Read 1306 ( 1888) AYDIN VLAYET SALNAMES'NN TAHLL text version

MUSTAFA ÖZDEMR 1306 ( 1888) AYDIN VLAYET SALNAMES'NN TAHLL 1888 Aydin vilayeti salnamesi'nin ilk kismina baktiimizda karimiza ilk olarak bir yillik bir `Rumi' takvim çikar bu takvimde 1888 yilina ait Aydin vilayetinde yetitirilen çeitli tarim ürünlerinin ekim ve hasat zamanlari meyve aaçlari ve sebze ve zerzevatlarin dikim zamanlari ile budak zamanlarini yine orak ve ai zamanlarini gösterir. Hayvancilikla ilgili olarak ise koyun kirkim zamanini ve bunun yaninda kularin göç zamani gibi tarimsal açidan önemli zamanlar verilmitir. Sosyal açidan baktiimizda ise bayram ve kandil zamanlari gibi halk için büyük önem taiyan tarihler bir takvim eklinde hazirlanarak salnamenin ilk kisminda verilmitir. Takvim bölümünden sonra ise hicretten önce ve hicretten sonra adiyla geçen iki bölümde Hz sa'nin douundan itibaren 1299 Yani maarif meclisinin Aydinda kurulmasina kadarki zamana kadar dünyada yaanmi önemli olaylar kronolojik açidan Rumi takvime göre verilir. Bu kisimdan sonra Osman Beyden itibaren bütün Osmanli padiahlarinin tahta çiki, taht süreleri, kaç yil yaadiklari, tahttan ini süreleri ve kabirlerin yerleri belirtilir. Daha sonra Aydin vilayetinin kurulmasindan itibaren Aydin vilayetinde görev yapmi valilerin, defterdarlarin, mutasarriflarin ve mektubcularin göreve geli zamanlari, görev süreleri ve görevden ayrili zamanlari verilmitir. Benim burada üzerinde durmak istedim konu Aydin vilayetinin 1888 tarihindeki idari, askeri, eitim, güvenlik, salik, basin, ekonomi ve nüfus yapisini en güzel ekilde sizlere sunmaktir. Bu yüzden konunun daha iyi anlailmasi için üstte bahsettiim baliklar altinda bir deerlendirme yapmaya çalitim. 1. AYDIN VLAYET'NN DAR YAPISI Aydin vilayeti'nin idari yapisina girmeden önce bu dönemin merkez ve tara idari yapisi hakkinda bilgi verirsek Osmanli mparatorluu, mülki idare bakimindan II. Abdülhamid devri'nin balarinda imparatorluk bünyesinde üç çeit idare bölgesine ayriliyordu. Bunlar; Merkeze bali vilayetler, merkeze bali müstakil sancaklar ve imtiyazli eyaletlerdi. 1 Bu merkeze bali vilayetlerin yeni bir düzene konulmasi 1864'de

1

Enver Ziya Karal; Osmanli Tarihi, C. 8,Ankara 1995, s. 309­312.

212

Tuna vilayeti kanunnamesi'nin ayni adi taiyan vilayette tatbik edilmesi ile balamiti 2 . 1868'de bu yeni düzen, Badat ve Yemen müstesna dier vilayetlerde de tatbik edilmiti. 1870'de bu tatbikattan elde edilen neticelere göre bir vilayetler kanunu meydana getirildii gibi, yedi yil sonra da "idare ve nahiyeler" nizamnamesi çikarilmak suretiyle mülki idare düzeni gelitirildi. Sözü geçen mevzuata göre ayarlanan mülki idare, II. Abdülhamit devrinin balarinda u manzarayi gösteriyordu: Dâhiliye Nezareti tekrar kurulmu (5 ubat 1877) ve vilayetler bu Nezarete balanmitir. Bu suretle merkeze balanan vilayetlerin sayisi 30 olup bunlardan 9'u Avrupa'da, 2'si Akdeniz bölgesinde, 13'ü Anadolu'da, 5'i Arap yarimadasinda 1'i de Afrika'dadir. Vilayetler, sancaklara, sancaklar, kazalara, kazalar da nahiyelere taksim edilmitir stanbul özel bir idare tarzina sahip olduu için bu vilayetler arasinda gösterilmemitir. Vilayetlerin idaresi valilere, sancaklarin idaresi mutasarriflara, kazalarin idaresi kaymakamlara, nahiyelerin idaresi de müdürlere verilmiti. Vali, Padiah tarafindan tayin edilmekte ve vilayet merkezinde oturmaktaydi. Ayni zamanda valiler yürütme kuvveti, askerlik ve adalet dallardan baka, dier dallarin bütününü de temsil etmekteydi. Bu valilerin vazifeleri, daimi ve islahat vazifeleri olmak üzere ikiye ayriliyordu. Valinin daimi vazifeleri, vilayette huzur ve sükûnu salamak, memurlarin görevlerini yerine getirmelerine dikkat etmek, mahkemelerin düzenli ve süratli çalimalarini salamak, hapishaneleri tefti etmek, vergilerin usulü gereince toplanmasini salamak, bayindirlik hususunda tedbirler almak, idare ve asayi ile alakali hususlarda mutasarriflara ve kaymakamlara gerekli emirleri vermek ve onlari denetlemekti. Islahat vazifelerine gelince, mahkemelerin ve meclislerin kurulmasina, hapishane ilerinin düzenlenmesine, ziraat, ticaret ve vergi hususlarinda vilayet gücünün arttirilmasina dikkat etmekten ibaretti. Valinin dorudan doruya maiyetinde olan memurlar, defterdar ile mektupçudan ibaretti. Defterdar vilayetin mali ileriyle megul olup maliyeye kari sorumluydular. Mektupçu, bir nevi genel sekreterdi, her türlü yazima ilerini görür, dorudan doruya valinin emrinde bulunmayip dâhiliyeden baka nezaretlere bali yüksek vilayet memurlarina gelince bunlar, hukuk ileri müdürü, naip (Kadi), Divani Temyiz Reisi, Evkaf muhasebecisi ve Rüsumat Müdüründen

2

Süleyman Ouz; Osmanli Vilayet daresi ve Dou Rumeli Vilayeti (1878­1885), Ankara 1986, s.21

213

ibaretti. Vali, bu memurlarin, vazifelerinde ihmal ve kötüye kullanma gördüü takdirde, durumu alakali nezarete bildirmeye mecburdu; aksi halde de bundan sorumluydu. Mutasarrif, vali gibi Padiah tarafindan tayin edilmekte ve sancak merkezinde oturup sancai idare etmektedir. Sancaim idare tekilati, vilayet idaresinin, daha dar sinirlar içinde bir kopyasindan ibarettir. Mutasarrif, Vilayetler talimatnamesinde belirtilmi olan mülki, idari, inzibati ve mali hususlari yerine getirir. Ayrica valinin livada temsilcisi durumundaydi. Bu sebeple vali ile fikir aliverii eder, gerekli hususlarda, ondan talimat alir. Vi1yet sancaklarindan biri merkez sancaidir. Mutasarrif gerekli hallerde, valiye vekâlet eder. Sancaa dâhil kaza kaymakamlari üzerinde emir verme yetkisine sahipti. Maiyetinde bir muhasebeci ile bir tahrirat müdürü bulunuyordu. Muhasebeci, mali hususlari, tahrirat kâtibi yazima ilerini çevirirdi 3 . Kaymakam, prensip itibariyle Dâhiliye Naziri tarafindan tayin edilir, kaza merkezinde oturur ve mutasarrifin bir nevi vekili gibi kazayi idare eder. Maiyetinde mali ileri görmek üzere bir mal müdürü ile yazima ilerini salayan bir kâtip vardir. Nahiyelerin kurulu ve idaresi de u suretle tespit edilmitir: Nahiye, her kazada mevcut karye, çiftlikler ve dainik halde bulunan evlerden kurulmaktadir. Kurulu esasina göre nahiyeler iki çeittir. ki yüz ve daha fazla haneli köy veya mahalleden kurulan nahiyeler, münferit nahiyedir. Bu rakama ulamak için birkaç köy veya mahalleden kurulan nahiyeler de toplu nahiye itibar edilmitir. Bir köyden ibaret nahiyeler köyün adini, birkaç köyden kurulan nahiyeler de en büyük köyün adini taimaktadir. Her nahiyenin bir müdürü ve sekizden fazla olmamak üzere bir nahiye meclisi vardir. Nahiye müdürü ve meclisi üyeleri halk tarafindan seçilir. Nahiye müdürü okumak yazmak bilenler arasindan seçilir ve seçim vali tarafindan tasdik edilir. Nahiye halki, tamamen Müslüman ve Hiristiyan ise müdür ile üyeler de buna göre Müslüman ve Hiristiyan'dir. Nahiye halki Müslüman ve Hiristiyan halktan ibaret ise meclis üyelerinin yarisi Müslüman yarisi Hiristiyan olur. Müdür de çounluu tekil eden sinif nüfusu arasindan seçilirdi. Nahiye müdürü, hükümet ile halk arasinda, bir vasita olarak vazife görür. Kaymakam tarafindan verilen emirleri, halka bildirir ve meclis yardimi ile yürütür. Halkin dileklerini de kaza kaymakamina ulatirir. Cunba ve cinayet vukuunda ilk soruturmayi yapar ve elde ettii bilgileri kaymakama bildirir. Bundan baka, halkin devlete olan vereceini tahsil eder ve hükümete teslim ederdi

3

Enver Ziya Karal; Osmanli Tarihi, C. 8, Ankara 1995, s.309­312

214

Merkeze bali vilayetlerde, bu organlar diinda, vilayetlerde, sancak ve kazalarda, yüksek mülki mirin bakanliinda toplanan idare meclisleri ile yine valinin bakanliinda yilda bir defa toplanan bir vilayet genel meclisi vardir 4 . 1.2. Aydin Vilayeti Merkezi'nin dari Yapisi Aydin vilayetinin geçmiine kisaca bakarsak; Aydin vilayeti 4 Haziran 1867 de eyalet tekilati yapisindan, vilayet tekilati yapisina dönütürülmü ve merkez Aydin'dan zmir'e tainmitir. Bu deiimden sonra Aydin'in önemi azalirken zmir önem kazanmaya balamitir. Vilayetin bu ekilde tekilatlandirilmasindan sonra baa geçen ilk vali Sabri Paa olmutur. Bundan sonra vilayetin baina genelde beylerbeyi payesinde ki paalar geçmiti. Hiç üphesiz ki bunlarin en mehuru merutiyet yönetiminin en önemli ahsiyeti olan Mithat Paa'nin valilik zamanidir. Salnamemizin konusunu tekil eden 1888 de ise vilayetin bainda Hüseyin Riza Paa bulunmaktaydi. Vilayet valilerine baktiimizda 1867'den 1872'ye kadar düzenli olarak her yil birer vali deiirken,1872'de dört kez vali deiiklii olmutur. Bu da bize bu dönemde Aydin vilayetinin idari açidan bir buhran içinde olduunu, merkez (stanbul) ile valiler arasinda bir anlamazliin varliini gösterir. Zira bir yil içinde ki bu dört vali deiiklii normal dii bir durumdur. Bu tarihten 1888`e kadar Sabri Paa dört kez, Hamdi Paa üç kez ve Sadik Paa da iki kez valilik yapmilardir. Vilayet defterdarlarina bakarsak, ilk defterdar Rifat Efendi'dir (1867). Merkez vilayet defterdarlari genelde yilda bir deiirdi, ama iki veya üç yil görevde bulunan defterdarlarimizda olmutur. Merkez vilayet defterdarlari ile valileri görev süresi açisindan karilatirirsak defterdarlar daha istikrarli bir yapi çizerler. Merkez vilayet naiblerinin ilki 1868 de göreve gelen Yakub Asim Efendi'dir. Daha sonra yerine Hayrah Efendi'dir (R.1301). Bu kii ayni zamanda ticaret nezaretinde de görevli olduu için vilayete gelememi ve yerine bir naib yollamitir. Dönemin naibi ise 1886 da göreve balayan Emin Efendi'dir. Merkez vilayet mutasarriflarinin ilki Arif Paa'dir(1867). Aydin vilayetinde mutasarriflik 1871'de kaldirildiysa da 1881'de tekrar kurulmutur. Dönemin mutasarrifi Ali evki Paa'dir. Mutasarriflar genelde devletin ileri kademelerinde olan ve büyük payelere sahip bulunan kiilerdir. Bunu da baa geçen mutasarriflarin Rumeli Beylerbeyi gibi büyük rütbelere sahip olmasindan anliyoruz. zmir'den (merkez) baka Aydin, Saruhan,

4

Mutullah Sungur; "XIX. Yüzyil Osmanli Devletinde Tara daresi ve Vilayet Yönetimi", Osmanli Ansiklopedisi, C. 6, Ankara, s.751

215

Mentee ve Denizli sancaklarinda da birer mutasarrif bulunuyordu. Bu sancaklardaki mutasarriflara bakarsak, genelde bir iki yil görevde kaldiktan sonra stanbul idaresi tarafindan görevden alinmilardir. 1867'den itibaren görev yapan mutasarriflara göre bir deerlendirme yaparsak bunlardan 17'si Rumeli Beylerbeyi, 11'i Mir-i miran, 2'si Mir alay-i miran, 8 Mütemayiz, 3 Saniye ve 1 Sadr-i din rütbesindedir. Vilayet mektupçularimizdan ilki 1867'de göreve balayan Riza Efendi'dir. 1888 yilinda ki mektupçu ise 1886 da göreve gelen Fehmi Efendi'dir. Vilayet ileri gelenlerine yani erkân-i vilayet idaresine bakarsak bata Naib Efendi gelir. Bu da bize merkez vilayet mutasarrifinin gelmediini ve yerine naibini yolladiin gösterir. Bundan baka Erkân-i Vilayet meclisinde defterdar, mektubi ve vali muavininden oluan bir heyet bulunuyordu. Vali yardimcisida Rumeli Beylerbeyi rütbesine sahip bir kiidir. 1.2.1. Meclisler: Tanzimat döneminde; 1840'ta kurulan meclisler, tarada ki idari düzenlemelerde önemli görevler üstlenmilerdir. Meclislerin çeitleri bakimindan var olan memleket meclisleri, eyaletlerde ki büyük meclis adi altinda çalian meclisler ve küçük meclisler 1849'a kadar görevlerini sürdürmülerdir. Bu meclislere gayr-i müslim ve müslimler katilabilmekteydi. 1864 yilinda Vilayet Nizamnamesi'nin yürürlüe girmesiyle idare meclisleri oluturuldu. Böylece vilâyet, sancak ve kazalarda Müslüman ve gayr-i müslimler, ilk kez ayni anda idareye katilma hakkina sahip oldular. Bu meclisler ayni zamanda I. ve II. merutiyetin temelini oluturdular. Bu meclisler kazalarda ve hatta nahiyelerde de kurulmutu 5 . 1.2.2. Merkez Vilayet Meclisi: Bu meclisler kendi içinde Aza-i Müntahibe ve Aza-i Tabiîye diye ikiye ayrilir. Aza-i Müntahibe de halk tarafindan seçilen kiiler bulunuyordu. Bunlar genelde halkin ileri gelenlerinden ve zenginlerindendi. Aza-i Tabiîyye ise merkez vilayeti görevlilerinden yani devlet memurlarindan oluur ve içinde merkez valisi (kazalarda kaymakamlar) vali muavini, müftü, nakibü'l eraf kaymakami, mektubi ve bunun diinda gayr-i müslimlerin dini temsilcileri (haham bai, Ermeni murahhasasi, Rum metropolidi ve Katolik murahhasasi) bulunuyordu. Aza-i Müntahibe içinde 3 Müslim ve 3 gayr-i müslim vardir. Aza-i Tabiîyye de ise 6 müslim ve 4 gayr-i müslim olmak üzere toplam 16 kii vardir.

Musa Çadirci; Osmanli mparatorluunda Eyalet ve Sancaklarda Meclislerin Oluturulmasi (1840­ 1864), Ord. Prof. Yusuf Bayur'a Armaan, Ankara, 1985, s. 265.

5

216

1.2.3. Komisyonlar: Aydin vilayeti merkezi tekilatina baktiimizda vilayet içinde birçok komisyon kurulmutu. Bu da Aydin'a Tanzimatin getirilerindedir. Zira tanzimatin ve islahatin ilk olarak uygulandii vilayetlerden biri olmasi sebebiyle Aydin'da nahiyelere kadar muhacirin, maarif, ziraat, evkaf gibi birçok komisyon ve meclis kurulmutur 6 . Ama biz bunlardan maarif komisyonlarini, maarif tekilatini daha çok ilgilendirdii için bu kurum içerisinde vermeyi daha uygun bulduk. Merkezdeki muhacirin komisyonuna bakarsak bu komisyonda 8 müslim bulunmaktadir. 1.2.4. Kalemler: Merkezi vilayetin içindeki muhasebe, evkaf, vilayet-i muhasebe, evrak kalemi gibi birçok kalemde 66 müslim memur görevlidir. Dairlere baktiimizda daireler içinde birinci ve ikinci belediye dairelerinin yaninda umur-u nafia dairelerini görüyoruz. Bu dairelerde 33 müslim ve 22 gayr-i müslim olmak üzere toplam 55 komisyon üyesi vardir. 1.2.5. Daireler: darelere bakarsak eyyam sandii, maden, karantina hane ve pasaport idarelerinde 26 müslim ve 15 gayr-i müslim olmak üzere toplam 41 memur bulunmaktadir. Bunlarin diinda orman idaresinde de ormani korumak için görevli 2 atli ve 5 yaya asker bulunmaktaydi. 1.3. Kazalardaki dari Yapi 1.3.1. Aydin Sancai Aydin Sancai'nin idari yapisina bakarsak bu yapiyi; meclisler, komisyonlar, belediye daireleri, idareler, odalar, sandiklar, kaza ve nahiyelerdeki memurlar oluturmaktaydi. Aydin sancaindaki meclislere bakarsak merkezde (Aydin) bir sancak meclisi bulunuyordu. Bundan baka kaza ve nahiyelerde de idari konulari tartimak ve uygulamaya koymak için meclisler açilmiti. 1888 Aydin sancainda ki meclislerde 37 müslim ve 4 gayr-i müslim olmak üzere toplam 41 kii bulunuyordu. Sancak merkezindeki liva-i tahrirat ve muhasebe kalemlerinde 12 müslim ve 1 gayr-i müslim olmak üzere toplam 13 kii görevliydi. Aydin sancaina bali olan ve içerisinde komisyonlari barindiran küçük idare birimlerde ki nafia, muhacirin ve belediye komisyonlarinda 24 müslim ile 2 gayr-i müslim olmak üzere toplam 26 kii görevde bulunuyordu.

Ahmet Aksin; "Tanzimat'in Harput Eyaletinde Uygulanmasi ve Karilailan Güçlükler", Belleten, C.62, S.235, Ankara, 1999, s.852.

6

217

1.3.1.1. Aydin sancai Memurlari: Kaymakamla birlikte sancakta 102 müslim ve 6 gayr-i müslim olmak üzere toplam 108 memur görevde bulunuyordu. 1.3.1.2. Daireler: Sancakta ki belediye dairelerinde 32 müslim ve 8 gayr-i müslim olmak üzere toplam 40 kii bulunuyordu. 1.3.1.3. Odalar ve dareler: Sancaktaki ziraat ve vergi odalarinda 13 müslim ve 2 gayr-i müslim olmak üzere toplam 15 kii bulunuyordu. Sonuç olarak Aydin sancaina bali idarelerdeki komisyonlarda,

memurluklarda, meclislerde, belediye dairelerinde, kalemlerlerde, idarelerde ve odalarda 220 müslim ve 23 gayr-i müslim olmak üzere toplam 243 kii görev yapmaktaydi. 1.3.2. Denizli Sancai 1.3.2.1. Meclisler: Denizli Sancaina bali kazalardaki meclislerde 45 müslim ve 3 gayr-i müslim olmak üzere toplam 48 kii görev yapmaktaydi. 1.3.2.2. Komisyonlar: Komisyonlarda 25 müslim ve 1 gayr-i müslim olmak üzere toplam 26 kii görev yapmaktaydi. 1.3.2.3. Kalemler: 16 müslim ve 2 gayr-i müslim olmak üzere toplam 18 kii grevliydi. 1.3.2.4. Sancak Memurlari: Sancakta kaza ve nahiyelerde toplam 96 müslim ve 4 gayr-i müslim olmak üzere 100 kii bulunmaktadir. 1.3.2.5. Belediye Daireleri: Kazalardaki belediye dairelerinde 33 müslim ve 3 gayr-i müslim olmak üzere toplam 36 müslim bulunmaktadir. 1.3.2.6. dareler ve Odalar: Sancaktaki ziraat ve ticaret odalarinda 15 müslim ve 5 gayr-i müslim olmak üzere toplam 20 kii bulunuyordu. Denizli sancaindaki idari yapilarda 233 müslim ve 18 gayr-i müslim olmak üzere toplam 251 kii görev yapiyordu. 1.3.3. Mentee Sancai 1.3.3.1. Meclisler: Mentee sancaindaki meclislerde 62 müslim ve 8 gayr-i müslim olmak üzere toplam 70 kii bulunmaktaydi. 1.3.3.2. Komisyonlar: Efkâf ve Ziraat komisyonlarinda 8 müslim ve 2 gayr-i müslim olmak üzere toplam 10 kii bulunuyordu.

218

1.3.3.3 Kalemler: Sancak merkezindeki arazi liva tahrirat vergi ve tahrirat kalemlerinde 27 müslim ve 3 gayr-i müslim olmak üzere 30 kii bulunuyordu. 1.3.3.4 Sancak Memurlari: Sancaktaki kaza ve nahiyelerde 55 müslim ve 4 gayr-i müslim olmak üzere 59 kii görev yapar. 1.3.3.5. Belediye Daireleri: Sancaktaki kazalardaki belediye dairelerinde 17 müslim ve 2 gayr-i müslim olmak üzere toplam 19 kii görev yapar. 1.3.3.6. Odalar ve dareler: Sancaktaki ziraat ve nafia odalarinda 8 müslim ve 1 gayr-i müslim olmak üzere toplam 9 kii bulunuyordu. 1.3.3.7. Sandiklar: Sancaktaki menafi ve nafia sandiklarinda 6 müslim bulunuyordu. Mentee sancaindaki idari yapilarda 183 müslim ve 20 gayr-i müslim olmak üzere toplam 203 kii görev yapiyordu. 1.3.4. Saruhan Sancai 1.3.4.1. Meclisler: Sancaktaki kazalarda ve bazi nahiyelerde 75 müslim ve 11 gayr-i müslim olmak üzere toplam 86 kii görev yapmaktaydi. 1.3.4.2. Komisyonlar: Sancakta, tahsilât, nafia, ziraat komisyonu gibi komisyonlarda 21 müslim ve 1 gayr-i müslim olmak üzere toplam 22 kii bulunuyordu. 1.3.4.3. Belediye Daireleri: Sancaktaki belediye dairelerine bakarsak 61 müslim ve 20 gayr-i müslim olmak üzere toplam 81 kii bulunuyordu. 1.3.4.4. Kalemler: Defter-i hakani tahrirat ve muhasebe kalemleri gibi kalemlerde 27 müslim kii bulunuyordu. 1.3.4.5. Odalar ve dareler: Sancaktaki evkaf, nafia, ziraat komisyonlari ve orman, hapishane ve vergi idarelerinde 60 müslim ve 13 gayr-i müslim olmak üzere toplam 73 kii bulunuyordu. 1.3.4.6. Sandiklar: Menafi ve nafia sandiklarinda 29 müslim ve 9 gayr-i müslim olmak üzere toplam 38 kii bulunuyordu. Saruhan sancai genelinde idari yapi içinde 273 müslim ve 54 gayr-i müslim olmak üzere toplam 327 kii görev yapar. 1.3.5. zmir Sancai 1.3.5.1. Meclisler: Saruhan sancaindaki meclislerde 40 müslim ve 17 gayr-i müslim olmak üzere toplam 57 kii bulunuyordu. 1.3.5.2. Komisyonlar: Sancaktaki komisyonlarda 7 müslim bulunuyordu.

