Read 14-1-2-TURKES.pdf text version

Ege Corafya Dergisi, 14 (2005),73-97, zmir Aegean Geographical Journal, 14 (2005), 73-97, Izmir--TURKEY

ORTA KIZILIRMAK BÖLÜMÜ GÜNEY KESMNN (KAPADOKYA YÖRES) KLM VE ÇÖLLEMEDEN ETKLENEBLRL

Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Murat TÜRKE

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Corafya Bölümü, Çanakkale

[email protected]

(Teslim: 31 Ekim 2005; Düzeltme: 31 Mart 2006; Kabul: 31 Aralik 2006 (Received: October 31, 2005; Revised: March 31, 2006; Accepted: December 31, 2006)

Abstract

The study determined the climate of southern portion of the Middle Kizilirmak sub-region (Cappadocia district) in Turkey according to Thornthwaite's climate classification in detail along with Erinç's aridity index and United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD) aridity index. Spatial distributions and inter-seasonal variations of precipitation amounts and minimum, maximum and mean air temperatures, and vulnerability of Cappadocia to desertification processes were also investigated. Main conclusions of the study were summarized as follows: (1) The coldest month of minimum, maximum and mean temperatures is January at all stations used in the study, and the warmest month is July except at two stations for maximum temperatures. (2) Coefficients of variation of the maximum temperatures are the greatest in summer and the smallest in winter. Nevehir and Kayseri environs are the most continental parts of the Cappadocia district with a high inter-annual variability and low temperatures. (3) Monthly precipitation amounts show a somewhat uniform distribution throughout the year, except the period of July to September. (4) Cappadocia is characterized with a continental rainfall regime having a maximum precipitation in spring. Annual precipitation amounts are found between 336.4 mm and 412.4 mm. (5) Variability of summer precipitation totals is greater than that of other seasons, varying from 65.7% to 78%. The coefficients of variation of the annual precipitation totals are about 18% at north and about 20% at south. (6) Semi-arid and dry sub-humid or semi-humid climate types prevail over Cappadocia according to Thornthwaite's moisture and Erinç's aridity indices. Steppe is the dominant vegetation formation with sparse dry forests. (7) Cappadocia district is vulnerable to the desertification processes. In order to mitigate desertification in the district, sustainable land-use management and tourism planning applications are required as soon as possible.

74

Murat TÜRKE

Key Words: Cappadocia district, seasonality, variability, Thornthwaite's climate classification, Erinç's aridity index, the UNCCD aridity index and desertification.

Öz

Çalimada, Thornthwaite iklim siniflandirma sistemi, Erinç kuraklik indisi ve Birlemi Milletler Çölleme ile Savaim Sözlemesi (UNCCD) kuraklik indisi kullanilarak, Türkiye'nin Orta Kizilirmak Bölümü güney kesiminin (Kapadokya Yöresi) iklimi ayrintili olarak belirlendi. Ayrica, Kapadokya'nin, yai, minimum (en düük), maksimum (en yüksek) ve ortalama hava sicakliklarinin alansal daililari ve mevsimlerarasi deiimleri ve çölleme süreçlerinden etkilenebilirlii incelendi. Çalimanin balica sonuçlari aaida özetlendi: (1) Minimum, maksimum ve ortalama sicakliklar açisindan en souk ay, çalimada kullanilan tüm istasyonlarda Ocak'tir; en sicak ay ise, iki istasyonun maksimum sicakliklari diinda Temmuz'dur. (2) Maksimum sicakliklarin deikenlik katsayilari, yazin en yüksek, kiin en düüktür. Nevehir ve Kayseri çevreleri, yüksek yillararasi deikenlik ve düük sicakliklar açisindan Kapadokya Yöresi'nin en karasal yerleridir. (3) Aylik yai tutarlari, Temmuz-Eylül dönemi diinda yil boyunca oldukça tekdüze bir daili gösterir. (4) Kapadokya Yöresi, maksimum yaii ilkbaharda olan karasal yai rejimi ile tanimlanir. Yillik ortalama yai tutarlari 336.4 mm ile 412.4 mm arasinda bulunur. (5) Yaz yai toplamlarinin deikenlii, % 65.7 ile % 78 arasinda deien oranlarla öteki mevsimlerin tümünden daha yüksektir. Yillik yai toplamlarinin deiim katsayilari, yörenin kuzeyinde yaklaik % 18, güneyinde yaklaik % 20'dir. (6) Thornthwaite nemlilik ve Erinç kuraklik indislerine göre, Kapadokya Yöresinde yarikurak ve kurak-yarinemli ya da yarinemli iklim çeitleri egemendir. Bozkir ve seyrek kuru ormanlar, yöredeki egemen vejetasyon formasyonunu oluturur. (7) Kapadokya Yöresi çölleme süreçlerinin etkilerine açiktir. Yörede çöllemenin etkisini önlemek ya da en aza indirmek için, sürdürülebilir arazi kullanimi yönetimi ve turizm planlamasi uygulamalarina ivedilikle gereksinim vardir. Anahtar Kelimeler: Kapadokya Yöresi, mevsimsellik, deikenlik, siniflandirmasi, Erinç kuraklik indisi, UNCCD kuraklik indisi ve çölleme. Thornthwaite iklim

