x

Read untitled text version

Liljana Nikollari

LIBËR PËR MËSUESIN

BIOLOGJIA 10

(bërthamë)

Të gjitha të drejtat janë të rezervuara © Pegi 2011 Të gjitha të drejtat lidhur me këtë botim janë ekskluzivisht të zotëruara nga shtëpia botuese "Pegi" sh.p.k. Ndalohet çdo riprodhim, fotokopjim, përshtatje, shfrytëzim ose çdo formë tjetër qarkullimi tregtar pjesërisht ose tërësisht pa miratimin paraprak nga botuesi.

Shtëpia botuese: Tel: 042 374 947 cel: 069 40 075 02 [email protected] Sektori i shpërndarjes: Tel/Fax: 048 810 177 Cel: 069 20 267 73 Shtypshkronja: Tel: 048 810 179 Cel: 069 40 075 01 [email protected]

Libër për mësuesin

PËRMBAJTJE

Hyrje ..................................................................................5 Objektivat..........................................................................6 Plani mësimor ...................................................................7 Sugjerime ........................................................................22 Ushtrimet të zgjidhura sipas krerëve ...........................38 Teste për kontrollin e njohurive ....................................61 Modele testesh ............................................................... 78 Metodika të hartimit të ditarit mësimor ..................... 86 Modul mësimor ...........................................................104

3

Libër për mësuesin

HYRJE

Teksti biologjia 10 studion linjën: Studimi i së gjallës. Këndvështrimi dhe mënyra e trajtimit të temave është në përputhje të plotë me programin mësimor. Përmes informacionit që ofron dhe trajton, teksti krijon mundësinë për lidhje ndërlëndore. Shpërndarja e temave mësimore është në përputhje të plotë me udhëzimet e MASH-it, 70% e temave janë shtjellim njohurish dhe 30% përpunim i njohurive. Shtjellimit të njohurive i është kushtuar kujdes i veçantë. Çdo temë mësimore është e trajtuar mbi bazën e objektivave, të cilat janë pasqyruar në OLEULQ H PsVXHVLW QGsUVD REMHNWLYDW SsU oGR NUH PsVLPRU MDQs SDUDTLWXU Qs ¿OOLP Ws WLM dhe në planin mësimor, të ndara për çdo nivel nxënësi. Për realizimin sa më të mirë të objektivave dhe nga përvoja e mëparshme në mësimdhënie, grupi i autorëve e ka parë të arsyeshme të ndryshojë renditjen e temave në kreun IV, dy prej të cilave kanë kaluar në kreun V. Ky kalim nuk cenon programin e MASH-it, pasi autori, si dhe mësuesi/ja ka të drejtë të ndryshojë me 10% temat e programit brenda linjës. 1s IXQNVLRQ Ws SsUPEDMWMHV MDQs YHQGRVXU ¿JXUDW SsUNDWsVH SRWKXDM SsU oGR WHPs 1s shtjellimin e njohurive të reja në kreun I Kimia e jetës, për të kuptuar më mirë lidhjen ndërmjet strukturave kimike dhe rolit biologjik të përbërjeve, kemi vendosur formulat e strukturave të përbërjeve karbohidrate, yndyra, proteina, nukleotide të ADN-së, si dhe strukturën e ATP-së. Rekomandojmë që mësuesi/ja nuk duhet të kërkojë të mësohen nga nxënësi e të paraqiten në tabelë ose të jenë pyetje testimi. Të njëjtin sugjerim do të bënim dhe për skemat e reaksioneve të kondensimit, hidrolizës, frymëmarrjes qelizore, tabelën e kodit gjenetik në kreun IV etj. *MLWKDVKWX UHNRPDQGRMPs Ts PsVXHVLMD Ws VKIU\Ws]RMs ¿JXUDW H VNHPDW H WHNVWLW RVH W¶L zbërthejë në skema më të thjeshta, si për kontrollin e temave të shpjeguara, ashtu dhe gjatë dhënies së informacionit të ri. Për temat fotosintezë e frymëkëmbim jemi ndalur vetëm në reaksionet bazë dhe etapat, pa kaluar në biokiminë e këtyre proceseve. Për tema që mësuesi/ja mendon se janë të gjata mund të bëjë ndarje të tyre, ose të bashkojë tema pa shumë ngarkesë dhe të shkurtra. Në tekstin e nxënësit dhe në atë të mësuesit kemi dhënë tipa të ndryshëm ushtrimesh, SsUJMLJMHW H Ws FLODYH GR W¶L JMHQL Qs OLEULQ H PsVXHVLW 3XQsW SUDNWLNH H ODERUDWRULNH MDQs shpërndarë në përputhje me programin mësimor. Në fund të çdo kreu, në përputhje me objektivat kemi përcaktuar dhe konceptet kryesore, si dhe një përmbledhje të shkurtër të kreut përkatës.

5

Biologjia 10 (bërthamë)

OBJEKTIVA

1. Synimi i lëndës Mbështetur në standardet e shkencave të natyrës, biologjia si shkencë e jetës synon që të gjithë nxënësit të kuptojnë kompleksitetin e organizmave të gjallë, duke përfshirë strukturën, funksionet, organizimin dhe ndërvarësinë ndërmjet tyre, si dhe ndërmjet W\UH GKH PMHGLVLW *MLWKDVKWX GLMHQ GKH SsUYRMDW LQGLYLGXDOH W¶L EsMQs Ws YOHIVKPH SsU rritjen e respektit ndaj natyrës, si dhe për përfshirjen e njeriut në veprime për mbrojtjen e vlerave të saj. Objektiva të programit mësimor Në fund të klasës së 10-të, nxënësi/ja duhet: Të thellojë njohuritë, aftësitë, qëndrimet në konceptet për Kiminë e jetës. 7s LGHQWL¿NRMs QMsVLWs ED]s Ws VXEVWDQFDYH RUJDQLNH Ws THOL]sV GXNH DQDOL]XDU rolin biologjik të tyre (proteina, karbohidrate, yndyra, vitamina, acide nukleike). Të analizojë rolin e ujit dhe kripërave minerale për jetën. Të formulojë parimet e teorisë qelizore. Të analizojë strukturën dhe funksionin e të gjitha organeleve të qelizës. Të krahasojë qelizën bimore dhe atë shtazore. Të analizojë proceset e rëndësishme që kryhen në qelizë, si: osmoza, shpërhapja, transporti aktiv, frymëmarrja dhe fotosinteza. Të analizojë rëndësinë dhe etapat e ciklit jetësor të qelizës. Të analizojë rëndësinë dhe etapat e ndarjes qelizore me mitozë dhe mejozë. Të analizojë ligjet e tejçimit të tipareve. 7s ¿WRMs QMRKXUL DIWsVL TsQGULPH SsU ED]sQ PDWHULDOH Ws WUDVKsJLPLVs GKH transmetimin e tipareve nga prindërit të pasardhësit. Të tregojë se organizmat kanë një numër karakteristik kromozomesh ku një çift i tyre përcakton seksin, ndërsa të tjerët quhen çifte autozomike. Të diskutojë me anë të shembujve ndikimin e mjedisit në shprehjen e tipareve. Të analizojë trashëgiminë e tipareve nga prindërit të pasardhësit. Të diskutojë se informacioni trashëgues ndodhet në gjene, të cilat ndodhen në kromozome. 7s GLVNXWRMs VH NRGL JMHQHWLN SsUJMLJMHW SsU VHNXHQFD VSHFL¿NH Ws DPLQRDFLGHYH Të analizojë procesin e biosintezës së proteinave si informacioni gjenetik që kalon nga gjeni te tipari.

x x x x x x x x x x x x x x x x x

6

Libër për mësuesin x x x x Të zgjidhë ushtrime në lidhje me kiminë e jetës, trashëgiminë dhe kodin gjenetik. Të ndërtojë hartën e koncepteve për të gjithë krerët e programit mësimor. 7s SsUNX¿]RMs WHRULQs H HYROXFLRQLW Të diskutojë për provat e evolucionit dhe problemet e teorikë së evolucionit sot.

PLANI MËSIMOR

PLANI SINTETIK

36 javë x 2 orë /javë = 72 orë

1. Shtjellim njohurish Njohuri të reja 2. Përpunim njohurish Punë laboratori dhe praktike Ushtrime Përsëritje Test Projekt

48 orë 48 orë 24 orë 6 orë (3+3) 6 orë 4 orë (3P+1 Pv) 4 orë 4 orë

7

PLANI MËSIMOR ANALITIK BIOLOGJIA 10

Objektivat Nxënësi/ja në fund të çdo linje duhet: Përbërja e lëndës Uji dhe vetitë e tij Përbërjet organike të qelizës Karbohidratet Yndyrat ose lipidet Proteinat Acidet nukleike Temat

Orë gjithsej

Orë për kre

Kreu

I. Kimia e jetës 9 orë =7T+1PL+1U

1

1

2

2

3

3

4

4

5

5

Biologjia 10 (bërthamë)

8

6

6

7

7

Objektiva të nivelit minimal: të shkruajë 6 elementet kimike që ndërtojnë molekulat me rëndësi biologjike të dallojë makroelementet nga mikroelementet të tregojë rëndësinë e përbërësve kimikë inorganikë dhe organikë për jetën të dallojë njësitë ndërtuese të molekulave me rëndësi biologjike të dallojë monosakaridet nga polisakaridet, aminoacidet nga proteinat, ADN nga ATP Ws SsUNX¿]RMs NDWsU WLSDW H VWUXNWXUsV Vs proteinave Objektiva të nivelit mesatar:

8

8

Punë laboratori nr. 1. Përcaktimi i përbërjeve organike në ushqime Ushtrime

9

9

të tregojë lidhjen ndërmjet strukturës dhe aktivitetit biologjik të karbohidrateve, yndyrave, proteinave, acideve nukleike, vitaminave dhe ATP

Libër për mësuesin

9

të shpjegojë tre tipat e lidhjeve kimike që mundësojnë formimin e molekulave biologjike të përdorë njohuritë për grupet funksionarë për të ndarë përbërësit organikë të qelizës të krahasojë amidonin me glikogjenin e celulozën, monosakaridet me polisakaridet, aminoacidet me proteinat, ADN me ATP, kondensimin nga hidrolizën Ws OLGKs YHWLWs NLPLNH H ¿]LNH Ws +2O me rolin biologjik të tij të skicojë përqindjen e elementeve kimike që ndodhen në qeniet e gjalla me anë të një diagrame tripërmasore Objektiva të nivelit lartë: të analizojë ndërtimin e nukleotidit, vargut GKH KHOLNVLW Ws G\¿VKWs Ws $'1Vs të krahasojë ndërtimin dhe funksionin e ADN dhe ARN Ws HYLGHQWRMs PH DQs Ws UHDNVLRQHYH VSHFL¿NH praninë e proteinave, karbohidrateve dhe yndyrave në ushqime të realizojë hartën e koncepteve për përbërësit organike të qelizës të zgjidhë ushtrime në lidhje me kiminë e jetës

II. Ndërtimi i qelizës 9 orë = 5T+1U+1P+1PL+1T Objektiva të nivelit minimal:

10

1

11

2

12

3

13

4

14

5

Biologjia 10 (bërthamë)

10

15

6

16 17

7 8

18

9

Teoria qelizore Ndërtimi i qelizës të formulojë parimet e teorisë qelizore prokariote të përshkruajë strukturën e qelizës prokariote Qeliza eukariote të listojë pjesët ndërtuese të qelizës eukariote Organele të tjera dhe funksionet përkatëse të tyre qelizore të emërtojë në skicat e qelizave prokariote dhe eukariote membranën qelizore, murin qelizor nëse ka, citoplazmën, bërthamë, Krahasimi i qelizave mitokondritë, ribozomet, kloroplaste nëse ka etj. Punë laboratori nr. 2. Vëzhgimi në Objektiva të nivelit mesatar: mikroskop i qelizës eukariote të analizojë strukturën e qelizave prokariote Ushtrime të shpjegojë strukturën e qelizës eukariote Përsëritje të analizojë strukturën e organeleve qelizore, duke bërë lidhjen me funksionin biologjik të Testim kreu I dhe II tyre të diferencojë mitokondrinë, kloroplastin, bërthamën si organele dy membranore të përgatitë preparatet për vëzhgimin në mikroskop të qelizave bimore e shtazore Objektiva të nivelit të lartë: të krahasojë qelizën prokariote me eukariote dhe qelizën bimore me shtazore

III. Funksionet e qelizës 9 orë=6T+1PL+1P+1U Objektiva të nivelit minimal: të përshkruajë ndërtimin e membranës qelizore dhe ta skicojë thjeshtë

të realizojë hartën e koncepteve për ndërtimin e qelizës të vlerësojë rëndësinë që pati teoria qelizore në zbulimet e mëtejshme në fushën e biologjisë të zgjidhë ushtrime që kanë të bëjnë me ndërtimin e qelizës të analizojë strukturën e qelizës bimore pas vëzhgimit në mikroskopin me dritë Nxënësi/ja duhet të:

19

1

Ndërtimi dhe funksionet e membranës qelizore Transporti aktiv

Libër për mësuesin

11

20

2

21

3

të tregojë mënyrat e transportit të lëndëve përmes membranës qelizore

22

4

Punë laboratori nr. 3. Vëzhgimi i procesit të osmozës Enzimat dhe reaksionet kimike në qelizë Metabolizmi dhe energjia Frymëmarrja qelizore

23

5

24

6

Ws SsUNX¿]RMs WHUPDW RVPR]s VKSsUKDSMH transport aktiv, ekzocitozë, endocitozë, frymëmarrje, fermentim, ATP të interpretojë skemën e ndërtimit të membranës qelizore, të veprimit të enzimës mbi substratin dhe fagocitozën të shkruajë reaksionet përfundimtare të fotosintezës, frymëmarrjes, fermentimit

25 Përsëritje Ushtrime

7

Fotosinteza

26

8

27

9

Biologjia 10 (bërthamë)

12

Ws LGHQWL¿NRMs VXEVWDQFDW QLVWRUH SURGXNWHW dhe etapat në të cilat kalojnë këto procese (pa trajtuar mekanizmat biokimike të tyre) Objektiva të nivelit mesatar: të shpjegojë pse membrana qelizore ka veti transportuese dhe gjysmëpërshkuese të lidhë mënyrat e transportit dhe lëndët që transportohen përmes tyre të vëzhgojë procesin e osmozës të shpjegojë pse enzimat ndikojnë në rritjen e shpejtësisë së reaksioneve kimike të shpjegojë ndërtimin e ATP-së dhe rolin e saj për qelizën të krahasojë transportin aktiv me transportin pasiv të përdorë karakteristikat e mënyrave të transportit në zgjidhjen e testeve që kanë të bëjnë me funksionet e membranës qelizore Objektiva të nivelit të lartë: të kategorizojë mënyrat e transportit përmes membranës qelizore të vlerësojë rëndësinë e proceseve metabolike në qelizë të vlerësojë rolin e enzimave, koenzimave ATP-së në proceset metabolike që ndodhin në qelizë të shpjegojë pse fotosinteza dhe frymëmarrja qelizore në qelizat e organizmave fotosintetike ka natyrë ndërvepruese

IV. Ndarja qelizore

të ndërtojë hartën e koncepteve të kreut të vëzhgojë procesin e osmozës dhe të diskutojë për rëndësinë e këtij procesi në qelizë të zgjidhë ushtrime që kanë të bëjnë me funksionet jetësore të qelizës të krahasojë fotosintezën me frymëmarrjen, frymëmarrjen me fermentimin Nxënësi/ja duhet:

7 orë=4T+1PP+1U+1T Cikli jetësor i qelizës Ndarja e qelizës eukariote: Mitoza

28

1

29

2

Libër për mësuesin

13

30

3

31

4

Objektiva të nivelit minimal: Ws SsUNX¿]RMs WHUPDW FLNsO MHWsVRU L THOL]sV mitozë, mejozë, kryqkëmbim, kromozom homolog kromatid, centriolë, centromer të dallojë etapat e ciklit jetësor dhe ta skicojë atë të tregojë fazat dhe rëndësinë e mitozës dhe mejozës në riprodhimin qelizor Ws WUHJRMs o¶QGRGK Qs VHFLOsQ HWDSs Ws FLNOLW jetësor

32

5

Ndarja e qelizës me mejozë Krahasimi ndërmjet mejozës dhe mitozës Punë praktike nr. 4. Modelimi i mitozës dhe i mejozës

33

6

34

7

të emërtojë fazën e ndarjes qelizore (profazë, metafazë etj.) në skicat e mitozës dhe Ushtrime mejozës Testim kreu III dhe Objektiva të nivelit mesatar: IV

Biologjia 10 (bërthamë)

14

të shpjegojë etapat e mitozës dhe mejozës në ndarjen e parë dhe të dytë të analizojë pse procesi i mitozës ka rëndësi në ruajtjen të pandryshuar të numrit të kromozomeve gjatë riprodhimit joseksual të analizojë pse procesi i mejozës ka rëndësi në riprodhimin seksual të lidhë proceset me fazat në të cilat ato kryhen në skicat e mitozës dhe të mejozës të llogarisë numrin e kromatideve dhe të kromozomeve në çdo etapë të ndarjes qelizore të ilustrojë me skema etapat e ndarjes qelizore të zgjidhë ushtrime që kanë të bëjnë me ndarjen qelizore Objektiva të nivelit të lartë: të krahasojë fazat e ciklit jetësor të krahasojë ndarjen e parë me ndarjen e dytë mejotike të krahasojë etapat e mitozës me etapat e mejozës të interpretojë proceset që ndodhin gjatë ndarjes së bërthamës me mitozë dhe me mejozë të realizojë hartën e koncepteve për ndarjen qelizore të hartoje një raport në grup për rëndësinë e ndarjes qelizore

Ws SODQL¿NRMs QMs HNVSHULPHQW SsU PRGHOLPLQ e mitozës dhe të mejozës Nxënësi/ja duhet:

V. Mekanizmat e trashëgimisë

13 orë=10T+PP+ 1U+1T Objektiva të nivelit minimal: Kromozomet mbartëse të ADN-së Teoria kromozomike e trashëgimisë Trashëgimia e një tipari

35

1

36

2

37

3

të formulojë kuptimin për termat: kariotip, gjen, alel, fenotip, gjenotip, homozigotë, heterozigotë të dallojë alelet zotërues, i fshehtë, bashkëzotërues, si forma të ndryshme të shprehjes së gjenit të shkruajë gjenotipa të ndryshëm homozigotë dhe heterozigotë për një dhe dy tipare Ws SsUNX¿]RMs OLJMHW H 0HQGHOLW

Libër për mësuesin

15

38

4

39

5

Punë praktike nr. 5. Modelimi i kryqëzimit monohibrid Trashëgimia e njëkohshme e dy tipareve Kryqëzimi provë dhe lidhja e gjeneve Kryqkëmbimi

40

6

41

7

të tregojë se njerëzit kanë 23 çifte kromozomesh, ku çifti i 23-të përcakton seksin, ndërsa 22 çiftet e tjera kromozomike përcaktojnë tiparet trupore të tregojë se numri i kromozomeve në qelizat e individit të një lloji është konstant Ws SsUVKNUXDMH DOHOL]PLQ H VKXPs¿VKWs Qs sistemin e grupeve të gjakut AB0 dhe MN

42

8

Trashëgimia e lidhur me kromozomet e seksit

43 Objektiva të nivelit mesatar:

9

të zgjidhë ushtrime për trashëgiminë e një tipari bashkëzotërimin e tipareve dhe me grupet e gjakut dhe sistemin Rh. Duke shkuar përtej Mendelit

44

10

45

11

46

12

47

13

Biologjia 10 (bërthamë)

16

Alelizmi i VKXPs¿VKWs të dallojë në ushtrime gjenet e lira nga gjenet Shmangie të tjera e lidhura nga ligjet e Mendelit të vendosë gjenet në kromozom dhe të Ushtrime përcaktojë tipat e gametave që formohen të përdorë katrorin Punnett për të përcaktuar t probabilitetet në kombinimet e gjenotipave Test kreu V dhe të fenotipave të ndryshëm në kryqëzimin mono dhe dihibrid të zgjidhë ushtrime për trashëgiminë e tipareve që tejçohen së bashku me kromozomet e seksit të ndërtojë pemën gjenealogjike të familjes për një tipar të caktuar të zgjidhë ushtrime për trashëgiminë zotëruese, bashkëzotëruese, alelizmin e VKXPs¿VKWs HWM Objektiva të nivelit të lartë: të interpretojë ligjet e Mendelit dhe shmangiet prej tyre në zgjidhjen e ushtrimeve dhe problemeve të kreut të vlerësojë katër elementet ku u mbështet gjenetika mendeliane, duke diskutuar edhe për rëndësinë që patën për gjenetiken molekulare

të hartojë një raport në grup mbi arritjet e gjenetikes moderne të realizojë hartën e koncepteve të kreut të diskutojë për ndikimin e mjedisit në shprehjen e tipareve të llogarisë përpjesëtimet gjenotipike dhe fenotipike sipas ligjeve të Mendelit

VI. Si funksionojnë gjenet

Nxënësi/ja duhet:

Libër për mësuesin

17

12 orë=8T+1PP+1U+1P+1T Gjenet dhe tiparet

48

1

49

2

Objektiv të nivelit minimal: të formulojë kuptimin për termat: ADN, gjen, cistron, rekon, kod gjenetik, transkriptim, translatim, mARN, tARN, mutacion, mutacion numerik, mutacion strukturor, sëmundje e trashëgueshme, GDOWRQL]sP KHPR¿OL të kujtojë ndërtimin e ADN-së, ARN-së dhe G\¿VKLPLQ H $'1Vs të tregojë vetitë e kodit gjenetik

Kodi gjenetik

50

3

51

4

Biosinteza e proteinës. Transkriptimi Biosinteza e proteinës. Translatimi

52

5

të dallojë sëmundjet gjenetike të trashëgueshme të njeriu

Punë praktike nr. 6. Modelimi i biosintezës së proteinave

53

6

54

7

55

8

Biologjia 10 (bërthamë)

18

56

9

57

10

58

11

59

12

të përshkruajë disa sëmundje me shkaqet, pasojat dhe diagnostikimin e tyre, si: Mutacionet janë daltonizmi, hipertoninë, albinizmin, aneminë baza e ndryshimeve mesdhetare Mutacionet të tregojë tipa të ndryshëm mutacionesh dhe numerike pasojat e tyre në organizmin njerëzor kromozomike Mutacionet të tregojë rolin e ADN-së, mARN-së, tARNstrukturore së, snARN-së në biosintezën e proteinave kromozomike Sëmundjet e Objektiva të nivelit mesatar: trashëgueshme te njeriu të analizojë dy etapat e biosintezës së Ushtrime proteinave, transkriptimin dhe translatimin të shpjegojë pse mutacionet janë ndryshime gjenetike të dobishme, neutrale dhe të Përsëritje dëmshme të analizojë tipat e mutacioneve gjenetike, Testim kreu VII kromozomike, numerike dhe strukturore të analizojë trashëgiminë e sëmundjeve autozomike dhe të lidhura me seksin të skicojë biosintezën e proteinave dhe procesimin e mARN-së

Libër për mësuesin

19

të skicojë procesin e translatimit dhe ta interpretoje atë të përdorë njohuritë për ADN-në dhe proteinat për të kaluar nga gjeni te tipari Objektiva të nivelit të lartë: të argumentojë se cistroni është njësia më e vogël e trashëgimisë të interpretojë pohimin: "Një gjen mban informacionin për sintezën e një vargu polipeptidik" të shpjegojë rolin e moszbërthimit të çiftit të kromozomeve homologe gjatë mejozës në shfaqjen e mutacioneve numerike të vlerësojë rolin e mutacioneve në shfaqjen e sëmundjes së kancerit të hartojë një raport në grup mbështetur në informacionet e marra për mutacionet në tekstin mësimor, nga interneti ose buletinet shkencore me temë: "Kanceri është një formë e rebelimit qelizor" të zgjidhë ushtrime në lidhje me funksionimin e gjeneve dhe me kodin gjenetik të interpretojë një pemë gjenealogjike, ku pasqyrohen sëmundje të trashëgueshme autozomike ose seksuale (të fshehta ose zotëruese) të modelojë transkriptimin dhe translatimin të ndërtojë hartën e koncepteve të kreut

VII. Teoria e evolucionit

Nxënësi/ja duhet:

8 orë = 8T Objektiva të nivelit minimal: Mendimet e Lamarkut dhe të Kyvierit Teoria darviniane e evolucionit

60

1

61

2

Ws SsUNX¿]RMs HYROXFLRQLQ WHRULQs H evolucionit, përzgjedhjen natyrore, SsU]JMHGKMHQ DUWL¿FLDOH SsUVKWDWVKPsULQs dhe mekanizmat e evolucionit të tregojë provat e evolucionit organik

62

3

Biologjia 10 (bërthamë)

20

63

4

64

5

Përzgjedhja natyrore, forcë e evolucionit Përshtatja e organizmave Mekanizmat e izolimit riprodhues Provat e evolucionit

65

6

të mbrojë pikëpamjen personale për evolucioni e botës së gjallë të dallojë mekanizmat e izolimit riprodhues nga njëri-tjetri të përshkruajë me shembuj procesin e koevolucionit të organizmave Objektiva të nivelit mesatar:

66

7

67

8

të analizojë parimet mbi të cilat bazohet teoria e Lamarkut dhe e Kyvierit të shpjegojë me anë të shembujve aftësinë e RUJDQL]PDYH SsU W¶X SsUVKWDWXU të analizojë teorinë e evolucionit të Darvinit

Përzgjedhja natyrore dhe ndryshimet gjenetike Koevolucioni dhe teoria e evolucionit sot

