Read Microsoft Word - GJENDJA E TW DREJTAVE TW FWMIJS NW KOSOV 1.1.doc text version

NISMË PËR AVANCIM TË PËRSHPEJTUAR TË TË DREJTAVE TË FËMIJËS NË KOSOVË

(STUDIM PËR GJENDJEN E TË DREJTAVE TË FËMIJËS NË KOSOVË)

DRAFT

PRISHTINË, NËNTOR 2006

1

Fotoja paraqet një fëmijë të uritur, i cili zhagas mundohet të lëvizë në drejtim të kampit të ushqimit të Kombeve të Bashkuara, që gjendej vetëm një kilometër larg nga vendi ku është bërë fotoja.

" Shumë gjëra në këtë jetë mund të presin, por jo fëmija, atij nuk mund t'i themi nesër, se koha e tij është sot"

Gabriela Mistrali

Pikëpamjet e shprehura në këtë Studim, janë mendime dhe opinione të autorit, dhe nuk paraqesin detyrimisht opinionet e KEC-it Qendra për Arsim e Kosovës (KEC) Adresa: Kompleksi i Shkollës "Mileniumi i Tretë" Rr. "Isa Kastrati", p.n. 10000 Prishtinë, Kosovë Tel. +381 38 244 257 Fax: +381 38 258 203 lok. 104 www.childrights-ks.org

2

SHKRUTESAT

BAN

­

Bruto të ardhurat nacionale Bruto prodhimi nacional Bërthamat e përbashkëta programore Drejtat e fëmijës Të Drejta e Fëmijëve të Kosovës

BPN BPP DF DFK

-

DNj - Drejtat e njeriut DUDNj - Deklarata Universale për të Drejtat e njeriut GjDFK - Gjendja e të drejtave të fëmijëve të Kosovës

IBGj IPGj IPEP IVH IZhNj KB KDF KEC KKK

PFB PAC

- Indeksëi i barazisë gjinore - Indeksi i pjesëmarrjes gjinore - Institucionet e edukimit parashkollor publik - Indeksi i varfërisë humane - Indeksi i zhvillimit njerëzor - Kombet e Bashkuara - Konventa për të Drejtat e Fëmijës - Kosova Education Center - Korniza Kushtetuese e Kosovës

SAF - Sëmurjet akute të frymëmarrjes SNFK - Strategjia nacionale e fëmijëve të Kosovës

SAK - Sistemi i arsimit të Kosovës

- Pariteti i fuqisë së blerëse - Programi i Arsimit Cilësor

3

ii. PARATHËNIE

"Asnjë shprehje e kohës së fundit të historisë njerëzore nuk ka qenë më e privilegjuar për të bartur misionin dhe barrën e së ardhmes njerëzore se sa shprehja `të drejtat e njeriut'...- nocioni i të drejtave të njeriut është dhuntia më e mirë e mendimit njerëzor klasik dhe bashkëkohorë, gjuha e të drejtave të njeriut, ... është në disponim tonë më shumë se çfarëdo gjuhe tjetër morale" UPENDRA BAXI

Qendra për Arsim e Kosovës- KEC, që nga themelimi duke shpenzuar shumë kohë dhe energji në avancimin e efikasitetit dhe të efektivitetit të sistemit të arsimit në Kosovë, pandërprerë është përballë me problemin të drejtave të njeriut dhe të fëmijës. Duke zhvilluar trajnime të shumta me qëllim të zhvillimit profesional të mësimdhënësve, duke organizuar debate në kuadër të Forumit Arsimor, duke organizuar projekte të natyrave të ndryshme që lidhen me të drejtat e njeriut dhe të fëmijës, duke organizuar hulumtime të ndryshme, kemi arritur në përfundim se promovimi i të drejtave të fëmijës dhe avancimi i tyre është e "vetmja gjuhë' e të të kuptuarit të botës postmoderne dhe globale , në të cilën Kosova duhet të integrohet në mënyrë të natyrshme dhe të përhershme. Gjatë kësaj kohe plotësisht jemi bindur se avancimi i përshpejtuar i të drejtave të fëmijës është conditio sine qua non i prosperitetit të Kosovës dhe të ardhmes së saj, në të cilën të gjithë qytetarët do të jetën të lumtur, të barabartë, ku do të dominon shteti ligjor dhe sundimi i ligjit, barazia e plotë e qytetareve. Kjo është arsye pse, në KEC, në të gjitha botimet kushtuar të Drejtave të Fëmijës ka theksuar mendimin se: "E ardhmja e Kosovës nuk është as gjë tjetër, pos

një garë, ndërmjet avancimit maksimal të drejtave të njeriut dhe të fëmijës dhe të katastrofës"

Natyrisht,deri te ky mendim nuk kemi arritur rastësisht, është meritë e shumë partnerëve tanë, të cilit duke financuar projektet tona na kanë ndihmuar që të zhvillojmë kapacitetet tona dhe Qendrën e Arsimit të Kosovës ta shndërrojmë në një organizatë të prodhimit të dijeve të qëndrueshme, në një anë, dhe në anën tjetër, ta shndërrojmë në një organizate, që ndihmon në shumë plane avancimin sistemit të arsimit të Kosovës dhe edukimin për të drejtat e njeriut dhe të fëmijës. Lista e partnerëve të cilët do të duhej të falënderojmë është shumë e gjatë, por në do veçojme: Trocair-in, UNICE-in, Save the Children, IRC-n, Bankën Botërore, ILO-n, IPEC-un, SOROSIN, KFOS-in Abb-CELLI-in,MAShT-i, Kultur ­Contaktin e Austrisë, Institutin e Studimeve Pedagogjike në Tiranë,KEDP, CDE- në Tiranë etj. Ky studim, është rezultat i një pune të madhe të shumë subjekteve që kanë marrë pjesë në WORK SHOPE, në tryeza dhe tribuna, në debate të shumta të organizuara nga KEC. Me qëllim të hartimi të këtij studimi, kemi lexuar me dhjetëra mijëra faqe të shtypit ditor( kemi bërë monitorimin dyvjeçar të shtypit ditorë1, të studimeve meta-analitike, të qindra raporteve të organizatave për të drejtat e njeriut dhe të fëmijës, të raporteve hulumtuese të OJQ-ve, etj.

1

Janë dy libra të mëdha të punimeve të mbledhur nga shtypi ditor i Kosovës

4

Studimi, që keni në dorë, nuk është i përmbyllur. Ky, është i hapur për diskutim dhe debat. Mund të shkarkohet edhe nga veb saiti www.childrights-ks.org. Pas përfundimit të debateve dhe të diskutimeve, kompletimit dhe të redaktimit, do të përkthehet në gjuhën serbe dhe angleze, do të mbetet si një dokument autentik dhe origjinal për gjendjen e të drejtave të fëmijës në Kosovë. Ky dokument është bazë për hartimin Strategjisë, sepse diagnoza e caktuar në këtë studim, na ka mundësuar të hartojmë edhe draftin Strategjisë Nacionale të Fëmijëve të Kosovës, i cili është pjesë komplementare e këtij studimi. Secila vërejtje, secili sugjerim, secili informacion i ri, secili mospajtim a korrigjim, për autorin këtij studimi do të jetë i mirëpritur Së fundi, ky Studim paraqet një dokument nën "hije" dhe nuk ka karakter detyrimi . Është në shërbim të gjithë atyre që duan të kontribuojnë në avancimin e përshpejtuar të Drejtave të Fëmijës në Kosovë Prishtinë, nëntor 2006 Halim Hyseni

5

PËRMBAJTA I Shkurtesat 3

II Parathënia 4

Hartat,grafikët, bokset- kornizat dhe tabelat 9

1.1. Pak fjalë për etiologjinë e gjendjes së drejtave të fëmijës në Kosovën e sotme 13 1.2. Çfarë është gjendja e fëmijëve në Kosovën e sotme ­ Një vlerësim i përgjithshëm 14 1.3. Strategjia duhet të sigurojë një avancim të përshpejtuar të gjendjes së Drejtave të Fëmijës në Kosovë 15 1.4. Korniza konceptuale 15

iii

KREU 1. HYRJA 13

KREU 2. Konteksti i gjendjes së Drejtave të

Fëmijës në Kosovë 17

2.1. Lufta e përfunduar dhe ndikimi i saj në gjendjen e të Drejtave të Fëmijës në Kosovë 17 2.2. Kontesti gjeografik dhe historik 19 2.3. Konteksti demografik 25 2.4. Konteksti ekonomik 29 2.5. Konteksti social 38 2.6. Kontesti administrativ dhe institucional 41

KREU 3. Të Drejtat e Fëmijës në fëmijërinë

e hershme 47

3.1. Korniza e përgjithshme teorike 47 3.2. Mbrojtja dhe përkujdesja për nënat 48 3.3. Vdekshmëria e fëmijëve 50 3.4. Fëmijët e braktisur 52 3.5. Ushqimi, uji dhe mbrojtja shëndetësore 53 3.5.1. Ushqimi 53 3.5.2. Uji 54 3.5.3. Shëndeti dhe mbrojtja shëndetësore e fëmijëve në fëmijërinë e hershme 53 3.6. Përkujdesja familjare për fëmijët parashkollor 57 3.7. Programet për edukim dhe zhvillim në fëmijërinë e hershme 61 3.7.1. Infrastruktura ligjore 61 3.7.2. Harta e institucioneve parashkollore 62 3.7.3. Përfshirja e fëmijëve në edukim parashkollor 65

6

3.7.4. 3.7.5. 3.7.6. 3.7.7.

Programet e edukimit të fëmijëve në edukimin parashkollor 68 Përgatitja dhe zhvillim profesional i personelit edukativ 69 Trajnimet 70 Vetëdijesimi i shoqërisë dhe i prindërve për rolin e zhvillimit në fëmijërinë e hershme 70

KREU 4 : Të Drejtat e fëmijës në Kosovë( Mosha 6-18 vjeçe) 71

4.1. E drejta në mbijetesë 71 4.1.1. E drejta në jetë 71 4.1.2. E drejta në ushqim të shëndetshëm 72 4.1.3. E drejta në strehim 73 4.1.4. E drejta në ujë të pastër 73 4.2. E drejta në shëndet 74 4.3. E drejta në zhvillim 75 4.3-a. E drejta në arsim 76 4.3.1. Dy sisteme arsimore me qëllime të ndryshme ­ pengesë për të DF 77 4.3.2. Sistemi i arsimit para-universitar dhe ndikimi tij në promovimin të Drejtave të Fëmijës 78 4.3.3. Infrastruktura e arsimit dhe të Drejtave të Fëmijës 79 4.3.3.1. Infrastruktura ligjore 79 4.3.3.2. Rrjeti i shkollave dhe të DF 81 4.3.3.3. Struktura e nxënësve dhe të të DF 87 4.3.3.4. Struktura e personelit mësimor dhe administrativë dhe të DF 90 4.3.3.5. Kurrikuli, tekstet shkollore dhe të Drejtat e Fëmijës 94 4.3.4. Efikasiteti dhe efektiviteti i SAK dhe të DF 94

5. 6.

Të drejtat e fëmijëve me nevoja të veçanta 97 E drejta në pjesëmarrje, në vendimmarrje, e drejta në informacion, e drejta e shprehjes së mendimit dhe të shprehjes së lirë dhe e drejta në fe 99

6.1. E drejta e pjesëmarrjes 99 6.2. E drejta në informacion 99 6.3. E drejta e shprehjes se mendimit dhe të fjalës së lirë 100

7.

E drejta në mbrojtje nga dhuna, keqtrajtimi, abuzimi dhe shfrytëzimi seksual dhe ekonomik 102

7.1. E drejta e fëmijëve në mbrojtje nga dhuna 102 7

7.1.1. Dhuna në familje 104 7.1.2. Dhuna në shkollë 106 7.2. Keqtrajtimi dhe abuzimi seksual 107 7.3. Trafikimi i qenieve njerëzore 107 7.4. Puna e fëmijëve 108

8. Të drejtat e fëmijëve minoritar 110

KREU 5. PASTHËNIE 113 5.1. Domosdoshmëria për një avancim të përshpejtuar të

Drejtave të në Kosovë 113 5.2. Qasja holistike ­ sistemore kusht themelore për avancim të përshpejtuar të Drejtave të Fëmijës

8

HARTAT, GRAFIKËT, BOKSET-KORNIZAT, TABELAT DHE SKEMAT

HARTAT

2.1. 2.3.1. 2.3.2. 2.4.1. 2.4.2. 2.4.3. 2.4.4. 2.4.5. 2.4.6. 2.4.7.

Pozita e Kosovës në Ballkan

GRAFIKËT Struktura etnike e Kosovës në periudhat e ndryshme historike Struktura etnike e Kosovës në vitin 1990 Shpërndarja e të ardhura në shekullin XX Shkalla e varfërisë së popullsisë së Kosovës në vitin 2000 IZhNj i Kosovës krahasuar me disa vende BPN sipas viteve në Kosovë PFB në Kosovë krahasuar me disa vende Jetëgjatësia e qytetarëve të Kosovës gjatë viteve Jetëgjatësia e qytetarëve të Kosovës krahasuar me disa vende të botës 2.4.8. Përqindja e analfabetëve në Kosovë sipas viteve të regjistrimit 2.4.9. Shkalla e regjistrimit të nxënësve në arsimin fillor dhe mesëm të lartë 2.4.10. IBGj në Kosovë krahasuar me disa vende të tjera 2.4.11. IBGj nga këndi i disa tipareve 2.5.1. IZhNj sipas bashkësive etnike 2.5.2. Vitet e shkollimit sipas bashkësive etnike 2.5.3. Pabarazia e bashkësive etnike në arsimin e Kosovës 2.5.4. Pabarazia në regjistrimin e kombinuar në arsim 3.3.1. Vdekshmëria e fëmijëve në Kosovë 3.4.1. Fëmijët e braktisur në periudhën 1999-2004 3.5.1.1.- Mënyrat e të ushqyerit të foshnjave

3.5.3.1. - Sëmundjet që parandalohen me imunizim

9

3.6.1. Numri i të shkurorëzuarve sipas viteve 3.6.2. Indeksi i shkallës së rritës së shkurorëzimeve 3.7.2.1. Objektet parashkollore sipas titullarëve 3.7.3.1 - Numri i fëmijëve në institucionet parashkollore sipas viteve 3.7.3.2- Përqindja e fëmijëve në institucionet parashkollore 2005/06 4.2.1. ­ Incidenca e të sëmurëve në Kosovë, nga TBC-ja 4.3.3.2- Numri i shkollave sipas bashkësive etnike 4.3.3.3- Numrin i nxënësve sipas gjinisë në vitin shkollor

2005/06 4.3.3.4 ­ Numri mesatar i nxënësve për mësimdhënës në Kosovë dhe në vendet e G- Grupit 4.4.1- Përqindja e nxënësve që mendojnë të braktisin arsimin

4.4.2. - Përqindja e nxënësve që mendojnë të braktisin arsimin

sipas grupeve të hulumtimit 4.4.3. ­ Përqindja e nxënësve që mendojnë të braktisin shkollimin sipas gjuhëve mësimore 4.4.3.- Përgatitja shkollore dhe delikuenca e të miturve

5.1. Numri i nxënësve me nevoja të veçanta në vitin shk. 2004/05 6.3.1. Shprehja e mendimit dhe të fjalës së lirë 7.1.1.1-. Dhuna fizike në familje 7.1.1.2.- Kush përdor dhunë fizike në familje 7.1.2.- Shkalla e përdorimit të dhunës në shkollë 7.2.1.- Tentim dhunimet dhe dhunimet në Kosovë 7.3.1.- Numri i viktimave të trafikimit dhe vendet nga kanë arritur 7.4.1.- Përqindja e fëmijëve që kryejnë punë fizike sipas grupeve

hulumtuese 7.4.2. Suksesi i fëmijëve në shkolla që kryejnë punë fizike 7.4.3. Përqindja e fëmijëve që punojnë sipas bashkësive etnike 8.1. - Vitet e shkollimit sipas bashkësive etnike

8.2. -

BAN për kokë të banorit sipas bashkësive etnike

10

8.3.-

Shkalla e analfabetizmit sipas gjinive dhe të bashkësive etnike

BOKSET- KORNIZAT

2.6.2. 2.6.3. Fushat e prioriteteve të PSSP-s 3.3.1. Vdekshmëria neonatale 3.3.2. Shkaqet e vdekshmërisë neonatale Fëmijët e braktisur 3.4.1. 3.5.1.1. Pasojat e kequshqyerjes së fëmijëve 3.5.1.2. Të ushqyerit e fëmijëve 4.1.1.1.- Faktorët që rrezikojnë të drejtën në jetë 4.3.3.1 Moszbatimi i ligjeve dhe shkelja e të DF 4.3.3.2 Një pasazh për gjendjen e objekteve shkollore 4.3.3.2.1. Nuk ka të drejtë në arsimim, pa arsim efikas dhe efektiv

2.6.1.

2.4.1. Hendeku ndërmjet shtresave ekonomike 2.4.2. Gjendja dhe pozita e fëmijëve në botë, sipas disa studiuesve 2.4.3. Koncepti i zhvillimit njerëzor 2.4.4. Indeksi i Zhvillimit Njerëzor 2.4.5. Pariteti i fuqisë blerëse 2.4.6. Pariteti i fuqisë blerëse në Kosovë 2.4.7. Jetëgjatësia e pritur mesatare 2.4.8. Jetëgjatësia e fëmijëve në Kosovë 2.4.9. Tri aspekte të tjera që lidhen me të Drejtat e Fëmijës 2.4.10. Ç' është indeksi i varfërisë humane 2.4.11. Indeksi i varfërisë humane 1&2 2.4.12. Dëshmi për barazinë gjinore në Kosovë 2.5.1. Indeksi i zhvillimit human sipas bashkësive etnike 2.5.2. Kohezioni social dhe të Drejtat e Fëmijës 2.5.3. Dëshmi për diskriminimin

Disa të dhëna për shëndetin mendor Studim rasti

11

TABELAT

2.1.2 Analiza SWOT e konteksti gjeo-historik

Struktura demografike në Kosovë krahasuar me disa vende 2.3.2. Struktura e popullsisë qytet/fshat 2.3.3. Analiza SWOT e kontestit demografik 2.4.1. IVH 1&2 ne Kosovë 3.3.1. Shkalla e lindjes dhe e vdekshmërisë së fëmijëve 3.7.2.1. Institucione parashkollore në Kosovë 3.7.3.2. Numri i fëmijëve të përfshirë në edukimin parashkollor 3.7.3.3. Numri i fëmijëve në çerdhe dhe kopshte sipas viteve 3.7.3.4. Pasqyra e fëmijëve në institucionet parashkollore 2005/2006 2.3.1.

3.7.3.3. Pasqyra tabelare e fëmijëve në institucionet publike të edukimit parashkollor 4.3.3.3. Numri i nxënësve në arsimim në vitin shkollor

2005/06 4.3.3.3.1.- Numri i nxënësve në Kosovë gjatë vitit shkollor 2005/06 4.3.3.4. -Struktura e personelit mësimor

SKEMAT

5.2.1. Mekanizimi i avancimit të gjendjes së Drejtave të Fëmijës në Kosovë 2007 -2017

12

XXXXXXXXXXXXXXXXXX

KREU 1: HYRJE

" Dobësia më e madhe e shkollimit .... është se ai nuk ka arritur t'i mundësojë, jo vetëm pakicës , por as shumicës së njerëzve të rinj, që nga shkollimi të nxjerrin më së shumti çka është e mundur" Mendim nga Britania e Madhe 1. Pak fjalë për etiologjinë e gjendjes së drejtave të fëmijës në Kosovën e sotme Të prezantohet gjendja objektive e të drejtave të fëmijës , sot në Kosovë, është një çështje tepër e vështirë, komplekse, por shumë sfiduese dhe e domosdoshme. Së pari (1), në gjendjen e të drejtave të fëmijës sot, ndikim ka realiteti i përgjithshëm që bartë me vete një histori shumë komplekse dhe të gjatë e të akumuluar me shekuj e cila nën gërshetimin e rrethanave gjeostrategjike , politike, kulturore, demografike ka ndikuar që të krijohet një mentalitet dhe një mendje, që sot njihet, si sindrom i Ballkanit e që karakterizohet me hasmëri, agresivitet, kokëfortësi, ksenofobi, hyjnizim, etje të pashuar për territore, luftërat bizare me përmasa shqetësuese për nga brutaliteti, mosrespektim i dinjitetit njerëzor, ego kolektive e lënduar, që shumë shpesh nxitën dhe prodhuan konflikte të bazuara në identitete etnike në të cilat më së shumti pësuan fëmijët, të dobëtit dhe të pafajshmit. Së dyti , kjo mendje dhe ky mentalitet i popujve të këtij nën-qielli, është formësuar si doktrinë, që nuk mund të përkufizohet ndryshe pos si nacionalizëm ekstrem, shpeshherë më ngjyrime të fuqishme të racizmit dhe të etnocentrizmit2 dhe që është inkorporuar ne doktrinat politike të udhëheqësve politik nacionalist3 . Hendeku që sot ekziston ndërmjet dy bashkësive etnike( asaj shqiptare dhe serbe) është bërë barrë e rëndë mbi supet e të gjithë fëmijëve të Kosovës. Shikimi prapa në histori, tërësisht ka mjegulluar imazhin për një të ardhme të ndritshme dhe të lumtur për fëmijët e Kosovës. Për të dal nga kjo gjendje nevojitet një "metanoia" një ndryshim themelor i mendësisë në Ballkan. Duhet të kthehemi nga e ardhmja. Ndoshta, nevojitet një amnezi e përkohshme ndaj të kaluarës( për të kaluar hendekun e nacionalizmit përjashtues) dhe një rishkrim i ri librave të historisë dhe të librave të ngarkuar me paragjykime dhe stereotipa etnik , gjinor dhe fetar. Duket paradoksale, por është e vërtetë se Kosova dhe kosovarët, fëmijët e Kosovës janë peng të një beteje të zhvilluar dhe të humbur në Kosovë para 600 vjetësh. Përmirësimi i gjendjes së drejtave të fëmijës në Kosovë kërkon një pajtim kombëtar, një kthim të besimit, krijim të urave të bashkëpunimi ndërmjet të gjithë qytetarëve pavarësisht nga dallimet etnike, racore, gjinore, fetare sepse vetëm në një shoqëri miqësore, ku dominon drejtësia dhe barazia sociale, etnike , fetare gjinore krijohen të

Një Mendësi e Re në Ballkan për të Drejtat e Fëmijës

Vetëm në Ballkan ndodh që popujt në religjion, "shkencë", politikë, artë, "kulturë" të shpallen herë hyjnor herë viktima, të jetojnë në të kaluarën, të ushqehen me mite dhe legjenda, të fajësojnë të tjerët si "popuj më bisht", primitiv, terroristë, fundamentalist, shkaktar të gjitha të këqijave për popullin vetë. 3 Të cilit për qëllime mashtrimi tërë kohën flasin për demokraci, barazi , por që kombin të cilin e përfaqësojnë zakonisht e paraqesin si viktimë, të pabarabartë. Të gjitha veprimet në emër të shtetit, barazisë e arsyetojnë se duke thënë se ne po e mbrojmë sovranitetin, popullsinë e rrezikuar .

2

13

gjitha mundësitë dhe siguria maksimale për zhvillim të plotë të gjithë fëmijëve Kosovës. 1.2. Çfarë është gjendje Drejtave të Fëmijës në Kosovën e sotme- një vlerësim i përgjithshëm Bazuar në studimet meta-analitike mbi gjendjen e të drejtave të fëmijës (DF), në monitorimin e shtypit ditor, në monitorimet dhe hulumtimet e zhvilluara, në raportet e shumta të organizatave dhe të organeve vendore dhe ndërkombëtare qeveritare dhe joqeveritare gjendjen e të drejtave të fëmijës në Kosovën e sotme e vlerësojmë: si më të mirë dhe më të avancuar se asnjëherë më parë, sepse nuk ka luftë, siguria është me e madhe, ekziston një numër, si asnjëherë më parë i organizatave ndërkombëtare dhe vendore që përkujdesen për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe fëmijës, ekziston një legjislaturë që është më e mirë se asnjë herë më parë; ekziston ombudsperson i caktuar për të drejtat e njeriut , se ekziston një ekip në institucionin e obudspersonit për të drejtat e fëmijës , në shkolla shkohet lirshëm dhe pa frike, liria e shprehjes dhe e drejta në informacion është më e lartë se kurdoherë më parë, dhuna mbi fëmijë është në zvogëlim e sipër, shkalla e vetëdijesimit të qytetarëve për të drejtat e fëmijës asnjëherë nuk ka qenë më e lartë. Ky vlerësim është një aspekt real dhe i pamohueshëm pozitiv gjendjes së drejtave të fëmijës në raport me gjendjen e të drejtave të fëmijës në të kaluarën. Por, kur këtë gjendje e vlerësojmë nga aspekti i të drejtës, standardeve dhe të instrumenteve ndërkombëtare ; nevojave të reale qytetarëve dhe të fëmijëve të Kosovës; të rrethanave historike; luftës së zhvilluar; të qytetarëve të pagjetur nga lufta ne mesin e të cilëve ka edhe fëmijë; të traumave nga vrasjet, dëbimet, përdhunimet, frikësimet e bëra ; të ngjarjeve të marsit 2004, kur shpërthyen trazirat dhe u sulmuan objektet dhe prona e bashkësisë serbe në Kosove dhe objektet ortodokse serbe me çka mirëkuptimi i brishtë ndëretnik ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve u përkeqësua, pas një lloj relaksimi nga vitit 1999- gjendja se drejtave fëmijës në Kosovës vlerësohet e vështirë dhe paraqitet si faktor i rrezikshëm për zhvillim të Kosovës në të ardhmen sepse: çdo i dyti fëmijë në Kosovë jeton në varfëri; çdo i pesti jeton në varfri ekstreme; çdo i treti fëmijë vuan nga çrregullimiet e stresit pastraumatik; se rreth 15% të fëmijëve janë ende objekt dhune, maltretimi, shfrytëzim ekonomik dhe seksaul , se 33% fëmijëve nuk kanë përkujdesje me dashuri se 35 porsalindur në 1000 banorë vdesin; se përqindja e fëmijëve të keq-ushqyer është ndër më të lartat në Evropë; se fëmijë komuniteti RAE , janë të diskriminuar; se përqindja e fëmijëve që e braktisin arsimin e detyruar është lartë se fëmijët e Kosovës nuk kanë arsim cilësor në pajtim me standardet evropiane i cili do të mundësonte zhvillimin e personaliteti të plotë të fëmijëve deri te kufijtë e tyre të skajshëm të mundshëm. Kjo gjendje jo vetëm që shqetëson, por paralajmëron rrezikun për një të ardhme të vështirë dhe me probleme të mëdha sociale , ekonomike, politike dhe morale të shoqërisë kosovare. Për këtë arsye duhet të ndërmerren veprime gjithëpërfshirëse të përkrahura edhe nga bashkësi e gjerë ndërkombëtare. Nëse nuk ndërmerret një veprim i këtillë nuk do të ketë integrim të Kosovës në një shoqëri të dijes dhe në familjen e shteteve demokratike evropiane. Kosova do të jetë para një humnere në të cilën nëse bie , nuk do të ketë dalje . Është ky një paralajmërim i hershëm i rrezikut që i kanoset Kosovës!!!.

Një anë e medaljonit të DF:

Arritjet e shënuara në fushën e të drejtave të fëmijës në Kosovë janë të konsiderue shme dhe të vlefshme, krahasuar me gjendjen para dhe gjatë konfliktit të vitit 1999

Ana tjetër e medaljonit: Gjendja e DF në Kosovë krahasuar me standardet ndërkombët tare dhe nevojat reale të fëmijëve të Kosovës është shumë e pavolitshme Me këtë gjendje të DF , Kosova nuk mund të integrohet në një shoqëri të dijes.

14

1.3. Strategjia duhet të sigurojë një avancim të përshpejtuar të gjendjes së drejtave të fëmijës në Kosovë , duke krijuar një shoqëri kohezive dhe miqësore për fëmijë Gjendja jo e mirë e DF ka qenë dhe është arsyeja kryesore, pse KEC ,ka vendos të iniciojë hartimin e një Strategjie Nacionale për të Drejtat e Fëmijës në Kosovë (SNFK). SNFK-n e mendojmë si një instrument gjithëpërfshirës i cili do të jetë udhërrëfyes për avancimin përshpejtuar të drejtave të fëmijës në Kosovë, në mënyrë që Kosova brenda 10 viteve të shndërrohet në një shoqëri kohezive dhe miqësore për të gjithë fëmijët e Kosovës, pavarësisht nga çfarëdo prejardhjeje. Hartimi i SNFK-s nuk mund të bëhet pa një revizion, pa një diagnozë të saktë dhe objektive të gjendjes së drejtave të fëmijës në këtë hapësirë. Për këtë arsye , KEC për katër vite, në forma të ndryshme ka bërë përpjekje të krijojë një pasqyrë reale dhe të argumentuar të gjendjes së drejtave të fëmijës në këtë territor. Kjo qasje ka bërë që të hartohen dy dokumente komplementare. Dokumenti i parë paraqet një Raport për gjendjen e të drejtave të fëmijës në Kosovën e sotme. Është ky një dokument që ka karakter të një libri të gjelbër, në të cilën janë paraqitur arritje, dobësitë, mundësitë dhe rreziqet. Dokumenti i dytë është hartuar mbi bazat e gjendjes së konstatuar të drejtave të fëmijës. Ky dokument në të vërtet paraqet Strategjinë Nacionale të Fëmijëve të Kosovës. Në këtë dokument prezantohet Vizioni, Misioni, Objektivat strategjike, Maat dhe veprimet, prioritete zhvillimore, afatet etj. Pjesë e këtij dokumenti do të jenë planet e veprimit të ndara në tri etapa. Këto dokumente do t'i nënshtrohen një revizioni dhe një kritike rigoroze në nivele të ndryshme në aspektin vertikal dhe të ekspertëve të fushave të ndryshme në aspektin horizontal në mënyrë që dokumenti të ketë vlerë dhe peshë reale dhe të jetë i zbatueshëm dhe objektivisht të shndërrohet në një lloj makine në formën e " perpetum mobile" të avancimit të pandërprerë dhe të përshpejtuar të gjendjes së drejtave të njeriut. Këto dy dokumente janë komplementare ,sepse ,deri sa i pari e bënë anamnezën, sipas mendimit tonë, në mënyrë mjaftë objektive; i dytë është një instrument gjithëpërfshirës i cili pas një debati dhe një ekspertize ndërkombëtare do të ofrojë zgjidhje shumë të pranueshme dhe të domosdoshme për të promovuar të drejtat e fëmijës dhe për të krijuar një shoqëri mike dhe kohezive që siguron kushtet për një zhvillim të plotë dhe maksimal të të gjithë fëmijëve të Kosovës4/. 1.4. Korniza konceptuale Përpara e të raportojmë për kontekstin dhe gjendjen e të drejtave të fëmijës në Kosovë do t'i bëjmë disa saktësime. Së pari(1), drejtat e fëmijës(DF) i trajtojmë si pjesë e pandarë e të drejtave të njeriut( DNj), sepse fëmijët si pjesë e familjes njerëzore kanë të drejta dhe liri të patjetërsueshme që janë në pajtim me dinjitetin e qenieve njerëzore. Mirëpo, fëmijët dallojnë nga të rriturit, andaj ata, edhe kanë nevojë për një përkujdesje dhe ndihmë speciale5. Kjo është një arsye që nga Kombet e Bashkuara( KB) është miratuar Konventa për të Drejtat e Fëmijës (KDF).

Kjo pritshmëri e lartë është kërkesë e bazuar në pedagogjinë maksimaliste, që është bazë teorike dhe angazhim i yni përditshëm, në institucionin ku punojmë, por edhe në shkollën të cilën e kemi themeluar për të avancuar të drejtat e fëmijës. Fjala është për shkollën jopublike "Mileniumi i Tretë" 5 Shih: KEC,Të drejtat e fëmijës (2004),Prishtinë f. 16-17

4

Strategjia si një makinë

" Perpetum mobile " e

avancimit të përshpejtuar të gjendjes së DF në Kosovë

15

Raporti në pjesën më të madhe bazohet në zbatimin kësaj Konvente dhe impaktin e këtij zbatimi në avancimin e gjendjes së DF në Kosovën e sotme. Mirëpo, ka raste, që për arsye praktike dhe gjithëpërfshirëse, paraqitja e gjendjes së drejtave të fëmijës ndërlidhet dhe me Konventat tjera ndërkombëtare që janë pasqyruar edhe në nenet e Kornizës Kushtetuese të Kosovës-KKK(UNMIK, REGULATIVA 2001) Së dyti(2) në KDF, përcaktohet se me fëmijë nënkupton të gjithë personat deri në moshën 18 vjeçe. Për arsye të veçanta në raport në mënyrë specifike, shumë shkurtë u referohemi grup moshave të ndryshme të fëmijëve. Në rend të parë trajtojmë zhvillimin në fëmijërinë e hershme ( mosha 0<6 vjeçe); fëmijërinë e moshës së arsimit të detyruar( mosha 6<15) dhe moshën e të miturve ( mosha 14<18vjeçe) Së treti(3) konstatimi objektiv i gjendjes së tashme reale të fëmijëve është shumë i ndërlikuar ,sepse, kjo gjendje. e ka një histori dhe etiologji , andaj jemi përqendruar në mënyrë detaje në kontekstin- prapavijë apo sfond të gjendjes së drejtave të fëmijës Së katërti(4) kompleksiteti , ndërlidhja, universaliteti i DF, a ka imponuar që në raport të drejtat përafërsisht t'i paraqesim sipas këtyre kategorive: I. Të drejtat e mbijetesës E drejta për të jetuar Ushqimi Strehimi Uji i pijshëm Shërbimi mjekësor II. Të Drejtat në zhvillim Arsimi Veprimtaritë kulturore Koha e lirë dhe zbavitje Mjetet e informacionit Liria e shprehjes e mendimit, ndërgjegjes dhe e besimit fetar III. Të drejtat e mbrojtjes Mbrojtja nga keqtrajtimi, nga braktisja dhe shfrytëzimi Mbrojtja nga trafikimi dhe shfrytëzimi seksual Mos angazhimi në konflikte të armatosura Fëmijët që punojnë Mbrojtja nga drogat IV. Të drejtat e pjesëmarrjes Bashkimi në shoqata Mbledhjet paqësore Liria e shprehjes së opinioneve për çështjet që kanë të bëjnë me jetën V. Gjendja dhe pozita e fëmijëve minoritar Gjendje dhe pozita e fëmijëve të bashkësisë etnike serbe Gjendja dhe pozita e fëmijëve të komunitetit rom, shkali dhe egjiptian Gjendja dhe pozita e fëmijëve të bashkësive të tjera: boshnjakëve, turqve, goranëve Për të kuptuar gjendjen dhe etiologjinë e të DF na është dashur të ndalemi në kontekstin, sfondin apo në prapavijën e të drejtave të fëmijës . Që vlerësimi i të DF të jetë objektiv dhe i argumentuar, kemi qenë të detyruar që të jemi eksplikativ, dhe

16

që disa aspekte t'i ndriçojmë në detaje, për ta kapur etiologjinë e vërtetë qartë etiologjinë e drejtave të fëmijës.

KREU 2: KONTEKSTI I GJENDJE SË DFK

2.1. Lufta e përfunduar dhe ndikimi i saj në gjendjen e DFK Çdo gjë që bëjmë duhet ta bëjmë në interesin e fëmijës. Por, kjo nuk ishte, as sot, nuk është kështu. Territoret, historia, përkatësia etnike, godinat dhe luksi, jo rrallë janë më të rëndësishme se fëmijët. Ky është areali i Ballkanit( por për fat të keq, jo vetëm edhe i Ballkanit6), por dhe mentaliteti i "njeriut" të rritur me kallash në dorë që në emër të historisë harron se është përgjegjës për vdekjen e mijëra fëmijëve në Ballkanin e sotëm " Fëmijët e viktimave dhe fëmijët e shkelësve të drejtave të fëmijës janë viktima, të dy palët jetojnë në frikë, pasiguri, nuk kanë lumtur!i "Ne nuk kemi paqe për arsye se kemi harruar se i takojmë njeri- tjetrit" 2.1Nëna Terezë Gjendja e të DF në Kosovë e ka një sfond, shumë kompleks i cili sinjalizohet edhe në vërejtjet hyrëse të këtij studimi- raporti. Megjithatë, ne do të bëjmë përpjekje që duke hulumtuar etiologjinë e kësaj gjendjeje të shpalosim disa substrate (nën-shtresime) që kanë ndikim në gjendjen e tashme të drejtave të fëmijës dhe me të cilat shoqëria kosovare pa tjetër duhet të përballet për të shëruar plagët, për të kthyer mirëkuptimin ndëretnik dhe ndër-fetar, për të krijuar një ambient të përshtatshëm dhe miqësor për fëmijë, për të kthyer mëshirën7 dhe dashurinë për njeriun dhe fëmijën. Kjo, do të jetë një sfidë e madhe, të cilën duhet ta sfidojmë të gjithë bashku, në mënyrë që vuajtjet, traumat, anksiozitetet, animozitetet, urrejtjet t'i lamë prapa shpine, të mos kthehemi në të kaluarën e hidhur, ashtu siç e kemi bërë deri më tash, e cila ka krijuar urrejtje, ndasi dhe ksenofobi; por që pa ngarkesa ta ndërtojmë një shoqëri mike dhe kohezive; një të sotme dhe të ardhme të lumtur për të gjithë fëmijët e këtij nën ­ qielli; të jemi të mëshirshëm dhe më shumë të kujdesim që të tjerët t'i mbrojmë nga "ne", se sa veten ta mbrojmë nga "ata" ,të tjerëtsepse vetëm kështu do të jemi të fuqishëm dhe fitimtarë. Megjithatë, siç bëhet edhe në mjekësi, shërimi kërkon diagnozën - anamnezën e saktë. Këtë duhet ta bëjmë, sepse duhet fuqishëm të dëshmojmë se çdo gjë që bëjmë duhet ta bëjmë për të mirën njeriut( qëllimi i edukimit është që njeriut të vendoset në qendër8, ndërsa të kujtojmë se Nenin 3 të KDF thotë:.. se çfarëdo vendimi që merret lidhur me fëmijët, ai duhet të jetë në interesin dhe të mirën e fëmijës9). Të gjithë duhet ta dinë se njeriu dhe fëmija janë më të rëndësishme se territoret, se betejat e humbura dhe të fituara, se mitet dhe legjendat, se heronjtë nacional sa do të rëndësishëm që ata janë ata,

Një ambient tjetër për të DF, që të luftojmë ksenofobinë, urrejtjen, të bëjmë pajtimin kombëtarë, të kultivojmë mëshirën dhe që të kujdesimi që më shumë të "tjerët" ti mbrojmë nga "NE" se sa veten nga "ATA"

Shih fotografinë në fillim të këtij raporti. Unë pajtohem dhe besoj në fjalët e filozofit të madh Arnold Schopenhauer i cili thoshte:"Mëshira është bazë e moralit" 8 Lexo: Deklaratën e Hamburgut. Plan ­ programi për të ardhmen, Konferenca e Pestë Ndërkombëtare për Arsimimin e të rriturve. 14 ­18 korrik 1997. Dokumenta themelorë ndërkombëtarë për arsimin dhe të mësuarit (2002) Tiranë, f 18 9 Në të gjitha vendimet që kanë të bëjnë me fëmijën, të miratuara qoftë nga institucionet publike ose private të përkrahjes shoqërore, nga gjykatat, autoritet administrative apo organe legjislative, interesi më i lartë i fëmijës duhet të jetë konsiderata mbizotëruese (Neni 3, Pika 1 i KDF-s)

7

6

17

se kulturat10 të cilat shfrytëzohen dhe keqpërdoren për qëllime nacionaliste, sa do që të lashta të jenë. Shpalosja e këtyre shtresimeve, nuk ka për qëllim të atakojë, e as të justifikoje shkelësit e të drejtave të njeriut dhe të fëmijës, të këtij apo të atij kombi, sepse, edhe fëmijët viktimave dhe fëmijët e shkelësve të drejtave të fëmijës janë viktima, kanë jetuar në frikë, pasiguri, nuk kanë pasur lumturi, kuptohet kush me pak e kush më shumë, por synon të shpjegojë etiologjinë e tashme të drejtave të fëmijës e cila , sigurisht nuk është pasojë vetëm e të tashmes.. Kjo është arsyeja, pse ne nuk flasim për fëmijët e nacionaliteteve, por për fëmijët e Kosovës, ku bëjnë pjesë të gjithë fëmijë pavarësisht nga përkatësia e tyre etnike dhe racore. Ne këtë shpalosje e bëjmë për t'i identifikuar devijimet, shtrembërimet , keqpërdorimet të cilat kanë ndikuar që të drejtat e fëmijës të nëpërkëmben dhe të shkelen, shkelja e të cilave në vitet e më hershme ka bërë që shumë sjellje dhe veprime jonjerëzore të regjimeve, të bartësve të politikave në të kaluarën të jenë pasoje e edukimit dhe e frymëzimeve të shtrembëruara nacionaliste- shoviniste të parëve të tyre, që kanë nxitur nacionalizmin e tek të tjerët, e që jo rrallë gjatë historisë së afërt dhe të largët, kanë përfunduar me lufta makabre, në të cilat siç u tha më parë më së shumti kanë pësuar fëmijët11. Në Raportin:" The impact of Armend Coflict on Children, G. Michell, konfirmon se në mbarë botën mbi 2.000.000 fëmijë kanë vdekur në konfliktet e armatosura, ndërmjet grupeve etnike, gjatë viteve të ` 80 dhe '90 të shekullit të kaluar, 6.000.000, janë plagosur rëndë dhe përgjithmonë kanë mbetur të paaftë12 , ndërsa 300.000 fëmijë janë përfshirë në konflikte si ushtarë13 . Sipas raportit të bëre nga nje Grupu i të Rinjëve për Paqe ne Beograd de, gjatë luftës së fundit në Kosovë, në periudhën ,mars ­ qershor 1999, janë vrarë të paktën 800 fëmijë14 . Por, zakonisht me përfundimin e luftërave nuk përfundojnë vuajtjet e fëmijëve. Varfëria nga shkatërrimet, streset e çrregullimit pastraumatik (ÇSPT), urrejtja ndëretnike mbeten plagë që duhet shëruar për një kohë të gjatë dhe këtë , për fat të keq të këtyre fëmijëve nuk jemi duke e bërë, si duhet dhe sa duhet!!!???

Fëmijët viktimave dhe fëmijët e shkelësve të drejtave të fëmijës janë viktima.

