Read guida_buxheti.pmd text version

1

Parathenie dhe shprehje e mirenjohjes

Rritja e transparences se financave publike eshte nje nga prioritetet e punes te Institutit te Financave Publike dhe Private. Megjithese i themeluar ne vitin 2001, ai mban me vete nje experience te gjate pune te stafit dhe eksperteve te tij. Hartimi i Guides Qytetare per Buxhetin eshte nje nga projektet e para te institutit ne fushen e financave publike, eshte material i pare ketij lloji ne Shqiperi. Me ane te nje gjuhe te thjeshte dhe te kuptueshme synon te sjelle njohurite per buxhetin per te gjitha shtresat e interesuara te shoqerise shqiptare. Ajo i drejtohet si anetareve te Kuvendit, punonjesve te administrates publike, akademikeve dhe studenteve, ashtu edhe komunitetit te biznesit dhe njerezve te thjeshte. Kjo guide shpresojme se do te kontribuoje sadopak ne rritjen e shkalles se njohjes se buxhetit te shtetit dhe proceseve te tij, dhe mbi te gjitha te mundesoje rritjen e pjesemarrjes e te gjithe atyre, te cilet kane deshiren dhe ndergjegjen publike qe te kontribojne me mendimet dhe pjesemarrjen active te tyre ne procesin buxhetor. Kjo gje do te mundesoje hartimin, aprovimin dhe zbatimin e Buxhetit te Shtetit, ne menyre qe ai te mund te reflektoje sa me mire nevojat e

2

pjeses me te madhe te shoqerise dhe ti adresohet problemeve te zhvillimit aktual dhe afat-mesem te vendit. Hartimi dhe publikimi i guides u be i mundur nga mbeshtetja financiare e Agjensise Kanadeze per Zhvillim Nderkombetar (CIDA), ne kuader te programit te shoqerise civile, te cileve u shprehim mirenjohjen dhe falenderimet tone per ndihmen e dhene dhe bashkepunimin gjate realizimit te projektit. IFPP shpreh falenderimet dhe mirenjohjen per grupin e eksperteve te financave publike te drejtuar nga Prof. Dr Dhori Kule, Dekan i Fakultetit te Ekonomise,dhe te perbere nga : Mimoza Dhembi, Drejtore e Buxhetit ne Ministrine e Financave, Sefedin Guri, Keshilltar prane Komisionit Parlamentar per Ekonomine, Prof. Dr. Halit Xhafa, Shef i Departamentit te Finances, ne Fakultetin e Ekonomise, Mitro Cela, Gazetar Ekonomik, Luiza Jano, Drejtore e Makroekonomise ne Ministrine e Financave, Fran Ibrahimi, Drejtor i Buxhetit ne Ministrine e Pushtetit Lokal, Diana Kalaja, N/ Drejtore e Institutit te Medias, te cilet me mendimet dhe verejtjet e tyre dhane nje kontributin te cmuar ne pergatitjen dhe vleresimin e kesaj guide. Nderkohe i shprehim falenderime grupit te punes, te perbere nga Znj. Elida Reci, Drejtore e IFPP, Prof. Dr. Sulo Haderi, Z.Mitro Cela, Z. Sybi Hida, Znj. Albana Dhimitri per hartimin e guides, si dhe Znj. Manjola Tase, Kordinatore e IFPP per projektin, e cila me mbeshtetjen e vazhdueshme logjistike dhe praktike ka realizuar koordinimin e

3

punes se grupeve te mesiperme. Po ashtu do të deshironim te shprehnin mirenjohjen per mbeshtetjen e dhene nga Znj, Katarina Ott, Drejtore e Institutit te Financave Publike ne Kroaci, me te cilen IFPP ka ndare pervojen dhe ka bashkepunuar ne konceptimin, hartimin dhe publikimin e kesaj guide. Guida eshte publikuar ne shqip, nderkohe qe kopjet elektronike te saj ne shqip dhe anglisht gjenden ne faqen e internetit te Ministrise se Financave http://www.minfin.gov.al si dhe ne faqen e internetit te Institutit te Financave Publike dhe Private http://www.alb-ppfi.org. Pavaresisht nga kostoja dhe perpjekjet, kjo guide eshte vetem botimi i pare dhe ne shpresojme qe ne te ardhmen do te jemi ne gjendje te reflektojme ndryshimet ne kete proces duke e permiresuar vazhdimisht informacionin e dhene ne te. Keshtuqe do te deshironim te falenderonim paraprakisht lexuesit te cilet me keshillat dhe sugjerimet e tyre te dhena ne adresen [email protected], do te permiresojne cilesine e botimeve te ardhshme duke synuar qe ato te jene njekohesisht informuese dhe interesante. Urojme qe ky te jete vetem fillimi i punes sone ne informimin e qytetareve për problemet e financave publike.

ELIDA RECI

Tirane, Nentor 2002

4

5

6

Përmbajtja

Hyrje..................................................................7 I. Ç' është Buxheti?............................................12 1. C'është Buxheti i Shtetit.....................12 1.1.C'tregon buxheti dhe për ç'fare sherben ai........................................17 1.2. Parimi bazë i buxhetit............20 1.3. Politikat buxhetore....................20 II. Buxhetet..............................................................37 1. Buxheti qendror...................................37 1.1.Të ardhurat ..........................37 .2.Shpenzimet...............................42 2. Buxhetet e pavarura.............................53 3. Buxheti i qeverisjes vendore...............56 3.1. Të ardhurat...............................56 3.2 Shpenzimet.....................59 4. Buxheti i përmbledhur i shtetit..............60 4.1 Cila është struktura e tij...............60 4.2 C'është llogaria e financimit........62 III. Procesi buxhetor................................................68 1.Cilet janë pjesemarresit kryesore të procesit buxhetor?.....................................69 2. Fazat kryesore të procesit buxhetor.....72 A. Përgatitja dhe planifikimi i buxhetit ...........79 B. Debati dhe aprovimi i buxhetit ..................82 C. Zbatimi i buxhetit (zbatimi, mbikqyrja dhe kontrolli) .................................................85 Anekset: Aneksi 1 Fjalor i termave të buxhetit...................91 Aneksi 2 Ligji i Buxhetit.......................................96

7

Hyrje

Buxheti i shtetit është dokumenti ekonomik kryesor i shtetit. Ai duhet të bazohet në përllogaritje sa më të sakta të situatës fiskale, dhe duhet të mos jetë e nevojshme të rishikohet (riaprovohet) gjatë vitit të zbatimit të tij. Viti buxhetor në Shqipëri është i njëjtë me vitin kalendarik, por proçesi i përgatitjes së buxhetit merr një kohë më të gjatë se një vit buxhetor. Hartimi, aprovimi, zbatimi dhe raportimi (kontrolli) i buxhetit kërkon një përiudhë kohore mbi 2 vjet. Rreth shtatë muaj para fillimit të vitit buxhetor, Ministria e Financave ka detyrimin të fillojë proçesin e planifikimit dhe hartimit të buxhetit të vitit të ardhshëm, duke përfshirë parashikimin e zhvillimeve makro-ekonomike dhe nevojat e përfituesve buxhetorë. Për këtë qëllim, nxirret udhëzuesi për përgatitjen e projekt-buxhetit. Ky udhëzues përcakton nga njëra anë parashikimin e të ardhurave dhe treguesve kryesore makro-ekonomike përfshi edhe atë dokument që kohet e fundit njihet si paketa fiskale, dhe nga ana tjetër nivelin e shpenzimeve që parashikohen për institucionet buxhetore. Rreth 10 muaj pas zbatimit të buxhetit, ligjshmëria e zbatimit të tij kontrollohet nga Kontrolli i Lartë i Shtetit. Rezultatët e këtij kontrolli paraqitën në një raport që duhet të pranohet nga Kuvendi.

8

Një përgatitje e saktë dhe zbatim i plotë i buxhetit në përputhje me ligjin është shprehje e pjekurisë dhe kompetëncave të administratës publike, dhe po ashtu është shenjë e realizmit, cilësisë dhe forcës së një vullneti të përgjithshëm politik, pra në këtë mënyrë është një nga shprehjet më themelore të të gjithë jetës sociale në vend. Buxheti sigurisht që nuk reflekton dëshirën dhe vullnetin e të gjithë qytetarëve, megjithëse të gjithë ne, në një masë më të vogël ose më të madhe, qoftë edhe në mënyrë të pavetëdishme nëpërmjet aktiviteteve ekonomike dhe sjelljes si konsumatorë, kemi ndikimin tonë mbi hartuesit e politikave buxhetore. Megjithatë, pasi buxheti votohet dhe aprovohet në Kuvend, ai ka ndikim mbi secilin prej nesh. Buxheti, p.sh. në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe jo të drejtpërdrejtë ka ndikimin e vet në aftësinë e njërëzve për të gjetur pune, në nivelin e pagave të tyre, në pensionet, shërbimet shendetësore, shërbimet sociale, si në kushtet dhe çmimet e shërbimeve bashkiake dhe ato utilitare si uji, energjia, pastrimi, ndriçimi, si dhe në mënyrë të drejtpërdrejtë sigurinë për jetën. Kjo gjë bën që kërkesa për një Buxhet që hartohet dhe zbatohet në mënyrë të përgjegjshme dhe me nivelin me të lartë të profesionalizmit është kërkesë dhe e drejtë qytetare. Kjo është arsyeja që ne mendojmë se është e nevojshme të kemi këtë guidë për buxhetin. Në Shqipëri akoma nuk ka një burim të plotë të informacionit rreth buxhetit dhe procesit buxhetor.

9

Leximi i shumë ligjeve, udhëzuesve dhe rregulloreve që lidhen me buxhetin merr shumë kohë, si për punonjësit që merren drejtpërsëdrejti me buxhetin ashtu edhe për qytetarët që janë të interesuar për të. Rishikimi (ribalancimi) i buxhetit të shtetit është bërë një praktike mëse e zakonshme në politikën buxhetore në Republikën e Shqipërisë, dhe është e qartë se kjo vjen si rezultat i mungesës së realizmit në planifikimin e të ardhurave dhe shpenzimeve, ose nga kthesa rrënjësore në zbatimin e politikave fiskale. Kjo gjë e bën shumë të vështirë krahasimin e dy buxheteve që vijnë njëri pas tjetrit, analizën e zërave të shpenzimeve që ndryshojnë në mes të vitit dhe rivendosen diku tjetër, etj. Për këtë arsye, ne mendojmë se është i rëndësishëm hartimi dhe publikimi i kësaj guide, e cila synon të japë një informacion bazë mbi buxhetin dhe procesin buxhetor, si p.sh. sa buxhete ka në Republiken e Shqipërisë? Si mblidhen të ardhurat e buxhetit dhe si shpërndahen burimet buxhetore? Cili është roli i buxheteve të pavarura? Për cfarë debatojnë anëtarët e kuvendit dhe qeveria? etj. Të bësh një paraqitje të përmbledhur, të saktë dhe të dobishme në disa fusha të jetës është sfida më e madhe e çdo disipline, dhe kjo është e mundur vetëm atëhere kur shumë pengesa janë kaluar dhe shumë mëdyshje janë zgjidhur. Këtu do përdornim shprehjen popullore kur gjërat janë të qarta në kokë, ato bëhen të qarta edhe në letër.

10

Objektivi kryesor i kësaj guide është pra që të lejojë lexuesin të marrë një informacion me të plotë mbi sistemin e financave kombëtare, në të cilat buxheti ka një rol të vecantë, si dhe mbi procedurat dhe veprimet e individëve dhe institucioneve që janë të përfshirë në hartimin, aprovimin dhe zbatimin e tij. Nuk duhet asnjëherë të harrohet se buxheti mban para publike që duhet të përdoren për interesa publike. Guida është konceptuar në mënyrë që të japë një informacion bazë mbi mënyrën se si shteti nëpërmjet buxhetit të tij përcakton burimet dhe përparësitë e financimit, si dhe merr vendimet që rezultojnë në dhënien e mallrave dhe shërbimeve tek çdo individ. Kush mund ta lexoje guidën? Ajo është bërë për çdo individ, i cili në mënyrë të drejtpërdrejtë ose jo të drejtpërdrejtë është i përfshirë në sistemin e financave të shtetit. Anëtarët e Kuvendit, qytetarët, biznesmenët, punonjësit e administratës publike, media profesionistë, profesorët/ studentët e Fakultetit të Ekonomisë, publiku më i gjerë akademik, përfaqesuesit e shoqërise civile, shoqatat e punës dhe profesionale, etj të cilët munden dhe duhet që me anë të kësaj guide të gjejnë hapesirën për veten e tyre në proçesin buxhetor dhe të japin kontributin e tyre në një debat të arsyeshëm rreth tij. Qeveria do të kënaqë dëshirat dhe nevojat e atyre të cilët arrijnë që t'i shprehin ato publikisht, ti justifikojnë ato dhe të jenë në gjendje të luftojnë për to. Se cilat janë këto nevoja dhe dëshira në një fare mase kushtëzohet nga ne. Kjo guidë

11

duhet të jetë një mjet për të bërë të kuptuarit e buxhetit dhe proçesit gjatë të cilit ai hartohet dhe aprovohet me të thjeshtë. Cfarë mund të gjendet tek kjo guide? Kjo është një guidë, dhe si i tillë ofron informacione për të kuptuar buxhetin dhe proçesin buxhetor, por ajo nuk synon që të jape përgjigje për çdo pyetje. Megjithatë me anë të disa referencave në ligje, fletore zyrtare, në adresa interneti dhe publikime të tjera zyrtare, si dhe shpjegimet përkatëse do të bëjnë të mundur të arrihet një kuptim me i gjerë i këtyre çështjeve. Ndërkohë që tabelat që shoqërojnë këtë guidë do të synojnë të japin një pamje më të plotë të financave publike.

12

I. Ç'ËSHTË BUXHETI ?

1.Ç'është buxheti i shtetit Shume shpesh me shprehje të tilla si "këto janë buxhetet e buxheteve të pavarura që janë pjesërisht të financuara nga buxheti" ose ky është buxheti i qeverisjes vendore që pjesërisht financohet nga buxheti, etj krijohet një amulli në përdorimin e tyre në shtyp apo në jetën publike në përgjithesi. Kjo është vërtet ç'ndodh.

Cdo njeri me një njohje të koncepteve bazë di se ka një fond për shëndetësine, njerëzit që janë më të interesuar dinë se fondet e kujdesit shëndetësor kanë buxhetin e tyre, i cili pjesërisht është i vetëfinancuar dhe pjesërisht merr paratë nga shteti. Komunat, bashkitë dhe qarqet gjithashtu kanë buxhetet e tyre, të cilat kur mblidhen dhe Fjala buxhet (gjermanisht haushalt, llogaritën si një i vetëm dhe Italisht-bilancio) rrjedh nga anglish- quhen buxheti i njësive të tja dhe frëngjishtja e Mesjetës, qeverisjes vendore. Ndërkohë "bougette", që do të thotë thes që relativisht pak njerëz i lëkure. kushtojnë vëmendje ndryshiNë terminologjinë e parlamentit an- meve të rëndësishme mes glez nënkuptonte thesin e lëkurës në buxhetit qeverisë qendrore dhe të cilin Kancelari i Thesarit sillte pro- buxhetit të përgjithshëm të pozimet në parlament për të ardhu- shtetit. Atëhere sa buxhete rat dhe shpenzimet kombëtare për janë dhe cili është qellimi i periudhën në vazhdim. tyre? Në Republikën e Shqipërisë ekzistojnë tre

13

nivele buxhe-tesh: buxheti qendror, buxhetet e pavarura, dhe buxheti i njësive të qeverisjes vendore. Të gjitha keto buxhete formojnë një të vetëm që quhet buxheti i përgjithshëm i shtetit. Ky Buxhet (të cilit kjo guidë i referohet thjesht buxheti) është i shumë i rëndësishëm, sepse përben një tregues të përgjithshëm se sa janë të ardhurat që qeveria ka mbledhur dhe çfarë është më jetike si i ka shpenzuar këto të ardhura. Zakonisht kur shpjegohet koncepti i buxhetit, marrim si shembull buxhetin kujdesi arsimi shëndetësor e një individi ose kujdesi për fëmijën familjeje. Të argëtimi pasurit e parave strehimi është një nga pushimet parakushtet kryesore transporti ? ? ? ? për një individ ose ? ? familje për të plotësuar nevojat dhe deshirat. Përgjithësisht paratë janë të më të pakta ose të kufizuara krahasuar me dëshirat dhe nevojat për të shpenzuar. Për këtë arsye është shumë e rëndësishme që dëshirat dhe nevojat të plotësohen duke u përputhur me mundësitë financiare. Sjellja racionale kërkon që të bëhet një plan për të ardhurat dhe shpenzimet për një periudhë të caktuar, me fjalë të tjera një buxhet individual ose familjar. Madhësia e këtij buxheti varet nga niveli i të ardhurave që mund të sigurohen gjatë vitit dhe shpenzimet që nevojiten për të plotësuar ato që caktohen si përparesitë e individit ose familjes.

ushqimi

mobilimi

14

Sigurisht shpesh ndodh që shpenzimet janë më të medha se të ardhurat, atëhere është e nevojshme që të merret hua ose të shkurtohen shpenzimet. Ndërkohe që një situatë shumë e mirë ndodh kur të ardhurat janë më të mëdha se shpenzimet, atëhere paratë mund të investohen, të jepen si hua ose të kursehen për të ardhmen. Cdo buxhet përbëhet nga tre pjesë: të ardhurat, shpenzimet, dhe pjesa e buxhetit që financohet. Në pjesën që do të financohet paraqitet pjesa e pambuluar, si dhe mënyra si ajo do të financohet, që psh ne rastin e familjes/individit mund të jetë kredia në banka, huamarrja nga të afermit, etj. Po ashtu në këtë pjesë të buxhetit jepen gjithashtu huamarrja dhe pagesa e borxheve, nëse nevojat kanë qenë më të medha edhe më parë edhe ndërkohë paguhet pjesa e detyrimit për to. Nëse nuk ka mungesa, atëhere, llogaria e financimit tregon të gjitha tepricat, dhe mënyrën se si ato përdoren, mund të jenë depozita sigurimi, investime ne shtëpi ose aktivitetë të ndryshme, etj. Shteti, ashtu sikurse individi/familja është i interesuar për hyrjet dhe daljet e parave. Për këtë arsye qeveria planifikon (i) Të ardhurat, që tregon sa para do të mbledhe gjatë vitit dhe si do ti mbledhë ato, dhe (ii) Shpenzimet, që tregon sa para do të shpenzoje dhe për çfarë. Në Republikën e Shqipërisë, Ligji për Hartimin dhe Zbatimin e Buxhetit të Shtetit në Republikën e Shqipërise (nr.8379, dt. 29.07.1998 Fletorja Zyrtare nr.20, viti 1998), përcakton mënyrën se si bëhet planifikimi, hartimi, aprovimi, zbatimi dhe kontrolli i buxhetit të shtetit. Ne Shqipëri siç e

15

përmendem ka tre nivele buxhetesh, buxheti i qeverisë qendrore, buxheti i qeverisjes vendore dhe buxhetet e pavaruara, të cilat kanë të ardhurat dhe shpenzimet e tyre. Me qëllim që të gjendet sa është shuma e përgjithshme e të ardhurave dhe shpenzimeve, të gjitha keto mbrojtja kujdesi buxhete mblidhen arsimi shëndetësor se bashku dhe paraqiten si një i energjia vetëm në Buxhetin bujqësia e Shtetit. kultura

policia

sigurimet shoqërore

fusha të tjera mbrojtja e mjedisit shkenca

Qeveria atëherë mbledh dhe shpenzon paratë nepërmjet këtyre buxheteve, ose nepërmjet nënndarjeve të të njëjtit xhep të Buxhetit të shtetit. Megjithatë është normale që buxhetet e pavarura dhe buxheti i njësive të Kuvendi qeverisjes vendore të sigurojne një pjese të të ardhurave nga buxheti i shtetit në formen e transfertave, sic tregohet ne tabelë Buxheti i shtetit

Buxheti qendror (1) të ardhurat dhe shpenzime të përfituesve buxhetore (ministri, agjensitë shtetërore etj). Buxheti i njësive të qeverisjes vendore (374), komunat, bashkitë, qarqet dhe bashkia e Tiranes. Buxhetet e pavarura (2); Instituti i Sigurime Shoqerore dhe Instituti i Sigurimeve dhe i Kujdesit Shendetësor.

Shënim: numrat ne kllapa tregojnë numrin e buxheteve të hartuara brenda një ndarjeje.

16

Të treja llojet e buxhetit kalojne nepërmjet procedurave pothuajse të ngjashme të hartimit, aprovimit dhe zbatimit. Ne këtë guide ne do të flasim për Buxhetin e Përgjithshem të Shtetit ose thjesht Buxhetin e Shtetit, dhe për cilin do të përdoret fjala Buxhet. Por sigurisht, për të dhënë një pamje me të qartë të financave të shtetit, ne ketë guidë po ashtu do të flasim edhe për buxhetet e pavarura dhe buxhetin e njësive të qeverisjes vendore. Ne artikuj gazetë dhe në diskutime parlamentare, si dhe në jetën publike në përgjithesi, kur dikush flet për buxhetin, ai nënkupton buxhetin e shtetit. Është pikerisht ky buxhet të cilit duhet ti referohemi kur dikush dëgjon që më pak para janë dhënë për arsimin ose bujqësinë sesa mësuesit dhe fermerët dëshirojnë vërtet. Cfarë është Buxheti i Përgjithshem i Shtetit? Një përcaktim administrativ i tij jepet ne Ligjin për Hartimin dhe Zbatimin e Buxhetit të Shtetit në Republikën e Shqipërisë nr. 8379, dt. 29.07.1998, sipas së cilit "Buxheti i Shtetit është programi financiar vjetor i cili përbëhet nga fondet e miratura me ligj nga Kuvendi Popullor, në të cilin përfshihen të gjitha të ardhurat, huatë, dhe hyrjet e tjera si edhe shpenzimet përkatëse për ushtrimin e veprimtarive dhe kompetencave të organeve të larta të pushtetit shtetëror, të administratës shtetërore, të organeve të pushtetit lokal dhe të pushtetit gjygjësor. Buxheti i Shtetit është instrumenti financiar kryesor për zbatimin e politikave ekonomike dhe sociale të shtetit".

17

Pra me sa shikohet është çështje e një plani, ose një përllogaritje e të ardhurave, të hyrave dhe shpenzimeve qe duhet të aprovohet nga Kuvendi. Buxheti zakonisht aprovohet në Dhjetor, dmth përpara fillimit të vitit buxhetor të cilit ai i korrespondon. Ç'është viti buxhetor? Periudha 12 mujore për të cilen shteti planifikon të ardhurat dhe shpenzime. Në Republikën e Shqipërisë viti buxhetor zgjat nga 1 Janari deri në 31 Dhjetor, dmth ai përputhet plotësisht me vitin kalendarik. Megjithatë ne Shtetet e Bashkuara të Amerikës viti buxhetor fillon në 1 Shtator deri në 31 Gusht të vitit të ardhshem, ndërsa ne Angli viti buxhetor fillon në 1 Prill dhe vazhdon deri ne 31 Mars të vitit në vazhdim.