Libër për mësuesin

21

68

9

të shpjegojë pse përzgjedhja natyrale dhe PHNDQL]PDW VSHFL¿Ns Ws QGU\VKLPHYH gjenetike mund të ndryshojnë shumëllojshmërinë e gjallesave të analizojë mekanizmat e izolimit riprodhues Objektiva të nivelit të lartë: të krahasojë teorinë e Lamarkut me atë të Kyvierit të krahasojë përzgjedhjen natyrale me atë DUWL¿FLDOH të diskutojë parimet mbi të cilat bazohet teoria e Lamarkut, Kyvierit dhe e Darvinit të diskutojë provat e evolucionit të diskutojë për pikëpamjet e sotme për teorinë e evolucionit të përdorë fjalor terminologjik për interpretimin e ideve, procedurave dhe përgjithësimeve ORË PROJEKTI ORË PROJEKTI ORË PROJEKTI ORË PROJEKTI Përsëritje vjetore

69 70 71 72

10 11 12 13

Biologjia 10 (bërthamë)

SUGJERIME

.\ SODQ PsVLPRU sVKWs RULHQWXHV 0sVXHVLMD PXQG Ws SODQL¿NRMs QMs VKSsUQGDUMH ndryshe të orëve të shtjellimit të njohurive e përpunimit të informacionit, duke respektuar udhëzimet e MASH-it. Mësuesi saktëson objektivat e arritjeve të nxënësve mbi bazën e synimeve dhe të standardeve të programit mësimor. Në tekstin e nxënësit, në planin mësimor dhe në këtë libër janë vendosur objektiva sipas nivelit të nxënësit për kapitull dhe për çdo temë mësimore. Objektivat minimalë që harton mësuesi nuk mund të jenë nën standardet dhe objektivat e programit mësimor. Objektivat minimalë duhet të jenë realiste e ambicioze sipas nivelit të nxënësve të klasës, prandaj theksojmë se mësuesi nuk duhet të kopjojë objektivat e këtij plani, por t'i përshtatë ato me nivelin e klasës së tij. Objektivat minimalë janë themeli sipas së cilit ndërtohen objektivat e niveleve të tjera. Janë objektivat, synimet dhe standardet e vendosura ato që e drejtojnë mësuesin/en në mësimdhënien e biologjisë. Punët praktike e laboratorike janë të realizueshme, por VXJMHURMPs Ts PXQG W¶L ]sYHQGsVRQL PMHWHW H SXQsV PH Ws WMHUD Ts MX GXNHQ Ps Ws thjeshta dhe konkrete. P.sh., modelimi i mitozës është punë praktike në të cilën mund W¶L ]sYHQGsVRQL PMHWHW H YHQGRVXUD Qs WHNVW PH SLUXQs OXJs GKH WKLND SODVWLNH PH G\ QJM\UD ¿OO Ws NXT OODVWLNs Ws KROOs GKH VSDQJR SsU ¿MHW H ERVKWLW VLSDV QMs PRGHOL Ws ofruar nga udhëzuesi kurrikular për këtë temë. Në tekstin mësimor janë vendosur skeda pothuajse në fund të çdo kreu. Këto skeda përmbajnë informacione më të thelluara për ngjarje dhe dukuri të trajtuara në temat PsVLPRUH Ws FLODW PsVXHVLMD PXQG W¶L VKIU\Ws]RMs SsU WHPD SURMHNWL Për orët e lira, mësuesi/ja në bashkëpunim me nxënësit do të përcaktojë disa tema projektesh dhe më pas në orët e projektit do të përzgjedhin një prej tyre. Në këtë tekst po sugjerojmë disa tema projektesh. Mundet që për shkak të lidhjes që kanë temat me njëra-tjetrën, të përcaktoni një temë të vetme që do të përfshijë të gjithë kapitujt. Tema projektesh që sugjerohen prej nesh janë: 6sPXQGMHW WRQD L NDQs UUsQMsW H W\UH Qs JMHQH .DQFHUL QMs IRUPs H UHEHOLPLW THOL]RU 6NOOHYsU RVH ]RWs Ws JMHQHYH WRQD 4. Gjenetika molekulare dhe teoria e evolucionit e Darvinit. 3sU]JMHGKMD H WHPDYH GR Ws EsKHW Qs PXDMW H SDUs Ws ¿OOLPLW Ws YLWLW Qs QMs RUs PsVLPL

22

Libër për mësuesin ku përveç saj do të ndahen dhe grupet e punës për nxënësit. Gjatë muajve në vazhdim Qs QMs RUs Ws SODQL¿NXDU SUHM PsVXHVLWHV GR Ws GLVNXWRKHW PH Q[sQsVLW HFXULD H SURMHNWLW Objektivat e projektit përcaktohen nga mësuesi/ja dhe prezantimi i projektit bëhet në dy orë, që do të jenë njëra pas tjetrës, të pasqyruara në regjistër.

Objektivat e krerëve sipas niveleve Kreu I Kimia e jetës

Objektiva të nivelit minimal: Nxënësi/ja duhet: Ws WUHJRMs HOHPHQWHW NLPLNH Ts QGsUWRMQs PROHNXODW PH UsQGsVL ELRORJMLNH Ws GDOORMs PDNURHOHPHQWHW QJD PLNURHOHPHQWHW Ws WUHJRMs UsQGsVLQs H SsUEsUsVYH NLPLNs LQRUJDQLNs GKH RUJDQLNs SsU MHWsQ Ws GDOORMs QMsVLWs QGsUWXHVH Ws PROHNXODYH PH UsQGsVL ELRORJMLNH të dallojë monosakaridet nga polisakaridet, aminoacidet nga proteinat, ADN-në QJD $73MD Ws SsUNX¿]RMs NDWsU WLSDW H VWUXNWXUsV Vs SURWHLQDYH Objektiva të nivelit mesatar: Nxënësi/ja duhet: të tregojë lidhjen ndërmjet strukturës dhe aktivitetit biologjik të karbohidrateve, \QG\UDYH SURWHLQDYH DFLGHYH QXNOHLNH YLWDPLQDYH GKH $73Vs të shpjegojë tre tipat e lidhjeve kimike që mundësojnë formimin e molekulave ELRORJMLNH të përdorë njohuritë për grupet funksionale për të ndarë përbërësit organikë të THOL]sV të krahasojë amidonin me glikogjenin e celulozën, monosakaridet me polisakaridet, DPLQRDFLGHW PH SURWHLQDW $'1Qs PH $73Qs NRQGHQVLPLQ QJD KLGUROL]sQ Ws OLGKs YHWLWs NLPLNH H ¿]LNH Ws +2O me rolin biologjik të tij. Objektiva të nivelit të lartë: Nxënësi/ja duhet: të skicojë përqindjen e elementeve kimike që ndodhen në qeniet e gjalla me anë të QMs GLDJUDPH WULSsUPDVRUH Ws DQDOL]RMs QGsUWLPLQ H QXNOHRWLGLW YDUJXW GKH KHOLNVLW Ws G\¿VKWs Ws $'1Vs Ws NUDKDVRMs QGsUWLPLQ GKH IXQNVLRQLQ H $'1Vs GKH Ws $51Vs Ws HYLGHQWRMs PH DQs Ws UHDNVLRQHYH VSHFL¿NH SUDQLQs H SURWHLQDYH NDUERKLGUDWHYH GKH \QG\UDYH Qs XVKTLPH Ws UHDOL]RMs KDUWsQ H NRQFHSWHYH SsU SsUEsUsVLW RUJDQLNs Ws THOL]sV të zgjidhë ushtrime në lidhje me kiminë e jetës.

x x x x x x

x x x x x

x x x x x x

23

Biologjia 10 (bërthamë)

Kreu II Ndërtimi i qelizës

Objektiva të nivelit minimal: Nxënësi/ja duhet: Ws IRUPXORMs SDULPHW H WHRULVs THOL]RUH Ws SsUVKNUXDMs VWUXNWXUsQ H THOL]sV SURNDULRWH Ws OLVWRMs SMHVsW QGsUWXHVH Ws THOL]sV HXNDULRWH GKH IXQNVLRQHW SsUNDWsVH Ws W\UH të emërtojë në skicat e qelizave prokariote dhe eukariote, membranën qelizore, murin qelizor nëse ka, citoplazmën, bërthamën, mitokondritë, ribozomet, kloroplastet etj. Objektiva të nivelit mesatar: Nxënësi/ja duhet: Ws DQDOL]RMs VWUXNWXUsQ H THOL]DYH SURNDULRWH Ws VKSMHJRMs VWUXNWXUsQ H THOL]sV HXNDULRWH të analizojë strukturën e organeleve qelizore, duke bërë lidhjen me funksionin ELRORJMLN Ws W\UH WsGLIHUHQFRMsPLWRNRQGULQsNORURSODVWLQGKHEsUWKDPsQVLRUJDQHOHG\PHPEUDQRUH të përgatitë preparatet për vëzhgimin në mikroskop të qelizave bimore e shtazore. Objektiva të nivelit të lartë: Nxënësi/ja duhet: Ws NUDKDVRMs THOL]sQ SURNDULRWH PH HXNDULRWH GKH THOL]sQ ELPRUH PH DWs VKWD]RUH Ws UHDOL]RMs KDUWsQ H NRQFHSWHYH SsU QGsUWLPLQ H THOL]sV të vlerësojë rëndësinë që pati teoria qelizore në zbulimet e mëtejshme në fushën H ELRORJMLVs Ws ]JMLGKs XVKWULPH Ts NDQs Ws EsMQs PH QGsUWLPLQ H THOL]sV të analizojë strukturën e qelizës bimore pas vëzhgimit në mikroskopin me dritë.

x x x x

x x x x x

x x x x x

Kreu III Funksionet jetësore të qelizës

Objektiva të nivelit minimal: Nxënësi/ja duhet: Ws SsUVKNUXDMs QGsUWLPLQ H PHPEUDQsV THOL]RUH GKH WD VNLFRMs DWs Ws WUHJRMs PsQ\UDW H WUDQVSRUWLW Ws OsQGsYH SsUPHV PHPEUDQsV THOL]RUH Ws SsUNX¿]RMs WHUPDW RVPR]s VKSsUKDSMH WUDQVSRUW DNWLY HN]RFLWR]s HQGRFLWR]s IU\PsPDUUMH IHUPHQWLP $73 të interpretojë skemën e ndërtimit të membranës qelizore, të veprimit të enzimës PEL VXEVWUDWLQ GKH IDJRFLWR]sQ Ws VKNUXDMs UHDNVLRQHW SsUIXQGLPWDUH Ws IRWRVLQWH]sV IU\PsPDUUMHV GKH IHUPHQWLPLW Ws LGHQWL¿NRMs VXEVWDQFDW QLVWRUH SURGXNWHW GKH HWDSDW Qs Ws FLODW NDORMQs NsWR

x x x x x x

24

Libër për mësuesin procese (pa trajtuar mekanizmat biokimikë të tyre). Objektiva të nivelit mesatar: Nxënësi/ja duhet: Ws VKSMHJRMs SVH PHPEUDQD THOL]RUH ND YHWL WUDQVSRUWXHVH GKH JM\VPsSsUVKNXHVH Ws OLGKs PsQ\UDW H WUDQVSRUWLW GKH OsQGsW Ts WUDQVSRUWRKHQ SsUPHV W\UH Ws Ys]KJRMs SURFHVLQ H RVPR]sV Ws VKSMHJRMs SVH HQ]LPDW QGLNRMQs Qs UULWMHQ H VKSHMWsVLVs Vs UHDNVLRQHYH NLPLNH Ws VKSMHJRMs QGsUWLPLQ H $73Vs GKH UROLQ H VDM SsU THOL]sQ Ws NUDKDVRMs WUDQVSRUWLQ DNWLY PH WUDQVSRUWLQ SDVLY të përdorë karakteristikat e mënyrave të transportit në zgjidhjen e testeve që kanë të bëjnë me funksionet e membranës qelizore. Objektiva të nivelit të lartë: Nxënësi/ja duhet: Ws NDWHJRUL]RMs PsQ\UDW H WUDQVSRUWLW SsUPHV PHPEUDQsV THOL]RUH Ws YOHUsVRMs UsQGsVLQs H SURFHVHYH PHWDEROLNH Qs THOL]s të vlerësojë rolin e enzimave, koenzimave dhe ATP-së në proceset metabolike që QGRGKLQ Qs THOL]s të shpjegojë pse fotosinteza dhe frymëmarrja qelizore në qelizat e organizmave IRWRVLQWHWLNs ND QDW\Us QGsUYHSUXHVH Ws QGsUWRMs KDUWsQ H NRQFHSWHYH Ws NUHXW të vëzhgojë procesin e osmozës dhe të diskutojë për rëndësinë e këtij procesi në THOL]s Ws ]JMLGKs XVKWULPH Ts NDQs Ws EsMQs PH IXQNVLRQHW MHWsVRUH Ws THOL]sV të krahasojë fotosintezën me frymëmarrjen dhe frymëmarrjen me fermentimin.

x x x x x x x

x x x x x x x x

Kreu IV Ndarja qelizore

Objektiva të nivelit minimal: Nxënësi/ja duhet: Ws SsUNX¿]RMs WHUPDW FLNsO MHWsVRU L THOL]sV PLWR]s PHMR]s NU\TNsPELP NURPR]RP KRPRORJ NURPDWLG FHQWULRO GKH FHQWURPHU Ws GDOORMs HWDSDW H FLNOLW MHWsVRU GKH WD VNLFRMs DWs Ws WUHJRMs ID]DW GKH UsQGsVLQs H PLWR]sV GKH Ws PHMR]sV Qs ULSURGKLPLQ THOL]RU Ws WUHJRMs o¶QGRGK Qs VHFLOsQ HWDSs Ws FLNOLW MHWsVRU të emërtojë fazën e ndarjes qelizore (profazë, metafazë etj.) në skicat e mitozës dhe të mejozës. Objektiva të nivelit mesatar: Nxënësi/ja duhet: Ws VKSMHJRMs HWDSDW H PLWR]sV GKH Ws PHMR]sV Qs QGDUMHQ H SDUs GKH Ws G\Ws të analizojë pse procesi i mitozës ka rëndësi në ruajtjen të pandryshuar të numrit

x x x x x

x x

25

Biologjia 10 (bërthamë) x x x x x Ws NURPR]RPHYH JMDWs ULSURGKLPLW MRVHNVXDO Ws DQDOL]RMs SVH SURFHVL L PHMR]sV ND UsQGsVL Qs ULSURGKLPLQ VHNVXDO Ws OLGKs SURFHVHW PH ID]DW Qs Ws FLODW NU\KHQ Qs VNLFDW H PLWR]sV GKH Ws PHMR]sV të llogarisë numrin e kromatideve dhe kromozomeve në çdo etape të ndarjes THOL]RUH Ws LOXVWURMs PH VNHPD HWDSDW H QGDUMHV THOL]RUH të zgjidhë ushtrime që kanë të bëjnë me ndarjen qelizore. Objektiva të nivelit të lartë: Nxënësi/ja duhet: Ws NUDKDVRMs ID]DW H FLNOLW MHWsVRU Ws NUDKDVRMs QGDUMHQ H SDUs PH QGDUMHQ H G\Ws PHMRWLNH Ws NUDKDVRMs HWDSDW H PLWR]sV PH HWDSDW H PHMR]sV të interpretojë proceset që ndodhin gjatë ndarjes së bërthamës me mitozë dhe me PHMR]s Ws UHDOL]RMs KDUWsQ H NRQFHSWHYH SsU QGDUMHQ THOL]RUH Ws KDUWRMs QMs UDSRUW Qs JUXS SsU UsQGsVLQs H QGDUMHV THOL]RUH Ws SODQL¿NRMs QMs HNVSHULPHQW SsU PRGHOLPLQ H PLWR]sV GKH Ws PHMR]sV

x x x x x x x

Kreu V Mekanizmat e trashëgimisë

Objektiva të nivelit minimal: Nxënësi/ja duhet: të formulojë kuptimin për termat: kariotip, gjen, alel, fenotip, gjenotip, homozigotë GKH KHWHUR]LJRWs të dallojë alelet zotëruese, e fshehtë, bashkëzotëruese, si forma të ndryshme të VKSUHKMHV Vs JMHQLW të shkruajë gjenotipa të ndryshëm homozigotë dhe heterozigotë për një dhe dy WLSDUH Ws SsUNX¿]RMs OLJMHW H 0HQGHOLW të tregojë se njerëzit kanë 23 çifte kromozomesh, ku çifti i 23-të përcakton seksin, QGsUVD oLIWHW H WMHUD NURPR]RPLNH SsUFDNWRMQs WLSDUHW WUXSRUH Ws WUHJRMs VH QXPUL L NURPR]RPHYH Qs THOL]DW H LQGLYLGLW Ws QMs OORML sVKWs NRQVWDQW Ws SsUVKNUXDMs DOHOL]PLQ H VKXPs¿VKWs Qs VLVWHPLQ H JUXSHYH Ws JMDNXW $% GKH 01 të zgjidhë ushtrime për trashëgiminë e një tipari, bashkëzotërimin e tipareve, grupet e gjakut dhe sistemin Rh. Objektiva të nivelit mesatar: Nxënësi/ja duhet: Ws GDOORMs Qs XVKWULPH JMHQHW H OLUD QJD JMHQHW H OLGKXUD Ws YHQGRVs JMHQHW Qs NURPR]RP GKH Ws SsUFDNWRMs WLSDW H JDPHWDYH Ts IRUPRKHQ

x x x x x x x x

x x

26

Libër për mësuesin x x x x të përdorë katrorin Punnett për të përcaktuar probabilitetet në kombinimet e t JMHQRWLSDYH GKH Ws IHQRWLSDYH Ws QGU\VKsP Qs NU\Ts]LPLQ PRQR GKH GLKLEULG të zgjidhë ushtrime për trashëgiminë e tipareve që tejçohen së bashku me NURPR]RPHW H VHNVLW Ws QGsUWRMs SHPsQ JMHQHDORJMLNH Ws IDPLOMHV SsU QMs WLSDU Ws FDNWXDU të zgjidhë ushtrime për trashëgiminë zotëruese, bashkëzotëruese, alelizmin e VKXPs¿VKWs HWM Objektiva të nivelit të lartë: Nxënësi/ja duhet: të interpretojë ligjet e Mendelit dhe shmangiet prej tyre në zgjidhjen e ushtrimeve GKH SUREOHPHYH Ws NUHXW të vlerësojë katër elementet ku u mbështet gjenetika mendeliane, duke diskutuar GKH SsU UsQGsVLQs Ts SDWsQ DWR SsU JMHQHWLNHQ PROHNXODUH Ws KDUWRMs QMs UDSRUW Qs JUXS PEL DUULWMHW H JMHQHWLNsV PRGHUQH Ws UHDOL]RMs KDUWsQ H NRQFHSWHYH Ws NUHXW Ws GLVNXWRMs SsU QGLNLPLQ H PMHGLVLW Qs VKSUHKMHQ H WLSDUHYH të llogarisë përpjesëtimet gjenotipike dhe fenotipike sipas ligjeve të Mendelit.

x x x x x

Kreu VI Si funksionojnë gjenet

Objektiva të nivelit minimal: Nxënësi/ja duhet: të formulojë kuptimin për termat: ADN, gjen, ciston, rekon, kod gjenetik, transkriptim, translatim, mARN, tARN, mutacion, mutacion numerik, mutacion VWUXNWXURU VsPXQGMH H WUDVKsJXHVKPH GDOWRQL]sP GKH KHPR¿OL Ws NXMWRMQs QGsUWLPLQ H $'1Vs $51Vs GKH G\¿VKLPLQ H $'1Vs Ws WUHJRMs YHWLWs H NRGLW JMHQHWLN Ws GDOORMs VsPXQGMHW JMHQHWLNH Ws WUDVKsJXHVKPH WH QMHULX të përshkruajë disa sëmundje me shkaqet, pasojat dhe diagnostikimin e tyre, si: GDOWRQL]PL KLSHUWRQLQs DOELQL]PLQ GKH DQHPLQs PHVGKHWDUH Ws WUHJRMs WLSD Ws QGU\VKsP PXWDFLRQHVK GKH SDVRMDW H W\UH Qs RUJDQL]PLQ QMHUs]RU të tregojë rolin e ADN-së, mARN-së, tARN-së, snARN-së në biosintezën e proteinave. Objektiva të nivelit mesatar: Nxënësi/ja duhet: Ws DQDOL]RMs G\ HWDSDW H ELRVLQWH]sV Vs SURWHLQDYH WUDQVNULSWLPLQ GKH WUDQVODWLPLQ të shpjegojë pse mutacionet janë ndryshime gjenetike të dobishme, neutrale dhe të GsPVKPH Ws DQDOL]RMs WLSDW H PXWDFLRQHYH JMHQHWLNH NURPR]RPLNH QXPHULNH GKH VWUXNWXURUH

x x x x x x x

x x

27

Biologjia 10 (bërthamë) x x x x Ws DQDOL]RMs WUDVKsJLPLQs H VsPXQGMHYH DXWR]RPLNH GKH Ws OLGKXUD PH VHNVLQ Ws VNLFRMs ELRVLQWH]sQ H SURWHLQDYH GKH SURFHVLPLQ H P$51Vs Ws VNLFRMs SURFHVLQ H WUDQVODWLPLW GKH WD LQWHUSUHWRMH DWs të përdorë njohuritë për ADN-në dhe proteinat për të kaluar nga gjeni te tipari. Objektiva të nivelit të lartë: Nxënësi/ja duhet: Ws DUJXPHQWRMs VH FLVWURQL sVKWs QMsVLD PH H YRJsO H WUDVKsJLPLVs të interpretojë pohimin: "Një gjen mban informacionin për sintezën e një vargu SROLSHSWLGLN´ të shpjegojë rolin e moszbërthimit të çiftit të kromozomeve homologe gjatë PHMR]sV Qs VKIDTMHQ H PXWDFLRQHYH QXPHULNH Ws YOHUsVRMs UROLQ H PXWDFLRQHYH Qs VKIDTMHQ H VsPXQGMHV Vs NDQFHULW të hartojë një raport në grup mbështetur në informacionet e marra për mutacionet në tekstin mësimor, nga interneti apo buletinet shkencore me temë: "Kanceri është QMs IRUPs H UHEHOLPLW THOL]RU´ Ws ]JMLGKs XVKWULPH Qs OLGKMH PH IXQNVLRQLPLQ H JMHQHYH GKH PH NRGLQ JMHQHWLN të interpretojë një pemë gjenealogjike ku pasqyrohen sëmundje të trashëgueshme DXWR]RPLNH RVH VHNVXDOH Ws IVKHKWD RVH ]RWsUXHVH Ws PRGHORMs WUDQVNULSWLPLQ GKH WUDQVODWLPLQ të ndërtojë hartën e koncepteve të kreut.

x x x x x x x x x

Kreu VII Teoria e evolucionit

Objektiva të nivelit minimal: Nxënësi/ja duhet: Ws SsUNX¿]RMs HYROXFLRQLQ WHRULQs H HYROXFLRQLW SsU]JMHGKMHQ QDW\URUH SsU]JMHGKMHQ DUWL¿FLDOH SsUVKWDWVKPsULQs GKH PHNDQL]PDW H HYROXFLRQLW Ws WUHJRMs SURYDW H HYROXFLRQLW RUJDQLN Ws PEURMs SLNsSDPMHQ YHWMDNH SsU HYROXFLRQL H ERWsV Vs JMDOOs Ws GDOORMs PHNDQL]PDW H L]ROLPLW ULSURGKXHV QJD QMsULWMHWUL të përshkruajë me shembuj procesin e koevolucionit të organizmave. Objektiva të nivelit mesatar: Nxënësi/ja duhet: Ws DQDOL]RMs SDULPHW PEL Ws FLODW ED]RKHW WHRULD H /DPDUNXW GKH H .\YLHULW Ws VKSMHJRMs PH DQs Ws VKHPEXMYH DIWsVLQs H RUJDQL]PDYH SsU W¶X SsUVKWDWXU Ws DQDOL]RMs WHRULQs H HYROXFLRQLW Ws 'DUYLQLW Ws VKSMHJRMs SVH SsU]JMHGKMD QDW\UDOH GKH PHNDQL]PDW VSHFL¿Ns Ws QGU\VKLPHYH JMHQHWLNH PXQG Ws QGU\VKRMQs VKXPsOORMVKPsULQs H JMDOOHVDYH të analizojë mekanizmat e izolimit riprodhues.

x x x x x

x x x x x

28

Libër për mësuesin Objektiva të nivelit të lartë: Nxënësi/ja duhet: Ws NUDKDVRMs WHRULQs H /DPDUNXW PH DWs Ws .\YLHULW Ws NUDKDVRMs SsU]JMHGKMHQ QDW\UDOH PH DWs DUWL¿FLDOH të diskutojë parimet mbi të cilat bazohet teoria e Lamarkut, Kyvier-it dhe e 'DUYLQLW Ws GLVNXWRMs SURYDW H HYROXFLRQLW Ws GLVNXWRMs SsU SLNsSDPMHW H VRWPH SsU WHRULQs H HYROXFLRQLW të përdorë fjalor terminologjik për interpretimin e ideve, procedurave dhe të përgjithësimeve.

x x x x x x

Objektivat sipas niveleve për çdo temë mësimore të çdo kreu

Shënim. Numrat nga 1-3 tregojnë 1- objektiv i nivelit të ulët 2- objektiv i nivelit mesatar 3- objektiv i nivelit të lartë.