Një nacionalizëm nxit nacionalizmit tjetër. Konfrontimet nacionaliste viktimizojnë fëmijët dhe njerëzimin

10

Kulturat e ndryshme janë ngjyresë lulesh dhe atë duhet të ruhen dhe të vendosen në shërbim të njerëzimit, sepse të gjithë ne, në instancën e fundit jemi vëllezër pavarësisht se çfarë ngjyre kemi , çfarë gjuhe flasim, në çfarë besimi besojmë, cilës gjini i takojmë, cilës race apo bashkësi etnike i përkasim, ne të gjithë jemi të një prejardhjeje të një specie, jemi njerëz dhe duhet të sillemi si të tillë. Këtë kolorit, duhet ta ruajmë, sepse zhdukje e cilës do lule, do të thotë shëmtim i bukurisë së koloritit. Të kujtojmë: Nenin 1 të DUDNJ. Kultivimi i këtij kolorit duhet të jetë barabartë, të bëhet me drejtësi respekt, sepse duke ruajtur këtë kolorit, ne ruajmë bukurinë dhe mrekullinë hyjnore të krijuar nga Zoti, krijuesi i ynë përbashkët. Mohomi i një kulture, apo keqpërdorimi i saj për qëllim e nacionaliste, paraqet atakun e pare për sigurinë e njerëzimit dhe rrezikun e drejtpërdrejtë të drejtat e fëmijës. Mohimi i kulturave të tjera, është krim ndaj njerëzimit. 11 Studimet e Stavenhagenit(1994); të Garramet & James (1996), tregojnë se gjatë fillimit të viteve të '90, në botë ka pasur rreth 50 konflikte të armatosura (Algjeria, Brazili, Bullgaria, Burundi, Kenia, Kina, Egjipti, Fixhi, Greqia, India, Ish Republika e Maqedonisë, Mauritania, Meksika, Nigeria, Papua, Guineja e Re, Rumania, Ruanda, Taxhikistani, Togo , Shqipëria, Kosova, ish Jugosllavia) ( Shih: Etniciteti dhe konfliktet. Roli i edukimit. UNICEF, Mat. i shumëzuar. Prishtinë, f. 5 12 Po aty, f.5 ( shih edhe: Kuptimi i të drejtave të njeriut. Doracak mbi arsimimin për të drejtat e njeriut, Human Security, Netvork; Human Rights Support Programme, Finnish ­ OHCHR 2003, f. 232 13 Kuptimi i të drejtave të njeriut. Doracak mbi arsimimin për të drejtat e njeriut, Human Security, Netvork; Human Rights Support Programme, Finnish ­ OHCHR 2003,f. 232

14

Të drejtat e fëmijëve në sytë e nxënësve kosovarë(2004), KEC, Prishtinë, f. 25

18

Janë këto plagë nga të cilat vuajnë edhe sot, fëmijët e Kosovës. Me gjithë konstatimet e deritashme, mbetet diçka që nuk është thënë në mënyrë eksplicitë. Shtrohet pyetje pse në Kosovë, ngjau kjo çfarë ngjau, mu në prag të shekullit XXI? Përgjigja e plotë kërkon një studim më të thelluar të kontekstit të tashëm GjDFK. Në mënyrë shumë koncize dhe të shkurtër do të prezantohet ky sfond. Ky prezantim nuk bëhet për të arsyetuar dhe justifikuar askënd, as për të akuzuar, por të vënë në pah se luftërat nuk prodhojnë fitimtarë. Në ato, të gjithë janë humbës, e më së shumti fëmijët, sepse ata mbeten lule të pa çelura, me vdekjen e tyre vritet e ardhmja e njerëzimit. . Së pari , duhet të konstatojmë se lufta është pasojë e paaftësisë për zgjidhje humane të konflikteve dhe dështimeve të sistemeve të edukimit15. 2.2. Konteksti gjeografik dhe historik dhe prapavija e distancës emocionale ndërmjet fëmijëve të baskive të ndryshme etnike në Kosovën e sotme " Nëse dëshiron të kesh qetësi me armikun, duhet të punosh me të, bëhet partner i yti pastaj" Nelson Mendela Në gjendjen e të drejtave të fëmijës, si sot, ashtu edhe në të kaluarën, ka pas dhe ka ndikim pozita gjeografike. Pozita gjeografike e Kosovës, është shumë e përshtatshme. Ajo është një udhëkryq i lidhjeve të veriut me jugun, dhe të lindjes me perëndimin. Në veri, dhe verilindje kufizohet me Serbinë, në perëndim më Malin e Zi, në jugperëndim me Shqipërinë dhe në Jug me Maqedoninë. Është një vend i vogël me gjhithsej10908 km2 Është e pasur me minerale nëntokësore( ka nikel, qymyr , plumb, zink, krom, ari - shih shtesën 5. Hartën ekonomike të Kosovës).Pos pasurive nëntokësore, kjo ka një tokë pjellore, ka pyje të larta të pasura me male, ka një klime kontinentale, ka ujëra dhe vende shumë atraktive turistike. Këto karakteristika , gjatë historisë Kosovën e kanë bërë tërheqëse për shumë vende të cilat kanë synuar të përvetësojnë duke tentuar që me nënshtrimin në ndërrojnë edhe strukturën

15

Megjithatë, luftërat ndonjë herë të imponuara. Kur zhvillohen në mbrojtjeje të njerëzimit për të parandaluar katastrofat humanitare. Në këto raste ato zhvillohen në kuadër të parimeve me te cilat mbrohen civilët, fëmijët dhe të moshuarit

19

etnike. Për ketë arsye Kosova ka qenë arenë luftimeve të tmerrshme gjatë gjithë historisë. Para Krishtit Kosova sulmohet nga romakët (në ato territori i sotëm i ngushtuar i Kosovës njihej me emrin Dardani)16. Më vonë në shekullin e XIII pushtohet nga forcat sllave. Në kohen e mbretit sllav Dushan17 shqiptarët i takoni dy riteve krishtere. Një pjesë ishin ortodoks, ndërsa pjesa tjetër që ishte shume e diskriminuar me kodin juridik të Mbretit Dushan (ishte shpallë mbret i serbëve dhe i arbanasëve) ishte katolike18. Në shekullin e XIV ( nga kjo periudhë territori i sotëm do të quhet Kosovë,sipas disa mendimeve, kjo fjalë vjen nga fjala serbe e një zogu shumë të përhapur në këtë territor e që në gjuhen serbe thirret KOS- mëllenjë19) sulmohet nga turqit. Në vitin 1389, në Kosovë ndodhë lufta e ndërmjet turqve dhe aleancës krishtere( serbe, shqiptare, hungareze dhe boshnjake) të udhëhequr nga mbreti serb Lazër20. Në këtë beteja, aleanca krishtere e humb luftën, dhe Kosova bie nën sundimin pesëshekullor turk. Gjatë kësaj periudhe, me qëllim të çlirimit nga Perandoria Otomane u bënë shumë kryengritje të shqiptarëve të tri riteve dhe të tjerëve. Në ndërkohe ndodhin edhe shpërngulje , konvertime nga besimi krishterë në atë mysliman. Me shpartallimin Perandorisë Otomane ndodhin Luftërat Ballkanike. Në këto luftëra popullata e Kosovës pëson shumë. Pati mbi 25.000 të vrarë dhe të masakruar. Në vitin 1913, në Konferencën e Londrës , Kosova, i jepet Serbisë. Mirëpo, nuk kalon shumë kohë, ndodhë Lufta e Parë Botërore, ku përsëri derdhet gjaku. Pas kësaj lufte " Njerëzit thoshin kur më luftë". Kosova përsëri mbetet në kufijtë e Mbretërisë Serbe, Kroate dhe Sllovene. Shqiptarët e Kosovës, si popull shumicë, ishin të diskriminuar,ndiqeshin, vriteshin, shpërnguleshin për në Turqi. Në këtë periudhë përsëri, gjaku derdhej për territore, por edhe për jetë dinjitetshme dhe për drejtësi. Ndërmjet dy luftërave botërore u përpiluan disa projekte për dëbimin shqiptarëve nga Kosova, dhe trevat tjera etnike shqiptare. Sipas studimeve në këtë periudhë nga Kosova për në Turqi janë shpërngulur rreth 240.000. Gjatë luftës së Dytë Botërore, Kosova ndahet në tri zona: bullgare, gjermane dhe italiane. Të gjithë qytetarët e Kosovës përsëri ishin viktima të një politike naciste dhe fashiste. Me përfundimin e Luftës së Dytë Botërore, në rrethana të shtetrrethimit ushtarak dhe policor, delegatët shqiptarë në Prizren, shpallin se vullnetarisht i bashkohen Serbisë Federale. Kosova, nga kjo kohë ishte provincë e Serbisë e njohur me emrin:Provinca autonome e Kosovës dhe e Metohisë. Pozita popullit shumicë shqiptar, edhe më tej mbetet shumë e vështirë me justifikim se kanë bashkëpunuar me armikun fashist. Për ketë

16

Rrënjët e urrejtjes së tashme burimin janë në konfliktin shumëshekullor, në aspiratat territoriale dhe në indoktrinimin dhe helmimin e të rinjve me nacionalizëm ekstrem

Termi Dardani( shqip Dardhishtë) vjen nga fjala Dardhë në gjuhën shqipe. Ka qenë një vend, ku janë rritur shumë dardhat. 17 Në Kanonikun e tij, dhe në krisobulat e asaj kohe, flitet edhe për shqiptarët, por me emrin arbanasi ­ arbër. Nga kjo kohe në Kosovë mund të flitet për raportet shqiptaro ­ serbe. Studimet e paanshme tregojnë për popullsinë e madhe të shqiptarëve në atë kohe në këtë territorin. Për t'u ikur keq interpretimeve preferojmë punimet e paanshme. Rekomandojmë librin Malcolm, N. (2000): Kosova një histori i shkurtër, Koha, Prishtinë & Shtëpi e Librit- Tiranë) f.54,55,56,57 18 Shih: Malcolm, N(2001).Kosova një histori e shkurtër, Koha_ Prishtinë & Shtëpia e Librit, Tiranë f.5253 19 Zog i vogël shtegtar, me pupla të zeza të ndritshme, me sqep të verdh, që zakonisht rri nëpër ferra e nëpër shkurre. 20 .Në këtë beteje e cila nga shkrimtarët dhe ideologët, folkloristë serb si Vuk Karaxhiq , etj, u shndërruan në mit që ushqente por që edhe sot nxit nacionalizmin serb. Në shekullin XX kjo beteje e humbur u bë një ogur i zi për kombet që jetojnë në këtë hapësirë. Andaj dhe konstatimi i ynë që fëmijë tanë të gjithë nacionalisteve në Kosovë, në një mënyrë një peng të kësaj ngjarjeje nuk duhet keqkomentuar , por duhet trajtuar si përpjekje për kalimin këtij rubikoni duke u kthyer nga e ardhmja dhe

20

arsye, ndiqeshin dhe persekutoheshin. Megjithatë, shqiptarët e Kosovës i fituan disa liri qe ma parë nuk i gëzonin. E fituan të drejtën që arsimin ta zhvillojnë në gjuhën amtare. Gjatë kësaj periudhe, me qëllim të heqjes se autonomisë që e gëzonte Kosova në kuadër të Serbisë Federale, të serbizimit të Kosovës, pas Rezolutës së Informbyros të vitit 1948, fillon të zbatohet një skenar që kishte për qëllim ndërrimin e strukturës etnike në Kosovë e që udhëhiqej nga sigurimi shtetëror i udhëhequr nga Aleksandar Rankoviq. Me këtë skenar ishte paraparë ndërrimi i dhunshëm i shqiptarëve në turq, shpërngulja e tyre për Turqi, "çarmatimi"i shqiptarëve , sepse gjoja përgatitej një kryengritje e tyre. Në 1956 vitin fillon aksioni famëkeq që njihet me emrin:"Aksioni mbledhjes se armëve". Në këtë aksion famëkeq u vranë mbi 300 shqiptare dhe mbi 30.000 tmerrësisht u persekutuan në zyrat e policisë, në shkolla, dhe institucione tjera publike. Me 1965, në një takim nën udhëheqjen e Titos, në Brione ( një ishull në Kroacinë e sotme në Detin Adriatik), u dënuan deformimet dhe sjelljet e Shërbimeve të Punëve të Brendshme të udhëhequra nga Alekasandër Rankoviq dhe të bëra ndaj shqiptarëve. Shqiptarët e Kosovës dhe në trevat i ish Jugosllavisë nga kjo kohe fituan shumë më shumë të drejta. Ata e fituan të drejtën të përdornin simbolet e veta kombëtare, u hap Universiteti i Prishtinës, me amendamente kushtetuese organet e Kosovës marrin autorizime të reja , tani e tutje Kosova do të quhet Krahina Autonome Socialiste e Kosovës. Në ndërkohë u miratua Ligji për barazinë gjuhësore me të cilën ligj gjuha shqipe barazohet me gjuhen serbe. Me amendamente Kushtetuese, Kosova fiton të drejtën të formojë institucione të arsimit të lartë. Me ndryshimet kushtetuese të vitit 1974, Kosova, u bë njësi e Federatës Jugosllave. Ajo me këto ndërrime në shumë aspekte ishte po thuaj e barabartë më republikat tjera. I garantohej kufiri territorial i cili nuk mund të ndërrohej pa pëlqimin e saj. E gëzonte të drejtën të nxirrte ligjet e veta. Mirëpo, pak kohë pas këtyre ndryshimeve kushtetuese ndodhin disa ngjarje me rëndësi që më pas do të kenë ndikim shumë fatkeq si për qytetarët e Kosovës, po ashtu edhe për fëmijët e kësaj krahine të atëhershme, pavarësisht përkatësisë kombëtare. E para, forcat nacionaliste serbe në pushtet nuk u pajtuan asnjëherë me këtë avancim kushtetues të Kosovës, andaj filluan të organizohen që me çdo kusht të abrogohet autonomia e fituar. Punonin ashtu që Kosova dhe trevat në të cilat jetonin shqiptarët të nxitet pasiguria dhe pakënaqësia qytetare. Në vitin 1977 në mënyrë diskrete është përgatitur " Libri i kaltër", më të cilën sulmohej autonomia e fituar e Kosovës. Po në këtë vit nën idenë e edukimit socialist Jugosllave dhe të patriotizmit Jugosllav në heshtje punohej në krijimin e të ashtuquajturave " Bërthamave të Përbashkëta Programore"(BPP) me të cilat tërësisht hiqen përmbajtjet historike, gjuhësore dhe kulturore të popujve jo sllav. Në BPP përmbajtje të pabesueshme të mëdha nga historia serbe. Këto përmbajtje synonin asimilimin dhe shkrirjen e popujve jo sllav. Qëllimet e këtyre" Bërthamave" dolën në shesh atëherë kur ky dokument u refuzua nga republikat tjera sllave.. Në ndërkohë, në Maqedoni filloi një proces i presionit mbi popullatën shqiptare, që reflektonte pakënaqësi dhe në Kosovë . Sulmoheshin: toponimia, antroponimia , patronomia shqiptare. Përdorimi i vendbanimeve në gjuhën shqipe dhe emërtimi i fëmijëve me emra shqip ishte e dënueshme dhe vlerësohej se veprim irredentist dhe separatist. Në Maqedoni filloi mbyllja e paralele të shkollave të mesme me mësim në gjuhën shqipe. Momenti tjetër me rëndësi që do të ketë ndikim në pakënaqësinë popullsisë së Kosovës ishte ngecja ekonomike e saj krahasuar me m republikat tjera.

21

Kjo shkaktonte pasiguri, mllef dhe pakënaqësi. Në këtë periudhë, ndikimi dhe forca autoritare e Titos ishte e dobësuar, gjë që shfrytëzohej nga nacionalistët e të gjitha ngjyrave. Burgosjet e shqiptarëve të pafajshëm në 1977 dhe 1979 do e rritë pakënaqësinë gjithnjë më të madhe të rinisë shqiptare në Kosovë . Rinia e arsimuar e shqiptare ishte a papunë, vijat perspektive të rinisë ishin tretur. Kjo shkaktonte revoltë të përgjithshme, e cila më 11 mars 1981 u shndërrua në demonstratat që njihen si Demonstratat studentore. Forcat, e ndryshme për interesa të ndryshme i shfrytëzuan këto demonstrata. Pushteti në Serbi, në të cilin ishin instaluar njerëzit të cilit kishin marrë për sipër rrënimin të autonomisë së Kosovës, duke bërë presion të hatashëm mbi Kryesinë e Jugosllavisë, arritën që këto demonstrata t'i kualifikojnë si kontra-revolucionare , që në shtetet komuniste diktatoriale, ishte dënimi më i rëndë. Po ashtu, arritën që vetëm Kosovës t'ia imponojnë Bërthamat e Përbashkëta Programore, megjithëse këto asnjëherë nuk u përfillën nga mësimdhënësit, prindërit dhe nxënësit shqiptarë. Me këtë u hap dera për një atakim të gjithanshëm kundër çdo gjëje që ishte shqiptare. Filloi një propagande jashtëzakonisht mirë e orkestruar. U aktivizuan të gjitha mediat. Manipuloheshin dhe inskenoheshin ngjarjet , falsifikohej historia. Arsimi në gjuhën shqipe dhe arsimtarët u shpallën çerdhe e separatizmit. Në demonstrata u vranë shumë të rinj. Shumë veta u burgosën. Në këto burgje, të burgosurit dhe të arrestuarit pësonin maltretimet me çnjerëzore të mundshme21. Në anën tjetër popullit serb në Kosove dhe në Serbi me një oratori demagogjike thuhej se: Serbia fiton ne luftë dhe humb në paqe, se pa Serbi unike nuk ka Jugosllavi, se serbët në Kosove po ndiqen, persekutohen dhe vriten. Për të nxit nacionalizmin serb fabrikoheshin dhunimet e grave serbe të bëra nga shqiptarët. Të gjitha këto të dhëna u demantuan në hulumtimet e pavarura të bëra nga shkencëtarët serbë që ishin me orientime humaniste dhe civilizuese, por të pafuqishëm për të penguar një aparat të fuqishëm të pushtetit policor ushtarak. Të dhënat zyrtare statistikore tregonin se punësimi, gjendja ekonomike, struktura etnike e tyre në ushtri dhe polici jugosllave ishte më e favorshmja. Mbi këtë platformë të bazuar filloi makineria propagandistike, kundër të gjithë të tjerëve që nuk ishin serbë dhe, sidomos ishin të orientuara kundër shqiptarëve. Në Organet e Serbisë paraqitet ideologu i ri, me orientime militante nacionaliste, i cili me një aftësi të jashtëzakonshme oratorike, përcaktojë itinerarin e rrëzimit të pushteteve të republikave dhe krahinave autonome të Kosovës dhe të Vojvodinës. Me 1985 u publikua edhe Memorandumi i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Serbisë i cili veç kishte filluar të jetësohej nga organet e Serbisë. Në këtë dokument, Serbia ishte paraqitur si viktimë në ish federatën Jugosllave. Atu thuhej, se nëse kjo pozitë e Serbisë, nuk përmirësohet me marrëveshje, kjo duhet te bëhet edhe me forcë. Ishte përgatitur skenari për luftërat e ardhshme të përgjakshme. Gjatë kësaj periudhe do të ndodhin gjëra të tmerrshme. Do të vriten fëmijët e pafajshëm, mësimdhënësit shqiptarë do të shpallen armiq të vendit., arsimi ishte vlerësuar se është çerdhe separatizmit. E vërteta u bë gënjeshtër, gënjeshtra u bë e vërtetë. Në vitin 1987 filloi enklavizimi dhe dëbimi i shqiptarëve nga vendbanimet e përziera. Nga vendbanimet e këtilla filloi pastrimi etnik. Kjo ndodhi në Prilluzhë të Vushtrisë, Letinë, Gorazhdec, Babushin Serb, Leposaviq, Cërkvena Vodicë, etj. Në vitin 1989 u suprimua dhunshëm Kushtetuta e Kosovës. Megjithatë, si duket problemi nuk ishte suprimimi i Krahinës. Në mitingun e zhvilluar në

21

Një ndër të burgosurit ishte edhe , Kryetari i tashëm i Parlamentit të Kosovës, z. KolëBerisha. Për vuajtjet dhe torturat e përjetuar në burg, ai e botoi edhe një libër.

22

Gazimestan lideri serbe i paditur për krime lufte në Gjyqin e Hagut, paralajmëroi lufta, ashtu siç ishte paraparë në Memorandumin ASHAS, të cilat do vërtetë do të ngjajnë . Ishin këto lufta më bizare në të cilat tmerrshëm pësuan shumë fëmijë. Në Kosovë, edhe pas ndryshimeve kushtetuese, duna nuk kishte të ndalur. Me qëllim të rritës së pasigurisë së qytetareve, filloi përjashtimi i punëtorëve shqiptarë nga puna, mbyllja e shkollave fillore dhe mesme në gjuhën shqipe: Vitomiricë, Zveçan, Podujevë dhe kështu me radhë; rrogat dhe pensionet për shqiptarë u ndaluan, , fondet për arsim që ishin dedikuar për pagat e mësimdhënësve shqiptarë u bartën në Serbi dhe shfrytëzoheshin për ndërtime në Serbi. Torturat dhe vrasjet, ishin gjithnjë e më të mëdha .Pasiguria rritej. Ne vitin 1997, në skenë doli Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Pas paraqitjes se UÇK-s, ngjarjet tensionet do të marrin përshpejtime të jashtëzakonshme. Filloi zhvendosja e popullsisë nga fshatrat për shkak të luftimeve të zhvilluara ndërmjet ushtrisë dhe policisë serbe dhe të UÇK-s. Takimi ndërkombëtarë për të arritur një marrëveshje politike dhe ushtarake, për të ndalur luftën në Kosove e mbajtur në Francë në Rambuje, përfundoi pa marrëveshje. Katastrofa humanitare në Kosovë vetëm sa nuk ishte ndodhë. Ishte e qartë se Milosheviqi, nuk luftonte, siç thoshte, për shpëtimin e popullit serb se pse ushtria dhe policia në Jugosllavi ishte kryesisht serbe, por qëllimi ishte të formohej një shtet unitar që do të quhej Serbia e Madhe, në të cilin shtet popujt tjerë do të ishin tërësisht të diskriminuar. Duke i parë, më kohe këto synime, Sllovenia u nda nga ish Jugosllavia, por jo, pa humbje të jetës së njerëzve. Kësaj rruge filluan të shkojnë edhe Kroacia dhe Bosnja dhe Hercegovina ,por që për fat të keq të qytetarëve të këtyre vendeve dhe të popullit të pafajshëm serb i cili ishte keq-informuar nga një propagandë e sinkronizuar mediale këto ndarje do të ndodhë me një luftë të tmerrshme për nga egërsia. Duke parë katastrofën humanitare të mundshme , dhe me qëllim që të mos përsëriten gabimet, dhe të mos ndodh ajo çka kishte ndodhë në Kroaci dhe Bosnje, Bashkësia ndërkombëtare vendosi të aktivizojë NATO-n, e cila më 24 mars 1999, filloi me bombardimin caqeve ushtarake dhe policore të Serbisë- Jugosllavisë. Për të hakmarrë për shkak të bombardimeve të nisura nga NATO-ja , nga forcat paramilitare , policore dhe ushtarake filluan të ushtrojnë dhunë një të tmerrshme mbi shqiptarët( u dogjën fshatra të tërë, u dogjën dhe u demoluan objektet fetare- , mbi 200 objekte shkollore plotësisht u rrënuan, u vranë dhe u masakruan me mijëra civil të pafajshëm në mesin e të cilëve kishte , gra, pleq, plaka dhe fëmijë). nga Kosova u dëbuan rreth 1.000 000 qytetarë) . Rreth 20.000 gra u përdhunuan nga polica, ushtria dhe paramilitarët serb. Brenda tre muajve, forcat e NATO- do ta detyrojnë regjimin Millosheviqit që në Kumanovë , një qytet në veri të Maqedonisë të lidhë Marrëveshjen e njohur të Kumanovës, me të cilën do të tërhiqen të gjitha forcat e armatosura të Serbisë nga Kosova. Me tërheqjen e forcave serbe u tërhoq një pjesë e popullsisë serbe, rome dhe myslimane- boshnjake. Për shkak të pasigurisë, dhe frikës nga hakmarrja, me këtë forcat e armatosura të Serbisë do të tërhiqen edhe një pjesë e popullsisë që fare nuk ishin fajtorë për të bërat e regjimit serbe. Një pjesë e madhe e qytetarëve dhe të fëmijëve e tyre( në ndërkohe është bërë një kthim konsideruesheëm i tyre), edhe sot jashtë Kosovës22.

Mungesa e guximit qytetar të lidershipit të Kosovës që menjëherë pas përfundimit të luftës të angazhohet në mbrojtjen e bashkësive tjera etnike, sidomos asaj rome dhe serbe

22

Është obligim moral dhe njerëzore e popullit shqiptar shumicë që të bëjë çdo gjë që të gjithë ata që dëshirojnë të kthehen ne trevat e veta këtë ta bëjnë dhe në Kosovë të ndihen të lumtur dhe të barabarta, pa

23

Pas 10 qershorit 1999, popullata serbe dhe rome do të jetë një pozitë tepër të vështirë dhe në një pasiguri të plotë. Nga individët shqiptarë të mbushur me urrejtje dhe mllef të papërgjegjshëm, por të motivuar nga urrejtja dhe revolta, e filluan hakmarrjen dhe revanshizmin. Pësuan dhjetëra civilë, gra, plaka dh pleq të pafajshëm serbë, boshnjakë dhe romë. Urrejtja thellohej edhe më tej. Shumë familje kishin njerëz të humbur dhe të pagjetur. Të pagjeturit e vështirësojnë edhe sot, gjendjen dhe marrëdhënie ndëretnike. Por, me vendosjen Misionit të Civil të Kombeve të Bashkuar (UNMIK) me Rezolutën e KB 1244 dhe të KFOR-t, me ardhjen e shumë organizatave ndërkombëtare filloi një rindërtim, marrëdhëniet ndëretnike do të fillojnë të përmirësohen . Pozita e fëmijëve siç i u tha dita më ditë bëhej më e mirë. Popullata serbe dhe rome nuk kishte lëvizje të lirë. Të mbetur në enklava, ata do të fillojnë to organizojnë jetën jashtë institucioneve të Kosovë. UNMIK nuk e zbatoi Rezolutën 1244 në tërë territorin Kosovës. Lider-shipi Kosovar , sidomos ai shqiptarë nuk e pati guximin qytetar të angazhohet dhe me forcë të qëndrojnë në mbrojtjen e sigurisë së serbëve të romëve dhe të tjerëve te mbetur në Kosovë. Ata është dashur të vizitohen, të inkurajohen dhe të mbështeten. T'u garantohet siguria Në anën tjetër, klasa politike shqiptare është dashur të angazhohet shumë më shumë për kthimin e të gjithë qytetarëve të Kosovës të shpërngulur nga Kosova( kjo nuk nënkupton amnisti ndaj atyre që kanë bërë krime). Atyre është dashur t'u thuhet e vërteta e plotë se në Kosove nuk do të jenë diskriminuar, se nuk do të ndiqen e persekutohen se do t'i gëzojnë të gjitha të drejtat si të gjithë banorët tjerë të Kosovës. Kjo do të ndikonte që të kthehej mirëbesimi ndëretnik, dhe nuk do lihej hapësirë për instrumentalizimin e kësaj popullate nga qarqet nacionaliste serbe të Beogradit, të cilit nuk dallojnë në aspirata nga regjimi i rrëzuar i Millosheviqit, kur është në pyetje Kosova. Për shkak të paaftësisë së organeve të Kosovës dhe të UMIKUT( nuk i mohojmë sukseset), nuk pati një rritje ekonomike të Kosovës, nuk u kthyen dhe nuk u zgjidhë problemi i 2500 të pagjeturve gjë që krijon një atmosferë me tensione dhe ngarkesa të larta emocionale në gjithë Kosovën. Statusi i pazgjidhur ishte një arsye më shumë për pakënaqësi. Bllokadat e rrugëve magjistrale për shkak të lëndimit të rinjve serbe( raste që kur nuk u ndriçuan) tensionin atmosferën dhe ndikonin që kjo urrejtje të thellohej, ndërsa ndarje ndëretnike të jenë edhe më të mëdha. Lajmi aksidental në RTK, për mbytjen e tre fëmijëve shqiptarë në lumin IBËR, që gjoja ishim ndjekur me qenë nga i ri serb(po ashtu rast që nuk u konfirmua asnjëherë), soli deri te demonstratat masive të shqiptarëve të cilët u vërsulën kundër objekteve fetare serbe, pronave dhe qytetarëve serbe. Në këto trazira humbën jetën 19 individë, u shpërngulën rreth 4000 serbë nga Kosova, u rrënuan shumë shtëpi dhe objekte të kultit . Trazirat e marsit 2004, ndikuan që marrëdhëniet ndëretnike të përkeqësohen edhe me tej, ndërsa pozita e bashkësisë serbe do të përkeqësohet akoma më shumë. Ky kontekst, ka ndikuar që sot, shoqëria kosovare të mos jetë kohezive, të mos jetë miqësore për fëmijë, të këtë recidiva të konflikteve të bazuar në identitete etnike, t'i ketë dy sisteme paralele te edukimit, që urrejtja ndëretnike, intoleranca, mungesa e lëvizjes së lirë në pjesën veriore të Kosovës të mungojë. Ajo që brengos është se nuk ekziston një klime e favorshme për promovim e të drejtave të fëmijës që do të garantonte zhvillim të lumtur dhe maksimal të secilit fëmijë në Kosovës.

shtypje dhe pa presion. Ky është një test human dhe civilizues që populli shqiptarë si shumicë duhet ta merre. Ai tani bartë përgjegjësinë më të madhe për sigurinë dhe prosperitetin e popujve pakicë.

Dobësitë e shprehura në informim dhe media. Gazetaria e sensacionale dhe komerciale e jo në hulumtimin të vërtetës. Vënia e saj në shërbim të politikës së ditës e jo të drejtave të njeriut dhe fëmijës

24

T.2.1.1. Analiza SWOT kontekstit gjeo-historik të gjendjes së DF në Kosovë Aritjet-Strenght Dobësitë- vështirësitë Mundësitë Rreziqet Weaknesses Opportunities Threates

Ndërprerja e konfliktit të armatosur Vendosa e forcave të KFOR-it në Kosovë Vendosja e UNMIKUT Prezenca e madhe e organizatave të ndryshme humanitare jo qeveritare për të drejtat e njeriut dhe të fëmijës Numri i madh i të pagjeturve nga lufta Koha e gjatë e konflikteve të bazuara në identitete etnike Urrejtja ndëretnike, ksenofobia Sistemi i arsimit me ngarkesa historike dhe me elemente të konflikteve të bazuara në identitet etnike Përvojat e hidhura të njerëzve nga konfliktet e bazuara në identitete etnike Historia dhe shkencat humanitare në funksion të zhvillimit të nacionalizmit Shfrytëzimi i arsimit për qëllime etnocentriste, nacionaliste dhe oligarkike Dobësitë në media. Orientimi i tyre në dukuri sensacionale dhe komerciale, mungesa e hulumtimeve në media Shkalla e pa mjaftuar e përgatitjes së gazetarëve për të drejtat njeriut dhe të fëmijës Mos angazhimi i duhur dhe me kohe i klasës politike të Kosovës menjëherë pas përfundimit të luftës për mbrojtjen dhe inkurajimin e popullatës serbe që të mbetet në Kosovë duke i garantuar siguri, barazi të plotë/ natyrisht duke mos amnistuar askënd nga krimet e bëra/ Të thuhet e vërteta për të pagjeturit dhe të zgjidhen të gjitha çështjet që kanë të bëjnë me të pagjeturit Rishikimi i plot i sistemit të arsimit dhe krijimi i një sistemi të përbashkët të arsimit në Kosove me rol të theksuar irenik- edukimit për paqe dhe tolerancë Çështjet historike të mos përdoren për krijimin e urrejtjes por të vendosen në funksion të të drejtave të njeriut dhe të fëmijës, mirëqenies, solidariteti njerëzor dhe të mirëkuptimit Klasa politike e Kosove me sinqeritet më ta lartë dhe më human të vehet në jetësimin barazisë së plot etnike, fetare dhe gjinore dhe të bëjë çdo gjë që të gjitha ata që kanë jetuar në Kosove të kthehen në siguri të plotë në Kosovë Që të sigurohet barazi e plotë e të gjithë qytetarëve pavarësisht nga përkatësia etnike Që të vonohet zgjedhja e statusit politik të Kosovës dhe që kjo zgjedhje të mos jetë e drejte e bazuar në filozofinë e të drejtave njerëzore, por në parimet e interesave të konjukturave të caktuara politike ndërkombëtare, të konstrukteve të dyshimta historike dhe nacionaliste Që Kosovës t'i imponohet një ndarje në vija etnike, për shkak të arritjes një konsensusi që bie ndeshe me parimin të drejtave për jetë një jetë multikulturale, multietnike Që në Kosovë të krijohen dy sisteme paralele arsimore me qëllime të konfrontuara etnike dhe orientime politike Që jeta në Kosove të organizohet mbi parimet favorizimit të një etnie

2.3. Konteksti demografik Studimet demografike si ato zyrtare , të bëra gjatë kohës së Mbretërisë SKS, ashtu edhe ato bëra gjatë kohës së Jugosllavisë Federative Socialiste, si dhe ish Jugosllavisë flasin për një strukture multi-etnike të dominuar nga shumica shqiptare( shih grafikun 2.2. 1 dhe 2.2.2.

25

Gr.2.3.1. Struktura etnike e Kosovës në periudhat e ndryshme kohore

100 78 80 60 57 40 20 0 10 15 12 0 31 25 67 75 64.3 68 24.2 24.2 8.7 67.1 73.7 77.4 81.6 88 Shqiptarë Serbë 22.9 18.4 7.9 Të tjerë 13.2 9.9

7 9.4 8.5 5 1900 1913 1921 1931 1948 1953 1961 1971 1981 1991 2003

8.1 11.5

Burimi:Statistiki godidisnjak Kosova(1989),Prishtinë, ,f.30; Statisticki godisnjak Jugosllvije( 1997) f.45, Halim Hyseni dhe të tjerë(2000): Shifra dhe fakte për arsimin e Kosovës, KEC, Prishtinë, 23, Analiza situacije dece i zena na Kosovu(2004), Prishtinë, f.8.,T-3

Regjistrimi i plotë dhe i përgjithshëm i popullsisë në Kosovë nuk është bërë nga viti 1981. Regjistrimin e vitit 1991, popullsia shqiptare e ka bojkotuar. Megjithatë, vlerësimet shkencore të zbatuara në regjistrimin bërë në vitin 1990, janë shumë të besueshme. Strukturën etnike të popullsisë sipas këtij regjistrimi23 e paraqesim në grafikun 2.3.2 Gr.2.3.2 Struktura etnike e Kosovës në vitin 1990

1800000 1600000 1400000 1200000 1000000 800000 600000 400000 200000 0 Serbë 1596072

194196

66189

Malazez

20365

Shqiptarë

Muslimanë

45745

Romë

10445

Turq

23190 Të tjerë

Burimi: Statisticki godisnjak Jugosllvije( 1997) f.45,

23

Statisticki godisnjak Jugoslavije(1997), Savezni zavod za statistiku, Bograd, f. 64. T.3.17

26

Analiza e lëvizjeve demografike dëshmon se Kosova 24 gjatë gjithë historisë ka qenë multietnike, megjithë përpjekjet e ndryshme për ndërrimin e strukturës demografike( nga viti 1913 -1939; 1950-1965; 1900-1999; 1999-2004). Multietnciteti për Kosovën është përparësi, begati dhe bukuri ,andaj edhe duhet ruajtur. Kjo mund të bëhet vetëm duke krijuar barazi të plotë, drejtësi sociale, duke u garantuar bashkësive etnike siguri maksimale, lëvizje të lirë, edukim cilësor ndër dhe multikulturor me çka sigurohen urat komunikimit, bashkëpunimit dhe të zhvillimit të të gjithëve në Kosovë pavarësisht nga prejardhja etnike, fetare, gjinore dh çfarëdo prejardhjeje tjetër. Popullsia e Kosovës ka fertilitetin më ta madh në Evropë. Treguesit për rritën ­ shtimin e popullsisë, dendësinë , popullatën nën moshën 15 vjeçare, shkallën e lindshmërisë, vdekshmërisë së foshnjave në Kosova të krahasuar me vendet e rajonit dhe të disa shteteve të zhvilluara të Evropës e paraqesim në Tab. 2.2.1: Treguesit e rritës së popullsisë së Kosovës krahasuar me disa vende të rajonit dhe të Evropës. Këto të dhëna jepen në bazë të hulumtimit shëndetësor të popullsisë Në këtë hulumtim nuk janë prezantuar të dhënat sipas bashkësive etnike por e përfaqësojnë popullacionin e përgjithshëm që është përfshirë në hulumtim në Kosovë. Mirëpo, është mirë të theksohen disa dallime. Përgjithësisht është e njohur se popullata shqiptare e Kosovës është më e re se popullata serbe e Kosovës. Kjo kështu për shkak se popullata ekzistuese serbe është e përbërë nga njerëzit që janë të moshuar apo që kanë qenë pa resurse që të shpërngulen pas përfundimit të konfliktit. Po ashtu, është e ditur se madhësia e familjes te popullata serbe e Kosovës është më e vogël se te popullata shqiptare.

Nr. T.2.3.1 Struktura demografike e Kosovës krahasuar me disa vende të rajonit dhe të Evropës Banorët/në Dendësia Populacioni Shkalla e Shkalla e Fertiliteti milion/ Banorërë Nën vrazhdtë vrazhdtë e Gjithsej /miliona/ moshën 15 E lindjes vdekshm25. populacioni Përqindja Në 1000 Në 1000 (2) banor në km2 Banorë Kosova Shqipëria Kroacia Sllovenia Greqia

24

Kosova , gjatë gjithë historisë ka qenë e dominuar me shumicë shqiptare, por me një pjesëmarrje që ka variruar varësisht nga statusi politik i saj edhe të popullsisë serbe, rome dhe turke Kjo strukturë është e përafërtë me shetet të cilat në Kushtetutat e veta vendet e veta i kanë definuar si shtete nacionale: Mali Zi, Serbia, Greqia, etj. Kosova duhet të jetë vend qytetar dhe me multietnicitet. sepse multietniciteti do të jetë përparësi dhe bukuri e saj

Vdekëshmëria e foshnjeve

1. 2. 3. 4. 6.

1.932 3.1 4.2 2.0 11.0

175

33

32 20 16 15

19

17 10 9 10

4

5 12 9 10

2.7

2.1 1.4 1.3 1.3

Në 1000 banorë (18) 35*

12 8 5 6

110 75 100 80

Gjatë gjithë kohës ka pasur përpjekje që të manipulohet me numër të banorëve në Kosovë me përbërjen e tyre etnike. Kjo është bërë dhe bëhet për qëllime politike. Kështu, politikanët serbe, për qëllime politike flasin për 250.000-3000.000 serbë të shpërngulur. Analiza detaje e lëvizjes demografike tregon se kjo shifër është e stërmadhuar sepse, siç edhe shihet në grafikët: 2.2.1 dhe 2.2.2. në vitin 1990 ( kjo e dhënë është e besueshme, sepse, është e dhënë nga regjistrim serb) në Kosovë ,kanë qenë gjithsej 194 196 ose 10 % popullsi serbe. Në vitin 2003 sipas vlerësimeve të besueshme në Kosove 7% të popullsisë e përbëjnë serbet. Nga kjo del, se nga Kosova pas vitit 1999 janë shpërngulur rreth 3 % popullsisë serbe., që do të thotë rreth 60.000 serbë kosovarjanë shpërngulur. Kjo nuk është shifër e vogël. Dhe duhet krijuar dhe bërë çdo gjë që kjo popullsi të kthehet ne vendlindje. Por me manipulime ashtu siç e ka bërë edhe UNHCR nuk kthehet besimi ndëretnik, sepse të dhënat e UNHCR- nuk janë të sakta dhe janë të zmadhuara. Këto të dhëna më pas nga UNDP janë korrigjuar dhe flasin për 65 000 serbë të shpërngulur dhe 130 000 serbë që kanë mbetur në enklava. E dhëna se nga Kosova pas vitit 1999 janë shpërngulë 200.000 serbë dhe malazezë dhe 35.000 persona të bashkësive minoritare -kryesisht rom) që në Serbi janë regjistruar si persona të shpërngulur nga Kosova.( cit. sipas: UNICEF: Analiza situacije dece i zena na Kosovu(2004) f. 7-8) nuk është në interesin e kthimit të besimit, për të cilin gjë është duke u hartuar edhe kjo strategji, sepse manipulimi gjithnjë krijon mosbesim dhe përçarje. 25 Shkalla e ulët e vdekshmerisë

27

7. 8

Italia 58.1 190 14 9 9 1.3 5 Suedia 8.9 20 18 10 11 1.6 3 Burimi: Kosova dhe popullata e saj, Zyra e e statistikës së Kosovës, shtator 2003( versioni i reviduar) Analize sitaucije dece na Kosovu, UNICEF, 2004 *Të dhënat zyrtare të Zyrës së Statistikës së Kosovës, janë 18/1000, por numri i zakonisht i përdorur i Studimit të shëndetit të popullsisë për vitin 2000 është 35/1000

Nga kjo tabelë shihet se Kosova e ka popullatën me moshë të rë ne Evropë, sepse 33 % të fëmijëve të kësaj moshe janë nën moshën 15 vjeçare dhe 50 % të popullatës janë nën moshën 25 vjeçare. Në studimet demografike të zhvilluara nga Riinvest është konstatuar numri më i vogël i meshkujve në moshën ndërmjet 20 ­ 50 vjeçare, që është kushtëzuar me emigrimin e meshkujve për shkak të gjendjes ekonomike, si dhe për shkak të vdekjes gjatë konflikti të armatosur në vitet 19998-1999( vlerësohet janë vrarë afër 10.000 të kësaj moshe26). Numri i të lindurve është më i larti në Evropë. Dy herë më shumë fëmijë lindin në Kosovë se sa në Itali dhe Slloveni. Në anë tjetër vdekshmëria e fëmijëve në Kosove është më shumë se dy herë në Kroaci, më shumë se 6 herë në Suedi. Kosova, sot është ende një shoqëri rurale sepse rreth 60% të popullsisë varet aktivitetet bujqësore. Shkatërrimet gjatë luftës, rrënimi dhe djegia e shtëpive, pronës dhe bagëtisë ka bërë që një pjesë e popullsisë së Kosovës të zhvendoset nga fshatrat në qytete. Po ashtu, pas luftës zhvendosjet kanë ndodhë edhe te popullata serbe e cila nga pjesët jugore janë shpërngulur në pjesën veriore të Kosovës përtej lumit Ibër , sikurse që një pjesë e popullatës shqiptare, që është zhvendosur nga pjesa veriore e Mitrovicës në pjesën jugore. T- 2.3.2. Strukturës së popullsisë qytetet /fshat Viti 1981 1991 1 Rurale 67.5 65 2. Urbane 32.5 35 Burimi: RIINVEST: Hulumtimi i familjeve(2002) Prishtinë T- 2.3.3 Analza SWOT kontekstit demografik Aritjet- Përparsië Dobësitë- Vështirësitë Mundësitë Strenght Weaknesses Opportunities

Kthimi i një pjese të popullsisë serbe dhe rome të shpërngulur pas përfundimit të luftës Multietnciteti i ruajtur Mosha e re e popullatës (33% e popullsisë në moshën 15 vjeçare

Nr. Popullësia

2002 55 45 Rreziqet Threates

Mos përkrahja e i organeve të Serbisë për kthimin e qytetarëve serbë Mospërkrahja e donatorëve të jashtëm për ndihma në krijimin e kushteve për kthim Çështje e të drejtave të fëmijes duhet para si çështje globale. Nuk mund tpë zgjidhenb problemet nj[ Kosove ,

Një përqindje e konsideruar e popullsisë e shpërngulur që ke mbetur e pakthyer Përqindja e lartë e popullsisë që jeton në fshatra jeton në kushte të vështira(55% e popullsisë jeton në vendbanime rurale) në kushte të vështira Gjendje fëmijëve në vendbanime rurale është jo mirë Shkalla e lartë e vdekshmërisë së foshnje

Kthimi i të gjithë të shpërngulurve që dëshirojnë të jetojnë në Kosovë Investimi në zhvillimin rural , me qëllim të përmirësimit të kushteve të jetesës për fëmijë dhe banorë të tjerë Planifikimi i familjes Sigurimi i lëvizjes së lirë

26

Riinvest(

28

Feritiliteti i lartë( 2.7, më i lartoi në Evropë)

Mbyllja në enklava dhe jeta jashtëinstitucionale

dhe krijimi barazisë së plotë qytetare

nëse nuk krijohen ura miqësie ndërmjet pëujve dhe vendeve të Ballkanit.ParimI P PAN BALLKANIK

2.4. Konteksti ekonomik Në gjendjen e të drejtave fëmijës në Kosove ndikim të madhe kanë: gjendja ekonomike, përkatësisht varfëria , shkalla e zhvillimit njerëzor , kapitali njerëzor dhe kapitali social. Për ketë arsye gjendjen e të drejtave të fëmijës e trajtojmë edhe nga konteksti e ekonomik. Kosova , siç është në pikën 2.1 ka pasuri dhe resurse shumë volitshme ekonomike( shih: Aneksin : Harta ekonomike e Kosovës) Megjithatë Kosova, është vendi më të varfër në Evropë. Varfëria dhe gjendje e rëndë ekonomike është reflektuar edhe në jetëgjatësinë mesatare të pritur të qytetarëve të Kosovës, që sipas hulumtimeve të bëra krahasuese është më e shkurt në Evropë. Ky konstatim është më rëndi të dihet sepse ka peshë edhe në jetëgjatësinë e fëmijëve të sotëm, të cilit për shkak të varfërisë gjasat që të mbijetojnë moshën 60 vjeçare i kanë më të mëdha . Por varfëria e Kosovës nuk është e kohës së sotme. Në kohën e ish Jugosllavisë, Kosova , ishte rajoni më i pazhvilluar. Gjatë viteve të '70 dhe '80 , me rriten e autonomisë politike dhe avancimin saj kushtetuese brenda ish Jugosllavisë Federative Socialiste janë bërë disa përpjekje të shtuara që nëpërmjet të zhvillimit të xehetarisë të bëhet një përparim industrial. Me gjithë, përpjekjet e këtilla ,të ardhura për banorë mesatarisht kanë qenë 66.8 për qind të ardhurave mesatare për banorë në ish republikat jugosllave dhe për 50 për qind më i ulët se në Slloveni. Kjo gjendje ekonomike do shënojë rënie rapide për shkak të përkeqësimit të gjendjes politike në ish Jugosllave dhe të ardhjes në pushtet të forcave nacionaliste etnocentriste . Pas rrënimit të dhunshëm të autonomisë së Kosovës ne vitin 1989, dhe vendosjes së administrimit në Kosove nga Beogradi sipas vlerësimeve të Bankës Botërore së Bruto të Ardhurat Nacionale (BAN) janë zvogëluar për 50 %, kurse të ardhura për banorë kanë rënë nga 1,060 USD në vitin 1988 në 320 USD për vitin 1995 Me përfundimin e luftës Ekonomia e Kosovës gjendet në një kollaps të vërtetë. Mbi 25 për qind të shtëpive familjare janë rrënuar plotësisht, fondi bagëtisë ka qenë i dëmtuar në përqindje më të madhe . Po kështu, ka ndodhë me pajimet dhe mekanizimin bujqësor. Dëmi i shkaktuar, nga lufta ekonomisë e së Kosovës cila edhe para këtij konflikti ka qenë gati i përdhosur, vlerësohet në rreth një miliard USD Pas përfundimit të luftës gjatë këtyre gjashtë viteve është shënuar një progres në zhvillimin ekonomik , i cili siç thënë është në pjesën hyrëse, ka pas ndikim të konsiderueshëm në përmirësimin e gjendjes së drejtave të fëmijës. Kjo rrit ekonomike është reflektuar edhe në BAN-GDI i cili gati e ka arritur gjendjen e vitit 198927)

27

Por, kjo rritë ekonomike nuk është e qëndrueshme, sepse shtimi i BAN është më shumë rezultat i transferimit të jashtëm. Disa vlerësime konservative sugjerojnë se mbi 50 % e GDP-së në Kosovë vjen nga jashtë në formën e shpenzimeve nga KFOR-, UNMIKU dhe ndihma ndërkombëtare. Kur kësaj i shtohen edhe 5000 milionë Euro vjetore që kosovarët që jetojnë jashtë Kosovës, gjithandej Evropës, që

29

Mirëpo siç tregojnë studimet më të reja të zhvillimit njerëzor BAN gjithnjë nuk pasqyron mirëqenien e njerëzve, sepse mund të anashkalon faktin që qëllimi primar i zhvillimit është dobia që njerëzit kanë nga ky zhvillimi, sepse siç ndodhe në disa vende jodemokratike bruto të ardhurat nacionale " per capita" të një shteti mund të jenë të larta, por që shpërndarja e këtyre të ardhura në banore të mos jetë e duhur. Kjo ilustrohet Andaj , edhe pse të dobishme shifrat që pasqyrojnë BAN- nuk arrijnë të shpjegojnë procesin dhe gjithë kompozicionin e të ardhurave dhe të gjitha komponentët e indeksit të zhvillimit njerëzor . Koha postmoderne28 gjendjen e fëmijëve e bënë edhe më të vështirë. Kjo kohë është kohë e pasigurisë, diskontinuitetit, diversitetit dhe e ndërlikueshmërisë. Në këtë kohë i vetmi kapital i secilit vend dhe komb, pra edhe i Kosovës janë dijet , idetë , aftësitë e qytetarëve të saj që të kontribuojnë zhvillimit ekonomik, jo të vendit por zhvillimit global. Vetëm me aftësimin e fëmijëve që të mësojnë gjatë gjithë jetës në mënyrë që të fitojnë dije të vlefshme dhe të qëndrueshme si dhe t'i zbatojnë si risi dhe kështu të shtojnë produktivitetin sigurohet shëndeti publik , jetëgjatësia e qytetarëve, drejtësia dhe barazia sociale, gjinore, etnike dhe fetare. Dijet , risitë, produktivitet, zbatimi dijeve në praktikë evitojnë pasigurinë, që kontribuojnë evitimit dhe të luftimit të varfërisë. Trepça, rezervat e mëdha të linjitit, nikelit, kromit,plumbit argjendit , arit nuk janë më resursi dhe kapitali kryesor i Kosovës por zhvillimi njerëzor, kapitali njerëzor dhe social, risitë dhe dijet e qytetarëve të Kosovës cilësia e arsimit tashëm i Kosovës nuk është tillë që të siguron dije të qëndrueshme. Reich(1992) post-modernizmin dhe arsimimin e lidhë me fjalët:" Nuk do të ketë prodhim dhe teknologji nacionale, korporata nacionale, industri nacionale. Më nuk do të ketë ekonomi nacionale... Kapitali më i madh i secilit komb do të jenë dijet dhe idetë e qytetarëve të tij29." Ai pohon se sfide e vërtetë për secilin vend do të jetë: "...të shtojë vlerën potenciale të asaj me të cilën qytetarët e saj mund t'i kontribuojnë ekonomisë globale, me shtimin e dijeve dhe të aftësive, si dhe më avancimin e mënyrave se si ato dije do të lidhen me tregun botëror"30 Studimet e këtilla kontribuuan që krijohet një qasje e re që do të njihet me togfjalëshin zhvillim human/njerëzor i cili përqendrohet në zhvillimin politikave me të cilat mjetet për jetë i kthejnë në mirëqenie të njerëzve. Zhvillimin human theksin e ka vendos në liritë bazike politike dhe njerëzore, në theksimin e balancuar të zhvillimit human dhe të

dërgojnë në shtëpitë e tyre në Kosove del plotësisht e qartë se BAN-i nuk është prodhim i përgjithshëm vjetor nacional i Kosovës, sepse vjen jashtë Kosovës, me rrezik që ky të zvogëlohet në mënyrë drastike më zvogëlimin numrit të përfaqësuesve të UNMIK-ut ,pas skadimit të Rezolutës së KB 1244 dhe të lodhjes ekonomike që kosovarëve punojnë jashtë. 28 Handy(1994) kohë tonë e përshkruan si kohë të paradoksit. Ai thotë se forcat shoqërore të cilat ndikojnë në jetët tona përmbajnë paradigma që janë kundërthënëse, ironike dhe si të tilla edhe paradoksale(Handy,C{1994}} The Empty Rain Coat: Making Sense of thw Future, London:Hutchinson). Hargreaves,A(1995): Reneval in the age of paradox, Educational Leadership, 52(7;14 ­19.f.15 (1995).Ky në pikëpamjet e tij rreth paradokseve që kanë; ndikim negativ në arsimim pohon edhe këtë:" orientimi i fuqishëm ndaj të ardhmes nxitë nostalgjinë më të madhe ndaj të kaluarës. Ky është paradoks i kontinuitetit dhe i ndryshimit. Koha e tashme nuk është kohë e kontinuitetit ,por e diskontinuitetit, andaj dhe nuk është stabile. Epokën e diskontintinuitetit ofron: Indenterminizmin në vend të determinizmit,llojllojshmërinë në vend të uniformitetit, diversitetin në vend të sintezës, ndërlikueshmërinë; në vend të thjeshtësisë , (Rosenau, P.M(1992) Post- Modernism and the Social Scineces:Insights, Inroads, and Instrustions. Princenton, NJ: Princenton University Press. pp.8). 29 Reich,R.(1992): Work of Nations.New York: Vintage Press, pp.3 30 Po aty,f.8

30

zhvillimit të barabartë social dhe ekonomik, sepse siç është dëshmuar prosperiteti ekonomik botëror nuk e ka sjell deri te zhvillimi i barabartë social dhe ekonomik dhe deri te mirëqenia e të gjithë qytetarëve të këtij planeti. Kjo ka bërë, që hendeku ndërmjet burimeve për të pasurit dhe të varfrit, si në mes të vendeve të ndryshme , ashtu edhe brenda një vendi, te jetë gjithnjë më i madhe .Kjo pabarazi shihet qartë sepse:"Pjesa më e pasur që përbën një të pestën e gjithë popullsisë tokësore , konsumon katër të pestat e të gjitha të mirave materiale. Kjo padrejtësi sociale ekonomike dhe arsimore është shkaktare e të gjitha turbulencave të tashme në botë e cila në kohën post-moderne është aq e ndërthurur, sa asnjë vend, nuk mund të pretendon t'i zgjidhë problemet e veta pa bashkëpunim dhe pa një zhvillim të fuqishëm njerëzor, që mund të hetohet edhe nga mendimet e Reich-it. Dallimet e këtilla në shpërndarjen e burimeve jetësore prezantohen në grafikën 2.4.1 Në këtë grafik, lakorja e sipërme jep informacion për të ardhurat në përqindje për 10% të popullsisë më të pasur në botë, ndërsa lakorja e poshtme jep informacion për 50% të popullsisë më të varfër. Është e qartë, se zhvillimi dhe progresi ekonomik, nuk i ka zgjidhur problemet e njerëzve në botën e sotme . Për këtë arsye, në vitin 1990 një, grup i ekspertëve të Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin Human e menduan një masë për matjen e zhvillimit njerëzor. 2.4.1. Shpërndarja e të ardhurave në botë, në BOKS:2.4.1 Hendeku dekadat e fundit të shekullit XX ndërmjet shtresave

60

1970 1990

1980

50 40 30 20

1960

10% të pas.