1.1 Cfare tregon buxheti dhe për çfarë është ai?

Buxheti ka tre funksione kryesore: 1. të tregoje objektivat kryesore të qeverisë gjatë vitit buxhetor, 2. të shërbejë si instrument që lejon shtetin të ketë një influencë mbi situatën ekonomike në vend, dhe 3. të shërbejë si një system që kontrollon mbledhjen dhe shpërndarjen e burimeve buxhetore. Analiza e një buxheti të dhënë bëhet më e lehtë nëse të treja këto funksione merren në konsideratë. Cilat janë objektivat e qeverisë? Është qeveria më shumë e interesuar në stimulimin e ndërmarrjeve dhe rritjen ekonomike, apo në dhënien e një pjese të të ardhurave në shpen-

18

zimet sociale? Nëse do ti duhet të marrë më shumë borxh, apo do të rrisë tatimet? Nga ana tjetër buxheti i përgjigjet pyetjes se si shteti do t'i shpenzojë fondet që ka mbledhur. P.sh është më e rëndësishme që të ndërtohet autostrada TiranëShkodër apo të shpenzohen fondet për pagat e anëtarëve të Kuvendit? Të dyja anët e buxhetit, të ardhurat dhe shpenzimet, i japin përgjigje pyetjeve të tilla mbi objektivat e qeverisë që do të realizohen nepërmjet buxhetit. Buxheti shërben si një instrument i politikave ekonomike nëpërmjet të cilave bëhet e mundur të drejtohen dhe influencohen kushtet e ekonomisë (rritja ekonomike, punësimi, konsumi, kursimet, inflacioni, etj). Tre janë objektivat e politikës ekonomike, që realizohen nepërmjet buxhetit: 1. Përcaktimi i të mirave (shërbimeve) publike për qytetarët. Ngaqë tregu nuk funksionon ne mënyrë perfekte, disa nga të mirat dhe shërbimet përftohen si shërbime publike. Këto janë psh. mbrojtja, ndërtimi i autostradave, shërbimet e ruajtjes së rendit publik, etj. Për ketë arsye një shumë e konsiderueshme parash duhet të merret nga sektori privat për llogari të shtetit, që të mundësojë këtë të fundit të prodhojë këto të mira publike duke zgjedhur kombinimin më të mirë të tyre, ku më shumë dhe ku më pak. 2. Rishpërndarja e mirëqënies/të ardhurave. Duke qenë se jetohet në të njëjtin ambjent shoqëror, duhet të bëhet rishpërndarja e mirëqënies mes rajoneve të ndryshme të vendit nga një rajon më i zhvilluar në një më pak të zhvilluar (nepërmjet subvencioneve dhe granteve të ndryshme); nga moshat e reja në të moshuarit (nepërmjet pagesës së pensioneve) dhe nga të pasurit tek të varfërit (nepërmjet shërbimeve sociale). 3. Qëndrueshmëria. Ky është një detyrim i vazhdueshëm i shtetit për të siguruar që niveli i dëshirueshëm i punësimit është i kombinuar me nivelin e ulët të inflacionit.

19

Po si kontrollohet Buxheti? Kontrolli i buxhetit bëhet në periudha të ndryshme, duke mundësuar kontrollin e vazhdueshëm mbi mbledhjen dhe shpenzimin e parave publike: - gjatë vitit buxhetor ­ Drejtoria e Kontrollit në Ministrinë e Financave dhe drejtoritë përkatëse në çdo ministri bëjnë kontrollin e brendshëm në përfituesit buxhetor gjatë kohës të zbatimit të buxhetit. -mbas përfundimit të zbatimit - Zyra e Kontrollit të Lartë të Shtetit bën kontrollin e buxhetit mbasi ai është zbatuar. Megjithatë, qytetarët dhe tatimpaguesit kanë një rol të pazëvendësueshëm në kontrollin e parave të buxhetit. Kuptohet që ky rol kushtëzohet nga mundësia dhe aftësia e tyre për të marrë informacionin rreth tij. Mos-zbatimi i buxhetit dhe mos-përdorimi i burimeve sipas mënyrës se parashikuar sigurisht që penalizohet. Cdo ligj për buxhetin dhe zbatimin e tij përmban nene të caktuara për dënimin- në rastin e vendit tonë ligji i Buxhetit përmban nenet 51 dhe 51 që kanë të bëjnë me masat dënuese.

Neni 51. Shkeljet e mëposhtme, kur nuk formojnë vepër penale, përbëjnë kundërvajtje administrative: (i) mosrespektimi i afatit të parashikuar në nenin 17.1. dhe 45; (ii) përdorimi i fondeve në kundërshtim me kushtet e parashikuara në nenin 24.7.; (iii) tejkalimi i fondeve, qoftë edhe i përkohshëm, në kundërshtim me nenin 26.2. të Ligjit për Hartimin dhe Zbatimin e Buxhetit të Shtetit në Republikën e Shqipërisë. Neni 52. Për kundërvajtjet administrative të parashikuara në nenin 51 të këtij ligji, përveç shpërblimit të dëmit të shkaktuar, ndaj kundërvajtësve jepet dënimi administrativ me gjobë nga 5 000 lekë deri në 50 000 lekë. Dënimi administrativ me gjobë vendoset nga drejtori i Drejtorisë së Buxhetit në Ministrinë e Financave. Kundër vendimit të dënimit me gjobë, brenda 5 ditëve nga dita e shpalljes ose e njoftimit të tij, kundërvajtësi mund të bëjë ankim të ministri i Financave, i cili brenda 10 ditëve nga marrja e ankimit vendos për lënien në fuqi, ndryshimin ose heqjen e dënimit administrativ. Kundër vendimit të ministrit të Financave mund të bëhet ankim brenda 10 ditëve në gjykatën e shkallës së parë. Proçedurat, afatet dhe mënyra e konstatimit, shqyrtimit, ankimit dhe ekzekutimit të dënimeve administrative me gjobë bëhen në përputhje me ligjin nr.7697, datë 7.4.1993 "Për kundërvajtjet administrative".

20 1.2 Parimi bazë i buxhetit

Rregulli bazë lidhur me të ardhurat dhe shpenzimet është se buxheti duhet të jetë i balancuar, d.m.th të ardhurat duhet të jenë të barabarta me shpenzimet. Qeveria për të realizuar synimet e deklaruara si të përgjithshme dhe ato më specifike përdor para publike. Natura e këtyre parave kërkon që qeveria të ketë një plan racional të veprimeve Ku mund të gjendet një listë e të ardhurave financiare, pra dhe shpenzimeve të buxhetit të shtetit, të një buxhet të buxhetit të pushtetit lokal ose të buxhetëve balancuar. të pavaruar? Është e Informacioni mbi të ardhurat, shpenzimet dhe panevojshme defiçitin buxhetor mund të gjendet në Gazetën të përmendet Zyrtare, ne gazetën Ekonomia dhe në faqet e që shpenzimet internetit: http://www.minfin/gov/al (Ministria e shtetit për një e Financave), dhe në http://www.alb-ppfi.org vit buxhetor (Instituti i Financave Publike dhe Private). janë më të mëdha se të ardhurat, gjë që financohet nga marrja-hua. Përcaktimi i bilancit buxhetor atëherë përshtatet, kështu që shuma e të ardhurave dhe borxhit duhet të jetë e barabartë me shumën e shpenzimeve dhe pagesën e borxhit. E thënë ndryshe duhet të shpenzohet aq sa futet ne buxhet. Ketu del pyetja si vijnë paratë në buxhet dhe si/ku shpenzohen ato, si shteti i evidenton and rregjistron borxhin e marre dhe pagesat e tij.

1.3. Politikat fiskale dhe të ardhurat

Në ekonomitë e sotme qeveria luan rolin e arbitrit, menaxherit dhe të pjesëmarrësit dhe

21

kryen funksionet e mëposhtëme: vendos dhe garanton të drejtat e pronës private dhe ligjin, rregullon eksternalitetet1, siguron konkurencën e tregut, mbron konsumatorët, stabilizon ekonominë, nxit sigurinë ekonomike, ofron mallra dhe shërbime publike. Në ekonomitë e mbështetura në tregun e lirë, tregjet realizojnë shpërndarje efiçente të burimeve, por ky proçes mund të shoqërohet edhe me pabarazi të theksuara në të ardhurat dhe me luhatje ne rritjen/uljen e çmimeve, papunësisë dhe prodhimit. Për këto arsye, lind nevoja që qeveria nëpërmjet politikave fiskale të ndërhyjë në ekonomi për rishpërndarjen e burimeve dhe sigurimin e stabilitëtit ekonomik. Politika fiskale përfaqëson tërësinë e metodave dhe të veprimeve të përdorura nga qeveria dhe organet e saj, për gjetjen, grumbullimin dhe përdorimin efiçent të burimeve të nevojshme për plotësimin e programeve të saj gjatë një përiudhe të caktuar. Politika fiskale është pjesë e rëndësishme e politikës ekonomike dhe përfshin politikën e sigurimit të të ardhurave buxhetore dhe të tatimeve, politikën e shpenzimeve buxhetore dhe politikën e administrimit të borxhit shtetëror. Në vendin tonë përgjegjës për hartimin dhe zbatimin e politikës fiskale është qeveria dhe

Eksternalitet, eshte fenomeni sipas te cilit veprimi i nje individi sjell pasoja per ambjentin social. Keto pasoja mund te jene si negative ashtu edhe positive. Psh kur blen nje shtepi krahas kushteve te brendshme te apartamentit shikohen edhe afersia me linjat e autobusit, siguria ne lagjen e re, te cilat mund te sjellin pasoja negative ose positive ne jetesen ne kete shtepi. E njejta logjike perdoret per sherbimet publike, ku synohet qe te zbuten externalitetet negative qe mund te lindin dhe te forcohen externalitetet positive.

1)

22

kuvendi. Është përgjegjesia e tyre që në ketë proçes të sigurojnë pjesëmarrjen e të gjithë grupeve të interesuara, si akademikët, komuniteti i biznesit, shoqëria civile dhe individëve dhe të pasqyrojnë komentet dhe vërejtjet e tyre në Buxhet. Qeveria është përgjegjëse për hartimin e buxhetit të shtetit dhe projekt-ligjeve të tjera, të cilat kalojnë për miratim në kuvend dhe mbas këtij miratimi ato kthehen në ligje. Qeveria realizon mbledhjen e të ardhurave nëpërmjet politikës fiskale, e cila konsiston në vendosjen dhe ndryshimin e taksave dhe shpenzimeve. Politika fiskale përdoret për të stabilizuar ekonominë kur ajo është në renie ose shoqërohet me inflacion të lartë. Kur ekonomia është në rënie dhe PBB fillon të ulet, konsumatorët shpenzojnë më pak dhe bizneset nuk investojnë në makineri dhe paisje të reja, madje ato mund edhe të pushojnë punëtorë nga puna. Qeveria mund ta ndalojë rënien dhe të stimulojë aktivitetin ekonomik duke rritur kërkesën për mallra dhe shërbime nëpërmjet shpenzimeve qeveritare të cilat shpien në rritje të PBB. Cilat janë instrumentat të politikës fiskale mund të përdorë qeveria dhe parlamenti për të stimuluar rritjen e PBB? Qeveria mund të ulë taksat pa ulur shpenzimet për programet qeveritare, ose mund të rrisë shpenzimet qeveritare duke mbajtur taksat të pandryshuara, ose mund të përdorë njëkohësisht rritje të shpenzimeve qeveritare dhe ulje të taksave. Kur qeveria ul taksat, individët dhe firmat kanë më shumë të ardhura në dispozicion dhe mbi këtë bazë ata

23

rrisin shpenzimet për konsum dhe investime të cilat nxisin rritjen eprodhimit dhe ekonomia hyn në fazen e rritjes. Instrumentat e politikës fiskale mund të përdoren edhe për të ulur inflacionin e lartë që përbën një shqetësim për ekonominë. Për shembull, gjatë një periudhe të rritjes së shpejtë ekonomike, çmimet mund të rritën me një normë tepër të lartë. Për t'i dhënë fund inflacionit të lartë ose për të ulur normën e tij në nivele të pranueshme, qeveria mund të vendosë të përdorë instrumentat e politikës fiskale si rritja e taksave, pakësimi i shpenzimeve qeveritare apo të dyja së bashku. Po qe se qeveria rrit taksat, konsumatorët dhe firmat do të kenë më pak të ardhura për të shpenzuar dhe kjo do të paksojë kërkesën tërësore për mallra dhe shërbime dhe, për rrjedhojë, edhe normën e inflacionit. Politika fiskale përdoret edhe për të nxitur sigurinë ekonomike. Shpërndarja e të ardhurave në një ekonomi tregu mbështetet në burimet dhe produktivitetin e individëve. Ata që kanë më shumë burime ose kanë burime më produktive marrin më shumë të ardhura, sepse prodhojnë më shumë se të ata që nuk zotërojnë burime ose që janë më pak produktivë dhe marrin shumë më pak. Në këtë rast, është detyrë e qeverisë të ndërhyjë nëpërmjet programeve të ndryshme për të garantuar një standart minimal jetese për secilin.

24

Nxitja e sigurisë dhe ngushtimi i pabarazisë që sjell mekanizmi i tregut bëhet nepërmjet pagesave të ndryshme, subvencioneve dhe ndihmës mjeksore, të cilat kanë si qellim transferimin e të ardhurave nga një grup në një tjetër. Për shembull qeveria vendos taksa të detyrueshme për punëtorët të cilet paguajnë për sigurimet shoqërore dhe kujdesin mjekësor dhe të ardhurat e marra i transferon tek pensionistët dhe të paaftët. Qeveria ne kuadrin e hartimit të Buxhetit harton dy lloje programesh. Së pari, programe që rrisin të ardhurat dhe standartin e jetesës, siç janë programet e sigurimeve shoqërore, pagesat e papunësisë, asistenca sociale, etj dhe së dyti, programe që eliminojnë shkaqet e varfërisë dhe të mungesave ekonomike që kanë individë të ndryshëm. Të dyja këto programe kanë si qëllim të ndihmojnë njerëzit duke u dhënë mundësinë e rishkollimit, trainimit dhe kualifikimit për të rritur produktivitetin. Shteti merr pjesë në ekonomi si prodhues duke ofruar mallra dhe shërbime publike, siguria kombëtare, rregullimi i aktiviteteve ekonomike, kujdesi mjekësor etj. Kjo kushtëzohet nga fakti se në një ekonomi tregu ekzistojnë mallra dhe shërbime që nuk mund të ofrohen nga sektori privat. Për shembull, ju mund të bleni një Coca Cola për veten tuaj që sapo e bleni nuk mund të konsumohet dhe nuk është në dispozicion për një individ tjetër. Ajo që është më e rëndësishme, kur bleni një Coca Cola ju duhet të paguani për të dhe duke paguar i siguroni mundësinë firmave që të marrin fitim nga prodhimi i saj.

25

Në dallimi me këto lloj mallrash dhe shërbimesh që ofrohen nga tregu privat dhe kur blihen nga një individ nuk mund të zotërohen dhr të konsumohen nga individë të tjerë, ekzistojnë mallra dhe shërbime të tilla si mbrojtja kombëtare, të cilat sapo ofrohen janë disponibël për këdo pa kosto shtesë. Mbrojtja kombëtare nuk mund t'i ofrohet vetëm një individi, i cili paguan për të, sepse krijimi i ushtrisë apo i policisë dhe blerja e paisjeve ushtarake duke e mbrojtur vendin për një individ nuk i ndalon dot individë e tjerë që të përfitojnë nga kjo gjë. Kjo është e vërtetë edhe për mallra dhe shërbime të tjera si parqet, ndriçimi i rrugëve etj. Firmat privatë nuk janë të gatshme dhe nuk mund të prodhojnë mallra dhe shërbime të tilla sepse është e pamundur që të sigurojnë fitime nga shitjet sepse asnjë konsumator nuk do të dontë të blintë mallra të cilat mund t'i sigurojë edhe pa pagesë. Për këtë arsye ato mund dhe duhet të ofrohen pa pagesë nga sektori publik i cili siguron të ardhura nëpërmjet taksave dhe i përdor për këtë qëllim. Në fakt, vetëm pak mallra dhe shërbime janë plotësisht publike ose privatëe shumica e tyre qëndron në mes dhe është e vështirë që të vendoset një vijë ndarëse e qartë midis atyre që ofrohen nga sektori publik dhe atyre që ofrohen nga sektori privat. Për shembull, disa mallra si shërbimet policore, mund të ofrohen si nga sektori privat ashtu edhe nga sektori publik. Në këtë kategori mallrash përfshihen edhe ato që quhen mallrat "e vlefshme", të cilat janë mallrat dhe shërbimet që sjellin përfitime të mëdha si për individët ashtu edhe për shoqërinë si një e tërë,

26

siç janë arsimi dhe kujdesi shëndetsor. Megjithse këto shërbime ofrohen edhe nga sektori privat, zakonisht pranohet se njerëzit nuk mund të përfitojnë aq sa duhet të përfitojnë nga këto shërbime, po qe se ato ofrohen me çmimin e tregut. Prandaj nuk duhen lënë tërësisht në duart e këtij sektori dhe të shitën me çmimin e tregut sepse shumë njërez nuk kanë mundësi të paguajnë për kujdesin e duhur mjeksor dhe nivelin e pranueshëm arsimor dhe ata do të ndeshin vështiresi serioze po qe se paguajnë me çmimin e tregut për to. Madje edhe ata që janë në gjendje të paguajnë për këto shërbime mund të të mos veprojnë si është më mirë për ta sepse lënë pasdore përfitimet afatgjata të kujdesit mjekesor dhe arsimit duke shpenzuar më shumë për mallra që sjellin përfitime afatshkurtëra. Nga kujdesi i plotë mjeksor dhe niveli i pranueshëm arsimor nuk përfiton vetëm individi që i merr, por edhe të gjithë të tjerët që jetojnë në një shoqëri të shëndetshme dhe të mirë arsimuar. Aktualisht në Shqipëri ekziston prirja për të pakësuar rolin e shtetit për të ofruar mallra dhe shërbime nëpërmjet privatizimit të prones shtetërore si banka, shërbime publike (uje dhe energji), telefona etj. Politika fiskale hartohet dhe zbatohet nga shteti, nëpërmjet aktivitetit të saj që pasqyrohet në planin financiar që quhet buxhet i shtetit. Buxheti përfaqëson një plan financiar që përmbledh të ardhurat dhe shpenzimet qeveritare të parashikuara për vitin e ardhshëm.

27

Kur të ardhurat e parashikuara janë të barabarta me shpenzimet e parashikuara buxheti quhet i balancuar. Kur të ardhurat janë më të mëdha se shpenzimet buxheti është me tepricë, ndërsa kur shpenzimet janë më të mëdha se të ardhurat buxheti është me defiçit. Kur shpenzimet që janë më të mëdha se të ardhurat qeveria i mbulon duke marrë hua ose duke emetuar para.

Sistemi tatimor në Shqipëri

Rëndësia e tatimeve dhe taksave për të ardhurat e buxhetit shprehet më së miri në thënien e famshme të Presidentit Amerikan Beniamin Franklin: " Në këtë botë asgjë nuk mund të quhet e sigurt përveç vdekjes dhe taksave". Tatimet dhe taksat përfaqësojnë një nga çështjet ekonomike më të debatueshme, por edhe një realitet të domosdoshëm. Po pse qeveria mbledh tatime e taksa? Qëllimi kryesor i tatimit është mbledhja e të ardhurave për të paguar mallrat dhe shërbimet publike që ofron shteti. Tatimet dhe taksat përdoren edhe si instrument stabilizimi ekonomik duke kontrolluar nivelin e shpenzimeve të ekonomisë. Po qe se shpenzimet janë të larta, atëhere inflacioni rritet (çmimet e mallrave mund të rritën), si rrjedhoje taksat rritën duke ulur aftësinë e njerëzve për të shpenzuar. Tatimet dhe taksat përdoren nga shtei për të ngushtuar pabarazinë në shpërndarje. Për këtë, grupet me të ardhura më të larta mund tu vendosen taksa më të larta.

28

Tatimet dhe taksat përdoren gjithashtu për të mbrojtur industritë vendase nga konkurenca e huaj. Në këtë rast, ato quhen tarifa mbi importët. Ato mund të përdoren edhe për të kufizuar konsumin e mallrave të caktuara si cigaret nëprmjet vendosjes së taksave të larta për to.

Kush duhet të paguajë tatimet dhe taksa?

Përgjigjia e kësaj pyetje ka qene ëdhe mbetët një fushë e gjerë debati. . Sidoqoftë pranohen dy parime bazë për pagimin e taksave. Parimi i përfitimeve të marra, sipas të cilit subjektët tatohen dhe taksohen në përpjestim me përfitimet që ata marrin nga shërbimet qeveritare. Shembull tipik i zbatimit të këtij parimi është taksa për rrugët. Nderkohe qe ky parim duket i drejtë, ne vetvetë ka kufizimin se familjet e varfëra me nivelin e të ardhurave të tyre nuk mund të përballojnë pagesa të tilla. Parimi i aftësisë për të paguar, sipas të cilit subjektët tatohen në përpjestim me aftësinë për të paguar. Kush merr më shumë të ardhura duhet të paguajë më shumë sepse është i aftë të paguajë më shumë. Pavarsisht nga përfitimi marrë, ky parimit mbrohet me argumentin se ata që kanë më shumë duke paguar më shumë sepse atyre mund tu pakesohen vetëm mallrat e luksit, ndërsa atyre me të ardhura të ulëta mund tu pakesohen mallrat e domsdoshme.

29

Koncepte të sistemit tatimor

Të ardhurat tatimore klasifikohen në mënyra të ndryshme. Klasifikimi bazë i tyre është ai që i ndan në të ardhurat nga taksat, tatimet dhe kontributët. Taksa është një pagesë që bëhet nga një përson në momentin që i kryhet një shërbim nga ana e shtetit. Pra, taksa paguhet vetëm kur i korrespondon një shërbimi të kërkuar. Shërbimi në fjalë duhet të jetë i përvetësueshëm dhe i shfrytëzueshëm. Shembuj taksash mund të jenë taksat shkollore, ato të pullave, etj. Tatimi, përkundrazi, paguhet pavarësisht nga përfitimet individuale dhe pra, është një hua e detyrueshme që shteti merr jashtë çdo skeme kontraktuale, por vetëm nga forca e sovranitëtit të tij. Kontributi është një marrje e detyruar e një pjese të fitimit të realizuar nga individë të veçantë. Dallimi ndërmjet taksës dhe tatimit shfaqet në parimet bazë të vendosjes së tyre parimi i aftësisë paguese dhe parimi përfitimve të marra. Parimi mund të zbatohet kur është e mundur të indentifikohet grupi ose individi që marrin përfitimet nga të ardhurat që merr shteti. Për shembull, në rastin e taksave shkollore studenti që taksohet indentifikohet dhe, prandaj është e mundur të zbatohet një taksë e barabartë me përfitimin që realizohet, ose me një pjesë të tij. Ndërsa për tatimet, parimi i përfitimeve të marra

30

nuk mund të zbatohet. Tatimi që rëndon mbi një individ, nuk mund të llogaritët në bazë të përfitimit që ai merr nga buxheti shtetit, por nga aftësia për të paguar. Baza e tatueshme dhe tarifa e tatimit. Baze e tatueshme është ai tregues në bazë të të cilit zbatohet tatimi mbi një subjekt ekonomik. Ajo përcaktohet nga parimi i aftësisë për të pagua e cila nga ana e vet matët me nivelin e të ardhurave, shpenzimeve dhe pasurisë. Tarifa e tatimit përcakton nivelin më të cilën një njësi e bazës së tatushme kontribion në rritjen e tatimit. Zakonist ajo jepet ne përqindje ose si koeficent. Subjektet e tatimit janë ata agjentë ekonomikë si individët, firma, etj që detyrohen ta paguajnë tatimin që përcaktohet nga baza e tatueshme dhe tarifa Tatimet direkte e indirekte. Tatimet direktë vendosen mbi pasurinë ose të ardhurat e subjektit që tatohet, ndërsa tatimet indirektë vendosen mbi mallrat dhe shërbimet në momentin që prodhohen si p.s akcizat, që këmbehen si tatim i qarkullimit de TVS ose të konsumit si tatimi mbi shitjen. Goditja dhe mbartja. Goditja ekziston kur subjekti paguan tatimin mbi bazën e ligjit që i përcakton tatimet. Ndërsa po qe se pas pagesës subjekti arrin ta shkarkojë tatimin e paguar të subjektë të tjerë me të cilët bën transaksione ekonomike duke rritur çmimet e shitjes, kemi të bëjmë me një mbartje të tatimit. Në këtë mënyrë tatimi mbartët nga kontribuesi të ai që e paguan në të vërtëtë.