KREU 1 KIMIA E JETËS

TEMA 1. PËRBËRJA E LËNDËS 7s LGHQWL¿NRMQs PDNURHOHPHQWHW GKH PLNURHOHPHQWHW Ts PDUULQ SMHVs Qs SsUEsUsVLW kimikë të qelizës. 2. Të dallojnë elementet kimike, molekulat e thjeshta dhe përbërjet, tipat e lidhjeve kimike që realizohen ndërmjet tyre. 3. Të realizojnë lidhjen midis botës së gjallë dhe jo të gjallë mbështetur në përbërjen e lëndës. TEMA 2. UJI DHE VETITË E TIJ 1. Të tregojë rolin e ujit për jetën e gjallesave. 7s OLGKs YHWLWs NLPLNH GKH DWR ¿]LNH Ws XMLW PH UROLQ ELRORJMLN Ws WLM 3. Të diskutojë për rëndësinë dhe vlerat e pH në tretësirat qelizore. TEMA 3. KOMPONIMET ORGANIKE 1. 7s LGHQWL¿NRMs JUXSHW NU\HVRUH Ws SsUEsUMHYH RUJDQLNH Qs THOL]s 2. Të dallojë grupet funksionale karakteristike te molekulave me rëndësi biologjike. 3. Të krahasojë hidrolizën dhe kondensimin si reaksione që mundësojnë formimin dhe shpërbërjen e makromolekulave biologjike. TEMA 4. KARBOHIDRATET 1. Të tregojë përbërësit elementarë dhe rolin biologjik të karbohidrateve. 2. Të analizojë rolin biologjik të monosakarideve dhe të polisakarideve. 3. Të krahasojë monosakaridet me polisakaridet, amidonin me celulozën dhe amidonin me glikogjenin.

29

Biologjia 10 (bërthamë) TEMA 5. YNDYRAT 1. Të tregojë yndyrat që gjenden në përbërësit kimikë të qelizës dhe rolin biologjik të tyre. 2. Të dallojë karakteristikat e trigliceridit, fosfolipidit dhe të kolesterolit. 3. Të diskutojë për rolin e vitaminave në organizmin tonë (vitamina B, K, E, A). TEMA 6. PROTEINAT 1. 7s LGHQWL¿NRMs PRQRPHUHW H SURWHLQDYH GKH UROLQ ELRORJMLN Ws W\UH 2. Të analizojë strukturën e një aminoacidi, lidhjen peptidike, vargun polipeptidik dhe proteinën. 3. 7s VKSMHJRMs VWUXNWXUDW H SURWHLQDYH GKH W¶L NUDKDVRMs DWR TEMA 7. ACIDET NUKLEIKE Të tregojë se nukleotidet ATCGU janë monomeret e acideve nukleike. 7s DQDOL]RMs VWUXNWXUsQ H QMs QXNOHRWLGL Ws QMs YDUJX Ws KHOLNVLW Ws G\¿VKWs Ws ADN-së, ATP dhe lidhjet kimike që realizohen në to. 3. Të krahasojë ADN-në me ARN-në. 1. 2. TEMA 8. PUNË LABORATORI Të tregojë zbuluesit dhe ngjyrat që marrin tretësirat nga prania e glukozit, e amidonit dhe e proteinave. 2. 7s SsUFDNWRMs QsVH SsUEsUsVLW VSHFL¿Ns QGRGKHQ Qs QMs WUHWsVLUs Ws SDQMRKXU 3. Të realizojë teste kimike, duke përdorur substanca të quajtura indikatore. 1. TEMA 9. USHTRIME 1. Të zgjidhë teste të thjeshta në lidhje me kiminë e jetës. 2. Të skicojë në një diagram përqindjen e elementeve kimike në qeniet e gjalla. 3. Të realizojë hartën e koncepteve të kreut. 4. Të shpjegojë lidhjen ndërmjet strukturës dhe aktivitetit biologjik të përbërjes.

KREU 2

TEMA 1. TEORIA QELIZORE 1. Të formulojë parimet e teorisë qelizore. 2. Të dallojë qelizat për nga struktura, forma, përmasat dhe jetëgjatësia. 3. Të diskutojë për rëndësinë që pati teoria qelizore në zbulimet e mëtejshme në fushën e biologjisë qelizore. TEMA 2. NDËRTIMI I QELIZËS PROKARIOTE 1. Të përshkruajë strukturën e qelizës prokariote. 2. Të shpjegojë ndërtimin dhe funksionet jetësore të pjesëve përbërëse të qelizës

30

Libër për mësuesin 3. prokariote. Të krahasojë bakteret me cianobakteret përmes skicimit të tyre.

TEMA 3. QELIZA EUKARIOTE 1. Të përshkruajë strukturën e qelizës eukariote. 2. Të shpjegojë ndërtimin dhe funksionet e organeleve me dy membrana qelizore. 3. Të diskutojë për rolin dhe rëndësinë e bërthamës, kloroplastit dhe mitokondrisë në qelizë. TEMA 4. ORGANELE TË TJERA QELIZORE 1. Të listojë organelet e tjera qelizore dhe të tregojë funksionet e tyre. 2. Të shpjegojë ndërtimin dhe funksionin e aparatit të Golxhit, REP, ribozomeve, organeleve të lëvizjes, lizozomeve dhe vakuolave. 3. Të skicojë një qelizë eukariote me të gjitha organelet dhe përbërësit kimikë të saj. TEMA 5. KRAHASIMI I QELIZAVE 1. Të skicojë një qelizë prokariote dhe një qelizë eukariote. 2. Të plotësojë tabelat e paraqitura në tekstin mësimor. 3. Të vlerësojë pse qeliza eukariote është më komplekse sesa ajo prokariote. TEMA 6. USHTRIME 1. Të zgjidhë saktë alternativat S,G dhe testet e thjeshta në ushtrimet e tekstit. 2. Të shpjegojë saktë termat dhe të bëjë plotësimet e duhura në ushtrimet e tekstit. 3. Të realizojë hartën e koncepteve për ndërtimin e qelizës. TEMA 7. PUNË LABORATORI VËZHGIMI NË MIKROSKOP ME DRITË I QELIZËS BIMORE DHE SHTAZORE 1. 7s LGHQWL¿NRMs PXULQ THOL]RU PHPEUDQsQ THOL]RUH FLWRSOD]PsQ GKH EsUWKDPsQ në qelizën bimore dhe atë shtazore. 2. Të përgatisë preparatin për vëzhgim, të vëzhgojnë qelizat dhe të skicojnë pamjet e vëzhguara. 3. Të krahasojë qelizën bimore me atë shtazore.

KREU 3 FUNKSIONET JETËSORE TË QELIZËS

TEMA 1. NDËRTIMI DHE FUNKSIONET E MEMBRANËS QELIZORE 1. Të tregojë ndërtimin dhe funksionet e membranës qelizore. 2. Të shpjegojë karakteristikat e transportit pasiv, shpërhapje dhe osmozë. TEMA 2. TRANSPORTI AKTIV 1. Të përshkruajë karakteristikat e transportit aktiv.

31

Biologjia 10 (bërthamë) 2. 3. Të shpjegojë mekanizmat e realizimit të transportit aktiv, endocitozës dhe ekzocitozës. Të krahasojë transportin aktiv me transportin pasiv.

TEMA 3. ENZIMAT DHE REAKSIONET KIMIKE 1. 7s SsUNX¿]RMs HQ]LPDW GXNH GKsQs VKHPEXM HQ]LPDVK 2. Të shpjegojë mekanizmin e veprimit të enzimës me substratin. 3. Të shpjegojë vetitë e enzimave dhe faktorët që ndikojnë në veprimtarinë e tyre. TEMA 4. METABOLIZMI DHE ENERGJIA 1. Të kuptojë se ATP-ja është molekula transportuese e energjisë në qelizë. 2. Të diferencojë anabolizmin dhe katabolizmin si reaksione metabolike të rëndësishme të qelizës. 3. Të krahasojë prodhimin e ATP-së ndërmjet fotosintezës dhe frymëmarrjes qelizore. TEMA 5. FRYMËMARRJA QELIZORE 1. Të shkruajë reaksionin e frymëmarrjes qelizore dhe të tregojë rëndësinë e saj për jetën. 2. Të shpjegojë etapat e frymëmarrjes, substancat nistore dhe produktet e tyre. 3. Të krahasojë frymëmarrjen me fermentimin. TEMA 6. FOTOSINTEZA 1. Të shkruajë reaksionin e fotosintezës, duke treguar dhe rëndësinë e tij për jetën. 2. Të shpjegojë etapat e fotosintezës, substancat nistore dhe produktet e tyre. 3. Të krahasojë fotosintezën me frymëmarrjen qelizore. TEMA 7 PUNË LABORATORI TEMA 7. USHTRIME 1. Të zgjidhë testet dhe ushtrimet S,G të tekstit. 2. Të zgjidhë ushtrime që kanë të bëjnë me funksionet jetësore të qelizës. 3. Të ndërtojë hartën e koncepteve të kreut.

KREU 4

TEMA 1. CIKLI JETËSOR I QELIZËS 1. Të skicojë ciklin jetësor duke treguar etapat dhe rëndësinë e tij për qelizën. 2. Të shpjegojë çfarë ndodh në çdo etapë të ciklit jetësor. 3. Të diskutojë për rëndësinë e ndarjes qelizore në riprodhimin joseksual dhe seksual. TEMA 2. NDARJA E QELIZËS EUKARIOTE: MITOZA 1. Të formulojë kuptimin për mitozën dhe rëndësinë e saj.

32

Libër për mësuesin 2. Të shpjegojë procesin e mitozës me të katër fazat dhe procesin e citokinezës në qelizën bimore. 3. Të llogarisë numrin e kromozomeve, kromatideve në mitozën e një qelizë me komplet kromozomik 2n = 46.

TEMA 3. NDARJA E QELIZËS ME MEJOZË 7s WUHJRMs o¶sVKWs PHMR]D GKH UsQGsVLQs H VDM SsU ULSURGKLPLQ VHNVXDO Të shpjegojë proceset që ndodhin gjatë ndarjes së parë dhe të dytë mejotike në çdo fazë të saj. 3. Të shpjegojë kryqkëmbimin si proces që çon në formimin e qelizave bija të ndryshme gjenetikisht me nënën. 1. 2. TEMA 4. KRAHASIMI NDËRMJET MEJOZËS DHE MITOZËS 1. Të tregojë se mejoza ka rëndësi në riprodhimin seksual dhe mitoza në riprodhimin joseksual. 2. Të plotësojë tabelat e tekstit mësimor. 3. Të krahasojë etapat e profazës, metafazës, anafazës së mitozës me profazë, metafazës, anafazës së parë të mejozës për një qelizë me komplet kromozomik 2n=4. TEMA 5. USHTRIME 1. Të zgjidhë ushtrime me alternativa dhe S,G të ushtrimeve në tekstin mësimor. 2. Të zgjidhë ushtrime që kanë të bëjnë me ndarjen qelizore. 3. Të realizojë hartën e koncepteve për ndarjen qelizore. TEMA 6. PUNË PRAKTIKE: MODELIMI I MITOZËS DHE I MEJOZËS Në fund të orës mësimore, nxënësi/ja duhet të jetë i aftë: 7s PRGHORMs PLWR]sQ GKH PHMR]sQ 7s GDOORMs NURPR]RPHW QJD NURPDWLGHW THOL]sQ GLSORLGH QJD KDSORLGH 7s DQDOL]RMs VH o¶QGRGK PH NURPR]RPHW QJD SURID]D Qs WHORID]s 7s OORJDULVs QXPULQ H NURPDWLGHYH GKH NURPR]RPHYH Qs oGR ID]s Ws QGDUMHV qelizore.

KREU 5

TEMA 1. KROMOZOMET MBARTËSE TË INFORMACIONIT GJENETIK 1. Të tregojë se numri i kromozimeve në qelizat e individit të një lloji mbetet i pandryshuar. 2. Të shpjegojë kariotipin, kromozomet homologe, alelin, gjenotipin dhe fenotipin. 3. Të shkruajë formulat kromozomike për kariotipin e njeriut dhe të tregojë

33

Biologjia 10 (bërthamë) ndryshimet. TEMA 2. TEORIA KROMOZOMIKE E TRASHËGIMISË 1. Të formulojë kuptimin për termat: alel, gjen, kromozom. 2. Të analizojë katër elementet ku u mbështet Mendeli në zbulimin dhe formulimin e ligjeve. TEMA 3. TRASHËGIMIA E NJË TIPARI 1. Të formulojë ligjin e parë të Mendelit. 2. Të shpjegojë mekanizmat e përçimit të tipareve. 3. Të ndërtojë katrorin Punnett dhe të përcaktojë shpeshtësitë fenotipike dhe t gjenotipike. TEMA 4. TRASHËGIMIA E NJËKOHSHME E DY TIPAREVE TË TRASHËGIMISË 1. Të krahasojë objektin e studimit të gjenetikës mendeliane me gjenetikën molekulare. 2. Të formulojë ligjin e tretë të Mendelit. 3. Të analizojë mekanizmin e tejçimit të dy tipareve. 4. Të shpjegojë hap pas hapi në ushtrime mënyrën e zgjidhjes së një ushtrimi gjenetik. TEMA 5. PUNË LABORATORI: MODELIMI I KRYQËZIMIT MONOHIBRID 1. 3DUDVKLNLPL L UDSRUWLW JMHQRWLSLN GKH IHQRWLSLN Ws SDVDUGKsVYH Ts SsU¿WRKHQ QJD çiftëzimi rastësor i gametave. 2. Llogaritja e raportit gjenotipik dhe fenotipik midis pasardhësve të një kryqëzimi monohibrid.

TEMA 6. KRYQËZIMI PROVË DHE LIDHJA E GJENEVE Të shpjegojë termat: kryqëzim provë, lokus, gjen i lirë, gjen i lidhur, kryqkëmbim, gametë rikombinante, gametë prindërore. 2. Të paraqesë gjenet në kromozom në të dyja rastet: gjene të lira dhe gjene të lidhura. 3. Të shpjegojë ndryshimet ndërmjet gjeneve të lira dhe të lidhura. 1. TEMA 7. KRYQKËMBIMI Të tregojë se largësia ndërmjet gjeneve përcakton përqindjen e rikombinantëve. Të përcaktojë në gjenotipa të ndryshëm vendosjen e gjeneve në kromozom, gametat dhe zigotat prindërore dhe rikombinante. 3. Të interpretojë tabelën e tri rasteve të paraqitura në tekstin mësimor. 1. 2. TEMA 8. TRASHËGIMIA E LIDHUR ME KROMOZOMET E SEKSIT Të tregojë se kromozomet XX dhe XY përcaktojnë gjininë e individit.

1.

34

Libër për mësuesin 2. Të shpjegojë mekanizmin e tejçimit të tipareve të tjera me kromozomet e seksit GDOWRQL]PLQ KHPR¿OLQs 3. Të ndërtojë dhe të interpretojë pemën gjenealogjike për tipare të ndryshme që tejçohen me autozome ose kromozome seksuale. TEMA 9. DUKE SHKUAR PËRTEJ MENDELIT Të dallojë në ushtrime zotërimin e plotë nga bashkëzotërimi. Të shpjegojë mekanizmin e trashëgimisë së tipareve bashkëzotëruese. Të diskutojë me anë të shembujve ndikimin e mjedisit në shprehjen e tipareve.

1. 2. 3.

TEMA 10. ALELIZMI I SHUMËFISHTË 7s IRUPXORMs NXSWLPLQ H DOHOHYH Ws VKXPs¿VKWD VLVWHPLQ $% 5K 01 DOHOH letale. 2. Të shpjegojë mekanizmat e tejçimit të tipareve që përcaktohen nga alele të VKXPs¿VKWD $% 3. Të përcaktojë raportet fenotipike dhe gjenotipike të pasardhësve në kryqëzime të ndryshme. 1. TEMA 11. SHMANGIE TË TJERA NGA LIGJET E MENDELIT 7s SsUNX¿]RMs WUDVKsJLPL SROLJMHQHWLNH SOHMWURSL DOHO OHWDO JMHQ OHWDO Të bëjë lidhjen ndërmjet trashëgimisë së ndërprerë dhe ligjeve të Mendelit dhe trashëgimisë së vazhduar me shmangiet nga ligjet e Mendelit. 3. Të zgjidhë ushtrime për të parë ndryshimin e raportit fenotipik nga raportet mendeliane. 1. 2.

KREU 6. SI FUNKSIONOJNË GJENET

1. 2. 3. TEMA 1. GJENET DHE TIPARET Të formulojë konceptin e sotëm për gjenin. Të ilustrojë me shembuj natyrën kimike të gjenit. Të interpretojë katër prova që tregojnë se gjenet ndodhen në kromozome. TEMA 2. KODI GJENETIK Të përcaktojë kodin gjenetik si gjuha e jetës. Të shpjegojë mënyrën e ndërtimit të kodit gjenetik. Të diskutojë për rëndësinë që kanë dy vetitë e kodit gjenetik.

1. 2. 3.

TEMA 3 BIOSINTEZA E PROTEINËS: TRANSKRIPTIMI 7s SsUNX¿]RMs WUDQVNULSWLPLQ GKH Ws WUDQVNULSWRMs $'1Qs Qs P$51 Të tregojë rolin e ADN-së, ARN polimerazës, introneve, ekzoneve, snARN në procesin e transkriptimit. 3. Të skicojë dhe të interpretojë transkriptimin e ADN-së në mARN. 1. 2.

35

Biologjia 10 (bërthamë) 1. 2. 3. TEMA 4. BIOSINTEZA E PROTEINËS: TRANSLATIMI Të dallojë kodonin nga antikodoni, tARN nga mARN dhe të formulojë translatimin. Të shpjegojë tri etapat e translatimit. Të skicojë dhe të interpretojë lidhjen një gjen-një proteinë. TEMA 5. MODELIMI I BIOSINTEZËS SË PROTEINAVE Objektivat: Nxënësit duhet të jenë të aftë të modelojnë me mjete rrethanore strukturën e: aminoacideve, molekulës së ARNm (prej jo më pak se 27 baza të azotuara), ribozomeve, molekulës së proteinës, duke pasur si bazë vargun e modeluar të mARN-së.

4. 5. 6. 7.

TEMA 6. MUTACIONET JANË BAZA E NDRYSHIMEVE 1. 7s WUHJRMs o¶MDQs PXWDFLRQHW GKH W¶L NODVL¿NRMs DWR 2. Të shpjegojë mutacionet gjenetike, shkaqet dhe pasojat e tyre. 3. Të diskutojë për mutacionet që shkaktojnë sëmundjen e kancerit. TEMA 7. MUTACIONET NUMERIKE KROMOZOMIKE Të dallojë natyrën e sëmundjeve, të tilla si: Down, Turner dhe trizomitë. Të shpjegojë shkaqet gjenetike të mutacioneve numerike. Të diskutojë për rëndësinë dhe mënyrat e diagnostikimit të anomalive numerike kromozomike. TEMA 8. MUTACIONET STRUKTURORE KROMOZOMIKE Të përshkruajë katër tipat e mutacioneve strukturore. Të analizojë mekanizmat e realizimit të mutacioneve strukturore. Të krahasojë mutacionet brendakromozomike me ato ndërkromozomike.

1. 2. 3.

1. 2. 3.

TEMA 9. SËMUNDJET E TRASHËGUESHME TE NJERIU 1. 7s SsUFDNWRMs VsPXQGMHW H WUDVKsJXHVKPH GKH W¶L NODVL¿NRMs DWR 2. Të analizojë sëmundjet e albinizmit, anemisë mesdhetare, hipertonisë, daltonizmin, si dhe shkaqet e pasojat. 3. Të diskutojë për sëmundjet e trashëgueshme dhe rëndësinë e diagnostikimit të tyre.

KREU 7. TEORIA E EVOLUCIONIT

1. 2. TEMA 1. MENDIMET E LAMARKUT DHE TË KYVIERIT 7s SsUNX¿]RMs HYROXFLRQLQ GKH WHRULQs H HYROXFLRQLW Të diskutojë parimet mbi të cilat bazohet teoria e Lamarkut dhe e Kyvierit.

36

Libër për mësuesin 3. Të krahasojë teorinë e Lamarkut me atë të Kyvierit. TEMA 2. TEORIA DARVINIANE E EVOLUCIONIT 1. Të përshkruajë rëndësinë që pati udhëtimi i Darvinit rreth botës. 2. Të analizojë teorinë e evolucionit të Darvinit. 3. Të krahasojë teorinë e evolucionit të Darvinit me atë të Lamarkut dhe Kyvierit. TEMA 3. PËRZGJEDHJA NATYRORE, FORCË E EVOLUCIONIT 7s SsUNX¿]RMs SsU]JMHGKMHQ QDW\UDOH GKH DUWL¿FLDOH Të analizojë rolin e përzgjedhjes natyrore. Të diskutojë pse përzgjedhja natyrale mund të ndryshojë shumëllojshmërinë e gjallesave. TEMA 4. PËRSHTATJA E ORGANIZMAVE Të ilustrojë përmes shembujve se përshtatja është veçori e gjallesave. Të analizojnë rolin e faktorëve jetësorë dhe jojetësorë që ndikojnë në përshtatje. Të vlerësojnë rolin e përshtatjes në evolucionin e gjallesave.

1. 2. 3.

1. 2. 3.

TEMA 5. MEKANIZMAT E IZOLIMIT RIPRODHUES 1. 7s SsUNX¿]RMs OORMHW H PHNDQL]PDYH Ws L]ROLPLW ULSURGKXHV 2. Të analizojë mekanizmat e izolimit riprodhues. 3. Të krahasojë mekanizmat e izolimit riprodhues. TEMA 6. PROVAT E EVOLUCIONIT Të listojë provat e evolucionit të botës së gjallë. Të analizojë provat e evolucionit. Të vlerësojnë rolin e të dhënave biokimike për evolucionin organik.

1. 2. 3.

TEMA 7. PËRZGJEDHJA NATYRORE DHE NDRYSHIMET GJENETIKE 1. Të tregojë disa faktorë që shkaktojnë ndryshime gjenetike në popullatë. 2. Të shpjegojë rolin e mutacioneve gjenetike, kromozomike dhe rikombinimit në ndryshimet gjenetike. 3. 7s VKSMHJRMs SVH SsU]JMHGKMD QDW\URUH GKH PHNDQL]PDW VSHFL¿Ns Ws QGU\VKLPHYH gjenetike mund të ndryshojnë shumëllojshmërinë e gjallesave. TEMA 8. KOEVOLUCIONI DHE TEORIA E EVOLUCIONIT SOT 1. Të formulojë konceptin e koevolucionit. 2. Të dallojë teorinë e sotme të evolucionit me teorinë darviniane. 3. Të vlerësojë teorinë e evolucionit duke shprehur dhe mendime personale.

37

Biologjia 10 (bërthamë)

Ushtrimet të zgjidhura sipas krerëve

Ushtrime për kreun 1

1. .ODVL¿NRQL HOHPHQWHW H PsSRVKWPH Qs G\ JUXSH O, C, K, Cu, N, Mg, H, P, Fe, S, Na, Al, Cl, J, Mn. 2. Tregoni ku ndryshon formula H2 dhe O2 nga H2O, MgSO4 dhe C6H12O6. 3. Skiconi diagramin që tregon përqindjet e gjashtë elementeve që ndërtojnë trupin e gjallesave. 4. Cilat nga lidhjet duhen të këputen për kalimin e ujit nga gjendja e lëngët në gjendje të gaztë? D NRYDOHQWH E NRYDOHQHW SRODUH F MRQLNH d) hidrogjenore. ) gj 5. 1[HKWsVLD H ODUWs VSHFL¿NH H XMLW sVKWs SDVRMs D H SsUPDVsV Vs YRJsO Ws PROHNXOsV Vs XMLW E H Q[HKWsVLVs Vs ODUWs VSHFL¿NH Ws DWRPHYH 22 dhe H2 F H WKLWKMHV GKH H o M oOLULPLW Ws HQHUJMLVs NXU OLGKMHW KLGURJMHQRUH NsSXWHQ GKH ULIRUPRKHQ JM M JM S d) e paaftësisë së ujit për ta humbur nxehtësinë në ajrin e thatë. 6. Cili nga shembujt e mëposhtëm paraqet dukurinë e hidrolizës: a. Aminoacid + aminoacid GLSHSWLG XMs b. Dipeptid + ujë $PLQRDFLG DPLQRDFLG F 7s G\MD MDQs Ws VDNWD d. Asnjëra nga këto nuk është e saktë. 7. Cila nga këto veti nuk është karakteristikë për atomin e karbonit? a) IRUPRQ NDWsU OLGKMH NRYDOHQWH b) OLGKHW PH YHWYHWHQ c) IRUPRQ OLGKMH M M MRQLNH d) formon zinxhirë të gjatë. 8. Makromolekulat biologjike janë: D SURWHLQD OLSLGH DPLQRDFLGH GKH NDUERKLGUDWH

38

Libër për mësuesin E SURWHLQD DPLQRDFLGH OLSLGH GKH DFLGH QXNOHLNH F SURWHLQD DFLGH QXNOHLNH NDUERKLGUDWH GKH DQWLWUXSD d) proteina, acide nukleike, karbohidrate dhe lipide. )p , , p 9. Një triglicerid zbërthehet në dy përbërje kimike nga të cilat është formuar. Cili është emri i këtyre përbërjeve që është i tretshëm në ujë? D DFLG \QG\URU E VWHURLG F JOLNRJMHQ d) glicerol. )g 1Ms JUXS KLGUR¿OLN sVKWs D DWUDNWLY QGDM XMLW E QMs JUXS SRODU RVH L MRQL]XDU F JMHQGHW Qs DFLGHW \QG\URUH d) të gjitha këto j ) gj janë të sakta. 11. Diferenca midis një aminoacidi dhe një tjetri është gjetur: a) Qs JUXSLQ DPLQ b) Qs JUXSLQ NDUERNVLO c) Qs JUXSLQ 5 J S d) në lidhjen peptide. 12.Karbohidratet, lipidet dhe proteinat janë të ngjashme, sepse ato të gjitha janë: a) VLQWHWL]XDU SUHM PRQRPHUHYH PH DQs Ws KLGUROL]sV b) VLQWHWL]XDU S M PRQRPHUHYH PH DQs Ws GHKLGUDWLPLW SUHM c) VLQWHWL]XDU PH DQs Ws OLGKMHYH SHSWLGLNH PLGLV DPLQRDFLGHYH d) të përbëra nga azoti në monomeret e tyre. 13. Struktura parësore e proteinës përfshin: a) YHWsP OLGKMH GLVXO¿GH b) YHWsP OLGKMH S S M SHSWLGLNH c) YHWsP OLGKMH KLGURJMHQRUH d) ndërveprime të grupit R. 14. Renditja e molekulave me rëndësi biologjike sipas ndërlikimit strukturor të molekulave do të ishte: a) \QG\UD NDUERKLGUDWH DFLGH QXNOHLNH SURWHLQD b) NDUERKLGUDWH SURWHLQD \QG\UD DFLGH QXNOHLNH c) NDUERKLGUDWH \ \ S \QG\UD SURWHLQD DFLGH QXNOHLNH d) proteina, yndyra, acide nukleike, karbohidrate. 15. Shfaqja e ngjyrës së kuqe portokalli në një tretësirë tregon praninë e: D PRQRVDNDULGHYH

39

Biologjia 10 (bërthamë) b) yndyrave; c) polisakarideve; d) proteinave. Krahasoni ADN-në me ARN-në.

