Read Microsoft Word - VI cild.doc text version

ANAR

srlr

VI ssenarilr, trcümlr

Bu kitabin çapi Ekson Azrbaycan mliyyat irkti, MMM EksonMobilin törm irkti trfindn maliyyldirilmidir

Baki -- 2006

Redaktor: Arif mraholu Rssam: Azr

ANAR. srlr. VI cild, Nurlan, Baki, 2006, 626 sh.

Müllif bu cildlrin nrin vsait ayirmi Ekson Azrbaycan mliyyat irktin, MMM EksonMobilin törm irktin drin minntdarliini bildirir

2

TORPAQ, DNZ, OD, SMA (kinopoema) Qayalar caib heykllrdir. Vaxtin yonduu, külyin döydüyü, dnizin gmirdiyi heykllr. Bu qaya "Sfinks" heyklin oxayir. Bu qaya "yumrua" bnzr. Lay-lay "Qatdama" qayalar. Sütun qaya. Bütöv qaya. Parçalanmi qaya. Çopur qaya. Hamar qaya. ah qalxmi qaya. Yatmi qaya. Bu mhur Qobustan qayalaridir. Ekranda smanin v torpain fonunda gah ayri-ayri qayalari, gah da bu qayalarin üstünd çkilmi rsmlri görürük, biçinçi, ov shnlri, ah-budaq buynuzlu maral, nizli atlilar, qdim qurban bayrami, yalli rqsi, qayiqda avar çknlr v s. Bu rsmlr bütün ekrani tutur. Torpaq, sma, qayalarin konturlarini görmürük. Mlum olduu kimi, Qobustan qayaliinda "Oxuyan da" vardir. Yuxarida tsvir olunan kadrlarin musiqi müayiti d yalniz bu "Oxuyan dain" ssi olmalidir. Bu kadrlar filmin proloqudur. Odur ki, onlarin ruhu, ahngi, ritmi, ss müayiti, bir sözl hr eyi filmin sas ideyasini-insan myinin, mübarizsinin, gözlliyinin v ölmzliyinin trnnümü ideyasini tyin etmlidir. Kamera yava-yava panorama edrk bizi Qobustan qayalarindan bir qdr arali yerln kiçik bir knd aparir. Torpaq fonunda ekranda yazi görünür. Torpaq boyu1 Susayib yanan Aberon torpai. Aberon kndi. Baxdiqca bax, dörd hndvrd aac, kölglik adina bir ey tapmazsan. Alçaq üzüm

"Boy" sözü burada "Dd Qorqud dastanindaki mnada qol, hiss, fil mnasinda ilnmidir.

1

3

meynlri el bil qizmar gündn çkin-çkin torpaa qisiliblar. Meynlrin yarpaqlarida bozumtul kül rnginddir. Bir mrtbli evlr, kl-kötür nahamvar dalardan quradirilmi alçaq hasarlar. Hasarlarin ensiz kölgsind "küçnin" hr iki trfind dalara söyknib oturmu adamlar. Barda qurmu, çömblib oturmu, yari uzanmi kiilr papaqlarini lap gözlrinin üstün basiblar. Hrktsizdirlr. Danimirlar. Bilinmir, oyaqdirlar, ya mürgü vururlar. Hr ey, hr yan, hami -- yol da, hasarlar da, evlr d, meyvlr d, adamlarin geyimi d, torpaq da v htta sma da vahid rng qammasindadir -- hng rngli v bozumtul kül rngli papaqlari olan rng qammasinda. Bu qammaya kontrast tkil edrk, dal planda qara çarablara bürünmü iki qadin keçir. Ekran tam bir sükuta, sssizliy qrq olub. Bu sssizlikd kamera air-air kndi seyr edir (panorama) -- küçlr, adamlarin üzlri hrktsiz, bürkülü, yarimyuxulu bir alm. Sonra uzaqdan gln bir ssi eitmy balayiriq. Bu ss araba ciriltisidir. Ss get-ged artir v nhayt, knd yolunun lap balanicinda, uzaq dal planda, kadra araba daxil olur. Araba yaxinlair. ndi biz arabani da görmürük. Bu qoca kiinin üzü qiri-qiridir, a saqqali, qara papai var. Vaxtairi tatarini qaldirib eyi vurur. --He... he... hoa, hoa. Arabanin içind on dn nazik, körp alma günibi (qlmsi) var. Arabanin tkrlri toz-palçiq içinddir. Qoca yorun v zgindir, ek d lap ldn düüb, arabani gücl çkir. Bel görünür ki, uzaq sfrdn glirlr. Araba knd daxil olur, kndin sas küçsil keçir. Divar kölglrind mürgü vuran qocalar, kiilr tnbl-tnbl balarini qaldirir, bigan nzrlrl qocaya baxir, onu tanidiqda laqeyd salamlairlar. Araba yanlarindan keçndn sonra kiilr yen papaqlarini gözlrinin üstün basib vvlki vziyytlrini alirlar. Tin bainda iki kii. Biri dain üstün çömblib, tsbeh çevirir. kincisi qlyan çkir. Tsbehli kii arabadaki qocaya müracitl: --Xo gördük, Krim. Deysn sfrin uzaq olub? Krim baba ona baxir, sonra yava-yava baini çevirir v üfüq

4

trf baxir. --Bli. Uzaqdan glirm. Güniblri göstrir. Qlyanli kii arabanin ardinca baxir. --Kii qoca yainda yamanca xriflyib. Dünyanin o baina gedib ki, n var alma gtirib kck. Ay pir olmu, denn bu qrib susuz torpaqda aac bitr? Tsbehli kii. --Eh, torpaq torpaq olsaydi, ata-babalarimiz kmidilr d... Bizdn axmaq olmayiblar ki... Qlyanli kii uzaqlaan arabanin ardinca baxib baini bulayir. ...Quyu bainda. Müxtlif biçimli, müxtlif tutumlu bom-bo, qupquru vedrlr, qablar siraya düzülüb. Qadinlar v uaqlar da quyu bainda növby durublar. Gülsüm: 24-25 yalarinda sifahi bir qadindir. Vedrni quyuya sallayib, kndiri trpdrk vedrni suyla doldurur. Quyu üstündki hrlngci firlatmaa balayir. Gülsümün balaca olu Kamil d yanindadir. --Ana, ver mn çkim, -- dey Kamil hrlngcin qulpundan yapiir. Var gücünü topalyib birthr hrlngci firladir. Növbdkilr arasinda etiraz sslri ucalir. Dolu vedr quyunun üstün çixir. Gülsüm lini uzadib vedrni götürmk istyir, birdn... Kamil sanki ilan çalan kimi atilir, hrlngcin qulpunu buraxir. --Babam glib, babam, -- dey yerindn qopub qaçir. Hrlngc iti sürtl geri hrlnmy balayir, vedr quyunun da divarlarina toxuna-toxuna taqqataraq dib gedir. Kamil balarin arasiyla qaçir. Krim baba ala qapini taybatay açib, arabani hyt çkir. Krim baba qaraqabaq, azdanian adamdir. Hrktind, davraniinda zhimlidir, airdir, hisslrini biruz vern deyil. Bax indi d neç günlük ayriliqdan sonra nvsi özünü ona trf atarkn, halini dyimir, azaciq gülümsünn kimi olur, lini Kamilin baina çkir v drhal ondan aralanib arabani boaltmaa balayir. (Qocanin sciyyvi bir hrkti var. Bu hrkt diqqtimizi çkmlidir. Çünki sonralar biz hmin hrkti Krim babanin olunda, nvsind v nticsind görcyik). Gülsüm onlara yanair. Krim babani görüb vedrni yer qoyur, klaayisini düzldir.

5

--Xo glmisn, -- deyir, -- üryim dammidi ki, bu gün glcksn. Yuxum çin çixdi... ...Kamil dar tozlu küçlrl qaçir. Sahil çatmir. Qaridan gln baliqçilari görüb dayanir. Baliqçilar görünür dnizdn yenic çixmilar. llrind baliqla dolu znbillr var. ki cavanin çiyinlrind tor var. Baliqçilardan biri Kamilin atasi lidir. Kamil ona trf atilir. --Babam glib. li v Kamil ev trf gedirlr. Kamil: --Aac gtirib? --H. Neylyck onlari? --Torpaa basdiracaq. --Niy? --Nec niy? Böyüyüb qol-budaq atacaq, almasini yeycyik, kölgsind oturacaiq. --Bs haçan böyüycklr? --Yen soru-sual balandi... Sn böyüynd onlar da böyüyck. liyl Kamil ala qapidan içri girirlr, n görslr yaxidir. Divarin dibind üç alma günibi ucalir. ndic basdirilibdir. Krim baba is yer qazib dördüncüsünü basdirmaa hazirlair. li: --Xo glmisn dd. Krim baba iindn qalmadan baini trpdir. Gah onun beldn möhkm yapimi kobud llrini görürük, gah da bell atilan yumaq, tz, tünd torpai. li: --i, yoldan glmisn, bir dincini alaydin. Axam trfi kömklib bir yerd basdirardiq. Krim baba cavab vermdn iin davam edir. *** Qoca iini dayandirir, nfsini drir, trini silir. Diqqtl ona baxan Kamil nzr salir. Beli bir knara qoyur. Aaci götürüb sliq il çuxura salir. (Kamil) --Saxla bunu, ancaq düz tut. Kamil tam bir msuliyytl aaci möhkm v düz tutur. Krim baba çuxura torpaq tökür.

6

Krim: --Yaxi. Burax. Eyvanda Gülsüm, li gtirn znbilin örtüyünü qaldirir. Tccübl: --Ddm vay, gör n boyda baliqdir. Kamil, d gl buna bax. li: --Kii özün i tapibdi. i bu oqrib torpaqda ey bitr? Ondansa meynlr yaxi qulluq elyydi. Gülsüm: --(Qiqirir) -- Kamil, ay Kamil, gl bir gör ddn n boyda baliq gtirib. Kamil: --(Aaci tutub) stmirm. Gülsüml li bir-birin baxirlar. Krim vedrni götürüb quyuya trf gedir. li: --Dd, bir sbrin olsun da. Bu saat çöryimi yeyim, su gtirirm. Krim cavab vermir. li: --Ay tlsir ha. Krim birinci aaca su tökür. Kamil diqqtl baxir, sonra soruur: --Baba, niy su tökürsn? Krim cavab vermir. kinci vedrni götürüb ikinci aaca yaxinlair. Krim: --Sn yeyirsn, içirsn? Aac da bel... Azr: --Aac da su içir? Bs aac n yeyir? Krim: --Bax bu torpai yeyir aac. Köklri torpain irsini çkir canina. Bildin? --H, mn d böyüynd aac kcm. li: --(Onlara yanair) -- , n hrdmxyalsan. Bs deyirdin baliqçi olacaam. Kiinin sözü bir olar. Krim:

7

--Yoxsa snin sözün yaman bir oldu. Sn d vvl çox ey deyirdin. Baa baxmaq istyirdin. Sonra dniz sni el çkib apardi ki, heç özün d bilmdin. li: --Naükür olma, dd. Bizi saxlayan dnizdir. Bu quru torpaqdan dolanmaq olar? Qurban olum dniz. Çöryi mn o verir. Krim: --Verir, verir, bli. Amma sn dnizin namrdliyini hl görmmisn. Bütün verdiklrini bir gün adamin burnundan el tökür ki... Yox, pis-yaxi n varsa, bax, bu torpaqdadir. Qazir. *** Krim baba eyvanda hsir üstünd uzanib. O biri trfdn ev nrdivan dirnib. Evin daminda görünür n is tikilck. Dalar sira il düzülüb. Aaida li palçiq hazirlayib. Kamil indi buradadir. Atasinin iin baxir. li torpai tp kimi yiib ortadaki çuxura vedrdn su tökür, bell qaridirir. Kamil: --Sn neynirsn? --Palçiq düzldirm. --Niy? --Bura bax, gl rt ksk... Neç sual vercksn? Kamil: --(Barmaqlarini bir-bir yumur). Bir... iki... üç.. yüz. --Yaxi birini verdin. Qaldi qalani. Mn palçiq düzldirm. Damda eyvan tikirm. --Niy? --Niy? Yen niy? Onun üçün ki, oturaq orda... Ora ntiq srin olacaq... Yel vurub yenglr oynayacaq. Ordan dniz görünck... Dniz baxacaiq. --Niy dniz baxacaiq? --i, nec yni niy? -- Kamili götürüb bai üzrin qaldirir. -- Bax, o yana bax. Dnizi görürsn. Uzaa bax e... Lap uzaa. Gördün? --He, he... Odey... Dnizin müsiqi temasi. --H, görürsn n gözldir. ndi dü görüm. (Kamili yer qoyur).

8

Bax, sn dnizi gördün. Amma burdan görünmür. Eyvan olanda hamimiz qalxacaiq ora... Dnizi görcyik. Gülsüm: --Kamil, bala get bu çayniki doldur. (liy) Bir dincini alaydin, dnizdn tz glmisn. Yorunsan. Sn d lap atan kimisn, vallah. li: --Yox, yorulmamiam. ...Kamil quyu bainda. Bir qdr knarda Aca xalanin eyvani görünür. Aca xala eyvanda oturub yuxa biirir. Kamil maraqla ona baxir. Aca xalanin qabaindaki taxtalarin üstünd un var. Un tpciyinin ortasindaki çuxura su tökür. Qaridirir. Xmir düzldir. Kamil bu iin atasinin gördüyü il oxarliina mat-mttl qalir. --Aca nn, ndi bu bel. --Xmirdir, ay bala. Yuxa biircym. Bir azdan gl yeyrsn. Kamil dolu çayniki anasina gtirir. li torpaqdan yeni tpcik düzldir. Kamil: --Dd, bs bundan yuxa biirmk olar? li: --Bain xarab olub. Torpaqdan yuxa biirmk olar? --Bs Aca nn biirir. Dedi ki, xmirdir. ndi yuxa biircym. Gl sn d verim. --Xmiri undan düzldirlr. Bu, torpaqdir. Kamil: --H... bs unu ndn düzldirlr? --Unu? Budadan. --Bs budani? --Budani? Buda torpaqda bitir. --Torpaqda. Görürsn, bs sn deyirsn torpaqdan olmaz. --Yaxi, bsdir, qurtar. Kamil atasinin iini müahid edir. Krim baba yuxuya gedib. Gülsüm pncrlri yuyur. ski il sol trfdki pncrni silir. Pncrnin üsi trtmiz hamardir. Gülsüm hvsl, cldlikl ilyir. Bu dinamik kadrlarda kontrast tkil elyrk ekrana gec çökür. Sakit, ulduzlu gec. Hr yan yuxuya qrq olub. Sükut. Sssizliyi yalniz ilbizlrin ssi v dnizin çox uzaq uultusu pozur.

9

Meynlr yatir, torpaq yatir. Quyu yatib, hrlngc firlanmir. Yüngül meh onu bir balaca cirildadir. linin tikdiyi yuxari eyvanin dalari yatib. Divarlar, hasarlar, ev yatib. Ulduzlari ks edn pncrlr yatib, qapilar yatib. ümal alma tinliklri yüngül mehd zrif-zrif titryir. Otaqda Gülsüm yatib. Eyvanda hsir üstünd Krim baba, li, Kamil yatib. Meyn yarpaqlari yüngülc trpnir. Ayin gümüü iiinda narin qumlar sanki ürprir. Qfil iddtli külk zrbl sol trfdki pncrni taybatay açir, pncrni divara çirpir. ü çingilti il çilik-çilik sinib yer tökülür. Külk qumlari göy sovurur. Meynlri silklyir. Külk alma aaclarini da trpdir. Qum yeri, göyü tutur. Dnizin uultusu külyin ssin qariir. Quyu üstündki hrlngc sürtl firlanir. Alma aaci get-ged daha çox sir. ...Sakit, aydin bir shr. Göy üzü açiqdir, tmizdir. Külkdn sr-lamt yoxdur. Sma fonunda Kamilin, linin, Krimin siftlri. Fikirli, qayilidirlar. Tam bir sükut, sssizlik. Kamera onlarin donmu baxilarinin istiqamtini götürür v biz külyin sindirib yer atdii alma aacini görürük. Hr üçü el bil meyid yaninda durublar. ...Krim baba bir söz bel demdn vedrni götürüb, su dalinca gedir... Sükut içind aaclari sulayir... Qarilari bir-birin çatib dayaq düzldir. Dayaqlari aaclarin yaninda basdirir. Aaclarla dayaqlari brk-brk bir-birin balayir... Daha külklr onlara bir ey ed bilmz. Krim baba aaclarin dibini bellyir. Peyin tökür. Bir-birini haqlayan kadrlarda Kamill birlikd biz d Krim babanin air, çtin mübarizsini -- bu aaclar urunda mübarizsini müahid edirik. Aaclarin dümnlri güclüdür, çoxdur -- quraqliq, bürkü, isti, külk, soyuq. Bu mübarizd Krim baba mlubiyytlr düçar olur. Aaclar quruyub ldn gedir. Krim baba quruyub zay olmu iki aaci drin kdr içind torpaqdan çixarib atir. Bürkü bir gün. Qizmar gün.

10

Kamil smaya baxir. Uca açiq smada bir bulud bel yoxdur. Kamilin yaninda dayanmi Krim baba da göylr baxaraq: --Ay qurban olduum. Yni bir damci yaiin yoxdur, bu yaziqlar quruyub ldn getdilr axi. Krim babanin siftinin qiriiqlari cadar-cadar olmu susuz torpai andirir. Göylrdn ümidini üzmü Krim baba bdi iini davam etdirir: quyudan su çkir, vedrlri daiyir... aaclari sulayir. Sulanmi torpaq ancaq qisa bir müddt nm qalir. Qumlar drhal suyu canina çkir. Krim baba yeni vedrni gtirnd, torpaq sanki heç sulanmayibmi. Krim babanin lap heyi ksilib. Nfsini drir v son qüvvsinini toplayib aaci sulamaq üçün iki vedr d gtirir. Onun ardinca gln Kamilin d lind su dolu iki kiçik srnic var. Krim baba son aaci sulayir. Trini silir. Dodaqlari susuzluqdan çatdaq-çatdaqdir. Kamilin balaca srnicini götürüb dodaqlarina yaxinlidirir. Ancaq birdn dayanir, srnici tzdn Kamil uzadir ki, al sn iç. Kamil baini yellyir. Krim baba azaciq dodaqlarini isladib srnicin suyunu aacin dibin ndrir. Birdn-bir hava dyiir. Hardansa peyda olmu buludlar göyün üzünü tutur. ldirim çaxir v... leysan yai yamaa balayir. Krim baba göy baxir. Bu baxida n yoxdur: bel zarafatlar edn allaha, ya tbit qzb, grgin v nahaq zhmtin mnasiz yorunluu v eyni zamanda sevinc. Uzun intizardan sonra nhayt yaila frhlnn insanin sevinci. Krim baba yilib aaclarin üstünd yai damcilarini yalayir. Onu tqlid edn Kamil d bu hrkti tkrarlayir. Baba-nv birbirin baxir v sevincl gülümsünürlr. Bu blk filmd Krim babanin ilk tbssümüdür. Yai yair. Quyu bainda bo vedrlr ss-küyl yai yair. Arvadlar vedrlrini, qab-qacaqlarini qapib evlrin qaçirlar. Yai yair. Evlr, hasarlara, küçlr yai yair. Küçlrdki adamlar tlsik qaçiirlar, islanmaq istmirlr. Birc Krim baba mftun olmu kimi yaiin altinda dayanib, deysn heç trpnmk fikrind deyil. Onun yaninda Kamil sevincl atdanib-düür. Göy get-ged qaralir, tündlir. ldirim çaxir. Göyd od qirbanclari. Sanki torpaq, su, od v göy bir-birin qariib. Gülsüm tla içind otaqdan çixir. Hycanla:

11

--li... dnizddir, -- deyir. Krim babanin üzündn n is bir kölg keçir. Gülsüm (çadrasini baina ataraq): -- Mn getdim dniz qiraina. Krim: --Dayan (Açilan ala qapini göstrir). Deysn gldi. Qapi açilir. Boylu-buxunlu bir kii daxil olur. Bu, Muraddir, Gülsümün qardai. Muradin balaca qizi Solmaz da yanindadir. Murad pencyil Solmazi yaidan qoruyur. Gül-gül onlara yanair. Gülsüm: --Ay aman, allah haqqi Muraddir. Kamil bir bax, day-day glib. Kamil: --Day-day. Murad: --Ay sizi xo görmüük. Gülsüm: --Vallah, heç inanmaim glmir. Ayainizin altina n spk? N cb bel, gün hayandan çixib? Ay allah, Solmaz balama qurban olum. Murad: --Axir ki, yiiib gldik. i hkimlr dedi bu qiza kömk ets, qum elyck. Mn d dedim gtirim görk n çixar. Krim: --Xo glmisiz. Murad: --Krim dayi, deysn burda me salirsan. A kii, bu susuz yerd bunlarin axiri n olacaq? Krim: --Görk d. Maallah, ayain yüngüldür. Yai gtirmisn. Murad: --Bli, bli. Bu yaii xsn snin üçün sifari vermim. (Kamil) -- Ndi inanmirsan? Hl snin day-dayindan xbrin yoxdur. (Uzaqda imk çaxir). styirsn bu saat bel elyim göy guruldasin. lini qaldirir v drhal göy gurultusu eidilir. Kamil lap mat-mttl qalib. Murad Kamili qaldirir, atib-tutur, yer qoyur.

12

...Aydin günli bir gündür. Solmazla Kamil qumluqdadirlar. Solmaz xst görkmli bir uaqdir. Kamil: --Sn niy ayaqlarini quma basdirirsan? Solmaz: --Mnim ayaqlarim yridir. Atam deyir ki, quma qoysan düzlr. Kamil: --Gl quyu qazaq. Solmaz: --Qazaq. Kamil v Solmaz quyu qazirlar. Murad onlara yaxinlair. Kamil: --Sn böyüynd kim olacaqsan? Solmaz: --Bilmirm. Kamil: --Mn baban olacaam. Murad: (onlara yaxinlair). Baban kimi, h? Bs baliqçi olmaq istmirsn, atan kimi? Kamil: --Baliqçi da olacam, baban da. Murad --Yox, qoçaq, sn ondansa neftçi ol. Çünki sn böyüyn qdr burda n ba qalacaq, n baban. Kamil: --Niy? Murad: --Niy? Çünki biz bu saat hr yerd neft tapiriq. Bütün bu balar da gedck gurupbultuyla. Hr yan neft olacaq, neft. Kamil: --Neft ndir? --Eh, bilmirsn neft ndir? Neft... bax, bu torpai görürsn, bunun alti dolu neftdir. Murad çömlib onlarin yaninda oturur v gülümsünrk tez-tez torpai qazmaa balayir. --Bax, bu saat burani qazacam, neft çixacaq. Kamilin gözlri brl qalib. Gah Murada, gah onun llrin, gah

13

qazilib drinln "quyuya" baxir. Kamilin üzünd tccüb ifadsi tlala, nigarançiliqla vz olunur. "Quyu" get-ged drinlir. Knara atilan topraq tpciyi böyüyür. Murad indi üzüqoyulu uzanib qalir. Birdn Kamil hönkürüb yerindn siçrayir, alaya-alaya ev trf qaçir. --Ana, ay ana. -- Gülsümün üstün atilir. stmirm... mn istmirm... neft... mn qorxuram. Murad bu gözlnilmz hrktdn özünü itirn kimi olur. Prtprt gülümsyrk onlara yaxinlair. Kamil anasina siinir. Murad: --Ay axmaq, ndn qorxursan? Neftin nyindn qorxursan? Bax. Cibindn kiçik aliqan çixarir, yandirir. Kamil hl d alayaalaya eyni zamanda maraqlanir. Murad: Görürsn? (Söndürür, yandirir) Bilirsn bu niy yanir? Çünki burda benzin var. Benzini d neftdn düzldirlr. Baa düdün, h, daha onda alama. Kamil Muradin lindki aliqanin alovuna baxir. Odun musiqi temasi sslnir. Murad odu söndürüb aliqani Kamil uzadir: --Al, ancaq itirm... Al, al, yoxsa bax, vermrm. *** Kamil qayaliqlara trf gedir. Qaya rsmlri: ov shnlri, yalli, avarçilar. Kamilin lind sbt var. Kamil qayalarin arasiyla gedir, diqqtl qayalarin altina baxir, n is axtarir. Birdn qayanin ardindan gln Muradla Solmazi görür. Murad: --(Tccübl) Neylirsn burda? --Anam mni yumurta almaa göndrib bazara. Murad: --Bazar ki, o trfddir. Kamil: --Bazarda yoxdur yumurta. Amma burda mn özüm o gün görmüdüm. Qayanin altinda. ndi tapa bilmirm... (Axtarir v birdn sevinck) h, budey! Murad: --(Onun lini tutur) Dayan görüm. d, bu göyrçin

14

yumurtasidir. Dym bunlara. Bunlardan göyrçinlr çixacaq, uçacaqlar göy. Yava, bastalama. Ay sni, görmürsn göyrçin yumurtalaridir. Solmaz piqqildayib gülür. Kamil: --Onda bir dnsini götürürm. Murad: --Dedim ki, olmaz. Sn indi bir yumurtani götürüb sindirsan, sonra göyd göyrçinlrin biri az olacaq. Bildin? Solmaz: --Ata, bu yumurtalardan qular çixacaq? Murad: --H, qizim. Yumurtalari sindirib çixacaqlar, sonra da uçub gedcklr, ey... bax, ora. Eitmmisn, deyirlr ki, çox yerd yatan yumurtalar göyd uçan qu olub. Yaxi, gedk ev. *** Krim baba aaclari sulayir. Murad: --Krim kii, deyirsn yni bunlardan bir ey çixacaq? Krim: --(çiynini çkir) n deyim, vallah, hr ey allahin ixtiyarindadir. --Yaxi, neç ildn sonra mhsul verr? --N deyim, on ildn -- on be ildn. Murad: --(sükutdan sonra) Neç yain var Krim kii. --Yetmii keçmim (dik Muradin gözlrinin için baxir). Eitmisn: kiblr yemiik, kk yesinlr. *** Murad, Kamil v Solmaz qayalia trf gedir v... sinmi yumurtalari görürlr. Murad: --Baxin. Yumurtadan tz çixmi balaca göyrçinlr güc-blayla hrkt edirlr. Bu zaman qayanin dibindn ana göyrçin v baqa göyrçinlr havaya uçurlar. Onlar get-ged yuxari uçurlar. Göyün açiq fonunda görünürlr. Smanin musiqi temasi sslnir. nsanlar -- Kamil, Solmaz, Murad hsdl göyrçinlr baxirlar. Kamil:

15

--(Balaca göyrçinlri göstrir) bunlar da uçacaqlar, h? Murad: --Lap yqin. Bir vaxt glck siz d uçacaqsiz. Kamil: --Biz? Murad: --H, siz. Bel mainlar düzldiblr, tyyar deyirlr onlara. Adamlar onlara minib qalxirlar göy. Hl onlar azdir, tk-tük. Getged çoxalacaq, onda hami uçacaq. --Bs onlar haçan çoxalacaq? --Benzin çox olanda. --Benzin? --Bli, benzin. Onlar benzinl uçur. Benzini d neftdn düzldirlr. Mn dedim d sn, dünyada hr eyin sli, bax, bu torpain altindaki neftdir. Onu ordan, torpain altindan çixartsaq, onda biz d bax ora, göyün üzün qalxacayiq. Hr üçü balarin qaldirib smaya, prvaz edn göyrçinlr baxirlar. ...Ayriliq günü. Muradgil yola düürlr. Murad: --Di salamat qalin. Gln yay yen glcyik. Gülsüm (Birdn) vay, vay, baima xeyir, lap yadimdan çixmidi. Sn allah, bir ayaq saxlayin. Kamil qurban olum, qaç bir su gtir. Murad: --i, yaxi sn d. Gülsüm: --Yox, yox, dünyasinda qoymaram. Quyu bainda. Arvadlar növbd dayanib. Aca xala yuxa biirir. Kamil srnicl qaçaraq glir. Aca: --Ay snin qadani alim, yen vaxtinda glmmisn. Yuxam hazir deyil. Bir azdan gl, sn tptz yuxa verim. Gözlrinin qadasini alim, niy bel töyüyürsn? Kamil: --Dayim gedir. Anam dalinca su atmaq istyir. Növbdki qadin: Gtir bura qabini (vedrsindn su tökür).

16

Gülsüm qonaqlarin dalinca su atir. Muradgil gedir. Darvaza balanir. Adi hyat davam edir. Gülsüm: --Kamil, al bu çayniki, su gtir. Kamil çayniki götürüb quyu baina glir. Aca nn yuxa biirir, qizi ona kömk edir. Aca: --H, indi sl vaxtinda glmisn. Al bu yuxani. sti-isti vur bdn. --Yox istmirm. i, götür deyirm sn. Mn özgsi deyilm ki. Nvazil Kamilin baini siallayir. Kamil dolu çaynikl ev qayidir. Gülsüm çayniki odun üstün qoyur. Gülsüm: --Ndi o el lindki? --Yuxadir. Aca nn verdi... Mn istmirdim... -- Gücl verdi. --N olar, Aca xala özg deyil ki? Bs niy yemirsn? --stidir. Gülsüm: --(lini vurur) A, dorudan lap istidir. Kamil yuxanin bir trfindn dilyib çeynmy balayir. Qiqiriq ssi glir. --Gülsüm baci, ay Gülsüm baci! Aca nnnin qizi qaça-qaça glir. Rngi qaçib, dili-dodai sir. --Anamin hali xarab oldu. Gülsüm, Aca xalanin qizi, onlarin dalinca li v Krim baba Aca xalanin evin trf qaçirlar. Kamil yuxani lind brk-brk tutub, azindaki tikni çeyny-çeyny onlarin dalinca qaçir. Aca xalanin eyvanina trf arvadlar axiib glir. Eyvanda rngi aappaq olan Aca xala, daha dorusu onun meyiti. Arvadlardan biri Aca xalanin qizini görüb brkdn qiqirir. --Gl ay yaziq, gl anasiz qalan yaziq, getdi anan ey, yetim qalan canina qurban olum snin, ey... Aca getdi limizdn, ey... Vay-ivn qalxir. Arvadlar ai deyib alayir. Arvadlardan biri yalin ayaini bilmdn qizmar sacin üstün basir, ayaini yandirib: -- Uf-uf -- dey qiqiraraq knara siçrayir. Kamil bir knarda mat-mtl donub qalmidir. lind yuxani

17

brk-brk sixir. Özü bel hiss etmdn mexaniki olaraq yuxani dilyib çeynyir. Krim: --Eh, ölüm gözl qa arasindadir. Vay-üvn güclnir. (Bu epizod çox mühümdür. gr vvlki epizodlarda Kamil dünya haqqinda, hyat haqqinda müxtlif eylr öyrnir, mnimsyirdis, bu epizodda o ilk df ölüml üz-üz glir. Uain ölüml ilk df rastlamasi hmi sarsidici olur. Bu gözlnilmz qfil ölüm, "göz il qa arasinda olan ani ölüm Kamili xüsusil sarsitmidir. Axi bec dqiq bundan qabaq o, Aca xalani sa v salamat görmüdü. Axi o Aca xalanin indic verdiyi hl soyumami yuxani çeynyir. Aca xala is artiq yoxdur. Aca xalanin indic üstünd yuxa biirdiyi sac hl qizmardir, hl yalin ayai yandira bilir. Aca xala is artiq yoxdur). Kamil öz evlrinin eyvaninda oturub, düüncy dalib, hl sona qdr anlaya bilmdiyi hadisnin tsiri altindadir. Hava qaranliqlair. Arvadlarin alayib-zaridiqlari uzaqdan eidilir. Kamil durub gziir, baa düür, badan çixib qayalia trf gedir. Ancaq bu sslrdn, ailardan, oxamalardan qaça bilmir. Bu sslr, bu sözlr onun qulaqlarini, qlbini, içini doldurmudur. Qaya rsmlri, yas mrasimlrinin rsmi, llrini göy qaldirmi qadin rsmlri fonunda ucadan ai deyn qadin ssi: Mn ölsm sn qurban, Sn ölm yaziam mn. ...Shrdir. Aca xalanin meyidi qara kcav üstünd. Kcav kiilrin çiynind. Dfn mrasimi. Qabaqda air addimlarla qara geyimli, qara qapali kiilr gedir. Balarini aai sallamilar. Kii molla avazla oxuyur. Kiilr onun ssin ss verirlr. Arxadan qara çadrali arvadlar glir. (Hyatin gündlik axinina daxil olmu rng kontrastlariyla da verilmlidir... Bozumtul, hng-kül rngli kndin küçlri, divarlari, evlri fonunda zil qara dfn mrasimi -- qara kcav, qara geymi adamlar). Knd qbiristanlii. yri-üyrü, müxtlif biçimli, müxtlif rngli, müxtlif "yali" ba dalari. Yenic qazilmi qbrin müdhi çuxuru. Qbrin yaninda tz topaq tpciyi. Kamil diqqt v maraqla bütün bu eylr baxir... küçlr,

18

adamlara, qazilmi qbr, torpaq tpciyin. Meyidi qbr salirlar. Arvadlarin vay-ivni güclnir. Aca xalanin qizi özünü qbrin üstün atir: --Yox, yox, yox, yox... qoymaram... Mni d onunla basdirin, mni d... Arvadlar bir thrl onu knara çkirlr. Kiilr bel götürüb qbr torpaq tökürlr. Krim baba (Kamili görüb): sn burda neylyirsn? Çix get ev. Bura uaq yeri deyil. Gl bura, yaxi, mn d gedirm. Kamilin lindn tutub qbristanin içiyl gedirlr. Qbirlrin birinin yaninda Krim baba dayanir. Fikirli-fikirli qbr baxir, sonra Kamil müracit edir: --Nnn rhmtliyin qbiridir. Nnn yadina glir, Kamil? Kamil cavab vermmi özü cavab verir: -- Amma hardan yadina glck. O vaxt iki yain olardi (köksünü ötürür) Eh, deyir, "da olsaydim, riyrdim, torpaq idim dayandim". Gedk bala. Adtn az danian Krim baba bu gün ndns söhbtcil olub. Aca nnnin ölümü ona görünür, çox air tsir edib v indi Kamill daniarkn o sanki müsahibin müracit etmkdn artiq özü-özün daniir, qayilarini, drdi-qmini öz-özün daniir. Krim: --Hamimizin axiri bax, bu qara torpaqdadir. Hamimiz ölüb bura glcyik. Pauza. Kamil: --Baba, hami ölck? --Hami, bala, hami. Yer üzünd n qdr mxluq var hamisi. --Bs niy? --Onu bir yaradan bilir, bala (Pauza). --Baba, mn d ölcm? Krim baba sanki fikirlrindn ayrilir, müsahibinin kim olduunu xatirlayir v drhal ayri trzd deyir: --Yox, sn ölmycksn. --Niy? --Sn böyüyncn el bir ey tapilacaq ki, adamlar ölmsin. (Pauza) --Baba, bs sn ölcksn? --Mn ölcm, bala, ölcm.

19

--Bs deyirsn el ey tapilacaq ki, adamlar ölmyck. --Ona mnim yaim çatmaz, bala. Onu tapanacan mn ölrm. Amma sn hl balacasan. Bütün ömrün irliddir. Sn böyüyn bir ey tapilar. Mnim ömrüm az qalib. Lap az... Onlar gedirlr. Qfildn Kamil qbir dalarinin birinin üstünd kil görür (mlum olduu kimi Qobustan kndlrinin birinin qbiristanliinda qbir dalarinin üstünd killr çkilmidir. Samovar kli, at kli, tiki maininin kli v s.). Kamil bu killr böyük maraqla baxir. --Baba, bs bunlar ndir? Krim: --Bunlar killrdir. Bizim kndd bel adt var. Qbir dainin üstünd kil çkirlr. --Bs bu ndir? --Özün görmürsn? Atdir. Bu, Zülfüqar kiinin qbiridir. Rhmtlik mehtr idi. --Bs bu ndir? --Bu, çayçi Mmmdin qbiridir. Görürsn, samovar çkiblr. --Bs bu? Bu, tiki mainidir. Bir zinger Sadiq vardi. Drziydi. Paltar tikrdi. Onun qbridir. Söhbt sasinda biz qbir dalari üstündki bu deyiln v baqa killri görürük. Aca xalanin qbri trfindn alama ssi güclnir. Qbir torpaqla doldurulub. Adamlar dailiir. Kamil: --Baba, bs Aca nnnin qbrind n çkcklr? --N bilim, ay balam. Blk çörk çkdilr. Axi o çörk biirirdi. Torpai sani yaasin, yaxi arvad idi. Kamill Krim baba qbirlrin arasiyla gedirlr. Kamil: --(kilsiz qbir daini göstrir) baba, bs burda niy heç n çkilmyib? kilsiz qbir dalari... Biri, ikisi, üçü, dördü... Krim: --Yqin bu el adamlarin qbiridir ki, onlar bel bir i görmyib. Onlarin heç bir ii heç ksin yadinda qalmayib. Yaayiblar, ölüblr, vsslam, heç ks d yadina sala bilmyib ki, axi bunlar neylyib.

20

Ölüb gediblr, vsslam... Ona gör d bilmyiblr ki, n çksinlr... Qoyublar el bel qalsin. Pauza Kamil: --Baba bs snin qbrind n çkcklr? Krim baba bir müddt susur, sonra çtinlikl deyir: heç n... --Niy? --N bilim... Bel d... Axi mn neylmim ki... Axi mn kimm? H, kimm... baban? N olsun. Meynlr hl babamdan qalib, mn d el onlara qulluq elmim. Vaxtinda yerini ilmim, ksmim... Amma n olsun ki... Susaraq addimlayirlar. Sonra Krim baba yen söz balayir. --Bax, o alma aaclarini gtirmim ha, allah elsin onlar tutsun. Böyüsün, çiçk açsin, sonra vallah ölümdn d qorxum yoxdur. (Pauza) Allah rva bils, almalar böyük aac olsalar, onda qbrimd onlarin klini çkrlr. *** lin fsillri dyiir. Payizin sari yarpaqlari tökülür. Meyvlr çilpaqlair. Qidir. Qar yair. traf aa bürünür. Sonra qarlar riyir. Hl yaz deyil, amma yazin rfsidir. Krim baba alma aacinin yaninda dayanib, lind iri qayçi var, aaclarin artiq budaqlarini ksir. Kamil: --Baba, bunlari niy ksirsn? Krim: --Bu bhrsiz budaqlardir, bala. Bunlari ksib atmaq lazimdir ki, aac yüngüllsin, yaxi böyüsün. Bax, bunu ksmk lazimdir, (ksir). Bir d bax, bunu. (Qayçini Kamil uzadir). Al, bunu sn ks, öyrn yava-yava. Kamil qayçini götürüb ksmk istyir. Krim: --Yox, yox, bel yox. Yava ki, tumurcuu ksrsn, bax h, tumurcuu ksm. Tumurcuu kssn aac quruyar. Görürsn bu tumurcuu, bu aacin canidir. Qoy yaz glsin, allah qoysa bunlar hamisi açilacaq. (Qürurla aaclara baxir). Deysn tutdular. ... Krim baba çarpayida uzanib. Xstdir. Hkim onu müayin edir. li d burdadir. Kamil qapinin dalindan

21

baxir. Hkim linin qolundan tutub hyt düür. Kamil onlarin dalinca glib söhbtlrini dinlyir. Hkim: --Hali airdir, sndn n gizldim. Yaza çtin çixa. Mn drmanzad verrm, n lazimdir elycm. Amma... (baini bulayir, köksünü ötürür) yaziq kii myinin bhrsini gör bilmdi. Aaclara bu qdr qulluq eldi, üzdü özünü. ndi bu tumurcuqlar açanda ölüb gedck... Eh dünya, dünya. Kamil son cümllr diqqt yetirir. N bard is grgin düünür. Sonra babasi yatan otaa gedir. Çarpayiya yanair. Krim baba çtinlikl lini qaldirib Kamilin baini siallayir. Kamil pncry yanair, n is götürür, hyt düür, alma aaclarina yanair. O yan bu yana baxir. Sonra lindki qayçi il alma aacinin tumurcuqlarini ksmy balayir. Arxadan linin yanadiini hiss etmir. li: --(tccübl) Neylirsn, Kamil? Kamil diksinib siçrayir, atasina trf çevrilir: -- Tumurcuqlari ksirm. --Niy? --Ki... babam ölmsin (linin anlamadiini görüb izah edir) hkim mi dedi ki, tumurcuqlar açanda babam ölck, mn onlari kscm ki, açilmasinlar, babam ölmsin. Mn istyirm ki, babam ölmsin. li Kamilin baini siallayir. Qayçini ehtiyatla ondan alir. --Yox, ay bala, sn düz baa dümdin. Bax, sn bu tumurcuqlari kssn, onda baban ölr, amma ksmsn ölmz. Sn hkim inanma, baban ölmyck. Amma, sn d bunlari ksm. Qoy açilsinlar. Qoy aaclar çiçklsinlr. Onda baban heç vaxt, heç, heç vaxt ölmz. Baa düdün? --H. --Ay sa ol. Gl gedk eyvana qalxaq. Kamili qucaina alir, öpür. Nrdivanla ikinci mrtbdki yeni eyvana qalxirlar. li dnizi göstrir. --Ora bax, dnizi görürsn? Kamil v li dniz trf baxirlar. Uzaq üfüqdn dniz get-ged yaxinlair, bütün ekrani tutur.

22

Dnizin fonunda ekran da yazi görünür. Dniz boyu Açiq dnizin hududsuzluu. Yay günü. "Torpaq boyuUndaki hadislrdn bir il keçib. Açiq dnizd böyük baliqçi qayii. Qayiqda torlar, duz torbasi, baliqlarla dolu qutular. Qayiqda dörd baliqçi var. Onlardan biri lidir. li tordan böyük a baliq çixarir. Üç cüt avar sulari yarir. Çilpaq adamsiz sahil. Qumlar. Böyük qayalar. Sahild kiçik bir fiqur. Bu, Kamildir. Kamil üfüq trf baxir. Qayii gözlyir. Qayiq sahil yaxinlair. Kamil (sahildn qiqirir): Dd, ay dd. Murad dayimgil glib. Qayiq sahil yan alir. Baliqçilar sahil çixirlar, qayii dartib quruya çkirlr, boaltmaa balayirlar. liyl Kamil ev trf addimlayir. linin çiynind baliqla dolu qutu var. Baliq böyük tavanin içind. Gülsüm baliq qizardir. --Glin yemy -- dey çairir. Hami masanin trafinda ylib. Masanin üstünd tavanin içind qizardilmi baliq. Murad: --li, deyirm vallah, dünyada baqa bel dniz tapilmaz ki, bu cür balii olsun. Can drmanidir. Mn ölüm, el deyil? li: --El olmaina eldir. Amma heyf ki, (balii göstrir) bunun da axirina az qalib. Murad: (Tccübl) Niy? li: --Özün demirdin ki, Moskvanin, Bakinin böyük-böyük alimlri dnizin dibind neft axtarirlar. Murad: --H, h. N olar ki? li: --Neftl baliinki tutmaz. Neft çixan kimi baliq tlf olub

23

gedck. Murad: --i n daniirsan? Dnizdn neft çixarmain fndini tapmayacaqlar? li: --N bilim? Mn bir thr baimi girryib, ailmi dolandiracam. Amma bax, buna hayifim glir (qutudan nr balii çixarir). Dünya gözldi e... niil Moskvadan bir adam glmidi. Baliqlardan kitab yazib. Deyir, bilirsiz bu ndir. Dünyada n qdim baliqdir, deyir. Bel balii tutanda adamin üryi da boyda olur. Murad: --Yadindadir, keçn yay söz vermidin ki, mni d özünl dniz aparacaqsan. li: --styirsn lap sabah çixaq... Kamil: --Mn d, mn d... Gülsüm: --Otur yerind, sn hl balacasan... Murad: --Niy? Daha yek kiidir, maallah... Kamil: --H. li: --Bu saat bilrik. Bura gl görüm (qutudan iri bir baliq çixarib Kamil uzadir). Qaldir bunu bainin üstün. Kamil bir qdr çtinlikl d olsa, balii baindan yuxari qaldirir. li: --Bir d. Bu df daha böyük çtinlikl qaldirir. --Bir d. Kamil hiss edir ki, bu son sinaqdir, var gücünü toplayib, balii lap yuxari qaldirir, bir müddt bu vziyytd donub qalir. li: --H, oldu. ndi sni dniz çixarmaq olar. Kamil Solmazin yaninda qürrlnir. Shrin erkn çai. li, Murad, Kamil baqa baliqçilarla birlikd iri qayiqda açiq dniz çixirlar. Sahildn iki baqa qayiq da aralanir.

24

Murad: --(liyl) Demli, sn d baliqçi olacaqsan. Kamil: --H. li gülür. Qayiq açiq dnizddir. Avarlar aram-aram suyu yarir. Göz ildikc ilyn açiq dniz, ngin sma. Açiqliq, sakitlik, genilik... Kamil ovcundaki aliqani gizlinc Murada göstrir. Murad: (Tccübl) hl itirmmisn? Ay sa ol. Özünl dniz d götürmüsn. li (Ayaa durur): Yaxi vaxtdir. Toru sadan atin. Baliq ovu balayir. sas ilyn li v iki baqa kiidir. Murad onlara kömk edir. Kamil maraqla tamaa edir. Baliqçilar toru çkirlr, baliqlari iri qutuya boaldirlar. Taxta qutuda saysiz-hesabsiz xirda baliqlarin sayrian gümüü pulcuqlari. Onlar hl çabalayirlar, gümülri günin üalari altinda brq vurur. Baliqçilardan biri duz torbasinin azini açir. ki liyl duz götürüb ovuc-ovuc qutuya spir. V drhal da qutunun içind çirpinan, çabalayan hyat bdi bir hrktsizliy, yoxlua qrq olur, yatir... Sahil: Gülsüm evddir. Qfltn külk qopur. Gülsüm eyvana çixir. Külk iddtlnir. Gülsümün gözlrind hycan artir, güclnir. Dniz: ah qalxmi dalalar qayii adic bir taxta parçasi kimi ora-bura atir. Baliqçilar mtant v tmkinl avar çkir, sahil çatmaa chd edirlr. Kamilin hali lap xarabdir. Murad bir liyl onu sinsin sixib, o biri liyl avar çkir. Külk get-ged iddtlnrk mlli-bali firtinaya çevrilir. Qadinlar, uaqlar, qocalar, dnizdkilrin aillri axiib sahil trf glirlr. Gülsüm d sahil trf tlsir. Qayiqda baliqçilar nhng dalalari yarib keçmy çaliirlar. Çilpaq sahil. Güclü dalalar zrbl qayalara çirpilir, çiling-çiling olub dailirlar. Qaya üstündki rsm aydin görünür: avarçilar qayiqda. Qumlar havaya sovrulub. Sahild adamlar hycanla dniz trf baxirlar. Külk qadinlarin çadralarini dartib aparmaq istyir, saçlarini qaridirir.

25

Dniz: Dalalar az qala qayii çevirck. Dniz dalbadal iki qayii sahil viyildadib atir. Adamlar qayiqlara trf cumurlar, baliqçilara sahil çixmaa kömk edirlr. ndi dnizd ikic qayiq qalib. Gülsüm dhtl sahil atilan taxtalara baxir -- bu qayiin qiriqlari v avar parçalaridir. Qadinlardan biri dhtl qiqirir: --Bu mnim rimin qayiidir. Mn taniyiram. rimin qayiidir. Onun qiqiriina baqalarinin ssi d qariir. Arvadlarin alamasi dnizin nrsin qariib itir. Gülsüm alayir. Sahild o yan bu yana qaçir. ri bir dala ligilin qayiini amansizcasina sahil trf aparir. Biz nhng müdhi bir qayanin qayia yaxinladiini görürük. Biz el glir ki, qayiq qayanin deyil, qaya özü qayiin üstün glir. Sanki qaya bütün airlii v zhmiyl qayiin üstün yixilir. Dhtli bir zrb. Qayiqdan yalniz taxta-tuxta parçalari qalir. Sahildki adamlar dniz girib baliqçilari xilas etmy çaliirlar. Budur, baliqçilardan birini çixarirlar. Gülsüm: Olum ordadir. Kamil, -- dey dli kimi çiirir. Yalvariram, ayainizin altinda ölüm, qurbaniniz olum, qurtarin. Onlari, Kamili... lini... Muradi... lini sahil çixarirlar. O, huunu itirmidir. Baqa bir baliqçi çtinlikl sahil çixir. trafina boylanir v yoldalarina kömk etmk üçün tzdn dniz atilir. Onu qayalara çirpmaq istyn dalalarla çarpiaraq Muradi v Kamili axtarir. Murad bir liyl qayanin ucundan sallanib qalib. O biri liyl Kamili sallayib. Hiss olunur ki, son qüvvsi tüknmkddir. Baliqçi onlara trf atilir. Murad son gücünü yiib Kamili baliqçiya trf uzadir v hmin anda qayadan dnizin girdabina yixilir, dalalarin altinda qalib görünmz olur, itir. Baliqçi çtinlikl üz-üz Kamil sahil çatdirir. Sahildki adamlar onun kömyin çatirlar. --Kamil, qurbanim olum, bala, -- dey Gülsüm oluna trf atilir. Qurban olum sn -- dey baliqçiya trf dönür. Baliqçi: -- Onu Murad saxlamidi. Murad orda qaldi, dey dnizi göstrir v yenidn dniz atilir. Gülsüm Kamili qucaqlayir, barina basir, öpür. Kamilin brk-

26

brk sixilmi yumruunun içind aliqan... Baliqçilar qayalarin trafinda Muradi axtarirlar. ...Blk bir saat keçib. Blk daha artiq. Adamlar vvlki kimi sahild dayaniblar. Arvadlar, brkdn alayir. li d baqa kiilrl birlikd dnizd Muradi axtarirlar. Gülsüm Kamili brk-brk barina basib dnizdn qoruyur. Dnizdn kiilr çixirlar. Onlar air-air balarini yellyirlr. Daha heç bir ümid yoxdur. Gülsüm: Yox, yox... Xaraba qalsin bu dniz... Görüm onun suyu qurusun. Dünya dailsa da qoymaram bir d sni bu dniz... Sahil. Donub qalmi adamlarin kdrli görkmlri -- baliqçilar, arvadlar, li, Gülsüml Kamil. Hamidan bir qdr knarda kiçik bir fiqur -- donub qalmi Solmaz... ...Aydin günli bir gün. Sakit dniz. 16 il keçib. Dniz xeyli çkilib, vaxtil qayiin toxunub parçalandii o dhtli qaya indi quruda lpdöyndn çox uzaqda bir msafd sakit-sakit dayanib. Sahild 23 yainda ümal boylu qiz dayanib. Bu Solmazdir. O, hyacanla dniz baxir. Kamera onun baxilarinin istiqamtind baxir... v biz dnizin uzainda gah görünn, gah itn kiçik bir nöqtni görürük. Kamera bizi bu "nöqty" yaxinladirir v biz dnizd çimn gnci indi yaxindan görürük. Bu, 23 yali Kamildir. O, üzüb çox uzaa getmidir. Buradan sahild dayanmi Solmazi görmk olmur. ndi Solmaz da Kamili itirir v hycanla qiqirir. --Kamil, ay Kamil, Kamil hey!... Blk Kamil bu ssi eitdi. Blk d yox, hr halda indi o sahil trf üzür. Sahil çixir, tccübl Solmaza baxir. --Sn burda neylirsn? --Niy bel uzaa gedirsn? El qorxurdum ki.. Kamil (bdnini dsmalla silrk): Sakit havadir, n olub ki... Dala-zad yoxdur. Solmaz (yavadan): Bu hmin o yerdir. Kamil: Yox i, gör dniz n yaman çkilib e. Solmaz: Qayiq bax bu qayayla toqqumudu. Mn lap yqin bilirm. Kamil baini qaldirib qayaya baxir. Qayanin üstündki rsm:

27

avarçilar qayiqda: V birdn sahildki bu dinc qaya grgin musiqi akkordlarinin sdasi altinda yenidn n is dhtli v müdhi görünür. Sanki o indic Kamilgilin baina uçub onlari xurd-xil edck, zckdir. Kamil (yavadan): H, yadimdadir. Deysn bax, bu yerdn yapimidi. Kamil baini qaldirir v birdn qayanin tpsind oturub kil çkn qizil görür. Kamil tccübl qiza baxir. Solmaz: Hr il bu gün bu qayanin yanina glirm. Baqa adamlar qbiristanlia gedn kimi. Solmaz birdn diqqt edir ki, Kamil onu dinlmir. Kamil: Kimdir bu? Kim? H, o qizi deyirsn... Rssamdir. Yayi bura glib ilmy. Dnizi çkir. Gedk ev. --Gedk. linin evi. Gülsüm eyvandadir. li glir. O yorun v qmlidir. lindki zmbil bom-bodur. li: Yen bir ey çixmadi. Bilmirm mn qocalmiam, ya baliq yoxa çixib. Gülsüm: Yox, bu il hami snin gününddir. Qonunun arvadi deyir ki, ri... li: Baliqçün indi grk uzaa gedk. Mnim bu köhn qayiimla hara çixacaam. Solmazla Kamil knd küçlriyl ev sari gedirlr. Solmaz: Axi sn niy raziliq verdin? Kamil: Ay hay, raziliq verdim? i, mn özüm yalvaribyaxarirdim. Dnizd quyu qazmaq heç bilirsn n demkdir? nstituta girndn istyim-arzum el bu idi d.. Kamil hmin aliqani çixarir, papirosunu odlayir. Solmaz (Baxilarini aliqandan ayirmadan, yavadan): Rhmtlik atam da dniz neftçisi olmaq istdi. Kamil: H, yaziq... Solmaz (köksünü ötürür): ki-üç gün mn d gedirm. (Pauza) Bilirsn tklif elyirlr ki, qalib buradaki xstxanada ilyim. Kamil papirosunu sümirür. Solmaz: Mn bilmirdim ki, sn d ilmy bura glcksn

28

(Pauza). Mn n is Bakiya alimiam. Ancaq hkim burda da lazimdir da... (Pauza) Nec bilirsn, blk mn razi olum, qalim burada ilyim. Kamil: N deyim, vallah... hr halda özün nec istyirsn el et.. lbtt, bura Baki deyil, amma... Açiq dnizd kfiyyat buruu. Dnizi buruun metal haçalari arasindan görürük. Kamil v dörd fhl buruqdadirlar. Kater burua yaxinlair. Katerd ikinci növbnin içilri glir. kinci mühndis (katerdn): Bir ey var? Kamil yorun-yorun baini bulayir. Növb dyiir, Kamil kater atilir. Kater sahil trf üzür. linin evi, Kamil çarpayida uzanib papiros çkir. Gülsüm: Uaq lap üzülüb. li dinmir. Gülsüm: li, dilim-azim qurusun, el bil uaa cadu elyiblr. El bil bu buruq zhrimardan baqa heç n görmür, heç n eitmir. li: Babasina çkib. Babasi rhmtlik yadinda deyil. uyanda dünyayi-alm gözünd olmazdi. Gülsüm: Solmazi da ki, deysn heç görmür. li: Min kr demim sn, o mslni birdflik baindan çixar. Tutan i deyil. Uaqliqdan baci-qarda kimi böyüyüblr. Ona baci gözüynn baxib. ndi onu ala bilr? Gülsüm: Bs axi qiz yaziq nec olsun? Görmürsn ama dönüb. Kamil otaqdan çixir, Gülsüm drhal susur. ...Axamdir. Kamil, Solmaz, li v Gülsüm eyvandadirlar. Gülsüm: Axir ki, hamimiz bir yer yiildiq... Kamil (yorun): Dd, snin ilrin necdir? Dnizd bir ey tapirsan? li: Dniz daha mnim deyil ay bala. ndi sizindi o. Buruqlari düzmüsüz yan-yana, baliq hardan qalacaq? Hamisi baini götürüb qaçib uzaa. (Pauza) jdr kiiynn danimiam, qayiimi satiram. Gülsüm: Yni lap axir sözündür? li: Bli. Daha neynirm o qayii? Goruma aparmayacaam ki? Dnizdn d bir ey çixmir (Kamil trf iar edir). ndi d neftin dövranidir. Çöl-biyaban bs elmdi. Deyir indi dnizin dibindn d grk nöyüt çixardaq. Kamil: Bli tapacayiq da, çixardacaiq da. (liyl trafi

29

göstrir). Buranin alti qizildir. Hr yerdn neft çixardacaiq. Gülsüm: Ay bala, avazin yaxi glir, meynlr, aaclar n olacaq? Neft çixsa bunlar zay olub gedck axi. Kamil: Olur-olsun. Neft bilirsn n demkdir? Qizildir neft, qizila brabrdir. Meyn-zad ndir onun yaninda? li: Bel çixir ki, bunlar bu bavü-cdadimizin myi puç imi, bütün bunlar nahaq yer kib yetirilib. Kamil: bavü-cdad! kii, heç bavü-cdadin yeridir? N gün görüb snin cdadin ki, hl bir daniirsan da... Bu daxmamizdan baqa n görüblr? Eh ka geoloqlarin sözü düz çixaydi. Neft çixsin, gör bura nec dyiir? Yollar, evlr, sil hr... Tamam baqa alm olacaq. Gülsüm: Görürm snin almini. Odey arvadlar daniir ki, Qumluyurdda neft tapilib, indi mazut lindn dnizd paltar yumaq da olmur. Kamil: Neft çixan yerd mazut da olacaq, mlum msldir. Solmaz: Demk burda da neft çixsa dnizd çimmk olmayacaq. Lap yaxi olar. Lap ntiq. li: Bli... bli... ntiq günlrimiz hl qabaqdadir. Füsunkar Aberon axami. Sakitlik, sssizlik, dinclik. Astadan, tlsmdn söhbt edirlr. Birdn brkdn it hürür. li tccübl qaranlia baxir. Kamil: Gedim görüm n olub? (ti çairir) Toplan. Kamil qaranlia gedir. Dayanir. Boylanir. Dinlyir. t irli cummaq istyir. Qiz ssi eidilir. --Oy! -- Görünür o mlli-bali qorxub. Kamil tez itin xaltasini çkir. --Kimsn? Qiz ssi: Deysn mn azmiam. Acanin evin trf getmliym. Kamil: Dayanin bu saat. O ss gln trf gedir. Aliqanini yandirir. Onun iiinda qizin siftini görürük. Bu bayaq qayanin trkind oturub kil çkn qizdir (onun adi Sevdadir). Kamil: Sizsiz? Sevda: Siz mni taniyirsiniz ki? Kamil: Dünn görmüdüm sizi. Qayanin üstünd oturub kil çkirdiniz.

30

Sevda: H... Mn d indi tanidim sizi. Siz dnizd çimirdiniz, uzaa getmidiniz. Bir qiz el hey qiqirirdi, Kamil, Kamil... Kamil: H. Sevda: Mn bu gün d ilyirdim, heç bilmdim qaranliq haçan düdü. ndi d deysn azmiam. Kamil: Bu saat mn ötürürm sizi. Meynliklrin sirasiyla gedirlr. Sevda: Bu gün dnizin qirainda qrib bir ey tapmiam. Budey, bax, bu baliqqulaini. Alin bir qulainiza qoyun. Kamil qrib bir hrktl (biz bu hrkti vaxtil Krim babada, sonra lid görmüük) sa liyl baliqqulaqlarini götürüb sol qulaina qoyur. Kamill birlikd biz d baliqqulainin içindn dnizin ssini eidirik. Kamil: Dniz ssi... Sevda: N qribdir. Bel niy götürürsüz. Bu biri linizl götürün d. Axi bel narahatdir. Kamil: Mn bel rahatdir. Sevda (Baliqqulaini alib öz qulaina tutur): Siz Bakidansiniz? Kamil: Yox buraliyam. Bakida oxumuam. ndi yen burda ilyirm. Neftçiym. Adim da Kamildir. Tani olaq da. Sevda: Olaq. Mnim adim Sevdadir. Kamil: Glib çixdiq. Bu da Aca nnnin evi. Gecn xeyr qalsin. Sevda: Xeyr qari. Kamil öz evlrin trf qayidir. Acagilin evindn is Sevdanin ssi eidilir. Sözlri ayirmaq olmur, ancaq ssi, gülüü eidilir. Kamil eyvanda uzanib, ancaq hl yatmayib. Gözlri açiqdir. Bai üstündki ulduzlu smaya baxir. Solmaz (piçiltiyla): Yatmisan? --Yox. --Kim idi? Kiml daniirdin? --i, hmin o rssam qiz idi. Azmidi. Kamil papirosunu odlayir. Sükut. Solmaz: N fikirlirsn? --Heç, el bel... --Denn d, n olar, n bard fikirlirsn axi? --N bard? Deyirm bax, bu cnub trfd neft tapiblar. imalda da. Demk neft kmri mütlq burdan keçir. Burda olmaya

31

bilmz. Solmaz (sevinc içind sözünü ksir): Dorudan da bu bard fikirlirdin? --H, ndir ki? Solmaz: Ancaq bu bard? Kamil: H d... axi ndir ki? Solmaz: Heç, heç, el-bel. Yat, dincl, bu bard sabah fikirlrsn. Gecn xeyr qalsin. Kamil: Xeyr qari. Sevdanin uzaq ssi. Uzaq gülüü. Dnizin uzaq piçiltisi. Kamil üzünü saqqal basmi, yorun görkmli, fikirli halda sahild gedir. Axam çaidir. --Salam. Bu Kamili fikirlrindn ayirir. O, baini qaldirir v qayanin bainda Sevdani görür. Sevda (gülümsünrk): Nyin fikrini çkirsiniz bel? Kamil (sa liyl sol qulaini qaiyaraq): Heç. Sevda: Çimmy glmisiz? Kamil baiyla tsdiq edir v soyunub dniz cumur. ...Kamil dnizdn çixir v qum üstünd karikuturani görür. Saqqalli, qa-qabaqli bir gnc sa liyl sol qulaini qaiyir. Bu Kamilin karikaturasidir. Kamil Sevdanin gülüünü eidib baini qaldirir, ona baxir. Sonra ayaiyla kli silmk istyir. --N edirsiz? -- dey Sevda qiqirir. -- Axi bu snt sridir. Kamil bir an dayanir. Dnizdn gln lp kli yuyub aparir. Kamil: Bu snt srini dniz d bynmir, görürsüz. Yaxi, yorulmadiniz? --Ndn? --El hey dnizi çkirsiniz. Eyni eyi n qdr çkmk olar? Sevda: Eyni eyi? Siz n daniirsiz? Dünn dniz tamam baqa idi. Bir bura qalxin. Görürsüz? --Nyi? (Onu yamsilayir) Nyi, nyi? Dnizi. Qrib adamsiz. Dünyada bu dnizdn gözl n var? Gözünüz qabaindadir. Siz d baxib el bil görmürsüz. Nyi, nyi? Kamil: Siz bura tz glmisiniz. Deysn heç ömrünüzd dnizzad görmmisiniz. Odur ki, o sizin gözünüz ayri cür görünür. Mn is gözümü açandan bu dnizi görmüm. Bax bu boyda vaxtindan. Hr üzünü görmüm bu dnizin. ndi d ilyirm bu dnizd.

32

Gözlliyi-zadi özün qalsin. Birc o neft zhrimari tapib çixartsaq dibindn, daha drdim qalmaz. Sevda: Demk siz bu dnizd neftdn baqa heç n görmürsüz. Onda yaziq sizin haliniza. Kamil: Yaxi, bs siz n görürsüz bu dnizd. Sevda: Mn... çox ey... gözllik, genilik, açiqliq, böyüklük, zmt, bdilik, hüzn, hsrt. Kamil: Pah atonnan! Sevda: Bli, bli. styirsiz mn siz bir sirr açim. Mn böyük bir kil çkmk istyirm. Adi da dniz. Böyük, böyük, divar boyda. Bunlar is hamisi ona hazirliqdir. Kamill Sevda sahil boyu gedirlr. Kamil: Baxin. ...Dniz üfüqü trfdn tyyarlr görünür. Onlar sirayla uçur. Çox hündürdn uçurlar. Sevdayla Kamil mftun baxilarla tyyarlr baxirlar. Lap dnizin üstünd tyyarlrdn n is ayrilir. Az sonra havada böyük a paraütlr açilir. Paraütlr uça-uça dniz düürlr. Sanki dniz çiçklyir. Katerlr "çiçklr" doru üzür, paraütçülri götürürlr. Sevda: N gözldir. El bil a çiçklrdir. Kamil: Hrbi drslrdir. Sevda: Siz heç uçmusunuz? Kamil: Hl ki yox. Bs siz nec? Sevda: Mn d yox. Amma bu mnim arzumdur. Görsn göydn yer nec görünür? Kamil: Dniz siz bs elmdi, indi d yeri çkmk istyirsiz. Dniz v torpaq, h? Sevda: N olar? Lap yaxi fikirdir. Torpaq v dniz. ki divarliq freska. Bs bunlar dniz niy düürlr? Kamil: Dedim d hrbi drsdir? Sevda (tlala): Müharib olacaq? Kamil: N bilim, blk. Onlar sahill gedirlr. Sakit, fikirli. Göyd tyyarlr uuldayir, paraütlr açilir. Ancaq indi bütün bunlarda n is nigaranliq v hycan var. Kamil v Sevda Aca xalanin evi qarisinda. Uzaqdan onlari Solmaz görür. Sevda: Gldik çatdiq. Di sa olun. Blk daha görümdik. Mn

33

sabah gedirm. Bir müddt susurlar. Kamil n is demk istyir. Amma demir. Sonra birdn. --Sa olun, --dey çevrilib gedir. Kdrli Solmaz air addimlarla ev trf addimlayir. Dnizd buruq. Kamil i rhbrlik edir. Fhllr quyunu qazir, elektrokorotajin diaqramini yazir, üz çixan maddni qutulara yerldirirlr. Fhllrdn biri yenic üz çixmi maddni Kamil uzadir. --Usta, bir bura bax, gözüm birthr dyir e... Kamil bir ovuc nm yumaq torpai lin alir, diqqtl nzrdn keçirir, üzünd sevinck bir ifad ml glir. Kamil (var gücü il bairir): Neft! Neft! Axir ki. Kamil sahill evlrin trf addimlayir. O tlsik addimlarla gedir. Evlrin çata-çatda Solmazla rastlair. Solmaz dinmzc lindki kaizi Kamil uzadir. Kamil cld kaizi oxuyur. Sevincl Solmaza baxir. Qucaqlayib onu havaya qaldirir. Öpüb yer qoyur, sonra tlsik çevrilib qaçir. Solmaz bir gözüyl gülüb, bir gözüyl alaya-alaya onun ardinca baxir. Kamil qaça-qaça glib hmin qayaya çatir, onun tkin dirmair, o yan, bu yana boylanir v birdn tccübl donub qalir. Qayanin üzrind karikatura çkilmidir. Kamilin karikaturasi. Kamil hirsl lindki kaizi zib atir, cld papiros çixarib yandirir, drin qullab vurur v birdn ux bir gülü ssindn diksinir. Çevrilib baxir. Güln Sevdadir. Bir-birlrin baxirlar, susurlar. Sevda: Daha bunu dniz yuyub sil bilmyck. Shrin erkn çai. Adamsiz çilpaq sahill iki nfr gedir. Zif meh Sevdanin saçlarini oxayir, narin qumlari ürpdir. ffaf lplr Kamilin yalin ayaqlarini yalayir. ki nfr baliqçi torlari qayia yair, dniz çixmaa hazirlairlar. Cavan baliqçi (qoca baliqçiya): Görürsn sübh o badan duran tk biz deyilik. Sevda: Sabahiniz xeyir, mi. Qoca baliqçi (tccübl): Aqibtin xeyir qizim. Sevda: iniz avand olsun. Cavan baliqçi (qayii dniz itlyrk): Çox sa ol. ...ndi kamera hmin qayiqda yerldirilib. Sahil lngr vura-vura

34

get-ged uzaqlair. Sahil, qayalar, qumlar, lplr bir-birin v tbit, qumlara, dnizlr, qayalara, smaya qovuan iki insan fiquru Kamil v Sevda da get-ged uzaqlair, görünmz olur. Qayia çirpilan dnizin ssindn baqa ayri ss eidilmir. ndi artiq sahil özü d görünmür. Dörd trfd dniz, dniz, dniz... Avqust shrind ayrildiimiz qhrmanlarimizla bir ay sonra sentyabr gecsind yenidn görüürük. Üçüncü boy da mhz bu gec balayir. V bizim gördüyümüz ilk od toy amlarinin alovudur. Bu alovun iiinda ekrandaki yazini oxuyuruq. Od boyu M--1 markali minik maininda Kamil v Sevdayla birlikd knd onlarin toyuna gedirik. ...Glinin qarisinda güzgü, amlar tutublar. amlarin öllri güzgülrd, mainin üstünd, htta lak çkmlrd ks olunub çoxalir, brq vurur, bir-birin qariir. Knd, ligilin evin çatirlar. Darvaza qarisinda onlari liyl Gülsüm, qonum-qonu qarilayir. Bzilrinin lind amlar v mllr var. Gülsüm glini öprk. --Xo glmisn, -- deyir. --Qdmin mübark olsun. Qapinin kndarina boqab qoyulub. Sevda boqabi bastalayib sindirir v içri keçir. Gülsüm (Kamil piçiltiyla): Ayaini bastala. Kamil (anlamir): N? Gülsüm (tez): Glinin ayaini bastala deyirm sn. Kamil: Boy, niy? Kamil bu mükül mslni anlamaa çalidii vaxtda Sevda drhal mtlbi baa düür v gül-gül onun ayaini bastalayir. Kamil (Sevdaya): Onu da deyim ki, mnim ayaimin üstünd durmusan. Sevda: El i d ondadir da, key Balaxanim. Mn birinci bastaladim snin ayaini. ndi evd sas mn olacam. Grk, sn mn itat göstrsn. Kamil: Bel de! Kefimiz varmi ki... Bizd bel-bel adtlrin sas mütxssisi anamdir. ndi demli ikinci "mütxssis" d trif

35

buyurdu. Sevda (Onu dinlmir, mftunluqla odlara, amlara baxir): Gör n gözldir. Biz d odlari-iiqlari görürük, onlar çoxdur, müxtlifdir. Mllr adamlarin balari üzrind hündür qaldirilib. rili-xirdali amlarin alovu. Ocain közrn odu. Ocaqda kabab biirirlr. Tonqalin gur alovu. Tonqalin üstünd iri qazanlar asilib. Bain qaranliinda iiq nöqtlri -- kiilrin közrn papiroslari. Uzaqlardan is knd evlrinin zif, tk-tük iii görünür. Sevda: iqlar, odlar... hrsi d bir cür. Heç biri baqasina oxamir... Götürüb bunlarin hamisin çksn. Kamil: sil kil çkm mqamidir. Toy havasi çalmaa balayirlar. Zurna balabanda, qarmonda çalirlar. Toy balanir. Rqs shnlri. Gah hay-küylü becid ritmli, gah sakit, nazli-ivli Azrbaycan rqslri bir-birini vz edir. Glinl by oynayir. Xannd muam oxuyur. Qonaqlar dailiir. amlar, lampalar söndürülür. Kamil v Sevda sliqyl bznmi glin otaina keçirlr. Evin ümumi görünüü. Ev qaranlia qrq olub. Yalniz bir otaqdan zif lampa iii glir. O iiq da sönür. ...Axamdir. Yeni xstxana binasi. Bir neç pncrdn zif lampa iii glir. Dhliz. Masanin üstünd kiçik neft lampasi. Dhlizd gzin Kamilin papirosu gah közrir, gah sönür. O sbi v intizarlidir. Sbirsizlikl var-gl edir. Pncry yaxinlair. Pncrdn görürük. Qaridaki diryin üstünd mein sapoqlu montyor dirkdn xstxana binasina elektrik xtti-mftil çkir. ndi biz gah yariqaranliq dhlizd papiros çkn Kamili, gah da dirkdki montyoru görürük. Biz xstxananin dhlizind v palatalardaki elektrik lampoçkalarini görürük. Tavandan asilmi tp-tz, tmiz lampoçkalar hl yanmir. Bütün bu kadrlarda istr iiqsiz lampoçkalari, istr montyorun iini, istrs d Kamilin sbirsizliyini göstrn kadrlarda -- hr eyd, hr yerd bir iiq intizari, iiq hsrti duyuruq. Son dqiqlrini yaayan qaranlia qalib glck, xstxananin küçlri, evlri bütün kndi iiq dnizin qrq edck bir anin intizarini, hsrtini.

36

Dhlizdki neft lampasi son borcunu verrk zif-zif öllnir, divarlarda caib kölglr salir. Qaranliq qatiladiqca Kamilin fiquru da itib riyir, yalniz onun közrn papirosunun odlu nöqtsini görürük. Dirkdki montyorun da artiq fiquru deyil, silueti görünür. Bu siluet sanki havada caib bir rqs ifa edir. Qaranliin bu son dqiqlri lap cansixici v uzun görünür. ini qurtarmi montyor qivraq bir hrktl dirk boyu sürüüb yer düür. Dhlizin o baindan addim sslri eidilir. Kims iiq düymciyin yanair. Düymciyi burur. Dhliz drhal gur elektrik iiina qrq olur. Düymciyin yaninda a xalatli Solmazi görürük. Solmaz (Kamili görüb ona trf atilir): Olandi... Gözün aydin, Kamil, olun oldu.. Tbrik edirm. ...ndi biz xstxananin elektrikl iiqlanmi pncrlrini görürük. Bütün knd boyu iiqlar yandirilir: evlrd iiqlar yanir. Dnizdki buruqlarda iiqlar yanir. ...ligilin evi. Otain alçaq tavanindan elektrik lampoçkasi asilmidir. Gülsüm indic yanmi lampoçkani nvazil siillayir, oxayir. li glir, o da lini uzadib lampoçkaya toxunmaq istyir, ancaq lampoçka artiq qizmidir. li drhal lini geri çkir. ...li taxtadan beik düzldir. ...Gülsüm yoran siriyir. Beik otaqdan asilmidir. Beikd balaca Murad -- Kamill Sevdanin olu. Muradin üstün Gülsüm xalanin saridii yoran salinib. Gülsüm xala beiy yanair, uain beiyin göz muncuu balayir. ...Sevda Muradi çimizdirir. ndi Muradin iki yai olar. Kamil (tlsik glir): Sevda, ay Sevda, mutuluumuzu ver, dörd gündn sonra uçuruq Moskvaya. Sevda: Ört qapini görüm, uai soyua verrsn. N daniirsan a kii, kim uçur, hara uçur? Kamil: Biz uçuruq. Sn, bir d mn. Özü d Moskvaya uçuruq. ki saat bundan qabaq Bakidan mn zng elmidilr. Deyirlr sni neftçilrin nümaynd heytin salmiiq. Hazirla. Sevda (Muradi göstrir): Bs bu? Kamil: i daha yek kiidir. Nnsiynn, babasiynan qalar. El deyil d (uai qucaina götürür, atib-tutur).

37

Sevda yola hazirlair, çamadanlari yiidirir. Kamil kaizkuazini sliqy salir. Sevda: Heç inana bilmirm. Yni dorudan iki gündn sonra Moskvani görcyik. nana bilmirm ki, Moskvaya gedirik, özü d tyyaryl. Kamil: Qatara bilet götürmüdülr. Qaytardim, dedim xeyr, arvadim da, mn d hl ömrümüzd tyyary minmmiik. ndi fürst düüb fövt vermk olmaz. Kamil pencyini çixarib Sevdaya uzadir. Sevda pencyi sliqyl büküb çamadana qoyanda aliqan pencyin cibindn yer düür. Sevda (aliqani götürür): Götürürsn özünl? Kamil: H. Sevda: Neylyirsn, sn ki, papirosu atmisan. Kamil: Bunun papirosa dxli yoxdur. Mn heç vaxt bu aliqani gözümdn iraq qoya bilmrm. Ondan ayri düsm özümü birthr hiss edrm. (Çamadana yanair, ikinci boyda Sevdanin tapdi baliqqulaini götürür, dinlyir, yen yerin qoyur) Sn bundan ayri dura bilmdiyin kimi, mn d onsuz dura bilmirm. Gülsüm (otaa boylanir): Sevda, bala, bir bri gl. Sevda eyvana çixir. Gülsüm (piçiltiyla): Sevda, bala, sözümü yer salma, qurbanin olum. Sevda: Ndir ki, Gülsüm xala? Gülsüm: Amma Kamil bilmsin, hirsi tutar. Mn bilirm, siz bel ey inanmirsiz, amma mnim xtrim üçün, qurban olum sözümü yer salma. Sevda: Gülsüm xala, ndir ki, e. Gülsüm: Gör hara çixacaqsiz, qurban olum, göyün yeddi qatina, dünn gedib dua yazdirmiam. Sn etibar edirm, al bunu bir yerd gizlt, özünüzl aparin, sizi xatadan-bladan saxlar. Mnim d üryim sakit olar. Yaxi, bala? Qurbanim olum sn Kamilin, Muradin cani... Sevda (gülrk): Yaxi, yaxi, ay arvad, daha and niy verirsn. Götürrm, lap yqin götürrm. Gülsüm: Ay snin baina dönüm. Kamil çamadanlarin azini balayir. Kamil: Vssalam. Biz hazir. Demli bel. Sevda xanim. Üç gündn sonra, yni ki, 1941-ci ilin 24 iyununda Kamil Krimli

38

v onun hyat yoldai Sevda xanim Krimli ömürlrind ilk df tyyary minib göyün yeddi qatina qalxacaqlar. ...Gecdir. Kndin iiqlari. Dniz mdnlrinin iiqlari. Sakit, dinc n uaqlar. Gecnin sssizliyi qfil müdhi thlük siqnallariyla parçalanir. Bu uzun, dhtli ss kndin, sahilin, dnizin üstün axir v iiqlar dst-dst sönmy balayir. Kndin bir hisssi, sonra baqa bir hisssi qaranlia qrq olur... ...Gecdir. Kndin iiqlari. Dniz mdnlrinin iiqlari. Sakit, dinc, n uaqlar. Gecnin sssizliyi qfil mühdi thlük siqnallariyla parçalanir. Bu uzun, dhtli ss kndin, sahilin, dnizin üstün axir v iiqlar dst-dst sönmy balayir. Kndin bir hisssi, sonra baqa bir hisssi qaranlia qrq olur... Küç lampalari sönür. Dniz mdninin iiqlari sönür, yalniz n uzaq bir dniz buruunda iiq, son iiq nöqtsi... Siqnal get-ged daha dhtl sslnir v bu son iiq da sönür. ndi siqnal ekranin tam qaranliinda sslnir. Sonra susur. Ekrana çökmü sükutda yalniz knd itlrinin hürümsi eidilir. Kamilgilin otai. Yarimqaranliqda biz yola hazirlanmi çamadanlarin açilib boaldiqlarini görürük. Ekran yen d qaranlia qrq olmudur. Birdn bu qaranliq ekranin bir bucainda iiq yandirilir. Bu cib fnrinin iiidir. Bu cansiz, ölü bir iiqdir, o yalniz mhdud bir dairni iiqlandirir. Ekranin o biri bucainda da bel bir iiq yandirilir. Ekranin bir neç yerind cib fnrlri iiqlanir. ndi biz bu fnrlri tutan llri d görürük. Sonra adam fiqurlarini da görürük. Adamlar ölü, cansiz iiqlariyla yollarini iiqlandiraraq irlilyirlr. Kamilgilin kndindn min kilometrlrl uzaqda olan bir çöl. Almanlar bu çöll irlilyirlr. Bu epizodun sssizliyi cib fnrlrinin ölü, cansiz iiqlari indiy qdr gördüyümüz kadrlarla kontrast tkil etmlidir. Dümnlr zülmt elçilri, qaranliq nümayndlri, yarasalardir. Onlarin iiqlari da yalniz öz fiqurlarini, siftlrini eybcr bir kild iiqlandiran cib fnrlridir. ...Sovet blindaji. Zif am iii, hrbi paltar geymi Kamil komandirin qarisinda faraat dayanmidir. Komandir: Po dannim razvedki seqodnya veçerom po jeleznoy doroqe vraq perevozit 20 sistern s neftyu. Sostav proydyet po mostu nad rekoy Beloy, v 04.35. Postavlena zadaça-vzorvat most v tot

39

moment, koqda tam budet proxodit sostav. Vam yasna zadaça? Kamil: Tak toçno. Komandir: tak... (xritnin üzrin yilir). Kamil körpünün yaxinliinda pusqudadir. liyl nurun ucunu tutub. Ancaq biz hl bunlarin heç birini görmürük, çünki ekran qaranlia qrq olub. (Od boyunda qaranliq v zülmt kadrlarin çox olmasi bizi tccüblndirmmlidir. Çünki odun, alovun, iiin yani, görümlü, ekran obrazini yalniz qaranliin kontrastinda, fonunda vermk mümkündür. iqli kadrlarda od, alov, iiq obrazi lazimi effetki vermz). Ekrandaki sükutun içindn qatarin uzaq ssi eidilir. Ss get-ged artir, yaxinlair. Qatar körpüy trf glir. Kamil unurun ucunu yandirir. ...Ekranin qara fonunda yalniz yanan nazik bir xtti-ilan kimi qivrilan nurun odlu yolunu görürük. Qatarin ssi lap yaxindan glir. Qatar artiq körpünün üstüyl gedir. Partlayi. Körpü uçub dailir. Yanan sisternlr çaya tökülür. Bu yaninin ölsind Kamilin grgin siftini görürük. Yen d odun öllrind gah Kamilin gözlrini, gah da Qobustan qayalarinin rsmlrini görürük. Gecy qrq olmu qayalarin rsmlri alovlarin iiinda bir an qaranliq içindn çixir v biz atlilari, nizlri, oxlari görürük. Müasir müharibnin alovlari qdim müharib shnlrinin ksini iiqlandirir. Alov r qalxir. Hr ey bir-birin qariir. Uçmu körpü, yanan sisternlr, Kamilin sifti, qdim rsmlr, oxlar, atlar, Qobustan qayalari. Kamilgilin kndi. Qi shri. linin evi. Siriqli penck geymi Solmaz otaa daxil olur. Bir qucaq odun gtirib. Sevda: Çox sa ol, Solmaz. Hl bir az odunumuz qalib. Knd sovetindn göndriblr. Öz evin aparaydin. Solmaz: Siz mndn çox grkdir. Özün bilirsn ki, uaa nec lazimdir. Odunlar ocaqda aliib irin-irin yanirlar. Sevda (oda baxaraq): Gör n qng yanir, h... (köksünü ötürür). Bir vaxt mn alov-od kli çkmk istyirdim. Ancaq müharib alovlarini yox. Gülsüm balaca Muradi yatizdirir, qmli ssl layla çalir. Laylay beiyim, laylay,

40

Evim-eiyim laylay, Sn get irin yuxuya, Çkim keiyin laylay. Solmaz xisin-xisin alayir. Cbh. Gecnin rngi alov rngidir. Torpaq yanir, çay yanir. Mrkzind Kamil olan od dairsi get-ged daralir. Kamil hycanla o yan bu yana baxir, od-alov mühasirsindn qurtarmaq üçün çixi yolu axtarir. Ancaq dörd trafda oddan alovdan baqa heç n görünmür. Amansiz bir dhtl v son ümidl Kamil baini qaldirib smaya baxir. Açilmaqda olan shr çai bel yüksk, uzaq v apaydin SMAYA. Göyün lap yükskliyind tyyar görünür. Kamil oddan-alovdan uzaq olan bu tyyary hsdl, hsrtl baxir. Amma budur, yerdn zenit toplari dillndilr. Tyyar aliib kllmayallaq yer doru düür. Baqa tyyarlr görünür. Bir-birin at açirlar. Sma döyüü balanir. ndi n shr var, n sma. Yer üzünd kükülkln od-alov smani da çulamidir. Alm alov içind. Tmiz, aydin, açiq, dinc sma. Tyyarsiz, buludsuz sma. Sma fonunda yazi. Sma boyu ligilin evi. Eyvanda Gülsüm llrini hündür açiq smaya qaldirib allaha yalvarir. --lahi pnahim bir sndir, birc olumu qaytar, gözümün yaina yaziin glsin. Qaytar olumu, Qaytar Kamili, lini qaytar evin, eiyin, birc balami qaytar. Hitler köpk olunun baina da tök, görüm onun ciyrin güll dysin, görüm onu qan qussun, qaytar bütün gedn sgrlri, bizimkilri d onlarin içind, analari oulsuz, arvadlari dul, uaqlari yetim qoyma, ilahi. Qaytar birc balami, birc Kamilimi, hd elyirm, ilahi, mscid gedib nzirimi vermyinc balamin üzün d baxmaram... Gülsüm duasini qurtarib ayaa durur, gözlrinin yaini silir, otaa keçir. Çarpayida yatan Murad gözlrini açib tccübl nnsin baxir. Gülsüm: Oyanmisan, qurbanim olum, n çox yatirsan, tnbl.

41

Tnbl, tnbl, a tnbl, yatsan olar i ngl. Ay allah, mn bunun boyuna qurban olum . Dada darilar Sünbül sarilar Qoca qarilar Bu balama qurban. Murad: Nn, sn yen allaha dua elyirdin. Gülsüm: H, qurban olum, allaha yalvarirdim ki, ddni, babani tez qaytarsin. Murad: Nn, bs Solmaz xala deyir ki, allah yoxdur. Gülsüm (qorxuyla): Ks, a qirimal. Bel, bel sözlri azina alma. Allah biz qnim olar. Murad (smaya baxir): Nn, allah orda oturub? Gülsüm: H. Murad: Bs niy biz onu görmürük? Gülsüm: O çox hündürddir, bala, onu görmk olmaz. Murad: Lyotçiklr d onu görmür? Gülsüm: El dem qurbanim olum. Allaha air gedr. Heç ks allahi görmyib, amma allah bizim hamimizi görür. Sni d, mni d, hamimizi. Hr sözümüz, hr iimiz göz qoyur. Murad: Anami da görür? Gülsüm tsdiq iarsi edir. Murad: Ddmi d? Gülsüm: Görür, görür, bala, hamini görür. Ddni d, babani da, allah onlara kömk olsun! Di dur geyin, gecdir. Murad (alamsinir): Nn, bs anam haçan glck? (Alayir). Gülsüm: kiri, yek kiisn, heç sn alamaq yaraar? Anan hr i gedib d. Axama qayidacaq. Gedk çay içk. Axamdir. Sevda elektrik qatarindan düüb evlrin trf addimlayir. Onun yorun, zgin görkmi var. lindki torlu torbaciqda kartof v çörk vardir. Gülsüm: Niy bel gec gldin? Sevda (kartofa iar il): Bununçun dayanmidim. Gülsüm kartofu su il dolu qazanin için atir. Odun üstün qoyur. Çöryi dorayib masaya düzür. ...Qaranliqdir. Gülsüml Murad otaqda yoranin altina girirlr. Murad: Ana, bs sn?

42

Sevda: Siz yatin, mn hl ilmliym. Gülsüm: Sn d yixilib yataydin, yorulmusan. Sevda: Siz yatin, mn hl ilmliym. Gülsüm: Sn d yixilib yataydin, yorulmusan. Sevda: Yox, sabaha bunu vermliym. Siz yatin. Murad: Nn, nail de. Gülsüm: Biri vardi, biri yoxdu... ...Sevda çirain zif iiinda ilyir. Plakat çkir, sma v aliib yanan faist tyyarsi. Yerdn tyyary at açan zenit toplari. Topçulardan biri siftc Kamil oxayir. Gülsüm (nailini piçilti il daniib qurtarir): Göydn üç alma düdü, biri mnim, biri Gülsümün, biri d nail deynin. Sevda iini davam etdirir. Gecnin zülmti. Yatmi knd. Sssizlik thlük siqnaliyla pozulur. Gülsüm drhal gözlrini açir. Sevda cld çirai söndürüb. Muradin yanina glir. Gülsüm (piçiltiyla): Sevda, bala, bs deyirdin Hitler köpk olunu öz yerin qovublar. Sevda: Yava, Murad ayilmasin. Yoxsa yen bari yarilacaq. Yqin hrbi mqdir. Pncrdn smani qayçilayan projektor üalari görünür. X hrfi klind haçalairlar. Siqnal iddtlnnd Murad diksinib oyanir. Anasina siinib alayir. Sevda (Onu sakit etmk üçün gülümsünür): Yat, yat, heç utanmirsan? N olub ki? Axi sn evimizin kiisisn. Alama görüm, biabir olduq. Göy bax. Görürsn projektorlar n qng iiq salir. Murad (hiçqira-hiçqira): Ana, faistlr indi bomba atacaq. Nn, de d allaha ki, faistlri öldürsün... Sevda (gülrk): N daniirsan d faistlr-zadlar n gzir. Bunlar faistlri çoxdan qirib öldürüblr. Murad: Kim öldürüb? Sevda: Kim? Bizim sgrlr. Snin atan, baban, baqa sgrlr, milr. Bunu el-bel öyrnmk üçün edirlr. Görürsn hr ey qurtardi. Thlük siqnali ksilir. Murad hl d göyü qayçilayan projektor üalarina baxir. ...Payiz axami. Krim babanin basdirdii böyümü alma aaclarinin sari yarpaqlari tökülür. Külk bu yarpaqlari havada oynadir.

43

--Anam gldi -- dey Murad hrdn qayidan Sevdaya trf atilir. Sevda torbasindan çörk çixarir. Sevda (Gülsüm): Kartof üçün dayanmidim, çatmadi mn. Müharib illrinin kasib süfrsi. Sevda, Gülsüm, Murad nahar edirlr. ...Dniz sahili. Hr yana payiz çöküb, çuunlami dniz, tutqun, alçaq sma, bo sahil. Sahilin geni boluunda yalniz iki insan fiquru görünür. Sevdayla Murad qayalarin altinda qumluqda oturublar. Göyd qatar-qatar qular görünür. Sevda hzin-hzin er oxuyur. Qatar-qatar olub qalxib havaya N çixibsiz, asimana durnalar, Qrib-qrib, qmgin-qmgin ötrsiz Üz tutubsuz n mkana durnalar. rz elyim bu sözümün saidir, Yollariniz haramidir, yaidir. ahin-unqar sfinizi daidar, Boyanarsiz qizil qana durnalar! Bir ba çkin drdmndin halina, rz yazsin, qlm alsin lin, Vidadi xstdn Badad elin Siz yetirin bir nian durnalar. Qular üfüq trf uçub gözdn itirlr. Murad: Ana, qular hara uçurlar? Sevda: sti yerlr uçub gedirlr. Yayda yen qayidacaqlar. Göyd yeni qu qatari görünür. Bu qular xeyli alçaqdan uçur. Muradla Sevda qularin uçuunu izlyirlr. Qfildn güll açilir. Yen iki df at açilir. Qatar pozulur. Bir neç qu da kimi yer düür. Sevda: Ay yaziqlar, kimdi bunlara qiyan. Gedk ev bala. Murad tccübl baxir. Qayalaran arasiyla evlrin trf gedirlr. Taygöz ovçunu görürlr. Taygöz ovçu (Sevdaya müracitl): Baci qizi, bax sn özün de bahadir yox, gör siz nec qu verirm e.

44

Gülsüm: Hl adini qonu qoymusan. Snin insafin hardaydi ki, bel od qiymtin satirsan. Ovçu: O getdiyim Xorasan mn qnim olsun, bu tk gözüm d kor olsun, yalan deyirms, bazara çixartsam bunun qiymti bilirsn neçdir... ndic vurmuam, ti tptz, yali, lzztli, iki-üç gün yeyrsiz, uaa da bir ey olar. Al bala (quun rngbrng llklrindn qopardib Murada verir). Gör bir n qngdir. Sevda, Gülsüm, Murad nahar edirlr. Nahar Murada lzzt verir. ...Bahardir. Krim babanin alma aaclari yail yarpaqlar içinddir. Sahil. Sevdayla Murad qayalarin altinda qumluqda oturublar. Üfüqün o tayindan durna qatari görünür. Köçri qular qayidirlar. Murad: Ana, bax. Sevda: Qayidirlar da olum. Yadindadir sn deyirdim ki, yazda qayidacaqlar. Murad: Ana, bax. Murad (lzztl barmaqlarini yalayir): Ana, gedim ovçu mini çairim? Sevda vvl onun sözlrinin mnasini baa dümür, sonra anlayaraq kdrl olunun baini sinsin sixir. --Yaziq bala, deyir, -- tifil balam. ...Göyd bir dst qu görünür. Batan günin üalarinda qularin llklri rng verib, rng alir. Birdn qayanin dalindan Taygöz ovçu çixir. Onun lind tüfng var. Tüfngi qaldirib qundaini çiynin basir, tkc gözünü d qiyaraq qulari nian alir. Güll açilir v qatardan bir qu da kimi yer düür. El hmin andaca baqa bir qayalarin dalindan baqa Taygöz ovçular çixir. Onlar hamisi bir-birin oxayir, daha dorusu, birbirinin eynidir. Qulari nian alir, atirlar. Qular bir-bir düür. Qayalar güll sslrini ks edir. Taygöz ovçular çoxalir, qu qatarlari prn-prn olur, qular bir-bir düürlr, el bil göydn yer da yair. Ovçular is hey atir, atir. Bütün yer ölü qu cmdklriyl dolub. ...Murad, ay Murad, -- dey Gülsüm onu yuxudan oydir. Yuxuda n görürdün ki, bel qiqirirdin, bala? Murad gözlrini geni açib nnsin baxir. --Nn bs haradadirlar?

45

--Kim, bala? --Ovçular. --N ovçu bala, heç ks yoxdur. Dur geyin. iqli may shri. Murad v Gülsüm eyvanda çay içirlr. Solmaz qaça-qaça glir. Solmaz (tövüyrk): Gülsüm xala, gözün aydin, mutuluumu ver, dava qurtardi. ...Gülsüm, Murad v Solmaz kndin knarinda, yollar ayricinda. Gülsüm: Siz bu yana baxin, dmir yoluna, mn d bu yola, blk gldilr. Elektrik qatari glir. Srniinlr düüb, knd trf glirlr, ancaq aralarinda n Kamil var, n Sevda. Gülsüm osse yoluna baxir. Mainlar yel kimi ötüb keçir. Budur, bir main da böyük sürtl onlari ötdü. Yox, ötmdi. Qfildn dayandi. Mainin içindn Sevda v Kamil yer atildilar. Kamil hrbi geyimddir. Birinci onlari Murad gördü. Murad "Ana" -- dey qiqiraraq onlara trf qaçir. Kamil Muradi qucaqlayir, öpür, havaya qaldirib atib-tutur, sonra Solmazla görüür. Kamil onlardan ayrilib bayaqki yerind heykl kimi donub qalmi anasina trf qaçir. Gülsümü qucaqlamaq istyir. --Dym mn, dym, -- dey Gülsüm onu itlyir. Gülsüm tirtir sir, alayir v iki liyl üzünü örtür. Kamil anasinin bu hrktin mat-mtl qalir. Gözlrini açmadan Gülsüm lini uzadir, Kamilin üzün, alnina, gözün, burnuna, azina, qulaina, çnsin, boynuna çkir, llrin, ayaqlarina toxunur, -- olum sa-salamatdir. Kamil (tccübl): Bu ndi ay ana! Solmaz: hd elyib ki, sn glnd mscid getmmi snin üzün baxmayacaq, görümyck sninl. --i, bola görk, -- dey Murad qti bir hrktl anasini qucaylayib öpmk istyir. --Yox, yox, yox, -- dey Gülsüm çilinliiyla qiqirir, -- and verirm Muradin canina, dym mn. hdimi pozma, qurbanim olum. Allaha xo getmz. (Piçiltiyla lav edir). Ddn hl glmyib, qorxuram allah-tala qzbini ondan çixar.

46

Anasinin üzünün ifadsi, hvali, sözlri Kamili sarsidir, o, llrini geri çkir. Gülsüm çevrilir v tlsik addimlarla onlardan aralanir, mscid trf gedir. lk df olaraq açiq smanin fonunda biz kndin mscidini görürük. ki hündür minar göylr ucalir. ...Kamilgilin evi. Kamil v Gülsüm söhbt edirlr. Kamil papiros çkir. Gülsüm: Alti aydir mktubu ksilib. Qonunun arvadi mktub alib. vvllr liyl bir yerd idilr, mktublari bir glrdi. Amma indi lidn bir klm olsun yazmayir. Dilim, azim qurusun, Kamil, deyirm bir ey olsaydi, iraq olsun, heç olmasa xbr verrdilr d, qara kaiz... Kamil: Ay ana, el eyi heç üryin gtirm. Davadir da, davada min ey olur, görürsn aylarla vaxt tapib bir lc kaiz yaza bilmirsn. Adamin öz adi yadindan çixir, o ki, qaldi kaiz yazmaq olsun. Bir az da sbr el, dava qurtardi, bu yaxinda xbr çixar. Gülsüm: Allah azindan eitsin, olum. Mn d gümanimi itirmirm. Odey o yandaki qonular qara kaizini da almidilar. mlli-bali yasini tutdular, on gün bundan qabaq sa-salamat glib çixib. Murad onlara yaxinlair. O özünü prt v grgin hiss edir. Bilmir ki, ilk df gördüyü bu kiiyl nec rftar etsin. Axi bu kii hm "yad mi", hm d onun doma atasidir. Htta ona nec müracit etmyi d bilmir. Murad yan böyürü Kamil yaxinlair v onun qolundan dartir. Murad (tutula-tutula): Anam dedi ki... siz otaa glin. Kamil: H? Ad, köpk olu, "siz" kimdir? Adam atasina siz deyr. Gl bura görüm. Muradi götürüb havaya atib-tutur. Murad aydin, açiq smanin fonunda. Bir-birini vz edn epizodlarda biz Muradla Kamilin yeni bir hissl ataliq-oulluq hissil qovuduqlarini, isiniibmehribanladiqlarini görürük. Bu epizodlarin hamisinda sma obrazlari var -- dinc, sakit, açiq, aydin may smasi. Muradla Kamil aaca çixirlar. Aacin tpsi smanin içinddir. Kamil aacdan yellnck sallayir. Muradi yelldir. Biz açiq smani görürük v yellnck hrkt etdikc Murad bu fonda görünür v qeyb olur.

47

Kamill Murad çrplng uçurdurlar. Çrplng get-ged ucalaraq smanin nginliklrin doru uçur. Kndin baqa hytlrindn d çrplnglr uçurdurlar. Sanki sakit dinc smada çrplng rsm keçidi düzldilib. ...Axamdir. Hava qaranliqlair. Göyd ay. Kamil (Sevdaya): Aya bax. Glsn sahil trf gedk. Murad: Mn d, mn d. Sevda: Snin yatmaq vaxtindir, gecdir. Murad (alamsinir): Yox, yox. Kamil: Yaxi gedk. Keçib daha, bu gün bir az gec yatar. ...Kamil v Sevda dniz sahilind. Murad Kamilin çiyninddir. Ayli gec. Ay iiinda gümüü qumlar, gümüü sular. Kamilin, Sevdanin, Muradin uzun kölglri. Kamil: Yaxi, snin iin necdir? Freska? Sevda: i n freska... Mn sasn plakat çkrdim, bzn d karikaturalar. Kamil: ndi daha dava qurtarib. Yen balayarsan freskani çkmy. "Torpaq. Dniz. Od". Sevda: Bir d "Sma". TTorpaqU. Dniz. Od. Sma". Yaman smani çkmk istyirm. Bilirsn bütün bu illr smani n is bel xüsusi cür duyurdum. Tyyarlr, bombalar, projektorlar. Bir yandan smadan qorxurduq. Bzn d sma bizi dolandirirdi. Burda bir taygöz ovçu var. Hrdn görürsn qu vurub gtirirdi. Azimiz bir dada glirdi. Amma bilirsn, bütün bu tyyarlr, bombalara baxmaqdan, mn el bil bu illr smani tzdn gördüm, el bil bütün bunlari indiycn görmmidim -- buludlari, qulari, ulduzlari, ayi. Bir aya bax. Kamil: H. Bilirsn, orda cbhd hr ey tamam baqa cürdür. Torpain iyi d baqadir... Dniz d, çaylar da, dalar da, hamisi baqadir. Birc ay el hmin aydir, adama qrib glir. Sevda: Bilirsn mn d bu bard fikirlirdim. Bzn el geclrd oturub aya baxib düünürdüm: blk indi sn d aya baxirsan. Mn qrib glirdi, mn hardayam, sn harda, aramizda bu qdr yol var, çöllr, çaylar, hrlr, dalar, müharib, amma bax bu dqiq biz ikimiz d eyni ey baxiriq, eyni eyi görürük. Kamil: H. Dniz addimlayirlar. ...iqli gün. Neft mdni. Kamil baqa bir mühndisl sahni

48

gzir. Mühndis: Bu hamisi tz buruqlardir, sn görmmisn. Bu, rayonun n drin quyularidir. Kamil: Buruqlar da tzdir, adamlar da. Heç birini tanimiram. Mühndis: Bli köhn içilrdn kimisi cbhdn qayitmadi, kimisi keçdi baqa yer. Mn el bildim sn d hrd qalacaqsan. Kamil: Tklif eldilr. Amma özüm burani xahi eldim. Axi nec olsa bütün cavanliim burda keçib. Hm d ki, nec olsa, baba yurdumdur. Mühndis: lbtt, hm d bura çox perspektivli rayondur. Bizim geoloqlara htta balaca bir tyyar d veriblr. Seysmik killr çkmk üçün. stsn bütün bunlara göydn d baxa bilrsn. Kamil: Pis olmaz. Bilirsn, desm inanmarsan, mn ömrümd hl tyyary minmmim. Mühndis: Ola bilmz. Kamil: Öz canimçün. Mühndis: Odur e, uçur. Bu saat dück yer. Bir azdan sni qaldirar. Kamil: Çox yaxi. Kamil diqqtl tyyarni izlyir. Bu U-2 tipli iki yerlik tyyardir. Kamil ona baxir v birdn diksinir, onun gözlri dhtl böyüyür. Qürubun qizili fonunda tyyar sanki yanir. Eynil "Od boyunun" finalinda yanan tyyar kimi. Ancaq bir an sonra Kamil baa düür ki, tyyar salamatdir. Yalniz qürubun iiinda onun gözün bel görünür. Tyyar yer enir. Mühndis: Kamil, n olub sn, rngin qaçir. Kamil: Heç... Mn bel gldi ki... yox, bir az baim gicllnn kimi oldu... Bilirsn, indi mn uçmaq istmirm. Qalsin gln sfr. ...Bahar yaii. Leysan. Ya torpaq, tmiz yuyulmu yarpaqlar. Yai qfil baladii kimi, qfil d ksir. Buludlar çkilir, göyün üzü açilir. Ancaq üfüq trfd böyük Tnn quraiU görünür. Sevda eyvanda göy qurainin klini çkir. Kamil idn qayidir. Harasa tlsn Muradi görür, arxadan çairir. --Murad, ay Murad, hara bel? Murad diksinib dayanir, prt olur.

49

--El bel... mn... Kamil: O trf hara gedirsn? Gl bura görüm. Düzünü de görüm hara gedirdin? Murad: Mn... Odey onun altindan keçmk istyirdim. Kamil: Nyin onun? H, nn qurainin? A... bel d... Neynirsn ki, nn qurainin altindan keçmyi. Murad: Nnm deyir ki, onun altindan keçn n ists olar. Kamil: Bel de. Yaxi, sn n istyirsn axi? Murad: Tyyar sürmk istyirm. Kamil: Tyyar sürmk üçün böyümk lazimdir. Böyüyrsn, onda olarsan tyyarçi. Murad: Ee... o gecdir. Kamil: Bs el bilirsn nn qurai tezdir. Bilirsn o hardadir? Ora gedib çatana yüz df böyüycksn. Gl bel daniaq. Sn vvl böyü, tyyarçi ol, sonra tyyaryl uçarsan nn qurainin altindan. Oldu? Yaxi, gedk ev... ...Murad alma aacina çixir. Lap aain tpsin dirmair v ordan dniz trf baxir. Nhayt dniz trfdn uçan tyyarlr görünür. Tyyarlr sirayla v çox hündürdn uçurlar. Dniz üzrin paraütçülr buraxirlar, böyük a paraütlr bir-bir açilir. Murad (paraütlri sayir): Bir, iki, üç, dörd, be, alti... Birdn sürüüb aacdan yixilir. Aac, sma, budaqlar dli bir ritml yerindn oynayir v Murad tappiltiyla yer dyir. Sevdanin qiqirii eidilir. Murad çarpayida uzanib. Sol ayai bintl sarinib. O hsrtl pncry baxir. Pncrdn bir parça sma, smada is tnbl a buludlar görünür. Murad yilib pncrdn dn tökür. Göyrçinlr pncry qonur, dni dinlyir, yen d uçub gedirlr. Gecdir. Pncrdn ulduzlu göy görünür. Kamil Muradin çarpayisinin yaninda oturub. Murad: Ata, bs gündüz niy ulduzlar olmur? Kamil: Gündüz d olurlar, amma biz görmürük. Bax, gr gün iii dümyn bir yerdn baxsan, onda ulduzlari gündüz d görmk olar. Bax, msln, drin quyunun dibindn baxsan. Murad: Ata, bs mn haçan duracaam. Kamil: Be gündn sonra (barmaqlarini yumur). Bir, iki, üç, dörd, be deynd... ...Muradin çarpayisi bodur.

50

--Murad, ay Murad, -- dey Gülsüm xala hytd vurnuxur. Sevda tla içind glir. -- Gzmdiyim yer qalmayib. Heç yerd yoxdur. Gülsüm: Adam göndrdim Kamili çairsinlar. Sevda (çairir): Murad, Murad! Kamil tlsik glir. -- N oldu tapdiniz? Sevda: heç yerd yoxdur. El bil gd göy çixdi (alayir). Kamil: i, sn d dayan görk (boylanir). Blk quyuya düüb. Gülsüm: , stfürullah de... Kamil (quyuya yaxinlair, yilib diqqtl baxir): Murad. Muradin zif ssi glir: -- burdayam. Murad quyunun dibinddir. O burdan ulduzlara baxir. Ulduzlar gündüz n qdr iiqsiz görünslr d, hr halda burdan görünmürlr. Lakin uaq onlari seçmir. Quyunun azindan görünn sma birdnbir Kamilin qzbli siftil örtülür. Kamil: Otur görüm vedry. Brk yapi. Murad vedry oturur. Kamil onu yuxari çkir. Gülsüm, Sevda, qonu qadinlar quyunun baina toplaib intizarla gözlyirlr. Nhayt Muradin bai görünür. O bu qdr adami, alayan anasini v nnsini, hirsli atasini görüb özünü lap itirir. --Niy mn düz demmisn?! Bir dn d ulduz görmdim -- dey kklyir. --Ulduzlar, ulduzlar -- dey Kamil zhml ona baxir. Bu saat mn sn ulduzlari göstrrm. Muradi qiçlari arasina alib mlli-bali apalaqlayir. Gülsüm (gücl uai onun lindn alaraq): Yaxi, bsdir, öldürm uai. ...Ulduzlu gec. Kamil, Sevda, Gülsüm, v Murad açiq havada, evin daminda yatiblar. Muradin gözlri açiqdir. O, ulduzlu göy baxir. Kamil d yatmayib. O yan bu yana çevrilir. Nhayt Murada müracit edir. --Niy yatmirsan Murad? --Yatiram, -- dey Murad yava ssl cavab verir. Kamil: Yaxi, gl bura mnim yanima. Murad onun yanina girir.

51

Kamil: Bir d bel oyunlar çixartmayacaqsan ki? Anani, nnni qorxuzmayacaqsan ki? Murad (titrk ssl): Yox. Kamil: Di yaxi, gl bariaq. liyl onun baini siallayir. Murad xisin-xisin alamaa balayir. Kamil: Vay, vay, vay. d, utanmirsan. Sn boyda kii alayir? Yava, indi anani, nnni oyadarsan. Sus. Heç olmazsa ulduzlardan utan, sn baxib gülürlr. Murad yava-yava sakitlir. Ata-oul ulduzlu göy baxirlar... EPILOQ Murad nnsini öpür, qaçib gedir. Gülsüm o yan bu yana baxir. Hytdki su kranini görür. Ovcuna su yiir, Muradin dalinca atir. Sanki bu su yerl gedn tyyarnin dalinca atilir. Tyyar yerl yüyürüb havaya qalxir, get-ged yükslir v biz aai baxib: Torpai görürük. Tünd mixyi zmilri, yail çöllri, sari qumlari... Dnizi görürük. Mavi dnizi, yelkn gmilrini, baliqçi torlarini, dniz buruqlarini. Odu görürük. Zavod bacalarindan çixan yanan metani. 26-lar qbri üzrindki bdi mli, pioner tonqalini. Smani görürük. Ucsuz-bucaqsiz smani. Muradin tyyarsi baba yurdunun üstündn, kndin qayalarin üstündn uçur. Bir an bdi v zli qaya rsmlri bütün ekrani tutur. Rsmlrd tsvir olunmu qdim insanlar balarini qaldirib göy baxirlar. Onlarin duruunda insanin bdi sma hsrti duyulur. Muradin tyyarsi is getdikc daha yüksy qalxir. Bu tyyar vaxtil Krim babanin arabayla alma aaclari gtirdiyi yolun üstünd üçür v blk el bu an Murad çantasindan torpain lövhsini -- qirmizi almani çixarib lzztl dilyir. Tyyar daha da yüksy qalxir. ...Torpaq ...Dniz ...Od

52

Yox olur. trafda ancaq sma qalir. Uzaqda is Gün görünür. 1963-1966 Moskva-Baki

53

DD QORQUD (kino dastan) Köksü yail ulu dalar bel vuru görmmidi. Dibi drin dar drlr bel döyü bilmmidi. Sava n sava idi, meydan dolu ba idi. ahbaz-ahbaz atlar keçirdi, nali qalirdi. Qara polad üz qilinclar çalinirdi, oxvari ovxalanirdi. Üç yelkli qayim oxlar atilirdi, dmrni duürdü. O gün Ouz ellrinin air günüydü. Ouz oullari bir-birin qari qalxmidi. Dost-dostla, qohum-qohumla cng edirdi, qarda qardadan, ata ouldan ayrilmidi. Bu qanli qada Ouz elinin baina hardan glmidi? Demkl qurtarmaq olmaz. Qoy el asaqqali, yurdun mudrik bilicisi Dd Qorqud glsin, qopuzunu lin alsin, ötnlrdn söz açsin, soz söylsin, boy boylasin, igid rnlrin baina glnlrdn danisin. ...Dd Qorqud bu dm n söz qourdu, n qopuz çalirdi. Alti prli gürzlr, yalin qilinclar, dmir uclu oxlar daniirdi, atlar kinyir, bahadir nrlri r qalxirdi. Sözü, qopuzu eidn kim ola, dinlyn kim ola? Dd Qorqud fryad edib Ouz igidlrin üz tutur, bu qanli qarda qirinini saxlamaa çairirdi, amma ona mhl qoyan, qulaq asan yox idi, heç vaxt Dd Qorqudun bir sözünü iki elmyn igidlrin bu gün gözlri qizmi, aillari çamidi. ki igid atlarini dördnala çapa-çapa üz-üz gldilr. Atlar ah qalxdi. Bir igid o birini yer çirpdi. Zbun olmu igid havadan yer el yava-yava, el air-air düdü ki, deysn üsulluca ipl salladilar. Amma el hmin dqiq onu atdan salanin da cli yetdi. Viy-viy viyildayib gln bir ox bu igidin barina sancildi. O da qolunu uzatdi, atinin boynunu qucaqladi, sürüdü at belindn torpaa düdü. Bir ötgün ox da ata dydi, at da igidlrin yanina srlndi. Aram-aram, air-air yixildilar, yava-yava, asta-asta hrktsizlib qaldilar. Baqa döyüçülr d bir-birlrini qirirdilar. Bir-birini qilinclayan kim, atla yel yetmz yel kimi keçib çomai dümnin tpsin endirn kim, yayi çkib oxu tulayan kim, kmnd atib çapari yhrindn dbrdn kim...

54

Döyü meydaninin qrib mnzrsi vardi. gidlr, atlar bir-bir hlak olduqca donub qalirdilar, daa dönürdülr. Sslr, nrlr, at kinrtilri d get-ged azalirdi. Axirda heç ks qalmadi. ndi bütün meydan le idi, csd idi -- da le, da csd. Döyü sona yetdi; indi bu meydan da heykllr düzülmü bir çöl idi. nsan v at heykllri müxtlif vziyytlrd, müxtlif biçimlrd donub qalmidi -- öldüyü an hansi halda idis o halda. Bu da heykllrin arasindan air-air, drdli-drdli bir qoca keçib gedirdi, a saçi a saqqalina qarimi bir pir. Qoca Dd Qorqud yedyind tpl qaqa ayiri meydandan keçib tp baina çixdi, qanrilib geriy baxdi. Meydanin mnzrsi bir az da dyimidi, da heykllr ümumi görünülrini saxlasalar da, dqiq biçimlrini dyidirmidilr, indi bu artiq insan, at heykllri deyil, onlari txmini xatirladan qrib qayalar, caib dalar, qaba da qalaqlari idi. Dalar, dalar, dalar yiimi -- qanli döyüdn qalan bir bu idi! Ouz rlrindn qalan bir bu idi! Dalar, dalar, qayalar... N bir ss, n bir ks... Dd Qorqud köksün ötürdü, aci-aci aladi, yaniq ciyrini daladi, ayirinin cilovunu çkib yola düzldi, da adi, dr keçdi, bir menin qiraina çixdi. Me, n me... Fisdiq mesi imi bu me, amma hm d qbiristanliq idi. El bil fisdiq aaclari qbirlrin içindn çixirdi. Qbirlrin üstünd d da qoyun heykllri qoyulmudu. El bil bu med tamam bir sürü daa dönmüdü! Dd Qorqud mey baxdi, da qoyunlara baxdi, qbirlr baxdi, birdn bir ss eitdi. Döndü, gördü qara mahud alvarli cavan bir olan mzar qazir. --Olan, -- dey Dd Qorqud onu ssldi, -- n qazirsan bel? Olan gözucu Dd Qorquda baxdi. Onun üzünd, gözlrind mum bir ifad vardi. Olan laqeyd-laqeyd: --Gor qaziram, Dd, -- dedi. --Kiminçün qazirsan bu goru? Olan eyni biganlikl; --Sninçün Dd, -- dedi. Dd Qorqud diksindi. Olan ona etina etmdn öz iin davam edirdi. Torpaq knara atildiqca, mzar knarindaki tpcik boyüdükc, qbir drinldikc Dd Qorqudu dht basirdi. O, müc olub qalmidi, mati-qutu qurumudu. Ss eidib baini qaldirdi. Aac bainda civildn qular xirdaca dalar kimi

55

budaqlardan yer tökülüb qaldilar -- onlari ovlayan-elyn olmamidi -- birdn-bir özlri düdülr, splnib qaldilar. Aac özü da birdn-bir qurudu, yail yarpaqlari saralib-soldu, qopdu, küly qoulub uçub getdilr. Aacin çiçklri vaam olub sovuldular, budaqlar yalin qaldi. Çmnlikd bitr otlar, yaarirkn bitmz oldu. Bulaqlardan axan sular, çalayirkn axmaz oldu. Qanad çalib uçan qular birdn-bir uçmaz oldu. Budaqlar da yalin qaldi, çiçklr d açmaz oldu. Dd Qorqud hayana baxdi ölüm gördü, cl gördü. Fisilliqdan fiildayib çixan ala ilan Dd Qorqudun ayaina yanadi, baini qaldirib onu çalmaq istdi. Dd Qorqud onu görüb srmrdi, knara siçradi, qivraq trpnib tpl qaqa ayirinin belin qalxdi. At da ilandan hürküb finxirdi, yel kimi yerindn qopdu, üzünü dalara tutdu. Dd Qorqudu medn, mzardan, cldn uzaqladirdi. Amma gor qazan olan da iini dayandirmadi, gözdn itn çaparin ardinca uzun-uzadi baxdi, qimidi, qbri qazdi ki, qazdi. Dd Qorqud çapib alçaqdan uca yerlr qalxdi, qida-yazda qari, buzu rimyn Qaziliq daini adi, çaylar adi, daqin-daqin sulardan addadi, düzlrdn, drlrdn keçdi, baqa bir iqlim glib çixdi. Bura ucu-bucai görünmz bir dryanin sahili idi. Dniz gömgöy idi, lplri a, narin. Sahil bombo idi, bir ins-cins göz dymirdi. Dd Qorqud atdan endi. Ovuclayib dniz suyunu üzün vurdu, gün baxdi, gülümsdi, eyni açildi. Birdn ss eidib qulaq verdi. Dönüb baxdi, sahilin uzainda bir qaralti gördü, ona sari getdi. Yanaib gördü ki, yail mxmr alvarli bir kii yer qazir. Dd Qorqud salam verdi, leyk almadi. --N qazirsan, a kii? -- dey sorudu. Kii: --Sn gor qaziram, Dd, -- dey çevrilib ona baxdi. Kiinin qiyafsi baqa idi, sinni d, sifti d baqa idi, amma gözlr hmin o gözlr idi -- hmin o olanin mum gözlri. Dd Qorqud geri çkildi, yilib mzara baxdi, qbir bayaqkindn bir az drin idi, knarindaki tpcik bir az da yek idi. Dd Qorqud ayirin belin siçradi, qamçi çkdi. Ati onu bu

56

yerdn d uzaqladirdi. Qamiliqdan, atli batib çixammaz palçiqdan, medn keçdilr, iti axan göy sulardan keçdilr. Yaia düdulr, qara düdülr. Aappaq bir diyara glib çixdilar. Dörd bir trf buz, qar, qar. N bir insan ssi, n bir insan nfsi. At da yorulmudu. Dd Qorqud da. Dd Qorqud ayirindan endi, saa baxdi, sola baxdi, birdn bir ss eitdi. Aappaq qarli-buzlu çölün bir yerindn qaralti görünürdü. Hnirti glirdi. Altdan-üstdn brk geyinmi qara xz kürklü, sinli kii baltayla buz qirirdi. Dd Qorqud ona yanadi. Kii çönub Ddy baxdi. -- Az qalib, Dd, -- dedi, -- bilirsn ki, kiilr üçün qbir çuxuru dizcn olmalidir. Dizin çatmaa n qalib ki... Dd Qorqud lap qorxdu. -- Gözlr hmin gözlr idi, buz altinda qazilan qbir d lap drinlmidi, dizcn olmasina n qalmidi ki? Dd ayirina mindi, ati mahmizladi. At da yorun idi, atli da. Çapdilar, yortdular, bu iqlimdn d uzaqlaib qaçdilar. Byaz çöllr bitib tükndi, yail düzngahlar bitdi tükndi, sari bir shra balandi. Qumlar, qumlar, narin qumlar, sari qumlar. Bu bir shradir, n sonu var, n knari. Ddnin dili-dodai qurumudu. Tpl qaqa ayirin azi köpüklnmidi. Qum tpciklrind at büdrdi, sürüdü. Dd Qorqudu yer çaldi. Dd Qorqud nfsini drdi, yava-yava yeridi, tpciyin baina çixdi, gördü ki, tpciyin o biri trfi qazili qbirdir. Qbri qazib qurtarhaqurtarda olan adam yarimçilpaq bir qoca idi. Baini qaldirib Dd Qorquda baxdi. Yai ötmü, saçi tökülmü, amma gözlr el hmin o gözlr idi. Dd Qorqud qu kimi atinin belin qondu, yortdu. Yayda-qida qari, buzu rimz Qaziliq dainin yüksyindn eniin düdülr, bir d gördü ki, glib haman o yer çixib. Hmin o fisdiq mesi, hmin o da qoyunlar, hmin mzarliq. Hmin olan -- yox, n olan, olan hani, o indi bükülüb yumaq olmu bir qocadir -- qbri qazib qurtarmidir. Dizcn qbrin içind idi. Dd Qorqudu görüb, qbirdn çixdi. -- H, Dd, -- dedi, -- glib çixmisan? Gördün ki, cldn qaçmaq olmaz? Gor da hazirdir. Di gl gir! Qbir qazan qoca menin için girib, aaclarin arasinda qeyb oldu. Dd Qorqud atdan dümüdü, daha ölümdn qaçmaa heyi

57

qalmamidi. Dd qbrinin yanindaki tpciyin üstünd yldi. Fisdiqliqdan fiildayib ala ilan çixdi, qivrila-qivrila Ddy trf süründü, Dd onu gördü, amma heç qimildamadi, trpnmdi. Dinmz-söylmz oturub gözldi. Ölü qular torpaa splnmidi. Otlar, çiçklr yanib solmudu. Budaqlar yarpaqsiz, yalin qalmidi. El bil bütün dünya ölüm tslim olmudu. Dövran cl dövrani, meydan zrayil meydaniydi. Dd Qorqud drdli-drdli o yan-bu yana baxdi, baini tutub hrktsiz dayanmi tpl qaqa ayirina baxdi. Ayaa durdu, qopuzu köynyindn çixardi, sinsin basdi, bir müddt çalmadi. Ötüb keçnlr gözünün qabaindan keçdi. gidlr, döyülr, da heykllr, sonra da qalaq-qalaq qayalar, yönsüz-yöndmsiz da yiimlari. lan sürünüb Dd Qorquda lap yaxinlamidi, bu an olmasa o biri an çalacaqdi. Birdn Dd Qorqud barmaqlarini qopuzun simlrin çkdi, tellri dillndirdi, çalisinin sdalari altinda sözünü dedi: --Hani dediyim by rnlr? Dünya mnim deynlr? cl aldi, yer gizldi, fani dünya kim qaldi! Glimli-gedimli dünya, son ucu ölümlü dünya! Qoca Qorqud ölür oldun, onu bil! Karvan getdi, sn gecikdin, onu bil? l-aqibt uzun yain ucu ölüm, axiri ayriliqdir. Dd Qorqud qopuz çalirdi. Onu vurmaq istyn ala ilan birdn dayandi, qopuzun sdalari altinda qivrilib geri çkildi, sürünüb getdi. Dd Qorqud qopuz çalirdi. Yerdn bir dst qu pirlayib budaqlara qondu, çivilddilr. Dd Qorqud qopuz çalirdi. Aaclar çiçk açir, yalin budaqlar yarpaqlanir, yamaclarda otlar, çiçklr ba qaldirirdi, qurumu çemlrin gözü soyuq-soyuq sularla dolurdu. Mzar knarinda tpciyin torpai da axib qbri doldururdu. Dd Qorqud qopuz çalirdi -- hyat yenidn oyanirdi. Dd Qorqud özü öz mzarini da, ölümü d unutmudu. O indi qopuzun tellrindn doan gözl bir dünyada yaayirdi, ötüb keçnlrin, igidlrin, çomrdlrin dünyasinda. Dd Qorqud çalir v qopuzun sdalari altinda igidlrin balarina glnlrdn söz söylyirdi, görk n söylyirdi? --Bir gün xanlar xani Bayandir xan yerindn ert durmudu. Buyruq vermidi ki, Uca dain bainda tonqal qalasinlar. Uca dain zirvsind bir tonqal alovlanir. Uzaq-uzaq dalarin bainda da bir-birinin ardinca tonqallar aliir.

58

--Ouz elinin adti vardi. Ouz igidlrini, xatunlarini nliy, toya çairanda uca dain bainda bir tonqal qalanardi. Baqa dalardan bu alovu görüb orda da tonqal qalayardilar, bütün el-oba bilrdi, geyinib, bznib nliy glrdilr. ki tonqal qalayanda bilrdilr ki, elin bainda qza var, thlük var, dümn basqini gözlnir, onda da igidlr yaraqlanib, yasaqlanib yiilardi. Yamyail bir düzngahda al-lvan çadirlar, alaçiqlar, köklr, çtirlr qurulmudu. Yail çmnliy rngarng ipk xalçalar dönmidi. Dörd nfr gird, hamar çaylaq dalariyla Qobustandaki "Qaval dai" döyclyir, ahngdar sdalar ucalirdi. Baqa bir trfd gumbur-gumbur naaralar döyülür, borular calinir, zurnanin ssi r bülnd olurdu. Yeddi yerd çatilmi ocaqlarin tüstüsü göylr uçub gedirdi. Yetmi yeddi yerd srin sulu, al rabli ala-bzk bardaqlar qoyulub, gün iiinda brq vuran mis qablar, qazanlar düzülmüdü. Qnarlrdn aqqa-aqqa tlr asilmidi. Bayandir xan ami günlüyünü yer üzün tikdirmidi, ala çadirini göy üzün airtmidi, min yerd ipk xalçalar dötmidi. Tp kimi qoç qirdirmidi, kol kimi rab gtirtmidi. ld bir kr Bayandir xan nlik edib Ouz igidlrini qonalardi. gidlr bir-bir glib atdan düdülr, sivri uclu, böyük bir çadirin azina glib, taxta ylmi Bayandir xana salam verdilr. Bayandir xanin yaninda onun vziri, at aizli Alp Aruz dayanmidi. Alp Aruz da baqa Ouz bahadirlari kimi azmandir, iridir. Doxsan dridn kürk topuuna çatmaz, doxsan dridn papaq qulaini örtmz. Alp Aruz gln qonalari müxtlif çadirlara ötürürdü. Çadirlar üç rngddir: a, qirmizi, qara. Ouz igidlrindn Bybura v Bybecan mclis qoa gldilr. Atlarindan dudulr. Bayandir xana salam verdilr. Aruz qabaqlarina çixdi. --Bybecan bura keç, -- dedi, Bybecani a çadira ötürdü. Bybura da a çadira keçmk istynd Aruz onun yolunu ksdi. --Bybura, -- dedi -- snin yerin qara çadirdadir. Qara çadira keç donmidi. Burada hr ey zilqara idi. -- Süfr d, qab-qacaq da, xidmtçilr d qara libasda idilr. (A çadirda hr ey a, qizili çadirda hr ey qizili olan kimi). Bybura tutuldu: --Mni niy bura gtirdin? -- dedi. Aruz dedi: -- Bayandir xandan buyruq beldir.

59

Bybura daha da prt oldu: -- Bayandir xan mnim n skigliyimi gördü? -- dedi. -- Qilincimdanmi gördü, süfrmdnmi gördü? Mndn alçaq kiilri a çadira, qizili çadira otürdu, mnim günahim n oldu ki, qara çadira göndrdi. Aruz dedi: --Bayandir xandan buyruq beldir ki, olu olani a çadira, qizi olani qizili çadira ötürün. Kimin ki, olu, qizi yoxdur, onu qara çadira aparin, qara keç altina döyin, qara qoyun qovurmasindan önün gtirin, yeyrs yesin, yemzs dursun getsin. Olu, qizi olmayani tanri qariyibdir. Biz d qariyaq. Bybura yerindn siçrayib durdu, üzunü öz adamlarina tutdu, dedi: --Qalxin, igidlrim, biz burdan gedsi olduq! Bu qara eyib mn ya mndndir, ya xatundandir. Bybura v bainin dstsi qara çadirdan çixdilar, o biri çadirlarda yeyib-içnlr boylanib onlara baxirdi. Bybura is heç ks baxmirdi, heç ksl danimirdi. Heç ksl vidalamadi, atinin belin siçrayib üzünu Aruza tutdu: --Aruz, -- dedi, -- mn bu hayifi snd qoymaram. Bybura qamçisini havada oynadib ata çkdi, at yerindn götürüldü. Adamlari onun ardinca çapdilar, at ayaqlarinin qaldirdii toz içind gözdn itib üzaqladilar. *** Byburanin obasi Bayat sfali bir yerddir. Bir yani sildirim dalar, bir yani çay, bir yani çöl-çmn, bir yani me. Çadirlar, dylr, alaçiqlar rng verib rng alirdi. Ocaqlardan qalxan tüstü mavi smada riyib itirdi. Çay qirainda yeddi-skkiz yali uaqlar aiq-aiq, gizlnpac, turna doydu oynayirdilar, Dylrdn birinin qabaqinda Boazca Fatma dayanmidi. Onun yaninda be-alti korp var, özü d yen yüklüdür. Fatma lini belin qoyub cir ssl çairirdi: --Ay qiz, Züleyxa! Zübeyd! Ürid! Ölmy, itmy getmidim? Yatacaq yerim yen bu xaraba olasiydi dana. Nolaydi mnim evim d bir baxaydiniz. Oru köpk glib evi bir-birin qatib, toyuq hinin, qaramal damina döndrib... Baqa bir alaçiqdan bir arvad çixib ona cavab verir, n is qiqirirdi. Nal sslri eidildi. Bybura v bainin dstsi obaya daxil oldular. Bybura çadirina çatib atdan düdü, içri keçdi. Arvadi Ayna Mlk onu hycanli görüb tvi düdü.

60

Bybura dedi: --Qadinim, bilirmisn nlr oldu? Bayandir xanin vziri at aizli Alp Aruz üzümü el içind qara etdi. Olun-qizin yoxdu, sni tanri qariyib, biz d qarariq, dedilr. Sndnmidir? Mndnmidir? Niy tanri biz bir oul vermz, ndndir? --Bybura az qala alayacaqdi. Ayna Mlk: --Mn qzb etm, -- dedi, -- inciyib aci sözlr söylm. Snin n günahin, mnim n günahim. Qismtimiz bu imi. Ayna Mlk hönkürüb aladi. Bybura döz bilmyib çadirdan çixdi. Air-air obanin knarina gldi, oynayan uaqlar qorxudular, qaçidilar. Bybura hsrtl, kdrl, uzun-uzun onlarin ardinca baxdi. Nal sslri onu qmli fikirlrindn ayirdi. Çaparaq gln Bybecan atindan düdü. Byburaya yanadi: --Bybura, -- dedi, -- üryin salma. Ac görsn qarnin doldur, yalinçaq görsn ynin geydir. Borclunu borclarindan qurtar. Ola ki, bir azi dualinin alqiiyla tanri sn oul ver. Gün o gün olsun Bayandir xanin gln nliyind, oul atasi kimi a çadirda oturasan. Tanri mn d bir qiz verck olursa, hd edirm, qoy o, snin olunun beikksm adaxlisi olsun. Byburayla Bybecan qucaqladilar. *** Ayna Mlk xlvtc çadirindan çixib Boazca Fatmanin dysin gldi. Boazca Fatma yemk yeyirdi. ri bir ba soan zmidi, yumurlayib tiknin üstün qoymudu, indi bu yek loxmani azina tixayib, üstündn d barmaiyla basirdi, az qalirdi, nfsi ksil. Ayna Mlk ona drdini daniirdi. Fatma yemyindn qalmadan qulaq asirdi, arabir baini dyy soxan uaqlarin hrsin bir tik verib yola salirdi. Boazca Fatma azindaki tikni çeynyçeyny dedi: --Neylyim? Bu yixilacaq evd un yox, lk yox. Dv d dyirmandan glmdi. Görüm bu evi xaraba qalsin, r gedndn bri qarnim doymadi, üzüm gülmdi, ayaim bamaq, üzüm yamaq görmdi. Nolaydi bu külba rim olydi, birin gedydim, baxtimdan o bari yaxi olaydi. Ayna Mlk yen d öz drdindn daniirdi: --Kii riyib ama dönüb, yaman xifft elyir. Bilmirm suçumuz n oldu ki, tanri bizi bir övlada hsrt qoydu. Fatma azindaki

61

loxmani içri ötürrk: -- Ey, kül olsun rin d baina, uain da -- dedi. -- Mnim doqquz uaim var -- qarnini göstrir -- onuncu da budur ha, yoldadi, n olsun, a gün çixmiam? ...Bybura da Bybecanin mslhtin ml edirdi, var-dövltini aca-yalavaca paylayirdi. Qoyunlar ksilib aqqa-aqqa bölünürdü, tp kimi t yiilir, göl kimi süd sailirdi. Adamlar Byburanin qapisina libo glib lidolu qayidirdi. Amma rl arvadin muradi hasil olmurdu ki, olmurdu. Onlar qüssyl bir-birilrin baxirdilar. *** Dd Qorqud qopuz çalir, sözünü davam edir: --Siz kimdn deyim, Bkildn. Bkil Ouz elinin keikçisi idi... Uca dain bainda mskn salmidi. linc qalasindan, Gncdn, Brddn Dmir qapi Drbnddk bütün yurdun qarovulunu çkirdi. ad xbri, bd xbri tonqal qalayib bütün el-obaya bildirirdi. Da bainda Bkilin mskni. Dain n yüksk zirvlrind odunlar yiilib ocaq çatilib, amma alidirilmayib, Bkil yaraqlanibyasaqlanib ova hazirlair. Dd Qorqudun ssi glir: --Bkil hm d igidlr içind n mhur ovçu idi. Ov elynd n yay qurardi, n ox atardi. Qova-qova ceyranlara çatardi, çata-çata yayini çixardib kmnd kimi ceyranin boazina atardi, ceyrani tutardi, biçaini çixardib qulaini dlrdi, yen buraxardi. Bkil Dd Qorqudun danidii kimi etdi, gülümsündü, sonra atini qamçilayib, baqa bir ceyran dstsinin ardinca düdü. Bu üsulla bir ceyran da tutdu, onun da qulaini dlib buraxdi. *** Byburayla Bybecan ova çixmilar. Onlar düzngahda rastlarina çixmi ceyran sürüsünü qovurdular. Bybura nian alib yayin çkdi, oxun atdi, ceyrani yaralayib yer srdi. Çapib yarali ceyranin yanina gldilr. Ox ceyranin belin sancilmidi, amma Bybura gördü ki, ceyranin qulai da dlikdir. Bybecana göstrdi: --Görürsnmi, Bybecan, -- dedi, -- bu Bkilin ceyranlarindandir, qulaini dlib buraxib. Bybecan: -- Bunu Bkil göndrmk grkdir, -- dedi, -- halal malidir. Bybura: -- El olsun, -- dedi, ceyrani adamlarindan birin verdi. -- Bkil aparin.

62

Bu zaman baqa bir atli çaparaq onlara çatdi: --Mutuluq, Bybura! -- dedi. -- Olun oldu. ...Çadirda tzc domu ananin sifti -- Ayna Mlyin sifti yorun v xobxt idi. Onun yanina yer sacayaq v bir tet dolu gül qoyulmudu. Qdim inania gör bunlar olanda qadin asan dour. Boazca Fatma tetin üstün tmiz parça saldi. Ayna Mlyin yoranina, paltarina iynlr sancdi -- "hal anasindan" qorumaq üçün. Sonra Fatma ünin için soan saldi, qapinin azina apardi. Ayna Mlyin bainin altinda bir parça çörk v t gizltdi. Üç soani kabab çkib boqaba qoydu. Byburayla Bybecan çapa-çapa glirdilr ki, qarilarina bir atli çixdi. Bybecani sslyib: -- Mutuluq, Bybecan, -- dedi, -- gözün aydin, qizin oldu. Bybura: --Bybecan, sözümüz sözdür ha, -- dedi. Qizin olumun beikksm nianlisidir. Byburanin qarisinda bir dst igid v üç nfr tacir dayanmidi. *** Bybura vvlc tacirlr müracit etdi: Tacirlr, -- dedi, -- sözümü dinlyin. Tale mn bir oul verdi. Sizi dünya malindan qane edrm. Tdarük görüb yola düzlin, gec-gündüz demyin, qara-qara dalardan ain, qanli-qanli sulardan keçin, böyük-böyük hrlrdn ötün, yerin bir ucundan, o biri ucuna yetin, Rum elin çatin. Mnim olum boyüyünc ona yaxi-yaxi rmanlar alib gtirin. Sonra Bybura üzünü igidlr tutdu: --Siz d, igidlrim, Bkilin yanina gedin. Deyin ki, Uca dada tonqal qalasin, bütün elimiz-obamiza xbr elsin. Hami bilsin ki, Byburanin arslan kimi bir olu olub. Qoy bütün rnlr yiilsin, olum üçün böyük nlik düzldirm. *** ...Uca dada tonqal alovlanirdi. Uzaq-uzaq dalarin zirvlrind d yeni-yeni tonqallar aliirdi. Bybura böyük nlik düzltmidi. Qaval da döyülürdü. Taraqqalar çatladilirdi. Qirx yerd ocaqlar odlanirdi, qirx yerd allvan xalçalar dönmidi. Sksn yerd qizil bardaqlar qoyulmudu, qizil badlr düzülmüdü. Doxsan yerd rngbrng çadirlar qurulmudu -- a çadirlar, qizili çadirlar, qara çadirlar. Bybura arvadina deyirdi: --Xanlar xani Bayandiri qizili çadira ötürcm, olu yoxdur, qizi

63

var. Alp Aruzu qara çadira aparacam, n olu var, n qizi. Tanri onu qariyib, biz do qariyaq... Ayna Mlk dedi: --Bybura, sözümü dinl. Padah tanrinin kölgsidir. Padahina asi olanin ii rast glmz. Bayandir xan snin qonaindir, o sn qiydi, sn ona qiyma gl. gidlr içind alçaldib, qizil çadira aparma. Bybura fikr getdi... gidlr bir-bir yetdilr. Bybura onlari sevincl qarilayirdi. Çadirlara ötürürdü. Aruza qara çadiri göstrdi. N o bir söz dedi, n d Alp Aruz. Aruz qara çadira girdi; bu eynil Bayandir xanin qonaqliindaki çadirdan idi, yerin qara keç donmidi, qab-qacaq da qapqara idi, xidmtçilr d zil-qara geyinmidilr. Aruz dinmzsöylmz oturdu. Onun sifti el bil donub qalmidi, amma birdn bilarindan qan sizmaa baladi. Alp Aruzun xasiyyti vardi -- acii tutanda biqlarindan qan axardi. Obanin o bainda Ayna Mlk xatunlari qarilayirdi. Qadinlarin içind al-qirmizi donlu, incbelli, uzun boylu, gnc gözl bir qiz da vardi -- Bayandir xanin qizi Burla xatun. Uca boylu Burla xatunun olsa-olsa on be, on alti yai olardi. Burla xatun orun-orun o biri trf, cavan igidlr yiildii yer baxirdi. Cavan igidlr bir qiraqda ayaq üst durmudular, xalçalar üzrind ylmi atalarinin, milrinin söhbtlrin qulaq asirdilar. Bir trfd meydan qurulmudu v bu meydan çpr arasina alinmidi. Bir azdan haminin baxilari bu meydana dikildi -- meydana gözlri qizmi bir bua v bir erkk dv çixartdilar. Bunlar sava üçün xüsusi trbiy olunmu heyvanlar idi. Üç kii dmir zncirl buani sa yanindan, üç kii sol yanindan tutmudular. Buani meydanin ortasina gtirdilr. O biri trfdn alti kii dvni meydana gtirdilr. Birdn bua dartinib zncirini qirdi v dvy trf cummaqdansa, çpr trf atildi. Meydandakilar qorxu içind bir bucaa qisildilar. Bua hml edib çpri daitdi v meydandan bayira çixdi. Adamlar birbirin dydi. Bua birbaa qadinlar olan trf cumurdu, buynuzlariyla o qirmizi donlu Burla xatunu nian almidi, düz qizin üstün glirdi. Hürkmü qiz alaçia söyknmi, hrktsiz donub qalmidi. Bua lap ona çataçatda idi. Hami özünü itirmi, quruyub durmudu. Birdn cavan igidlrdn biri -- on alti-on yeddi yali bir olan bir an içind yerindn qopub, göz qirpiminda buanin qabaina keçdi, onun yolunu ksdi, yumruunu buanin düz

64

alnindan vurdu. Bua el bil mixlanib yerind qaldi. Sonra geri çkilib var-gücüyl olanin üstün cumdu. Olan bu df yumruunu onun alnina dirdi. ndi hr ikisi öz yerind mixlanib qalmidilar. N bua olana güc gl bilirdi, n olan buaya. Olanin bütün damarlari grilmidi. Buanin gücü üstün glirdi. Birdn olan n is düündü, qivraq hrktl yumruu çkib özünü knara atdi. Bua ayaq üst dura bilmdi, düdü, tpsi üst yixildi. Olan aman vermdi, biçaini çixartdi, buanin baini ksdi. Cavan igid baini qaldirib bnizi qaçmi qirmizi donlu Burla xatuna baxdi, gülümsdi. Burla xatun da çkdiyi qorxudan yava-yava özün glrk cavan olana gülümsündü. Bayandir xan: --hsn, -- dedi, sonra üzünü trafindaki rnlr tutub lav etdi -- bu olana ilinc verin, çalar olsun, rdmlidir. Bdöy at verin, minr olsun, hünrlidir. Çiyni qulu cübb don verin, geyr olsun, cürtlidir. Dd Qorqud glsin, olancia ad qoysun. Dd Qorqud Aslan yatainda, aca qayanin bainda dayanib. Cavan olan onun qarisinda diz çöküb, ba yib. Dd Qorqud igid ad verir, deyir: --Oul, meydanda çng etdin, hünr göstrdin, bua öldürdün, uur qazandin. Ömrün hmi uurlu olsun, hmi uur qazan, Adin da Qazan olsun. Adini mn verdim, yaini tale versin! Qonaqlar l çaldilar, bu adi byndilr. Burla xatun Qazana, Qazan Burla xatuna baxdi, ürklrin mhbbt odu düdü. Bayandir xan üzünü Byburaya tutdu, dedi: --Bybura, gün o gün olsun ki, snin olanciin da böyüsün, igidlik göstrsin, adliq çalaq, Dd Qorqud ona da ad qoysun. ...Dd Qorqud mzarinin yaninda oturub qopuz çalir, söhbtin davam edir: --At ayai iti, ozan dili çevik olar. Ay keçdi, il dolandi. Ouz elind öln öldü, olan oldu. Bayandir xanin qizi uca boylu Burla xatun Qazana r getdi, böyük toy edib adliq çaldilar. Qazanla Burla xatunun Tural adli oullari oldu. Bybecan bu dünyadan köç eyldi, qara torpaa tapirildi. Byburanin olançii da boya-baa çatdi, yetman bir igid oldu. Byburanin 11-15 yali olu (Beyrk) at belind seyrana çixmidi. O, atini uzaqlardan görünn Uca daa trf çapirdi. Uca dain yamaciyla piyada gedn phlvan cüssli gnc ovçu Bkilin

65

olu Qaraca Çobandir. Qaraca Çoban -- azmandir. --Ovçu Bkilin olu Qaraca Çobanin sapandinin ayasi üçyaar dana drisindn, qollari üç keçi tükündn idi -- hr atanda on iki batman da atardi, atdii da yer dümzdi. Yer düs d, toz kimi sovrulardi. Ocaq kimi oyulardi. Dain düdüyü yerd üç il ot bitmzdi. Qaraca Çobanin acii tutanda iri bir dai götürüb lind sixar, kül edib havaya sovurardi. Qaraca Çobanin iri bir çomai vardi. Onu yaninca sürüdükc torpaa xi kimi ciziq salardi. Qaraca Çoban çomaini sürüy-sürüy gedirdi, torpada xi yeri qalirdi, Qaraca Çobanin qrib görkmi vardi. Arxadan ona baxanda adama el glirdi ki, qollu-budaqli nhng bir aac yeriyir, çünki Qaraca Çoban bainin üstünd çox iri bir odun lsi aparirdi. O, dadandaa addaya-addaya, qayadan-qayaya tullana-tullana glib Uca dain baina çatdi. Bir knarda ocaq çatmaa baladi. Atasi ovçu Bkil: --Oul, Çoban, -- dedi. -- Bu aaci neylrsn, niy bura gtirdin? Qaraca Çoban: --Byburanin olu bu gün biz qonaq glck. Bu aacdan ocaq qalayacaam, kabab çkcym, dostumu qonaqlayacaam -- dedi. Bkil: --Xo ola, -- dedi, -- ocaini çaxmaq daiyla qala. Çaxmaq dainin odu düümlü olar! Byburanin olu çapa-çapa Uca dain baina, Qaraca Çobanin yanina qalxirdi. ...El bu zaman uzaq-uzaq ellrdn bir dv karvani glirdi. Bu haman o taçirlrin karvani idi, onlari nec il bundan qabaq Bybura Rum elin göndrmidi. Karvan qdim hrlrin, qalalarin, xarabaliqlarin yanindan keçirdi. Air yüklü dvlr lngr vura-vura addimlayirdi, bzirganlar da yorun, yuxusuz idilr. Byburanin oluyla Qaraca Çoban ocaq bainda oturub kabab yeyirdilr, irinirin söhbt edirdilr. Karvan dar bir dry dümüdü, air-air irlilyirdi. Bu dr Qanli Dr adlanirdi. Qanli Drnin dibindn çay axirdi. Heybtli, nhng bir adam dain yamacinda otura-otura yilib drnin dibindn axan çaydan su içirdi. Bu heybtli azmanin sifti eybcr v qorxunc idi, özünün d yalniz birc dn gözü vardi -- tpsind. Tpgöz böyük quldur idi, yol ksib, karvan çapardi. Dadan iri bir qaya yuvarlanib gldi, Tpgöz çiynini qayanin qabaina verdi, itlyib onu knara atdi, Drdn axan çayin üstündn kiçik bir körpü salinmidi. Karvan hmin körpüy trf

66

irlilyirdi. Çaydan su içn Tpgöz zinqirovlarin ssini eidib baini qaldirmadan karvani gördü, -- kllsindki birc gözüyl air yüklü dvlr baxdi. Karvan görpüy çatar-çatmaz Tpgöz dhtli bir nr çkdi, bu nrdn dalar-dalar lrzy gldi. Tpgöz: --Hey, balaca adamlar, -- dedi, -- Dayanin, durun, dvlrinizin yükünü açin. Qoca tacir dedi: --N heybtli qocasan, sni görck görr gözlrimiz görmz oldu, tutar llrimiz tutmaz oldu, azimiz içi buz kimi, sümüklrimiz duz kimi oldu. Bizdn n istyirsn? Tpgöz: --Hey sarsaq! -- dedi. -- Siftimi n bynmzsn, sifti, gözü göyçk qizlarin, glinlrin canini çox almiam. A saqqalli, qara saqqalli kiilrin canini çox almiam. Sizin d malinizi, varinizi soyacam, caninizi alacam, tinizi qurda-qua yedircm, sümüklrinizi köpklrim atacaam, haydi tez olun, düün yer görüm, yükünüzü mnim maarama daiyin. Tpgöz iri bir qayani dbrdib dvlrin üstün yuvarladi. Dvlr hürküdülr. Bzirganlar dvlrdn yer endilr, yüklri açmaa baladilar. Tpgöz mr etdi ki, yüklri onun maarasina aparsinlar, Dain döü oyuq-oyuq idi, maaralar, kahalar aizlarini yirtici heyvanlar kimi açmidilar. Tpgözün maarasi vahimli bir alm idi. Maaranin içi iri bir boluq idi. Bura yarimqaranliq idi, bucaqlarinda yanan iri amlarin öllri maara divarlarina qorxunc kölglr salirdi. Maaranin yuxarisindan aai sallanan, dibindn yuxari ucalan buz v hng sütunlari caib mxluqlara bnzyirdi. Divarlara xalli plng drilri asilmidi. Hr yerd sümüklr aarirdi -- insan sümüklri, caib heyvan sümüklri. Maaranin müxtlif yerlrind qalaq-qalaq am rintisi vardi. am rintilri el qrib yiilmidi ki, qucainda körp uai, bainda örpyi olan qadini xatirladirdi. Maaranin divarlari boyu böyük da rflr vardi, bu rflrin üstün insan klllri düzülmüdü. Divarlarda yariqlar vardi. Yariqlarin arasina prçim olunmu yarasalarin ssindn qulaq tutulurdu. Maaraya daxil olan tacirlr qorxudan sim-sim sirdilr. Tpgöz yilib cavan tacirin qulaini dildi, qopartdi, çeynyib uddu. Tacir çiirdi. Qan qulaq yerindn düdük kimi orlayib axdi. Tpgöz qulai çeyny-çeyny:

67

--Tez olun, tez olun, yüklri açin -- deyirdi. Tacirlr titrytitry yüklri açmaa baladilar. Tpgöz bahali mallara -- ipk parçalara, qizil-gümü, bahali daqaa, ll-cvahirata, yaraq-yasaa baxib azi sulanirdi. --Bh-bh, -- dey bzkli qilinci lin götürdü, -- bu gözl qilinci ki, gtirmisiniz, grk öz bainizi bu qilincla ksm. Tacirlrin gtirdiklri rmanlar içind bir Boz ayir da vardi. O, indi dvlrin yaninda maaranin azinda idi. Cavan tacir quldurun gözünü ourlayib maaradan çixdi, cld Boz ayirin belin siçrayib çapmaa baladi. Qoynu qanla dolmudu. *** ...Byburanin olu Qaraca Çobanla görüüb ayrildi, atini çapib dadan arana düdü, düzngaha çixdi. Cavan bzirgan az çapdi, çox çapdi, glib hmin düzngaha çatdi, Byburanin olunu gördü, özünü ona yetirdi, salam verdi. Onun üzü al-qan içind idi. Byburanin olu: --Hey qocaq, -- dedi, -- kimsn, haradan glirsn, kim sni qanina qltan elyib? Cavan bzirgan: --gid, -- dedi, -- tacirik, neç ildir böyük qardalarimla bu eldn getmidik. Uzaq-uzaq ellri gzdik, bahali mallar aldiq. Dmir qapi Drbnd yaninda, Qanli Drd heybtli bir quldur yolumuzu ksdi, gövdsi adamdir, amma tpsind bir gözü var. Malimizi, rizqimizi aldi, dedi caninizi da alasiyam. Qulaimi dildi, uddu, qardalarimi sir saxladi, mn qaçdim, sn gldim. gid, mdt qil! Olan atini mahmizladi: --Dü qabaa, yol göstr, -- dedi. Tacir: --gid, -- dedi, -- amma quldur zor quldurdur. Blk geri dönsn. Qaraca baini ksdirmysn, alca qanini orlatmayasan. A saqqalli babani, a birçkli anani, "oul, oul" deyib alatmayasan. Olan: --Bu sözü sn mn demmli idin, çünki dedin, lbtt gedcm. Baima qaxinc, üzüm toxunc olmasin. Neylk? Ölsm yer bynr, qalsam el bynr. Onlar Qanli Dry glib çixdilar. Olan drnin dibindn Tpgözü ssldi:

68

--Hey Tpgöz! -- dedi. -- Çix savaaq, çkik, vuruaq, yaxi kilrin canini snin lindn qurtarim. Maaranin qaranliq azindan Tpgözün yegan gözü görünürdü. O, dr dibindki olana baxib qh-qh güldü. --Olan, olan, ay olan! -- dedi. -- lim--ayaim sn dymmi qayidib dön burdan! Olan dedi: -- Hrz-mrz söylm, itim Tpgöz. Alp r qorxu vermk eyib olur, bri gl, vuruaq! Tpgöz nr çkib maaradan çixdi. Nrsindn dalar titrdi, yeddi qaya yeddi kr hay verdi, yamacin da-ksyi yerindn qopub yarana yuvarlandi. Tpgöz alti prli gürzünü lin aldi, olanin üzrin cumdu. Olan qalxanini yapindi, gürz qari tutdu. Tpgöz olani yuxaridan aai vurdu. Qalxan paralandi, olan yaralandi, amma yixilmadi. Tpgöz qilincini siyirdi, olan da qilinc çkdi, qilincladilar, bir-birini ala bilmdilr. Süngülrl vurudular, bua kimi çarpidilar, quraq tutub güldilr, süngülr sindi, torpaq ayrildi, bir-birini alammadilar. Tpgöz oxu yaya qoydu, nian aldi, atdi olanin çiynindn yaraladi, alca qanin orlatdi. Tpgöz qilincini qaldirib olanin baini ksmk istdi, olan qivrilib knara siçradi, kmndini iri bir aacin budaina keçirdi, ipdn yapiib özünü yelldi, çayin o biri trfin tullandi. Tpgöz baini çevirib tk gözüyl ona baxmaq istynd olan ipi yellyib tzdn o biri yana atildi. Olan kmnddn yapiib o taya, bu taya atilirdi. Tpgöz is tk gözüyl onu izly bilmirdi. Olan bu df lap hündür tullandi, havadaykn nian alib oxla Tpgözü düz gözündn vurdu, Tpgöz gözündn yapiib fryad qopardi: Aman gözum, vay gözüm! Yalqiz gözum, ay gözum! Kor olmu Tpgöz alti prli gürzü saina-soluna firladirdi, gürzün qopardii yerdn az qala dvlr yixilirdi. Olan qaçib maaranin azina gldi, yumaq kimi büzüüb maaranin bir küncünd qalmi tacirlri ssldi. --Çixin, -- dedi. -- Daha Tpgözdn siz zaval yoxdur. Tacirlr maaradan çixdilar. Qoca tacir Tpgözün nallrindn titry-titry: --Ay oul, -- dedi, -- axi malimiz, varimiz maarada qaldi. Olan: -- Bu saat malinizi ordan çixardaram, -- dedi, maaraya girdi.