50% të varf. 1970 1970 1980 1980 1990 1990

10 1960 0 1960

Studimet në Britaninë e madhe e Madhe tregojnë se hendeku gjithnjë më i madhe ndërmjet të klasave shoqërore do të thotë rritje e shkallës së përqindjes fëmijëve në varfëri. Në anë tjetër studimet e UNDP në Kosovë vërtetojnë se:" Pabarazia në të ardhura brenda komunave është ngushtë e lidhur me incidencën...sa më i madh që është niveli i pabarazisë në të ardhura , aq më i madh tenton të jetë niveli i varfërisë ekstreme.." Burimi: Ngritja e qytetarisë: Sfidat dhe Mundësitë . Raport i zhvillimit njerëzor . Kosovë 2004, Prishtinë,

Burimi: Të drejtat e fëmijës për mësuesit e shkollës fillore, Projekti Finlandez për të Drejat e Njeriut, pp .9

Studimet e Bankës Botërore tregojnë për varfëri të madhe që e ka kapluar Kosovën. Kjo varfëri e madh pengon fëmijët që të realizojnë shumë të drejta ( shih Gr.2.3.2.)

Gr.2.4.2 Shkalla e varfërisë së popullsisë së Kosovës në fund të vitit 2000

BOKS:

Në Kosovë çdo i dyti fëmijë, jeton në varfëri. Ndërsa çdo i gjashti jeton në varfëri ekstreme. Në hulumtimin e zhvilluar nga KEC, gjatë vitit 2003/2004 janë konstatuar dy gjera : e para se fëmijët e varfër tregojnë sukses më të ulët në shkollim; dhe , e dyta se varfëria ekstreme nga viti 2000 në vitin 2004 është rritur nga 12 % në 16%. Me konstatimin parë, është vërtetuar ajo që është konstatuar nga Smith(1995):"...se fëmijët e të pasurve arrijnë dy herë sukses 31 më të mirë se fëmijët e vendbanimeve më të varfra" . Me konstatimin dytë, e kemi paralajmëruar se varfëria ekstreme është në rritje, e cila më pas vërtetohet edhe me studimet e BB:Shih:

60.00% 50.00% 40.00% 30.00% 20.00% 10.00% 0.00% Urabne 11.60% 47.50%

52.50%

V. esktreme 12.50% V. pwrgjith.

Rurale

Burimi:Kosova, Vlerësimi i varfërisë, Volumi 1. Raporti

kryesor,Banka Botërore, Prishtinë 2001

BOKS:2.4.2 Gjendja dhe pozita e fëmijëve në botë, sipas disa studimeve Hodgikson(1991) konstaton se në Shtetet e Bashkuara të Amerikës: Një e treta e fëmijëve parashkollor, janë të destinuar të dështojnë, për shkak të varfërisë, moskujdesit, sëmundjes, kushteve penguese dhe mungesës së mbrojtjes dhe ngrohësisë së të rriturve. Po thuajse një e treta (33%) e fëmijëve nga lindja deri në moshën 5 vjeçare jetojnë në varfëri; më se 80% e një milion të burgosurve në burgjet e Amerikës, janë nxënës, që nuk e kanë përfunduar shkollën e mesme Burimi: Fullan ,M.(2002):Forcat e Ndryshimit. Depërtimi në thellësitë e reformës arsimore, Tiranë , f.49

Kjo masë për matjen e zhvillimit njerëzor, është quajtur indeksi zhvillimit njerëzor(IZhNj). Deri te ky zbulim është arritur sepse është konstatuar se bruto produkti nacional (BPN) nuk ka qenë në gjendje shpjegojë qartë gjithë procesin e shndërrimit të zhvillimit ekonomik në mirëqenien e njerëzve. Megjithatë, IZhNj, asnjëherë nuk është menduar të jetë zëvendësim për BPN. IZhNj, nuk pretendon që të jetë masë e mjaftuar për zhvillim, por ky është një mjet i cili ndihmon që kujdesi i njerëzve të orientohet edhe në gjera të cilat nuk lidhen rritën ekonomike. IZhNj, për ne është më rëndësi të madhe sepse është një tregues që ndihmon, jo vetëm të pasqyrojmë kontekstin e të drejtave të fëmijës, por edhe mund të shërbejë si bazë për arritjen konsensusit të politikave nacionale edhe për të drejtat e fëmijës.

BOKSI:2.4.3 Koncepti i indeksit të zhvillimit njerëzor IZhNj, vendet e botës i klasifikon në shkallën prej 0-1. Vendet janë të klasifikuara në tri nivele: të lartë , të mesëm dhe të ulët, dhe atë, mbi bazën e shumës së IZhNj që përbëhet nga këto komponente: Jetëgjatësinë e pritur, tregues se njerëzit a kënaqen në jetën e gjatë dhe të shëndetshme. Ky është një Proxy tregues i përhapjes deri te i cili resurset gjejnë rrugën e vetë në përkujdesjen preventive dhe primare, para përkujdesjes kurative dhe shëndetësore; Lexim - shkrimi dhe numri mesatar i viteve të shkollimit është tregues se njerëzit janë të aftësuar që t'i shfrytëzojnë frutat e zhvillimit; dhe Bruto prodhimi nacional për kokë të banorit që i tregon të ardhurat mesatare nacionale,por të harmonizuara me mundësitë blerëse Disa mjete statistikore për matjen zhvillimit human përfshinë: Indeksin e varfërisë humane( IVH) dhe indeksin e barazisë gjinore IBGj)

32

Për të krijuar një sfond të gjendjes së drejtave të fëmijës në Kosovë duhet të konstatojmë se ku gjendet Kosova në fushën e zhvillimit njerëzor krahasuar me vendet e rajonit. Nga viti 1999 deri në vitin 2004 në Kosovë është shënuar një rritje e butë e indeksit të Zhvillimit njerëzor31, por kjo rritje krahasuar me vendet e rajonit, Kosovën e vendos në vendin e fundit në Evropë. Sipas këtij raporti, Kosova, është e vendosur në të njëjtin nivel me vendet rajonit, me përjashtim të Kroacisë dhe Sllovenisë të cilat janë në mesin e vendeve më zhvillim të lartë human. Kur janë në pyetje vendet e Evropës lindore dhe qendrore, Kosova gjendet në nivelin më të ulët të kësaj liste ( shih Gr. 2.4.3.) Me zhvillim njerëzor nënkuptojmë zhvillimin maksimal të gjitha dispozitave dhe të aftësive të rëndësishme për zhvillim ekonomik. Përdorimi i këtyre aftësive për zhvillim ekonomik dhe luftimin e varfërisë formon kapitalin njerëzor. Gr. 2.4.3. IZhNJ i Kosovës krahasuar me disa vende

1 0.8 IZhNj

0.4 0.2 0

Burimi: UNDP, 2004,Ngritja e Qytetarisë: Sfidat dhe Mundësitë.f.14

Komponentët të cilit e përbëjnë IZhH dhe të cilit kanë ndikim në gjendje e të drejtave të fëmijës janë: Bruto Produkti Nacional ( BPN), jetëgjatësia mesatare e pritur (JGjP), dhe indeksi i arsimit( Bruto prodhimi nacional BPN i Kosovës nga viti 1985 deri në vitin 1999 ka qenë rënie të përhershme. Në vitin 2000 e këndëj, BPN fillon të tatëpjetën. Nga kjo kohë fillon edhe shkelja më drastike dhe përkeqësimi i gjendjes së drejtave të fëmijës. Nga viti 2000 shënohet një rritje e tij e butë që shprehet pozitivisht në shumë fusha ,por edhe në fushën e të drejtave të njeriut dhe të fëmijës.

Gr. 2.4.4. BPN sipas viteve në Kosovë

31

Shih:Graanin i Mogucnost. Izvestaj o humanom Razvoju. Kosovo 2004, UNDP, Prishtinw, f14. T.1.1.

S. Le on e K os ov Sh a qi pë r B os ia .& H er . M aq ed . K ro ac ia Sl lo ve ni N a or ve gj ia

0. 27 5

0.6

BOKS:2.4.4. IZhNj DHE TË e zhvillimit human DREJTAT E FËMIJËS Me këtë nivel të zhvillimit njerëzor , Kosova nuk mund të pretendon në avancimin përshpejtuar të gjendjes së drejtave të njeriut. Për të bërë këtë ajo duhet të punojë në ngritjen e të gjitha komponentëve të cilat e përbëjnë IZhNJ në Kosovë.

0. 73 4 0. 73 5 0. 77 7 0. 78 4 0. 81 8 0. 88 1

33

1200 1000 800 600 400 200 0

1125

1060 887 739 441 320 950

BOKS.2.4.5 : PARITETI FUQISË BLERËSE (PFB)

Është një metodë për krahasimin BPN ndërmjet ekonomive të ndryshme. PFB tregon se çka qytetari i Kosovës mund të blejë me një dollar amerikan, p.sh. krahasuar me SHBA-t. Në Gr.2.3.5. paraqitet PFB të Kosovës i harmonizuar me BPN për Kosovë dhe një sërë të vendeve të tjera. Në vendet e Evropës Juglindore përmasa PFB lëvizë 3- 4, çka do të thotë se për një dollar amerikan në këto vende mesatarisht ka mundësi për të blerë 3 deri 4 herë më shumë më shumë mall se në SHBA

1985

1987

1989

1992

1994

2001

2003

Burimi: Ngritja e Qytetarisë: Sfidat dhe

Mundësitë. Raport i zhvillimit njerëzor. Kosovë 2004, Prishtinë,2004, f.15

Burimi: BOKS; 2.4.6. PARITETI I FUQISË BLERËSEN NË KOSOVË "Bazuar në krahasimet e bëra me fqinjët, shkalla e PFB për Kosovën është llogaritur se është 3. PFB i Kosovës i harmonizuar me BPN për kokë të banorit është 2,660 USD. Ky krahasim zbulon se me gjithë rritën ekonomike në periudhën paskonfliktuale, Kosova disponon me vetëm një të tretën BPN të Kroacisë, dhe më pak se gjysma e BPN të Maqedonisë dhe të Bosnjës dhe të Hercegovinës( shih grafikun : 2.3.6) Burimi: Graanin i Mogucnosti. Izvestaj o humanom razvoju. Kosovo 2004, f.

Gr.2.3.5. PFB të Kosovës krahasuar me me disa vende të tjera BOKS: 2.4.7:JETËGJATËSIA E PRITUR Treguesi i dytë të mirëqenies së fëmijëve dhe të qytetarëve të Kosovës është jetëgjatësia mesatare e pritur. Rënia ekonomike, përkeqësimi i shëndetit publik të qytetarëve, streset, lufta e zhvilluar etj., kanë ndikuar që të shkurtohet jetëgjatësia e pritur e qytetarëve të Kosovës e cila shihet edhe në grafikun 2.3.6 Në grafik shihet se është dashur të kalojnë afër 50 vite që jetëgjatësia e pritur e qytetarëve të Kosovës të zgjatet për 30 vjet. Në anën tjetër duhet shumë pak kohë( në rastin e Kosovës është dashur vetëm 5 vite që jetëgjatësia shkurtohet për tri vite) që kjo jetëgjatësi të shkurtohet për shkak të veprimit të faktorëve ekzogjen siç janë konfliktet ose epidemitë Ngritja e Qytetarisë: Sfidat dhe Mundësitë. Raport i zhvillimit njerëzor.Kosovë 2004

Kroacia Maqedonia B.& Herc. Shqipëria Kosova Etiopia 500 810 2260 3680 6110 5970

9170

2500

4500

6500

8500

Burimi: Ngritja e Qytetarisë: Sfidat dhe Mundësitë. Raport i zhvillimit njerëzor. Kosovë 2004, Prishtinë,2004, f.15

Gr. 2.3.6. Jetëgjatësia e qytetarëve të Kosovës gjatë viteve

34

80 75 70 65 60 55 50 45 40 35 30

1952/54 1965/66 1970/72 1984/85 45.29 48.64 61.72 60.65 65.3 67 70.37 72.2

73.6 69.9 69.2 67.8

Femra Meshkuj

1995/96

2003/04

Burimi: Ngritja e Qytetarisë: Sfidat dhe Mundësitë. Raport i zhvillimit njerëzor. Kosovë, 2004,f.15

Kontesti i pavolitshmi i fëmijëve të Kosovës mund të krahasues të jetëgjatësisë së pritur me vendet e rajonit.

Norvegjia

shihet edhe nga

treguesit

Gr. 2.4.7. Jetëgjatësia e qyetarëve të Kosovës e krahasuar me disa vende të botës

BOKS: 2.4.8

78.9 76.2 74.1 74 73.6 73.3 73.2 70.9 68.8 34.3 40 60 80

Sllovenia Kroacia B.&Herc. Shqipëria Maqedonia SMZ Bullgaria Kosova S. Leone

20

Jetëgjatësia e krahasuar në gr.2.4.7 është një tregues që tregon qartë për një mjedis më pak të shëndetshëm për fëmijët e Kosovës se sa në vendet tjera të rajonit dhe të Evropës

Prapavija e gjendjes së drejtave të fëmijës që ka ndikim të madh në zhvillimin plot të fëmijëve, dhe që në të njëjtën kohë është komponent i IZhNj, është niveli i arsimimit të qytetarëve të Kosovës. Çështja e arsimit bëhet edhe më esenciale me faktin se mbi 50 % e popullsisë së Kosovës janë nën moshën 25 vjeçare. Indeksi i arsimimit përbëhet nga: shkalla e arsimimit të njerëzve të rritur , dhe nga shkalla e pjesëmarrjes në arsimimin primar ( arsimin fillor dhe i mesëm të ulët) dhe arsimin e lartë të mesëm Në vitet e fundit shkalla e pjesëmarrjes së nxënësve në arsimimin primar dhe sekundar është rritur në mënyrë të ndjeshme. Kjo ka kontribuar që shkalla e aftësimit për lexim dhe shkrim në dekadat e fundit në Kosove të shënon një progres, sepse shkalla e aftësisë së rriturve për lexim dhe shkrime sipas vlerësimeve më të reja është 94.2 për qind , që krahasuar me vitin 2002 është për rreth 1 për qind më e madhe 32

2.4.8. Përqindja e analfabetëve në Kosovë sipas viteve të regjistrimit

32

Ngritja e Qytetarisë: Sfidat dhe Mundësitë. Raport i zhvillimit njerëzor. Kosovë 2004.UNDP, f. 16-17

35

90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

78 54.8 38

72.1 58.4 42.8 43.9 31.6 29.8 17.6 5.7 Femra Meshkuj 26.4 20.7 15.5 6.9 10.6 1991 5.3 8.6 5.7 2.7 2003 Total

29.8

1948

1953

1961

1971

1981

3.7 2000

Burimi:Statisticki godisnjak SAP Kosova( 1989) XIV; IV; V, Statisticki godisnjak Jugoslavije (1997); Ngritja e Qytetarisë: Sfidat dhe Mundësitë. Raport i zhvillimit njerëzor.UNDP,f.17 Shifra dhe fakte për arsimin e Kosovës(2000), KEC, 2000

Shkala e aftësimi për lexim shkrim në Kosove në tri dekadat e fundit ka shënuar një avancim shumë të mirë. Ky avancim ka ndikim pozitiv dhe është një faktorë shumë pozitiv për avancimin gjendjes së drejtave të fëmijës. Në rritjen e përqindjes së qytetarëve për lexim dhe shkrim kanë ndikuar edhe disa faktorë të tjerë si p.sh: shtimi i rrjetit të shkollave e fillore dhe të mesme , themelimi i Universitetit të Prishtinës etj. Pas përfundimit të konfliktit sipas studimeve shkalla e pjesëmarrjes në arsimin fillor dhe të mesëm është rritur dukshëm. Kjo në mënyrë ilustruese shihet edhe në grafikun: 2.4.9. Megjithatë, në dy nivelet mbetet një përqindje konsideruar e fëmijëve të paregjistruar. Këtyre fëmijëve jo vetëm që u mohohet e drejta në arsimim por edhe shumë të drejta të tjera: barazi, zhvillim, e drejte për të qenë të mbrojtur nga diskriminim etj.

Gr.2.4.9. Shkalla e regjistrimit të nxënësve në arsimin fillor dhe të mesëm të lartë

120 91.7 80 59.5 95.4 Ar. fillor 75.2 Ar.m esëm

40 2000 2004

BOKS: EDHE TRI ASPEKTE TJERA QË LIDHEN ME KONTEKSTIN E TË DREJTAVE TË FËMIJËS: Varfëria( indeksi i varfërisë humane ­ IVH) Barazia gjinore Pozita e minoriteteve Të tri këto pjesë përbërëse e IZH

Përkufizimi më i thjeshtë i varfërisë është pamundësia që të jetohet një jetë në dinjitet dhe në një standard i cili njeriun e bënë të vlefshëm sepse i plotëson e nevojat themelore

36

më të cilat njeriu vërtetë është njeri i lirë, jeton në siguri, e cila atë e bënë të lumtur dhe e cila i mundëson zhvillim maksimal të mundshëm. Përkufizimet tjera të varfërisë përmbajnë shtesa që përmbajnë të ardhura apo humbje materiale, por edhe qasje e dobët apo mungesë totale e qasjes në shërbimet themelore siç janë: shëndetësia, arsimi, ushqimi, uji i pastër si dhe ndjeshmëria në atakimet e ndryshme të mundshme. Nga këndi i të drejtave të fëmijës Indeksi i Varfërisë humane(IVH) është me rëndësi të veçantë. Andaj edhe do të shpjegohet ky koncept.

BOKSI : 2.4.11.Ç' ËSHTË INDEKSI I VARFËRSISË HUMANE( NIVH & IVH-2 Sipas UNDP-s, varfëria humane është një koncept që përthekon shumë përmasa të varfërisë si në mesin e vendeve të varfërve ashtu edhe në mesin e vendeve të pasura. Kjo varfëri mund të kuptohet mohimi i mundësive dhe shanseve për një jetë të vlefshme që mund të jetohet dhe të përjetohet. IVH-1 i matë mungesën e tri gjërave që gjithashtu maten me IZHNj me tre aspekte të zhvillimit human si IZhNj.( jetëgjatësia, dijet , dhe një standard i dinjitetshëm i jetesës). IVH-2 përfshinë përjashtimin social përveç gjërave që i përfshin IVH-1 Për IVH-1( vendet në zhvillim), përjashtimin nga jetëgjatësia matet me gjasat e njeriut të porsalindur që të mbijetojë moshën 4o vjeçe; përjashtimi nga arsimimi matet me përqindjen e analfabetëve ; përjashtimi nga standardi i dinjitetshëm matet me përqindjen e njerëzve që nuk kanë qasje esenciale në burimet e ujit dhe me përqindjen e fëmijëve të moshës nën 5 vjeçe që nuk janë të ushqyer Për IVH-2( vendet dhe shtetet e zhvilluara), përjashtimi në jetëgjatësi matet me gjasat që individi me rastin e lindjes nuk do të mbijetojë moshën 60vjeçare; përjashtimi në arsimim matet nëpërmjet përqindjes së të rriturve të cilit nuk kanë aftësi të shkrim leximi funksional; përjashtimi nga standardet për jetë dinjitoze matet me përqindjen e njerëzve që jetojnë nën kufirin të të ardhurave të varfërisë e vendosur në 50 % e të ardhura mesatare të amvisërive;dhe përjashtimi social matet me shkallën e papunësisë afatgjate( 12 muaj e më tepër) Burimi: Ngritja e Qytetarisë: Sfidat dhe Mundësitë. Raport i zhvillimit njerëzor. F.18

Gjendja e IVH 1&2 në Kosovë sipas vlerësimeve Organizatës Botërore të Shëndetësisë prezantohet në tabelën vijuese

T- IVH 1&2 në Kosovën për vitin 2001 dhe 2003 Nr. Indeksi i varfërisë humane I 1 2. 3. 4. 5. IVH-1( i shfrytëzuar për vendet / rajonet në zhvillim Përqindja e popullsisë e cila nuk pritet të mbijetojë moshën 40 vjeçare Përqindja e personave që janë të pa aftë për shkrim lexim Përqindja e personave që nuk kanë qasje në ujë të shëndetshëm Përqindja e personave që nuk kanë qasje në shërbimet shëndetësore Shkalla e mortaliteti të foshnjave(%) Viti 2001 17.6 25.3 6.5 4.4 --3.5 2003 9.7 7.0 5.8 27.4** 8.9 3.5

6. Përqindja e fëmijëve relativisht të ushqyer dhe shumë të keq-ushqyer 4.1 4.0 7. Përqindje e njerëzve që jetojnë nën nivelin e standardeve të jetës dinjitoze 11.9 13 II IVH-2( shfrytëzohet për vendet/ rajonet e zhvilluara 36.7 8. Përqindja e popullacionit i cili pritet të mbijetoj moshën 60 vjeçe --13.4 9. Përqindja e popullacionit që nuk janë të aftë për lexim- shkrim 6.5 5.8 10. Përqindja e personave që jetojnë me 2 USD në ditë 50.3 47.7 11. Përqindja e njerëzve të pa punësuar të moshës 15-64 vjeçe 50-55 44.4 ** Në vitin 2003 përqindja e njerëzve pa ujë të pijshëm është i llogaritur. Kjo përllogaritje nuk ka përfshirë ujin në shishe ose rezervuare ashtu që përqindja është më e madhe se në vitin 2001 Burimi: Ngritja e Qytetarisë: Sfidat dhe Mundësitë. Raport i zhvillimit njerëzor. F.18, f.16 f.18

37

Në IZhNj ndikim mund të ketë edhe përkatësia gjinore dhe barazia gjinore. Nga aspekti i zhvillimit njerëzor janë dy tregues me të cilit vlerësohet pabarazia gjinore në zhvillimin human. Këta tregues janë: Indeksi i barazisë gjinore (IBGj), dhe Masa pjesëmarrjes gjinore (MPGj) Deri sa treguesi i parë është një tregues kompleks që matë nivelin e barazisë ndërmjet meshkujve dhe femrave në raport me komponentët IZhH, treguesi i dytë shqyrton pabarazinë gjinore në resurse ekonomike dhe në participimin politik dhe ekonomik. Indeksi i barazisë gjinore për herë të parë është llogaritur në vitin 2002 dhe është shpallur në Raportin e Zhvillimit Human të Kosovës. Pas një përllogaritje të tillë është konstatuar se IBGj për Kosovën është 0.707. Kur, ky indeks është krahasuar me Indeksin të Barazisë Gjinore IBGj të disa vendeve të rajonit dhe të Evropës, konstatohet Kosova është në vendin fund të shkallës të zhvillimit të mesëm human(Shih Gr. 2.4.10.

Gr. 2.4.10. IBGJ në Kosovë krahasuar me disa vendet të rajonit dhe të botës BOKS: 4.4.12.Dëshmi për

Norvegjia Sllovenia Kroacia Bullgaria Shqipëra Kosova Nigeria 0.278 0 0.2 0.4 0.6 0.8 1 0.955 0.829 0.827 0.795 0.778 0.726

pabarazinë gjinore

Shkallë e lartë e pabarazisë së grave në Kosove shpjegon pse IZhH në Kosove është i ulët. Në Kosovë meshkujt fitojnë katër herë më shumë se sa gratë( 134 euro, në raport me 42 euro në muaj). Gratë kanë punë tipike më pak të paguar se meshkujt. Meshkujt mesatarisht kanë dy vite më shumë shkollë se femrat. Deri sa meshkujt në punësim marrin pjesë me 75%, femrat marrin pjesë me 25 %

Burimi: Ngritja e Qytetarisë: Sfidat dhe Mundësitë. Raport i zhvillimit njerëzor. F.20

2.4.11. IPBGj në disa komponente( jetëgjatësi, paga dhe arsimim) BOKSI .2.4.13 NDIKIMI I INPGj në IZhNj

67.8 Meshkujt 10.4 135.9 70 Gratë 8.4 42.2 0 50 100 150 Jetëgj. Vit. e shk. Të ar. Muj.

IBGj në Kosovë ka ndikim, si në IZhNj, ashtu edhe në zbatimin të drejtave të fëmijës i cili më pas ka ndikim në rritjen e IZhNj. Në këtë mënyrë krijohet një ndikim qarkor në rritjen IZhNj. IPGj tregon se qëllimet e përcaktuara për barazinë gjinore në samitet e mbajtur në Kairo(1994), Kopenhagenit (1994) dhe Pekingut (1995) nuk po jetësohen( dhe pse këto do të duhej të arrihen deri më 2015) Sigurimi i arsimit fillor për të gjithë Shkalle mortaliteti të foshnjave të jetë më e vogël se 35/1000 38 Përkujdesja reproduktive shëndetësore të jetë përdorshëm për të- gjithë Të arrihet nivel i barabartë i arsimimit për meshkuj dhe femra

Gr.2.4.12. IPBGj në disa komponente(punësim, regjistrim. Lexim ­ shkrim)

120 100 80 60 40 20 0 Gratë Meshkujt 30.9 91.3 87.4 98.9 91.2 75.4 Pj. në p. Regj. Lex.- sh.

2.5. Konteksti social Shoqëria kosovare nuk është një shoqëri kohezive në aspektin social. Trashëgimia historike, regjimet autoritare 50 vjeçare, pabarazitë etnike dhe fetare, aspirata hegjemoniste, keqpërdorimi i sistemit të arsimit për qëllime politike të nxitjes së konflikteve të bazuara në identitete etnike, ka bërë që sot të ekzistojnë marrëdhënie etnike dhe fetare acaruara, jo rrallë me urrejtje dhe me intolerancë ndëretnike dhe fetare. Kjo ka ndikuar që IZhH të ndryshojë dhe të mos jetë i barabartë për të gjitha bashkësitë etnike( shih Gr.2.5.1) 33. BOKS: 2.5.1. INDEKSI I ZHILLIMIT HUMAN SIPAS BASHKËSIVE ETNIKE

Siç edhe shihet në Gr.2/4.1. Bashkësi serbe e ka IZhH më të lartë se të gjitha bashkësitë tjera. Kjo ka ndodh për shkak të pozitës së më të mirë të tyre në periudhën e paraluftës. Pozita më e vështirë në aspektin e zhvillimit human është te komuniteti RAE. Këta fitojnë dy herë më pakë nga bashkësitë tjera etnike dhe rreth tri herë më pak se shqiptarët dhe serbët Shkalla e analfabetizmit te RAE dy herë është më e lartë se te shqiptarët dhe të tjerët , dhe katër herë me lartë se te serbët

Gr. 2.5.1. Indeksi i zhvillimit human në Kosovë sipas pas bashkësive etnike

33

Në Raporti e Kosovës për Zhvillimin Njerëzor RKZhNj bashkësitë etnike janë grupuar: Shqiptarë( përkatësia nacionale shqiptarët e Kosovës); Serbë ( përkatësia nacionale Serbët e Kosovës); RAE( Romët, Ashkalinjët dhe Egjiptianët e Kosovës) dhe TË TJERËT(Boshnjakët, Turqit, Goranët e Kosovës e të tjerë)

39

SERBËT SHQIPTARËT TË TËJERËT RAE 0 0.2 0.4

0.715 0.692 Indeksi 0.68 0.578 0.6 0.8

Shqyrtimi i drejtave të fëmijës, mbrojtja dhe avancimi avancimi i tyre varet edhe nga sfondi i barazisë së realizuar në arsimim të bashkësive etnike në Kosovë, barazi që paraqet kusht për krijimin një shoqërie mike dhe kohezive të shëndetshme për zhvillim të gjithanshëm të fëmijëve, edukimin e tyre në kushte dhe në një atmosferë permirësive ,inkurajuese dhe të emocionalisht të stimuluese. Studimet e bërë në fushën e zhvillimit human tregojnë për pabarazi të cilat duhet t'i kemi parasysh kur duhet të hartojmë strategjinë nacionale, sepse pa një barazi dhe drejtësi në arsim, si një ndër të drejtat themelore nuk mund të flitet për promovimin e dhe avancimin të drejtave të fëmijës. Sipas studimeve të bërë edhe këtë fushë RAE komunitet e ka pozitën më të vështirë sepse i ka treguesit më të ulët arsimor. Serbët janë në nivelin më të lartë të klasifikimit sipas të gjithë treguesve arsimor, më pas vijnë shqiptarët, të tjerët dhe në REA komuniteti ( kjo pabarazi shihet qartë në grafikun 2.5.2) 2.5.2 .Vitet e shkollimit sipas bashkësive etnike; BOKSI : 2.5.2 Kohezioni social dhe të drejta e fëmijës 12 Në Gr.2.5.2 shihet se bashkësia etnike 10.61 9.33 serbe në Kosovë ka shkallë më të lartë të 10 8.61 arsimimit , kur merren parasysh vitet 6.89 8 mesatare të shkollimit, sepse te kjo bashkësi 6 V. e shk. etnike qytetaret kanë mesatarisht 10.61 4 vjet shkollimi, më pas vijnë shqiptarët me 9.33 vite shkollimi( një vit më pak), më pas 2 të tjerët që krahasuar me serbet kanë dy vite 0 më pak shkollimi, ndërsa krahasuar me shqiptarët i kanë mbi shtat muaj më pak , dhe në pozitën më të barabartë janë qytetarët rom; dhe fëmijët rom sepse, këta i kanë 4 vite shkollim më pak se serbët, rreth Burrimi:UNDP,Kosova, 2004, HDS,2004 Pozita jo e barabartë e bashkësive të ndryshme etnike ka implikime të fuqishme në realizimin e barazisë së fëmijëve, mbrojtja e tyre e tyre nga diskriminimi, mbrojta e tyre nga format e ndryshme të keqtrajtimit, shfrytëzimit dhe të dhunës paraqitet dhe dëshmohet edhe me Grafikun 2.5.3. Në këtë grafik paraqitet shkalla e regjistrimit të nxënësve në arsimin fillor( me arsim fillor këtu nënkuptohet arsimimi 9 vjeçar që përbëhet nga arsimi fillor dhe i ulët i mesëm tek bashkësitë etnike që punojnë më Ligjet 40

RA E

e Kosovës , ndërsa te bashkësia serbe që punojnë me plane të Serbisë nënkuptohet arsimi i detyruar tetëvjeçar fillor).Ky grafik regjistron edhe tundimet e ndodhura që janë reflektuar negativisht te bashkësia e serbe pas vitit 1999 ­ rënia e shkallës së regjistrimit në arsimin fillor që është 93.97 për rreth 2 % më e ulët se te shqiptarët dhe të tjerët. Mirëpo, kur është në pyetje arsimi i mesëm këtu shihet një dallim shumë i madh në mes te komunitetit RAE dhe të tjerëve, në regjistrimet në arsimin e mesëm. Gr.2.5.3. Pabarazia e bashkësive etnike në Kosovë në arsim

110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 95.94 94.12 75.37 97.47 93.97 86.19 95.54 93.07 71.43 83.41 75.65 Lex.-shk. Sh.filore Sh.mesme 29.82 Shqiptarë Serbë Të tjerë RAE

Burimi: UNDP, 2003, Ministria e Arsimit Shkencës dhe e Teknologjisë. RKZhH, 2004, f.118 2.5.4. Pabarazia në regjistrimin kombinuar në arsimin e Kosovës

BOKS 2.5.3.Dëshmi për diskriminimin fëmijëve në arsim Diskriminimi dhe pabarazia në arsim mbi bazën e përkatësisë etnike në fushën e regjistrimit të kombinuar ( regjistrimi ne arsimin fillor dhe të mesëm e paraqesim në grafikun :2.4.2.3.) Në këtë grafik shihet qartë se shkallën më të lartë të regjistrimit të kombinuar e ka bashkësia etnike serbe. Më pas vijnë shqiptarët dhe të tjerët, ku nuk ka ndonjë dallim statistkisht të rëndësishëm dhe në fund, pozitën më të diskriminuar e ka RAE k i i

95 90 85 80 75 70 65 60 55 50

88.9

91.13

88.2

60.47

Regj.komb

Shqiptarë

Serbë

Të tjerë

RAE

Burimi: UNDP, 2003, Ministria e Arsimit Shkencës dhe e Teknologjisë. RKZhH, 2004, f.118 2.6. Kontesti administrativ dhe institucional Kosova është një vend pa status të definuar politik. Në nivelin qendror veprojnë tri pushtete që nuk janë komplementare. Sipas Rezolutës 1244 Kosova administrohet nga UNMIK. Si një vend nën "pretektoratin"e Kombeve të Bashkuara, në Kosovë edhe pse jo të ratifikuara, vlejnë të gjitha dokumentet ndërkombëtare për të drejta e njeriut dhe të 41

fëmijës të miratuara nga Kombet e Bashkuara. Në këtë kontekst, ka Kosova ka për detyrë edhe obligim të zbatojë të gjitha konventat ndërkombëtare, paktet dhe protokollet ndërkombëtar për të drejtat e njeriut dhe të fëmijës duke përfshirë këtu edhe Konventën për të Drejtat e Fëmijës(KDF) dhe protokollin fakultativ të Konventës për të drejtat e fëmijës për trafikimin e fëmijëve, prostitucionin e fëmijëve dhe për pornografinë e fëmijëve; Deklaratën botërore për mbijetesën dhe mbrojtjen e të drejtave të fëmijës34 ;Qëllimet e zhvillimit në vitin 1990;Qëllimet zhvillimore të mileniumit( tetë qëllimet Zhvillimore të Mileniumit)35 UNMIK është i autorizuar për sigurimin e të drejtave të njeriut dhe fëmijës, për sigurinë qytetare, për të drejtat e minoritarëve. Institucionet e Përkohshme Vetëqeverisëse(IPVQ), në vitet e fundit kanë marr autorizime të reja dhe janë përgjegjëse për arsim, shëndetësi, ekonomi dhe tani së fundi për siguri dhe drejtësi. Pos këtyre dy strukturave politike qeverisëse në Kosovë veprojnë edhe organet paralele të Serbisë të cilat ushtrojnë pushtetin në dhe vendbanimet e banuara me serbë. Në mes këtyre pushteteve ka veprime kundërthënëse të cilat ndikojnë në pasigurinë e qytetarëve në përgjithësi, në krijimin e konflikteve të bazuara në identitete etnike, në pasigurinë e lëvizjes së fëmijëve , në tendosjen ndëretnike etj. Ky kontekst inkoherent administrativ krijon atmosferë pasiguria, klimë konfliktuale cenon të drejtat e fëmijës, pamundëson komunikimet ndërmjet tyre, kufizon lirinë e lëvizjes, rrite shkallën e depresionit dhe numrin njerëzve me streset e çrregullimit pastramatik-ÇSPT ( shih BOKSI ), pengon zbatimin ligjeve me të cilat garantohen të drejtat e barabarta dhe interesat mbizotërues të fëmijëve. Kjo gjendje ka ndikuar ÇSPTN të mbetet në nivelet të larta. Në studimet e zhvilluara për Shëndetin Mendor është konstatuar se :"Prevalenca e zhvillimit të stresit pastraumatik që është me pasoja më serioze psikologjike e lidhur me luftën , ka rënë shumë pak krahasuar me rezultatet e dy hulumtimeve( fjala është për hulumtimet e dhëna në Boksin në vijim). Deri sa kjo prevalencë në vitin 2000 ishte 25% në mesatare, tani është 22 për qind dhe natyrisht me prevalencë më të madhe në mesin e popullatës shqiptare, sepse në hulumtim është përfshirë e tërë popullata e Kosovës, dhe popullata e të gjitha bashkësive etnike. Kjo tregon një rënie shumë të vogël prej tre për qind, gjë që tregon se pasojat psikologjike nuk shërohen në mënyrë spontane, por kanë tendencë që të zgjasin me vite të tëra dhe të kenë pasoja në mënyrë indirekte( ne do të thoshim në mënyrë direkte ­ HH) në shumë gjenerata apo përmes ndikimit në fëmijë36 BOKS:2.6.1. Disa të dhëna për shëndetin mendor

Analizat e hulumtimit të Shëndetit Mendor të popullsisë së gjithmbarshme mbi moshën 15 vjeçare, rezultojnë më të dhëna tronditëse... Nga 1.161 pjesëmarrës, hulumtimi ka treguar se prevalenca e çrregullimit të stresit pastraumatik në nivel të Kosovës është 22 për qind ndërsa në Gjakovë është gati dyfish me e lartë, përkatësisht 38.5 %. Shkala e depresionit është 41.6 5, në Gjakovë është 67.8%.Një gjendje e tillë vazhdon të rëndohet me rritje të papunësisë dhe mungesë të zhvillimit ekonomik, e cila mund të rrisë numrin prej gjysmë milioni veta, që vuajnë nga problemet e përmendura të shëndetit mendor* · Nga viti 1999 janë zhvilluar tri hulumtime të këtilla. Dy hulumtimet e para janë zhvilluar nga Qendra për parandalimin dhe kontrollin e sëmundjeve mendore nga Atalanta në SHBA dhe herën e tretë hulumtimi është bërë nën udhëheqjen e Thomas Venzel, profesor i Universitetit të Kopenhagës dhe Qendra Kosovare për Rehabilitimin e Viktimave të Torturës Burimi: Skandaloze:41.8% e popullsisë në depresion(2006). Kosova Sot, dt.24 shtator 2006 34 Është mirë të publikohet edhe plani i veprimit të Deklaratës botërore në dobi të mbijetesës, mbrojtjes dhe të zhvillimit të fëmijëve në vitet e "90, sepse Kosova siç do të konstatohet nuk e kornizën e plotë ligjore të veprimit 35 Për shkak të statusit të padefinuar, Kosova nuk e ka për obligim formal të plotësojë QZHM,por është në interesin e zhvillimit të Kosovës të punojë në realizimin këtyre qëllimeve zhvillimorë të mileniumit

36

42

Në Ligjin Penal për të Mitur të Kosovës, në nenin 32( pika 1) është paraparë : që personi i i dënuar me burgim për të mitur mund të lirohet me kusht, nëse e ka vuajtur së paku një të tretën e dënimit të shqiptuar. Në pajtim me këtë nen i mituri F.M " Shtëpinë Korrektues" në Lipjan:" Më 28 janar 2005 kërkon nga paneli përkatës që ta lirojë me kusht. Paneli ia refuzon kërkesën dhe i mituri i mbetet që sërish të aplikojë pas gjashtë muajve .Kalojnë gjashtë muaj dhe atij nuk i lejohet mundësia e riaplikimit për lirim me kusht. Tek pas një viti, saktësisht me 9 mars 2006, Morinës i jepet kjo e drejtë. Sërish paneli ia refuzon kërkesën. Këtë herë arsye është te seriozitetit i kryerjes së veprës nga i mituri e cila sipas tyre pamundëson që ai të lirohet me kusht. Duhet theksuar se F.M i vetmi i mitur i burgosur që për sjellje të mirë i mundësohet dy herë të vizitojë familjen si shpërblim . Sipas vëllait të miturit, lirimi F.M nuk iu ka mundësuar sepse një person përgjegjës ka kërkuar 7000. Për pazaret e këtilla, në burgun e Lypjanit janë njoftuar edhe Ministri i Drejtësisë , i cili ka premtuar se do të organizoj hetime, por edhe pse tani jemi në fund të gushtit i mituri F.M. është duke pritur drejtësinë e munguar. Vallë çfarë mendon F.M për drejtësinë në Kosovë dhe çfarë pasoja ka në veprimit e këtilla për formimin personalitetit të F.M 37 dhe të integrimit të tij në periodik .të Institucionitmasa edukative dhenë Kosovë, f.. 14 Shih, Informatorin shoqëri A janë këto të Ombudspersonit korrektive? Burimi:"Lajm"zbulon: abuzime në burgun e Lypjanit. Pazare me Lirinë, më 30 maj 2006

Pas përfundimit të Luftës së Armatosur në Kosovë në vitin 1999, dhe me instalimin e Administrimit Civil, mbrojtja dhe respektimi i të drejtave të njeriut ka qenë një ndër prioritetet, sepse mbrojta dhe respektimi i tyre është një instrument i fortë i paqes, sigurisë, dhe prosperitetit të përgjithshëm. Për këtë qëllim që në Kornizën Kushtetuese të Kosovës (KKK) respektimit, mbrojtjes dhe avancimit të gjendjes së drejtave të njeriut dhe në kontekst edhe të fëmijës i epet një rëndësi e madhe. Të gjitha rregulloret dhe ligjet të cilat merren më këtë çështje fuqishëm insistojnë në të drejtat e njeriut. Në ndërkohë janë miratuar ligjet e ndryshme me të cilat rregullohen fushat e veçanta të drejtave të njeriut. Ndër këto ligje duhet përmendur : Ligjin kundër diskriminimit, Ligji për arsim fillor dhe të mesëm, Ligjin për mrojtjen shëndetësore; Ligji për familjen, ligji për mbrojtjen e mjedisit; Ligjin për edukimin parashkollor etj. Megjithatë, ligjet e miratuara nuk zbatohen që ka implikime të mëdha negative në gjendjen e të drejtave të fëmijës në Kosovë. Ky është një sfond shumë i pavolitshëm për avancimin e gjendjes së drejtave të fëmijës në hapësirë Kosova nuk ka një ligj të veçantë për mbrojtjen dhe respektimin të drejtave të fëmijës; nuk ka një paketë të treguesve cilësor dhe sasiorë për gjendjen e të drejtave të njeriut dhe të fëmijës; nuk ka strategji gjithëpërfshirëse për promovimin e të drejtave të fëmijës, mungon një ligji për parandalimin trafikimit të qenieve njerëzore, prostitucionit dhe të pornografisë së fëmijëve etj. Nuk ka një ligj për mbrojtjen sociale të fëmijëve dhe një fond për mbrojtjen e fëmijëve; mungon katalogu i punëve të vështira dhe të rrezikshme për fëmijë Disa ligje janë të tejkaluar dhe si të tilla pengojnë realizimin të drejtave të fëmijës. P.sh. Ligji për arsimin fillor dhe të mesëm; ligji për mbrojtjen dhe përkujdesjen sociale, Ajo çka shqetëson dhe që ka reflektim të madhe në mosrespektimin e të drejtave të fëmijës në Kosovë është moszbatimi dhe mos respektimi i li ligjeve. Kjo ka implikime në zvogëlimin e përgjegjësisë dhe të llogaridhënies në të gjitha fushat e jetës dhe të punës në arsim; shëndetësi , drejtësi etj. Për shkak të moszbatimit të ligjit për arsimin fillor dhe të mesëm, 20 % të fëmijëve nuk mund të sigurojnë tekste për mësim, edhe pse me ligj për arsimin fillor tekstet do të duhej t'u epen falas37. Kjo prodhon dhe riciklon shkelje të drejtave të fëmijës:braktisjen e shkollimit, arsim me cilësi të ulët, kushte jo të mirë shëndetësore etj. BOKS: 2.6.2. STUDIM RASTI(Rasti:1)edhe fëmijët që kanë ra në konflikt me ligjin. Rastet e moszbatimit të ligjit godasin

43

Moszbatimi i ligjeve dhe mosdhënia llogari për shkeljen e tyre duke goditur rendin ligjor, demokracinë krijon mundësi për deformime të shumta të cilat më pas reflektohen në pasiguri te qytetarët, pakënaqësi,revolta inkurajim të krimit dhe kështu shoqërinë e bëjnë jo stabile. Me përfundimin luftës në vitin 1999 dhe me instalimin UNMIKU-u fillon ndërtimi i një rrjeti të institucioneve të pushtetit në një anë, anë dhe në anën tjetër të një rrjeti të fuqishëm to organizatave joqeveritare të cilat në kuadër të shoqërisë civile punojnë për aspektet e ndryshime të mbrojtjes dhe të promovimit të drejtave të njeriut dhe të fëmijës. Organigrami i rrjetit të institucioneve që janë të autorizuar të punojnë në fushën e të drejtave të njeriut dhe të fëmijës paraqitet në skemën vijuese. Në organigramin vijues shihet një rrjet i ndërlikuar , me ndërlidhje të shumta që kontribuon në promovimin dhe avancimin e të drejtave të njeriut dhe të fëmijës. Ky rrjet ka kontribut të theksuar në përmirësimin e gjendjes së drejtave të njeriut dhe të fëmijës në Kosove gjatë këtyre shtatë viteve te fundit. Megjithatë , siç iu tha gjendja e të drejtave të njeriut dhe të fëmijës në Kosovë nuk është në përputhje me standardet ndërkombëtare, me nevojat e vetë qytetarëve dhe të fëmijëve të Kosovës, me tendencat bashkëkohore zhvillimore. Shumë nga këto elemente te të këtij sistemi kompleks nuk funksionojnë me kapacitetin e duhur, nuk kooperojnë dhe bashkëpunojnë, bëjnë punë paralele, separate dhe të dyfishta, për çka edhe nuk arrihen rezultatet e mundshme . Në shumë institucione kapacitetet e veçanta të këtij super sistemi nuk janë në pajtim me kërkesat dhe nevojat faktike qoftë për shkak se përzgjedhje e tyre nuk është bërë në përputhje me kriteret, qoftë për shkak mbizotërimit të interesave partiake, klanore, apo të nepotizmit . Këtu qëndron shkaku pse nuk është realizuar një avancim i përshpejtua i të drejtave të njeriut dhe të fëmijës në Kosove brenda këtyre viteve. Analiza individuale e pjesëve të caktuara të këtij rrejti do të vërtetonte këto pohime , por edhe do të hidhte dritë të plotë në etiologjinë e gjendjes së drejtave të njeriu fëmijët në Kosovë.