V gj Vargjet Sheqeri q Nukleotide Funksioni Llojet j

ADN 2 Dezoksiribozë A,C, , , ,T,G informacioni gjenetik i trashëgimisë g Universal

ARN 1 Ribozë A,C,U,G , , , përgjegjës i biosintezës së p proteinave 3 lloje mARN, tARN, rARn j , ,

16. Një nukleotid është i përbërë nga VKHTHUL ED]D H D]RWXDU dhe PEHWMD IRVIDWH që lidhen ndërmjet tyre me lidhje kovalente sipas renditjes: 0EHWMH IRVIDWH VKHTHr ED]s H D]RWXDU r 17. Qarkoni pohimin (S - e saktë, G - e gabuar). k a S G Karbohidratet kanë funksion ndërtues në qelizë. d a rt S G Fosfolipidet ndërtojnë murin qelizor të bimëve. f t r o mu S G Acidet nukleike ndodhen vetëm në bërthamë. t d rt S G Molekula e ARN-së përmban timinë, në vend të uracilit. k R rm a u 17. Argumentoni lidhjen që ekziston ndërmjet numrit të elementeve ndërtues të një r dh r nu rt n molekule, strukturës dhe aktivitetit biologjik të saj. k t kt d k g a 20. Ndërtoni hartën e koncepteve: përbërës organikë, kripëra minerale, yndyra, ATP, A P ndërtues, hormone, transportues, përgjegjësi i biosintezës së proteinave, informacioni gjenetik.

Përbërësit kimikë të gjallesës

Inorganikë an

Organikë ndërtues

Kripëra minerale l Yndyra

Karbohidrate ate burim energjie hormon

H2O

Rezervë ez energjie ATP

Proteinë ndërtues tu transportues enzima inf informacion gjenetik

transportuesi i p po energjisë

p përgjegjësi i biositenzës së proteinave

40

Libër për mësuesin

Ushtrime për kreun 2

1. Qarkoni njërën prej dy alternativave (S - e saktë, G - e gabuar). S * THOL]D sVKWs ]EXOXDU QJD 5REHUW +XNX S G EDNWHUHW MDQs THOL]D PH EsUWKDPs S * 6KODMGHQL GKH 6KYDQL MDQs WKHPHOXHVLW H WHRULVs THOL]RUH S G NLWLQD QGsUWRQ PXULQ THOL]RU Ws ELPsYH S G ULER]RPHW MDQs RUJDQHOH HQHUJMHWLNH Qs THOL]s S * THOL]DW VLSDV VWUXNWXUsV NODVL¿NRKHQ Qs G\ WLSD SURNDULRWH GKH HXNDULRWH S * $51MD H ULER]RPHYH VLQWHWL]RKHW Qs EsUWKDPs]DW H EsUWKDPsV S G IRWRVLQWH]D NU\KHW Qs PLWRNRQGULWs H THOL]sV ELPRUH S G FHQWULROHW MDQs RUJDQHOH Ws SsUKHUVKPH Qs THOL]sQ ELPRUH S G lizozomet e marrin origjinën nga fshikëzat e aparatit të Golxhit. 2. Gjeni përkatësinë. a) gjallesa që nuk kanë vemesë bërthamore b) njësia themelore e gjithë gjallesave c) organel qelizor ku kryhet biosinteza G PLNURJ\SDW QGsUWRMQs e) organel që gjendet në të gjitha qelizat t f) qeliza bimore ndryshon nga qeliza shtazore nga prania e 3. Cila nga strukturat e mëposhtme nuk përmban mikrogypa? D ÀDJMHOsW GKH FLOLHW E FHQWULROHW GKH ERVKWL L QGDUMHV F FLWRVNHOHWL d) ribozomet. ) 4. Cili nga çiftet e mëposhtme përbën një çiftim jokorrekt të organelit me funksionin? D PLWRNRQGUL SURGKLPL L $73Vs E ULER]RPH ELRVLQWH]s H SURWHLQDYH c) aparati i Golxhit - shpërbërje e molekulave komplekse ) p p j p d) lizozome - tretje e molekulave komplekse. 5. Cila nga këto karakteristika e dallon më mirë qelizën prokariote nga ajo eukariote? D THOL]DW SURNDULRWH MDQs VKXPs Ps Ws PsGKD VHVD DWR HXNDULRWH E THOL]DW HXNDULRWH NDQs QMs PXU THOL]RU Ts THOL]DW SURNDULRWH QXN H NDQs F THOL]DW SURNDULRWH NDQs ÀDJMHO QGsUVD THOL]DW HXNDULRWH QXN NDQs d) qelizat p )q prokariote nuk kanë një membranë bërthamore, ndërsa q j , qelizat eukariote kanë. 6. Bërthama nuk përmban: D ULER]RPHW Ts IXQNVLRQRMQs E NURPDWLQD Ts NRQGHQVRKHW Qs NURPR]RPH

ribozome bakteret qeliza ÀDJMHOHW mur qelizor kloroplasti

41

Biologjia 10 (bërthamë) F EsUWKDPs]D Ts SURGKRQ $51 d) nukleoplazmë në vend të citoplazmës. 7. Funksioni i lizozomeve është: D VLQWH]D H SURWHLQDYH E WDKLWMD GKH SDNHWLPL F WUHWMD EUHQGDTHOL]RUH M T d) sinteza e yndyrave. 8. Mitokondria... D sVKWs H S SsUIVKLUs Qs IU\PsPDUUMHQ DHUREH \ M E sVKWs H SsUIVKLUs Qs IU\PsPDUUMHQ DQDHUREH F sVKWs PRQHGKs XQLYHUVDOH H HQHUJMLVs d) përmban tilakoide dhe grana. 9. Cilat organele çlirojnë oksigjen? D ULER]RPHW E DSDUDWL L *RO[KLW F PLWRNRQGULD d) kloroplastet. ) p 10. Cila nga pikat e mëposhtme nuk është e vërtetë? D ¿ODPHQWHW H DNWLQsV MDQs Qs THOL]DW H PXVNXMYH E PLNURJ\SDW IRUPRMQs FHQWULROHW Qs T J\S M THOL]sQ ELPRUH F PLNURJ\SDW IRUPRMQs ERVKWLQ H QGDUMHV Qs THOL]sQ ELPRUH G PLNUR¿MH]DW SsUEsMQs FLWRVNHOHWLQ H THOL]sV 11. Plotësoni vendet bosh me fjalët që mungojnë. - Qeliza është njësia funksionale dhe ndërtimore e gjallesave. j - Protoplazma ndërtohet nga citoplazma dhe bërthama. p - Qeliza bimore ndryshon nga ajo shtazore nga muri q qelizor, kloroplastet, centriolet. , p , - Aparati i Golxhit ndërtohet nga trastëza dhe fshikëza, në të cilin kryhet funksioni sekretues dhe tahitës. - ADN-ja citoplazmike gjendet në dy organele kloroplaste dhe mitokondri, duke u p siguruar atyre shumimin. - Lizozomet janë organele sferike të mbushura me enzima me funksion të fuqishëm g tretës. Ato prodhohen nga fshikëzat e aparatit të Golxhit. p - REP-i kryhen funksion transportues dhe është kokrrizor dhe jokokrrizor. Ribozomet r j ndodhen në REP-in kokrrizor. 12. Shfrytëzoni internetin për të shkruar ese për rolin e mjeteve të zmadhimit në zbulimin e qelizës dhe ndërtimin e saj. *MHQL OLGKMHQ PLGLV THOL]sV SURNDULRWH GKH THOL]sV HXNDULRWH SsU W¶L GKsQs SsUJMLJMH pyetjes se cila prej tyre ka lindur më parë.

42

Libër për mësuesin $QDOL]RQL UsQGsVLQs H PHPEUDQsV Vs G\¿VKWs Qs RUJDQHOH EsUWKDPs PLWRNRQGUL H kloroplaste. 1GsUWRQL KDUWsQ H NRQFHSWHYH THOL]s SURNDULRWH HXNDULRWH FLWRSOD]Ps PHPEUDQs bërthamë, mur qelizor, celulozë, kafshë, kërpudha protiste, protoplazmë, duke plotësuar skemën e mëposhtme.

43

Biologjia 10 (bërthamë)

3.7 Ushtrime për kreun 3

1. Qarkoni njërën prej alternativave (S - e saktë, G - e gabuar). S G Metabolizmi është tërësia e reaksioneve të shpërbërjes dhe të sintezës në qelizë. S G Reaksionet e sintezës shoqërohen me çlirim energjie. S G Fotosinteza është reaksion sinteze. S G ATP-ja është transportuese e hidrogjenit në qelizë. S G Enzimat janë katalizatorë biologjikë. S G Faza jodritore e fotosintezës ndodh në tilakoide. S G pH ndikon në veprimtarinë e enzimave. S G Transporti aktiv i lëviz lëndët nga një vend me përqendrim më të madh drejt një vendi me përqendrim më të vogël. S G Glikoliza është frymëmarrja aerobe e qelizës. S G Shpërhapja dhe osmoza janë mënyra të transportit pasiv të membranës qelizore. 2. Gjeni përkatësin dhe lidhni me shigjetë. transportues i glukozës ATP transportues i hidrogjenit NAD transportues i elektroneve proteina transportuese transportues energjie sistemi i citokromeve 6LSDV PRGHOLW Ws PR]DLNXW ÀXLG Ws PHPEUDQDYH THOL]RUH FLOL QJD WLSDW H PsSRVKWsP të molekulave e përshkojnë tej për tej membranën? D JOLNROLSLGHW E IRVIROLSLGHW F S SURWHLQDW d) kolesteroli. 4. Lëvizja e molekulave nga zona me përqendrim më të lartë në zona me përqendrim më të ulët quhet: D WUDQVSRUW DNWLY E RVPR]s F VKSsUKDSMH S SM d) ekzocitozë. 5. Cila nga molekulat apo jonet e mëposhtme mund të kalojë më shpejt përmes dy shtresave lyrore të membranës qelizore? D QMs DPLQRDFLG E . c) CO2 ) d) glukozë. 6. Rruazat e bardha të gjakut i gëlltisin bakteret me anë të: D HN]RFLWR]sV

44

Libër për mësuesin E SLQRFLWR]sV F RVPR]sV d) fagocitozës. ) g 7. Të gjitha fjalitë e mëposhtme në lidhje me strukturën dhe funksionin e membranës janë të vërteta, me përjashtim të: a) Shpërhapja, osmoza dhe shpërhapja e lehtësuar nuk kërkojnë energji. b) Monomeret e molekulave biologjike e kalojnë membranën me shpërhapje të lehtësuar. c) Proteinat transportuese transportojnë ç lëndë q gj ) p p j çdo që gjendet në kontakt me membranën q qelizore. d) Makromolekulat nxirren nga qeliza përmes ekzocitozës. 8. Glikoliza ndodh: a) në prani të O2 b) në mungesë të O2 ) g F Qs PLWRNRQGUL d) në mitokondri e citosol. 9. Reaksioni 6CO2 + 6H2O + ED = C6H12O6 + 6O2 paraqet: D IU\PsPDUUMH DQDHUREH E IRWROL]s F IRWRVLQWH]s d) frymëmarrje aerobe. 10. Energjia e çliruar nga proceset energjetike në qelizë grumbullohet në pjesën më të madhe në: D DFLGHW QXNOHLNH E Qs OLGKMHW SHSWLGLNH Ws SURWHLQDYH F Qs OLGKMHW IRVIDWH Ws $73Vs M d) në nukleotide. 11. Cikli Kalvin-Benson ndodh: D JMDWs IU\PsPDUUMHV DQDHUREH E JMDWs IU\PsPDUUMHV DHUREH F Qs ID]sQ GULWRUH Ws IRWRVLQWH]sV d) në fazën jodritore të fotosintezës. ) j 12. Në mitokondri zhvillohet: D FLNOL L .UHEVLW GKH IRVIRULOLPL RNVLGDWLY E FLNOL L .UHEVLW GKH JOLNROL]D G FLNOL L .UHEVLW GKH IRWROL]D e) glikoliza dhe fotoliza.

45

Biologjia 10 (bërthamë) 13. Fermentimi laktik: a) ka produkte përfundimtare CO2 dhe H22 E QGRGK YHWsP Qs THOL]DW VKWD]RUH F M S Ps S HQHUJML VH S MHS SDN JM SURFHVHW DHUREH d) jep më shumë energji se proceset aerobe. 14. ATP-ja është energjia që siguron në qelizë: D WUDQVSRUWLQ H KLGURJMHQLW JMDWs SURFHVHYH HQHUJMHWLNH E WUDQVSRUWLQ H HOHNWURQHYH JMDWs SURFHVHYH HQHUJMHWLNH F UHDOL]LPLQ H UHDNVLRQHYH ELRNLPLNH HQGRWHUPLNH d) realizimin e reaksioneve biokimike ekzotermike. 15. Enzimat janë: D SsUEsUsV Ws DFLGHYH QXNOHLNH E NDWDOL]DWRUs ELRORJMLNs JM F VKNDWsUUXHV Ws PLNUREHYH d) frenues të reaksioneve biokimike në qelizë. 16. Roli i oksigjenit në frymëmarrjen qelizore është: D Ws OLGKHW WH 1$' E Ws IRUPRMs $73 c) të formojë H22 ) j d) të formojë CO2. 17. Plotësoni fjalitë. a) Membrana qelizore ndërtohet nga dy shtresa yndyrash dhe proteina, që notojnë në të. y y b) Proteinat që ndërtojnë membranën janë tri llojesh: transporti, receptore, p p , p , pore. c) Nga molekulat kimike që e ndërtojnë membranat vetëm yndyrat nuk hyjnë në y y t brendësi të saj. d) Enzimat janë substanca proteinike që ulin energjinë e aktivizimit. gj e) Fermentimi është procesi i prodhimit të energjisë në mungesë të oksigjenit. p gj g f) Glikoliza, cikli i Krebsit dhe fosforilimi oksidativ janë tri fazat e frymëmarrjes t y j q qelizore. g) Procesi i bashkimit të ADP-së me një mbetje fosfate në prani të ATP sintetazës quhet j j fosforilim. gj) Faza me dritë e fotosintezës ndodh në tilakoide. i) Reaksioni i frymëmarrjes qelizore është: C6H12O6 + 6O2=6CO2 + 6H2O + 36 ATP. P 18. Përse në një mjedis ku pihet duhan pasojat janë të njëjta, si për ata që e pinë dhe ata që nuk e pinë duhanin? 19. Shkruani një ese të shkurtër shkencore, duke i përdorur konceptet e mëposhtme: membranë qelizore, yndyrë, osmozë, transportues, transport pasiv, proteina, transport DNWLY PR]DLN ÀXLG IXQNVLRQ VKSsUKDSMH JM\VPsSsUVKNXHV SsU]JMHGKsV HN]RFLWR]s fagocitozë, shpërhapje e lehtësuar. 20. Plotësoni tabelat e mëposhtme:

46

Libër për mësuesin a) Krahasimi i mënyrave të transportit të lëndëve përmes membranës qelizore. Kriteret e krahasimit Tipi i transportit Kërkesa për ATP Ndryshon ose jo forma e membranës Kërkon ose jo proteina transportuese Drejtimi i lëvizjes së lëndës Lëndët që transportohen Osmoza PASIV JO JO Shpërhapja e thjeshtë e lehtësuar PASIV PASIV JO JO JO JO Transporti aktiv AKTIV PO PO Ekzocitoza AKTIV PO PO

JO

JO

PO

PO

JO

C > në C< H 2O

C > në C< CO2,O2

C > në C<

C< në C>

Monomeret

Çdo lëndë e nevojshme për qelizën

Makromo lekulat

47

Frymëmarrje Qelizë eukariote C6H12O6+6O2=6CO2+6H2O+36 ATP O2 C6H12O6 CO2 H2O, 36ATP SHPËRBËRJE ÇLIRON 36 ATP MITOKONDRI 1. Glikolizë 2. Cikli i Krebsit 3. Fosforilim oksidativ, STE C6H12O6 1. Etanol, CO2, ATP 2. Acid laktik, 2 ATP SHPËRBËRJE ÇLIRON 2 ATP CITOPLAZMË 1. Glikolizë 1. C6H12O6 2. C6H12O6

Fermentim Qeliza eukariote dhe prokariote 2CH3CH2OH+2CO2 2CH3CHOHCOOH

b) Krahasimi i proceseve energjetike të qelizës. Kriteret e Fotosintezë krahasimit Qelizat ku Cianobaktere, alga, qelizë bimore kryhet

Reaksioni përfundimtar

6CO2+6H2O+ED=C6H12O6+6O2

Substanca nistore

Substanca përfundimtare

CO2 H 2O C6H12O6 O2

Biologjia 10 (bërthamë)

48

SINTEZË

merr dhe shndërron Ed në energji kimike

Tipi i reaksionit metabolik Kërkon apo çliron energji? Vendi ku kryhet procesi

KLOROPLAST

Fazat në të cilat kalon

1. Me dritë 2. Pa dritë

Bilanci energjetik

Libër për mësuesin

4.5 Ushtrime për kreun 4

1. Qarkoni njërën prej alternativave (S - e saktë, G - e gabuar). S G Ndarja qelizore ndodh në çdo organizëm. S G Ndarja qelizore bëhet e domosdoshme kur raporti vëllim/sipërfaqe është i vogël. S G Cikli jetësor i qelizës ka vetëm një fazë, interfazën. S G Mitoza është faza e ciklit jetësor të qelizës. S G *MDWs ID]sV 6 QGRGK G\¿VKLPL L $'1Vs S G Gjatë fazës G1 qeliza përgatitet për ndarje. S G Ecuria kronologjike e fazave të ciklit jetësor është G1-S1-G2-mitozë. S G Mitoza dhe mejoza janë mënyra të ndarjes së qelizës nënë në dy qeliza bija gjenetikisht të njëjta. S G Kromatidet motra ndahen nga njëra-tjetra gjatë anafazës së parë të mejozës. S G Kromozomet homologe ndahen nga njëri-tjetri gjatë anafazës së parë të mejozës. 2. Lidh me shigjetë. 1. ndan qelizën nënë në dy qeliza bija a 2. ndan qelizën nënë në katër qeliza bija 3. është faza ndërmjet dy ndarjeve qelizore 3. 1. 2. 3. 4. Lidh me shigjetë. është fazë e mitozës është fazë e ciklit jetësor është fazë e ndarjes së dytë mejotike është fazë e ndarjes së parë mejotike

interfazë mitozë mejozë

anafaza e parë mitozë anafaza metafaza e dytë

4. Pohimi i vërtetë për qelizën pas mejozës së parë është: S G është haploide S G është diploide 5. Gjatë anafazës së parë, qeliza përmban në pole: S G kromatinë S G njërin prej kromozomeve homologe 1s PHWDID]s ¿MHW H ERVKWLW PLWRWLN OLGKLQ S G kromozomet S G kinetokorët 7. Gjatë anafazës së mitozës ndahen: S G NURPR]RPHW KRPRORJH QJD QMsULWMHWUL S G kromatidet nga njëra-tjetra.

49

Biologjia 10 (bërthamë) 8. Kur një qelizë nuk ndahet, në çfarë stadi mund të jetë ajo? a) S b) G1 c) G2 d) G0 '\¿VKLPL L $'1Vs QGRGK Qs a) mitozë b) G2 c) S ) 10. Mitoza ndryshon nga mejoza nga: a) numri i qelizave të formuara b) numri i ndarjeve të bërthamës c) ngjashmëria e qelizave të formuara d) të gjitha këto 1s TRIWs VH Qs ¿OOLP Ws PLWR]sV QMs THOL]s SsUPEDQ NURPR]RPH VD NURPR]RPH do të përmbajë në fund të saj? a) 12 b) 8 ) c) 4 d) 6 12. Të gjitha ngjarjet e mëposhtme ndodhin në metafazë, me përjashtim të: D NURPR]RPHW YHQGRVHQ Qs SOODNsQ HNXDWRULDOH E ¿MHW H ERVKWLW Ws QGDUMHV OLGKHQ PH ¿MHW H ERVKWLW Ws NLQHWRNRUsYH F NURPDWLGHW PRWUD QGDKHQ QJD QMsUDWMHWUD d) përfundon kondensimi i kromozomeve. 1s oIDUs VWDGL ¿OORQ FLWRNLQH]D" a) profazë b) anafazë d) G1

c) telofazë

d) interfazë

14. Nëse një qelizë në G1 ka 12 centromerë, sa është numri diploid i kromozomeve të saj? a) 6 b) 12 c) 24 d) 36 15. Nëse numri diploid i kromozomeve është 46, sa kromozome ka qeliza vezë? a) 46 b) 23 c) 92 d) 48 16. Nëse numri diploid i kromozomeve është 46, sa kromozome ka një qelizë në anafazën e mitozës? c) 92 d) 48 a) 46 b) 23 17. Të gjitha pohimet e mëposhtme kanë lidhje me mejozën, me përjashtim të: D QGRGK NRPELQLPL L PDWHULDOLW JMHQHWLN E QXPUL L NURPR]RPHYH SsUJM\VPRKHW F SURGKRKHQ THOL]D ELMD Ws QJMDVKPH PH SULQGsULW d) prodhohen 4 qeliza bija të ndryshme nga prindërit. 3DUDTLWQL VNHPsQ H FLNOLW MHWsVRU Ws THOL]sV GKH WUHJRQL o¶QGRGK Qs oGR ID]s

50

Libër për mësuesin 19. Paraqitni skemat e profazës dhe anafazës së mitozës për një qelizë me komplet kromozomik 2n = 4 dhe krahasojni me skemat e profazës dhe anafazës së parë të mejozës (2n = 4) 20. Hartoni në grup një raport për rëndësinë e mitozës dhe të mejozës në jetën dhe veprimtarinë e gjallesave. 21. Ndërtoni hartën e koncepteve: G1 *2 3URID] 3 0HWDID]s 0 7HOHID]s 7

Cikli jetësor

Mitozë

Interfazë

P

M

A

T

G1

S

G2

Ushtrime për kreun 5

1. E saktë apo e gabuar: S G *MHQHWLND VWXGLRQ OLJMHW H QGU\VKXHVKPsULVs GKH Ws WUDVKsJLPLVs S G 1XPUL L NURPR]RPHYH QGU\VKRQ QJD QMs OORM WH WMHWUL S G .URPR]RPHW SsUPEDMQs YHWsP $'1 S G .URPR]RPHW KRPRORJH NDQs SsUPDVD Ws QMsMWD SRU IRUPD Ws QGU\VKPH S G $OHOL sVKWs IRUPD H VKIDTMHV Vs QMs WLSDUL S G *MHQHW Ts QGRGKHQ Qs Ws QMsMWLQ NURPR]RP TXKHQ Ws OLUD S G 5DSRUWL IHQRWLSLN Qs NU\Ts]LPLQ GLKLEULG sVKWs

51

Biologjia 10 (bërthamë) S G )DNWRUsW PMHGLVRUs QGLNRMQs Qs IHQRWLS S G Kromozomet seksuale trashëgojnë përveç tipareve të seksit edhe tipare të tjera WUXSRUH S G Për grupin A të gjakut janë përgjegjës dy alele IA dhe IO S G Kryqkëmbimi ndodh ndërmjet kromozomeve homologe gjatë procesit të mejozës. 2. Vendosni saktë shigjetat për të treguar përkatësinë. $OHO WsUsVLD H WLSDUHYH Ws MDVKWPH GKH Ws EUHQGVKPH Ws RUJDQL]PLW SsUPEDQ $'1 GKH SURWHLQD *MHQ )HQRWLS IRUPD H VKIDTMHV Vs WLSDULW /RNXV VHJPHQW L $'1Vs Ts SsUJMLJMHW SsU QMs WLSDU Kromozomi vendndodhja e gjenit në kromozom. 3. Vendosni saktë shigjetat për të treguar përkatësinë: 5DSRUWL IHQRWLSLN 5DSRUWL Raporti 9:3:3:1 'XNXULD H VKSUHKMHV Vs JMHQLW QJD Ps WHSsU VH G\ DOHOH H 7s JMLWKs SDVDUGKsVLW OLQGLQ PH Ws QMsMWLQ WLSDU

VKSUHK OLJMLQ H ]EsUWKLPLW VKSUHK OLJMLQ H ]RWsULPLW shpreh EDVKNs]RWsULP OLJML L NRPELQLPLW DOHOL]sP L VKXPs¿VKWs

4. Plotësoni vendet bosh në fjalitë e mëposhtme: Forma zotëruese e tiparit kontrollohet nga aleli zotërues. Trashëgimia kromozomike shpjegon ndryshueshmërinë dhe ngjashmërinë e tipareve y gj p tona. Gregor Mendeli është themeluesi i gjenetikës. Gjenetika molekulare studion ndërtimin dhe funksionin e kromozomeve dhe të gjeneve. gj Quhet kryqëzim p yq provë kryqëzimi ndërmjet një homozigote të fshehtë dhe një heterozigoti. 4. Plotësoni hapësirat bosh: a. Meshkujt kanë 22 çifte autozomike dhe çiftin XY të kromozomeve të seksit. b. Femrat kanë 22 çifte autozomike dhe çiftin XX të kromozomeve të seksit. 5. Fenotip zotërues ka: D JMHQRWLSL KRPR]LJRWs ]RWsUXHV E JMHQRWLSL KRPR]LJRWs L IVKHKWs F JMHQRWLSL KRPR]LJRWs ]RWsUXHV GKH KHWHUR]LJRWs d. të gjitha këto. 6. Nga kryqëzim midis bimëve homozigotë me ngjyrë vjollcë të lules me bimë me ngjyrë të bardhë të lules së pasardhësit do të formohen: D $$ E $$ $D GG