219

1.3.5.3. Belediye Daireleri: Sancaktaki kazalardaki belediye meclislerine bakarsak 34 müslim ve 12 gayr-i müslim olmak üzere toplam 46 kii bulunuyordu. 1.3.5.4. Sandiklar: Sancakta menafi ve nafia sandiklarinda 6 müslim ve 2 gayr-i müslim olmak üzere toplam 8 kii bulunuyordu. 1.3.5.5. Sancak Memurlari: Sancakta 129 müslim ve 6 gayr-i müslim olmak üzere toplam 135 kii bulunuyordu. 1.3.5.6. dareler ve Odalar: Sancaktaki odalarda ve idarelerde 34 müslim ve 12 gayr-i müslim olmak üzere toplam 46 kii bulunuyordu. 1.3.5.7. Kalemler: Sancakta 4 müslim ve 2 gayr-i müslim olmak üzere toplam 6 kii bulunuyordu. zmir Sancainda 254 müslim ve 51 gayr-i müslimle birlikte toplam 305 kii idari yapi içinde görev almitir. zmir sancainin idari alanda görevlileri'nin az olmasinin sebebi merkez tekilatini ayri deerlendirmemizden kaynaklanmitir. Merkez vilayet olan zmir'de, zmir sancainin içinde olduu için yani sancaktaki idari görevlilerle merkezdekileri de eklersek toplam olarak zmir sancainda 252 müslim ve 84 gayr-i müslim olmak üzere 336 kii bulunmaktadir. Bu 5 sancain tümüne baktiimizda merkezi idare hariç vilayet sancaklari`nin idari yapisi içinde 1030 müslim ve 158 gayr-i müslim olmak üzere toplam 1188 kii idari yapi içinde yer alir. Buna merkez yapi içindeki 75 müslim ve 44 gayr-i müslimde eklersek 1263 müslim ve 202 gayr-i müslim olmak üzere toplam 1465 görevli idari alanda vilayet genelinde görevde bulunuyordu. 2.ADL TEKLAT Tanzimat'tan sonra adalet sistemi yine tam olarak islah edilememiti bu yüzden dier Osmanli müesseselerinde görülen aksakliklarin benzerini yaamaktaydi. Be çeit mahkeme vardi. Nizamiye Mahkemeleri, eriat Mahkemeleri, Cemaat Mahkemeleri, Karma Ticaret Mahkemeleri ve Konsolosluk Mahkemeleri bulunuyordu. Nizamiye Mahkemeleri; Osmanli tebaasinin medeni ileri diinda kalan anlamazliklari, eriat Mahkemeleri; Müslüman halkin evlenme, boanma ve miras meselelerini ve bu meselelerden doan anlamazliklari, Cemaat Mahkemeleri; Müslüman olmayan halkin ayni cinsten ilemlerini, Karma Ticaret Mahkemeleri; Türkiye'de yerlemi yabancilarla Osmanli tebaasi arasinda ticaret i1tilaflarini,

220

Konsolosluk Mahkemeleri de Konsolosluun temsil ettii devlet tebaasi ile Osmanli tebaasi arasindaki ticaret konulari diinda kalan davalara bakarlardi. Adalet daitmada bu kadar çeitli adalet mercilerinin varlii, slam hukukunun Müslüman olmayanlara tatbik edilemeyecei hakkindaki anlayiin bir neticesi idi. Gülhane Hatti Hümayunu prensiplerinin ilani üzerine balami olan islahat, din esaslari diinda kalan hususlar yani siyasi ve idari haklar alaninda bir eitlik salamayi amaç tuttuu için adalet verilmesindeki aksakliklari ortadan kaldirmadiktan baka, karma ticaret mahkemeleri kurmak suretiyle bu aksakliklari arttirmitir. Bununla beraber cins ve mezhep farki gözetilmeksizin medeni ve ticaret hukuku diinda kalan hukuk konularini inceleyen Nizamiye Mahkemeleri'nin temelleri Abdülmecit devrinde atilmi, Abdülaziz devrinde de tekilatlari, mülki idare kademelerine göre ayarlanip tamamlanmitir. Nizamiye Mahkemeleri ile Ticaret Mahkemeleri Adliye Nezaretine, eriat Mahkemeleri, Meihat (eyhülislamlik) dairesine, Cemaat Mahkemeleri, ruhani tekilatlara, Konsolosluk Mahkemeleri de Konsoloshanelere bali idiler. Bu yönden, devletin tasarrufu ancak er'iye ve Nizamiye Mahkemeleri üzerinde mevcut idi. Aydin vilayetinin 1888'de ki adli tekilatini; merkez adli tekilati ve sancaklardaki adli tekilatlar olmak üzere iki balik altinda incelemeyi uygun buldum 7 . 2.1.Aydin Vilayeti Merkez Adli Tekilati Aydin vilayeti merkez adli tekilatindaki mahkemelere bakarsak Ticaret ve Bidayet Mahkemeleri vardir. Bunlardan Ticaret mahkemelerine bakarsak 4 müslim ve 5 gayr-i müslim aza bulunuyordu. Mahkeme dairelerinde merkez adli tekilati içindeki icra dairesi, mukâvelet muharrirlii dairesi, istinaf ve bidayet ceza ve hukuk mahkemesi daireleri vardir. Bu dairelerde 16 müslim 6 gayr-i müslim bulunmaktaydi. Yine bu mahkemelere ait istinaf, bidayet ve er'iyye kalemlerinde ise 15 Müslim ve 6 gayr-i müslim bulunuyordu. Yine ticaret mahkemesi içinde 5 müslim ve 1 gayr-i müslimden oluan zabit kâtipleri heyeti vardi. Aydin vilayeti adli sitemi ile ilgili bir deerlendirme yaparsak vilayette bir Ticaret mahkemesi vardi. Oda vilayet merkezindeydi. Genelde ticaret mahkemelerinde gayr-i müslimler, müslimlerden daha fazla oranda sayi ve buna bali olarakta bir güce sahipti.

7

Enver Ziya Karal;a.g.e., s. 342-343

221

darelerde ise müslimlerin fazla olmasina ramen azimsanmayacak ölçüde gayri müslim bulunuyordu. Yine odalara bakinca ticaret odasinda gayr -i müslim daha fazladir. Bu da bize gayr-i müslimlerin ticari hayattaki güçlerini gösterir. Ayriyeten Ticareti hayatta müslimlerden daha etkin olduklarini ve ticari gücü ellerine aldiklari hakkinda bizi bir yargiya götürür. Genel olarak merkez adli tekilatini deerlendirirsek müslimler adli yapi içinde önemli bir yer tutar ama çounlukla `Meda-i Umum' (savcilik) görevi bir gayr-i müslimin elindedir. Zira bu görevli mahkemeler içinde önemli bir güce sahip bir karar mercidir. 2.2.Sancaklardaki Adli Tekilatlanma 2.2.1. Aydin Sancai: Aydin Sancainda Ticaret ve Bidayet Mahkemesi bulunuyordu. Bidayet Mahkemesi Aydin diinda Bozdoan ve Nazilli kazalarinda bulunmaktaydi. Bu mahkemelerde 26 müslim ve 8 gayr-i müslim olmak üzere toplam 34 adli görevli bulunmaktaydi. Ceza ve hukuk dairelerinde ise 14 müslim ve 1 gayr-i müslim olmak üzere toplam 15 adli görevli bulunuyordu. 2.2.2. Denizli Sancai: Denizli Sancai'nin Tavas, Saray, Buldan, Çal, Garb-i Karaaaç kazalarinda birer Bidayet Mahkemesi bulunmaktaydi. Bu mahkemelerde 32 müslim ve 3 gayr-i müslim olmak üzere 35 kii bulunuyordu. Bundan ayri ceza ve hukuk daireleri ve er'iyye kaleminde görevli 16 müslim ve 3 gayr-i müslim olmak üzere toplam 19 adli görevli bulunuyordu. 2.2.3. Mentee Sancai: Mentee sancai'nin Milas, Bodrum, Marmaris, Köyceiz ve Mekri (Fethiye) kazalarinda birer Bidayet Mahkemesi vardir. Bu mahkemelerde 23 müslim ve 3 gayr-i müslim olmamak üzere toplam 26 adli görevli bulunuyordu. Bidayet mahkemesi ceza ve hukuk dairelerinde ise 17 Müslim 1 gayr-i müslim olmak üzere toplam 18 kii bulunuyordu. 2.2.4. Saruhan Sancai: Saruhan sancainda Ticaret ve er'iyye Mahkemeleri'nin yanin da Kasaba, Salihli, Alaehir, Demirci, Kula, Eme, Gördes, Soma, Akhisar ve Kirkaaç kazalarinda birer Bidayet Mahkemesi vardi. Bu mahkemelerde 74 müslim 14 gayr-i müslim olmak üzere toplam 88 adli görevli bulunuyordu.

222

Bidayet ceza ve hukuk dairelerine bakarsak bunlarda 18 müslim ve 2 Gayr-i müslim olmak üzere toplam 20 adli görevli bulunuyordu. 2.2.5. zmir Sancai: zmir sancai'nin Kuadasi, Menemen, Foçateyn, Bergama, Tire ve Ödemi kazalarinda birer Bidayet Mahkemesi vardi. Bu mahkemelerde 39 müslim ve 9 gayr-i olmak üzere 48 adli görevli bulunuyordu. Sancaklardaki Bidayet ve Ticaret Mahkemelerinde toplam 194 müslim ve 37 gayr-i müslim olmak üzere toplam 231 görevlinin yani sira Bidayet, Ceza, Hukuk ve Ticaret mahkemeleri dairelerinde 71 müslim ve 9 gayr-i müslim olmak üzere toplam 80 görevli memur çalimaktaydi. Böylece sancaklardaki adli tekilatlarda 265 müslim ve 46 gayr-i müslim olmak üzere toplam 311 kii görev yapmitir. Bu sayiya merkez adli tekilatindaki 40 müslim ve 18 gayr-i müslim eklendiinde Aydin vilayeti genellindeki adli tekilat içinde 305 müslim ve 64 gayr-i müslim olmak üzere toplam 369 kii görev yapmaktaydi. Genel olarak sancaklardaki adli tekilatlanmayi deerlendirirsek hemen hemen her kazada bir Bidayet Mahkemesi bulunuyordu. Yine bazi sancaklarda (Aydin ve Saruhan) Ticaret Mahkemeleri kurulmutu. zmir Sancai'nda da bir ticaret mahkemesi vardi. Zira merkez zmir olduu için merkez adli tekilati içinde göründüünden burada verilmemitir. Mahkemelerdeki görevli sayisina bakarsak er'iyye Mahkemelerinde gayr-i müslimler bulunmaz, Bidayet Mahkemelerinde airlik müslimlerin elindedir. Ticaret Mahkemelerine bakarsak gayr-i müslimler önemli bir yer tutar. Genelde de gayr-i müslimlerin sayilari bu mahkemelerde ya müslimlerden fazladir yada müslimlerle eittir. 3. JANDARMA TEKLATI Osmanli ordusu, Yeniçeri Ocai'nin (1826) kaldirilmasindan beri batili tarzda salam bir ordu kurmak için çalimalara balamiti. Osmanli devlet adamlari ve halki, devletin çeitli müesseselerinde yapi1maya çaliilan islahatlarin lüzumu hakkinda ayni fikirde olmadiklari halde, yeni bir askeri tekilat ile modern bir ordu kurulmasi hususunda ayni fikirde idiler. Bu sebeplerledir ki II. Mahmud'dan beri giriilmi olan askeri islahatlara Abdülmecit ve Abdülaziz devirlerinde de devam edilmitir. II. Abdülhamid tahta çiktiinda, Osmanli askeri tekilati ve ordusu modern bir görünüe sahipti. Ordu yapisi ise u ana bölümlere ayrilmakta idi; Bab-i Seraskeri, Dar-i ûray-i Askeri, Erkâni Harbiye (Genelkurmay) ve Tophane-i amire Nezaretidir.

223

Yine Ordu tekilati içinde Nizamiye kuvvetleri (kurulu) savunma ihtiyacini göz önünde tutulmak üzere belli merkezler etrafinda, yedi orduya taksim edilmi bulunuyordu. Her ordu, bulunduu bölgenin adini taimaktaydi. Yalniz merkezi stanbul olan birinci orduya Hassa Ordusu denilmekte idi. kinci ordu (Tuna Ordusu) merkezi umnu, üçüncü ordunun (Rumeli Ordusu) merkezi Manastir, dördüncü ordunun (Anadolu Ordusu) merkezi Erzurum, beinci ordunun (Suriye Ordusu) merkezi am, altinci ordunun (Arabistan Ordusu) merkezi Badat, yedinci ordunun (Yemen Ordusu) merkezi San'a idi. Redif kuvvetlerine bakarsak yukarida iaret edilen ordulardan her birinde ordu bölgesinde olmak üzere redif tekilati kurulmutu. Kurulu ünitesi alay idi. Her ordunun 5 veya 6 redif alayi vardi 8 . 3.1.Aydin Vilayet Merkez Jandarma Tekilati Aydin vilayetindeki Merkezi askeri jandarma tekilatina bakarsak ilk olarak karimiza Jandarma alay meclisi çikar. Bu meclisin bakani Mir-Liva rütbesindeydi ve meclis 7 kiiden oluuyordu. Ayrica Mecliste Piyade sinifindan 24 süvari sinifindan ise 9 kii vardir. Aydin vilayeti askeri tekilati 5 taburdan oluur, bunlar; 1- zmir Taburu, 2- Aydin Taburu, 3- Saruhan Taburu, 4- Mula Taburu 5­Denizli Taburudur. Vilayetin jandarma alay mevcudu aaidaki tabloda verilmitir.

8

Enver Ziya Karal; a.g.e,. s. 353

224

Vilayet Jandarma Alayinin Mevcudu Süvari Ekradi

Tabur Yekûn Neferat Onbai Bölük Emini Çavu Yekûn

Piyade Ekradi

Neferat Onbai Bölük Emini Çavu

1 zmir 2 Aydin 3 Manisa 4 Mula 5 Denizli Yekûn

106 30 51 35 35 257

75 20 36 24 24 180

19 5 9 6 6 45

3 1 1 1 1 7

9 4 5 4 4 16

602 228 304 186 123 1439

491 189 256 152 104 1192

23 24 32 19 13 151

8 3 4 2 2 19

40 12 12 9 4 77

1696 Süvari Ve Piyadenin Yekûnu Müceddeden Tekil Olunan Tahsildar Sinifi Piyade Birinci zmir kinci Aydin Üçüncü Saruhan Dördüncü Mentee Beinci Denizli Yekûn 29 10 22 9 9 131 Süvari 54 16 34 15 16 79 210 1906

225

Bu tabloya göre Aydin vilayetinde 1439 piyade 257 süvari olmak üzere toplam 1696 kiidir. Bundan ayri yeni kurulan tahsildar ordu sinifina bakarsak 79 süvari 131 piyade olmak üzere 210 asker vardir. Bunun la beraber vilayetin toplam jandarma mevcudu 1906'dir. Aydin vilayeti gibi büyük bir vilayet içindeki güvenlii salamak için vilayette bulunan bu tekilat kuvvet ve sayi bakimindan oldukça azdir. Jandarma sayisini sancaklara göre bir siralamaya tabi tutarsak zmir'de 791, Saruhan'da 411, Aydin'da 284, Mentee'de 245,Denizli'de de 183 jandarma vardir. Buna bakarak askeri tekilattan en büyük payi zmir aliyordu. En talihsiz olanda tabi ki Denizli sancaiydi. Sancaklardaki bu asker sayisina bakarsak askerlerin geneli sancaklara bali büyük kazalarda bulunmasina karin bazi kaza ve nahiyelerde bu askeri tekilatlarin tekilatlanamadiklarini anlariz. Zira jandarma sayilari ancak merkez kazanin ihtiyaçlarini karilayabilecek kapasitedir. Bunun sonucunda Ege'de kirsal kesimde yaayan halk, zengin kiiler ve yine bazi kötü niyetli devlet memurlari tarafindan soyulan halkin can ve mal güvenlii'nin bu jandarma birliklerince salanamamasi üzerine halk kendi haklarini korumak için ellerine silahini alarak daa çikmitir. Bunun sonucunda efelik veya zeybeklik denen bir yapi ortaya çikmitir. Bu durum bu dönemlerde de etkinliini devam ettirmiti. Belki kirsal kesimdeki halkin can ve mal güvenliini tam manasiyla koruyan salam bir askeri tekilat kurulmu olsaydi, halk arasinda böyle bir yapilanma kisa süre oluup bir süre sonrada sona ererdi. 4. POLS TEKLATI 1845'de kurulan polis tekilatinin 43. yilinda hala istenilen düzeye gelmediini ve tekilatlanma çabasi içinde olduunu görüyoruz. 9 Zaten baktiimizda zmir hariç dier sancaklarda yapilan tekilatlanmanin bir sancaktaki nüfusun güvenliini salayamayacaini anliyoruz. Bundaki amaç güvenlikten ziyade bir yapilamanin yani polis tekilatinin vilayet içinde bir alt yapi hazirlama endiesi içinde kurulduunu anliyoruz. Beklide bunda birazda günümüzdeki gibi Avrupa'ya yaranmak için gayr-i müslimlerin can ve mal güvenliini temini için zorunluluktan yapilan bir tekilatlanma olarakta algilayabiliz. Polis tekilatina bakarsak askeri tekilattaki gibi gayr-i müslim yoktur. Yani vilayetin ihtiyaçlarini yani güvenliini salama bakimindan yetersizdir. Bu yüzden onun görevini çounlukla jandarma tekilati yürütmütür. Buna bakarsak zmir

9

Hasan Yaar; Osmanli Polis Tekilati ve Yenileme Süreci, Türkler Ansiklopedisi, C. 13, Ankara, 2002, s.630

226

diinda yer alan dier sancaklardaki polis tekilati yapisinin hiçbir ilevi olmami, sadece var olmasi için kurulmulardir. Merkez polis tekilatinda 6 kiiden oluan bir heyet vardir. Toplam 5 sancakta 125 polis memuru bulunuyordu. Ayrica bir ba komiser bulunuyordu ve bu kii merkezde yani zmir'dedir. Polis tekilati'nin mevcudun 85 kii gibi büyük bir kismi zmir sancainda bulunuyordu. Dier sancaklara bakarsa durum epey vahimdir. Zira Aydin sancainda 9, Denizli sancainda 8 Mentee sancainda 8, Saruhan sancainda ise 15 polis memuru bulunuyordu. Bu sayilari günümüzle karilatirirsak biraz gülünç bir durum ortaya çikar. Ancak o zamanin artlarina göre yeni kurulan polis tekilati için bu normaldi.

POLS DARES Polis Efradinin Heyet-i Mecmuasi Ser Komiser zmir Sancai 1 Saruhan Sancai Aydin Sancagi Denizli Sancai Mentee Sancai Yekün 1 3 3 16 1 1 1 1 20 66 13 8 6 7 100 86 15 9 8 8 125 kinci Komiser Üçüncü Komiser Nefer Yekûn

227

5. ETM TEKLATI Osmanli Devleti'nin genel bir eitim politikasina sahip olmasi gereini, II. Mahmud devrinde kavrami ve çada eitim politikasinin prensipleri kabul ederek medrese eitiminin diinda batili bir eitim sistemi kurulmasi faaliyetlerine balanmiti. Sultan Abdülmecid, Mustafa Reit Paa ve arkadalari imparatorluun çöküünü durdurmak ve devlete yeniden canlilik kazandirmak için devletin geleceini ancak batili eitim sistemi ile sigorta edebileceklerini düünmüler ve bu sistemin kabataslak bir emasini oluturmulardi. Abdülaziz devrinde ise Sadrazam Ali ve Fuat Paalar ile Mithat Paa, Cevdet Paa ve Genç Osmanlilar cemiyeti üyeleri aralarinda bazi görü farkliliklari olmasina ramen Avrupa'nin teviki ile devletçe yapilan islahatlarin baarilmasi için, eitim politikasini birinci derecede önem vermilerdi. Bu maksatla ve ilk defa olarak 1869'da Osmanli devletinin eitimi bir bütün olarak kabul edilerek genel bir eitim yönetmelii (Maarifi Umumiye Nizamnamesi) hazirlanmi ve tatbikine geçilmitir 10 . Devletin genel bir eitim politikasi vardi. Bu hükümette bir maarif nazirinin bulunmasi ve bütçeden eitim için bir miktar paranin tahsisinden anlailmaktadir. Bu politikanin amaci da kiz ve erkek çocuklara mahsus olmak üzere ilk, orta ve yüksek kademelerini içeren bir eitim sistemini gelitirmek; orta ve yüksek dereceden meslek ve teknik okullar kurmakti. Abdülaziz devrinde kurulan veya kurulmasi prensibe balanmi olan öretim kademeleri unlardir: lköretim: Sibyan okullari ve onlarin üstünde Rütiye ve ibtidai okullarini içermekteydi. Orta Öretim: dadiler ve onlarin üstünde Sultaniler (Liseler) sinifini kapsamaktaydi. Yüksek Öretim: Darülfünun (Üniversite) içerisindeki eitimi kapsamaktaydi. Meslek Okullari: Mahreci Eklâm, Darülmuallimin (Erkek Öretmen Okulu), Darülmuallimat (Kiz Öretmen Okulu), Mektebi Mülkiye (Siyasal Bilgiler Okulu) Mülki tibbiye, Teknik öretim, Kiz ve Sanat okullarini içerisinde kapsamaktaydi. Buna göre, öretim kademelerinin temelini Sibyan mektepleri tekil etmektedir. Çok eskiden beri mevcut olan bu okullara mahalle mektebi de denmekteydi. Yalniz

10 10

Enver Ziya Karal; a.g.e,s.389

228

Müslüman çocuklarinin devam ettii genel olarak bir tek odadan ibaret olan bu okullarda Müslüman çocuklarina Kur'an okumayi öretmek balica hedef idi 11 . II. Abdülhamid devri bainda, eitim ilerini çekip çevirmekle vazifeli olan maarif nezareti çok basit bir surette tekilatlanmiti. Maarif nazirinin en yakin yardimcilari olan iki memurdan baka; reis, ikinci reis ile 14 üye ve 2 kâtipten kurulan bir genel maarif meclisinden ve birkaç kalem memurundan ibaretti. Vilayetlerde ise henüz maarif ilerini çevirmeye memur bir kimse mevcut deildi. Devrin sonlarinda ise maarif nezareti tekilati öyledir: Özel Kalem (Mektubi Kalemi), Orta Öretim Dairesi (Mekteb-i dadiye Dairesi), Yüksek lk Öretim (Mekteb-i Rütiye Dairesi), lk Öretim (Mekteb-i btidaiye Dairesi) Sicil ubesi, muhasebe kalemi, salik müfettilii, istatistik kalemi, üyeleri sayisi 30'a çikarilan Maarif Meclisi, 11 üyeden kurulan telif eserleri tetkik cemiyeti ile 75 üyesi bulunan bir tefti ve muayene heyetinden ibarettir12 . Bu son heyet, II.Abdülhamid devrinin maarif sansür heyetidir. Ülkede hangi dilden olursa olsun, basilmasi istenen eserleri gözden geçirmekte ve istibdadin ekli ve ruhu ile yayinlanmayanlari reddetmekte veya düzeltilmek üzere sahiplerine iade etmekteydi. Bu dairelerden ve heyetlerden baka, vilayetlerde maarif müdürlükleri ve maarif müfettilikleri kurulmutu 13 . 5.1. zmir Sancai 5.1.1. Maarif daresi ve Komisyonlari zmir sancaindaki komisyonun bir tanesi merkezde ve dierleri Kuadasi, Menemen, Foçateyn, Bergama, Tire ve Ödemi'te olmak üzere bu komisyonlarda 42 müslim ve 2 gayr-i müslim olmak üzere toplam 44 kii bulunmaktaydi. 5.1.2. Mektebler 5.1.2.1. Mekteb-i btidai: zmir sancainda toplam biri merkezde, dierleri de Kuadasi, Menemen ve Ödemi'te birer tane ve Tire'de de (Mekteb-i btidai, Mekteb-i Selimiye ve Mekteb-i Feyziyye) 3 tane olmak üzere toplam 7 mekteb-i ibtida-i bulunuyordu. Ayrica Kuadasi'nda ki Mekteb-i ibtidai içinde kizlar için bir sinif vardir. Bu mekteblerde 23 müslim muallim vardir bunlardan 2 si bayandir.