31

Evazioni dhe shmangja. Kur kontribuesi gjen një mënyrë ilegale për të shmangur pagimin e tatimit tërësisht ose pjesërisht, kemi evazion të tatimit. Ndërsa, kur kontribuesi nuk ndryshon gjëndjen e tij ekonomike por, duke shfrytëzuar mundësitë ligjore egzistuese, vepron në mënyrë të tillë që të pakësojë shumën e tatimit të paguar kemi shmangie të tatimit. Efektet rishpërndarëse: progresiviti dhe regresiviti. Efektët në rishpërndarjen e të ardhurave të disponueshme, kërkojnë analizën se si tatimet që paguan kontribuesi sipas aftësisë paguese të tij, rrisin ose pakësojnë të ardhurat e disponueshme të tij. Nëse tatimi paguhet me një tarifë të pandryshyar për çdo shtësë të ardhurash quhet tatim proporcional. Nëse tarifa rritët me rritjen e të ardhurave quhet tatim progresiv, ndërsa kur ajo bie me rritjen të ardhurave quhet tatim regresiv. Tatimi propocional nuk ka efektë rishpërndarse midis subjekteve që tatohen ndërsa dy format e tjera kanë efekte rishpërndarse por me drejtim të kundërt. Sistemi tatimor dhe zbatimi tij në Shqipëri Me sistem tatimor kuptohet tërësia e normave që rregullojnë të gjithë tatimet që ekzistojnë njëkohësisht në një ambient të caktuar historik e gjeografik. Sistemi tatimor konceptohet dhe të ndërtohet në mënyrë të tillë që të arrihet maksimumi i mundshëm i efektivitetit ekonomik, i thjeshtësisë administrative për shtetin dhe për kontribuesit, i transparencës politike dhe i drejtësisë.

32

Efektiviteti ekonomik. Vendosja e një tatimi sjell ndikon në mënyrë të paevitueshme në zgjedhjet e individëve duke pakësuar sasinë e burimeve disponibël, si për nevoja publike ashtu edhe për nevoja personale. Për këtë arsye, tatimet duhet të ndërtohen në mënyrë të tillë që të minimizojnë veprimin e tyre pengues në zgjedhjen e prodhimit dhe konsumit. Thjeshtësia administrative. Të hyrat e realizuara nga një sistem tatimor duhet të vlerësohen duke zbritur shpenzimet e administrimit që përballon shteti. Shpenzime të tilla administrative direktë mund të jenë të mëdha nëse stuktura e tatimeve është, siç ndodh të jetë aktualisht, e sofistikuar dhe komplekse. Ato kanë të bëjnë me drejtimin korent të administratës financiare dhe me funksionimin e një organi për kontrollin dhe ndalimin e evazionit fiskal. Përsa i përket kontribuesve, mund të ketë shpenzime të larta, bile shumë të larta, për shkak të nevojës së kryerjes së formaliteteve që lidhen me llogaritjen dhe pagimin e tatimit. Këto shpenzime që mund t'i quajmë indirektë ose privatë, ndryshojnë në kohë për shkak të kryerjes së formaliteteve të kërkuara dhe nga shpenzimet në para, që lidhen me konsulencën tatimore që kontribuentët janë të detyruar të marrin. Transparenca politike. Sipas këtij parimi, shteti nuk duhet të ndërtojë një sistem tatimor të tillë, që t'i fshehë kontribuesve peshën globale që ata përballojnë me pagimin e tatimeve. Me fjalë të tjera, të gjithë tatimet duhet të jenë të dukshëm, gjithashtu të jetë e thjeshtë për një kontribues

33

llogaritja e shumës së tatimit që duhet të paguajë. Drejtësia. Barazia përcaktohet në bazë të dy kritereve: barazi horizontale dhe barazi vertikale. Sipas parimit të barazisë horizontale, kontribuesit që janë të njëjtë në disa aspekte të rëndësishëm duhet të trajtohen në të njëjtën mënyrë. Sipas parimit të barazise vertikale, kontribuesit në gjëndje të ndryshme duhet të trajtohen në mënyra të ndryshme. Një sistem tatimor mund të gjykohet pak a shumë i drejtë kur përmbush përcaktimin e saktë të funksionit të mirëqënies sociale. Në dhjetë vjetët e fundit janë miratuar dhe ndryshuar ligje, vendime e udhëzime në fushën e tatimeve e taksave duke cuar në një sistem tatimor pak a shumë të plotë dhe bashkëkohor, ku bashkëjetojnë dhe bashkëveprojnë të gjitha llojet e tatimeve e taksave që përmban një sistem tatimor modern. Pjesë e rëndësishme e sistemit tatimor është edhe administrata tatimore, e cila Tatimet kryesore që zbatohen aktualisht ka ardhur gjithnjë duke u në Shqipëri janë: ngritur si nga ana sasiore Tatimi mbi Vlerën e Shtuar (TVSH) ashtu edhe nga ana Tatimi mbi fitimin e shoqërive tregtare cilësore. Tatimi mbi biznesin e vogël Tatimi mbi të ardhurat personale Fatura tatimore është dokumenti bazë për TVSH. Ajo duhet të përmbaje të gjitha të dhënat e nevojshme, të përcaktuara në ligj. Libri i blerjeve dhe Libri i shitjeve janë të detyrueshem për t'u mbajtur nga të gjithe përsonat e tatueshem. Një kopje e regjistrimeve mujore ne Librin e blerjeve dhe të shitjeve do të paraqiten

34

ne zyrën e TVSH, ne çastin kur tërhiqet FDP (Formulari i Deklarimit të Pageses). Tatimi mbi Vlerën e Shtuar (TVSH) -TVSH paguan çdo person fizik apo juridik që zhvillon veprimtari ekonomike dhe që realizon një xhiro vjetore mbi 8 milionë lekë. Si subjekt i TVSH mund të rregjistrohet edhe çdo përson, xhiroja e të cilit nuk e kalon shifrën 8 milionë lekë, nëse një gjë e tillë i nevoitët për arsye të veprimtarisë së tij ekonomike (p.sh. çdoganime). Tatimi mbi fitimin e shoqërive tregtare. Tatimit mbi fitimin i nënshtrohen: Personat juridike të krijuar sipas Ligjit "Për shoqëritë tregtare", Të gjithë personat e tjerë juridikë që ushtrojnë veprimtari fitimprurëse, Personat fizike që janë regjistruar në TVSH dhe që nuk janë objekt i tatimit mbi biznesin e vogël. Tatimpaguesit rezidentë, paguajne tatim fitimi për të gjitha fitimet e realizuara nga të gjitha burimet, brenda dhe jashtë territorit të Shqipërise. Tatimpaguesit jorezidentë, paguajne tatim fitimi vetëm për fitimet e realizuara me burim në Shqipëri. Për përcaktimin e shumes se fitimit të tatueshem shërben bilanci financiar dhe anekset e tij, të cilët duhet të jenë ne përputhje me Ligjin "Për kontabilitetin" dhe me dispozitat e tjera tatimore. Për efekt të llogaritjes të tatimit mbi fitimin sherben jo fitimi qe paraqet shoqëria tregtare ne bilancin e saj, por fitimi fiskal. Fitimi fiskal përcaktohet duke i shtuar apo pakësuar fitimit të bilancit shpenzimet që nuk njihen për efekte fiskale.

35

Tatimi mbi biznesin e vogël. Subjekt i tatimit mbi biznesin e vogel është çdo person që kryen biznes ne territorin e Republikës së Shqipërisë, gjatë çfarëdo periudhe të vitit kalendarik, i cili realizon një xhiro vjetore deri ne 8 milione leke dhe që nuk i nënshtrohet TVSH. Subjektet që realizojnë një xhiro vjetore deri në 2 milione lekë, paguajnë tatim mbi biznesin e vogël me shuma fikse, 600.000 dhe 800.000 lekë. Ata që realizojne xhiro vjetore 2-8 milione lekë në vit, paguajne tatim mbi biznesin e vogël në masën 4% të xhiros. Tatimpaguesit janë të detyruar të mbajne Librin e xhiros. Ne ketë liber ata regjistrojne xhiron e realizuar çdo ditë, sipas kuponave të shitjes. Tatimpaguesit janë të detyruar të mbajnë Librin e blerjeve. Ne këtë liber ata regjistrojnë blerjet e bëra çdo ditë, sipas kuponave të blerjes. Tatimpaguesit janë të detyruar të afishojnë çmimin përfundimtar të mallit që shesin ose të sherbimit që kryejnë. Tatimi mbi të ardhurat personale. Tatimi mbi të ardhurat personale i nënshtrohen: - individët rezidentë, për të ardhurat e realizuara brenda dhe jashtë territorit të Shqipërisë, gjatë një periudhe tatimore; - individët jorezidentë, vetëm për të ardhurat e realizuara brenda territorit të Shqipërisë, gjatë një periudhe tatimore. Për efekt të tatimit mbi të ardhurat personale, të ardhura të tatueshme konsiderohen: Pagat dhe shpërblimet e tjera që lidhen me marrëdheniet e punës. Të ardhurat që rrjedhin nga fitimi i ortakut apo aksionerit.

36

Të ardhurat nga interesat bankare apo nga letrat me vlerë (përjashto Bonot e Thesarit). (10%). Të ardhurat nga qiraja e objekteve (mbi dy muaj). (10%).

Kjo, pra ishte një përmbledhje e politikave fiskale dhe objektivave që qeveria përmbush me anë të tyre dhe një praqitje e shkurtër e sistemit tatimor në Shqipëri.

37

II. BUXHETET

Për ta bërë sa më të lehtë kuptimin e buxhetit të shtetit, po paraqesim secilin nga komponentët përbërës të tij, pra buxhetin qendror, buxhetet e pavarura, buxhetin e njësive të qeverisjes vendore.

1. Buxheti qendror

1.1. Të ardhurat

Të ardhurat e buxhetit qendror kanë ardhur duke u rritur në këto vite. Në gati 10 vjet të ardhurat janë rritur me rreth 81383 milion lekë Në milion Lekë

Burimi: Statistikat Fiskale të Qeverisë (SFQ): Ministria e Financave

Nga cilat burime i siguron shteti paratë ? Burimet nga të cilat siguron shteti paratë përbëhen nga të ardhurat dhe të hyrat. Të ardhurat shteti i siguron kryesisht nga tatimet, fitimet nga kompanitë shtetërore. Të hyrat përbëhen nga subvencionet si dhe huamarrja brenda dhe jashtë

38

vendit (keto të fundit do të analizohen me gjerësisht në kapitullin e llogarisë së financimit). Të ardhurat nga privatizimi (shitja e pronës shtetërore paraqiten gjithashtu në llogarinë e financimit e cila do të trajtohet në kapitullin përkatës). Në këtë pjesë do të flasim për të ardhurat që në buxhet paraqiten në seksionin e të ardhurave. Të ardhurat e buxhetit qendror klasifikohen në: të ardhura tatimore, të ardhura jotatimore të ardhura nga fondi kundërparti.

1.1.1 Të ardhurat tatimore

Të ardhurat tatimore janë të ardhura që merren nga vjelja e të gjitha llojeve të tatimeve dhe taksave që zbatohen. Të ardhurat tatimore përbëjnë burimin kryesor të të ardhurave për buxhetin e shtetit. Tatimet paguhen ne mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë. Tatimet direkte (mbi fitimin,të ardhurat, etj) dalin direkt nga tatim paguesi, i cili paguan një pjesë të të ardhurave ose fitimit të tij në buxhetin e shtetit. Tatime të tërthorta (si TVSH, taksa doganore, dhe pagesat doganore) i paguhen shtetit nepërmjet blerjes së mallrave të konsumit, si dhe mallrave dhe shërbimeve të tjera. Në vitin 2001 të ardhurat tatimore përbenin rreth 69 % të të ardhurave të buxhetit të shtetit, ndërsa në vitin 2002 shteti shqiptar ka parashikuar të mbledhë 112800 milion lekë nga të gjitha llojet e tatimeve.

39

Tabela e mëposhtme tregon strukturën e të ardhurave nga tatimet, duke marre parasysh kontributin e seicilit burim tatimor ne përqindje kundrejt totalit, nga viti 1993 deri në vitin 2001 si edhe parashikimi për vitin 2002. Në tabelë nuk janë paraqitur të ardhurat nga tatimi mbi pasurinë dhe taksa lokale, të cilat mblidhen dhe u lihen në përdorim njësive të qeverisjes vendore përkatëse. Tabela- Struktura e të ardhurave tatimore në %

Burimi SFQ,: Ministria e Financave

Sikurse shihet nga tabela, Tatimi mbi vleren e shtuar, TVSH përbën burimin kryesor të të ardhurave tatimore për buxhetin, duke llogaritur rreth 45% të tyre. Ky tatim filloi të zbatohej ne Shqipëri për herë të parë në vitin 1996, kur zëvendësoi tatimin mbi qarkullimin. Fillimisht kontributi i këtij tatimi në totalin e të ardhurave të buxhetit ishte më i ulët dhe norma e tij ishte vetëm 12.5%. Kriza e vitit 1997 dhe ajo e vitit 1998 sollën nevojën e rritjes së të ardhurave në buxhet nga ky lloj tatimi duke e çuar normën e tij në 20% në vitin 1998. Taksat doganore dhe akcizat zënë vendin e dytë në të ardhurat tatimore. Rritja ekonomike, solli rritjen e investimeve në vend dhe rrjedhimisht edhe mundësinë e prodhimit të shumë mallrave që fillimisht importoheshin në vend. Kështu që

40

ndërkohë që këto të ardhura përbënin një nga burimet kryesore të të ardhurave Kush i mbledh tatimet dhe tak- të buxhetit në vitet e para, konsat në Republikën e Shqipërisë? tributi i tyre ka ardhur duke u pakësuar nga 27% ne vitin 1997 Administrata tatimore mbledh ne rreth 13% ne vitin 2002. pjesën më të madhe të tatimeve Shkak për këtë ulje janë edhe në Shqipëri. Megjithatë si pasojë angazhimet e marra për anëtarëe mungesës të aftësive simin e Shqipërise në Organizambledhëse në këtë administratë, tën Botërore të Tregëtisë. TVSH-ja për mallrat e importuE njëjta gjë vërehet me të ardhuara vazhdon akoma të mblidhet rat nga akcizat, që si rezultat i nga Administrata Doganore. uljes të normës së saj, kontributi Ndërkohë taksat lokale dhe ato në të ardhurat buxhetore ka rënë të pronës mblidhen nga adminnga 35% ne vitin 1995 në rreth istrata e taksa-tatim të komunave 10% në vitin 2001. Pra, burimi dhe bashkive. kryesor i të ardhurave tatimore përbëhet nga tatimet jo të drejtpërdrejta.

1.1.2 Të ardhurat jotatimore

Të ardhurat jotatimore, janë të ardhura që merren nga burime të tilla, si aktiviteti ekonomik i sektorit shtetëror, transferim fitimi nga Banka e Shqipërisë etj. Pjesa më e madhe e këtyre të ardhurave përbëhet nga transferimi i fitimit të Bankës së Shqipërisë, ndërkohë që pjesa tjetër përbëhet nga të ardhurat nga institucionet buxhetore ku përfshihen ndërmarrjet dhe pronësia shtetërore, gjobat dhe sekuestrimet, etj. Të ardhurat jo tatimore për vitin 2001 zënë afërsisht14.3 % të të ardhurave.

41 1.1.3 Të ardhurat nga fondi kundërparti

Të ardhurat nga fondi kundërparti janë të ardhurat që merren nga shitja e ndihmave ushqimore. Fondi kundërparti është një tregues që është përdorur që nga viti 1992. Në fillim të tranzicionit ato zinin rreth 13.4 % të të ardhurave buxhetore, ndërsa sot roli i tyre është në nivelin zero.

1.1.4 Struktura e të ardhurave të bux hetit qendror

Tabela e mëposhtme jep kontributin e burimeve të ndryshme të të ardhurave ne totalin e të ardhurave të buxhetit qendror. Tabela: Struktura e të ardhurave (në %)

Burimi: SFQ:Ministria e Financave

Siç shihet të ardhurat tatimore përbëjnë të ardhurat kryesore. Ndërkohë pesha e të ardhurave nga fondi kundërparti, që nga viti 2000 është zero.

42 1. 2 Shpenzimet e buxhetit (për çfare i shpenzon shteti paratë?)

Është e rëndësishme që zërat e shpenzimeve të mos ndryshojnë në mënyrë rrenjësore shpesh, siç mund të ketë qenë tendenca e viteve të para të tranzicionit. Një vit një zë është nën një kategori të caktuar dhe vitin tjetër nën një kategori tjetër. Në këtë rast është e vështirë të thuhet nëse një shpenzim i parashikuar është realizuar sipas këtij parashikimi. Edhe vetë ekspertët, puna e të cilëve është analiza e buxhetit e kanë të vështirë të gjejnë se ku dhe si janë shpenzuar paratë. Ndërkohë që për të ruajtur një masë realizmi në planifikimin e shpenzimeve të vitit të ardhshëm duhet të referosh realizimin e vitit të mëparshem. Kjo gjë është e mundur, ose le të themi është dicka më e thjeshtë, nëse i njëjti lloj shpenzimi emërtohet/klasifikohet njëlloj. Për qëllime të ndryshme shpenzimet klasifikohen përgjithësisht sipas kategorive si vijon:

Kategorive ekonomike, për raporte statistikore dhe kontrollit të situatës fiskale Objektesh, për kontroll, dhe menaxhim të brendshëm Funksionale, për analiza historike dhe analiza politikash Administrative, për përgjegjshmëri në administrimin e buxhetit Programe, për formulimin e politikave

1.2.1 Klasifikimi ekonomik

Klasifikimi ekonomik është i nevojshëm për të analizuar buxhetin dhe për të përcaktuar rolin e politikave makro-fiskale. Për shembull, përqindja e shpenzimeve për paga në shpenzimet qeveri-

43

tare dhe vlera e transfertave ne nivele të tjera jo qeverisëse janë të rendesishme për të analizuar ndikimin e politikës fiskale. Kategoritë kryesore të shpenzimeve sipas këtij klasifikimi janë: 1. Shpenzimet korente. 2. Shpenzimet kapitale Tabela e meposhtme jep përqindjen e shpenzimeve korrent dhe kapitale për periudhën 19932002. Tabela: Struktura e shpenzimeve

(në %)

Burimi: SFQ:Ministria e Financave

Siç shihet nga tabela, pjesën më të madhe të shpenzimeve shtetërore e përbëjnë shpenzimet korente të cilat në periudhën 1993-2002 kanë zënë rreth 75% të shpenzimeve totale të buxhetit qendror.

1. Shpenzimet korente

Shpenzimet korente përfshijnë shpenzimet për shërbimet dhe sendet e konsumueshme, (në më pak se një vit) që janë të domosdoshme për kryerjen e operacioneve të qeverisë.

44

Në këtë kategori futen: (i) Shpenzimet për pagat, të cilat përfshijnë ato shpenzime që kryhen për personelin e institucioneve buxhetore si: pagat bruto për personelin e përhershëm, pagat bruto për personelin e përkohshëm, kompensime që jepen në formën e pagës, shpërblime për personelin për rezultate në punë, etj të këtij lloji sipas legjislacionit ne fuqi. (ii) Kontributet për Sigurimet Shoqërore dhe Shëndetësore, të cilat përfshijnë shpenzimet që punëdhënësi paguan për punonjësit e tij për kontribute të sigurimeve shoqërore dhe shëndetësore. Niveli i ketyre shpenzime është përkatësisht në nivelin 30.7% të pages bruto deri në 5 paga minimale, dhe respektivisht 29 % për kontribute për sigurime shoqërore dhe 1.7% për kontribute shëndetësore. (iii) Mallra dhe Shpenzime (ose operative dhe mirëmbajtje), të cilat përfshijne të gjitha shpenzimet për blerjen e materialeve dhe kryerjen e sherbimeve, të nevojshme për kryerjen e veprimtarisë së përditshme të institucionit buxhetor. Ketu nuk përfshihen shpenzimet që kryhen për rritjen e aktiviteteve të qëndrueshme të institucionit buxhetor, me përjashtim të shpenzimeve për blerjen e pajisjeve, konstruksioneve dhe instalimeve të natyrës ushtarake, të cilat në përputhje me standartet ndërkombëtare klasifikohen si shpenzime korente. Në rastin kur një artikull nuk plotëson njërin nga kushtet (kufirin vleror ose jetëgjatësisë mbi 1 vit) për të qenë një aktiv i qëndrueshem (kushte këto të vendosura sipas legjislacionit kontabël në fuqi), mbetet në

45

kompetence të titullarit të institucionit buxhetor konsiderimi i shpenzimit për blerjen e këtij artikulli si shpenzim korent apo shpenzim për investime. (iv) Subvencionet,të cilat përfshijnë të gjitha transfertat për ndërmarrjet publike ose privatë ose individet e përfshirë në aktivitete biznesi, të ardhurat e të cilëve nuk mbulojnë shpenzimet, dhe për ketë diferencë sigurojnë mbështetje financiare nga qeveria. (v) Transferime korente të brendshme, të cilat përfshijnë transferimet tek nivelet e tjera të qeverisjes, transferimet tek sigurimet shoqerore dhe tek asistenca sociale dhe transferimet tek organizat jo fitimprurësë. (vi) Transferime korente të huaja, të cilat përfshijnë transferimet tek institucionet dhe individet e huaj jo-rezidentë (p.sh. kuotat e organizatave ndërkombëtare).

2. Shpenzime kapitale

Shpenzimet kapitale përfshijnë vetëm shpenzimet për sendet dhe shërbimet me afat përdorimi mbi një vit. Në këtë kategori përfshihen këto shpenzime: (i) Shpenzimet Kapitale të Patrupëzuara, të cilat përfshijnë shpenzimet për: (i) studimet e fizibiliteteve; (ii) përgatitjen e planeve (prognozave); (iii) asistencën teknike; (iv) trainimin; dhe (v) administrimin e projekteve.

46

(ii) Shpenzimet Kapitale të Trupëzuara, të cilat përfshijnë koston e blerjes, ndërtimit, rehabilitimit dhe mirëmbajtjes në masë të ndërtesave dhe infrastrukturës, koston e blerjes së tokës dhe koston e blerjes së paisjeve. (iii) Transferimet Kapitale, të cilat përfshijnë koston e granteve për blerjen e mallrave kapitale dhe paisjeve. Këto grante mund të jepen për: (i) nivele të tjera qeverisje; (ii) fonde jashtë buxhetore; (iii) organizata jo fitimprurëse; (iv) ndërmarrjet publike; (v) institucionet financiare; (vi) ndërmarrjet private; dhe (vii) individët. Ato nuk përfshijne fondet që jepen nga buxheti në formen e huasë ose qe jepen si ekuitete.