52

Libër për mësuesin F $D d. 3Aa, 1aa. 7. Simboli A shpreh: D IHQRWLS E JMHQRWLS F JMHQRWLS KRPR]LJRWs ]RWsUXHV d. alel zotërues. 8. Gjenotipi AaBb është: D KRPR]LJRWs ]RWsUXHV SsU QMs WLSDU E KRPR]LJRWs ]RWsUXHV SsU G\ WLSDUH F KRPR]LJRWs ]RWsUXHV SsU WLSDULQ H SDUs GKH L IVKHKWs SsU WLSDULQ H G\Ws d. heterozigotë p tiparin e p , heterozigotë p tiparin e dytë. g për p parë, g për p y 9. Nëse një prind është heterozigotë, cila është mundësia që pasardhësit të trashëgojnë alelin zotërues nga prindi: D E F QJMDUMH H SDPXQGXU d. ngjarje e sigurt? 10. Nga martesa e dy prindërve Ee x Ee, cila është mundësia e lindjes së individëve me gjenotip Ee: D E F d. 75%? 11. Te mizat e frutave krahu i gjatë L është zotërues mbi krahun e shkurtër l. Trupi gri T është zotërues mbi trupin e zi. Kryqëzohen miza me krah të gjatë dhe ngjyrë gri me miza me krah të shkurtër dhe trup të zi (prindërit linja të pastra). Përcaktoni: 1. Gjenotipat e prindërve dhe pasardhësve në F1 dhe F2 5DSRUWHW GKH OLJMHW H ]EsUWKLPLW Zgjidhje: a. Përcaktojmë alelet: L - krah i gjatë l - krah i shkurtër T - trup gri t - trup i zi b. Përcaktojmë gjenotipat në F1: Prindërit LLTT x lltt pasi janë linja të pastra T t Pasardhësit 100% LlTt , gjen zbatim ligji i parë i Mendelit t

53

Biologjia 10 (bërthamë) c. Përcaktojmë gjenotipat në F2: Prindërit LlTt x LlTt t d. Gametat LT,Lt,lT,lt e. Rrjeta punnett: Raporti i zbërthimit 9:3:3:1. Gjen zbatim ligji i tretë i Mendelit. LT Lt lT lt LT LLTT LLTt LlTT LlTt Lt LLTt LLtt LlTt Lltt lT LlTT LlTt llTT llTt lt LlTt Lltt llTt lltt

12. Gjenet Ee dhe Dd janë të vendosur në këtë mënyrë në kromozom. d E D e d

Përcaktoni: D JMHQHW MDQs Ws OLUD E JMHQHW MDQs Ws OLGKXUD SD NU\TNsPELP c. gjenet janë të lidhura me kryqkëmbim. - Përqindjet e gametave të formuara janë: D E c. 35:17:15:33. - Tipat e gametave të formuara janë: D '( 'H G( GH E 'G GG (( (H F (' (' GH HG d. DD, ed, EE, ee. 13. Shpeshtësia e lartë e kryqkëmbimit në gjene tregon se gjenet janë: D ODUJ QMsULWMHWULW J M M E Ws OLGKXU PH VHNVLQ F DOHOH ]RWsUXHVH d. janë në mutacion. 14. Në një kryqëzim provë të një diheterozigoti me një homozigotë të fshehtë, për dy tipare janë marrë këto rezultate: 130 individë me të dyja tiparet zotëruese, 112 individë me të dyja tiparet e fshehta, 35 individë me tiparin e parë të fshehtë dhe të dytin zotërues dhe 28 individë me tiparin e parë të fshehtë dhe të dytin zotërues. Shkruani: *MHQRWLSDW H SULQGsUYH GKH Ws SDVDUGKsVYH 9HQGRVQL JMHQHW Qs NURPR]RP 3sUFDNWRQL WLSDW H JDPHWDYH GKH Ws ]LJRWDYH Ws IRUPXDUD 4. Llogarisni largësinë ndërmjet dy gjeneve.

54

Libër për mësuesin 1. Përcaktojmë alelet: A,B - zotëruese a,b - të fshehta Përcaktojmë gjenotipat e prindërve: AaBb x aabb, sepse pasardhësit janë me numër të tillë që dëshmojnë për një kryqëzim provë ndërmjet tyre. 2. A B a a b b

a b 3. Gametat: AB,Ab,aB,ab x ab Rrjeta Punnett:

ab

AB AaBb

Ab Aabb

aB aaBb

ab aabb

AB,ab ­ gametë prindërore Ab,aB ­ gametë rikombinante AaBb,aabb - zigota me tipare prindërore Aabb,aaBb - zigota me tipare rikombinante 4. Largësia ndërmjet gjeneve A-B është 21%. 15. Nga kryqëzimi i një individ AaBb me aabb u morën rezultatet mëposhtme: 830 individë Aabb 770 individë aaBb 125 individë AaBb LQGLYLGs aabb. Përqindja e formimit të gametës AB është: D E F d. 24%. 16. Largësia midis gjeneve A dhe B është 24 njësi kryqkëmbimi. Përqindja e individëve rikombinantë është: D E F d. 18%. 17. Në qelizat e lëkurës së njeriut ndodhen 46 kromozome. Sa autozome ndodhen në qelizën e veshkës së njeriut: D E F G

55

Biologjia 10 (bërthamë) 18. Meshkujt e sëmurë me sëmundjen e daltonizmit kanë: D G\ NURPR]RPH ; E QMs NURPR]RP ; PH DOHO ]RWsUXHV F QMs NURPR]RP ; PH DOHO Ws IVKHKWs M d. dy kromozome Y. 19. Në një familje që ka dy vajza pritet të lindë fëmija i tretë. Mundësia për të qenë djalë është: D E F d. 75%. '\ SULQGsU PH ÀRNs Ws GUHMWs SRU QRUPDOs SsU KHPR¿OLQs NDQs QMs YDM]s PH ÀRNs Ws GHUGKXU GKH QRUPDOH SsU KHPR¿OLQs 1sVH QsQD H h H X X Aa X Y Aa është shtatzënë me një vajzë, sa është mundësia që NMR H IXQGLW Ws OLQGs PH ÀRNs Ws GUHMWs GKH QRUPDOH SsU KHPR¿OLQs D E H -H -- X X aa X X AA F d. ngjarje e pamundur. Paraqisni pemën gjenealogjike të këtij ushtrimi. 21. Në një familje ku nëna është daltonike lind një vajzë normale. Gjenotipi i babai është: a. Dd xD\ b. xd\ c. xD\ d. dd. 22. Nga martesa e një gruaje me grup gjaku A dhe rezus pozitiv me një burrë me grup gjaku A rezus negativ lind një fëmijë me grup gjaku 0 rezus negativ. Shkruani: D *MHQRWLSDW H IsPLMsV GKH Ws SULQGsUYH b. Përcaktoni probabilitetin e lindjes së fëmijës. a. Gjenotipat e prindërve për grupin e gjakut: IAI0 x IAI0 për rezusin Dd x Dd. d d 0 0 Gjenotipi i fëmijës për grupin e gjakut: I I për rezusin dd. d b. Probabiliteti i lindjes së këtij fëmije është 1/16. 23. Nga martesa e dy prindërve me grupe gjaku përkatësisht AB dhe B nuk ka mundësi të lindë fëmijë me grup gjaku: D $% E % F d. A.

56

Libër për mësuesin 24. Nga kryqëzimi i Aa x Aa, cila është mundësia që tri pasardhës të lindin sipas këtij rendi: i sëmurë-i shëndoshë-i shëndoshë: D E F d. 9/64. 26. Ndërtoni hartën e koncepteve me termat: kromozom, homozigotë zotëruese, gjenotip, 44 autozom, proteinë.

ADN+ proteina Kromozome Gjen Gjenotip 44A+ XY Kariotip 44 A+ XX

Heterozigotë

Homozigotë

Zotërues

I fshehtë

57

Biologjia 10 (bërthamë)

Ushtrime për kreun 6

1. Përcaktoni nëse alternativat e mëposhtme janë të sakta ose të gabuara: S G JMHQL sVKWs QMsVLD Ps H YRJsO H ULNRPELQLPLW S G $'1MD WHN HXNDULRWsW JMHQGHW YHWsP Qs EsUWKDPs S G GDOWRQL]PL WUDVKsJRKHW QJD NURPR]RPHW VHNVXDOH S G WUDQVODWLPL sVKWs NRSMLPL L LQIRUPDFLRQLW Ws $'1Vs Qs P$51 S G HN]RQHW MDQs VHNXHQFD Ws NRGXHVKPH Ws $'1Vs S G DQHXSORLGLD sVKWs PXWDFLRQ VWUXNWXURU S G NRGL JMHQHWLN SsUPEDQ NRGRQH Ws WUDQVODWXHVKPH S G WUDQVNULSWLPL QGRGK Qs ULER]RPH S G WUDQVORNDFLRQL L 5REHUWVRQLW QGU\VKRQ QXPULQ H NURPR]RPHYH Qs THOL]s S G gjenet ndodhen në kromozome. 2. Vendosni saktë shigjetat për të treguar përkatësinë: LQYHUVLRQ WUHVK QXNOHRWLGHVK SROLSORLG G VHNXHQFD $'1MH Ts YHWsP WUDQVNULSWRKHQ DQWLNRGRQ VKXPs¿VKLP L QXPULW Ws NURPR]RPHYH LQWURQ PXWDFLRQ VWUXNWXURU 3. Vendosni fjalët që mungojnë në vendet e lëna bosh. Transkriptimi është kopjimi i informacionit të ADN-së në mARN. pj Translatimi është përkthimi i informacionit nga mARN në proteinë. p p Kodi gjenetik ka dy veti: universalitetin dhe prishjen. y p j Faktorët që shkaktojnë mutacione quhen mutagjene. gj Rekoni është njësia më e vogël e rikombinimit. Translokacioni ndodh ndërmjet kromozomeve të ç t çifteve j johomologe. g 4. Informacioni për sintezën e proteinës është lokalizuar në: D P$51 E $51W F ULER]RPH d. ADN. 5. Kodi gjenetik përmban: D NRGRQH E NRGRQH F NRGRQH d. 64 kodone.

58

Libër për mësuesin 6. tARN në qelizë janë: D E F d. 64. 7. Ngjarja e parë gjatë translatimit është lidhja e mARN me: D QsQQMsVLQs H YRJsO Ws ULER]RPLW M J E QsQQMsVLQs H PDGKH Ws ULER]RPLW F W$51 d) rARN. 8. Në nënnjësinë e vogël të ribozomit nuk ndodh: D OLGKMD H NRNsV Vs P$51 E OLGKMD NRGRQDQWLNRGRQ F OLGKMD H DPLQRDFLGHYH M d) lidhja e ARNt në vatrën e poshtme. 9. Antikodoni është pjesë e: D $'1 E W$51 F P$51 d) rARN. 10. Pas transkriptimit molekula e ADN-së: D ]KYHQGRVHW WH QMs ULER]RP E VKSsUEsKHW Qs QXNOHRWLGH F G\¿VKRQ YHWYHWHQ d) formon strukturën e saj origjinale. ) j gj 11. Transkriptimi është: a) zhvendosja H P$51 SsUPHV EsUWKDPsV EsUWKDPRUH E HOLPLQLPL L LQWURQHYH QJD P$51 F NRSMLPL LQIRUPDFLRQLW Ws $'1Vs Qs P$51 SM G G\¿VKLPL L $'1Vs 12. Në pemën gjenealogjike të mëposhtme përcaktoni fenotipat dhe tregoni tipin e trashëgimisë: D VHNVXDOH E DXWR]RPLNH ]RWsUXHVH c) autozomike e fshehtë.

59

Biologjia 10 (bërthamë) 13. Cili nga proceset do të preket i pari, nëse qeliza trajtohet me një lëndë kimike që bllokon sintezën e acideve nukleike: D VLQWH]D H W$51 E VLQWH]D H P$51 F G\¿VKLPL L $'1 \ d) sinteza e proteinave. 14. Renditja e nukleotideve në një fragment të ADN-së është ATGCCTAAC. Renditja në mARN-së është UACGCGAUUG. Mutacioni që ka ndodhur është: D PH VKWLP E PH HOLPLQLP F PH ]sYHQGsVLP Ws QMs QXNOHRWLGL PH QMs WMHWsU d) kromozomik. 15. Një molekulë ADN-je përmban 10% timinë. Përqindja e guaninës është: D E F d) 80. 16. Masa molare e një proteine është 450 000 g/mol. Përcaktoni masën molare dhe gjatësinë e gjenit që kodon këtë proteinë. Masa molare e aminoacidit është 100 g/mol, masa molare e nukleotidit është 300 gr/mol dhe largësia ndërmjet dy nukleotieve 0,34 nm. 1. Përcaktojmë numrin e aminoacideve që ndërtojnë proteinën 450 000g/mol/100 g/ mol=4500 aminoacide. 2. Përcaktojmë numrin e nukleotideve në gjenin përgjegjës 4500 x 3=13500. 3. Përcaktojmë masën molare të gjenit 13 500 x 300 g/mol=4,05 x 106 g/mol. 4. Përcaktojmë gjatësinë e gjenit 13 500 x 0,34 nm=4590 nm. 17. Masa molare e gjenit është 30 000 g/mol. Përcaktoni masën molare të proteinës që kodohet nga ky gjen. 1. Përcaktojmë numrin e nuleotideve që përmban gjeni 30 000g/mol/300g/mol=100 nukleotide. 2. Përcaktojmë numrin e aminoacideve që përmban proteina: 100/3=33 aac. 3. Përcaktojmë masën molare të proteinës: 33 x 100 g/mol=3300 g/mol. 18. Në një molekulë ADN-je numri i lidhjeve hidrogjenore që lidhin dy vargjet është 1500 dhe numri i timinë nukleotideve 150, përcaktoni numrin e A,C,G nukleotideve të kësaj ADN-je. 1. Përcaktojmë numrin e lidhjeve hidrogjenore ndërmjet A-T: 150 x 2=300. 2. Përcaktojmë numrin e lidhjeve hidrogjenore ndërmjet C-G: 1500-300=1200.

60

Libër për mësuesin 3. Përcaktojmë numrin e C=G 1200/3=400. 4. ADN-ja përmban 150 T,150 A,400 G dhe 400 C. 19. Në një varg të ADN-së raporti A+T/C+G=0,6. Sa do të jetë raporti G+C/A+T? Raporti G+C/A+T=1/0,6=1,66. Ky raport i përket vargut komplementar. 20. Ndërtoni hartën e koncepteve me termat e mëposhtëm: ADN, numerike, gjenike, strukturore, gjenotip normal, fenotip normal, me eleminim, me zëvendësim.

ADN

Gjen

Renditje normale Gjenotip normal Gjenik Fenotip normal

Mutacion

Kromozomik

strukturore numerike

me eliminim me shtim me zvendësim

Proteinë normale

TESTE PËR KONTROLLIN E NJOHURIVE, KREU 1, 2, 3

1) Gjeni çfarë duhet të vendoset në vend të ? te reaksionet e mëposhtme: Peptid + ? = aminoacid + aminoacid+ aminoacid glikogjen + ? = glukozë + glukozë +................... Yndyrë +? = acid lyror + glicerol D OLSD]s E DPLOD]s c) XMs G SHSVLQs 2) Glukoza është: D 'LVDNDULG E 3ROLVDNDULG c. .DUERKLGUDW d. Katalizator.

61

Biologjia 10 (bërthamë) 3) Centriolet: D OXDMQs URO Qs VLQWH]sQ H SURWHLQDYH E oLIWs]RKHQ PH ¿OOLPLQ H QGDUMHV THOL]RUH o M T F WDNRKHQ YHWsP Qs QMsTHOL]RUs d. takohen në paretet e rrjetit endoplazmatik. 4) Rrjeti endoplazmatik gjendet në: S a. FLWRSOD]Ps E FLWRSOD]Ps GKH EsUWKDPs F FLWRSOD]Ps GKH ULER]RPH d. citoplazmë, ribozome dhe bërthamë. 5) Ribozomet janë organele ku: D VLQWHWL]RKHQ SURWHLQD S E VLQWHWL]RKHQ SURWHLQD GKH DFLGH QXNOHLNH F KLGUROL]RKHQ SURWHLQD d. depozitohen proteina. 6) Sinteza e proteinave ndodh në: D EsUWKDPsQ THOL]RUH E UUMHWLQ HQGRSOD]PDWLN F ULER]RPHW H J S JUXSXDUD GKH Ws YHQGRVXUD PEL PHEUDQsQ H UUMHWLW HQGRSOD]PDWLN M S d. lizozomet e lira të shpërndara në citoplazmë. 7) Vendosni saktësisht shigjetat D JOLNROL]D E FLNOL L .UHEVLW W F WUDQVSRUWXHV Ws KLGURJMHQLW d. fosforilimi oksidativ

SURGKRKHW VDVLD Ps H PDGKH H $73Vs IRUPLPL L XMLW 1$'L GKH )$'L shpërbërje e glukozit.

8. Cila nga frazat e mëposhtme nuk është e vërtetë për fermentimin. D JMLWKVHM SsUIWRKHQ $73 E QGRGK Qs FLWRVRO c. 1$'+ L GKXURQ HOHNWURQH VLVWHPLW Ws WUDQVSRUWLW Ws HOHNWURQHYH S G ¿OORQ PH JOXNR]sQ 9. Reaksionet e ndërmjetme: a. lidhin glikolizën me ciklin e Krebsit b. çlirojnë CO2 c. përdor NAD+ d. Të gj gjitha j janë të sakta .ORUR¿OL JMHQGHW D Qs Ws JMLWKD THOL]DW HXNDULRWH

62

Libër për mësuesin E Qs Ws JMLWKD THOL]DW SURNDULRWH F YHWsP Qs ELPs d. në bimë, alga dhe cianobaktere. , g 11. Ka nevojë për energji: a. WUDQVSRUWL DNWLY S E GLIX]LRQL F WUDQVSRUWL L OHKWsVXDU d. të gjitha janë të sakta. 12. Transporti aktiv: D NsUNRQ QMs SURWHLQs WUDQVSRUWXHVH E OsYL] QMs PROHNXOs NXQGsU JUDGLHQWLW Ws SsUTHQGULPLW F NsUNRQ IXUQL]LP PH HQHUJML d. të gjitha j gj janë të sakta.

TESTE PËR KONTROLLIN E NJOHURIVE, KREU 4

1) Numri diploid i kromozomeve: D sVKWs QXPUL Q E LVKWH Q Qs THOL]DW SULQGsURUH GKH sVKWs Qs Q THOL]DW ELMD Ts GDOLQ QJD PLWR]D F QGU\VKRQ Qs RUJDQL]PD Ws QGU\VKsP d. të gjitha j gj janë të sakta. 2) Vendosni përkatësinë ndërmjet termave: a. centriole 1. pika e lidhjes së kromozomeve motra E NURPDWLGH JMHQGHQ Qs SROH Qs ¿OOLP Ws QGDUMHV THOL]RUH c. kromozome 3. kromatinë e kondensuar dhe e ngjeshur d. centromere e 3) Në cilën fazë të mitozës, kromatidet lëvizin drejt poleve? D SURID]s E PHWDID]s c. DQDID]s d. telofazë. 4) Interfaza: D sVKWs H QMsMWs PH SURID]sQ PHWDID]sQ DQDID]sQ GKH WHORID]sQ b. përfshin fazat G1, S dhe G2 p

63

Biologjia 10 (bërthamë) F NsUNRQ SsUGRULPLQ H ¿EUDYH SRODUH GKH ¿EUDYH Ws NLQHWRNRULW d. ndodh rrallë. 5) Duke përdorur kodin e numrave, listo cilat nga gjendjet e mëposhtme është e saktë për anafazën I të mejozës dhe cilat për anafazën e mitozës. 1. Kromozomet shkojnë drejt poleve. 2. Kromatidet e ndara shkojnë drejt poleve. 3. Lëvizja e kromozomeve përfshin dy kromatidet. 4. Kromatidet e secilit tetrad ndahen në çifte. A. Anafazën I të mejozës --------------B. Anafazën e mitozës ----------------6) Cili prej proceseve të mëposhtme nuk i përket mitozës: $ VLJXURQ UULWMHQ H JMDOOHVDYH E VLJXURQ ULSDULPLQ H LQGLW Ws GsPWXDU F VLJXURQ ULSURGKLPLQ MRVHNVXDO d) siguron prodhimin e gametave. 7) Në cilën nga fazat e mitozës kromozomet lëvizin drejt poleve? D SURID]s E PHWDID]s F DQDID]s d) telofazë. 8) Interfaza: D sVKWs H QJMDVKPH PH SURID]sQ PHWDID]sQ DQDID]s GKH WHORID]sQ b) përfshin fazat G1, S, G2 F SsUNRQ PH IRUPLPLQ H ERVKWLW PLWRWLN d) ndodh rrallë. 9) Citokineza: D sVKWs PLWR]D WH THOL]D ELPRUH E SsUNRQ PH IRUPLPLQ H SOODNDYH THOL]RUH Qs THOL]sQ ELPRUH F sVKWs QMs SHULXGKs H JMDWs H FLNOLW THOL]RU d) është gjysma e numrit të kromozomeve. 10) Cili nga pohimet e mëposhtme është i përbashkët për mitozën dhe mejozën II? D 0DWHULDOL JMHQHWLN L QMsMWs VKNRQ Qs VHFLOLQ SRO E ,QWHUID]D QGRGK JMLWKPRQs SsUSDUD VH Ws ¿OORMs QGDUMD c. Të dyja kromozomet e secilit çift të kromozomeve homologe vendosen në ekuator JMDWs PHWDID]sV d. Bërthama pëson dy ndarje të njëpasnjëshme.

64

Libër për mësuesin 11) Kromatidet ndahen gjatë: D PHWDID]sV E PHWDID]sV Vs SDUs F DQDID]sV Vs SDUs d. anafazës. 12) Në procesin e mejozës, shkëmbimi i segmenteve ndërmjet kromozomeve homologe ndodh në: D LQWHUID]s E SURID]sQ , F SURID]sQ ,, G PHWDID]sQ , e) metafazën II. 13) Një tetrad është: D QMs NURPR]RP KRPRORJ E QMs oLIW NURPR]RPHVK KRPRORJH F QMs NURPR]RP L G\¿VKXDU L SsUEsUs QJD NURPDWLGH PRWUD d) dy qeliza bija të formuara pas mejozës I. 14) Nëse një qelizë prindërore ka 12 kromozome qelizat bija në fund të mejozës kanë: D NURPR]RPH E NURPR]RPH F NURPR]RPH d) secila prej këtyre mund të jetë e saktë. 15) Në metafazën I të mejozës kemi: D NURPR]RPH QMsVKH E QMs oLIW NURPR]RPHVK Ws G\¿VKXDUD F WHWUDGH d) gjithmonë 23 kromozome. 16) Në metafazën II të mejozës kemi: D NURPR]RPH QMsVKH E QMs oLIW NURPR]RPHVK Ws G\¿VKXDUD F WHWUDGH d) gjithmonë 23 kromozome.

65

Biologjia 10 (bërthamë) 17) Krahasoni mitozën me mejozën

MITOZA

MEJOZA

( PHUU ¿OOLPLQ QJD THOL]D GLSORLGH ( PHUU ¿OOLPLQ QJD THOL]D GLSORLGH somatike. burimore. 2 - formohen 2 qeliza bija. 3 - Bërthama ndahet një herë. 2 - Formohen katër qeliza bija. 3 - Bërthama ndahet dy herë.

4 - Qelizat bija kanë të njëjtin numër 4 - Qelizat bija kanë numër të përgjysmuar kromozomik me qelizën nënë. kromozomik me qelizën nënë. 5 - Nuk ndodh kryqkëmbimi. 5 - Ndodh kryqkëmbimi.

6 - Kromozomet e qelizës bijë janë të 6 - Kromozomet e qelizave bija janë të njëjta me të qelizës nënë. ndryshme me ato të qelizës nënë.