69

Tpgöz bunu eitdi: --Olan, -- dedi, -- sn mnim maarama girdin, daha limdn qurtara bilmycksn, indi sni maaraya el vuracam ki, quyruun maarani yalasin! Tpgöz maaranin için girdi. Olan da rflr düzülmü insan klllrindn birini götürüb Tpgözün lin toxundurdu. Tpgöz bunu olanin kllsi bilib brk-brk yapidi. Olan siviib maaranin azindan çixdi, dartib mallari da çixartdi. Tpgöz: --Olan, qurtuldunmu? -- dedi. Olan: --Qurtuldum -- dedi. Tpgöz hirsindn az qala partlayacaqdi, o, maaranin hng sütunlarinin birindn yapiib silkldi. Maaranin divarlari titrmy baladi. Olan, tacirlr, karvan artiq drnin dibind idilr. Birdn sanki dhtli bir zlzl qopdu. Tpogöz silklyib maarasini öz baini uçurtmudu. Gurultulu bir yaran qopdu, dain yarisi uçub daildi. Tpgöz dain-torpain altinda qaldi, hlak oldu. Karvan Qanli Drdn keçib açiqlia çixdi. Qoca tacir dedi: --gid olan! Sn rlik göstrdin, bizi ölümdn qurtardin, gl indi byndiyin mallardan seç. Olan ipy-qumaa, ll-cavahirata gözucu baxib: --Tacirlr, -- dedi. -- Dünya malinda gözüm yoxdur. Amma bir bu yayi, bir bu gürzü, bir d bu boz ayiri bynirm. Tacirlr tutuldular. Olan: --Ndi, çoxmu istdim? -- dedi. Qoca tacir: --Xeyr, igid, -- dedi, -- niy çoxdur? Amma bizim bir mütrimiz var, bu üç eyi onun oluna rman apaririq. Olan: --Mütriniz kimdir? -- dedi. --Bayat obasindan Byburadir, -- dedilr, -- onun oluyçün apaririq. Olan gülümsdi, bir ey demdi, atini qamçiladi, çapib getdi. Tacirlr ardinca baxa-baxa qaldilar: --Yaxi igiddir, insafli, mürüvvtli igiddir, -- dedilr. *** ...Karvan Byburanin obasina yaxinlairdi.

70

*** ...Bybura öz çadirinda ylmidi, olu da yanindaydi. Tacirlrin gldiyini eitmidilr, gözlyirdilr. Karvan obaya çatdi, tacirlr obaya gldilr. Ba endirib salam verdilr, gördülr ki, onlari qurtaran igid Byburanin sainda oturub. Tacirlr yüyürdülr, olanin lindn öpdülr. Byburanin acii tutdu: --Bu n demkdir, blhlr, -- dedi. -- Ata dururkn oul li öprlr? Qoca tacir: --Bu igid snin olunmudur? -- dey xbr aldi. --Bli, olumdur. --Onda incim, Bybura, vvlc onun lini öpdüyümüz. gr snin olun olmasaydi, bizim malimizi da aparmidilar, canimizi da almidilar. Olun igidlik göstrdi, bizi qurtardi. Bybura: --Bu olana ad qoymaq olarmi? -- dedi. -- Bli, -- dedilr. ...Dd Qorqud gldi. --Sözüm dinl, Bybura, -- dedi. -- Snin olun elimizin arxasi olsun. Bunun adi Boz ayirli Bamsi Beyrk olsun! Adi mn verdim verdim, yaini tale versin! *** Bayandir xan can verirdi. Alp Aruz, mn, Qazan, Qarabudaq, Dondar, Bybura, Beyrk, baqa igidlr onun yanindaydilar. Bayandir xan yatainda uzanib, air-air daniirdi: --gidlr, sözümü dinlyin. Mn bu dünyadan gedr oldum. Ona alamiram ki, dünyadan doymadim, xanliqdan usanmadim. Ona alamiram ki, at belind, yailarla savada hlak olmadim, evimd, yataimda ölürm. gidlr, ona alayiram ki, ouldan ortaim yox, qardadan qdrim. Allah-taala mn qarayibmi, igidlr, tacim, taxtim üçün alayiram. Alp Aruz, Qazan, baqa igidlr grginlikl Bayandiri dinlyirdilr. Bayandir xan deyirdi: --gidlr, son sözümü dinlyin, vsiyytimi bilin, lazimdir ki, mn ölndn sonra mmlkt pozulmasin, xaniman dailmasin, yailar evimizi basiz görüb üstümüz ayaq açmasinlar. Lazimdir ki, taxt-tacima bir alp igid sahib olsun. Alp Aruz son drcd böyük grginlikl dinlyirdi. Bayandir xan sözünü bitirdi:

71

--Taxt-tacimi kürknim Salur Qazana vsiyyt edirm, -- dedi. Alp Aruzun bilarindan qan dammaa baladi. Bayandir xan gözlrini yumdu. Qazan onun linin için bir da verdi. Bayandir xan son gücüyl ovcundaki dai sixdi... *** Uca dain bainda tonqal qalandi. Dadan daa xbr getdi. Zirvlrd qoa-qoa tonqallar alovlandi. Bayandirin cnazsini qaldirdilar, yerin da qoydular. Qbrinin üstünd am, çiraq yandirdilar. Aslan yatainda, Aca qayanin yaninda igidlr yinaq olmudu. Qazan qonur atinin belind atli Ouz igidlrinin qarisinda dayanmidi. gidlr ipk örkni kmnd kimi Qazanin boynuna atdilar, onu atdan saldilar. Qazan yerd çapalamaa baladi. gidlr örknin uclarindan yapiib dartdilar. Qazan az qala boulacaqdi. Amma adt beldir dözmlidir -- bu xan seçm mrasimidir. Örkni dartanlardan birinin -- Alp Aruzun gözlrind el bir kin vardi ki, sanasan o, Qazani dorudan-doruya boub öldürmy hazirdi. ksin, Beyrk bu ayini yüngül bir tssüfl icra edirdi. Nhayt, igidlr örkni bir qdr boaltdilar v Qazandan sorudular: --Nec il biz xan ola bilrsn? Qazan xirildaya-xirildaya: --Alnimda neç il yazilibsa, onca, -- dedi. Örkni Qazanin boynundan açdilar. Qazani keç üstün mindirib balari üzrin, göy qaldirdilar, üç df gün boyu hrldilr, hr dövrd ona tzim edirdilr. Qaval dain ssi bu mrasimi müayit edirdi. Qazani aparib Bayandirin taxtina yldirdilr. Qazan: --Beyrk mnim vzirim olsun, -- dedi. Knardan dayanib bu mnzrni kinli baxilarla seyr edn Alp Aruzun yen d bilari qanamidi. O tlsik bilari sildi. *** Qaranliq dünd Alp Aruz xarabaliqda qara niqabli bir adamla piçildairdi, ona n is deyirdi. Qara niqabli adam baini yellyrk raziliq verdi, orun-orun tövly yanadi, atlarin birinin ayaqlarindan nallari çixartdi, ati trsin nalladi, sonra minib sssizc obadan çixdi, uzaqladi. Torpaqda onun atinin izlri qalmidi. Bu izlr baxan el bilckdi ki, obadan getmyib, ksin obaya glib... Qipçaq Mlik basqinçi köçri tayfalardan birinin baçisi idi. Onun dürgsi hündür daqlarin lçatmaz qartal yuvasini andiran

72

zirvsind yerlirdi. Bu tayfanin adamlarinin qorxunc görkmi vardi. yinlrind vhi heyvan drilrindn kürklr, balarinda dri papaqlar, siftlri yoluq. Qipçaq Mliyin sifti d yoluq idi. Qipçaq Mliyin taxti uca bir talvarin üstünd yerlirdi. Talvar çox geni idi. Bura Qipçaq Mliyin hm taxti, hm yatai idi. Bu taxt-talvarin üstünd Qipçaq Mliyin özündn baqa doqquz qara gözlü, göyçk üzlü, hörm saçli, llri bilyindn xinali gözllr d vardi. Qipçaq Mlik onlarla ylnirdi. Qizlar ona altun badlrd al rab verirdilr. Qipçaq Mlik heç vaxt taxt-talvarindan ayala dümzdi. O bura at belind glrdi. Bir yer gednd d ati düz talvarina çkrdilr, taxtindan düz atina siçrayardi. Aaida oturmu tayfa cngavrlri Qipçaq Mliyin atinin ayaqlarina dönr, baçilari onlarin arasindan çapib keçmyinc siftlrini yerdn qaldirmazdilar. Taxt-talvar çox brbzkli idi. Onun sütunlari bahali da-qala ilnmi, knarlari tovuz quunun llklriyl bznmidi. Talvarin müxtlif yerlrindn ahmar ilanlarin, gürzlrin qabiqlari asilmidi -- bu tayfa ilana inanir, ilana tapinirdi. Qipçaq Mlik basqinçi sfrlrd olmadii vaxt onun ii-pesi bu taxt-yataqda bütün tayfa cngavrlrinin gözlri qarisinda doqquz mhbus qizla yeyib-içmk, ylnib kef çkmk idi. Qara niqabli atli çapib bura, Qipçaq Mliyin dürgsin gldi. Üzünün niqabini qaldirmadi, paltarlarini soyunmadi, amma ayaindaki çkmlri çixartdi -- Qipçaq Mliyin hüzürün ancaq ayaqyalin girmk olardi. Qara niqabli atli Qipçaq Mliy tzim etdi, ba ydi, dedi: -- Hey, Qipçaq Mlik! N oturmusan?! Xanlar xani Bayandir xan ömrünü sn bailadi, vsiyyt eldi... Qipçaq Mlik qara gözlü gözlin dodaqlarindan ayrilaraq: --Bilirm, -- dedi. -- Taxt-taca gözünü at aizli Alp Aruz dikmidi, amma Salur olu Qazan sahib oldu. Aruz Qazandan hayif çixmaq istyir, odur sni mnim yanima göndrib. Amma Aruza de ki, hl vaxt çatmayib. lan tanrim mn yar olsa, Qazani zbun edcm, ocaini söndürcm, qara bain kscm, alça qanin orladacam, elin, günün çalib, çapib qart edcm. Tovla-tovla atlarini, qatar-qatar dvlrini, sürü-sürü qoyunlarini aparacam. Qizinin-glinin göyçyini bura yanima gtircm, çkib döyim salacam... Qoy bir vaxti çatsin...

73

*** ...Srin-srin dan yellri snd, koksü gözl qaba dalara gün dynd Beyrk yerindn erkn durmudu. Boz ayirina minmidi, ova çixmidi. Nagahandan Beyryin qarisina bir sürü ceyran çixdi. Ceyranlar qaçidilar, Beyrk onlari qova-qova glib Qiz Bnöv yaylasina çixdi. Baxdi gordü bura bir yerdir, gül-gülü çairir, çiçkçiçyi çairir. Qu qulari, durnalar, turaclar, kkliklr uçurlar. Soyuq-soyuq sular, çiçklr, çmnlr... Baxdi gördü ki, bu gözl yerd, göy otlarin üzrind bir irmizi çadir tikilib. Beyrk: Yarb, bu çadir kimin ola? -- dedi. Xbri yox idi ki, bu çadir alaçai ala gozlü qizin çadiridir. Beyrk bunu bilmdi, amma ovunu qovub lap çadirin önün gldi, ceyrani oxladi. Baniçiçk çadirdan bunu gördü. Daysi Qisirça Yengy: -- -- Day, -- dedi, -- bu igid biz rlikmi göstrir. Gedin bundan pay dilyin, görün n deyir. Qisirca Yeng çadirdan çixib Beyryi salamladi: --Hey igid, -- dedi, -- bu ceyrandan biz d pay ver. Beyrk dedi: --Dadi, mn ovçu deyilm. Ceyranin hamisi siz qurbandir. Gotür. Amma sormaq eyib olmasin, bu çadir kimindir? Qisirca Yeng dedi: --gid, Bybecan qizi Baniçiçyindir. Beyryin qani qaynadi, dbl geri döndu. Qisirça Yeng ceyrani Baniçiçyin önun gtirdi. Baniçiçk dedi: --Day, bu igid n igiddir? Qisirca Yeng dedi: --Sultanim, bu igid boz ayirli yaxi igiddir. Baniçiçk dedi: --Hey, hey day! Atam rhmtlik mn mn sni Boz ayirli Beyry vermim -- deyrdi. Olmaya ki, bu ola? Çair glsin, xbrlk. Qisirca Yeng çairdi. Beyrk gldi. Baniçiçk yamaqlandi, xbr sorudu: --gid, gliin hardan? --Boyat obasindan. --Boyat obasinda kimin nyisn? --Byburanin olu Bamsi Beyrk dediklri mnm. --N mslht, ny gldin, igid? -- Bybecanin bir qizi varmi, onu görmy gldim.

74

Baniçiçk dedi: --O qiz el adam deyildir ki, sn görün. Amma mn Baniçiçyin dadisiyam. Gl indi sninl ova çixaq. gr snin atin mnim atimi keçrs, onun atini da keçrsn. Gl sninl ox ataq, oxun mnim oxumu ötrs, onunkunu da ötrsn. Bir d gl sninl gülk. Mni basarsan, onu da basarsan. --kisi d atlandilar, meydana çixdilar, at çapdilar. Qizin ati Beyryin atini keçdi. Ox atdilar, qizin oxu Beyryin oxunu ötdu. Qiz dedi: --gid bil ki, mnim atimi kimsnin keçdiyi yox, oxumu kimsnin ötduyu yox. ndi gl sninl gülk. Beyrk atdan endi. Güldilr. ki phlvan olub bir-birin sarmadilar. Beyrk götürüb qizi yer vurmaq istr, qiz qivrilib çixar, qiz Beyryi yer yixmaq istr, Beyrk qaciyib qurtular. Beyrk düündü: --"Bu qiza basilacaq olsam, el-oba içind baima qaxinc, üzüm toxunc edrlr". Qivradi qizin döündn yapidi, sixdi, qiz gücndi, çabaladi, bu df Beyrk qizin inc belindn tutdu arxasi üzrin yer qoydu, xncrini çixartdi, onun boazina yaxinladirdi. Qiz: --gid, -- dedi, -- Bybecan qizi Baniçiçk mnm. Beyrk: --Hey, xanim! -- dedi. -- Elimizin qizi-glini içind, hr öz sözünü söylynd, sn durarsan, öyünrsn, Beyryin atin keçdim, oxun ötdüm -- deyrsn, mni xar edrsn. Gözüm dondü, könlüm getdi, öldürcm sni! Baniçiçk dedi: --gidim. Öyünrs r öyünsün -- arslandir! Öyünmklik arvadlara böhtandir. Öyünmkl arvad r olmaz! Ala yoran içind sninl dolamadim, dadli damaq dadib, sorumadim, al duvain altindan söylmdim. Tez sevdin, tez usandin, srk olu srk. Yer ahid olsun, göy ahid olsun, mn sn munism, yarim, qiyma mn, igidim! Beyrk güldü: --Gözlim, inc bellim, öldürmy mn sni qiyarmiydim. Öz canima qiyardim, sn qiymazdim. Mn sni sinayirdim. Bel deyib Beyrk qizi üç öpdü, bir dildi, barmaindan qizil

75

üzüyünü çixardi, qizin barmaina keçirdi. --Aramizda bu nian olsun, xanim, -- dedi. Qiz: -- Çünki bel oldu, indi qabaa dümk grk, igid -- dedi. Beyrk: --Nola, xanim, -- dedi. -- Ba üst. Baniçiçk yerdn bir dst ot drib Beyry uzatdi: -- Al, -- dedi -- yovandir. Bunu iylyib mni yada sal... ...Beyrk atini mahmizladi, çapdi, Baniçiçk onun ardinca baxdi... ...Beyrk atin belind qanadlanib yel kimi uçdu, sevincindn onun gözlri parildayirdi. Beyrk öz-özün oxuyurdu: nc donlum, yer basmayib yeriyn! Baim baxti, evim taxti! Evdn çixib yuruynd srv boylum! Badam yes boylu görünn inc bellim! Topuunda sarmaanda qara saçlim! Qurulu yaya bnzr çatma qalim! Qoa badam simayan dar aizlim! Qar üzrin qan dammi kimi al yanaqlim! Sevgilim, gözlim, adaxlim!.. Beyrk atasi Byburanin qarisinda dayanmidi. Bybura: --Oul, -- dedi, -- bu gün eld, obada n gordün? --N görcm, ziz ata? Olu olan evlndirmi, qizi olan köçürmü. --Oul, blk sni d evlndirmk grk? --Bli, ziz ata, evlndirmk grk. --Kimin qizini alaq sn. --Ata, mn bir qiz al ki, mn yerimdn durmadan o dursun, mn atimi minmdn, o minsin. --Oul, sn qiz istmzsn, bir igid phlvan istrmisn ki, onun arxasinda yeysn, içsn, xo keçsn. --Bli, canim ata, el istrm. Bs gedsn bir cicibaci trkm qizi alasan, yanindan yel öts, qarni yirtilsin? --Oul, onda qiz tapmaq sndn, mal-rizq vermk mndn. --Tapmiam, ata. --Kimdir o?

76

--Bybecan qizi Baniçiçk. Bybura fikr getdi. --Ay oul, -- dedi, -- Baniçiçyi sn hl beikdn nianlamidiq. Amma Bybecan öldü, qizin ixtiyari qardai Qoçr keçdi. O da ki, dlinin biridir. Adina Dli Qoçr deyirlr. And içib ki, bacimi r vermycym. Qizi istyni öldürür. --Bs neylyk? Bybura fikr getdi: --Bu qizi istmy kim ged bilr? Gets birc Dd Qorqud... Blk Dli Qoçr Ddnin qopuzuna hörmt ely. Gl bir Dd Qorqudla mslhtlk. ...Dd Qorqud: --Çünki mni göndrirsiz, gedrm, -- dedi. -- Amma bilirsiz ki, Dli Qoçr böyük-kiçik taniyan deyil. Bari mn iki yüyrk at gtirin. Qovma-qaçma olarsa, birisini minim, birisin yedim, canimi qurtarim. Dd Qorqudun sözü mqbul gldi. ki at gtirdilr. Dd birini mindi, birini yeddi: --Xo qalin -- dedi, getdi. ...Dli Qoçrin çadirinin yaninda qupquru bir çay yatai vardi... Amma Qoçr bu susuz çayin üstündn bir körpü tikdirmidi, yoldan ötnlri mcbur edirdi ki, bu körpüdn keçsinlr. Keçnlrdn otuz axça, keçmynlrdn döy-döy qirx axça alirdi. ndi d tacirlrdn birini döyürdü. Tacir alaya-alaya: --Ay igid, axi niy bel edirsn, -- deyirdi, -- düz yolu qoyub bu siniq korpünün üstündn niy bizi aparirsan? Dli Qoçr bairdi: --N dedin, sarsaq olu sarsaq? Mndn dli, mndn güclü r varmidir ki, qabaima çixa! Mnim bahadirliim, igidliyim Ruma, ama gedib çatib. Qoçr taciri döyüb: --Körpüdn keçmirsiniz, chnnm keçin, amma onda qirx axçani bri verin görüm, -- deyirdi. Tacir sorudu: --Yaxi, bs körpüdn keçsk neç axça alacaqsan? Dli Qoçr: --Körpüdn keçsniz otuz, -- dedi. Tacir pullari Dli Qoçrin ovcuna sanadi, dvlrini körpünün üstündn sürdü. Dli Qoçr onlarin ardinca baxib qhqhyl güldü, sonra iri bir

77

rab bardaini baina çkdi, çaxir onun bilarina, çnsin, boynuna, boazina töküldü. Dli Qoçr el hey içir, içirdi. Bu zaman Dd Qorqud glib çixdi, atdan düdü, salam verdi. Dli Qoçr bardaqdan ayrilmadan bir müddt Dd Qorqudu süzdü, sonra rixndl: --Ay leykssalam, -- dedi. Dli Qoçr bir az içib çiirdi: --Ay mli azmi, feli dönmü, qadir tanri a alnina qada yazmi! Ayaqlilarin bura gldiyi yox. Aizlilarin bu suyumdan içdiyi yox. Sn noldu? çlinmi yetdi? Buralarda neylrsn? Dd Qorqud dedi: --Qari yatan qara daini amaa glmim. Axintili çalar suyunu keçmy glmim. Gen tyin, dar qoltuuna qisilmaa glmim. Aydan ari, sudan duru bacin Baniçiçyi Bamsi Beyry istmy glmim. Dli Qoçrin mati-qutu qurudu, bir müddat maddim-maddim Dd Qorqudun üzün baxdi, sonra ilan çalmi kimi yerindn atilib, var ssiyl bairdi: --Hey, tez olun, n dediyimi yetirin, ayiri yaraiyla gtirin. Ayiri v yaraqlari gtirn kimi Dli Qoçr atlandi, qilincini siyirdi. Dd Qorqud da fürsti fövt vermdi, qaçdi. Dli Qoçr qova-qova ardinca düdü. Ddnin altindaki Duru ayir yoruldu. Dli Qoçr Ddni qova-qova haqladi, qilincini onun bai üzrin qaldirdi. Dd Qorqud: --Çalarsan, lin qurusun, -- dedi. Birdn Dli Qoçrin li havadan asili qaldi. Dli Qoçr: --Mdd, aman, laman, -- dey bairdi. -- Dd, mnim limi saalt, bacimi Beyry verrm. Dd Qorqud: --Yaxi, -- dedi, -- sal lini aai. Dli Qoçrin li sapbasa oldu. lini aai saldi, dedi: -- Bacimin yoluna n istsm verrmisiz? --Verrik, di de görüm n istyirsn? --Min dv gtirin... Min ayir gtirin... Min qoç görmmi qoyun, min quyruqsuz, qulaqsiz köpk gtirin. Min dn d bir gtirin.

78

--N, bir? --H, bir! Min dn. gr dediyimdn birc dn az gtirsniz bu df öldürmdim, o vaxt öldürcm. *** Dd Qorqud döndü, Byburanin obasina getdi. Bybura dedi: --Dd, olanmisan, qizmisan? Dd: --Olanam, -- dedi. --Bs nec qurtuldun Dli Qoçrin lindn? --Qurtuldum da, qizi da aldim. Dd Qorqud Dli Qoçrin rtlrini Byburaya dedi. Gülüdülr, amma sonra Byburani fikir aldi. Yaxi, Dd, -- dedi, -- hamisini mn düzltsm, birlri sn taparsan? --Taparam. *** ...Dli Qoçr tovla-tovla ahbaz atlar, qatar-qatar dvlr, sürüsürü qoyun, qoçlar gedirdi. Dli Qoçr körpünün yaninda dayanib bardaqdan rab iç-iç sayirdi. --Üç otuz on, be otuz, on otuz... Nhayt, köpklri d saydi: Min, -- dedi, sonra birdn üzünü Dd Qorquda tutub, -- h, Dd, -- bs hani mnim birlrim? --Hay oul, Qoçr, birlrin hamisini bir yer yimiam, gedk say, seç köklrini götür, ariqlari qalsin. Gl dalimca. Dd Qorqud Qoçri bir ailin yanina gtirdi. --Soyun, -- dedi. Dli Qoçr lüt soyundu. Dd Qorqud onu aila saldi, qapisini baladi. Bu ail biryl dolu idi. Birlr, Dli Qoçrii canina daradilar, Qoçr gordü bacara bilmir, haray qaldirdi: -- Vay! -- dedi -- Mdd! Dd krm el, allah eqin qapini aç çixim. Dd Qorqud bayirda dayanib qimiirdi, sakit-sakit: --Oul, Qoçr, n haray-hir salmisan, -- deyirdi. -- smarladiin birlrdir d! Saysana, düz min dndir! Blk bynmdin?! Köklrini götür, ariqlari qalsin. Dli Qoçr bairirdi: --Vay Dd, hay Dd! Tanri bunun kökünü d qirsin, ariini da. Mni burdan çixar. Dd, qara baim qurban olsun sn, Dd! Mdd!

79

Qoçrin fryadi r qalxirdi. Dd Qorqud qapini açdi. Lüt Qoçr aildan bayira atildi, üstünü bir basmidi, üz-gözü görünmürdü. Dli Qoçr Ddnin ayaina düdü. --Allah eqin, mni qurtar, -- dedi. -- Qoyunlarimi, quzularimi hamisini sn qurban ksrm. Dd Qorqud: --Qaç oul, özünü suya vur, -- dedi. Dli Qoçr çaya trf qaçdi, suya atildi. *** Dd Qorqud çapa-çapa Bayat obasina gldi. Ucadan: --Mutuluq! Mutuluq! -- dey qiqirdi. Bybura onun qabaina çixdi, atinin alnina bir yumurta çirpdi. Byburanin evind toy tdarükü balandi. Qiz evin göndriln qoyunlarin, qoçlarin buynuzlarina qirmizi yayli baladilar, aizlarina, ayaqlarina xina sürtdülr. Atlarin boynundan bhri-qotaz asdilar, dvlri bzdilr. ...Baniçiçk öz çadirinda Beyry qizili qaftan tikirdi... ...Boazca Fatma Beyryin anasi Ayna Mlyin, üç bacisi Günay, Aysel v Günelin balarina, llrin, ayaqlarina xina qoyurdu... ...Qisirca Yeng Baniçiçyin baina, llrin, ayaqlarina xina qoyurdu, yanaina nlik, kiran sürtür, gözlrin, qalarina sürm çkirdi... ...Shr üzü Beyrk yoldalariyla birlikd Bayat obasinin knarindaki düzngaha çixdi. gid evlnnd grk ox ataydi. Oxu hara düs grdyini orda tikrdi. Beyrk d yayi çkdi, oxunu atdi. Ox dün yerd çadirini qurdu. gidlr çidira çixdilar. Beyryin dstsindki çavanlardan biri d Yalinciq idi. O, uzd gülüb sevins d, üryindn qara qanlar axirdi. Baniçiçkgildn gln çaparlar xonça, xlt gtirdilr. Baniçiçyin tikdiyi qaftani Beyry verdilr, Beyrk çadirina girdi, ordan qizili qaftanda çixdi. Yoldalarindan biri: --Mübarkdir, saliina qismt olsun, -- dedi. Beyrk: --Bs niy gözüm prt dyirsi? -- dedi. Baqa bir yoldai: --Nec prt olmayaq? -- dedi. --Sn tz qaftan geyirsn, biz köhn qaftan geyirik.

80

Beyrk dedi: --Bel eydn ötrü prt niy olursunuz. Bu gün mn geyinirm, sabah sn gey. Yeddi gün, yeddi gec toy olacaq, hr gün biriniz geyinin, ondan sonra bir drvi verrik. Yeddi gün, yeddi gec toy oldu. gidlr Qobustan qayaliqlarinda hkk olunmu oküzlri, keçilri, marallari nian alib ox atdilar, at çapdilar, qilinc çaldilar, güldilr, yalli getdilr. Hr gün d Beyryin qizili qaftani baqa bir cavanin ynind idi. ...Qiz Bnv yaylainda da toy dsgahi idi. Baniçiçy toy paltari geyindirirdilr. Qisirca Yeng onun döün güzgü tutmudu, anasi baina qirmizi parçadan çalma balayirdi. Oba knarinda bir xarabaliq vardi. Gec ay iiinda xarabalardan qrib kölglr düürdü. Burada srgrdan itlr dolaar, bayqular ulaardi. Xarabaliin bir divarina iki nfr qisilmidi. Onlari kolglrindn tanimaq olardi: biri Alp Aruz, o biri qara niqabli adam idi. Alp Aruz: --Demli Qipçaq Mlik hl fürst gözlyir, tlsmir. Onda grk ayri tdbir l ataq. Bayburd hasarinin xaqaniyla sövdlk, haydi, çap, Parasarin Bayburd hasarina xbr apar. Xaqana de ki, Dli Qoçr bacisini onun qardai oluna vd etmidi, ilqarina dönük çixdi. Qizi Boz atli Beyry verdi. Sabah gec grdy gircklr. De ki, Beyryi aradan götürslr, Qazanin beli qirilar. Onun dayai, diryi Beyrkdir. Qara niqabli çapar atin belin qalxdi. O çaparkn heç bir nal ssi eidilmirdi. Çapar qaranlida ridi, gözdn itdi. *** ...Baniçiçk çadirinda uzanmidi, çadirin açiq qapisindan smaya -- karvanqiran ulduza baxirdi, yastiinin yanina yidii yovan topalarini iylyirdi. Gözün yuxu getmirdi. ...Beyrk d öz çadirinda yovan iylyirdi, karvanqiran ulduza baxirdi, düünürdü. Yava-yava xumarlanirdi, gözlrini yumdu, yuxuya getdi. Beyryin grdyi bombo, ucsuz-bucaqsiz çölün ortasinda idi. Yeddi aaç msafd n bir iiq ucu görünürdü, n bir hnirti duyulurdu. Haradansa saq-Musaq quunun ssi eidilirdi. Beyryin Boz ayiri uzada ilxinin içind idi. Boz ayirin xasiyyti vardi, haçan ki, yai qorxusu duyulsa,

81

ayaini yer döyrdi, tozu göy çixardi. ndi d dirnaqlariyla torpai didim-didim diddi, finxirdi, kindi, ssini eidn olmadi. Gecnin qaranliinda sssiz gln skkiz atli kirimic atdan düdülr, trafi pusa-pusa grdy yanadilar. Yeddisi llrind qalin bir örkn grdy girdi, biri çöld mariqda durdu. Grdkdn bouq ss eidildi, az sonra ordan hmin o yeddi nfr çixdi. Onlar örknl möhkm saridiqlari, azina parça tixadiqlari Beyryi sürüklyib grdkdn çixardilar, atin trkin atdilar. Atlilar gldiklri kimi sssizc d çixib getdilr. Yeddisi getdi, biri qaldi. Qalan hmin o qara niqabli adam, atlilar uzaqlaandan sonra qilincini siyirdi, sonsuz bir nifrt v hiddtl grdyi parçalamaa baladi, tpiklri altinda çadiri yerl yeksan etdi, çapib uzaqladi. *** Qazanin divanina igidlr yinaq olmudu. Dd Qorqud da buradaydi. Qazan: --Dd, mslht snindir, -- dedi. Dd Qorqud: --Yer altini ilan bilr, yer üstünü insan bilr, -- dedi. --gidlri göndr, dörd iqlimi dolasinlar. Beyryin ölüsü, dirisi xbrini gtirsinlr. Qazan dedi: --mn gündoana getsin. Dondar günbatana getsin. Qarabudaq Ala dain güneyindn xbr gtirsin, Yalinciq Qaziliq dainin quzeyindn xbr gtirsin. Beyryin dirisi xbrini gtirn vardövlt verrm, ölüsü xbrini gtirn -- Baniçiçk qismt olsun. gidlr atlandilar, dörd yer çapdilar. Qalanlar intizarda qaldi. Qazan xbr gözldi, Baniçiçyin gözlri yol çkdi, Beyryin atasi, anasi, bacilari dörd yol ayricinda durdular. mn qayitdi, baini bulayib: --Beyryi gördüm deyn olmadi, -- dedi. Dondar qayitdi, gözünü yer dikib: --zi-sorai yoxdur, -- dedi. Qarabudaq geri döndü: --Beyrkdn nam-nian tapmadim, -- dedi. Yalinciq glib çixdi, atdan düüb hönkür-hönkür aladi. --Aman Beyrk, can qarda, -- dedi, -- muradina--maqsuduna çatmayan yoldaim. Qazan: -- Yalinciq, n xbr gtirmisn? -- dedi.

82

--N xbr gtircm, xan Qazan? Gtirmsm gtirdiyimdn yaxiydi. Namrd dümn Beyryi qaçirib, yoldaca paralayib, csdini dadan-dadan yuvarladib, qaraya-quzuna yem edib. Qazan: --Bunu ndn bildin? -- dedi. Yalinciq alaya--alaya heybsindn Beyryin al qana bulami qizili qaftanini -- hmin o Baniçiçyin tikdiyi qaftani çixartdi. --Beyryin qaftanidir, -- dedi. -- Adaxlisi tikmidi. Qazan: --Biz bunu bilmrik. Adaxlisina göstrin -- dedi. Qaftani Baniçiçy gtirdilr, Baniçiçk al qan olmu qaftani görn kimi, zar-zar aladi: --Vay ah igidim, vay ahbaz igidim, al duvaim aasi, alnimbaim umudu, doyunca üzün baxmadiim canim igid, hara getdin mni yalqiz qoyub, vay Beyrk! Dartdi yaxasini yirtdi, payiz almasi kimi al yanaqlarini cirdi. *** ...Bayat obasina ivn girdi, Bybura çalmasini açib yer çirpdi, qara geyib göy sarindi, yaxasini yirtdi, "oul, oul" deyib hönkür-hönkür aladi. Ayna Mlk saçini yoldu, bacilari: -- Vay qarda, can qarda! Muradina, mqsuduna çatmayan yalqiz qarda, -- deyib göynygöyny aladilar. Beyryin bacilari a çixarib qara geydilr. Qazan xan a çixarib qara geydi. Beyryin yar-yoldalari, bütün Ouz igidlri a çixarib qara geydilr, ümidlrini üzdülr. Beyry yas tutdular. Beyryin anasi, bacilari, Baniçiçk Beyryin paltarlarini ortalia töküb ai dedilr: --Oul vay, qarda vay, Beyrk vay! Ay kimi dodun, gün kimi batdin. tik qarda, itik bala vay!.. Beyryin boz ayirinin quyruunu ksdilr, belin Beyryin paltarini, qanli qaftanini qoydular, üstün qara ortük çkdilr, ati qara bzdilr. Beyryin atasi, anasi, bacilari, Baniçiçk atin qabaina düüb obani, eli gzdilr, yerl-yeksan olmu grdyin yanina gldilr. Ayna Mlk dedi: -- Grdyi goru olan balam, tanri sn bir mzari da çox gördü. Birdn Boz ayir finxirib üstündki pal-paltari yer çirpdi, yerindn qopub harasa çapdi. Dalinca dümdilr. At çapib-çapib

83

uzaqladi, gözdn itdi... *** Xinaliq kndini andiran Bayburd qalasi uca dalarin qoynunda, buludlardan yükskd yerlirdi. Da döünün dolama yollariyla qalaya trf yeddi atli qalxirdi. Atlilarin qabainca li ardindan bali, ayai buxovlu bir piyada gedirdi. Bu Beyrkdir. Qalanin dmir darvazalari açildi, dst qalanin için girdi, dmir darvazalar balandi... *** Dd Qorqud öz mzarinin yaninda oturub qopuz çalir. --Beyryin hvalati hl uzundur, hl bu hvalatin dali var. Amma indi kimdn deyim, Bkildn... Bkil bir gün yen ova çixmidi, Qazan xandan çapar yetdi, Bkili Qazanin divanina çairdi. Bkil divana gldi, ceyranlari Qazana hdiyy verdi. Qazan da buyruq eldi ki, Bkil qilinc, çomaq, yaxi at v yaxi qaftan versinlr. Bu vaxt Dondar mclis daxil oldu. O da ovdan glirdi, ceyran ovlamidi. Ovladii ceyrani Bkilin qabaina qoydu. --Bkil snin halal malindir, -- dedi, ceyranin dlik qulaini göstrdi. gidlr gülüdülr. Alp Aruz: --Görn bu hünr Bkilindir, ya atinindir? -- dedi. mn: --lbtt ki, Bkilindir, -- dedi. Yeddillik al rabin istisi Qazanin baina vurmudu. Qazan: --Yox, -- dedi, -- at ilms, Bkil d öyünmz. Hünr atindir. Bu söz Bkil xo glmdi. O ayaa durdu, üzünü Qazana tutdu: --gidlr içind bizim boynumuzu palçia batirdin, -- dedi. Bkil Qazanin bxilrini onun qabaina tökdü, divandan çixdi. Atin çkdilr, minib evin gldi. Arvadi qabaina çixdi: --gidim, -- dedi, -- Qazan xanin divanina ad getdin, prt qayidirsan, ndir halin? Bkil: --Qazanin nzri bizdn dönüb, -- dedi, -- Qazan xandan küsmüm. Qadini dedi: --gidim, el dem, sbrini bas, tlsik i görm, könüld pas olsa

84

rab açar. rab iç. Sn gedni Ala dalar ovlanmami. Ova çix könlün açilsin. Bkil gördü ki, arvadin sözü, mslhti haqdir, atlanib ova çixdi. Ov ovladi, qu quladi, birdn qarisina yarali bir ceyran çixdi. Bkil bunun dalinca at saldi. Ceyran özünü bir uca yerdn atdi, Bkil atin cilovunu çk bilmdi, keyikin dalinca yarandan uçdu. Sa oyluu qayaya toxundu, sindi. Bkil qaftanin altindan ayaini brk saridi. Ati onu obaya gtirdi. Olu Qaraca Çoban Bkilin qabaina çixdi. Gordü ki, atasinin bnizi saralib, çalmasi boazina keçib. Qaraca Çoban: --Sn n oldu, ata? -- dedi. Bkil dedi: --Bir az naxoam. Oul, mni atin üstündn al, döyim apar. Qaraca Çoban atasini atin belindn götürüb, döyin apardi, cübbsini üstün saldi, qapisini ortdü, Bkil ayainin sindiini kimsy demdi, amma gec döyind zar-zar inldi, ah etdi. Arvadi yanina gldi: --gidim, -- dedi, -- sn n olmu? Ndir halin? Kii qoynunda yatan halalina sirrini demzmi olur? Bkil: --Atdan düdüm, ayaim sindi, -- dedi. Arvad ah-vay edib bacisina söyldi, bacisi çixib qapiçiya söyldi. Otuz iki didn çixan bütun obaya yayildi. ...Qara niqabli çapar dümn xbr apardi. *** Parasarin Bayburd hasarinin xaqani Qara Arslanin mclisind sada oturan sa bylr, solda oturan sol bylr taxta ylmi xaqanin lin baxirdilar. Qara Arslanin qarisinda böyük mis lynin üstünd bütöv qizardilmi bir tolu vardi. Qara Arslan lindki uzun xncrl tolunun tini hisslr bölür v hr by oturduu yerdn v mövqeyindn asili olaraq tolunun müyyn bir hisssini verirdi. Qara Arslan v bylr lzztl yemy baladilar. Xaqan qapiçiya iar verdi: --siri gtirin. Beyryi içri gtirdilr. Onun gözlri batmi, sifti ariqlayib taninmaz olmudu, saçi saqqalina qarimidi. Beyryin geyimi d qrib kil almidi: alvari dizdn,

85

köynyinin qollari dirskdn aai ksilmidi, bu qriblik, sirlik niansidir. Beyryin l-qolu balidir. Aizlarini marçildadamarçildada tolu ti yeyn bylr baxiindan hiss olunurdu ki, Beyrk neç gündür acdir. Amma o özünü sindirmir, dümnlrin qarisinda baini dik tuturdu. Qara Arslan Beyry dedi: --Tpgöz hramini zbun edn, ad çixaran igid Bamsi Beyrk snmisn? -- Mnm! --Bilirsnmi sni niy qaçirtmiiq? styirik ki, sn bizdn olasan. N görmüsn Ouz elind? Çöld-düzd yaamaqda, qilaqdan yaylaa, yaylaqdan qilaa koç elmkd, at belind güzran keçirmkd n görmüsn, igid. Qal burda, sarayda yaa, ipk-quma döklrd yat, lziz-lziz xörklr tam el, mhbub gözllr qulluunda hazir olsun. Ye, iç, kef çkib xo ol. Amma birc rtimiz var. vvlc grk alti min qounla Ouz elin gedsn, o dalarin, düzlrin yoluna, ciirina sndn yaxi bld olan yoxdur. Ouz elini tar-mar edib qayit, sn bylik verk, taxt-tac verk, altun axça verk, gözl qizlar verk. Beyrk bir müddt susdu, itahla t gmirn bylr baxdi, sonra air-air tmkinl danimaa baladi: --Dd Qorqud deyrdi ki, "Qara ek baina yüyn taxsan at olmaz. Mrd oul öz yurduna yad olmaz". Öz slimi, öz kökümü söymyim yox, öz evim-eiyim dururkn, yad qapisini döymyim yox. lin girmikn alçaq, öldür mni, bitir mni. Çal qilincin, ks baimi, qilincindan, xncrindn qorxmaim yox. Qara Aslan qzbl: -- Aparin salin bunu quyuya, yalvarmayinca çixarmayin. Qoy qalsin orada, çürüsün ölsün, -- dedi. Beyryi apardilar, dibi görünmz zulmt bir quyuya saldilar. Quyunun azina iri bir dyirman dai qoydular. Bir lç çöryini, bir qurtum suyunu dyirman dainin dliyindn verirdilr. *** Bir gün Yalinciq v Dli Qoçr Qazanin divanina gldilr, diz çökdülr, ba ydilr, Yalinciq dedi: --Dövltli xanin ömrü uzun olsun! Beyrk yoxa çixdii gündn bir il keçib. Özün vd vermidin ki, Beyryin xbrini gtirn Baniçiçk qismt olsun. Bu xbri mn gtirdim. Qizin qardai da razidir. ndi mslht snindir. Qazan üzünü Dli Qoçr tutdu. Dli Qoçr bainin hrktil

86

Yalinciin sözlrini tsdiq etdi. Qazan Dli Qoçrdn sorudu: --Bs qizin özü n deyir? Dli Qoçr dedi: --Qiz Beyryin ölümün hm inanir, hm inanmir. Möhlt istyir. Deyir mn onu bir il gözlycym, bir il glms, iki il gözlycym, iki il glms, üç il gözlycym. Üç il glms, kim versniz gedrm. Qazan dedi: --Yaxi, qoy el olsun. Bir il keçib. Bir il d keçsin, nianin edrsn. Sonra bir il d keçr toyunu edrsn!.. ...Bayat obasinda yol knarindaki dain üstünd beli bükülmü, gözlri kor olmu bir qoca oturmudu. Bu Bybura idi. Zinqirov ssi eidildi. Bybura baini qaldirdi. Kor gözlrini mchul bir nöqty zilldi. -- Gedn, gln! Kimsn, hardan glib, hara gedirsn? -- dedi. Qoca tacir: --Bizik Bybura, tacirlrik, -- dedi. -- Uzaq sfr gedirik. Yalinciq bizi mal dalinca göndrir. Toyuna vd alib. Bybura: --Tacirlr, aman, -- dedi, -- taley yoxdur güman! -- Uca dalardan keçr olsaz, uzaq-uzaq ellr yetr olsaz birc olanciimin soraini sorun. Blk ucqar bir iqlimd ölüsünü, dirisini biln oldu. Qoca tacir: --Arxayin ol, Bybura, -- dedi, -- hr yerd Beyryin soraini soracayiq. Tapsaq tapdiq. Tapmasaq, tanri verdi, tanri aldi neylysn? Tacirlr yola düzldi, zinqirov sslri uzaqladi, kor gözlrini sslrin ardinca dikmi Bybura dodaqalti piçildadi: --Qaranliq gözlrimin aydini oul, evimin diryi oul, hardasan oul?... *** Parasarin Bayburd hasarinin drin quyusunda Beyryin gözlri artiq qaranlia alimidi. Amma burada quyunun rütubtli divarlarindan baqa n görmk olar ki? Beyrk büzüüb hrktsiz qalmidi. O, lini quyunun da divarlarina sürtürdü. Birdn dalarin birinin nm olduunu duydu, hmin dadan su sizirdi. Beyrk dai

87

trptdi, da qopdu, ordan su axmaa baladi. Beyrk bir neç da da çixartdi v hmin yerdn laim açildi. Laim is yeralti çaya çixirdi, Beyrk laimla sürünüb çaya düdü, çayda çapaladi, suyun axari onu baqa laimin azina gtirib çixartdi. Beyrk bu laimla sürünüb geni bir zirzmiy düdü. Bura yeralti srdab idi. Burada yer üstündki mzarlarin müqabilind eyni qlibli qbir sndüqlri qoyulmudu. Xaqanin qohum-qrabasi burda basdirilmidi. Beyrk qbirlri seyr edrkn addim sslri eitdi, bir bucaqda gizlndi. Bir d gördü ki, xaqan Qara Arslanin arvadi Despin xatun bura düdü, qbirlrdn birin yaxinladi. Despin xatun t, süd, cürbcür lziz yemklr, rab gtirmidi. Hamisini da hmin qbrin yanina düzdü. Despin xatun qbr müracitl: -- Babacan, -- dedi, -- sn bu gün qurbanliq quzudan qizarmi t gtirmim, bu gec yuxumda mlik quzu ti istmidin. Yeddi illik rab gtirmim. Süd-qaymaq gtirmim. Sabah sn qizardilmi cüc gtircm. Könlündn n keçirs, gec yuxuda deyrsn, gtirrm. Ta ki, bir eydn tamarzi qalmayasan. Despin xatun yilib qbri öpdü, sonra yavaca çixib getdi. Beyrk gizlndiyi yerdn çixdi, vvlc tccübl ora-bura boylandi, sonra mslni baa düüb güldü. Beyrk baa düüb bildi ki, bunlarin inancina gör ölülr yemk yeyir, rab içirlr. Beyrk gülüb usandi, babanin yemklrini itahla yedi, rablarini içdi, sürünüb öz quyusuna keçdi. Yuxaridan ona bir lç çörk v bir qurtum su salladilar. *** Shri günü eyni vaxtda Beyrk yen hmin yolla srdaby gldi, gizlndi. Bir az sonra Despin xatun yemk-içmk gtirdi. Gördü ki, qbrin üstünd ancaq sümüklr v bo rab bardai qalib, sevinck: --Babacan, n yaxi yeyib-içmisn, n cb sndn? -- dedi. -- Deysn axir ki, öz liml hazirladiim yemklri byndin. Daha bundan sonra hmi özüm biircm, yqin ki, qulun-qaravain hazirladiqlari yemklr üryin sinmir, ye, iç, nu olsun. ...Despin xatun yer üzün çixdi. ...Beyrk itahla yeyirdi. ***

88

Bir gün Despin xatunun gtirdiyi rab çox tünd oldu, Beyrk içib keflndi, el qbrin yanindaca yixilib yatdi: bir d gözünü açib bainin üstünd dayanmi Despin xatunu gördü. Qadin dhtdn brlmi gözlrini onun siftin dikmidi. Beyrk gördü ki, qadinin qorxudan bari çatlayacaq, odur ki, tlsik: -- Qorxma xanim, -- dedi, -- mn ölü deyilm, diriym, adamam, rin xaqanin siri Bamsi Beyrym. Despin xatun trafa splnmi toyuq sümüklrini, bo bardai gördü v hr eyi baa düdü. --Babamin payini sn yeyirsn? -- dedi. Beyrk: --Bli, -- dedi, -- xanim, mn yeyirm. Despin xatun myus-myus: --Çoxdan? -- dedi. --Sn biirmy balayan gündn. Qadinin el bdbxt görkmi vardi ki, Beyryin ona yazii gldi: --Xanim, dedi, -- baban özü yemklri mn verir, deyir qocayam, diim yoxdur, rab da içmirm. Amma bali, qaymai hmi yeyir. Despin xatun bir az özün gldi: --Yen insafli adamsanmi, -- dedi, -- hamisini tutub lindn almirsan! Düzünü de, dünya harda yaxidir, burda ya yer üzünd? Beyrk: --Niy, bura da pis deyil, -- dedi, sonra qbirlri göstrdi. -- Bunlar da mn yaxi qulluq edirlr. Biri paltarimi yuyur, biri mni çimizdirir, biri belind gzdirir. Beyrk danidiqca Despin bir-bir qbirlr baxir: --Vay, paltari xalam yuyur, dayim çimizdirir? -- dey hyacanlanirdi. --Yoxsa ay olan, sni belind gzdirn mnim qoca nnmdir? Beyrk: --B n? -- dedi, -- ölülrinizd ondan yorasi yoxdur. Çox vaxt ona minirm. Despin xatun baina döymy baladi: --Vay, snin boynun sinsin, -- dedi, -- sizlrin lindn n yer üzünd dirimiz, n yer altda ölümüz qurtuldu. Despin xatun qaçaqaça birba xaqanin hüzuruna gldi. -- Krm el, ulu xaqan, -- dedi. -- O ouzu quyudan çixar. Nnciyzimin belini üzck. Yer

89

altinda nnciyzimi minrmi. Qalan ölülrimizi özüyçün ildrmi. Babaciazima verdiyim yemklri çkib alib yeyrmi. Onun lindn n ölümüz, n dirimiz qurtarar. Din eqin, çixar onu quyudan. *** Beyrk öz quyusunda oturmudu. Zindançi quyuya nrdivan salladi, Beyryi ssldi: --Xandan buyuruq oldu ki, yer üzün çixasan. Beyryi yer üzündki zindana saldilar. Zindanin dar pncrsin dmir barmaqliqlar vurulmudu. Gec dünd Beyrk bu dmir barmaqlar arasindan ulduzlu göy baxirdi. Ulduzlar içind karvanqiran ulduzu tapirdi. ...Bir cüt ala göz d karvanqiran ulduza baxirdi. Ya dolu ala gözlr. Baniçiçyin hsrt gözlri. Baniçiçk Beyrkdn uzaqlarda, uca-uca dalarin, daqin-daqin sularin arxasinda, Qiz Bnöv yaylainda, öz çadirinda uzanib ulduzlu smada Beyryin ulduzunu axtarirdi. ...Bayat obasinin knarinda Bybura da kor gözlrini ulduzlu smaya zillmidi. ...Ay iiinda dolama yollarla bir karvan gedirdi. Tacirlrin karvani. Yava-yava dan sökülürdü, ala-qara seçilirdi. ...Beyrk d gözlrini yummamidi. Hava iiqlaanda o, zindanin dar pncrsindn müdhi bir mnzr gördü: uzaqda, hündür bir bürcün baina insan kllsi sancilmidi. Beyrk barmaqliqlardan yapiib baini yuxari uzatdi, boylandi, iri bir meydan gördü. Meydanin dörd trfind bürclr ucalmidi v onlarin çoxunun baina insan klllri sancilmidi. Beyrk zindançini ssldi: --Bura bax, o klllr, hansi biçarlrindir? Ora niy sanciliblar? Zindançi dedi: --Qara Arslan Xaqanin dünyalar gözli bir qizi var, adina sari donlu Selcan xatun deyrlr. Küllü-almin igidlri o qiza aiqdir. Qapisina elçi düürlr. Xaqanin bir aslani, bir qara buasi, bir d erkk dvsi var -- hr biri bir jdahadir. Xaqan rt qoyub, qizina elçi dünlr grk bu jdahalarla vurusun. Onlari bassalar, Selcani alacaqlar, basmasalar, balari ksilck. Hl bu üç cdahani basan olmayib. O, otuz iki ba da ki, bürclrdn asilib, haman o otuz iki igidin baidir, heç birisi aslanla dvnin üzünü görmyib, el birinci

90

döyüdc hlak olublar. Beyrk: --Rvadirmi ki, cavan igidlr bir qizdan ötrü buanin buynuzunda hlak olsunlar. Get, xaqana xbr apar, de ki, mni meydana buraxsin, mn jdahalari öldürüm, yaxi igidlrin canini qurtarim. Xaqana xbr getdi. Tbillr, eypurlar çalindi. Sa bylr, sol bylr, yanlar, mirlr meydana topladi. Xüsusi kökd Xaqanin qizi sari donlu Selcan xatun ylmidi. Yaninda yeddi inc belli qiz vardi. Beyryi meydana gtirdilr. Xaqan: --Bu qoçai anadanglm soyundurun, -- dedi. Beyrk soyundu, birc qizili inc ktan bezini belin saridi. Qiz kokdn baxirdi. Beyryi görnd öysl olmu dana kimi azinin suyu axdi, igid aiq oldu, yanindaki qizlara dedi: --Allah atamin könlünü rhm gtirsin. Kbin ksib mni bu igid versin... Hayif deyilmi bunun kimi igid heyvanlarin lind hlak ola? Zncirl buxovlanmi buani çkib meydana gtirdilr. Bua dizin-dizin çökdü, buynuzu il mrmr dai yourdu, pendir kimi diddi. Beyrk saina baxdi, soluna baxdi, dedi: --Sari donlu Selcan xatun kokdn baxar, kim baxsa eqil oda yaxar, sari donlu qiz eqin "hu"! Beyrk "hu" deyib buanin üstün cumdu. Buanin zncirini açdilar, meydana buraxdilar, bua buynuzlarini almaz cida kimi Beyryin üstün sürdü. Beyrk buanin alnina bir el yumruq vurdu ki, buani dali üstün çökdürdü, alnina yumruunu dayadi, sürüdü, meydanin baina çixardi, çox çarpidilar, n bua yenr, n Beyrk yenr. Buanin azi köpüklndi. Beyrk buanin onündn çkildi. Bua buynuzu üstün yixildi, Beyrk onun quyruundan tutub qaldirdi, üç kr firladib yer saldi. Buanin sümüklri xurd-xil oldu. Beyrk buani basdi, boazladi, biçaq çixarib baini ksdi, aparib xaqanin önün atdi. Selcan xatun sevinck yerindn siçradi. -- Bu igidi gözüm gördü, könlüm sevdi, -- dedi. Xaqan: --Heyvanlarin srvri aslandir, -- dedi, onunla da oyun göstr.

91

Aslani gtirdilr, aslan el qiqirdi ki, meydanda n qdr at vardisa, hamisi qan idi. Selcan xatun qizlara: --Bu yaziq buadan qurtuldu, aslandan nec qurtulacaq? -- dedi: Beyrk: -- Sari donlu qiz eqin bir aslandan donrmmi? -- dedi. Aslan sürdü gldi. Beyrk göztçilrdn birinin yapincisini qapib qoluna doladi, aslanin pncsin verdi, sonra aslanin alnina bir yumruq vurdu, aslan sndldi. Beyrk onun belini üzdü, leini xaqanin önün atdi. Selcan xatun qizlara: --Vallah bu igidi gözüm gördü, könlüm sevdi, -- dedi. Xaqan dedi: --Heyvanlarin padahi dvdir. Onunla da oyun oyna. Dvni gtirdilr. Beyrk firladi dvnin qoltuuna girdi, firladi çixdi. ki heyvanla savamidi, taqtdn düüb, srxo kimi olmudu. Bacara bilmirdi. Alti cllad Beyryin bainin üstünü aldilar, yalin qilinclarini havaya qaldirdilar. Dv Beyryi sixidirib Selcan xatunun kökünün altina gtirdi. Beyrk yixildi, aaidan yuxariya baxanda gördü ki, Selcan xatun ona iart edir. Selcan yilib, piçiltiyla Beyry: --gid, -- dedi, -- bilmzmisn ki, dv burnundan zbun olar? -- Beyrk son gücünü toplayib dvnin burnundan yapidi, dv bairib, ayaq üstünd durammadi, yixildi. Beyrk basib onu iki yerdn boazladi, drisindn iki qayi çixartdi, xaqanin önün apardi. Xaqan: --Qizi bu igid verdim -- dedi. Despin xatun: --Üç heyvan öldürdüyü üçün birc qizciazimizi alsinmi -- dedi? Xaqan: -- Bli, -- dedi. -- Xaqan verdiyi sözün üstündn qaçmaz, hm d bu igid biz qohum olsa, onu tez yola gtirrik. Sonra üzünü Beyry tutdu: --gid, -- dedi. -- Selcan xatunu verdim sn. Beyrk: --Mn snin qizini istmirm, -- dedi. --Mnim mqsdim yaxi igidlrin canini snin jdahalarindan qurtarmaq idi. Mnim öz elimizd, göz açib gördüyüm, konül verib sevdiyim adaxlim var.

92

Xaqan bu sözlrdn brk qzblndi. --Aparin bu nankoru, yen zindana salin, -- dedi. Gec Beyrk zindanin bir gusind qisilib uzanmidi. Birdn zindanin air qapilari ehtiyatla açildi. çri cngavr paltari geymi bir adam girdi. Cngavr qilincini açib divardan asdi, sonra paltarlarini bir-bir soyunmaa baladi -- bu Selcan xatun idi. Selcan soyunub Beyryin yataina girdi. Beyrk yerindn siçradi. Selcanin qilincini qapdi, siyirdi, qizla öz arasina qoydu. Selcan: --Qilincini götür, igid, -- dedi, -- murad ver, murad al. Sarilaq. Beyrk: --Yox, xaqan qizi, -- dedi. -- Mnim hsrtim var. ki ildir, snin atanin dustaiyam. Ataya, anaya, qohum, qardaa, alagözlü yarima hsrtm. Selcan: --gid, -- dedi, -- onlar uzaqda, mn yaxindayam. Onlar sni çoxdan unudub, nianlin çoxdan r gedib. Al mni, sarilaq, qovuaq, dadli damaq verib soruaq ala yoran altda. --Yer kimi yarilim, torpaq kimi sovrulum, qilincima doranim, oxuma sancilim, olum olmasin, olsa da gün yaamasin gr mn atamin, anamin üzünü görmdn sninl bu yataa girrsm. Selcan xatun durub geyinmy baladi. --Yaxi mn gedirm, -- dedi, -- amma onu bil ki, sn ömürlük bu qalada dustaqsan. Heç bir vaxt atanin, ananin, yarinin üzünü görmycksn. Onlar uzaqda, mn yaxinda, hr gec yanina glcm. --Mn d hr gec aramiza qilinc qoyacam. --Nolar? Görk kim kim inad glck. Axir ki, bir gec bu qilinci qinindan çixarmayacaqsan. *** ...Tacirlrin karvani yollari frsng-frsng udurdu... *** Dd Qorqud öz mzarinin yaninda oturub qopuz çalir, deyirdi: --Tacirlrin özü yolda, Baniçiçyin gözü yolda, Beyrk Parasarin Bayburd hasarinda dustaq, siz kimdn deyim Qazan olu Turaldan... Qaziliq dainin yail yamacina al-qirmizi lal topalari

93

splnmidi. 16-17 yali Tural bu lallikdn çiçk drirdi. Tural ayin on dördün bnzr alagözlü bir gncdir. O, drdiyi çiçklrdn dst baladi, yamacdan arana endi, söyüdlü bulaa trf addimladi. Söyüdlü bulain baina qizlar, glinlr toplairdi. Qizlardan bir neçsi ba barmaqlarina ip balamidilar, bir neç kr suyun üstündn tullandiqdan sonra ipi ksib suya atirdilar. Bu onlarin ürklrind tutduqlari tez r getmk niyyti il bali idi. Beyryin kiçik bacisi Günel d bulaq baindaydi, amma o, baqa qizlardan knarda qmli-qmli dayanmidi, shngini suyla doldurmaq üçün növb gözlyirdi. Boazca Fatma ona yanadi. --Günel, -- dedi, -- anan necdir? Günel: --Nec olacaq? Alamaqdan onun da gözlri atamin gözlri kimi tutulur, -- dedi. Fatma koksünü ötürdü: --Olacaa çar yoxmu. Görünür Beyryin alnina bel yazilibmi -- dedi, -- bilirsnmi ki, bu payiz Baniçiçyin möhlti tamam olur. Qardai onu Yalincia r verir. Günel dinmdi, amma doluxsundu, gözlrinin bildir-bildir yai rvan oldu, üzünü knara çevirib için-için aladi. Fatma bildi ki, qizin sizlar yerini bir d sizlatdi. Uzaqdan gln Turali görüb sözünü dyidi: --Ora baxsana, Günel, -- dedi, -- Qazan xanin olu Tural briy glir. -- Günel bu sözlrdn diksinmi kimi oldu, çevrilib o da baxdi. Fatma bic-bic qimiib: --Ayri vd heç buralardan keçmz, -- dedi. -- Di gl sn buraya gldinmi, yolunu burdan salasidir. Ay qiz, sn d qizardin, yoxsa arada bir mtlb var. Düzünü de, mn bel ilrd birçk aartmiam. Daha niy utanirsan, bir qiz bir olanindir. llah da ki, olan bel gözl, göyçk növcavan ola, özü d Qazan xanin olu. Düzdür, heç atasina çkmyib, atasi kimi aqqali igid deyil, özü d qiz kimi utancaqdir, amma hl cavandir da, olanciqdir, n bilir? Günel shngini doldura-doldura Tural olan trf boylanirdi. Boazca Fatma da hey üyüdüb tökürdü: --Getsn, -- dedi. -- Yazii çox gözltm... Günel obalarina trf düzldi. Tural ona yanadi. --Salam, Günel, -- dedi, lal dstsini ona uzatdi. Günel: -- N gözl lallrdir! -- dedi.

94

Tural: -- Qiziliq dainin quzeyi bütün lal içinddir, -- dedi. -- Da qipqirmizi qizarib, odur ora bax. Günel döndü baxdi, amma daa trf çevrilnd brk-brk yamaqlandi, siftind birc gözlri qaldi: Tural dedi: --Günel, sn niy dalara baxanda hmi yamaqlanirsan, üzünü gizldirsn? Günel xfifc gülümsündü: --Bunu biz anamiz öyrdib, -- dedi, -- ona da nnmiz öyüd verib. Deyirlr ki, Qiziliq dai bizim -- ouz qizlarinin, glinlrinin qayinatasidir. Bu dai görnd grk siftimizi örtk. Tural da gülümsündü. Sonra da bir müddt susdular. Turalin alni puçur-puçur trlmidi. Üryind sözü vardi, demk istyirdi, dey bilmirdi. Glib lap Bayat obasina çatmidilar. Birdn Tural: --Günel, sn bir sözüm var, -- dedi, -- istyirm ki, yüksk-yüksk dalarin sn yaylaq olsun. Günel, mn sni göz açiban görmüm, konül verib sevmim. ndi söz snindir. Günel: --Ah Tural! -- dedi. -- Qoy mn arsiz glin deyinc, rsiz qiz desinlr, abirsiz deyinc, bxtiqara desinlr. Mn hara, r getmk hara? Mn d, bacilarim da hd elmiik, Beyryin ölüsünü, dirisini öz gözlrimizl görmyinc bir igid sevr olsaq, r getsk, sari ilan olub bizi çalsin. Glib obaya çatdilar. Günel lallri Turala qaytardi: --ncim Tural, -- dedi, -- lallr çox gözldir, amma mn bu çiçklrl yasli-ivnli evimiz nec gedim, anamin, atamin, bacilarimin üzün nec baxim? Günel çevrilib getdi. Tural qmliqmli onun ardinca baxdi. Obadan xisin-xisin alama ssi glirdi. ...Yol knarindaki dain üstünd Bybura oturmudu, kor gözlri yol çkirdi. *** ...Qazan xanin divaninda igidlr sf-sf ylmidi, yeyib içirdilr. Qazan igidlri qürurla seyr edirdi, döndü saa baxdi gülümsdi, sola göz gzdirdi adlandi: --Bs olum Tural hani? -- dedi. Alp Aruz dedi: --Bayaq onu Qaziliq dainin yamacinda görüblr, çiçk drirmi. -- O bunu gizli bir istehzayla dedi. Qazan tutuldu:

95

--Tanri mn oul vermyib, olan cildind qiz verib, -- dedi. -- El bu zaman Tural içri girdi, lind lal dstsi vardi. Qazan onu gördü, daha da qa-qabaini tökdü. Bu heç ksin gözündn yayinmadi. Tural da bunu duyub prt oldu. Dedi: --Aam Qazan, ad sevinck oturmudun, mni gördün qanin qaraldi, sbb ndir, de mn, qara baim qurban olsun, aam sn. Qazan dedi: --Oul! Sa lim baxdim qardaim Qarabudai gördüm, ba ksibdir, qan tökübdür, ad çixaribdir. Sol lim baxdim Alp Aruzu gördüm, ba ksib, qan töküb, ad qazanib. Qarima baxdim sni gördüm, on alti ya yaladin, ba ksmdin, qan tökmdin. Bu oturanlar hr biri oturduu yeri, yediyi yemyi, qilinciyla, oxuyla aliblar. Sn divanima haçan istsn glirsn, igidlri basib keçib harda istyirsn oturursan, amma n hünr göstrmisn? Tural: --Ata, -- dedi, -- dvc böyümüsn, kökc alin yox. Tpc böyümüsn, dariça beynin yox. Ba ksib, qan tökmk hünrmidir? --Oul, i qan tökmkd deyil. ondadir ki, sn divanimda n qapi taniyirsan, n baca, amma hl heç bir igidlik göstrmmisn. N ov ovladin, n qu quladin, n yay çkdin, n ox atdin. Odu, bax, lind qilinc yox, gül-çiçk tutmusan. Bs sabahki gün mn düm ölm, taxt-tacimi sn vermycklr axi. Onu anib, sonu anib, drd elyirm. Tural: --Yaxi, ay ata, -- dedi, -- hünri oul atadanmi görr, öyrnr, yoxsa atalar ouldanmi öyrnr? Sn haçan mni ova apardin, yay çkmk, ox atmaq, qilinc oynatmaq öyrtdin? Qazan lini-lin çaldi, qh-qh çkib güldü. Dedi: --gidlr, Tural yaxi soyldi, kr yedi. Dorudan da yata-yata yanimiz aridi, dura-dura belimiz qurudu. Mn bu olani da gotürüb ova çixim. Ov ovlayaq, qu qulayaq, qayidaq glk sizinl birlikd yeyk, içk, xo keçk. Qarabudaq: --Bli, aam Qazan, mslhtdir, -- dedi. mn: --Xan Qazan, mslhtdir, -- dedi.

96

Alp Aruz: --Qazan mslhtdir, -- dedi, -- amma doqquz tümn yolda Qipçaq Mliyin ordusu durub, bs yurdunu kim tapirib gedirsn? Qazan: --Qipçaq Mliyin hünri ndir, mnim yurduma basqin ed, -- dedi. Alp Aruz: -- Özün biln yaxidir, -- dedi. Qazan: --Mn bu olancii aparib cng etdiyim, cida sindirdiim, qilinc oynatdiim yerlri göstrim. Sonra olana grk olar! -- dedi. *** Qazanla olu Tural yaraqlandilar, atlarini çkib mindilr. Burla Xatun çadirdan çixdi, "olanciimin ilk ovudur" -- dey ona xeyir-dua verdi, atinin ardinca bir parç su atdi. Qazanla Turalin ardinca bir cüt göz d baxirdi -- davtl, kinl, nifrtl baxirdi -- Alp Aruzun gözlri. Qazanla Tural gözdn itndn sonra Alp Aruz igidlr: --gidlr, -- dedi, -- biz yaramaz ki, Qazan obasindan çixandan sonra onun divaninda oturub, yeyk-içk. Glin biz d hrmiz öz obamiza gedk. Qazanla olancii ovdan qayidanda onlarin pivazina çixariq. --gidlr bu sözü byndilr. *** Alp Aruz xarabaliqda qara niqabli çaparla daniirdi. --Atina qu qanadi tax. Yeddi aac yolu yeddi göz qirpiminda keç. Qipçaq Mliy xbr apar. De ki, Qazanla olancii Sürmlid, Dramda ovdadirlar. kicciyzic gediblr. Tdbirin görsün.. De ki, bir d bel fürst l dümz. ...Qara niqabli atli yel kimi çapib uzaqladi. *** ...Qazanla Tural xeyli ov etmidilr. Bir me qirainda, bulaq bainda mskn salmidilar, ocaq çatib kabab çkmidilr. ...Qazanla Tural kabab yeyir, yeddillik rab içirlr. rabin istisi Qazanin baina vurdu, gözünü yuxu aldi. Ouz igidlri yatanda yeddi gün yatirdilar. Bli, el ki, Qazanin gözünü yuxu tutdu, Qazan dedi: -- Oul, mnim gözümü yuxu aldi. Mn bir az yatim, sn mn pusqu ol! Qazan yuxuladi, xorultusundan da-da lrzy gldi, Tural atasinin trafinda gziirdi. Birdn onun qolunun üstündki ov

97

ahini havaya qalxdi, uçdu. Menin qalin yerind bir aacin üstün endi. Sn dem, Qipçaq Mlik bu yerd bir qoruq qurdurubmu. Qaz, toyuq, ceyran, dovani bu yer yiib tl düzldibmi. Olanciqdir n bilsin? ahinin ardinca mey trf getdi. "Atam durana qdr uçardan, qaçardan ovlayib gtirim, atam oyanib görsün, güvnsin, sevinsin, frhlnsin" -- dedi, atlanib mey trf üz tutdu. Tural mey girr-girmz dörd trfdn üstün tor atdilar, altmi yaraqli adam l-qolunu, azini baladilar. Boynuna, topuuna buxov taxdilar. A tindn qan çixinca döydülr, li bali, boynu bali qabaqlarina qatib apardilar. Tural dustaq oldu. *** Qara donlu, göy dmirli yailar nagahandan yetdilr. Qazan yatan yer gldilr. Qazan brk yuxuda idi, xorultusu rigüri tutmudu. Altmi adam qfildn Qazanin üstün düdü, lin ayain brk-brk saridilar, Qazani bir arabaya yükldilr, ipl kip baladilar. Qazan ninki oyanmadi, heç qimildanmadi da, xorultusuna ara da vermdi. Araba yola düzldi. *** Qazanin obasinda hl heç ksin heç ndn xbri yoxdu. Qizlardan biri uzaqlardan qalxan tozu gorüb Burla xatuna dedi: --Ceyran sürüsü keçir, gör nec toz qaldirib. Burla xatun onun göstrdiyi yer baxib hycanla dedi: -- Ceyran tozu olsa, bir ya iki bölük olardi. Bu gln, bilmi olun, yaidir. Toz yayildi, gün kimi iildadi, dniz kimi yayxandi, me kimi qaraldi. Alti min it üzngili, geç börklü, gec ürkli, quzun üzlü, azin sözlü dümn süvarisi Qazanin obasina basqin eldi. Qazanin a ban evlrini, çadirlarini-çtirlrini çalib çatdilar, qaza bnzr qizlarini, glinlrini çiqiridirdilar. Tovla-tovla ahbaz atlarini mindilr. Qatar-qatar qizil dvlrini yeddilr. Air xzinsini, bol axçasini taladilar. Qirx inc belli qizla boyu uzun Burla xatun sir getdi. *** Qipçaq Mlik: --Qazanin belini qirdiq, -- dedi. Qipçaq Mliyin atlilarindan biri: --Qazanda bir heyfimiz qaldi, -- dedi. --N heyfimiz qaldi? --Ouzlarin Dmirqapi Drbndd on iki min qoyunu var. O

98

qoyunlari da gtirsk Qazana ulu heyf edrik. Qipçaq Mlik: --Alti yüz atli getsin, o qoyunlari gtirsin, -- dedi. Alti yüz atli Dmirqapi Drbnd trf getdi. ...Tural li bali atlar qabainda gedirdi... ...Qirx inc belli qizin içind boyu uzun Burla xatun sir gedirdi... ...Qazan arabada xoruldayirdi... ...Uca dain bir zirvsind Qaraca Çoban qayanin üstünd oturmudu. O, qfltn uzaqlarda qalxan tozu gördü. Toz artdi, dünyani tutdu, yaxinladiqca yaxinladi. Sanki qara smum yellri sirdi, s-s uca daa yaxinladi. Qaraca Çoban atasi Bkilin yanina gldi. Tamamil taqtdn dümü Bkil yatainda üzüquyulu qalmidi. Qaraca Çoban: --Ata, -- dedi, -- ora bax, o dniz kimi qaralib gln ndir? Od kimi iildayib, ulduz kimi parlayan ndir, aiz dildn bir klm xbr ver mn. Qara baim qurban olsun, ata, sn. Bkil yatainda dirsklnib uzaqlara baxdi, bildi ki, gln yaidir. -- Bri gl, aslanim oul! -- dedi, -- dniz kimi yayxanib gln yaidir, oul! -- Yai ny deyrlr, ata? --Oul, oul, ay oul. Yai Qipçaq Mlikdir. Onun oxcusu var, üç ox atar, biri yayinmaz. Onun hay demdn balar ksn clladi var. Adam tindn qovurma biirn apazi var. Yai bizi yaman yerd haqladi. Güclü belimin qüvvsi oul, bir gör axi nlr oldu, nlr gldi mnim baima. Yai bilib ki, neç vaxtdir ouz igidlrindn aralanmiam, bilib ki, yixilib qiçimi sindirmiam, bilib ki, sn hl brk-boa dümmisn, mni yalqiz görüb üstüm qudurub oul, dur daimizin bainda iki tonqal qala, ouz igidlri bilib agah olsun. Özün d tez Qazan xanin yanina get, lini öp, de ki, atam bükülüb yilib, haldan düüb. De ki, Qazan xan igidlri baina yisin, lbtt v lbtt mn yetisin, glmz olsa, yai yurdumuzu çapib talayacaq, sürülrimizi aparacaq, elimizi ac-yalavac qoyacaq. Mmlktimiz pozulub xarab olacaq. Qaraca Çoban dedi: -- Ata, n soylrsn, n deyrsn, barimla üryim n dalarsan. Tonqal qalayib imdad dildiyim yox. Qazan kimdir? Onun lini opmyim yox. Özüm n glib ki... Gücümü, qüvvmi saxlamidim bu gün üçün, günü gldi. Qolumu, bilyimi saxlamidim bu gün üçün, günü gldi.

99

Aslan adimi saxlamidim bu gün üçün, günü gldi. Bkilin gözlri yaardi: -- Ölüm azin üçün oul, -- dedi, -- ölüm dilin üçün oul. Qoluna qüvvt! Qaraca Çoban qoyunlarin yerldiyi aillarin qapisin brkitdi, üç yerd tp kimi da yidi, ala qollu sapandini lin aldi. Alti yüz atli glib çixdi. Dedilr: -- Hey Çoban! Qazan xanin elini-obasini çalibçapmiiq, air xzinsini apaririq, bizimdir. Qirx inc belli qizla Burla xatunu apaririq, bizimdir. Çoban sn d gl bri, ba endirib bair bas, biz müti ol. Ouz elinin qoyunlarini da qat qabaina gtir, sni öldürmrik, aparariq Qipçaq Mliyin yanina, sn bylik verr, sni amiraxur elyr. Qaraca Çoban dain baindan sslndi: --Hrz-mrz söylm itim yai, -- dedi. -- Mn kimsnin boyunduruuna girmrm. Glcyin varsa, görcyin d var. Yailar bu sözlri eitdilr, at tpdilr, ox spdilr. Qaraca Çoban sapandina iri-iri dalar qoydu, atdi. Birini atanda yainin ikisini, üçünü yixdi. kisini atanda üçünü, dördünü yixdi. Yailarin canina vlvl düdü. Çobanin dai tükndi, qoyun, keçi demz, sapandina qoyar, atar, yailarin dördün, bein bir yer yixar. Gen dünya yainin baina dar oldu. Bu yandan da axam düdü, hava qaraldi, göz-gözü görmz oldu. Qaraca Çoban bu sfr aacdan oxlar yondu, ucuna ski baladi, skini odladi, yanar oxlari gecnin zülmtind od yamuru kimi yailarin baina yadirdi. Yailar qaranliqda fisil-fisil söyldilr: --Bu Çoban hamimizi qirib qurtaracaq. Chnnm olsun özü d, qoyunlari da, qaçaq, canimizi qurtaraq. Durmayib qaçdilar. Amma Qaraca Çoban da yaralanmidi, çaxmaq çkib od qaladi, yapincisindan bir parça yandirdi, yarasina basdi, atasinin yanina gldi. Gördü ki, atasi can verir. Dem dümnin ötgün oxlarindan biri çovuyub glib Bkil dyib. Bkil son gücünü yiib daniirdi: --Oul, -- deyirdi. -- Uca daimin yüksyi oul! Ananin südü, atanin çöryi sn halal olsun. Hünr göstrdin, qeyrt göstrdin. Amma sözümü dinl, son sözümü heç vaxt yadindan çixarma. N qdr güclü olsan da, onu bil ki, tk ldn ss çixmaz. El gücü -- sel gücüdür. Mn bunu baa düüb ölürm, sn bunu baa dü yaa, oul! Sn bu tonqallari vsiyyt elyirm. Xo günd d, pis günd

100

d onlari qala, ouz ellrin xbr el, sevincini, drdini elinl bölü. Bkilin son nalsi koksündn çixdi, Qaraca Çoban onun göz qapaqlarini baladi, hönkürüb aladi, sizladi, fryadi daa-daa düdü, ks-sda verdi. Qaraca Çoban: -- Qazan, ay Qazan! Haradasan, ay Qazan? Ölümüsn, dirimisn, bu idn xbrim yoxmudur? -- deyirdi. *** Araba dolama yollarla qalxanda birdn tkri çixdi. Araba yan böyrü üst yildi, tkrlr çirildadi, dayandi. Birdn-bir Qazan srmrdi, gözlrini açib oyandi, grnmk istdi, gördü l-qolu balidir, qh-qh çkib güldü. Onu müayit edn yaraqli atlilardan biri: --N gülürsn? -- dedi. Qazan daha da brkdn güldü: --Vallah, -- dedi, -- indic el xo yuxu görürdüm ki. Görürdüm ki, körp uaam, beikdym. Dem bu arabani beiyim sanmiam. Sizi d yumru-matan daym bilmim. Atli: --Yaxi yatacaq yer tapmisan, -- dedi, -- qribliy gln yatarmi, blh? Qazan: --Bs siz n qadasiniz? -- dedi. --Biz Qipçaq Mliyin lgriyik. --Bel de. Demk mni yatan yerd tutdunuz? --Bli. --Ouz igidlrin n qza gls yuxudan glr. Oyanmasaydim yeddi gün, yeddi gec yatacaqdim. Yaxi, bs indi mni hara aparirsiniz? --Snin qaraca baini Qipçaq Mliy rman apaririq. Qazan by n is fikirlib ora-bura boylandi: --Yaxi, bs mnim olum vardi, o nec oldu? Atlilar cavab vermdilr, istehzayla baxidilar. Bayaqdan bri xo bir zarafatla danian Qazan birdn qzblndi: --Namrdlr, neyldiniz mnim olanciimi? -- dedi, -- bu saat haminizi qiraram. Atlilar Qazanin bali ol-qoluna baxdilar, onun vziyytil dediyi sözlrin uyumadiini laa qoyub güldülr.

101

Qazan daha da hiddtl: --Olumun baindan birc tük d skik olsa, haminizi qiracam! -- dedi. Atlilardan biri yri-yri qimiaraq: --Sn öz bainin qeydin qal Qazan, -- dedi. -- Qipçaq Mlik spin baini olunun bainin yaninda asdiracaq. --N? -- dey Qazan dhtli bir nr çkdi, bir an içind güc verib l-qolunu balayan iplri qirdi, göz qirpiminda atlilarin birini qamarlayib atdan saldi, qilincini çkib aldi, onun atina siçradi, o biri atlilarin üstün cumdu. Atlilar özlrini itirdilr. Qazan ikisini d yer srdi, toppuzu qapdi, dördünçü bir atlinin üstün çapdi, yaxasindan yapiib: -- Hani mnim olum, -- dey bir d bairdi -- de, yoxsa boazini qu boazi kimi üzcm. Bnizi qaçmi, dili-dodai sim-sim sn atli: --A Qazan, baina dönüm, mni öldürm, -- dedi, -- olun sasalamatdir. --Bs o hardadir? -- dey Qazan baqa bir atlinin üstün hücum çkdi, bu atli özünü itirmdi, tez bir yalan uydurdu: --A xan, -- dedi, -- olan qu ürkli olur. Bizi görüb qorxdu, qaçib anasinin yanina getdi. Drhal o biri atlilar da: -- Bli, dedilr, -- bizi görn kimi el götürüldü ki, izi-tozu qalmadi. -- Qazan bu söz inandi: --Aman! -- dedi. -- Tanrim mn bir kor oul verib. Gedim onu anasinin yanindan alim, qilincla parçalayim, alti bölük edib, alti yolun ayricinda atim. Bir d kims yoldain dar ayaqda qoyub qaçmasin. Qazan xan atini qamçiladi, bir qdr, aralanandan sonra dönüb atlilara dedi: -- Qipçaq Mlikl mnimki qalsin sonraya! *** Qazan atini mahmizlayib çapdi, drlr, dalar adi, glib yurduna çatdi. Gördü ki, yurdu talanib, çadirlar parçalanib, ocaqlar söndürülüb, otlar, aaclar yanib kösöv olub, dörd bir trf at tpiyi altinda tapdaq olub. Bu hallari gördükd Qazanin qara qiyma gözlri qan-yala doldu, bari sarsildi, üryi oynadi, dedi: --Sni yai n yerdn darami, gözl yurdum? Qariciq anam oturanda yeri qalmi, igidlrin at çapanda meydan qalmi, qara mtbx tikilnd ocaq qalmi. Çalinib--çapilmi, talanib viran

102

qalmi yurdum, gözl yurdum! Qazan Uca dain tyin gldi, Qaraca Çobani ssldi: --Ehey, Çoban, -- dey çairdi. -- Çoban mnim evim burdan keçdimi, gördünmü, desn mn. Çoban dedi: --Ölmümüydün, itmimiydin, Qazan? Haralarda gzirdin? Dünn yox, ötki gün evin burdan keçdi. Boyu uca Burla xatun qirx inc belli qizla burdan keçdi! Çoban bel deck Qazan ah eldi, ali baindan çixdi, dünya gözün qaranliq oldu. Dedi: -- Azin qurusun, Çoban! Dilin çürüsün Çoban! Çoban dedi: --N qariyirsan mn, Qazan?! Alti yüz yai üstüm gldi. Üç yüzün öldürdüm, üç yerdn yaralandim, a saqqalli atami öldürdülr. Yalqiz qaldim, amma elin malindan birc qoyun yailara vermdim. Bumudur mnim taqsirim?! Qonur atini mn ver, qalxanini mn ver, qara polad üz qilincini mn ver, gedim yainin üstün, ölsm atamin yolunda ölüm qanini alim, snin d evini qurtarim. Qazan: --Artiq-skik danima, Çoban, -- dedi, -- özüm n glib ki, mnim evimi sn qurtarasan?! Qazan atini qamçilayib yola düzldi. Qaraca Çoban onun toz qaldirib getdiyi dolama yollara baxdi, sonra özü d atlandi, Qazanin dalinca. Qazan onu görmdi. Amma gdiyi aanda, Çoban birdn dayandi, geri döndü. Uca dain zirvsin qalxdi, atasinin vsiyyt eldiyi kimi iki tonqal çatdi, çaxmaq daiyla alidirdi. Tonqallar alovlandi. Qaraca Çoban yenidn Qazanin ardinca çapdi. *** Qipçaq Mlik öz talvar-taxtinda yeyir-içir, gözllrl ylnirdi. Aaida onun adamlari oturmudular, l-qolu bali Turalin üstün yapinci atib eik qapisinin azinda uzatmidilar. Glib-gedn onu tapdayib keçirdi. Girn basdalayirdi, çixan basdalayirdi. Tural dilrini qicayib dözürdü, ondan n bir inilti, n bir zirilti çixirdi. Qipçaq Mlik rabi baina çkib piyalni Turalin üstün atdi. O, lap keflnmidi, gözlri qipqirmizi qan çanai idi. Yariçilpaq qizlardan biri onu qucaqladi, Qipçaq Mlik onu itldi, üzünü adamlarina tutub: --Bilirmisiniz Qazana nec heyf elmk grk, -- dedi. --

103

Qazanin arvadi Burla xatunu gtirin bax bura, mnim yanima. Tural bu sözlri eidib yerind çabaladi, keikçilrdn biri onun üz-gözünü qamçiladi. *** Burla xatun qirx inc belli qizla zindanda idi. Burla xatun göz yalari içind deyirdi: --Hardasan Qazan, hardasan Tural? Bizim bu günümüzü bilmzmi olarsiz? Hardasiniz? Zindançi zindana girdi: --Hey, Qazan byin xatunu hansinizdir? -- dedi. Sükut çökdü. Burla xatun susurdu, tlala gah zindançiya, gah qizlara baxirdi. Qizlardan biri: --Mnm, -- dedi, -- el hmin andaca baqa bir qiz: -- Mnm, -- dey sslndi. Zindanin müxtlif yerlrindn qirx qizin avazi ucaldi: --Mnm. Zindançi mat-mttl qalmidi. Qizlar get-ged daha uca ssl: --Mnm, mnm, -- dey qiqirirdilar. Onlarin çiqirtilari bütün zindani tutmudu. Zindançi qulaqlarini tutub zindandan çixdi. Qipçaq Mlik taxt-talvarinda zindançini dinlyib pis-pis güldü: -- Onda biz bel bir tdbir görrik, -- dedi, --Qazanin olunu bura gtirin. Turali yerdn götürüb Qipçaq Mliyin hüzuruna qaldirdilar. Qipçaq Mlik kirpiksiz gözlriyl düz onun ala gözlrini için baxib dedi: --Qazan olu Tural, eit v bil! Sni czayla öldürcm, dartib çngl çkdircm, asdiracam, sonra a tindn qiyma-qiyma dorayib qara qovurma biirdcm. Qovurmani qirx qizin qabaina qoyduracam. Hr kim yedi o deyil, hr kim yemdi, odur snin anan. Onu bura gtircm, döyim salacam. Tural yerind çabaladi, dörd trfdn onu tutan adamlar iplri daha da brk dartdilar, olanin qollari-qiçlari al-qana buladi. Qipçaq Mlik: --Amma sni öldürmy d bilrm. Göndrim sni zindana, özün anani baa sal ki, gizlnmsin, üz çixsin. *** Turali gtirib zindanin qapisindan atdilar. Burla xatun qanina qltan olmu olunu görüb çiirmaq istdi,

104

Tural drhal üzünü ks trf çevirdi, bu biri trfd dayanan qadina baxib: --Ana, mbad özünü bildirsn, -- dedi. Burla xatun qizlara qaridi, gizlndi. Tural danimaa baladi. Danidiqca o bir-bir qizlara-qadinlara müracit edirdi, bel ki, onun sözünü kim dediyi mlum olmasin. Burla xatun v baqa qadinlar onu göz yalari içind, drin hycanla dinlyirdilr. Tural deyirdi: --Ana, ay ana, bilirmisn nlr oldu? Yailar pis danidilar. Dedilr ki, Turali çngl sancin, qiyma-qiyma a tindn qovurma biirin, qirx qadina gtirin, kim yemdi, bilin ki, Qazanin xatunu odur, çkin yanimiza gtirin. Burla xatun dhtl qiqirdi, amma drhal o biri qizlar da qiqirdilar, alamaa baladilar. Tural yen d müxtlif qadinlara müracit ed-ed: --Alama, ana, -- dedi. -- Bunu sn dedim ki, mbad özünü bildirsn. Mnim üzrim glmysn, mnim üçün alamayasan. Qoy mnim timi qovurma elsinlr, hami bir yes, sn iki ye, tki sni bilmsinlr, duymasinlar. Ta ki, atam Qazanin namusunu sindirmayasan. Burla xatun v qirx qadin hönkürüb aladilar, al yanaqlarini dartdilar, yirtdilar, qara saçlarini yoldular. Burla xatun: --Oul, oul, -- deyn kimi qizlar, qadinlar da "oul, oul" deyib zar-zar aladilar. Qizlar, qadinlar Turala ai deyirdilr, hrsi ainin bir bndini deyirdi v Qipçaq Mliyin adamlari da hr df növbti ai deyni Burla xatun bilirdi. Burla xatun da alamalar içind öz müsibtin alamaa imkan tapmidi. Tural üçün qirx qadin alayirdi, sanasan ki, onun qirx anasi var, -- birccik sl anasinin hönkürtülrini öz hönkürtülri içind gizldn qirx ana! Qadinlar hamisi Turali oxayirdi, Burla xatun da onlarin içind: Oul, oul, ay oul! Evimin-eiyimin diryi oul. Qizimin, glinimin çiçyi oul. Doqquz ay dar qarnimda gzdirdiyim oul. Tovlama beikd bsldiyim oul! Tural qirx qadina müracitl: --Qadin anam! -- dedi, -- n alarsan, n bozlarsan? Barimla üryimi n dalarsan? Keçmi mnim günümü n andirarsan. Hey

105

ana! rbi atlar olan yerd, bir qulunu olmazmi olur? Qizil dv olan yerd, bir köyi olmazmi olur? Aca qoyunlar olan yerd, bir quzucuu olmazmi olur? Sn sa ol, atam sa olsun. Bir mnim kimi olan tapilmazmi olur? Qadinlar yen hönkürdü. Tural üzünü yailara tutdu: --Son df anamin üzünü gördüm, üryimd hsrtim qalmadi. ndi aparin, çkin mni çngl. Onlar heç n baa dümyib: -- Bs hansidir anan? Tural: --Hamisi -- dedi. *** ...Qazan atini dördnala çapa-çapa glirdi... ...Ondan çox arali, amma onun ardinca dümü Qaraca Çoban çapa-çapa glirdi... ...Uca dain bainda iki tonqal yanirdi. Hardasa çox uzaqda, baqa bir dain zirvsind d iki tonqal yanirdi. Hardasa çox uzaqda bir dain zirvsind d iki tonqal alovlandi. -- Uca dadan gln xbr baqa yer d çatmidi. *** Qipçaq Mliyin dürgsind qaba govdli, qollu-budaqli bir aac vardi, cllad kndiri bu aacin youn budaindan keçirdi, brk-brk düyünldi. Baqa bir cllad li-qolu bali Turali dar aacinin altina gtirdi. Tural dedi: --Bari son nfsd qopuzumu gtirin, çalim. Qipçaq Mlik rüsxt verdi, qopuzunu gtirdilr. Tural qopuzu aldi, opdü, gözünün üstün qoydu, sonra sinsin basib çalmaa, oxumaa baladi: Yhri bo qalib kinynd atima yaziq! Oul deyib sizlayanda anama, atama yaziq! tik qardaiyla, itik yarina alayanda Günelim yaziq! Dünyadan usanmadim, cavanliqdan doymadim, özüm yaziq! Talvar-taxtinda qulaq asan Qipçaq Mlik qh-qh çkdi, adamlari da güldülr. Zindanin pncrsindn boylanan qadinlar zar-zar aladilar. ***

106

...ndi neç-neç uzaq-uzaq dalarin bainda qoa-qoa tonqallar alovlanirdi. Bütün el xbr çatmidi... Qonur atinin yalmanina yatayata çapan Qazan birdn yüyni dartdi. O, Qipçaq Mliyin dürgsinin yaxin mnzilin çatmidi. Qazan o yan-bu yana baxdi, yaraq-yasaini rahatladi. Qazan ora-bura göz gzdirnd gldiyi yolda bir tozanaq gördü. Diqqt eldi, glib yetn çapari tanidi -- bu Qaraca Çoban idi. Qazan dedi: --Çoban, sn niy gldin? Çoban: --Gldim sn arxa olam, -- dedi. Qazan: --Çoban, bayaq dedim ki, sn sözünün yerini bilmirsn. Sn kimsn ki, mn, Qazan xana arxa olasan? styirsn igidlr toyda, yasda danisinlar ki, Qazan evini qurtara bilmdi, kömyin Çoban gldi. Dü görüm atdan. Çoban bir az prt oldu, amma Qazan xanin üzün a olmadi, atdan düdü. Qazan: --Gl görüm bu aacin altina, -- dedi. Örkni atib Çobani möhkmc youn gövdli aaca saridi. Çoban: --Bel niy etdin, a Qazan, -- dedi. Qazan: --Yai mnim evim basqin edib, yaiyla tk vuruacam. Yaini bassam, dümnimi sindirsam l-qolunu açacam. Yox, ölr olsam, sn d qal burada, qurd-qua yem ol! Onda bilrsn ki, izinsiz baqasinin yaisina girmk bizim eld eyib idir. Qazan atina siçrayib irli getdi. ...Cllad kndiri Turalin boynuna keçirtdi. Qipçaq Mlik iar verdi, cllad Turalin qopuzunu aldi, yer çirpdi, qopuz çilik-çilik oldu. Cllad ipi dartdi, Tural havaya qalxdi. Zindan pncrsindn baxan Burla xatun: -- Oul, Tural, -- dey bairdi. Qipçaq Mlik v adamlari onu görüb bildilr, yali-yali baxidilar. El hmin andaca aacin budai sindi, Tural yer düdü. O sa qalmidi. Qipçaq Mlik qiqirdi: --Qazanin arvadi Burla xatun o uca boylu qadindir. Tez onu yanima gtirin. -- Sonra Turali cllada göstrib:

107

Bunun da boynunu qilincla vur, ii uzatma, -- dedi. Cllad qilincini qaldirdi, endirmk istdi. Birdn lin viy-viy viyildayib gln bir ox sancildi, qilinci yer düdü. ...Tp bainda at belind durmu Qazan yayini ikinci df çkdi, clladi yer srdi. Yailar dönüb Qazani gördülr, hürkdülr. Kimi atina minr, kimi qilincini taxar, kimi dmir libasini geyr. Qipçaq Mlik talvarinda vurnuxmaa baladi. Onun atini talvarin qabaina çkdilr, mindi. Qazan qiqirdi: --Hey, Qipçaq Mlik! Müxnnt olu, müxnnt! ndi sn namrdliyin aqibtin göstrrm. rsns meydana çix, sn can dadlisin göstrim, qan qusdurum. Mn snin ordunun üstün tk glmim. ndi sn mnim qabaima çixmasan, qoy snin bütün ordun bilsin ki, sn kii deyilsn, qu ürkli arvadsan. Baina lçk bala, qurumsaq. Qipçaq Mliyin adamlari gözlrini ona zillmidilr, onun cavabini gözlyirdilr. Qipçaq Mlik özünü sindirmadi, yaraqlandi, yasaqlandi, atini düz Qazanin üstün sürdü. Qazan ox atdi, Qipçaq Mlik oxdan yayindi. Qipçaq Mlik ox atdi, Qazan yana çkildi, ox çovuyub getdi. Gürzl vurudular. Qilincla çarpidilar, bir-birini yixammadilar. Aaca balanmi Qaraca Çoban bu döyü qiraqdan baxirdi. Qipçaq Mliyin adamlari da baçilarinin savaina baxir, yaraqliyasaqli hazir dururdular. *** ...ndi bütün Ouz elind hündür yerlrd qoa-qoa tonqallar alovlanirdi. Qziyyni eidn igidlr müxtlif trflrdn çapib glirdilr. Amma onlar hl Qazanin Qipçaq Mlikl cng etdiyi yerlrdn çox-çox uzaqlarda idilr. *** Qazan bir zrb vurub Qipçaq Mliyi atdan saldi, qilincini siyirib onun üstün atildi. Qipçaq Mlik sndldi, az qala yixilacaqdi, ancaq el bu dm dürgdn atilan ox Qazanin göz qapaqina toxundu, qani axdi, gözlrini tutdu. Qazan heç n görmdi. Qipçaq Mlik fürstdn istifad edib toppuzu onun baina endirdi, a üzünü qara yer srdi, aziyla burnundan qan orlatdi, Qazanin qilinci lindn düdü. Qazan yer srildi, huunu itirdi, yailar hr trfdn Qazana trf qaçidilar. Qipçaq Mlik qara polad üz qilincini siyirdi.

108

...Qaraca Çoban Qazanin aqibtini görürdü, amma o aaca sarili qalmidi. N edydi? Qaraca Çoban hml edirdi, örkni qira bilmirdi, amma qaba gövdli aaci sdirirdi. Nhayt, Qipçaq Mliyin adamlari yer srilmi Qazana trf qaçianda, Qipçaq Mlik qilincini siyiranda Qaraca Çobana güc glib aaci köklükömcli yerindn qopardi. Qazana trf qaçianlar birdn diksinib dayandilar, hürküb qorxu içind addim-addim geri çkilmy baladilar -- onlarin üstün qollu-budaqli, nhng bir aac glirdi. Aacin budaqlari, yarpaqlari arasindan onun gövdsin brk-brk balanmi Qaraca Çoban görünmürdü v onlara el glirdi ki, yeriyn aac özüdür. Qipçaq Mlik is hl addimlayan aaci görmmidi. O, tayfasinin adtin gör yer srilmi dümninin csdi üstünd yalin qilincla atilib düür, vhi bir hava oxuyurdu. Nhayt, Qipçaq Mlik rqsini qurtardi, qilincini Qazanin düz alnina tuladi, zrbni endirdiyi an aacin budai ona çirpilib Qipçaq Mliyi döycldi. Bu insanla aacin qrib tkbtk döyüü idi. Qipçaq Mlik birthr atinin belin siçradi, dürgsin çkildi. Qaraca Çoban balandii aacla birg yarali Qazanin bai üstünd dayandi. Bayadan bri gün altinda srlnmi Qazan indi birdn-bir aac gölgsind uzanmi oldu. Çoban hl d aqaca sariliydi v aacla birlikd Qazanin keiyind durmudu. Yüngül meh aacin yarpaqlarini trpdirdi. *** ...Ouz igidlri çapirdilar. *** Qipçaq Mliyin adamlari oxlarinin ucuna skilr balayib aaci oxlamaa baladilar. Aacin budaqlari alidi, alov yava-yava aacin gövdsin, Qaraca Çobana yaxinladi. Eyni zamanda, dörd trfdn nizli, yalin qilincli atlilar da aaci, Çobani, Qazani dövry almidilar, yava-yava mühasir dairsini daraldir, yaxinlair, sixlairdilar. Qaraca Çoban aaci hrldib dümnlri be-be, on-on yer srirdi. Amma özü d aliib-yanirdi. Uzaqdan at kinrtisi, igid nrsi eidildi. Ouz igidlri çapib yetidilr. Qarabudaq sadan tpdi. Dondar soldan tpdi. Qilinclar çalindi, oxlar atildi, nizlr parladi, alti prli gürzlr endirildi. Yai prnprn oldu. Sanasan ki, dar yolda dolu düdü. Drlrd, tplrd

109

yaiya qirin girdi, lein quzun daradi. li-qolu açilmi Qaraca Çoban atini düz Qipçaq Mliyin üstün sürdü. Çoban aacin bir budaini qoparib çomaq elmidi. Qipçaq Mlik hasarin qapisindan içri, dürgsin girrkn Qaraca Çoban onun tpsindn çomaini el endirdi ki, Qipçaq Mliyin bai top kimi yer düdü. Yailar zbun oldu. Ouz igidlri qaçani qovmadilar. Aman deyni öldürmdilr. Dürgy girdilr. Turali, qirx incbelli qizla Burla xatunu sirlikdn qurtardilar. Öz yurdlarina yola düzldilr. *** ...Bai-gözü sariqli Qazan atinin belind dik oturmudu. Olu Tural da yaninda idi. --Oul, Tural, -- dedi, -- gördünmü bu dünyada ba ksmdn, qan tökmdn keçinmk olmur. ndi bildinmi mnim sözümün haqq olduunu? Tural: --Yox, ziz ata, -- dedi, -- indi onu bildim ki, bu dünyada ba ksmkdn, qan tökmkdn, zalimliqdan pis ey yox imi! -- Qazan qzbl qalarini çatdi, bir söz demdi, üzünü sol yaninda çapan qardai Qarabudaa tutdu: -- Qarabudaq, -- dedi, -- bs heç dayim Aruz gözüm dymir? Qarabudaq: --Xbr göndrmidik, deyib ki, ovda yixilib qiçimi sindirmiam, gl bilmrm. Glib Uca dain tyin çatdilar. Qazan Qaraca Çobana dedi: --Çoban, qalx dain baina, tonqallardan birini söndür, biri qalsin, toy-düyün tonqali, adliq tonqali. Bütün igidlr mclisim yiisin, bayram edk. Dd Qorqud glsin boy boylasin, söz söylsin, ouznam düzsün. Çoban atinin baini çkdi, dain zirvsin trf yollandi. Uca dain baindaki tonqallardan biri sondü, biri qaldi. Baqa dada tonqallardan biri sondü, biri qaldi. Hr dain bainda indi birc tonqal alovlanirdi -- bayram tonqali. Bu tonqallara öz obasindan sonsuz nifrtl baxan Alp Aruzun bilarindan qan damirdi. Qazanin Qilba adli bir dostu vardi. Dünya görmü, i yarar adam idi. Qilba becid çapib Alp Aruzun yanina gldi.

110

--Aruz, -- dedi, -- adliq tonqali yanir, görmzmisn. Bs n sbbdn Qazanin divanina adlia glmirsn? Alp Aruz qzbini gücl boaraq: -- Hazirlairdim indic glckdim, -- dedi. Qilba: --Bilirsnmi, bayramimiz yasa döndü, -- dedi. -- Qipçaq Mliyi tzc zbun etmidik ki, o yandan öklü Mlik üstümüz hücum çkdi. Qazanin evin-günün çapib taladi, qizini, glinini sir apardi. Qazanin yaralari saalmami, onu qilincladi, yer vurdu. Qazan ölüm ayainda mni snin yanina göndrdi, dedi ki, dayim Aruz glsin, mn kömk olsun. Aruzun sevincindn gözlri parladi: --Demli ilr bel imi! -- dedi. -- Qilba! Qazan yaxi gününd özün vzir seçnd, malini-dövltini paylayanda dayisi Aruzu saymadi. ndi yaman gününd n mdt dilyir? Qoy hmi Qazanin bai blali olsun. Mn Qazana dümnm, bu gündn açiq dümnm, bunu bilsin -- Alp Aruz llrini göy qaldirdi. -- ükür sn ulu tanrim, axir ki, hayifimi Qazanda qoymadin. Bu yaradan Qazan çtin saala. Aruz mmnun-mmnun çadirinda var-gl edir, lini-lin sürtürdü. Qilba astaca çadirdan çixdi, atinin belin siçradi, qamçisini qaldirdi v yalniz bundan sonra Aruzu ssldi: --Hey Aruz, -- dedi, sarsaq qoca! Qazan sa-salamatdir, kefi kök, damai çadir. N üstün yai glib, n d yaralanib. Üç yüz altmi alti igid baina yiilib. Yeyib-içir, xo keçirlr. Yemk-içmk arasinda igidlr sni andi. Mn dedim ki, gedib shih xbr bilrm. Mn snin dostluunu, dümnliyini sinayirdim. Qazana dümnsnmi bildim... Xo qal! -- dey qamçini atina çkdi, çapib getdi. Aruz ardinca baxa-baxa qaldi. Bilarindan qan dammaa baladi. *** Tacirlrin karvani hl d yollarda idi. *** Parasarin Bayburd hasarinda Beyrk vvlki kimi zindandaydi. Hr gec Selcan cngavr paltarinda onun yanina glib paltarini soyunur, qilincini divardan asirdi. Hr gec d Beyrk qilinci divardan götürüb siyirir, çilpaq qizla öz arasina qoyurdu. Nec gec bel keçdi, nec gün, neç ay bel keçdi. Blk bu

111

gec sma hmikindn uzaq idi, payiz külyi hmikindn iniltili, üzüntülü idi. Bu gec Selcan cngavr paltarinda gldi, soyundu, qilinci divardan asdi. Amma bu gec Beyryin li divardaki qilinca uzanmadi. Qilinc bütün gecni öz qinindaca asili qaldi. ...Shr açilanda Selcan artiq yox idi. Amma zindanin qapisi taybatay açiq idi. Beyrk durub qapinin azina gldi. Göztçi yox idi. Beyrk zindandan qalanin için çixdi. Gz-gz aça bürclü hasara yanadi, uzaqdan hasarin darvazasini gördü, onun qarisina gldi. Darvaza açiq idi. Nizli keikçilr nizlrini knara çkdilr. Beyrk vvlc tccüb eldi, sonra yava-yava darvazadan keçdi. Hasardan diariya çixdi. Bura açiqliq idi, çöl idi, burada o azad idi. Beyrk öz azadliina inanmirdi, o dörd trfin baxdi, sonra bir cüt gözün ona zillndiyini hiss etdi, baini qaldirdi: hasarin üstündn, Aça bürcdn Selcan ona baxirdi. Zindanin qapilarini, darvazalarini Beyry o açdirmidi. Bilirdi ki, Beyrk daha heç yer getmyck. Beyrk çevrilib darvazadan içri, hasarin daxilin girdi. *** ...Tacirlr yol gedirdi. ...Parasarin Bayburd hasarinda Beyrk qalanin içind dolair, bürclrin mazqallarin yanindan keçir, yerli camaata salam verib, salam alirdi, o artiq burda mrhm olmudu. Qolu, dizi ksik paltarlarini -- qriblik lamtini d çixarib adic paltar geymidi. Amma üç gündn bir, be gündn bir Beyrk ailmaz, düülmz hasarin n uca Aca bürcün qalxir, oradan hsrtl, intizarla, kdrl uzaqlara, itirilmi yurduna baxirdi. Bir gün Beyrk yen d gz-gz hasardan diari çixdi, qalanin dibind bir da vardi, o dain üstünd oturdu. uadaki "rimgldi" qayasini xatirladan bu yerdn dolama yollar görünürdü. ndi bu yolla air-air bir karvan qalxirdi. Karvan glib Beyrk olan yer çatdi. Bu haman o tacirlrin karvani idi. Amma n onlar Beyryi tanidilar, n da Beyrk onlari -- gör bir aradan neç il keçmidi! Salamladilar. Beyrk: --N yerlrdn glirsiniz, tacirlr, -- dedi. Tacirlr: --Ouz ellrindn glirik, -- dedilr. Beyrk sarsildiini gizltmk üçün, üzünü yana çevirdi, sonra özünü l alib sorudu: --Ouz ellrind Salur Qazani sorur olsam, samidir?

112

Qarabudai, Dondari, mni, Qaraca Çobani sorur olsam, samidilar? Byburanin arvadini, qizlarini sorur olsam, samidilar? Bybecan qizi Baniçiçk evdmi, yoxsa gordami? Qoca tacir: --Salur Qazani, igidlri sorur olsan, sadilar, Byburani, arvadini, qizlarini sorur olsan, sadilar, a çixarib qara geydilr Beyrk üçün. Baniçiçyi yeddi yol ayricinda alar gördük. Beyryim, deyib sizlar gördük. gid, olmaya sn d Ouzdan olasan, olmaya Bybura olu Bamsi Beyryin sorain eitmisn. Beyrk: --Yox tacirlr, -- dedi. -- Mn Ouzdan deyilm, Beyryi d görmmim. Mn yurdsuz-yuvasiz bir yolçuyam. Amma geri dönnd Ouz elin çatanda Beyryin a saqqalli atasina, a birçkli anasina, bacilarina, bir d Bybecan qizi Baniçiçy deyin ki, daha Beyryi gözlmsinlr, daha Beyrk glmz oldu. Atasi ayir atin boazlayib ain versin, anasi-bacilari qara geyib göy sarisinlar, Beyryin axir yasini tutsun, yad qizi nianlisina rüsxt versinlr, gözü kimi tutarsa, könlü kimi sevrs, ona getsin, Beyrk gedr-glmz gedibmi, deyin... Qoca tacir: -- yaziq Beyrk, -- dedi. -- Qürbt eld can vern Beyrk. -- Sonra xurcunundan balama çixarib Beyry verdi. --Yolçu, -- dedi, -- birdn yolun düdü, Beyryin mzarina rast gldin. Onda bax bunu ora atarsan. Bu bizim torpaqdir, Biz tacirlrin ömrü qürbt ellrd keçir, torpaimizi torbada daiyiriq ki, idi, birdn yad yerd düüb ölsk, qbrimizin üstün öz torpaimizdan bir ovuc atilsin. Al bunu, salamat qal. Karvan uzaqlaib getdi. Beyrk uzun-uzun karvanin dalinca baxdi, sonra torpaq bükülü dsmali açdi. Üzunu ovcundaki torpaa qoyub iyldi, bayildi, yavacadan: --Yovan iyi, -- dedi v birdn anladi ki, daha burada qala bilmyck. Yerindn siçradi, dli kimi qaçmaa baladi. Yamaclardan, qayalardan, yaranlardan atildi. Hasarin üstündn, Aca bürcdn Selcan xatun Beyryin qaçdiini gördü, yarali qu kimi çirpindi, hasardan pirlayib uçma istdi. Keikçilri sslyib mr etmk istdi ki, Beyryi qovub tutsunlar, qaytarsinlar. Amma birdn-bir o da baa düdü ki, hr ey bsdir, Beyryi daha qaytarmaq olmayacaq. Selcan xatun sonsuz hsrtl, ariyla uzaqlaib gözdn itn Beyryin ardinca baxirdi.

113

*** Beyrk qaçib drnin çalovuna çatdi, o yan-bu yana boylandi. Yarimaqaç msafd bir ilxi gördü. Bu zaman ilxidan bir at aralanib ona trf qaçdi. Beyrk baxib Boz ayirini tanidi. Beyrk dustaq olandan Boz ayir da sahibinin iyini tutub bura glmidi, Qara Arslanin ilxisina qoulub könüllü "dustaq" olmudu. Boz ayir uzaqdan Beyryin iyini almidi, qaçib yaxina gldi, iki ayainin üzrin qalxib kindi. At baini yuxari tutdu, bir qulaini qaldirdi, Beyryin qarisinda durdu, Beyrk atin köksünü qucaqladi. ki gözlrindn öpdü, siçradi, mindi. -- At demrm sn, qarda deyrm, qardaimdan da yaxin, yolda deyrm, yoldaim, çap mni yurdumuza apar, -- dedi. Yel kimi yerlrindn qopdular. *** Qalada Beyryin qaçdiini xbr tutdular, yaraqlandilar, atlandilar, Beyryi qovmaq istdilr, darvazaya trf glnd Selcan xatun hasarin üstündki kndiri dartdi, darvaza balandi, atlilar içrid qaldilar. *** Beyrk is Boz ayirin belind neç gün neç gec çapib gldi. Ouz elin çixdi. lk rastina çixan ozan oldu. Beyrk ozana dedi: --Ozan, obadan-obaya gzrsn, r comrdin r naksin bilrsn. Elimizd hmi çalib oxuyan Ozan olsun! Ozan: --Sa ol, igid, -- dedi, -- snin d ömrün xo, alnin açiq olsun. Azib gln qadan baindan sovusun! Beyrk ozana dedi: --Ozan, -- dedi, -- n yer gedirsn? Ozan: -- gid, -- dedi, -- toya-düyün gedirm. --Toy kimindir? --Yartacaq olu Yalinci Bamsi Beyryin adaxlisi Baniçiçyi alir. --Yalinciq? --Bli. -- Ozan hvalati Beyry danidi. Beyrk: --Ozan, -- dedi, -- qopuzunu mn ver. Atimi sn girov qoyuram. Saxla, glrm bahasini verrm, atimi apararam. Ozan: -- Olsun, -- dedi, -- ssim boulmadan, avazim

114

ksilmdn, bir atdir lim düdü. Ozan qopuzu verdi, Beyrk yoluna davam etdi. Uca dain tyin çatanda gördü Qaraca Çoban yolun qiraina xeyli da toplayib, yen yiir. Beyrk onu tanidi, amma Qaraca Çoban Beyryi tanimadi. Beyrk: --Çoban -- dedi, -- bir adam yolda da görs, knara atar. Son dalari bu yola niy yiirsan? Qaraca Çoban: --Sn sni bilirsn, -- dedi -- mnim halimdan n xbrin var? -- Ndir ki, halin? --Mnim Bamsi Beyrk adli bir dostum vardi. Neç ildir ölüsüdirisi xbrin kims bilmz. Yaritmasin onu Yartacaq olu Yalinciq Beyryin ölüm xbrini gtirdi. Beyryin adaxlisini ona verr oldular. Glib burdan keçcklr, bu dalari yimiam ki, onu vurum. Baniçiçkdn l çksin, getsin tayini-tuunu tapsin. Beyrk: --Üzün a olsun Çoban, -- dedi, -- Beyrkl ksdiyin çörk sn halal olsun. *** Beyrk ordan ötüb öz obalarinin -- Bayat obasinin qiraina, Soyüdlü bulain baina gldi. Gördü ki, kiçik bacisi Günel bulaq yanindadir. Su aparmaa glib. Günel: -- Beyrk, qardaim, toyu-düyünü qara gln qardaim, -- deyib alayirdi. Beyry d qati fraq gldi, kövrldi, bildir-bildir gözünün yai rvan oldu. Qopuzunu gotürüb çaldi, qiza söyldi, göryin n söyldi: --Ay qiz, -- dedi, -- n alarsan, n bozlarsan? Yandi barim, göyndi içim. N olub axi? Mgr snin qardain yox olubdur, üryin qaynar yalar qoyulubdur. Ai deyib n alarsan, n sizlarsan, qiz! Günel dedi: --Çalma ozan, oxuma ozan. Mn qara bxtli qizin nyin grk ozan? Qara dai aib gldiyind, Beyrk adli bir igid rast glmdin ki? Birc qardaim alinibdir, ozan snin xbrin yox, qara barim dlinib, uca dalarim yixilib, kolgli aacim ksilib, ozan snin xbrin yox. Çalma ozan, oxuma ozan.

115

Mn bxti qara qizin nyin grk ozan? Eld toy-düyün var, öt get ora, ozan. *** Beyrk burdan keçib evlrinin yanina gldi. Baxdi gördü bacilari Aysel v Gunay qara geyib oturublar, alayirlir. Beyrk: --Ay qizlar, -- dedi, -- qatiqdan, qaymaqdan, qara sac altinda umacdan, ppkdn nyiniz var? Üç gündür yol glirm, doydurun mni. Üç gün keçmz sevindirrm sizi. Günay yemk gtirdi. Beyryin qarnini doydurdu. Beyrk dedi: --Qardainizin bai, gözü sdqsi, köhn qaftaniniz varsa verin geyim, toya gedim, toyda lim qaftan dürs sizinkini qaytararam. Aysel getdi Beyryin qaftanini gtirdi, verdi. Beyrk aldi, geydi, boyu-boyuna, beli-belin, qolu-qoluna yaradi. Böyük bacisi Aysel bunu Beyry bnztdi, qara qiyma gözlri qan-yala doldu, dedi: --Qara qiyma gözlrin batmasaydi, Beyrk deyrdim sn, üzünü a-qara saç örtmsydi, bilklrin solmasaydi Beyrk deyrdim sn. Yürüündn, baxiindan Beyry bnzdirm ozan sni, xatirlatdin, sevindirdin, ozan mni. Günay: --Ay ozan, -- dedi, -- sn hardan glib çixdin bura? Beyrk gedli biz ozan gldiyi yox, bizdn qaftan aldii yox. Beyrk düündü: "Qizlar bu qaftanla mni az qala tanidilar. Sonra ouz igidlri d taniyarlar. Qoy hl tanimasinlar, görüm dostum, dümnim kimdir". Qaftani siyirdi çixartdi, qizin üstün atdi, dedi: --N sn, n d Beyrk qalsin. Bir kohn qaftan verdiniz, mnim baimi beynimi apardiniz. Çixib getdi, bir köhn dv çulu tapdi, dedi, boynundan keçirtdi, özün dliliy qoydu, gldi toya çixdi. Toy mclisind Qaval da vurulurdu, naaralar doyülürdü, borular çalinirdi, zurnanin ssi yeri-göyü tutmudu. gidlrin bir qismi yalli gedir, bir qismi ox atirdi. Toy nliyi Qobustan qayaliqlarinda qurulmudu. Ox atanlar üçün hdf d Qobustanda hkk olunmu, oküz, keçi, maral killri idi. ndi iri bir qayanin üstünd çkilmi öküz klin, klin tn

116

ortasinda saqqizla yapidirilmi üzüy nian atirdilar. Özünü dliliy qoymu, caib qiyafli Beyrk glib bir qiraqda dayandi, ox atanlara tamaa elmy baladi. El ki, Qarabudaq ox atdi, Beyrk: --lin var olsun! -- dedi. mn atdi, Dondar atdi, Beyrk: --lin var olsun! -- dedi. Növb Yalincia çatdi. Yalinciq atanda Beyrk: --lin qurusun, barmaqlarin çürüsün, -- dedi, -- Hey donuz olu donuz, donuz da öküz ox atarmi? Bu söz igidlr gülüdü, Yalinciin brk acii tutdu, hirsl: --Hey, dli ozan, -- dedi, -- sn hardan glib çixdin? Sn kimsn ki, mn bunun kimi sözlr söylyirsn? Beyrk: --gidlr qurban olasan, -- dedi, -- ox ata bilmirsn, niy baini balara qoursan? Heç yayi el çkrlr? Yalinciq: --Yaxi, sarsaq, -- dedi, -- gl mnim yayimi çk görüm, nec çkirsn. Çk bilmsn sni öldürcm. Beyrk yayi aldi, çkdi, yay qbzsindn iki para bölündü, Beyrk paralari Yalinciin üstün atdi. --Daz yerd toraaya atmaa yaxidir, -- dedi. Yalinciq mohkm prt oldu, amma özünü sindirmadi: --Beyryin yayi vardir, gedin, onu gtirin, -- dedi. Gtirdilr, Beyrk öz yayini görck kövrldi, yayi lin alib opdü: --gidlr, -- dey üzünü ouz igidlrin tutdu, -- sizin eqiniz yayi çkib, oxu atiram,-- dedi. Bir oxla üzüyü vurdu, paraladi. gidlr bunu görck l çaldilar, gülüdulr. Bir qiraqda, yüksk bir yerd oturub tamaa edn Qazan Beyryi çairdi. Beyrk gldi, ba endirdi, bair basdi, salam verdi. Qazan: --Hey dli ozan, -- dedi. -- Yayi çkib, ox atmain xouma gldi. Beyrk gedli heç ks onun yayini çk bilmmidi. Bu hünri ki, sn göstrdin, dil mndn n dilrsn. Çtirli otaq, altun axça, qoyun, dv, at -- dil verim. Beyrk: --Sultanim, -- dedi, -- sndn dilyim budur: qoy mn yemklr bin yer gedim, qarnim acdir, doyurum. Qazan güldü:

117

--Dli ozan, dövltin tpdi, -- dedi, sonra üzünü igidlr tutub: -- gidlr bu günkü byliyim bunun olsun, -- dedi. -- Qoyun hara gedirs-getsin, neylyirs elsin. *** Beyrk glib qazanlari açdi, xidmtçilri çairdi: --Aparin bu xörklri yetim-yesir paylayin -- dedi. -- Qadinlar hansi trfddir, mni onlarin yanina aparin. Xidmtçilrdn biri Qazanin yanina gldi: --Sultan, -- dedi, -- dli ozan xorklri yetim-yesir payladi. ndi d qizlarin yanina getmk istyir. Qazan: --Qoyun neylyir elsin, qizlarin yanina getmk istyir, getsin, -- dedi. *** Beyrk qizlar, qadinlar oturan çadirin yanina gldi, zurnaçilari, naaraçilari qovdu: --Özüm çalacaam, -- dey qopuzu köynyindn çixartdi. Beyrk xanimlar oturan çadirin eiyind oturdu. Boyu uzun Burla xatun qzblndi, dedi: -- Hey, blh! Sn yaraarmi bitklif xatunlar oturan yer glsn? Beyrk dedi: --Xanim, Qazan xandan mn buyruq oldu. Mn kims dolaa bilmz. Burla xatun qadinlara: --ndi ki, Qazandan buyruq olubdur, qoyun otursun, -- dedi, sonra Beyrkdn sorudu: -- Yaxi ozan mqsdin ndir? Beyrk dedi: -- Xanim, mqsdim odur ki, mn qopuz çalim, r gedn qiz qalxib oynasin. Üzü al duvaqli Baniçiçk prd arxasinda oturmudu, görünmürdü. Xanimlar piçildadilar. Burla xatun piçiltiyla Qisirca Yengy: --Qisirca Yeng, dur sn oyna, -- dedi, -- n bilir dli ozan?.. Qisirca Ysng durdu, dedi: --Çal dli ozan! Çal oynayim, r gedn qiz mnm. Beyrk qopuz çaldi, Qisirca Yeng oynamaa baladi. Beyrk çala-çala avazla deyirdi: --Evinizin ardindan sarvanlar sn baxir, hansi dry gedib, dey izini izlr, hansi yandan glck, -- dey yola baxir, gözlrinin bildir-

118

bildir yai axir. Sn onlarin yanina get, muradini ver, muradina yet. And içmim qisraa mindiyim yox. Xatunlar yamaqlarinin altdan xisin-xisin gülüdülr. Beyrk sözün davam etdi: --Qisirca Yeng sninl mnim iim yox. r gedn qiz qalxsin, qol salib oynasin, mn d qopuz çalim. Qisirca Yeng: --Boy, bu dli zavala glsin, gozüyl görürmü kimi daniir, -- dedi. Xatunlardan biri Boazca Fatmaya piçildadi: --Dur oyna. Boazca Fatmanin üzün duvaq saldilar, üzü görünmz oldu. Fatma ortalia çixib dedi: --Çal, dli ozan, oynayim, r gedn qiz mnm. Beyrk qopuzunu danqildada-danqildada avazla dedi: --Evinizin ardi drcik deyildimi? tinizin adi Brcuq deyildimi? Snin adin qirx oynali Boazca Fatma deyildimi? Keç yerind otur, oynama, yoxsa yen eybini açaram, biabir olarsan. Mn sni yaxi taniyiram. And içirm, boaz qisraqa mindiyim yox, sninl oyunum yox. r gedn qiz yerindn dursun, mn qopuz çalim, qol salib oynasin, -- dedi. Belc deck Boazca Fatma özündn çixdi: --Boy, bu dli boma çixaracaq, olan-qalan eybimizi açacaq, -- dedi, sonra üzünü Baniçiçy tutdu. -- Dur qiz! Oynayirsan oyna, oynamirsansa chnnmd oyna! Beyrkdn sonra baina bu hal glcyini bilmirdin? Burla xatun dedi: --Qiz qalx oyna. lindn n glck? Baniçiçk durdu, llrini paltarinin qollari içind gizltmidi ki, heç ks barmaindaki üzüyü -- Beyryin üzüyünü görmsin, ortalia çixdi, dedi: --r gedn qiz mnm. Beyrk: --Bli snsn, -- dedi. -- llrini niy gizldirsn, yqin suya getmisn, soyuq olub, don vurub, barmaqlarin qopub düüb. llrin eyiblidir, eyibini gizldirsn. Eyibli qiz, sn r getmk eyibdir! Baniçiçk tutuldu: --Hey, dli ozan, -- dedi. -- Mn eyibliym ki, mn eyib qoursan?

119

Gümü kimi ap-a bilyini açdi, lini çixartdi, Beyryin keçirdiyi üzük barmainda göründü. Beyrk üzüyünü tanidi. Dedi: --Beyrk gedli Bam-bam tp baina çixdinmi qiz? Uzun-uzun yollara baxdinmi qiz? Gec kimi qara saçlarini yoldunmu qiz? Ala gözdn aci yalar tökdünmü qiz? Glnindn, gednindn Beyrk xbrini sordunmu qiz? Baniçiçk alaya-alaya dedi: --Aladim ozan, sizladim ozan, neç illr gözldim ozan. ahbaz igidim glmz oldu... Bu gün mn r getmirm ozan, gora gedirm. Aman ozan, yarami tzlm. Beyrk dedi: --Qiz, barmaindaki altun üzüyü sn kim bailayib? Ver onu mn. Mn onun nianlarini bilirm. Qiz: --Yox, -- dedi. -- Altun üzüyün çox niani var. Onu ancaq bailayan bilr, sn bilmzsn. Beyrk yen qopuzun çaldi, avazla dedi: --Ala sabah boz ayirin belin minmdimmi? Snin evinin yanina ceyranlari qovmadimmi? Sn mni yanina çairmadinmi? Sninl meydanda at çapib, ox atib, gülmdikmi? Üç öpüb, bir dilyib, altun üzüyü barmaina keçirmdimmi? Sevidiyin Bamisi Beyrk mn deyilmmi? Baniçiçk duvaini qaldirdi, onun bnizi qaçmidi, dodaqlari titrm-titrm titryirdi, hycanla, tlala, qorxuyla Beyryin qocalmi siftin, batiq gözlrin, aarmi saç-saqqalina baxdi, fsuslanmi kimi ona trf iki addim atdi. Beyrk lini ona trf uzatdi, yumruunu açdi, ovcunun içind torpaq qariiq yovan vardi. Yovan iyi Baniçiçyin burnuna dydi, Baniçiçk piçiltiyla: --Yovan iyi, -- dedi, Beyry trf atildi, sonra birdn dayandi, cld çadirdan bayira siçradi, atlardan birin trf qaçdi. *** Baniçiçk atlandi, atina qamçi çkib çapdi, toya glmi qonalarin arasindan, oxatma meydaninda toplanmi igidlrin içindn, tccübl ona baxan Qazanin, Turalin, Qarabudain yanindan, srxo olub bir trfd srlnmi Dli Qoçrin üstündn, özünü itirib çaib qalmi Yalinciin böyründn çapib getdi, çöllrdn-çmnlrdn keçib Bayat obasina çatdi. Gözlri kor olmu

120

Bybura v arvadi Ayna Mlk hmiki yerlrind, oba knarindaki dain üzrind oturmudular. Baniçiçk çaparaq onlara yetdi, atinin yüynini dartdi. At ah qalxdi. Baniçiçk uca ssl dedi: --Hey qayinata, qayinana. Qara dain yixilmidi, ucaldi axi! Axar sularin qurumudu çaladi axi! Neç ilin hsrti olun Beyrk gldi axi! Qayinata, qayinana mutuluq mn n verrsiniz? Bybura yerindn siçrayib dedi: --Dilin üçün ölüm glinciyim, yoluna qurban olum glinciyim. Yalansa bu sözlrin gerçk ola, glinciyim. Bu mhld igidlr v Beyrk çaparaq glib yetdilr. Qazan: --Mutuluq Bybura, -- dedi. -- Olun gldi. Bybura dedi: --Olum olduun ondan bilrm ki, çeçl barmaini qanatsin, qanini gözüm sürtsün. Açilacaq olursa olum Beyrkdir. Beyrk cld çeçl barmaini çrtib qanini atasinin gözlrin çkdi, Byburanin gozlri açildi. Bybura: --Oul, -- dedi, -- görür gözümün aydini oul, tutar limin qüvvti oul, evimin diryi oul. Ayna Mlk: --Qizimin, glinimin çiçyi oul, -- dedi. Ata, anasi, bacilari Beyryi qucaqladilar, aladilar, güldülr, güldülr, aladilar. Qazan Baniçiçy, Beyry baxib: -- Yaxi, -- dedi, di murada yetin. Beyrk. -- Hl bir iim var -- dedi. Onu etmyinc murada yetmrm. Hani Yalinciq? Beyrk atini geri döndrdi. gidlr d onun ardinca çapdilar. *** Yalinci da atini minib qaçirdi. Dönüb arxaya baxa-baxa qaçirdi. Beyrk qovur, Yalinciq qaçirdi. Yalinciin ati daha yeyin gedirdi, get-ged onlarin arasindaki msaf artirdi. Artiq Beyrk arxada qalib gözdn itmidi. Ancaq bu zaman Yalinciq Uca dain tyin çatanda Qaraca Çoban onu daa tutdu. Yalinciin ati büdrdi, yixildi, Yalinciq atdan düüb qaçdi, yaxindaki qamilia girdi, gizlndi. Beyrk çapib getdi. Yalincii görmdi. Qaraca Çoban: --Darixma, -- dedi. -- Qamiliqda gizlnib. Bu saat onu ordan

121

çixardariq. Qaraca Çoban çaxmaq daini çkdi, od yandirdi, qamilii odladi. Alov bütün qamilii bürüdü. Qamilidan dhtli böyürtülr eidildi. Üst-bai yanib parça-parça didilmi, üz-gözünü his basmi Yalinciq böyür-böyür qamiliqdan çixdi. Gln igidlr onun bu gülünc görkmin baxib qh-qh çkdilr. Yalinciq indi murdar v qorxulu deyildi, zavalli v miskin idi. Yalinciq glib Beyryin ayaqlarina yixildi. Beyrk qilincini siyirdi. Yalinciq dili topuq çala-çala: --Amandir, öldürm mni, -- dedi. Beyrk: -- Öldürmürm, sarsaq, -- dedi. -- Dur qilincimin altindan keç! -- Yalinciq Beyryin qilincinin altindan keçdi. Beyrk: -- Get, -- dedi. -- Keçdim snin günahindan. *** Dd Qorqud qopuzunun n sdalari ucaldi. *** ...Dd Qorqud mzarinin bainda oturub. Qopuzun dinqildadir, amma indi onun çaldii hava n toy havasi deyil -- Dd Qorqudun özü kimi qmgin, kdrli bir nmdir. Dd Qorqud deyir: --Beyrk sirlikdn qayidib gldi, toyun etdi, Baniçiçyi grdyin gtirdi, oullari oldu. Beyryin bacisi Güneli Qazanin olu Turala nianladilar. adliq eldik, çaldiq, oxuduq. El bildik ki, Ouz elinin qadali-blali günlri qurtardi getdi. N bilydik ki, müsibtli günlrimiz qabaqdaymi, n bilydik ki, hl baimiza nec qzalar glck, yurdumuz n blalar görckmi. ...Alp Aruzun çadirinda Qara niqabli adam ona mlumat verdikc Aruzun bilarindan qan sizirdi. Aruz lini çalib, xidmtçilrini çairdi: --Qan qohumumuz olan igidlr adam salin, çairin glsinlr. mn glsin, Dli Qoçr glsin. ...Çarilan igidlr glib yinaq oldu. Alp Aruzun çadirina gldilr. Hmi srxo olan Dli Qoçr atdan sndly-sndly düdü, çadira yelln-yelln girdi. Alp Aruz igidlri salamlayib dedi: -- gidlr, mn sizi niy çairdiimi bilirmisiniz? Dedilr: --Bilmirik.

122

Alp Aruz dedi: --Görürsünüzmü ki, mn Ouz igidlrindn ancaq sizi, yni qan qohumlarimi çairmiam. Çünki bel günd üryim ancaq siz qizar. Bilirsiniz ki, Qazanin heç vaxt mniml arasi yox idi, indi is açiq dümn olub. Demli o sizin d dümninizdir. ndi Beyrk d glib çixib. Qazanin bir gücü iki olub. Beyrk toyuna bizi çairmadi, açiq davt baladi. ndi tdbiriniz ndir igidlr, n deyirsiniz? Dli Qoçr xumar-xumar Alp Aruzu süzrk dedi: -- N deycyik. Çünki sn Qazana dümn oldun, biz d dümnik. Aruz: --gidlr, -- dedi, -- and için! gidlr: -- snin dostuna dost, dümnin dümnik, -- dedilr. Dli Qoçri yuxu aparmidi. Alp Aruz ona baxib dedi: --Beyrk bizdn qiz almidir, Dli Qoçrin yeznsidir. Amma Qazanin da sa lidir. Glin Beyry xbr göndrk ki, gl bizi Qazanla baridir. Onu bura gtirk. Biz müti olursa xo, olmaz is mn saqqalindan yapiim, siz qilinc vurun, paralayin. Beyryi aradan götürk. Ondan sonra Qazanla iimiz asan olar. *** Aruzdan Bayat obasina adam gldi, Beyryin yanina girdi. --gid, Aruz sn salam göndrdi, Beyrk glsin, Qazanla bizi baridirsin, dedi. Beyrk: --Xo ola, -- dedi, atin çkdi, mindi, Aruzun evin gldi, igidlr oturan otaa girib salam verdi, Aruzun yaninda yldi. Aruz Beyry dedi: --Bilirmisn Beyrk, sni niy çairdiq? --Niy çairdiniz? Aruz: --Bütün bu oturan igidlr Qazana dümn olduq, and içdik, -- dedi, -- sn d and iç. Beyrk trafa göz gzdirdi, grginlikl ona zillnmi gözlri gördü, dedi: --And içirm ki, mn heç vaxt Qazana dümn olmaram. Mn Qazanin nemtindn çox yemim, bilmzsm gözümü tutsun. Qaziliq atini çox minmim, bilmzsm mn tabut olsun. Yaxi qaftanlarini çox geymim, bilmzsm kfnim olsun. Qazanin evini evim,

123

ocaini ocaim bilmim, alayanda alamiam, gülnd gülmüm. Mn Qazandan dönmrm, bunu bilin. Aruz l atib Beyryin saqqalini tutdu. Beyrk qimildanmadi, yerindn trpnmdi. Aruz igidlr baxib iar eldi. gidlr qilinclarini siyirdilar, amma heç biri Beyry qiyib l qaldirmadilar. Beyrk dedi: --Aruz, mn bu ii edcyini bilsydim, yni brk dmir donumu geyrdim, qara polad üz qilincimi belim balardim, alagözlü igidlri yanima salardim. Alçaq, mn bu ii duysam bel glrmiydim? Aldadib r tutmaq arvad iidir, arvadindanmi öyrndin sn bu ii, namrd? Aruz dedi: --Bo-bo danima. Qanina susama. Gl biz dediyimiz and iç. Beyrk dedi: --Mn Qazanin urunda ba qoyaram. Neç il dustaq oldum, dostlarimdan, elimdn dönmdim, indi d dönmrm, istyirsn mni yüz para el. Aruz igidlr baxdi, gördü kims yerindn trpnmz, özü qara polad üz qilinci dartib Beyryin sa oyluunu çaldi, qana buladi. Beyryin bai bükülü oldu. gidlr sssiz-smirsiz dailidilar. Hrsi öz atina mindi. Beyryi d atina yükldilr, atin trkin adam mindi, Beyryin csdini tutdu, Beyryi obasina yetirdi, Bayatin knarinda yer qoydu, cübbsini üzrin örtdü, çapib getdi. Beyrk zaridi, Baniçiçk ss gldi. Beyryi qanina qltan görüb bayildi. Beyrk air-air nfs alirdi. hvalati qiriq-qiriq Baniçiçy söyldi: --Sevdiciyim, -- dedi, -- tez trpnmk lazimdir. Çap Qazanin divanina, sn sa ol, Beyrk öldü, de. De ki, mnim qanimi namrd dayisi Aruzda qoymasin. De ki, Aruz namrdlri il bura glmdn, elim-günüm çapilmadan, Qazan özünü yetirsin. Sni, bacilarimi, qoca atami, anami, Qazana tapirib gedirm, olumuzu da Qaraca Çoban igid boyütsün, -- dey Beyrk gözlrini yumdu. Baniçiçk hönkürüb onun üstün yixildi. *** ...Qazan dsmalini lin alib honkür-honkür alayirli. Qarabudaq da, Dondar da. *** ...Uca dain bainda Qaraca Çoban baina dalari tök-tök alayirdi...

124

Qazan durub öz otaina çkilmidi, kimsni yanina buraxmirdi. Tural Qilbaa yanadi: --Qilba, yeddi gündür atam otaindan çixmir, -- dedi, -- bir yanina girsn. Qilba; --Sn olusan, sn get, -- dedi. Nhayt, ikisi bir yerd Qazanin otaina girdilr. Tural: --Ata, -- dedi, -- bir igid aramizdan ksildi. Baini bizim yolumuzda qoydu. Sn ismarlami ki, qanini yerd qoymayasan, alasan. Alamaqdan n çixar? Deyirm ki, namrdlri haqlayaq, Beyryin qanini alaq. Qazan air-air baini qaldirib: --Bli, qana qan, -- dedi, -- Qilba, de ki, tez cbbxanani atlara yüklsinlr. gidlr hazir dursun. Cmi igidlr yaraqlandi, yasaqlandi, atlandi. Çkdilr Qonur ati Qazan mindi. Borular çalindi, sinç vuruldu. Gec bilmdilr, gündüz demdilr, yortdular. Qazan yaninda çapan oluna döndü: --Oul, Tural, -- dedi, -- bu döyü sinaq döyüüdür. Ya onlar bizi yencklr, ya biz onlari. Grkdir ki, sn bu doyüd hünr göstrsn, mn arxa olasan, Beyryin yerini tutasan. Tural çevrilib arxaya baxdi. Alar gözlü Günel Bayat obasinin knarina çixdi, Turalin ardinca baxirdi. Aruz v onun adamlarina xbr yetdi. Yaraqlanib, yasaqlanib, atlanib Qazangil qari gldilr. Sava balandi; koksü yail ulu dalar bel vuruma gormmidi. Dibi drin dar drlr bel döyü bilmmidi. Bir tpnin bainda dayanmi Dd Qorqud igidlr yalvarirdi, bu qarda qirinina son qoymaqa çairirdi. Ona mhl qoyan yox idi. Alp Aruz meydanda at tpdi, Qazani görüb bairdi. --Hey Qazan, gl bri, baini ksim atim. Qazan qalxanini yapindi, süngüsünü lin aldi, bai üzrin çevirdi: --Hey Aruz, -- dedi, -- müxnntlikl r öldürmk nec olur, mn sn göstrrm. Aruz Qazanin üzrin at saldi. Qazani qilincladi, zrr qdr ks bilmdi, otüb keçdi. Növb Qazana çatdi. ti süngüsünü Aruzun

125

koksundn sancdi, dartib Aruzu at üzrindn yer saldi, qilincini siyirib baini ksmk istdi, birdn gözlri bir knarda vurnuxan Turala satadi. Qazan olunun dhtdn brlmi gözlrini gördü v o saatca qrara gldi, Aruzu göstrib: --Oul, Tural, -- dedi, -- bunun baini sn kscksn. Qazan atini çapib ötdü, döyünlrin için girdi, sanasan ki, qara qazin için ahin girdi. Tural atdan endi, qilincini çkdi, amma öldür bilmdi. Aruzun mrhmt dilyn gözlrini gordü, qilincini qinina saldi, atini siçradib çapdi. Aruz yava-yava yerind dirsklndi, son gücünü toplayib oxunu yaya qoydu, uzaqlaan Turali nian aldi. Atdi. Ox Turalin küryin dydi. Alca qani orladi. Qolunu köhln atinin boynuna doladi, qucaqladi, yalmanina yatdi, sonra aai sürüdü, ayaqlari üzngidn qopmadi, atin belindn sallanib qaldi. At yarali sahibini doyü meydanindan çixartdi, üzünü dalara tutub uzaqladi. Aruz oxunun dydiyini görüb mmnun-mmnun güldü, amma aridan azi yildi, bai yana yildi, cani çixdi. Döyü meydaninin müxtlif yesrlrind igidlr bir-bir tlf olurdular. Qazanin ati da, özü d qilinclandi. Qarabudaq hlak oldu. mn hlak oldu, Dondar hlak oldu. gidlr d, atlar da bir-bir yixilib qalirdi. *** Qara niqabli atli hl d meydanda cövlan edirdi. Ona qari a niqabli bir igid gldi, onu qilincladi, böyürdüb atdan saldi, qanini orlatdi. Qara niqabli atli yer yixilarkn niqabi üzündn düdü -- bu Yalinciq idi. O, son gücünü toplayib süngüsünü a niqabli igidin küryin sancdi. A niqabli atindan yixildi, yer srildi. Yalinciq ölürdü, ancaq öldüyü an onu öldürnin v öldürdüyünün kim olduunu bilmk istdi, zif bir hrktl lini uzatdi, a niqabini üzündn qopartdi. Bu Baniçiçk idi. O artiq ölmüdü. Hmin an Yalinciin da cani çixdi v o, Baniçiçyin ayalari altinda yixilib hrktsiz qaldi. *** Meydanda ancaq qalaq-qalaq insan meyidi, at lei vardi. Onlar da dalaib heykllr dönürdülr. Amma heykllr d biçimlrini, killrini itirirdilr, adic da topalarina çevrilirdilr. ndi bu geni meydanda caib da yinaqlarindan, qrib qayalardan baqa heç bir ey qalmamidi... Tpnin bainda dayanmi Dd Qorqud üzünü tutub alayirdi.

126

*** ...Turalin ati çapib sahibini uzaqlara, dalarin arxasina aparirdi... *** Meydandaki da qaliqlari arasinda saçlari prian, yumru-yumru alayan qadinlar, qizlar, qocalar dolairdilar. Onlarin içind boyu uzun Burla xatun da var idi, Günel d. Qadinlar bir-bir igidlrin adini çkib zarildayirdilar. -- Qazan vay! mn vay! Aruz vay! Qarabudaq vay! Tural vay!.. *** ...Dd Qorqud öz mzari bainda oturub qopuz çalirdi. Söyldiyi hvalat sona yetmidi. Dd Qorqud deyirdi: -- Hani dediyim alp rnlr? Dünya mnim deynlr? cl aldi, yer gizldi, fani dünya kim qaldi! Glimli-gedimli dünya, son ucu ölümlü dünya! Qoca Qorqud ölür oldun, onu bil! Karvan getdi, sn gecikdin, onu bil. l-aqibt uzun yain ucu ölüm, axiri ayriliqdir. Dd Qorqud sözünü deyib qurtardi, qopuzunu götürüb koynyin taxdi, bir knara qoydu, sakitc mzarina baxdi, üsulluca ora girdi, uzandi, fisilliqdan ala ilan çixib fiildaya-fiildaya mzara trf süründü. Dd Qorqud gözlrini yumub gözlyirdi. Birdn uzaqdan sslr eitdi, gözlrini açdi, baini qaldirdi, diqqt eldi. Uzaqdan ona trf bir qadin v bir gnc qiz glirdi. kisi d prian saçliydi, ikisi da zar-zar alayirdi. Biri boyu uzun Burla xatun, o biri Günel idi. Burla xatun qari edirdi: -- N Qaziliq dai, axar snin sularin! Axar ikn axmaz olsun! Bitr snin otlarin, Qaziliq dai! Bitr ikn bitmz olsun! Tbit ana qariina müti olurdu. Axintili sular quruyurdu, otlar, çiçklr saralibsolurdu. Burla xatun deyirdi: --Hardasan, ay oul, Turalim! Ölnlr içind sni tapmadim, yaralilar içind bulmadim. Oul, oul, ay oul! Harda qaldin, onu bilsm! Dd Qorqudun yanina gldilr. Dd Qorqud is onlara baxmirdi, onun diqqtini baqa bir ey clb etmidi. Dd dain o biri trfin baxirdi. Dain ardindan qara-quzun havalanib qalxir, sonra yen aai enirdi, yen uçurdu, yen qonurdu. Dd Qorqud Burla xatuna bunu göstrdi: --Xanim, -- dedi, -- alama, olun salamatdir, gedin dain güneyin. ***

127

Alçaqdan uca yerlr çapib, ucadan alçaq yerlr endilr. Gördülr ki, Tural bir drnin çalovunda yixilib qalib. At da yanindadir. Qara-quzun qan iyin glib olanin üstün qonmaq istyir, at illaq atib qara-quzunu qovur, qonmaa qoymur. Qarqauzun qalxib-endikc toz gah qalxir, gah durulurdu. Dd Qorqud olanin yarasina baxib: -- Xanim, bu yaradan qorxma, -- dedi, -- bu yaradan olana ölüm yoxdur. Ana südü, bir d da çiçyi onun yarasina mlhmdir. Dd Qorqud sonra Günel dedi: -- Qizim, qalx dain döün, çiçk dr gtir, -- nianlinin yarasina bas. Günel dadan utanaraq yamaqlandi, yamaca çapdi. Dain döü yapyalin idi, n bir ot, n bir çiçk. Günel n qdr gzdi, bir ey tapmadi. *** ...Burla xatun mcyini sixdi, südü glmdi, iki sixdi, südü glmdi, üçüncüd qan qariiq gldi. Ana südündn üç damci Turalin dodaqlarina damizdirdi. *** Günel üzünü ot bitmz, çiçk açmaz dain zirvsin tutub dedi: --Yüksk daim, gözl daim. Anam deyrdi ki, sn Qazili dai, bizim hamimizin, Ouz qizlarinin, glinlrinin qayinatasisan. Otunu, çiçyini Turaldan sirgm, Qaziliq dai. Hmin andaca dain döü çiçklndi, otlandi, yail sariya, sari qirmiziya qaridi. Günel çiçklri toplamaa baladi, qaçib Turalin yanina gldi, çiçklri sixdi, suyundan iki-üç damci Turalin yarasina damizdirdi. Tural aram-aram gözlrini açdi, duman içind anasini gördü, sevgilisini gördü, Dd Qorqudu gördü, vfali atini gördü, çiçkli dalari, açiq smani, dünyani gordü, gülümsündü. Dd Qorqud, Burla xatun, Günel v Tural harasa gedirdilr. Onlar glib haman döyü meydanina çixdilar. Bura tamam dyimidi, Qaraca Çoban yöndmsiz da qalilarini diirlayib knara atirdi. Dalardan boalmi meydanda öküzlr cüt sürür, adamlar holavar çaira-çaira torpai xilayirdi. Qaraca Çoban qan-tr içind torpai dadan-kskdn tmizlyirdi. Beyryin 14 yali olu ona kömk edirdi. Dd Qorqud: -- Çoban, oul, n edirsn bel? -- dedi. Qaraca Çoban: --Torpai tmizlyirm, Dd -- dedi. -- styirm umlaya, kk,

128

biçk, yeyk, dolanaq. Mslhtdirmi, Dd? Dd Qorqud: --Çoban, sözün haqdir, -- dedi, -- yurdumuzun baina çox qzalar gldi, rlrimiz, igidlrimiz çox qirildi, amma tamam qirilib qurtarmadiq. Hl variq, hl olacayiq, qalacayiq. Çoban: --Dd, bu olana ad qoyasinca varmidir? Dd Qorqud: --Bli, -- dedi, -- ad almaa layiqdir. Bu torpaqda çox r qirildi, az r qaldi. Onun adini Azr qoyuram. Qoy az rlr çox olsun, qoy Azrlr çoxalsin. Dd Qorqud Azr baxdi, bir daha soyldi, göryin n söyldi: --Oul, Azr, -- dedi, -- onu bil ki, torpain yurd, vtn olmasi üçün iki rt lazimdir. Biri odur ki, grk bu torpai ksn, becrsn, birisi d odur ki, grk bu torpai yailardan qoruyasan. O torpai ki, qoruya bilmdin, onu kib-becrmy dymz. O torpai ki, kib-becrmdin, onu qorumaa dymz. Qaraca Çoban: -- Olum, Azr, bu sözlri yaxi yadinda saxla, -- dedi. Dd Qorqud: --Çoban, -- dedi, böyük i balamisan, yaxi i girimisn. Qalx dain baina, da bainda üç tonqal qala. Bir tonqal qalayanda elimiz nliy toplair, iki tonqal qalayanda basqinlardan qorunmaa yiiir. Qoy indi üç tonqal görnd hami cütl, xila glsin, bilsinlr ki, ilmy glirlr. Qaraca Çoban ata minib da baina çapdi. Dd Qorqud üzünü ilyn adamlara tutub dedi: -- imiz avand, torpaimiz brktli olsun. Kölgli aacimiz ksilmsin! Çalayib axan sularimiz qurumasin! Namrd möhtac olmayaq! Ümidimiz üzülmsin! Qanadimiz qirilmasin! Uca dain ocaqlari hmi yanar dursun! Uca dain bainda üç tonqal alovlanirdi. Qaraca Çobanla Azr tonqallarin yaninda durub frhl baxirdi. Dain tyind Dd Qorqud, Burla xatun, Tural, Gunel, Aysel, Günay, baqa adamlar sevincl tonqallara baxirdilar. ...Uzaq bir dain zirvsind d üç tonqal alovlanirdi. ...Baqa bir dain bainda da elc...

