Read Microsoft Word - het essay.doc text version

Aantrekkelijk NAAKT

Door Alexander Suma Kritiek & Filosofie, dr. Jacob Voorthuis 22-11-2005

Figuur 1: Adam en Eva, Frank Eugine Smith (1898-1980);1910; MKG Bovenstaand schilderij is een vlak van donkere en lichte tinten, maar onze verbeelding maakt het tot twee naakte personen. Dat wat niet te zien is, vult onze verbeelding zelf in. Dat is de kracht van deze naakte figuren. In dit essay leg ik eerst uit wat naaktheid nou precies betekent en waar deze betekenis vandaan komt. Naaktheid is namelijk meer dan alleen een ontbloot lichaam en heeft veel diepere betekenissen. Uiteindelijk zal ik aantonen dat de echte naaktheid meer draait om dat wat niet gezien wordt, dan dat wat wel gezien wordt. Zo ontdekte ik ook dat naaktheid op deze manier kan dienen als recept voor de architectuur.

Figuur 2, 3 en 4: Reclames waarbij naakt gebruikt wordt om het product een identiteit mee te geven.

Collectief begrip van naakt

Naaktheid is nog steeds het onderwerp van de dag. Wanneer een nieuwe reclame op televisie verschijnt, is dit het onderwerp waar men over spreekt. Lingerie, kaas, cosmetica, bronwater, luxe vakantieoorden en noem maar op. Allemaal binden zij zich aan naakte lichamen om hun product een identiteit te geven. Deze producten verkopen goed, omdat de naaktheid een symbool van zuiverheid, onschuld en eerlijkheid is. We vertrouwen het product, omdat de symboliek van het naakte ons een boodschap overbrengt die wij collectief begrijpen.

Om achter de betekenis van naakt te komen, kijk ik naar het ogenschijnlijke synoniem; bloot. Wanneer ik eerst bloot zeg en daarna naakt, blijken deze begrippen een heel andere betekenis te hebben in het oor van de luisteraar. Bloot betekent zonder bedekking van kleren1. Hierbij worden voorbeelden gegeven als: Met zijn blote handen, uit het blote hoofd, met het blote oog1 etc. Bloot betekent dus zonder toevoegingen, hulpmiddelen of bescherming. Naakt daarentegen is altijd een verwijzing naar het menselijke lichaam. Men zegt niet: "uit het naakte hoofd" of "zijn tanden naakt lachen". Wanneer ik beide woorden op een lichaam projecteer, krijgen zij een heel andere bijsmaak. "Een bloot mens": roept geen seksuele of emotionele gedachten op, maar eerder een zakelijke, klinische context van bijvoorbeeld arts tot patiënt. "Een naakt mens": roept geheel andere gedachten op. De naakte wordt kwetsbaarder en menselijker en het lichaam wordt gevoelig voor projecties van buitenaf. Naaktheid is kwetsbaarheid, openheid en beschikbaar voor het erotische.

Wat betekent naakt

Naakt en de culturele norm

Er zijn vele vormen van naaktheid. Voor de een is het afdoen van een hoofddoek een seksueel getinte ontbloting en de ander spreekt pas over naaktheid bij bijna gehele of gehele ontbloting. Het gevoel van naaktheid wordt bepaald door culturele en religieuze normen. Wat vast staat is dat in elke cultuur het geslachtsdeel ontbloten taboe is2. Dit lichaamsdeel dient ter voortplanting en brengt te veel bedreigingen teweeg. Zelfs inheemse stammen dragen een bescherming van het geslachtdeel. De borsten horen hier niet bij. Dit is immers geen voortplantingsorgaan, maar het voedingsorgaan van de pasgeborenen. In het westen worden borsten wel in verband gebracht met seks. Dit verband heeft waarschijnlijk de culturele achtergrond van taboes die in de geschiedenis zijn ontstaan. Door zulke taboes kan zelfs seksuele gedrag beïnvloedt worden.