Osman Ergin; Türk Maarif Tarihi, stanbul 1977,s.895­923 Muammer Demirel; Türk Eitiminin Modernlemesinde Rüdiye Mektebleri, TürklerAnsiklopedisi, Ankara 2002,s.36 13 Enver Ziya Karal; a.g.e, s.390

12

11

229

5.1.2.2. Mekteb-i Rüdiye: zmir sancainda 4 mekteb-i Rüdiyeye vardir. Bunlardan biri merkezde dierleri de Kuadasi, Menemen ve Bergama'dadir. Buralarda 12 müslim muallim ve 1 hademe bulunmaktadir. 5.1.2.3. Mekteb dadi: zmir mekteb-i idadisi hakkinda biraz bilgi verirsek: 1302 Temmuz ayinda açilan bu mektebe örenci almak için bir imtihan düzenlenmi ve bunu geçen örenciler mektebe alinmitir.1305 de ise tekrar mektep örencileri içinde yapilan bir imtihanla bu imtihani geçenler için mektebin 5. sinifi açilmitir. I. sene fazla örenci bavurduundan 1. sene için 2 ube kurulmutur. Örenciler sinif geçme durumu yapilan sinavda baarili olmalarina balidir. zmir merkez maarif tekilati içinde zmir mekteb-i idadisi'nin önemli bir yeri vardir. Bu mektebte örencilere burada verilen derslere bakarsak Arapça, Farsça, Osmanlica, Fransizca, Osmanli Tarihi, Corafya, Hesab (Matematik) ,Hendese, Hüsn-ü Hatt, Rasim, Mebadi Tarih-i Tabi, Genel Tarih, Mebadi Hikmet-i Tabiye, Tabakat-i Arz, Cebir, Kavanin-i Hususa, Cebr-i Eskal, Kimya, Müsellesat-i Müsteviye, lm-i Heyet, Fenni Tedbir, Hifz-üs-Sihha, gibi 22 çeit ders verilirdi. Bu derslere bakarsak bu okulun eitim kalitesinin gayet yüksek olduunu anlayabiliriz zira burada 4 çeit dil dersinin yani sira 3 çeitte tarih dersi verilmektedir. zmir Mekteb dadisinde toplam öretim süresi 5 yildir. Mektebin I. sinifi iki ubeden oluur. Bu be yildaki verilen derslere sene sene bakarsak; I.Sene'nin I ube sinde Arapça, Farsça, Fransizca, Tarih-i Osmanî, Corafya, Hesab, Hendese, Hüsn-ü Hatt ve Resim dersleri verilirken I sene'nin II. ubesinde ise bu derslere ek olarak Lisan-i Osmanî dersi verilir. 2. sene ise I.siniftaki derslere ek olarak Mebadi Tarih-i Tabii dersi verilir 3. sene bu derslere ek olarak Tarih-i Tabii, Tarih-i Umumi ve Tabakat-i Arz dersleri verilir.4. Sene ise; Hendes-i Resmiye, Cebir ve hikmet-i tabiîye dersleri verilir. 5. Senede ise Kuvveteyn-i Hususiye, lm-i Heyet, Hifz-üs-sihha Müsellesat-i Müsteviye, Kimya, Cebir-i Eskal ve Fenn-i Tedbir gibi dersler verilirdi. Bu Mektebte 3. sene 12 ders verilirdi dier 1­2­4 senelerde ise 10'ar ders verilirdi. Bu derslere toplam 15 farkli hoca girer bazi derslere ise ayni muallimler girerdi. Okulun muallim sayisina bakarsak okulda 14 müslim 1 de Gayr-i müslim olmak üzere 15 muallim bulunuyordu. Ayrica okulda bir kâtib ve birde hademe bulunuyordu. 5.1.2.4. Mekteb-i Terakki: 27 Mart 1302 de açilmi olan bu mektebde mekteb-i idadi gibi vilayet defterdari Kadri Bey'in sorumluluu altindadir. 1304 de ise kizlar

230

kismi açilmitir Mektebte 6 erkek ve 3 kiz olmak üzere toplam 9 sinif bulunuyordu. Yine bu mektebde de örenci alimi ve sinif geçmede imtihan usulü uygulanir. Okulda verilen derslere bakarsak; Elifba-i Osmani, Kur'an-i Kerim, Kiraat-i Terakkiye, Talim-i Hat, Hesab Zihni, lmihal, Fevâi'd-üt Talim, Esma-i Terakkiye, Hatti Rika, Arapça, Farsça, Nesihte El Hikme, Hesabtan Kesr-i Adi ve âri, Fransizca, Hüsn-ü Hatt, mla, Muhtasar Sarf-i Osmani, Corafya-i Osmani, Resim, Hüsn-ü Hatt, Muhtasar Tarih-i Osmani, Gülistan, Nahv-i Arabi, Hesabtan Tenasübe Kader, fal-i Kiyasiye ve Gayr-i Kiyasiyenin Tasrif, Muhtasar Tarih-i Umumi Kuvvaid, Gülistanin Tamami, Mükemmel Hesab, Muhtasar Tarihi Tabi, Gramer, Tatbikat ve Kolay Tercümeler ve Genel Corafya gibi bir çok ders örencilere verilmekteydi. Okul mevcuduna bakarsak 120 erkek örenci bulunmaktaydi. Bu erkek kisminda 15 muallim 18 derse girmekteydi. Bu muallimlerden 14'ü Müslim ve 1 tanesi de gayr-i müslimdi. (Resim Muallimi ) Bundan baka okulda bir kiz örgencilerin eitimi için bir kisim oluturulmutur. Burada da 80 kiz örenci bulunuyordu. Yine bunlarin bainda 2 bayan muallime 1 Kalfa (Muallime yardimcisi) 2 bayan nakka ustasi ve 1 bayan hademe bulunuyordu. Okuldaki toplam örenci sayisina bakarsak kiz ve erkek olmak üzere 200 örenci vardir. Toplam olarak erkek ve bayan 17 muallim ve bundan ayri 1 (Kalfa)muallim yardimcisi, 2 nakka ustasi, 2 mübessir ve 2 hademe biri erkek biri bayan olmak üzere toplam 24 kii bulunuyordu. 5.1.2.4.1. Mekteb-i Terakki Ders Programi: 5.1.2.4.1.1. Birinci Sene: Elifba-i Osmanî, Kur'an-i Kerim, Kiraat-i Terakkiye, Talim Hat, Hesab Zihni. 5.1.2.4.1.2. kinci Sene: Kur'an-i Kerim, lm-i-hal, Fevâid-üt Tâlim, Hesabtan Tâ'dat Terkim, Esmâ-i Türkiyye, Hatt-i Rika. 5.1.2.4.1.3. Üçüncü Sene: Kur'an-i Kerim, Tevcid, Kisas-i Enbiya, Hesabdan mal-i Erba, lm-i Hal-i Kebir, mla, Hatt-i Rik'a. 5.1.2.4.1.4. Dördüncü Sene: Sarf-i Arabi, Usul-i Farisi, ve nesihte El-hikme, Hesabdan Kesr-i adi ve âri, Fransizca, Kiraat ve Hüsn-ü hat, mla, Muhtasir sarf-i Osmani, Muhtasir cografya-i Osmani, Muhtasar tarih-i Osmani, Hüsn-i Hatt, Resim.

231

5.1.2.4.1.5. Beinci Sene: Nahv-i Arabî, Gülistan, Hesabdan Tenasübe Kâder, Muhtasir Cografya-i Umumi, Fransizca Usulü Tedris ve fal-i Kiyasiye ve gayr-i kiyasiyenin tasrif, Muhtasar-i Tarih-i Umumi Kavaidi Osmaniye, mla, Handese-i Muhtasar, Resim Altinci Sene; Mantik, Gülistan'in tamami, Mükemmel hesab, Muhtasar-i Tarih-i Tabii, Fransizca gibi dersler verilir. 5.1.2.5. zmir Rüdiye Mektebi: lkokul ve ortaokul düzeyinde eitim ve öretim veren bu mektebe bakarsak mektebte 7 muallimin yaninda birde hademe görev yapardi. Okulda 200 örenci bulunmaktaydi. 5.1.2.6. zmir Darü'l Muallim (Hamidiye Mektebi ):Bu okulda 7 müslim muallim ve 272 örenci bulunmaktadir. 5.1.2.6. Hamidiye ubesi Mekteb-i Hafiz: Bu mektebde merkez Hamidiye'nin bir ubesidir. Burada 1 muallim ve 12 örenci bulunuyordu. 5.1.2.7. Selanikli-Zade Mektebleri: Bu okulda Hamidiye'nin bir dier ubesidir. Bu ubede 1 müslim muallim ve 48 örenci bulunmaktaydi. Yine Selanikli zade Efendi tarafindan yaptirilan ikinci okulun 1 müslim muallimi ve 56 örencisi bulunmaktaydi. Bu iki mekteb Selanikli-zade Haci Ahmed Efendi tarafindan yapilmi ve maarif tekilatina bailanmiti. 5.1.2.8. Sahiliye Mektebi: Bu okulda Hamidiye'nin bir ubesidir. Bu okulda da 1 müslim muallim ve 59 örenciye eitim verilmekteydi. 5.1.2.9. Namazgâh Mektebi: Bu okulda 6 müslim muallim ve 1 hademe görev yapmaktaydi. Ayni zamanda 217 örenciye eitim verilirdi. 5.1.2.10 Teshiliye Mektebi: Bu okulda 7 muallim ve 1 hademe bulunuyordu. Yine 297 örenciye eitim verilmekteydi. 5.1.2.11. Mekteb-i Hafiz: Bu okul Teshiliye'nin bir ubesidir. Burada 5 müslim muallim bulunuyordu ve 228 örenciye eitim verilirdi. 5.1.2.12. Mecidiye Bayan Mektebi: Bu mektebte 3 müslim bayan muallime bulunuyordu. 1 tane de gayr-i müslim olmak üzere 4 muallime görev yapiyordu. Ayrica 1 bayan hademe 1 de erkek hademe bulunmaktaydi. Burada 147 kiz örenciye eitim veriliyordu.

232

5.2. Aydin Sancai 5.2.1. Maarif Komisyonlari ve Meclisleri Aydin sancainin Bozdoan, Yenipazar, Söke ve Nazilli Kazalarinda birer Maarif komisyonu vardi. Bu komisyonlarda 19 müslim olup hiç gayr-i müslim bulunmamaktaydi. 5.2.2. Mektebler Mekteb-i ibtida-i olarak 3 okul vardi. Bunlar; Veysi Paa, Sercuhiolu Ali ve Paaolu mektebleriydi. Bu mekteblerde 3 müslim muallim bulunuyordu. Yine dier idadi mektebinde ise 2 muallim bulunmaktaydi. Mekteb-i Rüdiyeler'e bakarsak 2 okul vardi. Bunlarda 6 muallim müslim ve 1 hademe bulunuyordu. 5.3. Denizli Sancai 5.3.1. Maarif Komisyonu: Denizli sancainda bir tanesi merkezde olmak üzere Tavas, Saray, Buldan ve Çal kazalarindaki maarif komisyonlarinda 27 müslim bulunuyordu. 5.3.2. Mektebler: Denizli sancaindaki mekteblere bakarsak biri Denizli merkezde olmak üzere dierleri, Tavas ve Buldan da olmak üzere 3 Mekteb-i Rüdiyeye bulunuyordu. Bu okullarda 9 muallim ve 1 hademe bulunuyordu. Yine biri Denizli merkezde olmak üzere iki tane (Deirmenönü ve Çavubai) dieride Tavasta olmak üzere 3 tane mekteb-i idadi bulunuyordu. Bu okullarda 8 muallim bulunuyordu. Tavas'taki mektebin muallim sayisi 4 olduunu göz önüne alirsak bu mekteb dierlerinden daha büyük olmaliydi. 5.4. Mentee Sancai 5.4.1. Maarif Komisyonlari: Mentee sancainda biri merkezde olmak üzere Milas, Bodrum ve Marmaris'te birer maarif komisyonu bulunuyordu. Bu komisyonlarda 17 müslim görev yapar. Ama buna karin salnamemizde bu sancakta bir mekteb ismine rastlayamadik. 5.5. Saruhan Sancai 5.5.1 Maarif Komisyonlari: Saruhan sancai'nin merkezde bir maarif idaresi vardi. Yine bundan ayri Kasaba, Alaehir, Demirci, Kula, Soma, Akhisar ve Kirkaaç

233

kazalarinda da birer maarif komisyonu bulunuyordu. Bu komisyonlarda 57 müslim bulunmaktaydi. 5.5.2. Mektebler 5.5.2.1. Mekteb-i dadi: Saruhan sancai merkezinde yani Manisada bir Mekteb-i dadi bulunuyordu. Burada 4 sene boyunca eitim ve öretim verilirdi. Bu mektebte Tarih-i Osman, Tarih-i Umumi, Tarih-i Tabiîye, Hesab ve Hendese, Arabça, Farsça, Türkçe, Fransizca, Umumi Corafya, Sinaî Corafya, Corafya-i Osmanî, Kavanin-i Mülkiye, Cebir, Kimya, Hikmet-i Tabiîyye, Tabakat-i Arz ve Resim dersleri verilirdi. Mektebte 8 müslim muallim ve 2 de kâtib olmak üzere 10 görevli bulunmaktadir. Mektebte birinci sene 4, ikinci sene 15, üçüncü sene 14 ve dördüncü sene de 5 örenci olmak üzere toplam 38 örenci bulunuyordu. 5.5.2.2. Mekteb-i Rüdiye: Bu mektebde 4 siniftan olumaktaydi. 1. sinifta 12, 2.sinifta 22, 3.sinifta 33 ve 4. sinifta 43 kii olmak üzere 110 örenci bulunmaktaydi. Yine burada 4 müslim muallim görevliydi. Saruhan sancaindaki mekteblere genel olarak bakarsak 9 tane Mekteb-i btidai vardi. Bunlardan biri merkezde olmak üzere dierleri de kasaba, Salihli, Alaehir, Demirci, Kula, Soma, Akhisar ve Kirkaaç kazalarindaydi. Bu okullarda 27 müslim ve 1 de gayr-i müslim (Fransizca Muallimi) muallimin yaninda 1 tane de hademe bulunuyordu. Bunlardan merkez mektebi 4 siniftan oluur ve toplam 38 örencisi vardi. Yine Demirci kazasindaki mektebte de 85 örenci bulunuyordu. Ama iin acayibi burada yalnizca 2 müslim muallim bulunuyordu. Merkezdeki 38 örencili mektebte ise 8 muallim vardi. Burada verilen derslere bakarsak; Osmanli Tarihi, Genel Tarih, Hesab ve Hendese, Arapça, Farsça, Fransizca, Türkçe, Corafya, Umumi ve Sina-i Kuvvanin, Mülkiye, Cebir, Kimya, Tarih-i Tabiye, Tabakat-i Arz ve Resim dersleri verilirdi. Ayrica Manisadaki örenci bulunur. Sibyan okullarinda 17 mektebte 437 erkek müslim çocuk,14 mektebte 405 gayr-i müslim erkek ,5 mektebte 196 Yahudi erkek bulunurken ,16 mektebte 415 müslim kiz ve 13 mektebte ise 795 gayr-i müslim kiz çöcuk örenim ve eitim görürür. mekteb-i rüdiyede 40 örenci bulunur.Bu mektebte 2 müslim muallim vardir.Yine Buradaki Mekteb-i btidai bulunur.Bu 7 mektebte 819

234

5.2.3. Mekteb-i Rüdiye: Sancakta biri merkezde olmak üzere toplam 7 okul vardi. Bunlar Kasaba, Alaehir, Demirci, Kula, Soma ve Kirkaaç kazalarinda bulunuyordu. Bu mekteblerde 20 müslim muallim ve 1 hademe bulunuyordu. Merkezdeki mekteb bir siniftan oluur ve 43 örencisi vardi. Yine Demirci kazasindaki okulun 65 örencisi ve Kirkaaç'taki okulunda 40 örencisi vardi. Aydin vilayeti genelindeki mekteblere bakarsak 2966 erkek Müslim, 642 müslim kiz 601 gayr-i müslim erkek ve 795 erkek olmak üzere toplam 5004 örenci bu mekteblerde eitim almaktadir. Ama bu vilayetteki bütün örencilerin tam sayisi deildir zira bazi mekteblerin örenci sayisi salnamede verilmediinden bunlari hesaplayamadik. Bu yüzden bu rakam doru bir rakam deildir. Yine salnamede Mentee sancainda bir okula rastlayamadik. Ama büyük ihtimal burada da bir okulun olmasi muhtemeldir. Yine vilayetteki maarif komisyonlarinda 28 komisyonda 162 müslim ve 2 gayr-i müslim olmak üzere toplam 164 kii bulunurdu. Yine vilayetteki 73 mektebte 180 müslim erkek muallim 2 gayr-i müslim erkek muallim 5 muallime (Bayan) ve 1 gayr-i müslim muallime olmak üzere 206 muallim vardi. Bundan ayri 2 nakka ve 1 kalfa bulunuyordu. Bu sayilar sadece bizim bu salnameden çikarttiimiz sayilardir. Zira Bunun diinda bazi mekteb, muallim ve örenci sayilari bu salnamede verilmemi olduundan bu sayilar vilayetin muallim örenci ve mekteb sayisini vermez

235

236

6. VLAYETN SOSYAL YAPISI VE NÜFUSU Ben bu bölümde sancaklardaki nüfusu kazalar bazinda inceleyerek yerli ve yabanci olarak kazalardaki müslim ve gayr-i müslim erkek ve kadin sayisini istatistikî bir eklinde verdim. Bundaki amacim ise kazalardaki yerli ve yabanci nüfus içindeki müslim ve gayr-i müslim nüfus hakkindaki sosyal yapiyi göstermektir. 6.1. Mentee Sancai Mentee sancaina baktiimizda sancak idari açidan 5 kazaya bölünmütür bizde her sancai kendi içinde bir deerlendirmeye tabi tutacaiz. Mentee sancainin genel nüfus yapisina bakarsak; 6.1.1. Yerli Nüfusu Yapisi Yerli Müslim Erkek Nüfusu: 65527 Yerli Müslim Kadin Nüfusu: 65172 Yerli Müslim Nüfusu: 130699 Yerli Rum Erkek Nüfusu: 5062 Yerli Rum Kadin Nüfusu: 4727 Yerli Rum Nüfus:9789 Yerli Yahudi Erkek Nüfusu: 197 Yerli Yahudi Kadin Nüfusu: 173 Yerli Yahudi Nüfus:370 Teba-i Ecnebiye Erkek Nüfusu: 50 Teba-i Ecnebiye Kadin Nüfusu: 53 Teba-i Ecnebiye Nüfusu:103 Yerli Gayr-i müslim Erkek Nüfusu: 5309 Yerli Gayr-i müslim Kadin Nüfusu: 4953 Yerli Gayr-i müslim Nüfusu:10262 Yerli Müslim ve Gayr-i Müslim Erkek Nüfusu: 70836 Yerli Müslim ve Gayr-i müslim Kadin Nüfusu: 70125 Yerli Müslim ve Gayr-i Müslim Nüfus:140.961 6.1.2. Yabanci Nüfusu Yapisi Yabanci Müslim Erkek Nüfusu: 499 Yabanci Müslim Kadin Nüfusu: 290

237

Yabanci Müslim Nüfusu:789 Yabanci Rum Erkek Nüfusu: 171 Yabanci Rum Kadin Nüfusu: 66 Yabanci Rum Nüfusu:237 Yabanci Yahudi Erkek Nüfusu: 41 Yabanci Yahudi Kadin:12 Yabanci Yahudi Nüfusu:53 Yabanci Teba-i Ecnebiye Erkek Nüfusu: 3 Yabanci Teba-i Ecnebiye Kadin Nüfusu: 1 Yabanci Teba-i Ecnebiye Nüfusu:4 Yabanci Protestan Erkek Nüfusu: 3 Yabanci Protestan Kadin Nüfusu: 2 Yabanci Protestan Nüfusu:5 Yabanci Gayr-i müslim Erkek Nüfusu: 218 Yabanci Gayr-i müslim Kadin Nüfusu: 81 Yabanci Gayr-i Müslim Nüfusu:299 Yabanci Erkek Nüfusu: 717 Yabanci Kadin Nüfusu: 371 Yabanci Nüfus:1088 Yerli Yabanci Gayr-i Müslim Erkek Nüfusu:5527 Yerli Yabanci Gayr-i Müslim Kadin Nüfusu:5034 Yerli Yabanci Gayr-i Müslim Nüfusu: 10561 Toplam Erkek Nüfusu: 70842 Toplam Kadin Nüfusu: 71207 Sancain Toplam Nüfusu: 142.049 Mentee sancai 6 kaza ve 4 nahiyeden meydana gelir. Sancaktaki bütün kaza ve nahiyelerde müslim nüfus gayr-i müslim nüfustan daha fazladir. Ula ve Ein nahiyelerinde ise sadece gayr-i müslim nüfus bulunmaktadir. Sancak nüfus bakiminda Aydin vilayetindeki en az nüfusa sahip sancaktir. Gayr-i müslim nüfus bakimindan 4. siradadir. Sancakta yerli ve yabanci gayr-i müslimler içinde en fazla nüfusla Rumlar, Yahudiler ve Teba-i Ecnebiye ve Protestan nüfusu gelir. Sancakta bundan baka Ermeni vb bir gayr-i müslim nüfus bulunmamaktadir.