129

...Uzaq-uzaq daqlarin balarinda üç-üç tonqallar alovlanirdi... nsanlar, dalar iiqlariyla bir-birin hay verirdi. 1970-1973 Baki-Moskva-Baki

130

QM PNCRS (Bu ssenari sasinda Anar quruluçu rejissor kimi iki seriyali eyni adli bdii film çkmidir. dbi ssenarinin burada tqdim olunan ilk varianti il film arasinda müyyn frqlr var.) Naxçivanda Mirz Glil Mmmdquluzadnin heykli. Kamera heykldn meydana panorama edir v filmd ba rolu ifa edck aktyoru görürük. Müllif aktyora yanair, Onlar müasir Naxçivanin küçlriyl dolair v glck film haqqinda daniirlar Aktyor: --Sn Mirz Clilin uaqliindan daniirsan, Bu shnlri burda, Naxçivanda çkcyik? Müllif: --lbtt sonralar burda da çkcyik, amma çkili Bakidaki epizodlardan balayacayiq. Mirz Clilin yali vaxtindan. ndi bura, Naxçivana glmyimizin mqsdi odur ki, sn d, filmimizin baqa yaradicilari d bu yerlrl, böyük yaziçinin uaqlii keçdiyi yerlrl daha yaxindan tani olasiniz. O dövrü daha yaxi duymaq üçün buranin mnzrlri, ab-havasi, mühiti il daha yaxindan tani olmaniz lazimdir. Aktyor v müllif glib Nehrm kndin çixirlar Müllif: --Bax, Nehrm kndinin bu mktbind Mirz Glil drs deyib. Mktbin hytin girir, Mirz Clilin buradaki müllimlik faliyytin hsr olunmu xatir lövhsinin qarisinda dayanirlar, Hytd mktbli uaqlar oynayir. Müllif hytdki aacin budaindan asilmi zngi göstrir: --Bu zng d el o vaxtdan qalib. Qrib deyilmi, 90 il bundan qabaq bax bu zngl agirdlri siniflr çairirmilar. Blk el Mirz Glilin özü d bu zngi çalirmi. Müllif lini uzadir, zngi trpdir. Zng çalinir v hytd oynayan uaqlar bu ssi eidib siniflr cumurlar. Zng sslri altinda yüyürüb siniflr doluan uaqlarin fonunda filmin adi yazilir:

131

QM PNGRS Titrlrdn drhal sonra aktyor soruur: --Filmin adini niy "Qm pncrsi" qoyuruq? Müllif: --Sabirin bel bir misrasi var: "Baxmi bu müslmanlara qm pncrsindn"... --Mirz Clili nzrd tutub? --Yox. Amma mn ndns el glir ki, Sabirin bu sözlri mhz el Mirz Clil aiddir. Mirz Clil yazilarinda tez-tez pncr obrazina müracit edib. "Molla Nsrddin" jurnalinda bir karikatura var, sn göstrmidim, yadinda? Ekranda "Molla Nsrddin" jurnalindan karikatura: bir yanda pncrlri dmir barmaqliqlarla qapanmi hbsxana, o biri trfd pncrsiz bir ev v iki qadin. Aktyor: --Yadimdadir. Qadinlardan biri o birin deyir, ay baci, ka bizim d bel pncrmiz olaydi, adamin üryi darixanda küçy baxaydi. Yni türm pncrlrini nzrd tutur. Çox aci yumordur Müllif: --Mirz Clilin hr zarafatinda bir aci, bir ari var. Baki. Aktyor v müllif Mirz Clilin son illr yaadii evin qarisinda. Kamera indi mnzil-muzey yerln bu binanin üstün vurulmu lövhni göstrir. Aktyor: --Filmimiz el bu kadrlarla balayacaq? Müllif: --Bli. Sn mnim prinsipimi bilirsn. gr real tarixi xsiyytlr haqqinda fim çkiriks, hadislr d mhz el o real mkanda cryan etmlidir. Ev-muzeyin qarisindaki küçd çkili shnlri. Aktyor artiq ömrünün son illrini yaayan Mirz Clilin qrimind v qiyafsinddir. Müllif aktyorla söhbt edir: --Ömrünün son illrini tsvvür et. Böyük, parlaq v çtin bir hyat yaanilib. Bu hyatda hr ey olub --mübariz, itkilr, dostlar v dümnlr, eq, ail v gündlik air zhmt -- yorulmaz yaziçi, publisist, redaktor myi , bir gün d ara vermyn vtnda

132

faliyyti. ndi bax 1932-ci ilin bu dekabr günü 65 yali Mirz Clil gzintidn evin qayidir. Air xstdir, özü d drk edir ki, ömrün axir günlridir. Bilmirm o gün qar ya yai yairmimi. Hr halda dekabr axami soyuq olub yqin. O günü Hmid xanimin nec tsvir etdiyi yadindami? Aktyor: --lbtt. Müllif: --Gl o günün emosional durumunu canlandiraq. O vaxtdan bri çox az dyin bu küçyl sinni yaziçi aram-aram evin doru addimlayir, Daha doru sn addimlayirsan. Bu adam sn yox, osan, Mirz Clilsn. Titr: Mirz Clil rolunda -- aktyorun adi. Müllifin ssi: --Diqqt! Motor! Çkili balayir. Mirz Clil lind sasi küçdn keçib, xatir lövhsind adi yazilmi evin qapisindan içri girir, yava-yava pillknlrl ikinci mrtby qalxir. ndi müzey olmu mnzil. Hmid xanim tiki tikir Mirz Clil daxil olub salamlair: --Uaqlar evd yoxdu? Hmid: --Midht iddi, nvr d hl institutdan glmyib. Mirz Glil paltosunu çixarir. Hmid: --Nec gzdin, yorulmadin ki? --Yox, amma palto çox airdir, Qzetd yaziblar ki, koprativd kr vercklr. Grk bir az pul tapib kr alaq. Uaqlar irin çayi xolayir, Hm d xeyirdir. --llrini yuyub silir -- bu gün küçd iki ölü mrasimi gördüm. N yaman çox adam ölür. Hmid xanim tiki tikmy davam edir, Mirz Glil çarpayisina yanaib uzanir. Uzun zaman pncry sari baxir, sonra sanki özü özüyl daniir. --Amma hr halda düz demirmi... Hmid xanim: --Kim? --Kislovodskdaki hkim, Axi bilirsn, siz çatdirmaq üçün mn

133

verdiyi qapali zrfin içind n yazmidi? Hövslm çatmadi, yolda açdim, oxudum. Yazmidi ki, vur-tut iki ay ömrüm qalib. Amma bax on ay keçib, hl saam. --Bola sn allah, at bu fikirlri baindan... --H, lbtt. lini uzadib tumboçkanin üstündki "Molla Nsrddin" jurnallarini götürür, vrqlyib bir qiraa qoyur. Uzun-uzadi pncry sari baxir. Pncrd qaranliq dümü dekabr axami, yai damlalari üni isladir. Birdn bir pncrd yeddi-skkiz yali uain simasi görünür, Gözlri Mirz Clilin gözlri kimi çox kdrlidir, Daha dorusu el Mirz Glilin gözlridir -- pncrdki uaq böyük yaziçinin xatirlrind canlanan uaqliidir. Sinli v uaq Mirz Clil diqqtl bir-birin baxir. Kndin qiraiyla XIX srin kndli qiyaflrind bir dst adam addimlayir, papaqli kiilr, çadrali qadinlar. Onlar susuzluqdan cadar-cadar olmu çöl çixirlar. Qizmar gün adamin tpsini deir. Adamlar diz çöküb dua etmy balayirlar: --Xudaya, biz yai. Qurban olaq Xudaya, biz bir damci yai göndr. Biz d, torpaq da susuzluqdan yanib-yaxildiq. Xudaya, biz yai. Göyd bir lçim bulud da yoxdur. nsanlar yai duasiyla Allaha yalvarirlar. Balaca Glil d onlarin arasindadir. Yali Mirz Clil öz mnzilind pncry baxir, Pncrd balaca Clilin sifti qeyb olur. Pncrd zil qaranliq gec. Mirz Clilin kadrarxasi ssi eidilir: --Gözümü açib dünyani qaranliq görmüm. V bu qaranliqda ilk eitdiyim ss müdzinin zan ssidir. Mirz Clilin uaqliq illri. Qaranlia qrq olmu kndin üzrind müdzinin ssi axib gedir: --Allahu kbr, Allahu kbr... Gündüz vaxti knd mscidinin hytind yiianlar namaz qilir. Hytd kiçik bir krandan su axib gedir. 7-8 yali uaqlar -- onlarin arasinda Clil v hmd d var -- hsrtl bu krandan axan suya baxirlar, qup-quru dodaqlarini yalayirlar. Bir it glib kranin qarisindaki nohurdan su içir. hmd

134

dözmyib krana yaxinlair, barmalarini isladib dodaqlarina çkmk istyir, amma bu zaman zhmli bir ss eidir, duruxur, geri çkilir. Zhmli ss knd mollasinindir. Molla: --Chnnmd böyük bir ilan var, uzunluu burdan göy qdr. Mhr cünü o chnnmdn çixib glck. Soruacaqlar: sn kimi axtarirsan. Cavab verck, mn o kslri axtariram ki, müqdds Ramazan ayinda namaz ilmir, oruc tutmur, dözmyib azina birc dn d olsun dari qoyub ya dodaqlarini birc damlayla isladib. hmd cld yerin, Clilin yanina qayidir. Onlar da baqalari kimi duanin sözlrini vird edirlr. Knd axam düüb. Zif am ölsiyl iiqlanmi pncrlrin biri Glilgilindir. Clilin valideynlri, özü , bir d dayisi Haci namaz qilirlar. Hardansa bir piik peyda olur. Rahat-rahat otaqda gziir, xalçanin üstün srilmi, üstün yemklr düzülmü süfry yanair. ftar vaxtidir. Namaz qilanlar piiyin hrktlrini izlyir, ancaq onu qova bilmirlr -- namazi pozmaq olmaz. Haci dua ed-ed ancaq ssini qaldirir, amma piik buna mhl qoymur. Bu bir mzli mnzrdir v balaca Clili gülmk tutur, gülümsünür, amma dayisi Hacinin qzbli baxilarini görüb özünü yiidirir. Balaca hmd kndin qaranliq küçlriyl qaçir, glib Clilgil çixir. Clilgilin ailsi iftar açir. hmd töyüy-töyüy Haciya müracit edir: --Haci mi, ddm mni snin yanina göndrdi, naxodur, yoran-dökddir, namazin qila bilmir. Neylsin? Haci: --Nasazdi, yoran-dökddirs el yatdii yerd qilsin namazin. --Axi heç trpnmy d taqti yoxdur. --ndiki heç taqti yoxdur, onda qoy yatan yerd dua elsin v gözlriyl namaz qilsin. hmdin atasi Mmmdhsn minin yoxsul daxmasi. 50 yali xst Mmmdhsn mi yoran-dökd taqtsiz uzanib, dua piçildayir v gözlrini o trf bu trf hrlyir, guya bu trzl namaz qilir. hmd buna baxir v Clil kimi onu da gülmk tutur. iqli gün. Çinar kölgsind Clil, hmd, onlarin tay-tulari. Clil dayisi Hacini yamsilayaraq dua oxuyur v guya ki, piiyi

135

qovmaq üçün ssini ucaldir. Uaqlar gülüür. Sonra hmdin oyun çixarmaq növbsi çatir, Mmmdhsn mi kimi yer uzanir v gözlrini o yan-bu yana hrlyrk guya namaz qilir. Uaqlar uunub gedir. hmd get-ged daha çox hvs düür, amma birdn bir aridan qiqirir. Xudayar by balaca hmdin qulaindan yapiib dartir, hmd aridan bairir. Xudayar: --Mürtd uai mürtd, dinimizi l salirsiz? Uaqlar qaçiib gedir. Birc Clil qalir, hmd aridan qiqirir. Birdn kims Xudayarin bilyindn yapiib sixir bu skndrdir. skndr: --Uain qulaini burax -- deyir. Xudayar lini çkir, hmd d, Clil d qaçib gedirlr. Xudayar nifrtl sknlri süzür: --styirsn ki, bunlar da snin kimi dinsiz-imansiz olsun -- deyir. Kndin knarinda, sfali bir yerd uaqlar skndri dövry aliblar. skndr onlara n is maraqli bir ey daniir, Hrktlrindn aydin olur ki, sma cisimlri, günün, ayin hrkti haqqinda mlumat verir. Uaqlar heyranliqla dinlyirlr. skndrin jestlrindn o da aydin olur ki, o, yerin guya öküzün buynuzu üstünd dayandii fsanni d daniir v uaqlar ürkdn gülüür. Uzaqdan çavuun -- Krblaya gednlrin bldçisinin çairii eidilir: Hr bada var lamti-sevdayi Krbla Görsün sfr tdarükünü, karivan gedir. Karvanin keçdiyi küçd bir neç kndli ylib çubuq çkir. Mmmdhsn mi d onlarin arasindadir. Birinci kndli: --Allah ziyartini qbul elsin Namazli. Zvvar: --Sa ol Krblayi Zeynal -- dey cavab verir, -- Xo qalin Krbalayi Oruc, Krblayi Aakii. Salamat qal Mmmd Hsn mi. nallah bir aya qayidariq. Mmmdhsn: --Salamat gedib qayidin... -- göz yalarini silir -- bxtvrlr. Karvan uzaqlaib gözdn itir. Kndlilrdn biri:

136

--Allaha and olsun, Mmmdhsn mi, mn lap sn mttl qalmiam, Sn ki bel mömün kiisn, n cb indiycn o qurbani olduumun ziyartin getmyibsn. Mmmdhsn mi köksünü ötürüb gözlrini silir: --Ey, ay Krbalayi Oruc. Allah kasibliin evini yixsin. Sinnim ötüb, amma heç cür otuz-otuz be manat yiib bir at ala bilmirm. --At ala bilmirsn, ulaq al. Birimincisi ulaq atdan ucuzdu, ikimincisi d birisi ziyart atnan ged, baqasi ulaqnan ged, lbtt ki, ulaqnan getmyin Allah-taala qarisinda feyzi daha böyükdü. Baqa bir kndli: --Eldir ki, var, htta piyada getmyin feyzi ulaqnan getmkdn d çoxdu... Mmmdhsn mi: --Duz deyirsn Krblayi Zeynal, amma mnim n yaim o yadi, n canim-baim el deyil ki, payi-piyada gedim o boyda yolu. Uzaqlardan yen çavuun zil ssi eidilir: Hr bada var lamti-sevdayi Krbla Görsün sfr tdarükünü, karivan gedir. Mmmdhsn mi yen alayir. Krblayi Oruc: --Üryivi sixma Mmmdhsn mi, bu sfr ba tutmadi, gln sfr gedssn. Nyin var sat, bir ulaq al. Biz d xrcdn-borcdan elyib üstün qoyariq. Krblayi Zeynal: --lbtt, bs biz bu kiiy l tutmasaq dxi bu müslmançiliq olmadi ki... Mmmdhsn minin evi: Mmmdhsn mi iri bir torbaya mis qab-qacai yiir. Arvadi zzt ona yanair, üzüyünü, sirasini uzadir: --Al, anamdan qalanlar bir bunlardi, apar sat. Mn lap canimi da verrm, tki sn Krblaya gedsn. Kndd dxi bir kii qalmayib ki, Krblayi olmasin, adamlarin üzün baxmaa xcalt çkirm. skndr uaqlarla glib kndin qiraina çatir. --H, uaqlar, burdan özünüz gedin, sizi mniml görmslr yaxidir... Sabah hmin yer glrsiz. Uaqlar dailiir, skndr kdrl onlarin ardinca baxir. Clil bir az arxada qalir, çönüb skndr baxir. skndr çevrilib mey trf gedir, aaclarin arasinda kiçik bir hsir daxmasi var. çridn bir ü "Smirnov" arai çixarib baina çkir.

137

Uzaqdan Clil onun hrktlrini izlyir. Mirz Clilin Bakidaki mnzili. Mirz Glil çarpayida uzanib, gözlri qapalidir. Kadrarxasi ssi eidilir: "16-ci ild Bakida "Ölülr" pyesimi tamaaya qoyanda Mirzaa liyev Kefli skndru oynayirdi. Dem Naxçivana gedibmi. Kims ona deyib ki, orda skndrin real prototipi var. Bunu eidnd dedim: Mirzaa, bu lbtt, snin öz iindir, amma mnim Kefli skndrimin heç bir real prototipi yoxdur. Uaqliimda da, sonralar da mn bu cür skndrlri çox görmüm. Rusiyada ya Avropada thsil alib vtnlrin qayidirdilar, bu mühitd boulurdular, tklikdn, gücsüzlükdn, drddn içkiy quranirdilar. Onlara bzn dli kimi baxirdilar. Dorudan da bzn çox qrib hrktlr edirdilr. Hmin knd mscidi -- toplaanlar mollanin rbc oxuduu moizsini dinlyib alairlar, balarini bulayir, dizlrin döyürlr. Birdn molla xoruz buraxir, moizsin ara verib içri keçir, yumurta sindirib içir. Clill hmd bunu görüb bir-birin göz vururlar. Fürstdn istifad edn skndr mollanin yerin qalxir v fransizca er oxumaa balayir. Toplaanlar mat-mat ona baxir. skndr fransizca erini bitirib camaata müracit edir: --, b niy alamirsiz? Soruuram niy alamirsiz? Kndlilrdn biri: --Axi biz qanmadiq sn n deyirsn. skndr: --B molla rbc dediklrini qanirdiz? Niy onda alayirdiz, indi alamirsiz? Molla tlsik özünü yetirir: --Rdd ol kafir olu kafir -- deyir. -- Ay camaat, bu haramzad Allahin evin rab ürb elyib glib. Siz nec müslmansiniz, buna nec dözürsüz?Vurun bu mürtdi! Camaat skndr hücum edir, onu daa basir. Döyülmü, ba-gözü yarilmi skndr qan içind qaçib knddn çixir. Zeynb bu shnni pncrdn seyr edir. Yarali sknlr medki hsir daxmasinda yer srilib. Zeynb ehtiyatla ora-bura boylanib Clill hmdi çairir, onlara kiçik bir balama verir.

138

hmdl Clil d ora bura boylana-boylana skndrin yanina glirlr, balamani açirlar. Balamanin içind lava-pendir, bir bardaq srin su var. Clil ya dsmalla skndrin üzünü silir, ona su içirdir. --Zeynb göndrib -- deyir. skndr zif gülümsünür, gözlri önünd bir shn canlanir. Çrkzi çuxali, buxara papaqli 17 yali skndr at belind ovdan qayidir. Bulain yanina glir. Bulaq bainda gnc, gözl Zeynb paltar yaxalayir. Çadrasini bir yana atib, külk xurmayi saçlarini oxayir. skndr qizin qeyri adi gözlliyin heyran-heyran baxir. Zeynb bu baxilari duyub baini qaldirir, drhal çadrasini qapib baina salir. Külk çadrani aparib çaya atir. Zeynb lap özünü itirir, skndr atini mahmizlayib çaya girir, çadrani götürüb Zeynb verir. Zeynb sanki gizlnmyi unudaraq boylu-buxunlu gnc baxir... Mmmdhsn mi lindki qpik-quruu sonacan sayib ulaq satan adamin ovcuna qoyur. Hami knd ulaqla qayidan Mmmdhsn miy baxir, Mmmdhsn minin siftind xobxt v mmnun ifad var. Hytlrind zzt d bel sevincl ulaa baxir. Balaca hmdin frhinin hddi-hüdudu yoxdur. Atdanib-düür, nvazil ulain boynunu siallayir. Bu xobxtlik shnlri kimins hycanli ssiyl pozulur. Krblayi Oruc: --Mmmdhsn mi, ay Mmmdhsn mi, kii n oturmusan -- hyt daxil olur. -- Heç xbrin var n olub? --Ndi, n olub? --Knd azi on-on be atli glib, blkm d otuz-qirx. kinci kndli hövlnak hyt girir: --Krblayi Oruc, Mmmdhsn mi, xbriz var? Urustd n kim böyük adam var, hamsi bizim knd glib. Nçnnik d glib, silist d, inspextor da, uçtel d. Qazi d onnarnandi. Bizim katda Xudayar by d böyürlrinddi... Hr üçü küçy çixarkn bir kndliyl d toqquurlar. --A kiilr, xbriniz var? N kim böyük adam var, hamsi bizim knd varid olub. --Heç baa dü bilmirm bu n idi ndi dördü hycanla küçd addimlayirlar. Baqa bir kndli

139

onlarin qarisina çixir: --Eidibsiz? Qubernatorun özü d knd glib Krblayi Oruc: --Yox, qubernator yoxdu, amma nçnnik glib, uçtel d onunladir. -- Kndlilr bir-birinin sözünü ksrk danimaa balayirlar -- Mn eitdim qubernator glib --Yox. Yalan sözdu, qubernator yoxdu. --Qanmiram bu n idi, uaq deyilik ki, nçnniki d görmüük, silisti d, mnim bibim olu hrd qubernatorun özün d görüb bir krm... Amma niy indi hamsi bir yerd glib knd, heç ba aça bilmirm. --N msldir görn? -- piçiltiyla -- blkm soldat aparacaqlar. Kndlilr böyük tvi içind: --Krblayi, yni deyirsn soldat mslsidi? --Düz deyirsn Krblayi. Qorxuram el soldat mslsi ola. --i bolayin görk. Bu soldat mslsin hardan çixardiz? --Bs onda niy nçnnnik d glib, silist d... --Özü d hamisi bir yerd. N olur olsun, grk ehtiyatli olaq. Mnim soldatdia vermy uaim yoxdu. Bilin. --Nec yoxdu, Krblayi. -- birdn baa düür-bli, bli, heç mnim d uaim yoxdu. --Bizim d yoxdu. --Gedib oluma deyim, çöl çixmasin. Kndlilr hrsi öz evin doru gedir. Mmmdhsn mi d hytin qayidir, piçiltiyla: --hmd, hmd -- dey çairir. zzt: --N olub? --hmd hardadir? Tez ol onu Krbalayi Orucgil göndr. Olarin hytind krm qalai var, Qoy orda gizlnsin, heç burnunu da bayira çixarmasin. --N olub axi? --Deyirlr soldat aparacaqlar. zzt: --N, soldat? hmdi? -- haray-hir qoparir -- Vay , hmd, vay oul!... --Dayan görüm, vay-ivn salma. Tez hmdi Krblayi Orucgil göndr. Deyrik ki, bizim uaimiz yoxdu...

140

Kndd meydan. Hündür yerd naçalnik, müstntiq, müllim Hsnov, qazi v baqalari. Qarilarinda kndlilr. lind allaq olan Xudayar by kndlilri dümsüklüydümsüklüy bir yer toplayir. Naçalnik nitq irad edir: --Milostlivie qosudari! Zabota ob obrazovanii vxodit v zadaçu kajdoqo blaqoustroyennoqo qosudarstva i potomu na nas vozlojena visokaya missiya otkritiya odnoklassnoqo zemskoqo uçilia v vaem selenii. Naçalnik sözün ara vern kimi Xudayar by var ssiyl bairir: --Yaasin cnab nçnnik, (kndlilr) -- dilivizi piik yeyib, qiqirin da. Yaasin cnab nçnnik! Vurrey! Kndlilr: --Yaasin cnab nçnnik! Naçalnik: --A teper neskolko slov skajet uçitel Qasanov Qasan Movlamverdiyeviç! Hsnov: --Milostliviye qosudari. Ya bezmerno sçastliv, çto stoyü pered vami i prinimayü uçastie v stol velikom prazdnike, kak otkritie novoy koli, etoqo deystvennoqo fermenta kulturi i sivilizasii. Yavlyayas svoeqo roda laboratoriey dlya priqotovleniya soznatelnix qracdan i vernix poddannix qosudarstva, ona, eta kola, razvyajet yazik vaim detyam, nauçit ix qovorit i ponimat vsyakoqo administratora, proxodyaeqo çerez selo soldata, da soldata. "Sodlat" sözünü eidn kndlilr bir-birin dyir. Meydanda yalniz birc uaq var, "soldat" sözünü eidn kimi atasi tlsik onun lindn yapiib meydandan aparir. Krblayi Orucun hytind knd arvadlari aiz-aiza verib alairlar: --Balami soldat aparacaqlar, balam vay...soldat gedn tifil balam, vay... Oluyla meydandan qaçan kndli hyt girir, qeyzl: --Demli bel, Krblayi Oruc -- deyir -- öz uaqlarinizi gizltibsiz, mnim olumu da demk soldat aparsinlar h... Baa dümürm, mnim uaimi soldat aparsalar bundan siz n fayda. Blk döüvüz midal-zad taxacaqlar. Müslmanin evini el bu paxilliq yixir da. .

141

--N daniirsan Krblayi Aakii. Snin olunu eytanlayanin evi yixilsin. Gtir uai bura, gtir gizldk. Qadinlarin alamasi: --Balami soldat aparacaqlar, balam vay. Onlara uaqlarin özü d goulur --Bizi soldat aparacaqlar, vay.... Knd meydaninda. Naçalnik: --Çto je, spisok malçikov qotov? Hsnov: --Vot spisok (oxuyur). Krblayi Zeynal, olun hani? Krblayi Zeynal: --Baina dönüm nçnnik, mnim olum yoxdu... Hsnov: --Nec yoxdu?. --Yoxdu da... Kndlilr tsdiq edir: --Yoxdu onun olu. Hsnov siyahini oxuyur: --Krblayi Sfr: Krblayi Sfr: --Mnim d olum yoxdu, vallah, billah. Olsaydi, vermzdim soldatlia? Aa nçnnik canim da qurban. Bir oul ndi ki, onu aa nçnnik qyimayam? Olum-zadim yoxdu. Birdn -- balacadi e, nçnnik aa, baina dönüm, olsa-olsa yeddi yai olar. Ondan soldat olar? O boyda tüfngi nec daiyacaq? Hsnov: --N bo-bo daniirsan kii, n soldat, n tüfng... Naçalnik: --Çto je poluçaetsya qospodin uçitel, poka ni odnoqo malçika nalitso. Krblayi Zeynal: --Ayainin altinda ölüm nçnnik aa, bizim kndd yerli-dibli uaq olmayib. Naçalnik aciqla Hsnova n is deyir. Hsnov Xudayar by müracit edir: --Cnab Xudayar by. Naçalnik sizdn çox narazidi. Bir saatdir burda çn döyürük, bir uaq da üz çixmayib. Yni bel böyük

142

kndd uaq yoxdu? Xudayar by allaini havada yelldir. --Ay camaat, qulaqlarinizi yaxi açib eidin. Bir aydi mn bu kndin katdasiyam v hami bilir ki, mn sidqi ürkl lahzrt padahimiza v hökümtimiz can-bala xidmt edirm. Mn qoymanam desinlr ki, nçnnik bu kndd mktb açmaq istdi, amma siz Xudayar bydn qorxmadiniz, uaqlarinizi gizltdiniz. Bax deyirm siz, bu saat uaqlarinizi gtirin, yoxsa mn siznn bax bu allaqnan daniacam. allaini qaldirib kndlilrin belin endirir. Hsnov: --Nu zaçem je tak? Camaat, cüml milltlr oxuyub savad almaq istyir, amma siz o qdr nevejestvennisiz ki, n Uinskini taniyirsiz, n Pestolotsini. ndiy qdr qanmayibsiz ki, uçenie svet, neuçenie tma. Naçalnik: --Vot, vot, soverenno verno. Hsnovun maarifçi çixilari Xudayar byin allaq sslriyl müayit olunur. Kiilr aridan zariyir, apvadlar vay-ivn qoparir, Xudayar byin sifti qzbdn yilib. Mirz Clilin kadrarxasi ssi: --Bli, balaca adam deyil bu Xudayar by. slin qalsa vvllr by-zad deyildi, katda Krblayi smayilin n yaxin hbabi v laltisi idi. Amma el ki, Krblayi smayil rhmt getdi, Xudayar onun yerin katda oldu, lin bir allaq alib dedi ki, mn day Xudayar deyilm, Xudayar bym. Kim ki ona by yox, elc Xudayar deyirdi, salirdi qoduqlua. Azi otuz-qirx adami bu babtdn hbs eldi. Amma insafn demk lazimdi ki, Xudayar köhn dostu Krblayi smayilin ailsini d baina buraxmadi. El ki, rhmtliyi basdirdilar, Xudayar by onun dul övrti Zeynbi almaq fikrin dudu. Zeynbin evi. Zeynb balaca qizini yatizdirir, ona laylay çalir v alayir. Qonu Skin arvad glir. --Ndi, yen alayirsan, ay abadanin qizi, özünü üzrsn ki... Ölnl ölmk olmaz. Bir toxta görk. --Alamayim, neylyim ay Skin xala. --Naükür olma qizim, Allaha xo getmz. Ölüm Allah mridir.

143

Lazim bilib ki, snin rini d o dünyaya aparsin, Mömin, dindar adam idi rhmtlik, yqin indi yeri cnntdi. --Allah azindan eitsin, Skin xala. Amma bundan mn n hact. --Dedim ki, naükür olma, qizim, Gör bir rhmtlik sn n vardövlt qoyub gedib. Ev-eik, mal-mülk, cvahirat... Heç ikayt etmyin yeridir. --E, ay Skin xala, bym xobxtlik var-dövltddi? --Yox, amma grk var-dövltin d qdrini bilsn, ailla ildsn. Day havaya sovurmayasan. ndi sn dul qalmisan, özün d maallah cavan , gözl cöyçk övrtsn, bilirsn sn n qdr adamin tamahi dück. Mal-dövltiv d göz tiknlr olacaq, özüv da...Mbad bir adama söz versn. --Sn n daniirsan ay arvad. rimin meyidi blkm heç torpaqda soyumayib, mnim indi tz r bard fikirlmk vaxtimdi? --Ay sa ol. Bax el Xudayar by d bel deyir. --Xudayar by? Xudayar byin buna n dxli var? --Nec n dxli var? Xudayar by rhmtlik Krbalayi smayilin n yaxin dostu-hbabi deyildi bym? Can deyib, can eidrdilr. Mni d snin yanina o göndrib. Deyir bax, mbad Zeynb bir adama söz ver. Onü özüm alacam. Zeynb ilan çalmi kimi yerindn siçrayir: --N? Xudayar mni alacaq?Ay arvad, baiva hava glib? --Sn lap mat-mttl qalmiam qizim, Xudayar by rivin n yaxin dostuydu, qarda kimiydilr. Beldi, bel deyil? Çox cb, Sn d cavan glinsn, grk hökmn r gedsn. Beldi bel deyil? ndi mn cavab ver. Olarmi ki, Xudayar by dura-dura dostunun arvadi da, mal-mülkü d baqa bir qurumsaa qismt ola? --Demli Xudayar by bel dost imi. Bax, get Xudayar by de. Be il yox, lap lli il d rsiz qalaram, tki Xudayar byin o murdar siftini, o yri burnunu görmyim... --Nahaq yer bel inad edirsn, qizim. Xudayar byin qizi axi olun Vliqulunun deyiklisidi. Xudayar by getmy razi olmasan, bu nian da pozulacaq. Dedi, Zeynb el bel de. . --Çox yaxi. ndiki Xudayar qizini mnim oluma vermk istmir, mn d heç onun qizini Vliquluya almaq istmirm. --Özün biln yaxidi -- dey Skin arvad ayaa durdu,

144

çadrasini baina saldi, qapiya trf getdi, qapida çönüb Zeynb dedi: -- H, Xudayar by onu da dedi ki, rhmtlik rinin ona iki yüz manat borcu varmi. Dedi ki, day ayri söz-söhbt olmasin, Zeynb tez o borcu mn qaytarsin... --Yaxi dost imi Xudayar. Skin yen Zeynbi dil tutmaa balayir: --Qulaq as, qizim. Nahaq yer ii bel düyün salirsan. Bilirm ki, Xudayar sndn l çkn deyil. N qdr tez razilasan özünçün d, balalarinçin d yaxi olar. Yaxi, axir sözün ndi? --Axir sözüm -- Zeynb bir an fikr getdi -- Axir sözüm odu ki, qoy Xudayar anqirsin tayin tapsin. Skin tlsik qapidan çixmaq istrkn içri girn Vliquluyla toqquur, yixilir. --Vay, ombam sindi... Vliqulu: --Snsn Skin xala? -- qolundan tutub onu qaldirir -- n olub, niy bel özünd deyilsn? --Anandan soru. Baina ail qoy onun. Sn d day uaq deyilsn ki... Xudayar byin bahali xalilarla dönmi mnzili. . Hirsindnhikksindn qap-qara qaralmi Xudayar sulu qlyan çk-çk Skin arvadin "hesabatini" dinlyir: --Bain haqqi, el belc dedi. Dedi Xudayara de ki, anqirsin tayin tapsin. Xudayar: --Heç eyb etmz, Mn onun baina bir oyun açim ki, anadan mdiyi süd burnundan glsin. Zeynbin evi. Vliqulu hay-küy qoparib: --Demli bel, demli olunun xobxtliyi sninçün bir qara qpiy dymz. Mn, sninçün demli heç nym. N olar? gr beldirs, biz daha sninl bir evd yaaya bilmrik. Mnim payimi ver, mn gedirm bu evdn. Zeynb yalvarir: --N daniirsan, ay oul. Sn deyildin ddnin ölümündn sonra mn ürk-dirk vern? Demirdin mnim dayaim olacaqsan? --Bs sn mni adam yerin qoymursan, mni adaxlimdan ayirirsan. Sn...

145

Vliqulu qiqir-bair salir, ss balaca bacisi oyanir, alayir. Zeynb onu qucaina alib ovudur, Vliqulu hirsl qapini çirpib gedir ... Xudayarin evi. Evin arvadlar oturan trfind Skin Xudayarin arvadi rfi hvalatdan agah edir. rf üzü sbdn titry-titry dinlyir. O biri otaqda Xudayar v Vliqulu. Xudayar mütkklr söyknib oturub, tsbeh çevirir, Vliqulu onun qarisinda günahkar kimi dayanib. Xudayar: --Yox, Vliqulu, mn dxi sn inanmiram. gr sn evd sl kiisns anan n qlt ely bilr. ndi bu evin d, mal-mülkün d sahibi snsn. Harda görünüb ki, övrt evin kiisinin bir sözünü iki elsin. Vliqulu: --Qurbanin olum mi, sn de, mn neylmliym elyim. Ne deyirsn elyim d. N mslhtin var de, ba üst. Arvadlar trfind Skin söhbtini davam edir, rf dinmzsöylmz dinlyir. Xudayarin otai. Xudayar: --Onda gl bel elyk. Sn qal bizd. Amma heç ks bilmsin. Anana da xbr göndrk ki, Zeynb borcu qaytarmadii üçün Xudayar olunu dama basib. Görk onda anan neylyck. Ananin ali baina gln qdr qal burda. --Ba üst, mi. Sn nec desn el olsun. Bu vaxt rf haray-hirl otaa daxil olur. rf: --Mlun olu, mlun, bütün cehizimi yeyib üstündn su içibsn, sn glndn bir xo gün görmdim. ndi bu qoca yaimda üstüm arvad alirsan, it olu it. Xudayarin üstün atilir. Saqqalindan yapiir. vvl özünü itirn Xudayar yerindn siçrayib rfin saçlarindan yapiir. Hr ikisi bairir. Skin v Vliqulu onlari ayirmaa çaliirlar. Xudayar tngnfs halda: --Allaha and olsun, gr mnim iim qarisan sni tik-tik doraram. -- allaini lin alib rfi qirmaclayir -- Bax bu

146

allaqla bütün qabiralarini sindirram. Snin n iin evlnirm ya evlnmirm. Ndi, evim güclü cehiz gtirmidin ki, indi mniml çn-boaz olursan. Mn ndi evlnnd sndn izn istmliym? rf: --Evlnirsn chnnm evln, gora evln. Amma onda mni boa. Mn bu yaimda snin o cavan arvadinin naziynan oynayan deyilm. --Bax, bu baqa msl. Çox cb, çox da pakiz. Raziyam. El bel d edrik. Günü sabah sni boayaram. Onda baa dürsn ki, rin qabainda söz demk ndi. El sabah hr, qazinin yanina gedcm. Sn d, cüml bu knddkilr d hddinizi göstrrm. Arvad olasan, mnim üstüm xoruzdanasan? Çox cb, el sabah hr gedcm. Hytlrind Mmmdhsn mi ulaini yemlyir, siallayib oxayir. Kndlilrdn biri hytin yanindan keçir, Mmmdhsn miyl salamlair. --Yaxi ulaqdi -- deyir. Mmmdhsn mi mmnun-mmnun gülümsyir. --nallah haçan gedirsn ziyart? --Çavuu gözlyirik d. Deyirlr iki-üç gün kndimiz glsidi. --Sa get, salamat qayit. Ziyartin qbul olsun... Böyük tövlni mktb kimi istifad ediblr. Divarda qara lövh, corafi xrit, vurma cdvli v bir at kli asilib. Hsnov drs deyir. Sinifd aralarinda Clil v hmd olmaqla xeyli uaq var. Onlarin atalari -- papaqli kiilr d divar boyu oturublar. Hsnov: --Durun -- uaqlar durur. Valideynlr d dururlar. --Oturun. Kim doskani göstr bilr. Clil. Clil qara lövhni göstrir. Hsnov: --Yaxi. Krblayi Oruc mürgü döyn nvsini dümsüklyir: --sd , bala, sn d göstr. Hsnov: --Krblayi Oruc, xahi edirm uaqlarla danima. Dünnki drsi tkrar edk. Mustafa, sn.

147

Mustafa: --Qoyun, keçi, it, piik, at, öküz, ink... hmd: --Uçtel, birini demdi. --Nyi demdi? --Danani Krblayi Zeynal: --Paho, böyük i oldu. Danani demdi, -- çubuunu odlayir. Hsnov: --Krblayi, sinifd çubuq çkmk olmaz. Olmaz, olmaz. agirdlrl danimaq, drs mane olmaq da olmaz. Drsimizi davam edk. -- kildki atin baini göstrir -- bu ndi? Zülfli, sn de. Zülfli: --At... Hsnov: --Yox, düz deyil. Bir yaxi düün. Zülflinin babasi Krblayi Aakii: --Dxi n düünsün. Atdi da, balam at döyül? Hsnov mzmmtl ona baxir. --Sbzli, sn de. --Bu atdi. Hsnov: --Düz deyil. Kndlilr balarini bulayir. Hsnov: --Bel demk lazimdi -- bu at klidi. Bir yerd. Xorom. Uaqlar v kndlilr: --Bu at klidi. Hsnov: --Yox. yox, yen düz demdiz -- öz baini göstrir: -- bu ndi? Hami mat-mat bir-birin baxir. Hsnov: --Bu mnim baimdi. Tkrar edin. Uaqlar: --Bu mnim baimdir. Hsnov lap hövsldn çixir: --Yox, yox snin yox, mnim baimdir. Deyin görüm: bu snin baindir.

148

Uaqlar: --Bu snin baindir. Hsnov: --Xoroo. (kildki atin baini göstrir) ndi deyin görüm. agirdlr: --Bu snin baindir. Hsnov: --Aman Allah, adam dli olar. Yox. yox, Bel demk lazimdir: bu atin baidir. Tkrar edin: bu atin baidir. Uaqlar tkrar edir: --Bu atin baidir. Hsnov: --Xoroo-- atin qulaini göstrir: -- Bs bu ndi? sd, sn de. sd: --Atin qulai. Hsnov: --Yox. Krblayi Zeynal: --Yaxi onda özün de, atin qulai deyil ndi? Hsnov: --Krblayi, gr drs mane olsan sni bayira çixaracam. hmd: --Uçtel biz ek almiiq. Hsnov: --hmd, bala, mgr mn sorudum ki, siz n almisiz? H, sorudum, cavab ver. hmd: --Yox, sorumadiz. Hsnov: --Clil, sorudum? Clil: --Yox, sorumadiz. Hsnov: --Çox yaxi, Onda bir yerd: yox, sorumadiz. Xorom. Hamisi tkrar edir: --Yox, sorumadiz. Hsnov: --Otliçno.

149

sd: --Uçtel bizim d atimiz var. Hsnov: --Aman Allah. . Krblayi Oruc: --sd, oul, yqin bu yaziq uçtel ömründ at görmyib. Get, atimizi gtir bura, görsün bai hardadir, qulai harda... Hsnov: --Krblayi, axirinci df sndn xahi edirm, drs mane olma. sd durub qapiya trf gedir. Hsnov: --Hara gedirsn sd, drsimiz qurtamayib. sd: --Gedim atimizi gtirim. Hami gülüür. Hsnov: --Mni l salmisiniz? Keç bucaqda dayan. sdi üzü divara künc qoyur. Kndlilr balarini bulayir. Uaqlardan biri -- Mustafa durub qapiya trf gedir. Hsnov: --Sn hara bel? Mustafa: --Uçtel, yaman acmiam, gedib yeyim, glirm. -- Cavab gözlmdn qapidan çixir. Hsnov ardinca qiqirir: --Mustafa, Mustafa! Qayit! Bel i olar? Siz nevejestvenni adamlarsiz. Grk siz mülliminiz, yni mn hörmt edsiz. znsiz sinifdn çixmayasiz, danimayasiz. Haminiz bilmlisiz ki, müllimlik çox çtin pedi. (Xyalprvr bir dayla davam edir) Yadimdadi, biz seminariyani bitirnd, qubernator glib biziml vidaladi. El yaxi sözlr dedi ki. Dedi özü, yni o, qübernator cnablari biz hsd çkir. Çünki siz, dedi, Qafqazin n uzaq kndlrin gedib uaqlara savad, bilik vercksiz. Heyf ki, mn, yni qubernator, sizin yerinizd deyilm. Bütün rütblrimi, ad-sanimi, vzifmi verrdim, tki sizin kimi kndlrd uaqlara bilik öyrdim. Kndlilr v uaqlar bir ey anlamadan dinlyirlr. Mustafa hövlnak qayidir: --Uçtel, sdin nnsi böyük bir çomaq alib lin, bura glir. Bilirsn n böyük çomaqdi... Sözünü qurtarmami Skin arvad, lind iri bir çomaq sinf daxil olur.

150

--Hani mnim balam? -- dey qiqirir, -- e, ay uçtel, bu yazi uai niy üzü qibly qoyubsan, burnu divara dirnib. Görüm snin bu kolun dailsin. Bu saat sni bir gün qoyaram ki --çomai hrlyir. Hsnov (cir ssl): --Çix get, çix get. Krblayi Aakii: --Ay arvad, abrin-hayan olsun -- deyir -- burda hamsi kiilrdi, sn d bai açiq girmisn içri. Ayibdi, çix get. Skin: --Sn sus görüm -- dey sdi divardan aralayir, Hsnovu itlyib divara diryir. ndi el bil Hsnovun özünü günc qoyublar. Skin nvsinin lindn yapiib sinifdn çixarir. Hsnov qanrilib ürkk-ürkk baxir, sonra yerin qayidir: --O boje, bel raitd drs demk olar? El bu saat naçalnik raport yazacam. Masanin arxasina keçib yazmaa balayir. Kndlilr brk qorxuya düür. Kims gedib Xudayar byi çairir. Krblayi Oruc: --Uçtel, qurban olum, evimizi yixma. Yazma. Döy bizi, söy bizi, n istyirsn el, amma yazma, istyirsn mnim olum shrdn axamacan güncd dursun, istyirsn lap el mn özüm güncd dayanim, amma yazma. Biz yaziin glsin. Hsnov bu sözlri eitmirmi kimi yazir. Kndlilr daha da çox hycanlanirlar. Xudayar by lind allaq daxil olur. Kndlilr Hsnovu göstrib Xudayarin qulaina ns piçildayirlar. Hsnov yazib qurtarir, rizsini zrf qoyur. Kndlilr tla içinddi. Xudayar boazini aritlayib deyir: --Hörmtli cnab uçtel. Mn bu saat bu nadürüstlrin drsin vercm. Bain haqqi atamin olu deyilm, hamsini qazamatda çürütmsm. Özlrini d, uaqlarini da. (Hsnova, mülayim). Amma daha nçnnik baarisi vermk n lazim?(Kndlilr, qzbl) Hamivizi dama basacam, köpk uai. Kndlilr: --Allah sndn razi olsun, Xudayar by. Allah atana rhmt elsin. Xudayar bir-ikisini allaqlayir, sonra yen son drc yumaq

151

ssl Hsnova müracit edir: --Yazarsan nçnnik, o da el bilr ki, Xudayar by bu nadürüstlrl bacarmadi, kndd qayda-qanun yarada bilmdi, demli yerind deyil. Amma atamin qbrin and olsun, bunlarin hamsini türmd çürüdcm, bax bu allaqla mcbur edcm ki, snin ukoluna glsinlr. Amma yazma, baina dönüm yazma. Yazdiini cir at. Knqdlilr: --Sn o bir Allah, cir at. Xudayar: -- ondadir ki, bunlar çoxdan allaq yemyib. Hsnov: --Xudayar by. allaqla elm olmaz, drs olmaz. N Pestolotsi, n Komenski, n Uinski bel metodlari mqbul saymazdi. Bunlar grk özlri baa düsün ki, uçenye svet, neuçenye tma. Xudayar by: --Allaha and olsun, qizil sözlrdi. Yaasin üçtel Hsnov. (Kndlilr) , niy ssiniz çixmir. Yaasin uçtel Hsnov. Kndlilr: --Yaasin uçtel Hsnov. Hsnov: --Böyük Lomonosovu götürün. O da adic bir kndçi balasiydi. Amma görün haralara ucaldi. Hamsi da zhmt, bilik, savad saysind. Xudayar: --Vallah azindan dürr tökülür cnab uçtel. Amma yalvariram, cir at o kaizi. Kndlilr: --Evimizi yixma uçtel. Hsnov lindki zrfi cirib atir. Kndlilr rahat nfs alir. Xudayar lova-lova kndlilr baxir. Hsnov: --Amma unutmayin: Uçenye svet, neuçenye tma. Kndin knarinda hmin yerd skndr v uaqlar. hmd siniflrindki drsi, Hsnovu yamsilayir: --Üçenye svet, neuçenye tma. skndr gülür.

152

Clil dftrin n is yazir. skndr: --Glil d el hey yazir, yazir. Deysn axi sn mirz olacaqsan, h? Mirz Glil. Clil gülümsünür. Mmmdhsn minin hyti. Yen ulaini oxayir. Xudayar byin zhmli ssi eidilir. Xudayar by lind allaq divarin yaninda dayanib --Mmmdhsn mi -- deyir -- çixart eyini, hr getmliym. Nçnnik çairib. vvl-vvl karixib qalan Mmmdhsn mi: --Bu saat, bu saat, ba üst -- dey-dey ulai hytdn çixardir. Xudayar ulain belin minir. Küçnin o bainda hmd v Clil görünürlr. hmd ulain belind Xudayari görünc yerindn siçrayir, qaçib glir, ulain quyruundan yapiir. --Qoymaram, qoymaram -- deyir -- qoymaram ki, mnim eyimi aparasan. Dd, hara aparir mnim eyimi? Mmmdhsn mi olunu sakitldirmy çaliir: --Bala, bir toxta görk. Eyin n olacaq ki, Xudayar min...Xudayar by min hr gedir, axama qayidacaq, eyin d glib çixacaq. hmd qiqirir: --Yox. yox, qoymaram. -- Eyin quyruunu buraxmir -- qoymaram aparsin. Xudayar çevrilib qzbl ona baxir: --t olu it -- deyir -- korsan, görmürsn mni... hmd yen d eyin quyruun buraxmir. --Qoymaram, qoymaram. Xudayar allaqla hmdin baindan vurur. hmd yixilir. Xüdayar bir allaq da ey çkib tlsik uzaqlair. Mmmdhsn mi oluna trf atilir. hmdin üzünd allaq yeri -- qançir var. Amma diini-diin sixib daha alamir, uzaqlaan Xudayarin arxasinca nifrtl baxir. Tozlu yollarla Xudayar ek belind hr trf gedir. Yol boyu rastladii kndlilr ona tzim edirlr. Xudayar kiçik yalt hrciyin girir, karvansaranin yanina glir. Ulaqdan düüb karvansaraçi Krblayi Cfrl görüür... --Krblayi Cfr -- deyir -- apar qat bu eyi tövln. ki

153

saatdan sonra glib aparacam. Burdan Xudayar bybir baa bazara glir, iri kll qnd alir, çuxasinin altinda gizldir. Ora-bura döyük-döyük glib bir evin qapisi qarisinda dayanir. Taqqül-babi döyclyir, üst-baini düzldir, mötbr görkm alir. Qapi açilir. Saqqalli yali adam -- qazi -- soruur. --Kimi istyirsn? --Mn kndimizin katdasi Xudayar bym, Qazi lazimdi mn. --Qazi nyin grkdir? --Onunla vacib iim var. Qazinin iti gözlri Xudayarin çuxasi altinda gizltdiyi kll qndi görür --O ndi el, çuxanin altinda gizlmisn? --Qnddir. Xeyir iin irinliyidir, xeyir iimiz var. --Yaxi, gl içri -- dey qazi Xudayari ev dvt edir v eyni zamanda çiirir: --Df olun, qonaimiz var. Tlsik qaçiib gedn qadinlari arxadan görürük Qazi Xudayari böyük otaa gtirir, Xudayar by bamaqlarini çixarib içri keçir, ora-bura döyükür... Bir azdan qazi glir, amma o indi baqa qiyafddir. Aappaq çuxa, mmam. lind müsür tsbeh. Oturur, Xudayari da dvt edir ki, ylsin. --De görüm iin ndi? --Qazi snsn? --Bli. Xudayar bir az tccüblnir, sonra kll qndi çixarib ortaya qoyur. --Qazi aa, rz etdim ki, bu qnd irinlikdir. Xeyir i üçün glmim yanina. Evlnmk istyirm, grk kbin kssn. --Evlnm yaxi idi. Allah xeyr calasin. Bu saat kbinini ksrm, sini oxuyaram. --Bli, amma... --Daha n amma? --Axi deysn ahidlr d grkdi. --lbtt, bs nec, hani ahidlrin? Çair glsinlr ii tamam edk. --ahidlri gtirmk çtin i deyil, amma...

154

--N amma canim? -- ondadir ki... --H, nddi i, üryimizi çkm. . -- ondadir ki, bizim kndd bir dul övrt var. Onu almaq istyirm. Amma kims onu tovlayir ki, mn getmsin. Qazi diqqtl Xudayara baxir. Xudayar: --Heç cür razi olmur övrt. ndi, Qazi aa, grk sn bu i bir ncam çksn. Qazi: --Get, hpnd. gtirdiyin iki girvnk qnddi, zornan gtirim övrti qatim snin qoynuna? Get burdan... --Allaha and olsun, qazi aa, sn bu id mn kömk elsn, snin yolunda baimi da verrm. --Snin bain mnim nyim grkdir, bradr. Mn bax bu lazimdi, bu -- liyl kll qndi siallayir. --Sn n daniirsan qazi aa. Sn mni n bilmisn. Sn bir kll rus qndi deyirsn, mn sn on bir kll gtirrm. Ndi mnim pulum yoxdu? Vallahi heç vaxt snin kimi aalarin yaninda xcaltli qalmanam. N qdr desn pulum var... --Allah artiq elsin. Mn adam taniyanam, sni görn kimi dedim ki, h, bax bu mn deyn adamdi. Mn sndn bir kll yaxi rus qndi alacam, vssalam. --Bu da gözüm üst, qazi aa. Bu saatca -- getmk istyir. Qazi onu saxlayir. --Tlsm. Mn axi grk elmi kitablara baxim, görüm bu mtlbi nec hll elmk olar. Hr ey grk qanun qaydayla olsun axi -- Rfdn qalin kitablar götürüb vrqlmy balayir -- H, görürm ki, bu msl bir az tuldur. Demli bir kll qnd gtirmk istyirsn, çayi da yaninda hmi? --lbtt -- Xudayar yen durub getmk istyir. --Tlsm, tlsm, bradr. Hara tlsirsn. ndiki xrc dücksn onda pulunu bo yer splm. Yaxi çay Popovdu, qnddki, mslht edirm ki, Karapetin dükanindan alasan. Bu günlrd ora yaxi qnd gtiriblr -- Brodski. Xudayar: --Prodski -- dey tkrar edir. --H, indi ged bilrsn, sn get tdarükünü gör, mn d bu kitablara baxim görüm n çar elyirm. Amma hr halda grk iki

155

ahidin olsun. --ki? i, mn bir papaq elsm knddn lap qirx ahid glr. Katdanin sözündn çixan olar? Xudayar artiq qapidan çixirdi ki, qazi yen onu ssldi --Bradr, söz yox, burada bir xilafi rit ml yoxdu, amma çünki bel ilr az düür, bu sbb grk bizim bu iimiz ikimizin arasinda qalsin. --N daniirsan qazi aa, mn bym uaq-zadam Mmmdhsn minin evi. hmd heç cür sakit ola bilmir. Hirsindn, aridan zar-zar alarir. --Vay, vay, vay, mnim eyim hani? Kim apardi mnim yaziq eyimi? Mmmdhsn mi: --Oul, dur görüm, niy canini üzürsn, Axam katda gtirck d eyimizi. Yemyck ki, onu. Alama. zzt kinayyl rin: --Gözl, ay gtirdi ha -- deyir -- kndd hami daniir ki, Xudayar snin eyini körpünün tikintisin aparib, da daitdiracaq ona. lbtt kndd ayri heyvan tapilmadi, grk el snin eyini aparaydi. Axi bilir ki, sn dilsiz-aizsiz adamsan, heç Xudayarin sözünin qabainda söz deyrsn? Mmmdhsn mi baini aai salib oturub. Arvadinin dediklrin cavab vermir. zzt daha da qiziir: --Bilmirm n fikir elyirsn? Sabah birigün zvvarlar yola çixir. Bu yaziq heyvan sni o boyda yola aparacaq, Grkmzmi bel uzun yola çixmamidan bir hovur dincini alsin. ki ay o baa, iki ay bu baa. Yaziq ek nec dözsün buna. Arvadinin sözlrin cavab vermyn Mmmdhsn mi mamin-mamin baxir. Bu an onun görkmi el yaziq v eyni zamanda el gülmlidir ki, hmd gülmy balayir. Qribdir ki, Mmmdhsn mi d olunun güldüyünü görüb gülür. zzt lap özündn çixir: --Gül, gül...Snd bir damci abir-hya yoxdu. Bütün qonular çoxdan krblayi olublar, sn arvad kimi el evind oturub qalassan. Yüz cür zab ziyytl aldiimiz bu ek d da daimaqdan üzülüb ölck. hmd sanki bu sözü indic eitdi: --N da?

156

zzt: --Bs bilmirsn? Bizim yaziq ek indi körpüd da daiyir. hmd siçrayib otaqdan qaçir. Mmmdhsn mi: --hmd, hmd, hara gedirsn? hmd tozlu yollarla hr trf qaçir. Bir az önc hmin bu yollarla Xudayar by keçib getmidi, Karapetin dükani. Divarda "hallica-dulluca" bir qadinin kli. Xudayar by daxil olur, kamal dbl dükan sahibiyl salamlair. Çubuunu çixardir. --Bir kirbitivi çk , xozeyin -- deyir. Karapet: -- Görmürsn ki, bura dükandi, çix get burdan. --Sn nahaq yer hirslnirsn xozeyin. Görürm ki, bura dükandi. Mn d glmim sndn mal alim. Qnd almaq istyirm sndn. --ndi sn mndn yarim kilo qnd alacaqsan dey durub snin ayaina dümliym. --Sn nahaq yer mniml bu tövr daniirsan xozeyin, mn o adamlardan deyilm ki, sni yarim kilo qnd üçün narahat edim. Mn böyük bir kndin katdasiyam. Xudayar by. Mn sndn iki kll qnd alacam. Karapetin drhal sifti dyiir, nzaktl danimaa balayir. --By, mn n deyirm ki, yni mn sn qnd satmaq istmdim, eli? Bel can bala sataram, mzhb haqqi. Ey, axçi, mnim dostum by bir stkan yaxi çay süz gtir. Kirbit çixarib Xudayarin çubuunu odlayir. Xudayar bir qullab vurur. hmd qaça-qaça tozlu yollardan keçir. Döu-bai açiq a ndamli ermni qizi ivyl bir stkan çay gtirib Xudayarin qarisina qoyur. Xudayar gah onun divardaki klin, gah da açiq sinsin baxir. Karapet onu irin xyallardan ayirir: --Yaxi, zizim by, n qdr qnd lazimdi sn? --Neçy vercksn qndi? --Qardaim by. Sn qiymtini pikirlm. Sn bax gör sn nec gözl qnd vercm. Brodski. Mzhb haqqi bütün hrd bu cür qnd tapa bilmzsn. Amma dostluumuz xatirin sn n yaxisini grk seçm.

157

Bir-bir rfdki kll qndlri götür-qoy edir, guya n yaxisini axtarir. --Yox bu snin adina yaramaz. Bu da pis deyil, amma dostum by layiq deyil. H, bax bu lap lasidir. hmd hrin dar küçlriyl qaçir. Birdn dayanir. Eyin anqirtisini eidir, ssindn taniyir, ss gln trf -- karvansaraya qaçir. hmd karvansaraya daxil olur, qulaq verir ki, ss hardan glir. Krblayi Cfr ona yaxinlair: --N istyirsn? --Mnim eyim hardadir? --N ek? Karapetin dükani. Xidmtçi qiz bo stkanlari yiidirir. Xudayar itahla onun çilpaq baldirlarina baxir . Karvansara. hmd eyinin ssi gln tövly trf getmk istyir, Krblayi Cfr onu qovur, axir ki, uain qulaini l keçirir. onu dartir. hmd aridan qiqirir, Krblayi Cfr uai karvansaranin qapisindan küçy atir. Küçdn keçn fayton gölmçdki sulari hmdin üzün çirpir. Karapetin dükani. Karapet Xudayarin qabaina kll qnd qoyur. --Buyur. Mzhb haqqi yüz verst gz, lap bel Tiflis, Bakiyacan get, bel qnd tapa bilmzsn. --Yaxi, neç vermliym sn? Karapet saymaa balayir: --Bu bel, bu da bel, bu heç, keçirm dostum by üçün. Demk ki, cmisi be manit. --N -- Xudayarin gözü kllsin çixir, lbtt bu qdr pulu yoxdu, amma özünü sindirmaq da istmir. -- Be deyirsn, be olsun. Mn xirdaçi adam deyilm, bir manit o yana, bir manit bu yana. Biz ki, sninl dostuq. Xudayar iki kll qndi götürüb öz yanina qoyur, sonra Karapet müracit edir: --H, indi bildin da mn kimm? Karapet bir qdr übhyl: --Kimsn ki? -- dey soruur. --Mn kndimizin katdasi Xudayar bym -- v sanki tani olmaq üçün lini uzadir. Karapet d tccübl ona l verrk:

158

--Mn d ikinci cildiya kupets Karapet aayam. --Demli bel, mnim ziz dostum v qardaim Karapet aa. ndi dunya el etibarsiz olub ki, grk heç ks inanmayasan. Görürsn bir haramzada gldi, basdi, ksdi, sora da çixdi getdi. zi, tozu qalmadi. Amma sninl mn abirli adamlariq, sözümüz sözdü -- ayaa durur, kll qndlri çuxasinin altinda gizldir. Biz sninl dost kimi, qarda kimi açiq danimaliyiq. ondadir ki, shr knddn glnd yadimdan çixib pul götürmmim. ndi mn bu qndi götürüm, inallah sabah sübh tezdn snin be manitini gtirrm. Karapet bir ey demir, mat-mat Xudayara baxir, sonra kll qndlri onun çuxasinin altindan çixarib vvlki yerin qoyur. Xudayara trf çevrilir v vvlki tk sakit trzd qapini göstrir: --Çix get burdan, supa olu supa. Mmmdhsn mi evinin qabainda oturub çubuq çkir. Fikirlidir. Arvadinin alamasini eidir, qulaq verir, sonra çairir: --zzt, zzt Cavab yoxdur. Mmmdhsn mi otaa girir, Küncd zzt dizlrini qucaqlayib oturub. Mmmdhsn mi: --zzt!. . zzt: --Korsan, görmürsn ki, mnm, n istyirsn? --Alamaq ssi eitdim. sn idin alayan? zzt susur. --Bilirm, snsn. Allaha and olsun, nahaq qanini qaraldirsan, Xudayar by mütlq eyi qaytaracaq. zzt partlayir: --Chnnm olsun Xudayar by d, snin eyin d, sn özün d...Mn o andira qalmi eyin xifftin elmirm, olum yaziin drdin çkirm. Hardadir yaziq, baina n bla glib? Axi bel hövslsizdi. Gedr özünü quyuya atar, snin görürm vecin deyil. styir olun itsin, istyir ek --borcuna deyil. Yaziq balam, hmd, hardasan? --Alama, sn tanri alama, eyi d qaytaracaq, hmd d glib çixacaq. Blk d glib knd, Clilgil gedib ya uçtelgil. Gedim tapim onu.

159

hrd karvansara. Xudayar byl Krblayi Cfr xalçanin üstünd oturub bozba yeyirlr. Xudayar tssüflnir: --Heyf, heyf ki, mn burda olmamiam, vallahi o köpk olunun canini alardim. Böyük i olub, yyamda bir df eklrini istmim. Durub daliycan hr glib. Eyib etmz, kndd drslrini verrm, uain da, atasinin da... Allah haqqi mn burda olsaydim limdn salamat qurtara bilmzdi. Nadürüst olu nadürüst -- bozba yey-yey davam edir. -- Bura bax Krblayi Cfr, sn bir iim düüb. Mn be manit borc ver. Tik Krblayi Cfrin boazinda qalir, öskürür, birthr özün glib: --N daniirsan kii -- deyir -- mn ömrümd bu qdr pulu bir yerd görmmim. Hardandi mnd be manit? --Yoxundu, bir adamdan borc al. --Mzn olsun, a kii. Bu zamanada kim sn bu qdr pul borc verr. stycksn, deyck o qiymtd bir eyi girov qoy. --Çox yaxi, sn el bir adam tap be manit versin, mn d yaninda girov qoyum. --Snin nyin var ki, girov da qoyasan. --Bax o eyi girov qoyaram. Krblayi Cfr gülmy balayir. --Ha, ha, ha... A kii sn n bamz adamsanmi. Bym ek snindir ki, girov da qoyasan. Eyin sahibi glck, istyck eyini, onda nec olsun, h? Ha. ha, ha... --Asta gül, boazinda qalar. De görüm Mmmdhsn mi kimin yaninda, hansi ahidin yaninda bu eyi sn etibar edib, hi? Mn gtirmim, eyini d mndn istsin. Qoy bir mnim yanimda ek söhbti salsin, vallahi baina bir oyun açaram ki, özü dönüb olar uzunqulaq. Onun böyüyü mn deyilm? Salaram onu ayaimin altina, basaram palçiin için tapdalaram. --Özün biln yaxidir. H. yadima düdü, hardansa cibimd be manit qalibmi, tamam yadimdan çixmidi. Verim onu sn, lbtt sn d eyi girov qoy. --Mn o eyi girov qoymuram, sn bailayiram. styirsn sat, baila, n istyirsn el... Mmmdhsn mi gls de ki, eyi ourlayiblar. Vsslam. Çox çm-xm els göndr mnim yanima.

160

Krblayi Cfr üzünü yana çevirir, cibindn xeyli pul çixarir, sayib bir hisssini Xudayara uzadir. --Ay sa ol. Ömrün uzun olsun. Day gecdi, knd qayitmayacam, el burda snin karvansaranda geclyrm. Knd qaranlia qrq olub, Yalniz bir pncrdn zif am iii glir, -- Mmmdhsn minin evindn. Pncrnin qarisinda zzt dayanib, çöl baxir v alayir: --Allah sn lnt elsin Xudayar by, ömründ bir xo gün görmysn, nec ki, biz görmürük. Karvansara. Xudayar by yuxudadir. Xoruldayir. Yuxuda görür ki, gözl Zeynb onu qucaqlayir, öpür, oxayir... Hqiqtd is gerçk Zeynb öz evind çirpinir. Kadrarxasi ssi: --Aman Allah -- deyir -- ndi mnim günahim ki, bu idbar Xudayar olumu dama basib? Onun n günahi var, mnim n günahim var? gr Xudayarin o adamaoxamaz siftin görnd üryim bulanir, qusmaim glirs mn nec ona arvad ola bilrm? El bu vaxt Xudayar yuxusunda yen d Zeynbi görür, Zeynb boyunbaini, barmaindaki üzüklri, bir-bir çixarib Xudayarin boynuna salir, barmaqlarina keçirir. Siralarini da çixarib Xudayar qulaina taxmaq istyir, qulaini dend Xudayar qiqirib oyanir. Otain o biri trfind uzanmi Krblayi Cfr: --Ditdilidi -- deyir -- aman vermirlr ki, gözümüzün çimirini alaq. hmd yorun-yorun knd trf glir, qurdlarin ulamasini eidib qorxur, yüyürmy balayir. Kndin gircyind atasi Mmmdhsni görür, ona trf atilir: -- Dd... --Oul, hmd -- uai qucaina alir -- a bala yanirsan ki, qizdirman var... Shr çai Mmmdhsn mi knddn hr trf addimlayir. Qazinin otai. Qazinin qarisinda iki kll qnd. Qazi qalin kitablardan rbc n is oxuyur. Xudayar v Krblayi Cfr diqqtl qulaq asirlar. Qazi: --Allahin kömkliyiyl si oxudum. Yaxi b snin ahidlrin hani? Grk glin trfindn d ahid olsun. --Allah-taala ömrünü uzun elsin, qazi aa -- deyir Xudayar v Krbalayi Cfri göstrir -- bax budu ahid, özü d glinin oludu. --N, olu? --Özüdü ki, var, Zeynbin olu Vliqulu budu.

161

Qazi qirx-lli yali Krblayi Cfri diqqtl süzür: --Budu glinin olu, bs glinin neç yai var? Xudayar: --Gavar qirx-qirx iki olar. Qazi Krblayi Cfr müracit edir: --Bradr b sn neç yaindasan? --N bilim qazi aa, kimdi bizim yaimizi yazan? Qirxdan, llidn olar da... Qazi üzünü Xudayara tutur: --Ay haramzada, mni dolamisiz? --Allah göstrmsin qazi aa, snin kimi mömin adami heç dolayaram mn. Bu uain da olsa-olsa 20-25 yai olar, Gün vurub, bel yali görünür. Yoxsa onun n yai var, quzu baladi, quzu bala... -- Krbalayi Cfrin baini siallayir. -- ndi n deyirsn qazi aa, iki ahid üçün tzdn bu qdr yolu yortub knd qayidim? Bs bu qndi neylyim, özüml aparim, gün altinda risin? Bir xeyir i gör, indiki balamisan tamam el... Azimizi da irin elyk. --Ah avam kndlilr, haçan adam olacaqsiz? Yaxi bura qol qoyun görüm. Xudayar v Krblayi Cfr bir-birin baxir. Qazi: --Ndi? --Qazi aa, rz elyim ki, ikimiz d savadsiziq. N yaza bilirik, n oxuya... Qazi: --Müsibtsiz, müsibt... Sizdn n umasan, avam, cahil adamlarsiz da... Yaxi (Xudayara) barmaini bura batir, bura da bas (Krblayi Cfr) indi d sn. Yaxi, indi o biri barmaini bas, bu da olsun ikinci ahid. Çox gözl, hr ey qayda-qanunla oldu. --Demli Qazi aa, dxi Zeynb mnim kbinli arvadim oldu. --Bli, lbtt. --Bs razi olmasa mnim evim glmy. --Harda görünüb ki, arvad rindn ayri evd yaasin. ndi o snin kbinli arvadindi. Çm-xm els nçlnik ikayt el, o da pristava tapirsin, pristav glib onu le kimi dartib aparar snin evin. --Allah sndn razi olsun, qazi aa. Mmmdhsn mi uzun-uzadi yol gedir.

162

Krblayi Cfr Mmmdhsn minin ulaini hmin o adama satir, o adama ki, Mmmdhsn mi ulai el ondan almidi. Krblayi Cfr mmnum gülümsyrk pullari cibin qoyur. Mmmdhsn mi yollardadir. Karvansara. Krblayi Cfr nahar elyir. Mmmdhsn mi glir, kamal-dbl salamlair, Krblayi Cfr salamini almir. Mmmdhsn: --Krblayi, atan rhmtlik, mnim eyimi tovldn çixart, aparim onu knd, bu gün-sabah zvvarlar yola çixacaq. Krblayi Cfr tiksini çeyny-çeyny bu sözlr mhl qoymur. --Krblayi, atan rhmtlik -- Mmmdhsn yen yalvarmaa balayir -- axi yaziq heyvan da dinclmlidir. O boyda yol gedck. Çixart onu tövldn, Krblayi... Krblayi Cfr birdn onun üstün çmkirir: --Chnnm olun, sn d, snin eyin d, n yapimisan ek, ek... N ek? Bura ek-zad gtirmisn? Haçan, kimin yaninda eyi mn tapirmisan? Deyn snin bain xarab olub kii... --Ay Krblayi, baina dönüm, axi bilirm ek snin karvansarandadi. Olum da dünn onu görüb. Bizim kndin katdasi gtirib onu bura, Xudayar by. --Katda gtirib, get ondan soru, Mnim buna n dxlim var? --Axi ek burdadi. --Burda heç bir ek-zad yoxdu. --Apardilar? Kim apardi? --Kim gtirmidi, o da apardi. --Xudayar by? --Bilmirm day hansi by. Kim gtirmidi, o da apardi. --Hara apardi? --Chnnm apardi, gora apardi -- dey qiqirir. -- Mn n bilim, qoymazsan bir tik zhrimarimizi yeyk? Mmmdhsn mi hrin küçlriyl gedir, dftrxananin qabaina glib çixir. Fayton glib dayanir. Naçalnik v sablri faytondan düüb qapiya trf gedirlr. Naçalniki görn Mmmdhsn mi ona trf atilir: --Naçalnik aa, baina dönüm, bizim kndin katdasi Xudayar byi görmmisn ki? Deyirdi ki, sn çairmisan onu hr. ondadi ki, mnim eyimi aldi, bu gün sabah da zvvarlar yola çixacaq. Ek

163

yaziq grk bir az dinclsin axi... --Kakoy ee k çertu iak? -- deyir naçalnik, keçib gedir. Yanindakilar Mmmdhsn mini itlyirlr. Mmmdhsn mi lap qulainin dibind ss eidir: --Demli bel, Mmmdhsn mi -- bu Xudayar bydir -- demli mndn nçnniy ikayt elyirdin. Mmmdhsn mi Xudayar byi görüb sevinck: --N daniirsan Xudayar by -- deyir -- Mn snin yerini soruurdum, çox ükür özün qabaima çixdin. --Demk bel -- Xudayar by dodaqalti daniir, -- mndn ikayt elmy glmisn. Heç eyib etmz. Sninl kndd daniaram. --N deyirsn Xudayar by, vallah-billah ikayt etmk fikrim yoxdu, ancaq el snin yerini bimk istyirdim. --Yaxi, Mmmdhsn, ikayt el, el... lbt knd qayidariq Xudayar by dftrxananin qapisini açib içri girir. Mmmdhsn mi mamin-mamin onun ardinca baxir. Zeynbin evi. Molla, Xudayar, Vliqulu Zeynbin qarisinda durublar. Molla: --Baci, axirinci df sni xbrdar edirm. Xilafi rit i tutma. Zeynb: --Axi mnim günahim ndi? Molla: --Gunahin odu ki, qanunu rinin evind gedib oturmursan. Bym bilmirsn ki, sn indi Xudayar byin kbinli övrtisn, hr id d grk onun sözün baxasan. --Mn haçan, harda, kimin yaninda raziliq vermim ki, Xudayar by övrt olum? Xudayar Vliquluya iar edir. Vliqulu: --Mnim yanimda, Sn mni vkil eldin, mn d qaziya snin raziliini bildirdim. Xudayar: --Yni bu boyda eyi d danmaq olar? Zeynb ona mhl qoymadan oluna müracit edir: --Utanmirsan Vliqulu, bel a yalan daniirsan? Molla: --Baci, ii cncl salma. Sni yni zorla sürüyüb aparsinlar

164

Xudayar byin evin, ayib deyil? Camaat n deyr? Vliqulu: --Bax, ana, gr razi olmasan, mn el günü bu gün evdn çixib gedrm, sn d dxi ana demrm. Xudayar: --Qulaqlarini aç, eit ay arvad. Qazi kbini ksib, nçnnik kaiza qol çkib, möhür d basib. Hr ey qanunladi. gr sn qanuna mhl qoymasan, sni zorla mcbur edrlr. Qaziya da, nçnnik d xbr yollayaram ki, filan övrt qanuni rinin evind yaamaq istmir, özü d pis yola düüb. Onda bilirsn n olar? --Bel i tutma, baci, razi ol. Vliqulu: --Razi ol, vsslam. Xudayar: --H, axir sözün ndi? Zeynb piçiltiyla: --Raziyam -- deyir. *** Mirz Clilin Bakidaki mnzili. Hmid xanim tiki tikir, Mirz Clil yerindn durur v divardan asilmi kamançasini götürüb hzinhzin çalmaa balayir. Hmid xanim sonsuz kdrl bu yaniqli çalini dinlyir. *** Knd fayton glir. Faytondan avropasayai geyinmi sinli bir kii düür. Bu Rid bydir. Knd mktbinin hytind Rid by v Hsnov gziirlr. Tnffüs vaxtidir, agirdlr hytd qaçiir, oynayirlar. Hsnov: --Sizi min edirm Rid by, bu kndd siz bir nfr d olsun uaq tapa bilmzsiz ki, gedib Qori seminariyasinda oxuya bilsin. Hamisi nevejestvenni adamlardi, atalari da, özlri d... Rid by: --Ola bilmz, ola bilmz ki, bu boyda kndd bir-iki qabiliyytli uaq tapilmasin. nthasi onlari savadlandirmaq lazimdir, onlara bilik vermk lazimdir. --Vi rassujdaete abstraktno, a ya imeyu delo s konkretnimi uçenikami. Neç vaxtdi, mn dridn qabiqdan çixiram ki, bunlara bir ey öyrdim, heç bir faydasi yoxdu. Bu divardi --chalt,

165

nevejestva divari. --Hr bir divarin pncrsi d olmalidir, yoxdursa bu pncrni açmaq lazimdi -- elm, maarif pncrsini. Hsnov: --Bellriyl n elm, n maarif, n mrift -- dey qaçian uaqlari göstir. Rid by balaca Clil diqqt edir: --Bir baxin, bu uain nec ailli gözlri var. --Hörmtli Rid by, siz mn nyi sübut etmk istyirsiz? Siz bura glmisiz ki, Qori seminariyasinda oxumaq üçün bir-iki uaq seçsiniz. Mn d siz so vsey otvetstvennostyu deyirm ki, belsi burda yoxdu. Bu knddn heç vaxt oxumu adam çixmayib, çixmayacaq da. Xatirlayirsinizsa Pestolotsi deyib ki... --Dayan, dayan, yaxi yadima düdü. Bizim mzunlardan biri el bu knddndi, skndr. Çox zkali cavan idi. --Bli, bli, skndr. Bu knddn çixmi yegan oxumu adam. ndi gedin baxin o n haldadir. yya, pyanitsa, miskin bir varliq... --Hardadir o? Med, skndrin komasi qarisinda Rid by v skndr. skndr azaciq dmdi. --Snin bu gününü görmyydim skndr --knara atilmi bo araq ülrini göstrir. --Mn bütün mzunlarimizla laq saxlayiram. Birc sndn xbr-tr yoxdu. Sn d gör n haldasan. Seminariyada sn bunu öyrtmidik? --ziz Rid by, seminariya baqa, hyat baqa. Biz söyldiyiniz o gözl sözlr, yüksk ideallar hamisi hyatla rastlaanda heç oldu, puç çixdi. Xalq bizim yox, o saqqalli mollalarin sözün qulaq verir. Bizim aqibtimiz is ya o Hsnov kimi laa qoyulmaqdi, ya da mnim kimi içkiy quranmaq... --Duz demirsn, duz demirsn skndr. Hr bir ziyali grk bütün çtinliklr sin grsin, nadanlia, chalt meydan oxusun. Mirz Ftli rhmtliyi yada sal. Ya el Hsn by Zrdabini. Baina n oyunlar açmadilar Hsn byin... Danos yazdilar, üstün çirkab atdilar. Amma o geri çkilmdi. Çünki glck haqqinda düünürdü. Özü d yalniz düünmürdü, bu glcyi hazirlayirdi. ziz skndr, biz glcyi nec hazirlasaq, glck d el olacaq... El mnim özümün baim el bilirn az çkib? N böhtanlar demyiblr, n danoslar vermyiblr mnim barmd...

166

--Siz güclü adamsiz Rid by, Hsn by d güclü adamdi, rhmtlik Mirz Ftli d... Amma mnim gücüm çatmadi. Sindirdilar mni, ydilr, bükdülr. skndr komasina girib ordan bir zng çixarir: --Yadinizdadir? -- deyir --Yox. Hardandir bu... --Bizim seminariyanin hytind asilmidi. Siz bu zngi çalib bizi drs çairirdiniz. Buraxili günü mn bu zngi "ourladim", yadigar kimi saxlamaq istyirdim. Xam xyal idi, baa düürm, amma mn arzulayirdim ki, mn d kndimizd bu zngl uaqlari elm, maarif çairim. Heç bir ey çixmadi, vvl-vvl mni laa qoydular, l saldilar, sonra da qovdular. Mn d bax bu yerd insanlardan, onlarin avamliindan, nadanliindan uzaq bir gud mskn saldim. Baa düün Rid by, mn bu mühitl baria bilmirm, bu adamlarin arasinda yaaya bilmirm. Mehrimi bir uaqlara salmidim, onlara da valideynlri mniml görümyi qadaan etdilr. --Grk mübariz edydin. --Gücüm çatmadi. Yni mn d o blh uçtel Hsnov kimi imperiyanin küt tblrini hazirlamaliydim? Uaqlar onun nec drs demsindn mn daniiblar. O uaqlarin arasinda ellri var ki, Hsnovdan min pay aillidir. Msln hmd -- ayiq bali, diri uaqdi, iti müahidsi var, adami el tqlid edir, el yamsilayir ki, el bil sl artistdir. Ya Clil... Hr eyi görür, hr eyi müahid edir, dftrin d n is el hey yazir. Amma çifayda, n hmdin, n Clilin axiri bir yer çixmayacaq. Bu bataqliqda çürüyüb gedcklr. Rid by: --Nec dedin? hmd, Clil... --dftrin yazir. *** Clilgilin evi. Rid by v Clilin atasi. Clil qapinin dalindan onlarin söhbtlrini dinlyir. --Vallah mnim bir sözüm yoxdu, amma bizim evin böyüyü, asaqqali Hacidi, dayimiz. Görk o n mslht elyir. Rid by kndin küçlri il gedir. Clil qaçib onun yanina glir: --Uçtel, böyük uçtel -- deyir. --Ndi, bala? --Mn demk istyirm -- hycandan ssi sir -- demk istyirm...mn sizinl gedcm...oxumaa. Atam qoymasa,

167

qaçacam. --El niy, bala. Atan mnc ailli v xoxasiyyt adamdi. Baa dümlidi ki, bizim zmanmizd savad almaq n vacib idir. Hr ey yaxi olacaq, sni d, snin dostun hmdi d Qoriy aparacam. hmdgilin evi hansidir? Mmmdhsn minin evi. Mmmdhsn mi doqqazda oturub, drin fikirlr qrq olub. Rid by: --Mn bilirm --deyir, -- onun naxoluu da eyin xifftini elmkdndi. Clil otaa cumur. Bir dri, bir sümük qalmi hmd yataqdadir. Gücl gözlrini açib Clil baxir. Çtinlikl sözlri tlffüz edir: --Clil -- deyir -- al bizim hayifimizi Xudayardan. Söz ver ki, alacaqsan... Dhtli qadin qiqirii. Qiqiran zztdir -- hmdin anasi. Kndin küçlriyl hmdin meyitini aparirlar. Qabaqda Molla lrhman oxuyur. Meyidin ardinca Mmmdhsn minin qoluna girmi kndlilr gedirlr. Bir trfd arvadlar ai deyir. Hamisi çadradadir, yalniz biri -- zzt bütün qanun-qaydalari saymadan açiq üzl vay-ivn edir, saçlarini yolur, üzünü cirir: --Vay hmd, vay bala. Hara gedirsn hmd, sn kim qiydi bala. Evimiz bu blani salanin evi dailsin, vay bala, vay hmd. Öz evinin pncrsindn bu shnni Xudayar by seyr edir.... Clilin gözlri dolub, özü quruyub qalib. skndr yanindadir. --Yaxi bax, Clil, yadinda yaxi saxla. Bir vaxt bütün bunlari yazarsan. Mütlq yazmalisan. Clilgilin evi. Atasi Haciyla söhbt edir. Haci: --Baina at tpib Mmmdqulu, bu n fikirdi glmisn. Olunu kafrlrin arasina göndrmk istyirsn ki, onlarin murdar dinini qbul etsin, donuz ti yesin, rab istemal elsin, skndr kimi yya olsun... styirsn papaimizi yer soxsun. Yox, yox, mbad, bu fikri at baindan. Mn özüm ona quran oxumai öyrdcm. Uçtel Hsnov da az-maz ruscani öyrdr, kifaytdi. --Yox, mn gedcm, gedcm -- dey Clil qiqiriqla otaa daxil olur, rflrdki kasalari, qab-qacai götürüb yer çirpir,

168

sindirir. Mmmdqulu da, Haci da uain bu gözlnilmz çilinliina mat-mttl qaliblar, el bil dillri tutulub. Faytonda Rid by v yol paltarinda balaca Clil. Ata-anasi faytonun ardinca su atirlar. Fayton menin yanindan keçnd skndr yüyürüb glir. Fayton dayanir, skndr lindki zngi Clil verir: --Al, Clil -- deyir -- bunu mndn yadigar saxla... Kndin o biri trfind çavu zvvarlari sslyir. Hr bada ki, var lamti sevdayi Krbla Görsun sfr tdarükünü, karivan gedir. Zvvarlar kimi dv, kimi at, kimi ek belind çavua trf axiir. Mmmdhsn mi d ona yanair, bir mkiub uzadir. Çavu: --Bu ndi Mmmdhsn mi? -- dey soruur. Mmmdhsn mi cavab ver bilmir, alayir. Çavu: --N olub Mmmdhsn mi? B sn biziml getmirsn? Axi hazirlairdin. --Qismt deyilmi, Krblayi olmaq mn qismt deyilmi. Al bu kaizi... Xahi eldim, molla yazdi. Bu kaizi qurban olduumun qbrin qoyarsan. ikaytimdi. Blkm imam rhm eldi... Qoy bilsin mnim drdimi... Ged bilmdim, onun ziyartin ged bilmdim... Qoymadilar. Eyimi ourladilar, yedilr, olumu drd öldürdü, övrtim alini itirdi... Yalvariram çavu, bu kaizi imama çatdir. Qoy biz rhm elsin, bailasin mni ki, ged bilmdim... qoy bailasin... --Qm yem, Mmmdhsn mi, bu sfr ged bilmdin, gln sfr gedrsn inallah. Mmmdhsn mi artiq onun sözlrin qulaq asmadan qbiristanlia trf gedir. Badan ayaa qara çadraya bürünmü qadin çavua yanair. Bu Zeynbdi. O da çavua kaiz verir: --Qurban olum çavu -- deyir -- bu kaizimi al apar, imamin qbrin. Birc ona umudum qalib. Xudayar malimi yedi, sonra da mni çöl atdi. Olumu da aldatdi, qizini vermdi ona, indi Vliqulunu qapisinda nökr saxlayir, qizimi da qarava... -- Alayir. -- Axi ola bilmz, ola bilmz axi, Allah bu zülmü yerd

169

qoysun. Heç ks yni bizim hayifimizi çixmayacaq Xudayardan? --Sakit ol baci. Hzrt imam hr eyi görür, hr eydn agahdi, hr eydn xbrdardi, snin hayifini da çixacaq. Lap arxayin ol. Bu zülmü yerd qoymaz imam. Rid byl Clilin faytonu gedir. Zvvarlarin karvani da yoldadir. Qabaqda a at belind çavu. Faytonla karvan qarilairlar. Zvvarlar Rid byi v Clili süzürlr. Rid byl Clil d karvana baxir, sonra yollari ayrilir, hr bir trf gedir, ks istiqamtd hrkt edir. Fayton qbiristanliin yanindan keçir. Saçlari çiynin tökülmü zzt qbirlrin arasiyla dolair. Qucainda sanki bly bürünmü uaq var. zzt blyi köksün sixib hzin-hzin lay-lay deyir. Qbrin qirainda drddn donub qalmi, sanki daa dönmü Mmmdhsn mi oturub. Clil kdrl onlara baxir, Qulaina hmdin ssi glir: --Heyfimizi çix Clil...Çix heyfimizi Xudayardan.... Mirz Clilin Bakidaki mnzili. Mirz Clil qaranliq pncry baxir. Pncrd yai damcilari. Mirz Clil lini uzadib ya pncrni silir. Pncr arxasinda balaca hmdin sifti görünür. Mirz Clil: --Snin istdiyini eldim hmd. hmd gülümsünür. Mirz Clilin d siftind xo, rahat bir tbssüm görünür. Son 1985

170

ÜZEYR ÖMRÜ (iki seriyali bdii filmin dbi ssenarisi) 1981-ci ild çoxdanki arzumu hyata keçir bildim -- Üzeyir Hacibyli haqqinda iki seriyali bdii film çkdim. Böyük Azrbaycan bstkari haqqinda filmin ssenarisi üzrind i balarkn mn, übhsiz, bütün çtinliklri v msuliyyti nzr almidim. Amma hr ey mn düündüyümdn hm daha çtin, hm d daha maraqli oldu. Real tarixi xsiyyt, bizdn çox da uzaq olmayan vaxtda yaami insan haqqinda, msln Üzeyir Hacibyli haqqinda sr yaratmain çtinliyi nddir? Birinci növbd Üzeyir Hacibyli xsiyytinin -- bstkar, alim, publisist, ictimai xadim kimi faliyyt göstrmi bu böyük insanin miqyas ölçülrind. Ü.Hacibylinin yaradiciliq yolu -- yalniz tk bir adamin, tk bir dahi sntkarin ömrü deyil, bütün Azrbaycan musiqisi v shn sntinin yarimsrlik salnamsidir, ideya estetik toqqumalarla zngin olan salnamsi... Demli, Hacibyli haqqinda sr bir sntkarin ömrü v yaradiciliini izlmkl brabr, bütöv bir snt sahsinin d "trcümeyi-halini" ks etdirmlidir v hmin bu "trcümeyi-hala" neç-neç baqa adamin da -- Üzeyir byin müasirlrinin, silahdalarinin, yaxud bdxahlarinin da taleyi daxildir. Problemin bir qlizliyi d ondaydi ki, Üzeyir Hacibyli iki dövrün ayricinda yaayib yaratmi, hm inqilabdan vvlki illrd, hm d sovet hakimiyyti dövründ fal ilmidir... Onun taleyind inqilabdan qabaqki mütrqqi ziyalilarimizin faliyyti sovet sntkarinin çalimalariyla qovuub birlir. Bunu da drk etmk v göstrmk lazim idi. Ü.Hacibyli Azrbaycanda hdsiz-hüdudsuz v misilsiz bir öhrt malik bstkardir. Tbii ki, onu Azrbaycandan çox uzaqlarda da taniyirlar. Onun füsünkar musiqisi xalqimizin neç-neç nslini ömür boyu müayit etmi v etmkddir. Ona gör d, ksiz, hr bir dinlyicinin, hr bir tamaaçinin -- onlarin sayi is minlr yox, milyonlardir -- böyük bstkar haqqinda öz tsvvürü var, öz "Üzeyir obrazi" var. Bax bu da Ü.Hacibyli haqqinda sr yaratmaq

171

fikrin dün adamçün xeyli çtinlik tördir. Üzeyir surtini el kild mnalandirmaq, göstrmk grkdir ki, müxtlif adamlari inandira bilsin. Nhayt daha bir çtinlik: Üzeyir by real tarixi xs kimi, nisbtn yaxin zamanlarda yaamidir. Onu uzun illr boyu yaxindan taniyan adamlar dururlar, onun bioqrafiyasinin bir çox fakti hl tarix çevrilmyib. Bir çox mtlblr, xüsusil ömrünün axir illrin aid hadislr, mnc, hllik bdii kild ks oluna bilmz. Msln, indi d xobxtlikdn sa-salamat olan, ömür sürn bir çox adam -- Üzeyir byin qohumlari, tlblri, tanilari var ki, onlari bdii surt kimi göstrmk v rollarinin ifasini aktyorlara tapirmaq, znnimc qeyri-etik tsir bailardi. Hm ssenari üzrind i zamani, hm d quruluçu-rejissor kimi film çkdiyim dövrd, mn, demk olar ki, hr gün Üzeyir Hacibyli operalarinin v operettalarinin vallarini, lent yazilarini dinlyirdim v özümçün bu ecazkar musiqinin iki yeni keyfiyytini d "kf" etdim. Birinci keyfiyyt odur ki, bu musiqidn doymaq olmur, yni n qdr qulaq asirsan as, biqmirsan, usanmirsan, bu musiqi heç bir vaxt adamin "pisini vura" bilmz. kincisi, Hacibyli musiqisi, bütün baqa gözl chtlrindn lav, hm d son drc görümlü, yanidir, tsvvürümüzd bir-birindn canli obrazlar, shnlr oyadir. Msln, "Leyli v Mcnun"un finali adamin xyalinda tam aydinliqla shra obrazini canlandirir. Shra, sonsuz qumlar, qumlar v bu qumlarin içind tk-tnha insan... lk Mcnunumuzun -- Hüseynqulu Sarabskinin xatirlrind oxuyanda ki, operanin finalinda o mhz bu duyulari keçirib, özünü shnd deyil sl shrada hiss edib --çox sevindim. Sarabskinin bu duyularina tam uyun olaraq bizim filmd "Leyli v Mcnun"un finalinda aktyor tamaa zamani sanki xyaln shnni trk elir, sl shraya çixir, get-ged uzaqlair, qumlarin içind itir... vvlc ssenari, sonra is film üzrind i zamani mn Üzeyir Hacibylinin musiqi v dbi-publisist srlrindn baqa onun haqqinda tdqiqatlarla, dövrün bir çox sndlriyl, xatirlrl, mktublarla tani oldum, bütün laqli kinoxronikaya baxdim, dahi bstkari xsn taniyan adamlarla uzun-uzadi söhbtlr etdim. Mn bunu yalniz ona gör demirm ki, hmin adamlara bir daha öz minntdarliimi bildirim. Minntdarliq öz yerind -- dorudan da bu söhbtlriyl, yaxud kitablariyla, mqallriyl Üzeyir dünyasina

172

mhrm olan adamlar mn bu dünyanin yeni-yeni gulrini açib göstrdilr. lk növbd mn hyat yoldaim, çada Azrbaycanin n ardicil üzeyirünasi, Ü.Hacibylinin illrdn bri çap edilmmi musiqi srlrini çapa hazirlayib nr etdirn Zemfira xanima tkkürlrimi bildirirm. Üzeyir by haqqinda filmin çkilii hyatimin n air günlriyl -- yüz gün içind atami v anami itirdiyim vaxtla eyni zamana düdü. Bu çtin günlrimd filmin bütün yaranma prosesini yaxindan izlyn Zemfira hm pekar mslhtlriyl yardimçim oldu, hm d itkilrimin arisini mniml paylaan hayanim, dayaim... Üzeyir by haqqinda flim çkm tklifi aldiim gündn böyük bstkarla bali heç bir mlumati, heç bir sndi, heç bir mqalni, kitabi, aradirmani diqqtimdn yayindirmadim. Mn bu bard öz sylriml yaxud öyrndiklriml lovalanmaq üçün yazmiram. Yox, mqsdim tamam baqadir. zah etmk istyirm ki, filmd seçdiyimiz forma tsadüfü yaranmayib, materialin özündn doub. Hm materialin bolluundan, hm d onun müyyn spesifik xüsusiyytlrindn. Mhz material bizi bir sira ifad vasitlrindn istifad etmy sövq etdi, mhz material bizi inandirdi ki, bu filmd uydurulmu shnlrdn, obrazlardan, sözlrdn mümkün qdr gen qaçmaq lazimdir... Bu prinsipdn çixi edrk ssenari el qurulmudu ki, onun mtnind sndlrl, yaxud nüfuzlu xatirlrl tsdiq olunmayan birc shn, birc epizod da yoxdur. Xirda-para, keçri replikalardan savayi ssenarid yazili hadtnamlr saslanmayan demk olar ki, heç bir söhbt, söz, dialoq verilmyib. Üzeyir byin bioqrafiyasina v yaradiciliq irsin yaxi bld olanlar mnim "yalanimi çixara" bilr v filmdn bu prinsip riayt etmdiyimiz yerlri misal çkrlr. Mn özüm bu id onlara kömk edrm: Msln, Natvanla balaca Üzeyirin görüü mhz bel epizodlardandir. Natvan vfat edrkn Üzeyirin on iki yai vardi, uada evlri qonudur, Natvanin imzasiyla Üzeyir veriln hadtnam durur. Üzeyirin atasi da, anasi da airnin yaxin adamlarindan idilr. Natvanla Üzeyir n raitd görü bilrdilr? Natvan muamati sevrmi, Üzeyirin uaqliqda yaxi ssi varmi, oxuduu muamlar xo tsir bailarmi. Filmd Natvanla Üzeyirin görüünü tsvir edn epizod bax bu rüeymlrdn yaranmidir. Onlar n bard söhbt ed bilrdilr?

173

Mlumdur ki, balaca Üzeyir mktb gedrkn Natvan ona öz Quraniyla xeyir-dua verib. Bu Quran durur. Amma Natvanin öz liyl yazdii erlrdn v çkdiyi killrdn ibart albomu da durur. Biz el gldi ki, mhur airyl glck bstkarin görüünü canlandiran shnd bu albomu meydana çixarmaq daha münasibdir. Hm d Üzeyir özü d uaqliqda kiçik hekaylr yazar, killr çkrmi v onun bu dftri hifz olunub. Mn bu epizod haqqinda ona gör bel müfssl daniiram ki, nadir hallarda shnlr "uydurulanda" bu "uydurmalarin" hqiqt drcsi aydin olsun. Üzeyir Hacibyli v bdürrhim by Haqverdiyev trcümeyihallarinin bilicilri üçün bir msl d gözlnilmz görün bilr: Haqverdiyevin "Leyli v Mcnun" operasinin premyerasinda dirijorluq etmsinin sbblri. Görkmli yaziçi, dramaturq .Haqverdiyev musiqini sevn v gözl biln adam idi, uada v Bakida rq konsertlri tkil edirdi. uada htta "Mcnun Leylinin qbri üstünd" mövzusunda kiçik shnciyin quruluunu vermidi. (Bu shnciyi uaqliqda Üzeyir d örüb). Bütün bunlara baxmayaraq bir tarixi fakt adama tccüblü glir: Pekar musiqiçi, dirijor olmaya-olmaya, Haqverdiyev "Leyli v Mcnun"un ilk tamaasinda orkestri idar etmidir. Onu da xatirladaq ki, orkestrd rq altlrindn baqa -- skripka, violonçel, klarnet, fleyta kimi notlu partiyalari ifa edn altlr d vardi. Bu tamaada Haqverdiyev ilk v son df dirijor olmudur. Bundan sonra heç bir vaxt heç bir opera yaxud operettada orkestri idar etmyib. Bu mlum faktdir, amma onun motivlri v sbblri haqqinda heç yerd bir klm deyilmir... Bel olan surtd mn bu mlum fakti baqa bir mlum faktla laqlndirirm. -- "Leyli v Mcnun"un premyerasina iki saat qalmi tarznlr (Qurban Pirimov v irindn baqa) n üstünds mübahis edir v çixib gedirlr. Üzeyir by tcili surtd onlarin partiyalarini skripkalar üçün yazmali olur. Premyerada bstkar özü orkestrd skripka çalib. kinci tamaadan balayaraq operaya müllif özü dirijorluq edib. Baqa bir mlum fakt: O vaxt "slamiyy" mehmanxanasinda yaayan Üzeyir by operanin mqlrini d burda keçirirmi. Hmin vaxt Haqvediyev d bu mehmanxanada qalirmi v ilk operamizin yaranma prosesini müahid edirmi. Bütün bu faktlar haqqinda dqiq sndlr var. Bellikl bu müxtlif faktlari

174

bir-biriyl laqlndirrk Haqverdiyevin n sbbdn "Leyli v Mcnun"un premyerasinda dirijorluq etdiyini izah etmy çalimiiq. Bu izah sndlrl tsdiq olunurmu? Yox. Amma bu izahi tkzib etmk d müküldür. Onun gerçkliyini tsdiq edn sübutlar olmadii kimi, inkar edn dlillr d yoxdur. Bütün baqa yerlrd is hr hansi epizodun, dialoqun dqiqliyi ksizdir, dialoqlar bzi hallarda sözbsöz tarixi sndlrd hifz olunmu mtnl eynidir. nqilabdan qabaqki mtbuatda jurnalistlrin rylri d dqiq sitatlar klind verilir... Filmin bir janr xüsusiyytini d nzr çatdirmaq istrdim. Bu xüsusiyyt yalniz materialla deyil, hm d televiziya janrinin spesifikasiyla müyynlir. Fikrimc televiziya janri, bütün baqa snt növlrindn daha artiq imkan yaradir ki, bdii thlili publisist, elmi thlill üzvü vhdtd birldirsn... Hacibyli haqqinda filmi biz bstkar haqqinda tdqiqat kimi, film-esse kimi düünürdük. Essey xas olan srbst zaman v mkan keçidlri, dyimlriyl. sas qay -- Hacibyli taleyini v Hacibyli sntini drk etmk v dolun ks etdirmk idi. Bu mslnin hllin can atarkn, biz tamaaçini itirakçiya çevirmliydik -- yaradiciliq prosesinin, bstkar v onun ömrü, yaradicilii haqqinda düünclrimizin itirakçisina... Tamaaçinin fal itiraki -- mhz televiziya sntin xas olan sas chtdir... Filmd opera v operettalardan böyük parçalar olmaliydi. Axi film musiqili televiziya filmiydi...V nhayt film bdii olduuna gör aktyor oyunundan geni istifad olunmaliydi. Film-thlil, filmessenin xüsusiyytlrindn onun formasi doulurdu. srd Aparici olmaliydi, müllif düünclrini, Üzeyir ömrünün müxtlif mqamlarini rh edn, tamaaçini müyyn epoxalara daxil edn, nyis dqiqldirn, hansi yanliisa düzldn Aparici -- obyektiv olmaqla brabr emosional chtdn laqeyd, bigan d qala bilmzdi... hadislr öz replikalariyla, verdiyi qiymtlrl müdaxil etmliydi. Aparici obrazi filmin müxtlif laylarini bir vhdtd birldirir -- fikirlr, animlar, xatirlamalarla müxtlif hadislri, faktlari, personajlari, dövrlri bir-birin calayir. Odur ki, bzi epizodlarin mit mkani tamamil rtidir. Msln jurnalistlrin itirak etliyi epizodda biz sirf rti, neytral interyerdn ona gör istifad etdik ki, ideyalar, estetik v ictimai mövqelrin toqqumasini mit dekorlarindan knar bir raitd

175

verk, münaqi itirakçilarini sözün hrfi v mcazi mnasinda iri planda göstrk. Çoxlu tsviri materialdan -- fotolardan, karikaturlardan, killrdn v lbtt ki, kinoxronikadan geni istifad etmyimizin sbbi d bundadir. Bu prinsipdn çixi edrk, aktyorlar trfindn bdii kino qanunlarina uyun olaraq ifa ediln epizodlar kinoxronika kadrlariyla uzlair, bzn qovuur. Kinoxronika bdii parçalarin n drcd gerçk olub olmadiunu yoxlamaqçün bir növ lakmus kaizi, mhk daidir. Üzeyir Hacibylinin kinoxronika kadrlarinda hifz olunmu obrazi müyyn mnada onun rolunu oynayan aktyorçun meyardir. Bu sözü tarixi xslrin rollarini ifa edn baqa aktyorlara da amil etmk olar. Yni slind, filmd tarixd real mövcud olmami xslrin obrazlari yoxdur (Heç ny inanmayan jurnalistin -- "Skeptik"in rti ümumildirilmi surti -- istisnadir). Odur ki, aktyorlari seçrkn, adi tlblrdn baqa ifaçinin real tarixi personajla zahiri bnzyiin d diqqt edirik. Bütün çkili qrupumuz chd edirdi ki, filmimiz sözün yaxi mnasinda sndlilik xas olsun. Axi sndlilik Hacibylinin ilk operalari üçün d sciyyvi chtdir. Xalq musiqisindn, muamlardan sitatlar veriln bu ilk operalarimizi, tbir caizs, musiqili-sndli srlr adlandrmaq olar. Amma hr halda, sndliliy aludçilikl brabr, filmi yaradanlarin fantaziyasi müc olub qalmamaliydi. ksin, müyyn mnada sndli gerçklikdn imtina etmk d lazim idi. Fikrimi aydinladirim: inqilaba qdr "Leyli v Mcnun"da da, digr muam operalarimizda, müsiqili komediyalarimizda da bütün qadin rollarini, mlum olduu kimi kiilr ifa edirdi. Filmimizd bu tarixi fakti thrif etmdn (ilk tamaada Leyli rolunu gnc olan oynayib) biz eyni zamanda qadin obrazinin estetik gözlliyini göstrmk namin müyyn rtiliy l atdiq. Leyliyl bali shnlri sanki Üzeyir byin xyali tsvvüründ göstrdik. Axi, dorudan da orkestrd oturub skripka çalan müllif özü operani görmürdu, yalniz eidirdi. Bel hesab edk ki, eitdiyi musiqi sdalari onun tsvvüründ ideal Leyli obrazini -- mhz qadin ifasinda canlandirirdi. Ss gözlliyini, çada estetik zövq meyarlarini nzr alaraq biz Hacibyli musiqisini müasir vokalistlrin, orkestrlrin yüksk

176

sviyyli ifasinda tqdim edirik. Bütün istdiklrimizi, can atdiqlarimizi, arzuladiqlarimizi hyata keçir bildikmi, bilmdikmi -- bu bard söz, lbtt, mnim deyil, tamaaçilarindir. Mn is ancaq onu dey bilrm ki, böyük bstkarin fdakar ömrüyl, ölmz Üzeyir sntiyl mni daha da yaxinladiran, domaladiran, tkrarsiz Hacibyli dünyasina -- gözlliy qovuduran film minntdaram. Gerçkdn d Hacibyli dünyasi -- gözllik, ülvülük, nciblik dünyasidir. Üzeyir Hacibylinin müqdds surti ömrümün, mnvi hyatimin ayrilmaz hisssidir. Bu dahi insana qibt edirm. Onun müsiqisi ölmzdir. Üzeyir ömrünün verdiyi drslr -- son drc qiymtlidir. 1980-1985 P.S. 20-25 il bundan vvl yazilmi bu qeydlr bir lav etmk istyirm. "Üzeyir ömrü" ("Akkordi dolqoy jizni") sovet vaxtinda çkilmidi v tbii ki, böyük bstkarin bioqrafiyasinda önmli yer tutan bzi mqamlar filmd ks oluna bilmzdi: Üzeyir byin ilk Azrbaycan Cümhuriyytinin görkmli xadimlrindn biri kimi faliyyti, "Müsavat" partiyasinin üzvü olmasi, Ba redaktoru olduu "Azrbaycan" qzetind kskin antikommunist, anti-rus yazilari, nhayt müstqil Azrbaycanin himnini bstlmsi... Bütün bunlar tbii ki, o dövrd ks oluna bilmzdi. hmd Cavadin sözlrin bstlnmi, Türkiyd d çox populyar olan "Çirpinirdi Qara dniz" mahnisi, qardai Ceyhun Hacibylinin Parisd qalmasi v s. msllr d bu siradandir. Htta ks iarli faktlar -- Stalin v o zamanki sovet rhbrliyinin "Korolu" operasinin Moskva tamaasinda itirak etmlri v müllifi tqdir etmlri, Üzeyir byin Stalinl görülri, ona kantata hsr etmsi, müstsna hal olaraq bstkarin namizdlik müddti keçmdn bir baa Kommunist partiyasina üzv qdul edilmsi v bu spkidn baqa mtlblri d o vaxt heç cür açmaq olmazdi. Bu günün "icazli qhrmanlari": bs hmin mühüm faktlardan söz aça bilmirdinizs niy bu filmi çkirdiniz? dey irad tutacaq. Bel iradlara cavabim budur: Üzeyir by ilk növbd böyük bstkar idi. Onun özlliyi siyasi faliyytind deyil -- dahiyan musiqisinddir. Bizim mqsdimiz d üç saatliq filmin göstrilm müddtind tk Azrbaycan tamaaçilarini deyil --

177

SSR d yaayan bütün xalqlari bu ecazkar musiqinin bütün geniliyiyl, onun yaranma dövrü, mühiti v rtlriyl tani etmk idi (Film Moskvanin Mrkzi Televiziyasinin sifariiyl çkilirdi v ilk df d Ümumittifaq ekranda -- 1-ci proqramla göstrildi). Bu mqsd nail olduq. V bu gün, filmin yaranmasinin üstündn 25 il keçndn sonra hl d TV ekranlarimizdan dümyn "Üzeyir ömrü"nü seyr etdiyimiz zaman n azi ona mütssir oluruq ki, orda müvqqti itirils bel hr halda bü gün hsrti hamimizin qlbind ovunmayan uani, Cidir düzünü, sa bulaini görürük, nadir istedadlarini qoruya bilmdiyimiz o vaxtki "Qaraba bülbüllri"nin ssini eidirik, Qdir Rüstmovun unikal kadrlarina baxiriq. Amma onu da deyim ki, hr halda o dövrün senzurasini da aldada bildik. Filmd adi çkilms d musavatçi, siyasi mühacir Ceyhun byin d obrazi var. Tarixi faktdir ki, "Leyli v Mcnun"un premyerasinda bn Slam rolunu Ceyhun by ifa edib. Bizim filmimizd bn Slam rolunu ifa edn aktyor, hm shnd bu rolda görünür, hm d hmi tamaani yaradanlarin arasindadir. Bunu o vaxt birc rhmtlik Niyazi sezmidi. Filmin mslhtçisi kimi "Üzeyir ömrü"nü ona göstrnd qulaima: Bilirsn, ilk tamaada bn Slami kim oynayib? Ceyhun by -- dey piçildadi. -- Bilirm -- dedim v bununla da bu mövzuya bir daha qayitmadiq. Hr ikimizçün hr ey aydin idi. 3 dekabr 2005

178

BRNC SERYA Üzeyir byin xronikal kadrlari. O dövrlri ks etdirn xronikal kadrlar. Aparici bu kadrlari ekranda seyr edir, sonra üzünü kameraya -- tamaaçilara tutaraq danimaa balayir: --Siz bir insan ömründün danimaq istyirik. Dahi Azrbaycan bstkari Üzeyir Hacbylinin ömründn. Onun dostlarindan v silahdalarindan daniacayiq, o adamlardan ki, Üzeyir byl birlikd rqin ilk musiqi teatrini yaradirdilar. Bu dövr haqqinda siz uanin bdi dalari v melri, Bakiniin köhn evlri, küçlri, kinoxronika kadrlari, saralib solmu fotolar, mktublar v sndlr daniacaq. tirakçilarin özlri d söhbt qoulacaqlar. Sarabski, rblinski, Maqomayev, Zülfuqar Hacibyli, övkt xanim Mmmdova. Bir d özü -- Yzeyir Hacibyli. Aparicinin bu sözlri sslndikc biz xronika kadrlarini v adlari çkiln adamlari görürük -- hm onlarin xronika kadrlarinda ks olunmu surtlrini, hm d bizim filmimizd onlari oynayan aktyorlari. Aparici: --Qirx ildn çox Üzeyir by Bakida yaayib yaratmidir. Onun qhrmalari bu hrin bdi sakinlri olmular. Bu hrd onun müsiqisi daima sslnck. Uzeyir Hacibylinin srlri ifa olunan konsert v teatr binalari, afilr, "Arin mal alan" personajlarinin barelyeflri. Aparici Akademiyanin binasi qarisinda dayanib. Aparici: --Günl dolu bu iiqli günd mn baqa bir günü xatirlayiram -- 48-ci ilin aci, tutqun noyabr gününü. Böyük bstkarla vidaladiimiz günü. Yadimdadir o gün dfn mrasimind Bülbül Üzeyir byin "Snsiz" qzl-romansini oxudu. Sndli kadrlar: Üzeyir byin dfni, Akademiyanin binasinda tabutun yaninda fxri qaravulda duranlar. Bülbül "Snsiz"i oxuyur. Ekranda yazi: UA uanin qala divarlari v ümumi mnzrsi fonunda Aparici:

179

--uadayiq. Acabdid doulmu Üzeyir uaqliini uada keçirmi, xalqinin musiqi xzinsin ilkin burda qovumudur. Üzeyir Hacibylinin vtnini görmdn, sntinin qaynaqlarina bld ollmadan onun musiqisinin sehrini v möcüzsini drk etmk çtindi. uanin müxtlif mnzrlri -- Cidir düzü, Da alti çayi, Qirx pillkan, sa bulai, Skili bulaq, rimgldi, Xzn qayasi, Topxana mesi... Aparici: --lk parlaq hyat tssuratlarini bu hrd aldi. Gözlrini açib bu dalari, drlri, bu melri, bulaqlari görüb v ömrünün axirina qdr qlbind tbit eqini yaadib. Xalqinin srlrdn bri yaratdii bu nvalari. nmlri ilk df burda eidib v hyatiin son günündk onlara sadiq qalib. Bu hri haqli olaraq Qafqazin konservatoriyasi adlandirirlar. ua bir çox mhur musiqi xadiminin vtnidir. uada Üzeyir byin indi muzey olmu evi. Çoban tütyinin ssi eidilir. Hasarin o biri trfind 15-16 yali qiz (rti olaraq ona "Leyli" deyk) aacdan asilmi yellnçkd yellnir. Yellnck onu yüksy qaldiranda qizin gözl çöhrsini açiq mavi sma fonunda görürük, yellnçk aai ennd hasarin dalinda görümz olur. Hasarin bu üzündn onu 10-12 yali olan uai -- Üzeyir -- seyr edir. Bir-birin gülümsünürlr. Kadr arxasindan qadin ssi eidilir. Üzeyirin anasi: --Üzeyir! Üzeyir, atan glib. Balaca Üzeyir: --Ata, ata! -- dey darvazadan hyt girmi atasi bdülhüseyn trf atilir. Anasi, qardalari da bdülhüseyn kiiy trf qaçiirlar. Hamisi birlikd ev girirlr. Evin divarinda muzey lövhsini görürük. Aparici: --Üzeyirin atasi bdülhüseyn Acabdid knd mirzsi idi. uadaki evlri Xan qizi Xurid Banu Natvanin malikansiyl qonu idi. Balaca Üzeyir dostlariyla uanin küçlriyl addimlayir. Dayisi Aalar by d onlarladir. r qarian vaxtdir. Gövhr aa mscidinin minarsindn azan ssi eidilir.

180

Üzeyir (heyranliqla): --N gözl oxuyur. Aalar by: --Haci Hüsüdü. Bir vaxtlar Qarabain n mhur xanndsi idi. Mollalar göz verib iiq vermirdilr ona. Hcc getdi, gldi, qayidandan sonra daha oxumur, ancaq zan çkir. Üzeyir: --N gözl ssi var... Aalar by: --Sabah sizi sa bulaina aparacam -- Qarabain n yaxi xanndlrin qulaq asarsiniz. Aalar by, Üzeyir, uaqlar arabayla sa bulaina trf gedirlr. Aalar by onlara n is daniir. Aparici: --Bu Aalar by liverdibyovdur... Yzeyirin dayisi. Sonralar Üzeyir by onu özünün ilk musiqi müllimi adlandirib. Menin müxtlif trflrind qurulmu musiqi mclislri, Aalar by, uaqlar bir-bir onlarin yanindan keçir, xanndlrin, Gülabli aiqlarinin çalib oxumalarini dinlyirlr. Mclislrin birind xannd zil qalxib. Bir nfr mclis nrdivan gtirir, hami gülüür. Balaca Üzeyir: --Bunlar ny gülür, nrdivani niy gtirib? Aalar by d gülür: --Zarafatlarindan qalmirlar da qarabalilar. Nrdivan gtiriblr ki, xannd zildn bm yen bilsin...Bax, görürsnmi, bu cavanin güclü ssi var, amma hl tcrübsi azdir, tarzni da naidir. Odur ki, el zildc iliib qalib. Dinlyicilrdn biri: --Bundan uzun nrdivan tapmadin? Yali tarzn tariyla mclis glir, xanndnin yanina oturur, çalan tarzn qoulur. Aalar by: --H, Mdli Cmil gldi, indic ustaliqla xanndni prdprd aai yendirck. Menin baqa bir gusind d mclis qurulub. Muam oxuyan xannd birdn oxumasina ara verir, tarzn v kamançaçi da çalmirlar. Mclisd, xalçanin üstünd barda qurmu tacir :

181

--N oldu, niy dayandiniz, niy çalib oxumursuz? Tarzn: --Eitmirsn Mdi, Cabbar oxuyur. Tacir: --N olsun, Cabbar oxuyur özüyçün, sn d oxu bizimçün. Xannd: --Cabbar oxuyan vaxti oxumaq günahdi. Tacir cibindn xeyli pul çixarib xanndnin cibin qoymaq istyir. Rixndl: --Blkm indi gunah olmadi, h, oxu, bizi feyziyab el... Xannd pulu qaytararaq: --Mdi, bax bütün bu meni d biz bailasan yen Cabbar oxuyan vaxt biz azimizi açmariq. Baqa bir mclisd Cabbar Qaryadiolu Mnsuriyy oxuyur. Üzeyir, uaqlar, Aalar by onu heyranliqla dinlyirlr. Bu mclisdn bir az arali, amma eyni kadrda Aparicini görürük. Aparici: --Cabbar Qaryadiolu uzun ömür sürdü v hyatinin son günlrincn oxudu. Yetmi iki yaindaykn Cabbarin Hüzzal oxumasi çoxlarinin yadindadi. Tarzn Qurban Pirimovun müayitiyl. Sndli kadrlar: Cabbar Qaryadiolu oxuyur, Qurban Pirimov onu tarda müayit edir. Aparici: Bu kadrlar lli ildn sonra çkilck, indi is... Xronikadan filmimizin kadrlarina keçirik. Aparici: --ndi is Cabbar gncdir, ssinin, sntinin, öhrtinin çalayan çaidi. Bu gün onu dinlynlrin içind bir gnc d var. Mclisd rq qiyaflrindki adamlarin arasinda avropasayai geyinmi bir gnci görürük. Aparici: --Bu glcyin mhur yaziçisi, dramaturqu bdürrhim by Haqverdiyevdir. Peterburqda ali mktb tlbsidir, vtn, uaya, yay ttilin glib. Yen Üzeyirgilin hytindyik. Hasarin o biri trfind qiz -- "Leyli"--yellnçkd yellnir. Üzeyirl bir-birin baxib gülümsünürlr. Qonu evin qapisindan çadrali qadinlar çixir. "Leyli" d onlarin

182

arasindadir, amma üzü açiqdir. Onlara qari gln kii qzbl qadinlara v "LeyliUy baxir: --Bu ndi bel? -- dey "Leyli"nin üstün qiqirir --evdn bu sayaq niy çixirsan?Daha balaca deyilsn axi, çadran hani, -- yalniz gözlri görünn qadinlardan birin trf dönür: -- Bs snin gözün hardaydi?Lap abrinizi itirmisiz. Tez ol, get baina çadra sal. Kii hyt girir, qzbl yellnçyi aacin budaindan açir. "Leyli" tpdn dirnaa çadraya bürünmü halda bayaqki qadinlara qoulur. uanin küçlriyl cavan arinmalçi addimlayir v çairir: --Arin mal alan, ay arin mal alan, hey! Hardasiz, arin mal var ha... Alin, tez olun, bafta, tafta, ipk, quma, Glib bayaqki hirsli kiinin qapisinin azina çixir. Uzeyir pncrdn onu izlyir. Hirsli kii qapini açib, arinmalçini qovur: --til burdan görüm, burda n itin azib? Arinmalçi: --Dedim blk mal almaq istyn oldu. --til burdan dedim, bir d gözüm sni burda görmsin... Aparici: --Üzeyir Hacibyov glckd yalniz böyük bstkar kimi deyil, istedadli komediyanvis kimi d taninacaq. Musiqili komediyalarinin librettosunu özü yazacaq. nnvi Mdi bad obrazini xatirladan tacir dükaninin qarisinda oturub. Yumurta satan ona yanaib yumurta tklif edir. Mdi kiçik bir hlq götürür v yumurtani ordan keçirir, sonra yumurta satana: --Gd, bs sn bilmirsn ki, bax bu hlqdn keçn yumurtani Mdi bad dünyasinda almaz -- deyir. -- Götür get Satici heybsindn baqa, daha iri yumurta çixarib hlqy salir -- Mdi -- deyir -- heç gör bu keçir. Mdi: --H, bu baqa msl trafdakilar gülüürlr. Balaca Üzeyir d onlarin arasindadir. Aparici: --Üzeyirin dramaturji itstedadi da bu hrd oyanirdi... Zarafatlar, ltiflr, bamz sözlr mühitind... Dörd olan -- Üzeyir d onlarin arasindadir -- Xan qizinin divarlari yaninda müam oxuyur. Xan qizi Natvan bu sslri eidib

183

bir müddt qulaq asir, sonra yava-yava qapidan küçy çixir. Onu görn uaqlar cld qaçib gedirlr. Birc Üzeyir qalir. Natvan onu yanina çairir. --Görürm, sn qoçaq uaqsan, hami qaçdi, sn qaldin. Adin ndi? --Üzeyir. --bdülhüseynin olusan? irin baci daniib mn sndn. Deyirdi ki, yaxi kil çkirsn, amma snin gözl d ssin varmi. Mni taniyirsan? --lbtt. Siz Xan qizi Xurid Banu Natvansiz, er yazirsiniz, hrimiz su çkdirmisiniz. --hsn, brkallah. Mn, snin kimi kil d çkirm. killrim baxmaq istyirsn. --styirm. --Gl gedk...Göstrim sn. Ntvan rsmlri v erlri toplanmi albomunu Üzeyir göstrir. Aparici onlara yanair, albomu götürür. Aparici: --Bu albom qalib, Natvanin rsm dftrind onun öz liyl çkdiyi zrif killr v gözl xttiyl yazdii erlr hifz olunub. Qribdir ki, bu balaca dftr d itmyib --baqa bir mktbli dftrini göstrir -- Bu da balaca Üzeyirin dftridir -- o da ilk hekaylrini bura yazib, ilk rsmlrini bura çkib... Cidir düzü. ki nfr söhbt ely-ely burani dolairlar. Bunlardar biri Cabbar Qaryadiolu, o biri bdürrhim by Haqverdiyevdir. Cabbar : --Qorxuram bir ey çixmaya bdürrhim by, axi mn xanndym, artist deyilm. Haqverdiyev: --Sn deyn bir artistlik grk deyil. Kiçik bir shncikdir -- Mcnun Leylinin mzari bainda...Sn ki Füzulinin sözlrin muam oxuyursan...Hmim muami oxuyacaqsan... nthasi Xandmirov teatrinin shnsind... Vsslam... Uzaqdan uaqlarin -- ("Qaraba bülbüllri"nin) oxumalari eidilir. Cabbar: --Eidirsn? Eidirsn nec oxuyurlar? Haqverdiyev:

184

--Uaqdirlar, hl lap uaqdirlar. Cabbar: --Bilirsn bdürrhim by, bizim Qarabada uaqlar el beikd alayanda muam üstünd alayir. Haqverdiyev gülür. --Görürsn? Sn d kiçik bir shncikd oxumaqdan çkinirsn. Gl el bax bu uaqlari da tamaamiza clb edk. Xor oxusunlar, h... Cabbar: --Sn biln yaxidi... uada teatr binasi. Aparici bu binanin qarisindadir. Aparici: --1897-ci ilin avqustunda Xandmirov teatrinin shnsind tamaa oynandi, daha dorusu bir shncik -- Mcnun Leylinin mzari bainda. Teatrin shnsi... Shnd ba dai. Shn arxasinda Haqverdiyev uaqlarla -- Üzeyir d onlarin arasindadir-- mq edir. --Uaqlar, diqqtl qulaq asin -- deyir. -- Mn iar vern kimi haminiz bir yerd oxuyun, mq eldiyimiz havani, bildiz? Uaqlar: --Bildik. Shncik balanir. Cabbar Qaryadiolu Mcnun rolunda -- ynind cir-cindir paltar, saçi-saqqali bir-birin qarimi halda Leylinin qbrinin üstünd oxuyur. Aldii güclü tsirdn balaca Üzeyirin sanki dili tutulub. Haqverdiyev iar vernd uaqlar xorla oxuyur. Üzeyir oxumur. Haqverdiyev Üzeyirin oxumadiina, doluxsunmu gözlrin diqqt edir. Cabbar oxumasini bitirir. Salonda alqilar qopur. Haqverdiyev (mmnun halda) -- hsn uaqlar, siz d yaxi oxudunuz. Uaqlardan biri: --Amma Üzeyir heç oxumadi. Haqverdiyev diqqtl Üzeyirin kdrli siftin baxir: --H -- deyir -- Üzeyir dorudan da oxumadi. Hmin teatrin salonu indi bodur. Yalniz aparici burdadir. Aparici: --Çox illrdn sonra Üzeyir Hacibyli bel yazacaq: --lindki kitabi açib oxumaa balayir: -- On üç yainda olarkn doma

185

hrim uada tamaadan bir shn gördüm. Mcnun Leylinin mzari bainda. Bu shn mni o qdr hycanlandirdi kt, bir neç ildn sonra Bakiya glib opera yazmaq fikrin düdüm. Üzeyirgilin evinin qarisinda fayton dayanib. Anasi, ail üzvlri Üzeyiri Qoriy yola salirlar. Atasi faytonçuya deyir: --Demli bildin d. Çox xahi edirm Yevlaxda Tiflis qatarina mindirrsn. Tiflisd qabaina çixacaqlar. Üzeyir, çatan kimi mktub yaz. --Yaxi. Anasi: --Özündn muayat ol. Yaxi yol! Ardinca su atir. Fayton uanin dolama yollariyla irlildikc balaca Üzeyirin yaddainda müxtlif xatirlr canlanir -- sa bulainda musiqi mclislri, azan vern Haci Hüsü, balaca xannd dostlari, Cabbar Qaryadiolu Mcnun rolunda, yellnçkd yellnn "Leyli" v sonra boalmi yellnçk... Aparici da faytonun arxasinca baxir: Doma hrindn ayrilirdi, uaqliindan ayrilirdi. uaya hl çox sfrlr glck, amma daha qonaq kimi. uayla vidalairdi, uanin öhrtini daha da ucaltmaq üçün. Uzaqdan "Qaraba bülbüllri"nin oxuduu muam eidilir -- bir müddt bu musiqidn aralanirdi, onu qlbind daima yaatmaq, bdildirmk üçün... Ekranda yazi: QOR Aparici Qori seminariyasinin qarisinda dayanib. Aparici: --1899-cu ild Üzeyir Qori müllimlr seminariyasina daxil olur v 1904-cü ild orani bitirir. Qori seminariyasi rus dili müllimlri hazirlayirdi, amma bu seminariyada musiqi fnlri d keçilirdi -- fortepianoda, skripkada, baqa altlrd çalmai öyrdirdilr. Seminariyanin koridorunda buranin mzunlarinin killri asilib. Onlarin arasinda Nriman Nrimanovun, Mirz Clil Mmmdquluzadnin, Üzeyir Hacibylinin, Müslüm Maqomayevin killrini d görürük. Aparici hmin lövhnin qarisinda dayanib. Aparici: --Üzeyir oxuduu kursun agirdlri xüsusi müsiqi qabiliyytin malik idilr. llah da Üzeyir v Müslüm Maqomayev... Aparici Qori seminariyasinin arxivind qovluqlari vrqlyir.

186

Qovluqlarin birini açir. Aparici: Bu qovluq Qori seminariyasinin arxivind saxlanilir. Budur Üzeyir Hacibyovun xasiyytnamsi. Qisaca: Qabiliyytlidir, rftarlidir, kil çkmyi v kitab oxumai çox sevir. llik qiymti be. 1900-cu il dekabrin 3-n aid qeyd: Üzeyir Hacibyov öz ana dilind danidii üçün tnbeh edilmidir. Üzeyir byin ömrü boyu eitdiyi haqsiz tnbehlrin bu yqin ki, siftsidir. kinci qeyd: Üzeyir Hacibyov ifad yazisinda öz arzusunu bel bildirmidir: doma ana dilind hesab v çorafiya drsliklri trtib etmk istyir. Bir neç ildn sonra bu arzusunu hyata keçirdi: hesab drsliyi v lütlr trtib etdi, sevdiyi yaziçi Qoqolun "inel" srini ana dilin çevirdi. Foto atelyed Üzeyir, Müslüm, Hnfi v li Terequlovlar. Fotoqraf: --Ayn moment --dey dördünün bir yerd klini çkir. li Terequlov kameraya, tamaaçilara müracitl daniir: --Üzeyirin musiqi qabiliyytin hamimiz mat qalmidiq, Çoxssli Avropa sistemin bld olmayan Üzeyir drhal ikinci, üçüncü sslri qavraya bilirdi. rq motivlrini d ondan yaxi ifa edn yox idi. Aparici: --linin böyük qardai Hnfi Terequlov bolevik idi, Qori seminariyasini onlarlan bir neç il qabaq bitirmidi. Terequlovlarin kiçik bacilari is bir neç ildn sonra Üzeyir v Müslüm r getdilr.... Dördünün bir yerd çkdirdiklri kil canli kadrdan fotoya çevrilir. Sonra yen canli kadrda Terequlovlar, Üzeyir, Müslüm birbiriyl görüüb vidalairlar. li Terequlov: --1904-cü il iyunun vvllrind seminariyani bitirdik v birbirimizl vidalaib tyinat yerlrimiz yollandiq. Müslüm Maqomayev imali Qafqaza, Bekoviç kndin getdi. Bizim musiqi müllimimiz Mixail Leontyeviç Pekker Müslüm bir skripka bailamidi. imali Qafazda aul. Qarli qi gecsi. Yatmi kndin mnzrlri fonunda skripka ssi eidilir. Müslüm öz otainda, odunla qalanmi sobanin yaninda skripka çalir. Sonra skripkasini bir yana qoyub mktub yazmaa balayir. Kadrarxasi ssi eidilir:

187

--ziz müllimim Mixail Leontyeviç. Tale mni ucqar bir aula atdi. Yegan tsllim sizin mn hdiyy verdiyiniz bu taxta parçasidir. Aparici: --El bu zaman Azrbaycanda, baqa bir ucqar kndd --Üzeyir Hacibyli müllimlik edirdi. O, Hadrut kndin tyinat almidi. Oradan Baki qzetlrin ilk mqal v felyetonlarini göndrirdi. 1905-ci il, Bakida inqilab imklrinin gurultusu eidilirdi v Üzeyir bütün varliiyla ora, böyük hr can atirdi, Yeni Azrbaycan mdniyytinin -- XX sr mdniyytinin tml dalari orda qoyulurdu... Ekranda yazi: BAKI Üzeyir Hacibyli faytonda Baki küçlrindn keçir. Filmin bu kadrlari köhn Bakinin sndli kadrlariyla calanir Külkli hr, o vaxtki geyimlrd kiilr, çadrali qadinlar, çri hrin o zamanki mnzrlri. Sonra Aparicini Sabir bainda, böyük airin heyklinin yaninda görürük. Aparici: --Bax burda, böyük Sabirin heykli ucalan bu yerd vaxtil "Hyat" qzetinin redaksiyasi yerlirdi. 1905-ci ild Bakiya gln Üzeyir Hacibyli Bibiheybt mktbind müllim ilyir, eyni zamanda qzetlrl mkdaliq edirdi. Üzeyir redaksiyada masa arxasinda oturub kaizlara baxir. Qarisinda heç ny inanmayan jurnalist ylib. Onu rti olaraq "Skeptik" adlandiraq. "Skeptik" jurnallari, qzetlri vrqlyir. "Skeptik": --Üzeyir, bax! "Molla Nsrddin"i d baladilar. Üzeyir: --Dumani baladilar, "Molla Nsrddini" baladilar. Frq ondadir ki, Dumani çarin mriyl baladilar, "Molla Nsrddin"i is çara veriln danoslarin sasinda... -- lindki "Molla Nsrddin" jurnalini vrqlyir -- lbtt balayacaqlar. Gör burda n qdr qirmizi rng var. Bizim hökümt d qirmizi rngdn qorxan kimi heç ndn qorxmur. "Skeptik":

188

--Baho! Burda sndn d yaziblar ki... Üzeyir: --N yaziblar? "Skeptik": --Yazir ki, Üzeyin yazilarindan özg bir iy glir. Üzeyir (xarakter hrktiyl lini bilarina çkir): --Bu cnabdan xahi etmk lazimdir ki, bundan sonra mnim yazilarimi iylmsin. "Skeptik" gülür . Bibiheybt mktbind. nspektor mktbin dhliziyl keçir, siniflrdn birinin qapisini açir. Yanindaki kömkçisindn soruur: --Sinifd müllim yoxdur, kimin drsidir? --Hacibyovun. --Bs özü hardadir? Kömkçi göstrir. nspektor pncrnin qarisinda, arxasi biz trf dayanmi adami göstrir. Bu Üzeyirdir. nspektor arxadan ona yanair v eidir ki, Üzeyir bir melodiya züm-züm edir. Üzeyirin xyalinda uada gördüyü tamaa -- "Mcnun Leylinin mzari bainda" shnciyi canlanir. nspektor (tccüb içind): --Üzeyir by, drs balayib. Yzeyir (sanki xyallardan ayilmi kimi): --H?Bli, bli, lbtt. Bu saat gedirm. Sinf trf addimlayir. Üzeyir yen redaksiyada, masa arxasindadir. Materiallari redakt edir. "Skeptik" hövlnak otaa daxil olur --Üzeyir, heç bilirsn kim glib bizim redaksiyaya --Hsn by... Üzeyir (kaizlardan ayrilaraq): --N?Kim?Hansi Hsn by? "Skeptik": --Hsn by Zrdabi! Redaksiyanin pillknlriyl nurani siftli bir kii aramla yuxari qalxir -- Hsn by Zrdabi. Arvadi Hnif xanim onun qolundan tutub. Aparicinin kadrarxasi ssi: --O publisist, demokrat, darvinist alim idi. Teatrimizin sasini qoyanlardan biri v ilk qzetimiz "kinçi"nin yaradicisi idi. Moskva

189

Universitetini bitirmidi, Mirz Ftliyl dostluq edirdi, Lev Tolstoyla mktublairdi... Zrdabi v xanimi redaksiya otaina daxil olurlar. Üzeyir ayaa durub onlari salamlayir. Hsn by: --Demli o mhur Filanks -- Üzeyir snsn?Oxuyuram felyetonlarini, bd deyil... Üzeyir: --Sa olun Hsn by. Hnif xanim: --Sizi, cavan jurnalistlri Hsn by öz doma balalarindan çox istyir. Bütün yazilarinizi oxuyur, hrçnd ki, hkimlr oxumai ona qadaan ediblr. Bütün tamaalariniza gedir... Hsn by: --Hrçnd hkimlr bunu da qadaan ediblr... Hnif xanim: --Bu gün d evd saxlaya bilmdim. Üzeyir: --Buyurun, ylin. Hsn by (Üzeyir by kaiz uzadaraq): --Sizin qzet üçün bir yazi gtirmim. Üzeyir alib oxuyur: --"Bizim nmlrimiz" Hsn by: --Bli, dedim bir nmlrimizdn yazim. Bir vaxtlar "kinçi"d airlrimiz xitab etmidim ki, xalqin karina gln, onun trbiysin yarayan nmlr yazsinlar. Yadimdadi, birc rhmtlik Seyid zim elm, thsil bard bir neç er yazmidi. Bu nmlri cm edib Tiflis sansora göndrdik, amma bizlrd not olmadiina gör havalarini yaya bilmdik. Bir yandan da eytançiliq eldilr... Üzeyir: --Bli, bunu yaxi bacaririq, Molla Nsrddin demikn eytançiliq yarilari keçirilsydi biz müslmanlar birinci yer çixardiq. Hsn by: --Yadimdadi, "kinçi"nin nrin balayanda günd mndn danos yazirdilar -- jandarm polkovnikin, qubernatora, srdara, Allah bilir daha kim...

190

"Skeptik": --Amma "kinçi" bizim birinci qzetimiz, cmi Rusiyada ilk v o vaxt yegan müslman qzeti idi... Hsn by masanin üstündki jurnal-qzet qalaini göstrir: --Amma indi, maallah gör n qdr qzet-jurnal çixir. Teatr sahsind d bir canlanma var. Bir neç tamaaya baxdim. Bd deyil. Qirx il bundan qdm Mirz Ftli rhmtlik "Tmsilat"ini mn göndrmidi v xahi elmidi ki, pyeslrindn birini agirdlriml oynayim. "Haci Qara"ni seçdik, Ncf Vzirovla, Adigözl Goraniyl bir yerd tamaaya qoyduq. Haçandi bu, dayan görüm... Hnif xanim: --1873-cü il, martin 12-d, zizim. Hsn by: --Bli, bli... "Skeptik": --Hsn by, Mirz Ftli rqd ilk pyeslri yazdi, siz onlari ilk df shnd oynadiz. ndi is Üzeyir by (azaciq rixndl) ilk operamizi yaratmaq fikrin düüb. Hsn by: --Dorudan? Üzeyir: --Bli, çoxdandi bu fikir baimdan çixmir. Mhur srlrdn birini götürüb musiqi trtibati vermk istyirm. Hsn by: --Yaxi fikirdi. Sn el tamaa yarat ki, itirak ednlr oxusun... Üzeyir: --El mnim d mqsdim budu. Hsn by: --Bs hansi sri götürmk istyirsn? Üzeyir: --Füzulinin "Leyli Mcnun"unu. Hsn by: --Çox gözl. Sn müvffqiyyt arzu edirm. Mütlq premyerana glcm, mütlq. Fxri xiyabanda Hsn by Zrdabinin mzari. Mzar üstünd güllr. Aparici: --Bu arzusuna çatmadi Hsn by Zrdabi. "Leyli v Mcnun"un ilk tamaasindan ay yarim qabaq vfat etdi.

191

Üzeyir köhn Bakinin küçlriyl addimlayir. Glib su budkasinin yanina çixir. Budkada Hüseynqulu Sarabski su satir. Belin tuluq almi hamballar Hüseynquluya pul verirlr, o krani açir v hamballar tuluqlarini doldurub gedirlr. Üzeyir by bir qdr tccüb içind bunu knardan müahid edir. Növbdki axirinci hambal gedndn sonra bir müddt bo qalmi Hüseynqulu zümzüm etmy balayir. Üzeyir gülümsünür v ona yanair. --Salam -- deyir. --leykssalam. --Hüseynqulu Sarabski sizsiz? --Bli. --Dünn axam sizi "lmnsur" tamaasinda gördüm. "Hicazi" yaxi oxudunuz. Hüseynqulu aci bir istehzayla: --H... Gündüzdki görürsüz nyl mulam. Neylysn, bizim zmand müslman artistinin günü-güzrani budu. Bir yerdn qazancin olmasa dolanmazsan. Sarabski budkadan çixir. Üzeyir lini uzadir: --Tani olaq. Üzeyir Hacibyli. Jurnalistm. Sarabski: --Çox adam. Üzeyir: --Sizin tamaa haqqinda yazmaq istyirm. Sarabski: --Onda onu da yazin ki, dünn yen bizi hdlyirdilr. Canimizi qurtarmaq üçün dal qapidan qaçmali olduq. Bayaqdan bri su kraninin açilmasini gözlyn hambal: --N oldu? -- deyir. Üzeyir: --Yaniniza glmkd baqa mqsdim d var. Mn bir opera yaziram -- "Leyli v Mcnun". styirm ki, Mcnun siz olasiniz. Nec, razisiniz? Hambal: --Yaxi, bu suyu vercksn ya yox? Sarabski (kdrli tbssüml): --Hara tlsirsn, qaça-qaçdir? -- dey budkaya keçir, krani açir,

192

sonra Üzeyir müracitl: -- Raziyam. -- deyir. Sarabski köhn küçlrin birind, divarinda "Hüseyn rblinski bu evd yaayib" sözlri yazilmi xatir lövhsinin qarisinda Hüseyn rblinski il rastlair. Sarabski: --Mn el siz glirdim Hüseyn. ndic Üzeyir Hacibyliyl söhbt edirdik, "Leyli Mcnun" operasi yazir. rblinski: --Opera? --Bli. Mn d tklif etdi ki, Mcnun rolunda çixi edim. styirik tamaanin rejissoru sn olasan. --Maraqlidi. Düzdü mn indiy qdr opera tamaaya qoymamiam. Sarabski: --Gedk Üzeyir byin yanina, "slamiyy" mehmanxanasinda qalir. Daniaq, mslhtlk. Aparici Bakinin müasir Hüsü Haciyev küçsind. ndi yaayi evi olmu binani göstirir: --Hmin bu bina indi yaayi evidir, o vaxtlar "slamiyy" mehmanxanasi bu evd yerlirdi. Otuz birinci nömrd Yzeyir Hacibyli yaayirdi, "Leyli v Mcnun" operasini burda yazirdi v ilk mqlr d burda keçirdi. "slamiyy" mehmanxanasinin giriind lind skripka qutusu olan li Terequlov dayanib. llrind müxtlif musiqi altlri olan bir neç nfr d glir, li Terequlovla salamlaib içri keçirlr. e bili qorodovoy onlara übhyl baxir. Mehmanxanada Üzeyirin otai. Çoxlu adam var. Haqverdiyev otaa daxil olur: --Dostlar -- deyir -- görürm yeriniz çox darisqaldir. "Skeptik": --ndi Hnfi Terequlov xoru gtirck, onda burda heç trpnmk mümkün olmayacaq. Haqverdiyev: --Mnim otaim daha genidir. Qonuluqdayiq. Buyurun ora. Aparici: --Yaziçi bdürrhim by Haqverdiyev bax belc "Leyli v Mcnun" operasinin yaranmasina clb oldu. Mehmanxananin qarii. Hnfi Terequlov xorun itirakçilariyla mehmanxanaya girir.

193

Bili qorodovoy laltisini yanina çairir: --Kajetsya opyat sobirayutsya v tridsat pervom nomere. di, prover, potom doloji mne. Mehmanxana nömrsind, ifaçilardan birinin -- li Teruqulovun lind skripka var, kameraya -- tamaaçilara üz tutaraq daniir: --Üzeyirin dostlari, Qori seminariyasindaki yoldalari opera yaratmaq fikrini böyük hvsl qariladilar. Orkestr ümumi rhbrliyi Üzeyir özü edirdi. Birinci skripkada çalmaq rfi mn nsib oldu. Üzeyir musiqiçilrl mq edir. "Leyli v Mcnun" operasinin üvertürasi unison çalinir. Birdn Üzeyir mqlri dayandirir: --Olmadi, olmadi...Durun. Bir d badan... Tarzn: --Daha neç krm olar? Bir qiraqda oturub onlara tamaa edn Haqverdiyev: --zizim, el mq onunçundur da... Tarzn: --Mn tlsirm. Axam sa byin toyunda çalmaliyam. Haqverdiyev: --Darixma, çatarsan -- Üzeyir -- Üzeyir, sn iind ol. Mqi mn apararam. Üzeyir lindki notlarda n is düzlilr edir. Haqverdiyev musiqiçilr dirijorluq edir. Üzeyir tccübl ona baxir. Haqverdiyev: --Vssalam, qurtardi getdi. Üzeyir: --bdürrhim by, dem siz mlli bali dirijormusuz. Haqverdiyev (tbssüml): --Mn ualiyam Üzeyir, uali olasan, musiqidn az-maz bain çixmasin?... rblinski v Sarabski çrihrin küçlriyl addimlayirlar: rblinski: --vvl gl görk hadis n vaxt cryan edir. Füzulinin poemasi dörd yüz il bundan qabaq yazilib...Ondan da abaq bu mövzunu Nizami yazib. Sarabski: --Füzulidn dörd sr vvl.

194

--Tamamil dorudur. Demli bu hvalatin yai azi-azi skkiz yüz ildir, vaxtini müyyn etdik... Mcnun rbc dli demkdir. Sarabski: --Mn dlilr göz qoymaa balamiam. Onlarin hrktlrin, rftarlarina... rblinski: --Yox, yox, Hüseynqulu. Mcnun el bel adi dli deyil. O eqin, mhbbtin dlisidir. Daha dorusu trafdaki adamlar, küt, nadan, cahil adamlar onu dli hesab edir. Onun Leyliy böyük sevgisini baa dü bilmirlr. Sarabski: --Oyl srmstm ki, idrak etmzm dünya ndir, mn kimm, saqi olan kimdir, meyi shba ndir? Mehmanxana otai. Üzeyir, Sarabski, rblinski, Haqverdiyev v baqalari. Üzeyir (rblinskiy): --Hüseyn , snin artistlrin ns yubanirlar. rblinski: --Üzeyir, zizim, sn mgr bizim artist tayfasina bld deyilsn. Axamlar artistdirlr onlar, gündüzlr is hrsi bir il çöryini qazanir. Darixma, indi dükanlarini balayib mq glcklr. "Skeptik": --And olsun Allaha, qrib adamlarsiz. Yni dorudan el güman edirsiz ki, bu iinizdn bir ey çixacaq? Pulu hardan tapacaqsiniz? lbisni, qrimi, rekviziti hardan alacaqsiz? Antreprenyör n vercksiz? Hansi puldan? Pulsuz heç n ba tutmaz, özünüz d bilirsiz. Qapiçidan tutmuq afilri yapidirana qdr hami sizdn pul istyck. Bs dekorlar? Dekorlar? rbistan shrasinin vzind siz olsa-olsa quru bir budaq vercklr. rblinski: --Zrr yoxdu... ndiy qdr bir thr baimizi girrmiik, indi d bir ey fikirlrik... "Skeptik": --Bli, el baimizi girryirik. Bs paltarlari hardan tapacaqsiz? rblinski: --Bu id Sarabskinin yaxi sritsi var... Sarabski: --Yox. yox, bailayacaqsiz...

195

Haqverdiyer: --Ndir ki? Sarabski: --Bir df evdn hansi tamaayçüns arvad paltari gtirdim. Baima bir oyun açdilar ki... Shnd adimizi batirdiin bs deyil, indi d bizi bu cür biabir edirsn, pal-paltarimizi camaata göstrirsn? Canimi gücl qurdardim. Odu ki... mndn kömk gözlmyin... rblinski: --Bilarini da onunçün qirxdirmir da... Deyirm ona ki, artistin sifti grk tmiz olsun -- bisiz-saqqalsiz... stniln qrimi elmk mümkün olsun... Sarabski: --Yaxi, Hüseyn, sn qirxdirdin bilarini, dani da baina n oyun gldi. Haqverdiyev: --N msldir? rblinski: --Heç i, bo sözdur, Mnim bir qohumum var -- Xaliq. Hamiya car çkib ki, vvl-axir mni öldürck. ndi ki, beldir, n frqi var, bili öldürsün ya bisiz. Haqverdiyev: --Yaxi, axi niy gör sni öldürmk istyir? rblinski: --Nec niy? Shnd oyun çixariram, ailmizin adini batiriram. Zülfüqar Hacibyli: --Prvrdigara, haçan canimiz bu sayaq söhbtlrdn qurtaracaq. Haçan artistlr hörmt elmyi öyrncyik. Sarabski: --H, baqa yerlrd artistlr gül verirlr, ehtiram edirlr. Bizim qazancimiz is thqirl söyü olur. rblinski (Haqverdiyev): --Bilirsiz, bdürrhim by, hr ey dözmk olar -- yorunlua da, pulsuzlua da, tki bizi adam yerin qoyaydilar, biziml insan kimi rftar edydilr. Haqverdiyev: --Üryin salma Hüseyn, vaxt glck hr ey düzlck. -- öhrt d olacaq, hörmt-ehtiram da... Dostlarim, Üzeyir sizin bu

196

opera fikrinizi mn danianda el sevindim ki... Amma indi mni bir msl düündürür: axi vacib bir i d var. Qadin rolunu kim oynayacaq. Axi bu bizim bdbxtçiliyimizdir. Vaxtil Hüseynin xahii il "Qacar"i el yazdim ki, orda bir dn d qadin rolu olmadi. rblinski: --ziz bdürrhim by, heç olmasa bir tamaada canimizi bilisaqqalli "qadinlardan" qurtardiniz. Haqverdiyev: --H, ancaq "Leyli Mcnun" Leylisiz nec ba tuta bilr?. Aktyorlar otaa daxil olur, onlarin arasinda yekpr Mirz Muxtar da var. Sarabski qhqh çkib Mirz Muxtari göstrir: --Bu da bizim Leyli -- qadin rollarinin vzsiz ifaçisi... Hami gülüür, Mirz Muxtar prtlir. Sarabski zarafatini davam etdirir: --Bilirsiz, bdürrhim by, bir df bax bizim bu Mirz Muxtarla bir tamaada oynayirdiq. O, hmiki kimi qadin rolunda çixi edirdi. Yadimda deyil n roldu, amma xatirlayiram ki, Mirz Muxtar bel dsmalla bilarini örtmüdü, baina da lçk balamidi. --Göstrir. -- Bel gen tkli tumani da vardi. ndi bu oynayir, oxuyur, el qiziib ki, dsmal düüb, bunun da heç vecin deyil. Hüseyn rblinski shnnin arxasindan qiqirir: Mirz Muxtar, Mirz Muxtar, dsmal düüb, dsmal düüb... Camaat qirilib gedib gülmkdn, Mirz Muxtar da el bilir bunun yaxi oyununa gülürlr. Mirz Muxtar: --Hüseynqulu Allah heç bndni snin dilin salmasin. Sarabski: --Ndi, yalan deyirm? Sonra lçk d baindan düdü, dazi göründü. Amma bu heç frqin varmir, oxuyur, oynayir. Camaat qirilib gedib, biz d shnnin dalinda day gülmkdn q etmiik. Bu yerd tumani da düdü, tüklü qiçlari göründü... rblinskinin üryi getdi, yixildi. rblinski: --Prdni salmali olduq. Gülüürlr, birc rblinskinin sifti ciddidir. "Skeptik": --Siz d opera göstrmk istyirsiz. Ay hay!. Bir d unutmayin , üç senzuradan keçmk lazim glck.