Giri Turizm, ç Anadolu Bölgesi'nin önemi giderek artan deerlerinden birisidir. Ankara, Konya, Kayseri, Nevehir, Aksaray ve Nide illerinin çevresinde tarihi ve doal özellikleriyle taninan çok sayida turistik yer vardir. Bunlar arasinda, özellikle Orta Kizilirmak Bölümü'nde yer alan Nevehir, Aksaray ve Nide çevreleri yerli ve yabanci turistlerin ilgisini çok çekmektedir. Orta Kizilirmak Bölümü, tarihi corafya açisindan güney Kapadokya'ya karilik gelir. Tarihi anlami ile "Kapadokya Bölgesi", güneyde Toros Dalari, batida Aksaray ve douda Malatya yöresi ile çevrilen ve kuzeyde Karadeniz'e kadar uzanan geni bir bölgeyi kapsamitir. Günümüzde ise, "Kapadokya Yöresi", turizm amaciyla, Kirehir, Nevehir, Aksaray, Nide ve Kayseri illerinin kapsadii alana verilen isimdir. Günümüzün daha küçük bir alan kaplayan ve çok sayida doal, tarihi ve kültürel güzelliklere ve sit alanlarina sahip olan Kapadokya Yöresi, Üçhisar, Göreme, Avanos,

Ürgüp, Derinkuyu, Kaymakli ve Ihlara çevrelerini içerir. Bu çalimada, bir tarihi corafya terimi olan Kapadokya, ç Anadolu Bölgesi'nin Orta Kizilirmak Bölümü'nün güneyinde bulunan Kirehir, Nevehir, Kayseri, Aksaray ve Nide illeri arasindaki alan için kullanildi (ekil 1). Tarih ve kültür turizmi, Kapadokya Yöresi'nin turizm kaynaklari arasinda bata gelir. Kapadokya'daki prehistorik kültürlerin izleri, Kökhöyük (Nide), Asiklihöyük (Aksaray) ve Civelek maarasinda (Nevehir) bulunmu olup, buralarda bilimsel kazilar sürmektedir. Bugün Kapadokya'da, renkli duvar resimleri ve dinsel motifler ile bezenmi çok sayida kilise vardir. Bu kiliseler, volkanik tüf oluumlarinin içinde açilan maaralarda ina edilmitir. Kentlerdeki ciddi saldirilardan ve kariikliklardan kaçan ilk Hiristiyanlarin kurduu Derinkuyu ve Kaymakli tarihi sitlerindeki yer alti yerleimleri, bölgenin uygarlik ve güzel sanatlar tarihine ilgi duyan turistlerce çok dikkat çekici bulunmaktadir.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 75 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Kapadokya Yöresi, görenlerde büyük bir hayranlik uyandiran doal zenginlikleriyle doa turizminin gelimesi açisindan da çok anslidir. Doal güzelliklerinin balicalari, en kolay olarak ÜçhisarÜrgüp-Avanos çevresinde ziyaret edilebilir. Burasi, "Peri Bacalari" olarak bilinen çok güzel ve ilgi çekici jeomorfolojik oluumlarla ve yer alti kentleriyle de taninmaktadir. Melendiz Irmai vadisinde yer alan Ihlara çevresi ise, Kapadokya'nin baka bir doal ve tarihi güzelliini oluturur. Orta Kizilirmak Bölümü güney kesiminin (Kapadokya Yöresi) iklimi, çeitli çalimalarda genel olarak karasal yarikurak olarak tanimlanmitir. Ancak, Kapadokya Yöresi'nin içerisinde bile, özellikle yai ve sicaklik klimatolojisi nedeniyle bazi belirgin farkliliklar gözlenir. Bu yüzden, çalimanin balica amaci aaidaki gibi belirlendi: (i) Kapadokya'daki yillararasi iklimsel deiebilirliin bölgesel ölçekli atmosfer dolaimi ile olan balantisini, Türkiye için yapilmi çalimalara ve dorudan yöre için gerçekletirilen yeni çözümlemelere dayanarak deerlendirmek; (ii) ki önemli iklim öesi olan yai ve sicakliin alansal ve mevsimlerarasi daililarini ortaya koymak; (iii) Çeitli iklim siniflandirmalarina dayanarak yörenin iklim tiplerini belirlemek ve karilatirmasini yapmak; ve son olarak, (iv) Yörenin, çeitli iklimsel ve antropojen (insan kaynakli) etmenlerin neden olduu çölleme süreçlerine duyarliliini genel olarak deerlendirmek. Bölgenin Sinoptik Klimatolojisi Genel olarak subtropikal kuak anakaralarinin batisinda egemen olan Akdeniz büyük iklim bölgesine dahil edilen Türkiye iklimi, Kuzeydou Atlantik ve Akdeniz kaynakli cephesel siklonlarin (alçak basinçlarin), subtropikal antisiklonlarin (yüksek basinçlarin) ve muson alçak basincinin Orta Dou'ya doru uzantisini oluturan Basra alçak basinç alaninin mevsimsel yer deitirmelerinin bir ürünüdür. Atlantik kaynakli nemli hava akimlariyla tainan cephesel orta enlem ve Akdeniz siklonlari, yaz mevsimi diinda yilin önemli bir bölümünde Türkiye'ye kolaylikla