238

6.2. Saruhan Sancai Saruhan sancainin genel nüfus yapisina bakarsak; 6.2.1. Yerli Nüfusu Yapisi Yerli Müslim Erkek Nüfusu: 147.625 Yerli Müslim Kadin Nüfusu: 142627 Yerli Müslim Nüfusu: 290252 Yerli Rum Erkek Nüfusu: 24924 Yerli Rum Kadin Nüfusu: 22933 Yerli Rum Nüfusu: 47857 Yerli Ermeni Erkek Nüfusu: 1960 Yerli Ermeni Kadin Nüfusu: 1922 Yerli Ermeni Nüfusu: 3882 Yerli Yahudi Erkek Nüfusu: 998 Yerli Yahudi Kadin Nüfusu: 951 Yerli Yahudi Nüfusu:1949 Yerli Gayr-i müslim Erkek Nüfusu: 27882 Yerli Gayr-i müslim Kadin Nüfusu: 25806 Yerli Gayr-i müslim Nüfusu: 53688 Yerli Müslim ve Gayr-i müslim Nüfusu: 343.940 6.2.2. Yabanci Nüfusu Yapisi Yabanci Müslim Erkek Nüfusu: 632 Yabanci Müslim Kadin Nüfusu:127 Yabanci Müslim Nüfusu:759 Yabanci Rum Erkek Nüfusu:389 Yabanci Rum Kadin Nüfusu: 34 Yabanci Rum Nüfusu:423 Teba-i Ecnebiye Erkek Nüfusu:813 Teba-i Ecnebiye Kadin Nüfusu:122 Teba-i Ecnebiye Nüfusu:935 Yabanci Erkek Nüfus:1834 Yabanci Kadin Nüfus:638 Yabanci Müslim ve Gayr-i müslim Nüfusu: 2117 239

Sancain Toplam Erkek Nüfusu: 149459 Sancain Toplam Kadin Nüfusu: 143265 Kazanin Toplam Nüfusu: 292724 Saruhan sancai Aydin Vilayeti'nin zmir sancaindan sonra en fazla nüfusu içinde barindiran sancaidir. Sancak 9 kazadan ve 21 nahiyen meydan gelir. Sancain genelindeki kaza ve nahiyelerde müslim nüfus fazla olmasina ramen Salihli kazasi ve Emlak nahiyesinde gayr-i müslim nüfus daha fazladir. Buna karin Eme kazasi ve Damaramara negöl, Selindi, Serge, Güney, Küre, Karata, Borlu, Ortapare nahiyelerinde ise gayr-i müslim nüfus bulunmamaktadir Yabanci nüfusa bakarsak erkek nüfus dier kazalarda olduu gibi erkek nüfus kadin nüfustan gayet fazladir. Yine genel sancak nüfusu içinde Rum nüfusundan sonra, Ermeni, Yahudi ve Teba-i Ecnebiye nüfusu gelir. Bunlarin diinda gayr-i müslim nüfus bulunmamaktadir. Aydin vilayetinde yabanci nüfus içindeki nüfus sayisi bakimindan vilayete 3. sirada yer alir. 6.3. Aydin Sancai Aydin Sancainin Genel Nüfus Yapisina bakarsak; 6.3.1. Yerli Nüfusu Yapisi Yerli Müslim Erkek Nüfusu: 91991 Yerli Müslim Kadin Nüfusu: 91838 Yerli Müslim Nüfusu:183829 Yerli Rum Erkek Nüfusu: 7831 Yerli Rum Kadin Nüfusu: 8786 Yerli Rum Nüfusu:16617 Yerli Ermeni Erkek Nüfusu: 336 Yerli Ermeni Kadin Nüfusu: 273 Yerli Ermeni Nüfusu:609 Yerli Yahudi Erkek Nüfusu: 1009 Yerli Yahudi Kadin Nüfusu: 999 Yerli Yahudi Nüfusu:2008 Yerli Katolik Erkek Nüfusu: 52 Yerli Katolik Kadin Nüfusu: 62 Yerli Katolik Nüfusu:114

240

Yerli Gayr-i müslim Erkek Nüfusu: 9228 Yerli Gayr-i müslim Kadin Nüfusu: 10120 Yerli Gayr-i müslim Nüfusu:19348 Toplam Erkek Nüfusu:103435 6.3.2. Yabanci Nüfusu Yapisi Yabanci Müslim Nüfus:1253 Yabanci Kadin Nüfus:1186 Toplam Kadin Nüfusu:103216 Yerli Müslim ve Gayr-i müslim Nüfusu: 203177 Aydin sancai 5 kaza ve 17 nahiyen meydana gelmektedir. Sancak içindeki bütün kaza ve nahiyelerde müslim nüfus gayr-i müslim nüfustan fazladir. Amasya, Dallica, Karpuzlu, Karahayit, Mazon, Sultanhisar ve ahme Nahiyelerinde ise hiç gayr-i müslim bulunmamaktadir. Kazadaki gayr-i müslim nüfus içinde sayi olarak ilk önce Rum sonra sirayla Yahudi, Ermeni ve Katolik nüfus gelir. Yine Aydin vilayeti, vilayet içine genel nüfus olarak 4.sirada yer alir Yabanci nüfusa bakarsak da 2. siradadir. Buda bize Aydin sancainin ticari açidan vilayet içinde etkin olduunu gösterir. 6.4. Denizli Sancai Denizli sancainin genel nüfus yapisina bakarsak 6.4.1. Yerli Nüfusu Yapisi Yerli Müslim Erkek Nüfusu: 105967 Yerli Müslim Kadin Nüfusu: 103645 Yerli Müslim Nüfusu:209612 Yerli Rum Erkek Nüfusu: 1393 Yerli Rum Kadin Nüfusu: 1367 Yerli Gayr-i müslim Nüfusu:2760 Yerli Müslim ve Gayr-i müslim Nüfusu: 212372 6.4.2. Yabanci Nüfusu Yapisi Yabanci Müslim Erkek Nüfusu:95 Yabanci Müslim Kadin 90 Yabanci Müslim Nüfus:185 241

Yabanci Rum Erkek 199 Yabanci Rum Kadin 41 Yabanci Rum Nüfusu:240 Yabanci Ermeni Erkek 10 Yabanci Ermeni Kadin 6 Yabanci Yahudi Erkek Nüfusu:15 Yabanci Yahudi Kadin Nüfusu:3 Yabanci Gayr-i müslim Nüfusu:274 Yerli ve Yabanci Kadin Nüfusu:140 Yerli ve Yabanci Erkek Nüfusu: 319 Yabanci Müslim ve Gayr-i müslim Nüfusu:459 Toplam Erkek Nüfusu:106286 Toplam Kadin Nüfusu:103785 Yerli Yabanci Gayr-i müslim Nüfusu: 210071 Denizli Sancai 6 kaza ve 5 nahiyeden meydana gelir. Sancak genelinde yerleim birimlerinde müslim nüfus youndur. Garbi Karaaaç ve Saray kazalari ile Bakalan ve Günay nahiyelerinde gayr-i müslim nüfus bulunmaz. Yerli müslim ve gayr-i müslim erkek arasindaki fark biraz fazladir. Yerli Gayr-i Müslim nüfusun ve yabanci nüfusun vilayet içinde en az olduu sancaktir. Yerli gayr-i müslim nüfus olarak sadece Rum cemaati vardir. Dier Gayr-i müslim tebaadan bir nüfus yoktur. Ama yabanci nüfusa bakarsak Rum nüfusun yaninda bir kisim Ermeni nüfus bulunuyordu. Yani sancak genelinde yerli ve yabanci olmak üzere hiçbir ekilde Yahudi, Teba-i Ecnebiye vb gayr-i müslim topluluk bulunmamaktadir. 6.5. zmir Sancai zmir sancai'nin genel nüfus yapisina bakarsak; 6.5.1. Yerli Nüfusu Yapisi Yerli Müslim Erkek Nüfusu: 149182 Yerli Müslim Kadin Nüfusu: 145750 Yerli Müslim Nüfusu: 294932 Yerli Rum Erkek Nüfusu: 71232 Yerli Rum Kadin Nüfusu: 71692 Yerli Rum Nüfusu:142924 242

Yerli Ermeni Erkek: 3875 Yerli Ermeni Kadin: 3984 Yerli Yahudi Nüfusu:7859 Yerli Yahudi Erkek:8481 Yerli Yahudi Kadin: 7900 Yerli Yahudi Nüfusu:16381 Teba-i Ecnebiye Erkek: 18303 Teba-i Ecnebiye Kadin: 19044 Yerli Katolik Erkek:365 Yerli Katolik Kadin: 372 Yerli Katolik Nüfusu:737 Yerli Protestan Erkek: 74 Yerli Protestan Kadin: 77 Yerli Protestan Nüfusu:149 Yerli Latin Erkek:591 Yerli Latin Kadin: 472 Yerli Latin Nüfusu:1063 Yerli Gayr-i müslim Erkek Nüfusu:103541 Yerli Gayr-i müslim Kadin Nüfusu: 102921 Yerli Gayr-i müslim Nüfusu:206462 Yerli Müslim ve Gayr-i müslim Nüfusu:501394 6.5.2. Yabanci Nüfusu Yapisi Yabanci Müslim Erkek Nüfusu: 11451 Yabanci Müslim Kadin Nüfusu: 1270 Yabanci Müslim Nüfusu:12721 Yabanci Rum Erkek 5144 Yabanci Rum Kadin 1017 Yabanci Ermeni Erkek 772 Yabanci Ermeni Kadin 43 Yabanci Yahudi Erkek 39 Yabanci Yahudi Kadin 8 Yabanci Teba-i Ecnebiye Erkek 8626

243

Yabanci Teba-i Ecnebiye Kadin8790 Yabanci Bulgar Erkek 265 Yabanci Bulgar Kadin 148 Yabanci Erkek Gayr-i müslim Nüfusu: 14846 Yabanci Kadin Gayr-i müslim Nüfusu: 10006 Yabanci Gayr-i müslim Nüfusu:24852 Yabanci Nüfusu:37573 Toplam Erkek Nüfusu: 279020 Toplam Kadin Nüfusu:259947 Müslim Erkek Nüfusu: Müslim Kadin Nüfusu: Toplam Müslim nüfus: Yerli ve Yabanci Kadin Gayr-i müslim: Yerli ve Yabanci Gayr-i müslim Nüfusu: Toplam Gayr-i müslim Nüfus: Kazanin Toplam Yerli Ve Yabanci Nüfusu:538967 Yukarida zmir Sancai'nin nüfus yapisini kaza ve sancak bazinda istatistikî vererek merkez zmir ehri nüfusu ile kaza ve genel sancak nüfusunu bütün yönleriyle ayrintili olarak ele aldim. zmir sancai içindeki kaza ve nahiyelere bakarsak sancakta toplam 11 kaza ve 19 nahiyede bulunuyordu. Aai yukari bunlarin çounda Müslim nüfus ile gayr-i müslim nüfusun beraber yaadiini görüyoruz. Tabi ki Müslim nüfus çounda gayr-i müslimlerden daha fazlaydi. Kaza ve nahiyelerdeki nüfusun dailimina bakarsak zmir sancainda Kozak, Siacik, Balyanbolu ve Kalas nahiyelerinde hiç gayr-i müslim nüfusa rastlayamayiz. Ama buna karin Karaburun, Foça-i Cedid ve Ayaslu nahiyeleri ile Çeme, Foçateyn ve Urla merkez kazalarinda gayr-i müslim nüfus ve özelliklede Rum nüfus müslim nüfustan fazladir. Bunun yani sira Birunabad, Cumaabad ve Seydiköy nahiyelerinde ki gayr-i müslim Rum nüfus ile müslim nüfus birbirine yakindir. zmir sancai nüfusu hakkinda bir deerlendirme yaparsak Aydin vilayetinin nüfus bakimindan gerek yerli gerekse de yabanci nüfusun en fazla bulunduu sancaktir. Yine dier sancaklar içinde müslim ve gayr-i müslim nüfusun birbirine en yakin olduu sancaklarin bainda gelir. Sancaktaki en kalabalik sosyal zümreleri nüfuslarina göre bir

244

siralamaya sokarsak en fazla nüfusu Rumlar, daha sonra Teba-i Ecnebiye, Yahudi, Ermeni, Katolik, Latin Bulgar ve son olarak da Protestanlar gelir. Yine toplam kadin ile erkek nüfusu arasindaki orantiya bakarsak erkek nüfusu kadin nüfusundan 22739 kii daha fazladir. Yerli gayr-i müslim nüfus ile ardaki erkek kadin farki azdir yine mislim nüfus içindeki erkek kadin nüfusundaki fark 7828'dir. Toplam nüfus içindeki erkek ve kadin arasindaki farkin fazla olmasinin nedeni yabanci nüfus içindeki kadin nüfusunun erkek nüfusuna oranla düük olmasidir. Bundaki sebep ise bu yabanci nüfusun genelde ticaret yapmak için diardan gelip Aydin vilayetine yerlemi tüccarlardan meydana gelmesidir. Bu yüzden bu kiiler sadece kendileri ticaret yapmak için gelen kiilerdir. zmir sancai Osmanli devletinin de bu dönemde en büyük ve güzel ehirlerinden biriydi bu yüzden yabancilari kendine çekmesini bilmitir. Zira Osmanli içindeki ticari ehirlerin bainda geliyordu. Arpadan gelen mallar Osmanli pazarina buradan dailiyordu. Bu yüzden yabanci tüccarlarin vazgeçemedii ticaret ehirleri'nin bainda geliyordu bu yüzden pek çok yabanci tüccar zmir'e yerlemi buralarda büyük iletmeler açmilardi. Bu dönem zmir'deki sigorta irketleri gibi çeitli irketlere bakilirsa hepsinde yabancilar imtiyaz sahibidir. 6.6. Aydin Vilayetinin Genel Nüfus Yapisi 6.6.1. Yerli Nüfusu Yapisi Yerli Müslim Erkek Nüfusu: 560.292 Yerli Müslim Kadin Nüfusu: 549030 Yerli Müslim Nüfusu:1109322 Yerli Rum Erkek Nüfusu:111397 Yerli Rum Kadin Nüfusu: 109505 Yerli Rum Nüfus: 220932 Yerli Ermeni Erkek: 6171 Yerli Ermeni Kadin: 6179 Yerli Ermeni Nüfusu: 12350 Yerli Yahudi Erkek: 10685 Yerli Yahudi Kadin: 10023 Yerli Yahudi Nüfus:20708 Teba-i Ecnebiye Erkek: 19097 Teba-i Ecnebiye Kadin:18353

245

Teba-i Ecnebiye Nüfusu:37450 Yerli Katolik Erkek:417 Yerli Katolik Kadin: 434 Yerli Katolik nüfusu:851 Yerli Protestan Erkek 74 Yerli Protestan Kadin 77 Yerli Protestan Nüfusu:151 Yerli Latin Erkek591 Yerli Latin Kadin 472 Yerli Latin Nüfusu:1063 Yerli Gayr-i Müslim Erkek Nüfusu: 146540 Yerli Gayr-i Müslim Kadin Nüfusu: 145043 Yerli Gayr-i Müslim Nüfusu:291583 Yerli Müslim ve Gayr-i müslim Nüfusu: 1400905 6.6.2. Yabanci Nüfusu Yapisi Yabanci Müslim Erkek Nüfusu: 13930 Yabanci Müslim Kadin Nüfusu:2963 Yabanci Müslim Nüfusu:16893 Yabanci Rum Erkek: 6866 Yabanci Rum Kadin: 1335 Yabanci Rum Nüfusu:8201 Yabanci Ermeni Erkek:782 Yabanci Ermeni Kadin: 49 Yabanci Ermeni Nüfusu:831 Yabanci Yahudi Erkek: 95 Yabanci Yahudi Kadin: 23 Yabanci Yahudi Nüfusu:118 Yabanci Teba-i Ecnebiye Erkek:9442 Yabanci Teba-i Ecnebiye Kadin:8913 Yabanci Teba-i Ecnebiye Nüfusu:18355 Yabanci Bulgar Erkek: 265 Yabanci Bulgar Kadin: 148

246

Yabanci Bulgar Nüfusu:413 Yabanci Protestan Kadin: 3 Yabanci Protestan Erkek: 2 Yabanci Protestan Nüfusu:5 Yabanci Erkek Gayr-i müslim Nüfusu: 17453 Yabanci Kadin Gayr-i müslim Nüfusu:10470 Yabanci Gayr-i Müslim Nüfusu: Toplam Yabanci Erkek Nüfusu:31383 Toplam Yabanci Kadin Nüfusu:13433 Toplam Yabanci Nüfusu:44816 6.6.3. Yerli ve Yabanci Toplam Nüfus Müslim Erkek Nüfusu:574222 Müslim Kadin Nüfusu:551993 Toplam Müslim Nüfusu:1126215 Toplam Gayr-i müslim Erkek Nüfusu:163993 Toplam Gayr-i müslim Kadin Nüfusu: 155513 Toplam Gayr-i müslim Nüfus:319506 Toplam Erkek Nüfus:736349 Toplam Kadin Nüfus:710469 Kazanin Toplam Yerli Ve Yabanci Nüfusu:1445721 Aydin vilayeti salnamesinin bazi kisimlarina gerek yazim ve hesaplama yanlilari bulunmaktadir. Bu yüzden salnamedeki vilayet nüfusu rakamlari ile benim verdiim rakamlar arasinda bir uyumsuzluk bulunmaktadir. Bundaki sebep ise bu salnamedeki nüfusun yanli hesaplanmi olmasidir. Bu aydinlatici bilgiden sonra size aydin vilayeti nüfusu ve sosyal yapisi hakkinda Aydin Vilayeti salnamesinden çikardiim deerlendirmeme göre Aydin vilayeti 1888 de u haldeydi: Aydin Vilayeti'nin nüfus yapisini vilayet genelinde deerlendirirsek vilayetteki en fazla yerli ve yabanci müslim ve gayr-i müslim nüfusu barindiran sancai zmir sancaidir. zmir sancaindan sonra Saruhan sancai geliyordu. Saruhan Sancai ile zmir sancai arasinda müslim nüfus açisindan çok fazla bir fark olmasina ramen müslim nüfus açisindan çok az bir fark vardir. Bundan sonra nüfus fazlalii açisindan Denizli sancai gelir. Bu sancakta müslim nüfus youndu ama yerli ve yabanci gayr-i

247

müslim nüfus açisindan Aydin sancainin gerisinde kalir. Denizli sancaindan sonrada Aydin Sancai gelir Denizli ile Aydin sancai arasinda nüfus açisindan airi bir farklilik bulunmaz sancaklarin nüfusu birbirine yakindir. Son olarak ise vilayetin en düük nüfusuna Mentee sancai sahiptir. Bu sancak gerek müslim gerekse de gayr-i müslim nüfus açisindan dier sancaklara oranla daha zayiftir. Sancaklarin nüfusu hakkinda daha önce ayrintili bilgi verdiimden dolayi burada bu sancaklarin nüfus yapisi hakkinda fazla bilgi vermeye gerek duymadim. Vilayet geneline bakarsak yerli ve yabanci nüfus içinde gerek müslim gerekse de gayr-i müslim nüfusun genelinde erkek nüfus orani kadin nüfus oranindan fazlaydi. Ama bu nüfus orani yabanci nüfus içinde daha bir airilik gösteriyordu. Bunun sebebi ise bu yabanci nüfusun Aydin vilayetindeki sancaklara ve bunlardan özelliklede zmir sancainda bulunmalarinin birinci sebebi bu kiilerin burarla ticaret yapmak için gelmeleridir. Bundaki sebep de hiç üphesiz kapitülasyonlarin Avrupa ülkelerinin tüccarlarina cazip gelmesidir. Zira bu kapitülasyonlar sayesine çok az bir gümrük vererek ülke genelinde olduu gibi Aydin vilayeti genelinde de büyük parala kazanmaktalar ve ayrica birçok ayricaliktan yaralanmaktaydilar. Bu ticaret sirasinda bunlarin en iyi yardimcilari hiç üphesiz Osmanli tebaasi içindeki gayr-i müslimlerdi Ama bunlarin arasinda Rumlarin Ayri bir yeri bulunuyordu. Bu sayede yerli gayr-i müslim halkta zenginlemeye baladi. Zira bu yabanci tüccarlar Avrupa'dan getirdikleri bu mallari gayr-i müslimler araciliiyla Aydin vilayeti piyasasina satmaktaydilar. Bu sayede de bu iten büyük paralar kazaniyorlardi. Bu sayede gayr-i müslim halk zenginleirken ucuz sanayi maddeleriyle baa çikamayan müslim esnaf kepenklerini bir bir indirmeye baliyorlar bunun sonucunda ise yine ülke genelinde olduu gibi Aydin vilayeti sanayisi ve ekonomisi de günden gene eriyor ve artik kendine yetmez bir hale geliyordu. Yine bu sebepten gayr-i müslim halk zenginleirken Osmanlinin öz ve öz kurucu halki olan Müslüman Türkler her gün biraz daha fakirleiyorlar ve gayr-i müslimlerin ekonomik gücü altinda her gün biraz daha eziliyorlardi. Ekonomik gücü ellerine alan gayr-i müslim halk bu parayla milli bütünlüe karsi bazi baimsizlik yanlisi gayr-i müslim cemiyetlere maddi anlamda büyük paralar saliyorlardi. Bu sayede bu cemiyetler amaçlarini ülke çapinda yaymaya baliyorlar ve Avrupa'nin himayesi altinda kanunen Tanzimat ve Islahat fermanlariyla elde ettikleri haklarin koruyuculuu altinda amaçlarina emin adimlarla gidiyorlardi. Yani bir nevi kendi sonumuzun geleceini kendi tebaamiz hazirliyordu. Müslüman halktan ticaretle kazandiklari paralar yine Müslüman halka silah olarak dönüyordu. Bu

248

yabanci sinif içinde sadece tüccar kesimi saymak yanli olur. Zira bu dönem de Avrupa'dan ülke genelinde olduu gibi Aydin vilayeti geneline de bir Misyoner akini balamiti. Bu misyoner sinifi da yabanci nüfus içinde önemli bir yer tekil ediyordu Bunlarin Osmanli Ülkesine giri yaptiklari ilk durak ve ilk yer hiç üphesiz zmir limaniydi. Buradan amaçlarini gerçekletirmek için ülke geneline dailarak kendilerine bir bölge seçiyorlar ve burada hain amaçlarini uygulamaya koyuyorlardi.