197

Terequlov: --Üç niy? "Skeptik": --Biriminci grk hökümtdn izin alasiz. Bu bir. kiminci grk mollalardan icaz istysiz ki, yni burda xilafi rit bir i yoxdur, Bu iki. Üçüncü d grk qoçularin xeyir-duasin alasiz... Terequlov: --Qoçularin? "Skeptik": --Bli. Bym bilmirsiz ki, indi tamaalarin afilrind bir qoçunun da adi yazilir. Yni bu qoçu tamaaya himaydarliq edir ki, day o biri qoçular dyib dolamasin. Haqverdiyev: --Gör n gün qalmiiq. Sarabski (rblinskiy): --Yadindadi Hüseyn, qoçu Aazkinin yanina xahi getmidin ki, icaz versin adini afi yazaq rblinski: --Mniml heç danimaq istmdi. "Skeptik": --Yox, qardalar, sizin bu iinizdn qan iyi glir. Camaat bainiza bir oyun açar ki, dymiiniz qalib kaliniz tökülr. Sarabski: --El ki, sn azini açdin, alam istyir baini götürüb qaçsin burdan. li Terequlov: --Hara qaçacaqsan, Hüseynqulu? Rütbni, vzifni alacaqlar lindn? Sn onun sözün qulaq asma. Lap ntiq oynayacaqsan, daha da çox taninacaqsan. "Skeptik": --Gözl, taninacaq... Mnim sözümü yadinizda saxlayin: bu idn heç n çixmayacaq, heç ks glmyck tamaaniza. Glslr d üstünüz lax yumurta atacaqlar. Hl daa basmasalar yaxidi... Üzeyir qonu otaqda mqi bitirib, xor itirakçilarini buraxir. Xor itirakçilari mehmanxanadan çixanda qorodovoy übhyl onlara baxir. Üzeyir dostlari olan otaa daxil olur, Sarabskiy: --Hüseynqulu, o shnni Hicaz üstünd oxusan, nec olar?

198

Gec düüb. Üzeyir v dostlari mehmanxanadan çixirlar. Qaradovoy o biri jandarmalara iar verir. Jandarmalar Üzeyirin mehmanxanadaki otaina girib hr eyi alt-üst edirlr. Redaksiyada. Üzeyir masanin arxasinda oturub n is yazir. Kadrarxasi ssi eidilir: --Dünn Baki hökumtinin könlün adam axtarmaq hvsi dümüdü. Bilmirdi hara getsin v kimi axtarsin. Fikir eldi, eldi, axirda alnina vurub dedi, h, bildim v yola düüb getdi v glib "slamiyy" mehmanxanasina yetidi v xalqi axtarmaa baladi, axtarmami yer qoymadi v xalqin yoran-döyini elyib az qaldi ki, balilarin v mütkklrin bairsaqlarini çixarsin v heç n tapmadi. Ona gör brk acii tutdu v istdi ki, mehmanxananin çngl-biçaini aparsin. Amma çngl-biçaq il çörk yeyildiyin gör v çörk yemkd d xilafi-hökumt bir i olmadiina gör libo getmkdn savayi bir lac tapmadilar. Mehmanxana otainda rblinski artistlrl mq edir. Mirz Muxtar daxil olur. rblinski: --Yen niy gecikirsn? Mirz Muxtar: --Üzr istyirm Hüseyn, cmisi on dqiq gecikmim. rblinski: --Dedim axi, haminiz bu gün qrimd glin. Mirz Muxtar: --Biz ki, hl shnd deyilik Hüseyn. rblinski sbi gzimy balayir, sonra üzünü Mirz Muxtara tutub: --Yox, mn baa dümürm, rejissor burda kimdir, sn ya mn? -- Deyir. -- Dedim axi, hami bu gün qrimd glsin. -- Bir knarda kirimic oturmu adami göstrrk: -- Bu kimdi bel? Kömkçi: --Faytonçu Dadadi, Yaman teatr hvskaridi. Artistlrimizi müft gzdirir, birc xahii odur ki, qoyaq mqlrd itirak elsin. rblinski (aktyorlardan birin): --Snin san hani? Aktyor: --Baila Hüseyn...Tamam yadimdan çixib sam, evd qalib, amma sn heç darixma, sasiz da el gedcm ki...

199

rblinski: --Yox bu cür ilmk mümkün deyil. Axi dedim mn --vvldn axiracan mq edirik bu gün. Shndki kimi... Qurtardi. Olmayacaq mq. Otaa Sarabski daxil olur. O, Mcnun qiyafsind v qrimddir. Sarabski: --Nec mq olmayacaq? ki saatdir qrim elyirm. rblinski (onun qrimin baxir): --Ndir bu bel? Sarabski: --Dedin axi, hami qrim elsin, eldim d... rblinski (Onun qap-qara siftin iar edrk): --Hüseynqulu, snc rblr zncidirlr? Sarabski: --Bizim qonu bildir Mkky getmidi, ordan bir olan uai gtirmidi qap-qara. Dedim yqin bütün rblr bu cürdür d... rblinski: --Siz mni dli edcksiz. Get yu üzünü. Ondansa saqqal yapidiraydin. Sarabski: --Vallah, sni heç baa dümk olmur, gah deyirsn biini qirx, gah da deyirsn saqqal yapidir... rblinski (Özünü l almaa çaliaraq): --Bax Hüseynqulu, parik qoymusan, saçlarini pirpizladirmisan, yaxidir. Bu gün Mcnunun dliliyi shnsini mq edcydik. Mcnun çoxdandi shrada yaayir, saçlari uzanib. Bs bu vaxtda snc saqqali uzanmayib? Ya blk shrada hr gün üzünü qirxirmi? Hami gülüür. "Skeptik": --iniz-gücünüz qurtarib -- bi, saqqal... Siz onun drdin qalin ki, saqqalli, bili Leylini hardan tapacaqsiniz? *** Açiq havada çayxana. Üzeyir, rblinski, Sarabski bir masa arxasinda oturub çay içirlr. Üzeyir: --H, dorudan da çtin idi bu... Hl bir on il d Leyli roluna qadin ifaçi tapa bilmycyik, amma grk el bir gnc olan tapaq ki, onu Leyli kimi qrimlmk olsun.

200

rblinski: --Azdan-mazdan ssi d olsa pis olmaz. Çayçi yirdi -- cavan olan masalara çay paylaya-paylaya zümzüm edir. Üzeyirgil onun oxumasina diqqt edirlr. Sarabski: --Ssi pis deyil ha... Üzeyir: --Dostlar, bilirsiz alima n gldi. Sarabski: --Bu mnim d alima gldi... rblinski: --Aliniza n gldiyin bilirm. Ancaq razi olmaz. Çay içir v dinlyirlr. Olan oxumaa davam edir. Üzeyir: --Hüseynqulu, blk sn daniasan bir... Sarabski: --Yox, yox, Üzeyir by. Mn bakiliyam, hr ks mni taniyir, i çixan kimi üstüm davaya glirlr. Yox... --Bir qurtum da çay içir, sonra birdn qrara glir. -- Yaxi, neynk, görüm neynirm. Durub çayçi olana yanair, n bards daniirlar. Müasir paltarda Aparici da bu çayxananin bir qirainda durub hadislri izlyir. Aparici: --Bellikl i el gtirdi ki, çayçi yirdi Frcov Leyli rolunun ilk ifaçisi oldu. "Leyli v Mcnun" tamaasinin premyerasi olan Taiyev teatrinin fasadi. Divarda ilk rq operasi "Leyli v Mcnun"un afii asilmidir. Aparici afianin yaninda dayanib. Aparici: --Nhayt bu gün gldi -- 1908-ci il yanvarin on ikisind, burda, Taiyev teatrinin binasinda ilk Azrbaycan operasinin ilk tamaasi oldu. Kamera afii iri planda göstrir. Afiin aai trfind rb lifbasiyla v rus dilind yazi: Müslman xanimlari üçün ayrica, örtülü lojalar var. Teatr salonu. Salon bom-bodur. Aparici üstün qara tül prd çkilmi lojalari göstrir: --O vaxtlar bu salonda bzi lojalarin qarisina örtük çkilmidi. Bu lojalarda qadinlar ylrdi.

201

Kamera iri planda shn prdsinin ucundan asilmi qifili göstrir. Aparici: --Teatr prdsinin qiraindan is iri bir qifil asilmidi. Açari binanin icardarinin cibindydi. Shnd mq gedir -- rblinski v qrimli, rb qiyafli aktyorlar, kömkçi hövlnak rblinskiy yanair. --Hüseyn, icardar qifilin açarini vermir. rblinski: --Niy? Kömkçi: --Deyir pul azdir. Sarabski: --N daniir o, biletlr hamisi satilib ki... Kömkçi: --lav pul istyir. Üzeyir by qizil saatini girov qoydu, amma deyir bu da azdir... rblinski barmaindan üzüyünü çixarir: --Yegan qiymtli ey budu mnd. Apar o qansiza, prdni açsin, biz mane olmasin. Leyli hani? rblinski v Sarabski qrim otaina girirlr. Qrimçi Frcovu qrimlmk istyir. Frcov haray-hir qaldirib qoymur. rblinski: --N olub? Frcov: --Qoymaram üzüm piy çksin. Qrimçi: --Ya xotel nalojit nemnoqo krema, a to on je sovsem ne budet poxoj na Leyli... Frcov: --Xeyir...Heç vd qoymaram. Guya bilmirm, üzüm piy sürtsz heç vaxt saqqalim çixmayacaq. Sarabski: --Bo-bo danima. Biz hr gün qrim edirik -- bilarini göstrir -- görürsn ki... Frcov: --Siz n var, siz artistsiz... rblinski içindki hiddtini bomaa çaliaraq, bir müddt otaqda gziir, sonra ehtirasla danimaa balayir:

202

--H... Biz artistik. Neç ildi mn siftim un v his çkirm, milli snt xidmt edirm v bundan yüksk heç n ola bilmz. Shn insanlari qarda edir bir-birin. H, biz aktyoruq, biz du shnd hr hansi ahin, kralin tacini götürüb ayaqlarimizin altina ata bilrik, tapdalayariq. Biz ahiq, biz dövltliyik, hakim bizik, arvadlarini v bacilarini çadraya bürüyüb biz baxmaa glnlr yox... -- Otaqdaki butafor taci götürüb ayai altina atir. -- Hr ey dyick bir vaxt. Qdrimizi bilcklr. Biz ölcyik, amma bizi xatirlayacaqlar. Bs onlari kim yada salacaq görsn? -- Qrimi götürüb Frcovun üzünü qrimlmy balayir. -- Qorxma, qorxulu bir ey yoxdur. ndiki biz kömk elmk istyirsn sözünün üstünd dur da.... Aha, bax bel, çox yaxi.... Unutma, qadin rolu oynamaq üçün böyük kiilik lazimdi... Teatrin baqa bir otainda Üzeyir v "Skeptik". Qurban Primov hycanli halda daxil olur. Qurban Pirimov: --Üzeyir by, batdiq. Üzeyir: --Ndi, n olub yen? Qurban Pirimov: --Tarznlrin sözü bir-biriyl çp düdü, hamisi çixib getdilr, bir mn qaldim, bir d irin. "Skeptik": --Mn bilirdim ki, bel olacaq, deyirdim siz... Kömkçi glir: --Üzeyir by, neylyk? "Skeptik": --Tamaani saxlayin. Elan verin ki, "Leyli-Mcnun" hmin gün, hmin saatda oynanilacaq... Amma iyirmi ildn sonra... Kömkçi: --Üzeyir by, dorudan tamaani saxlayaq? Üzeyir: --Yox, saxlamaq-zad lazim deyil. Qurban irinl sn muamlari çalarsiz, tsniflri mn skripkalara vercm. Kömkçi: --Haçan axi, Üzeyir by? Tamaanin balanmasina iki saat qalib. Üzeyir: --Eyb etmz. Mn çoxlu not kaizi gtir -- kömkçi qapidan çixarkn -- bir d üç stkan tünd çay.

203

Üzeyir öz musiqisinin sdalari altinda not kaizlarini bir-bir doldurub kömkçiy uzadir. Teatrin foyesind Haqverdiyev v Üzeyir. Üzeyir: --bdürrhim by, skripkada mn özüm çalacam, çalanlari ardimca aparacam. Haqverdiyev: --Nec? Onda bs dirijorluu kim edck? Üzeyir: --Siz. Haqverdiyev: --N, mn? Mn dirijor deyilm Üzeyir. Üzeyir: --Siz ualisiniz bdürrhim by. Hansi uali musiqiçi deyil ki?...Siz bütün operanin musiqisini gözl bilirsiniz. Shny baxib artistlr v orkestr göstri vercksiniz. Vssalam. Tamaa salonu. Artiq bütün yerlr dolub. Tamaaçilardan biri lojani göstrrk: --Ora bax -- deyir --air Abbas Shhtdir. Lojada Abbas Shht lindki proqrama baxib yaninda oturan adama: --Mcnunu Sarabski oynayir -- deyir. --Maraqlidir. Shn arxasinda Üzeyir, lind dirijor çubuu olan Haqverdiyev, rblinski, Mcnun qrimind v qiyafsind Sarabski.... Kömkçi tlsik onlara yanair. --Üzeyir by -- deyir -- adam doludur. Hr yerdn gliblr -- Tiflisdn, rvandan, Gncdn, uadan, htta Vladiqafqazdan. Bzilri tk özün iki bilet alir. Haqverdiyev: --Bu n sbbdn? Kömkçi: --Özün v papaina. Salonda bir neç nfrin oturub papaqlarini yanlarindaki bo yer qoyduqlarini görürük. Shn arxasinda Sarabski: --Neç ildi dramatik shnd oynayiram, amma indi uaq kimi sirm...

204

Haqverdiyev: --Mn d snin kimi. Alima glmzdi ki, bir gün dirijorluq edcm. Üzeyir: --Vaxtdir, balamaliyiq. Haqverdiyev: --Yaxi, görk n olur? Allah krimdir, nec deyrlr. Kömkçi qaçib glir: --Üzeyir by! Üzeyir by! Camaat qapini sindirir, küç adamla doludu. Siralarin arasinda stullar qoymuuq, lav biletlr satmiiq, amma... neylyk bs... Sarabski (qfil pafosla): --Açin foyed bütün pncrlri. Qoy bütün küç eitsin. rblinski lindki balaca zinqirovu çalir -- o vaxtlar teatr tamaalarinin balanmasini bel xbr verirdilr. Azinacan dolu tamaa salonu. Orkestrd skripka çalan Üzeyir, li Terequlov, tarznlr Qurban Pirimov, irin v baqalari... Haqverdiyev dirijor pultu arxasinda. Çubuunu qaldirir v orkestr "Leyli v Mcnun"un uvertürasini çalmaa balayir. Prd açilir. Alqilar altinda "bi-hicran" xoru sslnir. Operadan müxtlif fraqmentlri, bu shnlri alqilayan tamaaçilari görürük, orkestri, dirijorluq edn Haqverdiyevi, skripka çalan Üzeyiri görürük. Qara tül prdyl örtülmü lojalarin birind bir neç qadin. Üzeyirin diqqtini sifti gücl seziln gnc qiz çkir v shnd Leylinin ariyalari sslnn zaman sanki tül prd düür v Üzeyir bu qizin gözl çöhrsini görür, xyalinda uaqliq vaxti uada yellnçkd yellnn qonu qizin surti canlanir. Leylinin partiyalariyla bali bütün shnlrd gah Uzeyirin xyallara dalmi simasini, gah da xyallarinda canlandirdii gözl "Leyli"ni görürük. Gurultulu alqilar altinda prd enir. Üzeyir v rblinski Sarabskinin qrim otaina glirlr. Üzeyir hmiki kimi tmkinlidir, amma drin mmnunluq hissi keçirdiyi duyulur. Üzeyir (Sarabskiy): --hsn qoçaq. rblinski: --Hüseynqulu, Allaha and olsun, sn gr sonraki prdlri d bel oynasan, mhur opera artisti kimi taninacaqsan.

205

Sarabski: --Siz hl baxarsiz, finalda neylycm. Yen d "Leyli v Mcnun" operasindan fraqmentlri görürük. Aparicinin kadrarxasi ssi: --ndi siz Sarabskinin özünü ks etdirn sndli kadrlari görcksiniz. Sarabskini Mcnun rolunda ks etdirn sndli kadrlari görürük, sonra bu kadrlar eyni mizanshnd eyni qiyaf v qrimd Sarabskini oynayan aktyorun kadrlariyla vz olunur v o da xronikadaki real Sarabski kimi arxasi biz olaraq shnnin knarina trf gedir. Filmimizdki Sarabski xyaln shndn çixib boz bir shrayla addimlayir, get-ged uzaqlair. Shra, qumlar, qumlar...Operanin dahiyan final xorunun sdalari altinda Mcnun shrada get-ged uzaqlaib itir. Yenidn teatra, shny qayidiriq. Tamaa bitir. Gurultulu alqilar qopur. "hsn!", "Bravo!" sslri eidilir. Shn önünd Üzeyir, rblinski, Haqverdiyev, aktyorlar tamaaçilara ba yir. Üzeyir (tccübl rblinskinin qulaina piçildayir): --Bs Sarabski hani? Shn arxasinda Sarabski bir bucaa qisilib alayir. çrihrin küçlrindn biri. Sarabski bu küçlrl addimlayir. Uaqlar onun dalinca dürk: --Mcnun! Mcnun! --dey qiqiriirlar. Aparicinin kadrarxasi ssi: --Hami onu Mcnun dey çairmaa baladi v bu Sarabskinin üryindn idi. Bakida, Fxri xiyabanda Sarabskinin Mcnun rolunda qbrüstü abidsi. Aparicinin kadrarxasi ssi: --Sarabski Mcnunun ilk, n yaxi v otuz il rzind misilsiz ifaçisi oldu. Qirx ikinci ild vfat etdi. Ömrünün son gününd tarzn Qurban Pirimovu v aktrisa Hqiqt Rzayevani yanina çairib v xahi edib ki, "Leyli v Mcnun"dan bir parça ifa etsinlr. Sndli kadrlar. Xst Sarabski yatainda uzanib. Qurban Pirimovun tar çaldii sndli kadrlar bizim filmimizdki "Leyli v Mcnun" epizodlariyla canlanir. Sanki bütün bunlar xst v qoca Sarabskinin xyalinda canlanir -- Mcnunun shnlri, alqilar, güllr, premyera günü "açin bütün pncrlri" demsi v tamaadan sonra shn arxasinda alamasi.

206

Opera teatrinin fonunda Aparici: --"Leyli v McnunUun taleyi çox uurlu oldu. Düz yetmi dörd ildir ki, bu opera shnmizdn dümür... BRNC SERYANIN SONU KNC SERYA Aparici: --"Leyli v Mcnun"un ilk tamaasindan bir il sonra Üzeyir byin hyatinda mühüm hadis ba verdi. Bakida Terequlovlarin kiçik bacilari Mleykyl rastladi. Onu hl Tiflisdn taniyirdi, o vaxt balaca qiz idi. Onlar evlndilr v bundan sonra ömürlri boyu birbirlrindn ayrilmadilar. Üzeyir by v Mleyk xanim "Sevgili canan" qzl-romansinin sdalari altinda Baki küçlrini dolair, indi bstkarin mnzilmuzeyi olan evin qarisina glirlr. Divarda muzeyin lövhsini görürük. Üzeyir by v Mleyk xanim içri daxil olurlar. Küçd aparici pencrnin qarisinda dayanib içridn eidiln musiqiy qulaq asir. Aparici: --Glin biz d bstkarin öz ifasinda onun "Layla"sina qulaq asaq. Üzeyir Hacibylinin öz ifasinda lent yazisi sslnir. Aparici: "Leyli v Mcnun"un uuru Üzeyir byi yeni srlr üzrind ilmy ruhlandirdi. Be il rzind dörd opera v üç operetta yaratdi. srlrinin yalniz musiqisini deyil, librettolarini da özü yazirdi. "Leyli v Mcnun"un ikinci tamaasindan balayaraq öz srlrin özü d dirijorluq edirdi. Eyni zamanda qzetlri redakt edir, hr gün felyetonlari v mqallri çixirdi. Üzeyir rolunda aktyorun müxtlif kadrlari -- musiqi yazir, dirijorluq edir, qzetd çaliir... Aparicinin kadrarxasi ssi eidilir: Bstkarin ikinci operasi -- "eyx Snan" uur qazanmadi. 1909cu il dekabrin 12-d "Kaspi" qzeti yazirdi: "eyx Snan"in tamaasi gözlnildiyindn pis keçdi. Musiqi gözl olsa da, rq üslubuna alimi tamaaçilar avropasayai üslubu qbul etmdilr". Üzeyir:

207

--"eyx Snan" operasinin ilk tamaasindan sonra sri cirib atdim. Air maddi vziyyt düdüym gör 1910-cu ild "Rüstm v Söhrab" operasi yazdm ki, borclarimi ödyim. Aparici: --1910-cu il noyabrin 14-d "Gün" qzeti yazirdi: Firdovsinin parlaq sri operada fsus ki, layiqli kild ks olunmadi. Üzeyir: --Bir neç tamaadan sonra "Rüstm v Söhrab" operasinin notlarini da cirib atdim. Aparici: --Snt msllrind Üzeyir by heç bir güzt getmirdi -- n özün, n özglr... Taiyev teatrinin qarisinda "r v arvad" operettasinin afii. Afiin yaninda dayanan Aparici: 1910-cu il iyuun 6-da rqin ilk musiqili komediyasi yarandi. Bu gün Üzeyir Hacibylinin "r v arvad" musiqili komediyasinin ilk tamaasi verildi. Shnd "r v arvad" dan bir fraqment -- hmd Adamski qadin rolunda "Mnim adim Cnntdir" ariyasini ifa edir. Aparicinin kadrarxasi ssi: --hmd Adamski...1908-ci ildn Azrbaycan opera v operettalarinda bütün ba qadin rollarinin ifaçisi... Salondaki tamaaçilardan biri -- gnc olan -- heyran-heyran Adamskiy -- "Cnnt xanima" baxir. Aparici shnnin qirainda dayanib Cnntin ariyasini dinlyir. Aparici: --On il rzind hmd Adamski qadin rollarinin misilsiz ifaçisi olub v yalniz 1918-ci ilin sentyabrinda qzetlrd bel bir elan çixdi ki, bu gün Adamski ilk df olaraq K rolunda çixi edck. Heyran tamaaçi yaninda oturan adamin qulaina piçildayir: --Allaha and olsun, bu qadin mni dli edck. Nec d gözldir, zrifdir, n qdr qadin mlahti var onda. Alqilar...Adamski--Cnnt xanim shndn gedir, dhlizdn qrim otaina trf addimlayarkn heyran olmu olan lind bir dst gül onu haqlayir: --Siz mni valeh etdiniz -- deyir. -- n böyük arzum sizi bir d görmkdir. Adamski (qadin ssiyl):

208

--Yaxi, ancaq qoyun paltarimi dyiim -- otaina keçir. Olan bir qdr gözlyib qapini tiqqildadir. Qrim otainda Adamski vvlc qadin parikini -- uzun hörüklü saçlarini, sonra biini örtdüyü a tnzifi çixarir. Qapinin tiqqiltisini eidir, gözlri bir qiraa atilmi jandarm lbissin satair. Olan yen bayirdan qapini tiqqildadir. Qapi açilir v n görs yaxidir: bii burma Adamski jandarm qiyafsind. Adamski (qalin ssl): --Kimi istyirsn? Aparici "O olmasin, bu olsun" operettasinin -- Mdi badin kli olan afiin qarisinda. Aparici: --Bel hvalat Üzeyir Hacibylinin yeni operettasinin -- "O olmasin, bu olsun" musiqili komediyasinin ba qhrmani Mdi badin da baina glir. Mdi bad rolunda -- mhur artist Mirzaa iyevi görürük. Bu kadrlar 45-ci ild çkilmi "Arin mal alan" filmindn götürülmli, Mirzaa liyevin ssi is radioda saxlanilan lentdn alinmalidir. Bu kadrlarin fonunda Aparicinin kadrarxasi ssi: --Mdi bad rolunda siz mhur komediya ustasi Mirzaa liyevi görür v onun ssini eidirsiniz. Çox sonralar çkilmi "O olmasin, bu olsun" filmindn Mdi badin toy shnsi v Srvrin onu qorxutmasi epizodunu canlandiran kadrlardan da istifad etmk olar. Aparicinin kadrarxasi ssi: "O olmasin, bu olsun" operettasi böyük uur qazandi. Premyerasi 1911-ci il aprelin 25-d oldu, tezlikl müxtlif dillr trcüm edildi, gürcü, ermni dillrin. ran, Türkiy shnlrind göstrildi, bir neç df ekranladirildi. Aparici Baki küçlrinin birind. Bir evin ikinci mrtbsindki pncrni göstrrk deyir: --Yetmi il bundan abaq bax hmin bu pncrnin dalinda cavan bir qiz dayanmidi v için-için alayirdi. övkt xanim Mmmdovanin yali çainda sndli kadrlarini görürük v ssini eidirik: --O gnc qiz mn idim. 1912-ci ild Milanda Haci Zeynalabdin Taiyevin tqaüdüyl thsil alirdim. Birdn bir tqaüd ksildi. ndiycn sbbini bilmirm. Aparicinin kadrarxasi ssi:

209

--Sonralar, iyirminci illrd sovet hökumti övkt xanim Mmmdovani thsil almaq üçün taliyaya göndrdi. Sonralar o, Parisd v Moskvada çixilar etdi, öhrt qazandi, alqilandli, tltif olundu. Sndli kadr: Kalinin övkt xanima orden tqdim edir. Aparicinin kadrarxasi ssi: --Sonralar Reynqold Moritsoviç Qliyer övkt xanimin tbbüsüyl Azrbaycana gldi, musiqi folklorumuzu öyrndi, "ahsnm" operasini yazdi v bu sri övkt xanima ithaf etdi. Aparicinin bu sözlri fonunda sndli kadrlari görürük. Qliyer dirijorluq edir... övkt xanim ahsnm rolunda ariya ifa edir. Yali övkt xanimin sndli kadrlari. Real övkt xanim daniir: --Bli, sonralar...hamisi sonralar oldu -- konsertlr, tamaalar, hrlr, görülr, alqilar... Onda is...1912-ci ild lim hr yerdn üzülmüdü. Mn el glirdi ki, daha ömrüm bitib qurtarib -- on alti yaim vardi axi. övkt xanim rolunu ifa edn gnc aktrisa pncr qarisinda dayanib alayir. Real övkt xanimin kadrarxasi ssi: --Birdn qapi döyüldü. Qapi döyülür. Gnc övkt qapini açir, lind qrnfil dstsi tutmu Üzeyiri görür. Üzeyir: --Salam. Shv etmirms siz övkt Mmmdovasiniz. övkt: --Bli. Üzeyir lini uzadir: --Üzeyir Hacibyli. Tani olaq --güllri ona verir -- bu güllr sizindir. övkt: --Sa olun. Üzeyir: --ndi deyin görüm niy alayirdiniz. Gnc övkt danimaa balayir, amma biz onun ssini eitmirik. Arabir gnc aktrisanin ifasindaki övktin kadrlari real övkt xanimin sndli kadrlariyla calanir. Sndli kadrlardaki yali övkt xanim: --Üzeyir by el ilk baxidan etibarimi qazandi v mn hr eyi ona danidim.

210

Gnc övkt (aktrisa) söhbtini tamamlayir: --gr thsilimi davam etdir bilmsm özümü öldürcm. Üzeyir gülümsünür: --Darixmayin, thsilinizi davam etlircksiniz. Biz siz kömk edrik. Real övkt xanimin sndli kadrlari. övkt xanim: --Bu sözlri heç vaxt unutmayacam. Bilmirdim onlar kimdir, mn nec kömk ed bilcklr, amma sas bu deyildi, sas o idi ki, ömrümün bu çtin vaxtinda vtnimd mn yardim lini uzadan adam tapildli. Gnc övkt (aktrisa): --Axi siz n yolla mn kömk ely bilrsiniz? Üzeyir: --Mn hr eyi fikirlmim. Sabah mnim tamaam oynanir: "r v arvad". Camaat çox glir bu tamaaya, pul çox yiilacaq. Dostlarimla danimiiq. Tamaa sizin benefisiniz oynanacaq. Tamaadan sonra öz repertuarinizdan bir-iki mahni oxuyarsiz v yiilan bütün mbli siz verrik. taliyada thsilinizi davam etdirrsiz. Gnc övkt: --Sa olun. Çoxlu italyan v rus musiqisi oxuyuram, amma burda, Bakida çixi etmk... Üzeyir: --Demk istyirsiz ki, hl heç vaxt rq qadini shny çixmayib. lk qaranquumuz el siz olarsiz da... övkt: --N deyim... çtindir... Üzeyir: --Hr tz ii balamaq çtindir. Real övkt xanimin sndli kadlrlari. övkt xanim: --Yadimdadir, Üzeyir yeni srinin notlarini gtirmidi, royal arxasina keçdi. Üzeyir: --Tz operetta yazmaq istyirm. Hl mövzusunu fikirlirm. Amma bir ariya artiq hazirdir. Notlari övkt xanima verir v royalda çalmaa balayir, övkt xanim notlari nzrdn keçirir, Gülçöhrnin ariyasini vvlc zümzüm etmy, sonra oxumaa balayir.

211

Aparicinin kadrarxasi ssi: --Sonralar, 1926-ci ild övkt xanim hmin bu ariyani -- Gülçöhrnin ariyasini Parisd ifa etdi. Real övkt xanim: --Amma ilk df shny Bakida çixdim. 1912-ci il aprelin 13d. O günü heç zaman unutmayacam. Taiyev teatrinin qrim otainda övkt xanim v piano arxasinda akkompanementçi qadin. Xidmtçi otaa daxil olur v iri bir qrnfil sbtini gnc övkt xanimin qabaina qoyur. Xidmtçi: --Bunu siz Haci Zeynalabdin Taiyev göndrdi. övkt: --Sa olsun. Ndi, o da teatrdadir? Xidmtçi: --lbtt --dey gedir. Akkompanementçi qadin: --Ondansa taliyaya pul göndrydi. . Qapi açilir. Üzeyir by: --övkt xanim axirinci shndir, bu saat qurtarir, hazir olun. Be dqiqdn sonra siz çixi edirsiz. övkt: --Yaxi...Üzeyir by... Shn. Shnd royal. Gnc övkt v pianoçu qadin shny çixirlar. övkt talyan operasindan ariya oxumaa balayir. Lojada Haci Zeynalabdin Taiyev v Osmanli konsulu. Konsul: --Haci, bu ne rezalet?Devletimiz taliyayla sava ediyor, bu zaman türk qizi italyan arkilari okuyor... Ayib... Taiyev bu sözlr heç bir reaksiya vermir. Tsbehini çevirir. Konsul hqartl lojani trk edir. Taiyev onun ardinca baxib gülümsünür. Gnc övkt ariyasina davam edir. Salonda da bir neç nfr ayaa durub hiddtlnir, çixib gedirlr. Ged-ged: --Bu n biabirçiliqdir. Müslman qizi üzü-bai açiq kiilrin qabainda mahni oxuyur. Görcyimiz günlr varmi... --Biz d buna baxiriq. Ayib olsun biz. Papaimizi yer soxdu... Shn arxasinda Üzeyir, rblinski, Sarabski gnc övktin

212

oxumasini dinlyirlr. Mirzaa liyev hycanla onlara yanair: --Üzeyir by, Osmanli konsulu çixib getdi... Bir çox baqa adam da çixib gedir. Üzeyir: --Getsinlr. Biz qalanlar lazimdi... övkt oxuyur. Foyed qoçular Sarabskinin qabaini ksir. Qoçulardan biri: --Bura bax Hüseynqulu...Kiilrimizi biabir eldiz, caniniz chnnm, indi arvadlarimizi da biabir elmk istyirsiz. Özünüz kimi arsiz mütrübliy öyrdirsiz. Mirzaa liyev shn arxasinda Üzeyir yanair: --Üzeyir by, qoçu Ncfqulu dstsiyl içri girib, övkti öldürmk istyirlr. Üzeyir lini biina çkrk sakit: --Kassada n qdr pul var? --1500 manat. Üzeyir: --Demli övkt thsilini davam etdir bilck. Sarabski glir: --Eh dostlar -- deyir, -- hamsi bsmi. sa by kassani balatdi, qpik d almayacayiq. Mirzaa lyev: --Yaziq övkt talyani görsi olmadi... Sarabski: --Ora baxin, ora baxin! Qoçular salona daxil olur, iri mauzerlrini çixarib shny doru addimlayirlar. Üzeyir v dostlari övkt iar edirlr ki, shndn çixsin. övkt onlarin iarlrini v qoçularin glmsini görs d oxumai davam edir. Sndli kadrlarda yali övkt xanim: --Heç ny baxmayaraq ariyani axiradk oxudum. rblinski: --Onu arxa qapidan çixarmaq lazimdir. Kömkçi salona girir, tamaaçilar arasinda vvlki epizoddan biz tani olan faytonçu Dadai tapir. --Dada, Dada -- deyir -- Tez el, faytonu dal qapinin azina çk.

213

Faytonçu tez salondan çixir. Qoçular artiq shny çixa-çixdadilar. övkt ariyani tamamlayib shndn qaçir. Üzeyir: --Dal qapidan gedk. Fayton orda gözlyck. Üzeyir, dostlari gnc övkti teatrin dal qapisindan küçy çixarirlar. Sndli kadrlarda yali övkt xanim: -- O gec Üzeyir v dostlari mni ölümdn qurtardilar. övkti faytona mindirirlr. Üzeyir (faytonçuya): --Dada, el sür ki, nallarindan od çixsin. Fayton uzaqlair, Üzeyir faytonun ardinca baxir. Aparicinin kadrarxasi ssi: --Üzeyir by bütün bunlari görürdü, bilirdi, zmansin bld idi, drk edirdi ki, hl neç il qadin rollarinin qadin ifaçisini tapmaq mümkün olmayacaq, Amma buna baxmayaraq bütün opera v operettalarinda füsünkar qadin surtlri yaradirdi. Çünki daha böyük bir hqiqti d bilirdli. Bilirdi ki, gec-tez hr ey dyick v bu rollari qadinlarimiz özlri ifa edck. Müasir opera teatrinin qarinda afilr: "Sevil", "Karmen", "Aida" operalarinin afilrind qadin ifaçilarin killri. Kamera iri planda "sli v Krm" afiasini göstrir. Afiin yaninda dayanmi Aparici: "sli v Krm" operasinin premyerasi bax hmin bu teatrda oldu -- 1912-ci ilin mayinda. O vaxtdan bu opera da shndn dümür. Bu gün sli rolunda SSR Xalq artisti Zeynb Xanlarova çixi edir. "sli v Krm" operasindan fraqment. Zeynb Xanlarova slinin ariyasini ifa edir. O dövrün müxtlif afilrinin fonunda Aparicinin kadrarxasi ssi: Uzeyir byin opera v operettalarinin böyük uuru baqa Azrbaycan bstkarlarini da hvslndirdi. Üzeyirin böyük qardai Zülfüqar Hacibyli "Evliykn subay", "lli yainda cavan" musiqili komediyalarini, "Aiq Qrib" operasini yazir. Müslüm Maomayevi dirijor kimi ks etdirn sndli kadrlarin fonunda Aparicinin kadrarxasi ssi: --ldiyi Lnkrandan Bakiya gln Müslüm Maqomayev Üzeyir byin srlrin dirijorluq edir, özü d "ah smayil"

214

operasini yazmaa balayir. lk Azrbaycan bstkarlarinin uurlarini bir para adamlarin gözü götürmürdü. Bellri özlri d xam xyallara düüb opera yazmaa chd edirdilr. Sarabski (Üzeyir Hacibylinin mnzil-muzeyi qarisinda küçd): --Günlr görmüük, lahi. Htta dllk Ali d Üzeyir byin aciina "sli Krm" operasi yazmidi. Yadimdadir, Üzeyir by bizi evin dvt etdi. Sarabski, Mirzaa liyev, Adamski Üzeyir byin mnzilind. Üzeyir: --Eitmim dllk Ali "sli Krm" operasi yazib, sizi d oynamaa dvt edib... Xahi edirm mn qti sözünüzü deyin. tirak edcksinizmi? Bilmliym: ya mn, ya dllk. Mirzaa liyev: --N daniirsan Üzeyir by? Bisavad dllk n opera yazacaq. Üzeyir: --Afilrd ki, sizin adlarinizi yaziblar. Sarabski (Kameraya, tamaaçilara üz tutaraq): --Biz drhal qzet yazdiq ki, afilri bizdn xbrsiz vurublar, qti surtd bildirirk ki, Aliyl heç bir laqmiz yoxdu v onun "operasinda" itirak etmk fikrimiz d yoxdu... Ekranda o dövrün karikaturunu -- "Klniyyt" jurnalinda drc olunmu karikaturu görürük: ki "sli Krm" bir --biriyl cng edir. Bu karikatur drc olunmu jurnal Aparicinin linddir. Aparici: --Söhbtimizin n air mqamina çatmiiq, ümumiyytl opera tariximizin n qmli shiflridir bu... Qsdn bu mtlbi uzadirdim, lakin bu bard susmaq da olmaz. Üzeyir Hacibylinin v onun mslkdalarinin o dövrün mtbuatinda nec thqirlr, yalanlara, böhtanlara mruz qalmalari haqqinda danimaliyiq. Neytral bir mkan. Divarda Üzeyir byi laa qoyan karikatur. Karikaturun fonunda o dövrün qiyaflrind -- lyapali, buxara papaqli, silindrli, fsli jurnalistlr. 1-ci jurnalist: --gr ki, msln "Leyl v Mcnun"a Yevropa nzrindn baxsaq, bu heç opera deyil... 2-ci jurnalist:

215

--"O olmasin, bu olsun" operettasinda hyat hqiqtin uyun gln heç bir ey yoxdur. 3-cü jurnalist: --Bu srin müslman hyatina heç bir dxli yoxdu. Üzeyir by onu Avropa hyatindan götürüb. Avropalilar bu sayaq srlr yazir. Aparici: --Gah ona gör ittiham edirdilr ki, srlri Avropa srlrin oxamir, gah da ona gör ki, oxayir... 4-cü jurnalist (az qala zariyir): --El ki, opera çixdi, drama mhv oldu... 1-ci jurnalist: --Bizim opera monopolistlrin lin keçib. Hr yerd Hacibyovun qüsurlu srlri oynanilir. Musiqi çaldirib ciblrini doldururlar. Aparici: --Hmin sözlr yazilarkn Üzeyir by bütün srlrin müft dirijorluq edirdi. 2-ci jurnalist: --Bu srlr xalqa yabançidir. Yegan mqsd cibidani doldurmaqdir... Aparici: --Fevralin iyirmisind "sli v Krm" Kars aclarinin nfin oynanildi. Müllif d, artistlr d puldan imtina etdilr. 1-ci jurnalist: --Üzeyir Qadjibekov bu srlri yazanda ancaq öz mnafeyini güdür, xalqi, millti düünmür... Aparici: --Martin beind "O olmasin, bu olsun" Birinci cahan müharibsind yaralanmi rus sgrlrinin nfin oynandi. Aprelin doqquzunda is yoxsul iranlilarin nfin. Özü thsil almaa ged bilmyn Üzeyir by hr tamaasinin glirindn on be faizini kasib tlblr ayirirdi... 3-cü jurnalist: --Bu gün Baki teatrolarinin birind mhur bstkarimizin benefisi oldu. Cmi-cümltani min be yüz manat yimaqdan ötrü benefis duzltmy dyrdimi? Aparici: --N adtdi bu cnablarda özgsinin pulunu saymaq? Üzeyir

216

byin bir azaciq pul qazanmaq chdin tox cnablar harin-harin gülürdü... Niy bir az pul qazanmaq istyirdi bu illrd Üzeyir by, niy bu qdr llirdi, çaliirdi, zab çkirdi: Yegan arzusu o idi ki , böyük külftini bir thr tmin edib ozu oxumaa ged bilsin. 4-cü jurnalist (zariyir): --El ki, opera çixdi, drama batdi... Aparici: --Bu fikr aid karikatur da var o dövrün mtbuatinda. Ekranda hmin karikatur fonunda Aparicinin kadrarxasi ssi: --Görürsüz operani qadin kimi tsvir ediblr, Sarabski onun dizi üstünd oturub. Uçub dailmi dram teatrinin altinda qalan is rblinskidir. O, qan qusur. Bu karikaturun murdarlii bir d ondadir ki, rblinski o vaxt dorudan da vrm idi, qan qusurdu, mualic olunmaa is vsaiti yox idi... Peterburqa sari gedn qatar. Aparicinin kadrarxasi ssi: --1913-cü ild Üzeyir by arzusunu hyata keçir bildi. Peterburqa oxumaa getdi. Sarabski, Maqomayev, Terequlov danidilar ki, bütün mövsüm boyu onun srlrini ifa edck v mblin yarisini Üzeyir göndrcklr. Ekranda yazi: SANKT PETERBURQ 1913 Peterburqun mnzrlri. Üzeyirin kadrarxasi ssi: Peterburq Konservatoriyasinin direktoru cnab Qlazunova. Ali musiqi thsili almaq mqsdil mni Konservatoriyaya qbul etmnizi xahi edirm. Peterburqda qalmaa yerim var, ünvanim: Yekaterina kanali, ey 126. Üzeyir Hacibyov. Peterburqda Üzeyirin kirayldiyi otaq. Üzeyir mktub yazir. Kadrarxasi ssini eidirik: --zizim Müslüm! Bli, nhayt mn Konservatoriyanin tlbsiym. Harmoniya sinfin daxil olmuam. Bir ildn sonra bstkarliq yaradicilii üçün lazim olan hr eyi bilcm: harmoniyani, kontrapunktu, orkestrlmni... Kadr dyiir. ndi bü mktubu oxuyan Müslümü görürük. Üzeyirin kadrarxasi ssi : --O zaman sninl biz daha sasli, mütkkil v maraqli i balaya bilrik. Hr nb günü n yaxi orkestrlri dinlyirm v Konservatoriyanin tlbsi kimi opera teatrina gedirm. Sabah Mleykyl Qlazunovun idar etdiyi simfonik konsert gedcyik. .

217

Üzeyir by v Mleyk xanim Peterburqun küçlriyl addimlayir, Filarmoniyanin qarisina glib içri keçirlr. Üzeyir Müslüm mktub yazir. Kadrarxasi ssi: --zizim Müslüm! Burda hr addim puldur. Sn çox minntdariq ki, biz yüz lli manat göndrdin. zizim Müslüm! Bu sfr pulu poçtla göndr ki, teleqrafa artiq xrc çixmasin. Fevralin beind göndr, çünki ayin birin heç pulumuz qalmayacaq. Kadr dyiir. Müslüm Üzeyirin mktubunu oxuyur. Üzeyirin kadrarxasi ssi: --zizim Müslüm! Bu il mn sakitc oturub thsiliml v iiml mul oluramsa bununçun sn minntdaram. Sn smimi surtd mn kömk göstrirsn v bunun yolunda rahatliini, salamliini qurban verirsn. Snin bu xcaltindn çixa bilcymmi -- bunu glck göstrr. Kadr dyiir. Üzeyir Müslüm mktubunu yazir. Üzeyirin kadrarxasi ssi: --Yadimdan çixdi xahi edim, pulu teleqrafla göndr, çünki tamam pulsuzlamiiq. Mleyk mn axirinci manati östrdi. Aparici: --Bir df Mleyk xanim Bakiya gedib Peterburqa qayidanda Üzeyir byin cibind bir qpik d yoxmu. Yaili bir günmü. Üzeyir by qalolarini satib Mleyk xanimi vazaldan ev faytonla aparib. liq bir yaz günü. Mleyk v Üzeyir Peterburqun parklarinda gzirlr. Qlazunovun musiqisi sslnir. Qfltn Üzeyir aaclara baxib fikr dalir, xyalinda ua mnzrlri canlanir, "Qaraba bülbül"lrinin filmin vvllrind oxuduqlari mahni sslnmy balayir. Sonra xyalinda baqa shnlr, -- uaqliqda uada gördüyü arinmalçi canlanir. Onun "arin mal alan" çairilari musiqiy çevrilir. Sarabski Üzeyirin mktubunu oxuyur. Üzeyirin kadrarxasi ssi: --Bradrim Hüseynqulu! Mn dxi bir trfdn drs oxumaqda, bir trfdn d "Arin mal alan" yazmaqdayam. Amma çox qrib operetta olacaq... Mnim bu qdr llmyim odur ki, glckd teatr iini el bir hala salaq ki, ninki tkc Bakida v ya Qafqazda, blk hr yerd, hr bir hrd teatr vermk imkanimiz olsun. Aparici "Arin mal alan"in dünya öhrtini ks etdirn afilrin fonunda:

218

--Bu sözlr çin çixdi. "Arin mal alan"in öhrti dorudan da hr yeri, bütün dünyani tutdu, bu operetta bütün qitlrd oynandi, dflrl ekranladirildi. ndi 45-ci ild Bakida çkilmi filmdn parçalara baxirsiz. sgr rolunda SSR Xalq artisti Rid Behbudovu görür v dinlyirsiz... "Arin mal alan" filmindn (1945) fraqmentlr. Aparici neytral mkanda o dövrün qzet v jurnallarini vrqlyir. Aparici: --"Kaspi" qzeti yazirdi: bu operettanin böyük uuru ermni operetta truppasinin yaranmasina sbb oldu. Bundan sonra baqa ermni operetta dstlri d yarandi. Ermni dilindn baqa rus v gürcü dillrin d trcüm ediln bu sr shndn dümür. Az sonra "Arin mal alan" Zaqafqaziya xalqlarinin teatr almlrinin yenilmsind çox mühüm rol oynadi. Ekranda rssamin çkdiyi kil: O vaxtki Tiflis küçlrind "Arin mal alan"in reklami. Aparicinin kadrarxasi ssi: --Bu operettani görkmli gürcü rejissoru Kote Marcanavili d tamaaya qoymaq istyirdi. Ölümü rfsind yazdii mktubda bu arzusunu bildirir v "Arin mal alani" sl xlqi v dahiyan sr adlandirir. Aparici qzeti qatlayib bir qiraa qoyur. --O dövrün mtbuatinda çox qrib yazilara da rast glirik. -- Baqa bir qzeti götürüb göstrir -- Ermni qzetlrindn biri yazirdi: "Arin mal alan"i ermni musiqisinin sasinda cnab Armenyan yazib. Eq olsun istedadli Armenyana ki, ermni xalqinin musiqisini dirçldib. "Arin mal alan" ermni operettalarinin kraliçasidir. Aparici gülrk qzeti bir trf atir. Aparici: --Buna n deysn? Soruan grk, ermnic "arin mal alan" n demkdir v haçandan bri ermni qadinlari çadraya bürünüb siftlrini gizldiblr ki, evlnmk istyn olan da arinmalçi olub qapi-qapi düsün, byndiyi qizi axtarsin? 1-ci jurnalist: --Bizim mhur bstkar Üzeyir Qadjibekov ermnilrl lbir olub bütün shnlri zbt edibdir. mza: Klmba 2-jurnalist: --Operettanin musiqisi zifdir. mza: Hyasiz 3-ci jurnalist:

219

--"Arin mal alan"da mnali bir ey yoxdur. mza: Kor Aiq. 4-cü jurnalist: --El ki, opera meydana çixdi, drama batdi. mza: Boboaz. Aparici: --Klmba, Hyasiz, Kor aiq, Boboaz...Bir msld haqlidirlar, özlrin çox dqiq txllüslr seçiblr. "Aiq Qrib" operasinin afii yaninda dayanmi Aparici: --1916-ci ild Üzeyir byin böyük qardai Zülfüqar Hacibylinin yazdii "Aiq Qrib" operasinin premyerasi oldu. El hmin il Müslüm Maqomayevin "ah smayil" operasinin da premyerasi olmaliydi, amma olmadi. Yqin ki, Taiyev teatrinda ba vermi yanina gör. kinci df "ah smayil"in premyerasi üç il sonra -- 1919-cu ild elan olundu. Tamaa salonu. Shnd "ah smayil"in dekorlari quradirilir. Salonda Üzeyir v Müslim. Müslüm hycanla siralarin arasinda vargl edir. Üzeyir: --Niy bel hycanlanirsan Muslüm? Hr ey yaxi olacaq. Müslüm: --Mnim bxtim beldir Üzeyir, yen bir ey mane olacaq. O sfrki kimi. Keçib Üzeyirin yaninda oturur. Gözlrini yumur. Xyalinda "ah smayil" operasindan bir shnni canlandirir. SSR Xalq artisti Müslüm Maqomayevin ifasinda ah smayilin ariyasi sslnir. Birdn ariya kskin ksilir, Mirz Muxtarin ssi Müslümü xyallarindan ayirir. Mirz Muxtar shndn: -- N olub? Niy balamiriq, kimi gözlyirik? --rblinskini. Mirz Muxtar: --rblinskini? Görürsüz, hmi bizi danlayir ki, be dqiq gecikibsiz, indi özü yarim saat yubanir. Sarabski hövlnak salona daxil olur. Sarabski: --rblinskini öldürüblr... rblinskinin dfn mrasimini ks etdirn fotonun fonunda Aparici: --O gün rblinskini qohumu Xaliq qonaq çairibmi. Aralari yoxdu v Hüseyn getmk istmirmi. Amma Xaliq dil tutub gtirib onu evin. -- Güll ssi. -- Arvadi özünü çatdiranda rblinski artiq keçinibmi.

220

rblinskinin mzari bainda. Nöh oxunur. Dostlari bir-bir çixi edir. Sarabski: --Hüseyn, hmi gileylnrdin ki, artistlr vaxtinda glmir. Bax, hamimiz burdayiq, toplamiiq, sni gözlyirik. Qalx, mqi balayaq... Zülfüqar Hacibyli: --O lyaqtli aktyor, gözl rejissor, hamimizin ziz, mehriban dostu idi... Üzeyir by: --Hüseyn rblinski bxtsiz taleyinin son facivi rolunu oynayib biziml hmilik vidalair. l çalmaq lazim deyil. O bizim alqilarimiza cavab vermyck, yarali baini ymyck. Onun aci hyatinin prdsi düdü, bir d heç zaman qalxmayacaq. Mirz Muxtar birdn qbrin üstün yixilir: -- Gözl mni Hüseyn --deyir. -- lap tez yanina glcm. Aparici Fxri Xiyabanda. Danidiqca Üzeyir Hacibyli, Müslüm Maqomayev, rblinski, Sarabski, Haqverdiyev, övkt xanim, Bülbül, Qurban Pirimovun mzarlarini, mzarüstü abidlrini görürük. Aparicinin kadrarxasi ssi: --Siz Üzeyir Hacibylinin hyat v yaradiciliq yolunun balanicindan danidiq, Azrbaycan musiqi teatrinin rfli v çtin yolunu izldik. Milli sntin fdailrini gördüz. Onu da gördüz ki, onlarin balarina n oyunlar açiblar. övkt xanim Mmmdovani öldürmk istyirdilr. Hüseyn rblinskini öldürdülr... Amma bununla brabr xyaln o uzaq illr qayidanda bunu yox, hmin fdailrin csartli, fdakar hyatlarini düünürsn. Onlar glcy inamla yaayirdilar, bu glcyin nfsini duyurdular v onlari bu inam saxladi, bu inam qorudu. Müasir Bakida Üzeyir Hacibyov küçsi, Fonda "Arin mal alan"dan sgrin "Axtarib tapdim sni" ariyasi sslnir. Aparici: --nqilabdan qabaqki Azrbaycan sntinin heç bir srind bu inam, bu ümid "Arin mal alan"in musiqisind olduu kimi canli deyil. "Arin mal alan"in musiqisi gnc adamin sridir, özünün v xalqinin glcyin inanan gncin. Hyat eqi dolu bir gncin. N qdr iiq var bu musiqid, n qdr gün var, bahar travti var...

221

Üzeyir Hacibyovu sovet dövründ ks etdirn xronika kadrlari. Bu kadrlarin fonunda aparicinin kadrarxasi ssi: --Sovet hakimiyytinin ilk günlrindn Üzeyir Hacibyli yeni mdniyytin quruculuunda fal itirak edir. lk musiqi mktbi, çoxssli xor, ilk xalq çali altlri orkesti tkil edir, Bstkarlar ttifaqina, Konservatoriyaya, ncsnt institutuna rhbrlik edir. Azbaycanin Dövlt himnini yaradir. 1937-ci ild musiqi sntimizin incisini -- "Korolu" operasini yazdi. "Korolu" operasindan fraqment. Korolu rolunda SSR Xalq artisti Bülbül. Korolunun ariyasi v xor shnlri sslnir. Aparici: --Korolu rolunda -- SSR Xalq artisti Bülbül. Xronika kadrlari: Kalinin Üzeyir Hacibyliy v Bulbul orden tqdim edir. Bakida Konservatoriyanin qarisinda Üzeyir Hacibylinin heykli. Aparici heyklin önün çiçk qoyur. Aparici: --Hr il sentyabrin 18-d Üzeyir byin anadan olduu gün biz bura glirik. Onun xatirsini yad etmk üçün. SSR Xalq artisti Niyazinin rhbrlik etdiyi simfonik orkest "Çnlibel" xorunu ifa edir. ostakoviçin kadrarxasi ssi eidilir: O, Üzeyir byin böyük sntindn daniir. Aparicinin kadrarxasi ssi: --Danian böyük sovet bstkari Dmitri ostakoviçdir. Moskvada Sutunlu salonda Üzeyir Hacibylinin yubileyin hsr olumu tntnli iclasin kinoxronikasi. Qara Qarayev çixi edir. Aparicinin kadrarxasi ssi: --Danian böyük sovet bstkari Qara Qarayevdir. Niyazinin idar etdiyi konsert indi d uada davam edir. Bu konsertlrin lent alinmi kino kadrlari bizim filmin kadrlariyla calanir. uaya gln orkestri dinlyn v müahid ednlr arasirnda filmimizin balaca Üzeyirini -- onun uaqliini oynayan aktyoru da görürük. Ekranda Üzeyir Hacibylinin özünün ks olunduu sndli kadrlari görür v onun öz ssiyl dediyi sözlri eidirik. Üzeyir byin heykli fonunda yazi: FLMN SONU 1980-1981

222

CAVD ÖMRÜ kino-povest Tam sssizlik içind ekranda yazi görünür: HÜSEYN CAVD ÖMRÜNÜN EPZODLARI V SRLRNN MOTVLR SASINDA ÇKLM BU FLM BÖYÜK SNTKARIN MÜQDDS XATRSN THAF OLUNUR Yazidan drhal sonra iddtli göy gurultusu eidilir...ekranda ildirim, imk çaxir, od-alov görünür. 20-30-cu illr teatr üslubuna uyun olaraq atin içindn blis çixir. blisin qrimi, geyimi, qiyafsi hmin illrd bu rolu oynami Abbas Mirz rifzadnin ld olan killrin bnzdilmlidir. blis Tgah istehzali v mrur, gah çilin v qorxunc qhqhlrlU monoloqunu söylmy balayir: blis! O böyük ad n qdr calibi-heyrt! Hr ölkd, hr dild anilmaqda o öhrt, Hr qülbd, kaand, virand blis! Hr Kbd, bütxand, meyxand blis. blisin monoloqu davam etdikc ekranda müxtlif kadrlar birbirini vz edir: Kolizeyd irlrin qabaina parçalanmaq üçün atilmi insanlar, inkvizisiya mhkmlrinin qurbanlari, tonqallarda yandirilan adamlar, slam hidlri, Avropa orta sr qravürlrind Mefistofel tsvirlri, Dantenin TChnnmUin illüstrasiyalar, Qoyyanin TMüharibnin dhtlriU ofortlari, rq miniatürlrind, ki Xan sarayi freskalarinda qanli döyü shnlri, Vereaginin insan klllri tablosu v s. blisin monoloqu davam edir: Pncmd dmadm zilib qivrilacaqsin, Daim ayaq altinda sönüb mhv olacaqsin. Bnsiz d, min ol, siz rhbrlik edn var, Qan püskürn, at savuran kinli krallar,

223

ahlar, ulu xaqanlar, o çilin drbklr, Altun v qadin dügünü divan bbklr. Bin hiyl quran tülkü siyasilr, o hr an Mzhb çiqaran, yol ayiran xadimi-dyan. Monoloqun davami zamani ekranda sndli kinokadrlar görünür, alman faist konslagerlri v sovet ölüm dürglri, sürgün olunan, gülllnn adamlar, dustaqlari daiyan qatarlar, kütlvi qirin shnlri, alayan qadinlar, çada dünyamizin amansiz faktlari -- terror, o siradan Azrbaycanda terror aktlari v sair. Monoloqun son hisssi sslnn zaman is -- yuxaridaki tsvirlrin arasinda Leninin, Mussolininin, Hitlerin çixilarini ks etdirn sndli kadrlar görünür. Çind Maonun minlrl heyklciklrini ks etdirn kadrlar. Nürnberqd svastika klind mlli nümayilr. Moskvada Qizil Meydanda paradlar. Pekind Maonun böyük ksi qarisinda sitayi shnlri v s. n axirda Stalinin sndli kadrlari v iki fotokli görünür -- birind o lindki tüfngi, guya ki, zarafatla Qurultay nümayndlrin tulayib, o birind lini burnuna qoyub TiU göstrir. Bu kadrlar üstünd blisin monoloqu bitir: Bn trk edrm sizlri nm lazim! Hiçdn glrk, hiçliy olmaqdayim azim. blis ndir? -- Cüml xyantlr bais... Ya hr ks xain olan insan ndir? -- blis!.. Titrlr. Titrlr qurtaran kimi Stalinin iri foto kli. Kamera geri çkilir v görürük ki, bu kil divardan asilib. Daxili lr Xalq Komissarliinda istintaq otai. Stalinin klindn baqa divarlar bombodur. Otaqda iki adam var -- müstntiq v katib. Müstntiqi v sonralar bir neç personaji eyni aktyor oynamalidir. Bu, blisdir. ki masa. Maskalarin birinin üstünd gec lampasi, o birinin üstünd yazi makinasi. Bir masanin arxasinda müstntiq, o birind yazar-katib ylib. Küncdki tumboçkanin üstünd T-6 radio cihazi. Radiodan Stalinin ssi glir. Rus dilind sslnck bu mtni Stalinin daniiq trzin, aksentin uyun olaraq aktyor sslndirmlidir: Nadeyus, seyças vsem yasno, çto vrediteli i diversanti, kak bi oni

224

ne maskirovalis -- kak trotskisti, tak i buxarintsi, davno uje ne predstavlyayut politiçeskoe napravlenie v raboçem dvijenii, oni prevratilis v bezprinsipnuyu i bezideynuyu bandu professionalnix vrediteley, diversantov, pionov i ubiys. Neobxodimo bespoadno uniçtojat etix qospod, klassovix vraqov proletariata, podlix predateley Rodini, iskorenit vsex vraqov trudovoqo naroda. Müstntiq v katib bu nitqi ayaq üstünd dinlyirlr. Nitqin sonunda radiodan gurultulu alqilar, Tyaasin yolda Stalin! Dahi rhbrimiz böyük Stalin eq olsun, Urra! T v s. sdalar ucalir. Bo otaqda ikisi -- müstntiq v katib d l çalir, bir-birin baxib: -- Yaasin böyük Stalin, Böyük Stalin eq olsun! -- dey tkrar edirlr. Radioda alqilar ksilnd müstntiq d oturmaq istyir, amma katibin l çaldiini görüb bir qdr d l çalir. Hr ikisinin l çaldii anin dayandirilmi kadri (stop kadr) fonunda yazi: 7 iyun 1937 Hardasa, mücrrd bir mkanda iri qum saati. Qum dnlri yuxaridan aai tökülür. Ekranda yen yazi görünür. Amma bu yazi vaxtil bzi sssiz filmlrd olduu kimi çrçivnin -- venetkanin içinddir: --QATL DEYLM, ALT QTLM --MZLUMDUR, VT, OLSA DA ZALM TXYYAMU stintaq otai. Müstntiqin qarisinda ktild Hüseyn Cavid ylmidir. O, hbsxanada çkilmi killrd olduu görkmddir -- yorun, bdbin. ztirab dolu gözlrind pensne yoxdur. Müstntiq: --Adiniz, familiyaniz, --Hüseyn Cavid. Müstntiq: --Tam kild. --Hüseyn Abdulla olu Rsizad. Katib makinada yazir. Bütün shn boyu makina tiqqiltisi eidilir. --Anadan olduunuz tarix. --24 oktyabr 1882. --Harda anadan olmusunuz? --Naxçivanda. Kamera Hüseyn Cavidin kdrli gözlrin yaxinlair v lirik

225

musiqinin müayitil biz onun xyali baxilariyla Naxçivan torpainin mnzrlrini görürük: lanli da, Batabat yaylai, Xalxal mesi, shabi-Kf, çiçklyn meyv balari. Bel baxçalarin birind -- indi Cavid muzeyi olan evin hytind yeddi yali bir uaq top-top oynayir. Evin (indi muzey olan evin) eyvanindan anasi Ümmileyla onu çairir: --Hüseyn, Hüseyn, bura gl! Sn tz köynk tikmim: Gey görk ynin nec olur? Hüseyn otaa girir. Anasi qapini balayib, tz köynyi göstrir: --Al bunu gey, baxim -- deyir. Balaca Hüseyn ynindki köynyi çixaran kimi anasi lindki yun çubuuyla onu döymy balayir: -- Sn demdimmi molla mktbin getmlisn, hytd top-top oynayirsan. Çubuq belini yandirdiqca Hüseyn qiqirmaa balayir. Anasi: -- Molla olmaq istmirsn? Al gldi. Hüseyn: -- Vurma, vurma, vallah, billah sabahdan molla mktbin gedcm. Anasi Hüseynin belindki çubuq yerlrini siallayir, onu öpür: -- Ailli balam, -- deyir -- al bu tz köynyini sabah mktb geyrsn -- qapini açir. Hüseyn cld köhn köynyini götürüb otaqdan siçrayir, qaçib tut aacina dirmair v oradan çiirir: -- styirsn yüz tz köynk tik, döy, öldür, mn molla olmayacam , vssalam. Hyt atasi molla Abdulla v Hüseyndn dörd ya böyük olan qardai Mhmmd girirlr. Abdulla aacin baindaki Hüseyn baxir: -- Sn niy ilin bu vaxtinda aaca dirmamisan? -- deyir. Ümmileyla: -- Molla mktbin getmk istmir, limdn qaçib ora çixib. Abdulla (özünü göstrrk): -- Bir evd bir molla bs deyil? Yox, mn Hüseyni Sidqinin mktbin göndrcm. Oxuyub alim olsun. Allah qismt els onu stanbula da yollayacam, mlli-bali thsil alsin. (Mhmmd): -- di-ayt, ömrüm çatmasa, Hüseyni stanbulda sn oxutdurarsan, Mhmmd... stanbulun mnzrlri, gr orda gedib çkmk mümkün olmasa, ld olan sndli kadrlardan v köhn fotolardan istifad edrk stanbulun srin vvllrindki klini ekranda canlandirmaq olar. Fonda

226

qdim türk mahnisi sslnir: Burasi Mudur, yolu yoxudur, Gedn glmiyor, cb n idir? Bura Ymndi, Çölü çmndi, Gedn glmiyor, cb ndndi? Sanki xarab olmu val kimi, bu sözlr bir neç df tkrar olunur: Tgedn glmiyor, gedn glmiyorU v birdn xirp ksilir. Müstntiqin otai. Müstntiq: -- Türkiyy niy getmidiniz? Cavid: -- Ali thsil almaa. Müstntiq: -- Türkiy hökumtindn hansi gizli tapiriqlar almidiniz? --Mnim Türkiy hökumti il heç bir laqm olmayib. --Gizli tapiriqlari Türkiy hökumti siz kimin vasitsil çatdirib? --Bir d deyirm, heç vaxt, heç ksdn heç bir gizli tapiriq almamiam. Müstntiq masasinin siyirtmsindn bir neç fotokil çixarib Cavidin qarisina atir: --Kimdi bu adamlar? Cavid fotolara baxir. --Eynksiz taniya bilmirm -- deyir -- Hbs olunarkn eynyimi aldilar. Müstntiq (katib): -- Eynyini gtirin. Cavid müstntiq baxir, onun siftini duman içind görür. Sonra baini qaldirib divarda Stalinin klin baxir, onu da duman içind görür, amma bu duman içind sanki Stalinin divardan asilmi kli baqa bir klin çevrilir -- lini burnuna qoyub TiU göstrdiyi kill vz olunur. Katib Cavidin pensnesini gtirir, Cavid pensneni taxib killr baxir. -- stanbulda çkdirmiik bu kli. -- deyir -- Bu mnm, bu Rza Tofiq bydir, böyük air, filosof , çox...

227

Mütsntiq: -- Dayan, dayan (katib iar verir, o yazdii vrqi makinadan çixarib müstntiq uzadir, müstntiq baxir) -- tak... Rza Tofiq... Türkiyd mülliminiz olub. Siz hansi gizli tapiriqlar verib? --N gizli tapiriq, canim, o mn eirdn, flsfdn drs deyirdi. --Nu, eto mi viyasnim (kaitb) naydite mne delo (kaiza baxir) Riza Tofiqa. Bs bu kimdir? Cavid: -- Rhmtlik Abdulla Surdu. Çox parlaq dbiyyat adami idi. Sd heyf, bel gnc ikn dünyadan getdi. Müstntiq: -- Haçan ölüb? Cavid: -- 19-cu ild. Müstntiq: -- Jaxi. Bs bu kimdi? Cavid diqqtl baxir: -- H, bu Bkir Çobanzaddir. Müstntiq (sevinck) -- Vot. Axir ki, i açildi, Pantürkist, panislamist, Krimdan bura piyonluq üçün göndrilib Çobanzad. Burda kontr-revolyusyon tkilat yaratmaq tapirilib ona. Bu tkilatin üzvlrindn daha kimlri taniyirsiz? Cavid: -- Mnim heç vaxt, heç bir tkilatla, n revolyusyon, n kontrrevolyusyon laqm olmayib. Müstntiq: Eyb etmz, mi eto ee viyasnim. ndidn hr eyi boynunuza alsaniz yaxidir. Cavid: Nyi boynuma almaliyam? Müstntiq: -- Hr eyi. Onsuz da gec-tez alacaqsiniz. Cavid baini qaldirib Stalinin klin baxir, indi d bu kil baqa cür görünür. Stalin lindki tüfngi tulayib nian alir. Müstntiq: -- Yaxi, bu günlük bsdir, gedin. Cavid kamerada. Dmir çarpayida uzanib. Kameranin qapisi açilir. Göztçi: -- Uzanmaq, yatmaq olmaz, oturun. Cavid oturur, gözlrindki kdr yava-yava iiqli ifadyl vz olunur, airin xyali baxilariyla Teyx SnanU tamaasindan shn görürük. (Kursivl veriln remarkalar v mtnlr Cavidindir). Olduqca airan, cazibdar, behiti bir mnzr görünür. Mlk qiyaftind olan Xumar: eyx, gl-gl! Sevimli Snan, gl! Sn layiq deyil o yer, yüksl!

228

eyx Snan (aqin v hycanli): Ah, o cnnt prisi, nazli çiçk! Bana yüksl diyor gülümsyrk. Zhra: Söyl, Snan, n var?N oldu yen? cba, kim göründü gözlrin? eyx Snan: Bax da gör, it cnnt, it mlk! Zhra: Nerd? eyx Snan: Baq, dinl, imdi söylyck. (Zhrada drin bir heyrt) Xumar (eyx Snana): Görünür gözlrind nuri-dha, Yüksl, ey eyx! Gl, düünm daha!.. eyx Snan: Of, bndn n istiyorsun, get! Bnd can qalmami, bir insaf et. (Xumar qürur v istina il gedck olur, eyx Snan böyük bir tla v ndamtl) Gediyor... ah... getm, atma bni! Mrhmt qil, aman, unutma bni! Getdi, eyvah, getdi... Zhra: Snan, kim? eyx Snan (Xumara): Getm, gl, ah, naznin mlgim!.. Xumar (çkilrk): Qal, slamtl qal, böyük Snan! Hbsxana kamerasinin dmir qapilari xirçiltiyla açilir, göztçi Cavidin qabaina alüminium kasada orba qoyur. Ekranda yazi: 20 avqust 1937, Gec saat 3. 15 Müstntiqin otai, vvlki kimi -- müstntiq, katib. Müstntiq: -- Ail vziyytiniz. Cavid: -- Evliym, Arvadim Mükinaz Cavid, 1918-ci il, avqust ayinda evlnmiik. ki övladim var.

229

Müstntiq: -- Paho, Bir ildn sonra yubileymi ki... Evlnmyinizin iyirmi illiyini deyirm. Cavid (srt): -- Bel zarafatlari öz tay-tularinizla edin. Müstntiq bu sözlrin zhmindn udqunur, papiros çixarib damaina qoyur, Cavid d tklif edir, Cavid papirosu alir, müstntiq kirbit çkib odlayir. Yen d Cavidin gözlri v xyalinda canlanan shnlr. Naxçivandaki evlrind bacisi Ümmi Slim 36 yali Cavid: --Ay qarda, axi evlnmk vaxtindir -- deyir -- Naxçivana glmikn, glsn sni evlndirim? Cavid (gülrk): --Ay baci, bu hansi zmandir ki, mni evlndirsn? Mn srlrimd azad mhbbtdn dm vururam, sn d ki... Heç TArin mal alanUdaki tacir sgr d qizi görmmi almaq istmir. Bir de görüm, mn almaq istdiyin qiz kimdir. N bilirsn ki, mnim xouma glck. Ya da blk o qiz heç mni bynmdi. Dedi ki, dünya daila, mn ona r getmnm. Onda nec olsun? --Yox e, tki sn razi ol, qizin razilii mnim boynuma. --Axi kimdi o qiz, grk vvl onu görüm, sonrasina baxariq. --Yaxi, buna da bir ncam çkrik. Kadr dyiir v indi Cavidi evlrindki iki böyük sandiin üstün yiilmi yoran-döyin dalinda gizlnn görürük. Ümmi Slim v gnc Mükinaz söhbt ed-ed otaa daxil olur v qari trfd otururlar, Mükinaz, tbii ki, Cavidi görmür, Cavid is onu yaxi görür. Bu shn ancaq lirik musiqinin müayitiyl getmlidir. Kadr dyiir v artiq evlnmi Cavidl Mükinazi görürük. Cavid: --Mn hrdn-birdn cizma-qara elyirm -- deyir. -- Sn savad öyrdcm. Grk mnim ilk oxucum sn olasan. Ekranda çrçiv içind yazi: Hey flk, keçdi zaman dala kibi, Öyl bir dala ki, qorxunc, sbi. Bir sr qalmadi n gnclikdn, Kimslr yox, n gln var, n gedn... "XYYAM" stintaq otai. Masanin üstünd xeyli qzet var. Müstntiq (qzetlri göstrrk): Yaziçi kolleqalariniz deyir ki, siz

230

pyesalarinizda pantürkizmi v dini tbli edirsiniz. Peymbrdn, Tamerlandan yazirsiniz (qarisindaki kaizlara baxir). Teyx SnanU pyesanizda qarda gürcü xalqini thqir etmisiniz. Cavid: --Bu a yalandi. Mn "eyx Snan"da bütün dinlrdn, triqtlrdn üstün olan eqi trnnüm etmim, Ekranda çrçiv içind yazi: T GÖRDÜNMÜ DN NLR DOURUR? N BLALAR, N FTNLR DOURUR? DN BR OLSAYDI YER ÜZÜND GR, DAHA MSUD OLARDI CNS-BR. "EYX SNAN" Teatr shnsind Teyx SnanU tamaasi. Abbas Mirz rifzad (tbii ki, onun obrazini yaradan müasir aktyor) eyx Snan rolunda. eyx Snan: t Qafqas! Sfali bir mva! Allah-Allah, ndir bu abü hva!? (Tkrar dönrk Xumari görünc) Ah, o, mütlq o!.. Gördüyüm röya! (yaqlaaraq) t, naznd heykli-sevda! Xumar: Söyl, kimsin? eyx Snan Zavalli bir mftun... Xumar: Qaliba mcnun... Papas (qaba bir qhqh il): Aiq olmu Xumara znn edrim, eyx Snan (Xumara): Söyl, ruhum, n tez unutdun sn, Bana Tgl-gl! T deyn nvazil, cba sn deyilmisin? Söyl!.. Platon (heyrtl, eyx Snana): Bu görü oldu hanki mvada? eyx Snan:

231

Cec röyada, ri-lada Papas (zhrxnd il): übh yoq, übh yoq ki, mcnundur Platon: Görünür hp Xumara mftundur, eyx Snan: Vtnim, cüml niyytim, Kbm, imdi yalniz odur, o, vaz keçmm Papas: imdi isbat edib d gl qandir! Hiç mümkünmü isvi bir qiz, Bir müslmana varsin? Anlatiniz. eyx Snan: Birs hq, cüml din d bir ... naçar, Xalqi yalniz ayirmi azinlar, Hr ks uymu cihanda bir hiss... (Papas rab il dolu qdhi Platondan alib eyx verir) Papas: çiniz bu rabi öyl is. eyx Snan: Zatn onsuz da srxoum lan... Papas (cibindn kiçik bir xaç çixarib eyx verir): Pk gözl, eyxim, al u xaçi da as eyx Snan (alib asaraq, yarim qhqh il): bn Mrym asildi dar, fqt Onu tkrar varmidir hact? Bumu sanin r meraci? Bn nym imdi? Canli dar aaci! stintaq otai. Müstntiq: --Vtnda Cavid, ura hökumti siz imtiyazlar verib, ayda 350 manat maala instituta mkda v mslhtçi tyin edilmisiz, Baki sovetinin fxri üzvü seçilmisiniz, mükafat almisiniz, yaxi mnzil almisiniz. Bunun vzind ura hökumtinin leyhin yazilar yazirsiniz? --Mn heç vaxt ura hökumtinin leyhin birc söz d

232

yazmamiam. Müstntiq: --Birc söz d? Cavid: --Bli, birc söz d. Müstntiq siyirtmsindn iri bir qovluq çixarir. --Bunu biz sizin kolleqaniz -- "cavan bolevik" imzasiyla bir gnc dramaturq tqdim edib. Pyesalarinizdan sitatlardir (oxuyur): Yetr çildirdiniz hökumt! -- dey Evlri yiqdiniz, dalt! -- dey. Mzlumlar qanindan bad sondunuz Qara-quzun kibi le qondunuz Qanun dey doruluqdan caydiniz Xalqin namusunu hiç saydiniz Aldiqlari nfs -- zhrli ahlar Qidasiz çocuqlar ot yeyib yaar Söyl, öyündüyün dalt bumu? Hökumt dediyin rzalt bumu. TSiyavuU pyesasi, Bunu siz yazmisiniz? Cavid: --Bli, mn yazmiam. --Kimi nzrd tutursunuz (ssini qaldirir) -- "hökumt dediyin rzalt"... nyi nzrd tutursunuz? Cavid: --Nec nyi? Söhbt uzaq srlrdn, ran--Turan savalari dövründn gedir. Müstntiq: --Turan... El Turan mslsin d glcyik (lindki qovluu varaqlayir). Aha, "blis" pyesaniz... (oxuyur) Türk ordusu, trafa bu gün hml edrkn, ran v ya Qafqaza imdada gedrkn, Rus ordusu durmaz, çkilrkn önümüzdn -- (kaizdan ayrilaraq) -- kakoy pozor (yen oxumaa davam edir) Türk ordusu daim basaraq ölklr almi, n sonda siyastd basilmi da bunalmi draki sönük baçilarin qflti ancaq Etmi, edck millti hp ld oyuncaq Turana qilincdan daha kskin ulu qüvvt

233

Yalniz mdniyyyt, mdniyyt, mdniyyt -- (qovluu bir qiraa qoyur) -- nu, i tak dalee... Buna n deyirsiz? --N deycm. Bli, mn yazmiam v indi d düünürm ki, mdniyyt qilincdan güclüdür. --Sözü dyimyin. Heç utanmirsiz? ura hökumtinin çöryini yeyib, Türkiyni tbli edirsiz. --Mn heç ksin çöryini yemirm, Ancaq, bax bu llriml qazandiim çöryi yeyirm, Mn çernoraboçi d olmuam, hanbal da ily bilrm, fqt heç vaxt mnliyimi satmaq, sir olmaq istmm. Müstntiq (istehzayla): --Ona hl baxariq. (Yenidn qovluu vrqlyir, sonra oxuyur): --"nsan adini daiyan ikiayaqli harat pk qaba v pk sfil bir ey.. nsanlar mrhmt v mhbbtdn ziyad dht v qüvvt tapinirlar. Bn mrurluu zmk üçün yaradilmi bir Allah blasiyam, tökdüyüm qanlar da yalniz hqq v dalt namindir". Cavid baini qaldirib Stalinin klin baxir, Müstntiq d qeyriixtiyari kl baxir, amma cld baxilarini qaçiraraq oxumaa davam edir: "Allah bir olduu kibi padah da bir olmali". Bu sözlr kim aiddir? Cavid: --Tbii ki, Topal Teymura. Baqa kim aid ola bilr ki... Müstntiq (öskürür): --lbtt, aydindir... Abbas Mirz rifzadyl hansi kontrrevalyusyon laqlriniz olub? --Abbas Mirz mnim srlrimd ba rollarda çixi edib, O sad, çox sad bir insandir, fqt o sadlikd bir böyüklük var ki, onu hr adam baa dümz. Onun istedadi yalniz snt üfüqlrind parlar. Sntkarin böyüklüyü yaadii mühitin mdniyyti il ölçülür, Abbas daha böyük mühitd yaasaydi, daha zngin qüdrtlr, daha parlaq öhrt malik olardi, Ona drin v smimi hörmt bslrm. --Bu sözlrl siz özünüz özünüzü ifa etdiniz. Demli, sovet mühiti siz d, Abbas Mirzlr d darliq edir. Onunçün da siz osmanlilara arxalanir, dilinizd oranin airlrini tqlid edirsiniz, tematikanizi da Azrbaycandan yox, ordan alirsiniz. O ki, qaldi Abbas Mirz... (rsmi tonla) Abbas Mirz rifzad alçaq ran csusu, vtn xaini v xalq dümni kimi hbs edilib (Cavid llriyl üzünü qapayir). Bli, sizin cinaytkar faliyytinizin bu hlqsi d qirilib. ndi deyin görk, ran kfiyyati Abbas Mirznin vasitsil

234

siz n kimi tapiriqlar verib? Cavid llriyl üzü qapali halda susub durur. Xyalinda Teatr tamaasi -- "eyx Snan"dan shn canlanir. Abbas Mirz rifzad eyx Snan rolunda, eyx Snan: -- Bizi mhv eylmkmi mqsdiniz Gediniz, haydi, df olub gediniz!.. Oyan artiq, Xumar, oyan, gedlim, Bu mülvvs mühiti trk edlim. Hr trfdn hücum edr yar, Qalx oyan, naznin Xumar, Xumar! Biz dümandir it hp alm Xumar, insaf et, of! Qilma sitm. Qaçamazsin, xayir, xayir... hr an Sni izlr u drbdr Snan Mrhmt yoqmu? Ey böyük yaradan! Ah, dalt! (Bu sirada shnnin iii çkilir, ta ucda, ikinci prd qalxir, Xumar il eyx Snanin qol-qola olaraq buludlar içind uçuduqlari görülür) Shndki itirakçilar heyrtl onlara baxir v xorla deyirlr: gncdn qurtuldular Qeyb oldular, qeyb oldular, Yüksldilr, yüksldilr. Cnntd raht buldular Yüksldilr, yüksldilr, Qeyb oldular, qeyb oldular... Gurultulu alqilar, dolu salon shn önün çixib ba yn aktyorlari, Cavidi alqilara qrq edir, ayaqlari altina gül-çiçklr atirlar. Cavid Abbas Mirzni qucaqlayib barina basir. --Tbrik edirm, Abbas, bu gec dht idin. Abbas Mirz: --Çox sa olun Cavidcan. Abbas Mirz artiq adi paltarda teatrin arxa qapisindan çixib faytona trf gedrkn onu gözlyn gnclr aktyoru hat edir, gülçiçk dstlri verirlr. stintaq otai. ndi müstntiq baqadir (Onu da hmin aktyor --

235

blis -- oynayir, amma qrim vasitsil taninilmaz drcd vvlki müstntiqdn frqlndirilib. vvlkinin bai keçl idis, bunun saçi var, o, bili-saqqalli idis, bunun üzü tüksüzdür. Birincidn frqli olaraq, bu, eynklidir). Müstntiqin qarisinda Abbas Mirz rifzad oturub. Müstntiq: --Sizin ran konsuluyla hansi gizli cinaytkar laqniz olub? Ondan hansi tlimatlari almisiniz? Abbas Mirz: --Mnim ran konsuluyla heç bir gizli laqm olmayib, ondan heç bir tlimat almamiam, --Smimi deyilsiniz, nahaq bizdn gizldirsiz, biz hr eyi bilirik. Masanin üstündki zngi basir. Mühafizçinin müayitiyl aktyor daxil olur. Müstntiq (Abbas Mirzy): --Bu adami taniyirsinizmi? Abbas Mirz: --Taniyiram, Bizim teatrin aktyorlarindandir. Müstntiq (aktyora): --Bu adami taniyirsan? --lbtt, Abbas Mirz rifzaddir. --Onun ran konsuluyla laqlri haqqinda n dey bilrsn? --Abbas Mirznin ran konsuluyla yaxin dostluq laqlri vardi, tez-tez görüürdülr. Abbas Mirz: --Yalandir. Müstntiq: --ahidin sözlrini ksmyin, Davam et. Aktyor: --1936-ci ilin dekabr ayinda mndn xahi eldi ki, Ruhulla Axundovun (udqunur) ifa olunmu qddar xalq dümni Ruhulla Axundovun "Rusca-türkc" lütini tapib ran sfirin çatdirim. Bunun müqabilind Abbas Mirzdn qiymtli hdiyylr aldim. Mn baqa tapiriqlar da verirdi. Abbas Mirz: --Yalandir. Müstntiq: --Sus. Yoxsa sninl baqa cür daniaram, Bura snin teatrin

236

deyil ki, qizlar baina gül-çiçk spsin. rana qaçmi qardain Qulamrzayla n laqlrin var? --Heç bir laqm yoxdur. Müstntiq siyirtmsindn bir mktub çixarir: --Bu mktub qardaindan deyil, almamisan? --Ondandir, almiam. --Bs deyirdin heç bir laqm yoxdur, Bu mktubda sn n tklif edirdi? Abbas Mirz: --Mktub ki, linizddir, oxuyub bil bilrsiniz. Müstntiq ayaa siçrayib cir ssl bairir: --Mni tng gtirm. N yazmidi mktubda? --Mni rana dvt edirdi, orda yaamaa. --Niy? Burda nyin ysik idi? Htta sn -- xalq dümnin özün kimi xalq dümnlri Xalq artisti adi da vermidi. randa n itin azmidi? --Mn ki, getmdim. --Ged d bilmzdin, Amma burda qalib ks-inqilabi tkilatin üvzlriyl görümy baladin. Yaxisi budur özün boynuna al. Kimlr idi bu tkilatin üzvlri? --Mn heç bir ks-inqilabi tkilatin üzvlrini tanimiram. Müstntiq (isterik bir dayla): --Dedim ki, mni özümdn çixartma. Masasinin siyirtmsindn rezin dynk çixarib Abbas Mirzni döymy balayir. Aridan Abbas Mirznin fryadi ucalir. Müstntiq dayanib alninin trini silir. Müstntiq: --Boynuna alirsan ki, sn v Ülvi Rcb Azrbaycan dilini osmanladiraraq gnc artistlri dümnçilik faliyytin clb etmisiniz (Rezin dynkl vurur). --Boynuna alirsan ki, qati pantürkist Hüseyn Cavidin milltçi srlrind ba rollari oynarkn, bu srlri tbli edrkn xarici kfiyyatlarin tapiriqlarini yerin yetirmisn? Abbas Mirz susur, müstntiq onu yen döyür, aktyorun fryadi eidilir. Hüseyn Cavidin kamerasi. Bu fryadlar, müxtlif otaqlardan gln iniltilr, bairtilar, alayilar eidilir. Cavid bunlari eitmmk üçün qulaqlarini tutur. stintaq otai. Phlvan cüssli dörd zirpi cavan boksçu

237

llrindki mlflri lynd isladib sixir v bu mlflrl üz-gözü qana bulami Abbas Mirzni döyürlr. Döydükc bir-birin trf, otain o küncündn bu küncün, bu küncündn o küncün itlyirlr. Müstntiq masasinin arxasinda oturub bu shny lzztl tamaa edir, çay içir, papiros çkir. Abbas Mirz içi qan dolu gözlriyl müstntiq baxir v bir an müstntiq onun teatrda oynadii blis qiyafsind, blis klind görünür. Mücrrd mkanda qum saati trsin çevrilir. Ekranda yazi: 30 aprel 1916 O illr xas olan dairvi tumbada afi. Afid rb lifbasiyla v altinda rusca "Ölülr" sözlri yazilmidir. Teatrin shnsi, "Ölülr" tamaasinin finali. Kefli skndr rolunda Mirzaa liyev. skndr (adamlara): Glin, içri glin, glin bura! Yavuq gl. Sn d gl! Mn ölüm haminiz glin! Bax bel. Keç! Sn d keç içri. Di indi növb mnimdi, qulaq asin, mn d bir -iki klm söz daniim (skndr qizlarin prdsini çkib qopardir, atir knara, camaat utandiindan baini aai salir, qizlar da utanib üzlrini llriyl tuturlar v balayirlar alamaa) Baxin! Yaxi baxin! Diqqtnn baxin! Sizin tarixlrinizin kitabinda bu, qan il yazilmi bir shifdir. Sizdn sonra glnlr bu kitabi vrqlyib, bu shifni görnd sizi yada salib ucadan deyck: Tfu sizin üzünüz! (Tüpürür camaata trf. Hami baini aai salib dinmir). Bailayin, Kefli skndr bir az bidblik edir. Amma indi növbt mnimdi. Zamani ki, rict mslsi ortaya qoyuldu v eyx Nsrullah ölülri diriltmk ixtiyarini qoydu sizin qabainiza, siz öln qardalarinizin, bacilarinizin v övrt-uaqlarinizin dirilmyin razi olmadiniz. Niy razi olmadiniz? Ondan ötrü ki, arvadlarinizin hamisini yumruq altinda öldürmüsünüz, öln qardalarinizin arvadini almisiniz, öln dostlarinizin yetimlrinin malini yemisiniz. Razi olmadiniz ki, dirilib glsinlr v sizin mllrinizi görüb desinlr: Tfu sizin üzünüz (camaat hamisi baini salir aai) Mnim adim Kefli skndrdir, b sizin adinizi n qoyaq? Ölülr! V bizdn sonra glnlr illr uzunu sizi yada salib bir ssl deycklr: --Ölülr! Gurultulu alqilar altinda aktyorlar shn önün çixib ba yirlr, Hüseyn Cavid, Sultan Mcid Qnizad, Ncf by Vzirov, Nriman

238

Nrimanov, Üzeyir Hacibyli da shny çixib aktyorlari tbrik edirlr, Mirz Clil shny çixanda alqi tufani bütün salonu v shnni bürüyür. Shn arxasinda Hüseyn Cavid Mirz Clili tbik edir: -- "Ölülr"in hr tbssümünd aci bir fryad var, Mirz -- deyir. -- Sizd Qoqol ruhu yaar. Gnc Kazimolu (Seyid Hüseyn) onlara yanair: -- Cavid fndi, qzetimiz üçün tamaa haqqinda bir neç söz söylrmisn? Cavid: --"Ölülr"d sntkaran bir dirilik, mahiran bir inclik var. "Ölülr" sntc ns, malca da odur. Teatrin foyesind Seyid Hüseyn bir-bir taninmi ziyalilara yanair v onlarin dediklrini dftr yazir. Seyid Hüseyn: --Sultan Mcid fndi, Sizin fikriniz? Sultan Mcid Qnizad: --eyx Nsrullahin ölülri diriltmsi yalansa da, "Ölülr"in ölü fikirlri diriltmsin übh ola bilmz. --Ncf by, sizin fikriniz? Ncf by Vzirov: --"Ölülr" dramasi hyatdan alinmi, iqtidarla yazilmi tam tsir bx edn bir srdir. --Doktor Nriman? Nriman Nrimanov: --Artiq drcd mhartl yazilmi, ideyasi inqilabi bu drama müslman hyatinda böyük rollar oynayacaqdir. --Üzeyir by... Üzeyir Hacibyli: --"Ölülr", "Molla Nsrddin" kimi, baltani dibindn vuran bir pyesdir. Mücrrd mkanda qum saatindan qumlar tökülür. Ekranda yazi: Avqust 1914. Çrçivd yazi: KSS HR KM TÖKÜLN QAN ZN, QURTARAN DAH ODUR YER ÜZÜNÜ.

239

O dövrün hrbi qiyafsind zabit. lind durbin var, Durbini gözlrin yaxinladirir, Durbin "gözlrinin birind blis, digrind Mlk görünür" ("blis" pyesindn remarka). Kadr arxasindan blisin monoloqu eidilir (fonda top, güll, at sslri): blis: Toplar veriyor alm dht, Dht!.. Qopuyor sanki qiyamt, Yamur kibi göydn yaar at! At!.. Qaralar, dalalar at... Mlk (qadin ssi): Ya Rb, bu n dht, n flakt? Ya Rb, bu n vht, n zlalt? Yox kimsd insafi mürüvvt, blismi uymu briyyt? blis: Dryalara hökm etmd tufan, Shralari sarsitmada vulkan Sellr kibi aqmaqda qizil qan, Canlar yaar, evlr yiar insan... Mlk: Ya Rb, azaciq lütfü inayt! Qhr olmada artiq briyyt, Badan-baa hp yer yüzü vht, blis il hmrngi siyast... Kadr arxasinda bu mtn sslnrkn müharib shnlrini -- sndli kadrlari görürük. Birinci dünya müharibsindn qalmi sndli kadrlar, top atlri, bomba partlayilari, sngrd sgrlr, siftlr taxilmi leyhqazlar, meyitlr, daidilmi hrlrin xrablri v s. Qum saati. Ekranda yazi: 28 mart 1918 ndiki stiqlaliyyt küçsind o vaxtki "Tbriz" mehmanxanasini görürük -- bu bina durur. Kiçik mehmanxana otaqlarinin birind Hüseyn Cavid (o vaxt 36 yainda), Abdulla aiq v Seyid Hüseyn. Cavid dostlarina TblisUdn bir parça oxuyur:

240

Mn imdi bir at, fqt vvlc mlkdim Hp xaliq tsbih idi, thlil idi virdim Çöldn atima sslri eidilir, Cavid oxumasina ara verir. Hr üçü pncry yanaib baxirlar. Sakitlik çökrkn Cavid oxumaa davam edir: Alçalmadi, yüksldi fqt öhrtü anim, Allah il bir zikr edilir namü nianim, Atima sslri daha da iddtli, hm d lap yaxindan eidilir. Cavid lindki kaizlari bir qiraa qoyur: --fsus, sr oxumaq vaxti deyil. Seyid Hüseyn: --fndilr, mnc bir an yubanmadan rana getmliyik. aiq: --Aa, n yaziq, mnim oyl imkanim yox. Cavid: --aiq, amma indi hr ikiniz evlriniz dönün, aillrinizin yanina. Bu atimadan çox ndilnrlr çocuqlar. aiq: --Döru söylyirsn, getmmiz lazim. Vidalaib çixirlar. Atima bir qdr sngiyir. Cavid masa arxasinda yazmaa davam edir. Bir an kaizlardan ayrilib baini qaldiranda xyaln "blis"in glck tamaasindan shnlri tsvvüründ canlandirir. Skeletlrin rqsi. Sonra çiynind ba, bainda srpu, a saqqalli blis görünür. blis (mmnun qhqhlrl): Bir lövh ki, it çok byndim Elxan: Yahu, sni kim buraxdi?.. blis (mrur bir tövr il lini köksün qoyaraq) Kndim! Arif (Elxana): Bir mürid o, sahibi kramt (blisin lini öpr) Xo gldin, aman n mutlu sat!.. Rna (dxi öpr) Yormu sizi, übhsiz bu yollar

241

blis (yarim qhqh il) Yox, znn edrim ki, shviniz var Da, da, uçurum, dniz v orman ngl olamaz önümd bir an Elxan: Kimsn, cba, snd ki var böyl mhart blis: Bn heçl doan bir ulu qüvvt, ulu qüdrt. Bir qüdrti-külliyy ki, alm bana bdxah, Dünyad gr varsa rqibim, o da Allah!.. (qhqh) Hp din il, mzhbl, siyastl cahanda Hp firtina qopmusa, vt, bn varam onda. Hr yerd ki, vardir zmt, qhr il dht Hakimdir o yerlrd bu qarindaki xiqlt Röya kimi hr an olaraq zahirü qaib Bn rqd abid oluram, Qrbd rahib. Otain qapisi iddtl döyülür. Cavid xyallardan ayrilir, durub qapini açir. Danak çetelrinin qiyafsind zabit v üç-dörd sgr otaa soxulur. Danak zabit (onu blisi oynayan aktyor oynamalidir): --Sn kimsn? --Hüseyn Cavid. dibm. Siz kimsiniz? Danak zabit (istehzayla): --dib? -- masanin üstündki kaizlari göstrir: -- bunlari sn yazmisan? Cavid: --Bli. Danak zabit: --Dur geyin, gedk. --Hara? --Orda bilrsn. Tez ol. Cavid paltosunu geyinn zaman danak masanin üstündki kaizlari qamarlayib sobaya atir. Cavid: --Aman, n edirsn? -- kaizlari danakin lindn almaq istyir, sgrlr onu knara dartirlar.

242

ri planla sobada yanan kaizlar v atin içindn hmin danak zabitin blis qiyafsind sifti görünür, qh-qhlri eidilir. sgrlr tüfng qundaqlariyla Cavidi itlyirlr. Cavid: -- Dia, mni öldürcksn, el burda öldür. sgrlr hr iki trfdn onun qolundan tutub otaqdan çixarirlar. sgrlr mehmanxananin o biri otaqlarindan Azri türklrini küçy çixarirlar. Getmk istmyib müqavimt göstrnlri el burdaca at tutub öldürürlr. 60-a qdr adam silahli danak sgrlrinin müayitiyl Baki küçlriyl addimlayir. Hansi döngds bir neç adam qaçmaq istyir, drhal onlari güllbaran edib yer srirlr. Adamlar addimladiqca ara-sira güll sslri eidilir v yer srilnlri görürük. Dst xeyli seyrlib, yalniz be-alti adam yolunu davam edir. Onlarin arasinda Cavid d var. Air-air, fikirli-fikirli addimladiqca Cavidin xyalinda blisdn shn canlanir: Shnd Elxan, papas, növbtçi. Elxan: --Bu hriflr cba kim? Söyl! Növbtçi: --Bu papas ermnidir, vqtil Ermnistana dairmi qurun, Hm d ncil dey!.. Elxan (istehzali qhqh il lini onun omuzuna qoyaraq): Ya!.. Eq olsun, Nerdn aldin o hissiyyati, Verdi ncilmi bu tlimati? Papas (xaç çkrk): Ah, suçum varsa da, fv eyl mni. Elxan: Bkl, dur, imdi bulur haqq yerini. Dstd indi yalniz iki-üç adam qalib ­ o cümldn Cavid. Mailov (indiki opera) teatrinin yanina glib içri girirlr. Qum saati. Ekranda yazi. Oktyabr 1918 Abdulla aiq küçyl gedir. Bir gnc olan hycanla ona

243

yanair: --aiq fndi, aiq fndi, Hüseyn Cavidin ölüm xbri dorumu? aiq: --stfürullah. Azini xeyirliy aç. Gnc (lindki qzeti göstrrk) -- Budur baxin, "Bsirt" qzeti yazir. aiq: --Yalandir. El bu gün Caviddn mktub almiam. O mnhus mart günlrind möcüzyl xilas olub, Seyid Hüseynl Tbriz ged biliblr, ordan da Naxçivana keçib. Qum saati, beldn-bel, bir neç df çevrilir. Ekranda birbirinin ardinca yazilar görünür: 1918, 1919, 1920 Sndli kadrlar bir-birini vz edir. Cümhuriyyt dövründn qalmi sndli kadrlar, fotokillr. Parlaman v hökumt üzvlri, Gncd v Bakida ilk müstqil Azrbaycan respublikasinin dövlt idarlri yerln binalar -- Parlaman, Hökumt binalari. Üzlrind frh, sevinc olan insanlar. Kskin musiqi akkorduyla qum saati hl qumla doluykn trsin çevrilir, ekrana qara rng çökür v yazi görünür: Aprel 1920 Çrçivd yazi: Var ikn ld qaçmaq imkani Sovuur hp hökumt rkani Qüdrtin varsa çix vuru, çarpi! Blli yox sizd oyl bir cürt, Burda yalniz igidlik istr, vt. Hpiniz sayisiz, rzil, alçaq, Hpiniz tülkü, tülküdn qorxaq. t meydan! r ol, ya z, ya zil. Alamaq istsn, buyur mndil. Baqa bir qurtulu yox, n eyi yol Qaçmaq... "KNYAZ" Bu er parçasinin bir hisssi yazilmayib ssln d bilr. erin fonunda sndli kadrlar: XI ordunun Azrbaycana glmsi. rq

244

Xalqlarinin Birinci Qurultayi, bu qurultayin ekzotik qiyaflrd nümayndlri. Avropa ölklri rhbrlrinin müqvvalarinin yandirilmasi v s. dövr aid kadrlar. n sciyyvi v ifadli, dövrü dqiq göstrn kadrlar seçilmlidir. Arxivlrd bel kadrlar yetrincdir. Bu kadrlar mdni hyati göstrn kadrlara keçir -- tamaalar, afilr, konsertlr v s. Bakida Birinci Türkoloji qurultaya aid kadrlar. Onlarin arasinda liby Hüseynzadni ks etdirn kadr. Hmin qurultayda Hüseyn Cavidi ks etdirn -- yaziçinin yegan kino kadri. Kadr irildirilir v durdurulur (stop kadr). Dairvi teatr afiasi. Kamera EYX SNAN elanini yaxinladirir. Cfr Cabbarlinin sndli kadrlari. Keçmi Taiyev teatri (indi Musiqili komediya teatri) binasina trf gln adami görürük. Bu gnc Cfr Cabbarlidir. Teatrin arxa qapisindan içri girmk istrkn tlala o yan-bu yana boylanan lilini görür. Cfr: --Yallah, lili -- deyir -- Niy bel hycanlisan, xeyir ola? lili: --Salam, Cfr. Bilirsn d, eyx Snani bir gün Abbas Mirz, bir gün Ülvi oynayir. Bu gün Ülvinin nöbsidir. Amma glib çixmayib, yqin çadirib, el bilib Abbas oynayacaq. Abbas da çixib gedib baa. Cfr: --Darixma, ikisindn birini Allah yetirr, Glmslr, özüm oynaram. lili: --Sn el zarafatindan qalmirsan. Heç zarafatin yeridir? Tamaaya yarim saat qalib, Müdir, bilirsn, zvayin biridir, mnim tükümü didck, o da didms, tamaaçilar didck. Cfr: --Dedim sn darixma. Ölmmim ki.. lili: -- Yni sn rolu bilirsn ki? Cfr: --Badan axiracan zbr. Mizanlar da hamisi gözümün qabaindadir. Nahaq yer bu teatrda bitib qalmiram ki...

245

lili (saata baxir): --Aman allah, iyirmi dqiq qaldi -- birdn qti kild Cfr -- yaxi, keç qrimln. Qrim otainda Cfr Cabbarli eyx Snan qiyafsind qrimlnir. Birdn Ülvi Rcb lilinin müayitiyl otaa daxil olur. Ülvi Rcb (gül-gül): --Görcyimiz günlr varmi, Cfr, deysn çöryimizi limizdn almaq istyirsn? Cfr: --Harda qalmidin? --El bilirdim bu gün Abbas oynayir. El küçdn keçirdim ki, lili boazimdan yapidi. Cfr eyx Snan paltarini çixarir, qrimini sil-sil: --Heyf, glib çixdin, yoxsa bu axam snin d, Abbasin da xoruzunu qoltuunuza verckdim. Shnd Ülvü Rcb eyx Snan rolunda. eyx Snan: Arkadalar! Bu parlayan günin, Feyzi birdir cahanda hr ks için Türkü, hindü, rb, cm bilmz, Nuru hr yanda artar, ksilmz, Mnvi bir gün d var: nvvar O da slam dinidir, parlar. Parlar, afaqi nura qrq eylr Hq, hqiqt ndirs hp söylr, Çox müqddsdir, it mqsdimiz, Bunu lakin, saqin unutmayiniz Bir çox zalimnüma xyantkar Dini -- islam rxn salmilar Xali-kainat halbuki bir... t Quran v Kb hp birdir hli -- islama hp bu birliyi biz Nru isbata qeyrt etmliyiz... Alqilar. Shnnin yan trfindn Cfr Cabbarli v lili heyranliqla Ülvinin oyununa baxirlar. Qum saatinda qumlar adi kild yox, çox sürtl tökülmy balayir.

246

Yazi: 12 sentyabr 1937 Çrçivd yazi: Xayir, n kskin lac it budur, Yaamaqdan daha xodur ölüm... "BLS" stintaq otai. Abbas Mirz yariçilpaq , ayaqyalin, iti çrtilmi karandalarin üstünd durub. Baina xüsusi dudan hr an bir damla damir. gnclrdn, ziyyt-iztirablardan sifti taninilmaz drcd dyimidir. Müstntiq: --Boynuna alirsan ki, qati xalq dümni, pantürkist Hüseyn Cavidin milltçi, dini tbli edn srlrind ba rollari oynamaq tapiriini sn ks-inqilabçi tkilat verib? Abbas Mirz (sonsuz iztirabla): --Allah eqin, ksin bu damlalari, beynim sanki mismar çalirlar. Müstntiq: --Boynuna alirsan? Abbas Mirz: --Aliram... Boynuma aliram ki, Otello, Hamlet, Maqbet, Romeo rollarini oynarkn... Müstntiq: --eyx Snan, blis... Abbas Mirz: --eyx Snan, blis rollarini oynarkn ks-inqilabi tapiriqlari yerin yetirmim. Müstntiq sevinck makinadan hmin "etiraf" yazilmi vrqi çixarir: --Qol çk. ki mühafizçi Abbas Mirznin iki trfdn qolundan tutub taqtsiz aktyoru masaya yaxinladirirlar. Abbas Mirz kaiza baxmadan qol çkir. Yariçilpaq Abbas Mirz NKVD zirzmisind yalin divar qarisinda. At açilir, aktyor yixilir. Abbas Mirznin sndli kadrlari v real ssi. At açilir v

247

A.M.rifzad hmin yalin divar önünd, amma indi Hamlet rolunda gülllnir. Aktyorun baqa rollarda killri yalin divar önünd canlanir v Abbas Mirz eyx Snan, Otello, Maqbet, Elxan, Ferdinand, Siyavu, Aydin, Knyaz rollarinda gülllnir. Abbas Mirz blis rolunda. Divara dirnmidir. At açilir, ancaq o yixilmir, qhqh çkrk deyir: Drd bax, millt bax, niyyt bax! Ölülrdn ölülr feyz alacaq! (qhqhlrl son cümlni bir neç df tkrar edir: Ölülrdn ölülr feyz alacaq). Qum saati yen kllmayallaq olur. Ekranda yazi: 1922 Dairvi afid: Cfr Cabbarli. "Oqtay Elolu" Teatr shnsi, Shnd Oqtay v Tamara. Oqtay: --O tam baqa bir sözdür. Sonra zalim, yirtici bir hökmdar qarisindasiniz, llrinizi qorxulu bir hycan içind uzatmi, bax, bel (göstrir) deyirsiniz. Söylyin. Tamara: --Onun xabari bala yoxdur. Oqtay: --Yen bala. Bel ey, bel. Tamara: --Nu, bala je deyirm. Bala, bala! Oqtay: --"Bala" eto rebyonok, "bla" eto nesçastye, o "bel" znaçit tak. Tamara: --Oqtay, mn rolumu yaxi öyrnmim, ancaq bir az sözlrini dey bilmirm. Shn knarinda Cfr Cabbarli. Tamaaya ordan baxir, lili glir. --Cfr, Cavid fndi d teatra glib. Mükinaz xanimla tamaaya baxir. Cfr (hycanla): --N? lili:

248

--Get, görü. Cfr: --Yox, yox, lili, sn get knardan Cavid fndiy bax. Gör tamaa nec tsir edir ona... Shnd Firngiz v Oqtay. Firngiz: --Ox, bu paltar siz n qdr yarair ki, Oqtay! Oqtay: --Çünki mn bunlari geynd Oqtay olmuram. Firngiz: --Heç unutmuram. Bir il bundan vvl ilk df sizi bu paltarda görmüm. Ox, Oqtay, sizin sevdiyiniz olub Amaliya rolunda çixmai n qdr arzu edrdim. Mni d alqilardilar, fqt atam! Heç qardaim da razi olmaz. Mn Amaliyanin ölümünü çox sevirm. nsanin günahsiz olaraq öz sevgilisi trfindn öldürülmsi! Oqtay: --Mn siz heç bir zaman bel qaranliq taleyi arzu etmzdim. Firngiz: --Sözlrini d süd kimi zbrlmim. Ox, atam! Vallah, mümkün olsaydi bu saat çixib oynardim. Shn knarinda, Cfr: --lili, lili, Bura gl. lili (glir): --Ndi? Cfr: --Cavid fndi nec baxir sr, gülür, l çalir, darixir? lili: --ki df lap brk l çaldi. Shnd tamaanin finali. Oqtay: --Dorudanmi, Azrbaycan qadinlii sntkar bir qiz yetidir bilmir? --Tamara: --Yen sgi mahnilari balamisiniz. Sanki bu xalq shnd adam deyildir. Oqtay: Tamara, sn daim yersiz hiddtlnirsn. Anla ki, bir gürcü qizi Tatyanani, ya mn Onegini oynaya bilrm, fqt bu, rus xalqinin

249

bütün ruhunu, bütün incliklrini ks etdirn bir Onegin, bir Tatyana ola bilmz, daha zif bir rus aktrisasi bir Tatyanani daha az zhmtl daha gözl oynaya bilr. Tamara: --Bu on-on be ild bacardiq, yaratdiq, yen Oqtay gldi, biz bacarmadiq. Glsin bir azbaycanli aktrisasi oynasin, pojaluysta! Çox deyrsn, heç oynamaram da. Oqtay: --Tamara, mn srxo da olsam, sözlrimi anlayiram. Tamara: --Pojaluysta! ndi ki, beldir, mn heç oynamiram (çixib gedir). Tamaaçilarin sslri: Xalqi oynadirsiniz! Baqasi oynasin. Hamisi yalandir (qatiiq sslr) mhkmy clb edilmlidir... Oqtay: --Sfil xalq, n bairirsan! Snd sntkar bir qadin yox, varsansa yarat, yaratmirsansa sus, uzan öl! (Bayaqdan bri bir iztirab içind çirpinan Firngiz çoqun bir hissin tsiri altinda bairir) Firngiz: --Mn bu rolu oynaram! Mn bu rola haziram. Bu saat oynaya bilrm! Aslan: --Firngiz, sn haraya gedirsn? Firngiz: --Mn artiq çocuq deyilm. Artiq öz taleyimi özüm idar ed bilrm. Gldim! Artiq arxam uçurumdur, geri dön bilmrm, çkilin... Bu ananin doma yavrusu mnm, mn oynayacaam. (Shnd gurultulu alqilar tamaa salonundaki alqilara qariir). Shndn sslr: --Yaasin ilk qaranqu! Ura! Yaasin azad Azrbaycan snti! Ura! Yaasin azad Azrbaycan qizi! Ura! Tamaa salonunda Hüseyn Cavid v Mükinaz xanim l çalirlar. lili (shn knarinda Cfr): --Cfr, Allaha and olsun, hamidan çox Cavid fndi l çalirdi. Cfr mmnun gülümsyir. Ekranda yazi: 31 dekabr 1934

250

Cfr Cabbarlinin kli qara çrçivd. Böyük dramaturqun dfni. Yas mclisind itirak ednlr arasinda Hüseyn Cavid v hmd Cavad. Molla Quran oxuyur. Cavid, papirosu barmai arasinda, kdrli xyala dalmidir. Drindn köks ötürür, tez-tez eynyini çixarib göz yaini silir. Cavid: --Bli, Cavad, dramaturgiyamizin parlaq ulduzu söndü. Cavad: --Bir tsllimiz Cfrin ölmz srlridir. Cavid: --Eldir. Bdbxt Cfr... Hbsxanada kamera, Cavid çarpayida oturub. Gözlri qapalidir. Dodaqalti yavadan piçildayir: --Xobxt Cfr. Vaxtinda getdin bu dünyadan. Yoxsa sni d bizim günümüz qoyacaqdilar. Kameranin qapisi açilir. Mühafizçi: --Vtnda Cavid, Müstntiqin yanina... stintaq otai. Müstntiq: --Almaniyaya hansi gizli tapiriqla getmidiniz? Neçnci ild? Orda müsavatçilardan kimlrl görümüsünüz? Cavid: --1926-ci ild Almaniyaya gözlrimi müalic üçün getmidim. Berlind, Badenbadend olmuam. Orda müsavatçilardan heç kiml görümmim. --Kim göndrmidi sizi Almaniyaya? --ura hökumti. --Konkret olaraq kim? Cavid: --O vaxt maarif komissari Mustafa Quliyev. Müstntiq: --Aha, Mustafa Quliyev! Siz mlumdurmu ki, Mustafa Quliyev xalq dümni kimi ifa olunub v hbs edilib? Cavid: --O sizin öz iinizdi. Müstntiq: --Demli, alman v yapon ipyonu Mustafa Quliyevl laqd olduunuzu inkar etmirsiniz? Xaricd olanda sizi gizli polis

251

çairiblarmi v harada? Cavid: --Xaricd olarkn heç bir gizli polis trfindn çarilmamiam. Müstntiq: --Sizin cavablar smimi deyil. Biz israr edirik ki, düzgün daniasiniz. Cavid: --Cavablarim smimidir. Müstntiq: --Türkiyd hansi pantürkistlrl laq saxlamisiniz? Cavid: --Türkiyd pantürkistlrdn heç kiml laq saxlamamiam. Müstntiq: --Siz nahaq yer öz pantürkist burjua milltçi mövqeyinizi istintaqdan gizltmy çaliirsiniz. stintaqa düzgün ifadlr vermk niyytiniz varmi? Cavid: --Mn heç vaxt pantürkist v burjua milltçisi olmamiam. Müstntiq qabaindaki qzetlri göstrir: --Bax, burda sizin yaziçi kolleqalariniz bunun tam ksini deyirlr. gr pantürkist v bürjua milltçisi deyilsinizs, türk üslubunda yazdiiniz srlrin pantürkist v milltçi mzmununu n il izah edirsiniz? Cavid: --srlrimi Türkiyd aldiim trbiymin nticsi hesab edirm. Taiyev teatrinin qabaina fayton glir. ki adam düüb teatrin qapisina trf gedirlr. Biri axsayir, o birinin bir gözü zdlidir. Teatrin müdiri onlari qapida qarilayib hökumt lojasina ötürür. TTopal TeymurU tamaasindan shn. Teymurun sarayi. Divanbyi: --Yen üsyan! Yen azrbaycanlilar olunuz Miranaha qari üsyan etmilr. Teymur (qizinca): --Ah, Miranah, Miranah! Orani idar edck salam v düüncli bir ba lazim. Heyhat ki, Miranah kimi aqinlar o düüncdn pk uzaqdirlar.

252

air: Azrbaycan esiz bir cnnt bucai, tüknmz bir srvt ocaidir. Lakin fsus, minlrc fsus ki, Miranahlar oyuncaidir. Hökumt lojasinda mnali baxima. Divanbyi: Mnc Azrbaycan xalqi yabançilara kölg olmaqdan pk zövq alir v xarici tsir daha çapuq qapilirlar. Lojadakilar mzmmtl balarini bulayirlar. Teymur: Ah, Yildirim, Yildirim! Topal Teymuru saymayanlar, kndi llril kndilrin mzar qazmi olurlar. Baqa shn. Yildirimin sarayi. Orxan: --Teymur Araz çayini keçmi, Azrbaycana daxil olmu. vt imdi Qarabain srin yaylalarinda, otlu-çiçkli ovalarinda istiraht v nlikl muldur. Yildirim: --Ah, Teymur! Teymur! Mn snin bu drcd sayisiz olduuna inanmazdim. Sivas kimi bir qlyi yandirib havaya savurmaq snin hddinmi? rtorul kimi bir övladimi limdn almaqmi? N böyük csart! Xayir-xayir... Bu tikanli zrb, bu aci thqir sla unudulmaz. Ah, duyusuz cllad! Mn üzrim gln qocaman Slib ordularini qhr etdim, Fransa v Alman cngavrlrini püskürtdüm, Lehistan, Avstriya v taliya sgrlrini bir hücumda zdim. Htta qorxusuz Jan kimi mhur bir qhrmani bel heç saydim. imdi Teymur kimi bir srsrimi mni qorqudacaq? (Pncry yaxlair, çobani dinlr. Hzin v yarali bir ah çkrk) Çal! Çal!.. vt bxtiyar çoban, çal! N Sivas kimi hrin lindn getmi, n d rtorul kimi olun... Alqilar altinda prd balanir. Hökumt adamlari teatr müdirinin otainda. Masanin üstünd meyvlr, irniyyat. Teatrin müdiri qdhlrin konyak süzür. Gözü zdli: --Bu pyes kim icaz verib? Müdir (qorxmu halda): --Ruhulla Axundov yolda. Axsaq: --Bli. (Müdir): Sn get.

253

Konyak içirlr. Shn aparicisi müdirdn soruur: --Üçüncü zngi çalimmi? Müdir: --Dayan görüm, Hökumt qonaqlari olan otaa girir. Konyak üsi artiq boalmidir. Müdir: -- Çox üzr istyirm, son prdni balaya bilrikmi? Gözü zdli liyl iar verir ki, balaya bilrsiniz. Sndlysndly otaqdan çixirlar. Shnd döyü epizodlari. Teymur sgrlriyl çadirda, sir Yildirimi gtirirlr. Teymur: cba, mrur Yildirim n düünüyor? Yildirim: Düünck bir ey yox. vt, sn qalibsn. Lakin bu qlb türk qvaminin deyil. Yalniz fürst bklyn qonu hökumtlri mmnun etdi (aci bir köks keçirdikdn sonra pk mütssir v iddtli). Ah, daha dorusu, islam almini basiz qoydu. Teymur (iki-üç addim axsayaraq Yildirima doru yürür, mrur v gur ssl): Heç maraq etm, xaqanim! Sn kor bir abdal, mn d dli bir topal! gr dünyanin zrr qdr dyri olsaydi, yiin-yiin insanlara, ucu-bucai yox mmlktlr snin kimi kor, mnim kimi bir topal müsllt olmazdi. Prd enir. Alqilar. Hökumt lojasindaki iki nfr hirsl ayaa durub çixirlar. Biri axsaya-axsaya gedir. O biri salam gözüyl teatr müdirin qzbli baxilarla baxir: --Bizi cb tamaaya dvt etmisn -- deyir. Axsaq: --Eyb etmz, bir ncam çkrik. *** Yaziçilar toplantisi. Kürsüd birinci natiq. Birinci natiq (blisi oynayan aktyor): --TTopal TeymurU ideyasiz bir srdir. sr bo bir tsir buraxir, boluu, mzmunsuzluu, bir ey yaramadii drhal göz çarpir.

254

Salondan gnc TdramaturqunU replikasi: --Adi özün çox uyundur, sntc topaldir. Kürsüd baqa bir natiq -- saqqalli münqqid: --Yoldalar, TTopal TeymurU dbiyyatimizda geriy atilmi bir addimdirU demk azdir, Hüseyn Cavid qati burjua airi, dailmaqda olan dekadent burjua türk dbiyyati nümayndsi, mistika lamtlri daiyan demk kafi deyil. TTopal TeymurU kimi irticaçi, ks-inqilabçi, ovinist sri bu qdr yüngülc damalamaqla keçinmk olmaz. Cavid salonda, birinci sirada, sasina dayanaraq oturub, danianlari sbrl dinlyir. O sirada hmd Cavadi, Abdulla aiqi, Seyid Hüseyni görürük. Kürsüd dbiyyatünas (Hnfi Zeynalli): --Cavid bir eyx Snan yazib, bir Uçurum açib, bir Aft dourub, bir blis rqs etdirir, bir Peymbr yaratmaa qeyrt edir, blk d imdi bir Çingiz, yarin bir skndr, ertsi gün d bir Lenin diriltmy can atacaqdir. Cavidin arxasinda oturan yali dib: --Bli, mn bilirm ki, Cavid Lenin haqqinda böyük bir sr yazmaa balamidir. Kürsüd filosof: --Hüseyn Cavid üçün yolunu müyynldirmk zamani çatmi v keçmidir, Snt snt üçündür üari uralar ttifaqinda lütlrdn silindiyi halda, Cavid hl d TYer enmm, mn sma airiymU tfkkürüyl yaayir. Qarda milltlrin ona bnzr airlri çoxdan öz yollarini müyynldirmidir, Cavid is yen d Tmnim tanrim gözllikdir, sevgidirU qidsin qapanib qalib. Sanki bugünkü hyatimizin gözlliklrini, bu günün mkçi insanlarini, pambiqçilarini, neftçilrini görmür, Cavidin srlrind bir df d olsun traktor sözün rast glmzsiniz. Natiq sözlrin davam edir, lakin artiq biz onu eitmirik. Kamera Cavidin siftini yaxinladirir v o dövrün gümrah entuziast marlarinin sdalari altinda biz sndli kinokadrlari görürük. Nümayi çixan, üzlrind TfrhU ifadsi olan insanlari, tarlalarda ThvslU çalian qadinlari, fabrikd mexaniki robotlar kimi eyni idman hrktlri edn içilri v s. Yenidn yaziçilar iclasina qayidiriq v kürsüd gnc yaziçini görürük. Gnc yaziçi:

255

--Yoldalar, mn bilirm ki, Cavid artiq shvlrini drk etmi v bugünkü hyatdan, bügünkü qhrmanlari ks etdirn yeni srlr vercyini vd etmidir. ura Yaziçilar ttifaqi TOktyabrin 20 illiyiU adli zrbçi briqada tkil etmidir: Çmnzminli, Cavid, Süleyman Rüstm, Seyid Hüseyn yoldalar 20 il içrisind neft, pambiq, mdni inqilaba aid srlr yazacaqlar, Cavid (yaninda oturan Abdulla aiq, piçiltiyla): --O vaxta qdr ömrümüzü çürütmslr... Gnc yaziçi: --Fqt bu azdir. Biz Cavid Tsndn yetr, biz azdirU demliyik. "Sndn azdir, biz kafi deyildir, ona gör d bizim istdiyimiz qdr vermlisn" deyirik. Buna çatmaq üçün Cavid bir qdr d Marksin, Engelsin, Leninin ah srlrini oxumali v hyata açiq gözl baxmalidir. Kürsüd eynkli natiq: --Yoldalar, mn baa dümürm. Burda az qala Cavidi sosializm ölksinin airi adlandirmaq kimi bo v mnasiz çixilar edirlr. Çobanzady gör, Hüseyn Cavid Azrbaycan temalarinda yazmadii üçün burjua yaziçisi imi... Hüseyn Cavid hqiqtn kiçik burjua yaziçisidir, Çobanzad is hqiqtn liberal bir münqqiddir ki, özün haqq-hesab vermdn saa v sola yapidirmakdadir. cba, Cavid Azrbaycan hyatindan yazsaydi, o kiçik burjua airi olmaqdan xilas olurdumu? Bizc bu cür düünmk heç d doru sayilmaz. Cavid haradan mövzu alirsa-alsin, o, rt deyil, sas msl movzunun thlili, qaynin sinfi mahiyytinddir. Cavidin burjua ruhu v mfkursinddir. Deyirlr ki, Cavid guya TKnyazU sri yazmaqla inqilabi mövzuata yaxinlair, deyirlr ki, Cavid, nhayt, bizim inqilab qatarimiza oturdu, amma ndns Hüseyn Cavid qatarimiza minmkçün qonu, qarda Gürcüstani seçmidir. Cavid dli knyazdan dli xanlara keçmlidir. Salondan replika: -- "Knyaz" tamamil xalturadir v arxiv atilmalidir. Baqa replika: -- Bs nec olub ki, bu xaltura shnmiz yol tapib? Qoy teatrin müdiri cavab versin. Teatrin müdiri (o, vvlki epizoddan biz tanidir) qorxa-qorxa kürsüy qalxir, dili dolaa-dolaa danimaa balayir: --Qlavlitin müdiri Dondarov yoldain göstriiyl "Knyaz"

256

tamaasi qti surtd qadaan edilmidir. Biz artiq onu shndn atmiiq. Yerdn replika: --Bs baqa srlri? hmd Cavad (Cavid, piçiltiyla): --tah di altindadir. Gnc TdramaturqU: --Söz istyirm -- dey kürsüy doru gedir v danimaa balayir: --Mn bir gnc bolevik kimi Cavid yoldain kobud siyasi shvlrini bu gün deyil d, çoxdan ifa edirm. Böyük sntkar dediyiniz bu adamin hr yeni sri vvlkindn d zifdir. Mn vaxtil yazmidim ki, Teyx SnanU gözl erl yazilmidirsa da, mzmunca çox zifdir. Pyesdki tiplr olduqca solundur. Pyes bütünlükd genilndirilmi, bzn tamamlanmami süjet protokolu kimidir. Cavid bu tnqidimdn ntic çixardimi? Xayir, sla... ksin, yeni-yeni srlr yazmaqla mnim kimi gnc bolevik istedadlarin yolunu teatra baladi. Grks "blis"i, grks "Aft"i v yaxud "Uçurum"u, "eyda"si zif v shn üçün natamam srlrdir. Bu srlr "eyx Snan"dan da zifdirlr. Msln, "blis"d blis ndns ikinci prdd xidmtçi rb qiyafsind, yaxud üçüncü prdd abid siftind shny çixir. Mn bunu baa dümürm. Cavid: --Mn onu ba üçün yazmiam, bo üçün yox. Hay-küy qopur. Sdrlik edn: --Sakit, sakit, yoldalar. Hörmtli Cavid fndi, biz hamimiz siz böyük bir sntkar kimi hörmt bslyirik. Mn xsn sizin romantikanizi çox sevirm. Ancaq olmazmi bir az sad yazasiniz, hami baa düsün. Cavid: --"Yarb, blayi eq il qil aina mni". Nec yazaydi Füzüli, "Yolda, blayi eq il qil aina mni?" (gülü) Siz sad yazin, mnim öz yolum, z dbi thsil v trbiym var. Sdrlik edn: --Hr halda, biz hmi sizi öz siralarimizda görmk istyirik v sizdn bugünkü gözl hyatimizi, sovet adaminin müsbt obrazini

257

trnnüm edn srlr gözlyirik. Cavid mnzilind, i otainda, yazi masasinin arxasinda. Yazdii pyesin adini (latin lifbasiyla) oxuya bilirik: BLSN NTQAMI Cavid gah yazir, gah kaizdan ayrilib xyala dalir, gah durub vargl edir, papiros çkir. Ekranda yazilmaqda olan Tblisin intiqamiU pyesinin bzi fraqmentlri canlanir. blis: --Kimdir bu gln? Birinci eytan: --Uzaq rq, Yaponiyaya vardim, imperatorlar v generallar mühitind doladim, bütün gözlr v beyinlr kin v intiqam alovlari saçdim. Hamisi paylamaqda, ov bölümkd rikdirlr. kinci eytan: --Mn faizm beiyin vardim, Roma generallarina qouldum, prstikarimiz Mussolini il görüdüm, müqdds Papa il kral beynind yuva yapdim, bir kibritl bütün balari alovlandirdim. Üçüncü eytan: --spaniya getdikc qariir. Ölk v xalq ikiy bölünmü. Bir yanda cümhuriyytçilr v inqilabçilar, bir yanda faizm generallari il qiyamçilar. General Franko mnim göstrilrim tabedir. Dördüncü eytan: --Mn Hitler Almaniyasini doladim, özümüz bir çox mslkda qazandirdim. Ordaki mkçilrdn baqa hr ks qan-qan deyn qizmi canavar kimi dünyaya meydan oxuyurlar. Biz faistlr yardim etmsk, yanin tez sönck. blis: --Bu ilrd cnab Trotski mndn daha mahirdir. mkçilr v içilr arasinda olmasa da, kapitalistlr v imperialistlr yaninda azçox nüfuzu var. Cavid yazisindan ayrilir, istehzayla gülümsyir, baini bulayir v papiros yandirir. Bir qdr var-gl edndn sonra, drin bir ah çkrk yazisina davam edir. Ekranda Tblisin intiqamiUndan xyali shnlr canlanir. Sovet nümayndsi (O dövrün xarakter sovet geyimind): --Biz aydindir ki, yer üzünd sülh istynlr müharib trfdarlarindan qüvvtlidir. Çünki onlarin arxasinda hrb qari kin v nifrt bslyn xalqlar durmudur. Bir çoxlari thlüksizlikdn bhs etdiklri halda, gec-gündüz silahlanirlar. Dünyanin hr

258

bucaina davt toxumu spmkdn utanmirlar. Biz buna baxmayaraq daha sarsilmaz bir qüvvtl çalimaliyiq. Bütün ölklr, bütün insanlara qurtulu yollari göstrmliyik. O yol da ancaq siniflrin, dünya mkçilrinin birlmsil olur. Hr ölknin znlri v zilnlri var. Bizim intiqam tk-tk insanlarin deyil, milyonlarin intiqamidir. Faizm generallari yeni bir yanin, yeni bir müharib hazirlarsa, mk qhrmanlarimiz bu hyasizlia qari tamaaçi qalmayacaq. Hm d döyü shnsi inqilab yurdunda deyil, faizm ölklrind olacaqdir. Sülh dümnlrinin bulaniq, qanli dalalari bizim hüdudun polad divarlarina çarpilib qirilacaq, azin ordulari da er-gec srab olmu ümidlr kibi sarsilib mhv olacaqdir! Yaasin hqiqi sülh v mk birliyi! Cavid yazisindan ayrilir, bir müddt fikirli-fikirli durur, sonra yazdiqlarinin üstündn qlm çkir v vrqlri bir qiraa atir. Çayindan bir qurtum içir, masanin siyirtmsindn bir xeyli a kaiz çixarir v birinci shifd iri hrflrl yazir: SYAVU Çrçivd yazi: RAN XYANT V HYL OCAI TURAN FTRA V DHT QUCAI ÇN GETSM, ONLAR DAHA AMANSIZ SARAY BÖCKLR YAARMI QANSIZ? "SYAVU" "Syavu" tamaasindan shnlr Südab: --Syavu! Syavu! Küskünm sana. Syavu: --Kyan ahi nerd? Sözüm var ona. Südab: --N söz? Syavu: --Hrb aid... Sudab: --airdinmi sn? Neçin qava sözü dümz dilindn? Clladmisan, snd könül yoxmudur? Syavu: --Mndmi?

259

Südab: --Öyl ya... Syavu: --Neçin? Südab (li köksünd): --Aman, dur! Sbr edmm qava sözü glinc Syavu: --Uca ruhlu ana, qlbin n inc... Südab: --Bir yadayiz, insaf edib baxsana, Ana deyil, yalniz vurunam sana (birdn-bir sarilir). Syavu (aqin halda geri çkilir): Sn xstsn... Südab: --Söyl, tbibim hani? Syavu: --Snd vardir azin bir rb qani. Ehtiras alovu yaxmasin sni. Südab: --Söndür o ati, sevindir mni! Yoxsa o atd kndin yanarsin, Mhv olurkn bu xo günü anarsin. Syavu: --Ölümdn qorxmuyor Keykavus olu, Xyant lksi daha qorxulu!.. Sudab (diz çökrk): Bir bus ver bana Syavu (qolundan tutub qaldirir): Yetr bu zillt! Südab: Snin, hp varliim snin... Syavu: Rzalt! Südab: Gözlliy qari kordur gözlrin Baq, eyi baq (sinsini açar) Syavu:

260

vt, gözl hr yerin, Lakin fsus, mnim gözümd çirkin! Südab: Thqir etsn bel buraxmam sni (sarilir). Syavu (itlyr): Çkil, ehtirasin qara yelkni! Sn nsin? Bir heç, bir rf xirsizi, Vhi Suriyanin uursuz qizi! Südab (inc ipk köynyini yirtib paralar, köksü tamamil diari çixar): --Gözlliy qari kordur gözlrin (çilinca bir ahng il bairir) Sn xainsn, vt, duyusuz xain! Yetiin, mni mhv etdi uursuz xain. Keykavus (ss çixar): --Kimdir xain? Südab: Olun! Keykavus: --N kirli thqir! Südab: TBabam nerd?U -- dey glib söz atdi Bana xyant lini uzatdi, Baq, it köynyim! Keykavus: vt, bllidir. Südab: --Bu çirkin lkdn xilas et bni. (hönkürtü il alayaraq prd arxasina keçr) *** Yaziçilar toplantisi. Kürsüd natiq (blis rolunu oynayan aktyor): -- stanbulda nr olunun müsavat jurnalinda hmd Cavadin erlrinin çap olunmasi tbii haldir, Axi ski müsavatçi hmd Cavad hl d trk-silah olmayib, Bel müsavat jurnalinda yalniz onlarin mfkur v mslkin uyun olan TsrlrU drc oluna bilr. hmd Cavad hmi müsavata xidmt etmidir, indi d edir. Gnc TdramaturqU: --Mn bir gnc bolevik kimi demliym ki, biz Cavadi yaxi

261

taniyiriq. Biz hl onun srlrini xalqimiz qarisinda lazimi qdr ifa etmmiik. 25-ci ildn bu adam il mübariz edirik. Mn bir gnc bolevik kimi... Salondan yali diblrdn biri: --Gd, bym biz menevik-zadiq? (gülüm) Gnc TdramaturqU nitqini davam edir: --TGöy-gölU hadissini d unutmamiiq, sn yellrl Türkiyy salam göndrn Cavad indi stanbulda çixan müsavat jurnalindan salamina cavab almidir. ndi buyur, cnab Cavad, mkçi xalqa cavab ver. hmd Cavad (kürsüdn): --TGöy-gölU eri öz-özlüyünd lirik bir parça olduundan, ümumiyytl, lirizm mxsus bir sciyy etibariyl ona müxtlif mnalar veril bilr. Lakin n TGöy-gölUd, n d mtbuatda çixan baqa yazilarimda, bilxass 1924-cü ildn sonra, heç bir siyasi mqsd tutduum yox. erimin Türkiyy nec gedib çixmasindan da xbrim yoxdur. erlrimdki hüzn v üzüntü yalniz xsidir. Mn indi sasn xirda erlrdn böyük srlr keçmy qdm qoymuam. Ümidvaram özümü dorulda bilsm, ikinci TMoskvaU sri üzrind çaliacam. Mnim niyytim beldir ki, Oktyabr inqilabinin XX illiyin kimi onu verim. Ona gör d bir çox yoldalar mnim haqqimda düzgün danimirlar. Eynkli natiq: --Xeyir, tamamil düz daniirlar. Azrbaycan Proletar v ura yaziçilari arasinda sinfi dümnçilik, xirda burjua tmayüllri v hmd Cavadlarin tsiri altina dünlr il amansiz mübariz aparilmalidir. Müfiq d Türkiy xirda burjua airlrinin v Cavadla Cavidin tsirindn qurtarmayir... cba, Cavadin agirdi olan Müfiq bunu etiraf edirmi? Müfiq bizim dbiyyatimizda v erimizd n inkiaf etmi gnclrdn idi. Cavad Müfiqin bu nüfuzundan istifad edrk, eyni zamanda, öz ks-inqilabçi fikirlrini açiqdan-açia buluna bilmdiyin gör, Müfiqin vasitsil, onun dilavr erlri vasitsil yayirdi. Müfiq (salondan): --Bu mnim adima böhtandir. Gnc TdramaturqU el yerindc salondan er oxuyur: Bicliyi oldu yan cümly hmd Cavadin Yeridir sürgün, ya salalar türmy hmd Cavadi!

262

Yerdn replika: --Cavid d trafinda ksinqilabçi ruhlu gnc airlri toplayir, onlari müsavat ruhunda yetidirir. clasin sdri: --Yox, Hüseyn Cavid hmd Cavad deyildir. O, burjua mktbini keçmi böyük yaziçidir, özünü yenidn qurmasi n qdr çtin olsa da, hr halda müahid olunur. Onun TÖmr XyyamU sri müsabiqd mükafat almidir. Bu, Cavid üçün müyyn drcd yenidn qurulmadir. Cavad mart hadissini, müsavat bayraini mdh edir, Cavid is öz-özlüyünd müsavatçi deyil. Bilks, müsavatçilar öz aaliqlari zamani onu tqib edirdilr. O tapiriqla yazmiram dey müsavat hökumtinin himnini yaratmaqdan imtina etmidir. Shnd sdrin yaninda oturan kitelli msul partiya içisi sdrin sözünü ksrk: --Bir dqiq, bir dqiq, dayanin. cba, siz Hüseyn Cavidi inqilab epoxasinin sntkarimi hesab edirsiniz? Daha dorusu, Cavidi bir sntkar olaraq, zmanmizin irlid gedn, proqressiv, inqilaba yardim ed biln sntkarimi sayirsiniz? Bu suala aydin v qti cavab verin. Sdr: --Yox, yox... Cavid, lbtt, inqilab epoxasinin airi deyildir... Özü drk etmdn müsavatçilara xidmt edir. Msul içi: --Bu baqa msl. Hr eyi öz adiyla demk lazimdir. Biz Cavidl komissarliqda da söhbt etmiik. Niy traktordan yazmirsan deynd, divardaki mnzrni göstrib, bs siz niy bura traktor kli asmirsiniz? -- dedi. Cavid hl d bu fikird israr edir ki, "dbiyyat baqa, siyast v tbliat baqadir". Biz bu fikird olanlarla amansiz mübariz aparacayiq. Gurultulu alqilar. O cümldn sdr d brkdn l çalir. Cavidin mnzili ( Bakida indi muzey olan mnzil). Cavid, Cavad v Müfiq. Cavid: --Bir d görürsn bir Triniçi durar, möiz balar: Cavid kiçik burjua airi kimi, Cavid xirda burjua dibi kimi... Yni mn baqqallarin airiym? Heç olmasa iri burjua airi deyydi (gülüürlr). Bu hriflrin özlrin bld olsan görcksn ki, lifi

263

beydn seç bilmzlr, iki ncib heyvanin yemini bölüdür bilmzlr. Müfiq: --Cavid fndi, niy tccüblnirsiniz? Özünüz yazmamisiniz ki, "ancaq vicdansizlari bslr dünya"? Cavid: --H... Yadimdan çixib, hansi srimdndir bu? Müfiq: --"Ana" pyesindn. Cavad (Müfiq): --Baqa gözl sözü d var: Böyüklr kiçiklri böyük görmk istr, kiçiklr is böyüklri kiçiltmkl tslli bulur. Mükinaz xanim çay gtirir. Cavid: --Vaxtsiz qonaq kissindn yeyr, halbuki, siz qonaq deyilsiniz. Yaxi, Mükinaz, indi bunlari ny qonaq edk? Müfiq: --er, Cavid fndi, er qonaq elsniz çox mmnun qalariq, gözl er hsrtik... Cavid: --N oxuyum axi siz ki, xirda burjua ruhu olmasin? Cavad: --"Azr"dn. Cavid kaizlarini vrqlyib "Azr"dn oxumaa balayir: Bn yetidim atl su Öpüdüyü bir ölkdn, zliyorkn sevgi yolu Aci duydum hr kölgdn Bir yoqsulum, hr dilyim Diz çökdürür znginlri, Bir arifim bilmdiyim Aar durur nginlri Bir aiqim, feyz alirlar Bndn irfan çobanlari, Bir çobanim, qaval çalar, nltirim vucdanlari Cavid kaizlari bir qiraa qoyur. Müfiq zbrdn "Azr"dn oxumaa balayir:

264

Üsyan! Keçmilr, keçmidki adtlr üsyan! Hr yüzd thkküm izi vardi Üsyan! Mbdlr, qalpaqlara, çaraflara üsyan! aqinlia yoq zrrc imkan Hr flsf, qanun dyiirkn Bir nöqtd dursan da düünsn Mqbr yapacaqlar kmiyindn Üsyan! Hp sgi hürufata da üsyan! Üsyan! Hp köhn xurufata da üsyan! Cavid (tccübl): --Sn bunu hardan bilirsn? "Azr" ki hl çap olunmayib? Müfiq: --Yadinizda deyil, keçn ay Rsulla siz glmidik, bu parçani oxudunuz, yadimda qaldi. Cavad: --Müfiqin yaddaina söz ola bilmz. Yaziçilar ttifaqinin üzvlrinin hamisi bir yerd Müfiq qdr er zbr bilmir. Müfiq (oxumaa davam edir): Lazimsa chaltl gülmk Bir çar var:ancaq yenilmk Onlardaki hümmt v mtant Qirbaclayacaq rqi nhayt Onlardaki qüdrt v mhart Er-gec verck xalqa sadt Onlar gülck, yükslcklr Hp yükslck, hp gülcklr Onlar gülck, güldürcklr Bizdn daha xo gün görcklr Cavad (drindn köksünü ötürrk tkrar edir): --Bizdn daha xo gün görcklr. nallah. Cavid: --Öz erlrindn oxu. Son erlrindn. Müfiq (kdrli): --Son erlrim bir az bdbindir, Cavid fndi, qorxuram, sizi d

265

qmlndirm. Cavid: --Eyb etmz, Bizim el bütün ömrümüz qm-qüss içind keçmdimi? Oxu. Müfiq eri oxuduu zaman mnzilin qapisi döyülür, on iki-on üç yali Turan, lind mktb çantasi dhliz girir. Ondan bir neç ya böyük rtorul lini azina qoyaraq otaa iar edir v hr ikisi ordan eidiln eri dinlmy balayirlar. Müfiq er oxuyur: Ah, mn gündn-gün bu gözlln iqli dünyadan nec l çkim? Bu yerl çarpian, göyl lln Dostdan, ainadan nec l çkim? Hyat dediklri bu kemkedn, Qlbimd, qanimda yanan atdn, Gecdn, gündüzdn, aydan, gündn, Bu ngin fzadan nec l çkim? Xzan acisina edib thmmül , Gülün kölgsind ötnd bülbül, -- Hyat, hyat! -- dey çirpinir könül, Könüldn, sevdadan nec l çkim? Son misralari oxuyarkn Müfiqin ssi titryir, böyük hycan içind eri bitirir. Cavad: --Möhkm ol, Müfiq -- deyir -- Taleyimiz n yazilibsa, onu kii kimi qarilamaliyiq. Cavid: --Cavad, axi Müfiqin vur-tut iyirmi skkiz yai var, Cavad durub otaqda gzirkn qapi ardinda duran rtorulu görür: --rtorul, sn niy burda durmusan? --eri dinlyirdim. Cavid: --çri niy glmdin, olum? --Mane olmaq istmdim. Cavad: --Yoxsa sn d air olmaq istyirsn?

266

Müfiq: --Yaziq deyil? Bizim zamanada air olmaq baini blaya soxmaqdir. Cavid: --rtorul bstkar olmaq istyir. Musiqiy çox hvsi var. Düzdür, arabir kil d çkir, amma daha çox musiqiy meyllidir. Yaxi, Cavad, hamimiz er oxuduq, növb snindir. Tz erlrindn oxu. Cavad: --Vallah, adamda er yazmaa hvs qoyublar ki. ndi ki deyirsiz, tz yox, köhn erlrimdn birini oxuyum. Bu eri burda da oxumasam, harda oxuyacam? Bn hr yilda bir mayisa Pk çox ümidlr balaram Hr glck mayis üçün Neysan alar, bn alaram. Snsiz bir gül, ya bir eir Nerdn bni mmnun edir? Sorsa bir ks drdin ndir? Soran alar, bn alaram. Bo çixarsa bunca mk, Babalarca bu n demk? Qdrmidir, yoxsa flk? Duyan alar, bn alaram. Qapi döyülür. Otaqdakilar bir qdr hycanlanirlar. Cavid: --Bu kim ola? Turan qapini açir. Üzeyir by, Müslüm Maqomayev v Pnah Qasimov daxil olurlar. Görüürlr, Cavid: --Xo glmisiz Üzeyir by, Müslüm by, (Pnaha) sn d xo glmisn, qonu. Pnah Qasimov: --Bilmirm, bu n idir, Cavid fndi? (Üzeyiri v Müslümü göstrir) Bacanaqlarim, guya ki, biz qonaq gliblr, amma el gln

267

kimi, keçk bir Cavid fndiy ba çkk deyirlr. Cavad: --Eitmmisiniz, yeddi bacanaq yol gedirlr, deyirlr bir nfr olsaydi, söhbt edrdik (gülüürlr). Pnah: --Yox, biz o bacanaqlardan deyilik, çox mehribaniq. Üzeyir: --O qdr mehribaniq ki, mn dynyaya gln il, gln ay, gln gün Müslüm d dünyaya gldi. Müslüm: --Mn Qori seminariyasina getdim, sn d getdin. Üzeyir: --Mn opera yazdim, sn d yazdin, Hnfi Terequlovun bacisini aldim, sn d o biri bacisini aldin. Muslüm: --Bs onu niy demirsn ki, TKoroluU operasini mn yazmaq istyirdim, sn yazdin (gülüürlr). Üzeyir: --ndi d Cavid fndidn xahi etmk istyirdim ki, mnimçün libretto yazsin, mlum oldu ki, Müslüm d eyni xahii edck. Müslüm: --Mn hl neç il bundan qabaq Cavid fndiy demidim ki, TblisU operasi yazmaq istyirm. Üzeyir: --Mn is hl 1912-ci ild Tiflisd Cavid fndidn xahi etmidim ki, mnimçün Teyx SnanU librettosu yazsin. Yadinizdadirmi, Cavid fndi? Cavid: --Yadimdadir. Üzeyir: --Onda grk mn verdiyiniz cavab da yadinizda olmu ola. Cavid: --N demidim ki... Üzeyir: --Siz eyx Snanin librettosunu vermk istdim, özüm yazmidim. Dediniz , hl oxuya bilmrm, çünki mn d bu mövzuda pyes yaziram, sonra tsir altina dürm. Cavid (gülür):

268

--H, h, yadima düdü. Üzeyir: --ndi nec? Pyes yazmisiniz, mnimçün bu mövzuda libretto da yaza bilrsiz. Cavid: --Saliq olsun. Müslüm: --Ancaq TblisU librettosundan sonra. Üzeyir: --Mn razi, Özü d bilirm ki, Müslüm artiq "blis" üzrind mllibali ilyir, bir neç parça hazirdir. Blk çalasan? Cavad: --Lap yerin dür. Musiqi gözl sntdir, heç ks dey bilmir ki, bu musiqi xirda burjua müsiqisidir ya iri burjua (gülüürlr). Müslüm piano arxasina keçib "blis" operasiyçün yazdii parçani çalir. Opera teatrinin qabainda qalabaliq, Afi: Üzeyir Hacibyov, "Korolu". Bülbülün ifasinda Korolunun ariyasi (kino lenti var). Alqilar. Shn arxasinda Cavid v Mükinaz xanim Üzeyir byi tbrik edirlr. Müslüm d burdadir. Cavid: --Üzeyir by, sizi tbrik edirm, bu gün böyük bayramdir. Counluu, bdii yeniliklri, parlaq xalq musiqisi il "Korolu" opera almind son drc yüksk yer tutacaqdir. Üzeyir: --Çox sa olun, Cavid fndi. ndi növbd eyx Snandir. Müslüm: --Cavid fndi, "blis" yaddan çixmasin, Sözümüz sözdür ha... Cavid: --Mn sözümdn qaçan adam deyilm. Amma indi mn d bir Korolu üzrind ilyirm. Kinofabrikanin sifariiyl ssenari yaziram. Saliq olsun, onu bitirim... Cavidin mnzili. Cavid paltoda mnzil daxil olur. lind kiçik bir qutu var. Qutunu tbssüml Mükinaz xanima uzadir. Mükinaz: --Bu ndir? --Aç bax.

269

Mükinaz qutunu açir, siralari görür. --Ay Allah, bu hardandi? Cavid: --Dükandan. Bu siralardan xoun glmirdi? hd elmidim ki, sn alacam. --Çox sa ol, Amma o qdr xrcimiz var ki... Buna hardan pul tapdin? --Tapdim da... (Paltosunu çixarib asir) Kinofabrika mniml müqavil baladi. "Korolu" ssenarisi üçün. Bü gün behini verdilr, gedib bu siralari aldim ki, sonra satarlar. Bir tax görüm. Mükinaz siralari taxir, Cavid mmnunluqla ona baxir. Mükinaz: --Yarair? --Yarair da sözdür? la... Mir Cfr Bairovun i kabineti. Daxili ilr komissari onun qarisinda durub, lind qoyluq var. Komissar: --Frczad yapon casusu olduunu boynuna aldi. Bairov baini qaldirib komissara baxir: --Yapon casusu? --Bli, yolda Bairov, keçn il nümaynd heytinin trkibind Yaponiyaya getmidi, orda yapon kfiyyati onu verbovat elyib, bir torba zhr gtirib Xzr dnizin tökmliymi. Bairov eynyinin altindan diqqtl komissari süzür: --Deyn snin bain xarab olub? Bundan ailli bir ey fikirl bilmmisiz? --Özü etiraf etdi, yolda Bairov, hr eyi boynuna aldi,bütün ifadlrin qol da çkib. --lbtt, çkck d... Sonra! --Dünn nturistd neftçilr nahar edirmi. Sizin saliiniza dost deyilnd injiner Sfrov içmyib. --O xalq dümni Teymur Hüseynovun bacisi olu? --Bli. --Yaxi daha hansi msln var? Komissar: --Hbs olunacaq yaziçilarin siyahisi. Qovluu Bairovun qarisina qoyub açir. Bairov (oxuyr): --hmd Cavad...