ulamaktadir. Bu uygun koullar, yazin polar jet akiminin yaklaik 60 °K enlemlerindeki polar cephe kuaina ve ötesine göçü nedeni ile ortadan kalkar. Böylece, Türkiye ve bölgesi üzerinde, özellikle yaz boyunca Kuzey Afrika ve Orta Dou/Arabistan bölgelerinden kaynaklanan karasal tropikal hava akimlari egemen olur. Genel dolaimdaki bu deiiklik, Türkiye'nin Karadeniz Bölgesi ve Kuzeydou Anadolu Bölümü diinda kalan yerlerinde, yaz boyunca genellikle uzun süreli kuru ve sicak iklim koullarinin olumasina neden olur (Türke, 1998a, 1999, 2003a). Kiin, kuzeydou Atlantik doulu orta enlem ve Akdeniz siklonlari ile Azorlar bölgesinden kaynaklanan dinamik oluumlu subtropikal antisiklonlarin iyi bilinen birleimi, Türkiye'de hava ve iklimi belirleyen balica atmosferik düzenektir. Bazi ki mevsimlerinde, termik oluumlu Sibirya antisiklonu ile ilikili çok souk, kararli ve kuru yüksek basinç koullari da, Türkiye ve bölgesindeki bu geni alanli ortalama atmosfer dolaimina katilir. Türkiye yailari, yaz diinda, yil boyunca ülkenin büyük bir bölümünde, genel olarak atmosferik aksiyon merkezlerinin yerine, etkinlik düzeyine ve deiimine balidir (Türke, 1998a; Kutiel vd., 2001; Türke vd., 2002b). Ki, ilkbahar ve sonbahar yailarindaki yildan yila deiimler, stanbul (Göztepe) radyosonde istasyonunun 700 ve 500 hPa jeopotansiyel yükseklik düzeyinde egemen olan deiimler ile yakindan ilikilidir. Kiin, negatif korelasyon (iliki) katsayilari, Karadeniz yai bölgesi diinda, Türkiye'nin büyük bölümünde geni bir alansal tutarlilik sergiler (Türke vd., 2002b). Kutiel vd. (2001) de, Türkiye yai bölgelerini temsil eden yedi istasyonun aylik yailari ile dou Akdeniz Havzasi'nin aylik ortalama deniz seviyesi basinci (DSB) dizileri arasindaki balantilar için, birbirine çok benzeyen sonuçlar bulmutur. Bu çalimaya göre, Türkiye yailarindaki yildan yila deiebilirlik ile bölgesel DSB deiebilirlii arasindaki ilikiler, kiin anlamli olmasina karin, kuru ve sicak Akdeniz yazinda hiç bulunmaz. Türkiye'deki kurak ya da yaili koullarla ilikili anomali dolaiminin özelliklerine bakildiinda, Kasim-Nisan döneminde kurak koullara karilik gelen basinç dailiinin çounlukla pozitif DSB

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

76

Murat TÜRKE

anomalileri (antisiklonik anomali dolaimi) gösterdii, yaili koullarla balantili basinç dailiinin ise, Karadeniz yai bölgesi (Giresun) diinda tüm istasyonlarda çounlukla negatif DSB anomalileri (siklonik anomali dolaimi) sergiledii görülür (Kutiel vd., 2001). Türkiye'nin yai klimatolojisine ilikin olarak yukarida özetlenen bulgularimiz ve deerlendirmelerimiz, Tatli vd. (2004)'nce bölgesel iklim süreçlerinin ölçek küçültmesi (downscaling) temel alinarak gerçekletirilen yeni bir çalima ile de desteklenmitir. Tatli vd. (2004)'nin sonuçlarina göre, Türkiye'deki kiyi bölgelerinin yai rejimi, geni ölçekli basinç sistemlerinin ve yüksek düzey atmosfer dolaiminin etkisi altindadir. Tatli vd. (2004), ayrica, topografya gibi yerel özelliklerin, özellikle Karadeniz Bölgesi'nde, yaiin younluunu ve olabilirliini belirlediini vurgulamitir. Türkiye iklimini ve onun deikenliini denetleyen atmosfer dolaimi özelliklerinin daha iyi anlailmasi açisindan önemli olan, son yillardaki bilimsel katkilardan birisi de, Kutiel ve Benaroch (2002) tarafindan tanimlanan Kuzey Denizi­Hazar Deseni (North Sea­Caspian Pattern, NCP) uzak balantisidir (teleconnection). NCP, bir ucu Kuzey Denizi, öteki ucu Hazar Denizi üzerine yerleen iki kutuplu bir yüksek atmosfer düzeyi uzak balantisi olarak tanimlanabilir. Kutiel vd. (2002), bu uzak balantinin Balkanlar, Anadolu Yarimadasi ve Orta Dou'daki sicaklik ve yai rejimleri ve deikenlii üzerindeki etkilerini çözümlemitir. NCP'nin en kuvvetli etkisi, dou Akdeniz'deki (Yunanistan, Türkiye ve srail'in verilerini içerir) çözümlemesi yapilan tüm istasyonlarda bulunmutur. Ayrica, NCP'nin pozitif (+) ve negatif (-) evreleri, normalin altinda ya da üzerindeki sicakliklar arasinda baka herhangi bir uzakbalantidan daha iyi bir ayrim yapma özellii göstermitir. Negatif evrede, Türkiye üzerinde belirgin bir sicaklik artiiyla sonuçlanan güneybatili-güneyli dolaimda bir kuvvetlenme; pozitif evrede ise, önemli bir sicaklik azaliiyla sonuçlanan kuzeyli dolaimda bir kuvvetlenme görülür (Kutiel vd., 2002). NCP'nin, Ekim-Nisan arasindaki dönemde ortalama sicakliklar üzerinde yarattii en büyük etkinin, Türkiye'nin karasal ç Anadolu Bölgesi'nde (özellikle Kapadokya