249

250

7. SALIK TEKLATI Osmanlida her alanda olduu gibi salik alaninda da bir batililama ihtiyaci domutu zira eldeki salik kurululari çain çok gerisinde olmakla beraber halkin ve özelliklede askeriye'nin ihtiyacini karilayamaz bir haldeydi. lk olarak salik alaninda batili tarzda ki çalimalar III. Selim Döneminde balamiti. Hatta bu dönemde ilk askeri hastanemiz olan "Zeytinburnu Askeri Hastanesi" (1794) kurulmutur. Ama gerçek anlamdaki salik çalimalari II. Mahmud döneminde airlik kazanmi ve bunun sonucunda "Tibbiye-i ahane" kurulmutur. Yine Bu dönemde yetien önemli Türk tipçilarindan Mustafa Behçet Efendi bulunuyordu. 1827 de kurulan tip okuluna ilaveten 1831 de bir cerrahane kurulmutu. Bunlara ek olarak da 1845te bir Darülfünun açilmiti. Bu dönemden itibaren hizli bir ekilde memleket genelinde sivil ve askeri hastaneler açilmaya balaniyordu. lk sivil hastanelerimizden olan "Mabeyin Hastanesi"(1834) kurulmutu. Bu dönemde açilan ilk hastanelere "Gureba" hastanesi deniliyordu. Yine II. Abdülhamid devrinde de salik tekilati hizli bir ekilde ülke genelinde tekilatlanmaya ve yayilmaya devam etmiti. Salik hizmetleri'nin idari açidan örgütlenmesine bakarsak Osmalida ilk salik örgütlenmesi 1826'dan sonra balamiti.1850 de Tibbiye Nezareti kurulmutu. Yine 1867 vilayet nizamnamesinin içine bazi salik kanunlari eklenmitir.1877 de ise Mekteb-i Tibbiye nezaretine bali Tibbiye-i Mülkiye nezareti kurulmu böylece askeriye'nin diinda sivil halka için salik hizmetleri çalimali hiz kazanmiti.1871 den itibaren salik müfettilikleri ile memleket tabiblikleri kurularak mevcut salik sistemi denetlenmeye baladi.1888`e gelindiinde ülkedeki salik tekilati bu görünümdeydi 14 . 7.1. zmir Gureba Hastanesi zmir Gureba hastanesinde idari yapi içinde 4 Müslim bulunurdu. Bunlardan biri de bayandi. Heyet idaresine bakarsak burada da 5 Müslim bulunur ve bunlardan 4'dü SE esnafti. Hastanedeki salik personeline bakarsak burada 2 doktor 2 cerrah ve 2 eczaci bulunurdu. Gureba hastanesi 120 yatak kapasitesine sahip olup erkek ve kadin olmak üzere iki kisma ayrilmitir. Hastane zmirli Muhlis Paanin gayretleri ile 1267 de yapilmi olup hastanenin yillik 2350 lira civarinda geliri vardir. Senede hastanede 5400 kii muayene

14

EsinKâhya-Ayegül D.Erdemir;Osmanlidan Cumhuriyete Tip ve Salik Kurumlari,Ankara 2000,s.255

251

edilmektedir. Hastane tibbi aletler bakimindan tam donanima sahip olup nöbetçi bir doktor ve eczaci gece gündüz nöbet tutmaktadir. Burada tedavi edilen hastalar hangi din ve mezhepten olursa olsun ayirmadan muayene edilirdi. Yani ayni zamanda Müslimlerin yaninda gayr-i müslim halkta burada tedavi olunurdu. 7.2. zmir Askeri Hastanesi Bu hastane adinda anlailacai gibi bir askeri hastaneydi. Hastanede 2 doktor ve 2 cerrah bulunurdu. Bunlar müslimdi ama eczaci gayr-i müslimdi. Bundan ayri bir imam ve bir kâtip hastanede görev yapmaktaydi. 1888de Aydin Vilayeti genelinde 6 Gayr-i Müslim ve 11 de Müslim doktor olmak üzere 17 doktor ile 4 Müslim cerrah ve yine 3 Gayr-i Müslim eczaci olmak üzere 24 salik personeli vardi. Bunlardan 12 doktor 4 cerrah ve 3 eczaci zmir sancainda,1 doktor Saruhan sancainda, 2 doktor Aydin sancainda, 1 doktor Mentee sancainda ve 1 doktor da Denizli sancainda bulunmaktaydi. 7.3. Karantina haneler II. Mahmud Döneminde ülkedeki salin hastaliklarin özelliklede kolera'nin bazi yerlerde görülmesi üzerine bu salin hastaliklarla sava için 1838 de merkezde (stanbul)Karantina meclisi kurulmutu. Bu meclis Dorudan Doruya hariciye nezaretine baliydi. Reisi de Hariciye naziriydi. Bir müddet sonra bu meclisler vilayetlerde de kurulmaya balanmiti. Bu yüzden ayni uygulama Aydin vilayetinde de balatilarak bazi sancaklarda ve kazalarda karantinahaneler kurulmaya balandi 15 . 1888 deki Aydin vilayetindeki karantina hanelere bakarsak 5 tane karantina hane vardir. Bunlarin biri zmir Merkezde dierleri Urla, Kuadasi, Mekri ve Çeme de bulunuyordu. Bunlarda 9 görevli bulunuyordu En büyüyü tabi ki merkezdekiydi. Bu karantinahane 3 müslim ve 2 gar-i müslim olmak üzere 5 kiiden oluuyordu. Yine burada görevli bir doktor bulunuyordu. Bundan ayri salik tekilati içinde olmasa da bir bilgi olmasi açisindan verebileceimiz baytarlik (Veteriner) müessesine bakarsak vilayette sadece bir baytar vardir. O da gayr-i müslimdi ve merkezde bulunuyordu.

15

EsinKâhya-Ayegül D.Erdemir;a.g.e ,s.250

252

7.4. zmir Islahhanesi Yine salik tekilati içinde deerlendirebileceimiz zmir islahhanesi hakkinda biraz bilgi verirsek vilayette sadece bir tane islahhane bulunuyordu o da vilayet merkezi olan zmirdeydi. Islahhane bir komisyonca yönetilmekte olup, Defterdar Kadri Beyin sorumluluundaydi. Islahhane'nin mali ve idari ilerine bakan bazi memurlar bulunurdu. Bundan baka islahhanede müslim ve gayr-i müslim muallimler bulunmaktaydi. 1306(1888) da islahhanede 160 yetim barinmaktaydi. Burada bu yetimlerin bütün ihtiyaçlari'nin yani sira salik ihtiyaçlari ve eitim alanindaki ihtiyaçlari da karilanmaktaydi. Özelliklede bunlardan musiki üzerinde önemle durulmutu. Bundan baka islahhane'nin içinde kunduraci, marangoz, demirci, dökmeci, terzi, çulhaci, çorapçi ve matbaaci gibi birçok esnaf grubundan kiilerin çalitii atölyeler islahhane'nin ihtiyaçlarini karilardi. Buda bize islahhane'nin büyük bir kompleksten olutuunu gösterir. Yine Islahhanede bir kütüphane bulunurdu. Burada da bir Mürettip(Tertip eden) ve bir Mücellid (Ciltçi) görev yapardi. Bu dönemde islahhaneye ek bina veya odalar yapilmak istenmi ama bütçe yetmediinden yapilamamiti. Bunun üzerine kisa zamanda sermayenin artirilarak bunlarin tamamlanacai beyan edilmiti. Islahhanedeki yetimlerin kiyafetleri askeri okullardaki örencilerin kiyafetlerine benzer ve bu oklulardakine benzer eitim alirlardi. Ama bu islahhane'nin en önemli özellii hiç üphesiz islahhanedeki yetimlerden kurulmu olan musiki topluluuydu. Bu müzik topluluunda 100 notadan fazla musiki bilenler 30 kii olmakla beraber 16 kii de yeni yetimekteydi. Islahhanede bir tanede musiki muallimi bulunmaktaydi. Buradaki musiki topluluu gayet baarili olup hatta Avrupali musiki hocalarinca takdir edilmilerdi. Bu topluluk 5 yildan beri devamli musiki çalilamalari yapmaktadir. Bu musiki topululuunda olan kiilere islahhane tarafindan diploma verilmekteydi. Bu diplomayi alan kiiler isterse ahsi olarak isterlerse de yetim hanede ücret karilii bu musiki topluluunda çaliabilirlerdi. Bunlara verilen maalar devletçe karilanirdi. Genel olarak zmir Islahhanesi Sadece yetimlerin barindiklari ve karnini doyurduklari bir kurum olmaktan ziyade sosyal olarak onlarin gelimelerine yardimci

253

olan ve bunu yaparken de müziin evrensel güzelliinden yararlanarak yetimlere çok güzel ve modern bir müzik eitimi verilerek kendilerini gelitirmeleri ve onlarin bu eitim sayesinde kendilerine yeni bir hayat kurarak bunu bir meslek haline getirmeleri salanmitir. 8. BASIN ve YAYIN 8.1. Gazeteler Osmanli devletinde brahim Müteferrika tarafindan 1727'de ilk Osmanli resmi matbaasinin kurulmasindan sonra, belli bir çevre içinde haberleme, risaleler araciliiyla olmutu. Matbaanin kullaniliindan yaklaik bir asir sonra Misir valisi Mehmed Ali Paa tarafindan Kahire'de 1828 yilinda Türkçe ve Arapça olarak Vakayi-i Misriyye adli resmi vilayet gazetesi yayinlandi kinci Mahmud Han devrinde 11 Kasim 1831 yilinda stanbul'da Takvim-i Vekayi adli ilk resmi gazete çikarildi. Türkçenin yaninda; Arapça, Fransizca, Rumca ve Ermenice de yayinlanan Takvim-i Vekayi'nin basilmasi için stanbul'da Takvimhane matbaasi kuruldu. Sultan Abdülmecid Han tahta geçince, 1840'ta Türkçe yayinlanan Ceride-i Havadis adli gazeteyi nerettirdi Bainda, William Churchill adli bir ngiliz gazetecisi vardi. Türkler tarafindan çikarilan ilk özel gazete ise 21 Ekim 1860'ta neredilen Tercüman-i Ahval'di. Sahibi Çapanolu Agâh Efendi, bayazari inasi olan bu gazete, bir haber gazetesi olmaktan ziyade, hükümet tenkidine kadar bugünkü gazetecilikte görülen pek çok eyin meneini tekil eden hususlara yer verirdi. Ahval gazetesinden ayrilan inasi, 27 Haziran 1862'den itibaren Tasvir-i Efkâr'i çikarmaya baladi. Tasvir-i Efkâr 1830 sayi çiktiktan sonra 1866'da kapandi. lk Türk dergisi ise, 1850'de yayinlanmaya balayan Vekayi-i Tibbiye'dir. 1862'de Münif Paa tarafindan Mecmua-i Fünun yayinlanmaya baladi. Ancak 1864'te kolera salgini yüzünden yayinini durduran Mecmua-i Fünun, 1866'da yeniden yayinlanmaya baladiysa da kisa bir müddet sonra yayina ara verdi. Üçüncü defa 1883 yilinda tekrar yayinlanmaya baladi. Fakat yeniden kapandi. Mir'at-i Mecmua-i ber-i ntibah ve devami olan bretnüma ile Ceride-i Askeriyye de ilk çikan dergilerdendir. 1860'tan sonra Türkçe basininin, devlet ve hükumet ile hükumet ricaline kari tutum almasi, dier dillerde yayinlanan gazetelerin de Osmanli Devletinin bütünlüünü bozmaya yönelik yikici yazilar neretmeleri üzerine, saltanati, hükumeti, Osmanli toplumunu meydana getiren milletleri ve dinlerini saldirilardan koruyabilmek için bazi tedbirler alindi. 1860'ta özellikle yabanci basindan öyle bir taahhütname alinmaya

254

balandi: 1864'te Matbuat Nizamnamesi çikarildi. 1881'de Encümen-i Tefti ve Muayene, Maarif Nezareti'nde de Tetkik-i Müellefat Komisyonu kuruldu. 1888'de matbaalarin bastii bütün yayinlara önceden izin aldiktan sonra basma arti getirildi 16 . 1888 de zmir de çikarilan gazetelere bakarsak toplam 10 gazete çikarilmaktaydi. Bunlardan biri (Aydin) resmi gazeteydi. Bundan ayri birde müslim bir ahsa ait özel bir gazete vardi. Bu iki gazete Türkçe olup perenbe, cumartesi ve sali günleri çikardi. Bu gazetelerden sadece `zmirni' adli gazete her gün yayinlanir dier gazeteler haftanin belli günleri yayinlanirdi. Bundan ayri 3 Rumca 3 Fransizca 1 Yahudice ve 1 talyanca olarak gazeteler çikarilirdi. zmir'de çikarilan gazetelerden talyanca çikarilan gazetenin geçici olarak basimi durdurulmutu.

ZMRDE NEROLUNAN GAZETELER Esami Aydin Hedamet Amalitya Armonya zmirni mpersiyal Lereform Jurnal Dismir Espirones Kodu talya Sahib-i mtiyaz Resmi Mehmed erif Efendi Sukaz Salmanidi Yorgaki Astidi ikari Efendi Röv Oskan Arlov Harran Benlerini Eyyâm-i ntiar Perenbe Cumartesi- Sali Pazar- Sali Perembeden Maada Hergün Çaranba Cumartesi Çaranba Cumartesi Çaranba Cumartesi Her Cuma Muvakkaten Tatil zâhât Türkçe Türkçe Rumca Rumca Rumca Fransizca Fransizca Fransizca Yahudice talyanca

8.2. Matbaalar 1888 de zmir'de bulunan Matbaalara bakarsak 17 matbaa bulunurdu. Bu matbaalardan sadece biri müslim bir kiiye aitti. Dierleri gayr-i müslimlere ait matbaalardi. Bunlardan 2 si Yahudice, 1'i Ermenice, 4'ü Rumca - Fransizca, 7 taneside

16

Necdet Hayta; Tasvir-i Efkâr Gazetesi(1862­1869),Ankara 2002,s.5­9

255

Türkçe, Rumca ve Fransizca ve bir tane de birçok dilde yayin yapan bir gazete vardi. Yani bu matbaalar da genelde Fransizca, Rumca yayinlar basiliyordu ancak bunlardan sonra 3. sirada Türkçe basim yapiliyordu. Buda bize gösteriyor ki gazete ve matbaalar gibi alanlarda da gayr-i müslimler bunlardan özelliklede Rumlar Ticareti ellerinde tuttuklari gibi basini da ellerine geçirmilerdi. Bunda da etken gayr-i müslim halkin müslim halka nazaran daha çok okuma yazma bilmesi ve daha iyi eitim ve öretim aldiklarini gösteriyordu. Ayni zamanda bu gazetelerle gayr-i müslimler hükümet üstünde baski kurmaya çaliiyorlar ve kurduklari matbaalarla da baimsizlik taraftari yayinlarla tabii bulunduklari halklari devlete kari isyana tevik ediyorlardi. Gayr-i müslimlerin ülkenin dört bir yaninda kurduklari bu gazete ve matbaalar sayesinde baimsizlik mücadeleleri'nin bir nevi alt yapisini oluturmakla beraber. Bu düüncelerini geni halk kitlesine yayarak amaçlarina bir bütünlük ve amaç birliktelii katiyorlardi. Bu sayede bizim önemsemediimiz tavizler gelecekte kuracaklari devletler için önemli bir aama oldu. ZMRDE BULUNAN MATBALAR Mevki Çukur Handa Frenk Mahallesinde zmir Kâr- hânesinde Vezir Hani ttisâlinde Alyati Kâr- hanesinde Ermeni Külliyesi Mati Kâr-hanesinde Yusuf Bey Kârhanesinde Öngeli Mektebi Derununda Lazeris Derunuda Esbanti Kâr-Hanesinde Gül Mahallesinde Arab Haninda Basmacilar çinde Acem Haninda Ayestefonos Külliyesi Sahib-i mtiyaz Nuri Efendi Mihail Nikolayidi Tatkiyan Markoplov Antuvan Vavruti Nikola Damiyanoz zmirni Matbaasi Serçoli Davrani Ligonidi Matbaasi Lareform Matbaasi Empersiyal Matbaasi Ameletya Matbaasi Esperans Matbaasi Dedeyan Hayyem Mamuryan Türkçe Fransizca ve Rumca Fransizca ve Rumca Fransizca ve Rumca Fransizca ve Rumca Fransizca Türkçe Rumca Fransizca Türkçe Rumca Fransizca Türkçe Rumca Fransizca Türkçe Rumca Fransizca Türkçe Rumca Fransizca Türkçe Rumca Fransizca Türkçe Rumca Yahudice Her Lisan Üzere Yahudice Ermenice zâhat

256

9. EKONOMK YAPI 9.1. irketler ve Kumpanyalar 9.1.1. zmir Hamidiye irketi irketin imtiyaz sahibi Yahya Hayati Paadir ve Rumeli Beylerbeyi rütbesindedir. irketin idare meclisinde 9 gayr-i müslim bulunur. irketin kalem dairesine bakarsak burada 2 müslim ve 2 gayr-i müslim olmak üzere 4 kii bulunur. Ayica dier çalianlarina bakarsak 2 müslim ve 3 gayr-i müslim bulunur. irketin sahip olduu 12 vapur vardir ve bunlar seyrettikleri iskelelerin adiyla anilirlar bu vapurlar Urla, Foça, Ayvalik, Midilli, Edremit, Kemer, Dikili, Kuadasi, Sakiz, Çeme, Sisam, Kalunya ve Pavmara haftanin beli günleri seferler yaparlar. 9.1.2. Aydin Demiryolu Kumpanyasi Aydin Demiryolunun yapimina 1856 balanip 1867 de130 kmlik kismi yapilmiti.1879 da Aydin Dinar Eridir hattinin yapimina balanmi ve 1912 de bitirilmitir. Tire Ödemi ve Çivril Hattinin yapimina da 1883 de balanmi ve 1911 de bu hatta hizmete açilmitir 17 . Ba komiser bir gayr-i müslimdir. dari heyetinde ise 9 gayr-i müslim ve 2 müslim bulunur. Demiryolu ücret tarifesine bakarsak azimet ve adi bilet olarak ikiye ayrilir. Azimet bileti birinci sinif bilete adi bilet ise ikinci sinif bilete edeerdir. Yine azimet ve avdet biletleri kendi içinde birinci ve üçüncü mevki olmak üzere iki sinifa ayrilir. Bu demiryolunun sefer istikameti Puntadan Sarayköye kadardir. Bu istikamet üzerinde 37 istayonda durur. Bu demir yolu torbalida ödemi ve Tirede olmak üzere iki hata ayrilir.

17

Vedat Eldem;Osmanli mparatorluu'nun ktisadi artlari Hakkinda Bir Tetkik,Ankara 1994,s.104

257

ÜCRET TARFES Mevkilerin Nami Azimet ve Avdet Bileti Adi Bilet

Punta Kemer Paradiso Gaziemir Cuma-abad Develiköy Kiyas Tiryende Torbali Gürgor Arikbai Çiblak Bayindir Çatal Karaaaç Tire Derebai Haci lyas Ödemi Cellad Gözpinar Ayaslu Aziziye Balatcik Degirmencik Erbeyli Karapinar Aydin Umurlu Kök Çiftekahve Sultanhisar Atça Nazilli Kuyucak Horsunlu Ortakci Sarayköy

Üçüncü Para Guru 3 6 12 18 23 28 33 38 42 47 53 60 68 75 41 45 53 63 72 78 83 86 90 95 99 102 105 108 113 119 125 131 138 20

Birinci Mevki Para Guru 4 7 18 26 33 41 48 54 60 66 75 86 98 108 56 63 73 84 96 102 108 114 120 126 132 137 141 147 156 160 174 183 190 20 20

Üçüncü Guru Para 1 6 4 8 13 15 18 22 25 28 31 35 40 45 43 46 50 27 30 35 42 48 52 55 57 60 63 66 68 70 72 75 79 83 87 92

Birinci Mevki Para Guru 1 20 3 6 12 17 22 27 32 36 40 44 50 57 65 62 66 72 37 42 48 56 64 68 72 76 80 84 88 91 94 98 104 110 116 122 130

258

9.1.3. Kasaba Demiryolu Kumpanyasi zmir Kasaba demiryolunun yapimina 1863 de balanmi olan 93 km olan hat 1866 da tamamlanmitir. Daha sonra Kasaba Alaehir hatti (1885­1886 -76 km),Manisa Soma hatti(1888­1890­92 km), Alaehir Afyon Hatti (1894­1896­252) km, Soma Bandirma (1888­1890 -184 km) ve zmir Bandirma (1888­1890- 5 km) hatti yapilmitir 18 . Yine buranin ba komiseri yani en üst idarecisi devlet tarafindan atanan ayni zamanda Aydin demiryolunun da ba komiseri olan Rubileski efendidir.dari heyetinde ise 8 gayr-i müslim bulunuyordu. Burada da ayni ekilde iki birinci ve ikinci sinif olmak üzere ikiye ve bunlara da kendi içinde birinci ikinci ve üçüncü mevki olmak üzere 3 mevki ye ayrilirdi. Trenin sefer istikameti zmir'den Alaehir'e kadar olup bu yol üzerinde 17 istasyon da dururdu.