Fondi rezervë

Shtetit, ashtu si edhe një individi i duhet të heqë dicka mënjanë për shpenzimet urgjentë dhe të paparashikuara. Pikërisht për të përballuar këto lloj shpenzimesh të buxhetit të shtetit krijohet fondi rezervë, madhësia e të cili përcaktohet në ligjin për buxhetin vjetor të shtetit, por për çdo rast jo më shume se 3 për qind të totalit të shpenzimeve të parashikuara. Një nga pikat kyç në këtë rast është është se kush e aprovon përdorimin e kësaj rezerve. Sipas ligjit ekzistues, Fondi rezervë përdoret me vendim të Këshillit të Ministrave, në vijim të propozimeve të ministrive të linjës dhe pas miratimit të dhënë nga Ministri i Financave. Ministri i Financave, në mënyrë përiodike, raporton për përdorimin e fondit rezervë para Kuvendit Popullor. Shuma dhe përdorimi i fondit rezervë mund të ndryshojë nga njëri vit në tjetrin. Fondi rezervë për vitin 2002 është parashikuar në masën 3140 milion lekë. Për mënyrën se si është

47

përdorur fondi rezervë në 2002 do të evidentohet vetëm në Qershor 2003, kur Parlamenti të debatojë mbi zbatimin e Buxhetit të vitit 2002.

1.2.2 Shpenzimet totale të buxhetit

Në tabelën mbi strukturën e shpenzimeve u tregua pjesa, që zë çdo lloj shpenzimi në totalin e shpenzimeve buxhetore. Po si kanë ndryshuar shpenzimet totale që nga 1993? Tabela: Shpenzimet e buxhetit qendror në milion lekë

Burimi: SFQ:Ministria e Financave

Që nga viti 1993, shpenzimet e buxhetit të shtetit janë gati katërfishuar. Në vitin 1993 ato ishin 50678 milion lekë. Në nëntë vitet që pasuan ato pësuan rritje të vazhdueshme, dhe për vitin 2002 parashikohen të jenë 212349 milion lekë. Ne ketë rast, duhet të shikohet struktura e shpenzimeve. Për të marrë një pamje të qartë, si janë shpërndarë shpenzimet buxhetore duhet ndjekur klasifikimi administrative dhe funksional i shpenzi-

48

meve. Klasifikimi administrativ tregon se kush i ka shpenzuar paratë, dhe klasifikimi funksional tregon se për cfarë janë shpenzuar ato.

Klasifikimi administrativ dhe funksional i shpenzimeve buxhetore

Shpenzimet buxhetore klasifikohen edhe në mënyrë administrative ose funksionale. Sipas klasifikimit administrativ, shpenzimet buxhetore paraqiten sipas njësive administrative që kanë përdorur burimet buxhetore (Ministria e drejtësisë, shëndetësisë etj.). Klasifikimi funksional ka për qëllim të tregojë shumën e shpenzuar për qëllime të tilla si arsimim, shëndetësi, ruajtjen e rendit publik, etj. Por këtu duhet bërë kujdes. Fakti që burimet i janë dhënë një ministrie të caktuar nuk do të thotë që ato janë shpenzuar domosdoshmërisht në atë sektor që kjo ministri mbulon. P.sh. shpenzimet për spitalin ushtarak përfshihen në shpenzimet e Ministrisë së Mbrojtjes, por në klasifikimin funksional ato klasifikohen si shpenzime për shëndetësinë, po ashtu shpenzimet për shkollat ushtarake përfshihen në Ministrinë e Mbrojtjes, por ato klasifikohen si shpenzime për shëndetësinë, po ashtu shpenzimet për shkollat ushtarake përfshihen në Ministrinë e Mbrojtjes, por ato klasifikohen si shpenzime për arsim. Për të kuptuar më mirë si burimet buxhetore janë shpenzuar për qëllime të caktuara është e nevojshme të shikohet klasifikimi funksional.

49

Tabela. Shpenzimet sipas klasifikimit funksional (në %)

Sipas klasifikimit funksional, nga viti 1994 deri në 2001, shumica e shpenzimeve nga totali i shpenzimeve për çdo vit ka shkuar për shëndetësi dhe ndihma sociale, arsim, sherbime të përgjithshme publike, si edhe për rendin dhe sigurinë publike. Për tu theksuar është fakti që gjatë kësaj përiudhe, pjesa e shpenzimeve për mbrojtje ka ardhur duke u ulur, ndërkohë që pjesa e shpenzimeve për transport dhe komunikacione ka ardhur duke u rritur. Në vitin 2001 shpenzimet për transport dhe komunikacione përbënin 11.7 % të totalit të shpenzimeve.

1.2.3 Klasifikimi sipas programeve (titujve)

Një program përmbledh një seri aktivitetesh që shërbejnë për të arritur qëllime të njëjta (p.sh. përmiresimi i arsimit parauniversitar). Një program përbehet nga disa aktivitete dhe/ose projekte. Ne sistemin buxhetor, koncepti i programit mund të përdoret edhe për disa aktivitete specifike, po ashtu edhe si një element i sistemit të klasifikimit të shpenzimeve.

50

Një program ka një buxhet të përcaktur qartë, dhe është i ndryshëm nga një politikë buxhetore, e cila përfshin disa aktivitete që mund të ndryshojnë nga tipi dhe mund të kenë përfitime direkte të ndryshme. Politikat drejtohen nga objektiva dhe qëllime me të përgjithshme. Një politikë në përgjithësi nuk është e kufizuar ne termat e buxhetit dhe të kohës. Shpesh ajo konsiston në një bashkëveprim të programeve të shpenzimeve aktuale dhe atyre të kërkuara, si dhe politikave të taksave dhe rregullimeve. Klasifikimi i shpenzimeve me programe mund të shërbejë për dy qellime: (i) përcaktimin dhe qartësimin e objektivave dhe politikave; (ii) kontrollin e realizimit nëpërmjet plotësimit të treguesve, të cilët mund të lidhen me hapat në realizimin e një programi të caktuar. Klasifikimi me programe mund të kontribuojë për përmiresimin e transparencës dhe rritjen e shkallës së përgjegjesisë.

1.2.4 Klasifikimi aktual:

Me fillimin e vitit 2001 filloi ndryshimi i klasifikimit ekonomik si më sipër dhe në vitin 2002 u aplikua klasifikimi i ri funksional (tabela) qe siguron përafrimin me standartet ndërkombëtare.

51

Siç tregohet në tabelë, klasifikimi i ri funksional konsiston ne kombinimin e 5 grupeve të kodeve siç më poshtë: "Grupi"- përfaqëson kodin e instituticionit qendror dhe përbëhet nga 2 numra "Program ose titull "- përfaqeson kodin e programit brenda një grupi të caktuar. Kodi i Titullit përbehet nga tre numra të cilët tregojnë: dy shifrat e para funksionin e kryerjes se shpenzimeve sipas klasifikimit standart ndërkombëtar (GFS), ndersa shifra e tretë tregon numrin e programit të shpenzimeve të institucionit përkatës, psh: kodi 084 tek Ministria e Kulturës tregon se ky është një shpenzim qe i korrespondon funksionit 08 (Argëtim, Kulturë dhe Cështje Fetare) dhe është programi i katërt që ka kjo ministri me emrin "Zhvillimi i Sportit". Kapitulli përfaqeson burimin e financimit të programit brenda cdo titulli që është nga 1 deri ne 6. Kapitulli 1 tregon që burimi i financimit është "Çelje nga Buxheti" (ky kapitull përmban të gjithe artikujt e Klasifikimit Ekonomik të shpenzimeve buxhetore), kapitulli 2 tregon se burimi i financimit është "Financim i Huaj", kapitujt 3 dhe 4 tregojnë se shpenzimet e buxhetit të shtetit janë të destinuar përkatësisht për Kosto Lokale dhe TVSH dhe kapitulli 5 tregon se burimi i financimit të shpenzimeve është nga "Të ardhurat e vetë institucionit", kapitulli 6 tregon se burimi i financimit është nga "Të ardhurat jashtë limitit" (të ardhura që i trashëgohen institucionit nga vitet e kaluara) dhe ky kapitull do të përdoret nga institucionet qe krijojnë këto lloj të ardhurash. Kapitujt janë fiks për cdo titull.

52

"K_Q" - përfaqëson kodin e vendit ku kryhen shpenzimet. Ai përbëhet nga katër numra, nga të cilat dy shifrat e para përfaqesojnë numrin e Qarkut dhe 2 shifrat e tjera përfaqësojnë numrin e Distriktit. Ato Qarqe dhe Distrikte që kanë kodin me një shifer i shtohet zero përpara, psh 0202 do të thotë Qarku Berat 02, Distrikti Berat 02 ose Qarku Berat 02, Distrikti Kuçovë 17.

"K_L" ­ Kodi i Lokalit përfaqeson kodin e specifikuar të vendit ku kryhen shpenzimet. Nëse ky kod është zero tregon se kemi të bëjmë me shpenzim kombëtar. Ndërsa kur shpenzimi është lokal, ky kod tregon numrin e organit të pushtetit vendor p.sh. nr. 141 përfaqëson Bashkinë e Shkodrës dhe nr 764 që përfaqëson Komunën e Bushatit. Ne rastet kur shpenzimet lokale varen direkt nga Keshilli i Qarkut, Kodi i Lokalit do të jetë i njëjtë me kodin e Qarkut sic jepet në tabelën bashkëngjitur:

53

Emri i Qarkut Emri i Distriktit Kod_Qarku Kod_Lokali Berat Berat 202 202 Kucove 217 217 Skrapar 232 232 Lezhe Lezhe 2020 2020 Mirdite 2026 2026 Lac 2019 2019

2.Buxhetet e pavarura

Buxhetet e Institutit të Sigurimeve Shoqërore dhe Institutit të Sigurimeve Shëndetësore përbëjnë atë që quhet buxhetet e pavarura. Këto buxhete kanë të ardhurat nga burimet e tyre, por në në njëjtën kohë ato sigurojnë një pjesë të burimeve nga buxheti i shtetit me qëllim për të mbuluar shpenzimet e tyre. Në buxhetin e shtetit, ato paraqitën si në pjesën e shpenzimeve edhe në pjesën e të ardhurave.

Fondet e buxheteve të pavarura Burimet e të ardhurave

Instituti i Sigurimeve Shoqërore

Kontributet e punëdhënësit dhe punëmarrësit (përkatësisht nga 1.7% të pagës) dhe mungesat plotësohen nga buxheti Kontributët e punëdhënësit dhe punëmarrësit (përkatësisht 29% dhe 9.5 të pagës) dhe mungesat plotësohen nga buxheti

Instituti i Sigurimeve Shëndetësore

54

Tabela e mëposhtme tregon si ka ndryshuar niveli i shpenzimeve dhe i të ardhurave për buxhetet e pavarura. Në milion Lekë

Burimi:SFQ: Ministria e Financave: Shënim: Instituti i Sigurimeve Shëndetësore është krijuar në vitin 1995.

Sic shihet nga figura, të ardhurat e buxheteve të pavarura nuk janë të mjaftueshme për të mbuluar shpenzimet e tyre. Gjatë gjithë periudhës nga 1993 deri në 2001 ato kanë qenë me defiçit. Në vitin 1993 ky defiçit ishtë 3,447 milion lekë dhe gjatë gjithë kësaj përiudhe ka ardhur duke u rritur. Ai arriti në 13,567 milion lekë në 2001, ndërkohë që për vitin 2002 parashikohet të arrijë në 13,749 milion lekë. Megjithatë masa e deficitit për secilin nga këto buxhete ndryshon. Për të parë deficitin për secilin nga këto buxhete duhet të shohim të ardhurat dhe shpenzimet për Institutin e Sigurimeve Shoqërore dhe Institutin e Sigurimeve Shëndetësore në veçanti. Tabela që vijon tregon të ardhurat dhe shpenzimet e planifikuara për secilin nga buxhetët e pavarura për vitin 2002.

55

në milion lekë

Burimi:SFQ, Ministria e Financave

Tabela tregon qartë që të dyja buxhetët e pavarura janë në defiçit individualisht dhe jo vetëm si grup. Për Institutin e Sigurimeve Shoqërore ky deficit për vitin 2002 është prashikuar të jetë 11,999 milion lekë. Mënyra si zgjidhet kjo situatë është transferimi i burimeve nga buxheti i shtetit. Përmbledhja e buxheteve të pavarura jepet në gazetën zyrtare dhe po ashtu pritet të publikohet në faqen e internetit të Ministrisë së Financave dhe të Institutit të Financave Publike dhe Private. Hartimi dhe miratimi i buxheteve të pavarura. Buxhetet e pavarura hartohen në të njëjtën kohë me buxhetin e shtetit. Cdo institucion i përfshirë ne buxhetet e pavaruara bën propozimin e tij për një plan financimi dhe e dorëzon atë në Ministrinë e Financave brenda datës 1 Shtator të vitit të hartimit të buxhetit. Më pas një përmbledhje e planit financiar të buxheteve të pavarura i shtohen si shtese projekt- buxhetit dhe dorëzohet në Kuvend. Pas debatit Kuvend, i aprovon ato bashkë me buxhetin e shtetit.

56

3. Buxheti i Qeverisjes Vendore.

Ligji mbi organizimin dhe funksionimin e pushtetit vendor (nr. 8652, datë 31 Korrik 2000) përcakton strukturen bazë të sistemit të qeverisjes vendore. Sipas këtij ligji komunat dhe bashkitë përcaktohen si niveli i parë, ndërsa qarku përcaktohen si njësitë e nivelit të Niveli i pare :Komuna është një dytë. njësi administrativo-territoriale dhe komuniteti i banorëve zakonisht ëshNdërkohë ligji i ndarjes të një zone rurale (fshati). Nëndarjet territoriale dhe administrative e komunës janë fshatrat dhe në raste të qeverisjes vendore në të veçanta qytetet. Bashkia është një Republikën e Shqipërisë (nr. njësi administrativo-territoriale dhe 8653, datë 31 Korrik 2000) komuniteti i banorëve zakonisht ëshpërcakton numrin e komutë një zone urbane (qyteti). Nënndarnave dhe bashkive, përkatëjet e bashkive në zonat urbane qusisht 309 komuna dhe 65 hen lagje. bashki. Niveli i dytë: Qarku është një njësi administrativo-territoriale që është e Qeverisja vendore në përbërë nga disa komuna dhe bashki, të cilat kanë lidhje dhe interesa Republikën e Shqipërisë të përbashkëta gjeografike, tradiciobazohet ne parimin e autononale, ekonomike dhe sociale. mise vendore dhe decentralizimit të pushtetit. Njësitë e qeverisjes vendore kanë buxhet të pavarur. Cdo njësi ka buxhetine saj, pra të ardhurat dhe shpenzimet e veta.

3.1 Të ardhurat

Ne parim, të ardhurat e njësive të qeverisjes vendore synojnë rritjen e aftësive taksa-

57

mbledhëse të qeverive vendore, sigurojnë një pavarësi në burime financiare duke siguruar një pasqyrim më të mire të preferencave të komuniteteve përkatëse si dhe një përmiresim të shërbimeve publike lokale. Burimet kryesore të të ardhurave të buxhetit të qeverisjes vendore janë (i) transfertat e buxhetit të shtetit dhe (ii) të ardhuTransferta nga buxheti i rat e siguruara në nivel vendor. shtetit (grant) është e ardhura e përfituar në formën e dhurimit, pa 3.1.1 Transfertat e buxhetit kusht kthimi, pa interes, për një qëllim të përcakFinancimi i njësive të qeverisjes tuar ose jo, i cili përdoret vendore nëpërmjet transfertave të për financimin e polibuxhetit të shtetit ka pasur tikave në përputhje me përmirësime në vitet e fundit, duke politika të caktuara.kaluar në këto etapa: Ligji i buxhetit të shtetit. 1) Granti bllok në vitin 1999, fonde të cilat jepeshin vetëm për të financuar shpenzimet operative të personelit, por për të cilat njësitë e qeverisjes vendore mund ti përcaktonin vetë sipas sektorëve dhe shërbimeve. 2) Transferta e pakushtëzuar në vitin 2001, fonde të cilat njësitë e qeverisjes vendore kane autoritetin e plotë në përdorimin e tyre si për qellime ekonomike ashtu edhe funksionale. Deri në buxhetin e vitit 2002, shuma e grantit bllok për cdo njësi të qeverisjes vendore përcaktohej nga buxheti i vitit të meparshem, i përshtatur me rritjen e pritshme të çmimeve për shpenzimeve kryesore lokale. Kjo mënyrë nuk pasqyronte plotësisht ndryshimet e rëndësishme de-

58

mografike dhe ekonomike të rajoneve të ndryshme, kështu që shpërndarja e fondeve nga buxheti i shtetit për njësitë e qeverisjes vendore u vendos që të bëhet në bazë të një formule. Formula për përcaktimin e transfertës për njësitë e qeverisjes vendore. Kriteret bazë të saj përfshijnë: -shuma fikse, -numrin e popullsisë (sipas rezultateve të rregjistrimit të popullsisë në vitin 2001) -një përllogaritje mbi sipërfaqen e komunave -dhe një përllogaritje mbi shërbimet urbane të bashkive (ujin, pastrimin, rrugët, etj) Detaje mbi kriteret, koefiçentët dhe shpërndarjen sipas çdo bashkie, komune dhe qarku jepen në aneksin përkatës të buxhetit të vitit 2002. Deri në fund të vitit 2000, nuk kishtë një burim të caktuar nga i cili transferohej granti bllok dhe i kushtëzuar. Financimi i tyre (dhënia) bëhej direkt nga burimet e buxhetit të shtetit. Ndërsa në vitin 2001, 60% e transfertës së pakushtëzuar për bashkitë dhe komunat (B/K) financohej nga tatimi mbi biznesin e vogël.

3.1.2 Të ardhurat e veta.

Reforma në të ardhurat e veta të qeverisjes se njësive vendore ka për qëlllim të rrisë autoritetin fiskal të qeverisjes vendore; të sigurojë burime lokale të veta të pavarura dhe të pasqyroje preferencat dhe nevojat për nivelin dhe cilësinë e shërbimeve publike lokale. Kategoritë kryesore të ardhurave të siguruara në nivel lokal janë:

59

Taksat - të ardhurat që sigurohen nga to shkojnë për shpenzime të përgjithshme; Tarifat për sherbime të ndryshme (pagesa çertifikatash, vërtetimesh, etj)-të cilat bazohen në aktivitetet dhe shërbimet që ofron pushteti vendor, dhe kryesisht shërbejnë për të mbuluar shpenzimet e këtyre shërbimeve; Të ardhurat që sigurohen nga aktivitetet ekonomike dhe nga pasuritë në pronësi të qeverisjes vendore, të cilat duhet të përdoren kryesisht për qëllime investimi; Huatë, për zbatimin e projekteve të investimeve; Dhurimet dhe grantet.

3. 2. Shpenzimet e buxhetit të njësive të qeverisjes vendore.

Shpenzimet e buxhetit të qeverisjes vendore, ashtu si edhe ato të buxhetit qendror klasifikohen në: Shpenzimet korente, ku përfshihen pagat, shpërblimet, kompensimet, shpenzimet për mallra dhe shërbime të tjera, transfertat dhe pagesat e intersave; Shpenzime kapitale Shpenzime të tjera për përmbushjen e kompetencave të përcaktura me ligj.

60

4. Buxheti i shtetit

Për të kuptuar më lehtë buxhetin e shtetit e paraqitëm atë në tre komponentë: buxheti qendror, buxhetet e pavarura dhe buxheti i njësive të qeverisjes vendore. Për të marrë pamjen e plotë të buxhetit të shtetit duhet të përmbledhim këto tre buxhete. Në këtë mënyrë të gjitha veprimet midis buxheteve eleminohen dhe marrim buxhetin e përmbledhur të shtetit. Hapat për të arritur në buxhetin e përmbledhur të shtetit 1. Përmbledhja brenda vetë buxheteve të pavarura, e cila nënkupton përjashtimin e pagesave nga njëri fond në tjetrin brenda këtij buxheti. 2. Përmbledhjen e pagesave nga buxheti qendror në buxhetet e pavarura. 3. Përmbledhjen e pagesave të njësive të qeverisjes vendore me përfituesit e tjerë buxhetore, (bashkitë, komunat ose qarqet). Ky quhet buxheti i qeverisjes vendore 4. Përmbledhja e pagesave mes buxhetit qendror dhe buxhetit të qeverisjes vendore, që jep buxhetin e konsoliduar të shtetit

4.1 Cila është struktura e buxhetit të shtetit?

Nëse shohim shumën e përgjithshme ( shpenzimet) të buxhetit të shtetit dhe e krahasojmë këtë shumë me pjesën përkatëse në tre buxheteve që përmendëm më lart, atëherë mund të nxjerrim këto tendenca të zhvillimit.

61

Burimi:SFQ, Ministria e Financave

Buxheti qendror (shpenzimet) përbëjnë mesatarisht 77% të buxhetit të shtetit, ndersa shpenzimet e buxhetëve të pavarura përbëjnë mesatarisht 18.5 % dhe buxheti i qeverisjes të njësive vendore 4.5%. Për tu theksuar është fakti se ndërsa pesha e buxhetit qendror ka ardhur duke u ulur, ajo e qeverisjes vendore është rritur. Nga 3.8 % që ishtë në vitin 1999, parashikohet të jetë 5.8 % në 2002. Për të parë më mirë të ardhurat dhe shpenzimet e qeverisë le të shohim buxhetin e shtetit, pasi janë bërë zbritjet e nevojshme midis të ardhurave dhe shpenzimeve brenda buxheteve.

Tabela: Buxheti i përmbledhur i shtetit në milion lekë

Burimi: SFQ, Ministria e Financave.

62

Në tabelë tregohen të ardhurat dhe shpenzimet e buxhetit të shtetit për periudhën 19932002. Totali i të ardhurave të buxhetit të shtetit është rritur nga 33,476 milion lekë në vitin 1993 në 135482 milion lekë në vitin 2001. Edhe shpenzimet totale kanë ardhur në rritje, nga 50,678 milion në 1993 në 185,724 milion lekë në 2001. Fakti që për vitet 1993-2001 nuk është paraqitur fondi rezervë nuk do të thotë që nuk ka patur fond të tillë për ato vite, por me përdorimin e tij ai më pas është përfshirë në shpenzime korente apo kapitale. Shuma totale e përdorur nga ky fond për vitin 2002 do të shihet me përfundimin e këtij viti buxhetor dhe më pas kjo pjesë do të përfshihet në shpenzime. Siç shihet shpenzimet janë rritur më shpejt se të ardhurat duke bërë, që edhe masa e deficitit buxhetor të shkojë në rritje.