PËRGJIGJET E SAKTA: 1$ % 2 ' 3F 4E 5E 6E 7G 8E E 10 c 11 c E

PROBLEMA TË ZGJIDHURA PËR KREUN 5

Ushtrim 1 +HPR¿OLD sVKWs QMs VsPXQGMH Ts SsUFDNWRKHW QJD DOHOL L IVKHKWs L QMs JMHQL Ts QGRGKHW Qs NURPR]RPLQ ; 1JD QMs oLIW QRUPDO ND OLQGXU QMs GMDOs KHPR¿OLN 6D sVKWs PXQGsVLD Ts QJD N\ oLIW Ws OLQGs QMs IsPLMs YDM]s KHPR¿OLNH" Zgjidhje Më poshtë po paraqesim në mënyrë simbolike alelet përgjegjëse për çdo formë DOWHUQDWLYH Ws KHPR¿OLVs JMHQRWLSDW GKH IHQRWLSDW SsUNDWsV VLSDV VHNVHYH XH DOHO QRUPDO Xh DOHO SsUJMHJMsV SsU KHPR¿OLQs XHXH, XHXh IHPUD QRUPDOH XhXh IHPUD KHPR¿OLNH

66

Libër për mësuesin XHY PDVKNXOO QRUPDO XhY PDVKNXOO KHPR¿OLN 0HTHQsVH QJD N\ oLIW ND OLQGXU QMs GMDOs PH KHPR¿OL DWsKHUs QsQD H WLM ND THQs EDUWsVH H DOHOLW Ws IVKHKWs SsUJMHJMsV SsU VsPXQGMHQ H KHPR¿OLVs Skema e kryqëzimit 3 1RUPDO ; XHY 1RUPDO

Gjenotipat: XHXh Gametat: Breznia F1:

XH, Xh XH, Y 'MDOs KHPR¿OLN XhY

Në tabelën e mëposhtme paraqiten rezultatet e breznisë F1, e cila rezulton nga kombinimi i gametave:

X Xh

H

XH X HX H X HX h

Y XHY XhY

6Lo H VKLNRMPs QJD ¿JXUD Ws JMLWKs IHPUDW H EUH]QLVs F1 janë normale (XHXH, XHXh), QGsUVD JM\VPD H PHVKNXMYH MDQs Ws VsPXUs KHPR¿OLNs GKH JM\VPD MDQs QRUPDOs Ushtrimi 2 Lartësia te disa specie bimësh është kontrolluar nga dy çifte gjenesh që ndahen në mënyrë të pavarur. Me secilin alel pjesëmarrës A ose B shtohet 8 cm te lartësia bazë prej 5 cm. Është bërë një kryqëzim midis prindërve me gjenotip AABB dhe aabb pa marrë parasysh ndikimin e mjedisit. a. Cila është lartësia e secilit prind? b. Cila është lartësia e pritshme e anëtarëve të brezit në F1? c. Cilat janë raportet e pritshme fenotipike në brezin e F2? Zgjidhje Lartësia bazë = 8 cm. Përderisa secili alel kontribuon me një shtesë prej 8 cm përdorim formulën e mëposhtme: a) lartësia e AABB=(4 x 8)+8=40 cm lartësia e aabb=0+8=8 cm b) Prindërit AABB x aabb Gametat AB dhe ab

67

Biologjia 10 (bërthamë) Në F1 kemi AaBb Lartësia e AaBb=(2x8)+8=24 cm. c) Pasardhësit e mundshëm në F2 janë: AB AB Ab aB ab AABB AABb AaBB AaBb Ab AABb AAbb AaBb Aabb aB AaBB AaBb aaBB aaBb ab AaBb Aabb aaBb aabb

Raporti fenotipik dhe gjenotipik në F2 mund të paraqiten: Gjenotipi AABB AABb,AaBB AAbb,aaBB,AaBb aaBb,Aabb aabb Raporti fenotipik 1:4:6:4:1. Ushtrimi 3 Nga kryqëzimi i një individi diheterozigotë me një homozigotë të fshehtë për dy tipare lindin këta pasardhës: Fenotipi Aa Bb Aa bb aa Bb aa bb Numri 643 95 106 630 Numri i gjeneve për lartësinë 4 3 2 1 0 F2 1/16 4/16 6/16 4/16 1/16 Lartësia 40 32 24 16 8

a) A janë këto dy gjene të lidhura apo të pavarura? b) Nëse janë të lidhura, cila është përqindja e rikombinimit që ndodh midis tyre? Zgjidhje a) Përcaktimi nëse këto gjene janë të lira apo të lidhura bëhet duke iu referuar numrit të pasardhësve që kanë lindur. Nëse gjenet do të ishin të lira pasardhësit duhet të ishin

68

Libër për mësuesin formuar me numër të barabartë për të gjitha klasat fenotipike. Lindja e pasardhësve me numër të ndryshëm tregon se janë formuar dy klasa me tipare prindërore dhe dy klasa me tipare rikombinante, prandaj arrijmë në përfundimin se gjenet janë të lidhura dhe ndërmjet tyre ka ndodhur kryqkëmbimi. b) Për të përcaktuar përqindjen e rikombinimit që na jep dhe largësinë ndërmjet gjeneve përdorim formulën: Numrin total të pasardhësve rikombinantë Përqindja e rikombinimeve = Numrin e përgjithshëm të pasardhësve të lindur Pasardhësit rikombinantë janë përfaqësuar prej klasave fenotipike që kanë një numër më të vogël, pra, 106 dhe 95 përqindja = 0,136 x 100 = 13,6 %. LA-B=106+95/1474=13,6%. Ushtrimi 4 Te bukuroshja e natës, ngjyra e bardhë dhe e kuqe e luleve është kodominante. Nga kryqëzimi i një bime me lule rozë me një bimë me lule rozë raporti fenotipik të pasardhësit do të jetë: D UR]s H EDUGKs E UR]s Ws EDUGKs F H NXTH UR]s H EDUGKs d) 1/4 e kuqe, 3/4 të bardha. Zgjidhje Shënojmë me K ngjyrën e kuqe, me k ngjyrën e bardhë. Prindërit sipas fenotipit: rozë x rozë Sipas gjenotipit: Kk x Kk k Tipat e gametave që formohen janë K dhe k. Skema e kryqëzimit:

K K k KK e kuqe K Kk rozë k

k Kk rozë k kk e bardhë k

Raporti fenotipik: 1/4 e kuqe,1/2 rozë, 1/4 të bardha Raporti gjenotipik: ¼ KK,1/2 Kk,1/4 kk K Alternativa e saktë është c. Ushtrimi 5 Grupi i gjakut M përcaktohet nga gjenotipi LMLM. Grupi N nga gjenotipi LNLN dhe grupi MN nga gjenotipi LMLN. Alelet LM dhe LN janë bashkëzotëruese. Nga kryqëzimi i dy prindërve, njëri me grup gjaku M dhe tjetri me grup gjaku MN, probabiliteti që të lindin fëmijë me grup gjaku N është:

69

Biologjia 10 (bërthamë) D ó E ò F QJMDUMH H VLJXUW d) ngjarje e pamundur. Zgjidhje Përcaktojmë alelet: LM grup M dhe LN grup N. Përcaktojmë gjenotipat e prindërve: LMLM x LMLN. Përcaktojmë gametat: LM nga njëri prind dhe LM dhe LN nga prindi tjetër. Skema e kryqkëmbimit:

LM

Përgjigja e saktë është d.

LM LMLM

LN LMLN

TESTE PËR KONTROLLIN E NJOHURIVE KREU 6

1) ARN-i (mesazhere) ndryshon nga ADN-ja, sepse: D sVKWs KHOLNV L QMs¿VKWs E SsUPEDQ ED]D Ws D]RWXDUD F sVKWs KHOLNV L G\¿VKWs d) i mungon grupi fosfat. 2) Nëse ndryshon një aminoacid i një proteine atëherë: D PROHNXOD QXN PXQG Ws TXKHW Ps SURWHLQs E SURWHLQD PHUU IRUPsQ H ÀHWsV Vs SDORVXU F HQ]LPDW ULSDURMQs JDELPLQ d) ndryshon proteina. 3) Anemia falciforme (në formë drapri) shkaktohet nga zëvendësimi i një aminoacidi të vetëm (glutamina zëvendësohet nga valina) në molekulën e hemoglobinës. Bëhet fjalë për: D QMs PXWDFLRQ PH ]sYHQGsVLP E QMs QJMDUMH N\o Qs HYROXFLRQLQ ELRORJMLN F PXWDFLRQ VWUXNWXURU NURPR]RPLN d) një eliminim i një tripleti. 4) Cili nga pohimet e mëposhtme për ARN nuk është i saktë? a) Ndërsa ARN-i sintetizohet duke përdorur si matricë ADN, ARN-të e tjera formohen

70

Libër për mësuesin Qs QXNOHROD QJD P$51 E P$51 SsUEsKHW QJD QMs VHNXHQFs ED]DVK Ws D]RWXDUD SsUSORWsVXHVH VLSDV $'1Vs F W$51 ND VWUXNWXUH Ws SDORVXU d) rARN formohet së bashku me proteinat. 5) Sinteza e ARN-i sipas një segmenti të ADN-së bëhet në prani të: D $51 WUDQVNULSWD]sV E $51 UHVWUHNOD]sV F $51 OLJD]sV d) ARN polimerazës. 6) Një kodon përbëhet nga: D QJD QMs UHQGLWMH H WUH ED]DYH Qs $51W E QJD QMs WULSOHW ED]DVK Ws $'1 F QJD QMs WULSOHW ED]DVK Ws $51L d) nga çifte bazash përplotësuese të ADN-së. 7) Procesi i sintezës së mARN-së quhet: D PXWDFLRQ E WUDQVODFLRQ F WUDQVNULSWLP G G\¿VKLP 8) Udhëzimet për formimin e proteinave përcaktohen nga: D oLIWLPL L ED]DYH Ws $'1Vs E UHQGLWMD H ED]DYH Ws D]RWXDUD Qs QMsULQ QJD G\ ¿MHW H $'1Vs F VNHOHWL L QMsULW SUHM G\ ¿MHYH Ws $'1Vs G QJD Ws G\MD ¿MHW SsUSORWsVXHVH Ws $'1Vs 9) A është e domosdoshme ADN-ja për sintezën e polisakarideve? D 3R VHSVH Ws JMLWKD UHDNVLRQHW H SROLPHUL]LPLW NDQs QHYRMs SsU SUDQLQs H $'1Vs E 3R QsSsUPMHW QMs VHUL SURFHVHVK Ts SsUIVKLMQs $'1Qs PLWRNRQGULDOH F -R VHSVH SROLVDNDULGHW QGsUWRKHQ QJD PRQRPHUH Ws QMsMWD QGsUPMHW W\UH d) Po, por në mënyrë jo të drejtpërdrejtë, sepse për formimin e polisakarideve nevojiten HQ]LPD VSHFL¿NH Ws NRGL¿NXDUD QJD $'1MD 10) ATT GGC AGC CCC ATG është një sekuencë e ADN-së. 0s SRVKWs Qs IXQG Ws XVKWULPLW MHSHQ GLVD VHNXHQFD Ts IRUPRKHQ JMDWs G\¿VKLPLW Ws kësaj ADN-je. Përdor këto sekuenca për të plotësuar saktë fjalitë e mëposhtme: 6HNXHQFD Ts SDUDTHW VDNWs G\¿VKLPLQ H $'1Vs sVKWsBBBBBBBBBB 6HNXHQFD NX ND QGRGKXU VKWHVs sVKWsBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB 6HNXHQFD NX ND QGRGKXU ]sYHQGsVLP sVKWsBBBBBBBBBBBBBBBBBBB 6HNXHQFD NX ND QGRGKXU HOLPLQLP sVKWsBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB

71

Biologjia 10 (bërthamë) a) TAACCGTCTGGGGTA b) AGCCGTCGGGGTAC c) TAA CCT CGG GGT ACT d) TAACCGTCG GGG TAC. 11) Me cilin kodon të mARN do të çiftohet ARN-ja që sjell antikodonin AUG? D QMs DQWLNRGRQ QXN PXQG Ws SsUPEDMs ED]sQ $ E QMs DQWLNRGRQ QXN PXQG Ws SsUPEDMs ED]sQ 8 F 87& d) UAC. 12) Nëse enzimat nuk do të prisnin intronet e ARN-i mund të sintetizohet proteina e duhur? D 0XQG Ws VLQWHWL]RKHM QMs SROLSHSWLG SRU QXN GR Ws LVKWH SURWHLQs IXQNVLRQDOH E 3R SRU GR Ws LVKWH Ps H JMDWs F -R VHSVH LQWURQHW QXN IRUPRKHQ QJD QXNOHRWLGH d) Absolutisht jo, pasi intronet nuk përmbajnë kodone. 13) Në një molekulë ADN-je: a) Lidhjet ndërmjet dy zinxhirëve mund të realizohen vetëm ndërmjet bazave purinike. b) Lidhjet ndërmjet dy zinxhirëve mund të realizohen vetëm ndërmjet bazave pirimidine. c) Lidhjet ndërmjet dy zinxhirëve mund të realizohen vetëm ndërmjet një baze purinike dhe një pirimidine. d) Njëri zinxhirë sillet si substrat dhe tjetri si enzimë. '\¿VKLPL L $'1Vs SsUNRQ PH D dGR KHOLNs H G\¿VKWs ELMs SsUPEDQ QMs ]LQ[KLU Ws UL GKH QMs Ws YMHWsU b) Gjysma e çiftit të helikave përmban vetëm zinxhirë të vjetër dhe gjysma tjetër zinxhirë të rinj. F 7s G\ ]LQ[KLUsW H Ws JMLWKs KHOLNsV Vs G\¿VKWs SsUPEDMQs PDWHULDO Ws UL GKH Ws YMHWsU d) Njëri zinxhirë përmban material të vjetër dhe tjetri përmban si material të vjetër, ashtu edhe të ri. 15) Analizo pemën e mëposhtme gjenealogjike, ku katrorët përfaqësojnë meshkujt, ndërsa rrathët femra.

72

Libër për mësuesin Tipari i paraqitur me ngjyrën është: D L OLGKXU PH VHNVLQ NURPR]RPL ; F L OLGKXU PH VHNVLQ NURPR]RPL < E DXWR]RPLN ]RWsUXHV G DXWR]RPLN L IVKHKWs e) poligjenik. 16) 0\FREDFWHULXP WXUEHFXORVLV shkakton sëmundjen e turbekulozit. Në ADN-në e këtij bakteri 15% janë timinënukleotide. Sa është përqindja e guaninë nukleotidit? D E c) 35 %. ) 17) Një molekulë ADN-je përmban 400 citozinë nukleotide. Numri i lidhjeve hidrogjenore të dy zinxhirëve të saj është 2200. Sa nukleotide ka gjithsej kjo molekulë ADN-je? D E c) G 18) Një proteinë ka peshë molekulare 33 000 g/mol. Sa nukleotide përmban gjeni përgjigjës, duke ditur se 20% e tij janë introne? (masa molare e një aminoacidi = 110 g/mol): D O E F d) 2700. PËRGJIGJET E SAKTA: OD G D D G E F E G OG G F DG F G D

73

Biologjia 10 (bërthamë) MËNYRA E HARTIMIT DHE E VLERËSIMIT TË TESTIT Për të hartuar një test kontrolli, mësuesi/ja duhet të veprojë në këtë mënyrë: 1. Përcakton përqindjen e kreut në nënlinjë. 2. Përcakton totalin e pikëve që do të përmbajë testi dhe pikët për çdo kre. 3. Përcakton pikët për çdo nivel duke respektuar përqindjen: 40% niveli i ulët, 40% niveli i mesëm, 20% niveli i lartë. 4. Ndërton pyetjet që mund të jenë me alternativa ose të hapura, duke i kushtuar kujdes pikëzimit. Një model testi për nënlinjën Biologjia qelizore, kreu 1 dhe 2 duhet të ndërtohet në këtë mënyrë: 1. Mësuesi/ja përcakton përqindjen e kreut në nënlinjë, duke pjesëtuar numrin e orëve të kreut me numrin e orëve të zhvilluara të shprehura në përqindje 9/18·100 = 50% dhe 9/18·100=50%. 9 orë ka kreu i parë Kimia e jetës dhe 9 orë kreu i dytë Ndërtimi i qelizës. 2. Përcakton totalin e pikëve që do të përmbajë testi dhe pikët për çdo kre. Një test i zakonshëm duhet të jetë me 30 pikë. Duke ditur përqinden për çdo kre, përcaktojmë sasinë e pikëve. 30 x 50/100 =15 pikë kreu Kimia e jetës. 30 x 50/100 =15 pikë kreu Ndërtimi i qelizës. 3. Përcakton pikët për çdo nivel duke respektuar përqindjen: 40% niveli i ulët, 40% niveli i mesëm, 20% niveli i lartë. Për kreun e parë: 15 x 40/100 = 6 pikë niveli I dhe II dhe 15 x 20/100= 3 niveli III (6+6+3=15). Për kreun e dytë: 15 x 40/100=6 pikë niveli I dhe II dhe 15 x 20/100 = 3 pikë niveli III (6+6+3=15). 4. Ndërton pyetjet që mund të jenë me alternativa ose të hapura duke i kushtuar kujdes pikëzimit. Raporti i pyetjeve me alternativa ose të hapura vendoset nga mësuesi/ja. Në tabelën e mëposhtme, pavarësisht raportit të barabartë të pyetjeve për të dy krerët janë dhënë më tepër pikë kreut të dytë, ndërtimi i qelizës. Ndërtojmë skemën e bluprintit me të gjitha të dhënat.

74

NËNLINJA BIOLOGJIA QELIZORE BLUPRINTI PËR HARTIMIN E TESTIT TË PARË (PËR KREUN 1 DHE 2)

Pyetjet e ndara sipas niveleve Alternative 2a 1h (2p) ( p) 1h (4) 20% 6 pikë 10 5 4a 5 2a 3h 6h I, II, III 1a 1h (4p) 1a 1h (5p) 40% 11 pikë 40% 13 pikë 1a 1h (6p) 1a 1h (5p) Ushtrime i gjithsej për fushë E hapur 3h h

Fusha e përmbajtjes

% dhe pikët sipas i i krerëve

Kimia e jetës

9/18·100=50% 50%·30=15 pikë

Ndërtimi i qelizës

9/18 x 100=50% 50%·30=15 pikë

Totali në % dhe në pikë

100%, 30 pikë

Libër për mësuesin

75

Konvertimi i pikëve 5 8-12 13-16 6 7 17-20 8 21-24 9 25-27 10 28-30

Nota

4

Pikët

0-7

BLUEPRINTI PËR HARTIMIN E TESTIT VJETOR

Ushtrime i gjithsej për f hë fushë Alternative E hapur

Fusha e përmbajtjes

Kimia e jetës

% dhe pikët sipas Pyetjet e ndara sipas niveleve krerëve I II III 9/72 x 100=13% 13% x 30=4 pikë

Ndërtimi i q qelizës

10/72 x 100=14% 14% x 30=4 pikë

Funksionet jetësore të qelizës

9/72 x 100=13% 13% x 30=4 pikë

Ndarja qelizore

7/72 x 100=10% 10% x 30=3 p pikë

Biologjia 10 (bërthamë)

76

40 12 40 12 20 6

Mekanizmat e trashëgimisë

14/72 x 100=19% 19% x 30=6 pikë

Funksionimi gjeneve

i

13/72 x 100=18% 18% x 30=5 pikë

Teoria e evolucionit

9/72 x 100=13%

13% x 30=4 pikë

TOTALI 72 Orë

100% 30 pikë

Libër për mësuesin Plotësimi i kësaj tabele me pyetje për të tria nivelet e nxënësve mund të bëhet nga çdo mësues, duke pasur parasysh realizimin e objektivave të programit mësimor: Ws S\HWMHYH SLNs GR Ws MHQs S\HWMH SsU QLYHOLQ H XOsW Ws S\HWMHYH SLNs GR Ws MHQs S\HWMH SsU QLYHOLQ PHVDWDU 20% të pyetjeve = 6 pikë do të jenë pyetje të nivelit të lartë. 1s NsWs WDEHOs MDQs VKSsUQGDUs RUsW H SURMHNWLW SUDQGDM QGU\VKRMQs RUsW H SODQL¿NXDUD për kre.

77

Biologjia 10 (bërthamë)

MODELE TESTESH PËR TEKSTIN BIOLOGJIA 10

TEST KONTROLLI 1: KIMIA E JETËS DHE NDËRTIMI I QELIZËS Emëri Mbiemri ___________________ Klasa _______________

1. Glikogjeni sintetizohet dhe grumbullohet në: D PXVKNsUL E YHVKND F VWRPDN d. mëlçi. ç 2. Me kondensim dhe hidrolizë kuptojmë: DBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB EBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB (1 pikë)

(2 pikë)

3. Të gjitha pohimet e mëposhtme për centriolet janë të vërteta me përjashtim të: (1 pikë) D MDQs Ws QGsUWXDUD QJD PLNURJ\SD b. MDQs Ws S M SUDQLVKPH Qs Ws JMLWKD THOL]DW JM T F MDQs Ws SUDQLVKPH Qs THOL]sQ VKWD]RUH d. formojnë boshtin e ndarjes qelizore. 4. Hemoglobina është proteinë me: D VWUXNWXUs Ws SDUs E VWUXNWXUs Ws G\Ws F VWUXNWXUs Ws WUHWs d. strukturë të katërt. 5. ATP sintetaza gjendet e lokalizuar në: D PHPEUDQsQ H MDVKWPH Ws NORURSODVWLW E PHPEUDQsQ H MDVKWPH Ws PLWRNRQGULVs F Qs ULER]RPH d. në membranën e brendshme të mitokondrisë. 6. Tregoni funksionet e: (1 pikë)

(1 pikë)

(4 pikë)

78

Libër për mësuesin D NDUERKLGUDWHYH E \QG\UDYH F SURWHLQDYH d. acideve nukleike.

7. Me fjalët e fjalorit formoni një tekst të saktë shkencërisht: 0DNURHOHPHQWHBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB $PLQRDFLGBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB 3URNDULRWBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB 0LNUR¿Ms]DBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB 7LODNRLGBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB

(5 pikë)

%sUWKDPD sVKWs YHQGL L BBBB GKH BBBBBBBB Ws LQIRUPDFLRQLW JMHQHWLN $MR QGsUWRKHW QJD BBBBBBBBGKHBBBBBBBBBB 1s QXNOHRSOD]PsQ H VDM JMHQGHQ BBBBBBBBBBB NX SURGKRKHW U$51 GKH BBBBB QMs NRPSOHNV ¿MH]RU Ts IRUPRQ BBBBBBBB NXU THOL]D SsUJDWLWHW SsU QGDUMHQ (7 pikë) 9. Krahasoni ADN-në me ARN-në. (4 pikë)

10. Skiconi një qelizë prokariote, duke përcaktuar në legjendë pjesët ndërtuese dhe funksionet e tyre. (4 pikë)

Nota Pikët

4 0-7

5 8-12

6 13-16

7 17-20

8 21-24

9 25-27

10 28-30

Sugjerojmë që në vend të ushtrimit 8 mund të jepet: D QGsUWLPL L DSDUDWLW Ws *RO[KLW E ULER]RPLW F NORURSODVWLW G PLWRNRQGULVs H RUJDQHOHW H OsYL]MHV f. ndërtimi i ADN-së, ARN-së, ATP-së etj. Sugjerojmë që në vend të ushtrimit 9 mund të jepet: D NUDKDVLPL L NDUERKLGUDWHYH PH \QG\UDW E NUDKDVLPL L THOL]sV SURNDULRWH PH THOL]sQ HXNDULRWH F NUDKDVLPL L THOL]sV ELPRUH PH THOL]sQ VKWD]RUH G NUDKDVLPL L PLWRNRQGULVs PH NORURSODVWLQ H NUDKDVLPL L PLNURJ\SDYH PH PLNUR¿MH]DW HWM Sugjerojmë që në vend të ushtrimit 10 mund të jepet: D THOL]D HXNDULRWH ELPRUH E HXNDULRWH VKWD]RUH

79

Biologjia 10 (bërthamë) c. qeliza brenda së cilës të vendosen përbërësit kimikë të saj etj.