BOKS: FUSHAT PRIORITARE TË PSSP-së

1. Konsolidimi i strukturave demokratike në Kosovë 2. Rritja transparencës dhe të efektivitetit të administratës 3. Përmirësimi i standardeve arsimore për të gjithë qytetarët e Kosovës 4. Përmirësimi cilësisë së shëndetit për të gjithë qytetarët e Kosovës 5. Promovimi i zhvillimit ekonomik dhe të bashkëpunimit ndërkombëtare ekonomik 6. Vendosja e sigurimit të pensionimit dhe të

Po të analizojmë se sa janë realizuar këto prioritete të PSSP do të konstatoje se me gjithë avancimet të vogla, shumica e prioritete nuk janë realizuar. Transparenca, zhvillimi ekonomik, cilësia e shëndetit, standardet e avancuara të arsimit, vendosja e sigurimit të pensionimi lënë shumë për të dëshiruar. Më së paku është 44 bërë në integrimin bashkësisë etnike serbe. Natyrisht disa nga këto mosrealizime janë varë edhe nga mungesa e vullnetit politik të bashkësisë ndërkombëtare. Pushteti në Serbi

Këshilli i sigurimit i Kombeve të Bashkuara Rezoluta 1244

Programet e Kombeve të Bashkuara

Përfaqësuesi Special i Sekretarit Gjeneral të KB

UNICEF Gjyqësori UNDP ILO- IPEC 45

Legjislativi Kuvendi i Kosovës

Kryetari i Kosovës i zgjedhur nga Kuvendi

GJSP

WHO UNHCR

Qarku

Po që se i analizojmë vetëm prioritet e PSSP do t'i vërtetojmë këto pohime tona, në një anë, dhe në anën tjetër, do të konstatojmë se gjendja e të drejtave të njeriut varet edhe nga uniteti dhe vendosmëria e bashkësisë ndërkombëtare. Shumësia e këtyre organeve nuk ka arritur për shumë të harmonizojë dhe sinkronizojë punët. Kjo ka bërë të mos krijohet një ambient miqësor dhe i sigurisë së plotë për zhvillimin e të gjithë fëmijëve të Kosovës

46

Megjithatë ,krimi i organizuar, korrupsioni, paraqitja e personave të maskuar që plaçkitin( Klinë, Prevallë etj) , vrasjet e shumta të pa ndriçuara, kidnapimet e fëmijëve ( edhe pse të rralla) në Uglar; zhdukjet enigmatike alarmet e rrejshme( në shkollat e Gjilanit dhe në shkollat në Prizren), sasia e madhe e armeve ilegale në duar të qytetarëve; shpërthimet dhe vendosja e bombave në vetura në Gjilan, vendosja dhe rrënimi i shtëpive të familjeve serbe të kthyera në komunën e Klinës etj,; moszbatimi i ligjit38; varfëria ekstreme e cila tani ka arritur një përmasa shqetësuese (18 % e popullsisë së përgjithshme ), papunësia, ndikojnë që fëmijët dhe prindërit e tyre të mos e gëzojnë sigurinë e plote fizike individuale, sigurinë sociale dhe emocionale. Pasojë e një pasigurie të këtillë është mos-komunikimin ndërmjet bashkësive të ndryshme etnike që për rrjedhim të mëtejmë e ka ndrojtjen, humbjen e besimit, krijimin e urrejtjes, paragjykimeve dhe të stereotipave të shumta të tjera të cilat më pas janë me pasoje të pa përmirësueshme për fëmijët e të gjitha bashkësive etnike Vrasjet e pandriçuara, plaçkitjet, rrëmbimet etj., jo vetëm që krijojnë pasiguri , por ato ndikojnë që qytetarët të humbasin besimin në institucionet rendit. Kjo më pas ndikon që njerëzit të mos kenë guximin shprehjes se mendimit dhe të fjalës së lirë, të frustrohen, të humbasin besimin në aftësitë e veta, të jenë nevrik dhe me një sërë pasojash tjera fizike, mentale, emocionale dhe sociale. Gjykatat e mbingarkuara me lëndë të pazgjidhura qoftë për shkak të numrit të vogël të gjyqtarëve qoftë nga deformimet e ndryshme siç " nepotizmi, korrupsioni, mungesa e kodit etik etj krijojnë pasiguri dhe mosbesim në institucione ne një anë, dhe në anën tjetër e inkurajojnë krimin dhe aktualizojnë zbatimin Kanunit të Lek Dukagjinit. Kështu p.sh. për vitin 2005 në gjykatën e Prizrenit kanë mbetur pa trajtuar 16.633 lëndë. Në përkeqësimin e sigurisë, po kanë implikime edhe mjetet informimit dhe konsumimi i tyre për qëllime politike, duke inskenuar ngjarje dhe duke mos e paraqite gjendje reale çfarë ajo objektivisht është .Kjo paraqitje jo reale e gjendjes krijon pasiguri dhe frikë, jo vetëm te të rriturit por edhe te fëmijët. Pasiguria, ankthi, stresi nuk e dëmtojnë vetëm shëndetin mendor, por edhe atë fizik.

KREU 3: TË DREJTAT E FËMIJËS NË FËMIJËRINË E HERËSHEME

3.1. Korniza e përgjithshme teorike Fëmijëria hershme në aspektin kohëzgjatjes kategorizohet nga autorët e ndryshëm në mënyra të ndryshme. Disa më fëmijëri të hershme nënkuptojnë moshën nga lindja deri

38

Shtypi me të drejte atakon mos zbatimin e ligjeve, edhe pse ndonjëherë në dukje mënyrë të vrazhdët. Megjithatë, këto atakime janë të dobishme. Kështu, p.sh. në gazetën "Lajm të dt. 26 mars 2006 shkruan:" Në Kosovë punohet sipas ligjeve të xhunglës. Ka ligje dhe rregulla që nuk përfillen e as botohen në Gazeta Zyrtare"

47

në moshën 10. Të tjerët në grup-moshën e fëmijërisë fusin edhe fëmijët dymbëdhjetëvjeçar. Të tjerët këtë moshë e kategorizojnë si moshën nga lindja deri në moshën 6 vjeçare. Në kuadër të këtij Raporti me fëmijëri të hershme në nënkuptojmë të gjithë fëmijët e moshës prej lindjes deri në moshën gjashtëvjeçare. Kjo moshë është më rëndësi të jashtëzakonshme, andaj edhe nga shkencëtarët vlerësohet tej mase duke thënë se "Fëmija është babai i njeriut"(Frojd, J, Delores) në kuptimin se zhvillimi i fëmijëve në këtë moshë përcakton në masë të madhe fatin e tij në moshë të rritur , andaj edhe thuhet:"... fillimi i vështirë në fëmijëri mund të paralajmërojë në jetë të tërë me probleme serioze psikike dhe shoqërore"39 . Studimet teorike tregojnë, se për fëmijë shumë të varfër, ose për shoqëritë në kriza (çfarë është Kosova sot-HH) , puna me fëmijë të rinj është në çështje shumë kruciale, sepse "...vitet e para të fëmijës janë vitet më formuese dhe më gjeneruse ( mosha 0<6 vjeçare ­HH). Rritja ( zhvillimi i trurit), në vitet e para nuk mund të barazohet me asnjë rritje( zhvillim ) tjetër gjatë tërë jetës. Në tri vitet e para, foshnjat ­ fëmijët i mësojnë sjelljet njerëzore më fundamentale. Ajo që është më pak e njohur, është kapaciteti i jashtëzakonshëm i fëmijëve të rinj për të mësuar( një përqindje shumë e vogël e fëmijëve në Kosovë e bënë këtë) dhe fakti se si ( në çfarë mënyre) fëmijët mësojnë është fillimi i formimit formave dhe të mënyrave të sjelljes. Edhe ndryshimet më të vogla në fëmijërinë e hershme, janë raste për prodhimin (sigurimin ) e përfitimeve të ( mëdhaafatgjata).Ngjarjet e përfituara bë fëmijërinë e hershme ( do të kenë efekt gjatë gjithë jetës, pavarësisht nga ajo se, , a u kujtohen (ngjarjet- përjetimet) apo jo"40. Këto konstatime vërtetohen edhe në shumë studime të tjera. Kështu p.sh. Instituti Kanadez për Kërkime të Avancuara ( Canadian Institute for Advanced Research ­ CIAR) në Projektin e vet të Zhvillimit Njerëzor, po e ndërton punën e tij mbi kërkime shkencore që tregojnë se: ekziston një komunikimi i gjerë dhe i dyanshëm midis sistemit nervor dhe imunitar që modifikohet... nga cilësia e kushteve dhe e përvojave të jetës. Veçanërisht dallimet gjatë zhvillimit të moshës parashkollore mund t'i përcaktojnë fëmijët të kenë më pak ose më shumë aftësi efektive për përballimin e jetës më vonë ­ vetë vlerësim i dobët, aftësi të ulëta njohëse , paaftësi për të përballuar stresin, vështirësi në krijimin e marrëdhënieve me njerëzit në rrethana vetjake të punës. Në fakt ka prova gjithnjë e më të shumta që cilësia e marrëdhënieve njerëzore të përjetuara nga fëmijët dhe të rinjtë ka pasoja të rëndësishme për shëndetin mendor dhe fizik të të tyre në moshë të rritur. Në të njëjtën mënyrë, Offord, Boyle, dhre Racikne (1991) raportojnë se mbi 18 % e fëmijëve të moshës (4-16 vjeç në Ontario, Kanada, vuajnë nga një ose më shumë çrregullime psikiatrike ( në Kosovë disa hulumtime flasin për shifra që shkojnë nga 37-42 ­ për shkak të luftës, varfërisë, mungesës së përkujdesjes me dashuri,etj.). Ata vënë në dukje se " fëmijët me probleme mendore të moshës fëmijërisë, jo vetëm që vuajnë nga simptoma dhe sjellja shqetësuese, por edhe vuajnë edhe nga dëmtime të lidhura me to( si p.sh.: vështirësi në krijimin marrëdhënieve shoqërore dhe në përparimin e kënaqshëm në shkollë)41

39

Cit.Fullan, M.(2002):Forcat e ndryshimit. Depërtimi në thellësi të reformës arsimore. Soros, Fondacioni i Kosovës për Shoqëri të Hapur, Tiranë , f. 5. 40 .Molteno, M;(2003): Të fillosh i ri.. Save The Children, Prishtinë e kushteve dhe përvojave të jetës. ,f-59. 41 Cit. Sipas Fullan, M.(2002).vep. e cit. F.50

48

Rezultatet e këtyre studimeve vërtetohen edhe me studime të tjera. Kështu p.sh. thuhet se:" përkujdesja për fëmijën", ose, të besuarit se fëmijët janë të përkujdesur mirë me ç' rast apriori mendohet në mirëqenien fizike të fëmijës_ ushqimin, sigurimin dhe shëndetin( fizik-HH) . Por këto fjalë kanë një domethënie më të gjerë .Përdorimi i frazës: Përkujdesja më dashuri ( Loving care ­ anglisht) padyshim se\përkujdesjes i japin një konotacion më të rëndësishëm dhe më domethënës, që vetvetiu nënkupton mirëqenien e fëmijës në kontekst të plotësimit të të gjitha nevojave për një zhvillim normal fëmijës42. Dashuria dhe siguria emocionale, e ofruar nga ca të rritur, ka një rëndësi të veçantë,aq sa edhe përkujdesja fizike. Studimet e bëra kanë konstatuar:... foshnjat në institucionet që sigurojnë më shumë përkujdesje fizike, ndërsa vëmendje më të vogël individuale, simulim dhe dashuri... shumë më shpesh kanë një ngecje të theksuar në zhvillim dhe kanë më shumë gjasa për të vdekur të rinj43 Në një studim të bëra në Ugandë në Afrikë, dëshmohet qartë se fëmijët afrikanë, të cilit janë bartë në shpinën e nënave të tyre janë, zhvilluar më shpejtë në vitet e para të fëmijërisë se sa fëmijët evropianë në një ambient të njëjtë të cilit kanë kaluar një kohë në kasolle 44 Kosova, ka dal para shtatë vitesh nga një luftë e tmerrshme .Nga kjo gjendje, ky vend, tani për tani më i pa zhvilluar i Evropës, duhet të investojë në fëmijërinë e hershme për të kursyer më vonë. 3.1. Mbrojtja dhe përkujdesja për nënat 3.2. Mortaliteti i fëmijëve 3.3. Fëmijët e braktisur 3.4. Ushqimi, uji dhe mbrojtja shëndetësore në fëmijërinë e hershme 3.5. Edukimi dhe arsimimi në fëmijërinë e hershme në Kosovë 3.2.Mbrojtja dhe përkujdesja për nënat Mbrojtja dhe përkujdesja për nënat është një ndër parakushtet themelore për lindje të shëndosh të fëmijëve, për fillim të mbarë dhe normal të jetës së fëmijëve në fëmijërinë e hershme. Një nga përcaktuesit themelor të gjendjes së nënave shtatzëna dhe të porsalindurve është përkujdesja antenatale. Studimet tregojnë se pas përfundimit të luftës deri më tani në përkujdesjen antenatale është shënuar një përmirësim i dukshëm që pozitivisht ka ndikuar në shkallën e zvogëlimit të vdekshmërisë së nënave dhe të fëmijëve, dhe lindshmërinë normale të fëmijëve normal. Në këto studimet është vërtetuar se shumica e nënave shtatzëna kanë qasje në përkujdesje antenatale45 Hulumtimet për statusin e mikro-ushqimit tregojnë se 95 % e grave shtatzëna në vitin 2003 kanë pasur qasje më të lartë në përkujdesjen antenatale që krahasuar me hulumtimin e UNFPPA, në vitin 2000 ,kur vetëm 65% të grave e kanë gëzuar këtë qasje në këtë përkujdesje46 . Është pra një arritje e dukshme, që sipas mendimi tonë, është pasojë e rritjes së shkallës së vetëdijes së prindërve të dhe të shtimit të rrjetit te aktivitetit mjekësor.

42 43

Molteno M.(2003) f.8. Po aty, f.9. 44 Po aty, 10 45 . Analiza situacije dece i zena Na Kosovu (2004), UNICEF, Prishtinë, f. 25 46 Po aty f.25( fus nota 25, fq.25)

49

Mirëpo, studimet e UNICEF-it të bërë në Kosovë, tregojnë se vetëm një e treta e grave kanë vizituar, vetëm një herë klinikën antenatale gjatë shtatzënisë. Po ashtu, vetëm 25 % e grave shtatzëna kanë në shumë se tri vizita që parqet një standard të përgjithshëm për këtë tip të pakujdesjes. Hulumtimet e më vonshme tregojnë për përmirësim të vazhdueshme të vizitave antenatale. Numri i grave që kanë bërë tri e më shumë vizita në klinikën antenatale është rritur47. Por shqetësimi real që del nga këto studime ka të bëjë me cilësinë e përkujdesjes antenatale. Gati, vetëm një e katërta e grave të intervistuara që kanë qenë në vizita tek gjinekologët dhe specialistët tregojnë se nuk kanë marr këshillime, udhëzime të duhura për shtatzëninë normale, për ushqimin, komplikimet e mundshme gjatë shtatzënisë, punën dhe rëndësinë e ushqimit të foshnjave me qumështin e nënës. Vetëm 15 për qind të grave të intervistuara ka qenë në gjendje në gjendje të identifikojnë më së paku tre shenja të rrezikshëm gjatë shtatzënisë të cilit kërkojnë vizitën e domosdoshme te mjeku- punëtori i kualifikuar shëndetësor48 Problemi tjetër që është konstatuar është përdorimi i tepruar i teknologjisë së ultrazërit që është identifikuar më përkujdesjen antenatale. Mesatarisht gratë shtatzëna bëjnë rreth katër kontrollime me ultrazë pak para lindjes. Në anë tjetër frekuenca testeve tjera si rrahja zemrës së fetusit, matja e shtypjes janë në nivele shumë të ulëta49. Meqë shërbimi parësor preventiv shëndetësor nuk është i zhvilluar nuk ka procedura sistematike antenatale ose sistem funksional të mbikëqyrjes. Rrallë ndodhë që gratë shtatzëna të mbikëqyren apo kontrollohen nga mjekët familjar apë infermierët akusherike50 Varfëria që e ka kapluar Kosovën ka ndikim të të rëndësishëm në përkeqësimin gjendjes së grave shtatzëna. Në vitin 2006 sipas studimeve të Bankës Botërore, varfëria e përgjithshme në Kosove është e lartë, sepse 37 % e popullsisë jeton në varfëri , ndërsa 15 % e popullsisë jeton në varfëri ekstreme. Kjo varfëri ka ndikim në shumë aspekte të jetës dhe të shëndetit të grave shtatzëna: në përkujdesje antenatale, në ushqim , në mbajtjen e higjienës. Të gjitha këto kanë implikime në shëndetin e fëmijës paranetal. "Ushqyeshmëria e pamjaftueshme dhe shprehitë jo të shëndetshme janë brengë tjetër"51. Për këtë shkak ekzistojnë gjasa të mëdha që shumë gra në Kosove të mos marrin ushqim të duhur që më pas reflektohet në shëndetin e tyre( por edhe të frytit të tyre), peshë më të vogël( në studim është konstatuar se 3.5 % e femrave shtatzëna në vitin 2003 kanë pasur peshe më të vogël trupore), anemi( është regjistruar te 14 % e femrave shtatzëna brenda popullacionit), sasi më të vogla të jodit në organizëm( 50 % e grave shtatzëna kanë pasur sasi të vogla të jodit të koncentruar në urinë)52. Në hulumtime janë konstatuar shprehi jo të shëndetshme të grave shtatzëna. Kështu është konstatuar se në vendbanime urbane 20 % e grave shtatzëna përdorin duhanin se 5.4 për qind e nënave kanë qenë të kequshqyera dhe me ushqim të pamjaftueshëm53. Përkujdesja antenatale për gratë e bashkësive minoritare është edhe me përkeqësuar si në aspektin e cilësisë ashti edhe të frekuencës. Në enklavat serbe motrat e akusherike, sipas studimeve nuk e përcjellin dhe mbikëqyrin shëndetin grave shtatzëna , bile edhe atëherë kur janë të aftësuar për të mbikëqyrë shtatzëninë. Në Kosovë ekzistojnë

47 48

Po at,f.26 PO aty, 26y 49 .Po aty,f.26 50 PO aty, f.26 51 Strategjia shëndetësore e Kosovës 2005- 2015( 2004) , Prishtinë , f.16 52 Analiza situacije dece i zena Na Kosovu (2004), UNICEF, Prishtinë, f. 27 53 Strategjia shëndetësore e Kosovës 2005- 2015( 2004) , Prishtinë , f.16

50

qendra akusherike në të cilat zakonisht gratë serbe i shfrytëzojnë për përkujdesje antenatale. Në kohën e fundit gratë serbe pos dy qendrave akusherike që janë vendosur në Graçanicë dhe në Mitrovicë e shfrytëzojnë edhe klinikën akusherike në Qendrën Klinike Universitare (QKU) në Prishtinë edhe pse në numër të vogël. Për përkujdesje antenatale të grave e shtatzëna të bashkësive të tjera minoritare , nuk ka tregues objektiv dhe të saktë ,por kjo është e përafërt me gjendjen e grave shtatzëna bashkësisë shqiptare, me përjashtim të grave të komuniteti rom , ashkali dhe egjiptian ( RAE). Nga studimet e bëra lidhur me zhvillimin human mund të përfundohet se kjo përkujdesje është shumë e kufizuar sepse shkalla e varfërisë , e arsimimit, aftësisë për lexim shkrim është shumë e ulët. Kjo bënë që kjo vetëdije për shëndetin reproduktiv përfshirë këtu edhe nënën është i ulët. Ato jetojnë në kushte të vështira sanitare. Mungesa e të dhënave koherente dhe gjithëpërfshirëse ka bërë që të mos dihet numri i saktë i shkallës së vdekshmërisë në nënave shtatzëna para apo pas lindjes. Ajo që , e kemi gjetur të shënuar është pohimi se numri më i madh i grave të Kosovës lindin në institucione shëndetësore. Por, studimet për braktisjen e fëmijëve tregojnë se 17 % të gjitha lindjeve bëhet pa pjesëmarrjen personelit të kualifikuar shëndetësor. Të dhënat që prezantohen me rastin e lëshimit flasin për shkallë të ndryshme të vdekshmërisë së nënave në lindje. Kështu në disa të dhëna konstatohet se në 100.000 lindje vdesin 23 nëna. Në vitin 2002 flitet për 12 raste në 100.000. 3.3. Vdekshmëria e fëmijëve Vdekshmëria e fëmijëve moshën fëmijërisë së hershme është një problem i madh i Kosovës, sepse siç shihet edhe në tabelën:3.1. Kosova e ka shkallën më të martë të mortalitetit në Evropë. T.3.3.1 Shkalla e lindjes dhe e vdekshmërisë së fëmijëve

Nr. Banorët/në milion/ Shkalla e vrazhdët E lindjes Në 1000 banor Shkalla e vrazhdët e vdekshm54. Në 1000 Banorë Fertiliteti Gjithsej (2) Vdekshmëria e foshnjave Në 1000 banorë

1. Kosova 19 4 2.7 (18) 35* 2. Shqipëria 17 5 2.1 12 3. Kroacia 10 12 1.4 8 4. Sllovenia 9 9 1.3 5 6. Greqia 10 10 1.3 6 7. Italia 9 9 1.3 5 8 Suedia 10 11 1.6 3 Burimi: Burimi: Kosova dhe popullata e saj, Zyra e statistikës së Kosovës, shtator 2003( versioni i reviduar). Analize sitaucije dece na Kosovu, UNICEF, 2004. *Të dhënat zyrtare të Zyrës së Statistikës së Kosovës, janë 18/1000, por numri i zakonisht i përdorur i Studimit të shëndetit të popullsisë për vitin 2000 është 35/1000.

Shkalla e vdekshmërisë së foshnjave deri në moshën një vjeçare në 1000 lindje të gjalla konsiderohet si shumë e ndjeshme në ndryshimet në zhvillimet sociale ekonomike, shërbimet shëndetësore, praktika e ushqimit, përmirësimin e arsimimit, higjiena e nënave55. Të gjithë këta faktorë kanë ndikim të drejtpërdrejtë në shëndetin foshnjave

54 55

Shkalla e ulët e vdekshmërisë Analiza.. v. e cit.f.28

51

gjatë vitit të parë të jetës. Vdekshmëria paranetale është ajo që ndodhë pas 22 javë të shtatzënisë, me rastin e lindjes apo një javë pas lindjes . Raportimet tregojnë se vdekshmëria paranetale nga viti 2000 e këndej shënon një rënie të vogël. Kjo shihet edhe në grafikun 3.3.1.

Gr.3..3.1. Vdekshmëria paranetale në 1000 banorë sipas viteve

29.5 29 28.5 28 27.5 27 26.5 26 2000 2001 2002 27.1 28.7 Vdek.par. 29.1

BOKS: 3.3.1VDEKSHMËRIA NEONATALE Mosha neonatale është vdekja e fëmijëve brenda 28 ditëve pas lindjes. Gjatë tri viteve të pas luftës , po ashtu është shënuar një rënie e vogël e vdekshmërisë. Dy shkaktarë më të shpeshtë të vdekjes neonatale ka qenë pesha e vogël me rastin e lindjes duke e përfshirë edhe lindja e parakohshme, si dhe asphyxinë. Këtu bëjnë pjesë edhe anomalit kongjenitale, infeksione etj. Burimi:Analize situacije dece i zena na Kosovu, (2004), UNICEF, f.29. Këto lëvizje shihen në grafikun 3.1.3.2.

Burimi: Analiza situacije dece i zena na Kosovu, (2004) , UNICEF, f.29. Gr. 3.3.2,Vdekshmëria neonatale

1500% 1450% 1400% 1350% 1300% 1250% 1200% 2000 2001 2002 12.6 ShVN 14.8 14.5

BOKS:3.3.2 SHKAQET E VDEKSHMËRISË NEONATALE Pesha e vogël me rastin e lindjes Asphyxia me rastin e lindjes dhe lëndimit Anomalit kongjenitale Infeksionet Shkaqet tjera Burimi: Analize situacije dece i zena na Kosovu,

(2004), UNICEF, f.29

Burimi: Analize situacije dece i zena na Kosovu, (2004), UNICEF, f.29

Strategjia shëndetësore e Kosoves, 2004,f15

Nënat e keq- ushqyera, kushte higjienike, pirja e duhanit nga nënat në kohën e shtatzënisë, përdorimi i barërave të ndryshme pa konsultim me mjekun dhe personelin kualifikuar shëndetësor, niveli i ulët i informimit të shtatzënave, sëmundjet e ndryshme të nënave gjatë shtatzënisë dhe ambienti jo i shëndosh ka bërë që vdekjet paranetale dhe neonatale në Kosovë të jenë të larta. Kjo tregon se duhet punuar në vetëdijesimin e nënave shtatzëna, në trajnimin personelit shëndetësor në mënyrë që ta aftësohen dhe t'u dalin në ndihmë nënave gjatë komplikimeve në shtatzëni apo gjatë lindjeve. Shkalla e vdekshmërisë së fëmijëve nën moshën 5 vjeçare në 1000 banorë sillet nga 35- 40 ( në vitin 1990 ka qenë 34) 3.4. Fëmijët e braktisur Një fenomen , që për Kosovën, në shekullin XX,edhe pse i njohur nuk ka qenë i theksuar. Mirëpo, pas luftës, për njëherë për shkak të ndryshimeve familjare, të imponuar me ndryshimet strukturore në shoqëri , bëhet shumë aktual dhe me ndikim në fushën e të drejtave të fëmijës. Nga aspekti i fëmijëve, familjes i takojnë të gjithë

52

personat që përherë jetojnë në me te dhe që përkujdesen për ta. Nga aspekti i prindërve, janë ata dhe fëmijët e tyre. Nga aspekti i gjysheve dhe i gjyshëve janë ata, «fëmijët» e tyre dhe fëmijët e fëjëve të tyre. Me lëkundjet që bëhen në familjet patriarkale, me heqjen e autoritetit të pacenueshëm të një autoriteti, lidhjet ndërmjet anëtarëve të familjes bëhen me të dobëta dhe më liberale. Kjo me disa faktorë të tjerë ndikon që prindërit natyror t'i braktisin fëmijët e tyre. Me braktisjen e fëmijëve nënkuptohet:"... lënia e qëllimshme dhe e imponuar e fëmijës pa mbikëqyrje ose pa mbrojtje për një periudhë të pacaktuar nga prindi a kujdestari. Kjo nënkupton edhe heqjen e përgjegjësisë ndaj fëmijës dhe, në të shumtën e rasteve, edhe humbjen e të drejtës prindërore. Me braktisje nënkuptohet dështimi i prindërve ose i kujdestarëve në përkrahjen e mirëqenies së fëmijës që shoqërohet me vazhdimin e pakufizuar të kësaj gjendjeje. Braktisja është dështim në përkrahjen dhe në mbajtjen e kontaktit me fëmijën për arsye të ndryshme, si rrethanat materiale dhe banesore, normat tradicionale, gjendja shëndetësore etj. sado që prindi braktisjen e përjeton të dhimbshme, por edhe të pashmangshme"56"Të dhënat për numrin fëmijëve të braktisur për vite që dihen janë të besueshme. Numrin e fëmijëve të braktisur e për periudhën 1999- 2002 e paraqesim në Gr. 3.4.1 GR..3.4.1 Fëmijët e braktisur ne periudhën 1999-2002

80 70 60 50 40 30 20 10 0 67 75

BOKS: 3.4.1FËMIJËT E BRAKTISUR

50 26 Femra Meshkuj Gjiths. 24

37 24 13 11 1999 2000 30

46 29

2001

2002

Burimi:Braktisja e fëmijëve në Kosove(2003) Instituti i Politikës

Sociale

Brenda tri viteve nga prindërit e tyre në Kosove janë braktisur 216 fëmijë. Nga ata 73 janë strehuar në familje dhe në institucione familje në strehimore institucionale( SOS Kinderdorf, Hopes & Homes,dhe në shtëpinë e sigurtë"Safety Home" Në Gjakovë

Studimet e Institutit të Politikës Sociale, tregojnë se nënat që i kanë braktisur fëmijët , kryesisht janë me arsim fillor, disa kanë mbaruar arsimin e mesëm dhe asnjëra nuk e ka kryer fakultetin 57 . Shumica e nënave ka qenë e të moshës 18-25 vjeçare, ndërsa vetëm njëra e moshës 13 vjeçare. Për nga përkatësia etnike shumica e tyre kanë qenë shqiptarë, dy kanë qenë rom, 2 boshnjakë, një turk, një myslimanë, 1 armen, një rumun, tre bullgarë, katër serbë, dhe katër të panjohur58 . Nga fëmijët e braktisur del se 75 janë adoptuar, 73 janë të vendosur në strehimore, 22 ishin vendosur në Klinikat e QKU-us. Nga fëmijët e braktisur 9, fëmijë kanë vdekur. Shkaqet e braktisjes së fëmijëve janë të shumta. Ky problem mund të shihet si rezultat i ndeshjeve në mes të normave tradicionale dhe bashkëkohore dhe mënyrës së jetuarit të rinjve. Femrat e reja të përballura me shtatzëni të pa planifikuar dhe frika nga etiketimi negativ i mjedisit të vendosura në situata të pa pritura, pa strehë, pa mjete financiare, me familjet dhe

56 57

Braktisja e fëmijëve në Kosovë(2003). Ministria e Punës dh Mirëqenies Sociale, Prishtinë, f.3 PO aty, f. 47 58 Po aty, f.46-49

53

shoqërinë refuzuese ka bërë që nënat të vendosin për një veprim të këtillë59. Faktorë tjerë që kanë ndikuar dhe ndikojnë në braktisjen e fëmijëve janë mos kujdesi i shoqërisë, varfëria , niveli arsimor i ulët i prindërve, mangësitë legjislative etj. 3.5.Ushqimi, uji dhe mbrojtja shëndetësore 3.5.1. Ushqimi Për shëndetin e të porsalindurve ushqimi i fëmijëve me qumësht të nënës është i domosdoshëm. Mendimet e specialistëve të ushqimit, mjekëve specialist të pediatrisë janë se fëmijët , së paku në gjashtë muajt e parë , patjetër duhet të ushqehen me qumështin nënës i cili është i pazëvendësueshëm. Por kjo në Kosovë nuk ndodhë:"... shumë nëna fillojnë me ushqimin plotësues që në muajin e dytë të jetës së fëmijëve"60 Shkalla e ulët ushqimit të foshnjave me qumësht të nënave shpesh lidhen me rritje të ngadalësuar dhe aneminë e fëmijëve në moshë të re. Lloji i ushqimit të foshnjave sipas hulumtimit të UNICEF-it paraqite në Gr.3.5.1.1

3.5.1.1. Pasojat e kequshqyerjes së fëmijëve Gjendja e vështirë ekonomike, varfëria ekstreme kanë kanë ndikim esencial në shëndetin e fëmijëve. Keqyshqyerja, mungesa e informacioneve për ushqim të shëndetshëm kanë ndikim në cilinë dhe sasinë e ushqimi të fëmijëve sepse me ushqim" efektet fektetet proteine ­ energjetike të pamjaftueshmërisë ushqimore dhe mungesa mikroushqimit për fëmijë për mbijetesë, rritje dhe zhvillim reflektohen në humbjen e imunitetit të fëmijëve ndaj sëmurjeve të ndryshme infektive, ngadalësimin e zhvillimit mental të fëmijëve zvogëlimin e aftësive për të nxënë në shkollë. Në hulumtimin që është zhvilluar nga UNICEF mbi statusoin e mikroushimit është konstatuar mungesa e vitaminës A te 36 % të fëmijëve nën moshën pesëvjeçare, me një prevalencë më të Analiza situacije dece i madhe në vendbanimet rurale (40 %) se në vendbanimet urbane 32%).Po ashtu, në këtë hulumtim te fëmijët nën moshën 2 vjeçare është hetuar mungesa serioze e mungesës së vitaminat A te më pak se 1 % e fëmijëve të kontrolluar. Edhe sasia mesatare e mungesës së vitaminat A dobëson sistemin imunologjik, duke zvogëluar rezistencën e fëmijëve ndaj diareja ë dhe të infeksioneve siç është fruthi i cili mund të rritë vdekshmërinë e foshnjave deri më 25 % Burimi: Analiza situacije dece i zena Na Kosovu (2004), UNICEF, Prishtinë, f.29-30

BOKS:3.5.1/2. TË USHQYERIT E FOSHNJAVE

Hulumtimi i mikro-ushqimit të bërë në vitin 2002 tregon se 90 % e fëmijëve - foshnjave më të ri se dy vjeçe janë ushqyer me qumësht të nënave, se paku pjesërisht. Në hulumtim nuk janë regjistruar dallime sinjifikante ndërmjet bashkësive etnike . Mirëpo vetëm 12 % të nënave fëmijët i kanë ushqyer me qumësht gjatë gjashtë muajve të parë. Në hulumtim është konstatuar se nënat serbe në vendbanimet rurale, krahasuar me bashkësitë tjera etnike kanë shkallën më të lartë të ushqyerit të foshnjave me qumësht sepse 51 % e tyre fëmijët e tyre i ushqejnë me qumësht, 46 % deri më gjashtë muaj . UNICEF në kuadër të projektit Baby Friendly iniciative për klinika ka zhvilluar trajnim me qëllim që të propagohet roli i qumështit të nënës për zhvillimin shëndosh të fëmijës. Si rezultat i këtyre trajnimeve 98 % të grave në institucionet shëndetësore kanë filluar të ushqejnë fëmijët e tyre brenda një ore pas lindjes Burimi: Analiza situacije dece i zena Na Kosovu (2004), UNICEF, Prishtinë, f. 29:

Mungesa e jodit mund të sjell deri dëmtimi i zhvillimit mental dhe fizik dhe anomali kongjenitale. Rreth 84 % e popullsisë merr jodin nga kripa e jodizuar. Gusha nuk paraqet problem publik shëndetësor edhe pse përdorimi i kripës së jonizuar mund të promovohet më tutje61. Prevalenca e gushës së fëmijëve nën moshën 5 vjeçare në Kosove është( rreth 9 %) më e madhe se në Serbi( rreth 6%) , në Mal të Zi ( rreth 6 %), Maqedoni(rreth 7%), Kroaci ( rreth 1%) , Hungari ( rreth 2%), dhe më e vogël se në Armeni( mbi 10%), Turqi mbi (25 %) në Taxhikistan mbi 40%

59 60 61

Po aty, f.51. Analiza situacije dece i zena na Kosovu (2004), UNICEF, Prishtinë, f. 29

Strategjia shëndetësore e Kosovës, 2004 54

Gr.3..5.1.1. Mënyrat e të ushqyerit të foshnjave

60 50 40 30 20 10 0 Me qumsh nën Kr. me q.n Q.n.+ u.p Ush.ener. Të ush. e f.

Edhe pse: "Të dhënat nga studimi i gjendjes me mikronutricient ( UNICEF, dhjetor 2001) tregojnë se nuk ka probleme shqetësuese lidhur me të ushqyeri në Kosove"62 disa tregues sikur sinjalizojnë se megjithatë ka probleme me të ushqyerit e fëmijëve në moshën e fëmijërisë së hershme. Kështu p.sh. 10 % e fëmijëve të Kosovës janë me gjatësi më të vogël krahasuar me standardin e kësaj grup moshetë fëmijëve të rajonit. Vendet e shteteve të rajonit, shkallen mesatare të gjatësisë e kanë dukshëm më të lartë. Po ashtu, 4 % e fëmijëve kanë prevalencë e peshës më të vogël për moshë krahasuar i cili është nën nivelin që mund të konsiderohet shqetësues për shëndetin publik. 3.5.2. Ujë i pijshëm Gjatë historisë, ujë ishte shkas i konfrontimeve botërore, madje më shpesh se sa nafta".Për këta ryse konsiderohet se shumë luftëra do të bëhen në shekullin XXI, për shkak të këtij lëngu të tejdukshëm. Vetëm në 50 vjetët e shkuar kanë shpërthyer 507 konflikte ndërshtetërore, kurse edhe 21 janë në në rrjedhë si pasojë e mospajtimeve në rreth ujit63" Magazina "Busiee Wikly" Ujë64 i pijshëm dhe i ndotur dhe i pa sigurtë është një ndër shkaktarët kryesor të sëmundjeve të ndryshme të fëmijëve në fëmijërinë e hershme. Studimet për pastërtinë ujit të bëra gjatë këtyre viteve tregojnë se 64 % popullatës në Kosovë kanë qasje në ujë të papastër në aspektin bakteriologjik dhe kimik. Po ashtu, më pak se 50 % të amvisërive janë të lidhur me sistemin e kanalizimit publik. Në vendbanimet rurale 70 % të amvisërive nuk janë të lidhur me sistemin e kanalizimit dhe të ujësjellësit publik. Në Kosove, edhe pse uji është si një resurs i domosdoshëm për jetën e njeriut dhe ekzistencën e qenieve të gjalla, për te, për fat të keq nuk përkujdesemi sa duhet. Ujë në Kosove është ndotur në shumë aspekte. Kështu, p.sh. ai është i përzier me derivate të naftës në disa lagje në Prizren. Informohet se në disa lagje të Prizrenit p.sh. në "Bazdarhane , ujë i pijshëm është i ndotur dhe nuk mund të përdoret65 "Drejtori Agim Bytyqi, ka sqaruar se në rrjetin e ujësjellësit te 4 llullat, përballë qendrës sportive, në

62 63

Po aty , f.26 "Tash për tash , mbi 300 milionë në Afrikë, nuk kanë qasje në ujine pijshëm.."( Cit.sipas. gazettes "Lajm, 13 mars 2006) 64 22. Marsi është Dita ndërkombëtare e ujit. Kjo ditë si Ditë Ndërkombëtare të Ujit është shpallur nga Asambleja e KOB në vitin 1993 65 Bashkim Susuri, Uji i përzier me naftë, i papërdorshëm as për nevoja higjienike, Koha Ditore. 23.3.06

55

lagjen parapa kullave, në rrugën "Janina" , pastaj në lagjet përreth kampit fushor të KFORI-t më saktë në lagjen "Kurrilla" sikurse edhe në lagjen prapa çerdhes"Yllka" në Bazhdarhane deri tashti për arsye të panjohura ka depërtuar nafta dhe është përzier me ujin e pijshëm".Lugu i Leshanit është identifikuar si visi me ujë më të papastër:Uji pa papastër është identifikuar në vendbanimet e Mitrovicës, Skenderaj, Vushtrrisë, Ferizaj, Pejë, Gjilan. Për shkak të ujit të papastër janë paraqitur këto sëmurje: Hepatiti A dhe Tularemia,Meningjit etj në Drenicë, Vushtrri, Gjakovë, Rahovec, Gjilan Prizren66. Në Ferizaj vetëm në një fshat ka ujë të pasur të pijshëm. Për shkak të ujit të ndotur është 10 fëmijë janë infektuar me hepatit A. Në këtë komunë 81 % të burimeve të ujit janë të papijshëm ( gjendja me 6 janar 2006). Në komunën e Kaçanikut nga 20 burime të cilave u është bërë analiza laboratorike, 17 burime kanë rezultuar bakteriologjikisht të papastra. prej tyre edhe tre burime të ujit që përderen nuk janë për pije . Në qytetin Gjilanit fëmijët janë sëmur me Hepatit A" për shak të ... papastërtisë, mungesës së përgjithshme të higjienës në nyja hidro-sanitare".Në vendbanimet rurale shumica e familjeve ujin e pijshëm e marrin nga puset , uji i të cilëve nuk është i kontrolluar. Në anë tjetër hedhjet sanitare i vendosin në gropa të pasigurta septike. Në hulumtimet tjera të bëra është konstatuar se në institucione arsimore vetëm 15.5 % kanë pasur ujë të pastër në aspektin bakteriologjik dhe kimik për pije, ndërsa 82.5% ka qenë i kontaminuar bioligjikisht dhe 52,5, të papastra kimikisht. 3. 5.3. Shëndeti dhe mbrojtja shëndetësore në fëmijërinë e hershme " Në vendin e parë të listës së dhjetë "vrasësve" më të mëdhenj të qenieve njerëzore ndodhet uria, ndërkohë që pas vijnë duhani, alkoolizmi , ushqimi jo i shëndoshë..Në shtetet në zhvillim 170 milion fëmijë nga uria dhe çdo vit të paktën tre milion vdesin pikërisht për shkak të mungesës së ushqimit67 a. Imunizimi Situata e para luftës së vitit 1999 ka bërë që imunizimi të mos i mbulojë të gjitha hapësirat territoriale ( sidomos ato të banuara më shqiptarë ) dhe të gjitha përkatësitë etnike. Investimi i munguar në sektorin e shëndetësisë, mungesa e aktiviteteve të mobilizimit social, tensionet etnike, funksionimi i dy sistemeve paralele ka ndikuar që të shtohet mortaliteti i fëmijëve nga sëmurjet nga të cilat më parë vdekshmëria ka qenë rastësi. Kjo vlen sidomos për sëmurjet siç janë: poliomieliti dhe fruthi. Vdekshmëri nga këtë sëmurje ka ndodhë te popullata shqiptare e cila ishte në pozitë tepër të vështirë politike, ekonomike, arsimore dhe shëndetësore. Faktorët tjerë që kanë ndikuar në imunizimin ulët janë : mungesa e vaksinave , mungesa e pajimeve, infrastruktura e shkatërruar, emigrimet të brendshme të popullsisë për shkak të luftimeve të zhvilluara të cilat në mes tjerave kanë penguar identifikimin e popullatës së synuar për imunizim68 Pas luftës në Kosovë ka filluar zbatimin i projektit me titull:"Programi i Zgjeruar për Imunizim"(PZI) i përkrahur nga UNICEF dhe Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH). Ky program është përkrahur edhe nga Ministria e Shëndetësisë. Vaksinimi i parë me OVP , DTP, si dhe rivaksinimi me TT ishte i kënaqshëm. Megjithatë , mbulimi me MMR vaksinim, nuk ka siguruar mbrojtje të mjaftueshme kundër përhapjes së sëmundjes së morbillit. Për këtë arsye në vitin 2003, është organizuar

66 67

Dëshmi për moskujdesin tonë për ujë të pastër

Tërdevci, F.(2006):Uji I "pijshëm" i Radoniqit që të ngulfatë" Koha Ditore, dt.18 janar 2006 Gjenevë, (Fo Net) 15 dhjetor, 2005 68 Po aty, f.30

56

një fushatë më qëllim të rritjes shkallës së vaksinimit me MMR vaksinë. Shkalla e përfshirjes ishte 99%. Në përgjithësi , situata epidemiologjike me sëmurjet që mund të parandalohen përmes vaksinimit vlerësohet të jetë e kënaqshme ( nuk ka asnjë shenjë të difterisë,poliomielitit , tetanusit neonatal, pertusisë, etj.) . Fruthi është zvogëluar në shifra minimal69. Për minoritetin serb, dhe , sidomos fëmijët e bashkësisë RAE nuk dihen të dhënat për shkallën e mbulimit me imunizim. Megjithatë, si rezultat i bashkëpunimit më të mirë të serbëve te vendosur në enklava ( që përcillen nga Beogradi dhe Institutin Nacional për Shëndetin Publik i Kosovës, tani në esencë shfrytëzohen të njëjta procedura të imunizimit70. Mirëpo, me gjithë arritjet e konsiderueshme, procesi i imunizimit ende lenë shumë për të dëshiruar. Së pari, sistemi është tepër i centralizuar në aspektin e raportimit dhe të mbikëqyrjes. Në të vërtetë, njësitë më ë vogla shëndetësore raportet ua dërgojnë Qendrave Kryesore Familjare( përgjegjëse për mbrojtjen parësore shëndetësore). Institucionet informojnë Sektorin e Imunizimit të Institutit Nacional për Shëndetin Publik. Mirëpo, vetëm në tri vite pas vendosjes së konceptit mjekësisë familjare është arritur deri të një integrim i kufizuar i planifikimit dhe i zbatimit të imunizimit në sistemin e përgjithshëm të mbrojtjes së përgjithshme parësore71 Duhet theksuar se janë shënuar arritje në pajisje me teknologji kompjuterike, instalimin softuerëve për imunizim, me çka është siguruar një mbikëqyrje, zbatim dhe mbulim më e madh . Pas luftës, janë riaktivizuar sistemet për mbikëqyrje të poliomielitit dhe të paralizës flascide akute. Po ashtu programi i vendosur i sistemit të kontrollit të fruthit AFP është avancuar. Arritja tjetër është, se tani fokusi është zhvendosur nga sistemi mobilizimit nëpërmjet lajmërimeve dhe të kërcënimeve më dënime juridike më një sistem edukimi, me qëllim të ngritjes së vetëdijes për imunizim. b. Sëmurjet kryesore të fëmijëve Arritje në sistemin e imunizimit kanë bërë që nga viti 1996 në Kosovë të mos shënohet asnjë rast i ri i polioz. Nga qershor i vitit 2002,Kosova, certifikohet si vend pa poliomielit. Së dyti, Kosova trajtohet si vend endemik për tuberkulozë. Analiza sëmurjeve kryesore të fëmijëve paraqiten në grafikun Gr.