4.2

Llogaria e Financimit

Diferenca midis të ardhurave dhe shpenzimeve të vitit buxhetor, duke përjashtuar huamarrjen, do të quhet suficit buxhetor ne rastin kur të ardhurat e buxhetit të shtetit janë me të mëdha se shpenzimet e buxhetit të shtetit dhe deficit buxhetor ne rastin kur të ardhurat e buxhetit të shtetit janë më të vogla se shpenzimet e buxhetit të shtetit. Buxheti i njësive të qeverisjes vendore nuk lejohet të jetë me defiçit buxhetor2

2) Neni 11 i ligjit organik nr.8379 datë 29.7.1998 "Per hartimin dhe zbatimin e buxhetit te shtetit te Republikes se Shqiperise"

63

Nese shpenzimet buxhetore janë më të mëdha se të ardhurat, atëherë shteti vendos që të marrë para borxh si brenda vendit ashtu edhe jashtë tij. Qeveria mund të marrë borxh sasinë e parave që i duhet për të plotësuar të ardhurat. Në praktikë gjërat bëhen në këtë mënyrë. Kuvendi voton një buxhet prej 185,724 milion lekë. Kjo është shuma e shpenzimeve buxhetore për vitin 2001. Por në fakt të ardhurat janë 135,482 milion lekë. Sipas këtyre të dhënave ne na duhen 50,242 milion lekë. Për ketë arsye shteti zgjedh të marrë borxh. Mund të ndodhë që gjatë një viti të realizohen më shume të ardhura nga ç'ishin planifikuar, siç ndodhi me shitjen e AMC në vitin 2000, e cila u shit më shumë nga planifikimi dhe kjo shumë kaloi për të pakesuar borxhin e buxhetit. Ndërkohë qe po ashtu mund të ketë mungesa në realizimin e të ardhurave të planifikuara, siç ndodhi në vitin 2002 kur mos-shitja e Bankës së Kursimeve solli mungesë të ardhurash në buxhet, dhe buxheti u rishikua duke shkurtuar shpenzimet. Me fjalë të tjera krahas pjesës se të ardhurave dhe shpenzimeve, buxheti ka edhe një pjesë të tretë që është llogaria e financimit. Ajo përbehet nga: -të ardhurat nga financimi ­ të cilat janë para që shteti ka marrë nëpërmjet huamarrjes (borxhit) nga Banka Botërore, Banka Europiane për Rindërtim dhe Zhvillim, Banka Europiane për Investime, etj. -ri-pagesat, të cilat janë para me të cilat qeveria paguan borxhin e brendshëm dhe të huaj, të

64

cilit i ka kaluar afati (d.m.th paguhet kësti dhe interesi). -përcaktimi i deficitit/suficitit, Nëpërmjet ketyre komponentëve llogaria e financimit tregon se në çfarë mase shteti do të marre borxh gjatë vitit buxhetor, çfarë shume të parave do të shkojë për pagesën e borxhit dhe sa është shuma e defiçitit ? Nese të ardhurat dhe shpenzimet e vitit buxhetor paraqiten bashkë, dhe nëse shpenzimet janë më të larta se të ardhurat, thuhet se buxheti është në deficit (shtetit i mungojne paratë për të bërë gjithshka që kishte planifikuar). Tabela e mëposhtme tregon shpenzimet dhe të ardhurat nga viti 1993 deri në vitin 2002, ku të dhënat për 2002 janë ato të planifikuara.

Në milion Lekë

Burimi:SFQ, Ministria e Financave

Siç shihet nga tabela, gjatë viteve nga 1993 deri në 2002, buxheti ka qenë me defiçit. Mënyra si financohet deficiti (apo përdoret suficiti) përcaktohet në Ligjin vjetor të buxhetit të shtetit.

65

Defiçiti buxhetor financohet nga burime të brendshme ose të jashtme. Burimet e brendshme përbëhen nga të ardhurat e privatizimit, dhe huamarrja e brendshme neto e të tjera. Në "të ardhurat nga privatizimi" përfshihen të gjithë ato të ardhura që grumbullohen nga shitja e aseteve të pronës shtëtërore. Në "huamarrjen neto" përfshihen të ardhurat qe grumbullohen nga shitja e bonove të thesarit dhe ne zërin "të tjera" përfshihen depozitat e përkohshme të llogarive të institucioneve shtetërore të pavarura. Burimet e huaja për financimin e defiçitit përbëhen nga kreditë/huatë e qeverive dhe ndihmat e organizatave të ndryshme për shtetin tone, si p.sh. Banka Botërore, Banka Europiane për Rindërtim dhe Zhvillim, etj.

C'është ribalancimi i buxhetit. Ribalancimi ose rishikimi i buxhetit është një ndryshimi i shumës së buxhetit, që mund të jetë zmadhim ose zvogëlim i tij në krahasim me planin e buxhetit të aprovuar në fillim të vitit. Arsyet e rishikimit vijnë si mungesë e realizmit në proçesin e planifikimit të një zeri të caktuar të shpenzimeve ose si nevojë e rritjes së një zëri të caktuar në shpenzimeve. Ato kryesisht lidhen me ndryshimet në nivelin e aktivitetit ekonomik, i cili ka një ndikim të drejtpërdrejtë ne rrjedhjen normale të të ardhurave. Shqipëria si rezultat i ndryshimeve të vazhdueshme politiko-ekonomike ka pasur nevoje të ribalancojë buxhetin pothuajse cdo vit dhe në disa raste më shumë se një herë në vit.

66 Cfarë është borxhi publik?

Borxhi publik mund të përcaktohet si një huamarrje e trashëguar (akumuluar) e shtetit, ose të gjitha detyrimet që kreditorët kane tek shteti ne një moment të caktuar. Ndërsa lidhur me çështjen e buxhetit për të cilen ne po shkruajme borxhi publik është deficiti i akumuluar buxhetor, të cilin qeveria e financon nëpërmjet huamarrjes. Borxhi publik përdoret si sinonim për financimin e defiçitit të sektorit publik (në rastin tonë të defiçitit të buxhetit të shtetit). Sikurse fjala borxh publik edhe fjala borxh kombetar përdoret shpesh. Në varësi të faktit nëse shteti i ka kreditorët e tij në vend apo jashtë tij, bëhet edhe një ndarje e qartë mes borxhit publik të brendshëm dhe atij të jashtëm. Cdo vit Ligji i buxhetit të shtetit përcakton kufirin e huamarrjes dhe shumen totale të garancive. Ky vendim merret nga Kuvendi, me rekomandim të qeverisë. Ministria e Financave mban listën e borxheve, garancive të dhëna për kreditë, etj. Ndërsa vendimet për borxhin kombëtar, garancitë sovrane dhe kreditë ratifikohen nga Kuvendi dhe publikohen ne fletoren zyrtare.

67

Cilat janë problemet kryesore që mund të sjellë për një vend një borxh i madh publik? 1. Si rrjedhim i kryerjes së pagesave të këstit dhe interesit të borxhit, një vendi i mbeten më pak para për të financuar nevojat publike (për shembull, rindertimin e urave të shkatërruara nga përmbytjet, ndërtimin e rrugëve kryesore, pagesat e pensioneve, etj) 2. Me anë të taksave të larta, pagesat e borxhit publik rëndojnë jo vetëm mbi gjendjen e taksapaguesve aktuale, por gjithashtu edhe mbi brezat e ardhshëm të tyre. 3. Me anë të huamarrjes shteti kufizon shumën e parave që do mund të kreditonte për sektorin privat (zhvillimin e ndërmarrjeve). 4. Një borxh publik në përmasa të mëdha rrezikon stabilitetin në ekonominë vendase nëpërmjet rritjes së mundshme të inflacionit, dhe rritjes ne normat e interesit mbi kreditë për familjaret dhe kompanitë. Ai po ashtu redukton rritjen e kapacitetit të Produktit të Brendshëm Bruto PBB. Kreditorët kryesorë të Shqipërisë: Kreditorët kryesorë të huaj janë Banka Botërore dhe Banka Europiane për Ndërtim dhe Zhvillim, ndërsa ndër kreditorët vendas përmendim kryesisht bankat e nivelit të dytë qe marrin pjese ne tregun e bonove të thesarit, si dhe individet që marrin pjesë në këtë treg.

68

III. PROCESI BUXHETOR

Proçesi i përgatitjes, votimit dhe zbatimit të Buxhetit të shtetit. Proçesi buxhetor është një seri rregullash (zyrtare dhe jo zyrtare), qe lejon drejtuesit të marrin vendime, të cilat cojne ne përgatitjen e buxhetit, propozimit dhe aprovimit të tij ne Parlament dhe zbatimin përfundimtar të tij. Ne procesin buxhetor, qeveria përcakton planin e përgjithshëm të buxhetit, sikurse edhe nivelin e planifikuar të të ardhurave dhe shpenzimeve), në bazë të të cilave merren vendimet për shpërndarjen e burimeve buxhetore. Me ane të kesaj rishpërndarjeje, procesi buxhetor merr një rëndësi të vecantë lidhur drejtimin me efektivitët të burimeve brenda vendit. Përse është proçesi buxhetor i rëndesishem atëhere? Vendimet për mënyrën se si paratë tona do të mblidhen dhe shpenzohen merren gjatë kohes së përgatitjes dhe aprovimit të buxhetit. Kjo është një arsye e mjaftueshme për ne qe të dimë se kush janë pjesemarresit kryesore në proçesin buxhetor dhe cili është roli i tyre?

69

1. Kush janë pjesemarrësit kryesorë të proçesit buxhetor? Institucionet më të rëndësishme të përfshira në proçesin e përgatitjes dhe aprovimit të buxhetit kombëtar janë: Kuvendi (legjislativi), Qeveria (ekzekutivi), Ministria e Financave dhe përfituesit e tjere të buxhetit, si dhe individet. Ne duam të themi pak për secilin nga ata ketu. Kuvendi është institucioni më i lartë përfaqesues i qytëtareve, i cili kontrollon ekzekutivin (qeverinë) dhe institucionet ligjore në vënd. Kuvëndi përbëhet nga anetaret e Kuvendit, të cilët janë të votuar nga populli nëpërmjet zgjedhjeve parlamentare. Kuvendi përbëhet nga 140 deputetë. Ai i zhvillon punimet vjetore në dy sesione. Sesioni parë fillon të hënën e tretë të Janarit dhe sesioni i dytë të hënën e parë të Shtatorit. Mbledhjet e Kuvëndit bëhen të hapura. Kuvendi zgjedh nga anetaret e tij komisionet e përhershme, si edhe mund të caktojë komisione të posacme, kur kjo del e nevojshme. Ndër komisionet e përhershme, përmendim Komisionin e Ligjeve, Komisionin e Ekonomisë dhe Financës, etj. Përmes punes se komisioneve dhe debatëve në seancë plenare, Kuvendi analizon politikën fiskale të propozuar nga qeveria. Vetëm pasi Kuvendi të ketë miratuar shpenzimet dhe masat e mbledhjes së të ardhurave të rekomanduara nga qeveria, ato mund të bëhen zyrtarisht Buxheti për vitin e ardhshëm. Qeveria zbaton politikat qe janë miratuar nga Kuvendi. Roli i qeverise ne proçesin buxhetor

70

është të propozoje politika fiskale dhe të përcaktoje politikat e buxhetit të shtetit bazuar në objektivat ekonomike, politike dhe sociale. Detyra e qeverisë është që të përcaktoje të gjitha masat e nevojshme për të mbledhur të ardhurat, dhe të bëjë propozime rreth shpërndarjes dhe alokimit të parave të buxhetit për qëllime dhe prioritete të veçanta. Ministria e Financave është ne fakt një nga përfituesit e buxhetit të shtetit. Megjithatë kjo ministri ka një rol të rëndesishem ne proçesin buxhetor., ajo bën gjithë punën e qeverise lidhur me mbledhjen e burimeve për buxhetin e shtetit dhe paguan ato që mbledh. Ministria e Financave, nëpërmjet zyrave të saj harton dhe kontrollon buxhetin, dmth zbatimin e të ardhurave dhe shpenzimeve publike. Po ashtu Ministria e Financave është përgjegjese për propozimet dhe këshillat të cilat lidhen me politikat makroekonomike dhe stratëgjne fiskale (sic u përmend ne pjesen e të ardhurave të guides) dhe me parashikimin e rrjedhjes se të ardhurave dhe derdhjeve të tjera ne buxhetin kombëtar.

Duke synuar manaxhimin dhe përdorimin me të mire të burimeve, Ministria e Financave është përgjegjese për: -përcaktimin e shpenzimeve publike për vitin ne vazhdim; -propozimin tek përfituesit buxhetore të rrugeve për shkurtimin e shpenzimeve nëse kerkesat e tyre kalojne shumën e burimeve të mundshme për buxhetin; -dhënien e ekspertizes lidhur me investimet kapitale të përfituesve; -hartimin e dokumentave të buxhetit; -kontrollin e zbatimit të buxhetit të shtetit; -përmbledhjen e planifikimit të shpenzimeve dhe analizën e informacionit mbi të ardhurat, shpenzimet, huamarrjen, dhe kështu me rradhe; -kontrollin e të gjitha transaksioneve (veprimeve) të buxhetit (huamarrjen dhe pagesen e saj) qe lidhen me borxhin publik.

71

Përfituesit e buxhetit kombëtar janë të gjitha institucionet, ministritë, agjensitë shtetërore dhe kompanitë të cilat janë të financuara nga buxheti. Ky grup përmbledh Kuvendin, Presidentin e Republikes, Qeverinë dhe Ministrinë e Financave, të cilat janë gjithashtu institucionet kryesore ne hartimin e buxhetit. Përfituesit buxhetore duhet të përdorin burimet e tyre buxhetore për qëllimet dhe objektivat, për të cilat ato janë krijuar (Ministria e Transportit për ndertimin e rrugeve). Kontrolli i vazhdueshem i përdorimit të fondeve buxhetore është bërë nepërmjet planit, i cili tregon programet për të cilat fondet buxhetore janë përdorur. Njerezit. Ne jetojme në një vend ku jemi ne vetë qe i zgjedhim përfaqesuesit e qeverise. Ata marrin vendime rreth cështjeve më të rëndësishme të vendit, përfshi edhe buxhetin. Ne buxhet shuma të medha parash mblidhen bashke dhe pastaj shpenzohen. Mënyra se si paratë janë mbledhur, nuk është thjesht problem i përfaqesuesve tane ne Kuvend, Qeveri, Ministrinë e financave dhe Ministri të tjera. Buxheti është shume i rëndësishem për t'ju lënë politikaneve dhe grupeve të tjera të intëresit qe ata përfaqesojne. Njërezit dhe organizata të ndryshme qeveritare dhe jo qeveritare mund të përfshihen ne mënyrë aktive në proçesin buxhetor. Qeveria shpenzon fonde të kufizuara buxhetore pa shumë kontroll. Ndonjëherë, qeveria edhe mund të financoje firma private me anë të fondeve të buxhetit. Përfaqesuesit tane në qeveri mund të përcaktojne përparesi buxhetore qe nuk

72

pasqyrojne dëshirën e të gjithë neve qe i kemi zgjedhur. Dhe për me tëpër, nëpërmjet medias, nepërmjet institucioneve akademike, institucioneve jo-qeveritare dhe grupeve të interesit, publiku duhet të përfshihet në debatin rreth aprovimit të buxhetit dhe përcaktimit të të ardhurave buxhetore. Grupet e interesit si bashkimet dhe shoqatat e punonjësve duhet të përpiqen që të bejne të njohura interesat e tyre dhe që ato të degjohen dhe përfshihen në buxhet. Për këtë qëllim, gjithkush që e kupton proçesin buxhetor mund të përfshihet në të më lehtësisht dhe të ketë influencë në manaxhimin e përshtatshem të parave të buxhetit. Cfarë mund të bëjë çdo qytetar? Sipas Kushtetutës (neni 81), të drejtën për të propozuar ligje e ka Këshilli i Ministrave, cdo deputët, si edhe 20 mijë zgjedhës. Po sipas Kushtetutës (neni 48), kushdo, vetë ose së bashku me të tjerë, mund të drejtojë kërkesa, ankesa, ose vërejtje organeve publike të cilat janë të detyruara të përgjigjen në afat dhe kushtët e caktuara në ligj.

2. Fazat kryesore të proçesit të buxhetit

Buxheti është rezultat i procesit buxhetor. Vetë ky proçes është një seri e caktuar e marredhenieve mes pjesemarresve kryesorë, mbi baze të të ciles Kuvendi debaton dhe aprovon buxhetin. Për ketë arsye është e nevojshme të kuptohet e tëre procedura e përgatitjes, aprovimit, zbatimit dhe kontrollit të buxhetit, kështuqë ne të kemi mundësinë të influencojmë përcaktimin e të ardhurave të buxhetit. Që nga prezantimi i tij ne vitin 2000, Programi i Buxhetit Afat-mesem (PBA) është bërë një element përberes i proçesit të buxhetit të shtetit. Ai

73

ka lehtësuar zbatimin e një numri reformash në shpenzimet publike dhe ka sjellë përmirësime të konsiderueshme në proçesin e buxhetit. PBA bën të mundur një vleresim paraprak të burimeve buxhetore dhe përparesive të shpenzimeve për tre vitet në vazhdim dhe i paraqitet Qeverise përpara përgatitjes së buxhetit vjetor. Si i tille PBA prezanton një përqendrim më të fortë në politikat dhe një parashikueshmeri më të madhe të proçesit të buxhetit. Qellimet e PBA-së Të siguroje disipline fiskale të përgjithshme në përiudhen afatmesme dhe të sjelle parashikueshmeri më të madhe ne procesin buxhetor; Të përmiresoje efektivitëtin e shpenzimeve publike duke krijuar një kuadër për të lidhur politikat qeveritare me planet për shpenzimet publike, vecanrëisht ato të përfshira në GPRS; Të lehtësoje efikasitëtin e teknik të përdorimit të burimeve buxhetore. Elementët kryesorë Një rishikim i perspektivave të të ardhurave dhe kuadrit më të gjërë të burimeve brënda të cilave duhet të planifikohen shpenzimet; Një analizë e çështjeve të ndërlidhura dhe ndër-sektoriale të shpenzimeve publike dhe implikimet e tyre në planifikimin e buxhetit; Zhvillimi i stratëgjive sektoriale të shpenzimeve që lidhin politikat sektoriale dhe strategjitë e shpërndarjes se shpenzimeve publike; Zhvillimi i planeve të shpenzimeve sektoriale në përputhje me kuadrin makro-fiskal dhe strategjitë sektoriale të shpenzimeve

Për të kuptuar me mire proçesin buxhetor, do të marrim buxhetin e vitit 2001. Cila është jetëgjatësia e një buxheti i cili i ka kaluar të gjitha fazat e proçesit? Cilat janë keto etapa?

74

75 Buxheti shqiptar kalon në tre faza :

Faza e pare është faza përgatitore e buxhetit, gjatë se ciles planifikohen të ardhurat dhe shpenzimet e buxhetit. Kjo faze zgjat rreth gjashtë muaj ­ ne rastin tonë për buxhetin e vitit 2001 që nga muaji Prill 2000. Faza e dytë është debati në Kuvend. Nentor ­ Dhjetor 2000 Faza e tretë është ekzekutimi i buxhetit ­që përfshin zbatimin, mbikqyrjen dhe kontrollin. Zbatimi përfshin periudhën Janar 2001- Dhjetor 2001, mbikqyrja përfshin të njëjtën periudhë, ndërsa kontrolli i zbatimit të buxhetit përfshin përiudhen Janar 2002-Nentor 2002. Jeta e proçesit buxhetor është pra më shume se 2 vite.

Në ç'mënyrë planifikimi i buxhetit ndryshon nga zbatimi i tij? Planifikimi i buxhetit është shuma e të ardhurave dhe shpenzimeve që qeveria ka ndërmënd të mbledhe dhe shpenzoje në vitin e ardhshem, ndërsa zbatimi është mënyra në të cilen vihet në praktikë ky plan. Në realitët plani dhe zbatimi ndryshojnë nga njëri tjetri sepse është e pamundur të parashikosh në mënyrë ekzakte se si do të jenë të ardhurat dhe shpenzimet për shumë arsye politike, ekonomike dhe sociale. Me qëllim që të shpjegohen arsyet e ndryshimeve, Ministria e Financave, brenda datës 15 Maj të cdo viti buxhetor, harton bilancin përfundimtar të gjendjes faktike të të ardhurave dhe shpenzimeve të buxhetit të shtëtit për vitin paraardhës. Në këtë bilanc përfshihen gjithashtu edhe shpjegimet përkatëse për mospërputhjet kryesore. Ky bilanc i paraqitët Këshillit të Ministrave nga Ministria e Financave dhe pas shqyrtimit të tij i dërgohet për miratim Kuvendit popullor brenda muajit Qershor të cdo viti buxhetor.

76

Për të kuptuar në mënyrë me të plotë se c'ndodhi me buxhetin e vitit 2001, ne duhet të shikojme të gjitha fazat e proçesit buxhetor sipas fazave dhe afatëve kohore, që nga fillimi deri në përfundim të tij.

Afatet kohore Veprimet

FAZA 1

PËRGATITJA DHE PLANIFIKIMI I BUXHETIT TË SHTETIT Propozimi për politikën fiskale Hapi 1 për vitin buxhetor në vazhdim Prill-Maj 2000 Ministria e Financave përgatit raportin mbi situatën makroekonomike dhe fiskale të vitit buxhetor në vazhdim, si edhe propozon objektiva lidhur me politikën fiskale dhe bën vlerësimet për katëgoritë kryesore të të ardhurave dhe shpenzimeve të vitit buxhetor në vazhdim. Brenda Qershor Paraqitja e raportit në Këshillin e 2000 Ministrave dhe miratimi. Hapi 2 Udhëzuesi për përgatitjen e projekt-buxhetit Deri 10 Korrik Ministria e Financave parashikon shpenzimet për vitin e ardhshëm dhe u dërgon institucioneve buxhetore një dokument të quajtur "Udhëzuesi për hartimin e projekt-buxhetit për vitin 2001" ku ndër të tjera jepen parashikimet e të ardhurtave dhe shpenzimeve për vitët e ardhshme si edhe mënyra e paraqitjes së kërkesave për buxhet.

77

Brenda 1 Shta- Paraqitja e kërkesave për buxhet nga institucionet buxhetore tor 2000 Negocimi dhe rregullimi I kërkeHapi 3 save për buxhet. Shtator- Tetor Ministria e Financave bën analizën e kërkesave për buxhet të 2000 paraqitura nga insitucionet buxhetore. Gjatë kësaj faze bëhen negocimet midis institucioneve buxhetore dhe Ministrisë së Financave në lidhje me kërkesat për buxhet si edhe rregullimet përkatëse. Brenda Tetor Ministria e Financave harton projekt-buxhetin e shtetit dhe e 2000 dërgon për shqyrtim dhe miratim në Këshillin e Ministrave. PROPOZIMI DHE APROVIMI I FAZA 2 BUXHETIT TË SHTETIT Debati në Kuvend dhe Miratimi i Hapi 4 buxhetit Këshilli i Ministrave shqyrton Brenda 20 projekt-buxhetin e shtetit dhe e Nëntor 2000 dërgon atë për miratim në Kuvend. Deri 30 dhjetor Diskutime në Kuvend dhe miratimi I buxhetit të shtetit. 2000 EKZEKUTIMI I BUXHETIT TË FAZA 3 SHTETIT Zbatimi I buxhetit të shtetit Hapi 5 Njësitë buxhetore mbledhin dhe Nga 1 Janar harxhojnë burimet buxhetore në 2001 në 31 Dhjetor 2001 bazë të planeve, dhe raportojnë në Ministrinë e Financave në

78

mënyrën dhe afatët e përcaktuara në udhëzim Ministria e Financave paraqet në Korrik 2001 Këshillin e Ministrave një raport mbi ecurinë e zbatimit të buxhetit të shtetit. Ky raport dërgohet më pas në Kuvend. Zbatimi i Buxhetit dhe mbyllja e Hapi 6 Llogarive të hapura të buxhetit Para mbarimit Ministria e Financave nxjerr të vitit buxhetor udhëzimet për proçesin e mbylljes përfundimtare të llogarive të të ardhurave dhe shpenzimeve buxhetore të të gjitha institucioneve buxhetore Përgatitja e bilancit përfundimtar Hapi 7 Institucionet buxhetore hartojnë Brenda 31 Mars 2002 bilancin përfundimtar të të ardhurave dhe shpenzimeve buxhetore për vitin 2001 dhe e paraqesin atë në Ministrinë e Financave. Ministria e Financave harton Brenda bilancin përfundimtar të gjendjes 15 Maj 2002 faktike të të ardhurave dhe shpenzimve të buxhetit të shtetit për vitin 2001. Bilanci përfundimtar i paraqitet Brenda Qershor 2002 Këshillit të Ministrave dhe pas shqyrtimit të tij i dërgohet për miratim Kuvendit.