Kasaba imendiferinin Ücret Tarifesi Azimet ve Avdet Bileti Esami Muvakkif Birinci Mevki zmirden Kariyakaya Çili Ulucak Menemen Emir Alim Hamidiye Horos Köyü Manisa(Manisa Kasaba Urganli Ahmedli Sart Salihli Munvak Kahvesi Dereköyü Alhan Alaehir 5 9 14 18 24 26 41 42 51 60 68 74 130 144 156 168 176 180 kinci Mevki 6 15 21 27 33 48 54 57 69 82 93 101 110 117 124 135 141 150 Üçüncü Mevki 8 20 27 36 42 60 69 72 87 102 116 120 80 85 92 99 104 108 Birinci Mevki 3 6 9 12 16 24 27 28 34 55 62 67 90 96 104 112 117 122 kinci Mevki 4 10 14 18 22 32 36 38 46 55 26 27 73 78 84 90 94 100 Üçüncü Mevki 5 13 18 24 28 40 46 47 58 68 77 83 53 56 61 66 69 72 Adi Bilet

18

Vedat Eldem;a.g.e,s.104

259

Bundan ayri zmir'de bir rihtim kumpanyasi ve imtiyaz sahibi ngiliz olan bir havagazi kumpanyasi bulunuyordu. Bu kumpanyalarin idari heyetlerin de toplam 13 kii vardi ve hepside gayri müslimdi. 9.1.4. zmir'deki Sigorta Kumpanyalari zmir'de bina ve eya sigorta eden kumpanyalar bulunuyordu. Bu sigorta irketleri toplam olarak 16 taneydi. Bu sigorta irketleri'nin mensup olduklari milletlere bakarsak 13 tanesi ngiliz, 2'si Fransiz ve biri Nemçelidir ne yazik ki bunlarin diinda hiçbir tane Müslüman acentesi bulunmamaktaydi.

ZMRDE BNA ve EYA SGORTA EDEN RKETLER KumpanyaninNami Nörtern Komer Siyal Onyon Londron Lankeör Liyon Kayen ön Eskorçiveni Norc -Cüzani Livirpul ve London London verns Lancashire Lozan Yertii Fanges Royal Kuriham Norveç Onyon Tirazlebed Tötil Vanleb Oskar Honier Kâr-hanesinde Yuanolu Kâr-hanesinde ngiliz ngiliz Honier Jon Anderya Convukadi Mösyö Riz Haynic Riar Roz Gifre Rihtim Üzerinde ngiliz Honier Kâr-hanesinde Anderya Kâr-hanesinde Yusuf Bey Kârhanesinde Yuanolu Haninda Baltaci Frank-hanesinde Erev Çinaganesinde ngiltere ngiltere London ngiltere Fransiz ngiliz Acentaninsmi Hantkinson Mösyö Kov Frankiyan Ermayen Gün Conkov Riar Roz Bov Kotaric darehane Yusuf Bey Kâhanesinde Tenekidi Kâr-hanesinde Yuanolu Kârhanesinde Tenekidi Kâr-hanesinde Eksinovbeli Kârhanesinde Esroçineger Kârhanesinde Elyati Kâr-hanesinde Tabiyet ngiliz ngiliz ngiliz ngiliz Fransiz ngiliz Nemçe

260

9.1.5. zmir'de Ticaret Gemilerini Sigorta Eden irketler zmir'de 1888 de ticaret gemilerini sigortalayan 14 sigorta irketi bulunmaktaydi. Bunlarda 9'u ngiliz, 1'i Fransiz, 1'i Yunan, 3'ü sveç Miletlerine tabi kiilere aitti. Bu irketler ayrica insanda sigorta ediyordu. Bu irketler Bina ve maldan ziyade uluslar arasi deniz ticareti yapan tüccarlarin gemilerin sigortalardi. Bu yüzden ticari hayatta önemli yerleri bulunmaktaydi. Zira bu sigorta irketler ininde çounu ngilizler ellerine ele geçirmilerdi. ZMRDE SEFÂN- TCARYE SGORTA EDEN KUMPANYALAR Kumpanyanin ismi Marin Loneg ayir

Lankes Biyer Yetsin Andakiyan Garuyan Osean Onyon Martim Roli Banes Lui d Esuyic Lasvic Elvetya niversal Lakov Niko Nefyas Onyon Martin

Acentenin smi Riar Roz Culi

Haci Kostari Baterson Henri Kezer Datvedi Hövnier Cunkov Forkov Ren Farkov Kezer Mecar Baterson

darehane smi Östürce Kârhanesinde Baltaci Kârhanesinde

Cuya Haninda Bateson Haninda Yusuf Bey Haninda Rük Haninda Hövnier Haninda Frenk Mahallesinde Tenekidi Haninda Ren Haninda Tenekidi Haninda Yusuf Bey Haninda Sinanolu Haninda Rusya Haninda

Tâabiyet ngiliz Fransiz

Yunan ngiliz ngiliz ngiliz ngiliz ngiliz sveç sveç sveç ngiliz ngiliz ngiliz

Sigorta irketlerine bakarsak younluk ngilizlere aitti. Ondan sonra da Fransizlar geliyordu. ngilizlerin bu kadar çok sayida sigorta irketi kurmalari'nin bir sebebi de genelde ticari faaliyetlerini ngiltere ile yapmasidir. Bu yüzden ticari

261

güvenliklerini salamak için bu yola gitmilerdir. Zira 1838 Balta Limani antlamasiyla birçok ayricalik kazanmilardi. Bu ayricaliklari kullanarak zmir Pazarindan ve genel olarak Osmanli pazarindan dier devletlere oranla daha fazla pay almilar ve bir nevi Osmanli pazarini ellerine geçirmilerdi. Bu sayede istedikleri ticareti rahatlikla yapiyorlardi. Bunun Sonucunda bu tüccarlar Avrupa'dan getirdikleri ucuz sanayi mallarini gayr-i müslim tüccarlar araciliiyla Osmanli pazarina sürüyorlardi. Bunun sonucunda ticaretle uraan gayr-i müslim halk zenginleiyor buna karin Osmanli esnafi bu ucuz sanayi mallariyla baa çikamayarak dükkânlarini bir bir kapatiyor ve böylece gayr-i müslim halk zenginleirken müslim halk bunun tam tersi bir ekilde fakirleiyordu. Bunun sonucunda Osmanli ekonomisi günden güne eriyordu. Zenginleen bu gayr-i müslimler ellerindeki bu airi zenginlii baimsizliklarini salamak için kullanarak "Etnik-i Eterya" gibi ayrilikçi cemiyetleri maddi açidan destekleyerek dolaylida olsa Osmanli bütünlüünü olumsuz yönde etkiliyorlardi. 9.2. Ticaret Odalari Ticaret odalarinin ticari hayatta büyük bir önemi vardir. lk ticaret odasi'nin kurulu tarihine bakarsak 1880 de stanbul'da Ders-i Adet ticaret odasi kurulmutu.1882 ye gelindiinde ise merkezden ziraat ve ticaret nezareti tarafinda livalara gönderilen yazida liva ve kazalarda birer ticaret odasi'nin kurulmasi istenmitir. Bunun üzerine 1884 de Aydin Vilayetinde ilk ticaret odalari kurma faaliyetlerine balanmi ve bunun sonucu 1885 de zmir'de ilk ticaret odasi kurulmutur. 1888 Aydin vilayetine bakarsak bu 6 yil da hatta bunu 4 yila indirebiliriz bu odalar hizli bir ekilde yayginlami ve ticari hayata önemli bir yere gelmitir. Hatta bu gelime öyle bir hal almiti ki 1888 de vilayetteki çeitli gazeteler araciliiyla 1889 da Patiste açilacak olan ticaret fuarina çeitli mal göndermek isteyenlerin adlarini ticaret odalarina yazdirmalari istenilmitir buda bize bu odalarin ticari hayattaki geldikleri son durumu gösterir 19 . 1888 deki Aydinda bulunan ticari odalarina bakarsak bu dönemde 4 ticaret odasi bulunmaktaydi. Bunlardan merkezdeki yani zmir'deki ticaret odasi 12 kiiden oluuyordu. Bu 12 kiiden sadece 2 si müslimdi geriye kalan 10 kii gayr-i müslimdi. Yine bu ticaret odasi'nin bakanliini bir gayr-i müslim yapiyordu.

19

http://www.izto.org.tr;zmir Ticaret Odasi Tarihi.

262

Dier 3 meclisten biri Denizli sancain merkezindeki Denizli ehrinde 1 müslim 1 gayr-i müslim, Çemede 2 müslim ve 2 gayr-i müslim, Bergama kazasi merkezinde ise 2 müslim ve 2 gayr-i müslim olmak üzere 4 kiiden oluuyordu. Yani Aydin vilayetinde 4 ticaret odasinda 7 müslim ve 17 gayr-i müslim olmak üzere 22 kii bulunuyordu. zmir diindaki sancaklarda odalardaki müslim ile gayr-i müslim sayisi birbirine eit olmasina ramen vilayet merkezi olan zmir'deki ticaret odasindaki müslim sayisi gayr-i müslim sayisina oranla çok azdi. Bide buradaki oda reisinin de gayr-i müslim olmasi gayr-i müslimlerin zmir de neredeyse bütün ticareti ellerine geçirdiklerini gösterir. zmir gibi büyük bir ehrin ticaret hayatini eline geçiren gayr-i müslimler bunun sonucu airi bir ekilde zenginlemilerdi. Buna karin ticari hayatta kendilerini hissettiremeyen müslim halk ise tam aksi ekilde fakirlemeye balamiti. Bu durum Aydin vilayeti'nin genelinde zmir deki kadar olmasa da ayni ekilde gelimiti. 9.3. Duyun-u Umumiye ve Reji daresi 9.3.1. Duyun-u Umumiye daresi Duyun-u Umumiye idaresinin kuruluuna bakarsak 1854 ten balayarak 1875'e kadar çok büyük borçlar aldi. Bu borçlarin senelik taksidi 7 milyon Osmanli lirasina çikti. Bunu da bütçesi 20 milyon civarinda olan Osmanli maliyesi'nin bu parayi ödemesi imkânsizdi. Zira devlet 1875 te iflas ettiin açikladi. 93 harbinden sonra 1881

20

de Avrupa ngiltere ve Fransa bata olmak üzere Osmanlidan borçlarini almak için

yeni çözüm arayilari içine girdiler bunun sonucunda 1881 de Duyun-u Umumiye idaresi kurulmu oldu. Memleket genelinde Osmanli maliyesi içinde baimsiz ve kendisine has kurallari olan bir kurum halini alarak vilayetlerdeki salam ve devamli gelirleri kendi bütçesine katmaya baladi. Duyun-u Umumiye görevlilerine bakarsak bu görevliler maalarini Duyun-u Umumiye idaresinde aliyorlardi yani devlet memuru niteliine sahip deillerdi 21 . Aydin vilayetinde 1888 de yani Duyun-u Umumiye idaresinin kurulmasindan 7 yil sonrasinda ki tekilatlanmasina bakarsak bir hayli hizli bir tekilatlanma yaanmitir. Bu dönem içinde Aydin vilayetinde 16 ube de 8 gayr-i müslim ve 12 müslim olmak üzere 20 kii bulunmaktaydi. Vilayetin merkez Duyun-u Umumiyesi zmir'deki Duyun-u Umumiye idaresiydi. Buradaki darede görevlilerin 4'ü gayr-i müslim ve 2

20 21

Enver Ziya Karal;a.g.e,s.426 Erdoan Keskinkiliç;Duyun-i Umumiye daresi,Türkler Ansiklopedisi,c.14,Ankara 2002,s.372-373

263

side müslimdi. Yani burada gayr-i müslimler daha fazlalik gösteriyordu. Buna karin dier sancaklarda ise müslim görevliler fazlalik gösteriyordu. Bu sancaklardaki Duyunu Umumiyelere bakarsak, zmir sancainda; Menemen, Bergama, Bayindir, Tire, kazalari'nin yaninda Birunabad, Dikili ve Karaburun nahiyelerinde, Saruhan sancainda; Alaehir ve Akhisar Kazalarinda, Mentee sancainda; Mentee merkez sancai (Mula) ,Köyceiz ve Mekri kazalarinda, Denizli sancainda; Garb-i Karaaaç, Urla kazalarinda, Duyun-u Umumiye idareleri kurulmutu. Buna karin Aydin vilayetinde bir duyun-u Umumiye ubesine rastlayamiyoruz. Bütün bunlara baktiimizda 1881 den 1888 e kadar deyimi yerindeyse özellikle zmir sancaindaki çeitli gelirleri el koymular ve bir nevi Duyun-u Umumiye idaresi devlet içinde bir devlet haline gelmiti. 9.3.2. Reji daresi lk olarak Reji idaresi hakkinda biraz bilgi verirsek Reji idaresi, "Müterek-ül Menfaa nhisari Duhani Devlet-i Aliye-i Osmaniye" ya da "Memaliki ahane Duhanlari Müterek-ül Menfaa Reji daresi" isimleriyle de anilan bu irketin imtiyazi, Duyunu Umumiye idaresiyle 1882'de balayan görümeler sonucunda, 27 Mayis 1883 tarihinde yapilan bir anlama ile Osmanli Bankasi Müdürü Emil Deveaux'a verilir. Böylece, Viyana'da Anstald Kredi ve Grubu, Berlin'de Banker S. Bleichroeder ve grubu ile Osmanli Bankasi ve ortaklarinin katilimiyla oluturulan Reji irketi 14 Nisan 1884'de faaliyete geçer. Reji irketi artnamesi gereince bir anonim ortaklik olup süresi, 1914 yilinda sona ermek üzere 30 yillik bir sözleme yapilir. Reji irketinin yönetim merkezi "Dersaadet"dir. Bu irketle ilgili olarak ortaya çikacak adli ve ticari sorunlarin çözümünde Osmanli mahkemeleri yetkili kilinir. Reji irketi, arkî Rumeli hariç olmak üzere, bandrol sisteminin geçerli olduu vilayetlerin hepsinde, iç tüketime ayrilan tütünleri satin almak, imal etmek ve satmak ve sigara üretimi ile satii aamalarini da gerçekletirme hakkina sahiptir. Badat, Musul vilayetleri ile Diyarbakir vilayetinin bazi yerlerinde ise irket o zamana kadar Osmanli hükümetine ödenen vergileri tahsil eder. Ayrica, Ticaret anlamalarina uymak kouluyla; puro, çinenecek tütün ve enfiyeler üzerinden ithalat resmi, ihraç olunan tütünlerden ihracat resmi ile lisans resimlerini tahsil eder. Lübnan ve Girit adasi inhisarin diinda kalir. irketin sermayesi balangiçta 500 Franklik 200.000 paya bölünmü hisse senedi ile, temsil edilen 100 milyon Frank 4.400.000 Osmanli lirasidir.

264

(Türk Lirasi) Reji irketi, hâsilat elde edilemese bile Duyunu Umumiye'ye yillik sabit 750.000 Osmanli Lirasi ödeme yapacaktir. Reji irketi, Osmanli Devletinden aldii Maliye Tetkik Kurulu, Malisel haklarla kisa zamanda etkinliini arttirir. Osmanli Devleti Reji yönetim kurulunda bir komiserle temsil edilir. 13 Haziran 1923 tarihinde Reji irketi ile Hükümet arasinda bir anlama yapilir ve ertesi yil 30 Temmuz 1924 tarihinde irketin imtiyazi iptal edilerek, "Bütün mallari, haklari ve taahhütleri" Türkiye Cumhuriyeti Devletine" geçer.1925 tarihinde "Osmanli Devletinin air - ve tütün üreticileri bakimindan aci, hatta kanli miraslarindan biri olan Tütün Rejisi 4 milyon Türk lirasina satin alinarak devletletirilir ve tütün tarihinde yeni bir sayfa açilir 22 . Kurulan bu Reji idaresi özellikle Aydin vilayetinde halk üzerinde olumsuz bir etki yaratti, ayet halk elindeki tütünü yok fiyata reji idaresine satmak zorunda idi eer bu tütünü austos ayina kadar reji ambarlarina teslim etmesse Reji idaresi bu tütünü kaçak tütün olarak sayiyor ve hiçbir para vermeksizin el koyuyordu. Bu yüzden halk çok madur oluyordu. Elindeki tütünden daha fazla kâr elde etmek isteyen halk yasa dii yollara bavurmak zorunda kaliyor ve elindeki tütünü kaçak yollardan deniz yoluyla Yunanistan'a kaçiriyordu. Bunu önlemek için Reji idaresi sert önlemler almaya baladi ve ilk olarakta Aydin vilayeti genelinde " Kordon Bölükleri'' Adiyla kaçakçilikla savamak üzere bir tekilat oluturma yoluna gitti. Ama bu tekilat halk arasinda telafisi olmayan sorunlar açmaya balarken halkin reji idaresine olan öfkesini de son noktaya taidi. Bu yüzden bu idareye kari halk içinde efe veya zeybek olarak tabir edilen kiiler kendi haklarini ve halki korumak amaciyla ortaya çikmaya baladi. Bu Kordon birlikleri tütün kaçakçiliini önlemek adiyla birçok kii yi ya öldürdü ya da sakat birakti. Bu yüzden gerek Aydin vilayetinde gerekse de dier vilayetlerde Reji idaresi halk tarafindan nefret edilen bir kurum halini aldi. 1888 Aydin Vilayetine bakarsak aradan geçen 4 yil süresince Reji daresi Duyun-u Umumiye adar geliememi ve tekilatlanamamitir. Vilayetin merkez Reji daresi zmir'deki reji nezaretidir. Bu nezaretteki memurlara bakarsak Duyun-u Umumiye'den bir farki yoktu. Merkez Reji idaresinde de 6 gayr-i müslim ve 2 müslim olmak üzere 8 kii bulunmaktaydi. Bundan ayri zmir sancainda; Sefer-i hisar kazasi ve Birunabad ve Karaburun Nahiyelerinde,

22

Tiinçe Oktar; Osmanli Devletinde Reji irketi'nin kurulmasindan Sonraki gelimeler :\tarih\oktarreji idaresi. htm

265

Saruhan sancai merkezinde (Manisa) birer Reji daresi bulunmaktaydi. Bu idarelerde merkez reji idaresi de dâhil, 6 müslim ve 13 gayr-i müslim olmak üzere 19 kii bulunuyordu. 9.4. Vilayetin 1888 Yilindaki Gelirleri Aydin Vilayeti'nin 1888 yili mali gelir kalemlerine bakarsak bunlar içinde Emlak, Akar Vergileri ve Bundan Ayri Bedel-i Askeri, Anam Vergisi, Maktûan (Götürü Usulü)Ve Emaneten Aar Vergisi, Orman Hakki, Kereste ve Pul, Maden, Emlak Vergileri Tapu Harçlari Emlak-i Miriyey-i Muacele ve car ve Hâsilat-I Müteferrika, Maarif, Menafi, Mahkeme, dihan aari gibi 16 kalemden oluan vergi gelirlerine sancaklar bazinda bakarsak bu gelirler içinde en fazla payi 50.945.868 guru ile zmir sancai bundan sonra sirayla,28.017.999 kurula Saruhan,19.071.394 gurula Aydin, 12.239.495 gurula Denizli ve 11.776.894 gurula da Mentee sancaklari izlerdi. Vilayetin toplam geliri ise 122.052.650 gurutu. Vilayet gelir kalemleri içinde en fazla payi toptan sati ile ihale olunan aar bedeli alir. Bunu sirayla, Emlak ve Akar vergileri, temettü yani kârlar ve anam vergisi gibi gelir kalemleri karilardi. En az gelir getiren gelir kalemlerine bakarsak Cenvar, Emlak-i miriye-i Muacele (Beylik ve Evkâf Kiralari) icar ve hasilatindan alinmaktadir. 9.5. Vilayetin 1888 Yilindaki Giderleri Vilayetin gider kalemlerine bakarsak dâhiliye, er'iyye, maliye, Zaptiye Adliye Maarif, Nafia, Orman, Maden, Esham-i matnua, Jandarma ve Polis Gibi gider kalemleri vardi. Bu gider kalemleri içinde yine gelir kalemlerinde de en fazla payi alan zmir Sancai 9.404.588 gurula ilk sirayi aliyordu. Bunu 3.440.726 gurula Saruhan,1.918.471 gurula Aydin,1.756.869 gurula Mentee ve 1.538.107 gurula Denizli sancaklari izliyordu. Vilayetin giderleri 18.058.771 gurutu. Gider kalemlerinden sancaklarda en fazla payi; Dâhiliye, Nafia ve jandarma alirken en az gider payini; Orman, er'iyye ve Zaptiye gibi gider kalemleri alirdi. Gider kalemlerine göre Aydin vilayeti hakkinda bir deerlendirmede bulunursak askeri, idari ve nafia gibi kalemler bütçeden büyük bir pay alirken ne yazik ki maarif, zaptiye ve orman yani eitim çevre ve güvenlik gibi konulara gereken düzeyde önem

266

gösterilmemiti. Ama bu durum sadece bu dönemdeki merkez tekilati ve tara tekilati içindeki gerek Aydin vilayeti gerekse de dier vilayetler içinde geçerliydi. Bu yüzden eitim gerektii ekilde halk düzeyine indirilememi bunun sonucunda tanzimat, islahat ve merutiyetle yapilan yenilikler halk tarafinda anlailamami ve amaçlanan hedeflere ulailamamiti. Yine eitim yaninda çevre konusunda halkin bilinçlendirilememesi sonucu hizli bir çevre tahribi balami ve ormanlik alanlar azalmaya balamitir. Vilayet içindeki sancaklarin gelirleri ve giderleri arasindaki orantiya bakarsak zmir Sancai 41.541.280 gurutan fazla net bir geliri vardi bunu 24.578.273 gurula Saruhan, 17.153.923 gurula Aydin, 11.238.787 gurula Mentee ve 10.701.388 gurula da Denizli Sancai zliyordu.da Aydin sancainin 1888 yili net geliri 105.213.651 gurutu. Bunu günümüzle karilatirdiimiz zaman vilayetin gayet iyi bir ekonomik yapisinin olduunu söylemek yanli olmaz zira bu gün birçok il borç batainda yüzmektedir. Aydin vilayetinin genel ekonomisine bakarsak 1888 de Aydin vilayeti genelinde yerli ve yabanci gayr-i müslimler ticareti tekellerine almilardi. Özellikle zmir'de Ticaretle uraan büyük bir tüccar kesimi vardi. Özellikle yabancilar içinde zmir'deki sigorta, vapur ve demiryolu irketlerinde tartimasiz bir ekilde ngiliz üstlüü bulunuyordu. Yabanci devletler kapitülasyonlardan yaralanarak ülkenin her yerinde olduu gibi zmir dede büyük bir ticaret ilikisi içindeydiler. Zira zmir limani Avrupa'nin birçok devletinden gelen ticaret gemilerinin istilasina uramiti. Getirdikleri ticaret mallarini çok az bir gümrük ödeyerek zmir gümrüden içeri soktuklari bu mallari gayr-i müslim tüccarlar araciliiyla da Aydin vilayeti genelinde ve dier vilayetlerde halka satiyorlardi. Bunun sonucunda zaten zor geçimini salayan Aydin vilayeti genelindeki esnaflar bu mallarla daha fazla rekabet edemeyerek ülkenin genelinde olduu gibi dükkânlarini kapatmak zorunda kaliyorlardi. Bunun sonucunda vilayet genelindeki müslim halk fakirleirken gayr-i müslim teba ise bolluk ve refah içinde yaiyordu. Yine gayr-i müslimlerin vilayet içindeki ticarette etkinliklerini gösteren en net göstergelerden biri de sancak genelinde bazi kazalarda kurulmu olan ticaret odalarinda daha etkin olmalariydi. Ama gayr-i müslimler zmir Sancai merkezi hariç dier sancaklardaki odalarda üstünlüü tam olarak ellerine geçirememilerdi. Buralardaki

267

ticaret komisyonlarinda müslim tüccarlar biraz daha baskindilar. Vilayet gelir ve giderlerine bakarsak sancaklarin geliri giderlerinden daha fazlaydi. Buda bize vilayetin kendi kendine yettiini gösteriyordu. Vilayet içindeki Reji ve Duyun-u Umumiye idarelerine bakarsak reji idaresi pek gelimemi olmasina ramen duyun-u umumiye idaresi nahiyelere kadar varan bir tekilatlanma içine girmitir. Ayrica Aydin vilayetinin Saruhan sancainda bir Osmanli bankasi ubesi bulunur. Ama bundan baka özelliklede zmir'de bir Osmanli bankasi vardi. Ama bu salnamede bahsedilmemitir.