Gr. 3.5.3.1. Sëmurjet epidemiologjike që parandalohen me imunizim

69 70

Staregjia shëndetësore e Kosovës,9, v. E cit.f.17 Analize situacije... v. e cit.f.32 71 PO aty, f.32

57

150 175 260

Ru be ol a

2812 1395 1403 8786 2011 1676

ug at

620 11 311 375 392 393 931 931 0 1000 1443 1614

2002 2001 1999 '90-02

TB C

Ko lli

Ik

eq

Fr ut hi

G

2000

3000

4000

5000

6000

7000

8000

9000

10000

Burimi:Analiza e situatës së grave dhe të fëmijeve në Kosovë, UNICEF, 32-33

Strategjia shëndetësore e Kosovës, 2004

Rritja enorme e gugave në Kosovë lidhet me fëmijët që nuk kanë qenë ta vaksinuar në periudhën 1994 ­1999, për shkak të situatës së përgjithshme politike në atë periudhë. Fushata e vetëdijesimit e bërë në vitin 2003, nga Instituti Nacional për Shëndetin Publik dhe e përkrahur nga UNICEF, me sukses k a realizuar imunizimin dhe kampanjën për përmirësimin e sasisë së vitaminës A tek fëmijët. Më së gjysmë milioni fëmijë të moshës prej 12 muajve deri në moshën 15 vjeçare kanë qenë të mbuluar me fushatën e vetëdijesimit. Shkalla e mbulimit të fëmijëve të kësaj moshe ka qenë 99% Sëmurjet më të shpeshta, shkaktare të vdekjes së fëmijëve në Kosovë janë sëmurjet akute të frymëmarrjes ( SAF): ndezja ­kallja e fytit, infeksionet e veshit, diarea. Shkalla e lartë e këtyre sëmurjeve është e lidhur ngushtë me shkallën e madhe të ndotjes së mjedisit: ajrit, ujit , tokës, si dhe me kushtet e këqija sanitare - higjienike. Këto sëmurje janë sidomos të përhapura të RAE komuniteti. Pozita e fëmijëve të RAE komunitetit, në kampet e Plemetinit, Zhitkovcit, në Koloninë në Gjakovë, është e vështirë diskriminuese dhe paraqet rrezik për jetën e foshnjave, dhe të fëmijëve parashkollor . Në kampin Zhitkovci në Zveçan familjet rome janë vendosur në një kamp të kontaminuar me. Analizat laboratorike tregojnë për sasi të mëdha të plumbit në gjakun e fëmijëve 3.6. Përkujdesja familjare për fëmijët e parashkollor Transformimi i familjes në Kosovë në kohën postkonfliktuale po shkon me një shpejtësi rapide. Lidhjet patriarkale janë në shkëputje e sipër. Shkalla e më e lartë e pavarësisë se femrës dhe përmirësimi sa do i vogël i pozitës së saj në shoqëri i përcjellë edhe me liri dhe barazi më të madhe ( kjo barazi dhe liri është ende shumë larg standardeve ndërkombëtare), varfëria, papunësia ka bërë që Kosova të përballet me problemin e madh të shkurorëzimeve dhe të shkëputjes së martesave ndërmjet bashkëshortëve të ri që për pasojë ka dobësimin e përkujdesjes së përgjithshme për fëmijë e sidomos të përkujdesjes me dashuri që është conditio sine qua non për rritë dhe zhvillim normal në fëmijërinë e hershme. Si rezultat i kësaj, dhe të mungesë të ligjeve funksionale shumë fëmijë të familjeve të divorcuara përjetojnë një ankth të vërtet në këtë moshë, sepse mbeten pa përkujdesje më dashuri, me çka shtohen shumë gjasat që këta fëmijë të vdesin më herët. Në anë tjetër, zhbërja e familjes patriarkale e përcjell me fenomenet tjera ka bërë që të shtohet numri fëmijëve të braktisur. 58

Gr. 3.6.1. Numri i të shkurorëzuarve në Kosovë, në periudhën 2000-2004

Numri i të shkurorizuarëve

2500 2000 1500 1000 500 0

2000 2001

2121 1622 1339 802

2003

2004

Burimi: Ecuria e rasteve të ndarjes së prindërve dhe të besimit të fëmijëve, në periudhën 2000-2004, Shoqata e Juristëve "Norma" "Norma" ) 2005, Prishtinë, pp.11. Gr. 3.6.2. Indeksi i shkallës së rritës së shkurorëzimeve në Kosovë në periudhën 2000-2004

264 204 167 100 802 1339 1927 2121 1722

300 250 200 150 100 50 0 2000 2001

240

2002

2003

2004

Megjithatë pjesa më e madhe e fëmijëve në Kosovë, ende zhvillohen në aspektin emocional, fizik, mental dhe social, në familje patriarkale të mëdha dhe në bashkësi me gjysh dhe gjyshe me vëllezër, dhe jo rrallë edhe me farë e fis të gjerë me .Në këto familje kultivohet ndjenja dëgjueshmërisë, pengohet zhvillimi i mendimit ndryshe,toleranca dhe vlerat tjera. Kjo është një aspekt i problemit, por në këto familja kultivohen edhe vlera te tjera që janë pozitive, respekti për më të vjetërit, respekti dhe dashuria për të afrimit. Në anën tjetër jeta e fëmijëve në këto familje është e vështirë se prindërit, veçmas meshkuj për shkak të angazhimeve, por edhe të qëndrimeve të petrifikuara, mbajnë distancë emocionale me fëmijë e tyre. Kjo ka ndikim negativ në formimin pasqyrës reale për veten, krijon ndjenin frikës,pasigurisë etj. Në familjet rurale patriarkale , nënat janë kryesisht me arsimim të ulët me paragjykime dhe stereotipa të cilat i promovojnë edhe të fëmijët tjerë e tyre: të vjetërit "dinë më mirë"; "mashkullit është shtylla e shtëpisë";.gruaja është për të bërë punët e shtëpisë dhe për t'i shërbyer 59

mashkullit etj". Qëndrimet e këtilla të formuara në familje patriarkale janë pengesa të mëdha për fëmijët në procesin e socializmit, të kontaktit me kultura dhe mendimet tjera. Fëmijëria e hershme, si një moshë shumë plastike kur lehtë mund të pranohen qëndrimet, është një moshë kur jashtëzakonisht lehtë mund të formohen vlerat siç janë: toleranca , mirëkuptimit ndërmjet të njerëzve të moshave të ndryshme, kulturave të ndryshme aftësive të ndryshme. Bile bile, kjo periudhe është një lloj çelësi, që mund të hap derën për edukim maksimal social dhe mental të fëmijëve për jetë të përbashkët të barabartë ndërmjet qenieve njerëzorë. Për këtë arsye, për Kosovën e cila ka dal nga një konflikt bizar motoja : " Investo në fëmijëri të hershme që të kursesh më vonë " është jo vetëm e vërtetë por një aksiomë pedagogjike sociale, psikologjike që nuk ka nevojë t vërtetohet, por që duhet të jetësohet. Se si familja patriarkale mund të ketë implikime negative në jetën e fëmijëve në fëmijërinë e hershme tregon ky studim rasti. BOKS:3.6.1. Studim rasti Agroni ishte nxënës i klasës së parë në një shkollë fillore në Kosovë .Ishte shumë i bukur. Kishte sy të kaltër dhe të bukur . Fizikisht ishte i zhvilluar mirë. Kur ishte i disponuar, dhe kur tjerët tregon interes për te ishte shumë i dashur dhe i lumtur. Në ato momente ishte fëmija më lumtur në botë. U ofrohej njerëzve, i përqafonte dhe i përkëdhelte. Koeficientin i inteligjencës i e kishte mbi 150. Edhe pse vetëm pesëvjeçar, në mënyrë përsosur. E fliste dhe e shkruante gjuhën shqipen dhe gjermanishte e fliste në mënyrë të përsosur. Po ashtu komunikonte edhe anglisht. Gjuhën gjermane e kishte mësuar vetë, në familje, pa ndihmën e askujt. Kryesisht duke shikuar emisionet e ndryshme satelitore në televizion. Prindërit e Agronit janë njerëz me arsimim të lartë, me tituj shkencor. Ata ishin shumë të angazhuar me punë dhe me angazhime akademike. "Nuk kishin kohë" të përkujdesen për Agronin. Për te "përkujdeseshin" gjyshi dhe gjyshja që kishin kërkesa rigoroze . Gjyshi kohën më të madhe e kalonte para televizionit. Gjatë kësaj kohe A. duhej të rrinte i qetë dhe urtë, dhe të shikonte atë që gjyshi i tij dëshironte. Gjyshja është kujdesur që A. të jetë sa më i qetë dhe që të mos e pengonte gjyshin në shikimin e televizionit. Kur A. Ndonjëherë i thyente"rregullat" gjyshja e përçmonte me fjalë fyese. A. Goditjen e dytë të madhe, A. e përjeton kur e i lind vëllai i tij më i vogël Arianiti. A. tani e "hetoi" që do ta humbas edhe atë pak "dashuri" që e gëzonte ndonjë herë nga prindërit e tij. Për fatin e keq të A., Arianiti është natyre krejt tjetër. Ai është i shkathtë, i hareshëm, dinte të "futet nën lëkurën" e të gjithë anëtarëve të familjes. Arianiti kishte përfituar edhe dashurinë e gjyshit dhe të gjyshes. Ishte, kjo edhe një goditje e madhe dhe dëshpërim edhe më i madh për A. Për A. ishte edhe një dëshmi shtesë, se ai nuk është i dashur për të tjerët. Kjo ndjenjë atë e lemeriste. Ai jo vetëm që besonte se nuk duhej nga anëtarët e familjes ,por sipas mendjes së tij, ai ishte "urrehej" dhe trajtohej si armik sepse sjelljet e gjyshes dhe të gjyshit ndaj tij ishin armiqësore. Gjyshja, pa ndërprerë i thoshte ti je i "keq" i "pa edukuar", "sillesh si kafshë". "Pse nuk po bëhesh si Arianit , fëmijë i mirë dhe i sjellshëm" i thoshte gjyshja. Këto fyerje A. E bënin agresiv dhe edhe më inatosur. Ai mendonte se me agresivitet do ta tërheqë vëmendjen. Donte t'u thoshte të tjerëve se edhe ky është anëtari kësaj familjeje. Kështu ky , me mendjen e tij mendonte se do të bëhet qendër i vëmendjes. Në këtë mënyrë ky i ndëshkonte të tjerët. Mirëpo, meqë gjendja në familje për A, jo që nuk përmirësohej , por bëhej gjithnjë më e vështirë gjendja shpirtërore e A. Për dite e më shumë përkeqësohej. Sulmet e agresivitetit shtoheshin. Nën gjendjen e agresivitetit A. djersitej , zbehej, muskujt i

60

shtangoheshin , bebëza e syve i zvogëloheshin . Në gjendje sulmi i tëri dridhet. Një ditë në këtë gjendje, në shkollë e kafshon në dorë mësuesen. Në atakun e hidhërimit ai mbyllej në dollap në mësonjëtore. Ndonjëherë( kur ka qenë në situatë të ndjehet i lanë anash) shokët e klasës nuk i lejonte t'i kryejnë detyrat shkollore. Kur është në sulmet e hidhërimit ai futej nën bankë, apo me vrap dilte nga klasa në rrugë. Natën ëndërron bisha të egra, më dhëmbë dhe me thonj të mprehtë për të shqyer viktimën dhe duke coptuar në mënyrë të egër viktimën( shih vizatimet në vazhdim). Kur e kemi pyetur si e ndjenë veten në ato ëndrra, ai thoshte :"unë kënaqem:"."Dëshiroj që edhe unë të bëhem si ato". Kur është i pa disponuar ai vizaton kafshët e tilla me ngjyrë të zezë. Por, kur është i gëzuar, përdor ngjyrën e kaltër. Ndërsa, kur ka disponim shumë të mirë ai vizaton flutura dhe , shtëpi me diell. Pasa disa seancave, intervistave me prindër, dhe pas përmirësimit të gjendjes në familje, një përkrahjeje më të madhe emocionale të prindërve, klimës së të mirë në shkollë gjendja e përgjithshme A. bëhej gjithnjë më e mirë. Por rastet e këtilla janë të vështira dhe nuk kalojnë shpejtë. Për fat të mirë, A. gjatë një viti arrin të "shërohet"plotësisht dhe kështu ai bëhet një ndër fëmijët më të dashur në klase dhe më të suksesshëm në klase. Ai edhe në shtëpi ndihje mirë dhe i dashur..

61

Më qëllim të krijimit të një shoqërie kohezive dhe miqësore për fëmijë duhet të hartohen programe sociale dhe edukimi për rritën dhe zhvillimin fëmijëve në familje. Në këtë mënyrë proaktive dhe parandaluese do të ndikohej që tek fëmijët që të gjithë fëmijët në familje të kenë përkujdesje të duhur fizike, shëndetësore dhe emocionale e cila është kusht i domosdoshëm maksima fizik, mental, emocional dhe social. 3.7.Programet për zhvillim dhe edukim në fëmijërinë e hershme Kosova nuk ka një traditë të gjatë historike në fushën e edukimit dhe të zhvillimit institucional në fëmijërinë e hershme. Ky konstatim vlen sidomos për bashkësitë etnike shqiptare, turke, dhe RAE komunitetin. Përjashtim bënë bashkësia serbe te e cila gjatë një periudhe të gjatë historike për shkak të interesave shtetërore, numrit më të madh të punësuarve, pozitës më të mirë sociale, ekonomike dhe politike gjithnjë kanë pasur një shkallë më të lartë të përfshirje së fëmijëve në institucionet e edukimit parashkollor. Pas përfundimit të luftës në vitin 1999, si në fushat tjera, edhe në këtë fushe, shënohen arritje të dukshme. Në rendë të parë shtohet shkalla e përfshirje së fëmijëve në edukimin parashkollor, hapen institucionet private siç janë çerdhet dhe kopshtet, përpilohen kurrikulat për edukimin parashkollor ( kopshte mosha 3-6) dhe standardet , është miratuar ligji për edukimin parashkollor etj. Gjatë kësaj periudhe siç do të shihet më vonë në këtë pjesë të këtij raporti janë zhvilluar shumë trajnime shumë trajnime për personelin mësimor edukativ, për administrator, janë hapur Qendra të edukimit parashkollor me bazë në komunitet etj. 3.7.1. Infrastruktura ligjore Deri në vitin 2005, për edukimin parashkollor në Kosove, nuk ka pas ndonjë infrastrukturë te veçantë ligjore. Kjo fushë ishte rregulluar me një nenin 2.3. pika a. të Lifjit për Arsimin Fillor dhe të Mesëm ku thuhej:"Ndjekja e arsimit parashkollor është mbi baza vullnetare dhe komuna mund të kufizojë e përfshirjes për arsye ekonomike" Ishte ky një restrikcion ligjor me mesazhe jo dashamirës për zhvillimin Kosovës Kosovën. Më 19 janar në Kuvendin e Kosovës miratohet: Ligji mbi edukimin parashkollor72, Nr.2.o2/L-52. Me këtë ligj edukimin parashkollor fiton në mbështetje

72

Ky ligj nuk, aplikohet dhe zbatohet në gjuhën serbe. zbatohet Rezoluta 1244, sepse dokumentet që nënshkruar nga ESKB- PSPP janë detyruar për tërë territorin e Kosovës.

62

juridike për avancimin dhe zhvillimin e edukimit dhe të arsimit në fëmijërinë e hershme. Me nenin 1 , ky ligj këto rregullohet këto çështje: a." Edukimi parashkollor i referohet edukimit të hershëm , nga edukatorët e njohur, për fëmijët e moshës

parashkollore". b. "Edukimit të fëmijëve me nevoja të veçanta...." c. " Zbatimit të barazisë në pajtim me nenin 2 të Konventës për të drejtat e Fëmijës, që të gjithë fëmijët të përfshihen në juridiksion pa asnjë lloj dallim, pavarësisht nga raca, ngjyra. Gjinia, gjuha, feja, opinioni politik ose çdo opinion tjetër, nga origjina kombëtare, etnike ose shoqërore, pasuria, paaftësia, prejardhja familjare apo çdo gjendje tjetër e fëmijës ose e prindërve të tij ose përfaqësuesve ligjorë

Megjithatë, në ligj ka formulime jo të sakta. Disa çështje, pa nevojë, kanë mbetur të rregullohen me vendime dhe udhëzime administrative pa afatizime. Disa dispozita janë dykuptimshme( p.sh. "edukatorët e njohur", objekte të konventuara që kanë implikime në zbatimin ligjit dhe respektimin të drejtave e të fëmijës.). Me ligj nuk është paraparë përkujdesja dhe veprimtaria në çerdhe Edhe pse miratimi i këtij Ligji është bërë brenda këtij viti , ky ligj duhet të rishikohet , të ndryshohet dhe të plotësohet 3.7. 2. Harta e institucioneve dhe tipat e institucioneve për edukim parashkollor Me nenin 1, alineja tre Ligjit mbi edukimin parashkollor janë paraparë institucionet që merren me edukimin në fëmijërinë hershme. Në këtë aline thuhet"Institucione parashkollore mund të definohen objektet apo shtëpitë e konventuara të cilat janë të ndërtuara në mënyrë speciale për të ofruar programe parashkollore dhe të cilat i plotësojnë nevojat edukative dhe zhvillojnë nevojat e fëmijëve deri në regjistrimin tyre në shkolla fillore. Këto institucione shërbime që orar të plotë, gjysmë orari dhe mund të zgjatet orari edhe gjatë shërbimit të mbrëmjes. Me paragrafin pesë të këtij ligji parashihet që pos institucioneve publike mund të hapen institucione private dhe Qendrat me Bazë në Komunitet (QBK) Numrin e institucioneve parashkollore sipas në Kosovë sipas komunave dhe rajoneve e paraqesim në T- 3.7.2.1. Institucioneve parashkollore në Kosovë

Nr Rajoni Komuna

Gjithsej Instit. parash. Drejtori Paralele Satelitore Nr. grupeve edukative

1 2 3 4. 5 I 6 7 8 9 10 11 II 12 13 14

Prishtinë Podujevë Gllogoc Fushë Kosovë Obiliq Gjithsej Mitrovicë Skenderaj Vushtrri Zubin Potok Leposaviq Zveçan* Gjithsej Pejë Istog Klinë

11 1 3 2 1 18 2 1 1 2 1 (...) 7 2 6 1

MITROVICË

10 1 1 1 1 14 2 1 1 2 1 7 1 3 1

1 0 2 1 0 4 0 0 0 0 0 (...) 0 1 3 0

114 32 33 12 19 210 32 18 12 1 (...) (...) 63 56 37 18

PEJË

PRISHTINË

63

15 III 16 17 18 IV 19 20 21 V 22 23 24 25 26 VI 27 28 29 30 VII

Deçan Gjithsej Gjakovë Rahovec Malishevë Gjithsej Prizren Suharekë Dragash Gjithsej Ferizaj Lipjan Shtime Shtërpce Kaçanik Gjithsej Gjilan Kamenicë Novobërdë Viti Gjithsej TOTAL

0 9 4 1 0 5 1 1 0 2 1 1 0 0 1 3 3 1 0 1 5 49

0 5 1 1 0 2 1 1 0 2 1 1 0 0 1 3 3 1 0 1 5 38

0 4 3 0 0 3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 11

22* 133 68 57 46* 171 68 35 20* 123 62 40 17 3 20 142 62 27 0 30 119 961

Burimi: MASHT/njësia SMIA

Mungojnë të dhënat. Të dhënat për institucionet në enklavat serbe nuk janë dhënë nga MASHT, meqë enklavat serbe nuk i dorëzojnë këto të dhëna. Autori i ka siguruar të dhënat në gjuhën serbe nga intervistat. Nuk garantojmë për saktësinë e tyre pasi nuk kemi pasur mundësi t'i verifikojmë.

Sipas Ministrisë së arsimit , Shkencës dhe të Teknologjisë në vitin shkollor në Kosovë kanë qenë gjithsej 43 institucione parashkollore( çerdhe e kopshte) në gjithsej 24 komuna. Institucione parashkollore nuk ende nuk ka në këto komuna:Deçan, Dragash, Malishevë, Novobërdë, Shtime, Shtërpce. Në gjuhën serbe institucione parashkollore ka në Graçanicë dhe Laple Sello në komunën e Prishtinës; në Mitrovicë, Zubin Potok dhe në Leposaviç. Gjithsej në gjuhën serbe janë pesë institucione parashkollore. Analiza sipërfaqësore tregon për një rrjet jo-konzistent dhe jofunksional, sepse siç e shihet nuk ka një shpërndarje proporcionale. Kjo hartë e institucioneve parashkollore tregon se ka pabarazi të theksuar . Kështu p.sh. Prizreni që vjen menjëherë pas Prishtinës me numër të nxënësve dhe të banorëve i ka vetëm dy institucione parashkollore, ndërsa Istogu i ka gjashtë. Edukimi dhe arsimimi në fëmijërinë e hershme zhvillohet në: Institucione publike( çerdhe dhe kopshte) Institucione e publike të arsimit fillor( ashtuquajturi edukimi para-fillor ­ ose përgatitor Qendra me bazë në komunitet Institucione private( çerdhe dhe kopshte) Numrin e institucioneve parashkollore sipas titullarëve e paraqesim në grafikun Gr.3.7.2.1 Përqindja e objekteve të institucioneve parashkollore sipas titullarëve

FERIZAJ

PRIZREN

GJAKO VË

64

12

45.5 Shtetërore QBK Private

42.6

Burimi: SMIA, 2006 Institucionet publike parashkollore janë ato institucione, themelues të cilave janë institucionet shtetërore, zakonisht kuvendet komunale , apo Ministria e Arsimit , Shkencës dhe e Teknologjisë. Në këto institucione funksionojnë në dy nivele. Nivelin e parë e përbëjnë çerdhet, ndërsa nivelin e dytë e përbëjnë kopshtet. Në çerdhe( në vendet tjera çerdhet quhen qendrat ditore në të cilat përfshihen fëmijët prej nëntë muajsh deri në moshën gjashtëvjeçare) ndërsa në Kosove në to përfshihen fëmijët nga mosha nëntë muajsh deri në tre vjeçare. Gjashtë ose 20 % të komunave nuk kanë çerdhe( Dragashi, Deçani, Novobërda, Shtërpca dhe Shtime ). Në këto institucione edhe pse ]quhen çerdhe , ato në të vërtetë paraqesin kombinimin e Qendrave Ditore( QD) për përkujdesje sociale edukim dhe arsimim në fëmijëri të hershme (9 muaj>3 vjeç) . Në vitin shkollor 2005/06 kanë qenë të përfshirë 1374 fëmijë nga të cilit 747 apo 54.4 për qind femra dhe 627 apo 45.6 % meshkuj.. Është ky një rast e rrallë, ku numri i femrave të përfshira në programe përkujdesjeje dhe zhvillimi përfshihen më shumë femrat se meshkujt . Në Ligjin mbi edukimin parashkollor nuk flitet për këtë formë të përkujdesjes. Përvoja pozitive e vendeve të zhvilluara organizimin përbashkët të punës së njëkohshme në kopshte dhe çerdhe e bënë shumë të diskutueshme, andaj në strategji duhet kërkuar forma tjera organizimi. Në Kosove janë gjithsej 49 kopshte në të cilit në vitin shkollor janë përfshirë gjithsej 3734 fëmijë të moshës 3.6 vjeçare. Nga këtë fëmijë të përshirë 1832 apo 49.1% janë femra dhe 1902 apo 50.9% janë meshkuj. Fëmijët në kopshte janë të ndarë në tri grupe73: Moshe e re : 3>4 Mosha e mesme: 4>5 vjeç, dhe Mosha e vjetër :5>6 Për punë me këtë moshë Ministria e arsimit, Shkencës dhe e Teknologjisë e Kosovës ka hartuar Kurrikula e edukimit parashkollor në Kosovë ( 3-6 vjeç)74 Edukimi para- fillor ose përgatitor u dedikohet nxënësve të moshës 5>6 vjeçare, dhe ka për qëllim përgatitjen fizike, psikologjike, emocionale dhe sociale të fëmijëve për regjistrim të suksesshëm në klasën e parë të shkollës fillore. Ky edukim synohet të krijohet një kalim natyror dhe jo-stresiv nga edukimi parashkollor në moshën shkollore të arsimit të detyruar. Në edukimin parashkollor gjatë vitit shkollor janë përfshirë gjithsej

73 74

Me Kurrikulin e ri të edukimit parashkollor nuk ekziston kjo ndarje. MASHT, Kurrikula e edukimit parashkollor në Kosovë (3-6 vjeç). Prishtinë, prill 2006

65

20 750 fëmijë, nga të cilit 9961 apo 48.00% janë të gjinisë femërore dhe 10789 apo 52 % meshkuj Sipas paragrafit pese të nenin 1 të Ligjit për edukimin parashkollor mund të themelohen edhe institucione tjera parashkollore, pos atyre publike: "... d.m.th., institucione private, Qendra me Bazë në Komunitet" Qendra me Bazë në komunitet janë themeluar që shtohet mundësia e përfshirjes se fëmijëve në edukimin parashkollor, meqë institucionet publike të edukimit parashkollor(IPEP) nuk kanë kapacitetin e përfshirjes se të gjithë fëmijëve në edukimin parashkollor publik. Këto janë formuar edhe për qëllim që tu krijohen mundësi që edhe fëmijët në vendbanime rurale të kenë mundësi të përfshihen me edukim parashkollor institucional. Qendra e këtilla janë formuar me lejen e MASHT-t dhe me përkrahjen e UNICEF-it, KEC-t, Every Child dhe rrjetin e OJQ-ve për gra.. Kjo forme e edukimit në fëmijërinë e hershme është treguar e mirë. Në QBK janë përfshirë rreth 900 fëmijë nga mosha tre ­ deri në moshën gjashtëvjeçare. Pos QBK, në Kosove janë themeluar edhe institucione parashkollore private, të cilat funksionojnë si çerdhe dhe kopshte. Numri i saktë i tyre nuk dihet sepse janë në shtime sipër. Për cilësinë e punës sepse tyre nuk dihet shume , sepse pak monitorohen. Licencimin e këtyre institucioneve të edukimit IPEP , mbi bazën e nenit 26 të Ligjit mbi edukimin parashkollor e bënë MASHTI. 3.7.3. Përfshirja e fëmijëve në edukimin parashkollor- një e drejte e munguar e fëmijëve Edukimi parashkollor institucional, sisa studime të shumta ka treguar se ka funksion predikativ për zhvillim më të shpejtë fizik, mental, emocional dhe social të fëmijëve dhe për 30% përmirëson suksesin në arsimin fillor75 Përfshirja në edukimin parashkollor e fëmijëve në Kosove lënë shumë për të dëshiruar. Kjo shkallë e përfshirje me gjithë, disa avancime është larg standardeve ndërkombëtare Numrin e fëmijëve në edukimin parashkollore sipas institucioneve e paraqesim në T3.7.3.1 Analiza sipërfaqësore e këtyre treguesve del se një shkallë shumë vogël e fëmijëve është përfshirë e fëmijëve të në edukimin parashkollor. Shkolla e përfshirjes varron nga mosha e fëmijëve dhe nga përkatësia etnike. Kjo tregon se në Kosovë me gjithë arritjet e bëra nuk ka politika të qëndrueshme në krijimin e mundësive të dhe shanseve të barabarta për të gjithë e të gjitha bashkësive etnike dhe të gjitha moshave.

Nr 1. 2. 3. 4. 5. Niveli _ Tipi i institucionit Çerdhe Kopshte Qendrat me bazë në komunitet Parafillor Fëmijë me nevoja të veçanta Gjithsej Mosha 9m>3 3>6 3>6 5>6 9m-6 9m>6 Numri 1374 3734 900 20750 108 Sh.p. 1.4 3.1 0.8 51.9 1.5 2.5 Francë 95 (3>5) 98 (...) 100 (...) Sllov. (...) (...) (...) (...) (...) Itali 96 (...) (...) (...) Evropë 70 90 (...) (...) (...)

75

Hyseni H etj.(2000): Shifra dhe fakte për arsimin e Kosovës, KEC,Prishtinë, f. 83-86

66

Burimi:KEC(200), Shifra dhe fakte për arsimin e Kosovës;UNICEF(2004) Analize situacije zena i dece na Kosovu ; FSDESK(2003):Edukim special në Kosove;MASHT (2006): Strategjia e arsimit parauniversitar Nga viti 1981, në Kosove nuk është bërë regjistrimi i popullsisë. Për ketë arsye statistikat nuk janë shumë të qëndrueshme, kur është në pyetje shkalle përfshirjes. Por të dhanë tjera janë të sakta. Formimi i pasqyrës reale për rritjen e numrit të nxënësve në edukimin parashkollor e paraqesim në T- 3.1.6.2 T- 3.7.3.2. Pasqyra e numrit të nxënësve në çerdhe dhe kopshte në periudha të ndryshme kohore

Nr.

Viti

Numri i nxënësve

Burimi: Statistici Statistici godisnjak Jugosllavije, Arsimit në Kosove, Instituti shkencë e Qeverisë së Arsimit i Kosovës, KEC, Shifra dhe UNICEF; Analize situacije zena i drejtab e fëmijës në sytë e

Lakorja e lëvizjes e numrit të nxënësve në institucionet parashkollore gjatë periudhave të ndryshme paraqite në Gr. 3.7.3.1.. Në grafikun e e paraqitur dhe tabelën e pasqyruar shihet shumë qartë se edukimi dhe arsimimi në fëmijërinë e hershme në Kosove gjatë gjithë kohës nuk është konsideruar si një komponentë e zhvillimit dhe investimit të rëndësishëm në prosperitetin përgjithshëm të Kosovës. Andaj dhe mund të përfundohet se përçmimi i këtij niveli të arsimit ka pas implikime të mëdha dhe ka efekt negativ në zhvillimin e Kosovës dhe në të gjitha turbulenca tjera të saja, në të cilat kanë pësuar edhe fëmijët. Nga këndi i të drejtave të fëmijës , po ashtu bëhet plotësisht e qartë se nuk iu dhënë rëndësi të drejtave dhe zhvillimit , edukimit dhe arsimimit në fëmijërinë e hershme. Kjo më pas ka pas ndikim në të gjitha aspektet tjera të zhvillimit. Gr.3.7.3.1. Numri i fëmijëve në edukimin parashkollor Sipas viteve( çerdhe dhe kopshte)

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8 9. 8. 9

1955 1966 1971 1981 1986 1996 1999 2000 2003 2004 2005/06

70 1379 2257 6023 10051 8.078 4563 4563 5017 4424 5108

godisnjak SAP Kosova 1989; Beograd 1997:Gjendaj dhe pozta e Ekonomik: Ministria për Arsim dhe Përkohshme, Departamenti I fakte pr arsimin e Kosovës, dece na Kosovu; KEC(2004). Të nxënësve kosovar. Prishtinë

67

12000 10000 8000 6000 4000 1379 2000 0 1955 1966 1971 1981 1986 1996 1999 2000 2003 2004 2005 57 2257 6023 10051

4851 5071 4563 4424 5108

8078

Nr.fëm.

Numrin e fëmijëve e në institucionet publike e sipas gjinisë dhe institucioneve për vitin shkollor 2005/06 e paraqesim në tabelën:3.1.6.2. T.3.7.3.2.. Pasqyra tabelare e fëmijëve në institucionet publike parashkollore për vitin shkollor 2005/2006 Nr. Institucioni Numri i fëmijëve+ gjinia femra F-% Meshkuj Gjithsej 1. Çerdhe 747 54.4 627 1374 2. Kopshte 1832 49.1 1902 3734 3. Para-fillor 9961 48.0 10789 20750 Gjithsej 12540 48.5 13318 25858 Në këtë nivel si në asnjë nivel tjetër të sistemit të arsimit shënohet një barazi i plotë gjinore së në asnjë nivel tjetër të arsimit. Siç shihet, numri më i madh i fëmijëve është në arsimin para-fillor shihe Gr.3.7.3. Gr.3.1.6.3. Përqindja e fëmijëve në institucione parashkollore Për vitin shkollor 2005/2006

100 80 60 40 20 0

80.2

14.5 5.3 Gjthsej

r e e lo ht dh fil ps er ra Ç Ko Pa

Ne nenin 48 të Ligjit mbi edukimin parashkollor thuhet:" MASHT duhet të synojë që deri më vitin 2010 të sigurojë gjithë përfshirjen e fëmijëve pesë deri gjashtë vjeç në edukimin parafillor. Megjithatë nevoja reale për zhvillim në fëmijërinë e hershme kërkojnë që të shtohet përfshirja e fëmijëve në moshën 3 deri 5 vjeçe si dhe tëa atyre prej 9 muajve deri në moshën 3 vjeçe. 3.7.4. Programi i edukimit të fëmijëve në fëmijërinë e hershme 68

Përmbajtja edukative e punës në fëmijërinë e hershme është përcaktuar me nenin 9 të Ligjit mbi edukimin parashkollor. Në këtë nen thuhet:"Programet edukative ­ arsimore për fëmijët parashkollor duhet të bazohen në plan programin e përgjithshëm të edukimit parashkollor të miratuar nga Këshilli i Ekspertëve të Programeve dhe të Teksteve shkollore të MASHT--t" Kohëzgjatja e programeve për në institucionet parashkollor përcaktuar me nenin 14. Sipas këtij neni institucionet parashkollore ofrojnë programet me kohëzgjatje si në vijim: a. Programet me orar të plotë zgjasin gjashtë deri në dhjetë orë në ditë b. Programe me gjysmë orari që zgjasin tri deri në gjashtë orë në ditë, të cilat mund të ofrohen në mëngjes, pas dite ose me ndërrime c. Programet afatshkurtra dhe afatgjata deri në përfshirjen e tyre në shkollë fillore M e ligj është paraparë edhe edukimi formal në familje( neni 16) në rastet kur fëmijët nuk mund të shkojnë në institucione parashkollore për shkak të sëmundjes. Me ligj edukimi dhe arsimi parashkollor zhvillohet në gjuhën shqipe( neni 5), por në vendbanimet me popullsi të përzier institucionet parashkollore do të ofrojnë edukim edhe në gjuhën e minoriteteve konform dispozitave kushtetuese dhe ligjeve të veçanta( paragrafi 5.2) Gjatë kësaj edukimi parashkollor zhvillohet në gjuhen serbe në 5 qendra, në gjuhën boshnjake në katër qendra dhe në gjuhën turke në dy qendra. Mësimi në Qendrat me Bazë në Komunitetin zhvillohen edhe për fëmijët rom ,ashkali dhe egjiptian në Gjakovë, në Prizren, dhe Ferizaj ./ Në këtë vit është miratuar Kurrikula për edukimin parashkollor mosha 3-6 vjeçare. Kurrikula përmban: Filozofinë e edukimit parashkollor

Parimet e edukimit parashkollor Qëllimet e edukimit parashkollor Edukimin fizik dhe shëndeti Gjuhë amtare Edukimi estetik/ muzikor dhe figurativ/ Matematikë Njohja e vetes dhe të botës Dokumenti është shkruar në përputhje me parimet e reja të teorisë kurrikulare sipas moshave: 3>4 vjeçare; 4>5 dhe 5>6 vjeçe. Sipas fushave përmban: objektivat e përgjithshme; objektivat e veçanta, aktivitetet e mundshme, rezultate e pritshme

Fushat e aktivitetit

Ne qëllim të sigurimit të cilësisë MASHT ka miratuar Standardet e përgjithshme të edukimit dhe të arsimit parashkollor në Kosovë (3-6 vjeç)76

76

Shih : MASHT(2006) Standardet e përgjithshme të edukimit dhe të arsimit parashkollor në Kosovë( 3-6 vjeç)

69

Ky dokument përmban standardet për: Bashkëveprimin midis personelit profesional dhe fëmijëve dhe bashkëveprimi midis fëmijëve kurrikulin; mjedisin fizik; përfshirjen familjes; formimin dhe kualifikimin e personelit; shëndetin dhe ushqimin, administrimin dhe akreditimin dhe vlerësimin. Me këto dokumente, monitorimi dhe vlerësimi i të cilave duhet të filloj menjëherë, MASHT Ka bërë në punë shumë të mire. Në zhvillimin e plotë të personaliteti të fëmijëve në edukimin parashkollor dhe në fëmijërinë e hershme ndikim të madhe kanë materialet mësimore didaktike, librat e punës, fletët e punës, doracakët e ndryshëm, udhëzuesit për punë. Librat e për fëmijë të përgatitura enkas për edukimin parashkollor,po ashtu mungojnë. Të gjitha këto ndikojnë në mos zhvillimin e plot të personaliteti të fëmijëve, dhe në pajtim me ketë mos realizimin të drejtave të fëmijës. E. Përgatitja dhe zhvillimi profesional i personelit në edukimin parashkollor Studimet meta-analitike për efikasitetin dhe efektivitetin e sistemit të arsimit, katërçipërisht vërtetojnë se sistemi i edukimit varet nga edukatori, mësimdhënësi, mësuesi etj. Edhe të drejta e fëmijës në edukimin parashkollor në masë të madhe varen nga shkalla e përgatitjes se edukatorëve dhe të kujdestarëve si dhe të gjithë atyre që në çfarëdo mënyre përkujdesen për zhvillimin, edukimin , rritjen dhe arsimimin fëmijëve. Ne në këtë pjesë të raportit do të përqendrohemi në përgatitjen e dhe zhvillimin e edukatorëve në edukimin parashkollor Bazën juridike edhe pedagogjike për përgatitjen e personelit edukativ dhe të përkujdesjes për fëmijët e edukimit parashkollor e paraqesin : Ligji mbi edukimin parashkollor dhe Standardet e përgjithshme e përgjithshme të edukimit dhe arsimit parashkollor në Kosove (3-6 vjeç). Në mbështetje të nenit 28, kapitulli VI në institucionet parashkollore mund të punojnë: edukatorë parashkollor, asistent parashkollorë, këshilltarë, specialist të fushave ndryshme edukative arsimore( neni 28.1). Edukatorët parashkollor të grup- moshave parashkollore që ofrojnë programe speciale për fëmijë të moshës parashkollore me nevoja të veçanta, duhet të kenë të njëjtin nivel të arsimit që nevojitet për edukator të tjerë parashkollor dhe duhet të kenë kualifikim adekuat( kjo duhet të ketë diplomën e Fakultetit të Edukimit ­programi parashkollor ose të shkollës së lartë pedagogjike77- drejtimi për edukatore, Fakulteti Filozofik ­ dega e Pedagogjisë dhe diploma e fakulteteve arsimore, të plotësuar me trajnime adekuate për edukatore parashkollore të certifikuara nga MASHT-i78 Për " Grupet parashkollore që përfshijnë edhe fëmijët me nevoja të veçanta, në mungesë të kuadrit të paraparë me nenin 28.2 mund të jepet edukim nga një edukator parashkollor me një diplomë në arsimin parashkollor të përgjithshëm dhe arsimim ose arsim shtesë për fëmijë me nevoja të veçanta. Në institucionet e edukimit parashkollor gjatë vitit 2006 kanë punuar 961 edukatore, motër medicinave ose mësuese. Në çerdhe kanë punuar gjithsej 108 edukatore ­ motra medicinave 153 edukatore në kopshte dhe 700 mësuese edukatore në edukimin para- fillor. Një pjese e konsiderueshme , mbi 39% janë të pakualifikuar. Gjendja e edukatoreve në institucionet parashkollore nuk dihet., sikurse që nuk dihet së si shkon

77 78

Kjo vlen deri në vitin 2009 MASHT(2006):Standardet e përgjithshme të edukimit dhe të arsimit parashkollor në Kosovë (3-6 ) f.37, pik.3

70

puna edukative dhe çfarë është struktura e gjendjes së drejtave të fëmijës në këto institucione. Me themelimin e Fakultetit të Edukimit pritet të krijohen kushte më të mira për përgatitjen e edukatoreve dhe të personelit në institucionet parashkollore 3. Trajnimet Zhvillimi profesional i edukatorëve,stafit tjetër në edukimin parashkollor është një ndër faktorët kryesor të efikasitetit dhe të efektiviteti të zhvillimit të fëmijëve në moshë të re dhe të krijimit të kushte për zhvillim maksimal të fëmijëve në këtë moshë. Qendra për Arsim e Kosovës në bashkëpunime me Ministrinë e Arsimit , Shkencës dhe të Teknologjisë , me Save the Children, CRS-n- IRC t'i përfshij të gjithë edukatorët e kopshteve në programin e Hapa pas Hapit. Aftësimi i mësimdhënësve për programin e HpH është bërë edhe në nivelin bazik dhe të avancuar. Trajnimi është bërë edhe për 10 klasa ë para-fillore( romë, boshnjakë dhe turq) si dhe dy kopshte që punojnë me fëmijë serb në veri të Mitrovicës Deri në fund të muajit gusht 2006 nga KEC janë aftësuar për zbatimin metodologjisë HpH rreth 3000 mësimdhënës Trajnimet për zhvillime profesionale nga fusha e zhvillimit të mendimit kritik gjatë leximit dhe shkrimit ( ZhMKLSH ) , edukata shoqërore , udhëheqja dhe qeverisja në arsim. Ekziston një shkallë e lartë e vetëdijesimit të zhvillime profesionale. Ky zhvillim profesional është shumë i vlefshëm sepse duke përdorë metodat e avancuar me fëmijën në qendër arrihen rezultatet maksimaliste në zhvillimin fëmijëve në moshë të re. Megjithatë duhet bërë ndryshime në fushën e trajnimit sepse duhet zbatuar forma të tjera trajnimi më qëllim që nga edukatorët të kuptohet mirë dhe maksimalisht të respektohet mosha e fëmijëve, aftësitë dhe prirjet e tyre 3.7.7 Vetëdijesimi i shoqërisë dhe i prindërve për rolin zhvillimit në fëmijërinë e hershme Marrë në tërësi, në Kosove nuk ekzistojnë politika të qëndrueshme dhe të avancuara për zhvillimin maksimal të fëmijëve në moshë të re. Shkaku kryesor për këtë është mungesa e një shkalle më të lartë të vetëdijesimit, si të shoqërisë, ashtu edhe të prindërve për rolin e zhvillimit të avancuar të fëmijëve në moshë të re për të ardhmen e shoqërisë kosovare. Drejtoritë komunale nuk tregojnë shumë interes për investime në edukimin parashkollor, andaj edhe nuk ka një rritje të përfshirjes së fëmijëve. Mungesa e institucioneve në vendbanimet rurale, pos që është tregues për pabarazinë këtyre fëmijëve krahasuar me fëmijët në vendbanimet rurale. Për këtë arsye duhet punuar në vetëdijesimin si të politikë-bërësve, ashtu edhe të prindërve e sidomos nënave në vendbanimet rurale.

************************ 4. TË DREJTAT E FËMIJËS NË KOSOVË ( MOSHA 6 ­ 18 VJEÇE) " Me punën qe bëjmë sot, ne përcaktojmë atë që do të ndodh nesër" D. Karnegie

4.1. E drejta në mbijetesë

71

4.1.1. E drejta në jetë Mosha 6 -15 vjeçe është moshë në të cilën fëmijët e Kosove përfshihen në arsimin e detyruar fillor. Është moshe e rritës dhe zhvillimit të shpejtë. Është shumë plastike. Ngjarjet dhe proceset që ndodhën dhe përjetohen në këtë moshë kanë ndikime afatgjata jo vetëm në jetën e fëmijëve, por edhe për të ardhmen e shoqërisë kosovare. E drejta e parë, me të cilën ne do të merremi është e drejta në jetë. Kjo e drejtë rregullohet me disa nene të KDT. Në nenin 6 të pikës 1 thuhet: shtete Palë njohin se çdo fëmijë ka të drejtën e pamohueshme për të jetuar. Në pikëm 2 të këtij neni thuhet:Shtetet Palë, marrin të gjitha masat e mundshme për të siguruar mbijetesën dhe zhvillimin fëmijës" Pra e drejte në jetë është një drejtë themelore e njeriut dhe fëmijës. Kjo e drejtë e fëmijëve edhe pse garantuar me instrumente ndërkombëtare dhe me akte ligjore për shkak të rrethanave të ndryshme në Kosove në mënyra të ndryshme dhe jo rrallë në mënyrë brutale është shkelur dhe shkelet dhe nëpërkëmbet edhe sot. Së pari nga viti 1997 kur ka filluar lufta në Kosovë shumë fëmijë të moshave të ndryshme janë vrarë dhe ekzekutuar. Nga viti 1981, kur kanë filluar demonstrata studentore, deri më 10 qershor të vitit 1999, në Kosovë janë vrarë rreth 1000 fëmijë fëmijë. Vetëm nga 24 mars 1999, deri më 12 qershor 1999, në Kosovë janë vrarë të 79 paktën 800 fëmijë .

BOKS:4.1.1.1. Faktorët që rrezikojnë të drejtën në jetë të fëmijëve të Kosovës

E drejta në jetë nuk është e cenuar vetëm me vrasje arbitrare, por edhe me forma të tjera të cilat të cilat janë rezultat i mosfunksionimit të shtetit ligjor dhe të sundimit të ligjit. Krimi i organizuar, varfëria ekstreme , ndotja e ambientit, ushqimi jo shëndosh, uji i papastër dhe i ndotur, pasojat psikologjike të stresit pastraumatik, depresionit dhe të distresit emocional, mungesa e përkujdesjes me dashuri çrregullimet mental dhe shëndeti rrënuar mental, konfliktet e bazuar në identitete etnike, egocentrizmimi ekstrem dhe ultra-nacionalizmi i mbërthyer me elemente të racizmit sisteme e arsimit që janë në shërbimit të ideologjive dhe të regjimeve oligarkike janë faktorë që esencial, që rrezikojnë jetën e fëmijëve në Kosovë, edhe sot kur në Kosovë mbretëron në paqe pasive( nuk ka konflikte të armatosura, ) BOKS:4.1.1.2 Mohimi arbitrarë i drejtës në jetë " Kam parë me sytë e mi se si një rezervist kishte rreshtuar pranë murit diku rreth 30 gra dhe fëmijë shqiptarë. Mendova se ai dëshironte vetëm t`i frikësonte , por ai , u pozicionua pas një automatiku kundërajror dhe tërhoqi këmbëzën. Trupat e kalibrit të madh copëtonin trupat e tyre. Dukej si një skenën filmat e aksionit, por kjo po ndodhte me të vërtetë ...., tregonte Drazheni, oficer i "UJ"-së" Raport i YIHR( Nisma e të rinjve për të Drejtat e Njeriut, OJQ në Beograd). Beograd 2004 Varfëria ,trafikimi i qenieve njerëzore, pedofilia, shfrytëzimi ekonomike i fëmijëve, prostitucioni . ambienti i ndotur ushqimi, uji i papastër dhe ambientet johigjienike shëndeti kanë ndikim esencial në jetëgjatësinë e fëmijëve e të Kosovës e cila është me më shkurta në Evropë

4.1.2. E drejta në ushqim të shëndeteshëm

Ushqimi është një faktorë me rëndësi jetike për mbijetesë dhe një e drejtë themelore për zhvillimi maksimal fizik dhe të plotë të personalitetit të fëmijëve në përgjithësi edhe në veçanti të kësaj moshe. Kjo e drejtë është rregulluar me nenin 27 të

79

Cit.sipas Hyseni H.,etj . (2000): Shifra dhe fakte për arsimin e Kosovës, Kec, Prishtinë,, f.76 Shih eedhe: Hyseni H.(1996) E vërteta për helmimet,Redaksia e Botimeve e Partisë Shqiptare Demokristiane Shqiptare e Kosovës , Prishtinë , f.60-97.