Naaktheid van toen tot nu

De symbolische betekenis van het naakte lichaam bestaat al eeuwen. Al zeker 1000 jaar geleden werden Maria, Jezus, Adam en Eva als naakten afgebeeld door kunstenaars. Het beeld dat ontstond was erg overtuigend. Adam en Eva wonend in het paradijs, zich van geen schuld of ontucht bewust en in totale vrijheid; zij moesten wel naakt zijn. In de Bijbel wordt uitgelegd dat zij na het eten van de appel zich bewust worden van deze eerste zonde van goed en kwaad en ontdekten dat zij naakt zijn2. De kerk heeft daarom altijd geopperd dat naaktheid in verband staat met zonde. Jezus, werd als kindje ook naakt afgebeeld, omdat hij als kind vol onschuld en zuiverheid was3. Later werd hij gekruisigd en ook hier wordt hij naakt afgebeeld als symboliek van zijn onschuld en totale overgave.

Figuur 5: Kruisiging van Jezus door Max Klinger (1858-1920); 1890/91, Leipzig

In de klassieke oudheid was naakt heel gewoon. Er waren zelfs openbare badhuizen die bedoelt waren om samen naakt te zijn; het zogenaamde gymnasium (gymnospermea ­ een plek waar je naakt kan zijn)2. De Grieken waren bijvoorbeeld ook heel vrij over homoseksualiteit. Het jonge, mannelijke lichaam (kouros) werd geïdealiseerd als symbool van het goddelijke. Dit waren bijvoorbeeld atleten en helden3. Vrouwenlichamen stonden lang niet zo dicht bij de onsterfelijke goden als mannenlichamen. De man was immers enkel hélemaal mens. Het jonge musculaire atletische naakte mannenlichaam werd gezien als symboliek van het goddelijke en onsterfelijke. De man werd altijd afgebeeld in een actieve houding, terwijl de vrouw werd afgebeeld als passief en vaak zelfs in slapende toestand. De afbeeldingen van de vrouw waren wel prikkelend, maar dit was meer een verwijzing naar de natuur en de vruchtbaarheid. De enige vrouwen die vertegenwoordigd waren vanwege hun vrouwelijkheid in de Griekse kunst zijn Venus, Aphrodite en nimfen. Aphrodite staat voor lust in de vorm van verlokking en weigering, en Venus staat voor schoonheid van natuur en zodoende vruchtbaarheid3. Allen waren zij sterk verbonden aan water en dat symboliseert hun aardsheid en sterfelijkheid. Het heeft erg lang geduurd voordat er verandering kwam aan deze houding. Pas in de Renaissance werd meer kunst gemaakt van vrouwelijke naakten, maar het heeft geduurd tot het einde van de 19e eeuw dat deze kunstwerken in de openbaarheid mochten worden tentoongesteld en aanbeden.

Klassieke oudheid

Nu weten we wel beter en zijn we niet meer zo bang voor het vrouwelijke naakte. Deze verandering is te danken aan met name het feminisme dat zijn wortels kent in de Renaissance en langzaam uitgroeide tot vrouwenopstanden in de jaren '60. In de Renaissance werd voor het eerst in kunst volop vrouwelijke schoon gemaakt3. Zij ontdekten de schoonheid van haar lichaam, maar konden nog niet zeggen dat deze schoonheid meer waard was dan het mannelijke. In het openbaar kreeg de vrouw zeker nog geen respectabele plaats. De vrouwelijke kunst die werd bedreven tussen de Renaissance en het eind van de 19e eeuw was een ode aan het vrouwelijke schoon en betrof meestal naakte afbeeldingen. De schilderingen en beelden mochten niet in het openbaar worden tentoon gesteld en in enkele perioden stonden er zelfs straffen op het maken van vrouwelijke naakte kunst. In de kunst ontstond vanaf 1850 het gebruik om meer geklede kunst te maken en in 1900 werd het meer toegestaan om openbaar vrouwelijke kunst toe te laten.

Vrouwelijke schoonheid door de tijd

Feminisme

De ontwikkeling van het feminisme is eerst voorgegaan door een verandering van rollenpatroon in het gezin. Na de eerste wereld oorlog moesten vrouwen in fabrieken werken en kregen zij behoefte aan meer functionele kledij in plaats van de bloemetjesjurken die zij eerst dragen4. Door toedoen van de vrouwelijke opstand en het verzet tegen de gevestigde norm ontstond in de jaren '60 veel meer openheid voor naaktheid en seksueel gedrag. De vrouw maakte haar eigen beslissingen en koos haar partner om de liefde te bedrijven onder het motto "make love not war". De vrouw kon besluiten hetero of lesbienne te zijn en was baas over haar eigen lichaam. Velen denken nog terug aan deze tijd alsof het paradijs op aarde was neergestreken en vragen zich af waarom het paradijs is verdwenen.