10. VLAYETTEK MÜHENDS VE MMAR SAYISI Aydin vilayetinde 11 mühendis vardi. Bunlardan 3 tanesi gayr-i müslim 8 tanesi müslimdi. Yine bundan baka 1 gayr-i müslim ve 1 de onun yardimcisi olan müslim olmak üzere 2 mimar vardi. 11. AYDIN VLAYETNDEK YABANCI DEVLETLERE AT

KONSOLOSLUKLAR Aydin vilayetinde Merkezde (zmir) ngiltere, Fransa, talya, Avusturya Macaristan, ran, Almanya, Belçika, Rusya, Yunanistan, Amerika, sveç-Norveç, spanya, Flemenk, Danimarka, Portekiz gibi ülkelerin elçilikleri vardir. Bunun diinda sancaklarda da elçilikler bulunuyordu. Aydin vilayetindeki devletlerin elçilik sayilari bakarsak, 4 Yunan, 3 talyan, 2 ngiliz, 3 Fransiz, 2 Alman, 2 ran, 2 Avusturya-Macaristan olmak üzere dierleride de 1 tane olmak üzere 27 tane elçilik bulunuyordu. 27 konsolos görevlisinden 15 konsolos zmir'deki elçiliklerde bulunuyordu. Sancaklarda ise 11 konsolos memuru görev yapiyordu. Yine bu elçiliklerde 36'si merkezde 4'dü de sancaklarda olmak üzere 40 Tercüman vardir. Saruhan Sancainda: Fransa, ran, talya ve Yunan konsolos vekilleri ile bu konsolosluklarda memur 4 tercüman bulunurdu. Aydin Sancainda: Fransa, talya, Almanya, Yunan konsolosluklarinda 3 konsolos memuru görev yapardi. Zira ngiltere ve talya'nin konsolos memurlularini ayni kiilerdi. . Bunlar konsolosluk ubelerinde tercüman yoktu.

268

zmir Sancaina bali Urla Kazasinda ise Fransa talya Almanya ve Yunan devletlerine ait birer konsolosluktan ziyade daha küçük konsolosluk ubeleri bulunurdu. Burada 3 konsolos memuru vardi. Zira burada da Fransa ile talya'nin konsolos memuru ayni kiidiydi. Bu konsolosluklarda 15 konsolos 11 konsolos memuru ve 40 tercüman olmak üzere 66 kii bulunur. Tercümanlara baktiimizda tercümanlari genelde çou Rumlardandi.

269

SONUÇ Sonuç olarak 1888 Aydin vilayeti salnamesine göre Aydinin bu tarihteki idari, ekonomik, sosyal askeri, adli, güvenlik, salik ve eitim gibi ana baliklar altinda bir deerlendirmesini yaptim. Buna göre Aydin vilayeti mali açida kendi kendine yeten bir görüntü çizerken eitim açisinda ülkenin dier yerlerine göre bu dönemin artlarinda gayet iyi bir yerdedir. Salik açisindan ise ülke genelinde olduu gibi gayet zayif bir durumdadir. Zira salik kurulularinin büyük bir çounluu merkez de yani zmir ehri ve sancaindadir. Bundan ziyade dier sancaklarda birer ikier doktor bulunurdu. Yine vilayet genelinde pek çok Karantinahaneler açilarak bulaici hastaliklarla bir mücadeleye balamiti. Askeri alanda vilayet genelinde çok büyük bir jandarma birlii bulunmamaktaydi. Yine Polis tekilati da merkezde younluk kazanmi ve sancaklarda ise bir tekilatlanma içinde olsa da sancaklardaki güvenlii salayacak kapasitede deildi. Ticarete bakarsak ne yazik ki gayr-i müslim halk bütün ticari faaliyetleri tekeline almiti. Yabanci tüccarlar ve i adamlari ise zmir ve Aydin demir yolu, havagazi ve sigorta kumpanyalarini ellerine geçirmilerdi. Aydin vilayeti genelindeki irketler üzerinde büyük bir ngiliz hâkimiyeti vardi. Zira bu irketlerin çounun imtiyaz sahibi ngilizlerdi. Yine ticaret odalarinda azimsanmayacak bir gayr-i müslim gücü vardi. dari açidan merkez zmirdi. Merkezde bir merkez valisi bulunurdu, sancaklardaki kazalarda bir kaymakam idareci olarak kazalarin bainda bulunurdu. Vilayet genelinde nahiyelere kadar çeitli meclislerde, komisyonlarda idarelerde, sandiklarda, odalarda ve belediye dairelerinde airlikli olarak müslim nüfus bulunuyordu. Ama Tanzimatin ve Islahatin getirilerinden yararlanan gayr-i müslim halk idari görev ve memurluklarda görev almaya balamilardi. Vilayetteki Avrupalilarin bir nevi Osmanli içindeki özel bir mali yapisi olan Duyun-u umumiye ve Reji idaresine bakarsak 7 yil gibi kisa bir süre içinde vilayet genelinde özellikle duyun-u umumiye büyük bir tekilatlanmaya gitmi bunun sonucunda nahiyelere kadar ubeler açmiti. Reji daresi Duyun-u Umumiye kadar geliememitir. Sadece Merkezde ve bazi Büyük Kazalarda ube açabilmitir. Adli yapiya bakarsak aai yukari her kazada birer bidayet mahkemesi kurulmutur. Bundan ayri sancak merkezlerinde ve vilayet merkezinde birer ticaret mahkemesi bulunuyordu.

270

Yine Aydin vilayetinin gerek ticari hayatin ve gerekse de sosyal hayatin en canli geçtii yer zmirdi. Bu dönemde de zmir Aydin vilayetinde ziyade Osmanli'nin önemli ehirlerinden biriydi. Bu yüzden vilayetin merkezi haline getirilmitir. Bunun sonucunda zmir devamli gelimi ama Aydin tam tersi bir ekilde gerilemeye balamiti. Bu salnamenin tahlil kisminda elimden geldiince Aydin vilayetinin ekonomik, sosyal, askeri, idari, eitim ve adli yapisi hakkinda bilgi vermeye çaliarak bu dönem Aydinin bir resmini size yansitmaya çalitim.

271

KAYNAKÇA 1. AKSIN, Ahmet; "Tanzimat'in Harput Eyaletinde Uygulanmasi ve Karilailan Güçlükler", Belleten, C.62, S.235, Ankara, 1999. 2. ÇADIRCI, Musa; Osmanli mparatorluunda Eyalet ve Sancaklarda Meclislerin Oluturulmasi (1840­1864), Ord. Prof. Yusuf Bayur'a Armaan, Ankara, 1985. 3. DEMREL, Muammer; Türk Eitiminin Modernlemesinde Rüdiye Mektebleri, Türkler Ansiklopedisi, Ankara, 2002. 4. DOANAY, Rahmi ­ AÇIKSES, Erdal; 1298 (1881 M ) Tarihli Ma'muratü'l Aziz Vilayeti Salnamesi, Elazi, 2001. 5. DUMAN, Hasan; Omsali Salnameleri ve Nevsâlleri Bibliyografyasi ve Toplu Katolou, C.I, Ankara, 1999. 6. ERGN, Osman; Türk Maarif Tarihi, stanbul, 1977. 7. HEYET; Gravürlerle Türkiye Anadolu 1, T.C. Kültür Bakanlii Yayinlari, Ankara, 2002. 8. HEYET; "Salname Maddesi", slam Ansiklopedisi, M.E. B.Yayinlari, C.10, Ankara, 1968. 9. http://www.atob.org.tr/ Aydin Ticaret Odasi Tarihi. 10. KÂHYA, Esin ­ ERDEMR, Ayegül D; Osmanlidan Cumhuriyete Tip ve Salik Kurumlari, Ankara, 2000. 11. KARAL, Enver Ziya; Osmanli Tarihi, C. 8, Ankara, 1995. 12. OUZ, Süleyman; Osmanli Vilayet daresi ve Dou Rumeli Vilayeti (1878­ 1885), Ankara, 1986 13. OKTAR , Tiinçe; Osmanli Devletinde Reji irketi'nin kurulmasindan Sonraki gelimeler :\tarih\oktarreji idaresi. htm 14. SUNGUR, Mutullah; "XIX. Yüzyil Osmanli Devletinde Tara daresi ve Vilayet Yönetimi", Osmanli Ansiklopedisi, C. 6, Ankara. 15. YAAR, Hasan; Osmanli Polis Tekilati ve Yenileme Süreci, Türkler Ansiklopedisi, C. 13, Ankara, 2002. 16. TÜRKOLU, Ömer; Salnamelerde Çankiri (1869­1903), Çankiri, 1993.

272

OSMANLICA SÖZLÜK A ACUZ(E) : Çok yali kadin. Kocakari, Kiliç, arap, Sirtlan. AHR: Biten. Hitam bulan. Sonra gelen. Son. Sonraki. ÂHR: Biten. Hitam bulan. Sonra gelen. Son. Sonraki. AKAR: Zayi etme, kaybetme, Kumlu yer, Para getiren mülk. (Ev, dükkân gibi.) AKLAM: (Kalem. C.) Kalemler, Oklar, Yayla atilan eski zaman silahlarindan biri. ALEL: kinci defada içmek. ALEYH-S-SELAM: Ona selam olsun, Peygamberimizin adi anilirken kullanilir ÂLYE: Yüksek, yüce, erif ve aziz olan, Necid ve Hicaz ülkesi, (C.: Avali) Süngü bai. AMADEN: Gelme geli, vürud etmek AMEDEN- ÇAYLAK: Kularin gelme zamani AML: Arzusu, istei olan. ARAYÎ: Süsleyicilik, çalimak, Kesin karar vermek, Yola çikmak, gitmek. ASÂD: (Esed. C.) Esedler, arslanlar. ASÂR: Toz, Siinak, Atiyye, hediye. ASAR: Vazifeler, Yükler, Cürümler, Kabahatler. ASAR-I ATKA: Eski eserler. AA: (C.: A'iye) Akam yemei. AZAM : (C: Azamât) Kin, husûmet, adâvet, garaz, fena niyet, Öfke, hiddet, Kiskançlik AZMET: Takvâ ile amel etmek. Allah'in emirlerini en mükemmel ve eksiksiz yapmaa B BÂB: Kapi, Kisim, Mevzu, Fasil, Bölüm, Parça, Kitap, Hususi madde, Siinacak Yer, , ekil, Tövbe BÂB: Lâyik, uygun, münasip, elverili, Hayir, uur BÂDA: Ola, olaydi BADE- SÜKÛT-I ORAK: Orak mevsimini balamasi BÂHR: Aikâr,Açik,Belirli,Apaçik, Güzel,Mehur, namdar,Galip. BAHUR: Çok sicak. Çok sicaklik BAHÛR: Sicakta yerden yükselen buhar, Tütsü, Yakilarak güzel kokular elde edilen ot ve sâir ey. BAKYE: Kalan

273

BAKAR: (C.: Bukur-Bikar) Öküz. Dana. Siir.(Bakr, yarmak demek olduundan, bu hayvan dahi toprai sürüp yarmak için kullanilmasi itibariyle bu isim verilmitir. E.T.) BÂLÂ: f. Yüksek. Yukari. Yüce. Yüksek kat. BÂL: (Bâlia) Yetimi. Olgun yaina gelmi. Akli kemal bulmu, erimi, varmi. GÂN: Kullar, köleler, padiah hizmetinde olanlar BERED: Daha ziyade firtinali havalarda yaan dolu. BERD: Souk. Soukluk. Soutmak. Noksan hararet,Ölmek,Souk su ile gusletmek, Uyumak,Sabit olmak, Zayif olmak,Bir eyi eelemek, Sürme çekmek, Sömek, BESM: (Besm. den) Güleryüzlü kimse. BEVVAB: Kapici,Menedici.,çocuklari evlerine getirib götüren okul hademesi BEVVABÎN: Kapicilar. BEYT: Ev, oda, hane. * Geceyi bir ile geçirmek, Edb: ki satirlik manzume. BDAYET: Balama, balangiç BDAYET MAHKEMES: Bu tabir eskiden Asliye Mahkemeleri için kullanilirdi. B- PAYAN: Sonsuz C-Ç CARYYE: Cari olan, geçer CEBR: Zabt etmek. Zor. Kuvvet, Bir eyi islah ve tamir etmek, düzeltmek, Batil bir firka. Mat: Harflerle yapilan hesab, Tib: Fevkalâde ameliyat, kirik kemii sarip bütünlemek. CEDDEN: Atalara ait olarak, atalarla ilgili olarak CESM: ri vücudlu, Kebir, Ehemmiyetli. Büyük. CÜLUS: Oturu. Oturma, Padiahin taht'a oturmasi. ÇERAKSE: (Çerkez. C.) Çerkezler, Kafkasya'da yerli bir kabilenin adi. ÇERH: f. Çark. Dolap, Felek. Talih, Dingil üzerine dönen,Gök.,Def,Zemberek, Mancinik, Elbise yakasi, Ok yayi, Çakir gözlü doan kuu. Kirik veya çikik uzva sarilan Tahtalar. D DÂN: Bilgi, ilim. Bili. DEBER: Bati rüzgâri Firak, ayrilik, Halef etmek DELL(DLAL): Naz, Hey'et, Güzel ahlâk. DEKÂYIK: nce ve anlailmasi güç ve dikkate muhtaç eyler

274

DERCAN: Can içinde DERC: çine almak. Katmak, Kitaba koymak, Nakili kâit üzerine yazilan yazi. DÎHAN: Bugday DRAN: Evler, gayri Müslim ismi DUHAN: Duman, tütün Hattatin yazilmi kâit tomari. DUHUL: çeri girme. çeri dâhil olu. E EBNYE :Binalart ,yapilar EFRAN: Ne'eli, keyifli, sevinçli olan kimse. Mesrur. ELYY: Çok yemin eden adam. EMAN: Korkusuzluk, Af ve yardim dileme. Eminlik. (Bak: Aman) ENVYYE:Keyif için buruna çekilen çürütülmü ve içine bazi maddeler konulmu tütün tozu ,burun otu ERBAN: Kirk. Kirk gün devam eden kara ki. ER'ES: Bai büyük, kocakafa ERES: Çiftçilik, çiftçi olma. ESAM: simler, adlar. ESMA: Adlar. Nâmlar. simler. ESHAB :Sahibler, malik ve mutasarrif olanlar , ESHAM: (Sehm. C.) Oklar,Nasibler, hisseler. ESKAL: (Sekal. C.) Air yükler, air eyler. Kalabalik, airlik. EEN: f. Karpuz ve kavun hami, kelek, Ters giyilmi elbise. EÇAR: Aaçlar EÇAR-I MÜSMRE: Meyve Aaçlari ETAT: (etit. C.) Takimlar, firkalar, bölümler. Esnaf, siniflar. Çeitler, cinsler, neviler. EYYAM : (Yevm. C.) Devirler, Günler, Güç, iktidar, nüfuz. EYTAM: (Yetim. C.) Yetimler. Babalari ölmü çocuklar. F FENN: Hüner. Marifet, San'at, Tecrübe, lim, Nevi, sinif, çeit, tabaka, Türlü, Fizik, kimya, biyoloji, matematik ilimlerinin umumi adi, Tatbikat ve isbat ile meydana gelen ilim

275

FERAG: Vaz geçmek. Hiç bir eyle megul olmayip dinlenmek, Boaltma. FEVÂD: (Fayda. C.) Faydalar. Faydali eyler. H HABB: Tane, çekirdek, Yuvarlak olarak hazirlanmi ilâç, Buday tanesi veya buna benzer Tohum. HABAK: Mandira, ail, Dört yani bir duvar veya set ile çevrilmi yer, avlu. HALBE: (C.: Halâbib) Bir yari yapmak veya bir eye yardim etmek için toplanan atlilar HAMYYET-MENDÂNE: Hamiyetlicesine, Hamiyetli olan bir kimseye yakiacak ekil ve surette. HAMYYET-MENDÂN: Hamiyetliler HAMEL: Kuzu, Ast: Burçlardan birinin adidir, Bu burcu tekil eden yildizlar kuzuya benzedii için arapça kuzu demek olan hamel denilmitir, Güne bu burca 21 Mart'ta girer ve gece ile gündüz bir olur. HAREMEYN: ki mukaddes harem, Mürik ve kâfirlere yasak olan mukaddes Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere. HÂRM: Fakir. HEML: Gözden ya akmak. HEVAMM: Böcekler, haereler. Pire, tahtakurusu, bit, örümcek, yilan gibi, kiin gizlenip yazin meydana çikan, insan ve hayvanin vücudundan beslenerek yaayan, insana zarari dokunan (parazit yaayan) küçük canlilir. HEBÛT: ni, yer HÜCCET: Senet. Vesika. Delil. Bir iddianin doruluunu isbat için gösterilen resmi vesika. * âhid. HULÂSA: Bir eyin, bir bahsin özü. Kisaca esasi. HKMET- TABYE: Fizik bilgisi. HIFZI-ÜS-SIHHA: Salik bilgisi HIFZISSIHHA : (Hifz-üs sihha) Salikli yaamak için dorudan doruya kii ve içinde

276

bulunan çevrenin salikla alâkali artlarini tetkik edip inceleyen, gerekli tedbirleri olan ve bu çeit çalimalardan bahseden hekimlik kolu veya salik bilgisi. * Sihhatini korumak. Saliini muhafaza etmek. HIFZ: Saklama. Koruma. Siyanet. Muhafaza. * Ezber etmek. Hatirda tutmak. Kur'an'i ezberde tutmak. HDMET: Birinin iini görme. Bir kimsenin hesabina veya menfaatina i görme, bu suretle yapilan i, vazife. Memuriyet. * Bir insan, hayvan veya nebatin muhtaç olduu iler ve takayyüdat. HLKAT: Doutan gelen vasif. Yaratma. Yaratili. HÜMAYUN: Padiaha ait. * Mübarek. Kutlu. Uurlu. Âlî, Kuvvetli. (Bak: Hümâ kuu) HÛRUÇ: Ayrilmak ,Çalimak HÜSNA: (Ahsen'in müennesidir) yi zan. En güzel. Amel-i sâlih. Pek güzel. * Cennet. * yi amel ve haslet. Cenab-i Hakk'i görmek ve Ona iman ve ubudiyetle ereflenmek. * Düman üzerine fevz ve zafer bulmak, ehidlik. HÜSN: (Hüsün) Güzellik. yilik. Eksiksizlik. Cemal ile kemal. (Bak: Celal, Cemal)(Evet mevcudatta sebeb-i muhabbet olan hüsün ve ihsan ve kemal, Bâki-i Hakiki'nin hüsün ve ihsan ve kemalâtinin iarati ve çok perdelerden geçmi zaif gölgeleridir; belki cilve-i esmâ-i hüsnânin gölgelerinin gölgeleridir. S.)grubu. I- BKA: Bâkiletirmek. Devamli etmek. Azletmeyip yerinde birakmak. Yerinde devamli etmek. Tayinleri her sene, bir sene müddetle yapilan memurlardan bu müddet bitmeden evvel hizmetleri beenilenlerin yeniden bir sene için yerlerinde kalmalarina müsaade edilmesi. * Mc: Sinifta birakmak BTSAR: (Basar. dan) Kalb gözüyle görme. Basiret, Görüp hakikatina varma. D- TECELL- SA-YI HAVARN: Hz sa'nin havarileri'nin tecellisi'nin bayrami HTRAÎ: (C.: htiraiyyat) cad ve ihtira ile alâkali. HTYRA: Evvelce kefolunmami, bilinmeyen bir eyi kefetmek. cad etmek, Edb: Hiç kimse tarafindan kullanilmami tabirler ve mazmunlar kullanma. (Bak: Delil-i ihtira', bda') HTKA: Bir eyin salamlii, muhkemlii, Dima heyecani. KTSAB: Kazanmak. Tahsil etmek. Elde etmek. KSAR: (Kesret. den) Çoaltma, fazlalatirma, arttirma. LM- HEY'ET: Gökler ve yildizlar ilmi. Astronomi.

277

MTYAZ MADALYASI: 2. Abdülhamid'in 11/10/1885 tarihli emriyle devlet ve memleket yararina hizmet edenlere, vazifeyle gönderildikleri yerde baari gösterenlere verilmek üzere çikarilan madalya. Altun ve gümüten olmak üzere iki çeit olan bu madalyalarin ön yüzünde II. Abdülhamid'in "Elgazi" turasi, bunun altinda saltanat armasi yer alir. Arka yüzünde: "Devlet-i Osmaniye urunda fevkalâde ibraz-i sadakat ve ecaat edenlere mahsus madalyadir" yazisi altinda madalyayi alacak olanin adinin yazilacai bo bir bölüm vardir. En altta 1300 rakami okunmaktadir. NAS: (Ünsâ. C.) Kadinlar, kizlar. TDAD: (iddet. den) iddetlenme, Sertleme, Katilama, Büyüme, Artma, çoalma, ziyâdeleme. AR: Birlikte geçinmek, muâeret etmek,Ho geçinmek. TTSAL: Ulamak,Bitimek,Birbirine dokunmak, Yakinlik, Balilik, Kavumak. YAD: Kuvvetlendirme, takviye etme, Takviye eden âlet. RTHAL: Bir yerden baka yere göçmek, gitmek, Nakl-i mekân etmek,Ölmek. ZAM: (Azim. C.) Büyükler. Büyük kimseler, (Azm. C.) Kemikler. THAMYE: thamla ilgili THAMÎ: thamla ilgili. SA': Zenginletirme veya zenginletirilme, Geniletme. STMALE: Avutmak. Meylettirmek, cezp ettirmek,Gönül almak, Çok mal sahibi olmak. STNAF: Batan balamak,Yeniden balamak,Gr: Sözün balangici, Huk: Dâvâ Mahkemesinin verdii hükmü beenmeyip bozulmasini daha üst mahkemeden istemek. Dâvâ Ümahkemeleri ile Temyiz Mahkemesi arasindaki bir derece yüksek mahkemeye verilen isim. TMAM: Tamamlamak. Bitirmek. kmal etmek. Tekmil etmek(...Ticaret ve memuriyet için, mühim vazifelerle bu dâr-i imtihan olan dünyaya gönderilen insanlar; ticaretlerini yapip, vazifelerini bitirip ve hizmetlerini itmâm ettikten sonra; yine onlari gönderen Hâlik-i Zülcelâline dönecekler ve Mevlâ-yi Kerimlerine kavuacaklar!... M.) K KABL: Kabul eden KÂFFE: Hep. Bütün. Cümle. KAHT Ü GALA: Yokluk, Kitlik, Fakirlik, Pahalilik. KARB: Çok yakin. Yerce ve mekânca uzak olmayan,Yakin hisim.