TEST KONTROLLI 2 PËR KREUN 3 DHE 4 Emëri Mbiemri __________________ Klasa ________________

1. NADH dhe FADH janë: a) WUDQVSRUWXHV Ws HQHUJMLVs b) WUDQVSRUWXHV Ws HOHNWURQHYH c) WUDQVSRUWXHV Ws KLGURJMHQLW d) enzima. .XU THOL]D ¿OORQ Ws QGDKHW ¿MH]DW H NURPDWLQsV D QJMLVKHQ E UUDOORKHQ F ]KGXNHQ d) asnjëra prej tyre. (1 pikë)

SLNs

6LSDV PRGHOLW Ws PRGHOLW Ws PR]DLNXW ÀXLG Ws PHPEUDQsV THOL]RUH FLOL QJD WLSDW H (1 pikë) mëposhtëm të molekulave e depërtojnë tej për tej membranën: D ELVKWDW H KLGURNDUEXUHYH E NROHVWHUROL F IRVIROLSLGHW d. proteinat. 4. Procesi që shpërbën molekulat e mëdha në më të vogla quhet: D NDWDOL]s E NDWDEROL]sP F PHWDEROL]sP d. anabolizëm. (1 pikë)

5. Të gjitha ngjarjet e mëposhtme ndodhin gjatë telofazës së mitozës me përjashtim të: (1 pikë) D YD]KGRQ FLWRNLQH]D E ULVKIDTHW PEsVKWMHOOMD EsUWKDPRUH F oGR NURPR]RP sVKWs L SsUEsUs QJD G\ NURPDWLGH d. zhduket boshti i ndarjes. 6. Lidhni me shigjetë. 1. 0LWR]s 2. 0HWDID]s 3. )RWRVLQWH]s 4. (Q]LPs (5 pikë) $73 VXEVWDQFs SURWHLQLNH NURPR]RPHW YHQGRVHQ Qs SOODNsQ HNXDWRULDOH JOXNR]s

80

Libër për mësuesin 5. Frymëmarrje qelizore riprodhim joseksual. 6. 7. Me fjalët e fjalorit formoni një tekst të saktë shkencërisht. 7UDQVSRUW DNWLYBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB &LNOL .DOYLQ%HQVRQ BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB )HUPHQWLP DONRROLNBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB 0HWDEROL]sP BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB

(4 pikë)

8. Plotësoni fjalitë e mëposhtme: (9 pikë) 7UDQVSRUWL L BBBBBBBBBBBBGKHBBBBBBBBBBBBBBSsUPHV PHPEUDQsV THOL]RUH sVKWs BBBBBBBBBBBB $L UHDOL]RKHW PH BBBBBBBBBBBB SsU JD]HW GKH BBBBBBBBBBBBBBBB SsU BBBBBBBBBBBBBBB *MDWs NsWLM WUDQVSRUWL OsQGD NDORQ QJD YHQGL PH BBBBBBBBBBBBBBBB GUHMW YHQGLW PH SsUTHQGULP Ps Ws YRJsO BBBBBBBBBBBBB SD KDU[KXDUBBBBBBBBBBB 9. Krahasoni fotosintezën me frymëmarrjen. (4 pikë)

10. Paraqisni skemën e profazës së parë dhe të dytë të mejozës. Krahasoni proceset që ndodhin në to për qelizën me komplet 2n=4. (4 pikë)

Nota Pikët

4 0-7

5 8-12

6 13-16

7 17-20

8 21-24

9 25-27

10 28-30

* Sugjerojmë që në vend të ushtrimit 4 mund të vendoset (S) (G), p.sh.: Vendosni në fjalitë e mëposhtme (S) ose (G). (5 pikë) Korrigjoni pohimin e gabuar dhe shkruajeni të saktë përbri tij. 1. Glikoliza dhe cikli i Krebsit janë etapat e frymëmarrjes qelizore. 2. Fosfolipidet ndërtojnë membranën qelizore. '\¿VKLPL L $'1Vs QGRGK JMDWs ID]sV 6 Ws LQWHUID]sV 4. Kromatidet motra ndahen në anafazën e parë të mejozës. 5. Kryqkëmbimi ndodh në profazën e parë të ndarjes mejotike. * Sugjerojmë që në vend të ushtrimit 9 mund të vendoset: .UDKDVLPL WUDQVSRUW DNWLY ± WUDQVSRUW SDVLY .UDKDVLPL HQGRFLWR]s ± WUDQVSRUW DNWLY Krahasimi frymëmarrje ­ fermentim. * Sugjerojmë që në vend të ushtrimit 10 mund të vendosen: )D]D H PLWR]sV RVH H PHMR]sV &LNOL MHWsVRU )D]DW H IRWRVLQWH]sV )D]DW H IU\PsPDUUMHV

81

Biologjia 10 (bërthamë) Fermentimi

TEST KONTROLLI 3 PËR KREUN 5

1. Gjenetika studion: D WLSDUHW E YHWsP QGU\VKXHVKPsULQs H WLSDULW F YHWsP WUDVKsJLPLQs H WLSDULW d. trashëgiminë dhe ndryshueshmërinë e tiparit. 2. Heterozigoti është: D SUDQLD H G\ DOHOHYH ]RWsUXHVH E SUDQLD H G\ DOHOHYH Ws IVKHKWD F SUDQLD H QMs DOHOL ]RWsUXHV GKH QMs DOHOL Ws IVKHKXU d. asnjëri prej tyre. 3. Cila nga fjalitë e mëposhtme për kromozomet homologe është e vërtetë: D oLIWs]RKHQ Qs SURID]sQ ,, E MDQs NDUDNWHULVWLNH SsU THOL]DW KDSORLGH F NDQs JMHQH Ws YHQGRVXUD Qs Ws QMsMWsW ORNXVH Ts SsUFDNWRMQs Ws QMsMWDW WLSDUH d. përmbajnë alele identike. 4. Kariotipi përfaqëson: D JMHQRWLSLQ H QMs LQGLYLGL E NURPR]RPHW Ts JMHQGHQ Qs JDPHWs F IHQRWLSLQ H QMs LQGLYLGL d. organizimin e kromozomeve homologe, për sa i përket numrit, përmasave dhe tipit të tyre. 5. Me fjalët e fjalorit formoni një tekst të saktë shkencërisht. GLSORLG BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB DXWR]RP BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB NURPR]RPH KRPRORJH BBBBBBBBBBBBBBBBB SHPs JMHQHDORJMLNH BBBBBBBBBBBBBBBBBBBB EDVKNs]RWsULP BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB (5 pikë)

$OHOL sVKWs SsUJMHJMsV SsU QMs IRUPsBBBBBBBBBWs WLSDULW 7sUsVLD H BBBBBBBBBB Ws QMs JMHQL IRUPRQ BBBBBBBBBBH WLM 1JD NRPELQLPL LBBBBBBDOHOHYH IRUPRKHW JMHQRWLSL BBBBBBBBBB 1JD NRPELQLPL L G\ BBBBBBBBBBWsBBBBBBBBBB IRUPRKHW JMHQRWLSLBBBBBBBBBB .RPELQLPL L G\ DOHOHYH Ws QGU\VKPH IRUPRQ JMHQRWLSLQBBBBBBBBBB (8 pikë)

82

Libër për mësuesin

7. Kryqëzohet një bimë heterozigote me kërcell të gjatë me një bimë me kërcell të shkurtër. Përcaktoni raportin gjenotipik dhe fenotipik të pasardhësve në F1. (2 pikë) 8. Një grua daltonike martohet me një burrë normal. Cili është probabiliteti që djemtë e saj të kenë këtë sëmundje? (3 pikë) 9. Një burrë me grup gjaku A martohet me një grua me grup gjaku B. Nga kjo martesë lindin dy fëmijë, njëri grup A tjetri grup 0. Përcaktoni gjenotipin e prindërve dhe të fëmijëve. Tregoni raportet fenotipike të pasardhësve. (4 pikë) 10. Kryqëzohen lepujt e zinj qimelëmuar diheterozigotë me lepuj të bardhë qimeashpër (tipare të fshehta). Përcaktoni raportin gjenotipik dhe fenotipik në F1, kur dihet se tiparet janë të pavarura. (4 pikë)

Nota Pikët

4 0-7

5 8-12

6 13-16

7 17-20

8 21-24

9 25-27

10 28-30

83

Biologjia 10 (bërthamë)

TEST KONTROLLI 4 KREU 6

1. Kodi gjenetik përcakton: a) 5HQGLWMHQ H QXNOHRWLGHYH Qs PROHNXOsQ H $'1Vs b) 5HQGLWMHQ H QXNOHRWLGHYH Qs PROHNXOsQ H P$51Vs c) 5HQGLWMHQ H DPLQRDFLGHYH Qs PROHNXOsQ H SURWHLQsV d) Renditjen e nukleotideve në molekulën e tARN-së. (1 pikë)

2. Enzima që katalizon formimin e lidhjes peptidike është e lokalizuar në: (1 pikë) D NRNsQ H P$51 E ]RQsQ THQGURUH Ws W$51 F QsQQMsVLQs H YRJsO Ws ULER]RPLW d. nënnjësinë e madhe të ribozomit. 3. Mutacioni që shkakton aneminë falciforme është: D PXWDFLRQ QXPHULN E PXWDFLRQ JMHQHWLN PH ]sYHQGsVLP Ws QMs QXNOHRWLGL PH QMs WMHWsU F LQYHUVLRQ d. mutacion me eliminimin e një tripleti. 4. Me fjalët e fjalorit formoni një tekst të saktë shkencërisht 7UDQVORNDFLRQBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB 7UDQVODWLPBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB *MHQBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB 0XWDFLRQ QXPHULNBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB P$51 BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB (1 pikë)

(5 pikë)

5. Një grua normale martohet me një burrë daltonik. Cili është probabiliteti që nga ky çift të lindin vajza daltonike? Paraqisni pemën gjenealogjike të kësaj familjeje. (4 pikë) 6. Në një molekulë ADN-je gjenden 7550 nukletide, përmbajta e adeninënukleotideve është 1250. Përcaktoni sa T,G,C përmban kjo ADN? (3 pikë) 7. Krahaso: (3 pikë) D ,QYHUVLRQLQ PH G\¿VKLPLQ E 7UDQVORNDFLRQLQ H QGsUVMHOOs PH WUDQVORNDFLRQLQ H 5REHUWVRQLW c. Këputjet me translokacionet.

84

Libër për mësuesin 8. Shpjego mekanizmin e lindjes së një vajze me sindromën trisomia X, duke paraqitur skemat e gametogjenezës, ku ka ndodhur moszbërthimi dhe skemën e pllenimit. (6 pikë) 9. Skiconi transkriptimin e ADN-së në mARN dhe shpjegoni formimin e mARN së pjekur. (6 pikë)

Nota Pikët

4 0-7

5 8-12

6 13-16

7 17-20

8 21-24

9 25-27

10 28-30

* Sugjerojmë që në vend të trizomisë X të ushtrimit 8 mund të vendosen sindromat Turner, Klinefelter. Në vend të transkriptimit mund të vendoset translatimi dhe tek ushtrimi 7 mund të kërkohen krahasime të tipave të ndryshëm të mutacioneve, të karakteristikave të sëmundjeve, të ARN-së etj.

85

Biologjia 10 (bërthamë)

METODIKA TË HARTIMIT TË DITARIT MËSIMOR

7HPD $FLGHW QXNOHLNH

Objektivat: Në fund të orës mësimore, nxënësi/ja duhet: - Ws LGHQWL¿NRMs SsUEsUsVLW HOHPHQWDUs Ws DFLGHYH QXNOHLNH PRQRPHULQ H W\UH - Ws DQDOL]RMs QGsUWLPLQ H QXNOHRWLGLW IRUWsVLQs H YDUJXW GKH Ws YDUJMHYH - të krahasojë ADN-në me ARN për nga funksioni, ndërtimi dhe llojet. Metoda:Di/dua të di/mësova (D.M.D) Fjalë kyç: QXNOHRWLG $'1 $51 SDULP SsUSORWsVLPL YHWsG\¿VKLP Mjete: Teksti i nxënësit, CD, kompjuter portativ. - Zhvillimi i përmbajtjes - Rifreskim njohurish Koha e zhvillimit 10 minuta. Pyetjet që u drejtohen nxënësve: 6KNUXDM Qs WDEHOs QMs Q[sQsV GKH Qs ÀHWRUHQ H VKsQLPHYH Ws JMLWKs Q[sQsVYH SsUEsUsVLW elementarë të molekulave me rëndësi biologjike. d¶OLGKMH HN]LVWRQ QGsUPMHW VWUXNWXUsV GKH DNWLYLWHWLW ELRORJMLN Ws W\UH" - Pse proteinat kanë më tepër funksione jetësore se karbohidratet dhe yndyrat? 3DUDTLVQL Qs ÀHWRUH NDWsU VWUXNWXUDW H SURWHLQDYH GKH GLVNXWRQL SsU IXQNVLRQHW biologjike të tyre. Informacion i ri: Koha e zhvillimit: 30 minuta. Shkruaj në tabelë fjalët ADN dhe ARN dhe kërko nga nxënësit që të plotësojnë tabelën:

Di

Dua të di

Mësova

Shfrytëzohen informacionet që dinë nxënësit dhe shpjegohen paralelisht ato që duhet

86

Libër për mësuesin të dinë: - Ndërtimin e një nukleotidi dhe dallimin ndërmjet tyre. - Ndërtimin e një vargu ADN-je. 1GsUWLPLQ H KHOLNVLW Ws G\¿VKWs Ws $'1Vs - Krahasohet fortësia e nukleotidit, vargut dhe vargjeve nga natyra e lidhjeve kimike të përbërësve të tyre. 6KSMHJRKHW SDULPL L SsUSORWsVLPLW $ 7 & * GKH QXPUL L OLGKMHYH KLGURJMHQRUH Ts vendosen ndërmjet tyre. 6KSMHJRKHW G\¿VKLPL L $'1Vs - Shpjegohet ndërtimi dhe funksioni i ARN-së. Pas paraqitjes nga mësuesi/ja i skemave që shoqërojnë shpjegimin paraqitet CD me videon që paraqet ndërtimin e ADN-së, $51Vs GKH G\¿VKLPLQ H VDM Plotësohet tabela "mësova" Plotësohet me nxënësit krahasimi i ADN-së me ARN-në në tabelën e zezë. Minitest: koha e zhvillimit 5 minuta. Mësuesi/ja ndan klasën në tri grupe 1. Shkruani përbërsit e një nukleotidi dhe tregoni rëndësin e ADN e ARN 2. Ndërtoni skemën e një nukleotidi të një vargu të helikësit të ADN. 3. Krahasoni ADN me ARN. Jepet detyrë shtëpie.

7HPD 1GsUWLPL GKH IXQNVLRQL L PHPEUDQsV THOL]RUH

Objektivat: Në fund të orës mësimore, nxënësi/ja duhet: Niveli minimal - të përcaktojë dy përbërësit kimikë të membranës qelizore dhe IXQNVLRQHW H VDM Niveli mesatar - Ws DQDOL]RMs QGsUWLPLQ H PHPEUDQsV THOL]RUH Niveli i kartë - të krahasojë shpërhapjen me osmozën. Metoda: stuhi mendimesh, shpjegim, krahasim, punë në grupe. Fjalë kyç: PHPEUDQs PR]DLN ÀXLG VKSsUKDSMH H WKMHVKWs VKSsUKDSMH H OHKWsVXDU transport pasiv, transport aktiv, osmozë. Mjete: teksti i nxënësit, pamje me membranën qelizore. 1. Mësuesi/ja e ndan klasën në tri grupe që i korrespondon çdo rreshti dhe u jep detyrë të paraqesin skicat e: - grupi i parë THOL]sV ELPRUH - grupi i dytë THOL]s EDNWHULDOH - grupi i tretë: qelizë shtazore. Duke vendosur legjendën për secilën nga pjesët përbërëse të qelizave.

87

Biologjia 10 (bërthamë) 2. Mësuesi/ja ngre një përfaqësues për çdo grup dhe në tabelë janë tre tipa qelizash. Ai/ ajo kërkon nga nxënësit të përbashkëtat dhe ndryshimet. 3. Mësuesi/ja ndalet te membrana qelizore. Kërkohet që të mblidhet informacion për funksionet e saj. Këto funksione ia atribuon ndërtimit (shpjegohet ndërtimi i saj). Shfrytëzohet tabela e tekstit të nxënësit. 4. Vlerësohet funksioni transportues dhe mësuesi/ja tregon dy mënyrat e transportit: pasiv dhe aktiv. 5. Shpjegohet shpërhapja dhe osmoza si mënyra të transportit pasiv. 6. Shfrytëzohet tabela e zezë duke shkruar karakteristika e çdo mënyre transporti dhe së bashku me nxënësit bëhet krahasimi ndërmjet tyre. Minitest: Grupi A shkruan tri funksionet e membranës qelizore. Grupi B, paraqesin skemën e ndërtimit të membranës qelizore, duke treguar pjesët ndërtuese dhe funksionet e tyre. Grupi C krahasoni shpërhapjen me osmozën. Detyrë shtëpie 6NLFRQL Qs ÀHWRUH VNHPsQ H QGsUWLPLW Ws PHPEUDQsV THOL]RUH GKH listoni funksionet e saj.

7HPD 8VKWLPH PEL PHNDQL]PDW H WUDVKsJLPLVs GKH Ws ndryshueshmërisë

Objektivat: Në fund të orës mësimore, nxënësi/ja duhet: Niveli minimal: Ws VKNUXDMs DOHOLQ ]RWsUXHV H Ws IVKHKWs JMHQRWLSLQ - të përcaktojë gameta dhe të zgjidhë ushtrime për një tipar. Niveli mesatar: të zgjidhë ushtrime duke respektuar hapat e zgjidhjes për një dhe dy tipare. Niveli i lartë: të zgjidhë ushtrime të shkallës së lartë të vështirësisë dhe të realizojë hartën e koncepteve të kreut. Metoda: problemore. Materiale: teksti i nxënësit. 0sVLPL ¿OORQ PH ]JMLGKMHQ H WHVWHYH Ws QLYHOLW Ws XOsW Ts Qs WHNVW MDQs WHVWH PH DOWHUQDWLYD me përgjigje: e saktë, e gabuar, që pavarësisht se nxënësi mund të qarkojë njërin prej tyre, mësuesi/ja duhet të kërkojë që pohimin e gabuar ta kthejnë në të vërtetë. Më pas, kalohet me pyetje që kërkojnë shpjegimin shkencor të termave dhe plotësimin e vendeve bosh. Ushtrimet ndërlikohen, duke përfunduar me hartën e koncepteve të kreut. Mësuesi/ja mund të zgjidhë në tabelë një tip ushtrimi që vë re se nxënësit nuk e kanë përvetësuar. Ushtrim i zgjidhur: Nga kryqëzimi i një individi diheterozigotë me një homozigotë të fshehtë për dy tipare, lindin këta pasardhës:

88

Libër për mësuesin

Fenotipi enotipi p Aa Bb a b Aa bb a aa Bb b aa bb

Num i Numri 6 3 643 95 106 06 630

a) Janë këto dy gjene të lidhura apo të pavarura? b) Nëse janë të lidhur, cila është përqindja e rikombinimit që ndodh midis tyre? Zgjidhje a) Përcaktimi nëse këto gjene janë të lira apo të lidhura bëhet, duke iu referuar numrit të pasardhësve që kanë lindur. Nëse gjenet do të ishin të lira pasardhësit duhet të ishin formuar me numër të barabartë për të gjitha klasat fenotipike. Lindja e pasardhësve me numër të ndryshëm tregon se janë formuar dy klasa me tipare prindërore dhe dy klasa me tipare rikombinante, prandaj arrijmë në përfundimin se gjenet janë të lidhura dhe ndërmjet tyre ka ndodhur kryqkëmbimi. b) Për të përcaktuar përqindjen e rikombinimit që na jep dhe largësinë ndërmjet gjeneve përdorim formulën: Numrin total të pasardhësve rikombinante Përqindja e rikombinimeve = Numrin e përgjithshëm të pasardhësve të lindur Pasardhësit rikombinantë janë përfaqësuar nga klasat fenotipike që kanë një numër më të vogël, pra, 106 dhe 95, përqindja = 0,136 x 100=13,6%. LA-B=106+95/1474=13,6%.

T Tema: Ndarja e qelizës me mejozë

Objektivat: Në fund të orës mësimore, nxënësi/ja duhet: r - të tregojë karakteristikat kryesore të mejozë përmes një skeme të thjeshtë; - të shpjegojë proceset që ndodhin në ndarjen e parë mejotike; - të skicojë dhe interpretojë kryqkëmbimin dhe rëndësinë e tij. Metoda: ERR Fjalë kyç: mejozë, kromozome homologe, kryqkëmbim. Mjete: CV, kompjuter portativ, tabela. V v Evokimi: koha e zhvillimit 5 minuta për të kujtuar mitozën dhe fazat e saj. Hapat 1. Paraqitet në tabelë skema e përgjithshme të mitozës për 2n = 4. 2. Jepni të paktën tri karakteristika që dalin nga vëzhgimi i skemës.

89

Biologjia 10 (bërthamë) 3. Tregoni rëndësinë e mitozës për qelizën. Realizmi i kuptimit: koha e zhvillimit 35 minuta. Paraqes në tabelë skemën e përgjithshme të mejozës dhe kërkoj nga nxënësit të nxjerrin Ws SDNWsQ WUL NDUDNWHULVWLND 0sVXHVLMD S\HW Q[sQsVLQHQ Ws MDSs SsUNX¿]LPLQ H PHMR]sV duke u mbështetur në karakteristikat e saj. Mejoza është procesi i ndarjes së bërthamës së qelizës nënë në katër qeliza bija, gjenetikisht të ndryshme. Mësuesi/ja shpjegon duke u mbështetur në dy skicat e tabelës se mejoza ka dy ndarje të njëpasnjëshme: 1GDUMD H SDUs SsUJM\VPRQ QXPULQ H NURPR]RPHYH Q Q Ndarja e dytë ruan të pandryshuar numrin e kromozomeve. ­ Secila ndarje ka katër etapa: p1, m1, a1, t1 dhe p2, m2, a2, t2. ­ Ndalet në secilën prej tyre, duke shpjeguar proceset që ndodhin të shoqëruar me skica të bëra prej tij në tabelë me shkumësa me ngjyra. ­ Përqendrohet në profazën e parë, e cila përveç proceseve që ndodhin në profazën e mitozës ka formimin e çifteve të kromozomeve dhe kryqkëmbimin ndërmjet tyre. Në m1 L NXVKWRQ YsPHQGMH NDSMHV Vs NLQHWRNRUsYH PH ¿MHW H ERVKWLW PLWRWLN Qs PsQ\Us Ws tillë që të orientojnë zhvendosjen e secilit prej kromozomeve të çiftit homolog drejt poleve të kundërta. Në a1 trajtohet përqendrimi në pole i një numri kromozomesh sa gjysma e numrit të kromozomeve të qelizës nënë. Bashkë me t1 trajtohet edhe citokineza, rezultati i të cilës është ndarja e citoplazmës në dy qeliza bija. Për ndarjen e dytë mejotike mësuesi/ja aktivizon nxënësit, duke shfrytëzuar njohuritë për mitozës trajtuar në orën më përpara. 5HÀHNWLPL: koha e zhvillimit 5 minuta. Mësuesi/ja u drejton nxënësve disa pyetje: d¶NXSWRQL PH WHUPDW PHMR]s NURPR]RPH KRPRORJH GKH NU\TNsPELP" 2. Interpretoni skemën e p1, m1, a1, t1. 3. Krahasoni p1 me p2. Detyrë shtëpie. 3DUDTLVQL Qs ÀHWRUH VNHPsQ H PHMR]sV SsU QMs THOL]s PH NRPSOHW kromozomik 2n = 6.

7HPD 3URMHNW 6sPXQGMHW L NDQs UUsQMsW H W\UH Qs JMHQH

Synimi: Të njohë sëmundjet gjenetikisht të transmetueshme dhe të ndërgjegjësohet për diagnostikimin dhe mundësitë e kurimit të tyre.

90

Libër për mësuesin Objektivat sipas nivelit të nxënësit: Në fund të orës mësimore, nxënësi/ja duhet: Objektiv minimal: Ws SsUVKNUXDMs QJD WUL NDUDNWHULVWLND SsU WDODVHPLQs KHPR¿OLQs VLQGURPsQ 'RZQ VL VsPXQGMH JMHQHWLNLVKW Ws WUDQVPHWXHVKPH Objektiv mesatar: Ws VKSMHJRMs VH SsUTLQGMD Ps H ODUWs H VsPXQGMHYH NDQFHURJMHQH ND SUHMDUGKMH JMHQHWLNH Objektiv maksimal: Ws GLVNXWRMs VKNDTHW SDVRMDW GLDJQRVWLNLPLQ GKH PMHNLPLQ H NDQFHULW Ws JMLULW WDODVHPLVs VLQGURPsV 'RZQ KHPR¿OLVs Zhvillimi i orës Temat që do të trajtohen janë: ¾ Talasemia ¾ Sindroma Down ¾ Kanceri i gjirit ¾ +HPR¿OLD Nxënësit janë ndarë në grupe dhe u është përcaktuar tema e projektit dhe objektivat. Klasa ka formuar 10 grupe me 4 nxënës dhe janë përcaktuar sëmundjet për të cilat do të përgatisim projektin. Në material kërkohet shkaqet, pasojat dhe diagnostikimi i tyre. Mënyra e prezantimit: i 3RVWHU i )OHWsSDORVMH i (VH i Material përmbledhës në CD. Mënyra e realizimit dGR Q[sQsV UDSRUWRQ SsU SXQsQ H NU\HU dGR Q[sQsV L JUXSLW SUH]DQWRQ PDWHULDOLQ H SXQXDU Çdo nxënës bën të qartë objektivat që ka arritur në realizimin e projektit. Vlerësimi Mësuesi/ja vlerëson nxënësin në bazë të: LQIRUPDFLRQLW Ws PDUUs DUULWMHV Vs REMHNWLYDYH PsQ\UsV Vs SUH]DQWLPLW mënyrës se si e interpreton informacionin e gjetur. Metodës së zbatuar dhe mënyrës së prezantimit. Koha e realizimit: 1 orë mësimore (45 minuta) prezantimi nga 5 grupe. Në fund të orës bëhet vlerësimi i nxënësve, duke argumentuar notën për çdo grup

91

Biologjia 10 (bërthamë) prezantues.

Tema: Biosinteza e proteinave. Transkriptimi Objektivat Në fund të orës mësimore, nxënësi/ja duhet: Objektiv minimal: x Ws SsUNX¿]RMs WUDQVNULSWLPLQ GKH WD UHDOL]RMs DWs Qs QMs YDUJ Ws $'1Vs Objektiv mesatar: x të dallojë rolin e ADN-së dhe ARN-së gjatë kalimit të informacionit nga bërthama në citoplazmë. Objektiv maksimal: x të skicojë kalimin e informacionit gjenetik nga ADN-ja në mARN heterogjene deri në mARN të pjekur dhe ta interpretojë atë. METODA DDM Zhvillimi i përmbajtjes Rifreskim njohurish I kërkohet nxënësit/es të kujtojë: Natyrën kimike të gjenit. Të dallojë ADN dhe ARN nga njëra-tjetra. Se gjenet ndodhen ndodhen në kromozome. Të diskutojë dy vetitë e kodit gjenetik. Zgjidhim një ushtrim 1. Llogarisni numrin e lidhjeve hidrogjenore që ka në molekulën e ADN-së që përmban 40 adeninë nukleotide. Informacion i ri Shkruhen në tabelë termat: transkriptim, ADN, ARN polimerazë, bërthamë dhe u kërkohet nxënësve të plotësojnë tabelën. Di/dua të di/mësova vetëm për 2 pikat e para (shfrytëzojnë njohuritë e nxënësve për ADN dhe ARN) 1. Shpjegoj termin transkriptim si kopim i informacionit që mbartin gjenet e ADN në ARN e informacionit 2. Shpjegohet roli i ARN polimerazës në kopjim. 1. Në bërthamë ndodhet një enzimë polimerazë, e cila lidhet me pjesën e një gjeni dhe ndan heliksin e ADN-së dhe prish lidhjen hidrogjenore ndërmjet bazave A, T, C, G, duke kopjuar ADN-në në mARN heterogjene pasi përballë adeninës së ADN-

92

Libër për mësuesin së vendos uracilin e ARN-së. mARN quhet heterogjene pasi përmban introne dhe HN]RQH 6KSMHJRKHQ VH o¶MDQs 3. Shpjegohet domosdoshmëria e procesimit për eliminimin e introneve dhe lënien e vargut vetëm me ekzone. 4. Shpjegohet domosdoshmëria e pajisjes së mARN-së së pjekur me kokën dhe polin A. 2. Këto shpjegime bëhen duke marrë një varg ADN-je dhe duke treguar me radhë o¶QGRGK PH Ws Vargu i ADN-së: ACCTTCGTATTAACGCTTTACG veprimi i ARN polimerazës Vargu i mARN: h UGGAAGCAUAAUUGCGAAAUGC procesimi Vargu i mARN p metil guaninë UGGCAUGAA poli A i gatshëm për translatim. I gjithë shpjegimi shoqërohet me paraqitjen në tabelë të skemës së transkriptimit. Minitest U kërkohet nxënësve të plotësojnë pjesën e tretë të tabelës: Mësova.