270

Komissar: --sgi musavatçi, milltçi, pantürkist, "Göy-göl" eri... Bairov (onun sözünü ksrk): --Bilirm, bilirm... Mikayil Müfiq... O ki lap uaqdir. Komissar: --hmd Cavadin güclü tsiri altindadir. Gözdn prd asmaq üçün Stalin yolda haqqinda poema yazib, amma slind o Cavaddan da betr milltçi, türkçüdür... Gnclr d pis, zrrli tsir edir. Çox populyardir, bu is onu daha da thlükli edir, çox beyinlri zhrly bilr. Bairov: --Mn siyasi savad drsi dem. Komissar: --Üzr istyirm, yolda Bairov, mn demk istyirdim ki... Bairov kskin kild onun sözünü ksir: --N demk istdiyin mni maraqlandirmir (qarisindaki vrq baxir) Hüseyn Cavid... Daha kim qaldi? Komissar: --Yolda Bairov, moskvali yoldalar bizi günahlandirir ki, yaziçilar arasinda xalq dümlrini ifa etmkd lng trpnirik. Bairov: --Cavidin neç yai var? --lli be. Bairov: --lli be -- dey tkrar edir, yerindn durub otaqda var-gl etmy balayir. Komissar faraat dayanib. Bir qiraqda qoyulmu radio cihazdan bayaqdan bri yavacadan musiqi sdalari eidilirdi. Birdn yeni bir musiqi parçasi-muam Bairovun diqqtini çkir, yanaib radionun ssini artirir. Xannd muam üstünd qzl oxuyur. Bairov bir müddt qulaq asandan sonra komissardan soruur: --Heç bilirsn bu kimin sözlridir? --Xeyir, yolda Bairov. --Cavid haqqinda snd gtirmisn, qol çkim, el bu vaxt radiodan onun sözlrini oxuyurlar. Komissar cld dftrini çixardir, divardaki saata baxib n is qeyd ed-ed: --Çox üzr istyirm, yolda Bairov, teatrlara tapiriq vermiik,

271

bütün srlrini shndn götürüblr, bu gün kinofabrikaya da tapirildi ki, Cavidl müqavilni lv etsinlr, amma radioya tapirmai unutmuuq. Bu mnim günahimdi, bailayin. Oxuyan kimdir? --Bunun sn dxli yoxdur. Bairov bir müddt fikirli-fikirli musiqini dinlyir, xyalinda filmimizd vvld gördüyümüz shn -- "eyx Snan" tamaasindan shn canlanir. Mir Cfr özü d lojada oturub alqilayanlara qoulur. Xyali shndn real kabinet qayidiriq. Musiqi hl davam edir. Bairov eynklrini çixarb silir, sonra kskin hrktl radionu söndürür, masasinin arxasina keçir, qovluqdaki siyahiya qol çkir v qovluu komissara verir Komissar: --Tkkür edirm,yolda Bairov. Ged bilrm? --Get. Komissar qapiya trf gedrkn Bairov: -- Cavid heç bir zor ttbiq edilmsin -- deyir. Komissar baiyla tsdiq edir v qapini açir. Bairov: --Dayan, Ailsin d toxunmayin. TKoroluUnun premyerasi olan Opera teatrinda indi iclas gedir. Mir Cfr Bairov daniir (Hm M.C.Bairovun kino-kadrlarindan v ssindn istifad etmli, hm d aaidaki çixii onun rolunu ifa edck aktyorun vasitsil çatdirmali): --Xalq dümnlrinin, yapon-alman trotskiçi ziyanxorlarin v casuslarin kökünü ksmli! (Alqilar). Bizim qazandiqlarimiza, doma partiyamiza, sevimli v ziz Stalinimiz l qaldirmaq istyn hr bir ksi amansizcasina mhv edrik (alqilar). Uzun illr boyu çoxlu mdni tkilatlarda qddar xalq dümnlri ilmilr. Bir baxin Yaziçilar ttifaqinda kimlr ylmidi. Hazirda ifa edilmi Hüseyn Cavid, hmd Cavad, Mikayil Müfiq, li Nazim, Böyükaa Talibli, Tai ahbazi, hmd Triniç... Vtn xainlrin ölüm (alqilar)! Sosializm qlblrinin tkilatçisi v ilhamverici qüvvsi olan doma, sevimli Stalin eq olsun (gurultulu alqilar, hami ayaa durur)! Bmbyaz, ucsuz-bucaqsiz qarli çöl. Uzaqda qara paltolu, qara papaqli kii fiquru. Onu arxadan görürük, Mükinaz xanim ayaqyalin, baaçiq, qar shrasiyla bu fiqura trf getmk istyir, amma sanki ayaqlari müc olub qalib, bir addim da ata bilmir. Azini

272

açib çairmaq istyir, ssi çixmir. Birdn uzaqdaki fiqur biz trf çevrilir, indi iri planda bunun Cavid olduunu görürük. Gözlri qapalidir, sanki meyitdir. Mükinaz xanim qiqirir v öz qiqiriina özü ayilir. Mürgü vurduu divanda gözlrini açir. Yazi masasi arxasinda çalian Cavid bu qiqirii eidir, durub bu biri otaa keçir. --Mükinaz, n olub? Mükinaz gözlrini silir: --Heç, pis yuxu görürdüm. Cavid: --ndi ki durmusan, bir qhv hazirlasana. --Bu saat. Cavid otainda yazi masasinin arxasinda. Divar saati gec ikini vurur. O biri otaqda rtorul v Turan yatiblar. Mükinaz mtbx keçib, qhv hazirlamaq istrkn, qapi iddtl döyülür. Qorxmu Mükinaz xanim qapini açir. Üç nfr NKVD içisi daxil olur. Onlardan birini blisi oynayan aktyor oynayir. Qum saatinda qum birdn-bir axib tökülür. Cavidin mnzili lk-vlk edilmidir. Kaizlar, fotokillr, htta kitablar ya yer atilmi, ya da torbalara, çamadanlara doldurulmudur. Cavidin qabaindaki külqabi papiros kötüklriyl doludur. Yeni papiros yandirir. Cavid: --O nüsxlrdn hrsindn iki-üç dndi. Blk qoyasiz hrsindn biri qalsin? --Yox! Cavid çiyinlrini çkir. Mükinaz xanim bir qiraqda quruyub qalib. Zabit (Cavid): --Dyik v yatacaq götürün. Cavid (Mükinaza): --Qara kostyumumu gtir. Mükinaz (yuxudan ayilmi kimi): --Blk tz kostyumunu gtirim. O gün, TKoroluUya geydiyini? Cavid: --Yox, bu gün o köhn qara kostyum yaraar. NKVD içilri kitablari, kaizlari doldurduqlari torbalari,

273

çamadanlari daiyirlar. Cavid o biri otaa keçir, paltolu, papaqli qayidir, Mükinaza: --Darixma, Mükinaz, iki-üç gün çkr. Qayidaram. Mnim heç bir örtülü iim yoxdur, Görk n soruacaqlar. O biri otain qapisi açilir, rtorul: --Baba, bu ndi bel? -- yüyürüb atasini qucaqlayir, alamaa balayir. Cavid (onun baini siallayir): --Sakit ol, bala. Bir ey yoxdur. N d ola bilr axi? Kii alamaz, sinar, yilmz. Cavid Mükinazla, rtorulla görüür: --Turani mnim vzim öprsiniz. ndi oyatmayin. Glnlrin müayitiyl otaqdan çixir, Mükinaz xanim hönkürüb alamaa balayir, rtorul: --Ana, yava... Turan oyanmasin. Mükinaz (göz yalari içind): --Yaziq kii, heç qhvsini d iç bilmdi. Hüseyn Cavidin ev-muzeyinin lövhsi. Cavid NKVD içilrinin müayitiyl mhz bu lövhnin yanindan keçir (bu "priyom"dan "Qm pncrsi" v "Üzeyir ömrü" filmlrind d istifad olunub. Sanki tarixi hadislr real mkanda, bu gün blli mkanda cryan edrk rtiliyi tsdiqlyir). Cavid v müayitçilri qara maina minirlr, main qaranliq Baki küçlriyl NKVD binasina trf sürtl gedir. Ekranda yazi: 4 iyun 1937-ci il. Gec saat 3. 47 Üzrind "hmd Cavad bu evd yaamidir" sözlri yazilmi lövh. Bu binanin qapisindan NKVD içilri hmd Cavadi çixarib qara maina otuzdururlar. Main hrkt edir. Sürtl gedn baqa bir qara mainin içind Müfiq. Gec qaranliina qrq olmu binalarin bzi pncrlrind qfilcn iiq yanir, bzilrind qfilcn sönür. Yaziçilar Birliyinin üçüncü mrtbsind repressiya qurbanlari -- Azrbaycan yaziçilarina hsr olunmu "Gednlr" barelyefi. Kamera barelyefdki adlari panorama edrkn ikiqat ekspozisiya vasitsil hmin adamlarin "cinayt" iindki killrini (anfas v profil) görürük v hr kil göründükc at ssi eidilir. Sonda Cavidin evmuzeyindki kil ­ "Repressiya olunmu yaziçilar" tablosu...

274

Cavidin mnzilind üç nfr NKVD içisi yalari müsadir edir, bir-bir mnzildn çixarirlar. Mükinaz: --Bunlari niy aparirsiniz? Glnlrdn biri: --Niysi sn iki ay bundan qabaq mlumdur. Boalmi evi trk edib gedirlr. Turan çöl qapisini açib , boylanir. Qart olunmu eylrl dolu main yola düür, Turan otaa qayidir v yemk masasinin süfrsini qaldirib, gizli qalmi siyirtmni açir. Turan: --Ana, buna bax. -- Siyirtmdn çixartdii kaizlari Mükinaz xanima göstrir -- N yaxi duyuq dümdilr. Babanin lyazmalaridir (kaizlara baxir) "Xyyam". Mükinaz: --Gizlt onlari, el yerd gizlt ki, heç ks tapa bilmsin. Turan: --Blk Pnah bygild... --N daniirsan? Sn demk istmirdim, Pnahi da bu gec apariblar. stintaq otai. Müstntiq v bai-gözü zilmi Pnah Qasimov. Müstntiq: --Boynunuza alirsinizmi ki, siz türk-tatar xalqlarindan ibart müstqil dövlt yaratmai qarisina mqsd qoymu tkilatin üzvüsünüz? Pnah: --Mnim bel bir tkilatdan xbrim yoxdur. Müstntiq: --ndi xbrin olar. Boksçular Pnahi döymy balayirlar. --Xbrin oldu? Pnah susur. Müstntiq (qovluu açib baxir): --Siz xalq maarif komissari olmusunuz, Mahmud Qaqarinin lüti, Çobanzadnin "Türk-tatar dialektologiyasi", "Türk dillrinin müqayisli qrammatikasi" v bu kimi pantürkist kitablarin nrin himay edrkn n mqsd güdmüsünüz? Pnah:

275

--Mgr Mahmud Qaqarinin XI srd yazilmi lüti pantürkist srdi? Ümimiyytl, lüt-lütdir, lütin siyast n dxli var? Müstntiq: --N dxli olduunu bu saat sn izah edrlr (iar edir, yen döymy balayirlar). Müstntiq: --H, necsn, cnab maarif naziri? (boksçulara) yaxi, bsdir. (Pnaha) Sizin bu pantürkist faliyytiniz bard ev qonunuz Hüseyn Cavidl n kimi söhbtlr etmisiniz? Pnah (gücl daniir): --Bu bard heç bir söhbtimiz olmayib, Cavid bir dahidir. Amandir, onadami bel ignc verirsiz? Tarix bunu siz bailamaz. Müstntiq: --Biz heç ks ignc vermirik, özlrini qeyri-smimi aparanlari smimi olmaa mcbur edirik. O ki qaldi sizin dahiniz Cavid... vaxti glnd onu da lazim olan kimi danidiracayiq. Heç biriniz limizdn qurtulub burdan çixa bilmycksiniz, dümn faliyytinizi davam ed bilmycksiniz. Pnah (dodaqalti): --Tsllilrin n gözli ölümdür. Müstntiq: --N? Pnah: --Cavid fndinin sözlri yadima düdü. Müstntiq (katib): --Bu sözlri protokola qeyd et. Cavidin mnzili. Qapi döyülür. Mükinaz xanim açir. vvlki epizodlardan biz tani olan teatr müdiri içri girir. Mükinaz: --Biy, xo glmisiniz, n cb sizdn? Teatrda n var, n yox, Cavidin srlrini yqin ki, çixartmisiniz shndn. Müdir: --Xbrim yoxdur, mn qarimam, mn indi kinofabrikanin müdiriym. Mükinaz: --Keçin, ylin. Müdir oturur, trafa göz gzdirir. Hiss olunur ki, n is demk istyir, amma ürk elmir.

276

Müdir: --Vallah, heç bilmirm nec deyim? Msl ondadir ki, biz Cavid fndiyl. e. vtnda Cavidl "Korolu" ssenarisi üçün müqavil balamidiq, beh d almidi. ndi ortaliqda ssenari yoxdu, bu mbl mnim boynumda qalib. Mn d ki... maaa baxan adamam. Heç bilmirm nec edim... Blk o pulu qaytarasiniz? Mükinaz: --Bizim pulumuz hardandir? Müdir: --N bilim... e... evdn bir ey satasiz blk? Mükinaz: --Evd bir ey qalib ki... Müdir Mükinazin qulaqlarindaki siralara baxir: --Qng siralardir. Mükinaz: --Bunlara gözün düüb? --Yox, nyim lazim, mn bu ilr qarimam, amma o mbl d mnim boynumda qalib (trafa boylana-boylana, yava ssl). Zamana pis zamanadi, mnim boazimdan yapiacaqlar ki, bs dövltin pulunu vermisn, ortaliqda bir ey yox. --Ortaliqda n ola bilrdi ki... Cavid indi hbsddir. nallah ordan çixar, sri d yazib verr. --Onu kim gözlyck? Mnim boazimdan yapiacaqlar, mnim d ailm var (az qala alayir) maaa baxan adamam... Mükinaz (siralari çixarib müdir uzadir) --Al, çix get. Müdir gizld bilmdiyi bir hrislikl siralari alir, qapiya trf gedir, trafa boylanir, sonra piçiltiyla Mükinaz xanima: -- Cavid fndi... dahi idi. Sndli kadrlar. Sürgün göndriln dst-dst adamlar, dustaqlarla dolu qatarlar... Çrçivd yazi: TYYAR VERN BR UÇAYIM MN, ALLAHI BULUB SRR AÇAYIM MN. YOX, YOX, O DA ÖLMÜ ÖLMÜ D FZALARDA GÖMÜLMÜ "KNYAZ"

277

Cavidin mnzili, bir qrup inzibati içi mnzilddir. Glnlrdn biri: --El bu gün mnzili boaldib köçmlisiniz. Mükinaz: --Hara? --Hara deslr ora. Mükinaz xanim v Turan birotaqli balaca, qaranliq, rütubtli mnzild. rtorul konservatoriyada Üzeyir byin sinfind, Üzeyir: --rtoul, Bülbül snin nota aldiin xalq mahnilarini çox triflyirdi. Bu ii davam et. --Mütlq davam edcm, Üzeyir by. --Amma bstkarliq iini d unutma, Tz n yazmisan? --Bir-iki romans yazmiam, bir sonata. Üzeyir: -- Çal görk. rtorul çalir. Küçlrd yai yair. Çrçivd yazi: HP TBT, BRYYT ZALIM SÖYL KMDN DLYM MN MDAD? HP TBT, BRYYT CLLAD!.. "XYYAM" Küçd yai yair, Mükinazgilin TtzU mnzillrinin tavani damir. Mükinaz xanim otaqdan çixir, damda oynayan qonu uai -- be-alti yali olana: --Olum, orda atilib-düm, qir çökür, evimiz damir. Uaq: --Sn danima, siz vraq narodsuz. Uain anasi evlrinin qapisini açir: --Ay arvad, uaqdan n istyirsn? N tez xbr tutdunuz ki, burda bo ev var? Heç saliqla oturmayasan bu evd, xeyir görmysn. Mükinaz: --Bym öz xoumuzla glib oturmuuq burda? Bir balaca pncrsi var... Qonu arvadin ri çixir:

278

--O pncrdn mnim evimin içi görünür. Onu balatdiracam. --Onda biz lap iiqsiz, havasiz qalacayiq ki... Qonu: --Sn hl spasibo de ki, tamam hörmürm. --O da var? --Qnen. Turan: --Ana, gl içri. Mükinaz xanim v Turan otaa keçirlr. Mükinaz: --Xudaya, bu günümüz d ükür... Turan: --Ay ana, sn d el Allaha ükür ed-ed durmusan, bundan da pis günümüz olacaq yni? Mükinaz: --El dem, qizim, Allaha xo getmz. Canimiz sa-salamat, rtorul kimi qardain var, inallah, atan da yaxin zamanlarda qayidar, haqq-dalt yerini tapar. Turan: --Yni sn buna inanirsan? Mükinaz: --lbtt, -- n is yadina düür, gülümsünür -- qnen. Turan da ilk df gülümsünür. rtorul glir: --Ana, Turan, hazirlain, baba Keldn mktub göndrib. Ayin birind görü vercklr. Dustaqxananin qbul yeri. Tutulanlarin ail üzvlri, hrsinin lind kiçik balama var. Göztçi qapini açir: --Mükinaz Cavid -- dey çairir. Mükinaz xanim, rtorul v Turan görü otaina keçirlr. Zabit (balamani göstrir): --Bu ndir? Mükinaz: --Bir azaciq ayin-oyun. --Açin. Balamada bzi yemk eylri. Mühafizçi onlarin böyük bir hisssini knara qoyur. --Müsadir olunur -- deyir. rtorul:

279

--Niy? --Olmaz. Mükinaz xanim: --Niy olmaz axi? Mühafizçi: --El bilirsn rini bura kurorta gtiriblr? Dedim olmaz (balamanin içindkilrin çox hisssini bir knara qoyur, az hisssini göstrrk): bunlari ver bilrsiniz. Taxta skamyada oturub gözlyirlr. Növbtçilr Cavidi gtirir. Qucaqlaib öpüürlr. Cavid: --N yaxi gldiniz. Mükinaz arxalarinda dayanib onlari güdn göztçilr baxir. Cavid: --El baxma, neylsin, onun da vzifsi budur. --Pnahi da apardilar, xbrin var? --Yox, amma Cavad kii adam imi. Daniilasi i deyil. Mükinaz: --Allah qoysa çixarsan, hamisini birc-birc daniarsan. Cavid: --Umulmaz umud. Yaxi, alama, uaqlarin da üryini xarab elm. rtorul, sn indi evin kiisisn, anandan, bacindan muayat ol. Diqqtin hmi Turanin üstünd olsun. Drslrindn d qalma. Saliq olsun, yen görürik. Mktub yazmaq hüququm da var. Turan: --Baba, mktubu tz ünvanimiza yaz, köçmüük. --Nec köçmüsünüz? Mükinaz (tlsik): --Narahat olma, baqa, yaxi mnzil veriblr. --N qdr ilrim, arzularim vardi. "Xyyam"i bitirmidim. Onu da apardilar. Turan yalniz gözlriyl TyoxU iarsi verir. Turan: --El bu gün Sevdayla görüdüm. Sn çoxlu salami var, özü d salamatdir. Cavid "Xyyam"a iar olunduunu anlayaraq, Turani öpür: --Mnim ailli balam -- deyir. Göztçi:

280

--Görü vaxti bitdi. Cavid kamerasina aparilarkn dhlizd qol-qabirasi sindirilmi Pnahi iki mühafizçi döy-döy, sürüy-sürüy aparirlar. Cavid (onu gücl taniyaraq): --Pnah! Göztçi (Cavid): --Üzünü divara çevir, tez ol! -- Cavidin üzünü divara trf çevirirlr, Pnah ona baxir, amma tanimir. Qum saatindan qum yava-yava tökülür. Ekranda yazi: 13 aprel 1938 Qbul otainda Cavidl Mükinaz xanimin növbti görüü. Cavid: --Bs uaqlar? Mükinaz: --Bu df uaqlara icaz vermdilr, amma nigaran qalma, hamisi yaxidir, rtorul drslrindn ancaq la alir, Üzeyir by ondan çox razidir, Turan da laçidir, nallah, sn d bu gün-sabah çixarsan... Cavid: --Turan tibb mktbin girsin, uaq hkimi olsun. Sn d, rtorul da Turandan muayat olun. Ailli olumu, mehriban Turanciimi öp. Hyatinizi el qurun ki, mnsiz yaaya bilsiniz (pauza, bir qdr trddüddn sonra). Mükinaz, bir yandan yaxi ki, uaqlari buraxmayiblar. Onlar bilmsin, sn deyirm. Mni daha gözlmyin (pauza). Mlk kimi Pnahin qol-qabirasini gözlrim qarisinda sindirdilar Mükinaz (qorxmu): --Dilim-azim qurusun, yoxsa sn d... --Yox, mn hl çirtma da vurmayiblar, yqin göstri glmyib. Amma qandirdilar ki, Sibir sürgün edcklr. Mn d bu yaimda ordan çtin qayidim. Uaqlardan muayat ol. Mndn n deslr inanmayin. Göztçi: --Görü vaxti bitdi (Cavidi aparir). Cavid (qapida): --Uaqlardan muayat ol. Mükinaz, Turan, rtorul. rtorul Cavidin mktubunu oxuyur

281

(Cavidin ssiyl): Sevgili Mükinaz! ki gün sonra Daknddn Vladivostoka doru hrkt edcyik. Kefim yaxidir. Mndn tez-tez mktub gözlmyin. Sn d, rtorul da Turan xanimdan muayat olun, heç yer yalniz buraxmayin. Öpürm. Hüseyn Cavid, 26 iyul 1939. Qum saaatindan vaxt axib tökülür. ndi d baqa bir mktubu Turan oxuyur (Cavidin ssiyl): zizim Mükinaz! Sn v uaqlara Vladivostokdan salam. Bura sentyabrin 22-d glib çatdiq. Burdan haçan, hara göndrilcyimiz blli deyil. Sa-salamatam. Mktub yazmayin. Öpürm. Cavid. 29 sentyabr 1939. Sibir gedn qatar. Tepluka-vaqonda dustaqlar. Onlarin arasinda Cavid d var. Dustaqlardan birinin ona diqqtl baxdiini görür.Bir azdan hmin adam ona yanair. ndi dustaq klind, üzünü saçsaqqal basmi bu adam -- müxtlf qiyflrd, o cümdn müstntiq kimi blisi oynayan aktyor olmalidir. Durub Cavid yanair, --Cavid fndi? -- dey soruur Cavid eynyinin ülrini silib diqqtl ona baxir. --Azrbaycandansiniz? -- dey soruur. --Mni tanimadiniz? Cavid yen diqqtl bu adamin üzün baxir, --Yox -deyir. blis-müstntiq -- dustaq: --El tanimasaniz yaxidir -dey yerin qayidir. Çrçivd yazi: HALBUK ÇOX UZAQDA YURDUN, YUVAN, EQN VAR GÖVRÇN YUVASINDA YOLA DKM GÖZ ALAR "UÇURUM" Qara radio reproduktordan Levitanin ssiyl Vtn müharibsinin balanmasi haqqinda mlumat verilir. Mükinazgilin hytind, Qonu arvad, xüsusi zazillikl: -- Mükinaz TxanimU. Gözün aydin -- deyir. Mükinaz xanim hycanla qapiya çixir. Qonu arvad: --Olunu sgrliy çairirlar. Qol çk ki, çairi vrqsini almisan.

282

Konservatoriyada, rtorul hrbi paltarda Üzeyir byin kabinetind. rtorul: --Hörmtli Üzeyir by, sabah sgr gedirm. Yegan nigarançiliim anam v bacimin acinacaqli halidir. Rica edirm, keçirdiyimiz smimi drs günlri v ümidli glck xatirin, mümkün ola bilck yardiminizi sirgmyin. Anam uaq baçalarinda ily bilr. Bacim hm baçada, hm mainistqaliq, hm d ibtidai mktbd matematikadan, dildn drs dey bilr. n vacib msl çtin hallarda nzr etmk, ürk vermk, mnvi yardimdir. Üzeyir rtorulu qucaqlayib barina basir. rtorul vidalaib otaqdan çixandan sonra Üzeyir by eynyini çixarib gözlrini silir. Bmbyaz qarli çöl. vvld ekranda gördüyümüz yuxu tkrar olur. Qarlar içind uzaqda qara paltolu, qara papaqli kii fiquru... Bai açiq, ayai yalin Mükinaz xanim ona sari getmk istyir, ged bilmir, qiqirmaq istyir, qiqira bilmir. Kii üzünü bu trf çevirnd gözlri qapali Cavidi, sanki onun meyitini görürük. Mükinaz xanim hövlnak ayilir v liyl gec lampasina toxunur. Lampa üsi yer düüb sinir. Ekranda yazi: 5 dekabr 1941-ci il. Turan rtorulun mktubunu oxuyur (rtorulun ssi): --ziz bacim Turan, bir dib söylmi ki, hyat insanlardan daha insafsizdir. Dorudan da, bel imi, Tale mni el bir hala saldi ki, heç cbhy d ged bilmdim, vrm bunu da mn çox gördü. Üzeyir byin, Bülbül dayinin siz yardim etdiyini eidnd gözlrim doldu. Demk, mn xatirlrd yaayiram. Demk, dünya yaxi insanlardan xali deyil. mkan tapsan hr ikisin mnim tkkürlrimi çatdir... ndi hrbi qospitaldayam. Turan! Babanin sözlrini unutma: qiril, lakin yilm. Çali kims yaxin durmasin. klini mn göndr. Yemyim yaxidir. Turan, mni n çox düündürn sni hat edn mühitdir, yoldalarin, snin xarakter inkiafindir. Hr bir addimda çox ehtiyatli ol. Mümkün qdr hamidan knar, soyuqqanli.. Hamiya çoxlu salamlar. Mndn heç nigaran olmayin. Vziyytim yaxidir. Dedilr ki, ana bura glsidir, gr çtindirs lazim deyil, glmsin. Qardain rtorul. rtorul palatada, çarpayida uzanib. Xeyli ariqlayib, rngi qaçib.

283

Hkimin muayitiyl Mükinaz xanim palataya girir. rtorul: --Ana -- dey yerind diklir. Mükinaz xanim onu öpmk istynd, siftini yana çevirir -- Olmaz -- deyir -- hkim icaz vermir. Hkim: --Dorudur. Xstyl öpümk hr ikiniz ziyan ver bilr. rtorul: --Turan necdir? --Lap yaxi. Drslrindn ayrila bilmdi, odur ki, glmdi... Çoxlu salami var. --Sa olsun. Mükinaz rtoulun lindki kitabi görür. --N oxuyursan? rtorul: --Teyx SnanU. Bir müsafir gtirmidi. --Az oxu bunlari. --Üzeyir by babamla "eyx Snan" operasi yazmaq istyirdi. kic ay pianonun qabainda otursam Teyx SnanUi hazir edrm. Çox demirm, iki-üç df dirijorluq edim, sonra... Mükinaz: --Sn bel sözlr yaramir. Dözümlü ol. Bir az sbrin olsun. Saalib duracaqsan, inallah, o vaxta dava qurtarar. Atan da qayidar, sn d "eyx Snan"i tamamlarsan, ilk tamaaya tz paltar tikdircm. rtorul: --Ay ana, sn danianda dünya el gözllir ki... --Dünya el gözldir bala, onu pis gün qoyan bzi insanlardi... Qum saatindan vaxt axir. Ekranda yazi: Oktyabr 1943 Çoban tütyinin qmli sdalari altinda çrçivd yazi: ÇAL, BXTVR ÇOBAN, ÇAL, N SVAS KM HRN LNDN GETM, N D RTORUL KM OLUN... "TOPAL TEYMUR" Mükinaz xanimin iki df gördüyü yuxu yen tkrar olunur. Qarli çöl. Uzaqda insan fiquru. Amma bu df insan üzünü biz trf

284

çevirnd görürük ki, bu -- rtoruldur. Gözlri qapali, üzü aappaq. Mükinaz xanim qiqirib yuxudan oyanir. rtorul tabutda. Bu kdrli shnnin fotosu var. Foto real kadrlara keçir. Mükinaz xanimin, Turanin, arvadlarin alamasini eidirik. Alama birdn-bir salyut sslriyl, tntnli marlarla vz olunur, ekranda yazi görünür: 9 may 1945 Qlb gününün sevincini (Moskvada v Bakida) ks etdirn sndli kadrlar,.. Axam atfanliq,.. Mükinazgilin mnzili. Qapi döyülür v nimda paltarda bir kii daxil olur. Biz çtinlikl onun simasinda bizim filmd blisi oynayan aktyoru taniyiriq. Namlum adam (son drc mehriban): --Salam, Mükinaz xanim. --leykssalam. Xeyir ola, kimsiniz? Namlum adam trafa boylanir: --Burda baqa adam yoxdur ki? --Bu boyda balaca otaqda daha kim ola bilr? Ndir ki? --Siz bir yaxi xbr gtirmim, amma özünüzü l alin. Mükinaz (hycanla): --N xbr? Namlum adam (lap yava ssl): --Kii glir. --Hansi kii? --Nec hansi kii,.. (lap yava ssl) Cavid fndi. Mükinaz xanim diksinir: --Bismillah rhmani rhim -- deyir -- bu n sözdür? --Doru sözdür. Bakidan keçib Tiflis trf gedck, amma bir saat burda qalacaq, Sizinl görümsin icaz veriblr. --N daniirsan? Bs özü niy bir ey yazmir? Neç ildir, ondan bir lc mktub almamiiq. --Yaza bilmirdi. Bilirsiz, gözlri daha da ziflyib. Neç il onunla bir barakda qalmiam. ki hftdir buraxiblar mni. nallah, onu da buraxarlar. Mnim bura gldiyimi biln olmasin. Amma sabah axam saat 7-d Rostov qatarini qarilayin. Onuncu vaqon. Dmir yol vazali. Mükinaz xanim, Turan v Abdulla aiq qatari

285

gözlyirlr. Qatar glir, srniinlr bir-bir qatardan düür. Mükinaz, Turan, aiq gözlyir, gözlyir, glnlrin üzün baxirlar. Vaqonlar tamam boalib. Bo qatar geriy -- depoya gedir. Mükinaz xanim, Turan da heykllr kimi donub qaliblar. aiq dsmal çixarib göz yalarini silir. Namlum adam, indi tamam baqa qiyafd, onlari knardan müahid edir. Mir Cfr Bairovun kabineti. Daxili ilr naziri mlumati onun masasinin üstün qoyur. Bairov: --Cavid glir... Bunu kim çixardib? Nazir: --Profilaktik tdbir kimi gördük bunu. Cmiyytin reaksiyasini öyrnmk üçün. Bairov: --Bainizdan böyük qltlr edirsiz. Kim verib siz bu tapirii, bunun mnasi ndir? Kim çixmidi qatarin qarisina? Nazir (masanin üstündki kaizi göstrrk): --Raportda hamisi yazilib. Arvadi, qizi, bir d Abdulla aiq. Bairov gözucu raporta baxir: --O qocaya n düüb vazala gedir? Cavid glir, glir d... Hardan glir, Mkkdn glir, Krbladan glir? Biz d hl bu aiqi deputat elmidik. (Nazir) Yaxi, ged bilrsn. Nazir çixir, Bairov masa üstündki karandalari götürüb lind sixa-sixa otaqda var-gl edir v divarda Stalinin klin baxir. Qum saatindan qum tökülür, yalniz son damlalari qalib. Sonra saat çevrilir v ekranda yazi görünür: 5 mart 1953-cu il. Radiodan diktor Stalinin vfati xbrini verir. Stalinin ölümüyl bali sndli kadrlar. nsanlarin tabutun yanindan keçmsi, alama, dfn v s. Ekranda yazi: 1956 Mir Cfr Bairovun mhkmsi. Mir Cfr Bairov son sözünü deyir: --Heç ksdn fv dilmycm. (Shnd till vuran "cinayt"

286

qovluqlarini göstrir) -- Xirtdycn qan içindym. Mhkumlar kürsüsünd, yaninda oturanlari göstrir -- Bunlar mnim zncirli itlrim idi -- Sumbatov, Borov, Qriqoryan, Markaryan... Bunlarin mllrin göz yummuam. Bunlara inanaraq thlüksizlik orqanlarini onlara etibar etmim, Xalqim qarisinda günahlarim o qdr böyükdür ki, mni gülllmk azdir, mni aqqalamaq, parça-parça etmk lazimdir... Qum saatindan vaxt axir. Ekranda yazi: 21 oktyabr 1982-ci il, gündüz saat 14. 30. Üç azrbaycanli qarli Sibir çölünd buz balami torpai qazirlar. Nhayt, tabut görünür. Tabutu açirlar (Tbii, ekranda açilmi tabutun içi görünmyck. Blk yalniz didik-didik olmu siriqlini taniyacaiq). Tabutu qbirdn çixarib torpain üstün qoyurlar. Mzarin qirainda siralanan sgrlr yaylim ati açirlar. Tyyar Bakiya uçur. Sndli kadrlar: Cavidin ninin tyyar meydaninda qarilanmasi. Turan xanimin sndli kadrlari. Xan sarayinda, sonra lyazmalar fondunda tabutun qoyulmasi, vidalama mrasimi. Ekranda yazi: "Ölüm baqalarini ayirirkn, bizi birldirmi oldu" "Aft" Bu yazidan drhal sonra Naxçivanda Cavidin mqbrsinin içi. vvl mqbrnin içind Hüseyn Cavidin, Mükinaz xanimin, rtorulun v Turanin adlari yazilmi dai, sonra çöldn mqbrnin xarici görünüünü görürük. Mqbrnin açiliina aid sndli kadrlar. Heydr liyev Cavidin böyüklüyü haqqinda daniir. Filmi Cavidin limizd olan son sri, saliinda heç vaxt tamaaya qoyulmayan v Turan xanimin qeyrti saysind üz çixarilan TXyyamU pyesindn parçayla tamamlayiriq. TXyyamUdan. Xyyam (shn qiyafsind görünür): Gldin d, neçin pnb buludlar kimi axdin, Bilmm, niy getdin, niy döndün, niy baxdin, imk kimi çaxdin da, neçin könlümü yaxdin, Bilmm, niy getdin, niy döndün, niy baxdin? Bu monoloq Mehdi Mmmdovun ifasinda sslnrkn (lenti,

287

grk ki, durur) ekranda filmimizin bzi epizodlarini tkrar görürük. Çrçivd yazi: SRNN ÖKSÜZÜDÜR DAHLR "XYYAM" Cavan, üzü frh, sevinc dolu Hüseyn Cavid cnnt kimi bir gül baxçasinda oturub xanndni dinlyir. Hr sözü aydin tlffüz edn xanndnin ssini eidirik: Be gün ömrün neç fsansi var, Eqi var, badsi, peymansi var, Sonu hsrtl bitrkn, fsus, Yen dünya dolu prvansi var. Bakida Cavidin zmtli heykli fonunda "Filmin sonu" sözlri yazilir. 2004 Baki.

288

GEC IQLARI (Ssenari) Gülk dnizdn qfilc qopub gldi, çimrlikdki günlüklri qopartdi, eyvandaki hsir kürsülri çevirdi, sahildki skamyalara bolluca qum ldi. Gec-gündüz sdi. Günlrin bir günü qfil qopduu kimi qfil d ksdi. Dniz öz yataina çkildi, qumlar sakitldi, narin-narin titryn günlüklr get-ged hrktsizldi. Qapilar, pncrlr, darvazalar susdu. Çimrliyin n uzaq planinda iki nfr bir-birin trf glirdi. Müxtlif smtlrdn get-ged yaxinladilar, amma rast gldiklri vaxt sanki bir-birini görmürmü kimi ayaq saxlamadilar, salamlamadilar, görümdilr. Ötüb ks istiqamtlrd uzaqladilar. Bu fonda filmin titrlri yazildi. Payiz glmidi. Sssizlik, sakitlik d payiz dincliyi, payiz sükutu idi. Çimrlikd atilib qalmi ayri-ayri eylr-bo ülr, qarpiz qabiqlari, deilmi topun parçalari, voleybol toru v s. keçib getmi ssli-küylü yay günlrindn nian idi. Ba evinin qapi-pncrlri mismarlanib. Pncrlrdn hansisa, görünür, yaxi mixlanmayib, trpnib çirildayir. Alaqapidan iri bir qifil asilib. Alaqapinin qabaina hasar dalindaki aacdan sari yarpaqlar tökülüb. Çimrlik d bombodur, haradansa çox uzaqdan elektrik qatarinin fit ssi v tkrlr altinda titryn relslrin uultusu eidilir. Qatar uzaqlair, sslr uzaqlair... Uzandiqca uzanan adamsiz sahil. Adamsiz? Yox, haradasa uzaqlarda insan fiqurlari görünür -- baliqçilar qayiqlarini dniz itlyirlr. O biri smtd d bir neç qadin fiquru görünür. Sahilin dniz keçdiyi yerd onlar lvan xalilar döyib -- sabunla, gilabi il yuyur, yalin ayaqlari il sürtürlr, Balaça çoban quzusunu dnizd çimizdirir. Sahilin baqa bir smtind ilxiçi bir dst ati dnizd yuyundurur. Amma bütün bunlari çox uzaqdan gördüyümüz üçün ekran tamamil sakit, sssizdir, yalniz arabir uzaq fit sslri eidilir, onlar da uzaqlair, riyib itirlr. Qfildn dhtli bir hay-küyl ekranda kadr dyiir v biz

289

stadionun iiq tablosunu görürük. Tabloda hesab: 2:1. Alqilar, qiqiriqlar, fit sslri. Camaati, stadionu görmürük. Yalniz tablo... Müasir böyük hr, hündür evlr, gen pncrlr -- übetonun pariltisi. dman rhçisinin ssi eidilrkn biz bel müasir binalardan birin daxil oluruq, uzun dhlizlrdn keçib geni iiqli bir otaa giririk. ndi rhçinin gümrah ssi otaqdaki reproduktordan eidilir: --Bellikl oyunun axirina iki dqiq qalir. Qonalar son df hücuma keçrk hesabi brabrldirmy çaliirlar. ndic hakimin final fiti sslnckdir. Otaqda idarnin mkdalari maraqla futbol reportajini dinlyirlr. rhçinin ssi eidilmz olur. çilrin replikalari, futbol haqqinda rylri, mübahislri, sevinclri v s. qatma-qariiq sözlr, cüml qiriqlari klind eidilir. Kamera bir anlia mübahis ednlrdn ayrilir, pncrdn hr küçlrini göstrir v yenidn vvlki görüm nöqtsin qayidarkn biz otai bombo görürük. Sslr d susub-içilrin ssi, reproduktorun ssi... Yalniz iri divar saatinin çiqqiltisi eidilir. Divar saatinda 6-ya be dqiq qalib. Amma sükut çökmü otaqda biz divar saatinin çiqqiltisindan baqa bir ss, hnirti d duyuruq. Kamera diqqtimizi otain lap güncünd ylmi v bayaqki futbol mübahislrin qarimayan Sftr dayiya çkir. çilr çixib gedib, amma Sftr dayi hl d öz masasinin arxasindadir. Onun bai kaiz-kuuzun üzrin yilib, sayacda n is hesablayir. Barmaini dili il isladib qalin mühasib dftrini vrqlyir. Sonra baini qaldirib divar saatina baxir, tlsmdn kaiz-kuuzunu yiidirir, seyf qoyur, seyfini balayir, bir-bir masasinin siyirtmlrini d açarla kilidlyir, otaqdan çixir, qapini örtür, qifillayir v aramla dhlizdn keçib idarnin pillknlri il dümy balayir. Frqin varmadii mexaniki bir vrdi halini almi adti üzr üryind pilllri saya-saya düür. Üçüncüdn ikinci mrtbyçn on yeddi pill ndi. kincidn birinciycn on skkiz pill... Sftr dayinin kadr arxasi ssi: -- 17, o da 18, 35, 35 o da 3719, elr... yox, 35-in 3719-a dxli yoxdur. 3719 txmini hesablamanin balansidir. 4012 olmalidir. Demli, 293 manat çatmir. Görsn harda shv ediblr. Keçn kvartalda 145 manat shv etmidilr. 145 ya 147? yox 147. Bs niy 145 dedim? Skleroz mni bir thr elyib. Pensiya vaxtin çatib Sftr. Yox

290

hl iki ilin var. Daha dorusu, bir il 9 ay. Yaxud 21 ay, 21 ay neç gündür? Neç bel gün? Demli, yanvar otuz bir, fevral gln il 29dandir, mart... Bsdir Sftr, snin lap bain xarab olub. Neynirsn bu mnasiz hesablamalarla beynini yorub. Bsdir. Yaxi, demli, balans 3719 manat, skiyi... i, çhnnm olsun balans da, skiyi d. Saat 3-dür. Dörd be dqiq ilyib. günu qurtardi. Bu gün nbdir. Sabah bazar. Bazar ertsin qdr bütün balansi, plani, prixodu, rasxodu, bütün rqmlri unut. Unut ki, mühasibsn. Bazar ertsi shr saat 9-da yen balayarsan mühasibliy. ndi bsdir. Bir dn rqm yadina salma. Yaxi, oldu. El bil beynim qalaq-qalaq rqm yiiblar, rqmlr baimda el bil till vurub. At hamisini. Adamlara, küçy bax. Adamli, mainli, ss-küylü, hrktli küç. Adamlar qzet kiosku qarisinda dayaniblar, su içir, papiros alir, trolleybus gözlyirlr. Sftr dayi küçni keçib günd nahara gldiyi balaca darisqal yemkxanaya girir. Hr gün oturduu güncdki stolun arxasina keçir. Görünür masanin dalindan indic durmudular: üstü kimins artiqlari il dolu idi. Bulaiq boqabdaki kotletin qaliqlarina papiros götüklri basilmidi. Süfry piv dailmidi. Sftr dayi mexaniki bir hrktl ciara kaizinda çap olunmu yemklrin siyahisini götürdü. Drhal da knara qoydu; n yeycyini d bilirdi, yemklrin qiymtlrini d. Bor, kotlet, kompot, bir ü "stisu". Bor 35 qpik, kotlet vermiel il 42 qpik, on be qpik kompot, iyirmi qpik "stisu", on qpik çörk. Cmisi bir manat otuz qpik, be on qpik az, ya be on qpik çox, demli, ayda... Öz--özün: --"Sftr, -- dedi, -- yen rqmlr? Bsdir kii, at bu rqmlri beynindn". Kims musiqi avtomatina pul atdi-mahni sslnmy baladi. Xidmtçi glib masanin üstünü yiidirdi. Süfrni çirpdi. Çevirib o biri üzünü saldi. Bu üzü d lkli idi. Amma bu lklr qalib qartimi lklr idi, hopub solmudular, o biri üzdki kimi tz deyildi. Sftr dayi sifariini eldi. ncvara tez gtirdilr. Kadrarxasi ssi: "Bor dadlidir. Bir az duzu çatmir. Ya blk mn or yeynm. lbtt, Minanin yemklrin çatmaz, amma hr halda".

291

Sftr dayi köksünü ötürdü. "Yaxi yumaq tdir, -- dey düündü. -- Lap qoca malidir. Mnim kimi disiz qocalar üçündür". Kotleti yeyib qurtardi, azini silnd iqqilti il yer n is düdü. Sftr dayi baxib "bli, bu da bel getdi", -- dedi, -- yilib düymni götürdü, dö cibin qoydu. A parusin pencyinin yeddi düymsi vardi. Yuxaridan ikinci, üçüncü v beincisi dümüdü. ndi d yeddincisi düdü. Kompotu iç bilmdi. Pis tmi vardi. Özü d bulaiq suyuna oxayirdi. Daxili ssi: "Grk gedm özüm di qayirtdiram. Bu dal diimi d grk çkdirm. Hrdnbir yaman zoqquldayir. Grk mütlq gedm. Deyirm, deyirm, amma heç getmirm. El günü gün satiram. Eh, heç adamin bai açilir ki... Grk evin damina da qir saldiram. Yoxsa yen damacaq. Damanda adamin bütün ovqati tlx olur. Grk bütün otaqlara lynlr, vedrlr boqab-qazan, bankalar düzsn. Hrsindn d bir cür ss çixir. Mis lyn damcilayanda bir ss çixir, vedry baqa, qazana baqa, boqaba baqa... Kap, kap, kap... Çap, çap, çap... Pap, pap, pap... Dünyada üç ey adami lap zinhara yetirir: çkmn sixa, diin ariya, evin dama". Sftr dayi küçy çixdi, addimladi. "Bli, Sftr kii, -- dey daxili ssi eidildi, -- evin damir, dilrin d tökulüb, düymlrin d bir--bir duür, vaxtdir kii. Bsdir dünyanin sfasini çkdin. Deysn cli qapinin dalinda bir az çox gözldirsn axi..." --Yox, vallah, -- dey yen d daxiln öz-özün cavab verdi. -- çldn qaçmiram. Ölümdn d qorxmuram. Mndn skik adamlari aparmayib ki... Tay-tuumun da çoxu ordadir. Küç radiosundan qzetlr üçün oxunulan mtn eidilirdi: --Tkrar edir.m. Kolxoz v sovxozlarimiz bu il... dövlt... planda nzrd tutulmu... tkrar edirm, kolxoz v sovxozlarimiz bu il dövlt planda nzrd tutulmu 1200 ton vzin 1897 ton taxil, 90 ton vzin 105 ton barama, 370 min vzin 379 min yumurta, 222 ton vzin 226 ton yun satmilar, tkrar edirm, 1200 ton vzin... Sftr dayi: --Gedim bir arvada ba çkim, -- dey düündü -- cüm axami

292

olmasa da... Yaman könlüm düüb. Sftr Sabunçu vazalina gldi. Mexaniki mlumat cihazina yanadi. Düymni basdi. Cihaz pasli bir ssl lazimi qatarlarin gedibglm vaxtini dedi. (Kadrarxasi mahni sslnir). Qatar, gncliyim apararmisan Keçmi ünvanlari axtararmisan Birc gün, birc an geri dönydim Zamanin hökmünü sindirarmisan Qatar, gncliyim apararmisan Ötn illrimi qaytararmisan Bu kdr, bü hsrt öldürdü mni Mni bu hsrtdn qurtararmisan Sayqaçda rqmlr ötdü yaimi llr d yollar tk gerid qaldi Saçlari aarmi byaz baimi Arxaya baxmaa qaldirarmisan Qatar, gncliyim apararmisan tn sevgilri arayarmisan Zaman qürbtin düdüm n düdüm... Mni öz yaxtima çatdirarmisan Elektrik qatari Aberonla ütüyürdü. Sftr qatardan düüb qumlu knd yolu il qbiristanlia trf gedlr. Knd qbiristanlii. Qbirlrin üstün, aralarina xzl splnib. Sftr dayi xzllri tapdalaya-tapdalaya qbirlrin arasi il arvadinin son msknin trf addimlamaa baladi. hmiki kimi yen d qbirlrin üstündki yazilari oxuyurdu. sgr Teymurov. 1905-1957. Tofiq Babayev 1927-1946. Kadrarxasi ssi: --"Adlar v rqmlr. Adlar v rqmlr. Yni bu rqmlri bura yazmaq vacibdir. Y'ni adamdan el bu iki ey qalir. Adi v bu iki tarix. Axi, niy bel? Axi, slin qalsa bu yazilarin adamin xsn özün dxli d yoxdur. Adini özu qoymayib, familini d hmçinin,

293

tvllüdü, ölümü da özündn asili deyil. Olmaz ki, bura adamin xsn özün dxli olan eylr yazsinlar, msln kim idi, bu dünyada n i görüb, n i qoyub gedib, ya msln, tutalim xasiyyti nec idi. Kim n yaxilii, n pisliyi keçib. Övladi olub, yoxsa yox, ölndn sonra kimi qalib? Yoxsa quru rqmlrdn n çixsin". Ekranda qbir dalari: Faiq Mrdanov 1912--1959 Bhman Salayev 1938--1965 Sftr dayi qeyri--ixtiyari rqmlri toplamaa baladi. Kadrarxasi ssi: 1912+1959 = 3871. Yox, burda toplamaq düz olmaz, çixmaq lazimdir. 1959--1912 = 47. Demli, biçar Faiq Mrdanov 47 il ömr sürüb. 1965-1938=27. Vay, bdbxt Bhman Salayev, 27 ya yaayib. 27 yainda ölüb. Görsn ndn ölüb? i, cl göznn-qa arasindadir. Demli, bel çixir ki, adam clin qurduu tllrdn bir-bir qaçib qurtarir ki, bura, bu son mnzil glib çixa bilsin. Yüz cür tsadüfi ölümdn qorunur ki, özünü axirdaki, labüd ölüm yetirsin. Deyir qoca bir syyah glib qürbt ölky çixir. Qbiristanlia gedir. Görür qbirlrin üstünd adamlarin yalari yazilib. Hamisi da bir ya, çoxu be ya. Özü kimi piran bir kiiy rast glib soruur ki, bs bu n olan idi? Sizin camaat hamisi yni görp yainda tlf olub? Qoca deyir ki, xeyr a, msl baqadir, msl ondadir ki, biz burda hmin bu adamlarin xobxt yaadiqlari vaxti yazmiiq. Qalan günlrini, illrini ömürdn saymiriq. Onda syyah da deyir ki, bs mnim d ömrümün axirina az qalib. bu gün sabah ölcm, vsiyyt elyirm ki, mni d el burda basdirin, qbrimin üstünd d yazin ki, bs bu adam el" anadan ölü doulub. Minanin qbirin çatdi. Minvvr Mdt qizi 1909-1965 Özünü saxlaya bilmdi. Qhrlndi, aladi. Daxili ssi: --Axi, sn söz vermidin... söz vermidin ki, kövrlmycksn. Yadima düdü... Yadima düdü, yaziq Minanin yuxuda danimai... Niy bel vfasiz çixdin ay arvad, mni bu qoca yaimda kim tapirib getdin? Cibindn dsmalini çixartdi, eynyini götürdü, gözlrini sildi. Bir müddt sakit dayandi. Sonra çevrilib getdi. Baki vazalinda qatardan düdü. Daxili ssi: -- "Vazal qiyamt yerdir. Glnlr, gednlr! Heç yerd o qdr deyib-güln görmk

294

olmaz. Aerodrom da eldir. Amma aerodrom uzaqdir". Vazalin tz keçidindn perrona çixdi. Birinci v ikinci perron bombo idi. Üçüncü perronda çoxlu adam vardi. Bzilri llrind iri gül dstlri tutmudular. ri lövhd qatarlarin glib-getm cdvli asilmidi. 11.30... 16.45... 19.05. Rqmlr, rqmlr... Reproduktordan ss eidildi: --Moskvadan gln 20 nömrli qatar 3-cü yola qbul olunur. Perrondakilar hrkt gldilr. Parovozun ssi eidildi. Burnu göründü. Vaqonlar bir-bir ötdülr, 4, 5, 6, 7... Yük xidmtçilri vaqonlara trf yüyürdülr. Yaxalarindaki nömrlr zinqrov kimi atilib-düür, brq vurub parildayirdi: 15, 52, 38, 40... Sftr dayi çevrilib pilllrl aai düdü, vazalin qarisindaki meydana çixdi. zdihamli, ss-küylü küçyl yava-yava gedirdi. Bankin tani binasinin yanindan keçrkn düündü: heç ev getmyim glmir. Gecy hl gör e n qdr var. "ndi bank balidir, ilmir, içindki bütün rqmlr d yatib. stiqrazlardaki, pullardaki; növbnöv mühasibat kaizlarindaki rqmlr hamisi yatib. Torpaa spilmi toxumlar kimi sssiz, sakit uyuyurlar. Hftnin birinci günü oyanacaq, qalxacaq, cücrcklr". Küçdki qzet lövhsinin qabainda ayaq saxladi. Qzetin dördüncü shifsin el bil yuxaridan aaiyadk rqm splnmidi, istiqraz cdvli çap olunmudu. 3... 5... 6... 9... rqmlr, rqmlr, rqmlr, Udular. Korpemançiliq. Sftr dayi düündü: bunlar ndi ki, adic quru rqmlr, amma bax msln, 3 altidan yox 7-dn sonra glnd kimins bxti gülür, kimins hiçqirii içind qalir. Bu rqmlri bel yox, bel düzsn kims umsuq olur, kimis bir xal yandirir, amma baqa birisinin birdn-bir kefini duruldur. Küç saatina baxdi. Saatin qrblri sinib için tökülmüdü. El bil saatin içi vaxtin xarabalii idi. qrbsiz saata baxanda adam ndns eymnirdi, adamda n is anlailmaz, müdhi v vahimli bir hiss oyanirdi. El bil burunsuz bir sift görürsn. Saatin yalniz rqmlri qalmidi: 1, 2, 3, 4. 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12.

295

Birdn Sftr dayiya el gldi ki, küçdki adamlar da rqmlr oxayir. Küçnin bütün sslri qfilcn susdu, dondu. Ssi: "Bax o dar kmr balami kök arvad 8- oxayir, o iri bali kii 9-a, hamil arvad 6-ya oxayir. Uzun dimdikli papaq geymi olan 7-y bnzyir. O trfdn iki ariq, kkilli olan glir-11. Baqa bir ariq olan yumru-matan bir arvadla yanai addimlayir-10". Sftr dayi öz-özün güldü: "Yox, deysn bu gün mnim lap yqin baim xarab olub. Yaxisi budur, n qdr gec deyil, gedim ev". Küç yenidn hrkt gldi. Sslr eidildi. Yai çislmy baladi. Açari çixarib qapisini açdi. ii yandirdi. Keçib tavanin daman yerinin altina lyn qoydu. Çayniki su il doldurub odun üstün qoydu: Divardaki tqvim yanadi, diqqtl baxdi. 5 iyun, 1965. nb. Günün çixmasi saat 3.15 dqiq, batmasi 21.07 dqiq. "Pah atonnan! -- dey düündü -- zalim uai günü d cdvl saliblar. Batib çixmasini hesablayiblar, hr eyi, hr eyi, inventara saliblar, günü, ayi, göyd neç ulduz var, hamisini. O gün biri daniirdi, deyir siçanlari, taxtabitilri, birlri d hesablayiblar. Hansi hrd neç siçan, neç taxtabiti, neç bir var, hamisini hesablayib, inventara saliblar. Pah atonnan, a kiilr..." Sftr dayi diksindi. Çoxdan bri otainda eitmdiyi bir ss eitdi -- zng ssi. Evind telefonu vardi, amma lazimsiz bir qutu kimi bir qiraqda atilib qalmidi. Yuxuya getmi tnbl, qara piik kimi sssizsmirsiz, kirimic xumarlanirdi. ndi is zngi-zng calayirdi. Kim ola? Dstyi götürdü. --Allo! --Aydini çairin, pojaluysta! --Hara zng elyirsn qizim? --Aayevgilin evi deyil? --Xeyr, bala, Atayevin evidir. --Oh, bailayin. Asdi. Du, du, du, du, du. Sftr d telefonun çnglini basdi. Amma dstk lind qaldi.

296

Ndns onda qrib bir hvs oyanmidi. Kimls telefonla danimaq istyirdi. El bil ancaq indi alina glmidi ki, telefonu var v bu telefonla danimaq olar. "Kim zng elyim görsn". Dstyi yerin qoydu. Telefonun altindaki masanin prçim olmu siyirtmsini açdi, oradan tozlu mixyi bir dftr çixartdi. Dftri açdi. El birinci shifdc Minanin xttini görüb kövrldi. A. hrfind Minanin xtti il "Atayev Sftr" sözlri v onlarin telefon nömrsi yazilmidi: 93-15-20. Sftr dayi: -- "Mina yaziin xttidir. Yaziq hmi zarafatla üç ahi, bir abbasi deyrdi. kinci shifni açdi. B. hrfind Babanin telefonu yazilmidi. Daxili ssi: "Yaziq Baba. Davadan qayitmadi. El bil lap Baba üçün deyiblr ki, Sn ki, bir od yalovdun Nec yatdin yerd sn? ir, plng kimi olan idi, yaziq". V. hrfind iki ad yazilmidi: "Valid". Valid Minanin kiçik bacisidir. ki ildir ri il kiy köçüb gediblr". Q. hrfind yazilmi ad brk-brk qaralanmidi. E. hrfi bo idi. . "dris". "Maallah dris. Mndn üç ya böyükdür, amma turp kimidir. Hmi dada-dada. ndi d eitmim Zaqatala trflrd qazinti aparir. Bu telefonu niy çkdirib bilmirm. Heç vaxt Bakida tapilmirlar, n özü, n arvadi. "Geoloq babayam, -- deyir, -- hrd n iim var? Mnimki dadi, dadi". Blk indi mnim bxtimdn hrd ola?! Qoy bir zng elyim". Dstyi götürüb nömrni yidi. Uzun zaman arali siqnallara qulaq asdi. "Hardan olacaq? ndi görsn hansi dada, hansi med çadir qurub oturub". R.Rhim. "Yox, bala Rhim indi böyük adamdir. li böyüklrin tyinddir. Zng elycym, deyck görsn n ii düüb. Bir d ki, yqin heç bu nömr d düz deyil. Axi, böyük adamlar vzify keçn kimi o saat telefonlarini dyiirlr". Sftr shiflri çevirir v ekranda tez-tez bir-birini zz edn köhn fotoqrafiyalari görürük-sanki köhn ail albomuna baxiriq. Ayri-ayri, dst-dst adamlar. Eyni zamanda sslr qatma-qariii eidirik -- ayri-ayri sözlr, yarimçiq cümllr, replikalar, musiqi

297

qiriqlari, main siqnal sslri, efir uultusu-hnirti, piçilti, qdh cingiltisi, gülü, -- ötüb keçmi bir ömrün çoxdan unudulub itmi sslri -- bir anlia yenidn yaddaa qayidirdi. Sonra fotolar da solunlaib aardi, sslr d uzaqlaib itdi. V tam bir sükut içind Sftr dayi dftrin son vrqini çevirdi. Sftr dayi aramla, ehmallica son shifni açdi. Y. shifsind "Yaar" sözü yazilmidi, amma ndns telefonunu yazmaq unudulmudu. Telefon nömrsi yox idi -- el yalin-yalxi Yaar. Sftr: Yaar, Yaar? Görsn bu hansi Yaardir? Dftri qapadi v birdn gözü arxa cildd yen Minanin xttin satadi. Mina iri çap hrflri il YANIN 01 MLS 02 TCL YARDIM 03 yazmidi Sftr dayi öz-özün gülümsünüb dstyi qaldirdi. Sifiri çkdi, lini bir uzatdi, birdn dayandi. Ssi: "Yox balam yanin idarsi il zarafat elmk olmaz. Adamin atasini yandirarlar. Hr halda telefonu lap yqin ksdirrlr". stmirdi ki, telefonunu kssinlr. Dinms d qoy bir qiraqda durub qalsin. Nec olsa hayandir. Ssi: "02-l d zarafat etmk olmaz. 03-nn d. Bs 04? Görsn 04 telefon varmi? Görsn haradir? Blk bu nömrni yiib el bel danimaq olar! Sni soru-suala tutmadan ikiüç klm xo söz deyrlr, hal-hval tutarlar, kefini soruarlar, ürkdirk verrlr?". Sftr dayi 04 yidi. Telefondan heç bir ss çixmadi. N uzun siqnallar, n d qisa! heç bir ss glmdi. Sanki bu mövcud olmayan bir razi idi. 05 çkdi. Yen ss çixmadi. 06 da hay vermdi. 07-d tez-tez qisa siqnallar eidildi. Mul idi. 08 d mul idi. Sftr dayi son nömrni, 09 çkdi v dstkd drhal ss eidib özünü itirdi, karixib: --Salamleyküm, Sftrdir, -- dedi. Quru bir ss eidildi: --Kim? Familinizi aydin deyin.

298

--Famili?.. Atayev. Atayev Sftr. --Ünvani. --Mirz Ftli 45. --Gözlyin. Msl Sftr sonra çatdi. Baa düdü ki, mlumat bürosuna zng elyib, arvad da el bilib bu telefon nömrsini istyir. Onu gülmk tutdu, amma dstyi asmadi. Dstkdn ss gldi: --93-15-20. Sftr: --Lap düzdür, -- dedi -- üç ahi, bir abbasi. Ancaq qiz onun sözlrini eitmdi. Dstyi qoymudu. Sftr dayi da dstyi qoydu. Piqqildayib guldü. Birdn düündü: "Görsn adam öz telefonu il öz nömrsein zng els n olar? Görk". Dstyi götürüb nömrni çkdi. 93-15-20... Tlsik, aramsiz, ksik siqnallar eidilmy baladi. --Du, du, du, du, du, du... Sftr dayi: --Muldur, daniir -- dedi, güldü, sonra ndns bir az tutulan kimi oldu. Dinlmy baladi. Bir xeyli qulaq asdi. Dstkdn zhltökn bir ardicilliqla sslr eidildi: du, du, du, du, du... El bu ritmd tavandan lyn damcilar düürdü: Kap, kap, kap, kap... Birdn Sftr dayi yerindn siçradi, telefonun dstyini atdi, dstk yer düdü v Sftr dayi çaynikin altini keçirib, otain iiini söndürüb, qapini açib çöl çixdii müddtd telefonun dstyindn: du, du, du -- sslri v lyn dün damcilarin kap, kap, kap sslri bir-birini tamamlayirdi. Sftr dayi küçy çixdi. Bakinin gur küçlrin deyil, adamsiz, dar, qaranliq bir küçsin düdü yolu. Küç sakitlik idi. traf sükuta qrq olmudu v bu sükutda yalniz Sftr dayinin addim sslri eidilirdi. Qfildn, kims yavacadan Sftr dayini ssldi. Ss xiriltili idi, übhsiz ki, onun sahibi çoxdanin papiros çkni idi. --Ellim! Sftr dayi ayaq saxladi. Skid maazanin qabainda gec qarovulçusu ylmidi. Sftri o çairirdi. Sftr dayi çevrilib baxdi: --Bli -- dedi. --Kibritin olmaz? --Yoxumdur.

299

Qarovulçu tccübl baini yelldi. lindki "Kazbek" qutusunu açib hazir saxlamidi. -- bax e, -- dedi, -- kibrit yadimdan çixib evd qalib. ndi bütün gecni papirossuz burda neylycym. Adtkrd olasan, qalasan bel, adamin bari çatlayar. --Bir adamdan ist d. --Kimdn istycm? Budey el biri sn, istdim, yoxundur. Bu andira qalmi kuçdn d gecd bir adam gec ya keçmy. Mn d burani qoyub ged bilmirm axi... N is... iim oldu ngl. Bütün gecni ziyyt çkcm. Hiss olunurdu ki, qarovulçu kibritdn, papiros çkmkdn savayi müsahib d axtarirdi, darixirdi, kiminls söhbt elmk istyirdi. Sftr dayi çiyinlrini çkdi, keçib getdi, arxadan hl d qarovulçunun ssi eidilirdi: --Andiri hmi bu cibim qoyardim e... bilmirm nec oldu... Ss uzaqlaib getdi. Sftr dayi küçnin o baina çatdi. Birdn onu yen d çairdilar. --mi! Sftr dayi dayandi. Gnc bir olan -- o yqin ki, haradansa n bir mclisdn glir-- kefi ala buludda idi -- Sftr yanadi. --mi, -- dedi, -- papirosunuz olmaz? Papirosum qurtarib. Qalmiam bel. Sftr dayi: --Yoxumdur, -- dedi, -- bir qdrdn sonra. -- Dorudan yoxumdur, -- dey tkrar etdi, -- olsaydi mmnuniyytl... Olan: --Yoxdur, yoxdur da -- caniniz sa olsun, -- dedi v ondan aralandi. Sftr d bir neç addim atdi, birdn alina bir fikir gldi, dayandi. --Oul -- dey çairdi. Qaranliqda olanin ssi eidildi: --Bli. Sftr dayi ona trf qayidaraq: --Kibritin nec? Kibritin var? -- dey xbr aldi. Olan da qaranliqdan çixaraq: --Kibritim var, amma papirosum... -- dey söz baladi. --Bax orada, -- dey Sftr dayi onun sözunü ksdi, -- o tind,

300

dükanin qabainda qarovulçu oturub. --Aha. --Onun papirosu var, kibriti yoxdur. Get onun yanina. Olan bir müddt tccübl Sftr dayiya baxdi sonra: --Zarafat edirsiniz? -- dedi. --Zarafat niy, a bala. Doru sözümdür. Get ora, odey bax o tinin bainda oturub. --Sa olun, -- olan çevrildi v iti addimlarla uzaqladi. Qaranliqda riyib yox oldu, yalniz addim sslri eidilirdi, onlar da uzaqlaib itdi. Sftr dayi baini bulayib yoluna davam etdi, bir neç addim atib yenidn dayandi, çevrilib arxaya baxdi. Küç qapqaranliq zülmt içind idi. Sonra küçnin lap o bainda, uzaqda kibrit aliib söndü v iki papiros odu közrmy baladi. Qaranliqda bu iki közrtidn baqa heç bir ey görünmürdü. ki papiros uzun zaman közrdi görünür, iki nfr gecnin bu çainda yalniz papiros çkmk imkani deyil, hm d söhbtlmk imkani tapmidilar. Sftr dayi bir müddt fikirli-fikirli közrtilr baxdi. Sonra gülümsündü v aramla bu gec iiqlarina trf getmy baladi. Kadr arxasinda mahni sslnmy baladi: Papirosum yana-yana, Çatdim dosta hayana. Getsm d mn ha yana, Rast glcm insana. lini ver lim, insan olu, Yolumuzdan çkilsin qaranliq, nigaranliq. linin istisindn Güc alsin ümidimiz, insan övladiyiq biz. Tnhaliq yaman. Bir gün d, birc an da yalqiz olmasin insan. lini ver lim, Keçk ömür yolunu

301

insan nfsi duyaq. Bax bu pnçrlrd Gör n gur yanir iiq. Bütün iiqlari biz -- nsanlar Yandirmiiq. Bir müddtdn sonra küçnin gecnin göz-gözü görmyn zülmt qaranliinda iki papiros közrtisinin yaninda üçüncü bir papirosda közrmy baladi. Qaranliqda bu üç papirosun iii hl uzun müddt görünürdü. Kamera bu küçdn aralandi v böyük hrin saysiz-heszbsiz sayrian iiqlarini seyr etmy baladiq. 1975

302

DA SAATIN SS (Sndli filmin ssenarisi) Da saat. Donub dayanmi, dalami vaxt. Uzaq keçmilrin daa dönmü yadigarlari. Xalqimizin sözü var: "Da olsaydim riyrdim, torpaq idim dayandim". Dalar torpaqdan yaranir v son ucda insan kimi d torpaa qayidir, ovulub dailir, yer qariir, itib gedirlr. Ancaq dalar da var ki, biz uzaq keçmilrin ssini çatdirir. Azrbaycanin torpai n qdim insan msknlrindndir. Azrbaycanda milyon il bundan qabaq yaami insanlarin da yadigarlari, misilsiz snt örnklri hifz olunub. Qadim insan msknlri il, yurd yerlri il bali n qdr fsan, rvayt var. Bura Naxçivandaki mhur shabi-Kfdir. Azrbaycanin n qrib, n ecazkar gulrindn biridir. Bqlk d shabi-Kfl bali qrib fsanlr buranin qrib tbitindn doub. Bir rvayt gör yollari gecy dün syyahlar kahada qalmali olurlar. Yixilib yatirlar. Günorta vaxti oyanarkn syyahlardan biri yemk dalinca gedir, gedib öz doma hrin, htta öz evin çatir, amma heç ksi tapmir. Mlum olur ki, üç yüz lli il keçmidir. Syyahlar hmin kahada üç yüz lli il yatiblarmi. i bel görnd onlar dua edirlr ki, vaxt qürbtin dümmk üçün bdi yuxuya getsinlr. Bu zaman dalar aiz-aiza qovuur, syyahlar hmilik içrid qalirlar. Bura da o gündn shabi-Kf adlanir. Tbii maaralara pnah aparan, qayalar arasinda siinacaq axtaran insan yava-yava dain dilini öyrnmy balayir. Dai-da üst qoyub divarlar, hasarlar tikir, soyuqdan, sazaqdan qorunur. Atini, itini balamaq üçün qayalar qirainda dlik-deik açir. Bura Qobustandir. On min il bundan qabaq insanlar burda mskn salmi, ov etmi, yaamidir. lk sözünü d insan dalara demi, qayalara danimidir. Qdim insan onu hat edn dünyani, ovunu, silahini, gözllik anlayiini bu rsmlrd ks edir. Qobustan qaya rsmlri ibtidai dövrün zngin v nadir hyat slnamsidir.

303

Qdim yalli rqsi... öküzlr... keçilr... Yaxi, bs bainda antenaya bnzr bir ey gzdirn bu adamin kli nyi ifad edir? Bs bu qayiqlar hara üzür? Mavi Xzrim baqa bir sahilind, Aberon razisind d qiymtli qaya v da rsmlri çox idi. Onlarin bir qismini biz dniz qoruyub saxlamidir. Suyun sthi qalxan zaman bu qaya killri Xzrin altinda hifz olunub qalmidir. Aberon tsvirlri Qobustan rsmlrini xatirlatsa da, onlardan frqlidirlr. Alimlr bu tsvirlri qdim mrasimlrl balayirlar. Görsn qdim insan srlrin, min illrin o tayindan biz, bu günün adamlarina n xbr göndrir, bu qrib kompozisiyalarla, bu sirli sehirli rsmlrl biz hansi fikrini, hansi duyusunu çatdirmaq istyir? Göy dniz, Mavi Xzr. ndi is glin dniz sthindn dörd min kilometr yükskd olan zirvlr, yayda-qida qari rimyn Gmiqaya daina çixaq. Gmiqayanin özü d, rsmlri d min bir fsan il balidir. Rvayt var: Guya Nuh peymbr mhur tufan vaxti gmisini mhz bu dalarda saxlayib. Ona gör bura Gmiqaya adlanir. Rvayt rvaytdir, fsan-fsan. Amma bax bu killr fsan deyil. Bunlar bizim günlrcn glib çatmi hqiqtdir, snt hqiqti. lk örnklri qaya rsmlri olan tsviri sntimiz srlr keçdikc memarliq abidlrini bzmy balayir. Adada Xatun türbsi üzrind çkilmi killr Qobustandan, Gmiqayadan gln bir snt nnsinin davami deyilmi? nsanlar kimi killrin d taleyi bzn qrib v gözlnilmz olur. Çox qdim dövrd üzrind kil çkilmi rsmli da neç-neç srlrdn sonra tikilmi keçmi knd evinin divarlarina hörülmüdür. Muzey salonunda tablo kimi bu kil d srgi yerini hmin evin içind tapmidir. Urud kndinin qdim rsmlri biz uzaq keçmilrdzn söz açir, hyat v ölüm haqqinda ardicil bir hekayt nql edir. Doulu, sevgi, ail, ölüm. Urud qbiristanliindaki mzar snduqlri, insan ömrünün bütün sas mrhllrini ks etdirn bütöv bir dastandir. Üç min il qabaq Naxçivanda salinmi hrin divar dalari... Bu

304

tikili snt nümunlri il hmahng olan tunc dövrün aiddir. Neç-neç bel hrlrin xarabaliqlarindan tapilmi tunc dövrü yadigarlari. Onlar respublikamizin v ölkmizin n mhur muzeylrind saxlanilir. Qdim heykltraliin baqa nümunlri is baqa bir muzeyddir. Açiq sma altindaki muzeyd. Bu "muzeyin" salonlari Azrbaycanin muxtlif rayonlarindadir: Klbcrd, Laçinda, Naxçivanda, Lerikd. srlrdn bri xalqimiz qoçu müqdds saymi, ona brkt, bolluq rmzi kimi baxmidir. At is ta qdimlrdn igidlik, hünr simvolu olub. Muxtlif heykllr -- müxtlif hisslr ailayir. Bzi qoçlar, atlar qmli-qmli, hzin-hzin durublar. Bzilri qüvvtli, zmtlidir. Döyü hazir dayanib. Hr yerin öz snt mktbi olub. Tbii raitin uyun, mnzrsin bali. Qdim insan bzn gördüklrini yox, görmdiklrini d tsvir etmy çaliib, caib mxluqlarin surtlrini yaradib. nsan qdimdn bri öz surtini d dada ks etdirmy can atib. Mhur Bayil Dalarinda hkk olunmu insan siftlri buna örnkdir. Naxçivan muzeyind saxlanan insan "bai". Adamin By hmdli kndi. Üç metr hündürlüyund heykl. Bzi tarixçilr bu heykli büt sayir. Baqa bir büt -- heykl. amaxida tapilmi insan fiqurlari. Bu dalami siftlr baxanda müdrik Dd Qorqud sözlri yada düür: "hani dediyim by rnlr, dunya mnim deynlr? cl aldi, yer gizldi, fani dünya kim qaldi. Glimli, gedimli dünya, son ucu ölümlü dünya". Qbir dalari sanki ayaq üst hlak olmu qounu xatirladir. Qbiristanliq dünyanin kdrli gusidir. Amma Sofi Hmid qbiristanlii bel deyil. Bura dünyanin n lvan mzarliidir. Burada qmli yerin ux boyalari insani ölüm bard deyil, hyat bard düünmy çairir. Bu rnglr, bu sad killr dil açib deyir ki, dünyadan insanlar gedir, amma insanliq getmz, insanliq qalar, hyat qalar, boyalari il, çalarlariyla aliib yanan rngarng bir dünya qalar. Bu qbiristanlia baxanda hyatin faniliyi, ömrün puçluu haqqinda deyil, dünyanin bdi gözlliyi, boyalar bayrami, snt sevinci haqqinda düünürsn. Bu da Sofi Hmid pirindki a dv:

305

Dvlr düzd qaldi, Yukü Tbrizd qaldi, Karvan yola düzldi, A dv bizd qaldi. Da saatin ssi glir. Da saat ilyir. Vaxt dadan gözllik yaratmi sntkarlarin mlini keçmidn glcy aparir...

306

DD QORQUD DÜHASI (üç hissli sndli filmin ssenarisi ) "Kitabi Ddm Qorqud" v dastan haqqinda aradirmalarin müxtlif illrd v müxtlif dillrd nrlrindn ibart kollajin fonunda filmin titrlri gedir. Nizami muzeyinin fasadi -- Azrbaycan dbiyyatinin klassiklrinin heykllri. Muzeyin için giririk. Dd Qorquda hsr olunmu otaqda, stendlrin önünd Aparici dayanib. Bayaq kollajda gördüyümüz nrlrdn birini -- "Kitabi Ddm Qorqudu" götürür, açir, oxumaa balayir. --Xanim hey! Sonra aparici üzünü kameraya tutub danimaa balayir: --"Kitabi Ddm Qorqud" bu sözlrl balanir. Bu gün biziml bizim dild danian Azrbaycan dbiyyati bu sözlrl balanir. Hr hansi xalq -- dbi irsi n qdr zngin olsa da bir ya iki sas kitaba, tml kitaba, Ana kitaba malikdir. Bel Ba kitab xalqin varliini n dolun v bitkin kild ks etdirir, milltin mnliyini, mnyini v msknini tsdiq edir. Xalqin hyat trzi, güzrani, db-rkan qaydalari, milli xarakterin ruhu v drin mahiyyti bel srlrd tam ifad olunur. Azrbaycan xalqinin ah sri, Ana kitabi Dd Qorqud dastanidir. Türk xalqlarinin ekspir sviyysind dramaturqu, Tolstoy ya Balzak miqyasinda romançisi yoxdur. Amma ingilislrin, ruslarin, fransizlarin da TDd QorqudU zmtind dastanlari yoxdur. Drezden hrinin ümumi panorami, bir neç küçsi, mhur yerlri, Drezden qalareyasi. Sonra kamera Drezden kitabxanasini göstrir, Kitabxananin için girir v "Kitabi Ddm Qorqud"un saxlandii yeri görürük. Aparici: Bu gün limizd "Kitabi Ddm Qorqud"un iki lyazmasi var:

307

Drezden v Vatikan kitabxanalarinda saxlanilan lyazmalari. Drezden lyazmasi daha qdim, daha mükmmldir. Vatikan nüsxsi alti boydan ibartdirs, Drezden nüsxsi On iki boydan-fsildn ibartdir. ri planla lyazmanin bir shvsi göstrilir. Aparici: --Drezden lyazmasinin bir özlliyi d ondadir ki, burada boylarin adlarindan baqa mtndki erlr -- söylmlr d qirmizi baliqla verilir. Bu da dastanin tamamn erl, yaxud bütünlükl nsrl yazilmasi mübahislr birdflik son qoyur. Aparici lyazmasindan aaidaki stirlri oxuyur: "Rsul leyhisslam zamanina yaxin Bayat boyundan Qorqud ata deyrlr, bir r qopdu. Ouzun ol kii tamam bilicisiydi" -- Bu sözlrdn aydin görünür ki, Ouz elinin müdrik bilicisi, Dd Qorqud Hzrt Mhmmd peymbrin zamanina yaxin, yni VII srd yaamidir. lbtt "Kitabi Dd Qorqud"da ksini tapmi bir çox motivlr, rvaytlr, daha qdim vaxtlara, çox-çox vvlki srlr, htta, yunan mifolojisi dövrün gedib çixir. "Kitabi Ddm Qorqud" lyazmasini Drezden kitabxanasinda akar edn v onun haqqinda ilk mlumati vern alman rqünasi Dits Ouz dastaninin Homerin "liada" v "Odisseya"sindan daha qdim olduunu iddia edirdi. Homerin poemalarina çkilmi illüstrasiyalar -- tk gözlü personaj Polifem. Dd Qorquda çkilmli illüstrasiyalar --Tpgöz. Aparici: --Dorudan da Homerin tk gözlü Polifem adli personajinin srgüztlri il "Kitabi Ddm Qorqud"daki Tpgöz süjeti heyratamiz kild bir-birin yaxindir. Aparici Nizami muzeyind "Kitabi Ddm Qorqud" nrlrindn birini açir. "Burada Dd Qorqud"da keçn yer adlarinin xritsi verilmidir. Bu xrit sasn Azrbaycan razisini, amma hm d Gürcüstanin, rqi Anadolunun, imali ran v raqin Ermnistanin türklr-ouzlar yaayan razilrini hat edn xritdir. Kamera yer adlarinin üstün yeriyir: Drbnd, Gnc, Brd, linc qala, Bayburt, Trapezund,

308

Trabzon v baqa yer adlarini oxuyuruq. Kadr arxasindan Aparicinin ssini eidirik: --Dastani rus dilin çevrilmi akademik Bartold, habel Yakubovski, nostrantsev, Jirmunski, Kononov, Xaliq Korolu kimi mhur türkoloqlar, Orxan aiq Gökyay, Mhrrm Ergin kimi görkmli Türkiy qorqudünaslari, Hmid Arasli, Dmirçizad, Thmasib kimi taninmi Azrbaycan alimlri TDad QorqudU dastaninin mhz Qafqaz mühitind, Azrbaycan da yarandiini tutarli subutlarla saslandirmilar... Ekranda Azrbaycanin müxtlif yerlri canlanir. Drbnd, Brd, Naxçivan, Gnc, Mrz (Diri Baba piri), qdim qalalar v onlarin xarabalari olan baqa yerlr: -- Qbl, Xaraba Gilan, Çiraq qala, Glsn görsn qalasi, Niyal v Gülüstan qalalari. Türkiynin Bayburt hrinin. Bu kadrlari Aparicinin kadrarxasi ssi müayit edir: --Dastan qhrmanlarindan Bamsi Beyryin on alti il dustaq qaldii Bayburt qalasi. Rvayt gör Dd Qorqudun fsanvi mzari da buradir, üstü götürülüb. Bayburtda Dd Qorqudun "mzarini" görürük. Aparici: --Hr bir fsanvi sima kimi Dd Qorqudla bali çoxlu rvaytlr var. Onun qbrini d müxtlif yerlrd, -- Türkiynin Bayburt hrind, Orta Asiyada, Qazaxistanda nian verirlr. Azrbaycani, Qafqazi gzmi XVII srin mhur alman syyahi Adam Oleariy is Dd Qorqudun qbrini Drbndd göstrmilr. Eyni srin türk syyahi Övliya Çlbi htta Drbndd Dd Qorqudun mzarini ziyart etmidir. "Kitabi Ddm Qorqud,"un personajlarindan biri -- Bkdüz mn dastanda deyildiyi kimi Mhmmd peymbrl görüübmü. Bkdüz mn real tarixi xsiyyt kimi tsbit olunan rb srkrdsi Slman Farisi il balidir. slam urunda döyümü v hid olmu Slman Farisinin qbri Drbndin Qirxlar qbiristanliindadir. Ekranda Drbndin Qirxlar qbiristanlii. Sonra Mrzd Diri Baba piri. Aparici:

309

--Adam Oleari Mrz yaxinliinda Diri Baba pirindn d söz açir. Diri Babayla bali rvayt Dd Qorqud obrazinin bzi chtlriyl oxardir... Ekranda Brdnin, Gncnin, Naxçivanda linc qalanin pncrlri... Aparici: --Brd, Gnc, linc qala -- Azrbaycanin bütün bu yer adlari "Kitabi Ddm Qorqud"da ks olunub. Dastandaki hadislr Gürcüstanin Azrbaycan türklri yaadii sahlrind, habel indi Ermnistan adlanan ölknin dd-babadan ouz yurdlari olan torpaqlarinda cryan edir. Ekranda sndli kadrlar: Ermnistandan didrgin salinan Azrilr. Aparici: --N yaziq ki, Qarabaa ermni tcavüzü balanandan bri yüz minlrl Azrbaycan türkü vhicsin dd-baba yurdlarindan qovuldular, illr boyu qaçqin çadirlarinda air hyat sürmy mcbur oldular. Qaçqin çadir hrciklrindn mnzrlr. Ekranda dumanli dalar, qoyun sürülri, çobanlar. Aparicinin kadrarxasi ssi: --Hr df yolum dalara dünd el bilirm ki, Dd Qorqud dünyasindayam. Kitablarin Dd Qorqud dünyasinda yox, dumaniyla, yaiiyla, nnquraiyla, boymdrni, qantpri, çobanyastii, quzuqulai, yemliyi, qirxbuumuyla, vliyiyl, qoyunuyla, keçisiyl, "südü, pendiri, qaymai bol, qarla yamur yaanda çaxmaqli, qaranliq axam olanda qayili çobanlariylaU ulu babalarimizin min illr bundan önc hmin bu dalarimizda keçn hyatlarindan xbr vern Dd Qorqud dünyasina daliram. Aparicinin yuxaradiki sözlrin uyun kadrlar -- dalarda yaayan çobanlarin mitin aid shnlr. Alaçiqlar, dylr, muxurular, sürülr, çoban itlri...Motal papaqli, çomaqli çobanlar.. Aparici: "Kitabi Ddm Qorqud"un Azrbaycan tarixi üçün n böyük xidmti v hmiyyti onlan ibartdlir ki,doma dilimizd danian

310

xalqimizin öz doma torpaqlarinda neç min illr boyu yaadiini tsdiq edir.Qdim cdadlarimizin -- ouzlarin dil, adt-nn, hyat trzi il bugünkü varliimizin n qdr yaxin v doma olduunu göstrir. Ouzlar Türkyiy v Azri türklrinin, türkmnlrin cdadlaridir, odur ki,dil baximindan,corafi mkan baximindan "Kitabi Ddm Qorqud"un daha çox Azrbaycana aid olmasi bu dastana heç d Türkiy v türkmn dbiyyatinin ümumi qaynai kimi yanamaa ngl törtmir. Dd Qorqud ümumiyytl bir çox türk xalqlarinin aiz dbiyyatinda, fsan v rvaytlrind,zehniyyatinda, mnviyyatinda, mifolojisind, gen yaddainda mühüm yer tutan bir obrazdir. Bu da tbiidir,çünki türk xalqlarinin göklri birdir. Baxin, uzaq Tuvada tapilmi çoz qdim da balballarla -- Azrbaycanda, amaxinin Xinisli kndind akar edilmi sgi heykllr nec d bir-birin bnzyir.Eyni üslub,eyni tipajlar... Aparicinin sözlri sslnrkn ekranda Xinislidaki da bütlri v Tuvadaki heykllri (onlarin killri albomlarda var) görürük. Bu heykllrin bir-birin n qdr yaxin olduu akardir. Çada Azrbaycan hyatindan müxtlif spgili kadrlar -- insanlar i bainda, gzintid, aild.dmanla mul olan, drs oxuyan, toylarda, bayramlarda adlanan adamlarin -- qocalarin, cavanlarin, uaqlarin görüntülri fonunda Aparicinin kadrarxasi ssi: --Öz doma torpaqlarinda dinc hyatla yaayan, ilyn, çalian, sevinn, adlanan, qayilanan xalqimiz min illr bundan qabaqki Dd Qorqud qhrmanlari kimi yüz cür blalarla da üzlmli oldular. "Dd Qorqud" bdii filmindn kadrlar -- dümnlrin Qazanin obasina basqin etdiklri, çadirlari yandirdiqlari, hr yeri viran qoyduu shnlr -- çada sndli kadrlarla calanir -- uanin uçurulmu, dailmi evlri, xarabaliqlar, Xocali facisi, Bakida 90-ci ilin qanli Yanvar gecsi -- tank tirtillari altinda zilmi insanlar, mainlar, güllbaran edilmi evlr. Meyitlr, meyitlr, meyitlr... Alayan analar... Qara yanvar hidlrinin izdahamli dfn mrasimi. Aparici:

311

--Neç srlr, min illr öncki kimi xalqimiz ana yurdunun, doma torpaqlarinin, lyaqt v rfinin müdafisin qalxdi. Azadliq meydaninda izdihamli mitinq. "Dd Qorqud" filmindn kadr: Dd Qorqud rolunda Hsn Mmmdovun dediyi sözlr: "Bu meydanda çox r qirildi, az r qaldi. Qoy az rlr çox olsun, qoy Azrlr çoxalsin. Torpain yurd, vtn olmasi üçün iki rt lazimdir. Biri odur ki, grk bu torpai ksn, becrsn, birisi d odur ki, grk bu torpai yailardan qoruyasan. O torpai ki, qoruya bilmdin, onu kib becrmy dymz. O torpai ki, kibbecrmdin, onu qorumaa dymz"... Bu sözlrdn v shnlrdn sonra yen d Azrbaycanin müasir hyatina aid sndli kadrlari görürük -- müxtlif sahlrd çalian adamlari -- tarlalarda, zavodlarda, elmi laboratoriyalarda, ali v orta mktblrd... Ayrica kadrlar kimi silahli qüvvlrimizin, ordumuzun döyüçülrini, onlarin tlimlrini görürük. Atks xttindn kadrlar: Azrbaycan razisin tulanmi top lüllri, raketlr. Azr-baycan trfind duran sgrin mtin baxilari... Dd Qorqud yubiley komissiyasinin iclasi v iclasda dastanin hmiyyti haqqinda Prezident Heydr liyevin çixii. Parisd YUNESKO-nun iqmtgahinda "Kitabi Ddm Qorqud"un 1300 illiyin hsr olunmu tntnlr. Elmi simpozium, srgi, bdii hiss. YÜNESKO-nun Ba katibi Frederik Mayorun, fransiz alimi Lüi Bazenin, türk alimi .B.Ercilasunun çixilari. Konsertd türk aii Reyhaninin, Qazax akininin, Azrbaycan artistlrinin ifalari. Fransizlarin ifasinda Dd Qorqud dastanindan bir parça. Aparici: --YUNESKO-nun qrariyla "Kitabi Ddm Qorqud"un 1300 illiyi bütün dünyada qeyd olunur. Dastan dünyanin sas dillrin -- rus v ingilis, fars v fransiz, alman v italyan, serb v lati dillrin çevrilib. Qoca Qorqud muxtif milltlr baridan v dostluqdan, igidlikdn v vtnsevrlikdn, mhbbtdn v etibardan daniir. Öz xalqini birliy çairir.

312

Aparicinin lind bir neç ox var. Aparici: --Rvaytlrdn birind deyilir ki, Dd Qorqud Ouz igidlrini yanina çairib hrsin bir ox verir, bu oxlari sindirin -- deyir. gidlr asanliqla oxlari sindirirlar. Ekranda aparici oxlardan birini sindirir. Aparici: --Sonra bir neç oxu bir-birin balayib -- sindirin -- deyir. Sindira bilmirlr. Aparici da bir neç oxu bir yerd tutub sindirmaq istyir. Bacarmir. Aparici: --Dd Qorqud: Gördünüzmü -- deyir -- Bir olsaz, sizi heç ks sindira bilmz. Güc birlikddir. Bizi ancaq bir-birimizdn ayirib, parçalayib, bölüb mlub ed bilrlr. Bir olsaq -- yenilmzik. Xalqin birliyini göstrn sndli kadrlar... Bakida Respublika sarayinda Dd Qorqudun 1300 illiyin hsr olunmu tntnli yiincaq. Salonda türk dövltlrinin liderlri, nümaynd heytlri, çox sayda qonaq... Shnd Türk xalqlarinin mhur sntkarlari -- Nizami, Yunis mr, Nsimi, Xtai, Füzuli, Vaqif, Mxdumqulu, Abay, Sabir Dd Qorqudun pivazina gliblr. 1999

313

NSM (sndli filmin ssenarisi) Uca bir tpnin bainda insan dayanib. Qürub çaidir. Adam çox uzaqdadir, biz onun n siftini, n qiyafsini, nd geyimini seç bilirik. Yalniz siluetini görürük. Tpnin tyindn uzandiqca-uzanan, göz ildikc ilyn bir düzngah balayir. Tpnin bainda dayanmi adam llrini qaldirib kimis haraylayir. Onun ssini eidirik. Bu ss daa-daa düüb ks-sda verir. Tp bainda dayanmi adam er oxuyub kimis haraylayir, kimis çairir. Bu dsd aci, ümidsiz bir fryad var: Canimi yandirdi övqün, ey nigarim hardasan? Gözlrim nuri, iki almd varim, hardasan? Bu sda, "hardasan", "hardasan" klmsi, sanki daa-daa toxunub ks-sda kimi qayidir, df-df sslnir. Barimi qan eyldi aci frain, gl, iri Ey rabi-kövsrim, getmz xumarim, hardasan? Kamera zhmli dalari, bdi donmu qayalari, tplri, yamaclari göstrir, el bil canli insan ssi bu cansiz tbit parçalarinin srtliyin toxunub çilik-çilik olur, yalniz bir söz, bir rdif qirilib yer düür: "hardasan?, "hardasan", "hardasan?"... Sbrimi yamaladi övqün, qrarim qalmadi, Ey mnim aramim, ey sbr qrarim, hardasan? ks-sdanin qaytardii sonuncu "hardasan"lar susandan sonra bir müddt sükut çökür. Bura qdr er yüksk bir ehtirasla, fryadin, harayin zilind oxunurdu. ndi el bil haray çkn öz harayindan yoruldu, cavab alacaina gümanini itirdi, çairiindan usandi. erin ardini o yorun, piçiltili bir ssl oxuyur, qzl ümidsizliyin, cavabsizliin bmind sslnir: Bad iln göndr saçin buyun mn hr sübhdn Sanki yandi, keçdi hddn intizarim, hardasan? Sndn ayri könlüm yoxdur vfali yaru dost Qzli oxuyan dayanir, nfsini drir, köksünü ötürür, sonra bayaqki çilinliqla, ehtirasla, var ssiyl son misrani haray çkir.

314

Ey cfasiz, hüsnü-kamil yadigarim, hardasan? Buludlar onun ssin ss verir. Musiqi sslnir, sonra aparicinin sözlrini eidirik: --On dördüncü srin payiz axaminda bax bu zirvnin bainda bir adam dayanmidi. Hardasan, hardasan, dey o kimis sslyirdi, harayina cavab almirdi. Blk d o bu zirvd, bu tpd yox, o birind dayanmidi... Blk axam deyildi, shr idi, payiz deyildi, bahardi blk... Blk onun heç bu dalara yolu dümyibmi, blk eirlrini brkdn oxumai sevmzmi. Kimi çairdiini, kimi harayladiini da bilmirik: itirdiyi sevgilisinimi, puça çixmi ümidlrinimi, ötüb keçmi bir daha qayitmayacaq gncliyinimi? Birc onu bilirik ki, bu ss, bu haray, bu susmaz Nsimi fryadi alti yüz ilin ali-qarali, qanli-qadali günlrini yarib biz glib çatmidir. irvan torpai: yollar, körpulr, tikililr, düzlr, çöllr, aaclar. Aparici: --Qdim irvan torpai. Alti sr bundan qabaq bu yollar bel deyildi. N bu körpülr vardi, n bu tikililr. Heç bu aaclar da yox idi, onlarin n qocasi olsa olsa 100-150 yaindadir. Dalar, düzngah, çay, bulaq. Aparici: --Ancaq bu dalar vardi, bax bu düzngah da belc uzanib gedrdi. Bu çay da vardi. Blk htta bu bulaq da. Külk belc sirdi, amma bu külk XIV sr aaclarini, budaqlarini titrdirdi. Nsimi gözünü bu torpaqda açmi, dalari, aaclari, bulaqlari, dunyani ilk df bu torpaqda -- irvan torpainda görmudü. ndi bizim gördüyümüz bu dalara onun gözlri d baxmi, hmin bu külk onu da üütmüdü. 600 ildn bri yer üzünd çox ey dyiib. Dalardan, smadan, gündn baqa. Bir d insan hisslrindn, insan duyularindan baqa. Orta sr rq miniatürçü rssamlarin çkdiyi müxtlif killr: qdim cngavrlr, gözl, inc qizlar, vüsala yetmi aiqlr. Aparici: --600 il bundan qabaq da insanlar sevir, iztirab çkir, kdrlnir, ümid bslyir, ümidlrini itirirdilr. Rssamlar bu hisslri, bu insanlari, alti sr bundan qabaqki hyati firçaya alir, airlr eqi, vüsali, gözl yari vsf edirdilr. Miniatürlr bir-birini vz etdikc Nsiminin eiri sslnir:

315

K SS: Lblrin qndin kr dedilr Cani-irin gör nlr dedilr. Dedilr kim, dhani yoxdur onun Bixbrlr cb xbr dedilr. Yüzünü mndn nihan etmk dilrsn, etm gl Gözlrim yain rvan etmk dilrsn, etm gl! Çünki eqin msknidir könlümün viransi, Hsrt onu mkan etmk dilrsn, etm gl! Aparici: --Alti sr rzind müyyn sözlr qocalib ölür, dildn çixir. Yeni sözlr, ifadlr doulur. Ancaq dil qalir. Nsiminin böyük tarixi fdakarlii onda idi ki, o doma ana dilind, Azarbaycan dilind yazirdi. Alti yüz ilin bai üstündn o bu gün, biz hamimizin anladiimiz, baa düdüyümüz, biz doma v munis olan bir dild müracit edir: Düdü yen dli könül gözlrinin xyalin Kim n bilir bu könlümün fikri ndir, xyali n? Al il ala gözlrin aldatdi aldi könlümü Alini gör n al edr, kims irimz alina Sirrini ol qara byin yanai rh edr, vli, Can nola gr fda ola yanaina v xalina. Bahar mnzrlri. Aparici: --Alti yüz il qabaq yaami air baharda oyanan torpai görnd, qiin buz buxovlarindan azad olub ba qaldiran otlari, çiçklri görnd keçirdiyi hisslr sanki bugünkü insanin duyularidir. Nsiminin "Bahariyy" eiri sslnir: Bahar oldu v açildi yüzündn prd gülzarin ridi qönçnin dövrü, zamani qalmadi xarin Frhdn qönçnin gülgün yanai güldü, açildi Ki, mnzuri yen güldür çmnd bulbülü-zarin, Boyaçi bir imi çünkim bu nvarin, bu zharin Bu gün bazar edr güln çmndn, lalvü güldn Qnimt gör ki, be gündür tamaaçi bu bazarin. Laldn aliib yanan çöllr, six melr, aqraq lallr, aydin

316

biludsuz sma, bulaqlar, budaqlarda ötn qular... Tbit sslri -- yarpaqlarin, otlarin xiiltisi, lalnin, çayin ssi bülbülun ch-chin qatiir. Qfilcn ayri sslr eidilmy balayir. Bu ss hl uzaqdan glir, lakin onun mudhi v mum ritmi sanki bu bahar sakitliyin, dincliyin, ahngin qnim ksilib -- bu ss yaxinlaan atlarin nal ssidir. Böyuk bir süvari dst ekranin bu baindan o baina çapir, biz ayri-ayri atlilari, onlarin qiyafsini görmürük, seçmirik. Ba giclldn bir surtl beldn-bel keçn bu qoun qara bir yel kimi, dhtli bir tozanaq, qasira kimi ekrani tutqun rng boyayir, aaclardan, otlardan. çiçklrdn sr-lamt qalmir. Atlilarin llrind mllr d var. At nallarinin ssi uzaqlair. ndi ekranda baqa bir mnzr canlanir, melr od tutub yanir, otlar, çiçklr tapdaq altinda zilmidir. Biz qdim Azrbaycan hrlrinin -- Qblnin Örn qalanin, amaxinin xarabalarini görürük. Uçub dailmi divarlar, üsiz pncrlr, yerl-yeksan olmu binalar, bir d dalar, dalar, dalar. Aparici hüznl daniir: --stilaçi ordular Azrbaycani talayib keçirdilr. Qsbkarlar insanlara, bahara, hyata qnim ksilmidilr. Dünyaya açilan Nsimi gözlri müxtlif lvan çiçklri, qönçlri, güllri gördü. Fqt bu gözlr daidilmi hrlri, talanmi evlri, söndürülmü ocaqlari da görmli oldu. Toxtami qartlrini, Teymurlng qddarliini, insan iztirablarini, dünyanin acisini da görmli oldu. Nsimi qzli sslnir: Dil bazarçisi yalandir, varmazam bazarina Kerçk olmaz dil, inanmazam iqrarina. Vari möhntdir cahanin, n umarsan ey könül Lnt olsun bu cahan, hm cahanin varina! Xaraba qalmi evlrin, hrlrin fonunda alama ssi eidilir. Qadinlar ai deyir, hiçqirirlar. Sonra yen Nsiminin eiri sslnir: Dünya duracaq yer deyil, ey can sfr eyl Aldanma onun alina, ondan hzr eyl. Bir hal qrar eylm yyam keçr ömür, Ey hli-nzr, bax da bu hal, nzr eyl! Gecdir. Xarabaliqlar, çöllr, dalar, qayalar qaranlia qrq olub.

317

Aparici: --Orta srlrin zülmt qaranliinda, qanli mühariblr, amansiz istilalar, talanlar v qartlr dövründ iztirab çkn insan bir tslli, bir pnah axtarirdi. Gecnin qaranliina qrq olmu sma fonunda zmtli bir mscid binasinin silueti -- gümbz, minarlr. Minarnin bainda müzzin zan çkir. Aparici: --slam dini insanlari mutiliy, ükrana, tvkkül çairir, bu dunyadaki iztirablarin vzind o dünyada cnnt vd edirdi. Aparici --Dövrün açiq fikirli, düünn insanlari bu mütiliy döz bilmir, bu zehni sartl barimaq istmirdilr. Lakin o dövrd dini itat, ruhani kölliy qari üsyan yalniz dinin öz daxilind, öz çrçivsind mümkün idi. Gah sufilik, gah mützalilik, gah ismaililik adiyla meydana çixan müxtlif islam triqtlri dar qliblrd çabalayan insan tfkkürünün çirpintilari idi. zan ssi güclnir. Aparici: --Din "kkak lnt" deyirdi. Düünmdn, anlamadan. drk, etmdn yalniz inanmali, scd qilmali, ükr elmliydin. Üsyankar insan üuru barimaq, susmaq, tabe olmaq istmirdi. slam dini daxilind vhdt-vücud-panteizm flsfsi yaranirdi. X srd "nlhq" -- Allah mnmU deyn sufi air Hllac Mnsur dara çkildi. XIV srd hürufilik triqtinin sasini qoymu Fzlullah Nimi Teymurlngin olu Miranah trfindn edam edildi. Ekranda miniatürsayaq stiliz edilmi facivi killr. Edam shnlri. Bu killr Avropa tarixinin qanli shiflrini -- inkvizisiya ignclrini, yanin geclrini ks etdirn qravürlrl tamamlana bilr; chalt cinaytlri Qrbd d, rqd d az olmayib. Aparici: --Orta srlrin chalt zülmtind qidsi urunda ölüm getmi Cordano Brunolar, Yan Quslar, Hllac Mnsurlarin sirasinda bir böyük insanin da adi var: madddin Nsimi. Nsiminin muasir rssamlar trfindn çkilmi xyali rsmlri. Aparici:

318

-- Nsimi Hllac Mnsurun iztirabli ölümündn xbrdar idi. Fzlullah Niminin facili aqibtini bilirdi. Lakin o da bu yolun yolçusu, fdaisi, mücahidi oldu. Nsiminin eiri sslnir: Bulmuam hqqi, nlhq söylrm Hq mnm, hq mnddir, hq söylrm. Uçsuz-buçaqsiz shrayla dv karvani gedir. Aparici: --Azad fikrin, açiq sözün bahasi qan bahasiydi. Mnsur dara çkildi, Fzlullah edam olundu, Nsimi vtnindn didrgin düdü. Dv karvani yoluna davam edir. Dv karvaninin lngrli ritmind ekranda yalniz shra deyil, airin bdi trk etdiyi irvan torpai, doma Aprbaycan keçir, qdim qalalar, bürclr, saraylar, körpülr keçir. Bakidaki Qiz qalasi, Naxçivandaki linc qala, Ataby v Atababa mqbrlri, Siniq körpü, Xudafrin körpüsü. Dv karvani qdim bir qbiristanliin yanindan keçir. Aparici: --Nsimi qdim irvandan, doma Azrbaycan torpaindan, baba ocaindan ayrilirdi. Bu qdim qalalardan, mqbrlrdn, çöllrdn, dalardan ayrilirdi. cdadinin yatdii bu qbirlrdn ayrilirdi. Tp bainda qara çadraya bürünmü yeddi qadinin silueti. Onlar uzaqlaan karvan smtin baxir, bayati çairirlar. Zil v yaniqli sslr dalardan, dalardan ks-sdalarla qayidir. Bu qadinlar sanki vtnin -- Azrbaycanin rmzidir. BRNC QADIN: Karvan yola düzülür Xumar gözlr süzülür Nec qan alamayim lim sndn üzülür. KNC QADIN: Mn aiq qala mnd Bürc mnd, qala mnd Qorxuram düm ölm Hsrtin qala mnd. ÜÇÜNCÜ QADIN: Dalarin yaiindan Tngindn, axiindan

319

Bu gedi ömürlükdür, Duymuam baxiindan. DÖRDÜNCÜ QADIN: Qizil gül olmayaydi Saralib solmayaydi Bir ayriliq, bir ölüm Heç biri olmayaydi. BENC QADIN: Bu yoldan ötn yaxidir Geymy ktan yaxidir Gzmy qürbt ellr Ölmy vtn yaxidir. ALTINCI QADIN: Gl mni fair ala! Kimsm yox, sair ala! Çix dalarin baina Adimi çair ala! YEDDNC QADIN: ziziym söz demkdn Yoruldum söz demkdn N sn yoldan yoruldun N mn yol gözlmkdn. Karvan uzaqladiqca da bainda dayanmi qadinlar kiçilir, görünmz olur. ndi dv karvani rbistan shralarini andiran ekzotik mnzrlr fonunda, qdim v zngin qsrlr, saraylar, karvansaralar fonunda gedir. Aparici: --Nsimi qürbtd çox dolandi, Türkiyd, Suriyada yaadi. Hqiqti, hyati, qadin gözlliyini, mhbbti trnnüm etdi. Onun n nikbin eirlrind, hyat eqiyl dolu qzllrind bel bir hüzn, bir nakamliq, siniqliq duyulurdu. Blk bu aci, intizar bdi trk edilmi, yasaq olunmu vtnin hsrti idi. Blk o yarina müracit edrkn bel itirilmi yurdunu düünürdü. Nsiminin eiri sslnir: Yanaram eqindn, axar gözlrimdn yalar,

320

Firqatin drdi çixardi üryimdn balar. Müdi tn edibn baima qaxar eqini, Sinia vacib deyildir bunca atmaq dalar. Taqtim taq oldu, yandim, keçdi ömrüm ah il, Drdim darman n dersiz, neylyim, yoldalar? Ekranda payiz mnzrlri, yarpaq tökümü, çilpaq aaclar, boz sma, külk. Aparici: --Nsimi öz ölksindn canini xilas etmk üçun qaçmamidi. Onun getdiyi ölklrd chalt zülmti daha qati, dini tssübkelr daha amansiz, rit qanunlari v ehkamlari daha srt idi. Nsiminin mrami baqa idi. O tapindii hürufilik qidsini, vhdt-vücud flsfsini yaymaq istyirdi. Mnsurun, Fzlullahin aqibti Nsimiy d düçar oldu. O, Hlbd l keçdi. Hlb hrinin müasir mnzrlri. Aparici: --Budur Hlb, bugünkü Hlb, Suriyanin ikinci mrkzi, müasir küçli, müasir evli, müasir hr. 600 il bundan önc burada ba vermi façinin izlri çoxdan itib sovulub. Yalniz nsildn nsl keçn yadda xzinlrind fsanlr, rvaytlr qalib, bir d qdim lyazmalarindaki sndlr, faktlar... rb lifbasiyla yazilmi qdim lyazmalari vrqlnir. hmin lyazmalarindan biri rbc oxunmaa balanir, rb dili arxa plana keçir, aparici mtnin azrbaycancaya trcümsini oxuyur. --Hlbin caniini Yabkin dövründ Nsimi dalt evind ittiham edilmi v öldürülmüdür. bn anka l Hnfi hrin qazilrinin v alimlrimin qarisinda Nsimini ittiham etmy baladi. Vkilin müavini bn ankaa dedi ki, gr sn dediklrini isbat etmsn snin özünü öldürcyik. Nsimi is klmeyihadtdn baqa heç n demdi v ittihamlari rdd etdi. Yabk dedi: mn onu öldürürm, sultan mn mr vermidir ki, onu agah edim. Sultana xbr verildi, sonra sultanin mri gldi ki, drisi soyulsun, yeddi gün Hlbd tamaaya qoyulsun v hamiya mlum edilsin. zmtiyl, ehtiamiyla adami sixan böyük bir sarayin içi. Biz sanki bu sarayin adamsiz otaqlarindan keçirik, bir-bir açilan

321

qapilardan içri daxil oluruq. Pillkanlarla qalxiriq. Aparici: --Rvayt gör Nsiminin drisi soyularkn ruhanilrdn biri deyir: --Bu el bir kafirdir ki, bir damla qani hara düs ksib atmaq lazimdir. Bu zaman airin qanindan bir parça hmin ruhaninin barmaina siçrayir. Camaat ondan barmainin ksilmsini tlb edir. Zahid qorxub sözündn imtina edir. Bu zaman al qan içind can vern Nsiminin ssi ucalir. Bu ss alti yüz ildn keçib biz glib çatmidir: Zahidin bir barmain kssn dönüb haqdan qaçar Gör bu gerçk aiqi srpa soyarlar, arimaz. ha, mehrindnmidir, ya ainaliqdanmidir Cismimi sr ta qdm min gz yararlar, arimaz. Zahidin fsansindn soydular nahq mni Hqq bilir sndn, ha, sahib nzrlr arimaz. imi çün daa çaldim, haqqi izhar eyldim Haqq bilir, bir zrr netrdn damarlar arimaz. Soyun ey murdar sallaxlar Nsiminin tnini Bunca namrdi görün, bir r qiyarlar arimaz. Yenidn Nsimi haqqinda mlumat olan lyazmalari vrqlnir. Yen rbc mtn eidilir, sonra bu mtn ikinci plana keçir v trcümsi oxunur. --Nsimi Hlbd öldürülmüdür. Bu adam kafir v allahsiz idi. Onun sözlrindn v ilrindn allah bizi saxlasin... Da bainda dayanmi çadrali qadinlar bayati çairirlar. BRNC QADIN: Bu dalar ulu dalar Çemli sulu dalar Burda bir qrib ölüb Göy kinr, bulud alar. KNC QADIN: Burdan bir atli getdi Atin oynatdi getdi. Gün kimi iiq saçdi Ay kimi batdi getdi.

322

ÜÇÜNCÜ QADIN: Apardilar gülümü Eyldilr zülümü N qoydular daniam N ksdilr dilimi. DÖRDÜNCÜ QADIN: Yatmi idim oyandim Drd, qm boyandim Da olsaydim rirdim Torpaq idim dayandim. BENC QADIN: l dym yaziam mn Üryi qaziam mn Mn ölsm sn qurban Sn ölm, yaziam mn. ALTINCI QADIN: Bu dada ozan alar Drd qmin yazan alar Qürbtd can vernin Qbrini qazan alar. YEDDNC QADIN: Dalara dolu dür Qar yaar, dolu dür. Qbrim yol üst qazin Anamin yolu dür. Aparici: --Qbrini yol üstünd qazmadilar, Nasiminin. Amma airin anasi, vtni Azrbaycan olunun mzarini arayib tapdi... airin ölümündn alti sr sonra Azrbaycan nümayndlri Hlb gldilar, böyük Nsiminin mzari baina klillr qoydular. Müasir Hlb. Nsiminin mzari olan mhll. Aparici: -- Budur Nsiminin türbsi. Türbnin divarinda Azrbaycan dilind yazi: Üzüldük dönmdik mrdanlikdn Xuday beldir hübbi-smimi Ksaftdn çixib olduq bhqq Gülüstani-ilahinin Nsimi. Aparici:

323

--Nsiminin qbri qürbtd, Hlbddir, ssi, sözü, adi, öhrti doma vtni Azrbaycanda, bütün dünyada... Nsimi cahani gzir. Böyük sntkarlar n öz dövrlrin siiirlar, n donub qalmi ehkamlarin srt qliblrin, n d dar, qaranliq mzarlarina. Onlarin mskni bütün dövrlr, bütün ölklr, bütün qlblrdir. Bütün cahandir. Filmin ilk kadrlarinin tkrari kimi görunn kadr. Da bainda tk dayanmi adamin silueti görünür. Ancaq indi günün baqa vaxtidir. Qürub çai yox, shr erkndir. Dan yeri sökülür. Üfüqdn gun qalxir. Dalarin, çöllrin üzrin zmtli, möhtm bir ss yayilir: Mnd siar iki cahan, mn bu cahana simazam. Gövhri lamkan mnm, kovni-mkana simazam. Can il hm cahan mnm, dhr il hm zaman mnm Gör bu ltifyi ki, mn dhrü-zman simazam. Zrr mnm, gün mnm, çaharla pncü-e mnm Surti gör byan il, çünki byan simazam. Grçi bugün Nsimiym, haimiym, qüreyiym. Mndn uludur aytim, ayt-an simazam. Mnd siar iki cahan, mn bu cahana simazam.

324

AIQ GÖRDÜYÜNÜ ÇAIRAR (Sndli filmin ssenarisi) Dalara çn dümüdü. Amma narin dumanin içind hr halda dalarin siluetlrini sezmk, seçmk olurdu. Duman içindn bir ss glirdi: Saz ssi. Sazda "Dilqmi" havasi çalinirdi. Qol-budaqli ah tut aacinin kölgsin xeyli adam toplamidi. Toplaanlar dövrlm oturub aii gözlyirdilr. Aiq dadan arana endikc duman da seyrlirdi. Nhayt o, dumanin içindn çixib tut aqacinin altinda toplami mclis trf addimladi. Aiq artiq meydana girmidi. Dinlynlrin arasinda ahili da vardi, cavani da, kiisi d, qadini da. Dövran bu aiin dövraniydi. Ekranda bu sözlr yazilir: "Bir baxin bizim aiqlar toylarda oxuyanda onlara qulaq asanlara. Bu zaman bu qulaq asanlar el hala glirlr ki... tini kssn d xbri olmaz, el ki sonra toy qurtardi. aiqlar evin getdi, be-on uaq gec v gündüz küçlrd gznd aiqdan eitdiyi qafiylri oxuya-oxuya gzirlr... Hsn by Zrdabi 1906". Zrdabinin sözlrin uyun olaraq aiin indic ifa etdiyi havani özünmxsus bir trzd oxuya-oxuya qaçian uaqlari görürük. Xususi övq il oxuyan bir uain surti stop-kadra keçir v bu fonda, aiq musiqisinin müayitil filmin titrlri yazilir. Titrlr qurtaran zaman biz hmin yeri -- yni tut aacinin altini boalmi, adamsiz görürük. Tut aacinin bir budai quruyub, qirilib knara yilib. ki nfr glib hmin budai aritlayir, miarlayir, maina yüklyib aparir. Bu fonda diktorun ssi eidilir: --Bariyla insanlarin azini irin edn, gen kölgsiyl neç-neç mclislri yola vern ah tut quruyub qoparilanda da adamlara son töhfsini verir -- n gözl sazlar mhz tut aacindan düzldilir. Musiqi altlri emalatxanasinda tut aacindan düzldiln muxtlif sazlari görürük. vvlc i prosesini -- sazin yonulmasini, tellrin çkilmsini v s. görürük. Sonra kamera biz yan-yana düzülmü üç sazi -- iri, orta v kiçik sazi göstrir. Diktor:

325

--Aiq musiqisinin çali alti -- saz üç növdür -- böyuk saz, buna ana saz da deyilir, tavar saz, bir d cür saz -- buna qoltuq sazi da deyirlr. Ekranda gördüyümüz gilas aacinin fonunda diktor öz sözünü davam etdirir: --gr sazi tut aacindan düzldirdilrs, tzansini gilas aacindan düzldirdilr. Yen d emalatxanada gilas aacindan düzldilmi tzanlri görürük. Aiq ana sazi götürüb sinsin basir, sa lin götürduyü tzanyl tellri dillndirir v dalt Nsibovun ifasinda "Ruhani" havasi sslnmy balayir. Diktor: --Sazin cdadi qdim Qopuz olan kimi, aiqlarin ulu babalari varsaqlar, ozanlar olan kimi, adi tarixlrd qalmi el sntkarlarimizin -- Qurbaninin, Abbas Tufarqanlinin, Korolunun, Sari Aiin. Aiq Qribin, Yaniq Krmin, Aiq Valehin, Xst Qasimin, Aiq Prinin, Molla Cümanin, Aiq Alinin, Aiq lsgrin d böyuk ustadi Dd Qorqud olub -- yurdun mudrik bilicisi, asaqqali, li qopuzlu ozani -- Dd Qorqud... Davam edn "Ruhani"nin fonunda "Dd Qorqud" v "Da saatin ssi" filmlrindn kadrlar görüruk: da-insan büt heykllri ayri düzümd, ayri ardicilliqda, ayri montajda gözlrimiz qarisindan keçir v nhayt biz "Dd Qorqud" filmind artist Hsn Mmmdovun yaratdii Dd Qorqudu görürük. Qoca ozan qaya dibin siinib oturub v biz onun ssini eitdikc -- da heykllr bir d ekranda canlanir. Dd Qorqud: --Hani dediyim o by rnlr, dünya mnim deynlr? cl aldi, yer gizldi, fani dünya kim qaldi? Glimli, gedimli dünya, son ucu ölümlü dünya... Diktor: --Azrbaycanda bütün mzarlar üzü cnuba, qiblydir. Birc Sari Aiin qbirindn baqa. Aiq üzü sevgilisi Yaxiya trf basdirilmasini özü vsiyyt edib: Tr tni tr sin qoy, Yaxini Qiblsin, Aii trsin qoy. Musiqi dyiir, indi qhrmanliq, döyü havasi -- "Cngi" çalinir

326

v ekranda "Dd Qorqud" v yaxud baqa filmlrdn alinmi sava shnlrini, at çapma, qilinc oynatma shnlrini görürük. Bu baqa filmlrdn alinma qisametrajli kadrlar mxsusi bizim film üçün çkilmi kadrlarla qaynayib qarimalidir. Bu epizodda hifz olunmu qdim qalalar çkilmlidir. Naxçivanla linc qalasi, Dvçid Çiraq qala, uada sgran qalasi. amaxida Gülüstan qalasi, stisuda amil qalasi, kid Glsn-Görsn qalasi, Lahicda Niyal qalasi, Qazaxda Didian qalasi, Aberon qalalari v b. (Bu qalalarin hamisini çkmk imkani olmasa da, heç olmasa bir neçsini göstrmk mütlq lazimdir). Bu tsviri materialin fonunda "Cngi" v baqa Korolu havacatlari sslnir, eyni zamanda diktorun ssini eidirik: --Müdrik Dd Qorqud qaynaqlarindan gln nsihtlr, ibrtamiz klamlar, ustadnamlrl brabr aiq sntimizd kökü yen d Dd Qorquda bali qhrmanliq, igidlik eirlri, döyü cngilri, Korolu havacatlari, Qaçaq Nbi mahnilari da var... Ekranda cidira çixmi cins atlari görürük. "Misri Korolu", "Cngi Korolu", "Korolu gözllmsi" v s. münasib aiq havalarinin fonunda eir sslnir: Qirati gtirdim cövlana indi Varsa igidlrin meydana glsin!.., Görsün mn dlinin indi gücünü, Boyansin ndami al qana, glsin! Qorxum yox paadan, sultandan, xandan, Glsin mnm deyn, keçrdim sandan, rlr daldalanib qorxmasin qandan, At sürsün, qovaya mrdan glsin!... Korolu yilmz yaiya, yada, Mrdin skik olmaz baindan qada, Nrlr çkrm mn bu dünyada, Göstrrm mhri dümana, glsin!... Koroluyla bali aiq havalari Üzeyir Hacibyovun "Korolu" operasindan "Aiqsayai" ariyaya keçir. Ekranda "Korolu" operasinin afiasini, Üzeyir Hacibyovun fotolarini, ya da sndli kinokadrlarini görüruk. Bulbülü Korolu rolunda görür v ariyasindan bir parçani dinlyirik. Bu fonda diktorun ssi glir: --Qoç Korolu qhrman idi, igid idi, xalqin havadari idi, amma Korolu hm d ala gözlü Nigarini zrif bir mhbbtl sevn aiq

327

idi. Kim bilir, Koroluyçun hansi daha üstün idi. -- Misri qilincmi, telli sazmi? Yen d bayaqki mclisi -- tut aacinin altinda toplanmi adamlari görürük. Meydani dolaan aiq indi d "Yaniq Krmi" havasinda "sli v Krm"dn oxuyur. Onu dinlynlrin içind gözl çöhrli gnc olani v qizi görürük. Aiq dastandan bir parçani nsrl söylyn zaman biz gah onun özünü, gah mclisdkilri, gah da Nizami muzeyind saxlanilan -- sli v Krm hsr olunmu illüstrasiyalari görürük. Bu illüstrasiyalardan biri Krmin eq odundan aliib yandii shnni tsvir edir. Bu illüstrasiyadan hqiqi oda -- çöld qalanmi hündür tonqala keç bilrik. Sazda "Yaniq Krmi" sslndikc, aiq qdim hekaytini danidiqca tonqal da get-ged yanib qurtarir, nhayt sönür, külü sovrulur v biz iki qbiri -- Krml slinin qbrini v bu iki qbrin arasindan çixmi qaratikan kolunu -- Qara Keiin rmzini görürük... Diktorun ssi: --Bu torpaqdan çox ustad aiqlar keçib gedib, özlri yerin altina köçs d sözlri, söhbtlri, mhbbtlri yer üzünd insanlara bir soraq kimi qalib. Qomalarda, graylilarda, tcnislrd, müxmmslrd, müssddslrd, divanilrd, gözllmlrd böyük aiqlar yalniz öz adlarini deyil, sevgilrinin, butalarinin adlarini da bdildiriblr. Qoa adlar yaddalarda, könüllrd bdi hkk olunub. sli v Krm, Qrib v ahsnm, Tahir v Zöhr, Abbas v Gülgz, Valeh v Zrnigar, Aiq lsgr v Shnbani... Birc Molla Cuma yarinin adini gizli saxlayib, ona smi Pünhan dey müracit edib. Gül-gülü, çiçk-çiçyi çairan çmnlikd gnc gözl bir qiz çiçk drir. Hzin saz havasinin fonunda Qurbaninin mhur eri sslnir: Baina döndüyüm ay qng pri, Adtdir drrlr yaz bnövni! A, nazik linl bir dst bala, Tr buxaq altina düz bnövni. Qurbani der: könlüm bundan sayridir, N etmim yarim mndn ayridir? Ayriliqmi çkib boynu yridir? Heç yerd görmdim düz bnövni. Hmin gnc qiz baqa bir qiyafd, belind shng çem

328

bainda dayanib, növb gözlyir, növbsi çatanda shngini doldurur, orun-orun knara baxir, gülümsünür v bütün bu müddtd er sslnir: Çrnb gününd, çem bainda, Gözüm bir alagöz xanima düdü. Atdi müjgan oxun keçdi sinmdn, Nazu-qamzlri qanima düdü. art eldim, drdimi bildi, Gördum hm gözldi, hm hli-dildi. Baini buladi, gözündn güldü, Gülnd qadasi canima düdü. lsgrm, hr elmdn haliyam, Gözl, sn drdlisn, mn yaraliyam. Dedi, nianliyam, özg maliyam, Sindi qol-qanadim yanima düdü. Gözl mlul-mlul baini bulayib çevrilib gedir v o uzaqladiqca baqa aiq eiri sslnir: Yar yaninda günahkaram, Doru sözüm yalan oldu. Yürü etdi qm lkri, Könlüm evi talan oldu Bax bu qaa, bax bu göz, Yandi barim, döndü köz, Keçn sözü çkm üz, Keçn keçdi, olan oldu. Yen d bayaq tut aacinin altinda gördüyümuz mclisi görürük. Yen meydanda hmin aii görürük. V dinlyicilr arasinda aiqlarin söz qoduqlari hmin o gözl qizi da görürük. O indi müasir qiyafddir, amma bainda örpyi d var v aiin sözlrin uyun olaraq qomanin müyyn yerind utancaq gülümsünrk yamaqlanir. Gah aii, gah o qizi, gah da bütün mclisi görür v qomani eidirik: Baina döndüyüm toy adamlari, Siz d deyin, taza glin oynasin, Adini demirm, eldn ayibdir, Qmzsi barimi dln oynasin. .. Duman gldi uca dai bürüdü. Yar qhri çkmkdn canim çürüdü,

329

Bu mclisd ylnin biridi, Yamain altindan güln oynasin. mkirli Hüseynm, elrm fqan, Ya yerin didlrim tökr qan, Hm glindir, hm gözldir, hm cavan, Mni bu drdlr salan oynasin... "Aiq lsgr" filmindn aiq Talibi, aiq mkiri göstrn kadrlar cavan aiqlari ks etmi kadrlarla canlanir v diktorun ssi eidilir: --Aiq snti srdn sr, nsildn ns il ifahi keçn bir sntdir. Ustad aiq ciali tcnislrin, qifilbndlrin, dodaqdymzlrin, hrb-zorbalarin sirlrini, yüzdn artiq saz havacatini, mclis aparmai, dastan söylmyi, qaravlli danimai, deyimd zfr çalmai öyrdrmi... Amma aiq sntind ustadyird münasibti yalniz tdris, öyrtm deyildi, hm d ustadin öz sntini glcy ötürmk, bdildirmk, hafizlrd, yaddalarda bdi yaatmaq chdi idi... Mhz buna gör d yaziya, nota alinmami aiq sözlri, saz havalari neç sri adlayib bizim dövr glib çixibdir... Yen d dalari duman bürüyüb. Yen d zmtli da mnzrlri fonunda lsgrin qomasi sslnir: Bahar fsli yaz aylari glnd, Süsnli, sünbüllü, lalali dalar! Yoxsulu, rbabi, ahi, gdani, Tutmaz bir-birindn arali dalar. Kkotu, qirxbuum, qaymaqçiçyi, Bnöv, qantpr, qizlar örpyi, Qoyun mlmsi, çoban tütyi, Çkir uzaqlara xyali, dalar! Gahdan çiskin tökr, gah duman eylr, Gah glib-gedni peiman eylr, Gahdan qeyz glr, nahaq qan eylr, Qüdrtdn sngrli, qalali dalar! Duman içindn eidiln saz ssi yava-yava yaxinlair, nhayt qoca aiq dumandan çixir, lindki sazi yaxindaki uaa verir: --Di bundan sonra özün çala-çala get, -- deyir, -- mn d eidim, arxayin olum. Uaq sazi götürür, addimlayir, dumana girib, yava-yava yox olur.

330

Qoca aiq onun ardinca baxir v birdn duman içindn sazin ssi eidilmy balayir. Ss get-ged uzaqlair, itir... Qoca aii, dalari, çalayan çemlri görürük...

331

BU -- STTAR BHLULZADDR (iki hissli televiziya filminin ssenarisi) imaldan, Xzr sahili boyu qatar glir. Qatar pncrsindn traf mnzrlri görürük. Böyük Qafqaz sira dalarinin qarli zirvlri, Xzrin mavi sulari, Aberonun srt lövhlri bir-birini vz edir. Film boyu qadin v kii sslrini eidirik, amma sonacan bu sslrin sahiblrini görmürük. Qadin ssi: --Bu dniz...bu sma...buludlar...prn-prn srgrdan buludlar...bir d bu dalar...bu qar papaqli dalar... bu briim xiyabani...bu atilib unudulmu yol. Harasa aparan, hardasa itn bu yol...bu aram axarli çay, bir qdr qüssli çay...v bu dniz... qaayilar...bu dalar...bu dniz...bu aaclar...bu sma... Harda görmüm mn bütün bunlari, harda? Axi mn heç zaman buralarda olmamiam. Bs niy bu mnzrlr mn bel munis, domadir. Bax bu dalar...bu dniz, sma...qaayilar.... Mn bunlari harda görmüm, axi harda? Kii ssi: --Blk sn bütün bunlari yuxuda görmüsn, blk bütün bunlar snin yuxundur? Qadin ssi: --Yox, bu yuxu deyil. ndic yadima salacam. ndic dück yadima... Bu saat xatirlayacam... Qatar irlilyir. Vaqon pncrlri ardindan bir-birindn füsünkar mnzrlr ötüb keçir. Birdn... ...Kskin piano akkordlarinin müayitiyl ekranda ani bir yadda qiilcimi kimi Sttar Bhlulzadnin tablolarindan biri iiqlanib sönür. Baqa bir tablo. Baqasi, baqasi...Bu tablolar ekranda hl ki, çox qalmirlar. rlid onlari diqqtl v uzun-uzadi görcyik. Hllik is bu tablolar yaddada qfltn aliib sönn bir xatir, assosiasiya, anim tk bir saniylik ekranda görünüb itir. Bu tablolarla bayaqdan bri gördüyümüz real mnzrlr arasinda bir oxarliq var. Amma eyniyyt yoxdur. Bu tablolar tbitin real lövhlrindn doub. Lakin onlari olduu kimi tkrarlamir. Qadin ssi:

332

--Yadima düdü...düdü yadima...Mn bu dalari, bu dnizi Moskvada görmüm...blk d Praqada...ya Tbilisid... Kii ssi: --Dalar syaht etmir... dniz d hmçinin... Qadin ssi: --Amma bu dalar, bu aaclar, bu me Moskvadaydi, ya Leninqradda... Blk d Kiyevd. Mn onlari xatirlayiram... Mn onlari müxtlif hlrd görmüm...Bu dalari, dnizi, yolu, çayi.. bax hmin bu vadini, bu balari...Bu Sttar Bhlulzaddir. Titr: BU -- STTAR BHLULZADDR. Böyük salon. Yüksk a divar...Salonda adamlar. Divarda Sttar Bhlulzadnin müxtlif rssamlr trfindn çkilmi portretlri asilmidir. Bir trfd büstlri nümayi etdirilir. Kii ssi: --Bli, bu -- Sttar Bhlulzaddir. Bax, Sttarin bu klini Tai Taiyev çkib, bu klini Salam Salamzad... Bu iin müllifi Neçitaylodur, bu iins Hsnaa lkbrov. Bu Torul Nrimanbyovun sridir. Bu büstlri is Fuad bdürrhmanov, Sabsay, Ömr Eldarov, Elmira Hüseynova yaradib. Bunlar hamisi -- Sttardir. Qadin ssi: --Hr kild d ayri Sttar, baqa Sttar, bnzrsiz Sttar. Bu ilrin hansi daha dqiqdir? Mn zahiri bnzyii demirm. Sttarin mahiyytini, daxili almini bu sntkarlarin hansi daha düzgün aça bilib? Sttar hansidir? Kii ssi: --Bilmirm. Bunu demk çtindir. Sttar bu portretlrin hamisina bnzyir v heç birin bnzmir. Htta bax bu fotosuna bel. Onun surtini yaradanlarin hamisi öz Sttarini yaradib. Hr sntkar ona öz gözüyl baxib. Özünün gördüyü kimi görüb Sttari. Qadin ssi --Bzilri htta bel görüb onu. S.Bhlulzadnin Hsn Haqverdiyev v baqalari trfindn çkilmi dostluq arjlari. Kii ssi: --Sttar özü is özünü bax bel görür. S.Bhlulzadnin avtoportreti. Kamera panorama edrk S.Bhlulzadnin portretlrini seyr edir.

333

Sonra biz hmin portretlri müxtlif montaj haçalanmalarinda görürük. Ritm tezlir v uyun musiqi müayti fonunda ekranda S.Bhlulzadnin heykl, rngkar v qrafik portretlri bir-birini tqib edrk dyiir. Simli akkordla bütün bu hrkt birdn qirilir, ekran foto-portretin üstünd donub qalir. Qadin ssi: --Sn Sttarla tanisan? Kii ssi: --Taniam. Tez-tez görürm onu. Srgi salonlarinda, tamaalarda, bzn küçd... Emalatxanasinda da olmuam. Amma Sttar haqqinda düünnd hmi yadima bir mnzr düür. Bir df onu dniz sahilind gördüm. Aberonda dniz sahili. Payiz günü. Qumlar v qayalar. Boz dniz, tutqun göy... Bhlulzad dizlrini qollari arasina alib qayalarin birinin üstünd oturub dniz baxir. Onun yaninda n etüdnik, n firça, n rng, n kaiz var. Bir sözl, rssama aid olan yalardan heç biri yoxdur. Sanki adi bir insan qayanin üstünd oturub dniz baxir, fikr dalib. Sttari emalatxanasinda, yaradiciliq prosesind yalniz filmin sonunda göstrcyik. Adtn rssamlara hsr olunmu filmlrd onlarin kil çkmlri nümayi etdirilir. Biz d Sttari yaradiciliq prosesind göstrmk istyirik, amma bu proses yalniz molbert arxasinda durduu saatlar, dqiqlr deyil. Onun yaradiciliq prosesi Azrbaycan torpaini qariqari gzdiyi, gördüyü mnzrlrdn duyulandii, ilhamlandii, qidalandii anlardir. Sonra bütün bu tssürati ktana, kartona ya kaiza keçirmk -- iin ikinci mrhlsidir. Sttarin qrib, heç ks bnzmyn obrazi da sanki tbitin canli bir parçasidir. Tutqun payiz gününd, adamsiz sahild, boz qayanin üstünd oturan, saçlari gümüü, sifti kül rngli rssam sanki özü d tbit lövhsidir. Sttar qayalardan düüb dniz sahiliyl gedir, lpdöyn boyu addimlayaraq uzaqlair, get-ged kiçilir, gözdn itir v ekranda yalniz qumlar, dniz v sma qalir... Kii ssi: --Mn sni Sttarin anadan olduu ev aparmaq istyirm. mirhaciyana. Ekranda Aberon mnzrlri. Kii ssi:

334

--Aberon mnzrlrin diqqt el. Sttar bu mnzrlri çox ilyib. mirhaciyan kndindyik. Kndin köhn küçlrindn , burdaki tarixi abidlrin, XVII sr mscidinn qarisindan keçir, ikimrtbli evin qabainda dayaniriq. Kii ssi: --Sttar Bhlulzad 1909-cu ild hmin bax bu evd dünyaya glib. Evin için daxil oluruq, otaqlari, hyti gzirik. Otaqda foto albomu vrqlyirik. Sttarin müxtlif illrd çkdirdiyi fotokillr. Qadin: --Nec d qmli gözlri var. Kii ssi: --Eldir, amma Sttar bu kdrli, qmli-qüssli gözlrl dünyaya baxib dünyani lvan, rngarng, gözl görürdü. Sttarin "Azrbaycan naili" v baqa lvan killri ekranda göstrilir. Sonra yen vrqlnn fotoalbom, Sttarin 18-20 yalarinda çkdirdiyi foto. Kii ssi: --18 yainda knddn Bakiya köçüb v rssamliq texnikumuna daxil olub. 1933-cü il qdr zim zimzadyl birlikd "Kommunist" qzetind mkdaliq edib. 1933-cü ild Moskvaya gedib rssamliq institutuna girib. Qadin ssi: --Yqin ki, rus v fransiz mnzr rsmlriyl d yaxindan ilk df Moskvada tani olub. Levitan, Kuindji, Kamil Koro, impressionistlr-- Mone, Sisley, Pisarro, Renuar, Van-Qoq, Sezan... Kii ssi: --Sttar bu böyük sntkarlarin srlrini sev-sev öyrnib, tcrubli müllimlrin rhbrliyi altinla inadla çaliib. Amma bizim milli rssamliq nnlrini d unutmayib. Orta sr miniatürçülri, Behzad, Aa Mirk, Sultan Mhmmdin zrif ilri, XX srd Bhruz Kngrlinin akvarellri Sttarçun hmi vziz ilham mnbyi olub... Bu sözlr sslnrkn ekranda adlari çkiln rssamlarin (Azrbaycan, fransiz, rus rssamlarinin) srlrini görürük. Kii ssi:

335

--Thsil illrind Sttar hl bilmirdi ki, o özü mhz mnzr janrinda ilyck. Onun ilk ilrin diqqt verin. Bu Sttarin diplom iidir--"Babk üsyani". Ekranda hmin tablo. Qadin: --Heç tsvvür ed bilmzdim ki, bu Sttarin iidir. Kii ssi: --Bli çtin inanirsan ki, bu tablo Sttar Bhlulzadnin firçasindan çixib. Bu da o dövrün baqa bir ii. 1945-ci ild çkib. "Qubali Ftli xanin portreti". Ekranda hmin tablo. Ftli xan portretinin arxa planinda mnzr diqqtimizi çkir. Qadin ssi: --Diqqt el, klin bax bu hisssind artiq Bhlulzad üslubu hiss olunur. Kii ssi: --ndi ilk sirf mnzr rsmlrin baxaq. "Shr erkn" rssamin ilk tbit lövhlrindndir. Bu is "Salyut" klidir, onu 47-ci ild çkib. Böyük bir salonda S. Bhlulzadnin adlari çkiln ilri asilmidir. Kamera bizi o biri salona keçirir v divardan asilimi üç ii görürük. "Qudyalçay vadisi", "Qudyalçay sahili", "Qiz bnövy gedn yol". Qadin ssi: --Qudyalçay vadisi... Bu i mnim yaxi yadimdadir, onu Moskvada srgid görmüdüm. Kii ssi: --Praqada da nümayi etdirilib. Tbilisid Bhlulzadnin frdi srgisind asilib. Bu üç Quba mnzrsi Bhlulzad yaradiciliinda tam yeni bir dövrün balanici oldu, onu Azrbaycan tbitinin nmkari kimi tanitdi. Kamera Bhlulzadnin baqa killrin doru yönlir. Qadin ssi: --Sttar Bhlulzadnin son ilrin baxanda, mn el glir ki, bu mnzrlri iti gedn bir qatarin pncrsindn seyr edirm. Amma bax bu "Qiz bnövy gedn yola" baxanda mnim özüm d sanki bu yolla piyada gedirm. Ya da arabada. Ciriltili bir arabada. Ekranda "Qiz bnövy gedn yol" tablosu. Kamera sanki

336

büdry-büdry bu yolla araba hrkti ritmind gedir v biz araba ciriltisini eidirik. Ekranda "bdi iiqlar" tablosu v sslr -- dniz ssi, qaayilarin çiirtisi. Qadin ssi: --Bu kl baxanda qaayilarin çiirtisini, lplrin ssini eidirm. Kamera panorama edir v biz divardan asilmi tablolari uzunuzun seyr edirik. "Quba mnzrsi", "Nail", "Xzr axami", "Tut aaclari", "Payiz düdü", "Kpzin göz yai". Kii ssi: --Bu tablolara baxanda musiqi eidirsn. Hzin musiqi... Bhlulzadnin bu ilrini nzrdn keçirdiyimiz vaxt xalq musiqisi -- muamlar sslnir. Geni bir salona keçirik. Bu salon sanki güllü-çiçkli baçadir. Bhlulzadnin çiçklmi aaclara, balara hsr etdiyi tablolari... "msr balari" , "Balar arasinda", "Heyva çiçk açanda", "Bülbüllü bahar", "Çiçklnn torpaq", "Yail xli" -- müxtlif çiçk natürmortlari. Qadin ssi: --fsus ki, ekranda tirlri, qoxulari vermk mümkün olmur. Bu otaa girnd adam tbitin bahar tirlrini, çiçklrin, güllrin rayihsini duyur. Yen d qatar gedir. ndi o geri gedir. Azrbaycan mnzrlri arxada qalir. Qadin ssi: --Mn geri dönürm. Bu dalar, aaclar, yollar, dniz burda qalir. Sn haqlisan, dostum, dalar syaht etmir. Ancaq mn bu qarli dalari, bu mavi dnizi, qaayilari, çiçklnn balari müxtlif ölklrd, qitlrd görcm. Görcm v tanyacam. Taniyacam v deycm: Bu -- Azrbaycandir. Bu -- Sttar Bhlulzaddir. Nhayt Sttari öz emalatxanasinda, kil çkn görürük. O kli ü üzrind çkir v üy yeni rnglr vurduqca ü arxasindaki sifti get-ged görünmz olur, sonra üni büsbütün tutmu rnglr arxasinda itir. Rssami artiq görmürük. Çkdiyi kli görürük. 1969

337

P. S. N yaziq ki, Sttar Bhlulzadnin n hatli, n dolun sndli kadrlari yalniz onun saliinda çkiln bu filmd qalib. Film çkilrkn onun söhbtlrini d lent almidiq. vvlcdn ssenariy daxil edilmmi bu söhbtlri -- rssamin öz ssiyl ifad olunmu fikirlrini -- indi bu mtn lav edirm. Sttar Bhlulzad: Adam var qdim qablar yiir... Mn dalar yiiram. Azrbacanin el bir gusi yoxdur ki, orda olmami olum v Azrbaycanin hr gusindn dalar toplamiam. O dalari nec bir qiymtli da yox, nec bir xalqimin torpainin koloritini, dalarimin formasini ifad edn dalar kimi sevib götürüb glirm. Emalatxanam çox sliqlidr. Emalatxanada eylr mn maneçilik elmsinlr grk. Ona gör ki, mn ilyn zaman biri görürsn ki, bu yandan ayaimin altinda qala bilr. Ö biri bu yandan mn mane ola bilr, ona gör mn emalatxanami hmi artiq eylrln tmizlyirm v artiq olan eylri bir knara qoyuram. Anamin otaidir. Bu otaq el nec var idi, el d qalir. Mnim otaimdir. Bura mnim anadan olduum evdir. Bu da mnim vtnim mirhaciyan kndidir. Mn Azrbaycanin çox yerlrini gzmim -- Quba, Qusar, Lnkran, Naxçivan, Qaraba, amaxi. Bunlarin hrsinin özün gör gözlliyi var, ondan baqa, mn el glir ki, Azrbaycanin bu yerlrinin hrsinin özün gör obrazlari var. Msl üçün Quba mnzrsi -- zmtli dalar, meyv balari, srarngiz buludlar, dumanlar... Muan düznlik, ucsuz-bucaqsiz üfüqlr... Naxçivanin is bambaqa mnzrsi var, bambaqa obrazi var. Naxçivan mnzrlri, Naxçivan torpai özlüyünd rngarngdir, o mnada ki, dalar biri saridi, biri bnövyidi. Orada olan dalar heç d Quba, Öusar dalarina bnzmir. Bu dalar -- monumental Quba dalari--burda olan dalar is hm monumentaldir, hm d incdir. Onlara baxanda hmi Azrbaycanin miniatür rssamlarinin srlri düür yadima. Mn el glir ki, bu Aa Miryin, Sultan Mhmmdin dalaridir.

338

BU -- CAVADDIR (Telefilmin dbi ssenarisi) Xstxana palatasi. Hr yan aappaqdir -- a divarlar, a çarpayi, a tumboçka. Çarpayida rssam uzanib. Bnizi aappaqdir, gözlri balidir. Bu kadrlarin musiqi müayiti Frc Qarayevin atasi Qara Qarayeva hsr etdiyi "Vida simfoniyasinin" fraqmentlri ola bilr. Simfoniyada xstliyin ss fonu ks olunub -- tcili yardim maininin sirenasi damara yeridiln qan damcilarinin yeknsk ssi, hycanli bir sükut v bu sükut içind ürk döyüntüsü eidilir. Rssamin kadrarxasi monoloqunu eidirik: --nfarkt, reanimasiyadayam. Yanvar. Palatamin pncrlrini Aperonun cilovsuz rüzgarlari döyür. Geclr çöld külk alayir v hayirir, el bil uüyüb donmu kabusdur. Bu dli rüzgarin fryadi v ikaytlri altinda ad günümü qarilayiram. Altmi yaimi. Alima cürbcür fikirlr glir. Kamera panoram edrk palatadaki yalari bir-bir göstrir: drman ülri, hblr, iynlr, hava balinci. Rssamin çarpayisindan bir qdr arali arvadi oturub. Fikirlidir. Rssamin monoloqu davam edir, aramla daniir, ssi zifdir: --Heç ks mni yoluxmur. Hami mni unudub, atib. Yalniz arvadim, sanki yol azmi mlk kimi, gec-gündüz yanimdadir, mni qoruyur ki, cl mni birdn-bir chnnm vasil elmsin... Ölümdn qorxmuram. Nyindn qorxacam ki? srlrimd min df ölmüm, bir df hyatda ölmy n var? Bax bu nimda xstxanada yatiram. Heç ks lazim deyilmmi. Amma ikayt etmirm, yox. Mn xobxt idim. Heç bir vaxt v heç bir yerd vicdanima xilaf çixmadim. stdiyim kimi yaadim, istdiyim kimi yaratdim. Rssam gözlrini açir v biz, tamaaçilara müracit edir: Hyati anlamaq üçün, ona heyran olmaq lazimdir. Grk ki, bunu Nsimi deyib,. Filmin adi yazilir:" BU -- CAVADDIR" v titrlr gedir. *** Aberonun tbiti Azrbaycanin bugün baqa bölglrinin

339

tbitindn çox frqlidir. Qupquru, çadar-çadar olmu torpaq, tk-tük kol-kos, külklrin qic etdiyi ncir aaclari, zhmli qayalar. Amma Aberonun bu xsis gözlliyinin öz mlahti var -- qayalari döyclyn lplr, sapsari, narin, khraba qumlar, üzüm salximlari. Alçaq barilar, hngli a evlrin damlarindaki dv belini xatirladan bacalar... Rssam Aberon kndinin küçlriyl addimlayir -- lind kiçik etüd çantasi var. Bu knd rssamin daimi yaayi yeri Buzovnada ola bilr, çox sevdiyi Pirai ya Fatmayid -- sas Aberon qsblrinin sciyyvi mnzrsini canlandlirmaqdir. Sanki bu mnzrni rssamin gözlriyl görürük. Bu fonda rssamin ssi eidilir: --nfarktdan sonra, hl çox zifm. Bu halda uaqliimdan mn mhrm olan Aberon kndlrini gzirm. Ndns ölüm haqqinda düünurm, el bil tlsirm ki, müyyn niyytlrimi hyata keçirim. Mn el glir ki, bu niyytlrimi bütün ömrüm boyu çalisamda, hl ki, yerin yetir bilmmim. Bu mni incidir, üryimi parçalayir. Bu niyytlr, bu fikirlr dorulmalidir, mnim bütün übhlrim, trddüdlrim son qoymali, ruhumu sakitldirmlidir. Rssam qayalarin üstünd oturub kil çkmy balayir. Biz hl çkdiyi kli görmürük, yalniz i prosesini izlyir v rssamin ssini eidirik: --Bu duyular qlbim uaqliimin ayaqyalin çainda babamin Fatmayidaki bainda ora-bura qaçarkn yol tapiblar. Onlar ayaqlarimi yandiran qizmar qumlardan varliima daxil oldular, günin odlu üalariyla ruhumu oyatdilar, mniml birlikd böyüdülr, üurumda möhkm yer saldilar v mn bu hisslri bütün hyatim boyu yaatdim. ndi biz ekranda Rssamin çkdiyi Aberon mnzrlrini görürük, amma gözümüz qarisinda çkdiyi kli deyil, uzaq gnclik illrind yaratdii peyzajlari -- bu srlr, realist plandadirlar, müllifin o vaxtki duyumunu ks etdirirlr. Bu killrin fonunda rssamin ssi eidilir: --Nostalji? Qribsm? Blk d.. Heç n bu duyularimi söndur bilmdi, bu hisslr içimi gmirir, eyni zamanda mni öz hqiqiliyin inandirirdilar. V mn anladim -- bu mnim taleyimdi. Günin sxavti mnim daxili dünyami açmaa yardim edir.