278

KÂRHANE: f. yeri, i yapilan yer, Süt satilan yer, Süt fabrikasi. KARNE: Bilinmeyen bir eyin anlailmasina yarayan ipucu. Anlailmasi zor olan hususun hak ve hakikatina dâir cüz'i delil olan ey. aret. KASR: Kök. Yüksek ve ferah bina. Tatan veya kârgir küçük saray. KAVAD: (Kaide. C.) Kaideler. Hareket porgaramlari. Dil öreten bir kitaptaki kaideler. Arab lisanindaki kaidelerin dercedildii gramer kitabi. KERM: (C.: Kürum) Ba kütüü. Asma, üzüm çubuu. KESRET: Çokluk, siklik, Bir eyin ekserisi ve muazzami, Bolluk. (Bunun ziddi killettir)(Hayat, kesrette bir çeit tecelli-i vahdettir, Onun için ittihada sevkeder. Hayat, bir eyi her eye mâlik eder. M.) (...Hem bütün âlemlerin Rabbi kesret tabakatinda vahdaniyeti ilân etmek istemesine mukabil; en azamî bir derecede bütün merâtib-i tevhidi ilân eden, yine bizzarure O Zâttir. S.) (Bak: Tefekkür) KIRAAT: Okuma, Düzgün ve çabuk okuma, Okuma kitabi. KIYAM: Ayakta durmak, Ayaa kalkmak, Ayaklanmak, syan, Ölümden sonra tekrar Dirilmek, Bir ie balamak, devam etmek, Satilan bir mal hakkinda müteri ile anlaip kararlama, Canlanmak, Kiyâmet günü (mânâsina da gelir),Namazin iftitah tekbiriyle rüku arasindaki ayakta durma kismi. KONDÜKTÖR: Fr. Kilavuz, memur, müdür. * Trenlerde vagon ve bilet ilerine bakan vazifeli kimse. KURRA: (Kari'. C.) Okuyucular, Kur'ân-i Kerimi usul ve tecvidine göre okuyanlar, Dindar ve sâlih kimse. KUVVAD: Kumandanlar, seraskerler, komutanlar. KUYUDAT-I VAKFYYE: Vakiflar genel müdürlügü'nün arivi KUYUDAT: Kayitlar. L LÜTUF: Rifk ve nevâzi. ltifatla mülâyemet üzere muâmele eylemek. Allah (C.C.) Hazretlerinin kullarini rifk ve sühuletle murâdina muvaffak eylemesi. * Güzellik, holuk. * yilik, iyi muâmele. M MA'DELET: (Ma'dilet) Adalet eylemek. Hak ile hükmeylemek, Adalet yeri. MAHREC: Çikacak yer, Ses ve harflerin aizdan çiktiklari yer, Mat: Bayai kesirde çizginin altindaki sayi. (Payda) ,Hususi bir meslek için adam yetitirmee mahsus mekteb ve dâire. (Meselâ: Mekteb-i fünun-u harbiye zâbit mahrecidir.) ,Tarik-i ilmiyede

279

büyük bir pâyeye vesile-i irtika addolunan bir rütbe, Mevleviyet, Dahilde çikarilan mahsulât ve emtianin sarfi için hariç memlekette bulunan mahal. MAKULAT: (Makule. C.) Çeitler, takimlar, Kategoriler. MAKTUAN: Götürü olarak, toptan. MECALS: Meclisler. Toplantilar. Toplanti yerleri. MECCANEN: Ücretsiz, parasiz. MECD: Sultan Abdülmecid zamaninda 1840'da basilmi 20 kuru deerinde gümü para. MEDFUN: Defnedilmi, Gömülmü. MEKÂTB: (Mekteb. C.) Mektebler, okullar. MEKR: Fethiye MEKTUBÎ: Yazili, yazilmi kâit,mektub. ME'NUS: Aliilmi. Aliik. Ünsiyet edilmi, Beenilmi, Mergub MENZUR: (Nezr. den) Adanmi, nezrolunmu, va'dedilmi, Adak olarak belirtilmi. MER': (C: Emrâ-Emru) Otu çok olan yer, Ucuzluk olan yer. MERZA: (Mariz. C.) Hastaliklar, illetler, Hastalar. MESALH: (Maslahat. C.) Maslahatlar. ler. MESERRET: Sevinç, enlik, Sürur. MEKÛK: ekli, üpheli, Kendinden üphe edilen. MEVRUDE: (C.: Mevrudât) Ulami, gelmi. MEVLEVYYET: Mevlevilik. Mevlevi tarikindan olmak, Mollalik, Müderrislikten sonra MEYAMN: (Meymenet. C.) Bereketler, mutluluklar, uurlar. MEZAHR: ereflenmeler, Mazharlar, Eyanin göründüü yerler, Eyanin görünen taraflari. Zâhir ve mehud olanlar, (Bak: Müzâhir) MYAH: Sular MZAN: Terazi, ölçü, tarti, Akil, idrak, muhakeme, Mikyas, Fik: Maherde herkesin amellerini tartmaa mahsus bir adâlet ölçüsü olup, hakiki mâhiyeti ancak âhirette bilinecektir. MUACCELE: Beylik ve evkaf kiralarindan pein alinan kisim. MUALECE: Bir hususa çaliip devam etmek, Hastaya bakmak, lâç kullanmak, ilâç Vermek, Bir ie teebbüs, bir ie girimek. MÜBAYAA: Satin almak. Pazarlikla bir eyin deerini verip almak.

280

MÜBEYYZ: Temize çeken, lk yazilan müsvedde sahifeyi temizce tekrar yazan. MÜBEYYN: Açiklayan, Beyan eden, Meydana koyan. MÜCEDDEDEN: Yeni batan Yeni ve mücedded olarak. MÜCELLED: Ciltlenmi, Ciltli kitab. MÜCELLD: Ciltçi, cilt yapan, kitap ciltleyen. MÜCERRED: (C.: Mücerredât) Yalniz, tek, Hâlis, saf, katiiksiz, kariik olmayan, Tek baina, Çiplak, soyulmu, Tek baina yaayan, evlenmemi, bekâr, Edb: Kur'ân yazisinda noktasiz harflerle yazili mensur veya manzume, Bu ekil yaziya mahzuf veya mühmel de denir.Fls: Müahhas olmayan. Vücuda gelmi eya ve ef'âlin ekil ve suretlerinden ayri olarak düünülen her keyfiyet ve mefhuma veya nisbet mefhumuna denir. Bunun ziddi müahhasidir ki, eyanin bütün vasiflari ile zihinde husulüdür. (Bak: Mücahede - Tecerrüd) MÜCEVVEZ: (Cevaz. dan) Câiz görülüp izin verilmi.Mat: Yapilan hesabin doruluunu anlamak için yapilan dier bir hesap salama gelen ilmiye sinifindan olu. Eyâlet kadilii; yani, bir eyâletin bütün hukuki ve kazai ilerine bilfiil bakan kadi. "Mevâli" de denir. MUCB: (Mucibe) câb eden, lâzim gelen, Bir eyin peydâ olmasina vesile ve sebep olan. Gereken. Gerektiren, lâzim gelen. MÜDDEY- UMUMÎ: Milletin umum haklarini korumak üzere muhakemede hazir bulunan vazifeli, hukuk tahsilini bitirmi hükümet memuru. Adliye bakanliina bali, icra kuvvetini birlik halinde temsil eylemek üzere teekkül eden, adlî idare makaminda bulunan ahis. Savci. MÜDDEÂ: ddia olunan. Dava olunan ey. Asilsiz iddia edilen. MÜFREZE: Bir kaç alaydan müteekkil. Ordudan ayrilmi bir kol asker. MUHABERE MEMURU: Telgrafçi. MUHABERAT: Muhabereler. Haberlemeler. Haberleme yapan dâireler MUHAKEMAT: (Muhakeme. C.) Muhakemeler. MUHALLS: (Halâs. dan) Kurtaran, halâs kilan, tahlis eden. MUHARRERÂT: Yazili eyler. Yazilmi kâitlar. Mektuplar. MUHARRR: Yazan. Tahrir eden. Kâtib. Kitab te'lif eden. Gazetede yazi yazan. MUHAVVEL: Hâvâle edilmi. Ismarlanmi. Tebdil ve tayir edilmi. Deitirilmi. Birakilmi

281

MUHAVVEL: Hâvâle edilmi. Ismarlanmi. Tebdil ve tayir edilmi. Deitirilmi. Birakilmi, Kiymeti biçilmi, Beenilmi, Yazilmi olan. MURAHHASA: Ermeni piskoposu. MURAHHAS: Devlet veya herhangi bir teekkül nâmina, salâhiyyetli olarak bir yere bir vazife ile gönderilen kimse, Terhis edilen. zin verilen, Tâlimat verilen kimse. MÜRETTEB: Tertib edilmi, dizilmi, yerli yerine konulmu, siralanmi, Kasden Uydurulmu, Tayin edilmi. Bir ey, bir yer için ayrilmi, Sonradan kurulmu. MUKADDER: Tayin olunmu, Kismet. Kader. Miktari tâyin ve takdir olunmu olan, Kazâ. MUKADDME: Evvel gelen. Öne geçen. Her eyin evveli, Bir kitapta asil maksada balamadan evvel kitapda olan bahisler hakkinda ve kitabin muhteviyatina dâir yazilan makale, önsöz. MUKAVELAT MUHARRR: Noter. Kâtib-i adl. MÜKTESABAT: Elde edilmi olanlar. Kazanilmi olanlar. Çalimak suretiyle kazanilmi MÜLAZIM-I EVVEL: Üstemen. MÜLAZIM-I SÂN: Temen. MÜLHAKAT: (Mülhak. C.) Bir merkeze bali veya ait olan yerler. Ekler, ilâveler, katmalar. MÜLÛK: Melikler, hükümdarlar. MUNTAHB : (Nahb. dan) Seçen, intihâb eden. Seçmen. MÜNASEBE: Benzemek. MÜNKASIM: (Kisim. dan) Bölünen, kisim kisim ayrilan, taksim edilen. MÜRGAN: Kular MUVAFFAKYET: (C: Muvaffakiyât) (Vefk. den) Allah'in yardimiyla baari gösterme. Ele geçirme, baarma MU'TEBER: tibâr gören. Beenilen. nanilir, Güvenilir, Hatiri sayilir, Hükmü geçen. MÜSADF: Rastlayan, tesadüf eden. MÜSLM: slâm olan, Allah'a teslim olmu olan, selâmette olan. MÜSELLESAT: Trigonometri MÜSELLES- MESTEV: Düzlem, üçgen MÜSTANTIK: stintak eden, soran. Mahkemede ilk ifadeyi alan, ilk soruturma tahkikati açan hâkim. Sorgu hâkimi. Sual soran. Sorguya çeken.

282

MÜSTEBAN: Vâzih, âikâr, beyani açik olarak anlailan, açiklanmi. MÜSTEDELL: (Delâlet. ten) stidlâl olunmu. Bir delil ile isbat edilmi. (Müstedlel, yanlitir.) MÜARÜN-LEYH: Kendine iaret edilen. smi evvelce söylenmi olan. MÜTEMEL: (ümul. den) Bir eyin içinde bulunan. Bir eyin hâvi olduu, içine aldii, ihtivâ ettii. MUTTASIL: Bitik. Araliksiz. Fâsilasiz. Hiç durmadan. ttisâl eden, ulaan, kavuan. MÜTEMAYZ: Temayüz etmi, ayrilmi olan. yiliinden dolayi bakalarindan ayri olan MÜTERAKM: Teraküm etmi, birikmi, yiilmi. MUVAZZAF: Vazifeli. Bir ile megul. lk yapilan askerlik hizmeti. MÜVELLED: Domu, dourulmu, iki eyin birlemesiyle olmu, sonradan olmu, melez. * MÜVESS': Genilettiren Aslinda yok iken sonradan meydana gelmi. MÜVEZZ': ddia olunan. Dâvâ olunan ey. Asilsiz iddia edilen. MÜZEYYEN: Bezenip süslenmi, ziynetli. N NAB(E): (Nevb. den) Vekil, birinin yerine geçen. eriat hâkimi olan kadi vekili. Nöbet mbekleyen. NAHV: (Nahiv) Yol, cihet. Etraf, yön. Misâl. Miktar. Kasd ve azmeylemek. Gr: Kelimelerin birbirine rabt, izafet ve amel eylemeleriyle ilgili olan kaideleri içine alan ilim. Nahiv ilmi ile Arapça kelimelerin yeri ve usulü bilinir, yani cümle tahlili yapilir. NAL: Muradina eren, nâil olan, ele geçiren. Erimi. NA-KABL: f. Mümkün olmayan. Kabil olmayan. Câhil, kabiliyetsiz. NAZIR: (C.: Nüzzâr) Nazar eden, bakan. Bir idarenin veya dairenin umur ve ilerine bakan en büyük memur. Bir iin idaresine memur reis. Kabine azalarindan herbiri. Nâzir. Vekil. Bakan. Vâsinin yapacai tasarruflara nezarette bulunmak üzere musi veya hâkim tarafindan tayin olunan zat. (Ist. Fik. K.)(Bir noktayi tam yerinde icad etmek için, bütün kâinati icad edecek bir kudret-i gayr-i mütenahî lâzimdir. Zira, u kitab-i kebir-i kâinatin herbir harfinin, bâhusus zihayat herbir harfinin, herbir cümlesine müteveccih birer yüzü, nâzir birer gözü vardir. M.) NEBYY: Yükseklik. Yol.

283

NEFASET: Beenilir olmak, kiymetlilik, deerlilik, çok güzellik, pek iyilik. Nefis ve mergub olmak. NEFERÂT: (Nefer. C.) Neferler, askerler, erler. NEVAH: (Nahiye. C.) Taraflar, yanlar, nahiyeler. NEVH: Yükseltmek, yüceltmek. Kuvvetli ve kavi olmak. PAYAN: f. Kenar, son nihayet, uç. Tas: Ehl-i tarikatin ulaacai birlik âlemi. Akibet. PÂYE- MÜCERREDE: Ulemaya mahsus mühim ve me'muriyetsiz bir rütbe R RABÂ: (Müe.) Dördüncü. Saatteki sâlisenin altmita biri.Tanzimattan sonra kolaasi derecesinde sivil ve memurluta bir rütbe RADDE: Derece. Rütbe. Sira. Kerte. Mertebe. Aai yukari. Fayda, menfaat. Çizgi, hat. RAB: Dördüncü. REFT: Gitme, gidi REFTEN: Gitmek RES: Ba, bakan. RESM: (Resim) Yazma, çizme, desen. Eser, iz, nian, alâmet. * Suret. * Tertib. Tarz, üslup. Fotoraf resmi. Âdet, usul, tavir, davrani. Alay, merâsim. Man: Bir eyi bakalarindan ayirdeden tarif. RES- SENE- MALYE: Mali sene'nin balangici, 1 veya 14 Ocak RES- SENE- RUMYE: Rumi senenin balangici, garbli efrenci takvimini kabul etmemi olan ark hiristiyanlari için 1 ocak bugünkü yürk takvine göre 14 ocak RÜDYE: Eskiden orta tahsil derecesindeki mektep. Rüde dair. REV: f. (Reften mastarinin emir kökü) "Giden, yürüyen" mânasinda olup birleik kelimeler yapilir. Meselâ: Pi-rev : Önde giden. RÛZ: Gün S- SÂBIKA: Geçmi. Önceki. Zamanca veya rütbece ileride olan. Eskiden ilenmi suç. SAC: Hint vilâyetinde yetien siyah ve büyük cins bir aaç. * Geni, yuvarlak libas. (Araplar giyerler) AHADETNAME: f. Bir iin yapilmasina müsaade veren resmî izin kâidi. Vesika. Diploma. SAHULET: Kolaylik. (Bak: Sühulet)

284

SAKA: Yildirim. Ölüm, mevt. Nüzul atei. Semadan gelen iddetli ses. Mühlik ve azab. Bulutlari sevke vazifeli melek. AKRDAN: Talebeler, öyrenciler SALB: Asmak. Daraacina çekmek. Çarmiha germek. Kemikten ya çikarmak. SAVM: Oruç. kinci fecirden baliyarak günein batmasina kadar yemekten, içmekten ve cinsi mukarenetten nefsi men'etmek suretiyle yapilan ibâdet. SEFÂN: Gemiler SEHVE: Ev önünde yapilan sofa. Gevek yürüyülü deve. EHR- YAR: Padiah SELÂTN: (Sultan. C.) Sultanlar. SEMUM: Zehirli ey. Sam yeli. Gündüz vakti sicak çölde esen pek sicak rüzgar olup, bitki ve hayvanlari mahveder. SENYYE: Yüksek, yüce SEZA: f. Lâyik, münasip. SEZAVAR: f. Münâsib, uygun, lâyik, âyân. ETTA: Çeitli, baka baka, ayri ayri. Çok ve müteferrik olan. ETT: Dainik olmak, târumar etmek, daitmak. Baka baka olmak SEVR: Öküz, boa. Koz: Boa burcu. Dünyaya müekkel melâikeden birisinin ismi. (Bak: Sahretullah) SIBYAN: Çocuklar SINAÎ: (Sinâiyye) San'atla ve sanayi ile alâkali. nsan yapisi SINF: Sinif KESTEN- KERMA: Kirma'nin balamasi SM MECDYE: Yirmi kuru degerinde gümü para STTE- SEVR: Güne'in Sevr burcunda bulunduu Nisan ayinda firtinalariyle mehur olan alti gün. SUDUR: Olma, meydana gelme. Sâdir olma. (Sadr. C.) Göüsler, sadirlar. SUN': Yapmak. Eser, yapilan i. Te'sir. Güzel i yapmak ÜHUR: (ehr. C.) Aylar. 30 günlük müddetler. SÜLÜS: Üçte bir. Üç parçadan biri. Bir yazi çeidi. UYÛ: Duyulma, yayilma, bilinme, dailma SÂR: (Sâriye) Sirayet eden, bulaici, geçici olan. Genileyip bakasina da geçmee, yayilmaa müsaid olan.

285

T TABBÂN: (Tabib. C.) Doktorlar, tabibler, hekimler. TABYYET: Tabi'lik. Tâbi olma. Bir kimseye mensub bulunma. Bir devletin teb'asindan olma. Tabi'lik. Tâbi olma. Bir kimseye mensub bulunma. Bir devletin teb'asindan olma. TACDAR: Taçli. Taç giyen padiah. Hükümdar. TA'DAD: Sayi saymak. Sayip dökmek. Birer birer söylemek. Siralamak. TEDRSYYE: Dersle ilgili, derse ait TAHATTÜM: (Hatm. dan) Lüzumlu ve gerekli olma. Vâcib olma. TAKSR: (Kasr. dan) Kisaltma, kisma. Kusur, hata, kabahat, suç. Günah. Bir ii eksik yapma. Bir eyi yapabilir iken yapmama. Zayiflatmak, süstlük etmek. Geri kalmak. TAL: Tilavet eden, okuyan. kinci derecede. Sonradan gelen. Man: Birbirine bali iki kaziyeden ikincisi. Meselâ: "Duman çikiyorsa ate vardir" sözünde "Ate vardir" sözü tâli'dir. TERAH: de gayretsizlik, geveklik, ihmal. Uzaklama. Sonraya birakma. Gecikme, geç kalma. Geri durma, geri çekilme. TERAKKYAT: Terakki. C.) Terakkiler. Yükseliler. lerlemeler. TAYR(TUYUR) :Ku TEMHD: (Mehd. den) Döeme, yayma, düzeltme. skân etme. Bir maddede özür, bahane beyan eylemek. Özür sahibinin özrünü kabul ile tasdik eylemek. Serd etme, izah etme, arz etme. Mukaddeme yapma. Hazirlama. TENASÜB: Uygunluk, uyma, tutma. Yakinlama. Nisbet, kiyas TESAV- LEYL-Ü NEHAR:21 Mart ve 23 Eylülde gece ile gündüzün birbirine eit olmasi ,gün-yün eitligi . ki adet birbirine nisbet edilerek yapilan hesap usulü. Edb: Mânaca birbirine uygun kelimeleri bir arada söze güzellik vermek maksadi ile zikretmek. TEVZ': Daitmak. Herkesin hisselerini ayirip vermek. Pay ederek daitmak. TEZKERE: (Tezkire) Pusula. Herhangi bir i için izin verildiini bildirmek üzere alinan resmî vesika. Bazi meslek sahipleri için yazilan, o ahsin ahsî ve meslekî durumu hakkinda bilgi. Biyografi. TULÛ- EMS: Günein douu U-Ü UBUR: Geçmek. Atlamak. Zorlamak. Suyun öte kiyisina geçmek.

286

ULÛM: limler UMERA: Emirler, beler, binbai yarbay ve albay rütbelerinde bulunan fermanli subaylar UMUR: (Emir. C.) Emirler. ler. Hususlar. Maddeler.(Mühim ve büyük bir umur-u hayriyenin çok muzir mânileri olur. eytanlar o hizmetin hâdimleriyle çok urair. Bu mânilere ve bu eytanlara kari, ihlâs kuvvetine dayanmak gerektir. L.) V VLADET: Domak, dou, dünyaya gelmek, dourmak. (Veladet galattir) VLAYAT: (Vilayet. C.) Vilayetler VLAYET: Bir eyi kudretle elde etme. l. Birisine kefil olmak. Dostluk. Muhabbet. Y YAVER: Yardimci YEK: f. Bir, münferid. Bir olu, birlik. YEVM: Gün. Yirmidört saatlik zaman. Sene. Asir. Devir. Devre. Z ZABT: Zabt etmek. dâresi altina almak. ZAL: htiyar. Aksakalli. babasinin adi. ZAMM: Bir eye bir eyi ekleme. Artirma. Katma. Fazla olarak verme. Kenarlarini bititirme. Gr: Bir harfin zammeli (ötreli) okunuu. ZAR': (Zer'. den) Ekin eken. Çiftçi. ZR-DESTÂN: El altindaki halk acizler ZÂN: Canli erefli ,mehur, bir çeit lale, kadin ismi ZÜKUR: (Zeker. C.) Erkekler. Sikica tutmak. Kendine mal etmek. Kavramak. Kaydetmek. Hülâsasini yazmak. Balamak. ranli mehur kuvvet ve pehlivanlik sembolü Rüstemin

287

Information

1306 ( 1888) AYDIN VLAYET SALNAMES'NN TAHLL

76 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

672461