Yöresi'nde) olduu saptanmitir (Kutiel vd., 2002; Kutiel ve Türke, 2005). Kapadokya Yöresi, Kuzey Atlantik Salinimi'nin (NAO) etkilerine kari da çok duyarlidir. Türke ve Erlat (2003, 2005)'a göre, Türkiye'nin yillik ve yaz diindamevsimlik yailarinin çounluundaki deiebilirlik ile NAO indislerindeki (NAOI) deiebilirlik arasinda negatif bir iliki vardir. Negatif korelasyon katsayilari (KK), Türkiye'nin bati ve iç bölgelerinde (Kapadokya'yi içerir) özellikle kiin ve kismen de sonbaharda kuvvetliyken, ilkbaharda zayiflar ve yazin iliki neredeyse hiç yoktur. Türke ve Erlat (2003, 2005), ayrica, Türkiye yailarinin çounluunun, negatif NAO evresinde yil boyunca uzun süreli ortalama koullara göre daha yüksek olduunu; pozitif NAO evresinde ise, -yaz diinda- yil boyunca çounlukla uzun süreli ortalamadan daha kurak koullar sergilediini göstermitir. Türke ve Erlat (2003)'a göre, sonbahar ve özellikle ki yailarinin negatif (ya da pozitif) NAO evresine gösterdikleri yanitlar, Türkiye'nin bati ve iç bölgelerindeki (Kapadokya'yi içerir) istasyonlarin çounda anlamli yaili (ya da kurak) sinyallerle açiklanir. Yukarida özetlenen yeni çalimalarin sonuçlari, "Türkiye'deki yai oluum koullari, sonbahar sonu, ki ve ilkbahar baini içeren serin/souk dönemde, sinoptik ölçekli atmosfer dolaimina kari önemli bir baimlilik göstermektedir" biçiminde yorumlanmalidir. Veri ve yöntem Çalimada kullanilan yai ve sicaklik veri setleri, sirasiyla, Türke (1996, 1998a) tarafindan Devlet Meteoroloji leri (DM) Genel Müdürlüü'nce iletilen 99 istasyonun 1929-1993 dönemi ve Türke vd. (2002a) tarafindan 70 istasyonun 19291999 dönemi için gelitirilmitir. Bu çalimada, kayit süresi kisa olan Ürgüp ve Nevehir istasyonlari tüm türdelik incelemeleri yapilarak ilk kez; yai ve sicaklik veri setleri ise, sirasi ile 1994-2002 ve 2000-2002 yillari için güncelletirilerek kullanildi (Tablo 1). Türkiye için gelitirilen uzun süreli yai ve sicaklik veri setleri ile bu dizilere uygulanan türdelik çözümlemelerine ilikin ayrintili bilgi, sirasiyla

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 77 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Türke (1996, 1999) ve Türke vd. (2002a)'nde bulunabilir. Seçilen alti istasyonun alansal dailii ekil 1'de gösterilmektedir. Thornthwaite klim Siniflandirmasi Thornthwaite iklim siniflandirmasi ve su bütçesi, Willmott (1977)'un iklimsel su bilançosu için gelitirmi olduu WATBUG programinda kullanilan yaklaim dikkate alinarak hesaplandi. WATBUG'un ürettii çiktilardan bazilari unlardir: Düzeltilmemi potansiyel evapotranspirasyon (UPE), (mm); düzeltilmi PE (APE), (mm); toprakta biriken nem (toprak depo suyu), (mm); gerçek evapotranspirasyon (AE), (mm); toprak nem açii (su açii), (mm); toprak nem fazlasi (su fazlasi), (mm), vb. WATBUG, aylik ya da günlük PE'leri Thornthwaite (1948) yöntemine göre, aylik (ya da günlük) olarak hesaplar. Thornthwaite'in Nemlilik ndisi (Moisture Index) (1948),

Sicaklik Etkinlik ndisi Thornthwaite Sicaklik (Termal) Etkinlik ndisi, bir bölgedeki iklim tiplerinin termal siniflandirmasini yapmak amaciyla kullanilir. Thornthwaite, termal etkinlik indisi olarak PE'yi kullanmitir (Mather, 1974). Megatermal iklimleri mesotermal iklimlerden ayirmak amaciyla, teorik olarak ortalama sicaklii her ay 23 °C olan ve gün uzunluu deimedii kabul edilen bir istasyondaki 114 cm'lik bir PE deeri temel alinir (Tablo 4). Sicaklik Rejimi ndisi Thornthwaite Sicaklik Rejimi ndisi (termal etkinliin yaz konsantrasyonu), üç yaz ayinda alinan termal enerjinin ne kadar olduunu açiklayan bir indis olarak kullanilir (Tablo 4). Üç aylik dönem, iklim tiplerine bali olarak deiebilir. Türkiye'de en sicak üç yaz ayi, bu amaç için yaygin olarak kullanilmitir (Erinç, 1969). Sicaklik Rejimi ndisi, en sicak üç yaz ayinin toplam PE tutarinin yillik PE'ye orani olarak tanimlanir ve yüzde cinsinden gösterilir. Oran büyüdükçe, denizel iklim koullarindan karasal iklim koullarina doru bir gidi söz konusudur. Erinç Kuraklik ndisi Erinç (1965) Kuraklik (Yai Etkinlii) ndisi (Im), yai ve buharlama yoluyla su açiina neden olduu kabul edilen ortalama maksimum sicaklik (°C) oranina dayanir:

Lm =

100 S - 60 D PE

(1)

formülü ile hesaplanir. Burada, S, yillik su fazlasi ve D, su açii (mm); PE, yillik potansiyel evapotranspirasyondur (mm). Nemlilik indisinin negatif deerleri, kurak iklimlerde bulunurken; pozitif deerler, nemli iklimlerde bulunur (Tablo 2). Yai Rejimi ndisleri Thornthwaite Nemlilik ndisi (ya da Lm ile karimasin diye Hümidite ndisi) (Ih) ve Kuraklik (Aridite) ndisi (Ia), yai rejimini (yaiin mevsimselliini), baka bir deyie etkili nemin mevsimlik deiimini belirlemek için kullanilir (Tablo 3). Siniflandirmada, Nemlilik indisi kurak iklimler için, kuraklik indisi ise nemli iklimler için kullanilir (Mather, 1974). Nemlilik ve Kuraklik indisleri, sirasiyla, aaidaki gibi tanimlanir:

Im =

P T max

(3)

Burada, P ve T max , yillik yai toplamlarinin (mm) ve yillik ortalama maksimum sicakliklarin (°C) uzun süreli ortalamalaridir. Erinç (1965), indis sonuçlarini Türkiye'deki vejetasyon formasyonlarinin alansal daililari ile karilatirarak, indisini alti ana sinifa ayirmitir (Tablo 5).