340

Rssamliq snti -- ümumiyytl vhydir. Mn özümd yenilmz gücün, sarsilmaz ruhun olduunu hiss edirdim, özüm sonsuz inamim vardi. Mn dli kimi ilyirdim, rnglrin fsadiyla insanin gözlrini qamadiran killr çkirdim. ndi is gücl ayaq üstünd dura bilirm v Allaha yalvariram ki, son ilrimi bitirmy mn möhlt versin... Yen ekranda Aberon mnzrlrini görür v rssamin ssini eidirik: --Mnimçün Aberon da, ona bitiik Qobustan da müqdds yerlrdir. Ancaq ona gör yox ki, burada mn ilk df smani görmüm. Hm d ona gör ki, bu nisbtn kiçik razid hr ey var -- dalar, dniz, shra, srlrin drinliyindn gln ehramlar... Qizil Nohur, üstü lvan killi, qeyri-adi formali mzar dalari -- onlar qdim Meksika sntiyl sslir. Onlar ümid dourur v ölümdn sonra da hyatin olduuna inanirsan. Ekranda Qobustan yaxinliindaki mhur Sofi Hmid qbiristanlii -- rngbrng killi mzar dalari. Rssamin ssi: --Bu hyatdan baqa da hyat varmi? Hardasa baqa dünyalarda üurlu hyat varmi? V baqa dunyalarin özlri bel mövcuddularmi? Hr ey rtidir. Sofi Hmid qbiristanliinin real mnzrsi v mzarüstü killr Cavadin ilriyl -- fantastik, mifoloji süjetlri olan killriyl vz edilir. Rssamin monoloqu davam edir: --Görünn v görünmz alm. Bizim duyub drk ed bildiyimiz dünya v yalniz txyyülümüz, fantaziyamizla canlandira bildiyimiz dünya... Lap bizim naillarimizda olduu kimi -- ksilmi kll daniir, insanlar daa ya qua çevrilir, gülnd aizlarindan gül tökülür. Blk d biz bu dünyaya ayri bir biçimd qayidiriq -- yai, çiçk, da klind. Bzn biz el glir ki, iradmizin ksin hrkt edirik, slind bu haçansa ayri kild mövcud olan varliimizin yaddaidir bizi bu sayaq davranmaa mcbur edir. Dniz sahili. Kamera bu mnzrni bir qdr irreal kild ks etdirir. Rssamin ssi: Uzun müddt eyni bir yuxunu görürdüm: Uaqliimi keçirdiyim dniz sahili, sahild silsil dalar, halbuki slind orda bel dalar yox idi. Bu yaxinlarda hardasa oxudum ki, dem bu yerd haçansa, çox-çox qdimlrd Xzrin iki sahilini birldirn da silsilsi varmi. Blk d bax bu qdim mnzrni vvlki varliqlarimin

341

birind görmümmi, yaxud mnim cdadlarim görübmu v bu mnim qan yaddaimda hifz olub qalib. Ekranda rssam Tofiq Cavadovun killri bir-birini vz edir. Rssamin (Çavadin) ssi: --Bu mnim kiçik qardaim Tofiq Cavadovun ilridir. Mn bu iini ilk df görnd, üryim n is tlali bir ey damdi. Çox qorxdum v baa düdüm ki, ailmizi n is bir faci gözlyir. Sonralar mn bu ii "Rekviyem" adlandirdim. Tofiq Cavadovun "Rekviyem" klinin üstün sürtl elektroqatar glir. Qiqiriq ssi eidilir, sonra Tofiq Cavadovun qara haiy içind fotoklini görürük. Rssamin (Cavadin) ssi: --On gündn sonra Tofiq elektroqatarin altina düüb hlak oldu. Rssam iri tut aacinin altinda dayanib, bu aaç Tofiq Cavadovun çkdiyi ah tutu xatirladir. Rssamin (Cavadin) ssi: Hyatin tapmacalari çoxdur, biz onlarin cavabini daxili dünyamizin drinliklrind axtaririq. Eynn Pasxa adasindaki heykllr kimi, axi onlar da göy baxa-baxa hm d öz daxili dünyalarina daliblar. Biz tbitdn uzaqlamiiq, onun dilini unutmuuq, kor kimi gzirik. Bunu Bosx yaxi tsvir edib. Bu bard vaxtil hl Ekkleziastda var... O gec heç cür yuxulaya bilmirdim, yataimda ora-bura qurcuxurdum. Üryim daman önduyum sanki elektrotok kimi mni çalirdi, kims el bil qulaima: "ölüm, ölüm"-- dey piçildayirdi. Sn dem el bu vaxt qardaim qanina qltan olub can verirmi. Qobustan qayalari. Rssam qayalar arasinda gzir, qayaüstü rsmlr baxir, dftrin onlarin surtlrini köçürür. Kamera ayriayri qaya rsmlrini iri planda göstrir, trafa panorama edir. Rssamin ssi: --56 ya 57-ci il idi. Mn sntd eynn briyyt baladii kimi ilmy baladim -- lap vvldn -- paleolit, neolit, mezolit. Bu niyyt mni Qobustana, qaya rsmlrin gtirdi. Rsmlr çox xouma gldi. Mn ibtidai insanlarin bundan daha kamil rsmlrinin d reproduksiyalarini görmudüm -- orda heyvanlar daha dhtli görünürdü. Amma bu yer özü-özlüyünd snt sri idi. n müxtlif formalarda dalar, tarixin kemkelrind çevrilmi, parçalanmi qayalar... Qobustan qaya rsmlri kinoörtüm (napliv) vasitsil Cavadin ilrin keçir. Rssamin ssi:

342

--Mn öz ilrimd bu qayalarin ruhunu, onlarin qudrtli formalarini v dinamizmini, gucünü ifad etmy çaliirdim. Bu yerlrin tbitinin mahiyytini drk etmk, buranin sirrini açmaq istyirdim. Mnimçün tbit hmi varliin ilkin mahiyytidir. btidai dövr rssamini qinayirdim ki, ndn o, bu imkanlardan istifad etmyib. Vaxt keçdikc onu anladim v ona brat qazandirdim. Qobustanin ibtidai rssamlari çox sonralar yaranmi sntin -- orta srlrin miniatür sntinin plastikasinin, obrazliliinin, kompozisiya ritminin sasini qoymudur. Ekranda neolit dövrünün snt örnklri, Azrbaycan da arxeoloji qazintilar zamani tapilmi nümunlr. Rssamin ssi: --Neolit dövrünün snti mn böyük tsir bailadi. Azrbaycanda bu sntin gözl numunlri tapilib. Dadan mhartl istifad edrk, onu mücrrdldirrk v mistikayla ailayaraq neolit dövrünün rssami obrazi dahiyan kild ifad ed bilib. Maraqlidir ki, ümumildirmlr n qdr önm verslr d, o rssamlar qadin bzk-düzyini, htta kosmetikasini da unutmurdular. Onlar monumental formalara dekorativlik elementlri gtirir v ornament vasitsil ritual mnalari olan fsunlu iarlr yaradirdilar. Rssamin son sözlri gah qdim snt örnklrinin, gah da onun öz ilrinin fonunda sslnir. Öz ilrind fsunlu iarlr v ritual obrazlariyla bali fraqmentlr diqqtimizi çkir. Ekranda Azrbaycanin qdim heykltaraliq nümunlri -- açiq sma altinda bütlr, qoçlar, atlar. Rssamin ssi: --Qogen rq sntin yaxi bld idi v gnc heykltralara mslht görurdü ki, örnk kimi mhz rq heykltralarina müracit etsinlr. Qdim yunan heykltraliinin yanli yolla keçdiyini duünürdü. Ekranda müxtlif dövrlrin, müxtlif xalqlarin çeidli janrlarda yaranmi snt nümunlri. Rssam da mhz onlardan daniir: --Sibir amanlarinin geyimlri hyat v ölum haqqinda daha artiq informasiya daiyir, ninki bzi realistik killr. rqin miniatürlrinin, naxilarinin, xalçalarinin lvanlii insanin düüncsini, dünyaduyumunu azad edir, dünyalarin çoxluu haqqinda tsvvür yaradir, gözümüzü kosmik mkana, sonsuzlua açir v üurumuzu varlii drk etmk chtdn genilndirir. Ekranda Sezanin ilri. Rssamin ssi:

343

--Gncliyimd Sezanin alovlu prstikariydim. Sezan mni böyük snt daxil edirdi. Onun sistemind mn rngin, formanin v mkanin yaxi tkil edilmi tnasübünü tapdim. Rssamin emalatxanasindayiq. ndi o söhbtini kadr arxasindan deyil, birbaa biz, tamaaçilara müracitl davam edir: --O illrd impressionistlrin srlrini nümayi etdirmirdilr. Leninqradda mn Ermitajin o vaxtki müdirinin yanina gldim v dedim: Sezani mn göstr, yoxsa sni öldürcm -- gülür -- Sezani göstrdi mn. 36 alti il sonra Ermitajin indiki mudiri Piatrovski Bakiya glrkn onunla görüdüm. Vaxti dar olduundan mnim emalatxanama gl bilmdi. Mn ona yalniz ilrimin slaydlarini göstrdim. O hycanlandi v dedi: Nahaq yer o vaxtki Ermitajin divarlarini daitmirdiniz ki... Dem mnim o vaxtki müdir dediyim sözlr, Ermitajda aizdan aiza gzirmi. Rhmtlik akademik Alpatov mnim ilrimi görnd sorudu: -- harda thsil almisiniz? -- Ermitajda -- dedim. -- Bli, dorudan da, yaxi mktbdir -- dedi -- v bu hiss olunur. Rssamin emalatxanasinda onun ilrini seyr edirik. Sonra bu kadrlar Afrika heykllrinin reproduksiyalari il vz olunur. Rssam rh edir: --1955-ci ild ilk df Afrika heykllrinin reproduksiyalarini gördum. ndiy qdr görmdiyim plastika, tnasübsüzlük, ekspressiya, müxtlif materiallarin qariii --aac, ot çngsi, sl saç, ü, sümük, parça -- bütün bunlarin vhdti mni öz mistikasiyla sarsitdi. Benin tunc heykllrinin qadin obrazlari -- onlarin dmbr gözlri. El bil bu dmbr gözlrdn onlar öz cismani varliqlarindan çixib azad olmaq, kosmosa uçmaq istyirlr. Leninqradda, Dünya etnoqrafiya muzeyind mn okeaniya heykllrin, Sibir masqalarina, aman dölüklrin, Birmanin üç metrlik rngli bütlrin, ranin, Hindistanin, ndoneziyanin rsm srlrin, Tibetin ikonalarina, Acantanin freskalarina bld oldum. Ekranda adi çkiln snt örnklrinin reproduksiyalari. Rssam: --Bütün bunlar mni sarsitdi, ovsunladi, tssüratdan baim gicllndi. Mn min il gözldiyim Rng Dünyasina dümüdüm. Akvarel, kaiz aldim v günlrl surtlrini çixardim, 100 vrq vatman ildim. Buzovna. Rssam açiq havada ilyir. Kadrarxasi ssi eidilir:

344

--Bakiya qayitditdan sonra Buzovnada mskn saldim. Burda dniz sahilind tk-tnha on il yaadim. Qarimda yeni bir dünya açilmidi v mn köhn dünyayla vidalamaliydim. Tdricn bütün ski ilrimi mhv etdim, yandirdim. Onlari tlf etdiyimçün tssüflnmirm. Bu bard sonra deycm. Mni böyuk ehtiraslar çulayirdi v daimi rahatsizliimin, maskimalizmimin, barimazliimin sbbi d bu idi. Özüm tslli verrk Van-Qoqun sözlrini xatirlayirdim: Rssam hm müqdds varliqdir, hm d quduz it. Buzovnada böyük tablolarda qadin obrazlari yaradirdim, formalara qtran tökürdüm. Rngkarliqda nitroemaldan istifad edirdim, bzn qumlu qabariq tsvirlr yaradir v boluqlari bitumla doldururdum, ilrim qmbr, aac, metal lav edirdim, bzn sement heykllr düzldirdim. Bu mücrrdlmi snt idi, amma Avropanin mücrrd sntiyl veç bir laqsi yoxdu. Mnim srlrim tbit qoynunda yaranirdi, açiq sma altinda yaranirdi, monumental formalarda idi, tli-qanli rng ömrün malikdi. Sd heyf ki, bu ilr tlf oldular, cmi-cümltani ikisi, üçü qalib. Ordan bura köçrkn relyefin airlii altinda lövhlr çatladi, bzilrinin boyalari töküldü, bzilrinin rnglrini bitum uddu. Bzilrini d basdirdiq, çox air idilr, qaldirmaq mümkün deyildi. Mnim daimi pulsuzluum bu ilrin mhvin sbb oldu. Xrit düzldib basdirdiimiz yerlri qeyd etdim, amma bu xritni itirdim. Bu xritni tapan olsa, ilrimi d tapacaq. Ekranda rssamin killri. Kadrarxasi ssini eidirik: --Gnclikd biz maksimalist oluruq. Hr eyi hat etmk istyirik. Hyatin müxtlif chtlrini qbul etmmk d gncliy xasdir. Dünyada çox ey biz daltsiz görünür v biz buna üsyan edirik. Amma illr keçdikc biz hyatin müdrikliyini drk edirik, baa dümy balayiriq ki, dunya naqis deyil, naqis bizim üurumuzdur. Qürub çai Rssam sahild addimlayir v ssini eidirik: --Mn tbitin qoynunda yaayirdim, gün üalarina qovuur v günin ziyasini rsmlrimd ks etdirmy çaliirdim. Bütün enerji ehtiyatimi srlrim verdim. Amma onlar kim lazimmi? Mnim srlrimi anlamirlar. n dhtlisi odur ki, heç anlamaq da istmirlr. Onlara sntd phriz yemklri grkdir. Özlri özlrini bel baa dümürlr. Dünyani da anlamirlar. Ekranda bir-birinin ardinca Cavad Mircavadovun çkdiyi killri

345

görürük. Sonra yen natura. Bol günli bir gün. Knd yolu. Uzaqda bir araba görünür v tplrin arxasinda itir. Rssamin kadrarxasi ssi: --Uaqliqda bir yay günü babam v qardaimla knd getmidik. sti bir gün idi, qizmar gün altinda xeyli yol getdik v birdn yolun üstün düzülmü qarpizlari v qovunlari gördük. Ekranda -- knd yolunun üstün düzülmü qarpizlar, qovunlar. Rssamin ssi: --Çox tccüb qaldim, bu çölün düzünd qarpizlar, qovunlar hardan peyda oldu? Babam izah etdi ki, arabaçi bizi uzaqdan görüb v uaqlari sevindirmk üçün bu rmaani bizim üçün qoyub. Düz deyirlr ki, yaxi ya pis xalq yoxdur. Amma mn tozlu yolda bu qarpizlari, qovunlari xatirlayanda xalqimla qürur duyuram. Xalqim indi mni qbul etmirs, bu keçici bir mqamdir. Leonarda da Vinçi deyir ki, illr, minilliklr ötck, bizdn heç n qalmayacaq, ancaq fsanlr qalacaq. gr beldirs qoy Prometey fsansi qalsin, ruhunu eytana satmi Faustun fsansi yox. Rssamin siftind xo bir tbssüm var. Bu kadr donub qalir v bu fonda yazilar gedir: Mircavadovun ilri mnimçün gözlnilmz kf oldu. ndiy qdr rssamliqda tragizmin v demonizmin bel iddtli ifadsini görmmidim. Onu qiymtlndir bilcyikmi? xsn mn el düünürm ki, bu srlrin ümumittifaq v beynlxalq srgilr yol açmasina çalimaliyiq. Bel bir rssamin taninmaz qalmasina imkan vermk olmaz. ÇINGIZ AYTMATOV Cavad -- böyük güc, qüdrtli nfs malik olan rssamdir. Onun ustad li möhkm v inamlidir, coun temperamenti, yilmz xarakteri var. Bütün bunlar böyük istedaddan xbr verir v diqqtlayiqdir. MIXAIL ALPATOV, akademik. Tccüblüdür ki, uzun illr boyu bizim respublikalarin birind görkmli bir ustad yaayir, smrli yaradir v öz günahi olmadan sovet sntünasliinin diqqtindn knarda qalib. El hesab edirm ki, Mircavadovun yaradiciliiyla tcili surtd Baki, Moskva v xarici ölkrin tamaaçilarini tani etmk lazimdir. D.SARABYANOV, sntünasliq doktoru, Moskva Dövlt Universitetinin professoru.

346

Sonda ekranda daha bir yazi görünür: 1987-C LN YANVARINDA BAKIDA 64 YALI RSSAM CAVAD MRCAVADOVUN LK FRD SRGS AÇILDI. Qeyd: Ssenarid Cavad Mircavadovun söyldiyi fikirlr onun vaxtil mn verdiyi qeydlrindn v mniml söhbtlrindn alinmidir. Filmin rejissoru ssenarimi tamam baqa yozumda ildi. Mhz el buna gör d böyük rssamin snt v hyat haqqinda düünclrini olduu kimi ks etdirn bu ssenarini çapa vermyi lazim bilirm. Müllif

347

"ANAPLA ÜZ-ÜZ" TELEVZYA FLMND YAZIÇININ DANIDIQLARI (bu daniiqlar bzi yerlrd filmin rejissoru Ramiz Hsnolunun verdiyi suallara cavab klinddir) Buzovna bainda. 17 oktyabr 1989-cu il. ANAR: lk yazimi 14 yainda Amerika hyatindan uada yazmiam. Bu pyes idi. Amma ilk hekaylrim bu bada yazilib. "Bayram hsrtind", "Taksi v vaxt", "Nisbt nzriyysi", "Üryim arayir". 30 il bundan vvl 1959-cu ild yazilmidir. "Nisbt nzriyysi", "Üryim arayir" yalniz 30-cu ildn sonra 89-cu ild "Sandiq hekaylri" baliiyla çap olundu. 3 hekay çap eltdirdim. Biri d o vaxti yazilmidi. Bada yox, Moskvada. "ztirabin vicdani". ndi mn o hekaylri oxuyanda görürm ki, onlarda o dövrün izi var, hm d bu dövrl sslir. "Üryim ariyir" hekaysind dilimizin air vziyytindn doan aci hisslr ifad olunub. "ztirabin vicdani" Stalin dövrünün repressiyalarina aiddir. Yni o vaxt bizi bu mövzular düündürürdü, hycanlandirirdi. Sonraki illrd bu temalar demk olar ki, qadaan olundu. Bu temalarda srlr yazilmadi v yalniz indi onlari tzdn çap etmy imkan oldu. Amma bu tk mövzu mslsi deyil. 60-ci illrin axirlarinda dbiyyata gln nsil XX qurultaydan sonra gln nsil idi. Bu qurultaydan sonraki abi-havanin içind dbiyyata glmi nsili idi. Bilirsiz ki, bu qurultayda. Stalin dövrü haqqinda hqiqtlr deyildi. Bizim keçmiin o air, facili shnlri açildi, kskin v hqiqi söz deyildi. Bizim nslin yetkinlik dövrü 56-ci ild qurtardi. O ilin hadislri zamani mn universitetin birinci kursunda oxuyurdum. O ilin hadislrini xyalima gtirnd fikirlirm ki, XX qurultay o vaxt oldu, Macaristan hadislri d o il oldu. Fadeyev hmin il intihar eldi, Smd Vurun o il vfat etdi. El bil bir dövr qurtardi, baqa dövr baladi. ctimai hyatda bizim nslin yetkinlik dövrü, yeniyetmlik dövrü bu il qurtardi. Gnclik dövrümüz 1968-ci ild Çexoslovakiya hadislri zamani 68-ci ilin avqustunda qurtardii kimi. Dediyim 3 hekayni götürsm, hrsinin bir üslub

348

xüsusiyytlri vardir. Bu üslub xüsusiyyti hm bizim yaimizla uyundur, hm d 60-ci illrin dbi zövqlri, dbi abi-havasi il. Msl bundadir ki, tz balayan yaziçi ists d, istms d hansi yaziçininsa tsiri altina düür, bzn onu açiqdan-açia yamsilayir, bzn özü d duymadan onun tsiri il yazib-yaradir. Demk olar ki, 60-cilar nslinin bütün nümayndlrin olmasa da böyük qismin, o cümldn rus yaziçilarina da aiddir, dünya dbiyyatini götürnd Heminqueynin tsiri böyük idi. Qisa cümllr, teleqraf üslubu, sözalti mnalar -- padtekst deyirlr ona... Heminqueynin mhur fikrini bilirsiniz. Deyir ki, dbi sr aysberq kimi olmalidir. Üzd yalniz bir hisssi görünür, sas drinliyi suyun altinda görünmz qalir. Bax, biz d, birini açiq yamsilayaraq, birinin tsiri altina dürk, birindn faydalanaraq bu üslubdan istifad elyirdik. O dövrün baqa böyük kumiri -- Dostoyevski idi. Biz onu sanki yenidn açirdiq, çünki Stalin dövründ o da az qala yari qadaan olunmudu. Hr halda geni çap olunmurdu. "ztirabin vicdani" hekaysini oxuyanda mn bu gün Dostayevskinin çox böyük tsirini görürm. Nhayt birinci növbd bizim üçün, mnim qlm dostlarim üçün n böyük mktb lbtt Clil Mmmdquluzad mktbidir. Çünki bu bizim dbiyyatin milli köklridir v yen d bu 3 hekaydn birini götürsk "Üryim arayir" hekaysi demk olar tamamil Clil Mmmdquluzad üslubunda, htta Clil Mmmdquluzad dilind, onun özünmxsus sintaksisindn faydalanaraq yazilmidir. Ona gör bu hekayni bu gün oxuyanda hm üslub, hm mzmun etibaril o dövrlri xatirlayiram. O hekaylrin mayasi, bu badan alinib, bzilri bu bada yazilib, bzilri bu bada düünülüb, burada fikrim glib, baqa yerd yazsam da hr halda onlarin da kökü bu ba il balidir. Bu bada isti yay günlrind mclislr olurdu. Dniz yaxin idi. Dnizd çimmyi, futbol oynamai çox sevirdim. Amma mn indi düünürm ki, o vaxt mn 17, 18, 19 yalarinda bir gnc, hr halda vaxt da tapirdim, hvs d tapirdim, istk d tapirdim ki, yazi-pozuyla mul olum. Göyçayda, ata evind. "Ata yurdu" -- bu sözün drin mnasi var. Göyçaya glnd bu sözün drin mnasini daha aydin hiss edirm. Burada bizim nslin

349

babalarimin -- ulu babalarimin ruhunu duyuram. Göyçay özü cavan hrdir. Amma bu traf -- köhn r mahali Azrbaycan xalqinin qdimdn bri mskun olduu yerlrdir. Burada htta yer adlarinda, knd adlarinda qdimilik ks olunub. Bayat kndi var. Bu ad "DdQorqud"da keçir. "Dd-Qorqud" özü d Bayat boyundandir. Füzuli, rvayt gör, Bayat boyundandir. Brgüad kndi var ki, rvayt gör Hbibi, Füzulinin ustadi, hmn bu knddndir. Xalaç kndi var. Bura yaxin smayillida Quenc kndi var. Bu trflrin rayon mrkzlrini götürün -- Ada, Asu, Göyçay, Ucar -- hamisi sirf türk -- Azrbaycan adlaridir. Bizim nslimiz Çiyni kndindndir. Hazirda o Ucar rayonunun kndidir. Mnim babamin ulu babasi Mmmdxan adli mülkdar olub, bizim familiyamiz onun adi il balidir. Mmmdxanlilar mhz bu Çiyni kndindndir. Uaqliqda nnlrim mn nail daniardi. "KoroluU dastanini mn anam oxuyardi. Bunlarla bir sirada bizim aild nnlrimdn, xüsusil ata nnmdn ailmiz aid fsanlr, rvaytlr eidrdim. Onlar da bu naillar qdr maraqli idi. Bu rvaytlrdn biri bizim soy adimizin, nslimizin, familiyamizin sasini qoyan Mmmdxanla balidir. Mmmdxan rvayt gör çox mrd, qoçaq bir adam olub. Hm d zazil, zabitli, htta mn deyrdim ki, zalim adam olub. Qoçaqliina dlalt edn fsanlrdn, söhbtlrdn, rvaytlrdn biri beldir. Burada, Göyçayin yaninda bir "Brk dr" adli yer vardir. Orada hmi quldurlar, qaçaqlar çox olub. Yaylaa gednlri, köç ednlri soyarmilar. Bura aran yerlri idi. sti yay geclrind yaylaa köçrkn "Brk dr"dn köç geçnd Mmmdxan olmayana da köç edn adamlar brkdn daniarlarmi bir-biri il. Deyirlrmi: Mmmdxan, qurban olum, qilincini yuxari qaldir, ucunu da aparar. Mmmdxan guya atin belinddir. Uzun qilinci var v bunun ucunu da apara bilrmi. Bunu ona gör d deyirlrmi ki, quldurlar, qaçaqlar Mmmdxanin adini eidib qorxsunlar, çkinsinlr. Onlara tcavüz elmsinlr. Mmmdxan çar qounlarina müqavimt göstrib, bu cür rvaytlr var, aild bu cür söhbtlri eitmim. Mmmdxanin Azrbaycan tarixin daxil olmu irvan xani Mustafa xanla münasibtlri haqqinda da ailmizd söz-söhbtlr olurdu. Mmmdxan kiçik feodol olsada mrur insan kimi daha böyük feodal, nüfuzlu Mustafa xana ba ymyib, onunla davti

350

olub. Mustafa xan ona bata bilmyib. Mmmdxanin baqa güclü dümnlri d olub. Onun evin basqin edirlr. Onu tapa bilmirlr, o qdr hirslnirlr ki, balayirlar qovaq aacini qilinclamaa. Ondan sonra o nslin adi "Qovaqçapanlar nsli adlanir. Bu rvaytlr haqqinda atam öz trcümeyi-halinda yazir ki, Mmmdxan v ondan sonraki bu ail dümnçiliyi (onlara müddilr deyirlr) qan dümnçiliyinin ksini görmk istyirsiz, N.B.Vzirovun "Müsibti-Fxrddin" srini oxuyun, çünki orada olan hadislr demk olar ki, bu hadislr çox yaxin, buna bnzr hadislrdir. Mmmdxanin oullari v nvlri olur, onun nticsi mnim babam Mirz brahimdir ki, dinc pe sahibi olub, mirz olub, mirzlikl, yazi yazmaqla çörk qazanib, amma onun xasiyytind d bir mrdlik, dönmzlik varmi. O da öz dövrün gör traf mühit qari müqavimt göstrn adam imi. Tsvvür edin ki, Azrbaycanin bir yalt hrind böyük qizini Gürcüstanda, Tiflisd "Müqdds Nina" mktbind oxutdurub. Evin Rusiyadan, Peterburqdan, Moskvadan jurnallar alarmi. Azrbaycandan da "Molla Nsrddin" kimi açiq fikirli jurnali yazdiribmi. Ona gör qidsi etibari il bu ail babi v bhayi olmadiqlarina baxmayaraq onlara htta bhayi deyirlrmi. Bir detal da maraqlidir, onu nnm hmi daniardi. Hrdn brahim deyirdi ki, gedirm Gncy mslht lkbr byin yanina v yalniz sonralar atam-anam evlnndn sonra bel bir güman, bel bir frziyy var ki, hmn bu lkbr by Gncd Nigar Rfibylinin babasi lkbr by imi. Çünki o zaman n nüfuzlu adamlar onun yanina mslht glrlrmi. Demli babam, ana babamin yanina mslht glrmi. Babam Mirz brahim 15-ci ild vfat edib. Atam o vaxt 5-6 yainda olduundan xatirin çox dumanli glirdi. Atam deyrdi, yadima glir, ala gözlri var idi. Amma 5 yainda uain yadinda n qala bilrdi. Babam vfat edndn sonra ailni atamin dayisi Mmmdhüseyn Rzayev saxlayib. Ona gör d atam familiyasini Rzayev götürübdür. Qrib paradoksdur ki, atamdan vvl onun üç bacisi olub. Biri körp ikn vfat edib. Amma ikisi Kübra xanim v Sara xanim atamdan böyükdülr v dördüncü övladi olan olanda babam çox sevinib ki, nhayt onun familiyasini davam etdirn adam gldi. Amma sonra atami dayisi saxladii üçün Rzayev familiyasini götürüb. Mn d sl familiyami yox, Mmmdxanli familiyasini yox,

351

Rzayev familiyasini daiyiram. Atamin arzusu idi ki, mn sl familiyamizi -- Mmmdxanli familiyasini götürüm. Müyssr olmadi. Çünki üzv olduum bütün ittifaqlar, tkilatlarda bu familiyayla gedirm. N is, uzun msldir. Amma indi nvm olub. Atasi, anasi, yni olum Tural, onun xanimi Sevinc uain adini Rsul qoyublar. Mn arzu edrdim ki, onun familiyasi Mmmdxanli olsun. Bizim bu qdim familiyani, rfli familyani davam etdirn olsun. Atamin 34-cü ild yazdii bir eri var. "Sümüklr" adli er. O vaxtki dild -- 34-cü ild çixanda "Kmiklr" adi il çixib. ndi biz sümüklr deyirik. Bu erd misralar var ki, sümüklr bndlndi, sümüklr kmndlndi, sümüklr qoymadi irli, hara getdims azimdan vurdular ki, sn xan nvsisn, hara getdims babalarimla mni ittiham eldilr v orada bel bir misralar da var ki, "xan nvsi ola-ola, riz versn komsomola", yni bu tzyiqi atam ömrü boyu duyub, onun o ulu babasi kiçik bir feodal olduuna baxmayaraq onun zabitsi, adinin vahimsi bizim dövr qdr glib çatib. Bilmirm blk qrib gl bilr, htta qeyri-tvazökar gl bilr ki, mn bu qdr babalarimdan daniiram. Amma msl onlarin xsiyytind deyil, mn baa düürm ki, onlarin nöqsanlari da olub, naqis chtlri d olub. Bunlar hamisi öz yerind. Amma onlardan daniiramsa varislik nöqteyi-nzrindn yox. Bir yaziçi kimi maraim onunla laqdardir ki, mn onlarin simasinda Azrbaycan tarixinin müxtlif mrhllrind itirak etmi adamlari görürm. XIX srd Azrbaycanin Rusiyaya qatilmasi, XX srin vvllrind maarifçilik hrkati, 1918-ci ilin hadislri, 20-ci ilin hadislri -- mn onlarin taleyind bütün bunlarin izlrini görürm v ona gör d onlarin xsiyytin mnd bu qdr maraq var. Bayaq dedim ki, ata babam Gncy lkbr byl mslhtlmy gedirmi. ndi biz d qismt olsa Gncy getsk, orada ana trfdn nslimiz haqqinda, Rfibylilr nsli haqqinda daniaram. Gncd lkbr byin bir olu varmi -- mnim babam Xudadat by Rfibyli. Avropada -- Rusiyada thsil alan ilk azrbaycanli hkimlrdn biridir -- Xarkov Tibb institutunu qurtarib, 1903-cü ild Gncy qayidib. Crrah-xirurq kimi. V ömrünün sonuna qdr, yni 20-ci il qdr crrahliq faliyytini davam etdirib, heç bir partiya, heç bir firqy daxil deyilmi, amma

352

nüfuzlu bir adam kimi Azrbaycan cümhuriyyti yarananda onun shiyy naziri olub. Sonra Gnc qubernatoru olub, Gncnin qubernatoru olmaq is o zaman Azrbaycanin yarisini idar elmk demkdi. Çünki iki quberniya vardi: Baki quberniyasi v Gnc quberniyasi. 20-ci ild Sovet hakimiyyti qurulanda Gnc boleviklri gliblr bunun yanina ki, sn hakimiyyti thvil vermlisn. Bu da böyük mmmuniyytl hakimiyyti thvil verib. Yni möhürü v sairni ki, "mn yen d sevimli peml -- hkimlik peml mul olacaam" -- deyib. Amma tssüf ki, bu ona nsib olmayib. Onu tutublar. V bunu tutub aparan zaman böyük nüfuzu olduu üçün camaat xilas elmy çaliib. Amma Xudadat by deyib ki, nbada sgrlr hücum elysiz v mni xilas edsiniz. Çünki qan tökülr. Mnim heç bir günahim yoxdur, mni aparacaqlar, dindircklr, danidiracaqlar, sonra yqin buraxacaqlar. Onu Bakiya gtirirlr v Xzr adalarinin birind gülllyirlr... ...Bir df uzaq bir yerd mn Dd Qorqud haqqinda mruz elyirdim. Dastanin adi rusca trcümd "Kniqa moeqo Deda Qorquda"dir... bir nfr mn yanadi ki, "Dd Qorqud sizin babanizdir?" Mn cavab verdim ki, bli, babamdir. Mn Dd Qorqudu da öz ulu babam hesab elyirm, Füzulini d, Xtaini d, Zrdabini d, Nrimanovu da, Mirz Clili d, Üzeyir Hacibyovu da mnvi babalarim sayiram. V bacardiqca bu nvlik borcumu vermy çaliiram... Buzovna bainda. 28 avqust 1989-cu il Bu ba -- Aberonun imalinda, Xzrin lap sahilind -- Buzovnada yerln bu ba mnim üçün ndir? Hyatimin böyük bir hisssi v blk d n gözl bir hisssi. Çünki uaqliqla bali hisssi, qayisiz günlrl bali hisssi, atamla, anamla bali hisssi bu bada qalib. 50 ildir bu baa glirik. Mnim yadimdadir, bura ilk df gldiyimiz -- bain o trfind d bir ev vardi, sonra bu trfind bir uçuq ev vardi... bu evin özü birmrtbli, uçuq bir evdi. Atam yava-yava ikinci mrtbni tikmy baladi, otaqlari genilndirdi, sonra yuxarida taxta eyvani düzltdi... bu ba bizim ailnin taleyil balidir, hm d mnim üçün bir yay duyumu var burda, bdi bir yay duyumu... lbtt ayri vaxtlarda da glirdik bura, bzn payizda glirdik, yazda da glirdik. Amma yaadiimiz sas dövr yay idi, ona

353

gör d, deyirm d, mnim bu banan bali animlarim, xatirlrim, duyumlarim hmi bir yay hval-ruhiyysinddir, bir yay ovqatindadir. Qayisiz, gündüzlr smasi açiq, bol günli, isti, bzn qizmar isti... vvllr acaqanadlar yox idi, sonra acaqanadlar da ml gldi... geclri acaqanadli, ulduzlu, dnizin ssi gln bir ba v mn hrd böyüdüyüm üçün, nec deyrlr, hr uai olduum üçün, asfaltin üstünd böyüdüyüm üçün bu ba hm d mni tbitl balayan bir yer idi, torpaqnan balayan bir yer idi. Tbitin dyimsi, payizda aaclarin yarpaqlarinin tökülmsi, yazda yail don geyinmsi, üzümün, ncirin yetimsi, ayin axirinda, iyunun vvlind tutun dymsi, bir sözl, tbitin bu dövrü, bu dyimsi... bunu mn yani surtd bu bada görürdüm. May ayinda tutun dymsi bizim üçün böyük sevinc idi. yunda burda ilk df tut yeyrdik, sonra yava-yava üzümlr dyirdi, birinci piriraz bütün üzümlrdn vvl dyirdi, sonra kimii üzüm, ani, qara ani, a ani, sarigil... indi bu bada üzümlüklr d tlf olub gedib. Amma o vaxt bain yaxi üzümü vardi v mn mhrm bir adami itirn kimi bu bada iki aaci itirmim. Bax o trfd -- indi orda nvr Mmmdxanlinin baidir, orda böyük bir tut aaci var idi. Biz o tut aacinin hmi baina dirmaardiq, onu silklyrdik, aaida süfr tuturlardi, tut tökülürdü. Sonra o qurudu. Deyirlr ki, guya bir mrdimzar qonu glib, hng töküb dibin, bilmirm indi bu n drcd beldi, amma hr halda o böyük tut qurudu v ikinci tut da burdakiydi, siz d görmüdünüz onu, son illr biz bu tutun altinda yiiirdiq, onun kölgsind yiiirdiq... dirmairdiq o aaca, o da qurudu. Mn bel izah eldilr, bunun qurumainin sbbi odur ki, Aberonda tut aaclarinin kökü gedir drin, hardasa bir yerd duzlu suya çitir onun tsiriyl quruyur, hr halda indi sbbi n olsa da onun qurumai da... bizi myus eldi. Bu yay gldik gördük ki, artiq quruyub... Birinci illr bura biz glirdik, atamin ailsi, özü d onda bütün bu sah bizim idi -- bu trf d, o trf d... sonra dedilr ki, bu sah çox böyükdür, ona gör bu sahnin yarisini yaziçi vz Sadia -- "Kirpi" jurnalinin ilk redaktoru, yaziçi-jurnalist vz Sadia verdilr... Biz aillikl dostluq elyirdik, onun olu Azr, kürkni o biri Azr (olu Azr Sadixov skripka müllimidir, kürkni Azr Rzayev mhur bstkardir), qizlari vardi. vz minin -- Gülr, Gülar, Gülnar, Gülyaz... Glib-gediimiz vardi. Burda birlikd uaqliqda olanlarla voleybol oynayirdiq, futbol

354

oynayirdiq, axamlar kart oynayirdiq, bir sözl, bütün yay aylari o ail il baliydi. Sonra ... bu hissni d atam nvr Mmmdxanliya -- misi olu, xalasi olu nvr Mmmdxanliya verdi v o da burda bax o evini tikdi. Yayda o da glirdi. Yayda bir növ bura bir klub olurdu, atamin da dostlari çoxuydu, nvr müllimin d, vz Sadia da qonaqlar glirdi v o qonaqlar da hamisi burda toplairdi. Bu bada kimlr olmayib?... Yaziçilar, jurnalistlr, snt adamlari, alimlr, müxtlif adamlar, hl qohum-qardai demirm. Qohumqarda demk olar ki, hr nb, hr bazar glrlrdi bura... Bu söhbtlr, bu ünsiyyt... bu da mnim hyatimin gözl, munis xatirlridir. Blk haçansa mn, ya baqa bir adam bu bain sirf yaradiciliq baximindan tarixini yazacaq ki, 4 yaziçi, Rsul Rza, Nigar Rfibyli, nvr Mmmdxanli, o trfd vz Sadiq v nec deyrlr, tz balayan, hvskar mn... bir çox yazilarimiz mhz burda yaranib... Atamin bir çox erlri burda yaranib, ninki burda yaranib, buraynan balidir. Bax el acaqanadlar haqqinda... mnim yadimdadir, biz bu dniz sahilin gednd Buzovna il Mrdkan arasinda bataqliq kimi bir yer vardi... birinci acaqanadlar orda ml gldi. Orda onun kökünü ksmdilr. ...Acaqanadlar ordan yayilmaa baladilar Buzovnaya, Mrdkana, üvlana, htta indi Bakiya da glib çixiblar. O vaxt atamin bir satirik eri vardi. Özü d o er mhz "Kirpi" jurnalinda çap olunmudu, hmn bu acaqanadlar haqqinda... bu acaqanadlarla bali bir baqa eri da var atamin. O da burda yazilib. Onun tarixçsini mn danimaq istyirm. Amerikanlilarin ilk df aya dümsi haqqindadir bu er. Armstronq, Oldrin, bir d Kollinz ilk insanlardi ki, ayaqlari aya dydi... Onu deyim ki, bu tema atama çox maraqli görünürdü v Qaqarin uçanda, ilk insan kosmosa uçanda ona d er yazmidi v çox sevincl, frhl bu hadisni vsf elmidi. Amerikanlarin aya dümsi d onu çox maraqlandirirdi v bu bard d onun eri var. Amma orda bir qrib misralar var... ndi onlari aça bilrm, tssüf ki, indi bizim mtbuat da bunlari yazir ki, dünyada yalniz iki ölk -- Sovet ttifaqi v Çin Xalq Respublikasi ilk insanin aya dümk kadrlarini transl elmdi. Bütün dünya bunu göstrdi, çünki bu bütün dünyanin nailiyytiydi, tk Amerikanin nailiyyti deyil, nec ki, Qaqarinin uçuu da bütün dünyanin nailiyytidir, bu da... bütün dünya bunu maraqla izlyirdi

355

v yalniz bizim televiziya -- sovet televiziyasi qisa bir mlumat verdi, göstrmdi. Atamin eri d bu cür qurtarir ki, ... insan olu aya bel qdm basdi, hayif mimialar buna baxmaa qoymadi. Yni burda mimialarla assosiasiya var. Dorudan da Buzovnada mimaalar çox idi, amma bu mimialar beyinsiz senzorlar, beyinsiz redaktorlar, beyinsiz ideologiya içilriydi ki, bütün dünyanin mali olan bu hadisni sovet xalqindan gizltdilr, insanlari qoymadilar ki, tarixin mühüm bir shifsini, vacib bir shifsini yani surtd görk. ndi bu yadima dün eylrdir, bir çox baqa erlrini, baqa pyeslrini d bu bada yazibdir, o "Görü" pyesini d burda yazirdi, sonra bir "Qanun" pyesi var, onu da Buzovnada ilyirdi. Anamin tssüf ki, ilmy burda o qdr imkani yox idi, çünki mn onu dflrl demim ürk arisiynan yazmiam ki, onun vaxtinin çoxusu biz, aily qulluq elmy, ev, xörk biirmy, bizim qayimiza qalmaa, bir söznn ev ilrin gedirdi v ona gör yaradiciliqnan mul olmaa v o cümldn bada da yaradiciliqnan mul olmaa vaxti çox az qalirdi, hl baimiz qonaqli-qarali bir yer idi, o glnlrin d qayisina qalmaq lazim idi, onlari da qonaqprvrlikl qbul elmk lazim idi, filan, ona gör d mn heç yadima sala bilmirm ki, anam burda hansi eirlri yazib v yaradiciliqla mul olub... Mnim bir neç hekaym burda yazilib -- ilk hekaylrim burda yazilmaindan baqa burda da oxunub... Hmn o burda yiidiimiz mclislrd... atama, nvr müllim, anama... Bax bu iki bain arasinda -- orda qamiliq vardi, indi bir az qalib, amma o vaxt çox bel gur idi bu qamiliq... yadimdadir biz orda qarilari ksirdik, atam da ondan sbt toxuyurdu. Sonra o sbtin altina üzüm yarpaqlari qoyurlardi, üstün üzüm, ncir qohumlara, tanilara, qonulara pay göndrirlrdi... Atam çox yaxi sbt toxuya bilirdi. Bu vrdi ona uaqliindan qalmidi. Uaqliinda o, bel sbt toxuyurmu, bu sbtlri satirlarmi v ailsin kömk elyirmi... Orda ncir aaclari vardi... ndi onlar da qalmayib, vvl varncir dyrdi, yayin vvllrind, shr ehli ncirlri... yadimdadir n qdr... hvsiyirdik onlari yimaa... daha ndn daniaq, Ramiz. 30.08.1989 ...Bilirsiniz d bel bir söz var... air deyir ki, adam özü

356

haqqinda deynd ki, mn airm, yaziçiyam, bu bir az qeyritvazökar sslnir, bu eyni eydi ki, deysn mn yaxi adamam, yni demk ki, mn yaziçiyam v yaziçilia nec baladim -- mnim üçün burda bir qeyri-tvazökarliq var, amma hr halda bu pey mn nec gldim... o bard dania bilrm.. çox vaxt oxucularla görülrd bel sual verirlr v mn hl d bu sualin cavabini bilmirm. Sual is bundan ibartdir ki, "Siz dbi aild, yaziçilar ailsind dünyaya glmsydiniz yaziçi olardiniz, yoxsa yox?" Mn bu sualin cavabini bilmirm, dorusu. Blk d mn bir hkim ailsind dünyaya glsydim hkim olardim, fhl ailsind dünyaya glsydim fhl, kndçi ailsind kndçi, müllim ailsind müllim v blk d yaziçi olmaimin, yni dbiyyat sahsind çalimaimin sbbi odur ki, mhz yaziçi ailsind dünyaya glmim. Uaqliqdan dbi söhbtlr mühitind, kitablar mühitind, dbiyyatla bali msllr mühitind v dbi iclaslar, disputlar, mübahislr, zövqlrin münaqisi mühitind böyümüm. Blk bütün uaqliim bu raitd keçdiyin gör, atamin, anamin yaziçi olduunu görüb hvslndiyim gör yaziçi olmuam, ola bilsin. Blk d yox. Bu suala cavab yoxdur, çtindi demk... Amma bu i... bu pey maraq uaqliqdan olmasina baxmayaraq, haçan tsdiq olundu? Bu txminn 51-ci, 52-ci il idi, yox dqiq 52-ci il... uada dinclirdik... uaya getmyimiz... facivi hadislrl bali idi. O illri dalbadal bibim Tur vfat eldi -- cavan yainda v onun fraina, onun xifftin dözmyib bir ildn sonra nnm Mrym xanim rhmt getdi. Yadimdadir ki, bütün ili nnm aladi v qizinin yasini tutdu. Bundan sonra atami bu kdrli fikirlrdn ayirmaq üçün qrara gldik ki, uaya gedk, uada bir az bu eylri blkm unutsun. Ümumiyytl ua haqqinda mn sonra daniaram. ua mnim üçün hm n çox frhlndiyim, çox sevdiyim bir yer idi, hm d bel gtirib ki, hmi ora müyyn drcd kdrli xatirlrl d balanib... uada Üzeyir Hacibyov filmini çknd atamin, anamin vfati eldiyi il idi -- 81-ci il... uaya birinci gliimiz d dediyim kimi bu ail itkilrimizl bali idi. Nnmi çox istyirdim, onun xifftini çkirdim, hm d darixirdim. hr mühitind böyümü yeniyetm uada ndis darixirdi... ndi mn uanin gözlliyin valehm v n böyük xobxtliyim o olardi ki, uada çox yaaya bilm. Amma o zaman uada darixirdim, tbit d mni clb elmirdi, bu gözlliklri d

357

duya bilmirdim v Bakiya can atirdim. Atam da görürdü ki, mn d darixiram, bacim da, mndn 5 ya kiçik bacim Fidan da... biz özümüz bir yer tapa bilmirdik v atam yqin ki, bizim baimizi qatmaq üçün mslht gördü ki, heç olmasa burda gördüyünüz mnzrlr haqqinda, oynadiiniz uaqlar haqqinda, eitdiyiniz sözlr haqqinda bir ey yazin ki, bel yol qeydlri kimi bir eymi, xatir kimi bir eymi (halbuki uain n xatirsi olar bilr)... Tssüratinizi yazin v bir ay biz burdayiq, bainizi bunnan qatin. V mn (indi dey bilmrm n cür oldu, hansi impulslardan douldu) ua xatirlrini yox, Amerika hyatindan bir pyes yazdim. O pyes indiy qdr durur, çox sadlövh bir pyesdir, o dövrün Amerika hyatini bizim sovet tbliati nec göstrirdis txminn bu tbliatdan doulmu bir srdi. Bir istedadli bstkar olur, amma yaaya, dolana bilmir, ailsini saxlaya bilmir, sonra bu gedir, kütlvi snt yoluna düür v bundan sonra srlri reklam olunur... sntin xyant elyir, sntin xyant eldiyi üçün sevimli arvadi da onu atib gedir. Çox sadlövh, çox bsit v dayaz melodramaydi bu... O vaxt mnim 13-14 yaim vardi. Amma mn bu pyesi bir gün yazib qurtardim, özü d yazib qurtarana qdr demirdim ki, n yaziram, heç ksin alina glmzdi ki, mn bu mövzuda bir ey yaziram. uada istiraht evind, çmnlikd bir stol qoymuduq axamlar çay içrdik, söhbt elyrdik... mn dedim ki, bir ey qurtarmiam v baladim onu oxumaa. ndi d öz csartim tccüblnirm ki, demk 13-14 yainda uaq Amerika hyatindan pyes yazir v hr halda tninmi yaziçilara (atam-anam olsalar da) srini tqdim elmk csartini duyur... Amma bunu oxudum, çox diqqtl qulaq asdilar v oxuyub qurtarandan sonra gördüm ki, atamin ala gözlrind qrib bir iiq var. ndiy qdr üzünün ifadsi yadimdadir. Bu hm tssüf hissiydi, blk d bir frh hissiydi, hm bir sevinc idi, hm d bir tccüb idi. V bütün bu hisslrin nticsind onun bir klm sözü oldu ki, "heç n... sn d yaziçi oldun!.." Mn bax bu sözü dedi. Mn ömrüm boyu bu sözü yadimda saxladim v bu dqiq mnim taleyim hll olundu... Yni mn bu gündn sonra bildim ki, yaziçi olmuam, ya olmamiam, nec yaziçiyam -- yaxi, pis -- bunlar hamisi baqa söhbtlrdi, amma pe seçmyim, taleyimin hll olunmasi, müqddratimin hll olunmasi, bax bu dqiqlr ba verdi -- 13-14 yainda. Yni bu

358

gündn, bu dqiqdn sonra mn bildim ki, ancaq dbiyyatla mul olacaam... O pyes, rus demikn, çox "naivniy", çox sadlövh bir ey olsa da, görünür atam onda bir ey tutmudu ki, bu qti hökmü verdi. Onu deyim ki, onun mktublarinda da, sonraki söhbtlrind d (mn bu bard hmi açiq yaziram, deyirm) hmi çox tlbkar olub mnim yazilarima v heç bir vaxt hiss elmmim ki, o, mslçün n is trifli bir söz desin yazilarimla bali, ya bir iirtm olsun, çünki bzn olur görürsn mnim özüm d bu xasdir, bzn görürsn bizim övladlarimizin gördüyü ilr bizim gözümüzd daha böyük görünür, v bu bard biz fxrl daniiriq, amma mn atama bir d ona gör minntdaram ki, heç bir vaxt mnd o illüziya yaratmayib, hansi srimi is triflmkl qoltuuma qarpiz vermyib... bel eylr olmayib v bir df (indi daha açiq daniiram bu eylri, buna gör mni bailayarsiniz)... ancaq bir df son illrind mnim bir yazim vardi... onu anam oxumudu... sonra anam mn dedi ki, (anamin xouna glmidi) Rsula da bu bard dedim ki, Anarin bel bir yazisi var v çox yaxi yazidir (anam bel dedi) v Rsul dedi ki, "Anar n yazir, yaxi yazir". Bax bu mnim özüm demdiyi, amma anam vasitsil mn verdiyi qiymt mnim üçün çox zizdir, çünki özüm o, heç bir vaxt bel sözlr demirdi. N is.. Demk uada bu hadis baladi. Atamin mktubu var. "Sizsiz"d vermim onu... mn "Sizsiz"i teztez tkrar elyirm, çünki bu bir növ tk onlara hsr olunmu sr deyil, hm d mnim uaqliq, gnclik v htta yali vaxtimin bir növ salnamsidir, bu filmd danidiim bir çox msllr d artiq orda qeyd olunub, yni orda artiq bunlarin kslri var. Ona gör tez-tez bu srdn sitat gtirirm. Demk mn yazdii mktub... hansi ali mktb daxil olmaim barddir. Bzi oxucu bel hesab elyr ki, burda hll olunur ki, yaziçi olum, yoxsa yox... Amma bu mktubu diqqtl oxusaniz, diqqtl baxsaz görrsiz ki, atamda bu msl übh dourmur, yni mnim dbiyyat yoluyla gedcyim, yazi yazacaima onun übhsi yoxdu. Amma onun fikri belydi ki, mn baqa bir pey yiylnsm, xüsusil texniki pelr yiylnsm, bunun yaziçi kimi d iim xeyri ola bilr ki, mn yeni bir hyat sahsini öyrnrm, yeni hyat sahsini mnimsyrm. Yni bizim aildn uzaq olan (bizim ail dbiyyat-dbiyyatçilar ailsidir), knar bir sahnin adamlari il tmasin mn glck hyat tcrübm üçün d, yaziçi tcrübm üçün d xeyirli olar. Bu nöqteyi-nzrdn o

359

mn mslht görürdü ki, geologiyami, fizikayami, baqa texniki sahymi gedim v yqin ki, o haqli idi. ndi baa düürm ki, lbtt mn baqa bir peni mnimssydim, bu chtdn hyat tcrübm artiq olardi. Mn orta mktbd riyaziyyatdan yaxi oxuyurdum (n çox sevdiyim drs d riyaziyyat v corafiya idi). Amma buna baxmayaraq mni ali mktbd riyaziyyat, fizika, bir sözl dqiq elmlr v dqiq pelr, mühndislik pesi -- filan... clb elmirdi. V ntic etibariyla bel oldu ki, mn universitetin, bizim Azrbaycan universitetinin filologiya fakültsin, yni yen d dbiyyatla bali bir sahy getmli oldum. 30 avqust, 1989 ...Professionalizm, pekarliq çox mürkkb msldir. Ona gör bunun nzri aspektlri d var, tcrübsi d var, bu bard saatlarla danimaq olar. Amma mn bir analogiyaynan, bir metaforaynan bu bard demk istyirm... mslçün ahmat oyunu... Biz hamimiz, az-çox ahmat oynayiriq. Mn d oynayiram ahmat. Çox adam ahmat oynayir, ancaq sn yalniz usta sviyysind (master, sonra qrossmeyster d var), bli sn ahmatda usta sviyysin, ya da htta birinci razryad sviyysin çatanda baa düürsn ki, sn ahmati hl çox zif oynayirsan... Yen o vaxt ki, pekarlii mnimsyirsn, ancaq onda bu penin bütün mürkkbliyi, bütün znginliyi snin üçün açilir v baa düürsn ki, sn bu sahnin hl agirdisn. Mn bunu çox müahid elmim yaziçilarda. O yaziçi ki, talanti da azdi, zifdir, mütailsi d zngin deyil, kasibdir, o özünü çox böyük yaziçi sayir. V mütali artdiqca, pekarliq artdiqca, bu sntin drinliyin getdikc baa düürsn ki, bu sntin qrossmeysteri Tolstoydu, Dostoyevskidir, Balzakdi, Clil Mmmdquluzaddi, Füzulidi, ekspirdi, Pukindi v... onlarla snin aranda böyük bir distansiya var. Bunu qavramaq üçün burda tk csart yox, el aci eylr var ki, onlari qavramaq üçün dorudan da csart lazimdir, kiilik lazimdi ki, özün haqqinda da bu hqiqti drk ed v dey bilsn. Amma... csartdn çox, hm d bu pekarliin mzini anlamaq vacibdir. Baa düürsn ki, bu pe ndir... Ndn ibartdir bu pe... Mn is bel dey bilrm ki, msln ilk hekaylrimdn biri ilk çap eltdirdiyim hekaylrimdn

360

biri "Keçn ilin son gecsi"dir ki, mn indi d onu bütün kitablarima saliram. Ona gör yox ki, o bel gözl hekaydir. Amma el hesab edirm ki, sonraki hekaylrim -- çox sonra yazdiim hekaylr -- ondan üstün deyillr. Yni bu hekayni yazanda mnim müyyn sviyym var (bu ortadir, aaidir, yükskdir -- o baqa söhbtdir)... Mni dbiyyatda n maraqlandirirdi? Yazilarimi sthi oxuyanda yqin ki, bir eksperimentçi, axtarida olan yaziçi tsiri bailamiram. Amma mnim bütün yazilarim eksperimentdir. O chtdn eksperimentdir ki, mn dbiyyatin müxtlif formalarinda v janrlarinda yazaraq müxtlif formalarini v janrlarini mnimsmk istmim. Psixoloji hekaylr, lirik hekaylr, sonra satirik sikl-- "Molla Nsrddin", sonra fantastik sr -- "laq", sonra yaridedektiv -- mhkm oçerki -- "Gec yarisinda hadis", sonra dramaturgiya, sonra kino, esseistika, publisistika... Mn bütün bu janrlarin (ümumiyytl tk dbiyyatin yox, çünki daha geni götürsk, bu hm d teatra, kinoya, televiziya, radioya, publisistikaya aiddir) -- sntin müxtlif formalarinin imkanlarini özümçün açmaq istmim. Pekarliq yolunda bu mnimçün çox vacib bir vzifdir... bunu mn bilrkdn qarima qoyuram. Bir d hr mövzu, hr mtlb öz janrini, formasini tlb edir. Tutalim "Dd Qorqud" filminin ssenarisini yazmiamsa mn bu uaqliqdan valeh olduum xalq dastanini ilk növbd kinoda görürdüm. Roman kimi yox, htta pyes kimi yox, mhz kino kimi -- mnim gözümd dastan kino sri kimi canlanirdi, ordaki o genilik, o shralarda çapan atlar, o shralarda qurulan alaçiqlar, ümumiyytl bu çöl hyati, natura hyati, yni kinonu götürsk, orda pavilyon, interyer hyati yoxdu, orda hr ey açiq sma altindadir. Bax bu açiq sma altinda... açiq sma duyumunu d n çox v n dqiq mn el glir ki, kino ver bilrdi. Ona gör mn "Dd Qorqud" temasini balayanda, birinci kinodan baladim... Amma... kinonun ssenarisini yaza-yaza mnd bir hvs oyandi ki, bu "Dd Qorqud" haqqinda düündüklrimi yariesseist, yaripublisist, yarielmi, yaritnqidi -- yni yari deynd bütün bunlarin qariiindan olan bir formada da mnimsyim v ona gör d "Dd Qorqud dünyasi" adinda essem yarandi. Mirz Clilin yaradiciliina varmaq, onun hyatini (hyati da yaradicilii qdr maraqlidir), yaradiciliini anlamaq... Yni buna elmi, elmi deynd mn sirf elmi i yazmiram, el tdqiqat ii ki, gedib onun srlrini, srlri haqqinda yazilanlari, özünün yazdii xatirlri -- bunlarin

361

hamisini, thlil elmk, anlamaq, qavramaq, drk etmkdn ibart olsun -- bu janrda "Anlamaq drdi" essesi yarandi. Amma eyni zamanda mn bu temani bir shn sri kimi, Clil Mmmdquluzadnin hyatini v yaradiciliini (hyatiynan yaradicilii mnimçün balidir) shn v kino vasitlriynn açmaq istdim. Birinci televiziya filmi yarandi -- Ramizin rejissurasiynan -- "Dindirir sr bizi" tamaasi, sonra "Sizi deyib glmim" teatr tamaasi zizbyov teatrinda qoyuldu, sonra ki teatrinda v nhayt film, onu mn özüm çkdim ("Qm pncrsi") ikiseriyali film. Bununla da mnimçün Clil Mmmdquluzad temasi bitmir, çünki bu temani açmaq üçün (Clil Mmmdquluzad temasini deynd mn geni götürürm, tk bir yaziçinin hyati yox -- ümumiyytl epoxa)... onunçün mn bu temani, bu mövzunu, bu mövzuda son sözümü demk üçün nsr klind -- romanmi olacaq, "mhur adamlarin hyati" seriyasindanmi bir yazimi, bilmrm... n cür deyim siz... bir essevari bioqrafiyami olacaq, romanladirilmi bioqrafiyami -- hr halda bu janrda da, bu formada d Clil Mmmdquluzad temasinda bir ey yaratmaq istyirm, yazmaq istyirm. Dediyim olur ki, eyni mövzulari müxtlif janrlarda, sntin müxtlif növlrind mnimsmk, özünçün anlamaq, drk etmk -- bu da bir növ mnim xsi eksperimentçiliyimdir v bu da mnimçün pekarlia yiylnmk formasidir... ...Burda bir neç msl var, Ramiz... Konkret olaraq kino... mnim kinoda faliyytim. Mn indi ssenari kurslarin da oxumuam, ssenari yazmiam, baqa rejissorlar çkiblr v onlarin içind yaxi filmlr d var, msln, Arif Babayevin çkdiyi "Gün keçdi" filmi -- indi d, htta indi blkm o vaxt çkildiyi vaxtindan daha maraqla baxilir, bir ovqat var orda, bir hval-ruhiy var -- filan... Amma onlar mnim... htta Arif kimi bir rejissorun bu gözl filmini, blk mnim yazdiimdan da gözl çkdiyi filmi, hr halda tam mnada öz filmim saymiram. gr kinoda ilyckdims, o vaxt filmi öz filmim saya bilrm ki, bunu mn tk ssenarist kimi yox, rejissor kimi d yaradim. Kinoda sas rejissordur. Bilirsn, ssenari n cür olursa, olsun, filmin sas müllifi rejissordur. V mn peiman deyilm ki, "Dantenin yubileyi"ni biz Gülbnizl bir yerd çkmiik -- bu, rikli malimizdir. Amma iki film ki, mn çkmim -- "Qm pncrsi" v TÜzeyir Hacibyov. Uzun ömrün akkordlari" -- tam

362

mnim öz filmlrimdir. Peiman deyilm ki, bunlari etmim. Xeyli vaxt srf etmim. übhsiz, Azrbaycan kinosunda mndn pekar, mndn istedadli, mndn yaxi tutalim lap 5, 10, 15 rejissor var. 15 bir az çoxdur, 10 da çoxdur, amma 5 nfr mndn pekari var. Amma o filmlri mndn baqa heç birisi çk bilmzdi. Ny gör? Clil Mmmdquluzad temasinda bundan da gözl film çkil bilrdi. Üzeyir temasinda bundan da gözl film çkil bilr. Amma o cür ki, düünmüdüm o filmlri, (yni bu filmlr essedirlr) yalniz mn çk bilrdim. Xüsusil TÜzeyir" filmind hm sndli materiala mnim münasibtimi, hm televiziya janrinin xüsusiyytlrini ehtiva etmk -- o cür yalniz mn çk bilrdim. Orada vaxtla manipulyasiya var. Vaxtla oynamaq -- geriy qayitmaq, vaxti saxlamaq, komentariya etmk filan -- bütün bunlar mnimdir -- mnim anladiim televiziya janri var. Mn o ssenarini ancaq özüm üçün yazmidim. Çünki o ssenarini götürüb baqa rejissor çksydi, tamam baqa film alina bilrdi. Yen tkrar elyirm -- blk daha yaxi, blk daha pis, amma mn istyn film olmazdi. "Qm pncrsi" filmi d eyni cür. Tutaq ki, balayaq lap aktyorlardan. Dostumuz Vaqif Hsnovu Xudayar by çkmk istdiyimd hami tccüblnmidi. Xudayar by tamam baqa cür tsvvür olunurdu. Amma mn onu o cür görürdüm v indi d Xudayar byi o cür görürm. Mn demirm ki, Vaqif o rolu ideal oynayib. Halbuki mnim üçün çox mqbuldur, amma mnim tsvvürümd "Danaba kndini" oxuyanda mnim gördüyüm Xudayar by mhz o cür obrazdir. Kök, yekburun, aziyri, zhmli filan bir obraz yox, mhz bu cür, içind, daxilind qurumu (o cür ki, yaradir Vaqif o obrazi, mnim d xahiim o idi ki, o cür yaratsin)... içindn çürümü bir adam obrazi... Hmçinin Mmmdhsn mi d mnim üçün Hsn Mmmdov idi v s. v s. Mrahim d uçitel Hsnovdur ki var. Yni onu deyirm ki, msln, baqa rejissor baqa aktyorlarla ily bilr, baqa cür qura bilrdi. lbtt mnim üçün n çtin janr nsrdir. Kinonun bax bu qdr qalmaqali var, tkilati çtinliklri, maliyy çtinliklri, n bilim, main vaxtinda glmdi, plyonka vaxtinda glmdi, bunu mndn yaxi bilirsn, amma hr halda evd sakit oturub bax, bu yazi masasinin arxasinda, bu çirain iiinda nsr yazmaq mnim üçün kino çkmkdn min df daha çtin bir sntdir. El bir sntdir ki, orda bir snsn, bir Allah, bir d bütün varliin. Tkbtk qalirsan

363

kaiznan... Bu n çtin mübariz, n çtin yoldur. V bununla mul olmaq üçün grk bütün dünyadan tcrid olasan. Mn xsn o adamlara qibt edirm ki, bu gün bir saat vaxti var, oturub romaninin bir fslini yazir, sonra gedib baqa ilrl mul olur, sonra axam glib romaninin ikinci fslini yazir. Mn bunu bacarmiram. ri nsr sri yazmaq üçün grk bir aymi, iki aymi, üç aymi tamam dünyadan ayrilam. V ona gör d mnim irihcmli nsr srlrim o qdr d çox deyil. Nisbtn azdir... Sonda yen d deyirm. Mn tkrari sevmirm. Msln, tutalim hekaym var, bilirsiniz, "Mn sn, o v telefon". O hekay çixanda (Moskvada "Nedelya"da çixdi) drhal mn baladilar mktublar yazmaa. "Mosfilm" tklif eldi, sonra "Mosfilmd" çox zif bir film d çkdilr. Mrkzi Moskva Televiziyasinda ekranladirdilar, bir çox Avropa dillrind çixdi, filan... Yni öhrt gtirdi, yayildi, populyar oldu. Amma mn istmzdim ki, bunu bacara bilsm d, be dn d "Telefon" yazim. Yaxud "Altinci mrtb" romani da çox populyar oldu. Bunu davam etdirib iki dn d, üç dn d bu spkid roman yazmaq istmzdim. Mn hmi hr srimdn sonra (gr uurlu olursa bel) baqa bir ey axtarmaq, baqa bir sahni mnimsmk, baqa bir eyi kf elmk fikriynn ilmim. *** ...O söhbtimiz qayidaraq dey bilrm ki, bzn mni (sn düz deyirsn) el mni istynlr d vaxt israfçiliinda ittiham elyirlr. Deyirlr ki, mn vaxtimi israf elyirm, müxtlif ilrl mul oluram... Onu dey bilrm ki, son iki il qdr heç bir ey -- eldiyim ilrin heç birin -- heyfsilnmirm, mn onu vaxt israfçilii hesab elmirm. Htta radioda ildiyim dövrd "Axam görülri" verilii vardi, sonra "Qobustan" jurnalina ömrümün 19 ilini hsr eldim, teatrda, kinoda ildim, heç birini vaxt israfçilii saymiram. Halbuki msln, tlbkarliqla yanaanda, lbtt, bel düünmk olar ki, bunun vzind oturub, bir roman da, iki roman da artiq yazmaq olardi. Yegan mn nyi tbitim zidd hesab elyirm, o da mnim son iki ildki hyatim ki, bayaq Zeynal onu dedi... Mn Yaziçilar ttifaqinin rhbri olmaq üçün dünyaya glmmim, deputat olmaq üçün dünyaya glmmim v çox tssüf edirm ki, hadislr, hyatin axari, taleyim bel gtirdi ki, mni maraqlandirmayan ilrl mul olmali oldum v bu iki ilimi mn hyatimin itirilmi illri hesab edirm. ndi, düzdür, blkm mn

364

çalidim, kims nds kömk eldim, onu biln bilr.. n is hansi msllris hll eldim (reklama üçün demirm)... bu iki ild Yaziçilar ttifaqinda xeyli i görülüb -- hm adamlarin mitinin düzlmsi üçün, hm onlarin il tmin olunmasi üçün, hm ümumiyytl dbiyyat üçün xeyli ilr görülüb v mn buna gör xcalt çkmirm... Amma bu mnim hyatimdan qoparilmi, ömrümdn qoparilmi illrdi... Mn bu idn zövq almiram. Mn bu ii... nec deyirlr, hyatimin ninki mnasi, heç bel... hmiyytli shifsi d hesab etmirm! Xüsusil indiki dövrd ki, siyast bel bu ilr qariir... mn siyast adami deyilm, mn bunu boynuma aliram, mn... yuxarinin vaxtiyla dediyimiz kimi, aparatin diktsiynn hrkt elmyi sevmirm v elmmim, demk olar ki, elmmim, çünki tamam özünü tmiz çixarmaq düz deyil... hamimiz insaniq, hardasa güzt getmli d olmuuq, amma hr halda mnim vicdanim tmizdir ki, mn diktynn, yuxarinin diktsiynn -- aparatin diktsiynn yazmamiam da, yaamamiam da, yaratmamiam da. V indi d mn mitinqlrin diktsiyl yaamaq istmirm... yni mnim üçün bu eyni cür diktatdir -- yuxaridan olan diktat ya aaidan olan diktat. Mn ny gör deyirm, çünki mn çoxlu mktublar glir, znglr, iradlar olur, "filan sözü niy demdiz?" Daniirsan, "niy danidin?", danimirsan -- "niy susdun?", yazirsan -- "niy bel yazmadin -- bel yazmaq lazimdir", yazmirsan -- "niy yazmadin?" -- hr adam el bilir ki, mndn yaxi bilir n elycyimi v n elmli olduumu... Tutalim desm ki, bu gün ayin skkizidir, deycklr: bs niy dünn demdin ki, ayin yeddisidir?... Mn el diktati qbul elmirm. Mn hr bir mslht qulaq asmaa haziram, hr bir ailli sözü eitmy haziram, amma mn dikt elynd ki, bax, sn bu cür hrkt elmlisn, burda bunu demlisn, orda bunu demmlisn, burda bel ey elmisn -- o mni sixir, mni bezdirir v mn bu eydn uzaq olmaq istyirm... Tssüf ki, mn indi bir çixisizliq hiss elyirm ki, bu vziyytdn, mnimçün xsn çtin olan vziyytdn nec çixacam?... Çünki mn vtndaam, xalqimin mnafeyini qorumaa haziram, n lazimsa elmy haziram, amma öz üsullarimnan, yni mn xas olan, mnim bacardiim vasitlrnn, mnin bacarmadiim v bacarmaq istmdiyim vasitlrnn yox! Bu blk d mnim son illr n böyük hyat dramamdir ki, sninl bu bard söhbt elmiik. Mni, çox

365

pjmürd elyn, prian elyn bax bu problemlrdir!... ...Mn yaxiliq elyn çox adamin adini çkmk istrdim... yaxiliq elmk nyi hesab elyirm -- mn el hesab elmirm ki, tutaq biri mn konkret yaxiliq elyibs o mhz mn yaxiliq elyn adamdi -- Yox! Ona qalsa mn bel hesab elyirm ki, mn n böyük yaxilii elyn Clil Mmmdquluzaddir! Onunla görü bilmzdik, filan, amma mnimçün n böyük yaxilii Clil Mmmdquluzad elyib, çünki mnim rastladiim problemlr, demk olar ki, onun vaxtindaki problemlrl eynidir, v o bu problemlr el müdrik cavablar tapib ki, mn o cavablardan bu gün d faydalaniram... mn o tsllidir, mn kömkdir, mn o arxadir. Bax bu milli msllri, avamliq, chaltl iiq arasinda toqqumani, yaziçi vicdanini, daxili vicdanini o drindn drin drk v ifad etmidi, deyirdi sözünü o adamlara denn ki, sni eitmsinlr! Bu söz mnimçün bir deviz ola bilr -- hyat devizi ola bilr v blk d hyat devizidir. Ona gör d mn, tbii, ailmi demk istmirm ki, birinci minntdarliim anama v atamadir. Amma mn, mslçün Qara Qarayev minntdaram ki, mnim bütün gncliyim onun musiqisinin sevdasiynan keçib. Üzeyir Hacibyova minntdaram ki, onun musiqisi mn hmi tslli verib... Sabir -- böyük air Sabir, Nazim Hikmt, müxtlif adamlara, sntçilr minntdaram, msln, Torul Nrimanbyova minntdaram. O, ömründ mn heç bir yaxiliq elmyib, (lbtt portretlrimi çkdiyini, srim illüstrasiya çkdiyini unutmuram), blk mn ona daha çox yaxiliq elmim. Amma onun yaradicilii, onun varlii, o cür adamin olmasi, bel bir insanin mnim müasirim v dostum olmai mnim üçün n böyük yaxiliqdir. Mn yaxilii bu cür baa düürm. Pisliy qalanda, mnim heç yadimda deyil vallah ki, kim mn n pislik elyib,... özü bilr... Bir qrib paradoks da var... ya yazan adamçün, ümumiyytl sntl mul olan adamçün, hr halda mnimçün beldir, hm yüksk snt srlri impuls olur, hm zif srlr... Bax zif srlri oxuyanda da impuls ola bilr... hmi yox, lbtt... amma el ey olur ki, bax, msln, mn bir zif eirmi oxuyanda, bir zif hekaymi oxuyanda, zif bir pyes görnd mnd n is bir qiciqlanma ml glir, el bil snt üçün qisqaniram... qisqaniram ki, axi bu mövzuda, yaxud bu bard daha yaxi yazmaq olar, sl snt sözünü demk olar. Amma bu adam el bil thqir elyir snti,

366

mnd snti qorumaq meyli ml glir ki, öz bacariim, öz imkanim daxilind snti bel bayailiqdan qorumaq istyirm... V mn siz bel bir fakt dey bilrm, bir nfr... adini çkmycym, bizim dramaturq -- airlrdn biri mni pyesin dvt elmidi. Getdim onun pyesin baxdim. Bütün pyes eirl gedirdi v taqqatarak eirlr, mnasiz söz yiini adamin qulaini dynk kimi döyürdü. V inanin ki, literaturina deyiln ey deyil, ibarbazliq deyil, dorudan olan faktdir. O gec mn ordan glnd el bil çkicl beynimi döyürlrdi... Gldim v yuxuma Nazim Hikmtin eiri girdi. Yuxuma eir girdi!.. Yuxumda el bil... kims baladi oxumaa... O Nazimin mhur eiri var. "Bu gün bazar, mni hyt çixardilar, ilk df göy üzünün bu qdr uzaq, bu qdr mavi olduundan aaraq durdum, qimildanmadan. Bu an n hürriyyt, n qarim. Gün... Mn... Bxtiyarim..." Yni bu misralar o türmd olan adamin birdn havaya çixarilmasi, hyt çixarilmasi, smani görmsi v bu sarsintinin gücündn hürriyyt, yni azadliq ki, onun urundaki mübarizy gör düüb ora... qarisi, yni arvadinin hsrtini çkir, mhbsin içind daim azadliq haqqinda düünür, qarisi haqqinda düünür, amma bu hyt çixanda, bu mhbsin o rutubtindn havaya çixanda, smani görnd -- bu zaman o, hr eyi unudur, bax balaca eird... yaxud Nazimin baqa misralari var, nm d var -- o deyir ki, "qarli qayin ormaninda yürüyorum gec yari.. fkarliyam, fkarliyam, ver lini harda lin?..." dali yadimda deyil, sonra axirda bel glir ki, "ulduzlarmi, mmlktmi, gncliyimmi daha uzaq?.." bax... bütün bu qarli qayin ormaninin, rus mesinin tsviri, qi vaxti, bu adamin tkliyi, o meynn getmsi, ulduzlari görmsi v eyni zamanla düünmsi ki, bu dqiq ulduzlar da onunçün mmlkti qdr (yni yasaq olunmu vtni qdr -- Türkiy qdr uzaqdir v gncliyi qdr (o, gncliyindn d ayrilmi) uzaqdir v bu 3 misra, 5 misra, bu eir... bax o taqqatarak pyesdn sonra, mnimçün susuzluqdan sonra bir udum tmiz su idi. Pis sntl rastlaanda yaxi sntin qdrini v siqltini, onun hmiyytini, böyüklüyünü, müqddsliyini daha yaxi duyursan v çaliirsan ki, öz bacariin daxilind bu yaxi snt xidmt elysn!

367

kid. 4 sentyabr 1989 ...kid gnc aktyorlarin oynadiqlari bu tamaaya baxiram, çox qabaqlar yazdiim hekaynin sasindadir bu tamaa -- "Yaxi padahin naili" hekaysi v cürbcür fikirlr glir baima. vvlan, kiyl bali fikirlr, ki teatriynan bali fikirlr. ki teatri il mnim çox xo xatirlrim balidir. Vaxtil bizim çox istedadli v geni fantaziyali rejissorumuz Vaqif Abbasov burda mnim "Adamin adami" pyesimi qoymudu. Bu el bir dövr idi ki, satira, xüsusil kskin satira çtin shnlr yol tapirdi v Vaqifin csarti, kililrin rbti bu tamaani yaratdi. Sonra Vaqif tamaani Bakiya da gtirdi. Sonra burda "hrin yay günlri" d qoyulub tamaaya. V indi tamamil gözlnilmz halda gnc kollektiv rejissor Frman bada olmaqla, ba rolun ifaçisi Vahabla bir yerd bu tamaani oynayirlar. Mn bu tamaaya baxdiqca, hm bu teatr xatirlrini düünürdüm, hm d hmn bu tamaanin mövzusu haqqinda ki, bu mövzu hekaydn glir v bu mövzu totalitarizm haqqindadir. Ona gör yox ki, bu tamaaya burda -- kid, kinin bu qdim karvansarasinda baxiram, yalniz ona gör yox. Bir d kinin bütün tarixi keçir gözümün qabaindin, hmn o "glrsngörrsn" qalasi da, hmn o "xan sarayi" da. ki xan sarayinin döyü shnlrini ks etdirn bu divar rsmlrin baxanda adam ikili hiss keçirir: bir yandan ksilmi balar, axidilan qanlar, yarali insanlar, tlf olmu döyüçülr, o biri trfdn d bütün bunlari ks etdirn sntin ecazi, sntin sehri. V müstbidliyin, despotizmin, totalitarizmin mahiyyti haqqinda düünürsn burda. Hakimi mütlqlr, hökmdarlar uzun ba da geyin bilrlr, inel d, frenc d, müxtlif srlrd d, müxtlif cmiyytlrd d yaaya bilrlr, amma onlarin mahiyyti dyimir. Bu mahiyyts insana, insanlia qnim mahiyytdir... ...O el bilir ki, insanlari xobxt elyir, amma insanlari daraq dilri kimi eynildirmk onlari el birinci növbd bdbxt elmkdir. nsanin frdini, hr bir frdi bir-birindn ayirmamaq, bütün frdlri eyni boyda-eyni biçimd görmk, eyni hisslrl yaayan, eyni fikirlrl yaayan, eyni cür duyan, danian, davranan adamlar kimi görmk, bu bütün totalitar rejimlr xas olan bir chtdir v bu srd heç bir konkret prototip olmadan -- hrsindn

368

bir xal, bir iar var... Dflrl demim, bir d tkrar edim! Bizim nslin yeniyetmlik çai 56-ci ild qurtardi, -- XX qurultay, Macaristan hadislri, gncliyimiz 68-ci ilin avqustunda Sovet tanklari v 5 ölknin qounlari Çexoslovakiya, Praqaya girib "Praqa baharinin" oyatdii hrkati yatirdii zaman qurtardi. V bu çtin ild 1989-cu ild mn v mnim nslimdn çox adamlarin sevinclri varsa, bu sevinclr onunla balidir ki, biz hmin hadislrin tkzibini, yenidn qiymtlndirilmsini gördük. V onu deyim ki, bu hadislr müyyn drcd Azrbaycanla da balidir. Çünki bu model ki, fqanistanda, ondan qabaq Çexoslovakiyada, ondan qabaq Macaristanda hyata keçirildi, yni bu model ondan ibartdir ki, hmin ölklrin xaricind bir hökumt tkil olunur, bu hökumt baqa ölknin qounlarini ölky dvt edir... Qounlar daxil olur v bu hökumt i baina glir. Bu model ilk df Zaqafqaziya respublikalarinda, ilk df d Azrbaycanda ttbiq edilib... Müharib vaxti Krim tatarlari sürgün olunduu kimi Stalin -- Beriya -- Mikoyan dstsinin azrbaycanlilari da sürgün elmk fikri vardi. V bu fikrin hyata keçmmsi bizim bu gün sizinl öz vtnimizd, öz dilimizd danimaimiz demkdir. Bu fikir hyata keçsydi -- harda olacaydiq, ümumiyytl olacaymiydiq -- mlum deyil... Diktatorlara bzn brat qazandirirlar ki, onlarin vaxtinda n is tikilib, n is qurulub, n is maddi abidlr yaranib. Amma heç ks onu hesablamir ki, bu maddi yaranmilarnan brabr, n qdr mnvi itkilr olub, n qdr insanlar mütiy çevrilib, n qdr insanlar köl psixologiyasina aliiblar, n qdr insanlarin mnviyyati, mnliyi tapdanib. V bu el bir hissdir ki, yni bu mnviyyatin, lyaqtin tapdanmasi el bir hissdir ki, bu genetik keçir, yni mnviyyati tapdalanan nsild d hl bu qorxu yaayir, hl bu vahim yaayir, bu totalitarizmin aci tzyiqi nsildn-nsl keçrk insanlari mütildirir, insanlarin qol-qanadini qirir, insanlarin üurunu, fantaziyasini prçim elyir, sixir, zir. "Yaxi padahin naili"nda da mhz vaxtil bel bir totalitarizmin nümunsini göstrmk istyirdik. Bu "yaxi padah", bu sözd lbtt, bir ironiya var, bu "yaxi padah" axmaq da deyil, blk zazil d görünmür, blk htta simpatiya da doura bilir v nhayt, onun bir chti d var ki, tnhadir, çünki diktatorlar özlri heç bir vaxt xobxt olmurlar, insanlardan qorxurlar, insanlardan übhlnirlr, insanlara inanmirlar v ona gör d bdbxtliyi

369

bdbxt eldiklrindn d artiq drcd duyurlar. Bax mnim Tyaxi padahimU da beldir. Heç bir konkret prototip olmadan (bzn mndn soruurlar burda bzi chtlriynn ki, -- arvadini itirib, tk qalmi diktator blk Stalini xatirladir, blk hansi chtlriyls, n bilim, Hitleri, Frankonku, Mussolinini, Pinoçeti -- dünyada olmu n qdr diktatorlar var -- Çan-Kay-ini), kimi deyirsiz xatirlada bilr, hrsindn blkm bir xal, bir iar var. Htta deyim ki, onu biz diktator adlandirmiriq, amma o da totalitarizmin bir mhsulu idi -- rhmtlik Brejnev, -- bu hekayni yazanda, lbtt, mn Brejnevi nzrd tutmamidim, amma Brejnevin öz hrkti gtirib bir növ onu hekaynin qhrmanina bnztdi. Yni Brejnev d bdii srlr yazmaa baladi -- bdiipublisist srlr -- "Kiçik torpaq", "Xam torpaq" v "Dirçli". Mnd d yaxi padah birdn air olmaq eqin düür. Mn, dorusu, heç bir konkret adami nzrd tutmurdum, amma i el gtirdi ki, hekaynin taleyi bir az da qlizldi, bir az da çtinldi ki, ona da bilavasit "allyuziyalar" deyirlr, allyuziyalar oyada bilrdi ki, bu mhz Brejnevi nzrd tutub. Halbuki, mn tkrar edirm; onu mn nzrd tutmamidim. Hekaynin taleyi bel oldu ki, bzn senzura n adi söz, n xirda bir eyhama "bunun dalinda n mna var?" -- dey übh il yanadii halda, bunu Azrbaycan senzurasi srbstlikl buraxdi. Düzü, çixandan sonra mn bildim eitdim ki, bundan "danoslar" vern olubdur (cürbcür idarlr, dbiyyata bilavasit dxli olmayan idarlr). Bunun haqqinda söz-söhbt d olub, qeybt d olub, amma hr halda bu çap olunub, mnimçün d sas o idi ki, bu çap olunsun. Moskvada çap olunmasi is çox yubandi. "Drujba narodov"a mn tqdim elmidim. Orda mn rbt bslyn bir qadin vardi -- ilovseva, -- indi yali qadindir, tqaüd çixib. O, mn dedi ki, biz d çap elmirik, heç ks d göstrm bunu, çünki sn çox zrri dy bilr". Txminn 70-ci illrin vvliydi. O vaxt "Nedelya"ya da mn vermidim v "Nedelya"da Anatoli Makarov adinda çox yaxi bir jurnalist ilyirdi, indi o, "Nedelya"da ilmir, o da mn dedi ki, "hekayni bynirm, amma indi bunun vaxti deyil". V sonra, bütün bu hadislrdn sonra yenidnqurma, akarliq dövründ bir gün götürdüm bunu poçtla el-bel göndrdim "Nedelya"ya (Makarov hl d ilyirdi orda). Ona bir mktub yazdim ki, "vaxtil demidiniz ki, "vaxti hl glmyib, blk indi

370

vaxti glib". Mn cavab vermdi. ki hftdn sonra is "Nedelya"ni açdim gördüm ki, hekay orda çap olunub rus dilind. ndi Moskvada çixan kitabima da daxil olub bu hekay v shnd d bunu görürük -- cavan aktyorlarin ifasinda, -- çox hvsl oynayirlar, çox plastik bir tamaadir, quruludur. Mnim xouma gldi... Bakida kitab evind görü v sual-cavab Sual: Xalqin v ayri-ayri xsiyytlrin münasibti nec olmalidir? Cavab: Mnim fikrimc, xalqin ruhunu, varliini, tarixd mnliyini ifad elyn ayri-ayri böyük xsiyytlrdir... iiqli fikir daiyicilari... Bir d kütl, o da el bir eydir ki, onun haqqinda Clil Mmmdquluzad vaxtil deyirdi (o tzyiqi vaxtil o da hiss eldiyi üçün deyirdi ki) "müslman yaziçisi avama xo glmyn söz yazmasa ii keçmz!" Bax o avam mfhumu ki, var, avam mfhumu il biz, tssüf ki, axir vaxtlar daha çox üz-üz glmli oluruq". Sual: n çox müvffqiyytsiz saydiiniz sriniz? Cavab: Mn çtinlik çkrdim bu suala cavab vermy. Dey bilmrm ki, msln, hansi srimd müvffq ola bilmmim. Müvffq olduum srin d adini is heç çk bilmrm. Çünki özüm bilmirm ki, hansi srimd daha çox müvffq olmuam. Sual: gr birdn iiqlar sönsydi, bura toplaanlar görünmz olsaydilar v Siz, Anar müllim, bu salonda özünüzl tkbtk qalsaydiniz etirafa n tapardiniz? Bu birinci sual. V nhayt ikinci sual: Dindar olub mscid, kilsy v yaxud sinaqoqa getsydiniz hansi günahlarinizin bailanmasini istrdiniz? Cavab: Birinci suala cavab verrdim ki, etirafdan vvl montyor axtarardim ki, glib iiqlari yandirsin. Çünki insanin etirafi üçün fiziki iiin olub-olmamasi vacib deyil. nsan hmi öz daxiliyldir, istyir adamlarin içind olanda, istyir tk olanda, istyir qaranliqda, istyir iiqda, istyir gec, istyir gündüz. O ki, qaldi günahlar... O qdr günahlarim var ki, heç bir mscid, sinaqoq v kils tab gtirmzdi yqin ki... Günah... n bilim, vallah... Fikirlnd ki, günahim ndir, Mdi badin sözü yadima düür: bir günahim varsa o da günahsizliimdir.

371

Moskvada 28 sentyabr 1989 ...Moskva mnim üçün yalniz böyük bir hr deyil, hm d ayri-ayri evlrdir. V el küçlr var ki, bunlarla çox xatirlr balidir. Bel küçlrdn biri d Vorovski küçsidir. Moskvanin n gözl küçlrindn biri. Vaxtil sakit bir küçydi, indi hay-küylü küçdir. Bu küçnin o bainda "Sovetski pisatel" nriyyati yerlir... orda mnim d, baqa bizim yaziçilarimizin da kitablari nr olunur... v bütün bu yaziçilar bu nriyyata glnd o binanin qabainda bir lövh görürlr ki, hmin bu binada vaxtil Azrbaycanin böyük olu Nriman Nrimanov yaamidir v ilmidir... Vorovski küçsinin bu bainda, yni Vosstanie meydanina çixan hisssind üzbüz iki bina var. V hr iki binayla mnim taleyim çox balidir. Mn, nec deyrlr, bu küçni bir neç df hyatimda o trf bu trf keçmim... vvl bu trfindn balayim ki, bu trfind "Drujba narodov" jurnalinin redaksiyasi yerlir. Yaziçilar ttifaqinin hytind. V mnim ilk hekaylrim, ilk povestim "A liman", sonra "laq" povestim, onlarla mqalm, hekaym burda çap olunmudur, yni rus oxucusu mni az-çox taniyirsa ilk növbd hmin bu jurnala minntdaram. "Drujba narodov" jurnalina! Bu ilk hekaylr çixandan sonra mn bu küçnin -- Vorovski küçsinin bu trfindn o trfin keçdim... Kino evi -- bizim ssenari kurslari burda yerlirdi. ki il mn burda thsil almiam... O dövrd sovet paytaxtinda bel bir hyatin olacai bizim alimiza da glmzdi, msln, bir müddt keçck v bel bir hyat v o hyatin rmzi olan Arbat küçsi olacaq... Amma, msln, bugünkü Arbati (o vaxt Moskvada tsvvür elmk olmazdi bugünkü Arbati), mn geni mnada götürürm, o vaxtki Arbat Okucavanin Arbatiydi. Okucavanin, bilirsiniz, eiri var ki, "Ax, Arbat, moy Arbat, ti moe oteçestvo", yni o küçni vtn kimi götürür (Moskvanin sakit küçlrindn biriydi)... Amma bugünkü Arbat, bir növ srbstliyin rmzidir. Rssamlar, çixilar... cürbcür rok qruplari, n bilim, bir sözl, bu küç qaynayir, bu küçnin hyati... O dövrd sovet paytaxtinda bel bir hyatin olacai bizim alimiza da glmzdi, tsvvür etmzdik bir müddt keçck v bel bir hyat v o hyatin rmzi olan Arbat küçsi olacaq. Mn bu rngarngliy, bu lvanlia, hyatin daha maraqli olmasina sevinirm. Amma bir eyi mn heç vaxt unutmaq istmirm ki, srbstlik, azadliq hr zaman msuliyytl brabr addimlamalidir. Msuliyytsiz azadliq yoxdur. O yerd ki, msuliyyt

372

hissi yoxdur, o yerd ki, eee... srbstliy (mn demirm ki, srbstliyi sixan, srbstliyi mhdudladiran), amma srbstliyin özünü msuliyytl birldirn bir mqam yoxdur, onun nticlri d mlum deyil ki, n cür ola bilr... Bu chtdn Arbati bir rmz kimi götürsk, Arbatin lvanliini, maraqli hyatini, rngarngliyini salamlayiram, amma bir növ o Okudcavanin dediyi Arbat ki (o sakit Moskva küçsi) nnlri olan, öz tarixi olan, öz ab-havasi olan o küç haqqinda da bir qribsmk, bir nostalji hissi keçirirm. 62-ci ild mn Moskvaya Ali ssenari kurslarinda oxumaa gldim. Azrbaycandan mn v Maqsud brahimbyov, Moskvadan indi mhur rejissor, mhur ssenariçi Yuri Klepikov, Fridrix Qorenteyn, bel bir yaziçi vardi, mhur yaziçilar indi... Leninqraddan lya Averbax, sonra Anatoli Nayman, Yevgeni Reyn, Moskvadan Mark Rozovski, sonra o teatr rejissoru oldu. Ukraynadan van Draç, Belorusiyadan -- Ales Adamoviç, Gürcüstandan Amiran Çiçinadze v Erlom Axvlediani, Armen Zurabov, Qirizistandan Mar Bayciyev, Moldaviyadan Vlad ovitse, bir sözl, bütün respublikalardan gnc qüvvlr bura toplamidi. V bu kurslar el bir vaxtda i baladilar ki, XX qurultaydan sonra balanan Xruov siyasti -- liberallamaq, demokratiklmk... bu siyastin son dalasinda bu müdavimlr bura yiilidilar. Çünki el hmin ilin dekabrinda Xruov Manej gldi v mücrrdçi abstraksionist rssamlari kskin tnqid eldi v bu tnqid sonra dbiyyata da keçdi, dbiyyati da sixmaa baladilar, mtbuati da v s. V biz öz aramizda daniirdiq ki, Moskvada bel olanda, gör bizim respublikalarda bu n cür reaksiya verckdir. Bel bir zarafat var: Moskvada dirnai tutanda -- respublikalarda barmaqlari ksmy balayirlar. Bax bel bir atmosfera, dorudan da tsdiq olundu, respublikalarda da snt sahsind çox mühafizkar, mürtce hadislr oldu v s. Amma biz hr halda, o son dalanin axarinda glmidik v bu kurslar xsn mn çox ey verdi. vvla burda çox maraqli mühazirlr oxuyarlardi, sovet kinosunun n görkmli xadimlri, msln, Tarkovski glib biziml görü keçirirdi. O vaxt mhur rejissor idi. Çüxray -- o glirdi. Gerasimov, Piryev, Yutkeviç, Romm, baqa dbiyyat xadimlrindn klovskiy, msln o yalniz mühazir oxumurdu, hm d Mayakovski haqqinda, Pasternak haqqinda xatirlr daniirdi. rakli Andaronikov ki, sonralar televiziyada göstrdiyi shnlri ilk df bizim kurslarda

373

elyirdi. Bunun çox böyük hmiyyti vardi. Filmlrin çox böyük hmiyyti vardi ki, biz görmdiyimiz filmlr -- hm sovet, hm d xarici filmlr lal kinodan tutmu bu gün qdr, Çaplindn, tutalim Feliniy qdr, Antonioya qdr bütün bu filmlr, o zaman qadaan olunmu Xutsiyevin filmin, "liç zastavasi"filmin, biz burda baxirdiq, görürdük. Bu mühazirlrl, filmlrl yanai üçüncü v blk d daha böyük (mnim üçün xsn) hmiyyti olan msl bu idi ki, o müxtlif respublikadan gln adamlar -- gnclr biz öz xalqlarinin nfsini gtirmidilr. Bir-birimiz öz xalqlarimizin ssini gtirmidik. Mn baqa respublikalar haqqinda n bilirdim? Ancaq onlarin dbiyyatindan, mtbuatindan oxuduqlarimi. Amma burada rsmi mlumatlari yox, canli insanlarin canli hadtlrini eidirdim. ndi Moldovada, tutalim Pribaltikada gedn proseslrin kökünü biz artiq o zaman bilirdik-hansi problemlr var ki, hmin problemlr bu gün fa olunur, geni bu bard daniilir. qtisadi problemlr, milli problemlr, tarix aid problemlr, dil, lifba, v s. bax bütün bu söhbtlr o vaxt ölknin nbzini duymaa (mn xsn) kömk eldi. Mn d, bizim hamimiza da. Çünki hamimiz bir-birimizl ürk sözlrimizi, n gizli sirlrimizi bölüürdük. Bir yaxi dostluq ab-havasi vardi, bir yaxi mhrmlik ab-havasi vardi ki, biz aramizda bir ziddiyyt görmürdük. ksin, eyni amalin yolunda, amma müxtlif xalqlarin drdi-srini bölümk v drdisrindn danimaq v müxtlif yollar axtarmaq. Bu idi xas olan bizim münasibtlr. O vaxtki Moskvayla indiki Moskvani müqayis elynd mn ümumi chtlr d görürm. Moskva hmi bizim ölknin mnvi mrkzidir, mdni mrkzidir. Buranin muzeylri, teatri, burda yaayan adamlarla görülr adami hmi znginldirir. Amma o dövrd hr ey mn demzdim ki, daha sakit idi, amma hr halda, indiki sb grginliyi yox idi. Bir-birini eitmmk, bir-birin qari hiddt hissi, bir-birin qzb hissi -- bax onlar yox idi. N is bir ümumi drdlri axtarmaq, ümumi drdlr ümumi çar tapmaq -- bu daha çox xas idi o ilki, o illrdki Moskvanin ab-havasi üçün. ndiki qdr csartli adamlar da vardi, csartli çixilar da vardi, maraqli fikirlr d vardi, amma bax dözümsüzlük yoxuydu. Dözümsüzlük... indiki dözümsüzlük var ki, heç ks heç ksin sözünü eitmk istmir, heç ks heç ksin kitabini oxumur -- bu bütün ölky d aiddir, Moskvaya da aiddir -- bu o zaman yox idi v mn çox tssüf edirm ki, Moskvanin o xasiyyti, o xüsusiyytini

374

itirmk qorxusu var, itiririk biz bunu... Biz kurslarda oxuyanda bir anket paylamidilar. O cümldn bel bir sual vardi ki, "n çox sevdiyiniz be hrin adini çkin". Mn yazdim: Baki, Moskva, stanbul, Paris, ua! ...ua mnim üçün el mskndir ki, mn ora glnd el bil tmizlnirm, saflairam. N is ülvi bir alm qovuuram. V düünnd ki, bu hr Azrbaycan tarixinin neç anli shiflrinin ahidi olub -- bu hrin tbii gözlliyin bir az da vurulursan! Tbit, tarix uadan heç bir ey sirgmyib. V mn el glir ki, Üzeyir kimi bir dahi ancaq uada yeti bilrdi... Baki. Clil Mmmdquluzadnin mnzilind. ...Bu mnzil hr bir azrbaycanli üçün müqdds bir yerdir. Amma bu mbd glnd, mn xsn, n aci hisslr keçirirm. Clil Mmmdquluzadnin burda keçirdiyi son günlr... Yni yadima düür Hmid xanimin yazdii xatirlr ki, o, son günlri ölüm haqqinda düünürdü, tklik içind çabalayirdi, anlailmazliq içind boulurdu v oturub kamança çalirdi... Hzin-hzin kamança çalirdi... Hmid xanim yazir ki, soyuq günlrin birind gördüm Mirz Clil lyazmalarini sobaya atib yandirir. Mn baa düürdüm ki, bu qiymtli, sonsuz drcd qiymtli lyazmalaridir, tarix üçün, dbiyyat üçün. Dedim niy yandirirsan? Dedi: çünki evd sobani qalamaa ayri heç bir ey qalmayib. Bunlari yandirdi v bunlari yandirandan sonra mmnunmmnun gülümsündü v dedi ki, indi uaqlar istid yatacaqdir, yoxsa soyuq idi. Olanlarini nzrd tuturdu -- Midhti v nvri... Amma mn düünürm ki, bu sobanin istisin biz d qiziniriq, bu gün d qiziniriq v bu sobanin alovu heç bir vaxt sönmür... sönmyck d!... ...V Mirz Clill bali bel bir hissi mn Nehrm kndind d keçirirdim. Nehrm kndind onun vaxtil drs dediyi mktbd (indi d mktbdir).... sti vaxt idi, payiz idi, uaqlar oynayirdilar. Sonra müllimlrdn biri glib divardan asilmi zngi çalmaa baladi v agirdlr siniflr doludular. Müllim dedi ki, bu hmin o vaxtdan qalan zngdir. Clil Mmmdquluzad burda drs deynd d bu zngi çalirdi. Mn düündüm ki, (bayaq soba haqqinda dediyim kimi) bu zng d bizi oyadan zngdir... Clil Mmmdquluzaddn bu gün qdr onun ssi ksilmir.

375

Anarin mnzilind ...Bu makina, bu da a kaiz... Buna baxanda mn yazilmami srlrimi yox, yazilmilari da fikirlirm. Çünki mnd bzn bel hiss olur ki, mn o yazdiim yazilarin qhrmanlarina qari bir növ etibarsiz olmuam, bir növ etinasiz olmuam, yni onlarin taleyini izlmmim. 10 il, 15 il bundan qabaq... qirilib onlarin taleyi, yni qirilib o mnada ki, bir nöqt qoymuam onlarin taleyind, amma hmin adamlarin, hmin personajlarin hyatlari davam edir axi... Mnim üçün onlar dirilr arasinda kimidir. 80-ci illrd, bizim günlrd hansi mrhllrdn keçiblr -- bunu mn izly bilmmim v mn izlmsm heç ks izly bilmz, çünki bu mnim qhrmanlarimdir. Onlarin taleyini yalniz mn izlmliym. V mn düünürm ki, bax bizim bu günlrd msln, "hrin yay günlri"nin ba qhrmani Qiyas yen d blk tklikd mübariz aparacaqdi, nec o dövrd durunluq dövrün qari mübariz aparirdi, bu gün d o çox güman ki, yen tk qalacaqdi. Daxili bütövlüyü, heç bir kompromis, güzt getmmsi yen d ona çtinlik tördckdi. Mn el glir ki, "hrin yay günlri" pyesinin qhrmani Qiyas bu günlrin arzusu il yaayirdi. O düünürdü ki, mhz bu günlr glnd o, hyatda öz yerini, öz qiymtini daha dqiq alacaq, onun istdiklri glib çixacaq. Amma mn Qiyasi bu günlrd yen dramatik fiqur kimi görürm, bir dramatik personaj kimi görürm. Mn onu arxayinlami, istdiyin nail olmu v buna gör d sakitlmi adam kimi yox, yen bu hadislrin içind görürm. Blk d o "durunluq" dövrü ki deyirik, -- o zaman Qiyas bu "durunluq" dövrün qari mübariz edirdi, -- o "durunluq" dövrünü yaradanlar, ola bilsin, indi qabaa çixib yen d Qiyasi ittiham elmi olsunlar. Yni Qiyas yen d tklikd qalmi olsan. Çünki gözümüz qarisinda gördüklrimizdn bu nticni çixarmaq olur. Görünür çox vaxt yaxi adamlarin ii pis, pis adamlarin ii yaxi olur. "Macal"in qhrmani Fuadin o dövrd karyerasi sirf "mmurluq", "bürokratizm" sisteminin içindydi. Bu gün is bürokratizml mübarizy balardi. Amma yen d karyera ehtiraslari il, yen d vzif hvsi il, yen d mnsb istyi il... Nemt n qabaa dürdi, n geri qalardi. Onda olan obivatellik xislti var ki, o hr dövrd sakit, öz hyatini yaayacaq idi...

376

Amma, ksin, tutalim, "A liman"in qhrmanlarindan biri. 37ci ild adamlari satan Dada yen iin çmini tapib, çox alovlu nitqlr söylyckdi, htta o satdiqlari adamlar haqqinda xatirlr yazacaqdi v daniacaqdi... Feyzulla Kbirlinski bir uursuz aktyor kimi tqaüd çixib xatirlrl yaayacaqdi. Thmin yaaya bilmzdi. O, orda, el o dövrd hlak olur, orda qalmaliydi, çünki o dövrün riyakarlii il barimadii kimi, indikiynn d barimazdi. V bu qhrmanlar haqqinda düünnd mn bunlari yaradan haqqinda da, yni özüm haqqinda düünürm. V anlamaq istyirm ki, tutalim, 66-ci ildki mn ("Molla Nsrddin -- 66" srimin tarixini müqayis götürürm) v 89-cu ilin müllifi -- bu iki Anarin arasinda frq ndn ibartdir? "Molla Nsrddin -- 66"ni yazanda mnim 28 yaim vardi, illüziyalarim daha çox idi, dbiyyatin, sntin, satirik sözün nyis dyi bilcyin, dyi bilmk qüdrtin inamin, ehtimalin daha artiq idi. ndi bütün bunlara inamin, etiqadim daha azdi.. itkilrim daha çoxdur, illuziyalarim daha azdi... ...lbtt, dbiyyatin rolu glckd d, indi d mübariz elmkdir, amma indi (blk d bu yanan laqdardi) baima bir fikir glir ki, hyat dyidikc yaxilamir, durulmur, problemlr glir v o ümidlrnn ki, biz o vaxt yaayirdiq, o ümidlrin çoxusu, tssüf ki, bu gün puça çixmidir. Amma bununla brabr, yen d mn bu bdbin nöqt il, bu bdbin sonluqla fikrimi yekunladirmaq istmzdim, çünki nec ki, kinçi, nec ki, kndçi quraqliq da olsa, tbii flaktlr d gls, zhmtinin bhrsini görms d hr halda hr il hmin ii yenidn balayir, yenidn torpaa ümidnn, brkt ümidnn, mhsula ümidnn öz bdi iini görür, elc mnvi sahd çalian adamlar da bdbinlik hissin qapilmamali v nticsini düünmdn, aqibtini düünmdn, myinin hdr v puç olacaini düünmdn hmi, gündlik air zhmtin qatlamalidir. Onu dey bilrm ki, mn bütün ömrüm boyu bir sr yazmiam: müxtlf janrlarda olsa da, müxtlif fakturada olsa da, müxtlif dövrlr htta xitab els d bu eyni bir srdir, insanlarin mnviyyati, insan v zaman, insanin zaman qarisinda hm acizliyi, hm gücü, insanin zamana müqavimti v insanin son nticd qalib çixmasi haqqinda sr.

377

FLMLR HAQQINDA MLUMATLAR ANARIN SSENAR MÜLLIF V BZLRNN QURULUÇU RECSSORU OLDUU BD FLMLR (Bütün bdii filmlr Cfr Cabbarli adina "Azrbaycanfilm" kinostudiyasinda çkilmilr) TORPAQ, DNZ, OD, SMA 1969. Quruluçu rejissor amil Mahmudbyov, operator Rasim smayilov, rssam Nadir Zeynalov, bstkar Rauf Haciyev, rollarda smayil Osmanli, lddin Abbasov, Tamara Kokova, Fidan Qasimova v b. GEC IQLARI 1972. ki hissli bdii film. Anarin rejissor diplom ii. Ssenari v quruluçu rejissor Anar. Operator Zaur Mhrrmov, bstkar Emin Sabitolu. Ba rolda Sadiq Hüseynov. GÜN KEÇD 1973. Quruluçu rejissor Arif Babayev, operator Rasim smayilov, rssam Elby Rzaquliyev, bstkar Emin Sabitolu. Flora Krimovanin ifasinda mahninin mtni Vaqif Smdolunundur. Ba rollardla Hsn Mmmdov, Leyla ixlinskaya. DD QORQUD (Svet poqasix kostrov) (ilk iki seriyali Azrbaycan filmi) 1975. Quruluçu rejissor Tofiq Taizad, operator Rasim smayilov, rssam Nadir Zeynalov, freskalar rssam Torul Nrimanbyovundur, bstkar Emin Sabitolu. Mahnilari Yalçin Rzazad ifa edir. Rqslrin quruluu -- Maqsud Mmmdov, Rfiq Axundova. Rollarda Hsn Mmmdov (Dd Qorqud rolunda), Haim Qadoyev, Qiya Toxadze, fiq Mmmdova, Rasim Balayev, Leyla ixlinskaya, nara Quliyeva, Hamlet Qurbanov, Elçin Mmmdov, li Haqverdiyev, Frhad Yusifov, Dilar Yusifova, frasiyab Mmmdov v b. Mslhtçi akademik Hmid Arasli, Rasim fndi.

378

DANTENN YUBLEY 1977. Quruluçu rejissorlar Gülbniz zimzad, Anar, operator Rafiq Qmbrov, rssam Rafis smayilov, bstkar Emin Sabitolu. Mahnilarin mtni Aleksandr Blokundur. Rollarda Hsn Turabov. Zrnigar Agakiiyeva, Elçin Mmmdov, Vaqif Hsnov (brahimolu), Alagöz Salahova, Oqtay Mirqasimov, Rafael Dadaov, Haci smayilov v b. ÜZEYR ÖMRÜ ( Akkordi dolqoy jizni) 1981. Quruluçu rejissor Anar, operator Zaur Mhrrmov, rssam Rafis smayilov. Rollarda Hüseynaa Atakiiyev (Üzeyir rolunda), Tofiq Mirzyev, Mikayil Mirzyev, Mikayil Krimov, Hmid Ömrova, Ncib Mlikova, ahmar lkbrov, li Zeynalov, Firngiz rifova, Yaar Nuri, Qdir Rüstmov, Rüstm Rüstmov, Aydin zimov, Ramiz Quliyev, Maya skndrova, Yalçin fndiyev (balaca Üzeyir rolunda) v b. Mslhtçi Niyazi, musiqi redaktoru Nazim liverdibyov (Mrkzi Televiziyanin sifarii il çkilib, Moskva Televiziyasinin Birinci proqramiyla ilk df 1982-ci il sentyabrin 29-da nümayi etdirilib). KEÇN LN SON GECS 1983. Quruluçu rejissor Gülbniz zimzad, ahmar lkbrov, operator Valeri Krimov, rssam Mais Aabyov, bstkar Aqin lizad. Rollarda Elmira abanova, Maya skndrova, Ayan Mirqasimova, Kamil Zöhrabov, Elman Allahverdiyev v b. (Mrkzi Televiziyanin sifarii il çkilib) QM PNCRS 1987. Quruluçu rejissor Anar, operator Hüseyn Mehdiyev, rssamlar Elby Rzaquliyev, Rafiq Nsirov, bstkar Cavanir Quliyev. Mahnilari Zülfiyy Xanbabayeva ifa edir. Rollarda Hsn Turabov (Mirz Clil rolunda), Hsn Mmmdov (Mmmdhsn mi rolunda), Elmira abanova, Nsib Zeynalova, Leyla ixlinskaya, Fxrddin Manafov, Zrnigar Aakiiyeva, Vaqif Hsnov (brahimolu), Mrahim Frzlibyov, Rafiq liyev, Yaar Nuri, Ramiz zizbyli, Mirz Babayev, lsgr Mmmdol, Arif Quliyev v b. Mslhtçi Abbas Zamanov

379

MTAHAN 1988.Quruluçu rejissorlar Gülbniz zimzad, operator Rid Naivev,rssam amil Ncfzad, bstkar Azr Dadaov. Rollarda Hamlet Xanizad, Sfur brahimova, Fuad Poladov, Rafiq Atakiiyev. (Mrkzi Televiziyanin sifarii il çkilib) LAQ 1989. Quruluçu rejissor Cahangir Zeynalov, operator Knan Mmmdov, bstkar Firngiz lizad, rssam Kamran Zeynalli, rollarda lqar Hsnov, Rafiq liyev, Fikrt Mmmdov, Alya Abdullayeva THMN 1993. Quruluçu rejissor Rasim Ocaqov, operator Knan Mmmlov, rssam Rafis smayilov, bstkar Emin Sabitolu. Mahninin mtni Anarindir. Mahnini Rafiq Babayev ifa edir. Rollarda Meral Konrat, Fxrddin Manafov, Hsn Mmmdov, Zrnigar Aakiiyeva, Tofiq Mirzyev, Hsn Turabov, Mlik Dadaov, Elmira abanova, Larisa Xlfova v b. OTEL OTAI 1996. Quruluçu rejissor Rasim Ocaqov, operator Knan Mmmdov, rssamlar Rafis smayilov, Rafiq Nsirov, musiqi Tomazo Albinioninin v Emin Sabitolunundur. Rollarla Fxrddin Manafov, Zemfira Nrimanova, Muxtar Maniyev, Vaqif Hsnov (brahimolu), Rasim Balayev, Kamal Xudaverdiyev, Arif Heydrova, Ayan Mirqasimova v b. CAVD ÖMRÜ (BLS) 2006. Mdniyyt v turizm Nazirliyinin Dövlt sifariiyl "Yeni dala" prodüsser Mrkzi trfindn "Azrbaycanfilm" kinostudiyasinin texniki bazasinda çkilir. Filmin bdii rhbri Anar. Quruluçu recissor Ramiz Hsnolu, operator srafil Aazad, rssam Adil Azay, bstkar Cavanir Quliyev. Cavid rolunda Rasim Babayev, blis rolunda Mmmd Sfa, rollarda Ramiz Novruzov, Dilar hmdova, Bxtiyar Xanizad, Vüsal Murtuzliyev v b.

380

ANARIN SRLR SASINDA ÇKLM BD FLMLR HR AXAM ON BRD (KAJDIY VEÇER V ODNNADÜAT) 1968. "Mosfilm" kinostudiyasi. (Anarin "Mn, sn, o v telefon" hekaysi sasinda. Ssenari Edvard Radzinski,quruluçu rejissor Samson Samsonov, operator A.Petritski, rssam .Lukaeviç, bstkar Y.Artemyev. Ba rollarda Marqarita Volodina, Mixail Nojkin. BE MRTBL EVN ALTINCI MRTBS 1996. (Anarin eyni adli romani sasinda) "Sabah" studiyasi. Ssenari Elxan Cfrov, rejissorlar Elxan Cfrov, Ülviyy Könül, operator srafil, bstkar Cavanir Quliyev. Rollarda Snubr skndrova, Elxan Cfrov, Fuad Poladov, Aleksandr arovski v b. AKTYORUN SGS 2004 (Anarin "Dantenin yubileyi" povesti sasinda). TRT. Türkiy. Ssenari Atilla Engin,quruluçu rejissor Feyzi Tuna, operator Koksan Kolkal, bstkar lyas Mirzyev, rollarda Frhan ensoy, Suna Kesgin, Rasim Öztkin v b. (2005-ci il yanvarin 17-d TRT 1 kanaliyla göstrilib) TLSM 2004 (Anarin "Vahim" hekaysi sasinda) Ssenari v quruluçu rejissor Kamran Qasimov, operator Yuri Varnovski, rssam sd sdov. Rollarda Muxtar badov, Lal Mustafayeva, Frqan Quliyeva, Rzzaq Mmmdov, ANARIN SSENARLR SASINDA ÇKLM SNDL FLMLR DNZ 1965 (ssenari Maqsud bahimbyovla birlikd yazilib. Rejissor Oqtay Mirqasimov, operatorlar Zaur Mhrrmov, Tofiq Sultanov, Boris Vlasov, bstkar Emin Mahmudov ( Sabitolu). QOBUSTAN 1967. (Ssenari Oqtay Mirqasimovla birlikd yazilib. Rejissor

381

O.Mirqasimov, operator Zaur Mhrrmov, bstkar Frc Qarayev) NSM 1971. Rejissor Xamis Muradov, operator lihüseyn Hüseynov, bstkar ziz zizov AIQ GÖRDÜYÜN ÇAIRAR (AIQLAR) 1983. rejissor Xamis Muradov, operator Köçri Mmmdov. DA SAATIN SS 1985. Rejissor Nicat Bkirzad, operator Zaur Mhrrmov, bstkar Cavanir Quliyev. Dd Qorqud dühasi. 1999. Rejissorlar Oqtay Mirqasimov, Rasim smayilov. MOZALAN (Süjet: "Da daa rast glmz") ( rejissor Oqtay Mirqasimov) ANARIN SSENARS SASINDA ÇKLM TELEVZYA FLMLR BU -- STTAR BHLULZADDR 1969. Azrbaycantelefilm. Rejissor Ramiz Axundov, operator Nriman ixliyev, bstkar Aqin lizad (ilk Azrbaycan rngli televiziya filmi). BU -- MRCAVADDIR (rssam Cavad Mircavadov haqqinda) 1987. Azrbaycantelefilm. Rejissor Böyükaa Mmmdov, operator Cabbar Mmmdov. QDM GNC, YEN GNC rejissor Arif Qaziyev. DD QORQUD OUZNAMLR (televiziya seriali) 1-ci v 2-ci seriyalar çkildi. Quruluçu rejissor Ramiz Hsnolu. Dd Qorqud rolunda Rasim Balayev.

382

BASATIN GDLY (cizgi filmi) 1988. Azrbaycantelefilm. Rejissor -- operator Vaqif Behbudov, rssam Vaqif Mmmdov, bstkar Rafiq Babayev. ANARLA ÜZ-ÜZ 1988. Mrkzi Televiziyanin sifarii il Anar haqqinla çkilmi iki hissli sndli film. Azrbaycantelefilm. Ssenari Zeynal Mmmdov, rejissor Ramiz Mirzyev (Hsnolu), operator Adil, bstkar Cavanir Quliyev. Bstkarin ifasinda sslnn mahninin sözlri Rsul Rzanindir. Anar ssenari müllifi Alla Axundovanin v rejissor Eldar Quliyevin "Var olun qizlar" bdii filmind (1973) rejissor rolunda, habel aktyorluq diplom ii kimi "Yiincaq" (1972) (M.C.Mmmdquluzadnin pyesi sasinda) filmind kndli rolunda çkilmidir. TBu günlrd ABA telekanali il çixi edn kinoünas Ayaz Salayev bel bir versiya irli sürdü ki, amerikali rejissor Tom Herns TSiz mktub varU filminin ssenarisini yaziçi Anarin TMn, Sn, o v telefonU sri sasinda qurub. Kinoünasin bu fikr glmsin adiçkiln hekaynin Amerikada çap olunmasi da sas verirU T525-ci qzetU 7 oktyabr 1999 QEYD Bu cild Anarin ssenarilrinin yalniz bir qismi daxil edilmidir. vvlki cildlrd drc olunmu hekaylr, povestlr, roman v dramlar ssasinda yazilmi ssenarilr, o cümldn "Gün keçdi" filminin "Gürcü familiyasi" hekaysi sasinda yazilmi ssenarisi, "Dantenin yubileyi" filminin eyni adli povest sasinda, "Keçn ilin son gecsi" filminin eyni adli pyes sasinda, "mtahan" filminin "hrin yay günlri" pyesi sasinda, "laq" filminin eyni adli povest sasinda, "Thmin" filminin "Be mrtbli evin altinci mrtbsi" romani sasinda, "Otel otai" filminin eyni adli povest sasinda yazilmi ssenarilri, habel "Macal" povesti sasinda yazilmi (hl çkilmmi) eyni adli ssenari bu cild daxil edilmdi.

383

TRCÜMLR

384

MTNLR Ardicil olaraq trcümyl mul olmamiam. 1961-ci ild böyük hind yaziçisi Rabindranat Taqorun yubileyi münasibtil Azrnr onun "Baban" adli kiçik kitabini buraxdi. Kitabi rhmtlik Araz Dadazadyl mn çevirmidik. srlrimin 6-ci cildinin bu bölümün hmin kitabdan öz trcümlrimi daxil edirm. Daha sonra taninmi rejissorumuz Tofiq Kazimovun tklifiyl ekspirin "Firtina" pyesini trcüm etdim v pyesin Akademik Dövlt Dram teatrinda quruluunu Tofiq müllim verdi. Bu trcüm srlrimin 5-ci cildind drc olunub. Radioda ildiyim zaman ingilis dramaturqu Bernard ounun "Avqust i baindadir" birprdlik pyesini, Amerika yaziçisi Selincerin v alman yaziçisi Borherdin hekaylrini çevirdim. Efird sslnn bu trcümlri heç yerd nr etdirmdim v onlarin mtnlri qalmayib. Bu cild saldiim mtnlri is müxtlif vaxtlarda çevirmim. Taqorun v A.M.Matutenin yazilarindan baqa heç biri indiycn çap olunmayib. Dediyim kimi, bu mtnlri müxtlif vaxtlarda özümçün çevirirdim. Mqsd frqli epoxalarin bir-birindn çox frqli dil, üslub, thkiy vasitlrinin dilimizd nec sslnmsini, hr chtdn bizdn çox uzaq yazilarin Azrbaycan türkcsind ifad edilmsi üçün dilimizin hansi imkanlara malik olduunu müyynldirmk idi. lbtt yazilarin mövzusu, mnasi da önmli idi. Trcüm üçün mn bu ya digr chtdn maraqli v hmiyytli görünn mtnlri seçirdim. Bu mtnlr sirasinda bir çox baximdan mn müyyn tsir göstrmi üç flsfi cryana -- Sufizm, Zenbuddizm v Ekzistensializm aid olan parçalarin özl yeri var. Oxuculara ilk df tqdim olunan bu mtnlrdn yalniz ikisi haqqinda bir az trafli danimaq istrdim -- bu bölmd veriln ilk v son nsr mtnlrini nzrd tuturam. lk mtn dünyanin n qdim mdniyyti sayilan (eramizdan vvl III-IV minilliklr) umerAkkad dbiyyatinin nümunsi -"Hyatin mnasi haqda sahibiyl qulun söhbti" dialoqudur. Yaxi xatirlayiram ki, 20-21 yainda bu mtni oxuyanda mn çox maraqli görünmüdü v el o vaxt (ya blk bir az sonra) dialoqu çevirmidim. Bzn yaziçiya bu ya baqa tsiri yalniz zahiri lamtlrd

385

axtarirlar. "A liman" povestimin finalinda qirmizi gmilrdn daniildii üçün bzilri drhal bunu rus yaziçisi Aleksandr Qrinin "Al yelknlr" povestinin tsiriyl baladilar. Mn is tssuf ki, n o zaman, n d indinin özüncn Qrinin bu mhur srini oxumamiam. lbtt hr bir yaziçi hansisa baqa dbi srin tsirini duyur. gr mnim yazilarimda mütlq kimins tsirini axtarirlarsa özüm onlara bldçilik ed bilrm. Altmiinci illrin birinci yarisinda yazdiim ilk hekaylrimd bzi diblrin tsirini danmiram. El hmin I cild daxil olan hekaylr arasinda "ztirabin vicdani" hekaysind Dostoyevski, "Bayram hsrtind" Çexov, "Könlümüzün gecsi", "Sabah biz ayiq olacayiq" hekaylrind Heminquey (özllikl onun "N is bitdi" v "Üs günlük tutqun hava" hekaylri) "Dainiq vrqlr"d yapon yaziçisi Akutakava, "Üryim ariyir" hekaysind Mirz Clil Mmmdquluzad üslublarinin tsiri aydin görünür. Mirz Clilin üslub yox, mahiyyti etibariyl tsirini "Molla Nsrddin -- 66" satirik hekaylr silsilsind d duymaq olar. (Bu silsily daxil olan "Bir stkan su" v "Da daa rast glmz" hekaylrind is Mirz Clildn baqa Mixail Zoenkonun da bzi uslub xüsusiyytlrini sezmk olar). Yazi-pozumun sonraki mrhllrind mn el glir ki, kimins bir baa tsirindn çixa bildim. Amma daha sonraki illrd yazdiim "Dantenin yubileyi"nd taliya rejissoru Federiko Fellininin "Yol" filminin, "laq" povestind Kafkanin, "Be mrtbli evin altinci mrtbsi"nd Marsel Prustun tsirini süjet oxarlii, personajlar baximidan deyil, dolayi v daha drin qatlarda -- ümumi ruh, mühtva müstvisind görmk olar. Fellininin adini bs yer çkmdim, çünki bu rejissorun snti mn bir çox nasirlrin yaradiciliindan daha yaxindir v onun bir fikri d burda qaldirilan msl baximindan çox mühümdür. Fellini ona kimin tsir etdiyi bard suala bel cavab verir: "Coysun mn nec tsir etdiyini sorumayin, mcbur etmyin ki, Coysu oxumadiimi boynuma alim. Msl ondadir ki, bu ya digr müllifi oxumaa ehtiyac yoxdur. Qoy bu lap Coys kimi çada mdniyyt böyük tsir göstrmi yaziçi olsun. Sn Coysun tsirini yalniz onun yazilariyla taniliqda deyil, çada jurnallarin trtibatindan balayib insanlarin rftarina, davraniina, qadin-kii münasibtlrin qdr, söhbtlrdn, ünsiyytdn, ifadlrdn tutmu gnc bir qizin geyimindk hr eyd, hr an, hr yerd görürsn,

386

müasir dünyanin n muxtlif blirlriyl üzlirsn. lbtt, msln Paolo Pazolini kimi dünyada hr eyi oxumaq v bilmk yaxidir. Amma gr snt hqiqidirs o yalniz bir baa yox, dolayi yolla da tsir göstrir. Mn deyrdim ki, hqiqi snt dyrlri sanki el havada mövcuddur, hrlrin görkmind, tbit mnzrlrin baxida özünü biruz verir. Hqiqi snt meyarlari snin özünün insanlarla, hyatla münasibtlrinin açaridir. Yni bu mnada çada dünyada varsansa hansisa hqiqi snt sri bu ya digr kild sn öz tsirini göstrckU. Ümumi fikirlrdn bu yazimin vvlind iar vuduum konkret fakta keçirm. 21-22 yaindaykn yazdiim "Nisbt nzriyysi" hekaysi, qrib görüns d, mhz dediyim qdim umer-Akkad mtninin tsiriyl yazilib. O vaxt mnim n relyativizm flsfi baxilarindan, n hr eyin nisbi olmasi haqqinda nzriyylrdn xbrim vardi, amma "Sahibiyl qulun söhbti" mnimçün mhz bu baximdan "kf" idi v hekaymd mn bu "kfimi" baqa bir dövrün -- çada zamanin mit materiali sasinda ifad etmy çalimidim. Mtnlr bölmsin daxil olan son yazi haqqinda da bir neç söz demk istyirm -- ispan yaziçisi Anna Mariya Matutenin essesi bard. 1926-ci ild doulmu Anna Mariya Matute totalitar Franko rejimi dövründ yetimi v bu rejiml barimayan yaziçilardandir. Matute yalniz özünün deyil, onun kimi bu mnvi basqilar, qadaalar mühitind yaamaa mcbur olan v onun kimi duyan, düünn çadalarinin dünya duyumunu -- "Biz ona gör yazmaa baladiq ki, naraziydiq" baliqli essesind ifad etmidi. Esseyl rus dilind tani olarkn mn bu dünyagörüünün, bu hisslrin, bu baxilarin biz -- sovet dönmind yaayan v daxili naraziliqlarini oxucusuna çatdirmaa çalian 60-cilara n qdr yaxin olduuna, o mühitin v raitin biz n qdr tani v uyun gldiyin mat qaldim. Yazini dilimiz çevirdim v trcümm "Azrbaycan" jurnalinda (1980 2) drc olundu. O vaxt mn el glirdi ki, bu yazinin biz n qdr uyun olduunun heç ks frqin varmadi. Çox-çox illr sonra, dünya, qurulu, siyast, rait, mühit, dyrlr kökündn dyindn sonra "Azrbaycan" jurnalinda (2005 1) bir yazini oxuyanda yen mat qaldim. N yaziq ki, çox erkn dünyasini dyimi istedadli aradiriçi v tnqidçi Zemfira sdullayevanin "Atalar v oullar" mqalsind bel bir parça vardi: "Vaxtil "Azrbaycan" jurnalinda faist Franko rejimi dövrünün

387

görkmli yazari Anna Mariya Matutenin maraqli bir yazisi drc olunmudu. Hmin mqalni dilimiz çevirib, yazar haqqinda qisa mlumatla birg biz tqdim edn is Anar idi. Mqald tsvir olunan mühit el o zaman biz yaman tani glckdi v fikirlckdik ki, yqin Anar bu mqalni bizlr bo yer tqdim etmyib. Mqald tsvir olunan dövr süqutu labüd kommunist rejimi dövrünün bir baqa üzü deyildimi? Mqalnin çap olunduu dövrd is biz hl d tariximizin v dbiyyatimizin sovetlmi dövrünü yaayirdiq. V o dövrün spaniyadaki faist rejiminin süqutu dövrü il n qdr oxar chtlri olduu göz qabaindaydi. O zaman is bunu ancaq belc, dolayisi il söylmk mümkün idi. Çünki azad düünc, fikir v qid srbstliyi Anarin tmsil etdiyi dbi nslin d arzu v ümidlrind yaayirdi. O arzu v ümidlri gerçkldirmk vzifsinin mhz onlarin üzrin düdüyünü qeyri-ixtiyari da olsa drk edirdilr. El ona gör d 60-ci illrd Azrbaycan dbiyyatinda öz yerini tapan Anar imzasi sadc daidii adin ilkinliyi il yox, hm d üzrin dün o vzifnin zamaninda drki il oxucuya yeni ns deyirdi. Anna Mariya Matute "Biz ona gör yazmaa baladiq ki, naraziydiq" -demidi. "Biz -- o vaxtin gncliyi trafimizi sarmi riyakarliq, saxtakarliq, yalan, nadanliq, chalt, anlailmazliq mühitind, hr azad düüncnin boulduu bir raitd yaayirdiq, nfs alirdiq, daha dorusu nfs almaa çaliirdiq" -- Anarin bu sözlri hmin o ispan yazarinin fikirlrinin davami kimi sslnirdi. Azadliq ehtirasi, haqsizliqlara, daltsizliy qari barimazliq bütün dövrlrd, dünyanin bütün ölklrindki fikir v qid adamlarini birldirn dyimz mnvi amillrdir. Onlarsiz zamani qabaqlamaq yqin ki, çtin olardi. Zamani qabaqladiqlari üçün d onlara addimbai etiraz edckdilr. Onlar da etiraz edckdi. Bu etiraz yazdiqlari hr klmd, hr böyük v kiçik hcmli srd hiss olunacaqdi. "Biz ona gör yazmaa baladiq ki, naraziydiq" fikri onlarin da dbiyyata glii sbbini ifad ed bilrdi. Amma onlarin dbiyyata glii özü bir zrurt idi. Zrurts zamanla labüd olandir. Ona gör d Anar v onunla brabr 60-ci illrd dbiyyata, snt glnlr yazmaya bilmzdilr". Mnim haqqimda da xo sözlr olan bu yazidan bel böyük parça gtirdiyim üçün oxucu mndn incimsin. Mnimçün bü sözlr, hm d dünyadan vaxtsiz getmi bir hssas qlm sahibinin sözlri çox dyrlidir. Demli heç bir tbbüs hdr deyilmi, heç bir i bo

388

yer görülmürmü, heç n ks-sdasiz qalmirmi. Torpaa atilmi toxumlar cücrib ba qaldirdii kimi beyinlr spiln fikirlr d zamaninda yetickmi. 25 il bundan qabaq drc olunmu bir trcüm d kiminçüns -- qoy lap bir ya iki nfr düünn insan olsun -- tsirsiz qalmayib, dolayi yolla olsa da çatdirmaq istdiyim fikirlr, hisslr, mnvi ismarilar ünvanina çatib. Zemfira sdullayevanin xatirsini hörmtl anir, Uca Tanridan ona rhmt dilyirm. 5 yanvar 2006

389

QDM UMER -- AKKAD MTN HYATIN MNASI HAQDA SAHBYL QULUN SÖHBT (eramizdan vvl I-II minillik) --Qul! Mn xidmt etmy hazir ol! --Bli, sahibim, bli --Yola çixiriq. Atlari yhrl. Saraya gedirm. --Get, sahibim, get, sni uur gözlyir. ah sn xzin bx edck. Sni fv edck. --Yox, qul, yox. Mn saraya getmycm. --Getm, sahibim, getm! ah sni uzaqlara göndrck, bilinmz-görünmz bir yer yollayacaq, gec-gündüz sn zab verck. --Qul, mn xidmt etmy hazir ol! Su gtir, llrimi yu! Ziyaft düzldcm. Kef çkcm. --Ziyaft düzlt, sahibim, kef çk. Qonaqliq vern öz qlbini sevindirir, Allaha da xo glir. --Yox, yox, qul, mn ziyaft düzltmycm --Ziyaft düzltm, sahibim, kef çkm, içki içmk insana yaramaz. --Qul, mn xidmt etmy hazir ol. Mn ev tikmk istyirm, dümnimi izlmk istyirm. --Ev tik, sahibim, ev tik. Dümnini izl. --Qul, mn ev tikmk istmirm. --Ev tikm, sahibim. Ev tikn atasinin evini daidir. --Qul, mn üsyan etmk istyirm. --Üsyan et, sahibim, üsyan et. Üsyan etmsn taleyin nec olacaq? Dürgnçün hardan azuq tapacaqsan? --Qul, mn üsyan etmk istmirm. --Etm, sahibim. etm. Usyan edni ya öldürür ya tutub mhbs atir, gözlrini çixarirlar. --Qul! Mni ittiham edn cavab vermk istmirm. --Cavab verm, sahibim, cavab verm. Yoxsa xilas ola bilmzsn. --Qul, mn ittihamlar qarisinda susmaq istmirm.

390

--Susma sahibim, susma, sussan sn daha air cza vercklr. --Qul, qadin sevmk istyirm. --Sev, sahibim sev, qadin sevn drdi-qmi unudur. --Qul, mn qadin sevmk istmirm. --Sevm. sahibim, sevm. Qadin ovçunun özü üçün qurulan tldir. Qadin -- sevnin boazini ksn iti xncrdir. --Qul, mn Allaha qurban ksmk istyirm. --Ks, sahibim, ks. Allahi üçün qurban ksnin qlbi sevincl dolur. --Qul, mn Allahima qurban ksmk istmirm. --Ksm, sahibim, ksm. El bilirsn qurban ksmkl Allahin sn istdiyini verck? --Qul, xalqima rzaq paylamaq istyirm. --Payla, sahibim, payla. Xalqina ruzu vern adamin qazanci da çox olur. --Qul! Xalqima rzaq paylamaq istmirm. --Paylama, sahibim, paylama. Borc vermk -- mhbbt kimidir. Qazanci is olu olmaq kimidi. Snin payladiin rzaqin qazancini mnimsyck, sni d lntlycklr. Taxilini yeyib sni mhv edcklr. --Qul! Ölkm xeyir vermk istyirm. --Ver, sahibim, ver, ölksin xeyir gtirn, Allah Marduk da vzini verck. --Qul, mn, ölkm xeyir vermk istmirm. --Verm, sahibim, verm. Tar-mar olmu hrlrin uca yerin çix bax, yaayib ölmü insanlarin kll sümuklrin tamaa et. Kim bilir onlardan hansi ölksin xeyir verib, hansi vermyib? --Qul, de mn, yaxi olan ndir, pis olan ndir? --Sahibim, mnim d, snin d boynumuzu qirib bizi çaya atsalar yaxidir. Kimdir el böyük ki, göy üzünü tutsun, kimdir el böyük ki, yer üzünü tutsun? --Qul, sni öldürmk istyirm ki, mndn qabaq gedsn. --Sahibim, sn d mndn sonra cmisi üç gün ömür sürcksn. Trcümçinin qeydi: Akademik V.V.Struvenin rus dilin çevirisind "Xrestomatiya po istorii Drevneqo Vostoka (Moskva, 1963) kitabinda drc olunmu bu mtnin müqqdimsind deyilir ki, onun mnasi iri maqnatlarla mübarizdir (?). Mnc bu mtnin

391

mnasi maqnatlarla mübariz deyil, heç qulun sahibin hr sözün mütilikl razi olmasi da deyil. Eyni bir mtlb iki zidd qütbdn yanailmasi daha önmlidir. Tsadüfi deyil ki, bu mtnin baqa bir adi "Müdriklik mslhti" v bir adi da "Bdbin dialoq"dur. Aradiricilar onu ncildki mhur "Ekkleziast" kitabinin qaynai sayir.

392

PLATON (FLATUN) Qdim yunan filosofu. Eramizdan vvl IV sr FEDR Dialoqdan fraqment tirakçilar: Sokrat, Fedr SOKRAT. ziz dost, mni baila. Mn axi hr eyl maraqlaniram. Bu hrd is ninki insanlar, aaclar bel mn heç n öyrtmk istmir. Amma indi ki, bura glmiik, mn uzanim, sn d rahat yl v oxumaa bala. FEDR. Yaxi. Qulaq as. "Mnim ilrimdn xbrin var. Bir-birimizl dil tapsaq faydali olar. Sn aiq olmamaim buna ngl deyil. ksin, aiqlrin ehtirasi sönndn sonra peman olurlar ki, sevgililri üçün xeyirli i görüblr. Aiq olmayanlar, biganlr is heç vaxt hrktlrinin altini çkmir. Bundan baqa sevgililr götür-qoy edirlr, -- bu eqin saysind n itirib, n qazaniblar. Biganlr is heç ksi günahlandirmir, sevgilisin: -- sn mnim ilrim mane oldun -- demir, yaxud snin ucbatindan qohum-qardala aram dydi söylmir. lbtt, sevnlri yüksk dyrlndirmliyik ki, sevgilri urunda hamiyla lj dümy razidirlar. Yalniz v yalniz sevgililrin sözl, mll xidmt etmk istyirlr -- amma düzmü yalanmi söyldikrini tyin etmk çtindir. Axi sonra baqa birisin aiq olanda vvlki sevgilisini yamanlayacaqlar. Ümumiyytl bu sevgi blasina mübtla olanlari mühakim etmk düz deyil, çünki bu dorudan da bir xstlikdir, Sevnlr özlri d etiraf edir ki, onlar aillarini itirir, xstlnirlr, özlrini l ala, idar ed bilmirlr. Sonra aillari balarina glnd xstykn etdiklrin haqq qazandira bilmirlr. Sevgililr arasindan n layiqlisini seçirsns seçimin böyük olmayacaq. Amma bütün baqa insanlarin içindn seçmli olsan seçimin çox geni olacaq. gr düünürsn ki, eqindn hr ks agah olacaq v sni qinayacaq, bu zaman bir gör n ba verir: sevgililr el znn edir ki, onlarin bu xobxtlik dmlrini baqalari da yaayir v demli hisslri hdr deyilmi. Biganlr is insanlarin sevgi münasibtlrindn daha üstün

393

olan bir yolu seçirlr. Çox vaxt sevgililri müait ednlr d olur. Bzn d iki nfrin mehriban söhbt etdiyini görn tk el güman edirlr ki, onlar birbirin meyl edir. Bu meyl ya artiq yaranib, yaxud da yaranacaq. Biganlr is bel hallara dümür, onlar bir-biriyl mehriban söhbt ednd d hami bilir ki, bunlar sadc dostdurlar, söhbtlri d müyyn bir il balidir. gr sn dostluun daimi olmadiindan qorxursansa, axi baqa münasibtlrd d ayriliq mqami glnd hr iki trf bdbxt olur. Sevgi sninçün çox önmli imis, n çox ariyan da sn olacaqsan. Bax el buna gör d sevgid çox ehtiyatli olmaq grkdir. Sevgililr hr eydn xoflanir, onlara el glir ki, hr ey onlarin zrrindir. Odur ki, sevdiklrinin baqalariyla ünsiyytd olmalarini istmirlr. Qorxurlar ki, varli onlari variyla, savadli aliyla üstly bilr, bir sözl, hr hansi üstünlüyü ola bilck hr ksi özlriyçün thlükli rqib sayirlar. Sni d bel adamlarla salam-kalami ksmy mcbur edrk dostsuz, hbabsiz qoyurlar. Yox, sn bu qadaalara mhl qoymasan sevgilinl aranizda çat ml glck. Heç vaxt aiq olmayanlar is ksin, qiliqli adamlari xolayir, insanlarla ünsiyytd olmai xeyirli sayir. Adamayovumazlari bynmirlr. Odur ki, bizim münasibtlrimiz nticsind sn dümn yox, dost qazanacaqsan. Sevnlrin çoxunu xasiyytin v baqa chtlrin bld olmadan qabaq, vvl-vvl bdn clb edir. stklrin çatandan sonra da dost olaraq qala bilcklrmi? vvlcdn dost olan biganlr is istklrin çatandan, lzzt alandan sonra da el qabaqki kimi dost olaraq qalirlar v xatirlr bu dostluu daha da möhkmlndirir. Mhbbt insani çox ey ayri gözl baxmaa mcbur edir. Eqi uursuz olani hr ey incidir, halbuki bu i baqalarina heç bir zab vermir. Xobxt olan is el eylrdn zövq alir ki, baqasi üçün bu heç d zövq mnbyi deyil. Odur ki, aiq olanlari qisqanmaqdansa, onlara grk yaziimiz gl. Yadinda saxla, üstlik dostlari da aiq olanlari tng gtirir, el bilirlr ki, onlar balarini blaya saliblar. Biganlrl is heç ksin ii yoxdur. Blk sn soruacaqsan, mn yni bütün biganlrl xo rftar etmy çairiram? Yox, amma axi el aiq olanlar da bütün

394

sevgililr rbt bslmyi tövsiyy etmir ki... " Düünürm ki, oxuduqlarim bs edr, lav olunasi ya aydin olmayan msllr varsa buyur, soru, Sokrat, snc bu sr necdi: Hr ey çox gözl ifad olunub, deyilmi? SOKRAT. ladir dostum, mn heyran oldum. Sbbi d snsn, Fedr. Mn snin bu sri nec oxumaina diqqt edirdim. El lzztl oxuyurdun ki, mn d sninl brabr mftun olurdum. Hm d axi bu msllri sn mndn qat-qat yaxi bilirsn. FEDR. Deysn zarafat edirsn. SOKRAT. Yox, sn el glir. Mn ciddi deyirm. Snin oxumaindan mn d cua gldim. ndi d sn mni dinl v sus. Blk danidiim zaman baimin üstünd müqdds hal d ml gldi. FEDR. Dorudur. SOKRAT. Günah snddir. Amma qulaq as, yoxsa bu vhy keçib ged bilr. Bellikl sevnlr, ya bigan olanlara qulluq göstrnlr faydami, zrrmi gtir bilr. Lzztin siri olanlar, zövq-sfay alud olanlar çaliacaq ki, sevdiklrini d öz istklrin uyun hala salsin. Bu xstliy düçar olanlarda hr bir mane ya onlardan güclü hr ey dhtli nifrt hissi dourur. Htta sevdiyinin d nds ondan üstün olmasini, ya n azi ona brabr, ona tay olmasini istmz. str ki, sevgilisi kömksiz, aciz, müti olsun. Savadsiz alimdn, qorxaq csurdan, pltk blatlidn zifdir. Bax, sevgili d sevdiyind mhz bu zif chtlri qabartmaa çaliir ki, öz üstünlüyünü qoruyub saxlasin. Bu halda bel o yen d qisqanmaya bilmz. Qisqandii üçün d sevgilisinin baqalarla ünsiyytd olmasini istmir. Htta bu ünsiyytin onun özün faydasi varsa bel onu yaxin qoymur. Ünsiyyt sevgilisini ucalda bilr, buna yol vermir, qorxur ki, ucalmi sevgilisi ona yuxaridan aai baxar. Sevgilisini aailamaq üçün hr üsula l atmaa hazirdir, tki sevdiyi bütün baqa insanlara nifrt bslsin, birc onun özün hmi heyran baxilarla baxsin. Bundan zrr çks d bel olsun. Demli, bu sayaq aiq sevgilisin faydali yolda ola bilmz. Bir msl d var. N qdr ki, aiq sevir, o zhltökndir, hamini eqiyl d, qisqancliiyla da zinhara gtirir. El ki, sevgi keçib gedir, o, xyantkara çevrilir, bol-bol verdiyi vdlri unudur. Ehtiras sönndn sonra onun hr hrktin ali nzart edir, sevgilisi is

395

onun dyidiyini görs d, sbbini drk ed bilmir. Axi bu el hmin adamdir. Özü d utanir etiraf etsin ki, indi artiq tamamil baqa adam olub, vvlki çilinliinin tsiri altinda vd etdiyi eylri nec yerin yetircyini bilmir. FEDR. Gedk, yaman istidir. SOKRAT. Getmzdn vvl dua etmykmi? FEDR. Mütlq. SOKRAT. ziz allah Pan v bu yerlrin baqa allahlari, el edin ki, daxiln gözl olum. Daxiliml zahirim dost olsun. Daha n istyim Fedr. Mnc yetr. FEDR. Mni d bu duaya qo. Dostlarin hr eyi ümimi olmalidir. SOKRAT. Gedk.

396

DHAMMAPADA (Fzilt yolu) "Dhammapada" bizim eradan vvl III ya IV srd Hindistanda pali dilind yaranmi buddist dbi abidsidir. "Dhamma" sözü yol, qanun, tlim kimi, "pada" sözü fzilt, yaxiliq, comrdlik kimi trcüm oluna bilr. srin mtni çeidli mövzularda klamlardan ibartdir. Onlardan bzilrini dilimiz trcüm etdim. "O mni thqir etdi, vurdu, mn qalib gldi, mni soydu". Bu fikirlri içind saxlayan adamin kini-nifrti azalmir. Bel fikirlri üryind saxlamayan adamin kini-nifrti bitir. Bu dünyada heç vaxt nifrt nifrtl bitib tüknmir, o yalniz nifrtin yox olmasiyla yoxa çixir. bdi dhamma (yol, tlim-trcümçi) -- budur. Müdrik insan ciddiyytiyl yüngülmcazlii qovduu zaman müdrikliyin zirvsin ucalir v oradan xstliyi kdr olan briyyti seyr edir. Da bainda duran adam aranda durana baxdii kimi, ailli insan, ailsiza baxdii kimi. gr syaht çixmi adam özün tay ya özündn daha üstün insanla rastlamirsa, el tk-tnha qalsa yaxidir. Axmaqla dostluq mümkün deyil. Çox az insan qaridaki sahil çixa bilr. ksriyyt el bu sahild çabalaya-çabalaya qalir. gr birisi döyüd min adama min df qalib glibs, baqa birisi yalniz özü özün zfr çalibsa -- mhz odur döyüün n böyük qalibi. Gerçkdn d daima istklrini mhdüdladiraraq yaayan, özüözünü ram etmyi bacaran insanin qlbsi baqasina qlb çalmiin zfrindn daha yaxidir. Allahin özü d bel insanin qlbsini mlubiyyt çevir bilmz. gr insan bir yaxiliq edibs, bununla kifaytlnmsin. Yen v yen yaxiliq etsin. Yaxiliin çoxalmasi sevinc gtirir. gr lin yaralanmayibsa zhri ovcunda tuta bilrsn. Zhr -- yarasi olmayan adama zrr vermz. Özü pislik etmyn pislik yaxin dümz. Çoban sürünü otlaa apardii kimi qocaliq v ölüm d diri insanlari harasa aparir. übhlrini yen bilmyn adami heç n tmizliy çixara bilmz.

397

Cahan od içind yanarkn bu n gülüdür, bu n sevincdir? Zülmt içind olanlar, ndn iii aramirsiz? Bir özün bax, qüsürlü cismin bax, xst, cürbcür fikirlrl dopdolu vücuduna bax -- n müyynlik var snd, n daimilik. Yorulmu bdn xstliklr yuvasidir -- get-ged çürüyür, axi ömrün sonu ölümdür. Bu qala sümüklrdn qurulub, tl-qanla suvarilib -- tmlin qocaliq v ölüm, yalan v riyakarliq qoyulub. Mn müxtlif doularin sansarasindan (dyimlr dünyasi, insanin bir neç df müxtlif killrd doulmasi haqqinda buddust termini -- trcümçi) keçrkn evin qurucusunu axtarir, amma tapa bilmirdim. Yenidn v yenidn doulmaq -- kdrli eydir. Hey, evin qurucusu, görürsn? Sn bir d yenidn ev tik bilmycksn. Bütün tikinti altlrin itib-batib. Zka yalardan xilas yolunda istklrin mhvin nail olub, Gncliklrind halal yaamayanlar, heç ny nail olmayanlar, sinmi oxlar kimi atilib qalir, yalniz keçmii xatirlayaraq kökslrini ötürürlr. Pis v özün zrr gtirn ilri elmk asandir. Amma yaxi v xeyirli ilr görmk hddn ziyad çtindir. Dünyaya ilim kimi baxanlari Ölüm ahi görmür. Xeyirxah mll günahlari yuyan xs dünyani iiqlandirir, buludlarin arasindan çixan ay kimi. Dünya kordur, dünyada çox az adam hr eyi aydin görür. Tordan xilas olan qu kimi ancaq tk-tük adamlar göylr ucala bilir. Hansi çiirla aparacaqsiz onu -- yolsuzu, çiirsizi, Nurlanmii (Nurlanmi deynd Qautama Budda nzrd tutulur- trcümçi), bütün göy sferalarina hakim olani, qlbsi heç vaxt mlubiyyt çevrilmyni, qocalii artiq bu dünyada davam etmyni? nsan olmaq çtindir, ölrilrin hyati çtindir. Nurlanmiin douluu zordur. Qlbdn nifrt doulur. Mlub olmu drd içind yaayir. Qlbdn v mlubiyytdn imtina edn xobxt v rahat ömür sürür. Ehtirasdan güclü at yoxdur. Nifrtdn amansiz bla yoxdur. Bdndn böyük bdbxtlik yoxdur. Rahatlia, dincliy brabr bxtiyarliq yoxdur. Xeyirxah i görmyin, çünki sonra xeyirdn ayrilmaq airdir. Xeyirxahlia ya bdxahlia alud olmayin -- onda l-qolunuzu balayan kmndlr d olmayacaq.

398

Kims xo münasibtindn kdr yaranir, qorxu yaranir. Bel münasibt yoxdursa, kdr, qorxu hardan olacaq? Kims mehrini salmaqdan kdr doulur, qorxu doulur. Mehrdn azadsansa kdrin, qorxun hardan olacaq? Kims balanirsansa kdr doulur, qorxu doulur. Bundan azadsansa kdr hardan olacaq, qorxu hardan olacaq? Ehtirasdan kdr doulur, qorxu doulur, ehtirasdan xilas oldunsa kdr hardan olacaq, qorxu hardan olacaq? stkdn kdr doulur, qorxu doulur, istklrin yoxdursa, kdrin, qorxun da yoxdur. Bu dünyadan gedn insani o dünyada xeyirxah ilri qarilayar -- yaxinlari uzaq sfrdn qayidan qohumlarini qarilayan kimi... Qoy qzbdn imtina etsin, özündnraziliqdan l çksin. Ada v formaya alud olmayanlarin baina heç bir bla glmir. Qzb qzblnmmkl, r xeyirl, xsisliy sxavtl, yalana hqiqtl qalib glmk olar. Qzb tslim olma, hqiqti de. gr lap kiçik bir ey istyirlrs sndn -- sirgm. Bu üç rt ml etmkl Allahlara yaxinlamaq mümkündür. Olmayib, olmayacaq v indi d yoxdur el bir adam ki yalniz qinaa yaxud yalniz trif layiq olsun. Budur bax, ömrün sona çatdi, amma n evin var, n d yol üçün ehtiyat azuqn. Mütmadin, yava-yava müdrük insan öz üzrin qonmu çirki, pasi tmizlmlidir, zrgr gümüü cilalayan kimi. Hyasiz, kmfürst, pozqun üçün yaamaq asandir. Tvazökar, hmi tmizlik axtaran, vicdani lksiz olan üçün yaamaq çtindir. nsan baqasina öz qidsin uyun olaraq n qdr lazim bilirs azuq verir. Kimins yemsin, içmsin paxilliq edn n gec, n gündüz rahatliq tapmayacaq. Daima özgsinin günahlarini güdn adam hmi sbidir, hisslrini cilovlaya bilmir. Göylrd yol yoxdur, bizim diimizda trkidünyaliq yoxdur. nsanlar illüziyalarda tslli tapirlar, müdriklr illüziyalardan xalidir. Durmaq yeri glnd durmayan, gnc v cüclü çainda bel tnbl, iradsiz v fikri zilmi insan müdriklik yolunu tapa bilmz. Hqiqtn düünmkl müdriklik yaranir, düünmmk -- müdrikliyin mhvidir. Hyatin v hyatin mhvinin bu ikili yolunu

399

tani. Bir aaci yox, meni ksmk. Medn qorxu yaranir. Meni qirib azad olacaqsiniz. Erkyin qadin istyi lap cüzi olsa bel yox olmayibsa -- onun fikri buxovludur, ana südü mn dana kimi. N övlad, n ata, n qohumlar clin yaxaladii insana yardim ed bilmz. n yaxin adamlar bel ölüm qarisinda acizdir. gr xirda sadtdn imtina edib böyük sadti görürsns, müdrik insan böyük sadti seçir. Özgsinin arvadina tamah salan dyyus dörd ey mhkumdur: rfsizliy, rahatsizlia, ittihama v sonda chnnm. qbali da uursuzdur, qorxan adam qisa sürn mhbbt macrasina gör air czalandirilir. Bir ey etmlisns, et. radn möhkm olsun. Trddüdlr içind qalan syyah ancaq tozanaq qaldirir. Etmdiyin i pis etdiyin idn yaxidir. Axi pis etdiyin i sonralar sn ziyyt verir. Amma yaxi gördüyün i üçün pemançiliq çkmirsn. çdn v çöldn qorunan srhd hri kimi özünü qoru. Çox insan-çürükdür, mn d thqirlr dözcm, döyüd ox yarasina dözn fil kimi. Axmaqla dostluq etmkdns tnha qalmaq yaxidir. stklrin siri olan insanlar qorxmu dovan kimi o yan bu yana qaçirlar. llri-qollari bali halda yenidn v yenidn iztirablarina qovuurlar, istklrdn, ehtiraslardan azaddirlar, amma yen d istklr mesin can atirlar. Baxin, bu adam -- azaddir, amma boyundurua girmk istyir. Yaamaq axinini yarib keçrkn keçmidn imtina et, glckdn imtina et, onlarin arasindakindan da vaz keç. Alin azaddirsa, n olur olsun, yen doulua v qocalia düçar olmayacaqsan. O, kamilliy çatdi, qorxusuzdur, istklri yoxdur, varliin tikanlarini mvh etdi, indiki cismi (bdni) sonuncudur. Mn qalib gldim, hr eyi bilirm. Bütün dhammapadalarda lksizm. Mn hr eydn imtina etdim, istklrimi mhv etdim v azad oldum. Özüm özümdn drs aldimsa, kimi müllimim saya bilrm? Var-dövlt ailsizi öldürür. Var-dövlt istyiyl o özünü mhv edir, baqalarini mhv edn kimi. Ay axmaq, dainiq saçlar nyin grkdir? Dri geyimlrin sn

400

n xeyri var? Axi cngllik snin öz içinddir, sns zahiri görünüünü düünürsn. Mn istklri olmayani, biliklr sahsind übhlrdn qurtulani v ölümsüzlüy çatani brahman sayiram (brahman -- ali silkin nümayndsi -- trcümçi). Mn kobud ifadlr iltmdn, heç ksi incitmdn hqiqti söylyni brahman sayiram. Mn günahsiz ola-ola bütün ittihamlara, czalara, zablara dözni brahman sayiram. Onun sbri -- gücdür, gücü -- qouna brabrdir. Mn hycanlanmi insanlarin içind hycansiz qalani, çomaa l atanlarin içind sakit davranani, dünyaya balilar arasinda hr cür balardan azad olani brahman sayiram. Mn öz vvlki hyatini bilni, göyü v chnnmi görni, biliyin kamillik zirvsin yetni, doulularin mhvin nail olani, n etmk mümküns edni brahman sayiram.