Angst en naaktheid

In de jaren '70 diende zich een nieuwe ziekte aan; AIDS. De propaganda van deze ziekte leidde tot grote angsten in de maatschappij. De ziekte werd uit zijn verband getrokken en er groeide angst voor het lichaam van een ander. Vreemden waren niet meer te vertrouwen en al gauw gingen we meer gesloten kleding dragen. De maatschappij werd ook meer gesloten; er ontstond een rem in het bloot geven, zowel geestelijk als fysiek. Sindsdien is er niet meer zulke openheid geweest voor het naakte lichaam. De angsten die propaganda (sterk vergrote delicten) en politiek (normen en waarden) de maatschappij inbrengen, hebben een grote invloed op de openheid van de mensen. Dit uit zich niet alleen geestelijk, maar ook lichamelijk. In de geschiedenis zien we politieke en religieuze opleggingen naar de maatschappij synchroon lopen met uitingen in de kunst. In sommige perioden zien we zelfs dat naakte beelden kleren aan kregen om hun naaktheid te bedekken3. Zulke culturele opvattingen werken vaak als een rem op de vrijheid van meningsuiting, gevoel van veiligheid, algemene vrijheidsgevoel en uiteindelijk is het naakte hier indirect mee verbonden.

Bij naakten kan men niet om het geslacht heen. Het geslacht dat aan de orde is, heeft een grote invloed op de expressieve waarde. Een opvallend fenomeen is dat bijvoorbeeld mijn vriendin een afbeelding van een naakte vrouw veel mooier vindt dan die van een naakte man en ik moet toegeven dat voor mij hetzelfde geldt. Mannen en vrouwen vinden dus beide de naakte vrouw mooier dan de naakte man. Dit komt doordat de man altijd direct zijn geslachtsdeel toont2, terwijl de vrouw het hare makkelijk kan verbergen en geen directe, onbedoelde bedreiging toont.

Naakt: twee geslachten

Figuur 6: Oliviero Toscani, (1942), Reclame Benetton MKG Figuur 7: werving voor een fitnessclub in Berlijn Figuur 8: Schilderij van Rubens; Judgement of Paris

Bovenal heeft de vrouw mooie ronde vormen; haar heupen, haar borsten en haar buik hebben mooiere rondingen en deiningen dan mannen. Het mooi vinden van ronde vormen heeft altijd al geheerst. Mannen werden in de oudheid vooral gewaardeerd wanneer zij een vol, gespierd lichaam hadden, in een actieve houding. De contouren zijn in zulke lichamen duidelijk zichtbaar en geven een mooie schaduwwerking over de huid. Het lichaam van de vrouw heeft vloeiendere en natuurlijkere contouren. Haar vormen uiten in al haar lichaamsdelen haar vruchtbaarheid. Het volle en ronde van haar dijen en billen en het strakke doch gladde van haar onderbuik is een unieke eigenschap van het vrouwelijke naakt.

Naaktheid en Waarheid

De lichamelijke schoonheid huist helaas niet in ons allemaal. Zoals naakte afbeeldingen op reclames en in de kunst, zo zijn ze niet op een hete dag op het strand. Wanneer je een ideaalbeeld hebt, dan kun je, je op het strand nog wel eens rot schrikken. Het daguerreotype3, oftewel het stereotype, heeft zeker niet zo'n mooi en strak lichaam als in de kunst wordt afgebeeld. Er zijn stromingen geweest waarin kunstenaars lichamen van stereotypen afbeelden, maar dat zijn vrij korte perioden, vooral wanneer geen klassieke opvattingen heersten, geweest (zie figuur 8). Het lichaam is helemaal niet zo mooi. Veel lichamen hebben vreemde bulten en vetophopingen, zijn asymmetrisch en zeker niet glad. Mensen proberen deze onvolkomenheden te verbergen door kleding, zodat zij iets anders zijn dan dat zij werkelijk zijn.