I gjithë procesi buxhetor kalon nëpërmjet shumë hapave, brenda çdo faze të veçantë

79

A. Faza e parë: Përgatitja dhe Planifikimi i Buxhetit.

Hapi i pare: Propozimi i politikave fiskale për vitin e ardhshem. Ky hap ndërmerret nga Ministria e Financave, e cila ne muajin Prill 2000 harton propozimin për politikat fiskale për vitin 2001. Ky propozim përcakton treguesit kryesore makroekonomike qe duhet të për realizimin e buxhetit të ardhshem. Propozimi mbi politikat fiskale përcakton nivelin e pritshem të PBB, të papunesise, të indeksit të cmimeve (dmth nëse pritën ndryshime ne cmime dmth inflacion) dhe nese po ne cfare mase. Ministria e Financave gjithashtu përcakton ketë ne raportin e saj, si baze për përllogaritjet e buxhetit. Pra ne Prill 2000 Ministria e Financave përgatit propozimin për politikat fiskale për vitin 2001.

Hapi i parë në hartimin e buxhetit përfundon ne Qershor 2000, kur Ministria e Financave i propozon qeverisë parashikimin për politikat fiskale të vitit të ardhshem, në rastin tone vitin 2001, me shpjeguesit përkatës, ku janë përcaktuar të gjithe udhezuesit dhe objektivat fiskale, dhe po ashtu është përcaktuar plani për llojet kryesore të të ardhurave dhe shpenzimeve. Kur qeveria pranon ketë, atëhere keto parime të

80

politikes fiskale behen pika e nisjes dhe baza për zbatimin e hapave të tjerë të proçesit buxhetor. Hapi i dytë: Udhezuesi i buxhetit. Në hapin e dytë, Ministria e Financave ka parashtruar planin e shpenzimeve për përfituesit buxhetore në mënyrë të tille që të përcaktoje totalin e shpenzimeve buxhetore për vitin e ardhshem (ne rastin tone vitin 2001). Për ketë qellim, brenda datës 10 Korrik 2000, Ministria i jep institucioneve buxhetore një dokument që quhet Udhezuesi i Buxhetit të Shtetit. Qellimi kryesor i ketij udhezuesi është njohja e përfituesve buxhetore me një plan të burimeve të hartuar nga Ministria e Financave për ta. Në këtë mënyrë përfituesit buxhetore kanë mundesinë të njihen me kornizën makroekonomike (Prodhimin e Brendshem Bruto në vlerë nominale dhe reale, normat e pritshme të papunesise, ndërtimin e vëndit, nxitjen e sektorit privat, etj) mbi bazen e të cilit pritët të hartohet buxheti i vitit 2001, dhe i cili është përcaktuar fillimisht ne hapin e pare. Në udhëzues, përfituesit buxhetore kërkohet të hartojnë dhe shpjegojnë për llogari të tyre dhe mbi baza të informacionit Përfituesit buxhetor duhet ti kushtojnë kujdes të marre, kerkesat e tyre të vecantë në përcaktimin dhe mbajtjes të një për burimet e nevojshme rregjistri të projektëve të investimeve. Keshtu buxhetore. Përfituesit për rritjen ekonomike është shumë e rëndë- buxhetore, ndërkohë që sishme se si investimet publike janë realizuar, hartojnë propozimet e dhe shumë shpesh suksesi i qeverisë dhe kon- tyre dhe kërkesat për tributi në zhvillimin e përgjithshem ekonomik burime, duhet të mbajne matet me realizimin e investimeve publike të parasysh shumen e buxhetit. burimeve të vena në

81

dispozicion (kufirin e burimeve të dhëna për ta), si dhe kufizime të tjera. Pas hartimit të ketyre buxhetëve, përfituesit buxhetore dergojne planin e të ardhurave dhe shpenzimeve në Ministrine e Financave brënda datës 1 Shtator) dhe me ketë përfundon hapi i dytë dhe fillon hapi i tretë i hartimit të buxhetit: bisedimet (negociatat) me përfituesit dhe përshtatjet e nevojshme të kërkesave të tyre. Hapi i tretë : Bisedimet (Negociatat) dhe përshtatjet e kërkesave të përfituesve buxhetorë. Përfituesit buxhetorë janë të detyruar të dorezojne ne Ministrine e Financave projekt-kerkesat për Ministria e Financave ka tre rruge burime buxhetore; ndërsa për financimin e deficitit të planiMinistria e Financave është e fikuar: detyruar të përshtasë këto (i) Duke rritur nivelin e një tatimi, kërkesa me burimet e mundpsh të TVSH-se ose të një grup tashme të planifikuara të buxtimesh si psh tatimin mbi fitimin, dhe hetit. Nëse Ministria nuk është tatimin mbi të ardhurat. Gjithsesi ky në gjendje të bëjë këtë përshështë opsioni më pak popullor. tatje, atëhere kjo përshtatje (ii) Duke shitur pronat shtetërore, si bëhet nga qeveria. psh kompanitë me kapital shtetëror Mund të ndodhë që nevojat si Banken e Kursimeve, Alb-telekopër burime buxhetore kalojne min, etj, si mundesi që po përdoret nivelin e planifikuar të të në ketë faze të privatizimit të sekardhurave buxhetore. Atëherë torëve strategjike. Ministria e Financave planifikon (iii) Duke marrë borxh si brenda vendhe harton buxhetin në një dit dhe sidomos jashtë shtetit. Ky mënyrë që diferencat buxheështë një nga opsionet që përdoret tore do të financohen. më shpesh.

82

Hapi i tretë i negociatave mes Ministrisë së Financave dhe përfituesve ose përdoruesve të buxhetit, si dhe përshtatjet e applikimeve të ndryshme të përfituesve përfundojne brenda muajit Tëtor. Data e saktë e përfundimit të negocimeve për cdo vit jepet në Udhëzuesin për hatimin e projekt-buxhetit për vitin përkatës. Pas kësaj date Ministria harton propozimin përfundimtar për buxhetin ( të ardhurat, shpenzimet, huamarrja), të cilin Ministri i Financave e dërgon më pas për shqyrtim dhe miratim në Këshillin e Ministrave.

B. Faza e dytë (Debati rreth

buxhetit dhe aprovimi i tij)

Hapi i katërt: debati për buxhetin dhe aprovimi i tij. Hapi katërt fillon kur qeveria e diskuton në mbledhjen e Keshillit të Ministrave propozimin e buxhetit dhe ligjin për zbatimin e tij. Data 20 Nëntor është afati përfundimtar brënda të cilit qeveria është e detyruar të aprovoje propozimin për buxhetin e shtetit dhe t'ía dorezoje kryesisë së Kuvendit se bashku me projekt - ligjin për Një vënd të vecantë në këtë proces zë Komisioni i Ekonomise dhe Financës dhe Komisioni i ligjeve. Të dyja keto komisione duhet të japin mendimet e tyre në Kuvend. Ka shumë mundësi që buxheti i propozuar dhe projekt ligji për hartimin e buxhetit nuk është hartuar sipas ekspertizes profesionale të kërkuar, kështuqë kryetari i parlamentit mbështetur në rekomandimet e komisioneve të lartpërmendura, e kthen buxhetin për rishikim nga qeveria dhe Ministria e Financave. Ja pse është e rëndesishme që këto dy komisione të kenë në përberje të tyre anëtarë që janë profesionistë dhe të mirë informuar dhe të munden në ketë mënyrë të evidentojne të gjitha mangesitë e buxhetit të propozuar dhe projekt-ligjit.

83

zbatimin e buxhetit. Propozimi i buxhetit i dorezohet kryetarit të Kuvendit, i cili më pas ia jep atë komisioneve parlamentare dhe të gjithë anëtareve të Kuvendit. Përpara se debati parlamentar të fillojë, të gjithë anëtarët duhet të kenë marrë buxhetin e propozuar dhe projekt ligjin bashkangjitur, kështuqë ata mund të kenë kohën e mjaftueshme për të studiuar me kujdes këto dy dokumenta dhe për të Në praktikën e deritanishme, një numër i konsiderueshem anëtarësh të kuvendit (të cilët kanë eksperienca të ndryshme arsimore dhe profesionale) e gjejne të veshtirë të kuptuarit e tabelave të shumta e të nderlikuara, dhe materialeve të tjera lidhur me buxhetin të cilat ata duhet ti studjojnë përpara se të fillojnë diskutimet në sesionin parlamentar. Po ashtu në shumicën e rasteve anëtarët e parlamentit i marrin këto dokumenta vetëm pak ditë përpara se të fillojë sesioni, kështuqë shumë nga ata nuk e gjejnë kohën e përshtatshme për të studiuar buxhetin dhe për të përcaktuar qendrimin e tyre lidhur me projekt propozimin e tij, nderkohë qe u duhet të qëndrojnë në sesionin parlamentar për aprovimin e tij kuptuar të gjitha tabelat. Cdo anëtar parlamenti, cdo komision parlamentar dhe qeveria mund ti japin kryetarit të parlamentit propozimet e tyre për ndryshime ose shtësa në buxhetin e propozuar. Këto ndryshime janë të njohura si amendamente. Kryetari i Kuvendit i dërgon të gjitha kopjet e ndryshimeve të propozuara tëk të gjithë anëtarët e parlamentit dhe në qeveri përpara fillimit të sesionit parlamentar. Gjithashtu keto amendamente dërgohen në komisionin e ekonomise dhe financave dhe atë të legjislacionit, të cilët po ashtu japin opinionet e

84

tyre rreth buxhetit. Përfundimisht në Dhjetor të cdo viti (në rastin tonë në dhjetor 2001) në një sesion të parlamentit zhvillohet debati për propozimin e buxhetit të shtetit. Në përgjithesi burimet e përcaktuara për seicilin përfitues buxhetor nuk janë shumë të medha. Debati në Parlament është një mundesi për anetaret e tij të japin argumenta të qendrueshme për llogari të ministrive dhe përfituesve të tjerë buxhetore për të cilet ata bëjnë rolin e avokatit. Anëtarët e Kuvendit janë përfaqesues të popullit, të zgjedhur nëpërmjet zgjedhjeve parlamentare dhe nga parti të ndryshme. Aprovimi i buxhetit është po ashtu një çështje politike, e cila varet nga bilanci i forcave në Kuvend. Ç'është buxheti i përkohshëm? Në Shqipëri ne nuk kemi pasur nevojën e një buxheti të përkohshem, që do të those se nëse nuk arrihet konsensusi për buxhetin, nëse parlamenti për arsye madhore nuk mund të mblidhet, etj. Atëhere është e nevojshme të aprovohet një buxhet i përkohshem. Sipas Ligjit për Hartimin dhe Zbatimin e Buxhetit të Shtetit në Republikën e Shqipërisë (neni 23) në rast se deri në më 31 Dhjetor të vitit buxhetor Kuvendi Popullor nuk ka miratuar ende projekt-buxhetin e shtetit për vitin buxhetor pasardhës, Këshilli i Ministrave miraton dhe zbaton buxhetin e shpenzimeve për një përiudhë deri në 3 muaj nga dita e fillimit të vitit të ri buxhetor. Me mbarimin e afatit tremujor, shpenzimet buxhetore bëhen vetëm me dekret të vecantë të Presidentit të Republikës, por jo më shumë se tre muaj. Brenda këtij afati Kuvendi duhet të shprehet për projekt-buxhetin e vitit. Debati parlamentar ka një rradhe të përcaktuar. Fillimisht bëhet një diskutim i përgjithshem për buxhetin. Më pas debatohen shumat e dhëna nga buxheti cdo ministrie ose përfituesi tjetër buxhetor. Dhe vetëm në fund të debatit mbi buxhetin

85

kalohet në votim. Buxheti dhe ligji për zbatimin e tij aprovohen vetëm me anë të votimit. Ligji përcakton qe të gjithe pjesemarresit dhe përfituesit e buxhetit janë të detyruar ta zbatojne arë në mënyrë të përbashket. Pas debatit dhe aprovimit të buxhetit në parlament, vjen hapi pestë i procesit buxhetor, që nderkohë është edhe hapi i pare i fazes së ekzekutimit të buxhetit.

C. Faza e tretë: Ekzekutimi i buxhetit

(zbatimi, mbikqyrja dhe kontrolli)

Pasi buxheti është votuar në Parlament, Ministri i Financave informon ministritë dhe përfituesit e tjerë buxhetorë për burimet të cilat iu janë alokuar përfundimisht. Në Janar 2000 fillon zyrtarisht viti buxhetor: fillon zbatimi i buxhetit, dmth mbledhja e të ardhurave dhe shpenzimet e tyre, dhe në ketë mënyrë fillon edhe mbikqyrja dhe kontrolli i ketyre operacioneve. Kush është përgjegjes për ekzekutimin e buxhetit? Natyrisht që qeveria, ministritë dhe përfituesit e tjere buxhetore të buxhetit të shtetit. Megjithatë një rol të rendesishem në ekzekutimin e buxhetit dhe kontrollin e përdorimit të burimeve të tij luan

86

Ministria e Financave dhe vecanerisht Departamenti i Thesarit, i cili është pjese e tij. Cfare është Thesari? Nuk bëhet fjalë për një pasuri ose valutë, por për një manaxhim kompleks financiar dhe buxhetor të të ardhurave dhe shpenzimeve kombetare. Ai planifikon, ekzekuton dhe mbikqyr buxhetin, manaxhon arken dhe borxhin publik të shtetit. Për të realizuar keto detyra, drejtoria e Thesarit dhe Borxhit ne Ministrine e Financave duhet të bashkepunoje me drejtorine e kontabilitetit për kontabilitetin publik dhe me drejtorine e buxhetit lidhur me zbatimin e buxhetit të shtetit. Ne baze të ketij bashkepunimi, shteti është në gjëndje të to dijë në cdo moment ç'farë fondesh ka në dispozicion. Kjo gjë arrihet nëpërmjet Llogarisë së Buxhetit, të cilën vijnë të gjitha të ardhurat dhe derdhjet dhe nga e cila bëhet të gjitha shpenzimet kombëtare dhe pagesat e tjera. Kjo llogari mbahet pranë Bankës së Shqipërisë. Administrimi i manaxhimit të arkes dhe borxhit publik siguron të dhena rreth gjëndjes së likuiditëtit të llogarise së shtetit dhe nevojës për para. Me anë të ketij administrimi merren informacione rreth shpenzimeve reale të përfituesve buxhetore, rrjedhjen e të ardhurave, gjendjen e parave në llogarinë e buxhetit. Ministria e Financave e përdor këtë informacion për të marrë vendime që lidhen me kufizimin e buxhetit dhe të burimeve që shpenzohen nga ministritë dhe përfituesit e tjerë të buxhetit, si dhe rreth kohës së nxjerrjës dhe maturimit të bonove të thesarit, të cilat përdoren për financimin afat-shkurtër të buxhetit. Drejtoria e thesarit dhe borxhit po ashtu duhet të jape informacion rreth gjëndjes së borxhit të brëndshem dhe të jashtëm të buxhetit. Kjo përfshin informacionin rreth kushtëve të kredive, transaksioneve dhe nxjerrjes së bonove të the-

87

sarit. Manaxhimi i borxhit publik nenkupton dhënien e shpejtë të informacionit rreth tërheqjeve dhe ripagesave të borxhit, dhe kredive nëpërmjet kredive. Kontabiliteti Publik përcakton standartet e kontabilitetit publik, përgatit të dhenat statistikore mbi bazen e të cilave merren vendimet rreth shpenzimeve të burimeve buxhetore dhe vendosja e buxhetit në borxh. Sistemi kontabilitetit në baza ditore jep të dhena për manaxhimin e parave dhe borxhit publik. Planifikimi dhe zbatimi i buxhetit varet nga sistëmi i kontabilitëtit publik dhe sistemi i klasifikimit kontabel. Parimet dhe standartet e klasifikimit të kontabilitetit janë të përcaktuara nga Ministria e Financave. Zbatimi i buxhetit kontrollohet nëpërmjet planit të zbatimit të tij. Drejtoria e kontrollit të brëndshëm në Ministrinë e Financave realizon kontrollin e buxhetit, për tu siguruar që përdorimi i fondeve buxhetore është bere ne përputhje me ligjin. Kjo drejtori po ashtu kontrollon përdorimin e rezervave të buxhetit.

Mbikqyrja e buxhetit

Mbikqyrja e brendshme buxhetore nuk është vendosur akoma plotësisht. Në praktikë shumë probleme kanë dalë nga mungesa e kontrollit të brëndshëm mbi të gjitha ministritë. Në vitin 2000 në Ministrinë e Financave filloi punën drejtoria e kontrollit të brëndshem e cila ka degët e saj ne

88

të gjitha ministritë, gjithsesi sistemi ligjor është akoma duke u përgatitur. Mbikqyrja e buxhetit duhet të kryhet si nga Thesari po ashtu edhe brënda cdo ministrie. Me qëllim që shteti të ketë sigurinë e nevojshme mbi burimet buxhetore, Ministria e Financave është e detyruar në fund të gjashtëmujorit të pare të vitit të hartoje një raport mbi realizimin e buxhetit gjatë kësaj përiudhe dhe ta dergojë atë në qeveri, e cila mbas diskutimit duhet ta dergoje këtë raport në Kuvend, dmth në Korrik 2002 Ministria e Financave hartoi raportin për realizimin e buxhetit 2002 në gjashtë muajt e pare të vitit. Cilat janë objektivat e raportit gjashtë-mujor të buxhetit? Ministria e Financave dhe përfituesit e tjere të buxhetit janë të detyruar të hartojne një raport mbi zbatimin e buxhetit për të njëjtën përiudhe dhe t'ja dergojne qeverise. Qeveria duhet ta dergoje në kuvend brënda muajit Korrik. Së bashke me raportin gjatë vitit qeveria është e detyruar të dergojë në kuvend një numer raportesh rreth realizimit të buxheteve të pavaruara dhe buxhetit të qeverisjes vendore. Mbi bazen e ketyre raporteve, kur verehen shkelje të ligjit të zbatimit të buxhetit, atëherë kuvendi i kërkon qeverisë që të marrë masat e nevojshme për të siguruar zbatimin e planifikuar të burimeve buxhetore. Ky veprim ka një efekt të menjëhershem në përfituesit buxhetore, dmth siguron në një fare mase që përdorimi i burimeve buxhetore bëhet në mënyrë të ligjshme dhe eficente. Nëse qeveria nuk merr masat për të përmiresuar mospërputhjet e konstatuara, atëhere Kuvendi ka të drejtë të kerkojë votë besimin e qeverisë dhe Ministrit të Financave. Viti buxhetor mbyllet në Dhjetor 2001. Ndërkohë që një numër pagesash është kryer gjatë vitit

89

në dhe nga buxheti. Një pjesë e deficitit është mbuluar nga huamarrja jashtë, dhe një pjese është siguruar nga shitja e pasurive shtetërore. Nga 1 Janari i vitit 2002, Ministria e Financave duhet të ndermarre një sere veprimesh për të hartuar raportin përfundimtar mbi përdorimin e burimeve buxhetore në vitin 2001. Ajo harton llogarinë vjetore të buxhetit të shtetit brenda datës 15 maj 2002. Ministri i Financave duhet ti dorezoje qeverisë një raport mbi zbatimin e buxhetit të shtetit dhe pasi diskutohet në qeveri, raporti dërgohet për miratim në Kuvend brenda muajit Qershor të vitit 2002. I gjithe procesi buxhetor dhe zbatimit I buxhetit duhet të përfundoje kur Parlamenti pranon raportin rreth llogarise vjetore të buxhetit kombetar dhe raportin e Kontrollit të Lartë të Shtetit (gjë që ndodh pothuajse në të njëjtën kohë me diskutimin për buxhetin e vitit të ardhshëm). Kontrolli i Lartë i Shtetit është institucioni më i lartë i kontrollit ekonomik dhe financiar. Ai është një institucion i pavaruar që ka filluar punë në vitin 1997 (Ligji për Kontrollin e Lartë të Shtetit, nr.8270, dt 23.12.1997) dhe përgjigjet sipas nenit 165 të Kushtetutës vetëm përpara Kuvendit. Kontrolli i Lartë i Shtetit kontrollon veprimtarinë ekonomike të institucioneve shtëtërore dhe të përsonave të tjerë juridikë shtetërorë; përdorimin dhe mbrojtjen e fondeve shtetërore nga organet e pushtetit qendror dhe vendor; veprimtarinë ekonomike të personave juridikë, në të cilët shteti ka më shumë se gjysmën e pjesëve ose të aksioneve, ose kur huatë, kreditë, dhe detyrimet e tyre garantohen nga shteti. Kontrolli i Lartë i Shtetit përllogarit shkallen në të cilen shpenzimet e burimeve buxhetore janë në

90

përputhje me shumat e planifikuara dhe të aprovuara. Ai raporton në Kuvend një here në vit mbi rezultatet e kontrollit (auditimit) të kryer. Pas debatit në Parlament raporti i Kontrollit të Lartë të Shtëtit behet dokument publik dhe mund ti jepet si publikut ashtu edhe medias.

91

Aneksi 1 Fjalor i termave të buxhetit

grupi i llogarisë ­ simboli ose numri i një pozicioni ose objekti buxhetor të dhënë i cili shërben për të regjistruar dhe monitoruar nivelin e të ardhurave të grumbulluara dhe të shpenzimeve të bëra. Klasifikimi administrativ ­ paraqitja e shpenzimeve sipas përfituesve buxhetorë individualë ( ministritë, agjensitë etj.) Amendamentë ­ propozime për ndryshime dhe shtesa në propozimin e buxhetit, të cilat zakonisht rezultojnë në rritje apo ulje të shumave për përfituesit buxhetorë. Buxhet ­ vlerësim i të ardhurave dhe shuma e përcaktuar e shpenzimeve aprovuar nga Kuvendi i Republikës së Shqipërisë, sipas Kushtetutës dhe ligjeve të tjera. Deficiti buxhetor ­ shuma me të cilën shpenzimet shtetërore kalojnë të ardhurat shtetërore në një periudhë kohe, zakonisht një vit. Përfituesit buxhetorë ­ agjensitë, ministritë dhe njësitë e tjera administrative, dhe gjithë të tjerët të financuar nga buxheti. Pozicion buxhetor ­ emri për një të ardhur, të hyrë, shpenzim buxhetor të dhënë që më tej

92

klasifikohet sipas grupeve dhe nëngrupeve të llogarive. Shpenzime kapitale ­ shpenzime për sigurimin e tokës, aseteve jo-materiale, rezervave, aseteve jo-financiare e të tjera, jeta e të cilave është më shumë se një vit. Të ardhura kapitale ­ të ardhura nga shitja e aseteve kapitale jo-financiare, të tilla si toka, asetet jo-materiale, rezervat e mallrave dhe gjëra të tjera, jeta e të cilave është më shumë se një vit. Buxheti i përmbledhur i shtetit- pasqyron të ardhurat, shpenzimet, dhe deficitin e institucioneve publike dhe rajonale pa transferimet reciproke midis tyre. Kontribute- lloj i të ardhurave publike në të cilat shërbimi i ofruar është në proporcion me kontributin e dhënë. Në Shqipëri kontributet paguhen si nga punëdhënësi dhe nga punëmarrësi. Ato formojnë të ardhurat e buxhetëve të pavarura. Deficit- shuma me të cilën shpenzimet kalojnë të ardhurat për një periudhë të dhënë. Tatime direkte - tatime që vendosen direkt mbi tatimpaguesin, si p.sh. tatimi mbi fitimin, tatimi mbi të ardhurat. Ekzekutimi buxhetit- përdorimi i burimeve buxhetore gjatë vitit siaps qëllimeve dhe objekti-

93

vave të përcaktuara në planin e buxhetit. Llogaria e financimit- pjesa e buxhetit ku tregohet mënyra si financohet deficiti buxhetor dhe si përdoret suficiti buxhetor. Viti buxhetor- periudhë prej 12 muajsh për të cilat shteti parashikon të ardhurat dhe shpenzimet. Në Shqipëri ai është i njëjtë më vitin kalendarik (1 Janar 31 Dhjetor) Kapacitet fiskal- aftësia e njësive të qeverisjes vendore për të financuar shpenzimet buxhetore nga të ardhurat buxhetore të veta. Klasifikim funksional- paraqitje e shpenzimeve sipas qëllimeve të vecanta (mbrojtja, arsimi etj.) PBB (Produkti i Brendshëm Bruto)- vlera totale e mallrave dhe shërbimeve përfundimtarë të prodhuar në një vend gjatë një përiudhe të caktuar (zakonisht 1 vit) Grant- e ardhur e përfituar në formën e dhurimit, pa kusht kthimi, pa intëres, për një qëllim të caktuar ose jo, i cili përdoret për financimin e veprimtarive në përputhje me politika të caktuara. I jepet njësive të qeverisjes vendore nga qeveria. Tatime indirekte- tatime mbi të mallrat dhe shërbimet të cilat mblidhen në mënyrë indirektë, përmes një agjenti si p.sh. importuesi, prodhuesi etj; shembuj të tatimeve të tilla janë TVSH, akcizat.