æ S ö æ D ö Ih = ç ÷ 100 ve I a = ç ÷ 100 è PE ø è PE ø

(2)

Burada, S, D ve PE, sirasiyla, yillik toplam su fazlasina, su açiina (eksiine) ve potansiyel evapotranspirasyona eittir.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

78

Murat TÜRKE

kuraklik (nemlilik) ve/ya da yai etkinlii indisi gelitirilmitir. UNCCD Kuraklik ndisi Birlemi Milletler Çölleme ile Savaim Sözlemesinde (UNCCD), kurak, yarikurak ve kurak-yarinemli alanlar, "kutup ve kutupalti bölgeler diinda olmak üzere, yillik yaiin potansiyel evapotranspirasyona orani 0.05-0.65 arasinda bulunan alanlar" olarak tanimlanmitir (UNCCD, 1995). Sözleme'deki Kuraklik ndisi (AI), çalima alanindaki kurak arazi tiplerini belirlemek ve çöllemeye duyarliliklarini deerlendirmek için kullanildi. AI, aaidaki biçimde hesaplanir (UNEP, 1993): Kuraklik ise, UNCCD (1995)'ye göre, "yaiin, normal düzeyinin oldukça altinda olduunda ortaya çikan ve arazi kaynaklari üretim sistemlerini olumsuzca etkileyerek ciddi hidrolojik dengesizliklere yol açan, doal oluumlu bir olaydir." Gerçekte kuraklik, iklimsel deiimlerin neden olduu geçici bir özelliktir; kurak ve yarikurak bölgelerin yani sira, orta enlemlerin nemli-denizel iklimleri gibi baka iklim bölgelerinde de oluabilir (Türke, 1998b, 1999). Arazi degradasyonu (yitirimi), kurak, yarikurak ve kurak-yarinemli alanlarda doal yailar ile beslenen tarim arazilerinin, çayir ve otlaklarin, koruluklarin ve ormanlarin, çeitli arazi kullanimlarindan ya da insan etkinliklerinden ve yerleme düzenlerinden kaynaklanan birçok sürecin birleimi sonucunda biyolojik ya da ekonomik verimliliklerinin azalmasi ya da kaybi olarak tanimlanmitir (UNCCD, 1995). Bu süreçlerden bazilari unlardir: i. ii. iii. Rüzgarin ve suyun oluturduu toprak erozyonu; Toprain, fiziksel, kimyasal, biyolojik özelliklerinin bozulmasi ve biyolojik üretkenliinin azalmasi; ve Doal vejetasyonda ortaya çikan uzun süreli kayiplar.

AI = P / PE

(4)

Burada, P, yillik yai toplami (mm) ve PE, yillik toplam potansiyel evapotranspirasyondur (mm). 1.0'in altindaki AI deerleri, ortalama iklim koullarinda yillik su açii bulunduunu gösterir. Bu çalimada, bugünkü iklim koullari açisindan Kapadokya Yöresi'ndeki çöllemeye eilimli kurak alanlari tanimlamak için, Tablo 6'daki ölçütler kullanildi (Türke, 1998b, 1999). klim, nsan Etkinlikleri ve Çölleme Arasindaki likiler Çalimanin sonuçlarina geçmeden önce, çada çölleme tanim ve yaklaimlari dikkate alinarak, kurak (kurak, yarikurak ve kurak-yarinemli) iklimler ile çölleme arasindaki balantilari özetle açiklamak ve tartimak yararli olacaktir. Bu deerlendirmeleri yapabilmek için ise, önce aridite, kuraklik olayi, arazi degradasyonu, çöl ve çölleme kavramlarinin tanimlanmasi ve birbirlerinden açik bir biçimde ayrilmasi gerekmektedir. Aridite, "yeryüzünün herhangi bir yerinde uzun süreli ve egemen atmosferik dolaim ve denetim düzeneklerinin oluturduu klimatolojik kuraklik" eklinde tanimlanabilir (Türke, 1998b, 1999). Baka sözlerle, aridite, yeryüzünün herhangi bir bölgesinde, zayif su varlii ve/ya da düük ortalama yai koullari ile nitelenen, iklimin sürekli bir özelliidir. Bu tanimda, iklim deiiklii olasilii göz ardi edilmitir. En genel kullanimiyla `aridite'nin egemen olduu arid (kurak) iklim bölgelerinin belirlenmesi amaciyla, bazilari bu çalimada da kullanilan çok sayida