Wij bedekken ons, omdat wij niet altijd naakt willen zijn. Dit kan veel problemen met zich mee brengen. Iemand die naakt is, is totaal overgegeven aan zijn omgeving. Hij geeft zich helemaal bloot en is kwetsbaar. Dit is een situatie waarin je, je niet elk moment van de dag kunt en wilt begeven. Wanneer wij naakt zijn, sluiten we de deuren van de slaapkamer of kleedkamer. We willen ons niet voor iedereen blootstellen; het is privé. Zelfs naturisten willen alleen naaktlopen achter beschermende, gesloten hekken.

Naakt is privé

Omdat wij het enige, naakte diersoort zijn dat zelf de keuze heeft zijn bedekking te kiezen5, is bekleding een onontbeerlijk begrip in een studie naar naaktheid. Zoals al eerder gesteld willen wij ons in het openbaar niet al onze naaktheid laten zien. Hiervoor hebben wij vele redenen. We hebben als Homo Sapiens echter de keuze in welke kledij wij ons kleden. Wanneer we uit gaan trekken we andere kleding aan, dan wanneer wij naar ons werk gaan. Kleding heeft een sociale functie, kleren maken de man, die zijn betekenis en achtergrond terugvindt in de cultuur.

Sociale functie van kledij

Figuur 9: Lingeriereclame. Figuur 10: Mannen in zakenpakken (kleren manen de man) Figuur 11: Lodewijk XVI; koningskledij mocht niemand anders dragen om de stand te onderscheiden.

Wie te veel naakt is verliest zijn waarden en wordt het onderwerp van spot. Actrices en acteurs die in hun clips en films te veel naakt zijn, worden niet meer serieus genomen. Zij verliezen hun inhoud en worden het onderwerp van louter lichamelijke begeerte. Lichamelijke begeerte staat ver van liefdevolle begeerte, waarbij respect en liefde komt kijken. Dit werd al zo'n 2000 jaar geleden uiteen gezet door Plato6. Aristoteles stelde met zijn mederedenaars vast dat er twee soorten Eros (begeerte) zijn, namelijk het Hemelse en het Alledaagse. Het alledaagse is de begeerte waar wij elke dag mee geconfronteerd worden op televisie na elf uur. Dit zijn hopeloze pornografische reclames voor sekslijnen en foute websites. Er wordt niets overgelaten van de waarde van deze vrouwen. Hemelse begeerte begeeft zich op een heel ander vlak, namelijk op het vlak van wederzijds respect en liefde. De relatie met je vriendin ligt (als het goed is) op een geheel ander vlak. Je begeert iemands inhoud en wat hij of zij waard is in het dagelijkse leven. Door je naakte lichaam schaamteloos in de massa te gooien, ben je niet meer waard dan een begeerlijk lichaam. Aristoteles legt ook uit dat begeerte het verlangen is naar dat wat je niet hebt en het liefst voor altijd in je bezit wil hebben. Kennis en inzicht vallen hieronder wanneer je hebt ontdekt hoe mooi de schoonheid is van geestelijke ontwikkeling.

Te naakt

De schoonheid van een naakt lichaam wordt dus op twee manieren ervaren; ten eerste de begeerte voor het vlees en ten tweede de begeerte van de schoonheid van een mens. Deze schoonheid heeft een diepere betekenis en ligt in verband met het innerlijke. Het Griekse denken leert ons hierover: "Wat innerlijk goed is, is noodzakelijk ook uiterlijk mooi, én omgekeerd"; (de gedachte van de kalokagathia)2. De uiterlijke schoonheid ligt daarom niet direct aan het oppervlak, maar is een synergie van het oppervlak, de houding van het lichaam als uiting van het innerlijke.

Naakt bevestigt door het beklede

Bekleed bevestigt het bestaan van het naakte. Lichamen die niet volledig naakt zijn, zijn veel krachtiger dan een lichaam dat geheel naakt is. Dit wil niet zeggen dat per se kleding noodzakelijk is om een versluiering teweeg te brengen. Bepaalde houdingen van het lichaam zorgen ook voor ongeziene plekken die de afbeelding extra interessant maken. De fantasie van de aanschouwer zal gaan werken en zijn verbeelding zal zelf invullen wat hij niet ziet. Vaak zijn deze fantasieën veel mooier dan het direct zichtbare. Het beeld wordt inspirerend. Halfnaakt is veel krachtiger naakt dan volledig naakt.