94

Instrumentë të borxhit publik- hua, bono thesari, të cilat shteti i përdor për të financuar deficitin. Borxhi publik i brendshëm- huamarrjet totale të qeverisë brenda vendit, kur kreditorët kryesorë janë individët, firmat dhe institucionet financiare vendase. Njësitë e qeverisjes vendore ­ bashikë, komunat, qarqet. Kontrolli i Lartë i Shtetit- institucion i pavarur, i cili kontrollon veprimtarinë ekonomike të institucioneve shtetërore dhe të personave të tjerë juridikë shtetërorë; përdorimin dhe mbrojtjen e fondeve nga organet e pushtetit qendror dhe vendor; veprimtarinë ekonomike të përsonave juridikë, në të cilët shteti ka më shumë se gjysmën e pjesëve ose të aksioneve, ose kur huatë, kreditë dhe detyrimet e tyre garantohen nga shteti. Kontroli i Lartë i Shtetit vlerëson shkallën në të cilën burimet buxhetore janë shpenzuar në përputhje me shumat e planifikuara dhe të aprovuara. Financa publike- degë e shkencës së ekonomisë e cila merret me me analizën e politikave të të ardhurave dhe shpenzimeve kombëtare Boxhi publik-totali i borxhit ndaj kreditoreve te brendshem dhe atyre te huaj ne nje moment te dhene. Ai perfaqeson deficitin e akumuluar e te gjithe niveleve te Buxhetit ne te cilat shteti lidh dhe shpenzon burimet.

95

-Sektori publik. ­ajo pjese e ekonomise kombetare qe ne kuptimin me te gjere nenkupton te gjithe nivelet e qeverisjes, sistemin e mireqenies,dhe korporatat publike. -Buxheti provizor- nje buxhet tre mujor .Ky paraqitet kur Kuvendi nuk adopton nje buxhet, perpara se te filloje viti financiar. -Te ardhurat-parate qe mblidhen nga shteti. Perfshihen, taksat, kuota dhe pagesa per sherbime te ndryshme, dhe te ardhurat nga shitja e aktiveve kapitale shteterore. -Suficiti-tejkalimi i te ardhurave mbi shpenzimet qeveritare ne nje periudhe te dhene. -Tatimet-nje lloj e ardhure publike, e cila manifestohet si pagese e detyrushme ndaj shtetit pa kundershperblim te drejteperdrejte. -Baza e taksueshme- shuma mbi te cilen aplikohet norma e takses, p.sh, fitimi i nje kompanie, paga e nje personi, pasuria e patundshme.

96

Aneks 2 LIGJ

Nr.8379 date 29.7.1998 PER HARTIMIN DHE ZBATIMIN E BUXHETIT TE SHTETIT TE REPUBLIKES SE SHQIPERISE

Ne mbeshtetje te nenit 16 te ligjit nr, 7491. date 29.04.1991 "Per dispozitat kryesore kushtetuese", me propozimin e Keshillit te Ministrave, KUVENDI POPULLOR I REPUBLIKES SE SHQIPERISE,

VENDOSI: KREU I PERKUFIZIME TE PERGJITHSHME Neni 1 Ky ligj percakton parimet qe do te udheheqin pergatitjen, propozimin dhe miratimin e buxhetit te shtetit dhe pergjegjesite per realizimin e tij. Neni 2 2.1. "Buxheti i shtetit" eshte programi financiar vjetor i cili perbehet nga fondet e miratuara me ligj nga Kuvendi Popullor, ne te cilin perfshihen te gjitha te ardhurat, huat dhe hyrjet e tjera si dhe

97

shpenzimet perkatese per ushtrimin e veprimtarive dhe kompetencave te organeve te larta te pushtetit shteteror, te administrates shteterore, te organeve te pushtetit lokal dhe te pushtetit gjyqesor. Buxheti i shtetit eshte instrument financiar kryesor per zbatimin e politikave ekonomike dhe sociale te shtetit. 2.2. "Buxheti i pushtetit lokal" eshte programi kryesor financiar vjetor i pushtetit lokal ne te cilen perfshihen te gjitha te ardhurat dhe shpenzimet te percaktuara me ligj per kryerjen e funksioneve qe kane organet e pushtetit lokal ne territorin ku ato veprojne. Buxheti lokal perbehet nga pjesa e buxhetit te pavarur dhe pjesa qe financohet nga buxheti i shtetit . 2.3. "Fondi i miratuar" eshte e drejta qe jepet nga buxheti i shtetit per te perdorur nje fond te caktuar gjate nje periudhe te caktuar. 2.4. "Fonde" jane ato te ardhura te llojeve te ndryshme, te cilat perdoren per kryerjen e shpenzimeve sipas ketij ligji. 2.5. "Fond i konsoliduar" eshte fondi ne te cilen perfshihen te gjitha te ardhurat nga buxheti i shtetit dhe drejtimet e perdorimit te tij . 2.6. "Fonde speciale" jane fondet e krijuara nga te ardhurat tatimore dhe jotatimore, te cilat financojne veprimtari specifike. Fonde speciale jane fondet e institucioneve te krijuara me ligj, veprimtaria e te cilave financohet nepermjet te ardhurave te veçanta tatimore dhe jotatimore. 2.7 Fondi i konsoliduar dhe fondet speciale perbejNe buxhetin e shtetit. 2.8. "Institucione buxhetore" jane te gjitha subjektet, veprimtaria e te cilave financohet nga buxheti i shtetit . 2.9. "Kerkesa per buxhet" eshte kerkesa per financim me fonde nga buxheti i shtetit, procedure e cila si rregull fillon nga institucioni buxhetor shpenzues dhe qe pergatitet ne perputhje me udhezimet e nxjerra nga ministri i Financave. 2. 10 "Kerkesa per shtesa dhe paksime" eshte kerkesa per ndryshime ne shperndarjen e fondeve te miratuar ne nje ose me shume fonde te tjera qe, pasi miratohet nga Keshilli i Ministrave,

98

i dergohet per shqyrtim Kuvendit Popullor. 2.11 "Numri maksimal i te punesuarve " eshte numri maksimal i punonjesve te cilet mund te punesohen nga institucionet buxhetore ne perputhje me buxhetin e shtetit. 2.12. "Dividente" jane te ardhurat e realizuara nga perdorimi i kapitalit shteteror. 2.13. "Shpenzime" jane te gjitha pagesat shteterore te kryera brenda fondeve te miratuara te buxhetit te shtetit, me perjashtim te pagesave te principalit te kredive. 2.14. "Grant" eshte e ardhura e perfituar ne formen e dhurimit, pa kusht kthimi, pa interes, per nje qellim te percaktuar ose jo, i cili perdoret per financimin e veprimtarive ne perputhje me politika te caktuara. 2.15. "Hua"jane te ardhurat e marra me kusht kthimi me ose pa interes per financimin e projekteve te caktuara brenda fondeve te miratuara ose per financimin e deficitit buxhetor. 2.16. "Interesa dhe komisione" jane shumat e pagueshme kreditoreve ne baze te kushteve dhe afateve te caktura ne kontrate, te cilat perfaqesojne koston e kredive dhe jane pjese perberese e shpenzimeve buxhetore. 2.17. "Principali" eshte shuma e kredise pa u perfshire interesat dhe komisionet. 2.18 Investime jane fonde qe perdoren per shpenzime kapitale, per aksione, per letra me vlere dhe per dhenie kredie. 2.19. "Strukturat buxhetore" eshte klasifikimi i te ardhurave dhe shpenzimeve ne baze organizative, funksionale, ekonomike, gjeografike sipas burimit te formimit dhe perdorimit. 2.20. "Te hyrat" jane burime te shtetit, por qe nuk klasifikohen si te ardhura. Neni 3 Viti buxhetor eshte i njejte me vitin kalendarik. Viti buxhetor fillon me 1 janar dhe mbaron me 31 dhjetor te çdo viti kalendarik.

99

Neni 4 Te ardhurat e buxhetit te shtetit dhe te hyrat e tjera perbehen nga: 4.1. Te ardhurat me natyre tatimore te vendosura me ligj. 4.2. Te ardhurat me natyre jotatimore, ku perfshihen te ardhurat nga veprimtarite ekonomike te institucioneve buxhetore, te ardhurat nga dividentet, detyrimet administrative, gjobat, sekuestrimet, konfiskimet, pagesa te huave dhe te ardhura te tjera me natyre jotatimore sipas ligjit. 4.3. Te ardhurat nga shitja e prones shteterore. 4.4. Grante te brendshme dhe te jashtme si ne formen e mjeteve monetare, ashtu edhe ne mallra e sherbime 4.5.Huat qeveritare te breneshme dhe te jashtme per financimin e investimeve dhe te deficitit buxhetor. 4.6. te ardhura te tjera sipas ligjit. Neni 5 5.1. Te gjitha te ardhurat e perfituara sipas nenit 4 te kdtij ligji formojne te ardhurat e fondit e konsoliduar. 5.2. Burimet ne mjete monetare te fondit te konsoliduar mbahen ne nje llogari prane Bankes se Shqiperisd, e cila percaktohet si llogaria e unifikuar e thesarit. Drejtoria e Thesarit, ne rast se kerkohet per nje administrim eficient te funksioneve te thesarit, mund te mbaje nje numer te kufizuar te llogarive te thesarit per te administruar hyrjet dhe daljet ne mjete monetare nga llogaria e unifikuar e thesarit. 5.3. Teprica nga fondi i konsoliduar, me autorizim te ministrit te Financave dhe mbas konsultimit te tij me governatorin e Bankes se Shqiperise, mund te perdoret per kryerjen e investimeve. Neni 6 Te ardhurat dhe burimet e tjera financiare te pushtetit lokal perbehen nga: 6. 1. Te ardhurat me natyre tatimore, ku perfshihen tatimet e taksat qe me ligj i lihen pushtetit lokal .

100

6.2. Transferta te miratuara ne buxhetin e shtetit. 6.3. Grante te brendshme dhe te jashtme te cilat administrohen nga organet e pushteti lokal dhe evidencohen ne llogarine e unifikuar te thesarit. 6.4. Te ardhura te tjera te realizuara nga pushteti lokal sipas ligjit. 6.5. Hua te marra nga buxheti i shtetit . Neni 7 Shpenzimet dhe pagesat e tjera te te gjitha institucioneve buxhetore perbehen nga: 7.1. Shpenzime korente ku perfshihen pagat, kompesimet, shperblimet, shpenzimet per mallra dhe sherbime te tjera, transfertat dhe pagesat e interesave. 7.2. Shpenzime kapitale ku perfshihen ndertimet, rikonstruksionet, blerjet e pasurivekapitale dhe transferime te kapitaleve. 7.3. Huadhenia dhe pjesemarrja ne kapitale me aksione. 7.4 Pagesat e principalit per huamarrjet. Neni 8 Ne shpenzimet e buxhetit lokal perfshihen: a) Shpenzimet korente, ku perfshihen pagat, shperblimet, kompensimet. shpenzimet per mallra dhe sherbime te tjera, transfertat dhe pagesat e interesave; b) shpenzimet kapitale; c) shpenzime te tjera per permbushjen e kompetencave te percaktuara me ligj. Neni 9 9.1. Keshilli i Ministrave nuk ka te drejte te kryeje asnje lloj shpenzimi tjeter nga fondi i konsoliduar i cili nuk perfshihet ne rastet e percaktuara ne buxhetin e shtetit perveç kur nje e drejte e tille i njihet me nje ligj te posaçem. 9.2. Ne rast se sipas ligjit kerkohet ose lejohet kryerja e pagesave te huave te marra nga Keshilli i Ministrave per te cilat ne

101

buxhetin e shtetit nuk eshte parashikuar fondi posaçem, Keshilli i Ministrave ka te drejte te perdore fondin e konsoliduar per kryerjen e ketyre pagesave. Neni 10 10.1.Klasifikimi buxhetor, struktura buxhetore dhe parametrat e tjere teknike te projektbuxhetit te organeve te pushtetit lokal dhe menyra e hartimit te tij behen ne perputhje me kete ligj, ndersa te drejtat e pushtetit lokal per buxhetin e tij rregullohen me ligj te vecante. 10.2. Kerkesat per buxhet lidhur me fondet speciale hartohen, paraqiten dhe miratohen ne perputhje me klasifikimin buxhetor, procedurat dhe afatet e percaktuara ne kete ligj. Neni 11 Diferenca midis te ardhurave dhe te vitit buxhetor, duke perjashtuar huamarrjen, do te quhet suficit buxhetor ne rastin kur te ardhurat e buxhetit te shtetit jane me te medha se shpenzimet e buxhetit te shtetit dhe deficit buxhetor ne rastin kur te ardhurat e buxhetit te shtetit jane me te vogla se shpenzimet e buxhetit te shtetit. Buxheti lokal i organeve te pushtetit lokal. nuk mund te jete me deficit buxhetor.

Neni 12 Ligji vjetor i buxhetit te shtetit duhet te percaktoje, sipas rastit, menyren e perdorimit te suficititbuxhetor ose te financimit te deficitit buxhetor qe rezulton nga viti buxhetor paraardhes. Deficiti buxhetor financohet nga burime te brendeshme ose te jashtme.

102

KREU II PERGATITJA, PARAQITJA DHE MIRATIMI I BUXHETIT TE SHTETIT Neni 13 13.1. Hartimi i projektbuxhetit te shtetit mbeshtetet ne kerkesat e zhvillimit ekonomik, ne analizen mbi stabilitetin makroekonomik dhe ne politikat e rregullat te percaktuara nga Keshilli i Ministrave dhe ministri i Financave. 13.2. Ministri i Financave, perpara fillimit te procesit te hartimit te projektbuxhetit te shtetit, kryen analizat e duhura makroekonomike, te cilat i paraqiten per shqyrtim Keshillit te Ministrave. 13.3. Miratimi i nje zeri ne buxhetin e shtetit nuk perben ndonje detyrim per ta vendosur ate ne buxhetin e vitit ne vazhdim. Neni 14 Brenda muajit qershor te çdo viti, ministri i Financave pergatit nje raport mbi situaten makroekonomike dhe fiskale te vitit buxhetor ne vazhdim. Gjithashtu, ministri i Financave propozon objektiva lidhur me politiken fiskale dhe ben vleresimet per kategorite kryesore te te ardhurave dhe shpenzimeve te vitit buxhetor ne vazhdim. Keto raporte i paraqiten per shqyrtim Keshillit te Ministrave. Neni 15 15.1. Ministri i Financave, mbeshtetur ne vendimet e nxjerra nga Keshilli i Ministrave, brenda dates 10 korrik te çdo viti buxhetor nxjerr udhezimin per pergatitjen e projektbuxhetit nga te gjitha institucionet buxhetore. Ky udhezim percakton politikat qe do te ndiqen, parametrat qe do te perdoren. procedurat dhe afatet per t'u respektuar ne pergatitjen e kerkesave per buxhet nga te gjitha institucionet buxhetore. 15.2. Udhezimi i ministrit te Financave percakton te dhenat,

103 formen e tyre dhe afatet e paraqitjes, qe duhet te permbaje projektbuxheti i institucioneve buxhetore si vijon: a) Parashikimin e te ardhurave dhe shpenzimeve te projektbuxhetit vjetor te ndare ne kategori shpenzimesh, sipas percaktimeve ne klasifikimin buxhetor te vendosur nga ministri i Financave. b) Parashikimi i shpenzimeve dhe te ardhurave per dy vitet buxhetore pasardhes, sipas grupimeve te shpenzimeve qe percaktohen nga ministri i Financave. c) Permbledhja e kerkesave per numrin maksimal te te punesuarve per te cilet kerkohen shpenzime buxhetore, te paraqitur ne disa variante, krahasuar me vitin buxhetor ne vazhdim. ç) Relacionin shpjegues per parashikimet e mesiperme, ne menyre qe ministri i Financave te beje analizen e te gjitha propozimeve lidhur me projektbuxhetin. d) Kerkesat per buxhet, duke perfshire edhe angazhimet per detyrime per te ardhmen, shpenzimet qe do te behen per nje periudhe disavjeçare duke perfshire edhe projektet e investimeve, te cilat do te shqyrtohen per secilin vit te ardhshem buxhetor. dh) Kerkesat per projektet kapitale te cilat duhet te perfshihen ne vitin e ri buxhetor.

Neni 16 16.1 Kerkesat per buxhet te organeve te pushtetit lokal hartohen, paraqiten dhe miratohen duke respektuar kriteret dhe klasifikimet buxhetore te percaktuara ne nenin 15 te ketij ligji. 16.2 Kerkesat per buxhet, lidhur me fondet speciale hartohen, paraqiten dhe miratohen duke respektuar kriteret, klasifikimin buxhetor, si edhe procedural dhe afatet e percaktuara ne kete ligj. Neni 17 17.1. Kerkesat per buxhet te institucioneve buxhetore i dergohen per shqyrtim ministrit te Financave, brenda dates 1 shtator te çdo viti buxhetor.

104

17.2. Ministri i Financave ben analizen e nivelit te te ardhurave, te kerkesave per shpenzime, te numrit te te punesuarve ne institucionet buxhetore, propozon rregullimet e nevojshme, percakton kerkesat per huat, si dhe shqyrton burimet e nevojshme buxhetore. 17.3. Ne rast mosmarreveshjesh qe mund te lindin gjate diskutimit te projektbuxhetit te shtetit ndermjet Ministrise se Financave dhe institucioneve te tjera, ministri i Finances pergatit nje raport te hollesishem, ku detajohen qendrimet e dy institucioneve. Kryetari i Keshillit te Ministrave, pasi shqyrton raportin, merr vendimin perkates. Neni 18 Ministri i Financave harton projektbuxhetin e shtetit dhe e dergon per shqyrtim dhe miratim ne Keshillin e Ministrave brenda muajit tetor te çdo viti buxhetor. Neni 19 Projektbuxheti i shtetit, i cili paraqitet per shqyrtim dhe miratim, duhet te permbaje 19.1.Pasqyren e te ardhurave dhe shpenzimeve buxhetore me treguesit si vijon a) Te ardhurat e detajuara te treguara ne nenet 4 dhe 6 te ketij ligji; b) shpenzimet e detajuara te treguara ne Nenin 7 te ketij ligji. c) gjendjen e fondit te konsoliduar, si dhe te fondeve te tjera perberes te buxhetit te shtetit ne fillim dhe ne fuNe te vitit buxhetor. 19.2. Propozimet e ministrit te financave nderrmarrjen e masave perkatese rregullatore ne rastin e parashikimit te suficitit buxhetor. Niveli i deficitit buxhetor do te konsiderohet si nivel maksimal dhe duhet te respektoje kriteret dhe kushtet e treguara ne nenet 34, 35 dhe 36 te ketij 1igji. 19.3. Shpenzimet buxhetore sipas klasifikimit funksional ne perputhje me standardet nderkombetare.

105 19.4. Te ardhurat dhe shpenzimet sipas te dhenave faktike te vitit buxhetor paraardhes, te dhenat e pritshme te vitit buxhetor ne vijim, si dhe.parashikimet per per vitin buxhetor pasardhds. 19.5. Parashikime mi tye ardhurat dhe shpenzimet e institucioneve buxhetore te dy viteve buxhetore pasardhes. 19.6. Vleresim vjetor te shpenzimeve per projektet e investimeve, te cilat zhvillohen per nje periudhe me te gjate se sa nje vit buxhetor, duke i bashkengjitur edhe te dhena te dhena te hollesishme mbi koston e pritshme te vitit buxhetor ne vazhdim. 19.7. Te ardhurat e parashikuara per qellime te veçnta dhe shpenzimet perkatese, si propozime per ndryshime ne legjislacion, me qellim te zbatimit korrekt te projektbuxhetit te shtetit.

Neni 20 20.1. Te ardhurat e parashikuara.ne projektbuxhetin e,shtetit nuk kuifizohen nga niveli i mbledhjes se te ardhurave ne zbatimin e tij gjatevitit buxhetor. Mbledhia e te ardhurave realizohet ne perputhje me legjislacionin ekzistues mbi te ardhurat ose me akte te tjera ligjore e nenlgjore te nxjerra gjate vitit buxhetor. 20.2. Ndryshimet e muneshme te bera nga Kuvendi Popullor gjate proçesit te miratimit te projektbuxhetit te shtetit duhet te marrin parasysh nivelin e kufirit maksimal te deficitit buxhetor. Çfardo shtese ne nivelin e shpenzimeve buxhetore duhet te shoqerohet me rregullime perkatese per rritjen e te ardhurave ose pakesimin e shpenzimeve te tjera ne te njejten mase me ate te shteses se nivelit te shpenzimeve buxhetore. Neni 21 Per te perballuar shpenzimet e paqrashikuara ne buxhetin e shtetit krijohet fondin rezerve, madhesia e te cilit percaktohet ne ligjin, per buxhetin vjetor te shtetit, por per çdo rast jo me shume se 3 per qind e totalit te shpenzimeve te parashikuara. Fondi rezerve perdoret me vendim te Keshillit te Ministrave pas propozimeve te ministrive dhe institucioneve te linjes dhe pas miratimit te dhene nga ministri i Financave, Ministri i Financave, ne menyre

106 periodike, raporton per perdorimin e fondit rezerve para Kuvendit Popullor.