Çöller, yil içinde ve yillar arasinda büyük deikenlik gösteren çok düük yai tutariyla ve zayif bitki örtüsüyle tanimlanan, çok kurak karasal ekosistemlerdir. Yaklaik 30 °C'ye ulaabilen yüksek günlük sicaklik deiikliklerinin olutuu çöllerde, potansiyel evapotranspirasyon çok yüksektir. Çöl biyotasindaki (bir corafi alanda yaayan tüm hayvanlar, bitkiler, mantarlar ve mikroorganizmalar) yüksek alansal ve zamansal deikenlik, temel olarak suyun varlii ile denetlenir. Çöllerin birçok tanimi yapilmasina karin, burada önemli olan, suyun ekosistem süreçlerini denetleyen ana etmen oluudur. Yaygin kabul gören bir tanimlama ile, çöl ekosistemleri, yillik yai tutari 100 mm'den az olduunda, iddetli kurak olarak siniflandirilir.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 79 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Çölleme, Doasi ve Nedenleri Çölleme, ekonomik ve biyolojik olarak üretken bir arazinin daha az üretken olmasi sonucunda ortaya çikan, ekolojik bozulma sürecidir. Çöllemenin ileri aamalarinda, fiziksel bozulmalar ya da yeni jeomorfolojik oluumlar (örnein, kumul alanlari, çöller, vb.) ortaya çikabilir. Gerçekte, çölleme, hem insanin akilci ve sürdürülebilir olmayan arazi kullanimindan, hem de uzun süreli kurakliklar gibi olumsuz iklim koullarindan kaynaklanmaktadir. Kurak ve yarikurak arazilerinin çöllemesinden insan etkinliklerinin mi, yoksa iklimsel etmenlerin mi birinci derecede sorumlu olduu konusunda ise, tam bir bilimsel uzlama yoktur. Bazi çalimalarda, çöllemenin birçok etmenin karmaik etkileimlerinin bir sonucu olduu ve dorudan nedenlerin, nüfus younluunun, geleneklerin, arazi ayricaliklarinin ve baka sosyoekonomik ve politik etmenlerin bir ilevi olan insan etkinlikleri ile balantili olduu öne sürülmütür. Çölleme, UNCCD'de (1995), "iklimsel deiimleri ve insan etkinliklerini de içeren, fiziksel, biyolojik, siyasal, sosyal, kültürel ve ekonomik etmenler arasindaki karmaik etkileimlerin, kurak, yarikurak ve kurakyarinemli alanlarda oluturduu arazi degradasyonu" olarak tanimlanmitir. Tanimdan da anlailabilecei gibi, kutup ve kutupalti corafi kuaklari diinda dünyanin hemen her bölgesinde oluabilen arazi yitirimi, ancak kurak, yarikurak ve kurak-yarinemli arazilerde olutuunda çölleme olarak kabul edilmitir. Çölleme, düük toplam yaia, yetersiz su kaynaklarina, uzun kurak mevsimlere, yinelenen kuraklik olaylarina, gevek yüzey malzemesine ve ince toprak katmanina sahip, seyrek ve ayni zamanda hassas bir vejetasyon ile kaplanmi ortamlarda, hem daha sik oluur hem de daha fazla etkili olur. Uzun süreli ve iddetli kuraklik olaylari gibi iklim ilikili etmenler, arazinin çöllemeden etkilenebilirliinde ve çölleme süreçlerinin hizlanmasinda bir artia yol açabilir. Gerçekte, kuraklik ve yanli arazi yönetimi, arazi ve su kullanimi ile toprak ve egemen iklim arasindaki uyumsuzluun birleiminin bir sonucudur. Ayrica, çöllemenin, yerel ve küresel iklimi de etkileyebildii unutulmamalidir. Gerçek çöllerin ve çöllemeye

eilimli alanlarin bulunduu, çok kurak, kurak, yarikurak ve kurak-yarinemli araziler, Yerküre karalarinin yaklaik % 47'sini kaplamaktadir. Sonuçlar Sicaklik Klimatolojisi Minimum sicakliklar Ortalama minimum sicakliklar açisindan tüm istasyonlarda en souk ay, Ocak, en sicak ay ise Temmuz'dur. Kapadokya bölümündeki aylik ortalama minimum sicakliklar, Ocak'ta ­7.3 °C (Kayseri) ile yaklaik ­ 4.1 °C (Aksaray) arasinda deiirken, Temmuz'da 11.1 °C (Ürgüp) ile 15.7 °C (Aksaray) arasinda bulunur (aylik sicakliklar için çizelge ve harita verilmedi). Yörenin batisindan dousuna doru belirgin bir biçimde artan yillik ve mevsimlik ortalama minimum sicakliklar, meridyonal bir daili gösterir (ekil 2). Mevsimlik ortalama minimum sicakliklar açisindan, kiin yörenin en sicak yerleim birimi ­2.8 °C'lik ortalama ile Aksaray'dir; en souk yeri ise, ­5.9 °C ile Kayseri'dir. Yaz mevsiminde, Aksaray 14.4 °C'lik ortalama ile en sicak istasyondur; Ürgüp ise, 10.2 °C ile en souk istasyon özellii gösterir. Gerçekte, yillik ve mevsimlik ortalama minimum sicakliklarin en yüksek ve en düükleri, en düüün Ürgüp'te olduu yaz mevsimi diinda, sirasiyla Aksaray ve Kayseri istasyonlarinda görülür (ekil 2). Yillik minimum sicakliklar da, mevsimlik minimum sicakliklara benzer bir daili sergiler. Yillik minimum sicakliklar, 2.5 °C (Kayseri) ile 5.7 °C (Aksaray) arasinda deiir. Maksimum sicakliklar Aylik ortalama maksimum sicakliklarin en düük olduu ay tüm istasyonlarda Ocak'tir. Bu ayda en düük deer, 3.4 °C ile Nevehir'dedir. En sicak ay konusunda ise, yöre içerisinde bir farklilik gözlenir. En yüksek ortalama deer 30.5 °C ile Kayseri'de olmak üzere, Kayseri, Aksaray, Nevehir ve Ürgüp istasyonlarinda en sicak ay Temmuz'dur. Buna karilik, Kirehir ve Nide'de en sicak ay Austos'tur.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