Figuur 12: Yoshitero Asai & Suzuki Tomoyuko, Never Forget! The Lesson Taught by Chernobyl; 1995, MKG

Naaktheid heeft in de geschiedenis niet echt een direct verband gehad met architectuur; tot aan het Modernisme. Aan het begin van de 20e eeuw werd evolutionair gebroken met de traditie van decoraties en ornamenten. Architecten als Le Corbusier en Adolf Loos zweerden decoraties af en verklaarden hun architectuur als naakte, mannelijke, musculaire architectuur onder het motto Purisme. Dit leidde tot waarheidsarchitectuur, gebaseerd op absolute waarden als simpliciteit, functionalisme en constructieve rationalisme4. In groot contrast met de kunst leidde de architectuur naar het ontkleden, terwijl de kunst in die periode het naakt achter de rug had. Het Modernisme was evenals de destijds heersende mannenmode (The English Gentleman)7 vertegenwoordigd door termen als functioneel, tijdloos en internationaal. Wanneer meningen van het publiek over Modernistische gebouwen gevraagd werden, dan kwamen reacties naar voren als kaalheid, gebrek aan warmte en comfort8. Rond 1925 kreeg de vrouwenmode een grote ommezwaai door de destijds heersende culturele opvattingen en maatschappelijke omstandigheden. De vrouwenmode werd rond 1910 bekritiseerd door bijvoorbeeld Le Corbusier als "onfunctioneel, speels en verspilling; de antithesis van de goddelijke ratio en simpliciteit", maar 15 jaren later had deze mode zich zo ontwikkeld dat zij een groot voorbeeld werd voor het Modernisme. De vrouwenmode had namelijk het ideaal van functionaliteit overgenomen, maar had menselijkheid en comfort ook als een belangrijke functie beschouwd. De ontwerpen waren wel mannelijk en musculair, maar niet naakt van decoraties. Tevens waren zij kleurrijk, tastbaar en enigszins sensueel. Le Corbusier leerde hier een les uit en geeft een ode aan de vrouwenmode in zijn boek Précisions. Hij verklaart dat de vrouwen een stap voor lagen op de modernisten en dat zij iets van hen konden leren. Mannenkledij schilderde hij sindsdien af als "generals suit"; oncomfortabel en te veel gericht op functie en macht4. Het lijkt erop dat hij inzag dat het Purisme een ideologie was die te veel gegrond was op volledige naaktheid. Er is in het Purisme geen ruimte voor fantasie en inspiratie.

Modernisme

Figuur 13: Pierre Koenig, Case Study House 22, Los Angeles

Het vroege Modernisme (Purisme) was niet aantrekkelijk en leefbaar. Het was een bouwkunst van de het tijdloze en minimale, zoals een standbeeld of museum (zie afbeelding 13). Er zijn heel mooie gebouwen ontworpen in die tijd, maar ook nu is duidelijk dat het eerder mooie kunstwerken zijn dan leefbare gebouwen9. De totale naaktheid die is aangehouden was niet inspirerend voor het geestelijke. De gebouwen is te af en komt zo heel ontastbaar over. De vrouwenmode in de jaren '30 gebruikten modernistische idealen in combinatie met de "menselijke maat". De naakte uitwerking van ontwerpen met een beetje decoratie, zoals een naakte vrouw met lingerie, is veel meer inspirerend dan naakte, kale, emotieloze ruimten. De decoraties en geringe bekleding kunnen de sociale functie van het gebouw uitbeelden en het karakter en concept versterken. De statische configuraties die in de beginperiode van het Modernisme veel toegepast werden, zijn later ook herzien door meer gedurfd geplaatste volumes die een veel sterker en meer inspirerend beeld opleverden. Door actieve beweging in het ontwerp toe te passen wordt het gebouw dynamisch. Deze dynamiek wordt al eeuwen gewaardeerd in de kunst. Mannen en vrouwen nemen houdingen aan van actie en geven zo een veel sterker beeld en vaak een verhaal. Het lichaam wordt er veel mooier door, omdat de contouren worden geaccentueerd. Bepaalde spieren worden aangespannen en er ontstaat een wisselwerking van schaduw en licht. Bij gebouwen is dit niet anders; de vorm dient een beweging uit beelden die wordt versterkt door schaduw en licht. De beweging is een verhaal dat aangeeft wat er is gebeurt en wat er zou gaan gebeuren. Door dynamische en een licht contrasterende decoratie of bekleding in de architectuur te gebruiken, ontstaat echte naaktheid. Alle betekenissen van naaktheid schuilen in de vorm en worden door de aanschouwer aangevoeld. Eerlijkheid, zuiverheid, kwetsbaarheid en openheid manifesteren zich in het uiterlijk van het gebouw. Het gebouw inspireert en wordt aantrekkelijk. Dit wordt collectief gevoeld door elke aanschouwer in elk era.