72

KDF. Në pikën 3 të këtij neni në mes tjerash thuhet: "Shtete Palë marrin masat e duhura, sipas kushteve kombëtare dhe mundësive të tyre, për të ndihmuar prindërit ose persona përgjegjës për fëmijën, që të venë në jetë këtë të drejtë dhe, në rast nevoje, për të siguruar një përkrahje materiale dhe programe mbështetjeje, sidomos në lidhje me ushqimin, veshmbathjen dhe banimin". Lidhur me cilësinë dhe sasinë e ushqimit të fëmijëve të kësaj moshe nuk ka të dhëna të bazuara në hulumtime ekzakte. Një hulumtim i zhvilluar në vitin 2000 nga UNICEF dhe Instituti i Kosovës për Shëndetin Publik tregon se nuk se nuk ka vend për shqetësime dhe brenga të veçanta. Megjithatë, monitorimet të cilat ne i kemi bërë gjatë realizimit të projektit" Edukimi për të Drejtat e Fëmijës" kemi konstatuar se ekziston një numër i konsiderueshëm i fëmijëve që keq-ushqyer, të dobët, të pazhvilluar, që janë nën normat antropometrike të moshës 6-15 vjeçare . Është shumë e besueshme se varfëria e përgjithshme e lartë dhe varfëria ekstreme kanë ndikim në ushqimin e fëmijëve të kësaj moshe i cili sidomos për këtë moshe është me rendësi të jashtëzakonshme ,si për shëndetin, ashtu edhe për zhvillimin mental80. Në arsimin fillor në Kosovë , nga 1058 shkolla amë - qendrore dhe satelitore që mësimin zhvillojnë në katër gjuhë mësimore( shqipe, boshnjake, turke, dhe kroate) vetëm 29 apo 2.7 për qind të tyre kanë kuzhina shkollore81. Në Kosovë , nuk ka standarde dhe norma që përcaktojnë cilësinë dhe sasinë e ushqimit sipas enkas për këtë moshë. Po ashtu, ka shumë mangësi informacionesh për llojin, rolin, mënyrat e ushqimit të shëndetshëm. . Në vendbanimet rurale, më shume përdoren ushqime tradicionale të përgatitura nga brumi, ndërsa në qytete fëmijët po ashtu përdorin brumërat dhe ushqime të thata. Përgjithësisht nuk ka një vetëdijesim për rolin dhe rëndësinë e ushqimit të shëndetshëm si në popullsinë përgjithshme, ashtu edhe tek fëmijët. Në Kosovë nuk ka programe mbështetëse për ushqim, andaj mund të thuhet se një numër i konsideruar i fëmijëve të Kosove është privuar nga kjo e drejtë. Nevojitet një edukim cilësor për ushqimin shëndetshëm, përgatitjen, dhe ruajtjen e tij. Duhet hartuar programe konkrete: Për të përmirësuar metodat e prodhimit, ruajtjen dhe shpërndarjen e ushqimit nëpërmjet vënies në përdorim të plotë të njohurive shkencore dhe teknike Për të përhapur njohuri për parimet e ushqyerit Për të formuar sistem agrar në mënyrë të tillë që të arrihet një zhvillim dhe shfrytëzim sa më efektiv të burimeve natyrore Që të sigurohet një shpërndarje e barabartë produkteve ushqimore e lidhur me nevojat reale që ekzistojnë në Kosovë për të siguruar një shëndet të plotë të gjithë fëmijëve pavarësisht nga prejardhja e tyre. 4.1.3. E drejta në strehim E drejta në strehim është një e drejt elementare për mbijetesë dhe një nga kushtet elementare të për zhvillim normal të fëmijëve dhe me përkujdesje me dashuri. Shkatërrimet e mëdha në lufta kanë bërë që qindra mijëra familje kosovare të mbesin pa dhe strehim. Vetëm në komunën e Skenderajt janë shkatërruar 10 061 shtëpi nga të cilat

80 81

Studimet e reja shkencore dëshmojnë për lidhje ndërvarësie të ushqimit në zhvillimin e inteligjencës MASHT (2006) : Të dhëna statistikore të pa botuara .

73

4287 janë rrafshuar për toke. Vetëm, në komunën e Skenderajt ende janë edhe 200 familje me fëmijët e tyre pa kulm mbi kokë(, shkruan Koha ditore, më 20 dhjetor 2005). Në Mitrovicë 400 familje janë pa kulm ,mbi krye, në Gjakovë 21 familje e kështu me radhë. Kjo ka ndikuar që jo vetëm të rritet varfëria, por që seriozisht të rrezikohet jeta e fëmijëve të dhjetëra mira të familjeve të gjitha nacionaliteteve të cilit edhe sot jetojnë në kampe ,objekte kolektive pa kushte elementare për jetë të dinjitetshme dhe të shëndetshme. Jo rrallë dhjetëra familje shfrytëzojnë një banjë dhe një tualet. Shumë familje me fëmijët e tyre jetojnë në kontejnerë pa tualet dhe pa banjë dhe pa ujë. Vetëm në komunën e Skenderajt 25 jetim pa dy prindër janë vendosur në familje të cilave u paguhen 50 euro në muaj që të përkujdesen për këta fëmijë. Në Mitrovicë 66 jetim pa asnjë prindër janë pa përkujdesje dhe me një të ardhme tërësisht të pasigurtë. Për shkak të luftës shumë fëmijë kanë mbetur pa përkujdesje. Një pjesë e tyre është vendosur në strehimoret për jetimë. 4.1.4. E drejtë në ujë të pastër Për shëndetin fëmijëve dhe mbijetesën e tyre , më rëndësi esenciale është uji i pastër në aspektin bakteriologjik dhe kimik. E drejta e fëmijëve në ujë të pastër është rregulluar me nenin 24 të KDT, pikën c ku thuhet:" Për të luftuar sëmundjen dhe kequshqyerjen edhe në kuadrin e kujdesit shëndetësor parësor, me anë të përdorimit, ndër të tjera , të teknikave lehtësisht të arritshme si dhe të sigurimit të produkteve ushqimore të përshtatshme dhe ujit të pijshëm të pastër, duke pasur parasysh rreziqet e ndotjes së mjedisit natyror". Për shkak të shumë faktorëve, kryesisht subjektiv, ( shkallës së ulët vetëdijesimit) mungesës së kolektorëve për pastrimin e ujërave të zeza, ujësjellësve, ndotjes së lumenjve, gropave septike, sistemit të parregulluar të kanalizimeve rreth 40 % të fëmijëve shfrytëzojnë ujë të papastër apo nuk kanë qasje të mjaftueshme për mirëmbajtjen e higjienës personale dhe kolektive si në familje, ashtu edhe në institucionet arsimore. Nga shënimet e MASHT-t del se në arsimin fillor nga 577 shkolla të inspektuara 408 apo 70.1 për qind janë të furnizuara me ujë, ndërsa 108 apo 29.9 për qind nuk janë të furnizuara . Gjendja në shkolla të mesme është edhe më e vështirë , sepse nga 102 shkolla të inspektuara vetëm 51 apo 49.5 % janë të furnizuar me ujë ,ndërsa 52 apo 50.5 % nuk janë të furnizuara me ujë,. Për shkak të ujit të ndotur gjatë vitit shkollor 2005 / 2006 në shumë shkolla është paraqitur verdhëza ndërsa në gjatë verës mbi 800 fëmijë janë infektuar nga meningjit Një numër i këtyre fëmijëve ka mbetur me pasoja të përhershme. Mungesa e ujit që krijon kushte johigjienike ka implikime dhe në sëmundjet, zvogëlimin e imunitetit, krijimin shprehive të këqija dhe në fund reflekton në shkurtimin e jetëgjatësisë së fëmijëve kosovarë. Të gjitha këto fakte tregojnë se kjo e drejte e fëmijëve në Kosove nuk përmbushte për arsyet të shumta , por përgjegjësia në rend te parë bie mbi qeverisjen, sistemin e edukimit, dhe sistemin shëndetësor

4.2.E drejta në shëndet Mosha 6 ­ 15 vjeçe , është një moshe që ka disa periudha të zhvillimit fizik dhe,psikik dhe social. Megjithëse periudhat e ndryshme i kanë karakteristikat e veta specifike82 mosha 6 ­ 18 vjeçare karakterizohet me një zhvillim dinamik fizik, psikologjik dhe

82

74

social. Për të ndihmuar këtë zhvillim dhe për të qenë zhvillimi harmonik dhe i plot fëmijët e kësaj moshe kanë të drejtë në duhet të kenë një përkujdesje të veçantë shëndetësore. E drejta e fëmijëve për të gëzuar një gjendje shëndetësore është rregulluar dhe normuar me nenin 24 të KDF. Në pikën 1 të këtij nenin thuhet:" Shtete palë njohin të drejtën e fëmijës për të gëzuar një gjendje shëndetësore sa më të mirë dhe për të përfituar nga shërbimet për trajtimin sëmundjes dhe riaftësimin e shëndetit. Shtetet palë përpiqen të sigurojnë që asnjë fëmijë të mos i mohohet e drejta për të pasur këto shërbime të kujdesit shëndetësor. Në pikën 2 të këtij neni thuhet:" Shtetet Palë ndjekin zbatimin plotë të kësaj të drejte dhe në veçanti marrin masat e duhura: për të ulur vdekshmërinë e foshnjave, për të siguruar ndihmë të nevojshme mjekësore dhe kujdesin për shëndetin parësor, për t'u siguruar nënave kujdesin e duhur shëndetësor, para dhe pas lindjes; për t'u mundësuar që gjitha grupet.. në veçanti prindërit dhe fëmijët të marrin informacion, të kenë mundësi edukimi dhe të përkrahen për të përdorë dijet bazë për shëndetin dhe të ushqyerit e fëmijës; përparësitë e ushqyerje me gji;.." Studimet e bëra tregojnë se pjesa dërmuese e fëmijëve të Kosovës nuk i gëzojnë të gjitha këto të drejta shëndetësore. Prindërit që lindin fëmijë nuk gëzojnë nga shteti të drejtën në shtesa të veçanta dhe përkrahje financiare. Kjo ka qenë një e drejtë të cilin e kanë gëzuar të gjithë qytetarët e Kosove qe deri në vitin 1990, kur prindërve shqiptar kjo e drejte u hiqet me ligje diskriminuese, gjoja për shkak të natalitetit të madh , ndërsa stimulohej secili prind i nacionaliteti serb që kishte me shumë se tre fëmijë. Varfëria e madhe për shkak të rrënimeve të luftës, krizës në të cilën gjendet shëndetësia kosovare, papunësia e madhe, e cila sot konsiderohet problemi kryesor dhe më i madh i Kosovës, bëjnë që mbrojtja shëndetësore e fëmijëve të kësaj moshe është tejet e cenuar dhe ka ndikim të madhe në jetëgjatësinë e fëmijëve, në shëndetin mental etj. Për shkak të këtyre kushteve, disa sëmundje, që është menduar që nuk paraqesin problem , në Kosove tani janë ri aktualizuar. Së pari, sëmundja e tuberkulozit në përgjithësi dhe tek fëmijët dhe të moshuar në veçanti është rritur. Kosova sot, zënë vendin a parë me sëmundjen e TBC-s në Evrope. Përmasat e incidencës së kësaj sëmundjeje e paraqiten në Gr. 4.2.1.

Gr.4.2.1. Incidenca e të sëmurëve në Kosovë nga TBC

75

100 80 60 40 20 0

s Ko a ov

78 25 12

ia ër ip q Sh a ni ve llo

Sëm.e TBC

S

Sipas hulumtimeve të bëra , rreth 40 për qind të fëmijëve të Kosovës jetojnë në ambiente te rrethuar me njerëz që e kanë atakuar të shëndetit mental që vuajnë nga streset e çrregullimit pastraumatik, depresioni dhe distresi emocional. Po ashtu, mbi 182 mijë fëmijë të moshës 11-14 vjeçare janë nën ndikimin gjendjes së luftës së përjetuar gjatë periudhës 1997 -1999. Rreh 25 0000 fëmijë të kësaj moshe shëndetin e kanë të rrezikuar për shkak se kryejnë punë të rënda të rrezikshëm për shëndetin e tyre( bartin mall në tregje, shesin cigare në kushte të rrezikshme të punës). 4.3. E drejta në zhvillim Në vitin 1968, Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara më Rezolutën nr. 41 miraton Deklaratën për të Drejtën në Zhvillim : duke respektuar qëllimet dhe parimet e Kombeve të Bashkuara; duke vërtetuar se zhvillimi i plotë ekonomike, shoqëror, kulturor dhe i procesit politik qëllimi i të cilit është rritja e mirëqenies së qytetarëve dhe të gjithë individëve ,mbi bazën e veprimit të tyre aktiv, të lirë dhe efektiv në zhvillim dhe në shpërndarje të drejt të këtij zhvillimi; duke konsideruar që me dispozita të DUDNJ secili është i autorizuar në një rregullim shoqëror dhe ndërkombëtarë në të cilën të drejtat dhe liritë themelore të njeriut të përcaktuara me DUDNJ do të realizohen në mënyrë efikase dhe të plotë ... pranojnë se njeriu është subjekti qendror i zhvillimit dhe që politikat zhvillimore duhet të marrin në konsideratë njeriun( në rastin tonë fëmijën ­ vr- HH) si individ dhe si pjesëmarrësin dhe shfrytëzuesin kryesor... vërteton ( katërçipërisht - plotësim i HH) se e drejta në zhvillim është e drejtë e patjetërsueshme e secilit njeri ( duke përfshirë këtu edhe secilin fëmijë- sh.- HH)83 Në Neni 8 të kësaj Deklarate thuhet: "Shtete janë të obliguara të ndërmarrin të gjitha masat e nevojshme në nivelin e brendshëm që të jetësojnë të drejtën në zhvillim dhe të sigurojnë mundësi të barabarta në qasje në resurse themelore, arsimim , shëndetësi, ushqim, banim, strehim, punë dhe shpërndarje të drejtë të të ardhurave. Për sigurimin e rolit aktiv të gruas në proceset zhvillimore duhet të ndërmerren masa efikase dhe efektive. Për eliminimin e të gjitha padrejtësive sociale duhet të zbatohen reforma ekonomike dhe shoqërore". Këto përcaktime në këtë Deklaratë janë integruar në Konventën për të drejtat e fëmijës. Me nenin 27 pika 1 të KDF thuhet:" Shtetet palë njohin të drejtën e çdo fëmije për një nivel jetese të mjaftueshëm për zhvillimin e tij fizik, mendor, shpirtëror, moral e shoqëror'

83

Ekstrakt nga Preambula e Deklaratës për të Drejtat e Njeriut në Zhvillim(shi: Deklaracija e pravu na razvoj, në veprën: Ljudsja prava. Osnovni dokumenti( 1990), Zagreb, f.122-123)

76

Për disa aspekte të zhvillimit kemi dhënë shumë dëshmi në këtë raport. Por që ta zbardhim sa qartë zbatimin të drejtës në zhvillim për fëmijët e Kosovës do të shqyrtojmë sa respektohen këto të drejta e : E drejta në arsim E drejta në kohë të lirë dhe në argëtim E drejta në informacion E drejta në ë shprehjen e mendimit, fjalës ndërgjegjes dhe të besimit 4.3. E drejta në arsim E drejta në arsim është përcaktuar me DUDNJ edhe me KDF. Në Nenin 26 të DUNDNJ thuhet se : "1. Çdo person ka të drejtën në arsimit. Arsimi duhet të jetë falas, të paktën për sa i përket arsimit fillor dhe themelor. Arsimi fillor është i detyrueshëm. Arsimi teknik dhe profesional duhet të jetë i përgjithshëm; hyrja në studime të larta duhet të jetë e hapur, në barazi të plotë sipas meritës së tyre. 2. Arsimi duhet të synojë lulëzimin plotë të personalitetit njerëzor dhe forcimin respektit për të drejtat e njeriut dhe liritë themelore. Ai duhet të favorizojë mirëkuptimin, tolerancën dhe miqësinë, midis të gjitha kombeve dhe të gjitha grupeve raciale dhe fetare si dhe zhvillimin e veprimtarive të Kombeve të Bashkuara Arsimi për ruajtjen e paqes 3. Prindërit kanë të drejtën, në mënyrë prioritare, të zgjedhin llojin arsimit për fëmijët e tyre84 E drejta e fëmijëve në arsimim në KDF rregullohet me nenet 28 dhe 29. Në pikën 1 të nenin 28 të kësaj Konvente thuhet: "Shtetet Palë njohin të drejtën e fëmijës për arsimim dhe, me qëllim që të arrihet kjo e drejtë, hap pas hapi dhe mbi bazën e mundësive të barabarta, në mënyrë të veçanta ata: a) Bëjnë arsimin fillor të detyrueshëm dhe falas për të gjithë..." Nga aspekti i vlerësimit të respektimit dhe të mbrojtjes së drejtave të fëmijës në Kosovë për moshën 6- 18 vjeçe do t'u referohemi edhe pikave "d" dhe "e" të pikës 1 të nenit 28. Në pikën "d" të pikës 1 thuhet:" Bëjnë të mundshëm dhe të arritshëm për fëmijë informimin dhe orientimin shkollor dhe profesional", ndërsa në pikën "e" thuhet:" Marrin masa për të inkurajuar vijimin rregullt të shkollës dhe uljen e përqindjes së braktisjes së shkollës". Faktet e dhe argumentet që do të pasojnë se këto të drejta një pjesë e konsiderueshme e fëmijëve të Kosovës nuk i gëzojnë. Në nenin 29 të KDF në pikat 1( a, b, ç dhe d) si dhe në pikën 2 nga Shtetet Palë kërkohet të merren vesh që arsimimi i fëmijës të ketë synim: zhvillimin e plotë të potencialit, dhuntive dhe aftësive mendore e fizike të fëmijës( pika " a") ; të rrisë respektin për të drejtat dhe liritë themelore të njeriut dhe për parimet e mishëruara në Kartën e Kombeve të bashkuara(pika"b"); të rrisë respektin për prindërit e fëmijës, për identitetin e tij, gjuhën dhe vlerat kulturore, për vlerat kombëtare...(c); të përgatisë fëmijën për një jetë të përgjegjshme një shoqëri të lirë në frymën e mirëkuptimit, paqes, tolerancës barazisë midis sekseve dhe miqësisë midis gjithë popujve... " (pika "ç") dhe të zhvillojë tek fëmijët respektin për mjedisin natyror (pika "d). Jetësimi i të drejtës në arsimim, ashtu si është paraparë me KDF, Shtetet Palë, pra edhe Kosova( Kosova nuk është shtet ende i pranuar ndërkombëtarisht, por meqë bashkë84

Shi: Salihu, L, etj. ( 2006): Të drejtat e fëmijës dhe etika e mësimdhënësve,KEC, , f. ; Qendra profesionale për të Drejtat e Njeriut &Iniciativa Juridike, Prishtinë(?): Akte ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut, Prishtinë, f. 16

77

udhëhiqet nga Misioni i KB ­ UNMIK dhe Institucionet e Përkohshme Vetëqeverisëse IPVQ ) e ka për detyrë të organizojë një arsim efikas dhe efektiv për të mundësuar" zhvillimin e potencialin plotë të personalitetit , talentit dhe të aftësive mendore e fizike të secilit fëmijë në Kosovë , pavarësisht nga përkatësia etnike, racore, gjinore, fetare, e çfarëdo përkatësia tjetër. Në anë tjetër, arsimi i Kosovës duhet të sigurojë orientim dhe informim profesionale për fëmijë dhe prindër; duhet të sigurojë vijim të rregullt të shkollës dhe ndërpresë braktisjen e shkollimit, të respektojë dinjitetin secilit fëmijë, të përgatisë fëmijët për një jetë të përgjegjshme në një shoqëri të lirë, në frymën e mirëkuptimit, paqes , tolerancës, barazisë midis gjinive, miqësisë midis të gjithë popujve, grupeve etnike, kombëtare dhe fetare. Tani duhet të shtrohet pyetja e efikasitetit dhe efektivitetit, sasisë dhe të cilësisë së sistemit të arsimit të Kosovës( SAK ) a është në atë nivel që të respektojë të gjitha këto kërkesa dhe nevoja të fëmijëve të Kosovës që lidhen me të drejtën e fëmijëve në arsimim. Hulumtimet e bëra, SWOT analizat e realizuara Kosove me strukturat të ndryshme të popullsisë, monitorimi dyvjeçar i shtypit ditor të bëra nga KEC, metaanalizat e studimeve të bëra dhe të publikuara, hulumtimet dhe vlerësimet e shpejta na kanë mundësuar të konstatojmë se me gjithë përpjekjet dhe angazhimet e pamohueshme për reformimin sistemit të arsimit të iniciuara dhe të zhvilluara nga viti 1999 e këndej, SAK nuk është në nivelin që të garantoj plotësimin dhe respektimin e të drejtave të fëmijës ashtu siç është paraparë me KDF. Për të vërtetuar, këtë pohim do të bëjmë një analizë të hollësishme të arsimit parauniversitar, në Kosove me theks të veçanta në arsimin fillor, arsimin e ulët të mesëm, dhe arsimin dhe të arsimit të lartë. 4.3.1.Dy sisteme paralele me qëllime dhe orientime të ndryshme- pengesë për DF Me Rezolutën 1244, përgjegjëse për qeverisjen me Kosovën është UNMIK-u. Në Kornizë kushtetuese(të dt.15 maj 200285 ), në Kreu 1; pika 1.1. thuhet:"Kosova është një entitet nën administratën e përkohshme ndërkombëtare" Në pikën 1.2 të këtij kreu thuhet përgjegjëse për ushtrimin pushtetit janë edhe IPVQ-t :"Kosova është një territor i pandashëm anembanë të cilit ushtrojnë përgjegjësitë e tyre institucionet e përkohshme të vetëqeverisëse të themeluara në bazë të kësaj Kornize Kushtetuese për vetëqeverisje të përkohshme( Kornizë kushtetuese). Por, kjo nuk ndodh. Arsimi në Kosovë është i ndarë në dy sisteme paralele dhe me orientime të konfrontuara. Sistemi i Arsimit i Kosovës që zhvillohet në gjuhën shqipe, boshnjake, kroate dhe turke qeveriset nga UNMIK dhe IPVQ-ët, ndërsa mësimi në gjuhën serbe nga Beogradi. Kosova vetëm i paguan , nga taksapaguesit kosovarë pagat dhe shpenzimet tjera. Janë dy sisteme me orientime të ndryshme që pamundëson edukimit ndërkulturor dhe multikulturor. Ai në vend se të jetë në shërbim të zhvillimit të drejtave të fëmijës, zhvillimit të tyre fizik, mendor shpirtërore, moral e shoqëror, edukimit për paqe dhe mirëkuptim ndërmjet njerëzve , afrimit ndërmjet popujve, besimeve të ndryshme bëhet agens dhe nxitës i urrejtjeve, që për fat të keq fillon të kultivohet tek fëmijët. Ç' është e vërteta fëmijët janë për paqe, lumturi dhe mirëkuptim. Kjo vërtetohet edhe nga thirrjet dhe apelet e fëmijëve, krijimet e tyre në prozë dhe poezi të shkruar nga fëmijët e të gjitha nacionaliteteve që jetojnë në Kosovë. Këto krijime janë bërë në kuadër të

85

Kosova me dy sisteme me orientime të ndryshme nuk mund të jetësojë me sukses KDF

Rregullorja e UNMIK-ut 2001/9

78

projektit "Edukimi për të drejta e fëmijës" të financuar nga TROCAIRE dhe , të zbatuar nga KEC. Botimin e këtyre krijimeve me titull simbolik" Ne jemi lule, ne jemi zogj" e ka mundësuar ABACELL të USSAID86. Duke vlerësuar gjendjen e të drejtave të fëmijës ne kemi arritur në përfundim se urrejtja dhe mosdurimi etnik në Kosovë ndërmjet popujve është iniciuar nga të rriturit, nacionalistë, politikanët egocentrik dhe etnocentrik të cilit për shkak të devijimeve të ndryshme në zhvillimin tyre nuk janë në gjendje të duan njerëzit e tjerë. Për fat të keq, një pjesë e madhe e këtij soji, janë krijues dhe politik bërës të sistemeve arsimore, autorë të librave të historisë, gjeografisë, letërsisë , artit, akademik dhe shkencëtarë me nam, por me vepra ë të cilëve deformohen botëkuptimet e fëmijëve dhe të rinjve që petrifikohen si botëkuptime me plotë animozitete, ksenofobi, ndjenja negative, nacionalizëm të verbër, egocentrizëm , etnocentrizëm, racizëm të skajshëm. Përfundimisht emancipimi i Ballkanit, evropianizimi i tij kërkon një rishikim të plotë të teksteve të historisë, letërsisë, artit, muzikës, më mënyrë që nga to të hiqet çdo gjë që është helmuese, e orientuar kundër njerëzimit të drejtave dhe të lirive të njeriut dhe të fëmijës. 4.3.2.Sistemi i arsimit para-universitar në Kosovë dhe ndikimi i tij në promovimin e drejtave të njeriut dhe të fëmijës "Arsimi është instrument i mirë për promovimin dhe krijimin e një respekti për të drejtat e njeriut. Përhapja dhe njohuria sa më e madhe e standardeve për të drejtat njeriut të mishëruara me instrumente universale dhe rajonale mundësojnë vetëdijesimin e të gjuhëve për të drejtat e veta dhe të drejtat e të tjerëve. Të drejtat dhe liritë fundamentale të njeriut( dhe të fëmijës si pjesë e pandarë e të drejtave të njeriut-HH) mund të mbrohen vetëm nëse njerëzit janë të vetëdijshëm dhe i njohin ato." Janusz Symonides87 Ky mendim është një mendim në të cilin vërtetë nuk mund të kontestohet. Por vërtet edukimi dhe arsimi janë më shumë se sa thuhet në këto ide sepse edukimi dhe arsimimi për të drejte njeriut dhe të fëmijës janë , jo vetëm të nevojshëm dhe të domosdoshëm, por më vendimtarët dhe më kryesorët nga të gjithë faktorët të tjerë. Thënia e Helveciust se :"Edukata na ka bërë ashtu çfarë vërtetë jemi"88 është e saktë. Në instancën e fundit gjendja e të drejtave të fëmijës, si në Kosovës, ashtu edhe në botë, varet nga niveli i edukimit dhe i arsimimit. Duke qenë të vetëdijshëm për këtë, në këtë pjesë të këtij studimi gjendjen e të drejtave të fëmijës do të vështrojmë nga këndi sistemit të arsimit dhe gjendjes reale të tij, të ndikimit të tij në zhvillimin maksimal të mundshëm të tyre fizik, mendor, shpirtërorë , moral dhe e shoqëror, ashtu siç edhe kërkohet me pikën 1 të nenin 28 dhe 29 të KDF. Ndryshimet pozitive të bëra në SAK pas përfundimit të Luftës së Kosovës, të vitit 1999, kanë pas implikimet pozitive në përmirësimin e gjendjes së drejtave të fëmijës në Kosovë. Mirëpo, këto ndryshime në SAK, as për së afërmi, nuk kanë qenë, dhe nuk janë

86

Përfundimisht evropianizimi i Kosovës dhe i Ballkanit kërkon një rishikim plotë të sisteme arsimore, teksteve të historisë, letërsisë, artit etj.

Me,gjithë avancimet e bëra dhe të pa kontestueshme në SAK, fëmijëve të Kosovës edhe sot janë të privuar nga shumë të drejta , në mesin e të cilave është edhe e drejta në arsim cilësor

KEC & Abacell(2006) Ne jemi lule ne jemi zogj- përmbledhje të punimeve të fëmijëve të bashëksive të ndryshme etnike që jetojnë në Kosovë, kushtuar të drejtave të fëmijës) 87 Janusz Symonides, Detyrat e shtetit për të promovuar arsimin për të drejtat e njeriut,(Prishtinë). Punimi është botuar në librin e botuar nga Sia Spiliolpoulou Akermak me titull: Arsimi për të Drejtat e Njeriut:Të arriturat dhe sfidat, Instituti për të Drejtat e Njeriut i Universitet Abo Akademisë në bashkëpunim me Komisionin Kombëtar Finlandez për UNESCO-n dhe UNESC-n, f. 11 88 Kuptohet duke i mënjanuar aksidentet e pa planifikuara që janë mbi mundësitë tona, por të cilat, po ashtu , varen nga mendjemprehtësia e njeriut e kultivuar sërish më arsimim dhe edukim

79

në pajtim me nevojat për një ringjalle morale të shoqërisë së Kosovare, të daljes së saj nga kriza e përgjithshme ekonomike shoqërore, politike, teknike - teknologjike dhe shoqërore. Pasojë logjike e gjendjes së arsimit, janë edhe shkeljet e të drejtave të fëmijës dhe privimi i tyre nga shumë të drejta në mesin e të cilave është edhe e drejta në arsim cilësor sepse ai : (1) ka infrastrukturë të pazhvilluar ( input të pavolitshëm) i cili ndikon që procesi i edukimit dhe rezultatet e tij, të mos jene të mjaftueshëm dhe cilësore në pajtim me kërkesat dhe nevojat e fëmijëve të Kosovës dhe të shoqërisë kosovare (2) është i centralizuar dhe nuk është i hapur, transparentë, efikas dhe efektiv në pajtim me kohën dh nevojat reale të fëmijëve të Kosovës dhe të lëvizjeve zhvillimore në kohën postmoderne (3) është i politizuar dhe ka një mile ku ende nuk ka sundim të ligjit të drejtësisë dhe të barazisë së plotë, meqë nuk respektohen dhe zbatohen ligjet në masën e duhur (4) ai nuk është prioritet real nacional dhe zhvillimor 4.3.3. Infrastruktura e arsimit dhe të drejtat e fëmijës në Kosovë Në kuadër të këtij Raporti, më infrastrukturë shkollore, nënkuptojmë një mjedis i përshtatshëm për të nxënit e suksesshëm dhe zhvillim maksimal të personaliteti të fëmijëve të Kosovës deri te kufijtë e skajshëm të tyre fiziologjik dhe gjenetik . Infrastruktura shkollore është komplekse sepse atë përbën infrastruktura ligjore, infrastruktura fizike( hardueri),infrastruktura mentale, akademike dhe sociale( softueri) Infrastruktura ligjore Nga viti, 2000 deri në qershor të vitit 2006 janë miratuar disa rregullore dhe ligje më rëndësi për rregullimin sistemit të arsimit në Kosovë. Dokumenti kryesor, nga i cili kanë derivuar të gjitha dokumentet tjera, është, Korniza kushtetuese për vetëqeverisje të përkohshme në Kosovë . Me këtë dokument Kosova, de fakto dhe de jure, si një vend i administruar nga Kombet e Bashkuara ka ratifikuar dhe i ka pranuar detyrimet për respektimin e të gjitha instrumenteve dhe të standardeve ndërkombëtare duke i përfshirë edhe KDF. Kjo është një anë pozitive që me siguri, ka pas, dhe ka implikime pozitive në avancimin e gjendjes së drejtave të njeriut në përgjithësi, dhe të fëmijës në veçanti në Kosovë. Në anën tjetër Kreu 3 i këtij dokumenti, në tërësi i dedikohet respektimit, garantimit dhe të mbrojtjes së drejtave dhe të lirive themelore të njeriut. Në pikën 3.2 thuhet se institucionet e përkohshme të vetëqeverisjes janë të detyruara respektojnë dhe sigurojnë standardet e pranuara në arenën ndërkombëtare të drejtave dhe të lirive e themelore të njeriut ,në mesin e të cilave, në mënyrë decidive nën shkronjën ( dh) apostrofohet edhe Konventa për të Drejtat e Fëmijës. Kjo do të thotë se respektimi i KDF, është detyrë kushtetuese e të gjitha organeve dhe të institucioneve e të gjitha subjekteve kosovare. Në Kreun e 4 të Kornizës Kushtetuese për Vetëqeverisje të Përkohshme rregullohen të drejtat komuniteteve dhe të anëtarëve të tyre.: e drejta e ruajtjes së, mbrojtjes dhe shprehjes identiteti kulturor etnik, fetar dhe gjuhësor, e drejta që të mbrohen nga deklarimet e detyrueshme të identitetit të cilit i përkasin individët. Me pikën 4.3 të këtij dokumenti IPVQ obligohen që me politikën dhe praktikën e tyre të udhëhiqen nga nevoja për të nxitur bashkëjetesën, për të mbështetur pajtimin midis komuniteteve, si dhe duke krijuar kushtet e duhura për t'u mundësuar komuniteteve që të ruajnë dhe të mbrojnë dhe të zhvillojnë identitetin tyre .

Respektimi dhe zbatimi i Konventës për të Drejtat e Fëmijës është obligim kushtetues i të gjitha organeve të Kosovës dhe të qytetarëve të saj

Të drejta e parapara me nenin 4.4. të Kornizës kushtetuese në Kosove respektohen nga të gjithë komunitet dhe organet e Kosovës por jo edhe nga komuniteti serb

80

Me nenin 4.4. të Kornizës përcaktohet në mënyrë decidive se komunitetet dhe anëtarët e tyre kanë të drejtë: (a) të përdorin gjuhën dhe alfabetin e tyre para gjykatave, organizmave dhe organeve të tjera publike të Kosovës; (b) Të arsimohen në gjuhën e tyre (c) Të gëzojnë të drejtë për informacion në gjuhën e tyre (d) Të gëzojnë të drejtat të barabarta në lidhje me punësimin në organet publike të të gjitha niveleve dhe në shërbimet publike të të gjitha niveleve. Mbi bazën e këtyre detyrimeve kushtetuese mësimi në arsimin para universitar në Kosovë, zhvillohet në gjuhët e të gjitha komuniteteve: Shqipe, Serbe, Boshnjake, Turke, Kroate dhe Gorane. Në pikën (g) të Kornizës kushtetuese thuhet:" Të ofrojnë arsim dhe të krijojnë institucione arsimore, në veçanti për shkollimin në gjuhën, alfabetin dhe kulturën e tyre, si dhe në historinë e komunitetit për të cilën ofrojnë ndihmë financiare, duke përfshirë fondet publike në përputhje me ligjin e zbatueshëm, me kushte që plan-programi të zbatojë ligjin e zbatueshëm dhe të reflektojë frymën e tolerancës midis komuniteteve dhe respektin për të drejtat e njeriut dhe traditat kulturore të të gjitha komuniteteve". Për shkak të mos zbatimit të detyrimeve kushtetuese nga UNMIK dhe IPVQ, kjo kërkesë kushtetuese nuk realizohet sepse, as UNMIK as IPVQ- nuk ushtrojnë detyrimin e kushtetues në territoret e Kosovës të banuara me komunitetin serbe. Duke mos zbatuar këtë detyrim kushtetues, nuk mund të realizohet as pika 4.3 e Kornizës Kushtetuese për pajtim kombëtar. Edhe pika 4.4 nën "g" për shkak të mos implementimit të ligjeve të zbatueshme që kanë të bëjnë me plan-programet të cilit duhet reflektojnë frymën e tolerancës midis komuniteteve dhe respektin mbi të drejtat e njeriut dhe traditat kulturore të gjitha komuniteteve nuk respektohet dhe nuk zbatohet. Me moszbatimin e kësaj kërkese kushtetuese shkelet edhe neni 29 i KDF, pikat "a" dhe "c" ("... rrisë respektin për të drejtat dhe liritë themelore dhe për parimet e mishëruara me kartën e kombeve të bashkuara": si dhe:"... të përgatisë fëmijën për një jetë të përgjegjshme në një shoqëri të lirë në frymën e mirëkuptimit, paqes, tolerancës, barazisë ndërmjet gjinive dhe miqësisë ndërmjet popujve...") Për arsimimin për moshën 6-18 vjeçe, në vitin 2000 është miratuar Ligji për Arsimin fillor dhe të mesëm", i cili që kur është miratuar ka qenë me shumë mangësi dhe i pa kompletuar. Me ndryshimet e bëra më vonë , ky Ligj, tani, në shumë aspekte është i pazbatueshëm. Moszbatimi i Kushtetuese dhe i ligjeve ka bërë që Kosova të mos jetë vend i sundimit të plotë të ligjit, me çka janë krijuar kushte për shkelje të drejtave të fëmijës, për pabarazi, pa përgjegjësi dhe për pa llogaridhënie për mosrespektimin e të drejtave dhe të lirive të njeriut në përgjithësi dhe të fëmijëve në veçanti. Mbi këtë bazë ligjore nuk ka mundësi që arsimi i Kosovës të jetë efikas dhe efektiv, dhe, si i tillë, ky e pamundëson zhvillimin e plotë fizik, mendorë, moral, shpirtëror dhe shoqëror në një numër të konsiderueshëm të fëmijëve të Kosovë të moshës 6-18 vjeçe.

Zhvillimi i mësimit gjashtë gjuhë të komuniteteve në Kosove është një arritje dhe respekti i KDF, që mund të jetë shembull edhe për të gjitha vendet e rajonit dhe me gjerë

Për shkak të mos sundimit të ligjit dhe të shtetit ligjor, mos zbatimit të detyrimit kushtetues nuk mund te jetësohet neni 29 i KDF Për shkak të moszbatimit ligjeve të zbatueshme, edhe të Ligjit për arsimin fillor dhe të mesëm në forma dhe mënyra të ndryshme shkelen të drejtat e fëmijës

81

BOKS:4.3.3.1. MOS ZBATIMI I LIGJEVE DHE SHKELJA E TË DREJTAVE TË FËMIJËS

Mos zbatimi i ligjeve është një nga problemet e mëdha në Kosovë që ka implikime të shumta në shkeljen e të drejtave të fëmijës. Së pari, me mos respektimin e ligjeve dhe mos zbatimin tyre atakohet shteti ligjor. Me atakimin shtetit ligjor, atakohet siguria , barazia, drejtësi, liria e lëvizjes, liria e shprehjes së fjalës mendimit dhe besimit që në mënyrë të shumëfishtë dhe shumanshme ndikon në shkeljen e të drejtave të fëmijës. Së dyti me mos zbatimin e ligjit ekzistues që lidhen me tekstet shkollore, në mënyrë flagrante është shkelur e drejta të drejta në arsim të detyruar dhe falas. Për rast dy herë në MASHT ka a intervenuar edhe ombudspersoni. Me mos respektimin e nenit 28.1 të Ligjit për arsimin fillor dhe të mesëmeështë shkelur e drejta e fëmijëve në arsimim SAK dhe të mesëm ( në mënyrë implicite Pozita dhe vendi i arsimit të detyruar në fillore janë shkelur ehe nenet 28 dhe 29 të KDF) nenet 28 dhe 29

4.3.3.2. Rrjeti i shkollave fillore dhe të drejtat e fëmijës Arsimi i detyruar nëntëvjeçar në Kosovë zhvillohet në shkolla amë- qendrore, dhe, në raste jo të rralla , edhe në shkolla satelitore apo të ndara fizike, që janë pjesë e shkollave amë apo qendrore. Paralelet e satelitore mund të jenë të ndryshme( të plota nëntëvjeçare, tetëvjeçare, shtatëvjeçare, gjashtëvjeçare, pesëvjeçare, katërvjeçare, të kombinuara- kur dy klase mësojnë një ë kohë në të njëjtë në një mësonjëtore dhe nga një mësues; dhe paralelet e kolektive( kur një mësues punon në të njëjtën kohë më nxënës të katër e e më shumë klasash të moshave të ndryshme). Numrin e shkollave dhe të paraleleve satelitore sipas gjuhëve mësimore e paraqesim në T-4.3.3.2 T. 4.3.3.2.. Numri i shkollave të arsimit të detyruar në Kosovë gjatë vitit shkollor 2005/06 Nr. Gjuha mësimore Shkolla amë Satelitore Gjithsej Numri % Nr % Numri % 1 Shqipe 500 59.7 387 42.3 887 93.8 2. Serbe* (...) (...) (...) (...) (...) 3. Boshnjake 6 85.7 1 14.3 7 0.7 4. Turke 0 0 0 0 0 5 Ashkalinje 0 8 100 8 0.8 6. Rome 0 0 0 0 0 7. Gorane 5 33.3 10 66,7 15 1.6 8. Kroate 0 1 100 1 0.1 9. Mikste 26 92.9 2 7.1 28 3.0 Gjithsej 537 56.7 409 43.7 946 100

Burimi:MASHT, 03.06 * Mungojnë të dhënat për mësim në gjuhën serbe

Kushtet e punës në paralelet e ndara satelitore janë më pak të përshtatshme nga aspekti i strukturës kualifikimit të mësimdhënësve, pajisjes së shkollave me teknike dhe teknologji mësimore, kohës së punës drejtpërdrejtë të mësimdhënësve me nxënës( është dy e me shumë herë më e vogël se në paralelet normale), andaj mund të përfundohet se fëmijët që punojnë në këto shkolla janë, në pozita ta pabarabartë me nxënësit e shkollave amë. Numri i shkollave, sipas gjuhëve mësimore i përgjigjët strukturës së popullsisë së Kosovës, andaj mund të përfundojmë se fëmijët e komuniteteve i gëzojnë të drejtën në

82

arsim në gjuhën amtare në pajtim me KDF. Numrin e shkollave sipas bashkësive etnike për vitin shkollor 2005/06 e paraqesim në grafikën vijues.

Gr.4.3.3.2/ Numri i shkollave sipas bashkësive etnike që jetojnë në Kosovë

100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

Sh q ip e

93.8

Nr. i shk.

0.8

1.6

0.1

0.7

0

0

3

Në 946 shkolla, gjatë vitit shkollor 2005/06 mësimin kanë vijuar 318 825 nxënës të moshës 6 ­ 15 vjeçe. Kjo do të thotë se mesatarisht në shkollë, ka qenë 337 fëmijë. Por në praktikë, kjo nuk është kështu, sepse ka shkolla që kanë prej 19 deri më 38000 nxënës. Edhe kjo e dhënë, tregon, jo vetëm për pa pabarazinë në arsim, por edhe për mungesën e politikave të qëndrueshme dhe konzistente për një zhvillim të harmonizuar të arsimit që do të reflektonte pozitivisht edhe në promovimin e të mirë të drejtave të fëmijës në Kosovë.

a)Hapësira shkollore dhe lokali mësimorë

dhe zbatimi i të drejtave të fëmijës "Në fillim njerëzit ndërtojnë godina, e më pas, godinat janë, ato që përcaktojnë sjelljen e njeriut" Winston Churchil "Mjediset me pamje të mirë dhe tërheqëse në aspektin estetik e zhvillojnë moralin te nxënësit, ndërsa objektet t dhe hapësira shkollore me pamje jotërheqëse fizike, tek nxënësit e zhvillojnë vandalizmin"89 Në studimet meta ­analitike, është konstatuar se pamja fizike, kushtet e punës( drita e bollshme, përshtatshmëria e objekteve me aktivitetet mësimore,, akustika, temperatura, sasia e oksigjenit në dhoma, funksionaliteti komunikues( interneti) janë faktorë më rëndësi jetik për arsim cilësor dhe zhvillimin plot të personalitetin të fëmijëve dhe ruajtjen dhe mbrojtjen e shëndetit të fëmijëve. Sudiues P.Sllater dhe të tjerë"... argumentojnë se mjedisi i jep formë mendjes". Xhon Hillt deklaronte: "Ne do të shqetësoheshim shumë pak për "motivimin' e fëmijëve,për gjetjen e mënyrave për realizimin e gjerave të mira, në rast se do të siguronim thjeshtë më shumë hapësirë ku mund të realizohen gjërat e mira. Ajo krijon veprimtari; ajo ndihmon nxënësit të krijojnë vende dhe gjendje shpirtërore".

89

Shih me gjerësisht: Halim Hyseni, dhe te tjerë, Qeverisja dhe udhëheqja në arsim. Si të bëheni udhëheqës i suksesshëm (2003), KEC, f. 222-257

hj . Tu rk As e hk al i Ro m G e or an e Kr oa te

Bo s

83

Nga këto mendime dhe hulumtime mund të përfundohet për lidhjen shumë të fuqishme të hapësirës shkollore dhe të drejtave të fëmijës, si në arsim për edhe në zhvillim. Në vitin shkollor 2005/06, në arsimin e detyruar kanë qenë 13052 dhoma që do të thotë se mesatarisht një dhomë është dedikuar për 24 nxënës që është një standard i mirë për arsim cilësor, nëse problemin e trajtojmë nga ky aspekt. Por, ky numër i dhomave nuk është i dedikuar për mësimdhënie, nxënie dhe aktivitete që lidhen me procesin e edukimit dhe të arsimit. Në zbatimin e të drejtave të fëmijës ndikim të rëndësishëm ka hapësira e jashtme( infrastruktura rrugore, oborri, terrenet sportive, këndet e ndryshme mësimore, hapësira për vizuelizimin e mësimit, hapësira ,për lojë , argëtim, pamja e e objekteve shkollore etj) dhe brendshme(mësonjëtoret; kabinetet/ laboratorit, bibliotekat/mediatekat; sallat e edukatës fizike, kabinetet e muzikës, punëtoritë, korridore, zyrat për aktivitete ekstrakurrikulare, kuzhinat shkollore, nyjet higjienike dhe sanitare, aulat , korridoret etj)

BOKS: NJË PASAZH PËR GJEDNJEN E OBJEKTEVE DHE TË DREJTAVE TË FËMIJ NË KOSOVË Në një studim të shpejtë që përfshinë 120 shkolla të arsimit detyruar( 80 në qytete dhe 40 në vendbanime rurale) kemi konstatuar se vetëm 3 shkolla kanë një hapësirë që mund të shërben për motivim të plotë të fëmijëve për punë dhe e aktivitete të llojllojshme që mundësojnë zhvillimin plotë të fëmijës ( kanë terrene sportive, shporta higjienike, kanë ale, mbahen me rregull dhe përafrisht janë në nivelin e standardeve evropiane).Të tria këto shkolla, janë në vendbanimet urbane. Të gjitha shkolla tjera, me pamjen e vet fizike dhe me mirëmbajtje, më shumë ndikojnë që te nxënësit të zhvillohet vandalizmin se sa morali. Në objektin shkollor në Llukar nxënësit janë të rrezikuar sepse gjarpërinjtë që lëvizin lirshëm nëpër shkollë duke dal nga muret e rrënuara të shkollës

Ajo çka është shqetësuese, është mos mirëmbajtja e shkollave, dhe shkatërrimi dhe rrënimi i tyre. Në të gjitha shkollat e Kosovës , disa më pak dhe disa më shumë, fal ndihmës së mijëra organizatave të ndryshme ndërkombëtare, pas përfundimit të luftës janë përfshirë në riparime dhe rekonstruktime. Por për shkak të mos monitorimi dhe vlerësimit të mirëmbajtjes së shkollave ato janë amortizuar në masë të madhe Sipas të dhënave të MASHT-t nga 566 shkolla arsimit fillor dhe të mesëm të ulët, gjatë vitit shkollor 2005/06, 553 ose 97.7 % kanë bërë kërkesa në MASHT për rehabilitim për vitin e ardhshme shkollor, ndërsa këtë nuk e kanë kërkuar vetëm 13 apo 2.3% të shkollave. Sipas shënimeve të MASHT-it, të dt 23 mars 2006 shkollat, kanë disponuar me oborre shkollore me sipërfaqeje prej 4.704.330 metrave katrore apo që do të thotë 14.7 metër katrorë për nxënës( në këtë hapësirë me siguri bënë pjesë edhe prona shkollore). Kjo sipërfaqe që për dy herë e gjysmë është më e madhe se sa janë standardet ndërkombëtare, nuk është e rregulluar ashtë që të jetë në funksion të drejtave të fëmijës Po ashtu , gjithnjë duke u bazuar në shënimet e MASHT-t në vitin 2005/2006 nga 531 shkollë për sa ekzistojnë të dhënat, vetëm 299 shkolla apo 56.3 % kanë ca terrene sportive për të organizuar aktivitetet e ndryshme fizike, ndërsa 232 shkolla apo 43.7 % nuk i posedojnë terrenet sportive dhe në këto shkolla nxënësit janë të privuar nga mundësia e argëtimit, e organizimit të lojërave dhe të aktiviteteve të ndryshme sportive dhe kulturore që më pas do të kushte ndikim pozitiv për shëndetin e fëmijëve dhe zhvillimin e tyre të përgjithshëm.