Neni 22 22. 1. Keshilli i Ministrave, pasi shqyrton projektbuxhetin e shtetit dhe e miraton ate, e dergon per shqyrtim dhe miratim ne Kuvendin Popullor brenda dates 20 nentor te vitit paraardhes. 22.2. Ministri i Financave, ne emer te Keshillit te Ministrave, paraqet perpara Kuvendit Popullor projektbuxhetin e shtetit dhe jep shpjegimet e duhura rreth tij. 22.3. Pas miratimit ne Kuvendin Popullor, shuma e shpenzimeve te parashikuara ne ligjin per buxhetin e shtetit do te konsiderohet si kufiri maksimal i tyre, duke bere perjashtim per pagesat e principalit, si dhe te interesave dhe komisioneve per huat qeveritare ne perputhje me nenin 9.2. Shpenzimet faktike nuk duhet te tejkalojne kufijte maksimale te percaktuar ne ligjin per buxhetin e shtetit. 22.4 Ndryshimet ne ligjin per buxhetin e shtetit behen me miratimin e Kuvendit Popullor, sipas propozimit te Keshillit te Ministrave, kur ndryshojne treguesit kryesore te te ardhurave te buxhetit te shtetit, te shpenzimeve mbi kufijte e percaktuar ne nenin 29.2, si dhe te deficitit buxhetor dhe burimeve te financimit te tij. 22.5. Ligji per buxhetin vjetor te shtetit dhe ndryshimet e tij botohen ne Fletoren Zyrtare. 22.6. Ministri i Financave shqyrton dhe analizon çfarddo projektligj lidhur me efektet financiare mbi te ardhurat dhe shpenzimet e parashikuara ne buxhetin e shtetit, perpara miratimit te tij nga Kuvendi Popullor. Neni 23 23.1. Ne rast se deri me 31 dhjetor te çdo viti buxhetor Kuvendi Popullor nuk ka miratuar ende projektbuxhetin e shtetit per vitin buxhetor pasardhes, Keshilli i Ministrave miraton dhe zbaton buxhetin e shpenzimeve per nje periudhe deri ne 3 muaj nga dita e fillimit te vitit te ri buxhetor. Ky buxhet shpenzimesh miratohet

107

dhe zbatohet me qellim qe: a) Te sigurohet mbulimi i shpenzimeve te institucioneve buxhetore per ushtrimin e veprimtarise dhe te kompeteneave te tyre sipas ligjit. b) Te permbushet ushtrimi i veprimtarise dhe kompetencave te Keshillit te Ministrave, si dhe detyrimet kontraktuale, sipas marreveshjeve perkatese. c) Te zhvillohen dhe zbatohen projektet dhe sherbimet e tjera me kushtin qe fondi i miratuar per kete qellim te kete qene parashikuar ne buxhetin e shtetit te vitit buxhetor paraardhes, si dhe te jete parashikuar ne projektbuxhetin e vitit buxhetor pasardhes. Fondet e miratuara te shpenzimeve per institucionet buxhetore, sipas ketij neni, per secilin muaj nuk duhet te tejkalojne masen 1/12 te shpenzimeve faktike te kryera ne vitin buxhetor paraardhes. Nga fondet e parashikuara nuk mund te vazhdoje financimi per ato lloj shpenzimesh te cilat jane parashikuar te mos jene ne projektbuxhet. 23.2.Me mbarimin e afatit tre mujor, treguar ne nenin 23.1 mesiper, shpenzimet buxhetore behen vetem me dekret te veçante te Presidentit te Republikes, por jo me shume se tre muaj. Brenda ketij afati Kuvendi Popullor duhet te shprehet per projektbuxhetin e vitit. 23.3. Ne rast se te ardhurat e parashikuara nuk mbulojne shpenzimet e percaktuara ne nenin 23.1 mesiper, Keshilli i Ministrave mund te marre hua fondet e nevojshme per permbushjen e shpenzimeve korente, por pa tejkaluar per çdo muaj 1/12 e shumes totale te huase se buxhetit te shtetit te vitit buxhetor paraardhes.

108

KREU III ZBATIMI I BUXHETIT TE SHTETIT Neni 24 24.1 Ministri i Financave, jo me vone se 20 dite pas dekretimit te ligjit per buxhetin vjetor te shtetit nga Presidenti i Republikes, ben shperndarjen e buxhetit te shtetit ne institucionet buxhetore vijuese: - Organet e larta te pushtetit shteteror. - Organet e larta te administraies shteterore. - Organet e pushtetit lokal dhe ato te pushtetit gjyqesor. 24.2 Institucionet buxhetore, te treguara ne nenin 24. shperndarjen dhe detajimiin e te ardhurave dhe te shpenzimeve buxhetore per te gjitha, institucionet buxhetore ne varesi te tyre, ne perputhje me politikat e miratuara ne ligjin vjetor te miratuar te buxhetit te shtetit . 24.3. Institucionet buxhetore.jane pergjegjese- per mbledhjen e te ardhurave dhe kryerjen e shpenzimeve buxhetore, ne perputhie me parashikimet e per buxhetin e shtetit. 24.4. Ne çdo institucion buxhetor, te ngarkuar me funksionin e administrimit te te ardhurave dhe te shpenzimeve buxhetore, krijohet zyra e buxhetit-finances, kryetari i se ciles emerohet drejtperdrejt nga drejtuesi i institucionit buxhetor. 24.5. Zyra e buxhet-finances ka per detyre te kujdeset dhe te perpiloje dokumentacionin e nevojshem per hartimin e projektbuxhetit, si dhe te organizoje, mbikeqyre dhe te kontrolloje zbatimin e buxhetit te shtetit. Kjo zyre, gjithashtu, ben regjistrimin e te gjitha detyrimeve te institucionit buxhetor dhe te atyre ne varesi te tij, ne perputhje me udhezimet e nxjerra nga ministri i Financave. 24.6 Punonjesit e zyrave te buxhet-finances jane te detyruar te respektojne rregullat, procedurat dhe afatet ligjore lidhur me buxhetin e shtetit dhe buxhetin lokal. Ata mund te delegojne kompetenca te tyre, duke mbetur gjithmone pergjegjes perpara ligjit

109 ne rast te mosrespektimit te detyrimeve lidhur me hartimin dhe zbatimin e buxhetit te shtetit. 24.7. Punonjesit e zyrave te buxhet-finances, gjate ushtrimit te kompetencave te tyre, jane te detyruar te zbatojne dhe te mbikqyrin zbatimin e parimeve te efektivitetit ekonomik dhe ato te drejtimit financiar, duke u kujdesur qe. fondet e miratuara te shpenzohen ne kohen e duhur dhe vetem me qellimin e nje administrimi ekonomik sa me efektiv. Gjithashtu, ata jane te detyruar te kontrollojne dhe te kerkojne permbushjen ne kohen dhe masen e duhur te pagesave te detyrimeve, perkatese, si dhe te marrin masat per sigurimin dhe çeljen e fondeve, ne perputhje me fondet e miratuara ne buxhetin e shtetit

Neni 25 Te gjitha organet shteterore, te cilat ne perputhje me aktet ligjore dhe nenligjore jane te ngarkuara me detyrimin e mbledhjes se te ardhurave, kane per detyre te organizojne punen per mbledhjen e tyre ne afatin dhe masen e parashikuar ne buxhetin e shtetit. Te ardhurat e mbledhura derdhen dhe mbahen ne nje llogari te posaçme, te çelur ne perputhje me nenin 5.2 te ketij ligji. Neni 26 26.1. Shpenzimet e secilit institucion buxhetor te treguar ne nenin 24. 1 te ketij ligji shperndahen dhe behen ne perputhje me ndarjen e fondeve te miratuar ne afate te caktuara sipas udhezimeve te ministrit te Financave. Kjo shperndarje fondesh behet ne perputhje me fondet e disponueshme te Keshillit te Ministrave dhe i njoftohet institucioneve buxhetore te lartpermendura se paku 10 dite pune perpara asaj te fillimit te afatit te parashikuar per shperndarjen e fondit. Perpara shperndarjes se fondit te miratuar, ministri i Financave mban nje rezerve ne masen nje per qind te atyre fondeve per perballimin e rasteve te paparashikuara. 26.2. Ne perputhje me prioritetet e parashikuara prej tyre, institucionet buxhetore, treguar ne nenin 24.1 te ketij ligji, nepermjet thesarit bejne shperndarjen e fondeve te çelura nga Ministria

110

e Financave per institucionet e tjera buxhetore ne varesi te tyre. Te gjitha institucionet jane te detyruara te respektojne fondet buxhetore te vena ne dispozicion, si kufi maksimal per nje periudhe te caktuar buxhetore. 26.3. Institucionet buxhetore, ne baze te fondeve te shperndara, hyjne ne marreveshje per blerje mallrash dhe sherbimesh, duke respektuar aktet ligjore dhe nenligjore dhe rregullat e vendosura nga ministri i Financave. Bejne perjashtim nga ky rregull detyrimet per veprimtari qe lidhen me permbushjen e kontratave, si dhe te investimeve per te cilat eshte parashikuar se do te vazhdojne per nje afat kohor me te gjate se viti buxhetor. 26.4. Shpenzimet dhe autorizimet per detyrimet e ardhshme parashikohen dhe perdoren vetem per qellimet e percaktuara ne buxhetin e shtetit, per aq kohe sa zgjat realizimi i ketij qellimi dhe ne çdo rast deri ne fund te vitit buxhetor, me te vetmin perjashtim se pagesat e treguara ne nenin 33.1 duhet te kryhen brenda 15 diteve te para te vitit pasardhes buxhetor. Neni 27 Ne perputhje me nenin 21 te ketij ligji, ne rastin e nevojave urgjente dhe te paparashikuara per rritjen e shpenzimeve buxhetore, institucionet buxhetore, treguar ne nenin 24.1 te ketij ligji, duhet te paraqesin prane ministrit te Financave kerkesen per shtesa ne buxhet. Keto kerkesa duhet te tregojne ne menyre te arsyetuar shumen e fondit te kerkuar dhe menyren e llogaritjes se tyre, duke respektuar udhezimet e ministrit te Financave. Neni 28 Institucionet buxhetore, ne menyren dhe afatet e percaktuara ne, udhezimet e ministrit te Financave, i raportojne ketij te fundit ne menyre te hollesishme per te ardhurat e mbledhura dhe shpenzimet e kryera prej tyre. Pershkrimi i detajuar i transaksioneve te fondeve, qe jane ne kompetence te organeve te pushtetit lokal, i raportohet ministrit te Financave nga organet e tyre perkatese ne perputhje me ligjin per buxhetin lokal. Mbeshtetur ne te dhenat e

111

lartpermendura, ministri i Financave pergatit dhe paraqet raportin perkates ne Keshillin e Ministrave. Neni 29 29.1 Fondet e miratuara te buxhetit te shtetit, muNe te rishperndahen ndermjet institucioneve buxhetore, treguar ne nenin 24.1 te ketij ligji, vetem me miratim te Keshillit te Ministrave. Kjo rishperndarje nuk duhet te tejkaloje masen prej 10 per qind te totalit te fondit qe shtohet ose pakesohet, duke perjashtuar shtesat nga fondi rezerve. 29.2. Ne baze te propozimit te tyre dhe miratimit paraprak te ministrit te Finacave, institucionet buxhetore, treguar ne nenin 24.1, mund te rishperndajne fondet e miratuara brenda buxhetit te tyre midis zerave te shpenzimeve ose institucioneve buxhetore varese. Neni 30 Kompetencat e ministrit te Financave, lidhur me zbatimin e buxhetit te shtetit sipas ketij ligji, ne rastin e zbatimit te buxhetit lokal do te ushtrohen nga organet perkatese te pushtetit lokal, sipas rregullave te parashikuara me ligj te veçante. Neni 31 31.1. Brenda muajit korrik te çdo viti buxhetor, ministri i Financave duhet te paraqese ne Keshillin e Ministrave nje raport mbi ecurine e zbatimit te buxhetit te shtetit, i cili midis te tjerave duhet te permbaje. a) Pershkrimin e zhvillimeve te fundit makroekonomike dhe fiskale. b) Permbledhjen e gjendjes se te ardhura:ve, te shpenzimeve, te deficitit buxhetor dhe te huamarrjes, krahasuar me nivelet perkatese te parashikuara ne buxhetin e shtetit, duke perfshire edhe shpjegimet e duhura ne rastin e konstatimit-. te diferencave te medha dhe te ndjeshme midis tyre. c) Propozimet perkatese te ministrit te Financave per marrjen e masave te te nevojshme sipas gjendjes se konstatuar.

112

Neni 32 32.1. Pas shqyrtimit te raportit treguar ne nenin 31 te ketij ligji, Keshilli i Ministrave vendos marrjen e masave te nevojshme ne pershtatje me zhvillimet e fundit te situates ekonomike dhe njofton Kuvendin Popullor per keto veprime. 32.2. Ne rastin kur masat e marra, sipas nenit 32.1 te ketij ligji, kerkojne ndryshime ne buxhetin e shtetit nepermjet perdorimit te fondeve shtese, zbatohen procedurat e parashikuara ne nenin 22.4 te ketij ligji.

Neni 33 33.1. Shpenzinet e fondeve te miratuara te buxhetit te shtetit duhet te kryhen deri ne fund te vitit. Pas ketij afati, shlyerja e detyrimeve te papaguara do te kryehet me me fondet qe do te miratohen per vitin buxhetor pasardhes me perjashtim te rasteve kur situacionet jane marre me porosi perpara mbarimit te vitit buxhetor te meparshem, rast ne te cilin pagesa mund te behet deri me daten 15 janar te vitit buxhetor pasardhes. 33.2. Çfaredo e ardhur e realizuar pas mbarimit te vitit buxhetor duhet te regjistrohet si e ardhur per buxhetin e shtetit te vitit buxhetor pasardhes, me perjashtim atyre te ardhurave qe me ligj te veçante vendoset ndryshe.

113

KREU IV HUAT DHE BORXHET E SHTETIT Neni 34 34.1 Ne ligjin vjetor te buxhetit te shtetit duhet te vendoset nje kufi per rritjen vjetore te totalit ekzistues te borxhit te shtetit, duke perfshire çdo projekt-marreveshje ne perputhje me nenin 5.3 te ketij ligji, si dhe borxhet te te tretet, te marra persiper nga shteti. 34.2 Huat e marra nga Banka e Shqiperise i nenshtrohen kufizimeve te percaktuara ne ligjin nr.8269, date 23.12.1997 "Per Banken e Shqiperise". 34.3. Ligji vjetor i buxhetit te shtetit vendos nje kufi te veçante te garancive te shtetit ne dobi te pales se trete perfituese. Neni 35 35.1. Keshilli i Ministrave eshte i vetmi autoritet qe ka te drejten e marrjes se huave nga institucionet nderkombetare, shtete te ndryshme, persona juridike ose fizikd, ne perputhje me dispozitat kushtetuese dhe me ligjet nil fuqi. Ai eshte i vetmi organ qe jep garanci per institucionet nderkombetare, shtetet e ndryshme, personat juridike dhe fizike per huat e marra, ne perputhje me dispozitat kushtetuese dhe me ligjet ne fuqi. 35.2. Subjektet perfaqesuese te fondeve speciale dhe organet e pushtetit lokal muNe te marrin hua vetem nga buxheti i shtetit brenda fondit te posaçem te parashikuar per kete qellim ne buxhetin e shtetit. Neni 36 36.1. Huat shteterore mund te jene ne formen e marreveshjeve te huase, te bonove te thesarit ose te regjistrimeve ne librin e llogarive dhe instrumenteve te tjera te njohura me ligj. Pershkrimi i te dhenave per zoteruesit e bonove mbahen nga Banka e Shqiperise ne emer te Keshillit te Ministrave ose nga institucionet financiare te autorizuara nga Banka e Shqiperise.

114

36.2. Parimet e percaktuara ne ligj per letrat me vlere jane te zbatueshme per borxhin e emetuar ose te regjistruar ne librin e llogarive. Neni 37 Ne fondin e konsoliduar te buxhetit te shtetit parashikohet permbushja e pagesave per te gjitha interesat, komisionet dhe principalet e huave dhe garancive shteterore sipas kushteve dhe afateve te treguara ne marreveshjet perkatese te lidhura per kete qellim nga Keshilli i Ministrave. Neni 38 38.1 Ministri i Financave vepron lidhur me borxhin shteteror dhe garancite shteterore ne zbatim te vendimit perkates te Keshillit te Ministrave, te nxierrene perputhje dhe brenda kufijve te parashikuar ne ligjin per buxhetin e shtetit. Ministri i Financave perfaqeson Keshillin e Ministrave ne te gjitha marrtveshjet mbi huat dhe garancite shteterore. 38.2 Ministri i Financave kryen veprimet per huamarrjen ne formen e pershtatshme per te dhe per huadhenesin dhe ka te drejten e zgjedhjes se llojit te instrumenteve financiare, karakteristikave dhe kushteve te tyre. Ne kryerjen e veprimeve te tij si me siper, ne perputhje me politikat monetare, ministri i Financave merr paraprakisht mendimin e guvernatorit te Bankes se Shqiperise. 38.3. Ne baze te nje marreveshjeje te lidhur me ministrin e Financave, Banka e Shqiperise merr persiper te kryeje veprimet e nevojshme per zbatimin e akteve lidhur me borxhin shteteror. Neni 39 Ministri i Financave ben evidentimin dhe regjistrimin prane saj te te gjitha borxheve, garancive dhe huave shteterore dhe pergjigjet per administrimin e tyre. Ministri i Financave pergjigjet per mbajtjen dhe kontrollin e breneshem te llogarive te borxheve shteterore dhe te transaksioneve te kryera nga Keshilli i Ministrave ne lidhje me borxhet shteterore.

115

Neni 40 40.1. Keshilli i Ministrave nuk ka te drejte qe, ne menyre te njeanshme, te ndryshoje kushtet per kontraktimin e borxhit shteteror te parashikuar nga ky ligji. Perjashtim behet ne rastin kur ofrohen kushte te ndryshuara me karakter te pergjithshem per te gjithe kreditoret. Megjithate, vlefshmeria e tyre per secilin kreditor eshte e kushtezuar me miratimin dhe pranimin tyre nga vete kreditori. 40.2. Aktet e Keshillit te Ministrave ose te m.inistrit te Financave, qe permbajne kushtet e permbushjes ose çdo transaksioni te borxhit shteteror, botohen ne Fletoren Zyrtare.

116

KREU V LLOGARIA BANKARE, INSPEKTIMI DHE REVIZIONI Neni 41 41.1. Ministri i Financave nxjerr udhezimet dhe kontrollon zbatimin e proçedurave standarde mbi mbajtjen e llogarive, mbi kerkesat dhe menyren e paraqitjes se tyre nga te gjitha institucionet buxhetore. 41.2. Ministri i Financave nxjerr udhezimet perkatese per çdo kategori te klasifikimit buxhetor dhe per çdo institucion buxhetor. 41.3. Te gjitha te ardhurat dhe shpenzimet e buxhetit te shtetit regjistrohen me terma bruto, pavaresisht se shuma perkatese eshte debituar ne fondin e konsoliduar apo kredituar ne ate fond. Neni 42 42.1. Drejtuesit e institucioneve buxhetore, te treguar ne nenin 24.1 te ketij ligji, ushtrojne kontrollin e brendshem dhe kontabel mbi te gjitha transaksionet qe lidhen me te ardhurat dhe shpenzimet buxhetore te institucioneve buxhetore, qe drejtojne apo qe jane ne varesi te tyre. 42.2. Ministri i Financave, ne perputhje me proçedurat e vendosura me nje udhezim te veçante te nxjerre prej tij, ne afate periodike ose te paparashikuara, ushtron kontroll per mbajtjen dhe regjistrimin ne llogarite perkatese te te ardhurave dhe shpenzimeve nga te gjitha institucionet buxhetore. Neni 43 Para mbarimit te vitit buxhetor, ministri i Financave nxjerr udhezimet per procesin e mbylljes perfundimtare te llogarive te te ardhurave dhe te shpenzimeve buxhetore te te gjitha institucioneve buxhetore. Neni 44 Punonjesit e zyrave te buxhet-finances te secilit institucion

117

buxhetor hartojne bilancin perfundimtar te gjendjes se te ardhurave dhe shpenzimeve buxhetore te tyre dhe e depozitojne ate prane institucionit buxhetor perkates epror, te treguar ne nenin 24.1 ne kete ligj, brenda dates 1 mars te çdo viti buxhetor. Neni 45 Institucionet buxhetore, treguar ne nenin 24.1 te ketij ligji, ne baze te analizes se kryer hartojne bilancin perfundimtar te te ardhurave dhe shpenzimeve te institucioneve buxhetore varese, bejne rregullimet e duhura te llogarive deri ne hartimin e bilancit perfundimtar te te ardhurave dhe shpenzimeve buxhetore te fushes se veprimtarise dhe kompetences se tyre, te cilat depozitohen prane ministrit te Financave brenda dates 31 mars te çdo viti buxhetor. Neni 46 Ne baze te analizes se kryer mbi bilancet perfundimtare te te ardhurave dhe shpenzimeve faktike te institucioneve buxhetore, treguar ne nenet 44 dhe 45 te ketij ligji, ministri i Financave brenda dates 15 maj te çdo viti buxhetor harton bilancin perfundimtar te gjendjes faktike te te ardhurave dhe shpenzimeve te buxhetit te shtetit te vitit paraardhes. Neni 47 Mjetet monetare te fondeve buxhetore te çelura nga ministri i Financave per institucionet buxhetore dhe te paperdorura prej tyre kthehen ne fondin e konsoliduar brenda dates 31 dhjetor te çdo viti buxhetor, perveç kur ministri i Financave vendos ndryshe. Neni 48 48.1 Bilanci perfundimtar i gjendjes faktike te te ardhurave dhe shpenzimeve te buxhetit te shtetit, i hartuar ne perputhje me permbajtjen dhe klasifikimin buxhetor te treguar ne nenet 19.1 deri 19.5 te ketij ligji, nder te tjera permban:

118

a. Gjendjen faktike te fondit te konsoliduar ne fillim dhe ne mbarim te vitit buxhetor. b. Relacion shpjegues per mosperputhjet kryesore. c. Raport per te gjitha huat shteterore dhe operacionet e tjera te lidhura me borxhin shteteror. ç. Raport per shpenzimin e fondit rezerve te parashikuar ne buxhetin e shtetit dhe per garancite e dhena gjate vitit buxhetor. Neni 49 Bilanci perfundimtar i gjendjes faktike te te ardhurave dhe te shpenzimeve te buxhetit te organeve te pushtetit lokal hartohet prej tyre ne perputhje me pershkrimet e treguara ne nenin 48 te ketij ligji. Neni 50 Bilanci perfundimtar i gjendjes faktike te te ardhurave dhe te shpenzimeve te buxhetit te shtetit i paraqitet Keshillit te Ministrave nga ministri i Financave dhe, pas shqyrtimit te tij, i dergohet per miratim Kuvendit Popullor brenda muajit qershor te çdo viti buxhetor.

119

KREU VI DISPOZITA TE TJERA Neni 51 Shkeljet e meposhtme, kur nuk formojne veper penale, perbejne kundervajtje administrative: 1. Mosrespektimi i afatit te parashikuar ne nenin 17.1. dhe 45 te ketij ligji. 2. Perdorimi i fondeve ne kundershtim me kushtet e parashikuara ne nenin 24.7. te ketij ligji. 3. Tejkalimi i fondeve, qofte edhe i perkohshem, ne kundershtim me nenin 26.2. te ketij ligji. Neni 52 Per kundervajtjet administrative te parashikuara ne nenin 51 te ketij ligji, perveç shperblimit te demit te shkaktuar, ndaj kundervajtesve jepet denimi administrativ me gjobe nga 5 000 leke deri ne 50 000 leke. Denimi administrativ me gjobe vendoset nga drejtori i Drejtorise se Buxhetit ne Ministrine e Financave. Kunder vendimit te denimit me gjobe, brenda 5 diteve nga dita e shpalljes ose e njoftimit te tij, kundervajtesi mund te beje ankim te ministri i Financave, i cili brenda 10 diteve nga marrja e ankimit vendos per lenien ne fuqi, ndryshimin ose heqjen e denimit administrativ. Kunder vendimit te ministrit te Financave mund te behet ankim brenda 10 diteve ne gjykaten e shkalles se pare. Procedurat, afatet dhe menyra e konstatimit, shqyrtimit, ankimit dhe ekzekutimit te denimeve administrative me gjobe behen ne perputhje me ligjin nr.7697, date 7.4.1993 "Per kundervajtjet administrative". Neni 53 Ministri i Financave nxjerr urdhra, udhezime dhe rregullore ne baze dhe per zbatim te ketij ligji.

120

Neni 54 Ligji nr. 7616, date 30.9.1992 "Per miratimin me ndryshime te dekretit nr.266, date 22.7.1992 "Per hartimin dhe zbatimin e buxhetit te shtetit ne Republiken e Shqiperise", si edhe çdo dispozite ligjore qe vjen ne kundershtim me kete ligj, shfuqizohen. Neni 55 Ky ligj hyn ne fuqi 15 dite pas botimit ne Fletoren Zyrtare. Shpallur me dekretin nr.2181, date 11.8.1998 te Presidentit te Republikes se Shqiperise, Rexhep Meidani

Information

guida_buxheti.pmd

120 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

387184