Recept voor architectuur

Figuur 14: Santiago Calatrava; Miwaukee Art Museum, Milwaukee Wisconsin, USA

Noten en bronnen.

Noten:

1 2 3 4 Vertalingen uit het Van Dale Woordenboek Wikipedia heeft artikelen met veel informatie en geschiedenis van de naaktheid http://nl.wikipedia.org/Naaktheid#Zie_ook In het boek "Nackt, die Ästhetik der Blösse", Wilhelm Hornborstel und Nils Jockel, Prestel Verlag, München-London-New York 2002, ISBN 3-7913-2635-X; is de hele kunstgeschiedenis, gericht op naaktheid en de betekenis daarvan, op duidelijke wijze verklaart. Het Paper; "Undressing Architecture: Fashion, Gender and Modernity" Mary McLeod, is een onderdeel van het boek Back from Utopia; The Challenge of the modern movement, Hubert-Jan Henket & Hilde Heynen, 010 Uitgeverij, Rotterdam 2002, ISBN 90 6450 4830. Het artikel geeft een duidelijk beeld van het ontstaan ven het modernisme en de invloeden vanuit de maatschappij vertaald in de mode. Het artikel "De naakte mens" van Dik Brummel geeft een goed overzicht van de naakte mens en de maatschappij en de evolutie van de mens en naaktheid. http://www.nvsh.nl/opinie/hervormingNaakt.htm "Plato, Symposium" en andere verhalen; Athenaeum ­ Polak & Van Gennep, Em. Querido's Uitgeverij B.V., Amsterdam 1995 Surface Architecture van David Leatherbarrow and Mohsen Mostafavi, MIT, USA 2002, ISBN 0262-13407-1. Het Paper; "The Vibrant Diversity of Modernism" Julius Shulman, is een onderdeel van het boek Back from Utopia; The Challenge of the modern movement, Hubert-Jan Henket & Hilde Heynen, 010 Uitgeverij, Rotterdam 2002, ISBN 90 6450 4830. Het artikel beschrijft de mening van de maatschappij over het Modernisme, gebaseerd op ervaring. Het artikel "Schonheit macht Schamschaft" van Paul Groot gaat over een kunstpettoonstelling van bijna naakten dames in de Neue Nationalgalerie van L. Mies van der Rohe in Berlijn. Hij benadrukt het verschil van het aanwezige publiek als de menselijke maat in contrast met het ideologische beladen stuk museale architectuur. http://www.mediamatic.net/article-200.9314.html

5 6 7 8

9

Figuren:

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Nackt, die Ästhetik der Blösse, Wilhelm Hornborstel und Nils Jockel http://www.sportsspeakers.nl/profile.php?Link_ID=179&Cases=ja http://www.nbu.bg/departments/d3.php?p=msc&l=publications&a=advert http://www.sportsspeakers.nl/profile.php?Link_ID=179&Cases=ja Nackt, die Ästhetik der Blösse, Wilhelm Hornborstel und Nils Jockel Nackt, die Ästhetik der Blösse, Wilhelm Hornborstel und Nils Jockel Nackt, die Ästhetik der Blösse, Wilhelm Hornborstel und Nils Jockel http://judgmentofparis.com/rubens.jpg http://www.turfjebeilen.nl/content/lingerie.htm http://cn.cl2000.com/fashion/fashion/life/images/images/business_suit02.gifDdd http://nl.wikipedia.org/wiki/Lodewijk_XVI_van_Frankrijk Nackt, die Ästhetik der Blösse, Wilhelm Hornborstel und Nils Jockel Back from Utopia; The Challenge of the modern movement, Hubert-Jan Henket & Hilde Heynen http://www.uwm.edu/People/bendiner/ut/

Information

Microsoft Word - het essay.doc

10 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

100336


You might also be interested in

BETA
Microsoft Word - het essay.doc