401

HND MTNLR (Professor Maks Müllerin "ri Ramakrina. Hyati v tlimi" (Moskva 1913-ci il)kitabindan) "Samniazin" -- sözün hrfi mnasinda hr eydn vaz keçmk, bütün dünyvi balardan v istklrdn imtina etmk anlamindadir. "Bxaqavatgita" kitabinda oxuyuruq: "Samniazin o adamdir ki, heç ny, heç kim nifrt etmir, heç nyi, heç ksi sevmir" YOQA-nin dörd üsulu var: 1.Mantra-yoqa mlum sözün dön-dön tkrar olunmasidir. 2.Laya-yoqa bütün fikirlrimizin bir ey ya bu eyin ideyasina yönldilmsi, bu eyl vhdtd qovumaqdir. 3.Raca-yoqa nfsini saxlamaq yoluyla ala nzrt etmkdir. Mlumdur ki, insan bir ey mat qalanda nfsi ksilir, bundan bel ntic çixarilir ki, nfsini saxlamaq diqqtini bir yer toplamaqdir. 4.Xatxa-yoqa bdnin ümumi vziyytiyl mul olmaqdir. O da bdnin müxtlif ünsürlrini, msln gözlri bir nöqty, ksrn burnun ucuna zillmkl fikri toplayib toparlamaqdir. Bütün bunlar Yoqa-sutralarda müfssl tsvir olunub. nduist istilahlarin çada Avropa dillrin çevrilmsinin çtinliyindn danian professor M. Müller qeyd edir ki, hind flsfsinin ATMAN anlayiini adtn QLB kimi çevirirlr. Amma i ondadir ki, hind tfkkürün gör ATMAN bütün ehtiraslardan, hisslrdn azaddir. Qrb tfkküründ QLB is ksin bütün ehtiraslarin, hisslrin cm olduu yerdir. RAMAKRNANIN KLAMLARINDAN Ramakrinadan soruurlar: -- Ndn hami kimi sn d evlnmirsn? Ramakrina cavab verir: Allahlardan biri, Sma qounlarinin srkrdsi Kartikeyya bir df piiyi cirmaqlayir. Evin qayidanda görür ki, anasinin üzünd cirmaq yeri var. Bu eybcr cirmaq yeri hardandi? -- dey soruanda, anasi: -- Bu snin mlindir -- deyir -- unutmusan ki, bü gün shr piiyi cirmaqlamisan. Dünyada hr ey laqdardir. Sn kimi vursan -- mni vurursan. Kartikeyya tccüb edir v bundan sonra qrar verir ki, heç vaxt evlnmyck. Axi kimi alsaydi, anasi olacaqdi. Mn, Ramakrina da o Allah kimiym, hr qadinda ilahi anami görürm. Yaxi aildn ismtli qadini görnd mn lahi Anani görürm, pncrlri qabainda biabirçi görkmd oturan xlaqsiz qadinlari

402

görnd d lahi Anani, amma baqa kild görürm. Birisi on dörd illik air zhmtdn sonra suyun üstüyl qurunun üstüymü kimi addimlamai öyrnir. Sevinck mülliminin yanina glib hünrindn daniir. Müllimi: Ay biçar -- deyir -- baqalari qayiqçiya be-on qpik verib çayin o tayina keç bilir, sn is ömrünün on dörd ilini buna srf elmisn. Ramakrinanin bir tlbsi baqalarinin fikirlrini oxumai öyrnir, müllimin bu bard xbr verir. Ramakrina: -- Ayib deyilmi, vaxtini bel bo eylr srf edirsn -- deyir. Birisi çayin o biri tayina keçmk istyirdi. Müdrik insan ona bir amulet verir v deyir ki, bu amuletl çayi keçcksn. Adam amuleti alib çayin üstüyl -- sanki quru yerd gedr kimi addimlamaa balayir. Çayin ortasina çatanda maraini üstly bilmir, qrara glir ki, amuleti açib baxsin, görsün içind n var. Amuletin içind yalniz kaiz parçasi vardi v orada birc söz yazilmidi: Rama. Adam tccüb etdi: El bu? Üryind bu sözlri deyn kimi batmaa baladi, Yalniz inam möcüz yaratmaa qadirdir. Çünki inam -- hyatdir, übh -- ölüm. (Bu rvayt bizim Qiz qalasi haqqinda fsanlrin biriyl sslir -- trcümçi)

403

SVAM VVEKANANDANIN NTQ Bütün miflrdn, bütün müqdds mtnlrdn bir ey aydin olur ki, nsan nec varsa eldir. Bu fikir Adm v Hvva fsansind d ifad olunub. Ail da, bdn d daima dyiir, amma bdi ruh dyimir -- yalniz mhdud olan ey baqalaa bilr. Mnim bdnim hrkt ed bilr, sizin bdniniz hrkt ed bilr, kainatin hr zrrsi daima hrktddir, amma bütünlükd kainat hrktsizdir. Hrkt rtidir, mn masaya nisbtd hrkt edirm, hr bir atom baqa atomlara nisbtd hrkt edir. Bs sonsuz kainat tam halinda ny nisbtd hrkt ed bilr? Ancaq öz hyatini dünyanin hyatiyla, baqalarinin hyatiyla üzvüldirn yaayir. Bdnimizi hyatimizin mrkzi sayanda, ciliz maraqlarimizla yaayanda, biz yaamiriq, ölürük. Ölüm qorxusunu da o zaman duyuruq. nsan ölüm xofuna yalniz o zaman qalib gl bilr ki, aydin bir hqiqti drk etsin: n qdr ki, bü dünyada n azi bir insan yaayir, o, özü d yaayir. Bütün dyiikliklrd pis adam yaxi, heyvan insan olur v s. Ruh is dyimir. Dünya dyiir. Ruh is tclli olunur. Niy gör hr bir xalq, cmiyytin hr hansa bir vziyytind nsan kamilliyin ideal tcssümünü hm Allahda, hm nsanda arayir. Ona gör ki, bütün ali chtlr insanda da var. Bu sizin üryinizddir, amma siz bunu drk etmirsiniz, el düünürsünüz ki, bu sizdn diarida olan bir qüvvdir. El bir qüvv ki, briyytin hyatini o idar edir. fqt, insanlara mhbbt dünyanin sasidir. "Mn" v dünya bir vhdtdir. Bel olmasaydi mn ny gör baqalarina yaxiliq edrdim? nsanlari xeyirxahlia sövq edn qariliqli rbt, birlik, eyniyyt duyularidir. Hr bir insan onu da drk edir ki, fdakarliq -- mnviyyatin tmlidir. Fdakarliq is hr bir ötri tzahurlrdn uzaq olmaqdir, özünmftunluqdan uzaq olmaqdir, özünü ayrica bir frd kimi deyil, insanliin bir zrrsi kimi qbul etmkdir. "Mn" anlayii keçn dövrlrin aldanilarindandir. Hqiqt cmiyyt qarisinda ba ymir, cmiyyt hqiqt

404

qarisinda ba ymlidir. Ya ba ymli, ya mhv olmalidir. SVAM VVEKANANDA YARANIIN HMN Kütl -- biçimsiz, adsiz, rngsiz, Keçmisiz, glcksiz, zamansiz Mkansiz, heç nsiz Htta inkarin ssi bel susub... Oradan sbbiyyat çayi axir iqli arzu klind Dalalari bdi mahni oxuyur: "Mn varam, , mn varam". . O, (Brahma) dünyanin günidir, Biz onun üalariyiq. Yox! O hm gün. hm d onun üalaridir.

405

SUFZM Sufizm (Tsvvüf) -- slam tfkkürünün, slam mdniyytinin mühüm v ayrilmaz trkib hisssidir. rqin l Qzali, l rbi, Hllac Mnsur, Fzlullah Nimi kimi mütfkkirlri, Hkim Snai, Ömr Xyyam, Gncli Nizami, ttar, Hafiz, Sdi irazi, ms Tbrizi, Clalddin Rumi, Yunis mr, Nsimi, Cami, Nvai, Füzuli kimi dahi airlri bu ya digr drcd sufizmin ideoloqlari olmu ya onun güclü tsiri altinda yazib yaratmilar. Hürufilik, Bektailik, Nqbndlik v bir sira baqa triqtlr d sufizmdn bhrlnmilr. Htta mlamtiyylrin tlimind süfizm ifrat kl d dümüdür. Mlamtiyy tlimin tapinanlar cmiyytin ikrahini, nifrtini qazanmai qarilarina mqsd qoyurdular. Onlarin üari "kraha ikrah idi". Sufizmin sas flsfi tmli Vhdt-vücud (panteizm) anlayiidir. "zldn mnim v snin qlbin bir idi, mnim olmain v snin olmain, mnim qeybim v snin qeybin -- bir idi. Mnim v Snin demk d düz deyil. Aramizda Sn v Mn yox idi. Mn -- Mn deyilm, Sn -- Sn deyilsn, amma Sn d Mn deyilm. Mn eyni zamanda Mnm v Snsn. Sn eyni zamanda Snsn v Mnm" Yunis mr d: Mni mnd dem mnd deyilm Bir Mn vardir mnd mndn içri -- deyirdi. 1.Qribdir ki, tsvvüfün ciddi çada aradiricisi Seyid dris ah "Sufizm" kitabinda Clalddin Ruminin müridi ms Tbrizini xs deyil "Tbrizin güni" bdii tbeh kimi anlamidir.

nsanin Allahla vhdtd olmasi fikri n qisa kild "n -lhqq" ("Hqq mnm, Hqq mnddir") düsturuyla ifad olunur. Bu inanci tbli ednlr amansiz tqib olunurdu. Hllac Mnsur, Fzlullah Nimi, madddin Nsimi igncli surtd edam olunmular. Sufizm yalniz dini v flsfi fikr, poeziyaya deyil, sntin baqa

406

növlrin, o cümldn musiqiy ciddi tsir göstrmidir -- Mövlana törnlrind ifa olunan smalari, drvi rqslrini yada salmaq yetr. Bir çox alimlrin ryinc "sufizm" anlayii drvilrin geyindiklri qaba yün badan --"suf"dan ml glmidir. VIII srd raq v Suriyada meydana çixmi sufizm -- randa doulmu, sonra Badadda drs demi l Qzalinin (XII) nzri srlriyl dini baximdan mqbul sayilmi, hm sünnülr, hm ilr trfindn qbul olunmudur. Qrb alimlrinin slamin rasionalistlri adlandirdiqlari mützalilr hr eyin yalniz ailla, idrakla drk olunmasi fikrinin üstünd dururdular. Onlara qari l Qzali qlbin hqiqtini müdafi edirdi. Onun düüncsin gör dünyada bir çox eyi yalniz ailla baa dümk. izah etmk mümkün deyil. Çox eyi fhml, intuisiyayla duymaq, qlbin qfil iiinda görmk olar. Bu baximdan sufizm -- Zen flsfsinin -- "insan hqiqti birdn-bir, qfildn drk edir" -- müddasina yaxindir. Bu l Qzalinin öz taleynd d ks olunub. Bugünkü terminlr müracit etsk Badad Universitetind (mdrssind) kafedra mudiri, professor kimi çalian, mötbr bir alim kimi cmiyytd nüfuz sahibi olan l Qzaliy günlrin bir gününd vhy glir, qfilcn hqiqt açilir v o hr eydn -- vzifsindn, iindn, cmiyytdki mövqeyindn vaz keçir. l Qzalinin slam fikri tarixind xüsusi xidmti ondadir ki, o mützalilrin d, sufilrin d düünclrini Ortadoksal islam ehkamlari çrçivsin sala bilib. Buna gör o, "slamin dayai" lbini qazanib. Mützalilr siyasi tqiblrdn daha air zrbni IX srin mhur mütffkkiri l hari vurub. Rvayt gör o, mützali Cubbaninin tlbsi olub. Bir drs zamani müllimini bel bir sual qarisinda qoyur: "Üç qarda varmi. Biri müqdds insan, övliya kimi yaayib ölür, ikincisi cani kimi ömür sürüb ölür. Üçüncüsü is el lap körp yainda vfat edir. O dünyada bunlarin aqibti nec olacaq? Cubbani asanliqla cavab verir: -- Aydindir ki, müqdds cnnt, cani chnnm gedck, körp is cnntl chnnmin arasinda qalacaq. Onda l ari baqa bir sual verir: -- Yaxi, bs körp yainda öln Allahdan xbr alsa ki, niy mn el tifil çaimda vfat etdim, niy imkan vermdin ki, mn d yaayib xeyirli ilr görüm, cavab

407

n olacaq? Cubbani arxayin gülümsünrk buna da cavab verir: Allah bilirmi ki, bu uaq böyüyüb pis ilr tutacaq, cani, qatil olacaq, ona gör d zrayil onun canini el körpykn alir l ari: --Çox cb -- deyir -- bs onda günahkar kimi chnnm odunda yanan cani çiir-bair qaldirmazmi ki, gr mnim qatil, cani olacaimi vvlcdn bilirdins onda niy el mnim d körplikdc canimi almadin? Bu mntiq cavab tapmayib özünü itirn Cubbani: Snin dediklrin eytan mlidir -- deyir. Mükalimd qalib çixmi l ari is: Gördünmü müllim, nzriyylrind bel hvsl vsf etdiyin qlin mntiqli suallara cavab tapa bimir". Ömr Xyyamin müasiri l Turqai 1111-ci ild bel bir xbrdarliq edir: "Ey insan! Dünyanin sirrlri qarisinda sus, çünki sükut shvlrdn xilas olmaq demkdir. Özünü qoru ki, günlrin bir günü eldiklrinin hamisinin mnasiz olduunu anlamayasan". Tsvvüf nzriyyçilrinin fikrin gör sufi hyatini hr yerd v hr vaxt yaamaq olar. Bu hyat trki-dünyaliq tlb etmir v dini ehkamlara riayt olunmasini qariya mqsd qoymur. Bu chtiyl d sufizm Zen tlimin çox yaxindir. Zen d öz müridlrindn insanlarin arasinda yaayib heç nyl özünü frqlndirmmy çairir. Süfinin hyati bütün briyytin hyatiyla hmahngdir. Ona gör d sufizmi sirf rq tlimi adlandirmaq düz deyil. Sufizm flsfsinin son iki srin Qrb tfkkürün v sntin d güclü tsiri var. Hl XIII srd Mövlan Clalddin Ruminin mhur sözlri bu gün üçün nec d önmlidir: GL. YEN GL. HR N SN OYLC YEN GL. KAFRSN, ATPRSTSN, BÜTPRSTSN, YEN GL. BZM QAPIMIZ ÜMDSZLK QAPISI DEYL. YÜZ KR TÖVB ETMSNS. YUZ KR D TÖVBN POZMUSANSA YEN GL... Sufizmin yayilmasinda slamin n böyük xidmti dözümsüzlüy qari çixmasidir. Baqa dinlrin v uyqarliqlarin (sivilizasiyalarin) üzvülüyünü qbul etmsidir. Sufilr dinlrin müxtlifliyini sas saymirlar. Onlara gör dinin yegan mqsdi Haqqa çatmaqdir -- "N qdr insan varsa, Haqqa da o qdr yol var" deyrk baqa inanclara böyük hörmtl yanairlar.

408

Gerçkdn d baqa dinlrdn frqli olaraq slam iddia edir ki, hqiqt -- öz inkiafinda muyyn mrhly çatmi hr bir insana açila bilr. Clalddin Rumi yazirdi: "Mn xaçi gördüm v xaçprstlrin arainda oldum. O, (Hqq nzrd tutulur -- trcümçi) çarmixda yox idi. Mn induistlrin v buddaçilarin mbdlrind oldum, ordada ONUN izini bulmadim. Herata v Qndhr çatdim. Axtardim. N yuxarida, n aaida O, yox idi. Qaf daina qdr getdim. Orda yalniz nqa quunu gördüm. Kby getdim, orda da yox idi. ONUN barsind bn Sinadan xbr aldim, amma O, bn Sina flsfsindn d yükskd idi. O zaman qlbimin için baxdim. ONU orda gördüm. O, baqa heç yerd yox idi" Tsvvüfün bu dini dözümlülüyü slamin bzi ifrat cryanlarini bu dinin mahiyytindn doulduunu iddia ednlr n tutarli cavabdir. XIX srd randa olmu bir avropali qeyd edir ki, bu ölky gln xaçprst özüyl qab-qacaq gtirmlidir, çünki heç bir yerli sakin ona öz qab-qacaini verib murdar etmk istmyck. Bu avropali htta ranin o vaxtki xarici ilr naziri Mirz Seyyid xan haqqinda yazir -- bu adam avropaliya nzr saldiqdan sonra gedib gözlrini yuyur ki, murdar olmasin. slam heç d yeni din olduunu iddia etmir, o yalniz böyük dinlr zncirinin son hlqsi olduunu bildirir. Mhmmdi son peybmr hesab edn slam -- artiq yeni böyük bir dinin yaranmayacaini da irli sürürdü v slamin yaranmasindan sonra keçn srlr bu fikrin tam doru olduunu sübut etdi. Çada dünyada Zrdüt, Budda, Musa, sa, Mhmmd sviyysind yeni bir dinin sasini qoyacaq peymbri tsvvür etmk qeyri-mümkündür. ddia edilir ki, süfizm, (bel adlanmasa da) -- düünc trzi kimi slamdan hl çox qabaqlar da mövcud imi. Süfizm dünyagörüünd nsanin tkamülü dörd mrhldn keçir -- rit, Triqt, Mrift, Hqiqt... Sufizm düüncsini v hyat trzini qbul edn çada insanlar üçün Freydin v Yunqun psixoloji tcrubsind heç bir yenilik yoxdur. l Qzalinin 900 il bundan qabaq yazdii "Sadtin lkimyasi" risalsind cinsi hyat haqqinda dediklri sübut edir ki, Freydin bu sahd çox sonralar gldiyi nticlr müslman mütfkkirlri yaxi bld imilr.

409

Sufizmin çada tdqiqatçisi Avropa alimi Karl. V.Ernest Orta sr tsvvüf mütfkkirlrinin mtnlrin saslanaraq Sufizmin trifini bel verir: Sufizm nümunvi davraniin qapisi v layqtsiz rftara nifrtdir. Sufizm gör Allah sizi özünüzçün ölmy çairir ki, onun içind yaayasiniz. Sufizm vhdtdir, onu heç n dyi bilmz v o, heç nyi dyi bilmz. Sufinin niansi odur ki, o varli ola-ola özünü kasib, hakimiyyti ola-ola özünü müti, öhrti ola-ola özünü adsiz-sansiz sayir. Sufizm o demkdir ki, snin heç nyin yoxdur v sn heç ksin, heç nyin deyilsn. Sufizm o demkdir ki, qlbini Allaha tapirmaq bütün baqa mllrdn üstündür. Sufizm mnvi dyrlri mnimsyir v maddi dyrlr bigandir. Sufizm -- gr Haqq onu qovsa bel, Haqqin qarisinda diz çökmkdir. Sufizm el bir haldir ki, bütün insana xas durumlar yox olur. Sufizm göz qamadiran imkdir. Süfizmin sas tlblrindn biri budur ki, onun flsfsin tapinan insan zahirn baqalarindan heç nyl seçilmmlidir. (Bu da Zen flsfsin yaxindir -- A). Onun sas mqsdi daxili kamillmdir. Amma baqalarinin bundan xbri olmamalidir. Onun qlbindkilrin hamisi sirrdir v bu sirrlr tk bir Allaha bllidir. Zahird is baqalari, htta onu günahkar sayirsa, ona nifrt bslyir v thqir edirlrs, buna sevinmlidir. Çünki bu doru yolla getdiyinin göstricisidir. Axi tarix boyu bütün peymbrlr v müqddslr d hr cür tqiblr v thqirlr mruz qaliblar. Bzi sufi mütfkkir v airlrdn etdiyim çevirmlr Qoldsiqerin "Leksii ob slame", Y.Bertelsin "Sufizm i sufiyskaya literatura", dris ahin "Sufizm", Karl V.Ernestin "Sufizm" kitablarinda drc edilmi mtnlrdn götürülmüdür: Mnasiz ilrl mul olan briyyt qflt yuxusundadir, baqa bir almd yaayir. Bundan qurtulmaa inam -- ancaq vrdidir, din deyil. Bel "din" ailsizdir. Yol Adamlarinin ("yol adamlari" deynd sufilr nzrd tutulur -- trcümçi) qarisinda bo-bo danimaqdan l çkin, ondansa özünüz qalib glin. gr siz

410

gerçklik önünd trs, kllmayallaq dayanmisinizsa, sizin biliklriniz v dininiz ifrata varib. nsan özü özünü toruna salir. Yol Adami bu torlari qirib çixir.

411

SNA. 1131-C LD YAZDII "DIVARLA HAT OLUNMU HQIQT BAI" KITABINDAN Knd küçsind dörd nfr görüür: fars, türk, rb v yunan. Bir yerd sfr ediblr, indi o dördünün bir yerd bir manati qalib. Bilmirlr onu ny xrclsinlr, Fars: -- Mn nqur almaq istrdim --deyir. Türk: -- Mn üzüm almaq istrdim. rb: -- Mn -- innab --deyir. Yünan: -- Yox, biz stafil alacayiq -- deyir. Çox dil biln birisi yanlarindan keçrkn bu söhbti eidir. O -- pulu mn verin -- deyir. mn haminin istyini yerin yetircm. vvl ona inanmirlar, amma sonra bir manati verirlr. Adam gedib dükandan dörd salxim üzüm alib gtirir. Fars: -- mnim istdiyim nqur -- deyir. Türk: -- bü mnim istdiyim üzümdür. rb: -- sa olsun, mn innab gtirib -- deyir, Yunan söhbt qariir: -- mnim dilimd bu stafil adlanir. Hamisi razi qalir v anlayirlar ki, eyni bir eyi istyirmilr, ancaq dil frqlri bir-birini anlamaa imkan vermyib. Mtn gör birbirini anlamayan syyahlar adi adamlardir, onlarin mslsini hll edn is Sufidir. Baqa bir mtn beldir: Nsrddin padahin hüzürunda olarkn hökmdar gileylnir ki, tblrinin hamisi yalançidir. Nsrddin: -- Qibleyi-alm, hqiqt müxtlif cür olur -- deyir. Bununla razilamayan ah qrar verir: -- Mn mcbur edcm ki, insanlar yalan danimasin. Qoy düz danimaa vrdi elsinlr. Shrisi gün carçi elan edir ki, hr girn hr ks zabitin sualina doru cavab vermlidir. Nsrddin knardan hr girrkn zabit ondan soruur: Hara gedirsn? Düzünü de, yoxsa sni asacaqlar. Nsrddin: -- Mn gedirm ki, mni bax o dar aacindan assinlar. Zabit: -- Mn sn inanmiram -- deyir. Nsrddin: -- Çox gözl -- dey cavab verir. -- gr yalan demims mni asmalisan. Zabit: -- Onda bel çixacaq ki, sn düz deyirsnmi -- deyir. Nsrddin cavab verir: -- Bli, sizin hqiqtiniz bax budur. Bu ltifd sufi alimlri Hqiqt anlayiinin rtiliyini görürlr. Hqiqt saydiimiz çox vaxt raitdn, situasiyadan asilidir.

412

ttaf haqqinda Böyük sufi airi Firudiddin ttarin süfizm tapinmasi tarixçsi d çox maraqlidir, Dövlt ah "airlrin qisa trcümeyi-hali" adli klasskik srind ttara aid hvalati real hadis kimi deyil, alqoriya, mcaz kimi rh edir. ttar lbiyl (triyyat, drman satan anlaminda, bzn kimyaçi kimi d trcüm edilir -- trcümçi) taninan bu mhur ran airi bir gün öz dükaninda ylib alver edirmi. Birdn dükanin qarisinda bir sufi drvi peyda olur v ya dolu gözlrl ttari süzmy balayir. ttar onu qovur. Drvi: -- Bu köynkdn baqa mnim heç nyim yoxdur, --deyir -- getmyim d asandir. Amma sn bu var-dövltdn nec ayrilacaqsan? Mni qovmaqdansa yola hazirla (Axirt dunyasina yol nzrd tutulur -- trcümçi). ttar onu tkrar qovanda drvi: Mn istsm ninki burdan, bu dünyadan da ged bilrm-- deyir. ttar rixndl: -- Nec? -- dey soruur. Drvi: -- bax bel -- dey dükanin qarisinda uzanir v ... ölür. ttar bu hadisdn o qdr sarsilir ki, dükanini da, iini-pesini d atib sufi icmasina qoulur. "lind am tutmu uaqdan sorudum: -- Bu iiq hardandir? Uaq drhal ami üfürüb söndürdü, sonra mn cavab verdi: Sn de görüm bu iiq harda yox oldu, onda mn d sn deyrm ki, o hardan idi". Bsrli Hsn

413

L QZAL (1058-1111) ran filosofu, sufizmin nzriyyçisi "NAM ELMNN DRÇL " kitabindan: Bilik -- bilik sahibinin doru hrkt etmsini tmin edn vasitdir. übh hqiqt yoludur: übh etmyn -- görmür, görmyn --anlamir, anlamayan kor olur v hr zaman yanilir. Bu elmin sirrlri kitabin shiflrind ifad oluna bilmz, çünki bilginlr deyib: lahi hökmünün sirrlrini açmaq -- inamsizliqdir, bidtdir. Ona gör d sirr -- varliqdir, varliin surtidir, varliqda mövcud olandir. Amma gr varliqda n is baqa bir ey d mövcuddursa, onda sanki varliin özü d yoxdur. O, yalniz içind mövcud olan üçün var. Buna misal -- parildayan güzgüdür. Axi güzgünün d rngi yoxdur, onun rngi onda ks olunanin rngidir. ü qab d elc: o içindkinin rngini ks etdirir, onun rngi için dolanin rngidir. Özünün surti yoxdur, onun surti müxtlif killri v rnglri qbul etmsidir. air demikn Qdh d gözldir, rab da gözl Biri o birin el qovuub Sanki rab qdhsiz d qirmizi Qdh rabsiz da al qirmizidir. gr bir insan ömründ qadin görmyib v qadinla cinsi laqnin n olduunu bilmirs hvani yuxu görn zaman ehtiras odu duyacaq, amma bilmck ki, bu cinsi laq istyidir v bu alovu söndür bilck qadin haqqinda da tsvvürü olmayacaq. Bax eynn bu sayaq insan qlbind Axirt dünyasina, onun lzztlrin hvs var. Bu lzzt cnnt balari haqda ona veriln vdlrdir. Amma bu vdlrdn onun tsvvüründ canlana bilnlr yalniz adlar v sözlrdir. Nec ki, bayaqki örnkd qadindan v cinsi laqdn bixbr insançün bunlar yalniz söz, anlayidir. Odur ki, sözlr onu qüsslndirir, amma chalti v bu dünyaya uymai ucbatindan n üçün qüsslndiyini drk ed bilmir. Suda boulan v n yolla xilas olacaini bilmyn adam kimi o da, ça-ba qalir, özünü itirir, hycanlanir. Bel hallarin tam hqiqtini anlamaq, illah da onlari

414

tsvir etmk mümkün deyil. Vcdin, ekstazin ifad oluna biln v ifad oluna bilmyn trflri var. Allah bilgilrin hamisina vaqifdir v dünyada ba vernlrin hamisindan agahdir -- torpaqdan göylrin n uca nöqtsincn hr eydn xbrdardir. Yerd ya göyd bir zrr toz da onun diqqtindn yayinmir. O, gec vaxti qaya üstünd qariqanin hrktini d görür, havanin n xfif ehtizazini, trpniini d duyur. O, n pünhan, n gizli eylri bilir. nsan qlbinin n druni gülrini, özü özündn gizltdiyi düünclri bel izlyir. Hr eydn vvl onu bilmliyik ki, Allah özü haqqinda da, öz böyüklüyü haqqinda da hr eyi bilir. Bu da qrib deyil, çünki mlklr haqqinda hqiqti mlklr bilir. Peymbrlr haqqinda hqiqti Peymbr bilir. Alimlr haqqinda hqiqti alimlr bilir. Htta qariqalar v milçklr d özlri haqqinda hr eyi özlri bilir. Amma insanin özü haqqinda hqiqi bilgisi yoxdur. Biz özümüz yalniz dolayi yolla, mllrimiz, qlbimizdkilr veriln qiymt vasitsil bld oluruq, amma bu hl öz mahiyytimizi drk etmk deyil. nsan yalniz Allahin mahiyytinin böyüklüyünü heç vaxt drk ed bilmycyini anlayan zaman kamilliy çatir. Onun sas mqsdi d el budur.

415

BN HZM (XI sr rb mütfkkiri) "GÖYRÇN HMAYL" (bn Hzm spaniyanin fthindn sonra 994-cü ild Kordova hrind anadan olmudur. ) Mhbbt -- vvl-vvl zarafatdir, amma sonucda çox ciddi idir. Onun chtlri o qdr inc v ltifdir ki, sl mahiyytini tsvir etmk çtindir. Din d mhbbti inkar etmir, çünki qlblr qadir, böyük Allahin linddir v bir çox mömin xliflr v imamlar da seviblr. nsanlar mhbbtin mzi haqqinda çox mübahis edir, uzunuzun daniirlar. Mnim fikrim beldir ki, sevgiy sbb -- burdaki varliqda bir-birindn ayrilmi qlblrin yüksk almd bir-birin qovumasidir. O ki, qaldi eqin çox vaxt zahiri gözllikdn prvri tapmasina, bu da tbiidir -- qlb hmi gözlliy can atir v kamil surtlr alud olur. Gözllikl rastlaanda qlb ona diqqt vermy balayir, özün yaxin chtlri görnd qovumaq istyi oyanir v hqiqi mhbbt yaranir. Amma gr qlb bu gözlliyin arxasinda özün mhrm, yaxin olan heç bir ey duymursa zahiri görünü heyranliq sevgiy çevrilmir, elc ehtiras olaraq qalir. Mhbbt insani ldn salan xstlikdir, amma onun drmani, laci da el özünddir. Bu irin xstlikdir, arzu olunan azardir, xst bu xstlikdn saalmaq, zab çkn zablardan qurtulmaq istmir. Smimi sevn insan yemk yeyrkn birdn sevgilisini xatirlayirsa tik boazinda qalir. Elc d n söhbt edn aiq qfltn sevgilisini yada salib birdn-bir dalinlair, tutulur, susur. Yuxusuzluq aiqlr xas olan mrzdir v tsadüfi deyil ki, airlr aiq-muqlari ulduzlarin çobani adlandirir. Mn ulduzlari otariram -- hrktsiz ulduzlari da, axan ulduzlari da... Sanki bu ulduzlar v bu gec -- ehtirasin özüdür -- zülmt içind birdn-bir mnim qlbimd aliib yanirlar. Göz yalari da eqin lamtlrindndir. Amma insanlar frqli

416

olduu kimi, onlarin alamaqlari da bir-birin oxamir. Gözündn sel kimi ya axan adamlar da var, amma göz yai qurumu insanlara da rast glirsn. El bil baxilari donub qalib. Mn mhz bellrindn biriym. Air drdlr düçar olanda hiss edirm ki, sanki üryim partlayir, dilim söz tutmur, nfsim ksilir, bouluram, amma baxilarim donub qalib -- nadir halda bir gil ya axir gözlrimdn. Mhbbt macralarinda gözün, baxiin mühüm yeri var. Gözlrin min oyunundan yalniz bir neçsini tsvir edcm: bir gözün qiyilmasi nyis qadaan etmkdir, kirpiklrini qapamaq -- raziliq demkdir, üzün uzadi baxmaq hsrt v intizar, yer baxmaq sevinc lamtidir. Göz bbyinin yuxari qalxmasi thlükdn xbr verir, bbklrin bir trf yilmsi v tlsik geri dönmsi kimis nian vermdir. Gözlrin baqa oyunlarini yalniz görmkl drk etmk olar. Göz qasidi vz edir v baxilarla çox ey nail olmaq mümkündür. Göz qlbin qapisidir -- dörd hissdn göz n itisi v düzüdür. Göz -- qlbin kfiyyatçisi v bldçisidir, düz yola çixaran qlavuzdur. Göz hm d qlbin aynasadir. Göz mahiyyti etibaril el güzgüdür, o göylr ucala bilir, msaflri qt etdiyin gör deyil, msaflri hat ed bildiyin gör. Duyularin heç biri buna qadir deyil. Qiqiran adami vvl görürsn, sonra eidirsn, halbuki bu eyni zamanda ba verir. Demli göz hr eyi qulaqdan daha tez qavrayir. Aiq olanlarin mktublamalari da tbiidir. Bir aiq taniyirdim, mhbbt mktublari yazanda mürkkb göz yalarini damizdirirdi, amma bunun müqabilind muqsi mürkkbi tüpürcklriyl qaridirirdi. Bir aiq d iddia edirdi ki, biçaqla lini ksib, mktubu qaniyla yazib. Mn bu mktubu quruyandan sonra gördüm v min oldum ki, o qanla deyil, qirmizi lakla yazilib. Sevin zaman n ilginc msllrdn biri bir sevnin o birin tam tabe olmasidir. Öz xisltini zorlamaq bahasina bel sevgilisinin bütün istklrin ram olur. Kobud adam -- mülayim, hlim insan --srt, iradli -- iradsiz, iradsiz iradli, air adam --yüngülmcaz, küt -- zkali, zkali -- küt olur. Bzn sevgili mhbbt gileylrindn xolanmir, o zaman aiq drdi-qmini için salir, birüz vermir. Aiqi yalançi da ola bilir. Sevgilisi onu etmdiyi eylrd suçlarkn olmayan günahlarini

417

boynuna alir, tki sevgilisinin sözlrin zidd çixmasin. Onun gözlliyi sanki onu görnlrin ah-nalsindn yaranib. Hr bir dinin öz keyfiyyti var, slamin keyfiyyti -- utancaqliqdir. Boylu olan rb qadinindan soruurlar: qarninin içind n var? Cavab verir: döyin, baliin yaxinlii v zülmt... Mhbbtdn böyük bla varmi? Ölümdn güclüdür o, çünki onun ucbatindan ölüm arzulayirsan. Dostlarimdan birini sevgilisi biçaqla yaralamidi. Dostum yara yerini öpür v alayirdi. Baqa birisini d görmüdüm. Sevgilisin deyirdi: Mn söz ver v aldat! -- O yalniz vddn tslli tapirdi, ml olunmayacaq vddn. Mn istrdim ki, üryimi biçaqla yarsinlar, sni ora qoysunlar v köksümü balasinlar, hmiliik orda qalasan, n qdr mn saam içimd yaayasan, ölrkn d meyitiml bir yerd qbrimin qaranliina qrq olasan. Bir qadin haqqinda eitmidim: riyl xobxt hyat sürürkn, birdn baina müsibt glir. ri ölür. Drddn özün yer tapmayan arvadi neç gec rinin meyiti il bir yoran-dökd yatir. Öln qdr d bu itkinin drdiyl qovrulur. Ölümdn betr ayriliq da var. Bzn ayriliin sbbi bir-birindn bezmk, doymaqdir. Haçansa hr eydn bezmk, doymaq insan tbitin zldn xas olan chtdir. Ayriliin baqa bir sbbi birbirindn soyumaq, baqasina meyl etmkdir. Bir para ayriliqlarin sbbi is nifrt, ikrah, qisas hisslridir. Ayriliq müvqqti d ola bilr. Dava-dalala ayrilmaqdan pis n var? Amma ayriliin xofu birdn-bir dalaanlari ayildir v onlar drk edirlr ki, bütün qariliqli iradlar bo eymi, davadan sonra bariin ayri lzzti varmi. Yaxinliqdan sonra ayriliq -- dhtdir, ayriliqdan sonra yaxinliq --sadtdir. Ayriliq -- Ölümün bacisidir -- deyirlr. Yox, Ölüm -- Ayriliin bacisidir. Birini taniyirdim, sevgilisiyl vidalamaa glmidi, amma gördü ki, o çixib gedib. Bir müddt sevgilisinin izi qalmi yerd dayandi, sonra getdi, yen qayitdi, qm dryasina batmi, sifti dyimidi.

418

Cmisi bir neç gün keçdi, xstlndi v öldü --Allah rhmt elsin! Ayriliqlarin n acisi ölüm ayriliidir, bu artiq son ayriliqdir, dyimz, yenidn görüülcyin ümid olmayan ayriliqdir. Hr bir ayriliq zamani düünürsn ki, bu hl son deyil, ümidini itirm, gedn ölmyibs qayida bilr. Amma ölüm -- hr eyin sonu, hr görü, hr bari ümidinin axiridir. Mn d bu acini duymu insanlardan biriym. Biz bir-birimizi eyni atl sevirdik. Amma tale mn d aman vermdi, günlrin-geclrin axari onu mndn aldi -- torpaqla qbir dai arasinda Üçüncü oldu. Onu itirdiyim vaxt iyirmi yaindaydim, o mndn d gnc idi, bakirliyini mn bx etmidi. Ondan sonra hyatim heç zaman mn xo olmadi, onu unuda bilmdim, baqa qadinla yaxin ola bilmdim. Onun eqi ona qdr olanlarin hamisini silib apardi, ondan sonra olacaqlarin hamisini yasaqladi. Yalniz xatirlr torpaa kömülmü ehtirasi oyadir, keçmilri yaddaa qaytarir, ski eq günlrin, solmu fsanlr, itmi illr qayidiram. ndi mn deyirlr -- o, uzaqlardadir. Cavab verirm -- yetr ki, onunla eyni Vaxtda yaamiiq. Bizim vrdi etdiyimiz Vaxt, Zaman -- saatlar keçmsinin, gec-gündüz dyimsinin, fsillrin baqalamasinin rti adlaridir. Hqiqi vaxt is bütün bunlarin fövqünddir v sevgilim bu bdi vaxtin içind daima baqidir.

419

ZEN BUDDZM MTNLR Buddizmin bir triqti kimi Hindistanda yaranmi Zen oradan Çin, Çindn Yaponiyaya keçrk bu ölklrin dini qidlrinin, mnviyyatinin v mdniyytinin ayrilmaz trkib hisssin çevrilmidir. X1X srin sonu XX srd Zen flsfsi Qrb tfkkür trzin, AB v Avropa dbyyatina, incsntin d güclü tsir göstrmidir. Zen flsfsinin çada dövrd n mötbr aradiricisi D.Sudzuki iddia edir ki, Zen biz qli thlil baximindan heç bir ey öyrtmir v rftarimizda hr hansi tlimi tlqin etmir, odur ki, Zeni qbul ednlr düünclrind, davranilarinda tam srbstdirlr. Zenin heç bir müqdds kitabi v doqmatlari, simvollari da yoxdur. Zen yalniz yol göstrir. O buddizml qohumdur, amma buddizmin mtnlrd ifad olunmu ehkamlarini puç sayir. Zen -- nihilizm d deyil. Zeni digr buddist flsfi mktblrindn frqlndirn üç cht var: 1.Zen nnsi ifahi kild müllimdn agird ötürülür. 2.Zen tlimin yazili qaynaqlarini rdd edir. 3.Zen bir baa xsi mnimsm metodunu ttbiq edir. Zen dindirmi? Sözün geni anlaminda Zen din deyil v Allahi, yaxud Allahlari, bütlri d yoxdur. Amma bu o demk deyil ki, Zen Allahi inkar edir. Zen düüncsin gör insanlarin brabrliyi hr ey aiddir -- istedadliyla istedadsiz, güclüyl gücsüz, varliyla kasib brabrdilr. Zen mtnlrinin birind deyilir ki, dünyada n qiymtli ey ölü it lei sayila bilr, çünki onun qiymtini müyynldirmk qeyri-mümkündür. Baqa bir mtnd mperatorun qonu dövltin baçisina at bailamasindan söhbt gedir. Qoca mehtri çairirlar ki, tövldn n yaxi ati seçsin. Qoca mehtr deyir ki, mn qocalmiam, amma çox zkali bir agirdim var, ona tapir, ati o seçsin. agirdi imperatorun hüzuruna glib: -- o qara köhlni seçdim -- deyir. Ati gtirirlr mlum olur ki, bu a madyandir. mperator qzblnir (Lap bizim "KOROLU" dastaninda Ali kiinin hvalati yada düür) mperator qoca mehtr: Snin trifli agirdin budur? -- deyir -- atin cinsini tanimir, rngini ayira bilmir? Qoca mehtr: -- Mn bilirdim ki, o mahir at taniyan olacaq, amma bu qdr mahir olacaini tsvvür elmirdim. Çünki o zahiri lamtlr mhl qoymadan mzi, mahiyyti görür. Seçdiyi at çaparkn iz qoymur, ayainin altindan toz qalxmir, sanki uçur. sas da budur, qalan

420

lamtlrin -- rngin, cinsin bir el önmi yoxdur. Glck xobxtlik namin indi yaayan insanlarin zab çkmsi fikri Zen xlaqina kökündn ziddir, Zen düüncsin gör insan etdiyi yaxiliin vzini güdmmlidir. Yni Zen düüncsi -- bizim "Balii at dryaya, BALIQ BLMS D XALIQ BLR" fikrindn üstündür. Çünki gördüyümüz iin Xaliq trfindn qiymtlndirilmsi fikri yen d hrktimizin tmannali oldüünü göstrir. Zen tfkküründ is ediln yaxiliqlarin vzinin Xaliq trfindn bel verilcyi tmnnasi yoxdur. Biz "Tk ldn ss çixmaz" -- deyirik, Zen bu msly d baqa cür yanair: "Cüt lin alqilarini hami eidir, tk lin alqiini kim eidr?" Müxtlif Zen mtnlrindn çevirdiyim parçalari DAYETSU SUDZUKNN "Zen-buddizm" v VON KYU-KM-in Ensiklopediya dzen" kitablarindan götürmüm. Lyan sülalsinin banisi Çin imperatoru U-di Zen vaizindn xbr alir: Mn hakimiyyt glndn sonra o qdr mbd tikmim, o qdr müqdds kitabin üzünü köçürtdürmüm ki, saymaqla qurtarmaq olmaz. Mnim xidmtlrimi nec qiymtlndirrsn? Vaiz: -- Heç bir xidmtin yoxdur -- deyir. --Niy? --Bunlar hamisi xirda ilrdir v dünyaya yenidn gliind bu xeyirxah ilr üçün smalarda doulacaqsan. Ona gör d snin gördüyün ilr tmnnasiz deyil. Bdndn dün kölg kimi bunlar da hr an yoxa çixa bilr mperator: --Bs onda sl qiymt layiq olan ndir? -- dey soruur. -- Tmizliy v müdrikliy o zaman malik olursan ki, sonuncu nurlanma zamani cismin v mnin bo v rahatdir. Amma fani dünyada bu xidmtlr nail olmaq mümkün deyil. -- Müqddsliyin sas amili ndir? -- Ancaq boluq var, heç bir müqddslik yoxdur. mperator: --Bs onda mnim qarimda duran kimdir? -- dey soruanda vaiz: -- Bunu mn d bilmirm -- deyir.

421

QDM ÇN FLSF MTNLRNDN DAO tliminin sasini qoyan Lao Szi sayilir. Bu filosofun adi çincdn "Qoca ustad (yaxud "Qoca filosof" kimi çevrilir, odur ki, Lao Szi onun adi yox, rsmi titulu hesab edil bilr. Güman olunur ki, o, mhur Konfutsinin yali müasiridir, amma daha vvllr yaadii da frz edilir. Onun yaratdii Dao tlimind Dao -- Yol anlamina glir. Yni tbit qanunlarini drk etmk, onun qanunauyunluqlarini anlamaq yolu. Dao tliminin varliq flsfsind iki qüvv var -- N v YAN. n qara rngi, Yan -- a rngi tcssüm etidirir. N qadin, YAN kii balanicidir. N v YAN vhdt tkil edir, biri olmadan o biri mümkün deyil. Onlar birbirin qovuur, bir-birin keçir. N-d kii lamtlri, YAN-da qadin lamtlri var. gr Zrdüt dinind Hörmüz v hriman bir-birin dümn olan iki zidd qüvvdirs, DAO flsfsind bu Xeyir-r dualizmi yoxdur. Bu tlim gör varliin iki müxtlif chti -- Dain günli v kölgli trflri, yer v göy, qadin v kii balanici bir-birin qari durmur, bir-birini tamamlayir. DAO MTNLRNDN TRCÜMLR gr kimins istedadini öymslr insanlar arasinda rqabt olmaz. gr nadir yalari yüksk qiymtlndirmslr ourluq olmaz, gr insanlar ehtiras oyadan eylri görmzs ürklri titrmz, hycanlanmaz. Odur ki, dövlti müdrik xs idar edrs o, insanlarin qlbini boaldib qarnini doydurmalidir, iradlrini zifldib sümüklrini möhkmlndirmlidir. O, daima can atmalidir ki, xalqin n biliyi olsun, n istyi. Bilgililr d hrkt ed bilmsin. O, bilimsizliy arxalanir v hr eyi idar edir. Qdimlrd Yolla (Hqiqt yolu nzrd tutulur) ged bilnlr, xalqi maariflndirmirdilr, ksin onu chaltd saxlamaa çaliirdilar. Xalq çox ey bilnd onu idar etmk çtindir. Odur ki, dövlti idar edrkn maarif arxalanan hökmdar öz dövltin zrr vurur. Bunun ksini edns dövltin xeyir gtirir. Bel hökmdar hamiya örnk ola bilr... Bir df Çjuan Çjou yuxusunda görür ki, kpnk olub. O n-n qanad çalirdi, sevinck, xobxt idi v bilmirdi ki, Çjoudur. Yuxudan

422

oyananda is tccüb qaldi ki, o, Çjoudur. V artiq bilmirdi -- Çjoumu yuxusunda görmüdü kpnk olduunu, , ya kpnkmi yuxusunda görmüdü ki, Çjoudur. Axi Çjou v kpnk ayri-ayri mxluqlardir. Ya blk bu -- el dyimdir. (Bu parçayla tani olarkn Frans Kafkanin "Dyim" hekaysini nec xatirlamayasan? Yni bu mövzu -- bir mxluqun baqasina ya baqasinin bir ünsürün çevrilmsi müxtlif -- alleqorik, satirik, sürrealist tfsird dünya dbiyyatinin bir çox nümunlrind -- Qoqolun "Burun"undan oneskonun "Krkdan"ina qdr öz ksini tapib -- trcümçinin qeydi). Tilov ona gör lazimdir ki, baliq tutasan, Balii tutandan sonra tilovu unudurlar. Tl ona gör lazimdir ki, dovani tutasan, dovani tutanlan sonra tlni unudurlar. Sözlr ona gör lazimdir ki, fikri tutasan. Fikri tutandan sonra sözlri unudurlar. Sözlri unudan adami haradan tapim ki, onunla söhbt elyim? Çjou Szi ölüm ayainda idi. Tlblri ona tntnli dfn mrasimi keçirmk istyirdilr. Çjou: -- Bu ny grkdir --dedi -- Tabutum -- torpaq, türbm -- sma olacaq, bütün canlilar is mnim matm mrasimimd itirak edck. Mgr dfnim hr ey hazir deyilmi? Tlblri dedi: --Qorxuruq ki, qara-quzun meyitinizi didsin. Çjou cavab verdi: --Yer üzünd qara-quzun didck, yerin altinda qariqalar, cücülr daraacaq. Mni birilrindn alib o birilr vermy n hact?

423

SEY SONAQON (XI sr yapon qadin yaziçisi) BALI YANINDAN QEYDLR (srin rusca adi -- "Zapiski u izqolovya" --"Ba trfdn qeydlr" kimi d çevril bilr) Yazda n gözl vaxt -- fq çaidir. Dalarin aaran zirvlri yava-yava akarlanan saatda zrif bnövyi buludlarin göy üzünd süzmsi n gözldir. Yayda n gözl vaxt -- gecdir. Ayli gecnin n qdr gözl olmasini hami bilir. Amma orda-burda uçuan iildaqularla aysiz geclr d gözldir. Htta çiskin yai yairsa bel gözldir. Payizda -- alatoranliq vaxti gözldir. Axam güninin parlaq üalari dalara dünd, qular yuvalarina iki-bir üç-bir uçanda, onlarin uçuunda xüsusi gözllik var. Ondan da gözl durna qataridir, göyd durnalar olduqlarindan çox kiçik görünür. Gün qürub edn vaxt açi külyin uultusu, circiramalarin ssi n qdr qüssvericidir. Qida -- shrin erkn çai gözldir. Yeri örtn qarin gözlliyini tsvir etmk mümkün deyil. Aappaq qar yaanda, qirov dünd, çox soyuq havada, ayazda odun qalayib ocaq bainda oturmaq, heç yer getmmk n gözldir. Gündüz hava isinir v ocain küllrin baxmaq insani kdrli fikirlr qrq edir. NSANI HYCANLANDIRAN NDR? Srçnin öz balalarina yem vermyin baxmaq, oynayan uaqlarin yanindan keçmk, tk baina uzanib sandal çubuqlarinin rayihsini duymaq, Çindn gtirdiyin güzgünün azaciq tutulduunu görmk, tani cngavrin yaniniza glmk üçün izn istmsini eitmk, saçlarini yuyub, üzün pudra çkib, tz paltar geymk v paltardan gln tir qoxusunu hiss etmk. Bütün bunlar çox gözldir. Bu an sizi gör bilck heç bir ks olmasa da... Gec heç ksi gözlmdiyin vaxt yai damlalarinin v külyin ssindn diksinmk...

424

XATR KM ZZ OLAN NDR? mgömcinin qurumu çiçklri... oyuncaq qab-qacaq... Yasmn rngli ya al qirmizi yarpaqlar --onlari haçansa kitabin shiflri arasina qoymu v unutmudun. Haçansa sn ziz olan adamin unudulmu mktubunu qfilcn tapmaq. Hm d el bir vaxtinda ki, yai yair v sn qüsslnirsn, Keçn ilki yelpic. Ayli gec...

425

HARA SAYKAKU XVII sr yapon yaziçisi "EQ QURANAN BE QADIN" KTABINDAN Yaz vaxti dniz sakitdir. Zngin gmilr dalalar üstünd bali üstündymi kimi yiralanirlar. (Blk el var-dövlt haqqinda yuxular da bu gmilrl üzüb glir) Böyük, hay-küylü liman. dzumi soyadli dövltli adam da burda yaayirdi. i yaxi gedirdi, evind d bir ehtiyaci-filani yoxdu. Üstlik olu Seydzyuro da gözllr gözliydi. Qadinlar onunçün sino gedirdilr, dli-divanydilr v Seydzyuro on dörd yaina çatar çatmaz eq macralarina giridi. Bu hrdki yetmi skkiz yüngülmcaz qadindan bircciyi d qalmadi ki, onunla yaxindan tani olmasin. Mhbbt andlari yiilmi hmayillrinin sayi-hesabi yoxdu, tutulmu dirnaqlar daha mücrüy simirdi, ksilmi qara saçlardan youn hörük hörmk olardi, günd aldii mktublar yek bir tp boyda yiilmidi. Seydzyuro bütün bu mhbbt nianlrini bir yer yiib üstünd "Mhbbt ambari" sözlrini yazmidi. Bu yüngüllük czalandirilmaya bilmzdi. nsanlar baini bulayir v deyirdilr: --Axiri onu varislikdn mhrum edcklr. Amma bu yoldan çkilmk d asan deyildi. Bu arada Minaqava adli yüngül xlaqli bir qadinla yaxinladi. Bu qeyri-adi mhbbt idi, bir-birlrinin yolunda canlarini bel sirgmzdilr. Qeybtlri, qinaqlari eynlrin almirdilar. Gündüzün günorta çainda çiraq yandirirdilar. Halbuki heç ayli geclrd d çiraa ehtiyac yoxdu. Pncrlri qapadib ey-irt balayirdilar, özlriyçün "bdi gec ölksi" yaradirdilar. Kef mclislrin tlxklri d clb edirdilr, mcbur edirdilr ki, tlxklr gec keikçisinin toxmainin tiqqiltisini yaxud yarasa ssini yamsilasin. Özlri d buddist motivlrin dbsiz mahnilar oxuyurdular. Gündüzlrini d, geclrini d bu sayaq ylnclrl keçiridilr. Bir df elan etdilr ki. "Çilpaqlar adasinda" yaayirlar. Guya ki, bel bir ada xritlrd d göstrilib. Bundan sonra mclislrind itirak edn

426

bütün ayai sürükn qadinlari soyundururdular, lütlrin utanmaqlarindan zövq alirdilar. Onlarin arasinda yüksk drcli fahi d vardi v o soyunan zaman gündymzind dmrovu gördülr, indiycn onu hamidan gizld bilmidi. Dmrovu görn kimi "sn diri lahsnmi" -- dey qarisinda diz çöküb sitayi etmy baladilar. Amma bir müddt sonra bu ylnclrdn bikdilar. Lüt-tcbala qadin ndamlari hr ikisinin pisini vurdu. V el bu dm gözlnilmz halda ev Seydzyuronun atasi girdi, onun qzbinin hddi-hüdudu yoxdu. Seydzyurogilin öz eyblrini örtüb gizltmy macallari da olmamidi. Seydzyuro yalvarmaa baladi: --Bailayin, bu bir daha tkrar olunmayacaq -- des d atasi qulaq asmadi v hirsl çixib getdi. Minaqava alamaa baladi, baqa qadinlar da ona qouldu. Vziyyt çox qlizdi. Heç n elmk mümkün deyildi. Yalniz tlxklrdn biri zarafatindan qalmadi: Çilpaq kii d yüngül qadindan air glr -- dedi -- Kefini pozma cnab Seydzyuro. Ümumi prianliq içind d bu sözlr güldülr, el bil bu zarafat içkinin mzsiydi. Seydzyuro v Minaqava yenidn içmy baladilar v axirda hr eyi unutdular. Amma onlara münasibt kökündn dyidi. Nahar vaxtiydi, amma heç ks onlara xidmt etmk istmirdi. Yüngül qadinlar da bir-bir çixib getdilr. Hyat beldir, yalniz cibimizd küllü pul olanda hami qulluumuzda durur. Minaqavanin taleyi üçün bu daha air idi. Hami gedndn sonra hönkürüb aladi. Seydzyuro da qm dryasina batdi v htta intihar etmk qrarina gldi. Birc ondan qorxurdu ki, Minaqava: -- Mn d -- desin. Bu fikirlr qapilarkn Minaqava onun üzünün ifadsin diqqt edib dedi: --Görürm ki, siz intihar etmk fikrindsiniz. Bu ailsiz idir. slind mn d sizin dalinizca getmk istrdim, amma n etmli, hyat irin eydir. Mnim pem beldir ki, hisslrim müvqqtidir. Odur ki, n oldu, oldu, hr ey yuxu kimi keçib getdi. Bu bizim laqlrimizin d sonudur. Bu sözlrl durub otaqdan çixdi.

427

Sedzyuro bunu gözlmirdi... Dorudur yüngül qadindir, amma münasibtlri bel birdn-bir qirmaq... Yox, adi qadin bel hrkt etmzdi. Bu fikirlrl o da burdan getmk istdi. Bu vaxt Minaqava a yas geyimi geyinib Seydzyuroya sarildi: --Hyatiniza son qoymadan hara gedirsiz? -- dedi -- gr intihar etmk istyirsinizs yubanmayin. Bunu deyib iki ülgüc çixardi. Seydzyuro sevindi, amma el bu dm adamlar içri girib onlari bir-birindn ayirdi. Minaqava sahibinin yanina qayitmali idi. Seydzyuro is mbd aparildi. --Qoy dualariyla dzumi ailsinin üstündn bu lkni tmizlsin -- dedilr. O vaxt Seydzyuronun on doqquz yai vardi. Heyf, çox heyf ki, o qalan ömrünü rahib kimi yaamaa mhkum edilmidi.

428

COVANN BOKKAÇÇO XIV sr italyan yaziçisi "DEKAMERON"dan bir parça gid cngavr, markiz Monferat slib yürüünd itirak etmk üçün baqa xaçprstlrl uzaq ölklr vurumaa yollanmidi. Onun ücati haqqinda xbr kral Filipp çatanda kims onu da lav etmidi ki, ikinci bel r-arvad yer üzünd tapilmaz. Markiz n qoçaq, qorxu bilmyn cngavr, arvadi is dünyada n gözl v lyaqtli qadindir. Bu sözlr Fransa Kralina el tsir göstrdi ki, ömründ markizani görms d bir an içind min qlbdn bir qlb ona aiq oldu, üryind ehtiras alovu alidi. Kral drhal muradina çatmaq istdi. Markizin uzaqlarda olmasi da bir fürst idi. Bellikl markizaya ismari yolladi ki, onlara qonaq glmk istyir. Ailli v tdbirli qadin olan markiza cavab göndrdi ki, Kralin trif gtirmsi onlarçün böyük rfdir. Bir trfdn d fikirldi ki, ndn Kral onlara mhz bu vaxt, ri sfrd olanda qonaq glmk istyir. Bel znn etdi ki, yqin gözlliyi haqqinda soraq Krala da çatib v onun mqsdi aydin oldu. Znnind yanilmamidi. Krali layiqinc qbul etmk qrarina gldi, hr cür tamlar hazirlanmasini tapirdi, Amma rt qoydu ki, bütün xörklr toyuq tindn olsun. Dörd hndvrd n qdr toyuq varsa hamisini ksib yemk hazirladilar. Müyyn olunmu gün Kral glib çixdi v markiza onu dbdbyl qariladi. Markizani görnd Kral anladi ki, qadin onun tsvvür etdiyindn d qat-qat gözl v cazibdardir. Süfry yemkiçmk gldi. Masa üstünd tez-tez dyin tamlardan v bahali rablardan cua gln Kral markizaya aiqan nzrlrl baxirdi. Xörklr bir-birini vz edirdi, nhayt Kral frqin vardi ki, hamisi toyuqdan hazirlanmi yemklrdir. Kral bilirdi ki, bu trflrd hr cür qu, heyvan olur. Süfr üstünd yalniz toyuq tamlari olmasindan tccüblndiyini gizltmdi, ivkar bir tbssüml markizaya baxaraq: -- Markiza -- dedi, -- mgr sizin burda ancaq toyuqlariniz var, heç xoruzunuz yoxdur? Markiza Kralin eyhamini baa düdü v qrara gldi ki, bu mukalim ona istdiyini demy fürst verir: -- lahzrt -- dedi --

429

xoruzlarimiz var, toyuqlarmiz da onlari bynir, özg xoruzlara ehtiyac duymurlar. Kral arif adam idi. Bu sözlrdn drhal ntic çixardi. Baa düdü ki, bu sayaq qadini tovlamaq bounadir, onu zorla, gücl l keçirmk mümkün deyil. Yaxisi budur ki, markizadan rdd cavabi almadan üzü sulu vidalaib yola düzlsin. Nahar qurtaran kimi Kral markizaya la qbul üçün tkkur etdi v gliinin pis mqsdini biruz vermmk üçün geclmdn tlsik yola çixdi.

430

MEL MONTEN (1533-1592) fransiz filosofu ESSELR (XVI srin mhur fransiz mütfkkiri Miel Montenin üç cildlik "ESSE" srinin janr adini rus dilin "OPITI", Türkiy türkcsin "DENEME" kimi çevirirlr. Mnc "ESSE" janrinin Azrbaycan türkcsind daha dqiq adi "DÜÜNCLR"dir) Birinci kitabdan BRNC FSLDN ("Müxtlif vasitlrl eyni mqsd çatmaq mümkündür") Bavariya hersoqu Velfi mühasiry alan imperator III Konrad heç bir güzt getmk istmdi. Mühasiry alinmilar n biabirçi v alçaldici rtlri qbul etmy hazir olsalar da mperator yalniz ona raziliq verdi ki, hrin içind qalan ncabtli xanimlar qaladan piyada çixsinlar. Onlarin namuslarina tcavüz olunmayacaina v özlriyl üstlrind götürcklri heç bir ey toxunulmayacaina zmant verilirdi. Bu rtdn istifad edn xanimlar rlrini, uaqlarini v hersoqun özünü çiyinlrin alib qaladan çixdilar. Onlarin bu csartli, ncib v fdakar hrkti imperatora el böyük tsir göstrib ki, o, riqqtlnib alayib. Mlub etdiyi hersoqa barimaz v ölümcül dümnçiliyinin alovu sönüb v o vaxtdan hmin hersoqla da, onun tblriyl d daha insani rftar etmy balayib. KNC FSLDN ("Matm haqqinda") Matm ovqatina alud olanlardan deyilm. Bütün dünya bu duyuya xüsusi ehtiram v sayiyla yanasa da, mn bu hissi sevmirm v ona hörmt bslmirm. Stoiklr d müdriklr mslht edirdilr ki, bu hiss qapilmasinlar. Bel bir rvayt var: Misir ahi Psammenit döyüd yenilib ran ahi Kmbiz sir duur. sir dümü qizini kniz qiyafsind görn zaman yanlari alayib sizlarkn Psammenit baxilarini yer tikib hrktsiz dayanibmi. Olunun edam olunduunu görnd d dinmz-söylmz, sakit durub qalir. Amma az sonra dostlarindan

431

birini edama apararkn Misir ahi fryad qoparir, baina döyür. Kmbiz bunun sbbini soruanda Psammenit bel cavab verir: -- "Çünki yalniz aldiim bu son zrbni göz yalariyla soyutmaq olar. ki vvlki drdimi is ifad ed bilck vasit yoxdur". Burada bir qdim rssami da yada salmaq yerin dür, fiqeniyanin qurban ksilmsi shnsini tsvir edrkn rssam bu günahsiz qizin facisin alayan insanlarin siftlrini çkir v ustaliinin zirvsin ucalir. Amma qizin atasinin siftini çkilmmi qoyur, Bununla rssam demk istyir: drdin el hddi var ki, onu sözl ya firçayla ifad etmk mümkün deyil. airlrin yaratdiqlari bir tbeh d bununla balidir: Niobeya vvc yeddi olunu, sonra yeddi qizini itirrk qayaya çevrilir. Bununla airlr demk istyir ki, çkilmz drd insani ninki müc edir, dilini-azini qapayir, o htta dönüb daa, qayaya çevrilir. Qlbimizi n dözülmz drd, ari çulayanda dilimiz tutulur, dinib-dania bilmirik, hisslrimizi harayla, fryadla ifad emkdn acizik. Bel anlarda insanin qlbi yalniz drin sükuta qrq olur. Sözl deyiln, baqalariyla bölüüln, hamiya yerli-yataqli daniilan drd drin v smimi ari deyil. sl arinin dili laldir. ON DÖRDÜNCÜ FSLDN ("Bizim Xeyri v ri qavramaimiz onlari nec tsvvür etmyimizdn asilidir)" Qdim yunan klamina kör insanlara daha çox müyyn eylr yox, onlar haqqinda özlrinin yaratdiqlari tsvvürlr zab verir. gr kims daltin hmi v hr yerd mhz bel olduunu tyin ed bilsydi insanin qismti çox yüngüllrdi. Biz nyis r v iztirab adlandiririqsa, bunlar r v iztirab olmaqdan daha çox bizim r v iztirab haqqinda tsvvürlrimizdir. Ölümü, kasiblii v iztirabi n amansiz dümnlrimiz bilirik. Amma biri ölümü bütün dhtli eylrdn n dhtlisi sayirsa, baqa birisiyçün ölüm hyatin zablarindan xilas olmaqdir, bütün drd-blalarimizdan bir dflik azad olmaq yoludur. Bzilri ölümü qorxu v hycan içind gözlyirs, baqalari ölümü hyatdan artiq sevincl qarilamaa hazirdir. Çtin hyat sürmü sad adamlar bir çox hallarda ölüm qarisinda irad v tmkin nümayi etdirirlr, sanki varliqlarinda bel böyük bir dyiikliyin olacaiinin frqind deyillr. Arxayinliqla vsiyytlrini edirlr, yaxinlariyla vidalairlar, htta zarafatlairlar, yaxud Sokrat kimi ölüm ayainda dostlarinin saliina bad qaldirirlar.

432

Ölüm mhkum olunmulardan biri clladlarindan xahi edir ki, onu edam yerin bu küçyl yox, o biri küçyl aparsinlar: "Axi bu küçd borclu qaldiim baqqala rast gl bilrm". Baqa birisi cllada deyir ki, mni asarkn boynuma toxunma qidiim glr. Bir ölüm mhkum olunmu da keiin: el bu axam yemyini xilaskarimiz sa Msihl yeycksn -- sözlrin qari -- onda o am yemyin özün get -- deyib -- mn oruc tutmuam. Birisi d dara çkilmkdn vvl su istyib. Amma kuzdn vvlc clladin içdiyini görüb imtina edir -- yoluxucu xstlikdn qorxuram -- deyir. Pikardiyali haqqinda bel bir hvalat daniirlar. Edam olunacaq adama tklif edirlr ki, fahiyl evlnsin, onda onu fv edrlr. Mhkum olunmu adam qadina baxib: Mni asmaniz yaxidir -- deyir -- bu arvad ki, topaldir. Kitablardan bilirik ki, XI Lüdoviq Arras hrini fth edrkn, hr sakinlrinin bir çoxu "Yaasin kral!" demkdns edam olunmai trcih ediblr. ON SKKZNCi FSLDN ("Qorxu haqqinda") Qorxu çox vaxt ayri-ayri frdlrin d, böyük insan kütllrinin d iradlrini müc edir. Döyüd mlub olan imperator Feofilin matiqutu quruyur, iflic vziyyt, hr ey qari tamamil bigan v laqeyd hala düür. Onun srkrdlrindn Manuel imperatorun çiyinlrindn yapiib silklyir: -- ndic mnim ardimca döyü getmsn sni öldürcm--deyir-- ölüm sir dümkdn üstündür. Qorxunun el bir son hddi var ki, onun, yni qorxunun tsiriyl csartli olursan. Hanniballa döyüd mlub olan romalilarin on min nfr qdr piyadasi panik içind qaçib qurtulmaa çaliir. Amma qaçarkn dümnin siralarina hml edir v mat qalmi karfagenlilri prn-prn salir. Qdim yunanlar qorxunun el bir növünü ayirirdilar ki, o, insanin üurundan asili deyil. Onlarin fikrinc bel qorxu heç bir sbbi olmadan ml glir v göylrin tlqin etdiyi hissdir. Bzn bu qorxu bütün xalqi, ordunu bürüyür. Bel bir qorxu dalasi karfagenlilrin baina glib. hrin sakinlri evlrindn küçlr axiib, qorxudan bir-birinin üstün hücum çkib, bir-birini yaralayib, öldürüblr. Bütün hrdn hycanli sslr, dhtli bairtilar eidilirmi. Yunanlar bel qorxunu panik adlandirirdilar. ON DOQQUZUNCU FSLDN ("nsan ölmyinc onun

433

xobxt olub olmadiini tyin etmk mümkün deyil") Uaqlar da padah Krez haqqinda rvayti bilirlr. Kir trfindn sir alinan Krez edam qabai " Ah, Salon, Salon" --deyib. Bunun n demk olduunu soruanda Krez: -- Bir vaxt Salon mn demidi ki, sadt insanin üzün n qdr güls d, adamin son günü glmmi xobxt olub olmadiini müyynldirmk olmaz. Biz d Salonun bu müdrik tövsiyysin qulaq asmaliyiq. Amma bu filosofa gör taleyin bxilrinin v zrblrinin xobxtliy ya bdbxtliy heç bir dxli yoxdur. qtidar, qüdrt, vzif is hmiyytsiz tsadüflrdir. Salon hr ey daha drindn baxirdi v ona gör d insanin bxtiyar ömür sürüb sürmmsinin yalniz onun yaaminin son gününd blli olacaini deyirdi. nsan oyunçu hyat adlanan bu pyesin son prdsini nec oynayacaqsa -- hr ey onda mlum olacaq. Tarixdn el xsiyytlr taniyiriq ki, ölümlriyl yaxi ya pis ad qazanaraq hyatlarina yekun vurublar. Pompeyin qayinatasi Sipion ölümüyl bdnam adina brat qazandira bildi. Epaminonddan xbr alirlar, onun özündn v baqa iki filosofdan hansi daha üstündür? Cavab verir ki, bunu müyynldirmk üçün gözlmk lazimdir, görk hr birimiz ölüm saatimizi nec qarilayacayiq. nsanlar taniyirdim ki, hyatlari boyu heç bir mllriyl qazana bilmdikri öhrti, adi-sani ölümlriyl qazandilar. Özglrinin ömürlrini dyrlndirrkn mn hmi bu ömürlrin sonunu nzrdn qaçirmiram v n böyük istyim odur ki, öz hyatim da layiqli kild -- yni sakit v sssiz-küysüz tamamlansin. YRMNC FSL (filosofluq etmk -- ölmy hazir olmaq drslridir) Siseron deyirdi ki, filosofluq etmk özünü ölüm hazirlamaq demkdir. Qisasi müdrüklüyün v bütün düünclrin sas mzi bizi ölümdn qorxmamaa alidirmaqdir, Dünyada hami razilaar ki, ömrün sas mqsdi -- hyatdan lzzt almaqdir. Bunun ksi olan müdda: "Hyatin mqsdi iztirab çkmkdir" kimi sslnirs, bununla kim razilaar? "Hyatin lzzti" ifadsi kimlris qiciqlandira bilr. Amma "hyatin lzzti" deynd mn ölüm nifrti, daha dousu ölümü saya salmamai da nzrd tuturam. gr bizdn asili olmayaraq hyatin son duracai ölümdürs, bu fikir niy bizi dht gtirmlidir? N etmk olar ki, bu fikirdn

434

titrtmli kimi titryib smysn? Nadan adamlarin bu saridan qbul etdiklri drman ölümü büsbütün unutmaq, onun barsind düünmmkdir. Amma bel korluq insana yox, heyvana xasdir. Bzi insanlar da ninki ölüm haqqina düünmkdn, onun adini bel çkmkdn qorxub çkinirlr. Romalilarin dilind ölüm sözü onlari çox pjmürd etdiyi üçün, vzind baqa ifadlr üstünlük verirdilr, "o öldü" yerin "onun hyati bitdi" deyirdilr. Bu ifadd "hyat" sözünün ilnmsi sanki bir tslli idi.

435

STENDAL (1783--1842) Fransiz yaziçisi MHBBT HAQQINDA Hr tzahürü gözllik möhürünü daiyan bu ehtirasi özüm-özüm aydinladirmaq istyirm. Mnc dörd cür mhbbt var: 1.Sevgi -- ehtiras 2.Sevgi -- meyl etm. 3.Fiziki mhbbt 4.öhrt gtirn mhbbt nsanin tbitin xas olan fiziki zövq hamiya bllidir, amma inc v hssas qlblr ona ikinci drcli ey kimi baxir. Bzi ismtli v inc qadinlarin heç fiziki zövqdn xbrlri yoxdur. gr buna nail olursalar bel mhbbtdn aldiqlari zövq cismani zövqü kölgd qoyur. Qlbd eq nec yaranir? Birinci heyranliq hissi ba qaldirir. nsan düünür: onu öpmk, onun sn bus vermsi n böyük sadt olardi. Ümid d bel yaranir. Bu mhbbtin siftsidir. Amma gr aiq sbirsizlik göstrirs, yaxud özündn mütbehdirs laqeydlikl, soyuqluqla, ya htta qzbli münasibtl, Fransada is yüngül rixndl qarilaacaq. O zaman aiq bel yaxin znn etdliyi sadtin mümkünlüyün übh edck. Aiq üç hiss arasinda dolaib qalir: 1.Sevdiyi qadin kamillik tcssümüdür. 2.O mni sevir 3.Bu mhbbt nec sübut oluna bilr? n air mqam odur ki, aiq bu mhbbt haqqinda yanli qnat gldiyini anlayir v bütün ümidlri darmadain olur. Amma zrr qdr ümid d mhbbtin yaranmasina sbb ola bilr. Çox tezlikl bu ümid puç ola bilr, lakin mhbbt artiq doulub, mövcuddur. Ümid daila da bilr, mhbbt is baqi qalir. Qadinlar el öz nvazilriyl tora düürlr. Arzularinin iyirmisindn on doqquzu sevgiyl bali olduu üçün yaxinliq mqamlarindan sonra fikirlrini mul edn yalniz el bu olur. smt, msumluq adtlrin uyun olmayan hrktlrin öz gözlrind brat qazandirmaq istyirlr. Yaxinliq anlarina qdr muqunun bayai chdlrdn uzaq olduunu düünn qadin bu anlardan sonra übhlnmy balayir, görür ki, istklisi ancaq el

436

buna can atirmi -- qlblrinin siyahisina bir ad lav etmy çaliirmi v onu da düünür ki, daha imtina etmy bir eyi qalmayib. Qadina el glir ki, bu idn sonra o mlakdn kniz çevrilib. Hissi v qli durumu aldii lzztlrin animlariyla daha da iddtlnir. Bu anlarin nadir v keçici olmasi duyularini bir az da güclndirir. Vaxtini tiki tikmkl keçirn qadin bu dmlr yalniz öz istklisi haqqinda düünür, halbuki istklisi hardasa at belind çapir, ya döyüd çarpiir, hr halda tamam baqa bir almd, tamam baqa duyularla yaayir. Yaxud kii saatlarla masasinin arxasinda oturub bütün fikri-zikri yazisinda olduu vaxt, qadin yaadii mhbbt saatlarinin xatirlrin v glck görülrin fantaziyalarina qapilir. Mhbbtd kii qlbin gizli zablarina mhkum olursa, qadinlari trafdakilarin istehzalari tqib edir. ctimai ry qadinlar üçün daha hmiyytlidir, ninki kiilrçün. Ona gör d qadinlar daha çox inamsizdir. Onlarda mhbbtin oyanmasi daha lngdir, daha kövrk, daha qrarsizdir. Sevgilisiyl görü zamani qadin tlsik düünür -- eqin lzztin tabe olsun-olmasin, eyni zamanda sevgilisinin yaxinliq istyi onu ürküdür v bütün zövq-sfadan vaz keçib özünü qorumaa çaliir. Uzun müddt muradina çatmamaq erkyi alçaldir, qadini ksin rflndirir. Sevn qadin bir il rzind sevgilisin cmisi on-on be söz dey bilr, fqt görüdüklri hr dqiqni, onu tsadüfn küçd ya teatrda gördüyünü, yaxud iki df birlikd nahar etmlrini, birg gzintilrini bütün tfrrüatiyla hr zaman yaddainda yaadir. lbtt gözllik mhbbtin oyanmasi üçün rtdir. Çirkinlik mhbbt mane ola bilr. Amma bzn çox da gözl olmayan qadin kiinin qlbind el bir sevgi oyada bilr ki, o hqiqi gözlliyin n olduunu unudar v yalniz sevdiyini gözl sayar. Qlbin qrib chtlri var. Görürsn sevdiyin insan onu hat edn mühit özünün malik olduu gözllikdn d artiq gözllik bx ed bilir. Sevgilinl görüdüyün uzaq bir hr haqqinda düünrkn biz sevgilinin özüyl görüdn daha artiq zövq v lzzt aliriq. Eq arzularinin hesabi olmur. Mn fikir vermim ki, yaxi bir romani hr iki-üç ildn bir yenidn zövql oxuya bilirm. Eyni lzztl sevdiyim musiqini d dön-dön dinly bilrm. Amma grk yaddaim yardimçi olmasin, onlari sanki bu müsiqi ya bu romanla ilk df tani olur kimi qavrayim. Vaxtil sevdiyin v n sbbdns ayrildiin qadinla yeni görü

437

d bax belc hisslri yenidn oyada bilr. n güclü ehtiras zamani da insanda bel bir hiss doula bilr ki, guya o artiq sevmir, sevgidn usanib, bezib. Sevgilisi haqqinda düünrkn lzzt almir, onu n çox incidn is odur ki, buna gör zab da çkmir. çind duyduu boluq n air drddir. Bu gün axam musiqi dinlrkn drk etdim ki, bu melodiyalar sevdiyin insanla keçirdiyin anlar kimi sn bxtiyarliq bx etmy qadirdir. Musiqiy aludçilik mhbbt arzularina bnzyir. nc v kdrli motiv fikrimizi mhz eq almin çkir. Rsmi toy mrasimind gnc glin qorxu v utancaqliq hissi keçirir, onunçün az tanidii bir erkkl ridirs bel-bir yataa girmk, uzaqdan da olsa çoxdan tanidii bir xsl yaxinliqdan daha çtindir. Mhbbt uyqarliin (sivilizasiyanin) möcüzsidir. Vhi ya barbar xalqlarda yalniz cinsi laq var. Bu laq hyadan mhrumdur. Hya fantaziyani oyadir v mhbbt hyat verir. Hyatlari boyu qadinlar kiilrin vacib saydiqlari mövzularda söhbtlrini eidirlr -- maliyy qazanclari, hrbi uurlari, dueld öldürüln rqiblr, qisas almaq hadislri v s. Mrur qlbli qadinlar anlayr ki, bütün bunlar onlarçün lçatmaz eylrdir, onu da bilirlr ki, öz qlblri daha yüksk, daha ülvi hisslrl çirpinir. Amma hr halda n vecsiz kiilr d bir-birin qadinlara etdiklrindn qat-qat artiq hörmt edir. Bir çox hallarda qadinlar kiilrdn daha csurdirlar. Özllikl sevn qadin sevgilisi namin heç bir thlükni vecin almaz. Mhbbt münasibtlrinin ilkin çainda n böyük sadt sevdiyin qadinin sn l uzatmasidir. sl mhbbtd cinsi yaxinliqdan daha böyük zövq yaxinliq rfsindki bu sonuncu addimdir. Özü haqqinda xatirlr yaatmayan xobxtlik -- xobxtlik deyil. n böyük blhlik yaxin dostuna mhbbt macralarini danimaqdir. Dostun anlayir ki, snin danidiin lzztlr heç vaxt nail ola bilmyck v ona gör d qisqancliq hissi keçirir. Qadinlarda bu hiss daha da güclüdür. O biri trfdn eq blasina mübtla olanlarda öz hallarini baqalarina danimaq bir ehtiyacdir. Qisqancliq hissi mhbbtin qnimidir. Sevdiyinizin baqa birisin üstünlük vermsi qlbiniz sancilan xncrdir. Bel hallarda

438

insan qlini itirmy qdr çilinlaa bilr. Rqibinin xobxtliyini olduundan artiq iirdirsn, eyni zamanda hl ümidini itirmdiyin üçün daha çox zab çkirsn. gr sevgiliniz sizi trk edibs sbbi odur ki, siz çox arxayinmi, onun qlbind sizi itirmk qorxusunu özünüz yox etmisiniz. Mhbbtin özülünd n drcd fiziki lzzt durursa, o drcd bu mhbbt keçri ola bilr. Bir-birini sevn iki insanin duyulari heç vaxt eyni cür olmur. Ehtirasli mhbbt rzind müxtlif dövrlr olur ki, birind sevgililrdn biri, digrind baqasi daha artiq sevir. Qisqancliq -- qisqanclia sas vermyn qadini thqir edir, amma eyni zamanda mhbbtin sübutu kimi ona xo da gl bilr. Fransada mhur bir ltif var: anasi madam Sommerini baqa bir kiiyl "cinayt bainda" yaxalayanda qadin açiq aydin mslni inkar edir. Anasi özündn çixanda is: Mn görürm ki, sn daha mni sevmirsn -- deyir -- gözünl gördüyün mnim sn dediyimdn daha çox inanirsan. Napoleonun hl gnc general olduu vaxt sevgi chdlrini rdd edn bir qadin ona: -- General -- deyir -- qadin sizin yalniz arvadiniz ya baciniz ola bilr. Müxtlif milltlrin mhbbt anlayilari, sevgi davranilari da müxtlifdir. Fransada fahilr çox cazibdar, spaniyada çox eybcrdirlr. Fransada onlar erkklr namuslu qadinlardan az zövq bx etmir, lbtt söhbt mhbbtsiz zövqdn gedir. Öz ölksini yaxi taniyan bir fransiz: -- Fransada böyük ehtiraslar da, böyük insanlar da nadir olur -- deyib. taliyanin xobxtliyi ondadir ki, bu ölk hr bir anin sadtiyl yaayir. taliyanin üstünlüyü açiq sma altinda qayisiz yaayiidir. Bu insanlari gözlliyin bütün killrin qari hssas edir. Burda roman v ümumiyytl kitab oxumurlar, bu da fantaziyaya tkan verir. Bir d italyanlarda insan qlbin mhbbt hycanlari qdr tsir edn musiqiy heyranliq var. Burda hami mhbbtl muldur, özü d Fransadaki kimi gizlind yox, açiq açiina. Burda qadinin ri oynainin n yaxin dostudur. ngilis rinin is qüruru ondadir ki, arvadinda öhrtprstlik duyulari oyada bilsin. ngiltrd db, modaya uyumaq borc kimidir. Fransada is bu lzztdir.

439

span xalqinda mn Orta srlrin canli nümayndlrini görürm. Gözl ndlis qizlarinin yerilri ltif v incdir, qara mxmr paltarlarinin ksiyindn görünn topuqlari, siftlrinin byazlii, qara gözlrind ehtirasin bütün çalarlari haqqinda çox danimaq olar. Avstriya qadinlari çox tmkinli v sakitdirlr. Mhbbt onlarçün bir tapinaqdir v gr bir qadin tutalim bir fransiza aiq olursa bütün varliiyla onu sevir. Yüngül qadinlar hr yerd var, amma ümumiyytl venalilar daha etibarlidirlar. Etibardan danianda mn onlarin özlri seçdliklri analarina sadiq olduqlarini nzrd tuturam, çünki Venada da rlr hr yerd olduqlari kimidir. Hqiqi mhbbt örnklrini v onun vtnini bdvi rblrin çadirinda axtarmaq lazimdir. Bir rbdn soruurlar: Sn hansi qbildnsn? Cavab verir: --Mn sevirkn ölnlrdnm. --Demli sn zra qbilsindnsn. Bir rb zra qbilsindn olana deyir: -- Siz -- Bni--zra qbilsi el düünürsünüz ki, sevirkn ölmk ncib ölümdür, amma slind bu ziflik v axmaqliqdlir. zra qbilsindn olan gnc deyir: -- gr sn bizim qadinlari --onlarin uzun kirpiklrl örtülmü iri qara gözlrini, ox kimi sancan alt kirpiklrini, onlarin siyah dodaqlari arasindan gülü zamani aaran dilrini bir df d görmü olsaydin bel danimazdin. Bir müslman xaçprst qiza aiq olur. Sfr zamani xstlnir v onu müayt edn dostuna: mnim ömrüm bitir -- deyir -- bu dünyada daha sevgilimi gör bilmycm. O dünyada onu görmk üçün xaçprstliyi qbul edib ölürm. Bel d edir. Dostu vtn qayidib xaçprst qiza bunu danianda o da: Mn bu dunyada daha sevgilimi görmycm -- deyir -- o dünyada ona qovumaq üçün slami qbul edirm.

440

HENRX HAYNE (1797-1856) alman yaziçisi DEYALAR Qadin gözl idi v kii onu sevirdi. Kii gözl deyildi v qadin onu sevmirdi. Köhn pyesdn Madam, bu köhn pyesdn xbriniz varmi? Gözl pyesdir, bir az qüssli olsa da... Haçansa mn bu tamaada ba rolu oynayirdim v bütün xanimlar alayirdi. Yalniz bir xanim alamirdi, gözündn bir damla ya çixmirdi -- müsibt d el bu idi. Ah, o bir gil göz yai. Hl d xatirlrimd o mni incidir. blis mnim ruhumu mhv etmk istynd qulaima bir rqi oxuyur -- hmin o bir gil göz yai haqqinda rqi. Amma melodiyasi daha da acidir. Bel musiqini yalniz chnnmd eitmk olar. Cnnt haqqinda tsvvürünüz var, madam, axi rdsiniz. Amma chnnm haqqinda heç bir tsvvürünüz yoxdur, madam. Olsa olsa chnnmi "Don Juan" tamaasinda gördüynüz kimi tsvvür edirsiniz. Sizc qadinlari tovlayan bu adami chnnm odunda n qdr yandirsalar da azdir. Düzdür, bizim teatr içilri shnd chnnmi canlandirmaq üçün atdn, baritdan, iiq effektlrindn istifad o qdr edirlr ki, mömin xaçprstlrin zövqünü oxasinlar. Amma slind chnnm teatr müdirlrinin düündüklrindn d dhtlidir. Yqin bunu bilsydilr bu qdr sfeh pyeslr oynamazdilar. Mn özüm bir df yay ttillrind chnnm dünd gördüm ki, bu istiy dözmk mümkün deyil. Heç aliniza glmz ki, chnnm nec müdhi bir yerdir, madam. Axi ordan rsmi xbr gtirn çox azdir. Deyirlr guya ki, chnnmd günahkarlara ziyyt vermk üçün burda çap olunan kitablari oxudurlar. Amma bu doru deyil, Bel air ignc heç blisin d alina glmz. Sizi inandiriram madam, o dhtli istinin, hr trfdn qulaq batiran fryad, ahü-fan sslrinin içind d tökülmmi göz yai haqqinda melodiya eidilirdi. Madam, adtn intihardan qabaq monoloq söylyirlr. nsanlarin

441

çoxu Hamletin "Olum ya ölüm" monoloqundan istifad edir. Bu uurlu parçadir v mn mmnuniyytl intihar qabai onu oxuyardim, amma msl ondadir ki, özüm d facilr yazmiam. Msln el ölmz "lmnsur" facisini. Orada da intihar ednlr var v özüm dümn deyilm ki, öz yazilarim ola ola baqasininkini, lap el qoy ekspir olsun, sitat gtirim. Amma hr halda intihardan qabaq monoloq söylmk adti xeyirli idir, heç olmasa beynin çaxacain güllnin vaxtini bir az yubadirsan. Mn d ölüm qabai hansi monoloqu söylycyimi düünrk San Jovanni küçsinin tinind dayanmidim v ölüm mhkum olduum mqamda qfilcn Onu gördüm. ynind mavi ipk paltar, bainda al qirmizi lyapa vardi. Bir an mn baxdi, bu baxi ölüm qalib gln v hyat bx edn baxi idi. Bir baxila mni ölümdn qurtardi v mn onun qarisinda sanki yenidn doulmu kimi durdum. Gözlliyi gün iiiyla gözlrimi qamadirdi, keçib getdi v mni hyata qaytardi. Hyatimi qaytardi, mn yaayiram, sas da budur. Qoy baqalari özlrin tskinlik versin ki, sevgililri mzarlarinin üstün çlng qoyacaq v göz yai tökck. Ah, qadinlar! Gülün mn, l salin, rdd edin, amma hyatimi limdn almayin. Hyat el iltaqcasina gözl, yaamaq el ux dlilikdir ki... Hyat srxo allahin yuxusudur. Bu allah allahlar ziyaftindn ayrilib hansisa tnha ulduzda uzanib uyuyur. Özü d bilmir ki, bu an gördüyü yuxularla bir dünya yaradir. Bu dünya lvan v qribdir. liada, flatun, Marafon döyüü, Musa, Venera, Strasburq kilssi, fransiz inqilabi, Hegel, gmilr v s. Allahin yaradici yuxusunda ayri-ayri maraqli fikirlrdir. Amma mqam glnd Allah oyanacaq, yuxulu gözlrini ovuduracaq, gülümsünck v o zaman bizim dünya izsiz-soraqsiz riyib gedck. Heç olmayibmi kimi. Amma mnim n iim. Mn ki, indi yaayiram. gr mn kimins yuxusunun bir obraziyamsa, hr halda bu da soyuq, qaranliq, nfssiz ölüm yoxluundan yaxidir. Hyat -- dünyanin n böyük feyzi, ölüm n pis yamanliidir. Mn o qdr duellr çixmiam ki, haqqim var deyim: Allaha ükür, hl saam. Damarlarimda al qan axir, ayaqlarim altinda torpaq titryir, eqdn vcd glib aaclari v mrmr heykllri qucaqlayiram, onlar mnim auumda canlanir.

442

Amma gün glck, damarlarimdaki at sönck, üryimi qi axtasi bürüyck, gözlrim dumanlanacaq. Çürümü tabutlarda yatanlar dostlarim olacaq. Mn tk qalacam, biçinçinin biçmyi unutduu son sümbül kimi. trafimda, öz istklri, öz niyytlri olan yeni nsil ml glck. Tccüb içind yeni adlar v yeni nmlr eidcm, köhn adlar unudulacaq. Mn özüm d unudulacam. Blk kims mni hörmtl, kims hqartl xatirlayacaq. Qirmiziyanaq cavanlar yanima glck, arfami mn uzadacaq v "bsdir tnbl qoca -- deycklr. -- Öz gncliyinin xülyalari haqqinda köhn mahnilarini oxusana!" Arfani götürüb çalacam, ski sevinclrim v kdrlrim yenidn oyanacaq, duman çkilck v ölü gözlrd göz yalari çiçk açacaq. Köksümd bahar çalayacaq, yenidn çayin mavi sularini, mrmr saraylari, gözl qadinlarin çöhrlrini görck, yenidn Brenta gülü haqqinda mahni oxuyacam. Bu mnim son mahnim olacaq. Qbrim hansi aacinsa kölgsi dück. strdim ki, bu palma olsun, amma axi imalda palma bitmir. Çox güman ki, qbrim üstünd cök aaci bitck. Yay axamlari onun kölgliyind aiq--muqlar oturub piçildaacaqlar. Onlar el xobxt olacaq ki, heç mzarin üstündki yaziya fikir vermycklr. Çox sonralar, aiq muqsini itirndn sonra bu qbrin yaniina glib xatirlr dalacaq, alayacaq v uzun uzadi mzar daina baxib nhayt yaziya diqqt edck. "Mrhum Brenta gülünü sevirdi" sözlrirni oxuyacaq. Uaqliqda eitmidim ki, bir heykltra heyklini bitirn zaman dht içind anlayir ki, sri tamamlamaq üçün metali çatmayacaq. Bundan agah olan hrlilr onun yardimina glirlr, cümü qaiqlarini gtirirlr. Mn bu heyklin önünd durub düünürdüm, görsn bu i n qdr gümü qaiq srf olunub. Onu da hesablayirdim ki, bü gümü qaiqlari pula çevirsn n qdr alma ktsi almaq olardi. O vaxt alma ktlrinin dlisiydim. Alman senzorlari................. .......çox kütdülr. Madam, ideyalar barsind tsvvürünüz varmi? Drzim mn kostyum tikrkn: -- bu pencyin ideyasi beldir" --dedi. Paltaryuyan qadin gileylnirdi: -- kei qizimin baina el ideyalar

443

yeridib ki, qizin ali çaib. Arabaçi deyinirdi: --bu n caib ideyadir. Mn soruanda ki, onun fikrinc ideya ndir, narazi halda: -- deya -- ideyadir da -- dey mirtildadi. Sonra lav etdi -- nsanin baina gln axmaq fikirlrdir ideya. Mn d bu örnklr saslanaraq kitabimin adini "deyalar" qoydum. Kitabin da, müllifin d adinin heç bir hmiyyti yoxdur. Mn öhrtprst deyilm, madam. Amma mnim o qdr yaxi mövzularim var ki, grk onlari yazmaa tnbllik elmyim. N qdr ki, mnim qlbim sevgiyl doludur, trafimdakilarin is bainda boluq var -- mövzu saridan kasadliq çkmycm. N vaxtacan dünyada gözl qadinlar var qlbim hmi sevgiyl çirpinacaq. Birindn soyuyan kimi drhal baqasina aiq olacam. Fransada krallar heç vaxt ölmdiyi kimi (Kral öldü, yaasin kral!), mn d "Sevgi öldü, yaasin sevgi" üariyla yaayacam. Növbnöv axmaqlar da heç vd ölüb qurtarmayacaq, çünki müdriklik tkdir v onun müyyn hüdudlari var, axmaqliq is min cürdür v onun heç bir srhdi yoxdur. Htta düz deyiblr ki, dünyada axmaqlar insanlardan çoxdur. Bxtim gtirib, bizim zamanada axmaqlarin bolluudur, amma mn yaxi sahibkar kimi onlardan xsislikl istifad edirm. Eitdim ki, marallarimdan (trcümd .Haqverdiyevin ifadsindn ona gör istifad edirm ki, mhz bu söz mtn uyun glir, yerin düür -- trcümçinin qeydi) bli, marallarimdan biri deyib: O, yni mn, görsn qocalanda ndn yazacaq? Heç nigaran qalmasin, el tk bir o maralin axmaqlii ömrümün axirina qdr mn mövzu vermy bs edr. Madam, insan baina güll çaxmaq istynd buna n qdr desn sbb tapa bilr. Amma özü bu sbbin hqiqiliyini drk edirmi? Msl bax bundadir. Son nfsimiz qdr özümüz özümüzl komediya oynayiriq. Biz htta öz iztirablarimizi bel maskalayiriq, ürk yarasindan ölnd d di arisindan ikaytlnirik. Madam, siz di arisinin lacini bilirsinizmi? Mnim di arim üryimddir. Bu çox air xstlikdir v onun laci bir neç qram quruun ya Berntold vartsin icad etdiyi zhr tozudur. ztirab qurd kimi üryimi hey gmirir, gmirirdi. Bu drd beikdn mübtla olmuam v anam nnnid mn layla çalanda iztirablarima da layla çalirmi. ztirab mniml birg yuxuya gedir,

444

mniml birg oyanirdi. Mn böyüdükc iztirabim da böyüyürdü v nhayt el iri oldu ki, üryimi parçaladi. Eh, madam, ondansa glin xo eylrdn daniaq, toy paltarindan, maskaraddan, kefdn v ylncdn, tralalla, tralalla, tralalla...

445

FRDRX NTSE (1844-1900) alman filosofu ZRDÜT BEL DEYRD (HAMI ÜÇÜN V HEÇ KM ÜÇÜN OLMAYAN KTAB) Zrdütün (Zaratustranin) müqddimsi Fövqlbr v son insan haqqinda Zrdütün otuz yai tamam olanda vtnini v vtnin gölünü trk etdi, dalara çkildi. Burada o öz ruhundan v tnhaliindan zövq alirdi v on il rzind sadtindn usanmadi. Amma nhayt qlbi dyidi v bir shr dan sökülnd durub üzünü gün tutdu, dedi: --Ey böyük çiraq! gb iiqlandirdiqlarin olmasaydi snin sadtinin n mnasi vardi. On ildir öz iiini maaramin üstün salirsan v bundan usanardin, gr mn olmasaydim, mnim qartalim v mnim ilanim olmasaydi. Amma biz hr shr sni gözlyirdik, sni qbul edirdik v sn xeyir-dua verirdik. Bax! Hddn ziyad bal toplayan ari kimi mn d öz müdrikliyimdn doymuam. Mn sari uzanan llr ehtiyacim var. Müdriklr dliliklrin sevinncn, kasiblar srvtlrindn xolananacan mn bxilr vercm. Buna gör aailara enmliym. Sn hr axam etdiyin tk mn d dniz dalmaliyam, snin kimi iiimi dünyanin o biri trfin aparmaliyam. Yanlarina getmk istdiyim insanlar dediyi kimi mn snin tk qürub etmliym. n böyük xobxtliy d qisqanmadan baxib sakit göz! Mn xeyir-dua ver! Dailian kuzy xeyir-dua ver ki, içindki qizili maye tökülsün v hr trf snin iiini yaysin. Bax, bu kuz yen d boalmaq istyir v Zrdüt yenidn insan olmaq istyir. Zrdütün qürubu bel baladi. Zrdüt dadan tk düdü. Heç ks çixmadi rastina. Amma mey girn zaman qfilcn qarisinda bir qocani gördü. Qoca müqdds komasini trk etmidi ki, ormanda meyv köklri axtarsin.

446

Qoca Zrdüt bel deyirdi: --Bu qrib mn tanidir. Neç il qabaq burdan keçib. Adina Zrdüt deyirlr. Heç dyimyib. O zaman yükünü dalara daiyardin. Yandiranin czasindan qorxmursan yni? Bli, Zrdütü tanidim. Baxilari safdir, dilind nifrt yoxdur. Blk buna gör d el yeriyir, el bil rqs edir. Zrdüt dyiib, körp uaq olub Zrdüt. Zrdüt, oyanib yatanlar arasinda n axtarirsan? Dniz içindymi kimi tnhaliqda yaayirdin, dniz d sni yiralayirdi. ndi ndi, quruya çixmaq istyirsn? Yen öz bdnini özün daimaq istyirsn? Zrdüt cavab verdi:--Mn insanlari sevirm. Qoca: -- Mgr mn d bu sbbdn mey, shraya çkilmdimmi? -- dedi -- Mgr mn d insanlari hddn artiq çox sevmirdimmi? ndi mn allahi sevirm. nsanlari daha sevmirm. nsan mnimçün qeyri kamildir. nsana sevgi mni öldürrdi. Zrdüt dedi: --Mn mhbbtdn d daniirdim. Mn insanlara hdiyy gtirirm. Qoca: --Onlara heç n verm -- dedi. -- Ondansa onlardan n is al v özünl apar, onlar üçün d, snin özün üçün d bu daha yaxi olar. gr hökmn insanlara bir ey vermk istyirsns kiçik bir sdq ver, özü d mcbur el ki, yalvarib alsinlar. Zrdüt: --Yox -- dedi -- mn sdq paylamiram. Mn o qdr kasib deyilim ki, sdq paylayim. Qoca Zrdütün sözlrin gülmy baladi v dedi: --Onda çali ki, snin srvtini, xzinni alsinlar. Onlar trkidünyalara inanmirlar, inanmirlar ki, biz almaa yox, vermy glirik. Küçd addimlarimizin ssi onlara eyni cür glir. Gec vaxti, fqdn, günün çixmasindan çox-çox qabaq yataqlarinda küçyl gedn adamin addim sslrini eidirlrs, görsn hansi orudur, gecnin bu vaxti ova çixib -- dey düünürlr. Getm insanlarin yanina, med qal. Ondansa heyvanlarin yanina get. Niy mnim kimi olmaq istmirsn -- ayilarin içind ayi, qularin arasinda quam. Zrdüt: --Bs med snin iin ndir? -- dey sorudu.

447

--Mahnilar qour v oxuyuram. Mahni qoanda gülürm, alayiram, burnumun altinda n is deyib Allahi mdh edirm. Oxumaqla, alamaqla, gülmkl v mizildanmaqla mn allahi, mnim allahimi mdh edirm. De görüm sn biz n gtirmisn. Bu sözlri eidn Zrdüt qocanin qulaina sari yildi: --Mn siz n gtir bilrm ki... Qoyun tez çixib gedim ki, sizdn bir ey alasi olmayim. Bax belc hrsi bir trf getdi. Qoca v Zrdüt bir-birindn balaca uaqlar kimi gül-gül ayrildilar. Amma Zrdüt tk qalanda üryind bel deyirdi: "Bu mümkündürmü? Bu qoca med hl eitmyib ki, allah ölüb". Medn çixib yaxinliqdaki hr girnd Zrdüt bazar meydanina yiimi izdaham gördü. Onlara deyilibmi ki, kndirbaz çixi edck. Zrdüt izdahama bel deyirdi: "Mn siz fövqlinsandan daniiram. nsan el bir varliqdir ki, ondan üstün olmaq grkdir. nsandan üstün olmaq üçün siz n etmisiniz? nsan üçün meymun ndir? Gülmli v biabirçi bir mxluq. Bax bu cür insan da fövqlbr üçün gülmli v eybcr görünür. Siz hratdan insana qdr ucalmisiniz, amma hl d hrat lamtlri çoxdur sizd, Bir vaxt meymun olmusunuz, el indinin özünd d insan bzi meymunlardan daha çox meymundur. n müdriklriniz bel bitkiyl kabus arasinda qeyri-ahngdar, qeyrimüyyn formadirlar. Baxin, mn siz fövqlbri göstrcm. Fövqlbr -- dünyanin mnasidir. Qoy sizin iradniz d desin, ka fövqlbr dünyanin mnasi olsun. Siz and verirm, qardalarim, yerdn ucalara ümid bslynlr inanmayin. Onlar sizi zhrlyirlr. Bunu bilslr d, bilmslr d. Onlar hyata nifrt edirlr, özlri ölür, özlri özlrini zhrlyir. Ö, torpaq da bellrindn bikib usanib. Qoy mhv olsunlar --deyir. vvlr allaha küfr etmk küfrlrin n dhtlisi idi. Amma allah öldü v onunla bu küfr ednlr d öldü. ndi torpaa küfr etmk -- n dhtli cinaytdir. Hyatin mnasindan daha artiq drkolunmazin mahiyytin scd qilmaq da cinaytdir. Gerçkdn d insan -- çirkab axinidir. Grk dniz olasan ki, bu axini öz btnin qbul edib tmiz qalasan. Baxin mn fövqlbrdn daniiram -- o -- dnizdir, bu dnizd sizin böyük hqartiniz bata bilr. nsanlar içind olmaq heyvanlar arasinda olmaqdan daha thlükli

448

imi. Zrdüt medki qocanin sözlrini xatirladi. gr mn d ilan kimi müdrik ola bilsydim -- dey düündü. Mn mümkünsüz bir ey istyirm, istyirm ki, müdrikliyim qürurumla birlikd addimlasin. gr haçansa müdrikliyim uçub gets, qürurum da, dliliyim d onunla bir yerd getsinlr. Zrdütün qürubu bel baladi. Mn meni sevirm. hrlrd yaamaq çtindir. Orada ehtirasli adamlar çoxdur. Ehtirasli qadinin arzusu olmaqdansa qatilin lin keçmk yaxidir. Baxin bu erkklr, gözlrindn görürsn ki, dünyada qadinla yatmaqdan yaxi heç n bilmirlr. Ah, gr heç olmasa heyvanlar qdr kamil olaydilar. Heyvanlar msumdur. Mgr mn deyirm ki, hisslrinizi boun. Mn hisslrinizin günahsiz olduunu mslht edirm. Msumluq da mslht elmirm, Bzilrind msumluq -- comrdlik, bzilrind pozqunluqdur. Msumlua gülnlr d var, xbr alirlar: Ndir bu msumluq dediyiniz? Msumluq -- dlilik deyilmi? Amma bu dlilik biz gldi, biz bu dliliy glmdik. Biz bu qonaa qlbimizd yer verdik. ndi o bizim qlbimizd yaayir, n qdr qalmaq istrs o qdr qalsin. Zrdüt bel deyrdi.

449

MARK TVEN (1835-1910) amerikan yaziçisi TENNESS TATINDA CURNALSTLK Hkim mslht gördü ki, cnuba gedim, oranin iqlimi shhtim yaxi tsir edr. Tennessi tatina glib "Shr fqi v Conson dairsinin Döyü çairii" qzetind redaktor kömkçisi vzifsin i düzldim. Mn redaksiyaya glnd redaktor üç ayaqli stulda oturub ayaqlarini masanin üstün qoymudu. 1848-ci ilin dbin uyun kostyum geymidi, siqar çkirdi, söz axtaran zaman liyl saçlarini qaridirirdi, odur ki, zülflri çox prian halda idi. Mn ilk tapirii bel oldu ki, bir künc yiilmi son qzetlri vrqlyim v çap olunanlar sasinda icmal yazim. Qzetlrl tani olub "Tennessi mtbuatinin ruhu" adli bel bir icmal yazdim: "Görünür ki, "Hftlik zlzl" qzetinin redaksiyasina dmiryolu kompaniyasinin ii haqqinda düzgün olmayan mlumat çatdiriblar. übh etmirik ki, "Zlzl" qzetindki centlmenlr bu xirda yanlia tkzib vercklr. "ldirim v imk" qzetinin istedadli redaktoru Con Blossom dünn hrimiz glib, Van-Börenin yaninda qalir. "Haray-hir" qzetindn hörmtli hmkarimiz Van Venterin seçilmmsi haqqinda shv xbr, görünür inanibmi, yqin ki, bu shvini tezlikl düzldr" Yazimi redaktora tqdim etdim. Vrqlri tlsik gözdn keçirib qa-qabaini salladi. Sonra yerindn siçrayib: --Aman allah, -- dedi -- dorudanmi el düünürsünüz ki, mn bu heyvanlarla bu dild daniiram. El bilirsiniz ki, bu yazinizi oxuyanda oxucularimizin üryi bulanmayacaq? Qlmi bura verin görüm. Ömrümd görmmidim ki, qlm kaizi bel hiddtl cirmaqlasin, fellri, isimlri bu cür alt-üst elsin. Yazinin hl ortasina çatmamidi ki, pncrdn güll atdilar v mnim sa qulaimin fasonu bir balaca dyidi. Redaktor:

450

--Aha, bu "Vulkan" qzetindn dyyus Smitdir, mn onu dünn gözlyirdim. Cld kmrindn tapancasini çixarib pncrdn çöl at açdi. Güll Smitin dizin dydi v o yixildi. Ona gör d yaxi nian ala bilmdi. kinci df at açarkn heç bir dxli olmayan knar adami yaraladi. Knar adam mn idim. Düzdür, cmi-cümltani birc barmaimi itirdim. Bundan sonra Ba redaktor yen mtnd düzlilr v ixtisarlar etmy baladi. Bu ii bitirmmidi ki, buxar borusundan otaa qumbara düdü, partladi v soba darmadain oldu. Ayri bir ziyan dymdi. lbtt mnim iki diimin düdüyünü nzr almasaq. Ba redaktor tssüfl: -- Heyf -- dedi -- soba tamam daildi. Amma eyb etmz. Bu istid soba nyimiz grkdir. Mn bilirm bunu edn kimdi. Yaxasini limdn qurtara bilmyck. ndi oxuyun, görün bel eylri nec yazmaq lazimdir. Mn lyazmami götürdüm. Mtni o gün qoymudu ki, onu heç doma anasi da tanimazdi. Düzlilr etdiyi yazi bel kl dümüdü: "Hftlik Zlzl" qzetinin firildaq, yalan ustalari görünür yen d bizim ncib xalqimizin baini qatiqlamaq istyir, shiflrini alçaq iftiralarla v kobud böhtanlarla doldururlar. Onlarin yazdiqlarini yalniz bainda beyin yerin xil olanlar yaza bilr. Qoy sözlrini geri götürsünlr, yoxsa dediklri boazlarinda qalacaq, çürük cmdklrini çoxdan layiq olduqlari allaqdan qurtara bilmycklr. "ldirim v imk" qzetinin redaktoru uzunqulaq Brüssom yen hrimiz glib v Van Brünenin böyür bainda sülnir. "Haray-hir" qzetinin çoxdan alini itirmi baibo müxbiri yazir ki, guya Van Venter seçilmyib. Jurnalistin ülvü amali hqiqt toxumlari spmk, ictimai xlaq v mnviyyatin keiyind durmaq, oxuculari maariflndirmk v trbiylndirmk, mrhmtli v nzaktli olmaqdir. Bu yaramaz alçaqlar is yalniz yalan, böhtan, thqir v söyü ifraz etmkl muldurlar. Onlar söz yazmirlar, söz qusurlar. Vrdi etdiklri idiotizml bel yazilar yazan boboazlarin cavabini vaxtinda vermsn qudurarlar" . Oxuyub bitirdiyimi görn Ba rehaktor: --Bax bel yazmaq lazimdir -- dedi -- duzlu, istiotlu, bibrli, aci... Artiq-skik söz iltmdn. Sizin süddü-siyiq yazinizdan is

451

oxuculari yuxu basar. El bu an çöldn atilan iri bir krpic gurultuyla pncrdn içri düdü. Dorusu krpic otaa yox, mnim belim düdü. Hiss etdim ki, deysn mn burda artiq adamam. Redaktor dedi: --H, yqin polkovnikdir. Üç gündür onu gözlyirm. ndic özü d trif buyuracaq. El azindan bu söz çixmidi ki, qapida polkovnik göründü, lind iri bir tapanca vardi. Polkovnik: --Ser -- dedi -- deysn mn qarimda bu murdar qzeti redakt edn qorxaq clafi görürm. Redaktor: --Tamamil dorudur -- dedi -- buyurun ylin, yava, ehtiyatli olun, bu stulun bir qiçi yoxdur. Deysn siz alçaq yalançi, polkonik Blezerskaytsiniz? --Tamamil dorudur, ser. Mn gldim sizinl bir balaca haqqhesab çkim. gr bosunuzsa el indic balayaq. --limd iim var, "Amerikada mnvi v intellektual trqqi" mqalsini bitirmliym, amma, zrr yoxdur, tlsik i leyil. Balayaq. Hr iki tapancadan eyni zamanda at açildi. Redaktor bir çng saçini, mn is o biri qulaimin yarisini itirdim. Polkovnik çiynindn yaralandi. Yen at açdilar. Bu sfr rqiblrin heç birin ziyan dymdi, amma hansininsa güllsi budumun içind qaldi. Üçüncü at zamani hr ikisi yüngülc yaralandilar, mnims topuum ikst oldu. Dedim ki, bu hörmtli centlmenlrin xsi iidir v mnim burda qalib onlarin mübahislrin müdaxil etmyim yaxi deyil. Hr ikisi dedi ki, yox. yox, onlara sla mane olmuram v israrla tkid etdilr ki, getmyim. Tapancalarini yenidn doldurduqlari zaman seçkilr haqqinda, bü ilin mhsul yiimi haqqinda söhbt edirdilr. Mn d yaralarimi sariyirdim. Tapançalarini dolduran kimi drhal yenidn atfanlia baladilar v birc güll d hdr getmdi, çovumadi. Alti gülldn bei mnim ndamimda qaldi. Altinci güll is polkovniki ölümcül yaraladi. Polkovnik zarafatindan qalmadi, fsus ki, dedi, sizinl vidalamaliyam. hrd iim var. Tabut düzldnin ünvanini soruub getdi.

452

Redaktor mn sari baxib dedi: --Nahar vaxti qonaq gözlyirm, onlari qarilamaa hazirlamaliyam. Mn indi gedirm, siz, zhmt olmasa korrekturani oxuyun v gln qonaqlari qbul edin. Cons üçd glck, onu allaqlayin. Qilspay yqin ki, daha vvl glr, onu pncrdn bayira atin. Ferqüsson dördd glck, güllni çaxin tpsin. Bu günlük grk ki, el budu. Bo vaxtiniz qalsa polislr haqqinda bir zorba yazi yazin, tplrindn vurun o haramzadalarin. Ba inspektorun ddsin od qoyun. H, allaq ünin altinda, tapanca, gülllr v barit masanin siyirtmsinddir. Bint, pambiq v yod dolabin içinddir. gr bainiza bir i gls Lansetin yanina gedin -- crrahdir, alt mrtbd olur, biz onun elanlarini müft çap edirik. Redaktor getdi. N edcyimi bimirdim. Üç saat bir an kimi keçdi. Gilspay gldi v mni pencrdn atdi. Consu allaqlamaq istyirdim ki, allai limdn alib özümü allaqladi. Siyahida olmayan namlum müsafir is baimi yardi. El bil him bnd imilr kimi gözlri hdqsindn çixmi bir sürü qzetçi, siyastçi, i adami, oxucu, baksn, daha n bilim kim üstüm cumdu. Tapancalarindan at açir, çiirib-bairir, mni tpiklyir, döyürdülr. Xobxtlikdn el bu vaxt redaktor glib çixdi. Bainda böyük bir dst vardi -- öz adamlari, trfdarlari, heyranlari. Bir dava, mrk qopdu, gl görsn. At açan kim, xncl-biçaqla bir-birini yortan kim, kll atan kim, partlayi tördn kim... Hl bir-birini pncrdn bayira vizildadanlari demirm. Be dqiqdn sonra sakitlik çökdü v otaqda yalniz qanina qltan olmu ikimiz -- mn v ba redaktor qaldiq. Redaktor dedi: Bir azdan aliacaqsiniz, vrdi edndn sonra bu i xounuza glck. --Yox, --dedim -- üzr istyirm. Blk bir müddtdn sonra mn d sizin kimi yazmai öyrndim, amma bel yazmain bir çtinliyi var, hr an sn mane olurlar, iindn ayirirlar. Pncrdn bayira atilandan sonra yazmaq lap zor olur. Mn cnuba glmidim ki, müalic olunum. Amma Tennessi d jurnalistlik çox qaynar i imi. Mnlik deyil. Bir-birimizl çox mehriban vidaladiq v mn drhal xstxanaya

453

yola düdüm.

454

ANTON ÇEXOV (1860-1904) rus yaziçisi KAYT KTABI Bu kitab dmiryol stansiyasinda mxsusi onun üçün qurulmu dolabda saxlanir. Dolabin açari stansiya jandarmindadir, amma slind heç açar-filan grk deyil, dolab hmi açiqdir. Kitabi açin v oxuyun: "Hörmtli cnab, qlminin gücünü yoxlayirsan?" Bu yazinin altinda uzunburun bir sift çkilib, tpsind buynuzlari da var. klin altinda bel yazilib: "Mn portretm, sn kil. Sn heyvansan, get, çkil. Mn snin siftinm". "Bu stansiyaya yaxinlaanda v pncrdn tbitin seyrin dalanda papaim baimdan uçdu. .Yarmonkin" "Kim yazib grk baxaq, oxuyuram mn axmaq". "ddialar masasinin risi Kolovreyev bunu bdi xatir üçün yazdi" "Müdiriyyt ikaytimi çatdiriram o sbbdn ki, konduktor Kuçkina mnim arvadima qari kobudluq etdi. Neçin ki, arvadim heç d hay-küy qoparmirdi, ksin çaliirdi ki, hr ey sakitlikl ötüsün. Elc d jandarm Klyatvindn ikaytim var, hansi ki, kobud kild mnim çiynimdn yapidi. Mn Andrey vanoviç eyevin malikansind oluram, hansi ki, mnim trbiym yaxi blddir. Kontorçu Samoluçev". "Nikandrov sosialistdir". "Biabirçi hrktinin (üstündn xtt çkilib) tz tsiri altinda olaraq (xtt çkilib) bu stansiyadan keçrkn mn çox qzblndim ki, (üstündn xtt çkilib) gözümün qabainda bu biabirçi hadis ba verdi, bu da bizim dmir yollarimizda ba vern qanunsuzluqlarin (bundan sonra hamisinin üstündn xtt çkilib, bir sonda imza qalib) Kursk gimnaziyasinin 7-ci sinif agirdi Aleksey ZudyevU. "Qatarin yola dümsini gözlrkn mn stansiya risinin siftin baxdim v çox narazi qaldim. Qoy bunu hami bilsin. Hmi kefi

455

kök olan knd adami" "Mn bilirm bunu kim yazib. Bunu M. D. yazib" "Cnablar! Telsovski firildaqçidir!" "Jandarmanin arvadi dünn bufetçi Kostkayla çayin qiraina getmidilr. Allah xeyir versin. Jandarm, kefini pozma!" "Bu stansiyadan keçrkn v ac olmaim sbbiyl fikirldim ki, bir ey yeyim, amma tsiz yemk tapa bilmdim. Kei Duxov" "Qabaina n qoyurlar, ye!" "Dri portsiqari tapan kassada Andrey Yeqoriça versin" "Mni idn qovurlar, güya mn pyaniskayam, odur ki, elan edirm, siz haminiz oru v dlduzsunuz. Teleqrafçi Kozmodemyanski" "Xeyirli ilr tutun" "Katinka, mn sni dlicsin sevirm" "Xahi elirm ikayt kitabina dxli olmayan eylr yazmayasiz. Stansiya risini vz edn 7-ci vanov" "Yeddinci olsan da sarsain birisn".

456

RABNDRANAT TAQOR (1861-1941) Hind yaziçisi "BABAN" kitabindan Mn dinclik ndir, bilmirm. Uzaqlarda olanin hsrtindym. Qlbim dumanli uzaqlarin knarina toxunmaq arzusundan üzülür. Ah, böyük Ora, ah, snin neyinin zil çairi ssi! Mn unuduram, mn daima unuduram ki, qanadlarim yoxdur, bura bdilik balanmiam. Mn yaniram, gözlrimi yumuram, yad ölkd qribm. Snin nfsin qulaima mügül ümidlr piçildayaraq mn glib çatir. Snin dilin öz dilim qdr mn yaxindir. Ah, lçatmaz uzaqlar, ah, neyin zil çairi ssi! Mn unuduram, hmi unuduram ki, yolu bilmirm, unuduram ki, qanadli köhlnim yoxdur. Mn hr ey biganym, öz xyalimla syaht edirm. Yorucu saatlarin günli çalarinda, zümrüd rngli smada sn möhtm xyal kimi zühur edirsn. Ah, son hdd, ah, neyin zil çairi ssi! Mn unuduram, daima unuduram ki, tnha yaadiim evin bütün qapilari balidir. *** O hr gün glir, gedir. Dostum, get v hörüklrimdn ona bir çiçk ver. Bunu kim göndrib dey sorsa, yalvariram, adimi ona bildirm, axi o yalniz glir, gedir. O, aacin altinda, yerd oturur. Dostum bu yer güllr, yarpaqlar spl. Gözlri kdrlidir v mnim d könlümü kdrlndirir. O, qlbindkilri demir, yalniz glir, gedir. *** O qiz iti addimlarla yanimdan keçnd, paltarinin tyi mn toxundu. Könlün gizli adasindan baharin iliq nfsi gldi. Bu ani

457

toxunu mni ehtizaza gtirdi, bu titryi külyin sovurduu çiçk lçyi kimi drhal qeyb oldu. Bu ehtizaz onun bdninin ahi kimi, qlbinin piçiltisi kimi üryim düdü. *** Mnim xyallar smamda axan axam buludusan. Daima sni rngdn rng salir, eqimin intizariyla klini dyiirm. Mnimsn, bütünlükl mnimsn, mnim sonsuz xyallarimin sakinisn. stklrimin atind ayaqlarin qizilgül tkidir, sn mnim qürub nmlrimin biçinçisisn. ztirabimin rabindan dodaqlarin hvt acisi almidir. Sn mnimsn, tamamil mnimsn, mnim tnha xyallarimin sakinisn. Ey mnim baxiimin drinliyind yaayan Varliq, ehtirasimin kölgsi gözlrini kdrlndirmidir. Sni tutub nmlrimin toruna salmiam, sevgilim. Mnimsn, bütünlükl mnimsn, mnim sonsuz xyallarimin sakinisn. *** Qlbim shra quudur, fzasini gözlrind tapmidir. Gözlrin shrin beiyidir, gözlrin ulduz khkanidir. Nmlrim onlarin drinliklrind itir. Qoy yalniz bu fzada, onun inthasiz boluunda prvaz edim. Qoy yalniz onun buludlarini parçalayim, onun gün pariltisinda qanadlarimi açim. *** Mni sni sevirm, zizim, sevgimi fv et. Yolunu azmi qu tkin tutulmuam. Üryim titrynd örtüyü düdü, üstü açildi. fqtinl ört onu, zizim, sevgimi fv et. Mni sev bilmirsns, zizim, iztirabimi fv et. Mn trs-trs baxma. Öz küncüm çkilib qaranliqda ylrm. llriml çilpaq hyami örtrm. Üzünü mndn çevir. zizim, iztirablarimi fv et. gr mni sevirsns sevincimi fv et. Könlümü sadt axini apararkn, bu flaktli hicranima gülm. Öz taxtima çixib, sn, mhbbtimin müstbidin hökm edrkn, bir ilah kimi sn rhm edcm, o zaman mnim qürurum qarisinda yil, zizim, sevincimi fv et. *** Sn gednd günorta idi.

458

Gün göyd parlayirdi. Sn gednd mn iimi qurtarib tk-tnha eyvanda ylmidim. iddtli külk uzaq tarlalarin trini gtirirdi. Kölgliklrd göyrçinlr aramsiz civildir, otaimda ari vizildayir, uzaq çöllrin xbrlrini mn yetirirdilr. Knd günorta bürküsü içind mürgü döyürdü. Yol bo idi. Bzn yarpaqlarin xiiltisi eidilirdi, sonra hr yer sükuta qrq olurdu. Mn smaya baxirdim v lacivrd göylrd bir adin hriflrini görürdüm. Bu adi mn knd günorta bürküsünd mürgülynd bilmidim. Saçlarimi hörmyi unutmudum. Yungül meh onlari yanaimda oynadirdi. Kölgli sahillr arasinda çay sakit-sakit axirdi. A tnbl buludlar hrktsizdi. Saçimi hörmyi unutmudum. Sn gednd günorta idi. Yollarin tozu istiydi, tarlalarin nfsi qizmardi. Göyrçinlr six yarpaqlar arasinda civildirdi. Sn gednd mn tk-tnha eyvanda oturmudum. "GTANCAL" KTABINDAN O yerd ki, fikir qorxusuzdur v mrur balar ucadir, O yerd ki, bilik azaddir, O yerd ki, dünya sdlrl hücrlr bölünmyib, O yerd ki, sözlr hqiqtin drinliklrindn glir, O yerd ki, istk öz llrini kamilliy uzadir, O yerd ki, zkanin iiqli axini qumlarin bhrsiz v ölü shrasinda dolair, O yerd ki, zka yüksk qaylr v ilr doru yönlib Ölkm bax o yerlrd -- azadliq fzalarinda oyansin. *** Dünyayla vidalamaq dmi glnd son sözlrim bu olsun: Mnim gördüklrim misilsizdi. Mn bu iiqli nhrl açilan lotosun pünhan lzztini duydum v bxtiyar oldum -- qoy bu mnim son sözüm olsun. Formalarin nhaytsiz dyiikliyind mn d itirak etdim v mn forma bilmyn bir varliin siftini gördüm. Duyulmaz bir varliin toxunuundan bütün bdnim, bütün zalarim ehtizaza gldi v gr aqibt mütlqdirs, n etmli -- qoy bu mnim son sözlrim olsun.

459

"KÖÇN QULAR" KTABINDAN Yayin köçn qulari uçub pncrmin önün glirlr, onlar öz nmlrini oxumaq, sonra da uzaqlara uçmaq üçün glirlr. Nmsiz xzan yarpaqlari is titryir, torpaa tökülür, ah çkib mniml qalir. Gün hani? -- dey göz yalari axidirsansa ulduzlari görmycksn. Qlbimin kdrin rahatliq sinir, sakitlmi aaclarin altina axam sinn kimi. Snin kim olduunu görmürm, gördüyüm ancaq snin kölgndir. Var olmaim mnimçün bdi möcüzdir. Hyat da el budur. Sularda baliq susur, torpaqda heyvan böyürür, göylrd qu ötür. nsansa özünd dnizin sükutunu da, torpain hay-küyünü d, göylrin nmlrini d yaadir. Balta sapini aacdan istdi. Aac verdi. Su qabda ffaf, dnizd tünd olur. Kiçik hqiqtlrin sözlri aydindir, böyük hqiqtlrin sükutu böyükdür. Axam smasi mnimçündür -- pncr... yandirilmi çiraq. Kims mni gözlyir. Adamlar amansizdir, lakin nsan mrhmtlidir. Ürkk fikirlr, mndn qorxmayin, mn -- airm. Yalan güc ola bilr, amma heç vaxt hqiqt ola bilmz. Hqiqt özün qari el bir tufan qaldirir ki, bu tufan onun toxumlarini hr yana splyir. Qoy son sözlrim bu olsun: Snin eqin inaniram.

460

ZQMUND FREYD (1856-1939) Avstriya alimi, psixiatr-hkim, psixoanalizin banisi MÜHARB MÜTLQDRM? ALBERT EYNTEYN MKTUB Vena, sentyabr, 1932 ziz cnab Eynteyn! Bilnd ki, mn Sizi maraqlandiran v ryinizc baqalarinin da diqqtini çkmy layiq olan bir mövzunun müzakirsind itirak etmyi tklif edirsiniz, drhal raziladim. El düünürdüm ki, seçdiyiniz mövzuya hr birimiz -- fizik ya psixoloq, bu gün nail olduumuz biliklr sviyysindn yanaa bilr v bellikl hrmiz bir trfdn yola çixsaq da eyni bir nöqtd görü bilrik. Amma düzü, mslnin qoyuluu mni tccüblndirdi: Briyytin müharibnin dhtli thlüksindn xilas olunmasi üçün n etmk lazimdir? lk anda özümün (az qala deyckdim hamimizin) bu msld sritsizliyimizdn qorxdum, axi müharibnin olub olmamasini praktik chtdn dövlt xadimlri hll edir. Daha sonra anladim ki, siz mslni alim-fizik kimi yox, humanist dünyagörülü insan kimi qoyursunuz. Onu da düündüm ki, mndn konkret tkliflr gözlmirlr, mn yalniz müharibnin qarisini almaq problemini psixoloq kimi dyrlndirmliym. Siz sözünüz hüquq v hakimiyytin münasibtindn balayirsiz. Yqin ki, bizim aradirmamiz üçün bu dqiq balanicdir. Amma olarmi mn "hakimiyyt" sözünü daha srt "güc" sözüyl vz edim. Çünki bu gün bir-birin qari duran Hüquq v Gücdür. Hüququn gücdn yarandiini isbat etmk çtin deyil. gr bu iin qaynaqlarina müracit etsk, lap vvllr getsk problemin mahiyytini görrik. Bailayin ki, indi mn hamiya mlum olan v haminin qbul etdiyi msllrdn daniacam. Bel görünmsin ki, n is tz bir ey deyirm, amma toxunduumuz mövzu bunlari demyi mcbur edir. Prinsipial msl odur ki, insanlar arasinda konfliktlr, maraqlarin toqqumasi Güc vasitsiyl hll olunur. Bütün canlilar almind

461

beldir v insan özünü bu almdn ayirmamalidir. nsanlarda buna fikirlrin konflikti lav olunur. Amma bu daha sonraki dövrün qlizliyidir. vvllr, ilkl dövrd insan ordasinda yalniz zllrin gücü kim nyin mxsüs olacaini v kimin iradsinin qalib glcyini müyynldirirdi. Az sonra zllrin gücün hücum ya müdafi altlrinin istifad olunmasi da lav edilir. Kimin silahi daha mükmmldirs v kim bu silahdan daha ustaliqla istifad ed bilirs o qalib glir. Silah meydana çixandan bri zka üstünlüyü zl üstünlüyündn daha önmli olmaa balayir. Amma toqqumanin son mqsdi el vvlki kimi qalir. Rqiblrdn biri aldii zdlr nticsind v gücünün zifldiyi üçün iddialarindan da, mübarizdn d l çkmli olur. Mqsdin son hddi dümnin tamamil yox edilmsi, yni öldürülmsidir. Bunun hmiyyti ondadir ki, dümn daha heç vaxt qisas ala bilmyck v onun taleyi bel fikr dü bilck bütün baqalari üçün d görk olacaq. Bundan baqa dümnin qtli insana xas olan instinktiv qddarliq meyli il d balidir ki, bu bard sonralar daniacam. Amma dümni öldürmk istyin qari baqa bir fikir d ml glir -- öldürmkdns hyatini saxlayib onu özün üçün qul kimi itifad ed bilrsn. Bu halda dümni yenmyinl, qul kimi iltmyinl qürur duyursan, amma eyni zamanda thlüksizliyin xll glir, axi hyatini saxlami dümnin qisas, intiqam hvsi d qalir. Mn ibtidai dövrün münasibtlrini bu cür görürm. Onu da bilirik ki, bu münasibtlr tarixi inkiaf boyu müyyn tbddülata urayir. Yol Gücdn Hüquqa doru yükslir, amma bu yol özü necdir? Frq ancaq ondadir ki, ayri frdin gücü cmiyytin, dövltin gücüyl vz olunur. Cmiyyt özünü qorumaq üçün tkilatlanmalidir, qanunlar çixarmalidir, thlükli qiyamlarin qarisini almaq üçün bu qanunlara nzart edn orqanlar yaratmali v lazim glnd onlarin vasitsiyl güc ttbiq etmlidir. Bu sayaq maraqlarin eyniyyti nticsind hisslrin birliyi v birlik hissi yaranir ki, bu da n real müdafi qalasidir. Eyni bir cmiyytd d bir-biriyl ziddiyyt tkil edn qüvvlr var v onlarin konfliktini d Güc vasitsiyl hll etmk lazim glir. Amma cmiyytin içind bir-biriyl konflikt girn insanlari xarici thlük yenidn birldirir, axi onlar eyni razid yaayan, eyni xalqin, eyni dövltin nümayndlridir v öz aralarinda n qdr ziddiyyt olsa da xarici Gücün qarisinda birlik nümayi

462

etdirmlidirlr. Br tarixi daima ayri-ayri qbillr, xalqlar, imperiyalar arasinda toqqumalardan xbr verir v bu toqqumalar hmi mühariblrl tamamlanir. Mühariblr d yeniln trfin qart olunmasi, tamamil qula çevrilmsiyl nticlnir. Bu sayaq mühariblrin tarixi nticlri d müxtlif olur. Bzi tcavüzkar savalar yenilmi xalqa yalniz müsibtlr gtirir, bzi davalarin nticsi is daha kamil, daha iri v demli yaama imkanlari daha güclü olan dövltlr yaradir. Qdim Roma imperiyasi buna örnkdir. Fransiz krallarinin srhd razilri öz dövltlrin qatmaq istyi Fransanin yaranmasina -- sülhsevr, çiçklnn v birlmi ölknin yaranmasina sbb oldu. Çada dövrümüz müracit etsk bu kiçik icmalimizdan blli olan eyni nticlr glcyik. Mühariblrin qarisi yalniz o zaman alina bilr ki, insanlar, xalqlar, dövltlr birlib Mrkzi hakimiyyt yaratsinlar v bu hakimiyyt bütün konfliktlr haqqinda Hüquq sasinda qrar ver bilck son mrhl olsun. Bunun üçün iki rt lazimdir. Birincisi bel bir orqanin yaranmasi, ikincisi onun yetrinc güclü olmasi. Bü rtlrdn biri olmadan onun uuru mümkün deyil. Milltlr Liqasi bel bir tkilat kimi nzrd tutulmudu, amma ikinci rt ml olunmadii üçün bir ey ed bilmdi. ndi mn Sizin dediklrinizdn biri üstünd d dayanmaq v ona rh vermk istyirm. Siz tccüblnirsiniz ki, insanlar çox asanliqla müharib isteriyasina qapilarlar v bel güman edirsiniz ki, hansisa nifrt v daidici instinkt onlari mühariblr sövq edir. Tamamil haqlisiniz. Biz insanda bel bir meylin olduuna inaniriq v son illr bu instinktin zahiri blirlrini öyrnmy çaliiriq. zn verin psixoanalizin çoxlu tcrüb v übhlrdn sonra gldiyi nticlrin bir qismiyl Sizi tani edim. Bizim fikrimizc insanin iki meyli olur: biri qoruyucu v birldirici -- biz bu meyli erotik adlandiririq. Platonun "Ziyaft"d bu sözü iltdliyi mnada. Bunu geni anlamda seksualliq kimi d dyrlndirmk olar. kinci meyl is aqressiv, destruktiv, daidici meyldir. Görürsünüz ki, slind söhbt mlum qaridurmanin -- Mhbbt v Nifrt qaridurmasinin nzri saslandirilmasindan gedir. Ancaq glin bu qaridurmani Xeyir v r qaridurmasi kimi qiymtlndirmy tlsmyk. Bu iki meylin ikisi d lazimdir, onlarin laqsi v toqqumasi hyatin rhnidir. Bunlar bir-biriyl six balidir v bir-birini tamamlayir. Msln özünüqoruma instinkti tbiti etibaril erotik instinktdir, amma

463

hyata keçmsi üçün aqressivlik tlb edir. gr mnim fikirlrimi izlmkd davam etmk istyirsinizs bir ey d diqqt edin. nsanlarin hrktlrind bu iki meyldn ancaq çilxa birin rast glmk olmur, bu ya digr drcd hr ikisi vhdt tkil edir -- eros v daidiciliq. Mn el glir ki, müharib thlüksinin aradan qalxmasi mslsindn danimaqdansa Sizin vaxtinizi öz nzriyylriml aldim. Amma hr halda yen d daidiciliq meyli üstünd bir azaciq durmaq istrdim. Bzi müahidlr nticsind bel bir nticy gldim ki, bu daidiciliq meyli hr bir insanin içind var v onun son mqsdi hyati yenidn cansiz materiyaya çevirmkdir. Bu meyli tam haqla ölüm meyli adlandira bilrik, erotik meyl is tbii ki, hyat meylidir. Bütün deyilnlrdn bel ntic çixarmaq olar ki, n qdr calisaq da insani aqressiv meyllrdn xilas etmk mümkün deyil. Msl ancaq bu cür qoyula bilr ki, bu aqressivliyi tamamil aradan götür bilmsk bel, onu uzaqlara yönltmk olar. El sahlr ki, mühariblrl nticlnmsin. Mühariby meyl daidiciliq instinktiyl yaranirsa ona qari erotik meyli qoymaq olar. Görürsünüzmü, çada problemlrdn uzaq nzriyyçidn bu msllrl bali bir fayda almaq çtindir. Ndn biz mühariby bu qdr nifrt edirik? Axi müharibnin bioloji saslari var, praktik olaraq onun qarisini almaq qeyri-mümkündür. Mslni bel qoyduuma gör dht glmyin. N qdr ki, dünyada varlilar v kasiblar var, n qdr ki, baqa milltlri mhv etmk istyn milltlr var, hmin bu mhvi planladirilan milltlr d silahli müqavimt hazir olmalidirlar. Amma biz bu mqamda dayanib durmaq istmirik. Mnim fikrim ayridir: Mnc biz mühariby ona gör nifrt edirik ki, pasifistik. Tbitimiz etibaril pasifistik. Baqalarinin da pasifist olacaini çoxmu gözlmliyik? Bunu demk çtindir, amma bu xam xyal da deyil. Pasifist mövqeyin get-ged daha geni yayilmasina sbb vvla mdniyytin tsiri, ikincisi glck mühariblrin dhtlrindn qorxu hissidir. Blk d buna gör yaxin zamanlarda mühariblr son qoyulacaq. Bu hansi yolla olacaq, indidn dey bilmrik, amma bir eyi qti bilirik -- mdni inkiafa xidmt edn hr ey mühariblrin leyhin ilyir. Mn Sizi ürkln salamlayiram v gr mülahizlrim Sizi tmin etmirs, mni bailamanizi xahi edirm. Sizin Ziqmund Freyd.

464

465

MARSEL PRUST (1871-1922) fransiz yaziçisi "TM VAXTIN SORAINDA" romanlar silsilsindn "SVAN TRF" romanindan bir parça. --Cnab, saat skkizdir, dllk d gözlyir, Dedim ki, bir saatdan sonra glsin. Amma bu klmlr Svani bürüyn yuxu dalalarinin için girrk onun üuruna -- üa suyla dolu qabin dibin sinaraq çatdii kimi çatdi. Eynn o cür oyaniindan bir neç an vvl eitdiyi zng ssi d yuxulu üurunun drinliklrind iri bir çan kimi gürladi v Svanin xyalinda yanin shnsini canlandirdi. Onun qapali gözlrind canlanan bu dekorlar gözlrini açan kimi uçub daildi v bu an son df dniz dalalarinin uultusunu eitdi, bu uultu da get-ged daha uzaq v bouq glirdi. lini yanaqlarina çkdi. Qupquruydular. Amma soyuq suyun tmasini v duz dadini hl d duyurdu. Durdu, geyindi. Dlly demidi ki, tez glsin. Çünki babama onun yanina -- Kombrey glmk niyytind olduunu yazmidi. Bu istk Svanda xanim Kambremerin bu hrcikd bir neç gün qalacaini bilndn sonra oyanmidi. Bu gnc çöhrnin gözlliyi haqqinla xatirlr knddki malikan haqqinda animlarla qaynayib-qaridi. Neç vaxt idi ki, o malikand olmamidi. Bu fikir ona cazibli göründü v axir ki, bir neç günlüy Parisi trk etmk qrarina gldi. Bizi müyyn adamlarla rastladiran tsadüflr sonralar onlara aiq olacaimiz zamanlarla eyni vaxta dümür. Bu görülr sevgimizin balanmasindan vvl d tsadüf ed bilr v sevgimiz bitndn sonra tkrar yaanila bilr. Ona gör d hyatimiza bel bir adamin ilk df daxil olmasi, sonralar ona aiq olarkn bizimçün xüsusi hmiyyt ksb edir. Sanki bu bir önduyum, üry dammaqmi. Bax belc Svan Odettani ilk df teatrda gördüyünü v bu ilk axamda onu bir daha gör bilcyini düünmmsini yada saldi. ndi d xanim Sent-Evertgild, general de Froberi xanim Kambremerl tani etdiyini xatirlayirdi. Hyatimizin maraqlari o qdr çoxchtlidir ki, eyni bir hadis bizim hl

466

mövcud olmayan xobxtliyimizin sasini qoyur yaxud da bizi glck iztirablara qrq edir. lbtt bu Svanin baina xanim Sent-Evertgild yox, baqa bir yerd d gl bilrdi. Kim bilir, blk o axam baqa bir yerd olsaydi sonralar onun bxtin tamamil ayri sevinclr, ayri blalar dürdi v o, bunlari labüd sayardi. Amma Svan xanim Sent Evertgildydi v orada ba vernlr ona mütlq ba vermli olan hadislr kimi glirdi. Ona el glirdi ki, bu bir qismt idi -- yni o gec xanim Sent-Evertgil getmk qrari qaçilmaz bir qzavü-qdr idi. Svanin üuru elydi ki, hyatin tklif etdiyi znginliklr heyran olurdu, ona gör d hr hansi bir mslnin üstünd çox dura bilmirdi. Msln, tyin ed bilmirdi ki, n çox istdiyi ndir. Hl güman ed bilmdiyi lzztlrin -- bu lzztlrin rüeymi o vaxt ba qaldirirdi v bir-biriyl zncir kimi balanan hadislrin dqiq ardicilliini müyynldirmk çtin idi. Amma bir saat sonra dlly göstri verirdi, saçlarini el darasin ki, qatarda pjmürd olmasinlar v el bu zaman Svan yenidn yuxusu haqqinda düünmy baladi. Odettani el aydin görmüdü ki, sanki o lap yaxinda, yaninda idi -- onun solun siftini, hddn artiq ariq çiyinlrini, gözlrinin altindaki hallri -- bütün bunlari Odettani sevdiyi uzun müddtd, bir-birini vz edn nvazi mqamlarinda sanki unutmudu, Odettanin zahiri görünüündn aldii ilk tssürati unutmudu. Bu zahiri chtlrini laqlrinin ilk günlrindn unutmudu v indi yuxudaykn yaddai Odettanin cizgilrini tam dqiqliyiyl onun xatirlrin qaytarirdi. Bdbxtliyin daini atdiqdan bri vvllr ona xas olan kobudluqla öz özün fikirldi: Bir bax, ömrümün n gözl illrini bu qadina qurban verdim, htta onun drdindn ölmk istyirdim, eqindn dli olurdum. Halbuki bu qadini heç d bynmirdim, o, heç d mnim zövqüm uyun deyildi.

467

CEYMS COYS (1882-1941) irland yaziçisi "Cakomo Coys" adlanan v bir neç parçasini çevirdiyimiz bu mtni Ceyms Coys "Uliss" v baqa böyük romanlarinin üslubunda, xirda v lakonik formada, ekspromt v eksperiment kimi qlm alib. Parçalar ani v çox vaxt mntiqi izahi, balilii olmayan tssüratlar toplusudur. Kim? tirli drilrin fonunda solun sift. Hrktlri utancaq v sbidir. Lornetl baxir. Ah çkir, gülür, kirpiklrini qaldirir. Dikdaban çkmlri da pillknlri döyclyir. Qsr içi soyuqdur. Kobud dmir fnrlr bürc pilllrin dönülrini iiqlandirir. Dalari döyclyn dikdaban çkmlr. Tani v xo ss. Orada, aaida kims cnabinizla danimaq istyir. O heç vaxt asqirmir. Nitq formasi? Az sözl çox ey demk. Qizima bailadii çiçk. Kövrk hdiyy, kövrk hdiyy edn, gövrk ffaf körp. Paduya dnizlrdn uzaqlardadir. Yari yolun dincliyi, gec, zülmt. Tarix Erbe meydaninda ay iiinda mürgü döyür. Çay qiraindaki qaranliq qapilarda xlaqsizlarin gözlri yyalari axtarir. Be franka be lzzt. Qaranliq duyular dalasi, yen, yen, yen ... Gözlrim qaranliqda heç n görmür, heç n görmür Gözlrim qaranliqda heç n görmür, sevgilim. Yen. Daha lazim deyil. Qaranliq mhbbt, qaranliq intizar. Daha lazim deyil. Zülmt. Gecnin v tutqun havanin içindn dumanlara bürünmü tpy baxiram. Duman heysiz agaclardan asilib. Yataq otainda iiq. O, teatra hazirlair. Güzgüd kabuslar... amlar! amlar! zizim, gec yarisi, konsertdn sonra San Migel küçsiyl qalxarkn nvazil bu sözlri piçildayiram. Bsdir Ceyms, Dublin küçlrind geclr addimlarkn baqa bir adi piçildayan sn deyilmidin? Müqdds çölün torpainda yhudilrin meyitlri uzadilib, çürüyürlr... Onun soydalarinin qbirlri burdadir, qara qbir dai,

468

ümidsiz sükut. Mni bura ziyilli Meysen gtirib. Özü orada aaclarin arxasinda arvadinin mzari yaninda bai açiq dayanib. Arvadi intihar edib v hami tccüb qalib ki, onunla bir yataqda yatan qadinin axiri niy bel olub. Soydalarinin qbirlri v onun özünün qbri -- qara da, ümidsiz sükut. Birc addim. Ölm! Qollarini qaldirir, qara paltarini arxadan düymlmk istyir. Bacarmir. Sakitc mn baxir. Mn kömk etmk üçün limi qaldiriram, onun qollari aai düür. Mn paltarinin hörümçk toru kimi zrif knarlarindan tuturam, düymlyirm, donunun ksiyindn qivraq bdnini görürm. Narinci alt paltari çiyinlrindn sürüüb düür, çilpaq bdni baliq pullari kimi sayriir. Soyuq barmaqlarin yüngül tmasi...Tmas...Tmas... Xidmtçi qadin deyir ki, o yazii tlsik xstxanaya aparmali oldular, biçar çox ziyyt çkirdi, ariyirdi. Mn boalmi evdn çixib gedirm. Qhr mni bour. Yox, bu ola bilmz. Bax belc, birdn-bir, mn bir ey demdn, bir df baxmadan... Yox, yox... Mnim axmaq sadtim mni bel aldada bilmz. Crrahiyy mliyyati ediblr. Crrahin biçai onun btnin girib v qarninda çapiq yeri qalib. Mn onun ceyran gözü kimi gözl, qara, qmli gözlrini görürm. Air yaradir ey hvt hrisi Allah! Yen d öz kürsüsünd, pncr qabainda, dilind ux sözlr, dodainda n gülü. Qu tufandan sonra civildyir, xobxtdir. Sfeh el bilir ki, o srsri hökmdarin çaynaindan qurtulub. Bdnin tri yoxdur. Qoxusuz çiçk. Sifti tutqun v ölüdür. Nm saçlari bir-birin qariib. Dodaqlari dodaqlarima yapiir, hiss edirm ki, köksünü ötürür, öpür... --Niy? --Çünki ks halda sizi daha gör bilmrm. Torpaq sürümsi -- fza, srlr, ulduz yamuru v uzaqlaan sma -- sükut, ümidsiz sssizlik, qeyb olmanin sssizliyi. -- Onun sssizliyi. Xarabaliq, çilpaq divarlar. Tutqun gün iii. Uzun qara royal -- ölü musiqi. Qadin lyapasi, al qirmizi gül v bükülü çtir -- onun niansi...