7HPD )U\PsPDUUMD THOL]RUH

Objektivat x x x x Në fund të orës mësimore, nxënësi/ja duhet: Ws MDSs SsUNX¿]LPLQ H IU\PsPDUUMHV IHUPHQWLPLW GKH W¶L GDOORMs DWD të tregojë etapat dhe substancat nistore e produktet e frymëmarrjes dhe fermentimit Qs UHDNVLRQHW NU\HVRUH Ws W\UH të krahasojë frymëmarrjen me fermentimin.

METODA ERR Fjalë kyç: Frymëmarrje ose frymëshkëmbim qelizor, glikolizë, cikli i Krebsit, fazë anaerobe, fazë aerobe, zinxhir elektronik, STE. Evokimi 3UH]DQWRKHW WHPD H RUsV Vs PsVLPLW 3DUDTLWHQ TDUWs REMHNWLYDW H RUsV Vs PsVLPLW 3\HWHQ Q[sQsVLW oIDUs GLQs UUHWK WHPsV Vs PsVLPLW 0EOLGKHQ PHQGLPHW H Q[sQsVYH PH WHNQLNsQ VWXKL PHQGLPHVK Për këtë përdoren pyetje dritare, si: d¶sVKWs PHWDEROL]PL" Cilat janë llojet e reaksioneve kimike në qelizë? Si është ndërtuar molekula e ATP?

93

Biologjia 10 (bërthamë) Tregoni rëndësinë e ATP për jetën. Tregoni rolin e NAD-it dhe FAD-it në qelizë. Shpjegoni me skemë mekanizmin e veprimit të enzimës mbi substrat.

Realizimi i kuptimit 3sUSXQR LGHWs H Q[sQsVLW PH QMRKXULWs H UHMD 3sU NsWs SsUGRU WHNQLNsQ H VKsQLPHYH RVH RUJDQL]XHVLW JUD¿Ns d¶sVKWs IU\PsPDUUMD RVH IU\PsVKNsPELPL THOL]RU" Shkruani reaksionin e frymëmarrjes qelizore: C6H12O6 +6 O2----->6CO2 +6H2O+38ATP+energji Veçoritë e frymëmarrjes janë: o ÉVKWs UHDNVLRQ HN]RHQHUJMHWLN oOLURQ HQHUJML o .U\KHW Qs PLWRNRQGUL o ÉVKWs UHDNVLRQ VKSsUEsUMH VKSsUEsKHW JOXNR]L o Është reaksion oksidimi (ndodh në prani të O2 o Kryhet në të gjitha gjallesat aerobe.

Frymëmarrja qelizore kalon në dy faza që janë: 1- Faza anaerobike (glikoliza) Veçoritë e saj janë: 1. Kryhet në mungesë të O2 DQDHUREH 2. .U\KHW Qs FLWRVRO FLWRSOD]Ps 3. 4XKHW GKH JOLNROL]s VHSVH VKSsUEsKHW JOXNR]D 4. )LOORQ PH JOXNR]sQ GKH PEDURQ PH DFLGLQ SLUXYLN 5. Prodhon 2 molekula ATP. 2. Faza aerobike Veçoritë e saj janë: 1. Kryhet në prani të O2 DHUREH 2. .U\KHW Qs PLWRNRQGUL 3. Fillon me acidin piruvik dhe mbaron me çlirimin e 6CO2, 6H2O, 36ATP, energji. Fermentimi: a) alkoolik C6H12O6-----> alkool etilik + 2 CO2+2 ATP (qeliza bimore) b) laktik C6H12O6---> acid laktik +2 ATP 5HÀHNWLPL d¶sVKWs IU\PsPDUUMD THOL]RUH" &LODW MDQs YHoRULWs H VDM" &LODW MDQs G\ ID]DW H IU\PsPDUUMHV H o¶QGU\VKLP ND QGsUPMHW W\UH" d¶sVKWs IHUPHQWLPL" &LODW MDQs OORMHW H IHUPHQWLPLW GKH QGU\VKLPHW QGsUPMHW W\UH"

94

Libër për mësuesin

7HPD7UDVKsJLPLD H QMs WLSDUL

Objektivat pedagogjikë x Në fund të orës mësimore, nxënësi/ja duhet: Objektiv minimal: x Ws VKNUXDMs NU\Ts]LPHW Ws OLJMLW Ws SDUs GKH Ws G\Ws Ws 0HQGHOLW Objektiv mesatar: x Ws DQDOL]RMs SHVs HWDSDW Ts QGLTHQ Qs ]JMLGKMHQ H QMs XVKWULPL Qs JMHQHWLNs Objektiv maksimal: x Ws ]EDWRMs UUMHGKRMDW H / , GKH / ,, Ws WUDVKsJLPLVs GKH W¶L ]EDWRMs DWR Qs ]JMLGKMHQ H situatave të ndryshme problemore. Metoda: shpjegim Fjalët kyç: tipar, gjen, tipare alternative, gjene alele, gjenotip, fenotip, gjen zotërues, gjen i fshehtë, linjë e pastër, hibrid. Motivimi A keni dëgjuar apo lexuar për ligjet e trashëgimisë? Kush i zbuloi dhe kur? Evokimi Prezantohet tema e orës së mësimit. Paraqiten qartë objektivat. Pyeten nxënësit çfarë dinë rreth temës së mësimit dhe çfarë duan që të mësojnë. Vilen mendimet e nxënësve me teknikën stuhi mendimesh. Për këtë përdoren pyetje dritare, si: d¶GLQL SsU OLJMHW H WUDVKsJLPLVs" Marrim në shqyrtim tejçimin e tiparit, aftësinë për ta rrotulluar ose jo gjuhën. Realizimi i kuptimit Përpunoj idetë e nxënësit me njohuritë e reja. 3sU NsWs SsUGRU WHNQLNHQ H VKsQLPHYH RVH RUJDQL]XHVLW JUD¿Ns Ushtrim Dy prindër janë homozigotë, njëri zotërues që e tubos gjuhën dhe tjetri i fshehtë nuk e ka këtë aftësi. Si do të jenë fëmijët e këtij çifti në lidhje me këtë tipar. Si do të jetë

95

Biologjia 10 (bërthamë) raporti gjenotipik dhe fenotipik në F2? Në zgjidhjen e ushtrimit do të ndjekim 5 etapa: 1) Përcaktohet tipari, alternativat e tiparit, gjeni, simbolet e aleleve përgjegjës për këtë tipar dhe dukurinë tipari (tubosja ose jo e gjuhës): tubosja, zotërues (gjeni A), mostubosja, i fshehtë (gjeni) 2) Shkruhet kryqëzimi fenotipik dhe pastaj gjenotipik 3 H WXERV JMXKsQ [ QXN H WXERV! " 3 $$ [ DD !" 3) Përcaktohen gametat prindërore dhe frekuencat përkatëse të tyre. 3 $$ $ [ DD D 4) Përcaktohen gjenotipat dhe frekuencat përkatëse nga kombinimet e gametave në rrjetën Pennet

a A

A Aa 100%

3sUFDNWRKHQ Qs ¿OOLP UDSRUWH JMHQRWLSLNH L SDVDUGKsVYH GKH SDVWDM DL IHQRWLSLN 3 AA [ aa ----> 100% Aa (L I)

R.GJ: 100% heterozigotë L jo p Hibrid R.F: 100% tipar zotërues Formulimi i LI: LI quhet ligji i njëtrajtshmërisë ose i mbizotërimit të tipareve në F1. Interpretimi: Nëse kryqëzohen dy prindër homozigotë me tipare të ndryshme, atëherë pasardhësit do të lindin të gjithë heterozigotë me fenotip zotërues. Rrjedhojë e LI: Nëse në një kryqëzim të dy prindërve me tipare të ndryshme pasardhësit merren të gjithë me të njëjtin tipar, atëherë: - Tipari që kanë pasardhësit është tipar zotërues. - Prindërit janë linjë e pastër njëri me tipar zotërues, tjetri, i fshehtë. Në F2 ) $D [ $D !" Aa----- 50% A + 50% a

½A

½a 96

Libër për mësuesin

½A ½a

R.Gj: AA Aa aa ¼½¼

¼ AA ¼ Aa

¼ Aa ¼ aa

R.F: 3 zotërues, 1 i fshehtë 3:1 Formulimi i LII: LII quhet ligji i zbërthimit të tipareve me raportin 3:1. Interpretim i LII: Nëse kryqëzohen dy prindër, të dy heterozigotë, atëherë raporti që merret te pasardhësit është 3:1. Rrjedhojë e LII: Nëse në një kryqëzim merret raporti 3:1, atëherë janë 3 zotërues dhe 1 i fshehtë dhe prindërit janë të dy heterozigotë me fenotip zotërues. 5HÀHNWLPL: Shkruani kryqëzimin që shpreh LI dhe LII dhe bëni formulimin, interpretimin dhe rrjedhojën e ligjit. Përmendni 5 etapat që duhen zbatuar në zgjidhjen e një ushtrimi në gjenetikë. Detyrë shtëpie. Ushtrimi 6 f. 78.

Si të hartojmë projekte kurrikulare, module mësimore dhe ese

Në kurrikulën e re të gjimnazit, veprimtaritë kurrikulare të përpunimit të njohurive ]sQs QMs SMHVs Ws RUsYH Qs SODQL¿NLPLQ OsQGRU 1s WR GR Ws YHoRMPs SURMHNWHW NXULNXODUH modulet mësimore, esetë, punët kërkimore studimore dhe pasdite tematike. Të gjitha këto veprimtari synojnë zbatimin e informacioneve të marra në programet shkollore dhe përtej tyre. Thelbi i këtyre veprimtarive është origjinaliteti në zbatimin e informacionit, të kuptuarit më të thellë të njohurive lëndore të mësuara më parë nëpërmjet: 1. gërshetimit të njohurive të lëndëve të ndryshme. 2. gërshetimit të njohurive midis kapitujve të një lënde ose ndër vite. A. Ç'është projekti kurrikular? Projekti sVKWs QMs SsUSMHNMH SsU Ws SsUPEXVKXU REMHNWLYDW VSHFL¿Ns QsSsUPMHW QMs SDNHWs unike detyrash të ndërlidhura dhe përdorimit efektiv të burimeve. Karakteristikat e projektit - Projekti ka një objektiv që është i përcaktuar mirë dhe është rezultat ose produkt i parashikuar. - Projekti kryhet sipas një radhe punësh të varura nga njëra-tjetra që nuk përsëriten

97

Biologjia 10 (bërthamë) dhe që duhen të kryhen sipas një renditjeje të caktuar paraprakisht. - Projekti përdor burime të ndryshme për të kryer punët. 3URMHNWL ND QMs NXDGsU VSHFL¿N NRKRU 3URMHNWL PXQG Ws MHWs OsQGRU RVH QGsUOsQGRU W¶L SsUNDVs QMs IXVKs Ws Q[sQL RVH Ws shtrihet në më shumë se një fushë. Fazat nëpër të cilat kalon projekti: 1. Faza e konceptimit të projektit (vlerësimi dhe zhvillimi i ideve). 2. Faza e studimit të projektit (studimi i ideve). )D]D H SODQL¿NLPLW Ws SURMHNWLW LGHWs H ]JMHGKXUD SURMHNWRKHQ Qs GHWDMH Ts Ws PXQG të zbatohen). 4. Faza e zbatimit (grupet e punës menaxhojnë projektin). Llojet e projekteve kurrikulare Projektet kurikulare janë të paktën tri llojesh: I. Projekt kurikular i planit të shkollës. Nxënësi gjatë tri viteve të gjimnazit duhet të marrë pjesë në projekte të tilla në të paktën 36 orë mësimore. II. Dy llojet e tjera të projekteve i takojnë planit mësimor të mësuesit/es, të cilat llogariten në totalin e orëve të programit lëndor, d.m.th., mësuesi mund të zgjedhë projektin kurrikular si metodë për të shtjelluar njohuritë e reja (70%) ose për përpunimin e njohurive (30%). Përzgjedhja e projekteve Kur mësuesi/ja ose disa mësues bashkë shqyrtojnë idetë për projektet e mundshme do të duhet të analizojnë projektin nga disa pikëvështrime, të cilat jepen në tabelën e mëposhtme.

Përzgjedhja e projekteve

Aspektet l. Vështirësia 2. Njohuritë shkollore Pyetjet A është i realizueshëm për nxënësit? A përdoren njohuri nga lënda e këtij viti shkollor? PO/JO

A përdoren njohuri nga lëndë që zhvillohen në vitet e mëparshme shkollore? A përdoren njohuri matematike? A përdoren njohur të TIK-ut?

98

Libër për mësuesin 3. Burime të tjera informacioni A parashikon projekti përdorimin e informacionit nga libra të tjerë?

A parashikon projekti përdorimin e informacionit nga media e shkruar? A parashikon projekti përdorimin e informacionit nga media vizive? A parashikon projekti kërkimin elektronik të informacionit? A parashikon projekti takime me persona burimore ?

A parashikon projekti vëzhgime nga nxënësit të situatave reale?

A parashikon projekte pyetësore?

4. Tema e projektit

A ka të bëjë projekti me situata nga jeta reale? A parashikon projekti ndërgjegjësimin e nxënësve, të komunitetit, të publikut mbi një çështje? A zgjidh një problem që ndeshet në jetën e përgjithshme? A merr kohë të konsiderueshme puna në terren? A parashikon projekti eksperimente? A zhvillon të menduarit logjik të nxënësit? A zhvillon të menduarit kritik të nxënësit? A zhvillon aftësitë komunikuese të nxënësit? A zhvillon aftësitë organizuese dhe menaxhuese të nxënësit? A zhvillon aftësitë e nxënësve për punën në grup? A nxit aftësitë krijuese të nxënësit? A stërvit nxënësit të mbajnë qëndrime etiko-sociale? i i b j di ik i l

5. Aftësitë

99

Biologjia 10 (bërthamë) Hartimi i një projekti kurrikular nga nxënësit Titulli i projektit (tema e një projekti kurrikular përzgjidhet nëpërmjet bashkëpunimit të mësuesve me nxënësit, madje përfshihen edhe prindërit, duke krijuar ku një bashkëpunim për realizimin e projektit) 1GDUMD H GHW\UDYH Qs PHV Ws Q[sQsVYH Ws QMs JUXSL 3sUFDNWLPL L REMHNWLYDYH 3ODQL L SURMHNWLW %X[KHWL 5DSRUWL SsUIXQGLPWDU -Prezantimi. Detyra e mësuesit është: D 7s SODQL¿NRMs GKH Ws UHDOL]RMs RUsW PsVLPRUH Ws SURMHNWLW E 7s OHKWsVRMs Q[sQsVLW Qs PHQD[KLPLQ H SURMHNWLW F 7s Ys]KJRMs PLUs NU\HUMHQ QJD Q[sQsVLW Ws YHSULPWDULYH Ws SODQL¿NXDUD d. Të vlerësojë nxënësit. Menaxhimi i informacionit Teksti i nxënësit është një burim informimi, por nuk është i vetmi. Mësuesi/ja duhet të këmbëngulë që nxënësit të përdorin burime të ndryshme informacioni. Kërkimi në internet, në kabinetin e TIK-ut, puna në bibliotekën e shkollës dhe në atë të qytetit. Edhe në bibliotekat familjare, në medien e shkruar dhe në atë vizive - ky është rekomandim këmbëngulës i mësuesit. Përtej informacioneve të shkruara, duhet të jenë thuajse të përhershme informacionet e "gjalla", d.m.th., ato që merren përmes bisedave PH VSHFLDOLVWs ]\UWDUH G\VKLPWDUs QJMDUMHVK 1[sQsVLW PXQG Ws VKNRMQs W¶L WDNRMQs DWD në vendin e tyre të punës, por këta edhe mund të ftohen në klasë. Gjithashtu, vizita në muze, ekspozita, institucione qeveritare ose private, në kompani biznesi, vende me interes historik ose çfarëdo interesi tjetër, duhen rekomanduar si mundësi e madhe e informacioneve plotësuese. Vlerësimi i nxënësve nga mësuesi Vlerësimi i punës së nxënësve në një projekt kryhet nga disa pikëvështrime. Këto janë: Plani i projektit Sa qartë e kanë përshkruar nxënësit objektivin (objektivat) e projektit? A kanë hartuar një plan të mirë? (A janë shpërndarë punët në mes nxënësve që secili të ketë për të bërë punë individuale? A janë parashikuar takime në grup?) Zbatimi i planit Sa i respektojnë afatet? A është përmirësuar plani gjatë zbatimit? Menaxhimi i informacionit Sa shterues është kërkimi në tekstet shkollore? Sa të larmishme janë burimet e informacionit? A kanë mbajtur shënime nga informacionet? A mbahet qëndrim kritik

100

Libër për mësuesin ndaj informacioneve? Etika e punës në grup A punojnë të gjithë nxënësit? A mbizotëron një pakicë në kryerjen e punëve? Po në diskutime? A arrijnë në kompromise? A sillen me kujdes ndaj njëri-tjetrit? A sjellin argumente gjatë diskutimeve? A janë bindëse? Raporti përfundimtar A ka ide origjinale? (Nuk ka rëndësi nëse mësuesi/ja është dakord me përfundimet. E rëndësishme është që të jenë të argumentuara.) A është strukturuar qartë raporti? Si është vlerësimi? Prezantimi A është i qartë? A është tërheqës? A përfshihet në prezantim disa nxënës? Të tjera që ndikojnë në prezantimin e mësuesit me notë: A mos ka raporti pjesë të kopjuara? Kopjimi e ul notën menjëherë. A është e saktë gjuha e shkruar? A është shkruar me stil tërheqës? Ka dy mënyra të vlerësimit me notë të nxënësve për një projekt 1. Të gjithë pjesëtarët e një grupi vlerësohen me të njëjtën notë. Në grup mund të ketë edhe nxënës mospjesëmarrës. Ideja është që i takon vetë grupit të mirorganizojë punët dhe të nxisë secilin të kontribuojë. Nëse nuk e arrin plotësisht këtë, është e metë e grupit në tërësi. 2. Secili nxënës ka notën e vetë, e cila del përmes ponderimit të notës si grup dhe notës si individ. P.sh., nota si grup peshon 80%, kurse si individ 20%. Nota si individ bazohet në vëzhgimet e mësuesit (sidomos gjatë orëve mësimore dhe portofolit personal të nxënësit). Mësuesi gjykon vetë cilën mënyrë të përdorë, por nuk duhet kurrsesi të ulë peshën e vlerësimit në grup. Një nga synimet e përhershme të projekteve kurrikulare është të edukojë qëndrimet e mira gjatë bashkëpunimit në grup. Më poshtë është një udhëzues për vlerësimin në projektet. Ndarja është në katër nivele, të cilave u përkasin:

Niveli pakalues Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë l l

Nota 4 Nota 5 dhe 6 Nota 7 dhe 8 Nota 9 dhe 10

101

Biologjia 10 (bërthamë) Nivelet Pakalues Nuk paraqitet raporti dhe nuk dorëzohet produkti (kur ka të tillë) ose raporti ka gabime të shumta për sa u përket njohurive. Mungojnë argumentet. Nuk ka bashkëpunim në grup. Nuk janë respektuar afatet. Bazë Pak burime informacioni. Kopjime nga informacionet. Pak argumente. Nxënësit përpiqen të bashkëpunojnë. Përgjithësisht, janë respektuar afatet. Raporti me gabime gjuhësore dhe i pastrukturuar. Prezantim i përciptë. I lartë Disa burime informacioni. Përpunim i mirë i informacioneve. Argumente të mira. Të përpiktë në afate. Nxënësit bashkëpunojnë. Parashtrimi me shkrim me pak gabime gjuhësore dhe i strukturuar mirë. Larmi burimesh të informacionit. Gjykime kritike ndaj informacioneve. Ide origjinale. Të gjithë nxënësit punojnë në mënyrë të pavarur dhe në grup. Parashtrimi me shkrim, korrekt dhe i strukturuar mirë. Paraqitja në planin ditor dhe mënyra e paraqitjes në regjistër Projektet kurrikulare përfshihen në planin mësimor vjetor të secilit mësues po ashtu si kapitujt lëndorë. Mësuesi hedh në planin e tij ditor përmbajtjen e orëve mësimore që u përkasin projekteve kurrikulare. Po ashtu vepron dhe me orët e tjera mësimore. Të gjitha orët që i takojnë një projekti, duhet të vijnë njëri pas tjetrit, temë pas teme. Këto duhet Ws MHQs Ps YHWH Qs ÀHWRUHQ H planit ditor. Orët brenda në klasë shënohen në regjistër nga secili mësues krahas orëve të tjera të lëndës. B. Ç'është moduli mësimor? Është një model i realizimit të mësimit nga mësuesi në bashkëpunim me nxënësit për QMs QXPsU Ws NX¿]XDU WHPDVK RVH SsU SsUVsULWMHQ H WKHOOXDU Ws QMRKXULYH Ws PDUUD 0RGXOL shtrihet në pak orë (1-2), nuk është i mbingarkuar me njohuri të reja. Ai përqendrohet në objektiva aplikative e zbatime të thjeshta profesionale, si p.sh.: përcaktimi i grupit të gjakut etj. Modulet realizohen brenda lëndës ose brenda fushës, p.sh.: "Si ka QGU\VKXDU WHRULD DWRPLNH´ PXQG Ws LVKWH QMs WHPs PRGXOL EUHQGD IXVKsV NLPL¿]LNs ose: "Të ushqehemi shëndetshëm" brenda fushës kimi-biologji. Struktura e modulit mësimor përgatitet nga mësuesi dhe realizohet në bashkëpunim me nxënësit në një orë mësimore nëpërmjet teknikave të ndryshme që synojnë realizimin e një numri të NX¿]XDU REMHNWLYDVK 1[sQsVLW UHIHURMQs NU\HMQs HNVSHULPHQWH DQDOL]RMQs Qs PsQ\Us krahasuese dhe nxjerrin përfundime.

Ç'është eseja?

102

Libër për mësuesin Në përgjithësi, eseja shërben për të marrë një opinion të plotë dhe sa me konciz rreth një çështjeje të caktuar. Janë disa tipa esesh, por mund të përmendim esenë shpjeguese, esenë krahasuese etj. Zhvillohet në një orë mësimore, në mënyrë individuale. Pavarësisht nga tipi i esesë struktura e saj është pothuajse e njëjtë. Kështu, organizimi i esesë bëhet në këto elemente: Hyrja, në të cilën përfshihet ideja e përgjithshme dhe të gjitha tezat, të cilat do të paraqiten në esenë e dhenë. Trupi i esesë, që ndërtohet nga paragrafët (zakonisht 3 paragrafë). Secili paragraf duhet të japë një ekspoze të qartë për një nga idetë e paraqitura në hyrje. Përfundimi, që paraqet një përmbledhje të shkurtër të pikave kryesore të shqyrtuara në trupin e esesë. E rëndësishme është që në ese të përcillet mendimi i autorit të esesë në lidhje me çështjen për të cilën është shkruar eseja. Kujdes! Eseja ka një numër të caktuar fjalësh dhe nuk duhet ta kalojë një faqe.

103

Biologjia 10 (bërthamë)

MODUL MËSIMOR

Vendi: Gjimnazi --------------------------------------1. Tema:........................................................ 2. Synimi i modulit: a. Aftësimi i nxënësve në punë kërkimore studimore. b. Nxitja e mendimit krijues dhe shprehive praktike. c. Përfshirja në veprimtari praktike. 3. Përshkrimi i modulit Moduli bazohet dhe ka për qëllim shfaqjen e njohurive, aftësive dhe shprehive të fituara. Moduli realizohet në tri faza: i. Prezantimi me temën. ii. Punimi i moduleve në klasat përkatëse. iii. Përzgjedhja e punëve më të mira për veprimtari ndërkurrikulare.

3sU¿WXHVLW a. "Nxënësit e klasës së.................. b. Videoteka dhe arkivi i moduleve të biologjisë 5. Objektivat e modulit: a.______________ b.__________________ 6. Mënyra e organizimit: a. Prezantimi i temës dhe i gamës së përzgjedhjeve. b. Krijim i grupeve. c. Përcaktimi i mjedisit të punës dhe ruajtja e bazës materiale. d. Përcaktimi i mjeteve dhe mjedisi ku do të zhvillohet në përputhje me prezantimet. e. Marrja e masave për të stimuluar punimet më të mira. Mjetet që duhen: a. Kompjuter portativ. b. Videoprojektor.

7.

104

Libër për mësuesin c. Kompjuter. d. USB, Flash-drive. 8. Literatura dhe burimi a. Libra shkencorë b. Interneti. c. Revista shkencore. Procedura e vlerësimit Kriteret Kohore. Përmbajtja. Prezantimi. Saktësia dhe cilësia e materialeve. Aftësia treguese, shpjeguese, komentuese e analizuese. Aktivizimi në punën e grupit. Aktivizimi në punën individuale.

9. a) b) c) d) e) f) g) h)

10. Kalendari i veprimit: a. dhënia e temës, p.sh.: shtator 201... b. krijimi i grupeve: x shtator 201... c. zhvillimi i modulit: x tetor 201... d. prezantimet e punës: x prill 201... e. punimet më të mira: x prill 201...

105

Information

untitled

107 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

46399