84

Shënimet e MASHT-it tregojnë se 544 shkolla sa i kanë dërguar shënimet 378 shkolla apo 69.5 % i kanë rrethojat dhe janë të mbrojtura, shkalla e sigurisë në këto shkolla është më e lartë, ndërsa pa rrethoja janë 166 apo 21.5% Lokalin në hapësirën e brendshme shkollore për organizimin e mësimdhënies dhe të nxënit të suksesshëm e paraqesim në tabelën vijuese. T- 4.4.3.2.1.Lokali për mësimdhënie dhe të nxënit e suksesshëm Nr Emërtimi i lokalit Numri Metër katrore Numri mesatar i nxënësve 41 714 1.118 3888

1. 2. 3 4 5. 6. 7. 8 9

Mësonjëtore Kabinete Biblioteka/mediateka* Salla të ed. fizike Salla të arsimtarëve Numri i dhomave për administratë Numri i punëtorive Numri i kabineteve për edukatë muzikore Numri i dhomave të veçanta Gjithsej

7676 446 287/247 82 1056 1070 409 60 365 10945 806422

779 5313

Analiza sipërfaqësore e tabelës, tregon për shumë mangësi në infrastrukturë të brendshme të shkollave, që dëshmon për një punë më shumë të hamendësua, se sa të për politika koherente në funksion të zhvillimit njerëzor dhe të zhvillimit të kapitalit social, krijimit të vlerave njerëzore edhe edukimit dhe arsimimit cilësor të fëmijëve Siç shihet në vitin 2005/06, në Kosovë kanë qenë gjithsej 7676 mësonjëtore për 318 825, nxënës që do të thotë mesatarisht, në një mësonjëtore kanë qenë 41 nxënës. Për organizimin cilësor të mësimit, dhe për krijimin kushteve për një mjedis të përshtatshëm të nxënësve në Kosovë është dashur të jenë, së paku 12.753 mësonjëtore. Mungojnë, pra 5077 mësonjëtore apo 253. 850 metra katrorë. Në mungesë të lokaleve mësimoremësonjëtoreve mbi 40 % të nxënësve të moshës 6-15 vjeçe punojnë në tri dhe katër ndërresa. Mungesa e mësonjëtoreve është e theksuar, sidomos në vendbanimet urbane: Prishtinë, Prizren, Ferizaj, Gjakovë, Gjilan, Mitrovicë dhe Pejë. Procesi i mësimdhënies, në mungesë të kabineteve, lobaratorive, mediatekave nuk mund të jetë interesant dhe atraktiv . Njohuritë teorike të fituar, pa zbatuar në praktike harrohen, nuk janë të qëndrueshme. Pa këtë infrastrukturë nxënësit e kësaj moshe nuk fitojnë dijet të qëndrueshme dhe të vlefshme, nuk e kthejnë besimin në forca e tyre dhe nuk formojnë vetë-perceptim ­ pasqyre reale për veten e tyre, nuk aftësohen për të zgjidhur probleme. Në kushtet e këtilla mësimi për disa nxënës është tepër i vështirë, ndërsa për disa të tjerë është tepër i lehtë dhe jo interesantë .

85

Sipas të dhënave të MASHT në Kosove gjatë vitit 2005/2006 në arsimin fillor dhe të ulët të mesëm kanë qenë gjithsej 82 salla të edukatës fizike , në vend se të jenë 946. Ajo që brengosë është, se kjo infrastrukturë ka ndikim të drejtpërdrejtë në jetëgjatësinë dhe shëndetin e nxënësve sepse , sallat e BOKS: Nuk ka realizim të drejtës në arsimim dhe edukatës fizike janë ato që japin zhvillim të plot të fëmijës pa arsim cilësor dhe zbatim elementet e para të gjimnastikës të dijeve në praktik( zbatimi i dijeve në praktike, ritmike,të ushtrimeve të formimit, të paraqet një nga 12 shkathtësitë e të menduarit) formësimit të një trupi fizik të Të mësosh dhe të jesh i aftë ta bësh hidrolizën e ujit, të dëshirueshëm që do të jetë imun ndaj demonstrosh rolin e neuriteve , funksionimin e sistemit sëmundjeve dhe të deformimeve të kardiovaskular pa i bërë praktikisht këto veprime, do të thotë të ndryshme të mundshme në këtë moshë. mësosh të notosh pa u zhytur në ujë. Të përvetësosh theksin e një Aty epen elementet e atletikës, gjuhe të huaj, pa i futur në vesh kufjet na laboratorin gjuhësor bëhet, cilësi të duhur, sepse do ta flasësh gjimnastikës dhe të sporteve të është punë që por njëpor jo mebastarduar dhe për të qeshur. Që të gjuhën e huaj gjuhë të ndryshme. bëhen këto prova dhe eksperimentime që dijet teorike nga Në kohen e teknologjisë re informative nxënësit të zbatohen në praktik, që të jetësohen kërkesa e neneve (TIK) dhe të teknologjisë se re arsimore 28 dhe 29 të KDF, Kosova duhet t'i ketë 3800 kabinete, e ajo i (TRA) nuk mund të merret me mend ka gjithsej 446 kabinete , pa asnjë laboratori gjuhësore. shndërrimi i shkollës në një organizatë të nxënit dhe në organizatë që prodhon kapital të dijeve( dallo dijet nga kapitali i dijeve!) kur as një për qind shkollave nuk janë të lidhura në internet dhe nuk kanë kabinetet informatikës. Nga shënimet e MASHT-t, kemi konstatuar se nga 534 shkolla sa i kanë dërguar shënimet në këtë Ministri vetëm 287 apo 53.7 për qind kanë biblioteka, ndërsa asnjë shkollë në Kosovë nuk ka një mediatekë të mirëfilltë. Nga të dhënat e sipërpërmendura del se 247 shkolla apo 46.3 % nuk kanë bibliotekë, as bibliotekarë. Në një gjendje të këtillë nuk është e mundur që qytetarët e Kosovës të integrohen në shoqërinë e dijeve.!!!!. Në shkollat e Kosovës të arsimit të detyruar gjithsej janë 409 punëtori, në të cilat nxënësit kanë mundësi objektive për prodhimin kontributeve dhe zbatimin dijeve në praktikë. Për zbatimin e detyrimeve nga KDF në arsim cilësor që mundëson zhvillimin maksimal fizik, mendor, shpirtëror,moral dhe shoqëror të fëmijëve, edukimi muzikor ka rëndësi të madhe dhe fisnikëruese. Kjo komponentë shpirtërore në Kosovë zhvillohet më shumë në mënyrë të formale ( është një ndër 8 inteligjencat e shumëfishta) dhe pa përmbajtje dhe pa rezultate të mëdha 946 shkolla të arsimit fillor dhe të mesëm të ulët vetëm 60 nga ato kanë kabinetin e muzikës. Në të kaluarën jo të largët, pa vlerësime, pa analiza dhe revizione janë marrë disa vendime arbitrare dhe të kundërligjshme me implikime të mëdha negative në realizimin të drejtave të fëmijës në shkolla. Këto vendime , kanë të bëjnë me mbylljen/ suprimimin e shërbimit pedagogjik psikologjik në shkollat me mësim në gjuhën shqipe/. Suprimimi i këtij shërbimi dhe ndjekja e pedagogëve shqiptarë, pos që ka qenë i kundërligjshëm, diskriminues , jo humane dhe në kundërshtim me interesat dhe të drejtat e fëmijëve , sepse prindërit, mësimdhënësit dhe nxënës me vështirësi në të nxënë, me çrregullime të stresit pastraumatik, të ngarkesave emocionale, depresionit, distresit emocional, nxënësit introvert dhe hiper-aktiv dhe hipo-aktiv, kanë mbretë pa ndihmë të duhur këshillëdhënëse. Disa drejtorë drejtorish komunale ( veçmas në Prishtinë) morën

86

ligjin në duar, duke larguar në mënyre selektive pedagogët nga shkollat. Në këtë mënyrë ata ndikuan negativisht në realizimin të drejtave të fëmijës në këtë moshë. Mosha 6 ­ 18, është moshë e vazhdimit zhvillimor të fëmijërisë së hershme, moshë e konsolidimit, formësimit fizik , mendor, moral, shpirtëror dhe shoqërore. Është moshë sensitive, absorbuese, plastike dhe , po ashtu, me peshë specifike. Për këtë arsye, ushqimi,kushtet higjienike dhe sanitare janë më rëndësi të madhe . Në përpilimin e këtij Studimi, në mesin e shumë pyetjeve të tjera e kemi shtruar edhe këtë pyetje: Sa shkolla e tashme në Kosovë, e mundësojnë edukimin dhe zhvillimin maksimal të fëmijëve në aspektin shëndetësor dhe higjienik?. Për këtë qëllim kemi organizuar hulumtime meta-analitike, studimet dhe vlerësime të shpejta,studime rasti, studime te vogla empirike. Duke qenë të vetëdijshëm për varfërinë e lartë të familjeve kosovare prindërit e të cilëve nuk kanë mundësi që fëmijëve të tyre t'u japin para për të blerë ushqim në shkolla, kemi studiuar çështjen e kuzhinave shkollore në arsimin para-universitar. Ajo që kemi konstatuar është se në asnjë shkollë nuk ka kuzhina shkollore që financohen nga institucionet publike Për këtë arsye pozita e fëmijëve të varfër, numri i të cilëve është mbi 38 % apo mbi 121 154 është shumë e vështirë. Këta fëmijë, për shkak të mungesës së ushqimit në mësim, nuk mund të koncentrohen, janë të zbehtë, të dobët dhe të pazhvilluar. Me një fjalë, kanë vështirësi në nxënie. Çështja e dytë që kemi dëshiruar ta konstatojmë është se sa kuzhina , shkollore funksionojnë në shkollat e Kosovës. Ajo që kemi konstatuar ka qene zhgënjyese , sepse sipas shënimeve që i kemi siguruar nga MASHT nga 946 shkolla, vetëm 29 apo 3.1 të shkollave kanë kuzhina shkollore ku mund të blihen, një apo dy shujta ushqimore. Natyrisht, me këto kuzhina, më pas krijohet ndjenja e pakënaqësisë së fëmijëve të cilit nuk kanë mundësi të blejnë ushqimin. Kjo pakënaqësi dhe ndjenjë rrugëve të ndryshme transformohet në devijime të ndryshme zhvillimore mendore, shpirtërore, morale , fizike dhe shoqërore. Me qëllim të konstatimit të kushteve higjienike kemi studiuar edhe gjendjen e furnizimit të shkollave me ujë të pijshëm, ngrohje dhe gjendjen e nyjeve higjienike dhe sanitare. Në studim kemi konstatuar se 577 shkolla të cilat i kanë prezantuar të dhënat në MASHT, vetëm 408 apo 70.1 për qind shkollave janë të furnizuar mirë me ujë, ndërsa 169 apo 29.9 nuk janë të furnizuara jo mirë me ujë. Në shkolla, ku furnizimi me ujë nuk është i mirë, janë shënuar sëmundje e ndryshme siç janë meningjiti, verdhëza, etj. Ngrohja, po ashtu është një problem i madh .Gjatë vitit shkollor 2005/06 dhjetëra mijëra orë janë humbur për shkak se nuk është siguruar ngrohja me kohe. Sipas të dhënave të MASHT-it nga 582 shkolla, të cilat i kanë prezantuar informacionet, 434 kanë ngrohje të mirë dhe 148 apo 25.4 % nuk kanë ngrohje të mirë. Numri i tualeteve dhe gjendja e tyre është më rëndësi të madhe për mbrojtjen e shëndetit të fëmijëve në arsimin e detyruar. Nga 1082 tualete 943 janë për nxënës dhe 142 janë për mësimdhënës. Numri i tualeteve për vajza është më i vogël përkatësisht deri sa për meshkuj janë 491 apo 51.8 % , 433 apo 48.2 të tualeteve janë për femra që , përafërsisht i përgjigjet strukturës si gjinore të nxënësve në arsimin fillor dhe të mesëm të ulët. Ajo çka duhet theksuar është ë mirëmbajtja jo e mirë e këtyre tualeteve, qoftë për shkak të mungesës së ujit, qoftë për shkak të mos përgjegjësisë dhe të shprehive të paformuar higjienike.

87

4.3.3.3. Struktura dhe numri i nxënësve dhe të drejtat e fëmijës Njohja e strukturës së nxënësve është një input me rëndësi për realizimin të drejtave të fëmijës, në një anë, dhe, në anën tjetër, është i domosdoshëm për të vlerësuar shkallën e respektimit të drejtave të fëmijës arsim. Strukturën e nxënësve do ta analizojmë në aspekte e ndryshme, duke filluar nga numri i nxënësve sipas nivele. Numri i përgjithshëm i nxënësve në vitin shkollor 2005/2006 në Kosovë në arsimin e detyruar sipas klasave dhe niveleve dhe të gjinisë paraqitet në tabelën vijuese T- 4.3.3.3. Numri i nxënësve në arsimin e detyruar sipas niveleve,klasave dhe të gjinisë Niveli Klasa Femra Numri 15 431 % 47.4 48.2 48.1 48.5 48.3 48.1 48.2 48.4 48.0 47.1 47.9 Meshkuj Numri 16 942 17 631 18 061 18 130 18 070 88 834 22 303 19 232 17 071 17 286 75 892 164 726 % 52.6 51.8 51.9 51.5 51.7 51.9 51.8 51.6 52.0 52.9 52.1 32 373 34 012 34 771 35 175 35 797 172128 43 025 37 285 32 818 32 669 145 797 317 925 Gjithsej

I

Shkolla fillore II III IV V Gjithsej 16 381 16 710 17 045 17 727 83 294 20 722

Sh. e ulët e mesme

VI

VII VIII IX Gjithsej 18 053 15 747 15 383 69 905 153 199

TOTAL

Burimi: MASHT,.2005 Me qëllim që të kuptojmë lëvizjen e nxënësve sipas niveleve dhe klasave në GR. vijues bëjmë paraqitjen grafike të numrit të nxënësve sipas klasave dhe të gjinisë.

88

Gr.4.3.3.3 Numri i nxënësve në arsimin e detyruar sipas klasave dhe gjinive në vitin shkollor 2005/06

43025 34012 36697 37285

34771

35175

32373

32818

40000 30000 20000 10000 0

32669

50000

16942

17631

18061

18130 17045

18970

22303

Femra 19232 17071 17286 Meshkuj Gjithsej

15431

16381

16710

17727 20722

18053

15747

15384 IX

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

Analiza e grafikut dhe tabelës tregon se nuk ekzistojnë dallime të theksuara në aspektin gjinisë në realizimin të drejtës në arsim fillor dhe të mesëm të ulët në Kosovë, me përjashtim në klasën e parë, klasën e tetë dhe sidomos në klasën e IX në të cilën shënohet një dallim gati prej 6 % të nxënëseve më pak se të nxënësve. Çështja tjetër që mund të konstatohet, nga grafiku dhe tabela e paraqitur është rënia e dukshme e numrit të nxënësve në klasën e para krahasuar me klasat tjera a ku ka një ngritje deri në klasën e gjashtë në të cilën gjatë këtij viti shkollor ishin të regjistruar 43 025 nxënës, mbi 10 000 më shumë se në klasën e parë. Çështja tjetër që bie në sy është rënia e numrit të nxënësve nga klasa e gjashte që shpjegohet me braktisjen e shkollimit. Dallimi në numër të nxënësve ndërmjet nxënësve të klasës gjashtë dhe të nxënësve në klasën e nëntë është për mbi 10 000 ( konkretisht në klasën e nëntë janë 10 356 nxënës më pak se në klasën e VI). Megjithatë, për të parë raportet e nxënësve sipas gjinisë është dëshirueshme të bëjmë analizën e numrit të nxënësve sipas komunave dhe të rajoneve të Kosovës. Pasqyrën e nxënësve sipas komunave në arsimin e detyruar dhe te mesëm të lartë e paraqesim në tabelën vijuese T.4.3.3.1. Numri i nxënësve në Kosovë gjatë vitit shkollor 2005/06 sipas komunave dhe të gjinisë (edukimi parashkollor, +parafillor+Arsimi i detyruar+ Arsimi i lartë i mesëm) Nr Komuna GJINIA Gjithsej Femra Meshku Dall. Numri % Numri % % 1 2 3 4 5 6 7 1 Prishtina 22 439 48.8 23 520 51.2 -2.4 45 959 2. Podujeva 10 300 47.4 11.443 52.6 -5.2 21 743 3. Gllogoci 7 250 47.0 8 163 53.0 -6.0 15.413 4. Fushë Kosova 3 093 48.0 3 333 52.0 -4.0 6 426 5. Obiliqi 2 283 46.9 2 582 53.1 -6.2 4 865 1 2 3 4 5 6 7 6. Mitrovica 8 666 47.6 9 569 52.4 -4.8 18 262 7. Skenderaj 6 385 45.9 7 518 54.1 -7.9 13 903 8. Vushtrri 7 962 46.2 9 273 53.8 -7.6 17 235 89

9. 10. 11. 12. 13 14 15 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30.

Z.Potok Leposaviq Zveçan Pejë Istog Klinë Deçan Gjakovë Rahovec Malishevë Prizreni Suhareka Dragashi Ferizaj Lypjani Shtime Shtërpce Kaçanik Gjilan Kamenicë Novobërdë Vitia Gjithsej

104 8 24 10 153 4 620 4 717 4 677 11 638 6 980 7 991 18 269 7 953 3 177 13 608 6 523 3 492 389 4 556 12 046 3 814 162 6 191 199 470

51.0 42.1 42.9 45.3 45.4 45.9 46.4 46.3 46.9 47.5 47.7 47.1 47.8 48.0 46.5 48.4 48.0 45.1 48.2 46.9 48.5 47.6 47.6

100 11 32 12 260 5 550 5 555 5 401 13 508 7 918 8 826 20 147 8 924 3 468 14 767 7 499 3 722 422 5 546 12 945 4 323 172 6 825 223349

49.0 +2.0 57.9 -15.8 57.1 -14.2 54.7 -9.4 54.1 -8.7 54.1 -8.2 53.6 -7.2 53.7 -7.4 53.1 -6.2 52.5 -5 52.3 -4.2 52.9 -5.8 52.2 -4.4 52.0 -4.0 53.5 -7.0 51.6 -3.2 52.0 -4.0 54.9 -9.8 51.8 -3.2 53.1 -6.2 51.5 -3.0 52.3 -4.7 52.4 4.8

204 19 56 22413 10 170 10 272 10 078 25 146 14 843 16 817 38 416 16 877 6 645 28 375 14 022 7 214 811 10 102 24 991 8 137 334 13 016 422 819

Burimi:MASHT, 23. 03.2006 Regjistrimet statistikore në të kaluarën , hulumtimet e bëra në Kosove, dhe të dhënat nga MASHT tregojnë se struktura gjinore sillet rreth 51% me 49% në favor të meshkujve. Duke marrë parasysh këtë përpjesëtim gjinor dhe duke e krahasuar atë më përqindjet e strukturës gjinore në arsimin para-universitar në Kosovë mund të përfundojmë se në të gjitha komunat ( me përjashtim të Zubin Potokut90) shihet një diskriminim i vajzave në aspektin pjesëmarrjes në arsim. Rreth 4 % apo mbi 17 200 të vajzave të moshës 6 -14 vjeçare nuk kanë qasje në arsimin e para- universitar. Analiza e tabelës, tregon se pjesëmarrja e gjinisë femërore ndryshon nga komuna në Komune. Komunat e me përqindje më të lartë të mos përfshirje se femrave në arsimi janë komuna e Zveçanit dhe Leposaviqit . Me gjithë përqindjet e larta në këto komuna numri i vajzave që nuk kanë akses në arsim është i vogël. Fjala është për komuna , ku fshatrat me banorë shqiptarë janë në vise malore, pa infrastrukture rrugore dhe me siguri të ulët, andaj dhe prindërit vajzat nuk i dërgojnë në shkolla. Me përqindje të lartë të mos përfshirje se femrave në arsim janë :Kaçaniku 7.8%; Peja 7.4%; Istogu 6.7%; Klina 6.2%; Skenderaj 5.9%; Vushtrria 5.6%;Gjakova 5.4%; Deçani 5.2%, Lypjani 5% ; ; Kamenica 4.2%.Gllogoci 4%;

90

) Numri i nxënësve në këtë komunë ka të bëjë me nxënës shqiptarë në fshatin Çabër, që është pjesë e komunës së Zubin Potokut

90

4.3.3.4. Struktura e personelit mësimor dhe administrativ në arsimin parauniversitar dhe të drejtat e fëmijës "Edukatori për të edukuar , vetë duhet të jetë i edukuar91" Karl Marks &Fridrih Engels Të Drejtat e Fëmijë në Kosovë dhe zbatimi i KDF në masë të madhe varen nga struktura personelit mësimor edukativ, nga administratorët dhe shërbim teknik dhe sanitar, nga bashkëpunëtorët profesional si dhe nga strukturat udhëheqëse e shkollës. Studimet e bëra në SHBA, tregojnë se " mësimdhënësit me teke neurotike për dy muaj i formojnë teket neurotike te nxënësit e tyre". Që në fillim duhet konstatuar se për shëndetin mirë nxënësve është i domosdoshëm shëndetit i mirë i mësimdhënësve, për të arsimuar fëmijët në institucionet arsimore ,mësimdhënësit duhet të jenë të arsimuar. Të trajtuarit e çështjes së personelit edukativ dhe personelit tjetër ndihmës në raport me promovimin e të drejtave të fëmijës dhe të zbatimit të KDF është shumë kompleks, sepse problemi duhet të trajtohet nga shumë kënde. Pikërisht, këtë do ta bëjmë në këtë studim. a. Gjendja e kuadrit mësimor, në arsimin fillor të Kosovës Numrin e personelit mësimor të mësimdhënësve të angazhuar që ndihmojnë fëmijët në zhvillim përmes zbatimit të drejtës në arsimim e paraqesim në tabelën vijuese: T. Pasqyra e mësimdhënësve në arsimin fillor sipas gjuhëve mësimore dhe të gjinisë për vitin shkollor 2005/ 2006

Nr. 1. 2. 3. 4. 5. 7. 8. 9. 10. Gjuha mësimore ­ përkatësia kombëtare Gjuha shqipe Gjuha serbe Gjuha boshnjake Gjuha Ashakalike-shqipe Gjuha rome Gjuha kroate Gjuha turke Gjuha egjiptiane Gjuha gorane Gjithsej Gjinia Femra Numri % 8359 39.7 (...) (...) 115 33.8 3 15.8 0 0 0 0 102 55.4 2 40.0 11 7.4 8592 39.6 Total % 60.3 (....) 66.2 84.2 100 0 44.6 60.0 92.6 60.4 21003 (...) 340 19 5 0 184 5 142 21698

Meshkuj Numri 12644 (...) 225 16 5 0 82 3 131 13106

Burimi: MASHT

Nga analiza e tabelës mund të konstatohet se në procesin e arsimit fillor me fëmijë , gjatë vitit shkollor 2005/06 mësimin e kanë zhvilluar gjithsej 21698 mësimdhënës. Më parë , kur kemi folur për numrin nxënësve në arsimin fillor dhe të ulët të mesëm kemi thënë se kanë qenë 371.925 fëmijë që do të thotë një mësimdhënës mesatarisht i ka 17 që është më pak se standardet evropiane. Ky raport shihet në grafikun vijues:

91

Dymbëdhjetë tezat e Fojerbahut, Rilndja ,Prishtinë

91

G.r.4.3.3.4. Raporti ndërmjet mësimdhënësve dhe të nxënësve në Kosovë dhe të vendeve të G- grupit

25

19

20 15

20

21

23 21 18 16 11

17

10 5 0

Nr.n.m

Ko ...

Ka ...

Fr ...

Burimi: MASHT, 2006 & US Department of Education, NCES, 2003 Në grafik shihet se Raporti i numrit të nxënësve me mësimdhënës në Kosove është shumë optimal. Ky numër i nxënësve mundëson që mësimdhënësi të kenë më shumë kohë që të punojnë në zhvillimin fëmijëve arsimimin dhe edukimin e tyre. Megjithatë kjo tregon vetëm mesataren. Shkalla e variabilitetit nga mesi aritmetik është i madh. Ka shumë shkolla ku mësuesi punon me një apo dy nxënës , dhe , po ashtu ka shumë shkolla qe kanë nga 40 e më shumë nxënës. Dallimet e këtilla janë tregues të pabarazisë e cila ndikon negativisht në zbatimin të drejtave të fëmijës. Në tabelë shihet qartë një pozitë diskriminuese femrave krahasuar me meshkujt te të gjitha bashkësitë etnike , me përjashtim të bashkësia etnike turke. Ky diskriminim shihet qartë në grafikun vijues. Gr. 4.3.3.4.1. Struktura gjinore e mësimdhënësve

84.2 100 80 55.4 39.7 60 40 20 0 Femra Meshkuj 60.3 66.2 92.6 Shqiprtare Boshnjake 44.6 Ashkalinje Rome Kroate Turke 0 0 0 0 6 7.4 Egjyptiane Gorane

33.8

Burimi: MASHT, 2006 Diskriminimi i femrës së punësuar në arsim shihet qartë në grafikun vijues

15.8

40

Ja

Br it

Sh BA

Ita li

po ni

je r.

G

R

an i

us

i

92

Gr. 4.3.3.4.1. Pozita diskriminuese e femrës në arsim

39.6 Femra Meshkuj 60.4

b. Përgatitja profesionale e mësimdhënësve

Përgatitja e kuadri të mësimdhënësve është bërë , kryesisht në kuadër të fakultete dhe të shkollave të larta pedagogjike të Universiteti të Prishtinës. Përgatitja profesionale deri në vitet e 80' shekullit të kaluar ka qenë mjaft e mirë dhe me kritere profesionale. Pas demonstratave studentore të vitit 1981, Universiteti i Prishtinës është atakuar shumë nga politika. Goditjet politike, në shumë aspekte kanë ndikuar që cilësia e kuadrit të mos jetë në nivelin e kërkesave dhe standardeve të përafërta me universitet e Evropës. Pas vitit 1991 të gjithë studentët shqiptarë përjashtohen nga objektet e tyre, të ndërtuara nga taksapaguesit e qytetarëve të Kosovës. Strukturat e atëhershme vendosin , mbi i pabazën e një projekti hartuar nga autori i këtij studimi të organizojnë mësimin sipas disa modaliteteve në objekte private. Kushtet e vështira të punës, ndjekjet dhe presionet policore kanë bërë që cilësia në të gjitha nivele të zvogëlohet edhe pse ajo , megjithatë ka qenë në nivel që nuk e ka penguar punën e mëtejme. Një pjesë e personelit për shkak mangësive ushtrimin në zejes së mësimdhënies nuk i respektojnë të drejta e fëmijës në nivel të standardeve ( për këtë shih më shumë në Kreun: Dhuna, keqtrajtimi, shfrytëzimi dhe diskriminimi ). Në periudhën e paraluftës mangësia kryesore në studimet universitare ka qenë që se në institucionet në të cilat është bërë përgatitja e kuadrit mësimore( këtë kanë qenë të gjitha fakultete dhe shkollat larta të universitetit të Prishtinës) nuk iu është dhënë rëndësi e duhur përgatitjes së mësimdhënësve të ardhshëm për metodologjitë dhe strategjitë e avancuara të mësimdhënie( mësimdhënia heuristike, mësimdhënia ekzamplare, mësimdhënia përmes zgjidhjes së problemeve mësimdhënia nëpërmjet mentorimit etj). Pas vitit 2000 me qëllim të përgatitjes më të mirë të mësimdhënësve nën përkrahjen e SIDA-s Kanadeze, dhe të KEDP është themeluar Fakulteti i Edukimit, i cili do të duhej të kontribuonte në përgatitjen më të mirë të mësimdhënësve . Në këtë Fakultet është futur edhe lënda "Të drejtat e fëmijës dhe etika e mësimdhënësve", të cilën e ka botuar KEC, ndërsa e ka financuar organizata Irlandeze "Trocaire". Mësimdhënësit e ardhshëm që dalin nga ky Fakultet do të jenë shumë më të përgatitur për respektimin e të drejtave të fëmijës c. Trajnimet e mësimdhënësve Pas përfundimit të luftës me vendosjen e shumë organizatave qeveritare dhe jo qeveritare janë zhvilluar shumë trajnime dhe aftësime të mësimdhënësve për aspekte e 93

ndryshme të organizimit të mësimit, edukimit për të drejtat e njeriut dhe të fëmijës . tani në Kosove janë 3105 organizata qeveritare dhe joqeveritare që merren me aspektet e ndryshme të zhvillimeve profesionale të mësimdhënësve në shërbim. Analiza e trajnimeve të bëra, na ka treguar se të gjitha shkollat e Kosove, në të gjitha gjuhët mësimore janë përfshirë, së paku nga një formë e trajnimit. Po ashtu, shumë organizatat joqeveritare, agjenësi, programe dhe fondacionet e ndryshme janë marrë me aspekte e ndryshme të trajnimeve" UNICEF; Save the Children UK; Save the Children DK; IOM, SIDA, Kultur Contatk ­ Austri; GTZ; TROCAIR; KEDP; KEC; CRS; Prijatelji Dece; Care International; Forumi Kosovar i Grave; KFOS; Fondacioni SORORS; EducAID: World Vision: IOM: Qendra Këshilluese për Fëmijë, të Rinj , dhe prindër; SBASHK; Care Intrernacional; Zyra për Qeverisje të mirë; UNFPA; WHO; Instituti për Shëndetin Mental; UNIFEM, Qendra për të Drejtat e Njeriut;OSI; I "Qeshu- Smile "; Oxfami, Hendikos; Mersi Corps ; IRC; IPEC, ILO etj. Ndër projektet kryesore në të cilat janë përfshirë një numër i madh i mësimdhënësve e që kanë pasur ndikim në përmirësimin e gjendjes së drejtave të fëmijës projekte paraqiten në tabelën vijuese Nr 1 2. Emërtimi i programit

Programi i arsimit cilësor Zhvillimi i mendimit gjatë leximit dhe shkrimit Mësimdhënia me nxënësin në qendër Programi i edukimit për të drejtat e fëmijës Nisma e shkollave mike Programi i përmirësimit pjesëmarrjes së fëmijëve në shkollë Qeverisja dhe udhëheqja në shkollë në shkollë Edukimi për luftimin paragjykimeve dhe të stereotipave Të Mbështesim të Drejtat e Fëmijës përmes Edukimit, Artit dhe Medias Puna psiko-sociale me fëmijë të me çrregullime të stresit pas- traumatik Programi i edukimit për edukatë shoqëre shoqërore Edukimi kundër korrupsioni

Nr. shkollave 49

Nr. mësim. 1600 4500

Financues

IRC, KFOS, Save the Children KFOS, MASHT, UNICEF, KEC, DKA, Vetëfinacim, Banka Botërore KEDP

Zbatues KEC KEC

3. 4. 5. 6. 7. 8 9 10 11. 12.

SID-a 546 185

KEDP

1280

210

"Ballkan Trust KEC Democracy" SIDA

94

4.3.3.5. Kurrikulat dhe tekstet shkollor dhe të drejtat e fëmijës Kurrikulat dhe tekstet shkollore kanë implikime të drejtpërdrejta në respektimin e të drejtave të fëmijës. Kurrikulat dhe tekste shkollor mund të konsiderohen si meny ushqimi për zhvillimin fizik,mendor, shpirtëror, moral dhe shoqëror të fëmijëve, Sikurse ushqimi i shëndosh që është me rëndësi për shëndetin e fëmijës edhe kurrikulat dhe tekstet shkollore janë instrument i rëndësishëm i promovimit të drejtave të fëmijës dhe të zhvillimit maksimal të tyre deri te kufijtë ku Zoti ka thënë se mund te zhvillohen. Studimet meta-analitike tregojnë se kurrikulat dhe tekstet shkollore me gjithë përpjekjet e bëra për avancimin tyre, në përgjithësi nuk janë në pajtim dhe në funksion të promovimit të drejtave të fëmijës, sepse janë tradicionale, të përqendruara në përmbajtje jo në nxënës, nuk janë në pajtim me shkathtësitë e shekullit XXI, të ngarkuar me fakte dhe dijet jo të qëndrueshme, që nuk nxisin dhe motivojnë fëmijët në masën e duhur; nuk janë të natyrës problemore që të vendosin nxënësit në situata qe mendojnë( të përdorin shkathtësitë e të menduarit). Pjesa më e madhe e librave kanë karakter informativ. Përgatiten shpejt, pa pilotime ka bërë që këto të mos jenë ashtu siç është menduar të jenë. Ka raste që nxënësit e dy moshave ta kenë të njëjtin tekst, që kurrikulat të jenë sinteze e ca klasave paraprake ( kurrikulat e klasës së e IX kryesisht paraqesin sintezë mekanike të përmbajtjeve programore që nxënësit i kanë përvetësuar ose është dashur të përvetësohen më herët). Nxënësit e shkollave të mesme profesionale nuk kanë libra për të gjitha klasat dhe të gjitha lëndët. Nxënësit e arsimit fillor , në kundërshtim me Ligjin janë të detyruar t'i blejnë librat. Rreth 20 % të nxënësve nuk kanë tekste shkollore, sepse nuk kanë para për t'i blerë, me çka u cenohet e drejta e tyre themelore. Nxënësit e bashkësive etnike, po ashtu janë, në pozitë të pabarabartë, sepse nuk i kanë të gjitha tekste shkollore92. 4.3.4. Efikasiteti dhe efektiviteti i arsimit para- universitar dhe të drejtat e fëmijës Gjendja e tashme në Kosove, shkalla e indeksit të zhvillimit njerëzor dhe e kapitalit social, gjendja e të drejtave të fëmijës, jetëgjatësia mesatare e qyfterëve të Kosovës janë tregues se SAK , nuk është në përputhje me nevojat zhvillimore të qytetarëve të Kosovës, por, as me të drejtat e njeriut dhe të fëmijës. Tregues për këtë:braktisja e arsimit fillore, delikuenca e të miturve, shkalla e analfabetëve. Braktisja e shkollimit shikuar nga aspekti KDF është një mohim i drejtpërdrejtë i drejtës së fëmijëve. KDF në mënyrë taksative i referohet kësaj komponente në nenin 28, pikën 2 me çka shtetet palë :" Marrin masa për të inkurajuar frekuentimin e rregullt të shkollis dhe uljen e përqindjes së braktisjes së shkollës" Fenomeni e braktisjes është një fenomen që pandërprerë nga viti 1945 e përcjellë SAK93

92

Për këtë shih më gjerësisht: KEC& Forumi 2015(2006): Arsimi bazik funksion të zhvillimit njerëzor, Prishtinë 93 Shih më gjërsisht Shatri Bajram(2006) Arsimi fillor në shekullin XX, Prishtinë.

95

Pas përfundimit të luftës në vitin 1999, me gjithë avancimet e bëra shoqëria kosovare ende përballet me këtë problem. Shkallën e braktisje së shkollimit e paraqesim në grafikun vijues Gr. 4.3.4.1. Numri i nxënësve që kanë braktisur shkollimin sipas viteve dhe të gjinisë

6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 Femra Meshkuj Gjithsej 2002/03 2003/04 2004/05

Burimi: Emis- Njësia për statistika në MAShT Nga grafiku shihet një rënie graduale e numrit të fëmijëve që e braktisin shkollimin por ky numër megjithatë mbetet i lartë. Kjo braktisje është tregues i qartë i mos-efikasiteti të SAK, por edhe i shkeljes së drejtave të fëmijës94. Shkalla e braktisjes në arsimin mesëm është edhe më e madhe . Në hulumtimin që ke organizuar KEC, në vitin 2004, një pjesë e konsiderueshme e nxënësve kanë deklaruar se mendojnë të braktisin shkollimin, kryesisht për shkak se nga sistemi i tashëm i arsimit nuk shohin ndonjë dobi. Përqindjet e deklarimeve, sipas gjuhëve mësimore i paraqesim ne grafikun vijues. Në studim janë përmendur shumë faktorë që nxënësit i detyrojnë të mendojnë të braktisin shkollimin. Ndër këto veçohen 29 faktorë( fyerjet dhe ndëshkimet fizike të mësimdhënësve, mbingarkesa, dhuna, përdorimi i pa kontroll i testimeve, shkelja e të drejtave të fëmijës,mos përgatitja ë mësimdhënësve etj). Në studimin zhvilluar është konstatuar se përdorimi i metodologjive dhe strategjive bashkëkohore të mësimdhënies ndikon në zvogëlimin e braktisjes së shkollimit dhe respektimin të drejtave të fëmijës. Kjo shihet qartë në grafikun vijues.

94

Më gjerësisht shih: Të gjithë në shkollë... Parandalimi dhe reagimi ndaj braktisjes dhe mo organizimit të nxënësve në shkollë. Doracak. Pako Strategjish (2005) MAShT, UNICEF CRS & Shoqata e Prindërve dhe e arsimtarëve në Kosovë

96

Gr. 4.3.4.2. Përqindja a nxënësve që mendojnë ta braktisin shkollimin sipas gj. gjuhëve mësimore

10 15.5

9

Shqiptarë

Serbë

Turq

Burimi: KEC, 2004 G. 4.3.4.3.Përqindja e nxënësve që mendojnë të braktisin shkollimin, sipas grupeve paralele

12 10 8 6 4 2 0

11 6.1 5.2

G.eksper. Gr.kontroll.

5.6

V.urban

V.rural

Siç shihet në grafik , në shkollat ku mësimdhënësit nuk janë trajnuar për Programin e Arsimit Cilësor (PAC) përqindja e nxënësve që kanë menduar ta braktisin shkollimin ka qenë shumë më e madhe ( gati dy herë me e madhe ) Duke mos, u futur në analiza, më të thella, do analizojmë në vija të trashe edhe fenomenin e delikuencën e të miturve sepse, është tregues i efektivitetit të sistemit të arsimit. Në studimin e bërë nga ana e Institutit të Studimeve Sociale të Ministrisë së Punës dhe të Mirëqenies Sociale kanë konstatuar që në delikuencën e të miturve ndikim të primar ka efikasiteti dhe efektiviteti në institucionet arsimore, puna në shkolla, shkalla e

97

furnizimit të nxënësve me tekste shkollore,sjellja e mësimdhënësve, bashkëpunimi shkollë familje, niveli arsimor i prindërve, gjendja ekonomike e familjeve etj 95 . Sipas këtij studimi numri më i madh i delikuentëve të rinj i kanë pasur prindërit me arsim fillor. Kjo shihet qartë në grafikun vijues: G. 4.3.4.5. Përgatitja shkollore e prindërve të delikuenca e të miturve

758

800 700 600 500 400 300 200 100 0 Analfabetë 78

499

D.mit

Arsim fillor A. të mesëm

Burimi: Instituti i Politikës Sociale,2005 Shëndeti mental dhe fizik Një nga treguesit e efikasitetit dhe të efektivitetit të arsimit është shëndeti mental dhe fizik i fëmijëve. Lidhur me këtë të drejtë të fëmijëve nuk ka studime. Mirëpo, disa studime të bëra tregojnë se e drejta në shëndet e fëmijëve në këtë moshë për shumë arsye është e cenuar. Së pari mbi 40% ( apo mbi 170 000 )të fëmijëve jetojnë në familje me depresive, me pasojat të stresit pastraumatik dhe të distresit emocional. Si rezultat i kësaj janë dy rrjedhoja shqetësuese. Rritja e madhe e vetëvrasjeve te fëmijët që nuk ka ndodhë më parë. Vetëm brenda këtij muaj ( muajit nëntor 2006 janë vetëvrarë dy fëmijë një i moshës 12 vjeçare , tjetri i moshës 13 vjeçare) Kosovarë janë populli me jetëgjatësi më të shkurtër në Evropë. Nga kjo del përfundimi logjik se SAK duhet të pësojë ndryshime radikale reformuese nga aspekti i të drejtave të njeriut dhe të fëmijës. 5. Të drejtat e fëmijëve me nevoja të veçanta Fëmijët me nevojat të veçanta , më gjitha përparimet e bëra bëjnë pjesë në kategorinë e fëmijëve me të diskriminuar. Kjo gjendje e të drejtave të këtyre fëmijëve është pasojë e një trashëgimie, sepse në sistemin autoritar, me gjithë proklamimet për demokraci dhe humanizëm , për drejtësi dhe barazi, realiteti dhe jeta reale ka qenë krejt ndryshe. Më përfundimin e luftës së vitit 1999, falë organizatave të shumta humanitare, organizatave të bamirësisë, OJQ-ve për të Drejtat e Njeriut janë bërë disa përmirësime të rëndësishme. Megjithatë disa botime të bëra, në debatet e shumta të organizuara është përfillur një vlerësim se shoqëria e tashme kosovare fare pak ka bërë kategorinë e njerëzve me nevojat të veçanta. P.sh. në Gjakovë në vitin 2004 janë të regjistruar 350 persona me

95

MPMS , Instituti i Politikës Sociale(2005) Delikuenca e të miturve në Kosovë në periudhën 2003 -2004

98

aftësi të kufizuara të aftësuar për kryerje të punëve specifike, por që nga ata vetëm dy, kanë arritur të punësohen Nga organizata që kanë kontribuar në përmirësimin sa do pak të gjendjes së fëmijëve me nevoja të veçanta janë: "Handikos" "Oxfam" dhe FSEDEK. Me angazhimin e këtyre organizatave është arritur që në edukimin parashkollor të regjistrohen 108 fëmijë me nevoja të veçanta. Në vitin shkollor 2002/03 në edukim dhe arsim fillor, të mesëm të ulët dhe të mesëm të lartë kanë qenë gjithsej 408 fëmijë nga të cilit 381 shqiptarë dhe 27 serbë. Kur janë në pyetje dëmtimet, në edukim dhe arsim, janë përshirë fëmijët me pengesa intelektuale, fëmijë në të parur, fëmijët në dëgjim Në kohën fundit janë hapur edhe paralelet inkluzive gjithëpërfshirëse në të cilat fëmijët me pengesa në zhvillim mësimet i përcjellin me nxënësit në paralelet e rregullta Gjatë vitit 2004/2005 në këto paralele kanë qenë gjithsej 271 nxënës me gjithsej 30 paralele. Numrin e këtyre nxënësve sipas gjuhëve mësimore e paraqesim në grafikun vijuese. Në Kosove janë gjithsej shtatë shkolla speciale: "Elena Gjika " në Prishtinë një paralel me 13 nxënës me pengesa në dëgjim; "Ramiz Sadiku" në Pejë me gjithsej 10 nxënës;" "Zekeria Rexha" Gjakovë 10 nxënës me pengesa intelektuale;" Mustafa Bakia" Gjakovë, me 20 nxënës, pengesa intelektuale dhe "Thimi Mitko" me pengesa intelektuale me gjithsej 20 nxënës. Shkollat speciale janë: " Përparimi " në Prishtinë me 71 nxënës me pengesa intelektuale; "Nënë Tereze" më Prizren me 98 nxënës me pengesa në dëgjim; " Lef Nosi"në Prizren me 76 nxënës me pengesa intelektuale; Mitrovica e Veriut në gjuhën serbe me 27 nxënës me pengesa intelektuale; "Xheladin Deda " në Pejë me pengesa në parë' dhe "Shpresa" në Shtimje me 9 nxënës me pengesa intelektuale G. 5.1. Numri i nxënësve me nevoja të veçanta në vitin 2004/05 sipas gjuhëve mësimore

300 250 200 150 100 50 0 Shqipe Serbe Turke Boshnjake N. me.n.v.

239

37

10

16

Burimi: MAShT, 2003, 2005 Shkalla e përfshirjes tregon shkallën e diskriminimit të kësaj kategorie krahasuar me fëmijët tjerë. Kjo shkallë llogaritet të jetë vetëm 2% e fëmijëve me nevoja të veçanta. Këto ditë Ministri për Punë dhe Mirëqenie Sociale, deklaron për një gazetë se i vjen keq që nuk ka mund të shtynë për miratim Ligjin për fëmijë me nevoja te veçanta Mendojmë se kjo flet shumë.