469

FRANS KAFKA (1883-1924) Avstriya yaziçisi PRTÇALAR DALARDA GZINTI Mn sssiz: -- bilmirm -- dedim -- axi bilmirm. Madam ki, heç ks getmir, demli heç kim getmir. Mn heç ks pislik etmmim, mn d heç ks pislik etmyib, amma kims mn yardim göstrmk d istmir. Heç ks, heç ks. Olsun. Heç Ks mn kömk etmyck, amma bu Heç Ksl mn çox xo olardi, Bu Heç Kslrl mmnuniyytl gzintiy çixardim. Hara? lbtt dalara. Gör n qdrdirlr, hamisi bir-biriyl xosunlair, llri, ayaqlari bir-birin sarmair, çarpazlair, hamisi yerind sayir. Tbii ki, hamisi frakdadirlar. Bax belc gedirik. Aramizda bir boluq tapan kimi külk ora soxulur. Dalarda insan el azad nfs alir ki. Qribdir, hl ölmürük. AACLAR Biz qida ksilmi aaclar kimiyik. Adama el glir ki, onlar qarin üstün sürüüb yixiliblar, yüngülc toxunsan yerindn trpncklr. Yox, onlari yerindn dbrtmk mümkün deyil, donub torpaa yapiiblar. Amma blk bu da el bir tsvvürdür. QONU KND Yadimdadir, babam deyirdi: Hyat n qisaymi. Ötüb keçn günlrimi xatirlayanda tccüb qaliram. Baa dü bilmirm ki, gnc bir olan qonu knd at belind getmy nec csart edibmi. Hl baina bir i glmsi bir yana dursun, amma el arxayin hyat da qonu knd getmy bs elmz axi. DMIR YOLU SRNIINLRI. gr biz adi gözl baxsan, biz uzun dmir yolu tunelind qzaya urami qatarin srniinlri kimiyik. Özü d bu tunelin el yeridir ki, vvlindki iiq da artiq görünmür, qaridaki iiq da. Htta bu tunelin balanici v sonu olmasina da inanmirsan. trafinda is ya

470

qorxudan, ya tladan eybcrlmi idbar siftlri görürsn. Burada "neylyim?" v "niy mn bunu etmliym?" suallarini verirlr. SANÇO PANSO HAQQINDA HQIQT Axam saatlarinda ya geclr onu cngavr romanlariyla ylndirn Sanço Panso neç-neç illrdn sonra Don Kixot adlandirdii eytanini özündn uzaqladira bildi v bu eytan birbirinin ardinca srsri hrktlr etmy baladi. Amma bunlardan heç ks zrr dymir. Azad insan olan Sanço Panso görünür msuliyyt hissi duyduuna gör Don Kixotu bütün srgüztlrind müayit edir v bunu lazimli v maraqli i hesab edir. PROMETEY Prometey haqqinda dörd fsan var. Birinci fsany gör o Allahlari insanlara satib, ona gör d Qafqaz dalarinda zncirlnib v Allahlarin göndrdiklri qartallar onun barini didir. kinci fsany gör qartallarin dimdikldiklri Prometey xilas olmaq üçün özünü get-ged daha drindn qayaya prçim edir v axirda tamamil qayaya qariib onunla bütövlir. Üçüncü fsany gör min illr keçdikdn sonra bu xyanti Allahlar da unudur, qartallar da, Prometeyin özü d. Dördüncü fsany gör bu sonsuzluqdan hr ks yorulub usanir -- Allahlar da yorulur, qartallar da... yara da yorunluqdan qapanib... Ancaq izahsiz qayalar qalib. fsan izahsizi izah etmy çaliir. Mayasinda hqiqt olsa da fsan istr-istmz izahsizlia glib çixir. KÖRPÜ Mn soyuq v möhkm idim, mn yaran üstündn salinmi körpüydüm. Bu trfd torpaa ayaq barmaqlarim girmidi, o trfd llrim. Pencyimin tklri böyürlrimd yellnirdi. Aaida çay axirdi, orda forellr vardi. Bu körpüdn birc turist d keçmmidi. Axi o hl xritlr salinmamidi. Mn uzanib gözlyirdim, gözlmy mcbur idim. Körpü ancaq uçandan sonra körpü sayilir. Bu bir df axamüstu ba verdi -- ya birinci axam idi, ya

471

mininci, yadimda deyil. Fikirlrim hmi praknd olub. Bir axam çayin ssi daha bouq gldi v mn insan addimlarini duydum. Öz-özüm: -- Körpü sn etibar edni saxla, qoru -- dedim... Onun halay-valay vuran addimlarini düzlt, n bacarirsan el. Dalar Allahi kimi onu o biri trf at, xilas et. O yanadi, sasinin dmir ucuyl mni döycldi, aridim, tklrimi yiidirdi, dmir uclu sasini btnim sancdi. Sonra var gücüyl bdnimin üstün tullandi. Aridan titrdim. Kim idi bu: Uaq? Kabus? Quldur? ntihar etmk istyn? Ya mni daitmaq istyn? Çevrilib onu görmk istdim. Körpü çevrilmir. Çevril bilmdiyimçün uçub töküldüm. Uçub daildim v çay dibindn hmi bel nvazil baxan dalar mni xürd-xil etdilr. GEC VAXTI Gecy qrq olmaq. Bzn baini aai salib fikirlr qrq olduun kimi bütün varliinla gecy qrq olmaq. trafdaki adamlar yatib. Kiçik komediya, özünü aldatmadir bu ki, guya onlar evlrind möhkm çarpayilarinda, möhkm, etibarli tavan altinda, yoran-döklrind uyuyurlar. slind onlar hamisi bir yerddir, haçansa bir yerd olduqlari mkanda --bo shrada, açiq sma altindaki dürgd, saysiz-hesabsiz insanlar, bütöv bir ordu, bütöv bir xalq -- balari üstünd soyuq göylr, ayaqlarinin altinda soyuq torpaq, durduqlari yerdc yuxulayiblar, balarinin altina dirsklrini qoyub rahat nfs alirlar. Sns yatmamisan, oyaqsan, Sn keikçisn v baqa keikçilri görmk üçün yanindaki ocaqdan götürdüyün kösövü yellyirsn. Bs niy sn oyaqsan? Axi kims keik çkmlidir. Kims oyaq qalmalidir axi...

472

AKUTAQAVA RYUNOSKE (1892-1927) yapon yaziçisi "DOTUN HYATI" ndan DÖVR Bu -- kitab dükaninin ikinci mrtbsind ba verdi. yirmi yali gnc kitab rflrinin qarisinda durub yeni kitablara baxirdi, Mopassan, Bodler, Strindberq, bsen, ou, Tolstoy... Bu arada axam düdü. Amma o, hvsl kitablari seyr edirdi. Qarisinda yalniz kitablar deyildi, "srin sonuydu". Nitse, Verlen, Qonkur qardalari, Dostoyevski, Hauptman, Flober... Alatoranliqda kitablarin adlarini gücl seçirdi. Get-ged kitablar da tamamil qaranlia qrq oldu. Nhayt bu idn yoruldu. Pillknl aai dümk istdi. Bu an düz bainin üstünd iiq yandi. O yuxaridan aai -- birinci mrtbd kitablar arasinda dolaan alicilara v saticilara baxdi. Burdan çox kiçik görünürdülr. Özü d ndns miskin görkmlri vardi. --nsan hyati Bodlerin bir misrasina dymz. Bir müddt yuxaridan aai --onlara baxdi. Belydilr... KIL Qfilcn... Dorudan da qfilcn oldu bu. Bir kitab dükaninin vitrinlri qarisinda durub Van--Qoqun albomuna baxirdi v birdn, qfilcn klin ona n demk istdiyini anladi. lbtt bu köçürtm (reproduksiya) idi. Amma reproduksiyalarda bel tbitin saf travti duyulurdu. Bu killr gör dünyani ayri cür görürdü. Van Qoqun srlrinin tsiriyl son vaxtlar aac budaqlarinin yri-üyrülüyün, qadin yanaqlarinin yuvarlaqliina diqqt etmy balamidi. Bir yaili payiz axami hr knarinda dmiryolu körpüsünün altindan keçirdi. Körpünün yaninda araba dayanmidi. Buradan keçnd hiss etdi ki, kims, el hmin yerdn daha vvllr keçib. Kim? Soruqmaa dymzdi. Bu peyzaji ondan qabaq qulai ksilmi, dodaqlarinda qlyan olan hollandiyali görmüdü.

473

NIKAH Toylarinin ertsi günü arvadini mzmmt eldi. "Grk artiq xrc çkmyydik". Amma bu onun sözlri deyildi, xalasinin sözlriydi: Arvadina de!. Arvadi üzr istdi. Ondan da, xalasindan da. Üzrü onunçün aldii v sari nrgizlr qoyduu vazin yaninda istdi. AY Otelin pillknlrind tsadüfn ona rast gldi. Adama el glirdi ki, htta gündüz vaxti onun siftini ay iiqlandirir. Bundan vvl heç vaxt görümmidilr. Amma onu baxilariyla yola salarkn vvllr içind heç vaxt hiss etmdiyi bir hsrti duydu... QADIN Hava qaranliqlairdi. O, meydanla addimlayirdi. Bir az hycanliydi. Gümüü smanin fonunda böyük binalarin iiqli pncrlri parlayirdi. O skinin qirainda dayanib qadini gözlyirdi. Be dqiqdn sonra qadin ona yanadi. Qadin el bil ariqlamidi. Qadin ona baxdi: "Yaman yorulmuam" -- dedi v gülümsdi. Onlar alaqaranliq meydanla çiyinçiyin gedirdilr. Bu ilk dfydi. Bu qadinla bir yerd olmaq namin o hr eydn keçrdi. Avtomobil minnd qadin diqqtl ona baxdi v sorudu: -- Peman deyilsiniz ki? O smimi qlbdn: -- Yox -- dedi. Qadin onun lini sixdi v dedi: -- Mn d peman deyilm, amma... Qadinin siftin sanki ay iii dümüdü. YAI O çarpayida uzanib qadinla müxtlitf eylrdn söhbt edirdi. Yataq otainin pncrlri ardinda yai yairdi. Güllr bu yaiin altinda yqin ki, çürüycklr. Qadinin siftin sanki yen d ay iii düürdü. Amma qadinla söhbt onu darixdirirdi. Üzü qoyulu uzanib tlsmdn papiros yandirdi v xatirladi ki, yeddi ildir günlrini bu qadinla keçirir. "Onu sevirmmi?" -- dey öz-özündn sorudu. Hmi özüözünü müayin ed bilirdis d, hr halda cavab gözlnilmz oldu: -- Hl d sevirm.

474

KÜLK Yai insana tslli verir, qlbin mlhm qoyur, üryini sakitldirir. nsani kdrlndirn yai deyil, külkdir. Qfilcn haradan coub glir, sib qfilcn hara gedir, harada doulur bilmirik, hey s-s adami qüsslndirir. Külk keçri insan hyatinin ssidir. Onun hardan glib hara getdiyini bilmyn insan qmlnir. Hl çox qdim zamanlarda deyiblr: Xzan çainin qüsssi, yazin kdri, srin axamin qmi, payiz qürublarinin hsrti -- hamisi külklrd cm olub. XSTLIK Yuxusuzlua düçar olmudu. Bir yandan da heysizlirdi. Hr hkim bir diaqnoz qoyurdu. Amma xstliyinin sbbini birc özü bilirdi. Bu utanmaq hissiydi. Hm utanir, hm d qorxurdu. Ondan qorxurdu -- nifrt etdiyi cmiyytdn. Bir tutqun, adamin üryini sixan payiz günü damainda siqar kafenin küncünd oturduu zaman qramofondan axan musiqini eitdi. Bu musiqi qlbinin n drin gülrin sirayt edirdi. Gözldi ki, qurtarsin. Durub qramafona yanadi, valin yazisina baxdi. Motsart "Sehirli fleyta". Drhal hr eyi anladi. "Qaydalara asi çixan Motsart d übhsiz zab çkib. Amma mnim qdr yox". Baini aai salib yenidn öz masasinin yanina qayitdi. GEC Gec bir d gldi. Firtinali dnizin üzrind köpüklü dalalar aarirdi. Bel bir sma altinda o arvadiyla ikinci df evlndi. Sevinirdilr. Amma hm d zab çkirdilr. Üç övladlari da onlarla brabr dnizin üzrind çaxan imklr baxirdi. Qadini uaqlardan birinin lindn tutmudu, göz yalarini gücl saxlayirdi. --Deysn orda qayiq görünür. --Bli. --Dor aaci sinmi qayiq. ÖLÜM Tk yatdiindan istifad edrk kmriyl pncr

475

barmaqliqlarindan özünü asmaq istdi. Kmri boazina keçirndn sonrasa ölümdn qorxdu. Amma ölüm dqiqlrind zablardan çkindiyi üçün yox. Qrara gldi ki, sinaqdan keçirsin, boulma müddtini saatin dqiqlriyl ölçsün. Azaciq zabdan sonra yava-yava yoxlua qrq olmaa baladi. Bir addim da ata bils ölümün auuna dück. Saatin qrblrin baxdi, gördü ki, bütün zab-ziyyti cmi-cümltani bir dqiq v iyirmi saniy çkib. Pncr qaranlia qrq olmudu. Qaranliqda xoruz ssi eidildi. DIVAN "Divan" qlbin yeni güc gtirdi. Bu indiy qdr tanimadii "rq Hötesi" idi. Xeyrin v rin o tayinda dayanmi Höteni görür v ona paxilliq edirdi. air Höte onun nzrlrind Hzrt sadan da yükskd durmudu. Bu airin qlbind yalniz Akropol v Qolqofa yer almirdi. rbistanin qizil güllri d açilmidi. gr onun ardinca getmy gücü çatsaydi... "Divan"i oxuyub bitirdi v hycani sngidi, amma özü-özün hqartl baxirdi. Hyatin xdimi olduuna gör. MLUBIYYT Qlm tutan llri titryirdi. Azi tüpürcklnirdi. o, 8 veronal qbul edib yuxuya gedndn sonra ayilanda üuru açiq idi. Ancaq üuru yarim saat, uzai bir saat bel açiq olurdu. Hyati alatoranliqda keçirdi. El bil tiysi sinmi qilinca dirsklnmidi.

476

MXAL ZOENKO (1895-1958) rus yaziçisi "MAV KTAB"dan M.Qorkiy ziz Aleksey Maksimoviç! ki il bundan qabaq mktubunuzda mn mslht görmüdünüz ki, insanliq tarixi haqqinda gülmli v satirik bir kitab yazim. Tklif etdiyiniz mövzunu tam kild qaldirmaa gücüm v mhartim çatmazdi. Mn yalniz insan münasibtlrinin qisa tarixini yaza bildim. zn verin Aleksey Maksimoviç, mnim bu "Mavi kitab"imi siz ithaf edim. Sizi ürkdn sevn Mixail Zoenko Yanvar 1934 Leninqrad Heç bir zaman uxluumuzdan qalmamiiq. On be ildir ki, bacardiimiz qdr gülmli v ylncli hvalatlar daniaraq camaatimizi bir xeyli nlndiririk. Yazilarimizda ancaq istdiklrini görürlr, onlari qayilandiracaq ciddi v ibrtamiz bir ey görmürlr. Biz d bundan xeyli mmnun oluruq. Bu gün d insanlarin cürbcür hrktlri v hisslri haqqinda mzli bir kitab yazmaq qrarina gldik. Amma indiki hyatimizdan söhbt açmaqdan vvl keçmi günlrdn bir para hvalatlar danimaq istdik. Diletant v nadan kimi tarix shiflrini vrqldikc gördük ki, n qrib ilr çox az sbblrdn töryir. Gördük ki, tarixd n böyük rolu pul, mhbbt, mkr, uursuzluq v bir para baqa sbblr oynayib. El irlid bu bard daniacayiq. Bellikl birinci bölüm -- Pullar bölümün giriirik. Tarixdn bu bard bildiklrimizi bir-bir sadalayib zhlnizi tökmk istmirik. Önsuz da hr ey aydindir. Birc onu deyk ki, pul qamarlamaq hvsi hörmtli briyyti sarsidan n güclü ehtiraslardandi. V bu güclü ehtirasi dövlt çox vd öz xirda mqsdlri üçün çox la istifad ed bilir. Msln dövlt canisini tutmaq grk olanda onun baina mznn qoyurlar. Tarixin az qala hr shifsind bu ya digr klly qoyulan mznnni görürük.

477

Roma diktatoru Sulla (eramizdan vvl 83-cü il) hakimiyyti l keçirndn sonra rqibi v dümni Marinin bütün trfdarlarini mhv etmk mri verib. Hyata v insan xisltin yaxi bld olan Sulla heç ksin canini qurtara bilmmsi üçün hr ba üçün çox yüksk qiymt qoyubmu. Elan edib ki, hr bir qtl yetirilnçün on iki dinar (yni qizil pulla be min) mblind mükafat verck. Bu yüksk qiymt vtndalari el cua gtirib ki, qatillr dqiq bai Sullanin evin glib ksilmi balari tqdim edirmilr. Txminn tsvvür edirik ki, bu nec ba verirmi. Msln, qatil ehmallica qapini döyüb yava ssl: --Bailayin -- deyir -- balari burda qbul edirlr? Yalin ayaqlarina sandalya keçirmi cnab Sulla kürsüd oturub mlahtli ariyalari zümzüm edrk mhkumlarin siyahisini nzrdn keçirir v adlarin yanina qu qoyurmu. Qul içri girib mlumat verir: --Yen gln var... Ba gtirib. Qbul edcksiz? --Çair glsin. lind qiymtli hdiyyni tutan qatil içri girir. Sulla: --Dur görüm -- deyir -- Bu ndi gtirmisn? --N olacaq, badi da... --Görürm badi, amma kimin baidi? Kimin baini mn soxudurmaq istyirsn? --Badi da, özünüz mr vermdiz? --Axi bu ba mnim siyahimda yoxdu. Kimin baidi bu? Cnab katib, zhmt olmasa bir siyahiya bax, gör bu ba orda var? --Görünür kimins knar adamin baidi. Mlum deyil kimin baidi, amma görünür hansi bir kiinins baini gtirib. Qatil utana-utana üzr istyir: --Bailayin... Demli çadirmiam... Tlsikd shv d ola bilr, neylmli? -- qoltuundan baqa bir ba çixarir -- onda bax bunu alin. Bu yqin lazim olan badir. Senatorun baidir. --H, bu baqa msl --Sulla siyahidaki adin qarisina qu qoyur. -- Qoy bura bai. Bu birini is apar at. Nahaq ksmisn... --Bailayin, lim bu keçdi. --lim keçdi... bel gets hr bir ba ksib gtirck. Bu qdr pulu mn hardan tapacam .

478

Qatil pulunu alib v lazimsiz bai götürüb gedir. Bir sözl üç-dörd hft rzind Sullaya iki mindn artiq ba gtiriblr... Amma yarim sr sonra (bizim eradan vvl 43-cü il) ksilmi balarin mzndsi el siçrayib qalxdi ki, dünyasinda bel ey olmamidi. Yuli Sezar öldürülndn sonra Roma konsulu Mark Antoni üç yüz senatoru v iki min atlini qtl mhkum edib. Sulla kimi o da elan edib ki, siyahidakilari n qisa müddtd öldürnlr çox yüksk mbld pul verilck. Dorudan da qiymt çox yüksk qoyulmudu -- iyirmi be min dinar (skkiz min manat). Sahiblrini öldürn qullara ancaq üç min dinar boyun olunurduki, çoxda qudurmasinlar, hddlrini bilsinlr. Bundan sonra n ba verdiyini tsvvür etmk çtindir. Oullar atalarini öldürürdülr, arvadlar yatan yerd rlrinin baini ksirdilr. Borclular küçd borc aldiqlari adamlari tutub mhv edirdilr. Qullar da geri qalmirdi, sahiblrinin canlarini alirdilar. Küçlrdn qan su yerin axirdi, axi qiymtlr çox yüksk idi. gr dövlt axir ki, buna son qoymasaydi millt bir-birini qirib qurtaracaqdi. Amma tarix bundan da yüksk mbldn xbr verir. Romanin n böyük natiqi Siseronun bainin mznnsi lli min dinar imi. Onun ksilmi bai tntnyl masanin üstün qoyulubmu. Mark Antoninin quduz arvadi Siseronun dilin sancaq batirib : "ndi qoy danisin" -- deyib. Amma pul bir yana dursun, tbitin biz bx etdiyi duyulardan n balicasi mhbbtdi. Hr halda ölüm ayainda böyük tssüf hissiyl ayrildiimiz duyulardan n vacibi sevgidi. Fransiz airi Müsse deyir ki, bütün baqa hisslr eqin yaninda cilizdi. Bel deynd lbtt bir az hiss qapilib, daha dorusu lap a elyib. Hm d, axi bunu fransiz deyir, fransizlar da ki, mhbbtçün sino gednlrdndi. Müsse d yqin ki, arvadbazin biriymi, odur ki, azina glni daniib. Deyirlr ki, bu fransizlar axamlar bulvara çixanda gözl qizlardan baqa heç n görmür, özü d onlari "cüclr" adlandirirlar. Glin yen d tarixin drinliklrin dalaq. Msln bel mzli bir hvalati yada salaq. Bu hvalat çox xouma glir, çünki sciyyvidir. van Qrozninin (Qorxunc vanin) dövrün aiddir. O vaxt Rusiyaya Almaniyadan bir hersoq glibmi --Qoltinski.

479

Mlum deyil ki, bu zat Almaniyada n il mul olurmu. Rusiyaya glmkd is mqsdi siyasi mülahizlr gör IV vanin qardai qiziyla evlnmk imi. lqrz glib çixir. Yqin ki, br-bzkli, güman ki, ipk alvarda... Bantlar, lentlr, filan... Böyründ paqasi. Bel qirmizisift, sari bili... Olsun ki, içki dükünü, naqqal... Bli, glir Rusiyaya, vvlcdn hr ey raziladirildiiyçün drhal toy günü tyin olunur. Yqin ki, mrk balanir. Ana-bacilar ora-bura qaçiir. Toyuqdan, çücdn, donuzdan filan ksirlr. Glini hamama aparirlar. Tz by glinin atasiyla oturub araq istemal edir. Özü d yqin basib ksir -- ba bel, bostan bel... yni ki, bizim Almaniyada... biz hersoqlar... filan-pemkan. V gözlnilmdn çox kdrli hadis ba verir. Glin qfilcn ölür. Dem yaziq biçar hamamdan çixanda soyuqlayib, stlcm olub, üç gün içind canini tapirib. Tz byin tbii ki, hali prian olur, axi filan qdr xrci çixib. li tyindn uzun öz Almaniyasina qayitmaq istyir. Ba tutmamu tz qohumlariyla vidalaarkn birdn ona deyirlr: --Yolda hersoq, getmy tlsm. Bxtin gtirib ki, bizim bir qizimiz da var. Ölnin bacisi. Düzdür ondan böyükdür, siftc d ... o söz... amma axi siz d basa-basa Almaniyadan o boyda yol glmisiz, li tyindn uzun qayitmayacaqsan ki... Bax da... Hersoq: --Day ny baxacam -- deyir -- bunu vvlcdn deyydiz d. lbtt raziyam, gtirin görüm qizi. Bir söz, matm qurtarar-qurtarmaz toy dsgahi balayir. *** Baqa bir hadis d randa ba verir. Mhur Kirin olu Kmbiz Misir fironu II Amazisin (eramizdan vvl 529-cu il) qizina elçi salir. Özü d qizi görmdn elçi göndrir. Çünki o vaxt randan Misir getmk asan i deyildi. Grk bu sfr neç ay srf elyydin. Amma Kmbiz eitmidi ki, Misir fironunun qizi qeyri-adi gözlliy malikdi. Bellikl ddsi dünyanin yarisini tutmu ran ahi Misr elçilrini göndrir. Yegan qizini çox sevn firon onu uzaq diyara buraxmaq

480

istmirdi. O biri trfdn d qüdrtli ran hökmdarini narazi salmaqdan qorxurdu. lqrz bel bir fnd ildir -- n gözl knizlrindn birini öz qizi adiyla rana göndrir. Tarixdn bllidir ki, Kmbiz bu qizla evlnib çox xobxt yaayirmi. Qizi çox sevirmi, amma tsadüfn bir gün yalan açilanda amansizliqla arvadini öldürür v qounun toplayib Misr hücuma keçir. Biz bu hadisni bel tsvvür edirik. Demk ki, Kmbizl arvadi txtin üstünd ylib mazaqlairlar -- rahat lükum yeyir, rbt içir v s. Gombul bir fars da balarinin üstünd dayanib yelpic yelldir ki, irniyyata milçk qonmasin. ran ahi Kmbiz bir-iki stkan erri-brendi içib sevgi dolu gözlrl arvadini süzür, ona cürbcür irin sözlr deyir, tutalim, bax bel: Ah, mnim misirli gözlçm, Misird n var, n yox? Ddn firon yqin sni çox zizlyib, lap rköyün böyüdüb, hmi... Düzdür d, snin kimi irin-kr qizi nec zizlmysn? El mn d sni görn kimi bir qlbdn min qlb aiq oldum. Duruunla, yeriinl sl ah qizisan. Bu zaman qiz ya öz qadin cazibsin çox arxayin olub, ya onun qadin qlbind n is ba verib, kim bilir, hr halda gül-gül: -- bax -- deyir -- fironun qizi indi Misird oturub özüyçün. ran ahi da mni sevir -- adic knizi. Gör mhbbtin gücü n yaman eymi... Kiilrin alini baindan alir. Bundan sonraki shnni tsvvür ednd adamin tükü biz-biz olur. Yqin ki, Kmbiz heyvan kimi böyürüb. Bir tuman-köynkd siçrayib taxtindan qalxir. Bir ap-upu ayaindan düür. Dodaqlari aarir, llri titryir, dizlri bükülür. Fars dilind: --Nec? -- deyir. -- Bir d tkrar el görüm, n dedin? Cnab nazirlr, tez bu dlduzu hbs edin. Nazirlr qaçib glir, Ah, ah, ay aman, bel d i olar? Sakit olun lahzrt, baxin mstlriniz d düüb, hökmdara yaramaz bu. Amma ah heç cür sakit ola bilmir, heç bel thqir olar? Hökmdarin heysiyytini bu drcd alçaltmaq olar? Axam bdbxt knizin baini ksndn sonra Kmbiz uzun müddt nazirlriyl mslhtlib. l-qol ataraq otaqda var-gl edib, yaman hycanliymi.

481

--Bu Misir fironu n ora adammi -- deyirmi. Nazirlr d köks ötürüb balarini bulayir, amma gizlic bir-birin göz vururmular. --ndi, cnab nazirlr, bel thqirdn sonra mn neylmliym? Bu dyyusun üstün qoun çkim yni? --Olar lahzrt. --Amma o it olu it çox uzaqdadir axi. Misir... Afrika... Grk bir il yol gedsn... Özü d gavar dv belind. Airdi... --Eyb etmz, lahzrt... Qounun hamisi olmasa da bir hisssi gedib çatar... Kmbiz heç cür sakit ola bilmirdi: --Mn d onu oxayirdim, tumarlayirdim... El bilirdim ki fironun qizidi, sevdim onu, sn dem... baqa adammi... Ndi, cnab nazirlr, yni mn it dyib ki, o firon qurumsaq qizini mn layir bilmdi. Çox matahmi... Köpk olu, gör n psmnd mal göndrib mn... Xarici ilr naziri gülüünü içind boaraq ciddi ssl: --sas odur ki, lahzrt bütün dünyada biabir olmuuq. -- bundadir da. Yaxi mn neylyim indi? --Pis odur ki, lahzrt, bu tarix dück. Yni ran... Kmbiz... gör ona knizi nec soxudurublar. --Sn d it olu it, niy mnim qanimi daha da qaraldirsan? Gedin qounu yiin. Misiri yer üzündn silk grk. Bir sözl Kmbiz qounuyla birlikd Misir yola düdü, çatib bu ölkni yerl-yeksan etdi. Amma firon Amazis bu vaxt artiq dünyasini dyimidi. Onun qardai olu Psemattix aqibtinin nec olacaini yaxi bildiyi üçün vaxtinda intihar edibmi. O ki, qaldi fironun gülmkr qizina, tarix onun barsind heç bir mlumat vermir...

482

ERNEST HEMNQUEY (1899-1961) Amerika yaziçisi NS BTD hekay On ildn sonra zavoddan heç n qalmamidi, bataqliq kollarinin arasindan yalniz hnglnmi a bünövrnin qaliqlari görünürdü. Nikl Marcori qayiqla bu bataqliin yanindan üzüb keçirdilr. Onlar kanalin lap qirainda baliq tuturdular. Qayiqdan torlari suya buraxaraq gec ora forellrin dücyini gözlyirdilr. Marcori: --Bu da bizim xarabaliqlar -- dedi Avar çk-çk Nik çönüb yail kollarin arasindan a dalara baxdi. --H, onlardir -- dedi. Marcori: --Burda zavod olan vaxt yadina glir? -- dedi Nik: --Bel... bir az -- dedi. Marcori: --Adama el glir ki, bu qdim bir qsrin xarabaliidir -- dedi. Nik cavab vermdi. Qayiq sahil yaxin üzürdü. Nhayt zavodun xarabalii gözdn itdi. Nik: --Tora dümürlr -- dedi. Marcori: --H -- dedi -- dümürlr -- gözünü tordan çkmirdi. Söhbt ednd d çkmirdi. Baliq tutmai sevirdi. Nikl baliq tutmai sevirdi. Qayiin lap yaninda böyük forel göründü. Nik sa avari çkdi, qayii el döndrdi ki, balia daha yaxin olsun. Baqa bir iri forel d göründü. Forellr d ova çixmidi. Xirda baliqlari udurdular. Qayii sürüb sahil çixdilar. Tora bir-iki baliq dümüdü. Nik onlarin baini ksdi, Marcori soymaa baladi. Marcori birdn:

483

--Nik, sn n olub? -- dedi. Nik ocaq qalayirdi. --Bilmirm -- dedi. Ocaq alidi, Marcori qayiqdan adyal gtirib saldi. Axam mehi tüstünü göl trf aparirdi. Marcori adyalin üstünd oturdu. Arxasi göl idi. Nik glib onun yaninda oturdu. Hava hl qaralmamidi. Marcori zmbildn yemk çixartdi. Nik: --Mn yemk istmirm -- dedi. --Bir ey ye, Nik. Nik: --Yaxi, ver -- dedi. Onlar sükut içind yeyirdilr v ocain suya dün öllrin baxirdilar. Nik: --Bu gec ay çixacaq -- dedi. Bilirdi ki, tplrin ardindan ay qalxmaqdadir. Marcori xobxt ssl: --Bilirm -- dedi. Nik: --Sn hr eyi bilirsn -- dedi. --Bsdi, Nik. Sn allah bel olma. Nik: --Mn neyly bilrm -- dedi. -- Sn hr eyi bilirsn. Hr eyi. Bla bundadir. Özün d bunu gözl bilirsn. Marcori heç n demdi. Nik: --Hr eyi sn öyrtmim -- dedi. --Hr eyi bilirsn. Bilmdiyin bir ey qalib? Marcori: --Bsdi, qurtar -- dedi. -- Bax, ay çixir. Onlar adyalin üstünd oturub bir-birin toxunmurdular, ayin çixmasina baxirdilar. Marcori: --Gic-gic bhanlr uydurmaq lazim deyil. Düzünü de, n olub sn? --Bilmirm.

484

--Yox, bilirsn. --Yox, bilmirm. --Düzünü de görüm. Nik hl d tplrin ardindan qalxan aya baxirdi. --Darixiram -- dedi. Marcoriy baxmaa qorxurdu. Marcori arxasini ona çevirmidi. Marcorinin belin baxirdi. --Darixiram, yaman darixiram. Marcori susurdu. Nik yen: --çimd bel bir hiss var ki, guya n is qirilib qopub --dedi. -- Bilmirm Marcori, heç bilmirm sn n deyim. O, hl d Marcorinin belin baxirdi. Marcori: --Sevmk d sni darixdirir? -- dedi Nik: --H--dedi. Marcori ayaa durdu. Nik baini qollari arasina alib otumudu. Marcori: --Mn qayiqla gedirm -- dedi. -- Sn piyada gl bilrsn. Nik: --Yaxi -- dedi -- Dayan, sn kömk edim. Marcori: --Lazim deyil -- dedi. Qayiq ayin iiqlandirdii sularla üzürdü. Nik qayidib ocain yaninda, adyalin üstünd üzüqoylu uzandi. Marcorinin avar çkmsini eidirdi. Xeyli zaman bel uzandi. Sonra Billin gldiyini eitdi. Bill ocaa yaxinladi. Bill: --Ndi, getdi? -- dedi. Nik baini qaldirmadan: --H -- dedi. --Dava qaldirdi? --Yox, heç bir dava-dala olmadi. --Yaxi sn özün necsn? --Bill, çix get. Get bir yerd gz. Bill znbildn çörk götürdü v torlara baxmaa getdi.

485

ÜÇ GÜN PS HAVA hekay Üç gün idi hava korlanmidi, Nikgild Bill içirdilr. Nik stkani qaldirib: --Nyin saliina içk?-- dedi. Bill: --Gl baliq tutmain saliina içk -- dedi. Nik: --Yaxi -- dedi -- centlmenlr, yaasin baliq ovu. çdilr. Bill: --Ailli i gördün -- dedi --N i? --Marcoriyl ayrilmaini deyirm. --H, eldir. --Ayrilmasaydiniz grk ilyib pul yiaydin ki, evln bilsn. Nik susurdu. Bill: --Evlndinmi -- hr ey bitir. Day heç bir ümid qalmir. Evli kiilri görmüsn? Nik susurdu. --Onlarin el tox, evli görkmi var ki. lri bitib. Nik: --Eldir -- dedi. Bill: --Bu ii bitirmsydin indi sninl bel otura bilmzdik. Nik: --Neylmliydim? Birdn hr ey bitdi. --Bitdi -- bitdi, canin sa olsun. sas odur ki, hr ey bitdi. Nik: --Mnim ucbatimdan. Bill: --Bu vacib deyil. Vacib deyil kimin ucbatindan. Nik: --Düz deyirsn -- dedi. Bill: --O hamiya deyirdi ki, nianlisiz -- dedi. Nik:

486

--Biz nianlanmamidiq -- dedi. --Bs evlnmk istmirdiz? --styirdik, Amma nianlanmamidiq. --Onda n frqi var? Nik: --Bilmirm, hr halda frqi var. Yaxi, gl içib srxo olaq. Bill: --mlli bali içk e... -- dedi. Nik: --çk, -- dedi -- sonra da gedk çayda çimk. Nik stkani baina çkdi: --Ona yaziim glir -- dedi, -- amma mn neyly bilrdim. El bil birdn ns bitdi... Amma nahaq sninl bu bard daniiram. Bill: --Sn danimirdin ki, dedi -- mn baladim. Vssalam. Daha heç vaxt bu bard danimayaq, yoxsa yen balarsan. Bu fikir Nikin heç alina glmmidi. Ona el glirdi ki, hr ey birdflik hll olunub. Amma dem... hr halda bu bard düünmk olar. El bil bir az yüngülldi. --lbtt -- dedi -- hr bir ey ola bilr. Bill: --Özünü l al -- dedi. Nikin kefi düzlmidi. Heç n bitmyib. nb günü hr, onuni yanina gedck. Hmi bir baba yolu qoymaq lazimdir. Bill: --Gl tüfnglri götürk ova çixaq. Tüfnglri, patronlari götürdülr, geyinib çixdilar. Külk Nikin bütün srxoluunu sovurub apardi. Amma fikirlirdi ki, nb günü hr ged bilr. Bunu ehtiyatda saxlamaq grkdir.

487

HORXE LÜS BORHES Argentina yaziçisi "ALEF" kitabindan Bir gec (blk d gündüz) -- gecyl gündüzün n tfavütü var -- yuxuda gördüm ki, zindanimin dömsind qum dnciyi ml glib. Buna fikir vermdn yen yuxuya qrq oldum. Yuxuda gördüm ki, guya oyanmiam v dömd iki qum danciyi var. Yen yatdim v yuxu gördüm ki, dnciklr üç oldu. Bu davam etdikc dnciklr çoxalirdi v nhayt qumlar kamerami el doldurdu ki, onlarin altinda qaldim, nfsim ksildi. Basa düdüm ki, hl d yuxudayam v bütün iradmi toplayib ayildim. Amma oyanmaim da mni xilas etmdi, qumlar el hey axiirdi. Kims qulaimin dibind dedi: Sn tamam ayilmamisan, vvlki yuxuya gör ayilmisan, o yuxu da baqa bir yuxunun içinddir v bu sonsuza qdr davam edck -- qum dnciklrinin sayi qdr. Çixdiin yolun sonu yoxdur, hqiqtn ayilmamidan ölcksn. Hiss etdim ki. ölürm. Azima qum dolmudu, amma hr halda qiqira bildim: Yuxuda gördüyüm qumlar mni öldür bilmz, yuxudan yaranan yuxular olmur. Dün iiqdan oyandim. Qaranliq tavanda iiqli dair görünürdü. Mn mhbs keikçisinin siftini, deikdn sallanmi kndiri, ti v su qabini gördüm. nsan yava-yava taleyinin görkmini alir, öz raitiyl qovuur. Mn qisasçiydim, Allahin kahiniydim, amma hr eydn vvl mhbusdum. Yuxularin çixilmaz labirintindn türmy qayitdim, evim qayidan kimi. Mhbsim ükür etdim, tavandan açilmi iiq dairsin ükür etdim, öz sisqa bdnim ükür etdim, qaranlia v dalara ükür etdim. O zaman el bir i ba verdi ki, onu heç zaman unutmayacam. Amma sözl ifad d ed bilmycm. Mn Allahla v kainatla qovudum (gr bunlar eyni ey deyils). Ekstazi, vcdi simvollarla, rmzlrl ifad etmk olmur. Biri Allahi iiqda, biri qilincda, biri gül lçklrind gör bilr. Mn çox yüksk bir çrx gördüm. Qarimda da deyildi, arxamda da deyildi, yanimda da deyildi. O, hr yerd idi.

488

Çrx oddan v sudan ibartdi, mn onun sonsuzluunu görürdüm. Onun içind bütün olmular, olanlar v olacaqlar yerlirdi. Bütün sbblr v nticlr onun içindydi v bir df ona baxmaq kifayt edirdi ki, hr eyi, sonsuzluu bel drk edsn. Ah, idrak sevinci, sn txyyül v duyu sevincindn daha üstünsn. Mn kainati gördüm v onun gizli mnasini anladim. Mn Zamanin balanicini gördüm. Dryalardan püskürüb qalxan dalari gördüm, btnlri torpaq olan ilk insanlari gördüm, onlari parçalayan quduz yirticilari gördüm. Allahlarin arxasinda dayanan siftigörünmz Allahi gördüm. Mn plng drisind yazilanlarin mnasini baa düdüm. Bu yazi on dörd bir-biriyl bali olmayan sözdn ibart idi (Ya blk biz el glir ki, bunlar bir-biriyl bali deyil). Bu sözlri tlffüz etsydim qüdrtli ola bilrdim. Bu sözlri desydim qaranliq mhbsim d yox olardi, gec gündüz çevrilrdi, gncliyim qayidardi, plng Alvaradonu parçalayar, müqdds xncr ispanlarin barina sancilar, piramidalar kül içindn brpa olunar, imperiya yenidn dirçlrdi. Gmisi on dörd söz v mn, Tsinakan, vaxtil Moktesimaya tabe olan torpaqlara sahib çixardim. Amma bilirdim ki, bu sözlri tlffüz etmycm, çünki onda Tsinakani unutmu olardim. Qoy bu sirr d mniml birg ölsün. Kainati görn, onun sirrlrini drk edn insanlarin miskin sevinc v blalarinin qaydina qalmayacaq. Qoy bu insan lap onun özü olsun. Daha dorusu özü imi, indi buna laqeyddir. Ona gör d mn bu sözlri demirm, qaranliq zindanda qaliram.

489

CAN POL SARTR fransiz yaziçisi, filosofu EKZSTENSALZM -- HUMANZMDR Mn ekzistensializmi onun ünvanina söylnn bzi iradlardan müdafi etmk istrdim. lk önc ekzistensializmi onda günahlandirirlar ki, o, ümidsizliy çairir: yni, bütün problemlr hllolunmazdirsa, dünyada heç bir hrktin d mnasi yoxdur. Bellikl guya ki, ekzistensializm seyrçi flsfdir, bu is ancaq burjua flsfsin xas olan -- israfçiliqdir. Bu iradlar sasn kommunistlr trfindn irli sürülür. O biri trfdn bizi günahlandirirlar ki, biz insanin alçaqliini vurulayiriq, hr yerd çirkin, qaranliq, çiri eylri qabardaraq gözlliklrdn üz döndririk, insan tbitinin müsbt chtlrin göz yumuruq. Msln katolitsizm mövqeyind dayanan xanim Mersye bizi tqsirlndirir ki, körpnin tbssümünü unutmuuq. Bunlar da, onlar da biz irad tuturlar -- biz, guya insanlarin hmryliyini unutmuuq, insana tcrid olunmu mxluq kimi baxiriq. Kommunistlr bunun sbbini d deyir, guya, ekzistensialistlr subyektivlikdn çixi edirlr. Dekartin "Mn düünürm, demk varam" disturunu rhbr tuturlar, yni insan özünü tk baina drk edir. Kommunistlrin fikrinc bu bizi hmrylik ideyasindan uzaqladirir. O biri trfdn katoliklr bizi onda da suçlayirlar ki, gerçkliyi v insan hrktlrini daniriq, Allahin tapiriqlarina v bdi dyrlr mhl qoymayaraq özbainalia imkan yaradiriq, yni hr istdiyini ed bilr v heç ks baqasinin baxilarina v hrktlrin qiymt vermmlidir. Bütün bu ittihamlara cavab vermy çaliacam. Ona gör d bu balaca mtni "Ekzistensializm -- humanizmdir" adlandirdim. Çoxlari yqin tccüb qalacaq ki, mn humanizmdn daniiram. Amma glin görk mn bu sözü nec anlayiram. Hr halda bu badan razilaaq ki, ekzistensializm insan hyatini tsdiq edn bir tlimdir. Ekzistensializm gör hr bir hqiqt v hr bir hrkt müyyn mühitl balidir. sas irad ondan ibartdir ki, biz hyatin pis üzünü göstrmy

490

çaliiriq. Mn daniirdilar ki, bu yaxinlarda bir qadin kobud ifad ildndn sonra, üzr istyib: deysn mn d ekzistensialist oluram -- deyib. Demli ekzistensializmi ayib bir ey sayirlar. Bir cht d var. "Ekzistensializm" sözünü ildnlrin çoxu bu sözün mnasini izah ed bilmz. Çünki bu söz indi el db düüb ki, htta musiqiçilri v rssamlari da ekzistensialist adlandirirlar. Söz indi çox geni anlam qazanib, odur ki, mahiyyt etibaril daha heç bir mna daimir. ndi sürrealizm kimi yeni avanqard bir cryan olmadii vaxtda sensasiyaya alud olanlar ekzistensializm flsfsin üz tutur. Ancaq bu mnada ekzistesializm onlara heç cür faydali ola bilmz. Ekzistensializm ciddi tlimdir v hay-küy vasitsiyl mhur olmaa can atmir. O, sasn mütxssislr v filosoflar üçündür. Buna baxmyaraq hr halda onun trifini d vermk olar. in bir çtinliyi d ondadir ki, ekzistensializmin iki növü var -- birinci növ xristian ekzistensialistlridir ki, bunlara mn Yaspersi v katolisizm tapinan Qabriel Marseli aid edirm. kinci ateist ekzistensialistlrdir ki, bunlarin arasinda Haydeqqer v fransiz ekzistensialistlri, o cümldn mn özüm d varam. Hr iki cryani birldirn yalniz bir fikirdir ki, varliq mahiyytdn daha vvldir. Bunu nec baa dümk olar: nsan liyl yaradilmi hr hansi yani, msln kitabi ya kaiz biçaini götürk. Bunlari düzldn pekar vvl-vvl bu yalarin müyyn anlayiina riayt edir. Bellikl kitab ya biçaq müyyn üsulla istehsal olunmu v müyyn mqsd xidmt edn yalardi. Biçain ny lazim olduunu bilmyn adamin biçaq qayirmasini tsvvür etmk olmaz. Biz Yaradani, Allahi tsvvürümüzd canlandiranda onu n yüksk sviyyli pekar usta kimi düünürük. Hansi flsfi tlimi götürürsünüz götürün -- Dekartimi, Leybnitsimi, hamisinda nzrd tutulur ki, irad lin dalinca gedir, yni vvl fikird yaranan ey sonra ml keçir. Allah da yaradanda nyi ya kimi yaratdiini la tsvvür edirmi. Bellikl Allahin üurunda "nsan" anlayii pekar üstanin üurunda "biçaq" anlayiinin analojisidir. Allah da, pekar usta kimi insani yaradarkn niyytin v vasitlrin arxalanir. XVIII srd filosoflarin ateizmi Allah anlayiini aradan götürdü, amma onlar bel insan mahiyytinin onun tarixi varliindan vvl olduunu inkar ed bilmdilr. Bu ideyani biz Didrodan, Volterdn

491

balayaraq bütün filosoflarda müahid edirik. Htta Kantda bel. nsan insana xas olan tbit malikdir. Bütün insanlar beldir. Bu is o demkdir ki, hr bir ayri frd ümumi "insan" anlayiinin özl tzahürüdür. Bu ümumilikdn Kantin çixardii ntic beldir ki, melrd yaayan tbii insan da, burjua da eyni ümumi xüsusiyytlr malikdir. Demli burda da insan mahiyyti onun tbitd müahid etdiyimiz tarixi varliindan daha zldir. Mnim tmsil olunduum ateist ekzistensializm daha ardicildir. Biz deyirik ki, gr htta Allah yoxdursa bel varliq var, varliq mahiyytdn vvldi. Bu n demkdir? Bu o demkdir ki, insan vvlc var olur, dünyaya glir, ancaq bundan sonra onun mahiyyti müyynlir. Ekzistensializm gör insani ona gör tyin etmk olmur ki, o vvl-vvl heç ndir. O yalniz sonralar insan olur, özü d özünü nec yaradirsa el insan olur. Bellikl heç bir insan tbiti yoxdur, tbiti yaradan Allah da yoxdur. nsan var olur v o, özünün tsvvür etdiyi kimi yox, olmaq istdiyi kimidir. Ekzistensializmin birinci prinsipi budur. Bellikl ilk növbd ekzistensializm hr insana onun varliini verir v nec olmainin bütün msuliyytini d onun öz çiyinlrin qoyur. Amma biz "insan msuliyyt daiyir" deynd bu o demk deyil ki, yalniz öz frdi üçün msuliyyt daiyir. O bütün insanlarçün cavabdehdir. Dostoyevski bir vaxt yazmidi ki, "gr Allah yoxsa, demli hr ey etmk olar". Bu ekzistensializmin d çixi nöqtsidir. Dorudan da Allah yoxsa, hr ey elmk olar, ona gör d insan ATILMIDIR, n öz içind, n özundn knarda heç bir dayai yoxdur. Hr eydn vvl onun brati yoxdur. gr dorudan da varliq mahiyytdn qabaqdirsa insan tbitin isnad etmkl heç nyi anlamaq olmaz. O biri trfdn Allah yoxdursa, demli heç bir xlaqi dyrlr d yoxdur v hrktlrimizi tnzim edck göstrilr d yoxdur. Bellikl n qarimizda, n arxamizda --iiqli dyrlr sltntind bratimiz, üzrümüz var. Tnhayiq v bailanmaziq. Bax mhz bunu mn: "nsan azad olmaa mhkumdur" sözlriyl ifad edirm. nsan mhkumdur, çünki özü özünü domayib, azaddir, ona gör ki, bu dunyaya atilandan sonra hr bir hrktin cavabdehdir. Dekart deyirdi: dünyaya qalib clmkdn vvl özün qalib

492

glmlisn. Özünü öz snt srind ifad etdiyindn knarda heç bir dahi yoxdur. Marsel Prustun dühasi -- onun srlridir, Rasinin dühasi -- onun bir sira facilrinddir v bunlardan baqa heç yerd yoxdur. "Rasin bir faci d yaza bilrdi" demyin n mnasi var ki, bu facini yazmayib. nsan öz hyatiyla yaayir, öz surtini yaradir v bu surtdn baqa heç nyi yoxdur. lbtt hyatda uur qazana bilmynlrçün bu çox amansiz hökmdür. Amma insanlar onu da baa dümlidir ki, ancaq varliq var, arzular, ümidlr insani yalniz yalan yuxularin siri edir. Pikassonun killrini müzakir edrkn, demirik ki, bu ndir? Yaxi baa düürük ki, kil çkrkn o, özünü yaradir, özü nec varsa, el yaradir v srlrinin külliyatina onun öz hyati da daxildir xlaq mslsi d beldir. Sntl xlaq arasinda ümumi cht odur ki, hr ikisind yaradiciliq v kf var, Biz qabaqcadan n etmli olacaimizi tyin ed bilmrik. Yen tkrar edk ki, insan özü özünü yaradir, bu ya digr xlaq ülgüsünü seçrkn o, özünü müyynldirir. Biz d onu bu ya baqa mövqe tutmasiyla bali dyrlndir bilrik. Deyirlr ki, biz baqasini mühakim ed bilmrik. Bu hm dorudur, hm d yox. Dorudur ona gör ki, bir insan tam smimiyytl v aydin üurla öz xtt hrktini seçnd ona baqa xtt hrkti tklif etmk olmaz. Amma digr trfdn snin bu hrkt münasibtin snin özünün d varliini müyynldirir axi. Mn mslnin qoyuluunu da irad tuturdular: Dorudanmi ekzistensializmi humanizm sayirsiniz? "Humanizm" sözünü iki tam müxtlif anlamda baa dümk olar. Humanizm nzriyysi insani son mqsd v n böyük dyr kimi qiymtlndirir. Amma humanizmi baqa cür d anlamaq mümkündür. nsan daimi dyr deyil, o, yalniz daima özünü yarada-yarada v itir-itir insan olur. Ekzistensializm d bax bu anlamda humanizmdir. Bu mülahizlrdn aydin olur ki, biz qari iradlar çox haqsizdir. Ekzistensializm ardicil ateizmdn nticlr çixarmaq tbbüsüdür. O heç d insani ümidsizlik girdabina atmir. Amma xristianlar etdiyi kimi hr bir bidti ümidsizlik sayacaqlarsa onda ilkin ümidsizlik tbitin özündn dour. Ekzistensializm "Allahin yoxluunu" isbat etmy chd elmir, özünü buna sübut axtarmaa xrclmir. O baqa

493

ey deyir: gr Allah varsa da, bu heç nyi dyimir, nsan bu halda da özü özünü yaradir. Bu bizim nöqtyi-nzrimizdir. Bu o demk deyil ki, biz Allaha inaniriq. Msl bunda deyil. nsan özü-özünü tanimalidir v min olmalidir ki, gr Allahin varlii subut olunsa bel heç ks insanin özünü özündn xilas ed bilmz. Bu mnada ekzistensializm -- nikbinlikdir, hrkt, i, ml thrik edn tlimdir. V xristianlar da öz ümidsizliklrini biz sirimaa çaliaraq bizi ümidsizlr adlandira bilr.

494

ALBER KAMYU (1913-1960) fransiz yaziçisi, filosofu SZF MF "Absurd haqqinda esse"dn parçalar ABSURD V INTIHAR Yalniz bir ciddi flsfi problem var -- intihar problemi. Yaamaa dyrmi dymzmi, bu suala cavab vermk flsfnin fundamental sorusuna cavab vermkdir. Bütün baqa msllr dünyanin üçmü ölçüsü var, üur doqquz yaxud on iki kateqoriyalarimi rhbr tutur v s. ikinci drcli msllrdir. Oyunun rtlri budur. lk önc bu suala cavab vermlisn. gr Nitsenin istdiyi kimi "hörmt layiq filosof özü d örnk olmalidir" fikrini sas götürsk bu sualin cavabindan asili olaraq müyyn hrktlr edilmlidir. Bunu qlbn hiss edirsn, amma üurda aydinlamasi üçün mslnin mahiyytin varmalisan. Cmiyytin bu id el bir rolu yoxdur. Qrardan sonra ediln hrktlr gör qiymt verilmlidir. Mn heç vaxt kimins flsfi nzriyy ucbatindan öldüyünü görmmim. Qaliley elmi hqiqtin dyrini bilirdi, amma hyati thlüky dün kimi asanliqla ondan imtina etdi. Hardasa haqliydi. Bu hqiqtçün tonqalda yanmaa dymzdi. -- Yer günin baina hrlnir ya gün yerin -- n frqi var? Bo sualdir. Amma o biri trfdn d n qdr insanin intihar etdiyini görürük, onlara gör hyat -- yaamaa dymz. Hyatlarinin tmlini tkil edn ideyalar ya xülyalar urunda ölmy hazir olanlari da taniyiram (demli yaamalarinin sbbi ölmlrinin d sbbi ola bilr). Ona gör d hyatin mnasi haqqinda suali mn bütün suallardan n vacibi sayiram. Bu suala n cavab versn? ntihar hmi ictimai fenomen kimi qavranilirdi. Biz is ksin, intihari frdin düüncsiyl balayiriq. ntihar niyyti qlbin sszizliyind ba qaldirir. Blk insan özü bunu hiss etmir. Amma günlrin bir günü baina güll çaxir ya özünü suya atir. Özünü öldürnlrdn biri haqqinda deyirdilr ki, be il vvl qizini itirib v

495

bu faci onu daxiln çürüdüb. Daha dqiq söz tapmaq çtindir. Bir fikir ya hiss sni çürütmy baladimi, gec-tez axirina çixacaq. Qurd qlbi içdn gmirir. ntiharin sbblri çoxdur. n çox akarda olanlar -- saslarindan deyil. Son mqam demk olar ki, hmi bir tükdn asili olur. Msln o gün köhn dostu onunla bir az soyuq salamlaibsa günahkar odur. Daha dorusu intihar ednin içind yiilan acilara son damlani hmin dostu lav edib v sonluu yaxinladirib. Bizi hyatin xülyalarindan ayiran o izaholunmaz hiss ndir? zah ed bildiyimiz, htta lap pis baa dü bildiyimiz dünya biz tanidi. Amma dünya bir d bizi xülyalardan mhrum edirs, hm d drk edilmzdirs, insan yabançilair. nsan hmilik qovulur, çünki itirilmi vtnini d daha xatirlamir, glck cnnt d ümidi qalmir. slin qalsa absurd hissi el budur -- insanla hyati arasinda, aktyorla dekorlar arasinda çat yarana çevrilir. Mnim essemin niyyti budur -- absurdla intihar arasinda laqni, intiharin absurdun nticsi olmadiini aradirmaq. Varliin absurdluu insan hrktlrin rhbrlik etmlidir. Bu vziyytdn çixi yolu nddir? Sual çox asan görünür, amma asan suallarin cavablari çox vaxt asan olmur. Yni intihar rfsind insani düündürn sualin -- hyatin, özllikl onun öz ömrünün mnasi varmi -- sualinin cmisi iki cavabi olmalidir: h v yox. Amma bu mslnin çox asan hlli olardi. Bu suallara ömürlri boyu cavab tapa bilmynlr d var. Mn rixnd elmirm. nsanlarin ksriyyti beldir. Ellri d var ki, "yox" cavabi verib "h" cavabi veriblrmi kimi yaamaa davam edir. V ksin intihar ednlr çox vaxt mindilr ki, hyatin mnasi var. Bu ziddiyytlr daima qarimiza çixir. Hyatin naqisliyi, absurd olmasi onun mnasizliinimi sübut edir? Hyatin absurdluundan qaçmaqmi grkdir? Hara? Ümid ya intihara? Absurd mütlqmi intiharla nticlnir? Bu problemlrin ilkidir. SZF MF Allahlar Sizifi hündür bir daa da daimaa mhkum etmidilr. Dai zirvy çatdiran kimi o sürüüb yenidn dain tyin düürdü v Sizif bu air i yenidn balayirdi. Allahlar bel sayirdi ki,

496

mnasiz v mqsdsiz zhmt -- n air czadir. Homer gör Sizif müdrüklrin müdrüyü imi. Baqa bir qaynaa gör o, quldurluq da edirmi. Mnc burda ziddiyyt yoxdur. Chnnm dümyinin sbblri haqqinda da müxtlif rylr var. Deyirlr ki, Sizif ölümün özünü tutub l-ayaini qandallayib. Chnnmin sahibi Pluton chnnmin boaldiini görüb müharib allahini Sizifin üstün göndrir v ölümü onun lindn xilas edir. Onu da daniirlar ki, Sizif arvadinin sdaqtini yoxlamaq üçün öln zaman meyitinin basdirilmamasini, meydanda qoyulmasini ona vsiyyt edib. Arvad vsiyyt ml ednd is Sizif bu iin nec d insana yaramayan itatkarliq olduuna gör o dünyada Plutondan icaz istyir ki, bu dünyaya qayidib arvadini czalandirsin. Amma icazni alib dünyaya qayidandan sonra suyu, güni, dalarin istisini v dnizi yenidn görüb kölglr almin, chnnm qayitmaq istmyib. Allahlar n qdr xbrdarliq etslr, n qdr ismari göndrslr d xeyri olmayib. Sizif bir körfzin sahilind mskn salib, -- dniz uuldayan, torpaq gülümsünn bu güd. Nhayt Merkuri özü glir, Sizifin yaxasindan yapiir, dartib chnnm aparir v burda o da mslsi balayir. Bütün bunlardan aylin olur ki, Sizif absurd qhrmandir. Ehtiraslarinda da, iztirablarinda da absurdun simvoludur. Allahlari saymamasi, ölüm nifrt etmsi, hyat eqi onu görünmmi zablara düçar edir. Mnasiz bir i mhkum olur --air dain dain bainda durmayacaini bil-bil onu yen v yen ora qaldirmaq... Aai dün dai yenidn, yenidn zirvy daimaq... Cza mqsd çatib. Sizif da baina qalxir, dain yenidn aai dümsini seyr edir. Mni bax bu mqam maraqlandirir. Onun yorun-arin sifti dadan frqlnmir. Mn bu insani air, amma möhkm addimlarla aai dün görürm, o bdi bitmyck iztirablarina trf addimlayir. Amma bu an üuru da ona qayidir. Da baindan tyin enrkn o öz taleyindn ucadadir. Daidii dadan möhkmdir. Bu facivi mifdir, ona gör ki, mifin qhrmani üura maliklir. gr hr addimda onu bu zabin sonu gözlsydi, bu nec cza olardi? Bügünün fhlsi d ömrünü bel yaayir v onun da taleyi bu cür facividir. Amma Sizif yalniz üuru oyanan zaman facisini duyur. Allahlarin proletari Sizif gücsüz v qiyamçidir, czasinin bdiliyini bilir, dain tyin enrkn bunu düünür. Taleyini bilmsi qlbsin çevrilir. Qismtini saya salmamaqla ona qalib

497

glir. Bu tklr enm iztirabdirsa, sevinc d ola bilr. Mn yen d dain dalinca aailara enn Sizifi tsvvürümd canlandiriram. vvlc iztirab çkib, yaddainda dünyanin obrazlarini yaadirkn, qlbi sadt arzulariyla çirpinirkn Sizif kdrlnir -- bu dain qlbsidir, dain özüdür. Kdrin air yükünü daimaq çtindir. Hefsiman baindaki kdr d beldir. Amma bizi yixan hqiqtlri tanidiimiz zaman onlar geri çkilir. Belc Edip öz taleyini bilndn sonra onunla bariir. Faci v onun faci kimi drk olunmasi eyni vaxtda, bir yerd balanir. Kor olmu ümidsiz Edip el o anlardaca anlayir ki, onu dünyayla yalniz inc qiz li balayir. El o zaman mrur danimaa balayir: Bütün blalarina rmn, sinni çox olsa da qlbinin geniliyi "hr ey yaxidir" demy mcbur edir. Sofoklun Edipi d Dostoyevskinin Kirillovu kimi biz absurd zfrin disturunu verir. Antik müdriklik çada qhrmanliqla birlir. Absurdu kf edn hmi sadt drsliyi yazmaq fikrin düür. "Niy, bel dar yolla gedirik?" Amma dünya yegandir, sadt v absurd eyni yerin törmsidir. Onlar ayrilmazdir. Sadtin yalniz absurdun kflrindn doulduunu söylmk shv olardi. El d ola bilr ki, absurd hissi sadtdn doulur. Edip: El bilirm ki, hr ey yaxidir -- deyir v bu ilahi sözlrdir. Bu sözlr insanin srt v son kainatindan sslnir. Onlar öyrdir ki, bu hl hamisi deyil, hl hr ey bitib tüknmyib. Onlar bu dünyadan mnasiz iztirablara meyl edn Allahi qovurlar. Onlar taleyi insanin öz lin verirlr, insanlarin öz aralarinda hll etmli olduqlari msl sayirlar. Sizifin sakit sevinci bundadir. Bu tale onundur. Da onun vari-yoxudur. Belc absurd insan öz iztirablarini seyr edrk bütlri susdurur. Birdn bir susan kainatda minlrl gözl ssin piçiltilari eidilir, yerdn qalxan sslrin. Bu dünyanin bütün obrazlarinin üursuz v sirli çairiidir. Qlbnin üzü v astari beldir. Kölgsiz gün olmur, gecni d tanimaq grkdir. Absurd insan "H" -- deyir v onun chdlrinin sonu yoxdur. gr xsi taleyi varsa, bu da göylrin iradsi deyil. Qdr insanin özünün ona nec yanamasindan asilidir -- ona ba yir v saya salmir. Qalan msllrd özünü günlrinin hakimi hesab edir. Seziln bir an içinl insan geri qanrilib keçmi hyatina baxarkn Sizif d daini v öz taleyin çevrilmi mnasiz ilrin ardicilliini seyr edir. Bunu özü yaradib, yaddai bunlari bir vhdtd birldirib v ölüml tamamlayib. Bütün insan mllrinin

498

insan trfindn yarandiina inanan, gecnin sonsuz olduunu biln kor qoca yoluna davam edir. Da yenidn diirlanib aai düür. Mn Sizifdn dain tklrind ayriliram. Yük hmi tapilar. Sizif Allahlari inkar edn v dalari yerindn dbrdn etibari tlqin edir. O da hesab edir ki, hr ey yaxidir. ndn bri sahibsiz qalmi bu kainat ona qisir v bo glmir. Dain hr qlpsi onunçün bütöv bir almdir. Dain zirvsin qalxmaq insanin qlbini doldura bilr. Sizif özünü xobxt hesab etmlidir.

499

ANNA MARYA MATUTE span yaziçisi Hl faist Franko quruluunun son süqut dövründ yeni ispan dbiyyatinin istedadli gnc nümayndlri öz etiraz sslrini qaldirmi v bütün dünyada öhrt qazanmidilar. Faist quruluunun boucu mühiti hr cür azad fikr qnim ksils d, gnc ispan yaziçilari mnsub olduqlari xalqin hyati, problemlri, taleyi haqqinda hqiqti demy bu ya digr drcd nail olurdular. Onlarin bir çoxunun kitablari Franko spaniyasinda qadaan edilmidi. Bu yaziçilarin bzilri spaniyadan knarda, mühacirtd yaayir v srlrini d baqa ölklrd nr etdirirdilr. Azadliq v hqiqt ideallarina sadiq qalmi bir dbiyyati mhz bu gnc dbi nslin nümayndlri tmsil edirdilr. Sovet oxucusuna Xuan Qoytisolonun, Armanda Lopes Salinasin, Antonio Ferresin v baqalarinin adi tanidir. Bu yaziçilar nslin Anna Mariya Matute d mnsubdur. Antifaist demokratik qidlr malik olan yaziçinin romanlari v hekaylri bizim ölkd d geni oxucu kütlsin tanidir. Anna Mariya Matutenin rus dilind "Ölü oullar" (1967), "sgrlr gec alayir" (1969), "lk xatirlr"(1977) kitablari, habel, dövrü mtbuatda v müasir ispan novellalari antologiyasinda bir sira hekaylri, erlri, mqallri çap olunmudur. Mqallrin birind A.M.Matute ehtiras v yani il faist Franko dövründ mütrqqi ispan dbiyyatinin gnc nslinin (A.M.Matutenin mnsub olduu nslin) azad düünc, fikir srbstliyi, insan lyaqti urunda çtin mübarizsindn, öz hmyalarinin arilarindan, zablarindan, ümid v arzularindan söz açir. Bu mülahizlrl oxucularimizi tani etmk istyirik (Trcümçinin qeydi. 1980).

500

"BZ ONA GÖR YAZMAA BALADIQ K, NARAZIYDIQ..." Mnsub olduum yaziçilar nslini bütünlükl, bütün mürkkbliyi v hmiyyti il hat etmyi qarima mqsd qoymuram. Hm d "nsil" mvhumunun özü çox qeyri-müyyn anlayidir, bu anlayii müxtlif cür yozmaq olar. Mn ancaq yaxi tanidiim bir dst ispan yaziçisi haqqinda dania bilrm. Bu dst sayca kiçik olsa da, siqlti böyükdür. Mn onlarla birlikd yaami, mübariz etmi, ümid bslmim. Bizi dostluq v qardaliq hisslri balayib. Mn n tnqidçiym, n tdqiqatçi, onlari mühakim ed bilmrm. Onlar mn çox yaxindir. Mn özüm d onlardan biriym. Mnim mqsdim amansiz vtnda müharibsi illrind v bu müharibdn sonra böyüyüb yetkinlmi bir dst olan v qiz haqqinda söhbt açmaqdir. Mn bu yaziçilardan danimaq üçün onlarin uaqliq illrin qayitmaliyam. Uaqliq bizi daima tqib edir v yazdiim bütün srlrd bunu gör bilrsiniz. O gün -- 1936-ci ilin 18 iyulunda bizim skkiz-on yaimiz vardi. Vtnda müharibsi air bir yara idi. Bizim nslin yaziçi hyatinin saalmaz yarasi... Biz uaq idik, bir qdr ürkk, narahat v hr ey maraq göstrn tamaaçilar idik. Qarimizda is böyüklrin facisi oynanilirdi. 1936-ci ilin 18 iyulundan dünya gözlrimiz qarisinda dyimy baladi. Biz sabit görünn varliq birdn-bir parçalandi. Biz -- bir dst uaq eyvanlardan, prdli pncrlrin arxasindan ürkk-ürkk, heyran-heyran küçlr, silahli adamlara baxirdiq. Onlari indiydk görmmidik. Bu sbi adamlarin siftlrind acliq v nifrt izlri vardi. Onlarin tüfng v pulemyotlari varli evlrin trf tulanmidi. vvllrdn biz yaxi v pis dey tqdim ediln eylr, indi übh doururdu. Hqiqt, dalt harda idi? Onlari biz kim göstrck? Bütün bu suallar dyimz, sabit, mntiqli görünn keçmi dünyaya ittihamnam kimi sslnirdi. Radionun ssi gec sükutunu parçalayirdi. Mikrofonlar qarisinda kiilr, qadinlar sanki eyni bir sözü tlffüz etmkd bhs girmidilr, Bu söz bizim üçün tz v anlailmaz idi. Bu -- "azadliq" -- "hürriyyt" sözü idi. Müthrrik, amansiz, titrk hqiqi hyat gözlrimiz qarisinda açildi. V drhal bizim qarimizda yüzlrl sual durdu, N üçün? Ny gör? N sbbdn? Biz anladiq

501

ki, dünyada acliq mövcuddur, brabrsizlik mövcuddur. Habel eqoizm, qorxu, zülm v ölüm mövcuddur. nqilabin v müharibnin tlatüm gtirdiyi hrlrin hyati külk kimi pncrlrimizdn içri dolurdu. Müharib qurtardi v biz böyüdük. Yeni bir dövr balandi. Biz tz hyat drslri aldiq. Biz piçiltili, xisin daniiqlar v bouq qiqiriqlar mühitin düdük. Biz baqa bir vahimni, baqa bir nigarançilii duyduq. Nhng, qeyri-müyyn bir sükutu ski parçasi kimi min-min aiza, göz, qulaa v nhayt üura tixayirdilar. Biz sükut shrasinin için praknd dailmi cavanlar idik. Zülmt v yalanlar, aldanilar v uydurmalar dünyasinda hqiqt yol tapmaq üçün, naraziliimizi, ümidlrimizi v cavabsiz suallarimizi alm bairmaq üçün yazirdiq. Biz yalniz sükutla v laqeydlikl üzlirdik. trafimizdaki bütün dünya gözlrini yummu, qulaqlarini balamidi. O, n brk daniirdi, n yava. O, yalniz kütküt eyni eyi tkrar edirdi. Ancaq biz axtarirdiq. Liman rayonlarinda, hr knarinda, kndlrd v qsblrd biz xalqimizin nbzini v qlbini axtarirdiq. Biz onun sözlri lazim idi. gr bir eyi inadla axtarirsansa, mütlq tapacaqsan. Bizim yetidiyimiz vaxt ispan dbiyyatinin n air günlri idi. span romani cürbcür mürkkb hisslrin tsviri il mul idi. Romançilar müharib mövzusuna müracit ednd yalniz tntnli v tmtraqli dayla daniirdilar. Mlklrin iblislr üzrind bdi qlbsindn dm vururdular. Bizim uaqliq naillarimizda olduu kimi yen d yaxilar mütlq pislr üstün glirdi. Biz romani yeni saslar üzrind qurmaa baladiq. Müharibdn daniarkn biz onu n "müqdds qiyam", n d "zfr yürüü" adlandirirdiq. Biz onu "vtnda müharibsi" adlandirirdiq. "Vtnda" sözü drhal qadaan olundu. Grk "müqdds qiyam" ya da "zfr yürüü" deyydin. Bizim kitablarimizdan "hürriyyt" sözü knar edildi. O dövr ispan dbiyyati üçün müyyn yasaq mövzular vardi. Bu yasaqlarin nticsind bel çixirdi ki, guya spaniyada heç ks intihar etmir, aild r ya arvad heç vaxt bir-birin vfasiz çixmir. Senzura bu chtdn sayiq idi. Biz bel ksif havali mühitd yazmaa baladiq. On skkiz, iyirmi yaimiz vardi. Çtin idi. Be-on il rzind biz hl "pis uaqlar" sayilirdiq. Vaxt keçdikc biz d düzlckdik, düzlmliydik. Ancaq biziml bir qdr srt davranmaq lazimdi. Biz mübariz aparirdiq. Bizim n dhtli dümnimiz tnqid deyildi, htta senzura da deyildi. n amansiz dümnimiz bizi hat edn

502

laqeydlik, etinasizliq, biganlik idi. Ymumiyytl, dbi v hr növ intellektual, zehni faliyyt hqartl baxilirdi. Heç ks dbiyyatla maraqlanmirdi. Lakin biz yazmaq istyirdik. N qazanc xatirin. n muliyyt namin. fa etmk, tccüblnmk v suallar vermk üçün yazmaq istyirdik. Yadimdadir nec yazirdiq. Yadimdadir qadaan olunmu kitablari nec kf edirdik. Bukinistlrin tozlu dükanlarinda indiycn bilmdiyimiz adlari v dbi cryanlari açirdiq. Bizi yalniz sükut, sssizlik hat edirdi. Amma biz artiq öz hyat mqsdimizi tapmidiq. Baimizda rdd, qadaa divarlarini sökmy hazirdiq. Senzura kitablarimizi çarmixa çkirdi. deyalarimizi prdlnmi bir kild ifad etmk üçün dolayi yollar v ciirlar axtarirdiq. Bu axtarilar üurumuzu grginldirir, qurudurdu. Bizd tnqid yox idi. Ortabab tnqidin bigan v laqeyd nümayndlri anlamadii v drk etmyi bacarmadii hr dbi hadisy "ekzistensializm" adi verirdi. Biz is dön-dön müharib illrin qayidirdiq. Axi, müharib mövzusu bizim üçün birdn açilib hyati biz göstrn v yenidn qapanan yegan pncr idi. Biz yalniz onun uzaq ks-sdasini eidirdik. Hürriyyt v insan azadlii kimi sözlr bizim srlrdn pozulurdu, kitablarimizdan çixarilirdi. Ancaq pncrdn biz yava-yava yeni adlar, fikirlr süzülmy balayirdi. Axi bizim nsil dbiyyatsiz böyümü bir nsildi. Onu deyim ki, Dostoyevskinin bütün srlri, "Anna Karenina", Balzakin romanlari qadaan olunmudu. Müasir Fransa, taliya, Amerika yaziçilarini oxumaq qanunsuz hrkt sayilirdi. Bizim öz ispan yaziçilarimizin ksriyytinin kitablari qadaan olunmudu, senzuranin izn verdiyi kitablar bel thrif olunur v dyidirilirdi. Bizim gnclr mnvi axtarilardan uzaq idi. Onlar yalniz futbol hvslri il yaayir, yalniz idmanla maraqlanirdilar. Gnclik n dbiyyatdan daniirdi, n siyastdn. Gnclik bu sözlrin mnasini bel baa dümürdü. Yadimladir biz bir-birimizi korlar kimi axtarir v tapirdiq. Bizim mslkda axtarilarimiz, qardaliimiz, ehtirasli yiincaqlarimiz -- hamisi, hamisi sükut shrasinin içind idi. Biz sanki yox idik. Bizi oxuyan az idi. Oxuyanlar da ya mzmmt, ya da rixnd edirdilr. Biz çtin uaqlar idik. Modda idik. trafimizda keçilmz srhdlr vardi. Fransaya getmk xülya, yuxu idi. Piraneylri amaq xobxt bir macra idi. Qadaan olunmu kitabi almaq csart tlb edirdi. Biz bu sükut içind bairir v yalniz öz ssimizin ks-sdasini eidirdik. ndiki nsil bizim o vaxtki

503

hsrtimizi bilmir. Rsmi senzuradan daha air, baqa bir senzura vardi. Bizim hekaylri oxuyan bzi adamlar redaksiyalara bel mktublar yazirdilar: "Bel xoaglmz yaziçilari jurnalinizin shiflrind çap etmyin. Mn evim qayidib qhv içirm. Ancaq sizin jurnalin shiflrini vrqlynd baqalarinin aclii, kasiblii mnim evim d daxil olur. Mn bütün bu eylri bilmk istmirm. Mn rahat yaamaq istyirm". Bli, bel oxucular da vardi, Biz hücum edirdilr, srlrimizi oxumai qadaan edirdilr. Amma bütün bunlar bizim zmimizi daha da qüvvtlndirirdi. Çünki biz mövcud idik. Biz laqeydliyi v arxayinçilii sarsitmidiq. Biz n is deyirdik, n is qiqirirdiq v yava-yava bizi dinlmy balayirdilar. trafimiza baxib camaatin yava-yava qflt yuxusundan oyandiini görürdük. Müharib yaralari bütün tnziflr baxmayaraq açiq qalmidi. Bu yaralar xatirladirdi ki, "yaxilar" -- "pislr" mvhumu yalandir. slind heç bilmirdik yaxi kimdir, pis kimdir. Ancaq bunu bilmk imkani yaranmidi. Cavan yaziçilar uydurma frdlrdn deyil, real adamlardan, hr gün küçd gördüyümüz, hyatin çtinliklri il çarpian adamlardan yazmaa baladilar. Bizim yaziçilarda açiq maraq, qorxmazliq v dalt eqi oyandi. span romani unudulmu v arxivlr thvil verilmi problemlr üzrind düünmy baladi. Biz mzmun haqqinda düünmy baladiq. Yaziçi dostlarimin romanlarinin birinin qhrmani deyir: --Biz yalan dünyasinda yaayirdiq. Bütöv bizim varliimiz saxtakarliqdi. Biz mühitimizin yalanina, riyakarliina, laqeydliyin qari mübarizy baladiq. Biz ona gör yazmaa baladiq ki, naraziydiq. Mhz buna gör d müharibdn neç il sonra biz yen d o illrdn yaziriq. Çünki biz n uyumuuq, n d tslim olmuuq. Biz n kor, n d ölüyük. Biz yaziriq, çünki bizim srlrimiz etiraz formalarindan biridir. N qdr ki, biz saiq, n qdr ki, qüvvlrimiz var, biz istismara, riyakarlia v daltsizliy qari mübariz aparacayiq. Ön söz v trcüm vaxtil "Azrbaycan" jurnalinda (2, 1980-ci il) drc olunmudu.

504

ERLR (srbst trcümlr) ER TRCÜMLRM HAQQINDA BR NEÇ SÖZ. Vaxtil dörd rus airindn -- Blokdan, Pasternakdan, Mayakovskidn, Yesenindn etdiyim on erin trcümsi dövrü mtbuatda drc olunmudu, ayrica kitab kimi çixmidi. Hmin erlrin ksriyyti dilimiz ilk df çevrilirdi. Pasternak is ümumiyytl Azrbaycan türkcsin ilk df trcüm olunmudu. Amma mnim trcümlrim, o cümldn rus poeziyasindan trcümlrim tk bunlardan ibart deyildi. Müxtlif illrd ya bütünlükl, ya qismn etdiyim trcümlri çap etmmidim. Bellikl bu bölümd gedn (on rus erindn baqa) bütün qalan trcümlr ilk df nr edilir. Bir çox erlr, özllikl rus airlrindn ediln trcümlr orijinallarina çox yaxin, çox dqiqdirlrs d (rus dilini bildiyim üçün buna minm) hr halda küll halinda bünlari srbst trcümlr adlandiriram. Sbbini izah edim. Oxucu görck ki, burda n qdimlrdn üzü bri, çada zamana qdr müxtlif dövrlrin, müxtlif xalqlarin erlri tmsil olunub. "Mtnlr" bölümünd dediklrimi burda da tkrar edirm: n frqli er mtnlrinin dilimizd sslnm imkanlarini öyrnmk yegan olmasa da mqsdlrimdn biriydi. Baqa bir mqsd -- oxucularimizi dünyanin, tarixin bu söz incilriyl tani etmkdi. N yaziq ki, rus dilindn baqa bütün çevirmlri (fransiz, ingilis, alman, ispan, çin, yapon, hind v s.) orijinaldan yox, rus dilindn etmim. Bzn eyni bir erin rus dilin üç-dörd trcümsiyl tani olmuam, bir-birindn çox frqlniblr. Hansi orijinala daha yaxindir, bilmirm. Odur ki, trcümd erin sas mzini saxlamaqla müyyn srbstliy d yol verirm. Ümumiyytl er trcümlrim üç mrhld olur. Birinci mrhld eri stri trcüm edirm, mnasini, mzmununu, ritmini, ahngini saxlamaq istyirm. kinci mrhld srbst, qafiysiz erlrl vznli, qafiyli erlrin trcümlri üzrind i frqlidir. Qdim dünyanin erlri, Çin, Yapon, Koreya, Hind erlri, XX srin bir çox Qrb eri srbstdir, qafiysizdir. Vznli qafiyli erlrçün

505

ikinci mrhld qafiy axtariram. Amma el olsun ki, mna, mzmun, ritm, ahng pozulmasin, qafiyy qurban verilmsin. Bundan sonra hm vznli, hm srbst, hm qafiyli, hm qafiysiz erlrin trcümsind üçüncü v n çtin mrhl glir. Nec edsn ki, orijinalin ruhunu. mnasini, mzmununu, ahngini, ritmini, qafiy sistemini -- msln qzlin ya sonetin qediy sistemini qorumaqla bu mtni Azrbaycan eri edsn? n böyük srbstlik bax burda lazim olur. Mnim qnatimc (heç ksi bu qnati paylamaa çairmiram) trcümd qafiy xtasi da ola bilr, tqribi qulaq qafiylri d mümkündür, köhn, çox ilnmi qafiylrdn istifad etmk d mqbuldur, tki er hm orijinala yaxin, hm d Azrbaycan eri kimi sslnsin. Çevirmlrimd sas mqsd bu idi. Buna nail olmuam ya yox -- oxucu desin. 29 yanvar 2006

506

PEMANIN ÖZ QLBYL SÖHBTLRNDN ixtisarla (n ski Qdim Misir mtnlrindndir, eramizdan vvl II ya III minilliklr aid edilir) KINCI IKAYT Kim açim qlbimi? Qardalarim namussuz, Dostlar mndn soyuyub Kim açim qlbimi? Ürklr hris Göz tikib hami özg malina Kim açim qlbimi? Qddarlar at oynadir Yaxi adamlar da yox. Kim açim qlbimi Baqasinin son tik Çöryini qapirlar Kum açim qlbimi? Yaxiliq unudulur, Yamanliin çaidi Kim açim qlbimi Adil insan qalmayib Yalançilar vaxtidir. Kim açim qlbimi? Dünyada xobxt yoxdu

507

Dostlar da yoxa çixib Kim açim qlbimi r dünyani tutubdur N sddi var, n sonu... ÜÇÜNCÜ IKAYT Bu gün qarimda Ölüm dayanib Azardan fa kimi Ölüm durub qarimda Mik-nbr qoxulu, Bahar günü yelknin Srin kölgsi kimi Ölüm durub qarimda Tutqun, boz havalarin Axiri, sonu kimi Bir insanin sfrdn Ev dönüü kimi Qarimda ölüm durub Çox illr dustainin Evini-eiyini Görmk arzusu kimi

508

HESOD (Qdim yunan airi, eramizdan vvl VIII sr) QADINA MÜNASBT Evin glin gtir, yai glib çatanda Otuzacan tlsm, ondan sonra yubanma Otuz yada evlnmk -- n böyük savab budur. Qoy üç dörd il yetisin, onu beinci il al Qiza trbiy vermk çox-çox daha asandir Hr eyi yaxi düün, qonularin gülmsin Yaxi arvaddan yaxi dünyada n vardir ki... Pis arvaddan da ki, pis bir ey tapilmaz heç vaxt hvt hrisi qadin n güclü kiini d Qurudub qaxac edr, vaxtindan tez qocaldar.

509

OVD (Publi Nazon Ovidi) (Qdim Roma airi, eramizdan vvl 43-cü il -- eradan sonra 18-ci il) MHBBT ELEGYALARI Yaman istiydi o gün, günorta vaxti idi Pndm olmudum mn d, yataima uzandim Bir pncr örtülü, o biri açiq idi Otaq yariqaranliq --el bil medsn Qürub çaiymi kimi toranliq iiiydi Ya da ki, shr çai, hava açilmamidan Bel alatoranliq ismtli gnc qizlari Daha çox clb elyir Zrif bir paltar geymi Korinna bu vaxt gldi Saçlari tökülmüdü byaz çiyinlrin Deyirlr Semiramis d, birdn bu cür glrmi Çox kiinin eqini dadmi Landa da boyl. Yumaq paltar parçasin Bir anda siyirdim mn Dorudur, heç bu parça mane olmurdu biz Hr halda Korinna da müqavimt göstrdi Amma lbyaxada mlub olmaq istrdi Axir ki, tslim olub auuma atildi Gördüm çilpaq ndamin kamil gözlliyini N qng çiyinlrdi, nec gözl llrdi Opüb oxadiqlarim, Dolu dölrini d ovcumda sixan zaman Ehtiras adi-dadi Dölrindn aai yupyumru, yumaq qarni Qamti dümdüz, hamar, budlari cavan, möhkm Daha davam etmyim... zövqü-sfa tamamdi Onun lüt bdnini bdnim sixdim mn Ardini hr ks bilir -- yorulub birg yatdiq Ah, ka hr gün olaydi bax bel günortalar

510

511

"VARLIQ KTABI"NDAN (Qdim yhudi mtnlri) EKKLEZAST (parçalar) Vaiz: -- Hdr hvsdi -- dedi -- hamsi hdr hvsdi. nsan çox mk çkir, amma ny grkdi? Nsil glir, nsil gedir, torpaqsa daim qalir Gün çixir, qürub edir, öz yerin tlsir Yenidn domaq üçün Külk sir cnubdan, sir imala sari Hey hrlnir, firlanir Yen öz çevrsin Qayidib glir külk Çaylar dniz axir Amma dnizlr dolmur Çaylar hey axir, axir Hamsi hdr hvsdi, Baxirsan, gözün doymur, N olubsa, olacaq, Günin altinda da Yeni heç bir ey yoxdur Bzn gördün bir ey Dedilr ki, tzdir. Amma o da olubdu vvlki srlrd. Olmular unudulur, Olacaqlar bilinmir, Bu gün olanlari da Bizdn sonra glnlr Unudacaqlar bir gün, srayilin v Qüdsün Ulu hökmdariydim Üryimi idraka, müdrikliy baladim, Hr eyi bilim dey, hr eyi dadim dey,

512

N air i tapirib Yaradan insanlara Gün altinda n varsa Hamsini gördüm, bildim, Bunlarin hamisi hdr, bo hvs imi dem Külyi tutmaq kimi bsmi, bs, dem Mn zkami hamidan parlaq etdim, n olsun Mn qdr Qüdsd bel müdrik olmami Tk bir ali, idraki, zkani deyil ancaq Axmaqlii da gördüm, dliliyi d bildim. Axirda anladim ki, bunlarin da hamisi Ruhun sozalmasidir, hamsi hdr hvsdi Müdrüklüyün çoxluu kdrin çoxluudur Biliyini artiran -- qm-qüsssin artirir. Hr eyin öz vaxti var Doulmaq vaxti da var, Ölmk zamani da var Öldürmk mqami var, Diriltmk mqami var. Daitmaq zamani var, Yaratmaq zamani var. Alamaq zamani var adlanmaq zamani var Hönkürmk mqami var Rqs etmk mqami var Axtarmaq zamani var tirmk zamani var Sevginin öz vaxti var Nifrtin öz vaxti var Müharib vaxti var, Sülh, bari vaxti da var N olubsa -- indi var, N olacaqsa -- olub Heç n artirmaq olmaz, Heç n ksiltmk olmaz nsan da, hr heyvan da Eyni cür ölümlü,

513

O da, bu da ölck. Hamsi torpaqdan glib Torpaa da dönck. Kim deyir insan ruhu smalara ucalir Heyvanin ruhu is yerin altina enir? Birc eyi anladim nsançün böyük sevinc inin bhrsini öz gözüyl görmkdir Axi gedndn sonra Kim onu qaytaracaq Bü bhrni görmy? Hr ey uçub gedck Hr ey hdr hvsdir.

514

SÜLEYMAN PEYMBRN "NMLR NMS" KTABINDAN Qoy dodaqlari mni öpsün Snin nvazilrin Hr rabdan gözldir Adin baldir, onunçün, Qizlar sni sevirlr. Qarabnizm, amma Gözlm, Qüds qizlari Baxmayin ki, siyaham Gün mni yandirib Qardalarim tapirib Üzümlüyü qoruyum Amma öz üzümümü Qoruya bilmdim mn. N gözlsn, zizim N gözl göyrçinsn N gözlsn zizim Yataimiz çmnlik Tavanimiz yarpaqlar Divarimiz srvlr. Çöllrin nrgiziym Vadilrin zambai Rfiqlr içind -- Tikanlarin içind Zambaq kimidir yarim. Meyv verin saalim Axi mn d xstym, mhbbt xstsiym. Sol lin baim altda Sa lin qucur mni Qüdsün gözl qizlari And verirm mn siz.

515

Mhbbt oyanmami, siz onu oyatmayin. Geclr yataimda Sevgilimi axtardim Axtardim tapammadim Durub hri gzdim Küçni, dalanlari Üryimd axtardim, Axtardim, tapammadim, Keikçilri gördüm Sorudum mn onlardan Sevgilimi gördüzmü: Onlardan sonra drhal Sevgilimi gördüm mn, Qollarindan yapiib, Buraxmadim bir daha. Anasinin evin yola saldim onu mn. And verirm mn siz Qüdsün gözl qizlari Mhbbt oyanmami, onu oyatmayin siz Bayraqli alay kimi qorxuncdur eq, mhbbt Ölüm kimi güclüdür Ölüm tk güclüdür eq N gözlsn, qngsn Sevgi -- lzztin qizi Qamtin palma tki Döün üzüm gilsi Palmaya çixim -- dedim Salximlari üzüm mn Nfsin -- alma tri Damain rab kimi. Göbyin -- rbt qabi, Boynun -- fil dii -- qüll. Çiynin, belin, a sinn Qalanin divaridir Dirmamaq olmur axi.

516

Sndld ayaqlarin Nec gözldir, xanim Uyuyuram, amma ki, Üryim yatmir mnim Qapim döyüldü, açdim El bildim yarimdir Qapida heç ks yoxdu, Çox axtardim, aradim, Çairdim, hay vermdi. Siz and verirm mn Qüdsün gözl qizlari Sevgilimi görsniz Deyin, yaman xstym Mhbbt xstsiym.

517

L BO (701-762, Çin airi) SAKT GECD DÜÜNCLR Çarpayimin yaninda Ay iii çiirtk Ya blk bu qirovdu Mn d yaxi bilmirm Baimi qaldiriram Pncrmd aydir bax Baimi endirirm Vtn yadima düür. DALARDA TK-TNHA OTURMUAM Buludlar uçur Bürkü gündn sonra Dinclmk üçün ti qanad qularin Son qatari da uçdu. Dalara baxiram, Dalar da mn baxir. Belc baxiiriq N onlardan bikiram, N onlar mndn bikir. ÇALAYAN SULAR Çalayan sularda Payiz hilali

518

Cnub gölünd Dinclik, sakitlik Lotos da mn Qmli hekayt söylmk istr Mnim d könlüm Kdrl dolsun dey. RQ DALARINI XATILAYIRAM rq dalarinda Olmamiam çoxdandir Orda çhrayi çiçklr açib Ay da uzaqlarda Buludlar üst üzür belc Görn kimin pncrsin Enckdi ay? (Rvayt gör Li Bo qayiqla çayda üzrkn yilib ayin sulardaki ksini tutmaq istyib, bu zaman çaya yixilib, boulub ölüb)

519

DU FU (712-770, Çin airi) YAZ GÜNÜ LI BONU XATIRLAYIRAM Ey Li Bo! erin nec d kamil Fikrin nec azaddir Üslubun n gözldir! Mn paytaxta baxiram Yaz nec çiçklyir Sn cnubda qalmisan Hsrt çkirsn yaman. Görsn bir d haçan ld rab kuzsi erdn daniacayiq? YIRTICI PLNG Ancaq ziflri qorxutmur axi Amma o da Tora düür axirda. Pnclri balanmi Ha bairsin, çiirsin. Sonra ölü drisi Yataa srilck. Gözlri ü kimi Hrktsiz qalacaq, nsanlar da bu cürdür, Qoy bütün müstbidlr Bunu unutmasin heç. A AT imal-rqdn çapib gldi at Yhri oxlardan dlik-deikdi. Süvarisi hani, qanli döyüd

520

Yeniln, yixilan kim bilir kimdi? Ölüm indi hr yanda, hr çiirda gziir. Hl çox göz yai Axidacayiq yqin.

521

RUDK (860-941, tacik airi) QT Zman söyldi ki, Zamana yaxi baxsan Onda neç mslht, onda neç öyüd var Baqasi xobxtdirs -- özün drd eylm Çoxlari snin kimi yaamai arzular Zman söyldi ki, hirsini gizlt sn d Dilin bnd vurmasan, ayain dür bnd RÜBALR Kim gldi? Yar. N vaxt? Shr Atasindan qorxmur mgr? Öpdüm onun tr lbindn Dodaq deyil -- hdu kr Eq dümyydim grk Snsiz qaldim, yalqizam, tk Qaf daidir mnd drdlr Da, qayadir snd ürk

522

HAFZ RAZ (1323-1380, ran airi) QZL Dün shr qm-qüssdn o yar mn nicat verdi Gecnin zülmt çainda mn abi-hyat verdi Nurunun parlaqliinda bayildim, q eyldim Badsin nu eyldim mn, ruhuma yeni dad verdi N mübark shr idi, n uurlu, xo gec O Qdir gecsind mn kaiz barat verdi Göylrdn gln ss sadt müjdldi Cövrü-cfalar çkmy mn sbrü-sbat verdi Aynada gördüm çöhrmi, iiin niansi Mn gözllikl dolu iiqli kainat verdi Murada yetib sevindim, sdq uman kimiydim Könlüm raht olsun dey, ta etdi, zkat verdi Sözümdn axib süzüln hm krdi, hm nabatdi Mn kri, nabati sevgilim ahnabat verdi O gün bildim v drk etdim, axir zfr çalacaam Dümni yenmkçün mn Tanri sbr, dyant verdi Bu tbinçün, bu vhyinçün Yaradana ükr et Hafiz er, qzl yazmaq üçün sn d istedad verdi. (Rudkinin v Hafizin erlri professor Rafael Hüseynovun farscadan stri trcümlri sasinda çevrilmidir)

523

FRANÇESKO PETRARKA (1301-1374, italyan airi) SONET Sevirdim, qlbiml sevirm indi Hr gün daha artiq, güclü sevirm Göz yai tökmyin yerin bilirm Hsrt, kdr eqim blndi O ana, o dm heyran qaliram Unudub dünyanin qeylü-qalini Sevdiyim gözlin duyub halini Yaninda özüm d gözl oluram Hardan bilydim ki, riyakar düman Dost kimi qlbimi alacaq yaman strm köksüm, barima basam Sevgi, sn d mni eylmisn ram gr ümidim arxalanmasam Birc yolum qalir -- özümü asam.

524

NKVZSYA QURBANI NAMLUM (XV sr ispan airi) MHBUSUN NMS Mayis ayinda idi, günlr isti ötürdü Bülbüllr ch-ch vurur, toraaylar ötürdü Aiq-muqlar da ki, eqin gizli sirrin Agah olurdu birg Birc mn zab çkir, dar mhbsd yatirdim Gec-gündüz bilmdn günü gün qatirdim. Bir qucuaz oxurdu mn axam v sabah Oxçu oxladi onu, czasin versin Allah. FRANSUA VYON (XV sr fransiz airi) ahzad lbtt mat qalmayacaq Xbr tutanda ki, ölüm badsin Viyon dibincn lzztl içib Sonra bu dünyadan arxayin köçüb. Bilirm milçklr qonur irniy Ölüm d axtarir, adam girriy Kitab oxumuam, hr eyi billm Birc mn özümü bilmirm niy? Hr ey trsindir, hr ey trsin Müdriklr axmaqdir, axmaq ksin Ahillar drs alir qoca yainda Birc aiqlrdir ali bainda lahi aç cnnt qapisin biz Burda chnnmd yaamiiq biz Durmuuq ölüml indi üz-üz Bizimçün dualar etmzmisiniz?

525

Baima sözlrim gldi çox baha. Edam ediln gülmzlr daha. CON DONN (1571-1631, ingilis airi) ÇAN KMNÇÜN ÇALINIR Ada kimi tk olan nsan yoxdu dünyada Bir qitnin, qurunun parçasidir hr adam Sahild bir qayani tufan yixarsa ya da Avropa bir qayacan kiçik olacaq müdam Dostunun ya özünün uçarsa bir gün dami Dünya bir ev azalar Dünya bir ev az olar Mn d ölürm hr gün Ölnd hr bir insan Briyytl birm nsanliqdir azalan Odurki ölnlr çanlar çalinan zaman Heç vd soruma ki, çan kiminçün çalinir Bunu bil ki, sn hr an Çan sninçün çalinir Çan sninçün çalinir.

526

BASÖ (1644-1698, yapon airi) HOKKULAR Yalin budaa Qara qonubdu Payiz axami Yaidan bikan aaclar Gec qovdular yaii Budaqlar qar içind indi Söyüd salximlarin sallayib Ev ged bilmirm Ayaqlarim dolair Dain tyind me El bil qilinc üçün Da toqqa balayibdir Qapinin azinda am budaqlari Sanki qisa gecnin yuxusudur Otuz ild olmular Torpaa düür Köhn köklrin qayidir güllr Güllrin ayrilii. Yay otlari Qhrmanlar öln yerd Onlarin yuxusudur

527

KLASSK KOREYA ERNDN (XV-XVII srlr) SON SAM MUN gr sorusan mndn Kim olacam ölndn Sonra, deyrm sn: Pinlay dain bainda am aaci olacam, Dünyani qar basanda Mn yamyail qalacam. ÇON ÇHOL Sözlrim inan gl Snsiz mn yaayamam Sninl olan zaman Hr drdi unuduram. Bs belys niy Sni trk etmliym. KI BUDDA ki da Budda -- heykl Durub yol knarinda Külk onlari döyür Yailar döyclyir Amma hsd çkirm, Heykllr, inanin axi insan deyillr Demli heç bir zaman Ayrilmayacaq onlar. Durna qovaq aacin Trk edib uçdu getdi Uzaq yer gedrkn

528

Geri döncymmi? Kim bilir? Gedi-gli Bunlarin n frqi var? Ondansa, içk, dostlar! am aaci ndn sn Yol üstünd durmusan? Mn sni insanlardan Gizlmk istyirm Axi li baltali Sn sari glirlr. SN XIM Da kndin qar yadi Yol, irizlr balandi Qapini heç açma gl N bilirsn kim glir Evimd yalniz Aydir Geclr qonaq gln. ÇON TXE HVA Bir baddn dm oldum Srxo olub oturdum Kürül-kürül drdlrim El bil uçdu getdi Olan, bir bad d süz Qalan drdim-mlalim Uçub getsinlr daha. L KVAN UK öhrti, izzti unutdum daha Srvti, ad-sani yada salmiram. Kdri, qüssni unutdum daha, Hyat qayilarin yada salmiram

529

Özümü, özümü unutdum daha Siz d mni daha yada salmayin. XVAN ÇN Da el hmin dadir Çay hmi dyiir Hey axib gedir, gedir Geriy dön bilmz nsan da çay kimidir Axib gedir, qayitmir. KM SU CAN Hyatim sadlir Mnimçün qaldi axir Be-on üzüm meynsi Sevimli erlrim Heç vaxt mni trk etmir Demli sevir mni: Külklr, bir d ki Ay. AK MUN YEN Göy üzünd bu ayi Bildir d görmüdüm mn l keçdi bu il yen Ona baxiram yerdn. Bir eyi anladim ki, illr ötüür, keçir, Ay yerinddir müdam. NAMLUM ARLR Sn görn ayi Görmk istrm. Pncr açdim

530

Gözldim onu Gözüm yaardi Ay dumanlandi. Oyandim gördüm ki, Yardandir mktub Yüz df oxuyub sinm qoydum Kaiz bel yüngüldü, bs niy Üryimd hr ey airdir bel. Önunla görümk, Sonra soyumaq Blk olmasaydi daha yaxiydi Ya da blk onu Tanimasaydim. stdiyim ndir? Yaxidir ölüm Qoy bundan sonra o iztirab çksin.

531

CORC QORDON BAYRON (1788-1824, ingilis airi) MSS ÇAVORT R GEDNDN SONRA YAZILMI PARÇA Çilpaq, yalin yerlrdi -- burda qlbim gnc idi Ah Ansley tplri. Pirpiz kölglriyl bizi yaman incitdi Soyuq qi geclri. Ey sevdali qlbimin iiqli xo yerlri Nec gncdim burda mn Nec dincdim burda mn Gülüü parlatmayir daha uzaq göylri Ayri düdüm Meridn. XATR Bu sondur. Hamisi bir yuxu imi Bir iin görünmür istiqbali da Sadtim hani, gözllik hani Titrdir srt rüzcar soyuq havada Buludlar altinda itdi fqlr Getdi mhbbt d, ümid d söndü. Ah belc itib gedydi ka ki, Qalmayaydi daha bu xatirlr.

532

RUS ARLRNDN PARÇALAR ALEKSANDR PUKN (1799-1837) Bilirm qismtim bllidir artiq Amma ömrüm mnim uzansin dey Shrlr mn qti bilmliym ki, Gündüzlr glcm sizi görmy. FYODOR TÜTÇEV (1805-1873) Ailla Rusiyani anlamaq olmaz Bir baqadir onun qddi-qamti Onu hr arinla heç ölçmk olar? Rusyaya grkdir olsun etibar. Rusyaya ancaq Grk inanaq.

MXAL LERMONTOV (1814-1841) lvida Rusiya, çimmmi diyar Aalar ölksi, qullar ölksi Mn keçib gedirm Qafqaz ötsi Blk d qurtuldum clladlarindan Onlarin hr eyi görn gözündn Hr eyi dnlyn qulaqlarindan NKOLAY NEKRASOV (1821-1878) Böyük rus çayina -- Volqaya yana Hr yerdn inilti eidcksn

533

nilti bizlrd mahni adlanir Burlaklar oxuyur gmi çkrkn. APALLON MAYKOV (1821-1897) Bizim nmlri oxu ona sn Nmy heç mhl qoymayir görsn Bir çng yovani uzat burnuna Burnuna dynd yovanin tri Hr eyi buraxib dönck geri. UOLT UTMEN (1819-1892, amerikan airi) "OT YARPAQLARI" kitabindan TRNNÜM EDRM Hr bir ayri sad frdi mn trnnüm edirm Tpdn dirnaa tam cismini mn Trnnüm eylyirm. Yalniz sifti deyil, yalniz üuru deyil, bütün bdni bel lham gtirir mn, Hm qadin bdnini, hm kii bdnini Trnnüm eylyirm. Ehtirasda, qüvvtd, çirpinmada ölçüsüz Hyati alqilayir, trnnüm eylyirm. Azad mllr üçün sevinc içr yaranmi Yeni dövrün insani Mn sni Trnnüm eylyirm. GLCK ARLR Ey glck airlr! Münnilr, bstkarlar, natiqlr! N v kim olduumu bü gün kim tyin edr?.

534

Yox, yox, yeni nsillr -- güclü, salam insanlar Slflrindn böyük, aqqali mrd igidlr Glin çixin, ancaq siz Mni anlayacaqsiz Mn özüm glckçün bir-iki iaryl mtlbi anladacam Ancaq bir-iki anliq. Sonra yen -- qaranliq Udacaq mni. Mn oyam ki, kütlnin içind gözlriyl sizlri axtaracaq Sonra da ki, üzünü o yana çevirck. Sizlr qalir ancaq Onun sirrlrin açmaq Dqiq surtini d sizlr yaradacaqsiz Bunu sizdn gözlyir, bunlari umuram mn. OXUCU, SN Oxucum snin üryind d lbt Qaynayir hyat eqi, qürur, sevgi, mhbbt Onünçün nmlrim Snindir, snin...

ARL BODLER (1821-1867, fransiz airi) "R ÇÇKLR" KTABINDAN DÜMN Gncliyim -- qaranliq, firtina, tufan Hrdn bir arada gündi doan Yamurlar, külklr el daitdi Tk-tük meyv qaldi gözl baçamdan üur payizina çatdim nagahan Sular mzarlar tk ciirlar açdi

535

Dirmiqla torpai ediyim zaman Çiçklrim bir d heç açacaqdi? Qumsala çevrilmi ulu torpaqdan Güllr boy atarmi görn bir zaman... Ah, günlr ötüür, aci qismtim Qanima susayan qari dümnim Böyüyür qanimi içdikc mnim. POL VERLEN (1844-1896, fransiz airi) PAYIZ NMS Çox uzaqlardan Glir bir hnir Yen sslnir Hsrt nmsi Payiz kamani yetirir ssi Buz balayir qlb Bel havada Gözlrim dolur Bahar günlri Dünd yada. Külk hey sir, Hey uuldayir Günün hr çai Mni d alib Firladir külk Sanki bir xzl -- Xzan yarpai.

536

ARTÜR REMBO (1854-1891, fransiz airi) QI YUXUSU Ona Qi vaxti gedrik sad vaqonda Çhrayi vaqonda mavi balilar Xudmani bir yerd ylrik biz Kuped tk qalib ylnrik biz Hr növ eytanlari görmmk üçün Axam saatinda gl yum gözünü Öprm hyadan pörtmü üzünü. vvl yanaini, sonra boynunu Öpüüm ari tk sni sancacaq. Baini yrk söylrsn ancaq: Bir yerd arayaq sancan arini. Gl birg arayaq, n deyirm ki, Bel mhartl sancibdir axi Dünyada n gözl, irin yanai. RAYNER MARYA RLKE (1875-1926, alman airi) AXAM Alovlu al qiilcimin Gün gizldi tutqun havada Çox gür sslnn o oktavada Qirildi ssi hzin axamin üa tavanlarda dolair gizlin Hl d almaz tk parildayaraq Ora-bura girir bir oru sayaq Sonra tüstüsünd itir göylrin.

537

1895 GEC SMASI V ULDUZ UÇUU Geclr göy sma gümü çalir Dünyayi alm möhür vurubdur Ulduzlar bizlrdn çox uzaq qalir Hm d ki, bizlr yaxin durubdur. Ulduz uçdu, baxiin ora tlsdi bu an Nyi arzuladin, istyin ndir? Dünyada olanlar olursa gr, kimdir müqssir? N tutdun qlbind, söyl bu zaman? 1924 Ulduzdan ulduz tk ayrilaq ancaq Ayrilaq, qoy bizi ayirsin axam Yaxinliq --uzaqliq olacaq müdam Ölüm bizi yen qovuduracaq. 1925 ALEKSANDR BLOK (1880-1922, rus airi) Gec, küç, aptek, fnr Mnasizdi tutqun iiq Yüz il d yaasam gr Çixi yox, hr ey qariiq Ölünc dyimz bunlar Yen d bel geclr Yen buz balami sular Gec, küç, aptek, fnr...

538

ARLR Bataqliq yer vardi hrdn knar airlr yaardi burda bir zaman Göründ zorla gülümsrdilr Etinasiz süzüb bir-birin yaman. iqli gün bura bs dourdu -- Bu qmli, kdrli bataqliq üst. airlr hey içr, hey ilrdilr Shrlr erkn d, gec-gündüz d. çnd yamanca dostlaardilar, Çrnlyirdilr atib dbi Hallari pozulub shr yaxin Yen ilrdilr -- küt v sbi. Sonra çixardilar komalarindan Qürub yaninina baxmaq adina. Qizil hörüyünü triflrdilr Srraf tk göz qoyub, keçn qadina. Kövrlib xo dövran arzulardilar airlrin hamsin bir-bir söyrk Sonra tökrdilr aci göz yai Göyd bulud görüb, yerd tr çiçk Belc yaardi, airlr, dostum, Oxucum, yqin ki, fikirlirsn: Snin ba girryib gün keçirmyin Min kr yaxidir air ömründn. Yox, ziz oxucum, ey kor tnqidçim airin dünyada var nyi desn -- Buludu, hörüyü, xobxt dövrani... Amma sn bunlari hardan bilsn.

539

Arvadindan razi, özündn razi, Qanunundan razi, günün keçir xo. Ancaq qanun-filan azdir air O, dünya qmindn olanda srxo. Divarlar dibind ölsm köpk tk Hyat göms mni torpaa gr Bilcm: üstüm Tanri qar spir Alnimdan öpürlr dli külklr. VELEMR XLEBNKOV (1885-1922, rus airi) Axi mn n grkdi stdiyim bir çörkdi Bir azaciq süd d olar Bir d ki, sma Bir d -- buludlar. 1922 llr, adamlar, xalqlar Su kimi axar Gedr bdi Tbitin aynasinda Ulduzlar -- tor, bizs -- baliqlar Allahlar da -- kabuslar. NKOLAY QUMLYOV (1886-1921, rus airi) MN V SZ Bilirm sizlr tay deyilm mn Baqa bir diyardan glmim bura Xoum glir qara zurna ssindn

540

Nyim grkdir mnim gitara Salonlarda, mclislrd heç olmaram jdahaya, laly, buludlara er oxuram killrd ulduzlari seyr elyn, hey gözlyn Cngavr tk sevmyirm Shralarda suya tn rb kimi sevirm mn. Yataimda ölmycm -- baim üst kei, hkim Ayaq dymz çngllikd ölüm tki. Xaçprstlr cnnti yqin ki, tmiz olar Amma mnim ora yox, quldur chnnmin daha artiq meylim var. HOKKU Ceyran gözlü qiz Amerkana r gedib Kolumb niy kf etdi Amerikani?

ALEKSEY KRUÇONIX (1886-1968, rus airi) Dir bul il ubeur skum vi so bu r l ez (Çevrilmsi imkansiz bu Teri T olduu kimi verirm ki, dbiyyatda bu sayaq "eksperimentlrdn" d xbrimiz olsun -- Trcümçinin qeydi)

541

ANNA AXMATOVA (1889-1966 rus airsi) LHAM PRS Geclr gliin gözlyn zaman Bir tükdn asilir sanki hyatim N öhrt, n gnclik, azadliq, flian Ondan asilidir taleyim, adim Gldi, örtüyünü qaldirdi li Zilldi gözünü mnim üzüm Dedim: "Chnnm"i böyük Dantey Snmi diqt etdin, söyldi: bli. 1924 nsan ölnd portretlrind dyiir kli Gözlri baxir tamam ayri cür, Dodainda gülü tamam baqadir Bir air dfnindn dönnd ev Mn o gün bu iin frqin vardim Sonra neç df sinadim bunu Bu fikrim hr df tsdiq olundu. 1940 BORS PASTERNAK (1890-1960 rus airi) HAMLET Uultu ksildi. Shny çixdim Yapiib qapinin çrçivsindn Eitmk istrm aqibtimi Kimins uzaqdan gln ssindn. Min dürbin gözüyl zillnib mn Gecnin zülmti, zil qaranlii

542

gr iqtidarin varsa, lahi Mndn uzaq el bu yamanlii. Snin trs niyytin xouma glir Rolu da oynardim böyük hvsl Lakin indi baqa tamaa gedir Mni vz el ayri bir ksl. Yaxi düünüblr amma oyunu Tkm riyakarliq dnizind mn Labüddür yolun da qaçilmaz sonu Hyat çöl deyil ki, keçib gedsn. 1946 Baladiim zaman bilirdim mgr Bu iin axiri bel olacaq? Adamin qanini tökür stirlr Boazin tutulub qanla dolacaq. Mn bel pedn olardim iraq Bu cür zarafati neynirdim axi? Amma n kövrkdi, xodu ilk maraq Ömrümün o erkn, o uzaq çai. Roma sayaidir fqt qocaliq N nitq tlb edir, n fnd, n klk Bdii qirat istmir artiq Dorudan doruya ölsn grk. Misra duyulardan doulan zaman Qula mr elyir -- bu r, bu meydan V burda ksilir sntin ssi Torpain, taleyin glir nfsi. 1938

543

QI GECS Bütün yer üzünd Hr bir trfd Külk sovururdu Qari bu axam Masanin üstünd bir am yanirdi Yanirdi bir am. Yay vaxti mimialar alova uçan tkin Qarlar uçub glirdi üstün pncrnin. Çovun ünin üst Bzk vururdu müdam Amma bir am yanirdi, Amma yanirdi bir am. öllnn tavanda Kölglr dolairdi. Qollar çarpazlairdi, Qiçlar çarpazlairdi Tale çarpazlairdi Çkmlr d düürdü Taqqatan yer El bu zaman Çiraqdan da mum idi Göz yai kimi Paltara daman. Yox olurdu hr ey Bu a zülmtd Bu çal zülmtd Bu qarli axam Masanin üstünd bir am yanirdi, Yanirdi bir am.

544

Otain küncündn düz ama sari Vururdu külk Ehtiras odu Xaç tk grirdi ki qanadin Sanki bir mlk. Bütün fevral da Çovunlu keçdi Amma el hey Hr qarli axam Masanin üstünd bir am yanirdi, Yanirdi bir am. 1946 Yaxi deyil mhur olmaq, taninmaq Yüksklr bu qaldirmir adami N lazimdir arxiv yimaq, toplamaq Matah bilib hr bir cizma-qarani. Yaratmaqda mqsd -- fdakarliqdir Haray-hir deyil, deyil öhrt d. Ayibdir heç ny qadir olmadan Hey adin çkil sözd, söhbtd. Özündn mütbeh yaamaq olmaz Ayri cür dolanib durasan grk. El cür ki, sni mkan bynsin, El ki, sslsin sni glck. Yazisiz bo yeri kaizda deyil Taled, ömürd saxlamaq olar Ömrün fsillri, parçalariyla Bir gün bu bo yerlr yazilar, dolar. Atib gizli-gizli addimlarini Mübhmliy qrq olasan sn grk

545

Göz-gözü görmyn dumanda bzn Hr trf gizlnib birdn itn tk. Canli izlrinl bir-bir gedrk Özglr keçck çnin yolundan Amma qlbni mlubiyytdn Ayirmamalisan özün heç zaman. Grk siftini dyimysn Birc dilim bel, heç vaxt, heç sfr Ancaq diri qalmaq, ancaq -- yaamaq, Ancaq diri qalmaq ta sona qdr. 1956 OSP MANDELTAM (1891-1938, rus airi) hrim döndüm blk son kr Hr vzi, damari, uaq ssiyl Gözümün yai tk tani hr. Leninqrada döndün tez tls, iç sn Gec fnrinin çaylarda üzn Baliq yai tkin sari iiin. Dekabr gününü tez tani bari Müdhi qara rng qariib sari. Ölmk istmirm Peterburq bel Telefon nömrlrin mnddir hl Hl ünvanlarin yaddaimdadir Ölüb itnlrin ssin andirir. Zülmt pillknd yaayiram mn Gicgahima vurur qoparilmi zng. Hr gec, hr gec shr qdr

546

Qapi zncirini qandal tk tutub "ziz qonaqlari" gözlycym Ta mnm qapim da döyülncn. Dekabr 1930 MARNA SVETAYEVA (1892-1941, rus airsi) Yaxi ki, drdimdn dli deyilsiniz siz Yaxi ki, drdinizdn dli deyilm mn d Ayaqlarimiz altda torpaq heç vaxt qaçmayir Qürub çai qfltn hardasa göründ Sizinl oluram rköyün, iltaq Sözl oynamaqdan qorxmuram heç vaxt lim liniz toxunan zaman Titryib smirm heç hycandan Özünüz bilmdn mni sevirsiz Yoxsa bel rahat yata bilrdim? Ayli geclrd gzmdiyimiz Anlar, saatlarçün -- siz tkkür Günin altinda birg deyilik Buna da tkkür, buna da ükur. Bir daha sa olun, neylyk, n qm fsus ki, mnimçün dli deyilsiz fsus ki, sizinçün dli deyilm. 3 may 1915 VLADMR MAYAKOVSK (1893-1930, rus airi) LLÇKAYA (mktub yerin) Tütün, papiros tüstusü Havani yeyib, udub

547

air Kruçenix yazan Ghnnm -- bu otaqdi. Yadina sal -- burada, Bu pncr ardinda lini dli kimi Oxadiim o vaxti. ndi oturmusan Üryin -- dmir Sabah blk hl Mni qovdun da. Qaranliq dhlizd dü bilmdi Paltomun qoluna Blk qolum da Gedrm, küçy atib cismimi, Doranar hsrtdn qlbim, baxiim... Bu ny lazim ki... Ondansa indi Sakitc ayrilaq zizim, yaxim. Onsuz da bu eqin Air bir yükdür Boynumdan asilib, hara getsm d. Qoy bu son fryadla, Son hiçqiriqla ikayt elyim özün sndn. Öküzü ölünc iltsn gr Gedib su yaninda Uzanar, qalar Dniz yoxdu mn Eqindn qeyri Eqin dinclik vermz Ha yalvar, yaxar. Dinclmk ists Yorulmu bir fil ahan uzanar qizmar qumlarda

548

Gün yoxdur mn eqindn baqa Amma heç bilmirm Kimlsn, harda? air bu qdr zülm edilrs Dyir sevgisin dövlt, ada. Eidrkn snin ziz adini Baqa bir söz, fikir, dürmi yada? Sabah unudacaqsan sni ah saydiimi Unudacaqsan ki, eqin Qlbimi kösöy etdi, Qaraldib yandiraraq Ssli-küylü günlrin Bzkli karnavali Kitablarimi mnim Splyib dünyaya Daidar varaq-varaq Sözlrimin quru yarpaqlari Qadirdirmi sni saxlasin, Qaytarsin geri? Bari son nvazil qoy ki, döyim Snin uzaqlaan addimlarla Keçdiyin yeri... *** kidir, Yqin ki, yatmisan artiq Smada Süd yolu -- gümü Oka tk Tlsik bir iim yoxdur ki, sni Tel vurub oyadim, diksindirrk. Mtlb hasil oldu, nec deyrlr Eq qayii mitdn dailar Hesabimiz bitdi v ny lazim siyahi yazim: Çkdiyimiz drdlr, qmlr, arilar...

549

Görürsn n dincdir dünya bu gec Göylr xrac tk ulduz düzüblr Bax bel anlarda insan daniir Alml, tarixl, özü özüyl *** strdim vtnim anlasin mni gr anlamasa neylmk, n qm Çp yaan köndln yailar tkin Ölkmin yanindan keçib gedrm. SERGEY YESENN (1895-1925 rus airi) N tssüf, n göz yai, n fryad... Hr ey keçdi, a budaqdan duman tk Qizil rngli payizlaan hyatim Bir d cavan olmaz, geri dönrk. Sn d döyünmzsn daha o sayaq Sn d soyumusan ey ürk, blk? Piyada gzmy tovlamaz daha Acaqayin donlu mehriban ölk. Srgrdanliq ruhu, sn daha az-az Yandirirsan dodaimi, dilimi, tirdim gncliyin travtini, Odlu baxiimi, duyu selimi stklr azaldi, lap kasibladi Yuxudami gördüm hyatim, sni? Sanki çapib getdim bir yaz shri Çhrayiya çalan khr ürkmi. Hamimiz faniyik bu dünyada biz Tunc yarpaq tökülür acaqayindan. Ey hyat, sa ol ki, bxtim düdü

550

Çiçklnmk, solub ölmk payindan... 1921 lvida, ey dostum, bir d lvida zizim, sn mnim üryimdsn. Müyyn olunmu ayriliq günü Vd verir glck görüümüzdn lvida, n grk l vermk, ya söz Çatma qalarini, eylm kdr Ölmk bu dünyada tz ey deyil, Amma tz eydir yaamaq mgr? ROBERT FROST (1874-1963, amerikan airi) HAÇANSA N S OLUB Adamlar gülür ki, mn diz çökürm Quyu knarinda dibin baxib Orda su üzünd sma fonunda Tanriya bnzyn siftim mnim Görünür. Bir df quyu bainda yilib baxarkn suyun üzün Mn el gldi orada gördüm Baimin üstünd aappaq hal Drhal da yox oldu. Bir damla düdü Quyunun dibind suyu titrtdi Hr ey d qeyb oldu. Orda n vardi? Hqiqt? Xyalmi? Ns var idi. GYOM APOLLNER (1880-1918, fransiz airi) MRABO KÖRPÜSÜ

551

Mirabo körpüsünün altindan Sena axir Aramla axir, axir Sevgimizi aparir Grk heç unutmayim: kdr keçib gednd Sevinc glr yen d. Mn qaldim, gün batdi Gecdi, gec saatdi. llrimiz körpü tk. Burda l-l duraq Bu körpünün altindan Baxilardan usanmi Çay axsin sayriaraq. Mn qaldim, gün batdi Gecdi, gec saatdi. Mhbbt çay kimidi Hey axir, axir, axir Yox olur vvl-axir. Hyat lng gedir yaman Ümid bizi atandan. Mn qaldim, gün batdi Gecdi. Gec saatdi. Gün keçir, ay keçir, illr d ötür Geri dönmyck bir daha ömür Eq d qayitmaz bir daha axi... Çay körpü altindan daima axir. Mn qaldim, gün batdi Gecdi. Gec saatdi. Mirabo körpüsünün Altindan Sena axir

552

Aramla axir-axir Sevgimizi aparir. SKAVA TAKUBOKU (1885-1912, yapon airi) "BR OVUC QUM" kitabindan Axan göz yaimi saxlaya bilmycm Sevgilimi unuda bilmycm Axi o göstrdi mn Bir ovuc qumun nec tez töküldüyünü. Dorudanmi bütün ömrümü Bu hissl yaayacam Guya hardansa, yox yüksklikdn Yer uçuram. Hr insanin qlbind --gr o insandirsa-- Bir mhbus inildyir-- üryinin hsrti. Sorusalar: kdr ndir Deyrm: eylrin dadi Çox erkn bildim Bunu mn. Payiz smasi Bom-bodur tamam Bir kölg d yox. Sn nec d tnhasan, sma! Bari bir qara uçaydi. El bil çoxdan görmdiyim Unutduum dostumla görüdüm Su ssi eitmk nec d xodu

553

"UNUDAMAYACAQLARIM" kitabindan Gec dumaninda Dalalar sahil çirpilan yerd Bir qadin durmudu uzun zaman Papirosunun odu iarirdi Uzaq bir yerd rab içirdim El bil kdrimin xiltiydi bu. Qirmizi rngli ski cib dftrimd Birc qeyd qalib Görü saati, yeri. Yataimi eyvana çixartdilar Uzun ayriliqdan sonra yen görüdük Axam smasi. POL ELYUAR (1985-1952 fransiz airi) AZADLIQ Mktbli dftrimd Masamin üstünd, hr bir aacda Torpain, qumlarin, qarlarin üst Adini yaziram snin -- Azadliq. Hr kitab, hr dftr, hr shifd A kaiz üstünd, a vrqlrd Da, ya kül, ya qan üstünd Adini yaziram snin -- Azadliq. Geclrin sirli möcüzsind

554

Bir tik çöryin, lomanin üstd lin hr vaxtinda, hr bir fslind Adini yaziram snin -- Azadliq. Ay dümü göllrin pariltisinda Çöllrd, dalarda, uzaq üfüqd Dnizd, gmid, yelknlr üstd Adini yaziram snin -- Azadliq. Sübh çai oyanan ciirlarda da Yollarda, yollarin ayricinda da hrin hay-küylü küçsind d Adini yaziram snin --Azadliq. Hr yanan çiraqda, sönn çiraqda Haçansa qaldiim köhn evlrd Yaili, çiskinli pis havalarda Adini yaziram snin -- Azadliq. Aua aldiim gözl bdnd ziz dostlarimin siftlrind lim uzanan bütün llrd Adini yaziram snin -- Azadliq. Darmadain olmu viranlrd Uçuq mayaklarin ski yerind Hsrtli, kdrli sal divarlarda Adini yaziram snin -- Azadliq. Görü ümidsiz ayriliqlarda Tnhaliin aci saatlarinda Ölüm aparan pilllr üstd Adini yaziram snin -- Azadliq. Bir sözün gücüyl dönüb hyata Sni tanimaqçün gldim dünyaya Ümidlr, arzular, anilar üst Adini yaziram snin -- Azadliq.

555

*** Snin hr düüncn, fikrin namin Sevdiyim o gözl gözlr namin Dünn, bu gün, sabah, hmi, daim öpdüyüm dodaqlar, lblr namin. Öldürüln ümidlr, zülmtd göz yalari Boluqda giley-güzar, ölümqabai gülü. Mhbs atilmi kiilrimiz, Sürgünlr gedn qadinlarimiz qid urunda qtl olunanlar Bunlarin namin, bütün bunlarin Grk qzbi biz cilovlamayaq Silah qaldiraraq dümn qari Qurban gednlrin qisasin alaq. SEN-CON PERS (1887-1975, fransiz airi) Kruzo üçün killr ÇANLAR Yalin lli qoca adam-insanlara qayidan Kruzo! Yqin alayirsanmi hr qabarma tk çan sslri glnd Alamisan anaraq adani -- mehtabli geclrd Dnizin uultusun Gec qanadlarinda sslnn musiqini -- dalalarin ssini Dryalarin dibindn gln uultulari. DVAR Qarindaki divarlar -- qadaa kimidir arzularina Kürsünd oturub dodaqlarini yalayirsan -- yali yemklrin dadi damaini thqir edir. V bu an yen Adani xatirlayirsan.

556

Tmiz byaz buludun yail fq çainda sulardaki ksini Adada ormanlarda meyvlrin dadi düür yada Süd kimi irin hava külklrin duzuyla duzlanib Göylr sevinc yayilib Melr yail hörüklrini bir sr hörür -- birc uzun gün... Sn ordasan Kruzo! Siftin geclrin sirrlrin açiqdir -- sanki l uzatmisan. CÜM Gün iiinda gülü -- aaran fil dii. Cüm! Yarpaqlar n yaildi, gölgn nec tzdi. Qara-dinmz insanin qarisinda maviy çalan bdni ynd qollarin yer çatirdi. ndi hdiyy olunmu nimda eylr geyirsn. Qablardan süd içirsn. Ambardan ey ourlayirsan, Baliq iyi vern tli-qanli abaz qadinin tumani clb edir sni Pariltili düymlrind siftin ks olunur -- yalançi gülüün, saxta tbssümün. KTAB hr yaan bitmz-tüknmz yailardan ikaytçisn, llrin sükutundan, tnhaliindan sonra sn qalan bumudur? Kitabi açib oxumaa baladin. Orda adada dnizin uzaqlarina gözlrini zilldin Güclü külk gözldin. Tufan kimi sni qaldiracaq, aparacaq külyi Gözlrin qarisinda zülmti parçalayacaq külyi... TOMAS STERNZ ELOT (1888-1965, ingilis airi) Duman içind kimi Göz yai içind gördüyüm gözlr Burada, bu ölüm sltntind Bir d dayandilar

557

Mnim qarimda. Amma bu yanda Gözlrd heç Ya görmdim mn Bu da mnim czam olmasi grk. Bu mnim czamdir Bir daha heç vaxt Ölüm dünyasina düncn mn Bir d görmycm o gözlri heç Orda da birc an, yalniz birc an. Gözünd göz yai parlayar yqin Sonra biz gülüb yox olacaqdir. *** Saat dördd külk qopdu Çanlari yelldi, znglri çaldi Ölüml hyat arasinda qaldi Ölümün xyali sltntind Anlamsiz savain sslri glir Bu ndir yuxumu ya ayri bir ey Blk d qaranliq sular içind Alayan sifti gördüyümüzdür? V qaranliq çayin o trfind Yailar dayanib li qilincli. Bu ölüm çayinin o sahilind Yaraqli, silahli durub gözlyir Chnnm atlari v atlilari... FEDERKO QARSA LORKA (1898-1936, ispan airi) ETBARSIZ ARVAD Gec yarisi drnin lap qiraina Özgnin arvadin aparanda mn

558

El bildim msumdu Sant Yaqo gecsiydi Sanki dilbir olaraq Söndü bütün iiqlar Susdu circiramalar. Yuxulu dölr toxunanda mn Yasmn sayai açildi onlar Uzun paltarinin tklriyl pk prdlr tk xiildayaraq Oxadi sslrl qulaqlarimi Bu aysiz gecnin qaranliinda Aaclar el hey piçildairdi tlr d uzaqdan, lap uzaqlardan El hey hürüür, hürüürdülr. Zil qara hörüyün torpaa basdim pk qalstukumu çixardim bu dm O da paltarlarin çixardi bir-bir. Koburlu kmri açdim tlsik Dörd tk korsajin çixardi o da. Yasmn drisi ay iii tk Par-par parlayirdi -- inci, yaqutdu Budlari baliq tk çabalayirdi Gah sakit olurdu, gah aliirdi. Dünyanin n gözl, sonsuz yoluyla Çapdim shrcn atlas madyani. Özünü kii sayan heç azini bo qoymaz Mn dediklrini tkrar ed bilmrm Dan söküln zaman o Üstü qumlar, öpülr Ayrildi, çixib getdi. Mn özümü apardim Qaraçi cngavr tk Ona xatir üçün

559

bir mücrü verdim, amma o gecnin yalanin yaddalarda saxlayib bir daha görümdik Axi rli arvaddi Ancaq mn demidi, and içmidi -- "msumam".

ROBER DESNOS (1900-1945, fransiz airi) YAY KÜÇS HAQQINDA MAHNI Gl küçd uzanaq Günin isitdiyi skilrin üstünd Toz-tozanaq içind Gündüzün ss-küyündn Xilas olmu küçd. Yer duman enmmi Gec fnrlri yandirilmami Gl baxaq gölmçd Qürub çai n sayaq ks olunur, bir d ki, Bulud keçir göylrdn Sonra axir nhayt Damlarin üstündn ulduzlar çixir. *** O qdr sni mn arzulamiam O qdr içimd snin kölgni özüml daiyib el sevmim Özüm heç bir ey, heç n qalmayib

560

Mn indi Kölglr içind kölgym yalniz Kölgnin kölgsi, amma hrdn bir Bol-bol gün dolu ömrün snin Kölc salacam.

561

SESAR VALYEXO (1892-1938, Peru airi) QARA DA, A DA HAQQINDA Parisd ölcym Yamurlar yaan zaman Xatirsin indidn yaadiim bir günd Parisd ölcym blk d bu gün kimi Payiz çrnbsind Bir çrnb olacaq, çünki bu gün çrnb Bunlari yazan zaman qolum yaman sizlayir Ömrüm boyu heç bir vaxt Yalnizlii içimd bu gün kimi duymadim. Sesar Valyexo öldü, zrb alib hr ksdn Kimsni zrr qdr heç vaxt incitms d Kötklyib döydülr. ahidi -- çrnblr qollarinda sümüklr Yalnizliq, yamur, yollar... PABLO NERUDA (1904-1973, Çili airi) PARSL VDALAMA Dolun sulariyla gözldir Sena-- Aaclar boyanmi boz kül rngin Hr yerd çiçklr, hr yerd güllr Hr yerd qsrlr, sivri qülllr. Vtn dönürm gözl Parisdn Çilid görmli ilrim çoxdu Hamiya borcluyam vtnimd mn

562

Bu saat hr evd süfr açilib Mni gözlyirlr salamlamaa Amma orda el gözlynlr var Gözlyirlr glim, yaralasinlar. lvida Paris, payiz çainda Sari yarpaq düür sahil bainda Paris mavi rngli gmim, sevgilim lvida çaylarim v körpülrim lvida, sevdali böyük üryin tirli rabin, dadli çöryin lvida, lvida, dostlar lvida. Nmyl dönürm okeana mn Mnm köklrim yenidn dönn Dnizdir, torpaqdir -- mnim vtnim Bütün yer kürsi hrim mnim Küçmin adidir. "getdim daha mn" Otaimin adi: "Bir d dönmrm". SONDA Matilda, günlrimi, illrimi Yuxudami, qizdirmalar içindmi Beli qirilmi, qanina qltan olmu, Gah huum itirrk, gah da ki ayilaraq Yatdim xstxananin yad çarpayisinda Gördüyüm a xalatlar, ayaqlarim qandalli. Sonra bu uzun sfr... Yen dnizi gördüm. Bir d ziz mehriban Siftin baim üst. llrin -- qu qanadi Mnim iiimda Yurdum üstünd.

563

N gözl i idi yaamaq bir vaxt Yaaya bildiyim gözl zamanlar ndi yalniz yuxularimda Dünya dönüb olur mavi, lacivrd. Ya da barmaina taxdiin inc Zrif üzük tk.

LEOPOLD SEDAR SENQOR (Seneqal airi) NYU-YORK (jaz orkestr v solo truba üçün) Nyu-York. vvl mni gözlliyin çadirdi Qizil saçli, uzun qiçli qizlarin. vvl-vvl qorxdum mn Göydlnlr tyind drin dr küçlrdn Ölü rngli üalar smanin boazindan tuturdu vvl-vvl qorxmudum Manhattenin çilpaq asfaltinda ki hft doladim Üçüncü hft bai birdn-bir ansizin Plng siçrayiiyla Üstüm cumdu hsrt ki hft shrada, n bir su, n bir yarpaq Boz damlarin üstündn qular yer düürdü Da kimi, qmbr kimi. Bir hssas söz, xo baxi, görmdim iki hft Sinlrd döyünn mexaniki ürkdi Sonra Harlemi gördüm, Harlem hazirlairdi Gecnin bayramina Gün gecnin qabaindan qaçirdi, Çünki gec gündüzdn

564

Daha kerçkdi burda Dinl Nyu-York, dinl Harlemin ssin. Snin öz ssindir Qaboyun mis boazinda inlyn Dinl Nyu-York, bu snin üryindir Tam-tam ritmlrind uzaqlarda döyünn. Dinl Nyu-York Qoy Harlemin qara qani damarlarina axsin. Qoy sn ormanlarin Qüvvtini qaytarsin Bax el bir zaman glib ki, A-qara insanlar qardalairlar. Qulaqlarini tutma artiq Allahin ssini eidcksn Saksofon sdalari altinda Allah Yaratdi alti günd yerlri v göylri. Yeddnci gün grndi v uzanib dincldi Qoca yorun zncinin salam yuxusun aldi. MASQALARA DUA Masqalar, ah, masqalar Qara, qirmizi, byaz Siftin dörd nöqtsi Ordan Ruhu görürm Masqalar, sükut içr sizi salamlayiram Plng siftli babam -- Plng siftli masqa. bdi bir hyatin saf-salam havasinda Sizinl nfs alir, Siz tapiniram mn Qirilari üzündn silmi ziz masqalar Mni d siz yaratdiz Bu gün köhn Afrika bdi gedn zaman Süngülrl deilmi ümidimiz oyansin

565

Biz pambiq v qhv Adamlari deyirlr. Bizi ölüm müti insanlar sayir onlar Bizs odlu, ux, oynaq rqslrin adamiyiq. Torpaa dyn zaman qiçlarimiz güc alir.

OKTAVO PAS (1914, Meksika airi) K BDN ki bdn görür Gec okeaninda dalalar tki ki bdn görür Torpaqlarin altinda Qovuan köklr tki Amma bzn ki bdn -- ki soyuq da kimi Gec d shra tkin Bzn d iki bdn ki soyuq biçaqdir Gecd parildayan. Bzns iki bdn ki üçan ulduzdur Boalmi smalarda.

566

TADEU RUCEVÇ (1921, polyak airi) N YAXI N yaxi-med moruq drirm El bilirdim N me qalib, N moruq qalib. N yaxi Aac kölgsind uzanib dinclirm El bilirdim N aac qalib, n kölglri N yaxi Sninlym Ürklr d döyünür El bilirdim Daha ürk qalmayib. UAQLARIN MHV EDLMS Uaqlar qiqirirdi: Ana! Ana! Axi mn söz baxandim. Bura n qaranliqdir, ana! Görürsünüzmü, ölüm gednlri Balaca ayaqlarin balaca lpirlrin? Ciblrind kiçik oyuncaqlari Böyük v mum bina Burdan qalxan qara tüstü aquli aac kimi Ölüm aaci kimi. Osvensim, 1944

567

MHBBT Silahsizdiq Durub dodaq dodaa Gözümüzü geni açib Üzdük keçdik Göz yalari v qanlar dryasindan QAYIDI El erlrim var Onlari bynmirm llr keçir Onlarla heç cür barimiram. Ancaq onlari ns ata da bilmirm Pis erlrdir -- amma, mnim erlrimdir. Onlari mn domuam. Mndn arali qalib, uzaqda yaayirlar. Lakin bir gün glck Glcklr yanima Uurlu, uursuzlar, ikstlr v salamlar, Rdd olunmu erlr, zizlnmi erlr. Hamisi birc-birc dolacaqlar içim Tklikd ölmyim dey. ALEKSEY SURKOV (1899-1983, rus airi) Dar sobada odunlar Yanir, aliir Qazmada qarmon çalir Sndn daniir. Baxiin, gülüündn

568

Söz açir çöllr Mnim d hsrtimi sn yetirr. Sn indi çox uzaqsan Arada qarlar, qarlar Sn çatmaq çtindi Ölüm dörd addim var. Çal qarmon Çovunun aciina çal Eqimin istisi, alovu yen Bu soyuq qazmada güc verr mn. ALEKSANDR TVARDOVSK (1910-1971, rus airi) Qayiqçi-avarçi Ey cavan olan Çksn avar Tez mni o taya Evim apar. --Qoca vaxti bu mahni hardan çixdi, ay ana --Anamdan eitmidim, indi düdü yadima Kndimizd qaydaydi, qiz köçnd o taya El bilirdik gedir tamam ayri dünyaya Qayiqçi-avarçi Ay cavan olan Çksn avar Gl mni o taya Evim apar. O tayda melr daha qalindir Daha srt, soyuqdur qi oralarda O taydan bu taya glib bu mahni O tayda baqadir yai da, qar da Qayiqçi-avarçi, ey cavan olan

569

Çksn avar Tez mni o taya, evim apar Keçn keçdi, olan oldu ndi neylyk, Son sfr az qalib Glin gözlyk Qayiqçi-avarçi A saçli qoca Çksn avar Mni o sahil, evim apar. 1965 KONSTANTN SMONOV (1915-1979, rus airi) V. S. -- Gözl mni, döncm, amma lap çox gözl sn Mn mütlq qayidacam, gr bel gözlsn Gözl sari yailar üryini sixanda Gözl külk snd, çovunda, qar yaanda Baqasi unudulub yaddan çixanda çoxdan Mni gözl qi, bahar, istilr dün zaman Yoxluuma qoy mnim anam, olum inansin Mn rhmt dilsin Qoy dostlarim yiiib ehsan yemyi yesin Sn onlara qoulub, onlarla tik ksm Ölümüm inanib yas tutmaa tlsm Ölümün aciina, dönnm glnd vaxti Gözlmynlr desin: baxti var imi, baxti Gözlmyn n bilsin od-alovun içindn Bel gözlmyinl mni xilas etdin sn 1941

570

BORS SLUTSK (1919-1986, rus airi) ALLAH Allahin altinda qaldiq bir vaxti Göylrd deyildi Allahin taxti Mavzoley üstün çixardi hrdn Ona canli kimi baxardiq bzn Bir df Arbatda gördüm onu mn Gözlri yanirdi hirsdn, qzbdn Allah be mainda keçib gedirdi Keikçilr orda tir-tir sirdi Hm gecdi, hm tezdi, shr çaiydi Baxii deirdi, biz sayaiydi. Hr eyi görürdü ayiq gözlri Qanundu, frmandi bütün sözlri Onun yaninda yox, altindaydiq biz Onun lindydi talelrimiz. DAVD SAMOYLOV (1920-1990, rus airi) Qirxinci ilr, srin qirxlari Barit qoxulari, hrb qoxulari Dava gzir Rusiyani bai baina Tz qdm qoymuduq gnclik yaina. VLADMR SOKOLOV (rus airi) yirminci sr -- sndn n yazim Usandim o qanli dnizlrindn nsan hüquqlari nyim lazim Axi çoxdan insan deyilm ki, mn. ***

571

Dumanlar içind Mauk qeyb oldu Stirlr soyudu, susdu dinmdn Üryim bir anda qorxuyla doldu Yamanca qorxmudum sakitliyimdn. Ehtiras erimi daha didmirdi Düündüm: glibdi, bax, qocaliim Amma heç özüm d bunu bilmirdim Qocaliq deyil bu -- yetkinlik çaim. Zehnim ilhamimi eylmidi ram El bilirdim ki, ilhamim solub Amma vvlki tk güclüydü ilham lhama ustaliq lav olub. YUZ ALEKOVSK (rus airi) STALN HAQQINDA MAHNI Yolda Stalin siz böyük alimsiniz Dilçilik elmindn bainiz çixar Sovetin adic mhbusuyuq biz Dostumuz -- med gzn canavar. Niy tutulmuam, bilmirm özüm Prokurorun sözü yqin haqdir haqq Turuxan diyari yerimiz bizim Siz d sürgündünüz burada bir vaxt. Burda keikçilr quduzdu yaman Mn lbtt bunu düürm baa Sinfi mübariz güclnn zaman Hr ks giriibdir bu cür yaria. ki marksisti gömdük torpaa axtali, boranli fevral sabahi Biri müqssirdi, meyl edib saa

572

O biri yaziin yoxmu günahi. Baimiz üstünd gah yai, gah qar Göz açmaa qoymur heç mimialar Burda qiilcimdan alidi odlar Sa olun, sa olun, yolda Stalin Bizi isidirlr sizin tonqallar. YEVGEN YEVTUENKO (1933, rus airi) Aappar qarlar yaar-- Sapa düzülmü muncuq Hey yaardim, hey yaar Mümkün deyil, n yaziq. Yaar, riyr qarlar Kim cl yalvarar? Mn d bir gün gedcm Ölümsüzlük istmm. "Ba tutacaq möcüz Dünyaya döncksn Yenidn, lap tp-tz Ulduz kimi, qar kimi" nanmiram bu vd Heç bir vaxt olmayacam Heç vd, heç bir vd. Günahkar adamlar tk Bir-bir saliram yada N etdim, n etmdim Mn bu fani dünyada. Hyatimdan da artiq Rusiyani sevdim yaman Gülnd, alayanda,

573

Çaylari daan zaman, Ya da buz balayanda. Rusiyani sevirm Zirv, ucalarini Pukinini, Razini, Bir d qocalarini. Çox doladim, daladim Air günlrim oldu Amma hr saat, hr gün Yaadim Rusiya üçün. Bilmirm ki, çoxmudur, ya azmidir myim Bir ümid bslyirm Rusiyaya azaciq Blk dyib kömyim Qoy mni unutsunlar Yqin qismt beldi. Tki Rusiya yaasin, qoy yaasin bdi. Aappaq qarlar yaar Hr zaman yadii tk Pukinin, Razinin dövründki qar Belc yaardi, yaacaq bura Mn d bu dünyadan gedndn sonra. A qarlar nec brraq v parlaq Lpirlri n tez itirir ancaq Ölümsüz olmai bacarmasam da Bunu bilirm ki, bir gün ölnd Rusiya durunca olacam mn d.

574

ANDREY VOZNESENSK (1933, rus airi) SQULDADA PAYIZ Vaqonun pillsindn Sallanmiam mn Payizdi dünyada lvida Bu yay da ötdü Vaxtdi, gedirm Göylrd üzürlr qara buludlar Nec tutulubdu indi havalar Evin qapisini mismarlayirlar Aaclardan qopub düür yarpaqlar El bil musiqi uçandan sonra Akkardeonun Knara atilmi bo qutusudur. Bir vaxt çimdiyimiz iliq dniz d ndi tnha qalmi sopsoyuq sudur. Gedri insaniq, bir gün gedirik Atib trk edirik Divarlari, evlri, Analari, qizlari. Hyatin qanunudur nsan hamisin unudur. Payizdir, lvida, lvida ey yay lvida ey dostlar, dümnlr, Qud bay lvida hyatim, sn d bir yoldun Sa ol ki, ba tutdun, sa ol ki, oldun. Sni d med gördüyüm o gün Mndn nyi is sorduun üçün tinin ipini çkdiyin üçün Rastladiimizçün o gün dünyada Çox sa ol, çox sa ol Hm d lvida

575

Dirçldim payizda, bununçün sa ol Mni öz-özüm izah etdin sn Evin sahibsi saat skkizdn Bizi oyadirdi, hr gün, hr shr Bayram günlrind sslnirdilr Çox köhn vallardan köhn nmlr Evdn ayri-ayri gedirik axir ndi hm yaxinsan, hm d çox uzaq Bilirm hr bir ey tkrar olacaq nsan hr bir eyi bir gün unudur Birinin yerini baqasi tutur Tbit boluu xolamir axi Amma o da buna oxamir axi Tplr üstündn bir qadin qaçar Xzli ardinca aparir qatar Son bahar -- payizdir bax Siquldada Bizi xilas edin, bizi. lvida. VLADMR VISOTSK (1938-1980, rus airi) Gmilr üzürlr, uzaqlairlar Yen bu limana yaxinlairlar Yarim il keçmmi mn d dönrm Sonra yarim il yen gedrm. Amma n yaziq ki, hami qayidar Yaxi yoldalardan, dostlardan baqa Bir d ki dönmürlr n etibarli Sevib oxadiin gözl qadinlar Taley, özüm mn inanmiram nandim, inanmadim Taleyi d danmiram. nanmaq istrm -- hr ey dyir

576

Gmilr yandirmaq dbdn tez dür Mn lbtt döncm Dostlarim, ilriml Yarim ildn az çkn gedi glilriml Sizlrçün tnym, sizlrçün acam Sizinçün nmlr mn oxuyacam Yarim il d keçmz inanin mn Yen d buraya mn qayidacam. OSF BRODSK (1940-1996, rus airi) ZVVARLAR Arzular, duyularim Sn trf glirlr Yoluyla zvvarlarin V.ekspir Yollara çixiblar yen zvvarlar Arxada qalirlar meydanlar, tapinaqlar Arxada qalirlar böyük bazarlar Kdrlr, hrlr, Mkk, Romalar Qizmar gün altinda hr gün qaralar Yorulmaz zvvarlar, yaziq zvvarlar ikstlr, topallar, korlar, donqarlar Ayai yalinlar, aclar, çilpaqlar Gözlrind sönr qmli qürublar Qlblrind fq hr gün oyanar Yollara düübdü yen zvvarlar Arxada qalirlar çöllr, shralar Balari üstünd ulduzlar yanar Hardasa oxuyur onlarçün qular Bir gün boalacaq, bir gün dolacaq Dünya bax beldir, bel qalacaq. Dünyada bdi budur qalanlar: Ümidlr, vdlr, sözlr, yalanlar

577

Dünyani drk edn blk olacaq Amma dünya -- sonsuz, sonsuz qalacaq. Odur ki, mnasi yoxdur ey nsan Özün, Allaha ya da inansan. Onu bil insana sonunda qalar Yalniz aldanilar, bir d ki yollar. Gün tülu edib, qürüb edck Zvvarlar yen bu yolu gedck. air tk dünyani trnnüm edk sgr tk torpain altina gedk. *** Bu yeni il d bel ötür, gedr Ötn ild qalsin qm-qüss, kdr Qaridan gln il ümid sndir Bol-bol iiq gtir, an-öhrt gtir Ka xo günlr ola, çörk bol ola Saa lngr vuran hyat da blk Yiralanib lngr vuracaq sola. *** Torpaa gömülmkçün, getmrm bir ölky Vasilyev adasina glcym ölmy Bigan vtnim üzümü söykyrk Yaanmami hyati xatirlayan adam tk Bir-bir salacam yada Bu küç, bu döng, bu ev, bu ada. Qulaima bir ss birdn glck lvida, ey dostum, sa ol, lvida.

578

OXUDUQLARINIZ BD FLMLRN SSENARLR: Torpaq. Dniz. Od. Sma....................................................3 Dd Qorqud......................................................................54 Qm pncrsi.................................................................131 Üzeyir ömrü.....................................................................171 Cavid ömrü......................................................................223 Gec iiqlari.....................................................................289 SNDL FLMLRN SSENARLR: Da saatin ssi..................................................................303 Dd Qorqud dühasi.........................................................307 Nsimi...............................................................................314 Aiq gördüyünü çairar....................................................325 TELEVZYA FLMLRNN SSENARLR: Bu -- Sttar Bhlulzaddir..............................................332 Bu -- Cavaddir................................................................339 Anarla üz-üz televiziya filmind yaziçinin danidiqlari ....348 Filmlr haqqinda mlumatlar.......................................... 378 TRCÜMLR Qdim umer--Akkad mtni. Hyatin mnasi haqda sahibiyl qulun söhbti....................................................390 Platon (flatun)...............................................................393 Dhammapada (Fzilt yolu)............................................397 Hind mtnlri...................................................................402 Svami Vivekanandanin nitqi............................................404 Sufiz.................................................................................406 Snai. 1131-ci ild yazdii "Divarla hat olunmu hqiqt bai" kitabindan..................................................412 l Qzali..........................................................................414 bn Hzm.........................................................................416 Zen buddizm mtnlri......................................................420 Qdim Çin flsfsi mtnlrindn.................................. 422 Sey Sonaqon....................................................................424

579

hara Saykaku..................................................................426 Covanni Bokkaçço...........................................................429 Miel Monten...................................................................431 Stendal.............................................................................436 Henrix Hayne...................................................................441 Fridrix Nitse .................................................................446 Mark Tven...................................................................... 450 Anton Çexov....................................................................455 Rabindranat Taqor...........................................................457 Ziqmund Freyd................................................................461 Marsel Prust.....................................................................466 Ceyms Coys.....................................................................468 Frans Kafka......................................................................470 Akutaqava Ryunoske.......................................................473 Mixail Zoenko..............................................................477 Ernest Heminquey...........................................................483 Horxe Lüis Borhes...........................................................488 Can Pol Sartr....................................................................490 Alber Kamyu...................................................................495 Anna Mariya Matute........................................................500 eirlr (srbst trcümlr) eir trcümlrim haqqinda bir neç söz.........................505 Pemanin öz qlbiyl söhbtlrindn...............................507 Hesiod..............................................................................509 Ovidi................................................................................510 "Varliq kitabi"ndan Ekkleziast.........................................................................512 Süleyman peymbrin "Nmlr nmsi" kitabindan ...515 Li Bo................................................................................518 Du Fu...............................................................................520 Rudki............................................................................. 522 Hafiz irazi......................................................................523 Françesko Petrarka...........................................................524 nkvizisiya Qurbani Namlum.........................................525 Fransua Viyon..................................................................525 Con Donn.........................................................................526 Basö.................................................................................527 Klassik Koreya eirindn ................................................528

580

Corc Qordon Bayron ...................................................... 532 Aleksandr Pukin.............................................................533 Fyodor Tütçev..................................................................533 Mixail Lermontov ...........................................................533 Nikolay Nekrasov .................................................... ......533 Apallon Maykov .............................................................534 Uolt Uitmen.....................................................................534 arl Bodler......................................................................535 Rol Verlen.......................................................................536 Artür Rembo .................................................................. 537 Rayner Mariya Rilke ............................................... .......537 Aleksandr Blok ...............................................................538 Velemir Xlebnikov ........................................................ 540 Nikolay Qumilyov ..........................................................540 Aleksey Kruçenix ............................................... ...........541 Anna Axmatova ........................................................ .....542 Boris Pasternak ...............................................................542 Osip Mandeltam ............................................................546 Marina Svetayeva ...........................................................547 Vladimir Mayakovski .....................................................547 Sergey Yesenin ...............................................................550 Robert Frost ....................................................................551 Giyom Apolliner .............................................................551 sikava Takuboku ............................................................553 Pol Elyuar........................................................................554 Sen Jon Pers.....................................................................556 Tomas Sternz Eliot .........................................................557 Federiko Qarsia Lorka ....................................................558 Rober Desnos ..................................................................560 Sesar Valyexo .................................................................562 Pablo Neruda ..................................................................562 Leopold Sedar Senqor......................................................564 Oktavio Pas .....................................................................566 Tadeu Rujeviç ...............................................................567 Aleksey Surkov ...............................................................568 Aleksandr Tvardovski .....................................................569 Konstantin Simonov ................................................ ......570

581

Boris Slutski ....................................................................571 David Samoylov .............................................................571 Vladimir Sokolov ............................................................571 Yuz Alekovski ...............................................................572 Yevgeni Yevtuenko .......................................................573 Andrey Voznesenski .......................................................575 Vladimir Visotski ............................................................576 osif Brodski....................................................................577

582

ANAR. srlr. VI cild Baki, Nurlan, 2006, 690 sh.

Nriyyat redaktoru: MLAHT QMBROVA Bilgisayar trtibi: SEVNC HÜSEYNOVA Yiici: ARZU MAHMUDOVA, SEVNC HÜSEYNOVA

Yiilmaa verilib: 17.02.2006. Çapa imzalanib: 05.04.2006. Hcmi: 43 ç.v. Format:60x88 1/2 Ofset çap üsulu Sayi: 500. Qiymti müqavil yolu il Nurlan Nriyyat Poliqrafiya Birliyi

583

Information

Microsoft Word - VI cild.doc

583 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

312266