80

Murat TÜRKE

Yöredeki yillik ve mevsimlik ortalama maksimum sicakliklar, en düük sicaklik merkezi tam Nevehir üzerinde olan bir alansal otokorelasyon (corafi iliki) gösterir (ekil 3). Bu nedenle, ortalama maksimum sicakliklar Nevehir çevresinden tüm yönlere doru artar. Maksimum sicakliklar açisindan, kiin en sicak istasyon 6.5 °C'lik ortalama ile Aksaray iken, en souk istasyon 4.7 °C'lik ortalama ile Nevehir'dir. Öte yandan, yazin en sicak istasyon 29.2 °C'lik ortalama ile Kayseri iken, en souk istasyon 26.7 °C'lik ortalama ile Nevehir'dir. Yillik maksimum sicakliklar 16 °C (Nevehir) ve yaklaik 18.3 °C (Aksaray) arasinda bulunur. Yaz diinda tüm mevsimlerde ve yillik olarak, en yüksek ortalama deer Aksaray'da, en düük ortalama deer Nevehir istasyonundadir. Yazin ise, en yüksek ortalama deer Kayseri'dedir (ekil 3). Yillik ve sonbahar mevsimi ortalama maksimum sicakliklarin alansal daililari arasinda yakin bir benzerlik görülür. Öte yandan, yillik ve mevsimlik ortalama maksimum sicakliklarin Nevehir ve Ürgüp çevresinde belirgin bir souk merkez oluturmasi, bu çevrenin yöredeki öteki il merkezlerine göre daha zayif olan kentleme özellikleriyle balantili olabilir. Ortalama sicakliklar Aylik ortalama sicakliklar dikkate alindiinda, en düük deer yaklaik ­2.0 °C ile Kayseri'de olmak üzere, yilin en souk ayi Ocak'tir; en yüksek deer 23.4 °C ile Aksaray'da olmak üzere, yilin en sicak ayi ise Temmuz'dur. Ocak ayinda ortalama sicaklik, Aksaray diinda tüm istasyonlarda sifir derecenin altindadir. Yöredeki yillik ve mevsimlik sicaklik ortalamalarinin, genel olarak farkli bir alansal daili deseni göstermesi dikkat çekicidir (ekil 4). Bu farklilami alansal daili, büyük bir olasilikla gündüz ve gece sicakliklarinin ortalama sicakliklar üzerindeki etkilerinin büyüklüü ile ilikilidir. Ki mevsiminde, yörenin en sicak istasyonu 1.5 °C'lik ortalama ile Kayseri iken, en souk istasyonu, ­0.5 °C ile Kayseri'dir. Yazin, yörenin en sicak istasyonu 22 °C'lik ortalama ile Aksaray iken, en souk istasyonu 20 °C'lik ortalama ile Ürgüp'tür (ekil 4). Sifirin altindaki ortalama ki sicakliklari, yörenin dousundaki daha karasal özellikli Kayseri

ve Ürgüp istasyonlarinda gözlenir. Yillik ortalama sicakliklar, 10 °C (Ürgüp) ile 11.8 °C (Aksaray) arasinda deiir (ekil 4). Sicaklik deikenlii Sicaklik ve yai dizilerindeki deikenlik açisindan istasyonlar arasinda objektif bir karilatirma yapabilmek amaciyla, yillararasi deikenliin alansal desenleri deiim katsayisi (DK) yöntemi ile incelendi. DK (%), standart sapma uzun süreli ortalamanin yüzdesi olarak gösterilerek hesaplanir:

DK = ( / X ) 100

(5)