99

6. E DREJTA e PJESËMARRJE NË VENDIMMARRJE, E DREJTA NË INFORMACION,E DREJTA NE SHPRHJEN E MENDIMIT TË LIRË, DHE E DREJTA NE FE 6.1. E drejta në pjesëmarrje E drejta e pjesëmarrjes në bashkime, në lojë , argëtim dhe aktivitete kulturore "Shtetet Palë njohin të drejtën e fëmijës për pushim dhe kohë të lirë për pjesëmarrje në lojëra dhe në veprimtari çlodhëse, në përputhje me moshën e fëmijës, si dhe të marrë pjesë lirishtë në jetën kulturore dhe artistike" thuhet në Nenin 31 pikën 1 të KDF E drejta në pjesëmarrje të fëmijëve në aktivitete argëtuese , kulturore është një e drejte përcaktuar me KDF. Zbatimi i kësaj të drejte është me rëndësi të madhe për zhvillimin të përgjithshëm mental, social emocional dhe fizik të fëmijëve. Varfëria dhe ngecja në zhvillimin ekonomik ka zvogëluar mundësitë për krijimin hapësirave për argëtim dhe lojë, aktivitete kulturore, e sportive, si në kuadër institucioneve arsimore ashtu edhe në hapësirat tjera jashtë institucioneve Në Kosovë, mungojnë qendra e këtilla të organizuara, në të cilat fëmijët do të argëtoheshin, do të zhvillonin aktivitetet kulturore dhe sportive. Për këtë arsye mund të themi se nuk janë krijuar kushte të volitshme për jetësimin funksional të drejtës për lojë argëtim Përndryshe, fëmijët e Kosovës e gëzojnë të drejtën e formimit dhe të bashkimeve të në nxënësve. Në kuadër të projektit Edukimi për të drejtat e fëmijës, në të gjitha shkollat e arsimit të detyruar, janë formuar Komitet shkollore për mbrojtjen e të drejtave të fëmijës, në shumë shkolla, janë formuar parlamente shkollore të nxënësve, asambletë komunale, në kuvendet komunale ekzistojnë koordinatorët për të drejtat e fëmijës puna e të cilave duhet të rishikohet etj. Mirëpo, institucionet arsimore nuk kanë qenë sa duhet të angazhuara në krijimin e hapësirave të shëndosha për lojë, argëtim, aktivitete ,kulturore dhe sportive. Po ashtu, nga niveli i shkollës së ulët të mesme , nxënësit e shkollave mbi bazën e një infrastrukture të re programore dhe ligjore duhet t'u krijohen mundësi ligjore për të marrë pjesë në vendimmarrje për çështjet, që janë me interes, për jetën dhe zhvillimin tyre. Në këtë mënyrë edhe në institucionet arsimore jetësohet e drejta e paraparë me Nenin 3 pikën 1 të KDF ku thuhet: "Në të gjitha veprimet që kanë të bëjnë me fëmijën, të ndërmarra qoftë në institucionet publike ose private të mirëqenies shoqërore, nga gjykatat, autoritet administrative apo organet legjislative, interesi më i lartë i fëmijës duhet të jetë konsiderata parësore" 2. E drejta në informacion dhe transparencë "Shtetet Palë njohin funksionin e rëndësishëm që përmbushin mjetet e komunikimit masiv dhe sigurojnë që fëmija të marrë informacione dhe materiale që vijnë nga burime të ndryshme kombëtare dhe ndërkombëtare,sidomos ato që synojnë të rrisin mirëqenien e tij, shpirtërore e morale, si dhe shëndetin e tij fizik dhe mendor Për këtë qëllim shtetet palë: inkurajojnë mjetet e komunikimit masiv për të përhapur informacion dhe materiale në dobi shoqërore dhe kulturore për fëmijën dhe në përputhje me frymën e nenit 29. Po ashtu, KDF me nenin 29 në pikat ,b, c,d ,d," thuhet :Shtete Palë inkurajojnë bashkëpunimin ndërkombëtare në prodhimin, shkëmbimin, shpërndarjen informacioneve të tilla nga burime të ndryshme kulturore, kombëtare dhe ndërkombëtare;i inkurajojnë 100

mjetet e komunikimit masiv për të pasur parasysh nevojat gjuhësore të fëmijës që i përket një grupi etnik, si dhe përpunimin e udhëzimeve të përshtatshme për mbrojtjen e fëmijës nga informacionet dhe materialet që dëmtojnë mirëqenien e tij. Informacioni i organizuar është një kusht themelore për zhvillimi e plotë të personalitetit të fëmijëve, andaj dhe është paraparë me KDF, e drejta e fëmijës në informacion. Mirëpo, me gjithë, përparimet e bëra, në këtë fushë në Kosovë shkelen të drejtat e fëmijës sepse shumë vendime dhe informacione që merren e që lidhen me fëmijët, fëmijët për to nuk informohen . Për shembull, as fëmijët e as prindërit në Kosove, nuk janë të informuar me Kodin penal për të miturit. Me qëllim që të rinjtë të marrin përgjegjësi për të ardhmen e vetë, atyre u duhet krijuar hapësira më të mëdha se deri me tani për një rol më të madh si në marrjen e informacionit ashtu edhe të prodhimit të informacionit nëpërmjet aktiviteteve të ndryshme kulturore, sportive, argëtuese, hulumtuese . Mundësia më e madhe që të rinjtë të marrin informacion janë mediumet e shkruara dhe sidomos ato elektronike para të cilave të rinjtë e Kosovës kalojnë një kohë të gjatë. Ne disa anketa, është vërtetuar se fëmijët e moshës shkollore pjesën më të madhe të kohës së lirë e kalojnë para ekraneve televizive ose në internet. Me qëllim te edukimit ndërkulturor dhe multikulturor redaksitë televizive duhet të përpilojnë praktika dhe mesazhe të miqësisë, duke shmangur elemente etnocentrike, egocentrike dhe nacionaliste( Neni 17, pik b dhe c.) Në interes në zbatimit të drejtës në informacion, duhet punuar në zgjerimin e internetit, por duke krijuar edhe mekanizma për luftimin e kiber- krimit, pornografisë së fëmijëve, pedofilisë etj.( pika d e Nenit 17). Kosova nuk ka të hartuar një Udhëzim të përshtatshëm për mbrojtjen e fëmijës nga informacioni dhe materiale tjera që e dëmtojnë mirëqenien e tij. Me gjithë, përparimet e bëra në këtë fushë;fëmijëve të Kosovës për shkak të praktikave abuzive u shkelet të drejta në informacion, sepse në institucione u caktohen burimet e informacionit dhe nxënësit nuk e kanë lirinë përzgjedhjes së informacionit(p.sh. fëmijëve u imponohet blerja e një reviste dhe u ndalohet blerja e revistave të cilat fëmijët i dëshirojnë dhe që i konsiderojnë më interesante dhe me të dobishme ). 3. Liria e shprehjes së mendimit të ndërgjegjes dhe të fesë Me Nenin 13 KDF është përcaktuar e drejtat e lirisë së shprehjes dëlirë. Në pikën 1 këtij neni thuhet: " Fëmija ka të drejtën e lirisë së shprehjes: kjo e drejtë përfshinë lirinë për të kërkuar, për të marrë dhe për të dhënë informacione dhe ide të çdo lloji, pa marrë parasysh kufijtë, në formë gojore, të shkruar, të shtypur ose në formë artistike, ose me çdo mjet tjetër të zgjedhur nga fëmija" Me neni 14 të KDF fëmijët e gëzojnë të drejtën në:'... lirinë e mendimit ndërgjegjes dhe të fesë" Kjo e drejte në mësimdhënien tradicionale që ka qenë një e drejtë e mohuar si në familje, ashtu edhe në institucionet arsimore. Pasoja negative të mohimit të kësaj drejte kanë qenë të shumë dimensionale: ulja e besimit në forcat vetjake, introvertiteti, frika nga gabimet e mundshme në shprehjen e mendimit, etj. Në familje mohimi i lirisë së shprehjes së mendimit dhe të fjalës burimin e ka te mentaliteti patriarkal se te vjetrit vetëm duhet dëgjuar dhe nuk duhet kundërshtuar, sepse, konsiderohej apriori se mendimet e tyre janë drejta. Ndërsa mësimdhënien tradicionale si relikt mesjetar i mendimit" Magister dixit" - "mësimdhënësi ka thënë", dhe aty më nuk ka dyshim; nxënësve u është shkelur jashtëzakonisht shumë kjo e drejtë. Me ndryshimet e bëra në sistemin e arsimit , me futjen e metodologjive dhe strategjive të reja, dhe, me vendosjen

101

gjithnjë e më të madhe të nxënësve në qendër, pas luftës në Kosove, gjendje është përmirësuar shumë në fushën shprehjes se mendimit të lirë. Këtë e kemi konstatuar edhe në disa hulumtime të zhvilluar në vitit 2004.. Sipas këtij studimi liria e shprehjes së mendimit dhe të fjalës së lirë varet nga metodologjitë e mësimdhënies, mënyra e qeverisjes dhe të udhëheqjes me institucione arsimore, monitorimi dhe vlerësimi i punës. Në hulumtim është konstatuar se në shkollat eksperimentale në të cilat është futur faktori eksperimental ( modalitet Ex post fact veprimi) Programit të Arsimit Cilësor(PAC), 65.6% të nxënësve të përfshirë në hulumtim deklarojnë se plotësisht respektohet shprehja e mendimit dhe të fjalës së lirë, 25.4% deklarojnë se pjesërisht respektohet shprehja e mendimit dhe të fjalës së lirë dhe vetëm 4.4% të nxënësve në këto shkolla deklarojnë se nuk respektohet fjala dhe mendimi i lirë. Në grupin kontrollues( shkolla në të cilat është punuar në mënyrë tradicionale) kemi konstatuar këtë gjendje:Vetëm 51.8% nxënësve deklarojnë se plotësisht e gëzojnë lirinë e shprehjes dhe të mendimit të lirë, 36.8% deklarojnë se pjesërisht e respektojnë shprehjen e mendimit dhe të fjalës së lirë dhe 9.4% nuk e respektojnë. Këto dallime shihen qartë në grafikun vijues Gr.6.3.1. Shprehja e mendimit dhe të fjalës së lirë

70 60 50 40 30 20 10 0 Plot.r. 24.4 9.4 4.4 Pjes. resp. Nuk resp. 51.8 36.8 Eksperim. Kontroll. 65.6

Në Nenin 14 të KDF në pikën 3, thuhet : Liria për të manifestuar fenë bindjet e tij mund t'u nënshtrohen vetëm të kufizimeve të përcaktuar me ligj dhe që janë të domosdoshme për të mbrojtur sigurinë publike, rendin publik, shëndetin dhe moralin publik, ose liritë dhe të drejta themelore të tjerëve Popullsia e Kosovës është e njohur për tolerancën fetare dhe lirinë e shprehjes së besimit. Asnjëherë nuk ka pasur probleme ndër fetare, me përjashtim të kohës gjatë luftës kur në shënjestër të rrënimeve kanë qenë xhamitë, dhe në mars të vitit 2004 kur në shënjestër të rrënimit kanë qenë objektet fetare ortodokse. Në kohen e fundit nën ndikimin e disa sekteve të fesë islame dhe veshjeve po paraqiten probleme kontestuese të cilat duhet zgjidhur me ligj, në mënyrë që në institucione publike të mos përdoren simbole , shenja dhe veshje që janë në funksion propagimit të çfarëdo feje,meqë shoqëria kosovare është një shoqëri sekulare.

102

7. E DREJT NË MBROJTJE NGA DHUNA, KEQTRAJTIMI , TORTUTRA, EKSPLOATIMI DHE DISKRIMINIMI Sot, ekziston një numër shumë i madh instrumentesh dhe të standardesh ndërkombëtare dhe vendore për mbrojtjen e fëmijëve nga dhuna, maltretimi, keqtrajtimi , tortura, eksploatimi si dhe sigurimi i kushteve dhe të mjediseve që secili fëmijë ii Kosovës të gëzojnë të drejtat e dhe liritë e patjetërsueshme që janë në përputhje me dinjitetin njerëzor. Nga analiza dhe studimet e deri tashme është shumë e qartë se fëmijët kanë një katalog - vistër të papërfunduar të drejtave të lirive të fëmijës në mënyrë që ata duke i plotësuar nevojat individuale të zhvillojnë prirjet, talentin e tyre, aftësitë komunikuese dhe të krijojnë rrjete sociale të bazuar ne moral besim dhe përgjegjësi. Por krijimi i këtyre rrjeteve, zhvillimi i potencialeve të skajshme fizike, mendore, shpirtërore, morale, dhe sociale kërkon që fëmijët të jenë të mbrojtura nga dhuna, torturat dhe keqtrajtimet. Për këtë arsye në vazhdim do të bëjmë përpjekje që të në mënyrë objektive ta konstatojmë se sa fëmijët e Kosovës janë të mbrojtur nga këto forma repersive, denigruese që e atakojnë dinjitetin fëmijëve dhe e pengojnë zhvillimin tyre maksimal deri te kufijtë e skajshëm të tyre, deri aty ku Zoti ka thënë se mund të zhvillohen . 7.1.E drejta e fëmijëve për të mbrojtur nga dhuna96 " Është e vërtetë se ndoshta kurrë nuk do të krijojmë një shoqëri perfektë. Është e vërtetë se ndoshta kurrë nuk do të mund anulojmë të gjitha padrejtësitë sociale dhe ekonomike apo të ofrojmë mundësi të njëjta për të gjithë. Por gjithsesi mund të marrim disa hapa praktike për të bërë shoqërinë tonë më të ndjeshme dhe më humane" Mahbub ul Haq Në nenin 19 të KDF në mënyrë decidive thuhet se: " Shtetet Palë marrin të gjitha masat e përshtatshme legjislative, administrative, shoqërore dhe edukative për mbrojtjen e fëmijës nga çdo formë e dhunës fizike ose mendore, fyerjes ose keqtrajtimit, braktisjes apo të mospërfilljes, nëpërkëmbjes ose të shfrytëzimi, duke e përfshirë edhe abuzimin seksual, për sa kohë ai është në ruajtjen e prindërve të tij ose të njeriut prej tyre, të përfaqësuesit ose të përfaqësuesve të tij ligjorë, ose çdo personi tjetër të cilit i është besuar" Në pajtim me këtë Nen të KDF , UNMIK dhe IPVQ, është dashur të marrin masa të shumta administrative, juridike, arsimore , shoqërore për të mënjanuar të gjitha format e mundshme të dhunës mbi fëmijët e Kosovës. Studimet e shumta të bëra në Kosove si nga OJQ-ët vendore, ashtu edhe ato ndërkombëtare, me gjithë përparimet e dëshmojnë për ekzistimin dhunës së natyrave të ndryshme që pengojnë jo vetëm zbatim të qëndrueshëm të KDF , por edhe që në mënyrë të shumanshme pengojnë zhvillimin e plot të personalitetit të fëmijëve të Kosovës. Etiologjie e dhunës ekzistues në Kosove është komplekse. Kosova është pjese e një rajoni të dhunshëm ku në dy dekadat e fundit kanë ndodhur gjëra të tmerrshme

Për dhunën në botë informacione më të shumta mund të mirren: www.violencestudy.org. Ndërsa për dhuneë ne Kosove mund të konsultohet Hulumtimi i zhvilluar nga UNICEF I cili është pjesë përbërëse I Anketës Botërore të Kombeve të Bashkuara mbi Dhunën Ndaj Fëmijëve e udhëhequr nga Paulo Sergio Pinheiro. Punimi në gjuhën shqipe, serbe dhe angleze është botuar me titull: Hulumtimi mbi dhunën ndaj fëmijëve në shkollat e Kosovës, MASHT, UNICEF,shtator 2005

96

103

që kanë lënë gjurmë të thella në jetën shëndetin moral të qytetarëve të këtij rajoni. Një ndër pasojat tjera është urrejtja ndëretnike, distancat e mëdha emocionale, prevalenca e larta e çrregullimeve pas traumatike. Ballkani ende është i mbingarkuar me etnocentrizëm, egocentrizëm, ksenofobi, racizëm; ku territoret , toka dheu janë më të rëndësishëm se njeriu dhe vazhdimësia e tij, që është fëmija. Nacionalizmi , dhe racizmi ende nuk janë flakur nga këto treva. Librat e historisë akoma helmojnë dhe nxisin urrejtje ndëretnike. Mjetet elektronike dhe gazetat akoma janë me flamur nacionalist ekstrem. Akoma, vrasësit dhe marrësit e jetës së njerëzve nuk e kanë marrë ndëshkimin merituar. Ata ende ecin të lirë dhe pa ndjenjë fajësie." Dështimi për të ndarë drejtësinë për viktimat e shkeljeve më të rënda të të drejtave të njeriut në Evropë, ka lënë një trashëgimi të pandëshkueshmërisë ... Shumica e kryerësve të krimeve në Kosovë gjatë periudhës 1998-1999 i kanë ikur përgjegjësisë në kohën kur ajo është administruar nga UNMIKU-u. Njerëzit nga të gjitha komunitet, më të dashurit të cilit janë vrarë, janë zhdukur" ose rrëmbyer nuk e kanë marrë drejtësinë. ;.. të mbijetuarit nuk kanë janë shëruar, dëmshpërblimi nga aktet e torturës dhe të dhunimit nuk janë kompensuar", shkruan në mes të tjerave në Raportin e Amnesty Interantional . Janë këtë vetëm disa dëshmi, që flasin për ambientin e dhunshëm në Ballkan që ka implikime dhe në edhe në Kosovë. Është e kuptueshme që edhe aspektet tjera nuk kanë funksionuar sa duhet që dhuna në Kosove . Fjala dhunë është fjalë nocion i rëndë dhe i ndërlikuar me mesazhe të kobshme si për individin ashtu edhe për shoqërinë, por edhe për një numër jashtëzakonisht të fëmijëve të këtij mjedisi. Shume shekuj dhe qindra vite, dhuna në Ballkan ka rrënuar dhe shkatërruar jo rrallë çdo gjë, që deri më atë kohë ka bërë, në emancipimin dhe promovimin e humanizmit, mirëqenies dhe të mirëkuptimit ndërmjet njerëzve. Dhuna nuk e ka vetëm fytyrën historike. Ajo nuk është një fenomen, që ka ndodhur vetëm në të kaluarën. Për fatin e keq të mbi një miliard të fëmijëve të botës , miliona të fëmijëve të Evropës dhe të Ballkanit është një përditshmëri, nga e cila pësojnë dhe vuan edhe sot fëmijët që nga lindja deri në pjekurinë e tyre 18 vjeçe. Megjithëse duket paradoksale, por është dëshmuar se dhuna mbi njeriun është një faktor etiologjik i luftërave bizare gjatë historisë. Studimet tregojnë, se pjesa më e madhe e luftërave në këtë botë janë nxitur dhe nisur nga individ të cilit janë rritur dhe zhvilluar në ambiente të dhunshme që kanë jetuar në familje represive, të dhunshme , që ishin orientuar drejtë egoizmit dhe mosbesimit në njerëz që kanë qenë objekt dhunë e etj. Luftëra zakonisht i kanë nxitur personalitet jo të lumtura, të frustruara , gabimisht të orientuar, të ngulfatur me paragjykime , etnocentrizëm dhe urrejtje etj. Njerëzit e dhunshëm zakonisht janë njerëz fatkeq, që janë në luftë me vetveten dhe me mjedisin që i rrethon. Po të mos ishte dhuna gjatë historisë, zhvillimi i përgjithshëm njerëzor sot do t' ishte shumë më i lartë se sa që është. Me gjithë studimet e shumta dhe shkrimet e ndryshme , natyra e dhunës edhe sot ka mbetur ende e pandriçuar. Studimet e ndryshme nga aspekti gnoseologjik, psikologjik, antropologjik, fiziologjik, fizik, ekonomike, megjithatë se kanë krijuar një sistem njohurish për dhunën. Ky mozaik dijesh, megjithatë ka mbetur ende in pa lidhur dhe i pa integruar, andaj lidhur me dhunë ka shumë gjëra të paqarta dhe panjohuri. Mosnjohja e këtillë, ka implikime të shumta negative në trajtimin e viktimave të dhunës, në shpjegimin e motiveve, dhe të pasojave të dhunës

104

Studimet e bëra në këtë na kanë mundësuar të konstatojmë se si studimet për dhunën datojnë nga viti 1290 kur në hapësirën e folësve të anglishtes dhuna definohet : " si forca e përdorur fizikë për të shkaktuar dhimbje..." Në gjuhët angleze fjala dhunë ka prejardhjen nga termi latin" videntia" që do të thotë:" sulm- atak jo kontroll:97 Në hulumtimin e zhvilluar nga UNICEF dhuna definohet si:" ...përdorimi e qëllimshëm i forcës fizike, në tentim apo me të vërtetë e përdorur kundër një personi, ose grupi , ose bashkësisë ose ka gjasa të rezulton në lëndim, vdekje, dëmtim psikologjik, keq-zhvillim apo privim"(Raport Botëror mbi dhunën dhe Shëndetin, OBSH, 2002)98 Në këtë studime epet edhe një përkufizim për dhunën ndaj fëmijëve. Me këtë nënkuptohen: "Të gjitha format fizike dhe /ose emocionale të keqtrajtimit, shpërdorimit seksual, neglizhencës, apo trajtimit neglizhent, shfrytëzimit komercial ose çdo lloj shfrytëzimi tjetër, që ka si rezultat dëmtim të mundshëm të shëndetit, mbijetesës, zhvillimit apo dinjitetit të fëmijës në kontekst raportit të përgjegjësisë , apo forcës" (O)BSH, 1999)99 Ne me dhunë nënkuptojmë secilin akt dhe veprim me të cilën shkaktohet dhimbje fizike a psikike që ka për qëllim nxitjen e frikës, përçmimit , nëpërkëmbjes, mashtrimit ose të mohimit të dinjitetit moral, emocional, integritetit fizik, si dhe të mohimit të kapaciteteve fizike dhe psikike dhe të mos sigurimit të kushte të sigurisë për njerëzit dhe në përgjithësi dhe të fëmijëve në veçanti për një zhvillim maksimal të tyre. Në kuptim të gjerë me dhunë në nënkuptojmë secilin akt dhe veprim që pengon zhvillimin fizik, psikik dhe social të individit apo të grupi. Ky përkufizim i dhunës në këtë mënyrë jep mundësi që veprimet e dhunës të mbi fëmijë të trajtohen nga momenti i fekondimit deri të maturimi mental, emocional, social dhe fizik që në shumicën e vendeve të botës konsiderohet se arrihet në moshën 18 vjeçe. Kështu, p.sh., në etapën paranetale, përdorimi i alkoolit, duhanit, barnave që ndikojnë në shëndetin e fëmijës mund të konsiderohen forma të dhunës mbi fëmijë. Përdorimi i dhunës mbi nënën në kohën paranetale, nervozizmi i saj i qëllimshëm, moskujdesi për te , braktisja e fëmijës nga prindërit, mungesa e ushqimit përkujdesjes me dashuri, varfëria , konfliktet në familje, izolimet, kërcënimet, fyerjet, sharjet, lëndimet, konfliktet në familje ,shpërdorimi seksual, incesti, pedofilia të gjitha janë forma të dhunës etj. Dhuna që ka për qëllim që te fëmijët të shkaktojë dhimbje së më të mëdha fizike dhe psikike quhet torturë. 7.1.1.Dhuna në familje Pas lufte në Kosovë , familja patriarkale është në shthurje e sipër. Me rritjen ekonomike po shtohet edhe pavarësia e femrës. Pasoja e kësaj janë shkurorëzimet ( shih grafikët në Kreun 2)

Pas vitit 1999 në Kosovë janë zhvilluar familje.

studime të shumta lidhur me dhunën në

97 98

Online Etymology dictionary, http//www.etymonline.com/index.php?term=violence Hulumtimi mbi dhunën ndaj fëmijëve në shkollat e Kosovës, UNICEF 2005, f.20 99 Po aty, f.20

105

250 241 200 150 100 50 0 2000 2001 2002 100 138

240 194 2227 3072 5361 5350

2003

2006

Gr.3. Indeks rritjes dhunës në familje në Kosovë në periudhën 2000-2003 Gr.4. Llojet e dhunës në familje në periudhën 2000 ­ 2003

2500 1922 2000 Incest 1371 1228 1000 344 500 151 0 13 2000 49 20 2001 2002 10 2003 431 564 135 246 15 771 745 Partneri Prindëri Dikush tjet.

1500

Me qëllim të ndriçimit të dhunës familjare mbi fëmijë, KEC në vitin 2005, ka organizuar një hulumtim të shpejtë. Në këtë hulumtim janë anketuar, 1938 fëmijë. Pas përpunimit të dhënave kemi konstatuar se nga 1938 fëmijë 252 apo 15% të nxënësve kanë qenë objekt të dhunës familjare. Në hulumtim kemi konstatuar se fëmijët e gjinisë mashkullore, më shumë janë objekt i dhunës familjare. Kjo shihet qartë në grafikun vijues. Në SHPK janë paraqitur 44 raste të incestit familjar për nëntë muajë e parë të këtij viti, dhe ka ndodhë një rast i vrasjes së vajzës 6 vjeçare që sipas të gjitha gjasave lidhet me incest G.7.1.1.1. Dhuna fizike në familje

60.8 M 100 F Gjith. 39.2

106

Me hulumtim kemi dashur të konstatojmë se kush përdorë më shumë dhunë në familje. Hulumtimi tregon se më së shumti dhunë familjare ndaj fëmijë përdorë nëna, që për ne ka qenë befasi. Kjo shihet qartë në grafikun vijues. Gr. Kush ushtron dhunë në familje

15.9 34.1

Babai Nëna Të tjerët

47.2

7.1.2. Dhuna në shkollë Në Kosovë dhuna mbi nxënësit në shkollë ka qenë objekt i shumë studimeve100.Ndër to dallojmë hulumtimin bërë nga KEC, në vitin 2004. Në këtë hulumtim është konstatuar se në arsimin fillor 23 % të nxënësve kanë qenë të fyer, të sharë të përçmuar me fjalë me të cilat atakohet dinjiteti i nxënësve dhe familjeve të nxënësve101. Ndërsa dhuna fizike është përdorur ndaj 18 % të nxënësve. Në studim është konstatuar se mësimdhënësit e trajnuar me pak i fyejnë dhe ofendojnë nxënësit. Dhuna, më shumë përdoret në shkolla urbane se rurale, më ndaj meshkujve se ndaj femrave. Gr. Shkalla e përdorimit të dhunës në shkolla e Kosovës

35 30 25 20 15 10 5 0 Fyerje Dhunë fiz. 15.2 12.5 30.1 23.5 31 26.8 Shq. Serbë Turq

Burimi: KEC, 2004

100 101

Shih:UNICEF(2006) Hulumtimi mbi dhunën ndaj fëmijëve në shkolla e Kosovës,Prishtinë, f. 34-36 KEC(2003) Të drejta e nxënësve në sytë e nxënësve kosovarë, f. 77- 89

107

7.2. Keqtrajtimi dhe abuzimi seksual Studimet e bëra në këtë fushë pasqyrojnë të dhëna shqetësuese . Në hulumtimin të cilin KEC e ka bërë, në vitin 2004, nga gjithsej 599 nxënës sa kanë marrë pjesë në hulumtim, 96 apo 16.2% të nxënësve , kanë deklaruar se kanë qenë objekt i tentimeve për abuzim seksual. Është interesantë se shkalla e abuzimeve seksuale është shumë më e thekuar në vendbanimet rurale. Në hulumtim kemi konstatuar se ka raste dhe të incestit në familje dhe të pedofilisë. Në vitin 2004 në Kosovë kanë ndodhur 58 raste të të dhunimeve dhe të tentim dhunimeve seksuale( shih grafikun) G.7.2.1. Dhunimet dhe tentim dhunimet në Kosove në vitin 2004

14 13 13

14 12 10 8 6 4 2 0

12

4

T.dhun.

Prishtinë

Gjilan

Mitrovicë

Pejë

Prizren

Burimi: KEC 2004 7.3. Trafikimi i qenieve njerëzore Në Kosovë,para dhe pas vitit 1999, kanë ekzistuar bare , bordele , në të cilat kanë qenë të angazhuara femra në mesin e të cilave edhe të mitura, kryesisht nga vendet te tjera. Këto femra janë marr edhe me prostitucion duke u maskuar pas punëve të kameriereve.Para dy viteve zëdhënësit e SHPK-së nuk e mohonin faktin se në Kosovë ka një veprimtari të tillë, mirë po, sipas tyre në shumicën e rasteve viktimat shtiren si punëtore baresh. Një studim të bërë nga UNICEF102 mjaft qartë e analizohet dhe zbardhet ky fenomen dhe plage e madhe e Kosovës. Megjithatë, fenomeni i trafikimit të fëmijëve në Kosovë gjatë këtyre gjashtë viteve ka pësuar shumë ndryshime. Është bërë më i sofistifikuar. Në fillim viktima të trafikimit ishin femrat nga Moldavia, Ukraina, Bullgaria, Rumania, dhe Shqipëria. Nga viti 1999 deri në vitin 2005 IOM, ka trajtuar 429 viktima.

102

Shih: Trafikimi i fwmijwv nw Kosovw. Stidim pwr mbrojtjen dhe ndhmwn e froruar fwmijwve viktima tw trafikimit (2004)

108

Gr.7.3.1. Numri i viktimave të trafikimit dhe të shtetet nga kanë arritur viktimat e trafikimit

217

250 200 89 58 28 28 150 100 50 0 Vikt.

Moldavia

Rumania

Ukraina

Bullgaria

Shqipëria

Burimi: IOM Më vonë , në vitet e fundit ka filluar zvogëlimi i numrit të femrave të trafikuara nga vendet tjera , por në anën tjetër ka filluar trafikimi i vajzave vendore. Kështu në vitin 2004, nga të gjitha femrat e identifikuara të trafikuara, 52 % kanë qenë nga Kosova. Në raportet ndërkombëtare për trafikimin, Kosova rendite në mesin e vendeve më trafikim të lartë. Shtrohet pyetja ,pse me gjithë masat e ndërmarra fenomeni i trafikimit të femrave dhe të fëmijëve me qëllime prostitucioni, nuk po zvogëlohet por po rritet. Sigurisht, që ka shumë arsye, por një ndër faktorët është varfëria gjithnjë më e madhe, dhe shkalla ende e ulët e vetëdijesimit për rreziqet dhe pasojat që bartë trafikimi. Sigurisht që këtu ndikon edhe mos efikasiteti i SHPK-se, gjyqësisë, moszbatimi i ligjit( këto ditë një mësimdhënës që kishte dhunuar të miturën - nxënësen e vetë në Ferizaj dënohet vetëm me tre vjet burg). Sigurisht, që ndikim ka edhe korrupsioni në gjyqësi, polici, nepotizmi, si lidhjet e ndryshme të grupeve kriminale me segmentet e caktuara të pushtetit. Sipas raporteve dhe të studimeve del se shumica e femrave të trafikuara janë me arsimim të ulët ose të pashkolluara, që jetojnë në varfëri dhe atë që jetojnë një mjedis familjar të dhunshëm dhe të pavolitshëm Sipas Zyrës për Qeverisje të Mirë, ne konferencën e saj të mbajtur më 4 dhjetor 2006, sipas Shërbimit Policor të Kosovës, në periudhën maj të vitit 2005 ­ tetor 2006 janë i identifikuar 92 viktima të trafikimit që vijnë nga Shqipëria, Moldavia, Rusia, Ukraina , , Bullgaria pa anashkaluar edhe Kosovën . Sipas burimeve policore, 32 viktima janë kthyer në vendet e tyre ose janë ri integruar, ndërsa 62 nga ato janë ndihmuar nga policia, janë ngritur 34 lëndë gjyqësore me 76 persona të akuzuara për vepra penale trafikim me njerëz.103 7.4. Puna e fëmijëve Varfëria e madhe që e ka kapluar Kosovën, kriza shoqërore dhe politike, moszgjidhja e statusit politik ka bërë që një numër i madh i fëmijëve të Kosovës, për të siguruar

103

Luljeta Tahiri, (2006) : Kosova urë kaluese e trafikimit . Infopress e martë 2006,, Prishtinë, f.6

109

ekzistencën e tyre të detyruar të kryejnë punë të rënda fizike të dëmshme për shëndetin e tyre. Lidhur me punën e fëmijëve gjatë këtyre viteve janë organizuar shume debate, diskutime, janë zhvilluar edh disa hulumtime të rëndësishme, nga UNICEF, Instituti i Politikave Sociale të Ministrisë së Punës dhe të Mirëqenies Sociale dhe KEC. Me gjithë hulumtimet e bëra nuk ka statistika të sakta për numrin e fëmijëve që kryejnë punë të renda fizike duke filluar nga mosha 5 ­ 18 vjeçe104 Sipas hulumtimit të zhvilluar nga KEC, është konstatuar se metodologjitë e mësimdhënies, shkalla e efikasitetit dhe të efektivitetit të arsimit është një ndër faktorët kryesore. Kjo shihet qartë edhe në grafikun vijues: Gr. 7.4.1.Përqindja e fëmijëve të arsimit fillor që kryejnë punë fizike në Kosovë sipas gjinisë

22 19.8 20 18 16 14 12 10 Femra Meshkuj Gjithsej 13 12.1 12.3 12.5 16.7 Eksperim. Kontroll.

Burimi: KEC, 2004 Në studim kemi konstatuar se fëmijët që punojnë punë të rënda fizike kanë sukses më të ulët në shkolla se shokët e tyre. Gr.7.4.2. Suksesi në shkollë i fëmijëve që punojnë sipas grupeve paralele

30 25 20 15 10 5 0

27.9 16.4 21.3 11.1 12.1 13.3 6.7 0

1 2 3 4 5

13.5

Eksperim. Kontroll.

9.9

Burimi: KEC 2004

104

Shih: punimet:Puna e fëmijëve , Instituti I Politikave Sociale; Prishtinë 2004; UNICEF, Puna e fëmijëve në Kosovë. Studim për fëmijët punëtorë 2004 dhe KEC; Të drejta e fëmijëve në sytë e nxënësve kosovarë, Prishtinë 2005

110

Grafiku i më sipërm tregon se zbatimi i metodologjive të reja në mësim, qeverisja e mire në shkolla respektimi i të drejtave të fëmijës, jo vetëm që ndikon pozitivisht por ndikon që fëmijët të mos merren me punë të tjera të rrezikshme për shëndetin e tyre. NË studim kemi konstatuar se punë të rënda kryejnë të gjithë fëmijët e bashkësive etnike që jetojnë në Kosovë Kjo shihet në grafikun vijues

Gr. 7.4.3. Përqindja e fëmijëve që punojnë sipas bashkësive etnike

25 20

19.9 14.4

15 10 5 0 Shqiptarë Serbë Turq

7

F.që pun.

Burimi:KEC, 2004 8. TË DREJTAT E FËMIJËVE MINORITAR Barazia e pakicave kombëtare do të jetë oksigjen dhe burim themelor i shëndetit të Kosovës. Pa barazinë e fëmijëve të bashkësive etnike, Kosova asnjëherë nuk do të jetë kohezive dhe miqësore për fëmijë. Duhet thënë se fëmijët e bashkësive etnike i gëzojnë shumë të drejta në Kosove, por jo të gjitha . Të drejtën në arsimin në gjuhën amtare, të drejtë në aktivitete kulturore, në mësimin dhe ruajtjen e zakoneve dhe të traditave, simboleve kombëtare i gëzojnë. Megjithatë, mbetet shumë për të bërë për përmirësimin pozitës së fëmijëve të gjitha bashkësive etnike minoritare në mënyrë që ata të rriten të lumtur të shkollohen në një sistem cilësor dhe efikas të arsimit në gjuhën e tyre, që të jenë të integruar në të gjitha poret jetës. Por, më së shumti duhet punuar që të përmirësohet pozita e komuniteti RAE( Rome, Ashkali dhe Egjiptiane), sepse pozita e këtyre fëmijëve në Kosove, është më e përkeqësuar . Për të pasqyruar gjendjen e bashkësive etnike në Kosovë, do të paraqiten disa tregues. Sipas viteve të shkollimit pozitën më të pavolitshme e ka komuniteti RAE

111

G. 8.1. Vitet e shkollimi sipas bashkësive etnike

12

9.33

10 8 6 4 2 0 Shqiptarë

10.61 8.61 6.89

Vit. e shk.

Serbë

Të tjerë

RAE

Burimi:UNDP. Kosova, 2004 Pozita e vështirë e komunitet RAE, krahasuar me bashkësitë tjera etnike do të shihet më qartë dhe me tregues të tjerë. Ne bashkësi të tjera etnike bëjnë pjesë: Boshnjakët, Turqit, dhe Goranët. Këtë kategorizime i ka bërë UNDP . Ne i kemi huazuar,pa hyrë në analiza, a duhet të jetë kështu apo jo. Me qëllim që të konstatojmë pozitë e bashkësive minoritare përballë popullsisë shumicë do të paraqesim edhe dy tregues me rëndësi: Bruto të ardhurat nacionale për kokë të banorit ( BAN) dhe shkallën e aftësisë së Lexim ­ shkrimit, pa të cilën aftësi, nuk mund të shfrytëzohen dhe nuk mund të realizohen një spektër i madh i të drejtave të njeriut dhe të fëmijës Këta tregues ë paraqiten në dy grafikët vijues. Gr. Bruto të ardhurat nacionale për kokë të banorit sipas bashkësive etnike

1400 1200 1000 800 600 400 200 0 Shqip.

1282 1051 866 397

BAN

Serbë

Të tjerë

RAE

Burimi, UNDP, 2004 G.8.3 Shkalla e analfabetizmit sipas gjinisë dhe bashkësive etnike

112

30 25 20 15 10 5 0 Shqip.

25

Femra Meshkuj

9 4 3 1

Serbë

12 8 1

Të tejrë RAE

Burimi:UNDP, 2004 Në dy treguesit shihet se pozita e fëmijëve të bashkësive etnike boshnjake, turke, gorane dhe RAE komuniteti si jo e mirë dhe e pafavorshme. Natyrisht qe edhe fëmijët e serb te të mbetur në enklava janë në pozitë të padëshirueshme sikurse qe pozita e fëmijëve shqiptare në pjesën veriore është e pa sigurt. Andaj del edhe përkushtimi ynë për hartimin një strategjie e cila do të bëjë që deri në vitin 2017 të gjithë fëmijët e Kosovës të rriten dhe të zhvillohen maksimalisht, deri aty ku Zoti ka thënë se mund të zhvillohen pavarësisht nga prejardhja e tyre etnike, gjinore, fetare, racore , zhvillimore, ekonomike, sociale .

KREU 5. PASTHËNIE 5.1. Domosdoshmëria për një avancim të përshpejtuar të Drejtave të në Kosovë

Nga studimi i bërë mund të konstatohet katërçipërisht se gjendja e të drejtave të fëmijës në Kosovë më gjithë ë përparimet e bëra në vitet e fundit , është tepër e vështirë dhe nëse nuk bëhet një avancim i përshpejtuar i saj, duke ndërmarrë një se m masash dhe veprimesh , Kosova me dekada do të përballet me vështirësi të mëdha politike, ekonomike , sociale juridike, morale, shëndetësore etj. Në këtë studim kemi konstatuar se duhet përmirësuar sfondin apo prapavijën e gjendjes së drejtave të fëmijës duke e bërë: Zgjidhjen e statusit politik të Kosovës Planifikimin i familjes Krijimin u urave të komunikimit ndër-rajonale dhe ndërkombëtare ballkanik duke u integruar në rrjetet e ndryshme Evropiane dhe Botërore Sigurimin e barazisë dhe të drejtësisë sociale Luftimin i varfërisë, Sinkronizimi dhe rritja e bashkëpunimi ndërinstitucional Përmirësimi i kornizës logjike 5.2. Qasja holistike ­ sistemore kusht themelore për avancim të përshpejtuar të Drejtave të Fëmijës Avancimi i gjendjes së drejtave të fëmijës në Kosovë nuk mund të bëhet pa një qasje gjithëpërfshirëse, nga këndi i Teorisë së përgjithshme të sistemeve - TPS . Kjo do të thotë, se të drejtat e fëmijës duhet parë dhe trajtuar, si pjese e pandarë e sistemit shoqëror dhe natyror. Për këtë qëllim, duhet hartuar një strategji, e cila do të jetë një lloj

113

makine "perpetum mobille" që do inkurajojë të gjithë subjektet kosovare përgjegjëse për avancimin e përshpejtuar të drejtave të fëmijës. Nga studimi i bërë kemi arritur në përfundim se gjendje e fëmijëve në Kosove është më e vështirë se në të gjitha vendet e rajonit, andaj detyrimisht duhet ndërmarr masa urgjente për përshpejtim të avancuar të gjendjes së drejtave të fëmijës Kjo duhet të bëhet në disa fusha: Përmirësimi i gjendjes se drejtave vë fëmijës në fëmijërinë e hershme( duke u përkujdesur për fëmijë në periudhën paranetale, neonetale, dhe për nënat shtatzëna, për fëmijë të moshës 0>6 duke siguruar ushqim të shëndoshë, ujë të pijshëm, imunizim, për përkujdesje me dashuri, për krijimin e një ambienti të shëndosh, për zhvillim, edukim dhe arsimim institucional dhe familjar) Avancimin e përshpejtuar të gjendjes së drejtave të fëmijës së moshës 6>18 vjeçe (duke siguruar mbijetesë cilësore: ketë gjatë , të sigurt dhe të shëndetshëm, ushqim të mjaftueshëm dhe të shëndetshëm ,ujë të pastër strehim për të gjithë fëmijët, përkujdesje me dashuri, zhvillim maksimal , arsim efikas dhe efektiv, njohje të lartë të drejtave të njeriut dhe të fëmijës, barazi , drejtësi sociale para ligjit për të gjithë fëmijët pavarësisht nga prejardhja e tyre, burime të mjaftueshme të informacionit, pjesëmarrje në vendim mbarje varësisht nga mosha, shprehje e lirë e mendimit , fjalës dhe besimit ­ fesë) Mbrojtje të avancuar nga dhuna, keqtrajtimi, abuzimi dhe shfrytëzimi seksual dhe ekonomik Kujdes dhe barazi të plotë për fëmijët e Bashkësive etnike që janë pakicë në Kosovë

Mbrojtje nga dhuna, dhe shfrytëzimi

Kujdes dhe barazi e plotë e fëmijëve minoriteteve.

Mosha 6< 18

Avancim i përshpejtuar i të DF

Shoqëria kosovare kohezive

Fëmijëria e hershme

Shoqëria kosovare mike për fëmijë

Sk. 5.2.1. Mekanizimi i Avancimit të Drejtave të Fëmijës në Kosove 2007 -2017

114

BIBLIOGRAFIA Balkan Sunflowers,Voluntiers for Social Reconnstruction(2006): Udhërrëfyes i Mësuesit për Filmat që Ndryshojnë Botën EDP(2006) Barazia në Klasë. Përvoja nga mësimdhënësit për mësimdhënës Barazia në klasë. Përvojat nga mësimdhënësit për mësimdhënës(2006), EDP Prisahtinë Deklarata universale për të drejtat e njeriut UNICEFDjeca prije svega. Svjetska deklaracija sa svjetskog samita za djecu, Fullan , M(2003) Forcat e ndryshimit. Depërtimi në thellësinë e reformave arsimore, SOROS, Fullan, M. (2002): Kuptimi i ri ndryshimit, Soros Fullan , M (2006): Forcat e ndryshimit- vazhdim HANDIKOS&Save the Children Prava i zivotne mogucnosti, www.savethechildren.org.net Gender Centar federacije Bih (2004) Gender media Watch 2002 Bosna i Hercefovina. Analiza programa :FTV; TVRC. BHTV1, ATV i NTV Hayat09-15.12.2002. ( termin 19.00 ­ 22.00) GEEP. Gender jednakost i ravnopravnost u BiH Qendra për të Drejtat e Njeriut (1989). ABC. Mësimi i të drejtave të njeriut. Aktivitete praktike për shkollat fillore dhe të mesme. Kampanja botërore për të drejtat e njeriut. Kombet e Bashkuara,New York ( UNICEF (Nisma e shkollave mike për fëmijë në Kosovë, Prishtinë . Karta Sociale Europiane e Ndryshuar, Strasburg, 3 Maj 1996 KEC: Të drejtat e fëmijës dhe etika e mësimdhënësve (2006), Prishtinë KEC, Disa aspekte të efikasitetit të arsimit në Kosovë KEC(2004) Të drejtat e fëmijës në sytë e nxënësve kosovarë Kval-Mellbye-Trany(2006): Politika dhe demokracia bot.II, Rozafa , Prishtinë MASHT(2006) Standardet e përgjithshme të edukimit dhe arsimit parashkollor në Kosovë(3-6 vjeç), Prishtinë MASHT(2006) , Kurrikula e edukimit parashkollor (3-6vjeç) MASHT(2005): Të gjithë në shkollë. Parandalimi dhe reagimi ndaj braktisjes dhe MPMS(2005)Politikat, programet dhe aktivitet e MPMS-së në periudhën janar ­ qershor 2005 MAShT(2004) Strategjia e Zhvillimit të Arsimit të arsimit lartë në Kosovë (2005 -2015) . Versioni final MAShT(2005): Mosregjistrimit të nxënësve në shkollë. Doracak. Pako strategjish Learnining to Change .Thë Experience of Transforming Education in South East Europe (2005) CEU PRESS MPMS(2004):Studim. Fëmijët në punë MASHT( 2006) Strategjia e arsimit para-universitar 2007 -2017

115

Ministria e Punës dhe Mirëqenies Sociale, Braktisja e fëmijëve në Kosovë, Instituti i Politikës Sociale Perinatal situation in Kosove, for Years 2000 -2005, April 2006 Mjelldheim,L et.(2006)( Spektri . Shkencat shoqërore Ministria e Kulturës , Sportit dhe Rinisë:Letër siimntetizuese për sektorin rinor QMGF(2004) Harta sociale e grave të Kosovës105 Republika Srpska(2003): Muskarci i zene u Republici Srpskoj , Banja Lluka UNMIK/Qeveria e Kosovës-MPMS, UNICEF(2004):Let flasim. Zhvillimi i komunikimit efikas me fëmijët viktima të keqtrajtimit dhe të trafikimit UNIFEM:GTZ(Rruga drejt barazisë gjinore UNMIK , IPQV& MAShT, Strategjia për zhvillimin arsimit parauuniversitar në Kosovë 2007 -20017. Draft. Prishtinë, 2006 UNMIK&PSIG (2006); Korniza Makroekonomike ­ Kufizimet fiskale 2007 2013, Prishtinë UNMIK& PSIG(2006) Dokumenti i strategjisë sektori i arsimit: sintezë UNICEF( Qualiti Educational for All in Kosove(2006), Prishtinë BARNkonventiongruppen(= The Swedish NGO Child Covention Gruup:Të drejtat e mia BARNkonventiongruppen(= The Swedish NGO Child Covention Gruup:Të drejtat e mia Ombudsperson, Institucioni në Kosovë; www.ombudspersonkosovo.org Save the Children Të drejat e fëmijëve të të komuniteteve Romë, Ashaklinë, dhe egjiptian në rajonin e Prizrenit Sia Spiliopoulou A(1998);Arsimimi për të Drejtat e Njeriut:Të arritura dhe Sfidat;Instituti për të Drejtat e Njeriut, Universiteti i Abo Akadenisë në bashkëpunim me Komisionin Kombëtarë Finlandez për UNESCO-n dhe UNESCO Botimin e librit në gjuhën shqipe e ka financuar:Projekti Finlandez për të Drejat e Njeriut Prishtinë, Kosovë UNESCO:Paqendërtuesit e Qetë(2002), "Dukagjini" . Pejë UNESCO(?) Të gjitha qeniet njerëzore. Doracak për mësimin të drejtave të njeriut, Biblioteka për mësues Kristen , A. etj( ?): Edukimi dhe kul;tura e demokracisë: praktikat e fëmijërisë së hershme Sekretariat I Planit të Zhvillimit të Kosovës(Strategjia dhe plani zhvillimor i Kosoves, Konsultimet me Shoqërinë civile. Draft Punues. Deklaratat e politikave prioritare. Plani i Kosovar i Veprimit për Rini , 2007- 20013, dhejtor 2006 Skola i mentalno zdravlje.Prirucnik za nastavnike (2005), Usatanova "Skupaj", Lubljana Thaç,A: Fëmijët kanë të drejta, Save the Children

105

Qendra për Mbrojtjen e Grave dhe të Fëmijëve (QMGF) është themeluar në vitin 1993. Në vitet e 90' themelohen JQRT ndërkombëtare dhe lokale: Mersi Corps, Oxfami, Fondacioni SOROS, Komiteti i Helsinkit, "Nëna Tereze"; KMDLNJ, " Motrat Qiriazi ". Hulumtimi mbulon periudhën 1995-2000

116

Save the Children: Decija prava u zajdnici Roma, Askalia i Egipana u Prizrenskom okrugu. Procena uragjena na osnovu konvencije o pravima deteta Shoqata e juristëve"Norma"(2005) Ecuria e rasteve të ndarjes së prindërve dhe besimit të fëmijëve në periudhën 2000-2004

117

Information

Microsoft Word - GJENDJA E TW DREJTAVE TW FWMIJS NW KOSOV 1.1.doc

117 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

239254