Burada, , yillik ya da mevsimlik ortalama sicaklik (ya da yai) dizilerinin standart sapmasini (°C) (ya da mm) ve X , yillik ya da mevsimlik uzun süreli sicaklik (ya da yai) ortalamasini (°C) (ya da mm) gösterir. DK, istatistiksel olarak, bir istasyonda uzun yillar boyunca kaydedilen gözlemlerin uzun süreli ortalama çevresindeki olasi yüzde deiiminin genel bir göstergesidir. Uzun süreli ortalamanin çevresinde göreli olarak az saçilma gösteren deikenlerin (örnein, bu çalimada incelenen sicaklik ve yai gibi iklim öelerinin) deiim katsayilari küçüktür. Tersine, bir diziyi oluturan gözlemlerin uzun süreli ortalama çevresinde fazla saçilmasi, o gözlem dizisindeki yildan yila deikenliin yüksek oluunun bir göstergesi olarak kabul edilmelidir. Kiin ortalama ve ortalama minimum hava sicaklii dizilerinde negatif deerler bulunduu için, bu mevsim için hesaplanan DK deerleri çalimada kullanilmadi. Bu nedenle, istasyonlar arasindaki karilatirma, yalniz yillik ortalama, yillik ortalama minimum ve maksimumlar ile mevsimlik ortalama maksimumlar için yapilabildi. Maksimum sicaklarin DK oranlari, yazin en küçük, kiin ise en büyüktür. Ki maksimum sicakliklarinin DK'lari yaklaik % 37 (Aksaray) ile % 48 (Nevehir) arasindadir (ekil 5). Yaz maksimum sicakliklarinin yillararasi deikenlii ise, tüm istasyonlarda küçük DK oranlariyla nitelenir ve yaklaik % 3.4 (Aksaray) ile % 4.4 (Nevehir) arasinda deiir. Yaz maksimum sicakliklarinin en yüksek DK merkezi, yaz maksimum ve ortalama sicakliklarinin alansal dailii ile belirgin bir tutarlilik gösterir.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 81 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Yillik minimum, maksimum ve ortalama hava sicakliklari için hesaplanan DK'lar, yörenin batisindaki istasyonlardan dousundaki daha karasal istasyonlara doru arti gösterir (ekil 6). Minimum, maksimum ve ortalama sicakliklarin en yüksek DK oranlari gösterdii merkez, çounlukla Kayseri ve Nevehir-Ürgüp çevrelerine karilik gelir. Yai Klimatolojisi Ortalama yai Aylik ortalama yai tutarlari, Temmuz-AustosEylül dönemi diinda tüm istasyonlarda yil içinde bir ölçüde tekdüze bir daili gösterir. TemmuzEylül arasindaki üç aylik dönem, öteki aylara göre yetersiz bir yai ile açiklanir (Tablo 7). Thornthwaite su bütçesine göre, yilin bu sicak ve kuru döneminde belirgin bir toprak nem açii oluur (su bütçeleri verilmedi). Maksimum yai tutarlari, Kirehir (Aralik) diindaki tüm istasyonlarda bahar aylarinda (Nisan ya da Mayis'ta) görülürken, minimum yai tutarlari Nide (Temmuz) diinda tüm istasyonlarda Austos ayindadir (Tablo 7). Nisan ya da Mayis'taki maksimum yai tutarlari, "Kirkikindi yamurlari" olarak adlandirilan yerel konvektif saanaklarin ve orajlarin (gök gürültülüimekli firtinalar), ilkbahar mevsiminde orta enlem siklonlarina bali olarak oluan yailara yapmi olduu ek katki ile açiklanir. Yöredeki kurak koullar, Türkiye'nin üzerindeki ve yakin çevresindeki antisiklonik dolaim tipleri ya da basinç merkezleri ile yakindan ilikilidir; yaili koullarda ise tersi geçerlidir. Kasim-Nisan arasindaki dönemde, Ankara istasyonu ile temsil edilen Karasal ç Anadolu bölgesindeki (KAN) kurak ve yaili koullar dikkate alindiinda, büyük bir olasilikla, bölgedeki kurak koullarin Türkiye üzerindeki antisiklonik anomali dolaimiyla balantili olduu, yaili koullarin ise, tam Türkiye ya da Ege denizi, Balkanlar ve Karadeniz havzasi üzerinde egemen olan siklonik anomali dolaimiyla ilikili olduu anlailir (Kutiel vd., 2001). Ankara yailariyla balantili korelasyon alanlari, Kasim'dan Mart'a tüm aylarda ortak bir daili özellii gösterir. Anlamli negatif KK'lar çalima alaninin büyük bölümünde bulunur

ve en yüksek deer Türkiye'nin kuzeyinde ya da Karadeniz üzerinde egemendir. Kapadokya Yöresi'ndeki yillik ve mevsimlik ortalama yailar, yörenin kuzey ya da kuzeydousundan güneybatisina doru azalir (ekil 7). Maksimum yai, maksimumun kiin gerçekletii Kirehir diinda, genellikle NevehirÜrgüp çevresinde gözlenir. Kirehir diinda, bölümün en yaili mevsimi ilkbahardir; en kurak mevsim ise tüm istasyonlarda yazdir (ekil 7). lkbahar yaii, Nevehir'deki 156.6 mm'lik maksimum ile Aksaray'daki 126 mm'lik minimum arasinda deiirken, ki yaii, Kirehir'deki 134.6 mm'lik maksimum ile Kayseri'deki 106.4 mm'lik minimum arasindadir (ekil 7). Sonbaharda, yai tutarlari, 75.2 mm (Ürgüp) ile 61.9 mm (Nide) arasinda bulunur. Sonbahar yailari, öteki mevsimlere göre önemsiz bir alansal deiim gösterir. Yillik yailar ise, 412.4 mm (Nevehir) ile 336.4 mm (Nide) arasinda deiir (ekil 7). Yaiin mevsimsellii lkbahar ortalama yai tutarinin yillik ortalama yai içindeki payi, % 34 ile % 39 arasinda deiir ve Kirehir diindaki tüm istasyonlarda kia göre daha büyüktür (ekil 8). Ki yaiinin payi % 28.1 ile % 35.5 arasindadir. Yaz yaii, yillik toplama yaklaik % 10 ile % 15 arasinda deien bir katkida bulunurken, sonbaharin payi % 18 ile % 20 arasindadir. Sonbahardaki durum, öteki mevsimlerle karilatirildiinda, istasyonlar arasindaki en türde dailii oluturur (ekil 8). Kapadokya Yöresi, Temuçin (1990)'e göre ç Anadolu, Koçman (1993)'a göre ç Anadolu Karasal Geçi ve Türke (1996, 1998a)'e göre, KAN yai rejimine girer. KAN yai bölgesi, kuzeydeki her mevsimi yaili Karadeniz yai rejimi bölgesi ile güneydeki kii yaili Akdeniz yai rejimi bölgesi arasinda yer alir. Bu yüzden, Kapadokya yailarinin mevsimsellik özellikleri, genel olarak, Karasal Dou Anadolu bölgesinden kaynaklanan karasallik etkisine ek olarak, bu iki yai rejiminden de etkilenir. Sonuç olarak, Kapadokya'nin yai rejimi, ne tümüyle Karadeniz yai rejimi gibi her mevsim yailidir, ne de Akdeniz yai rejimi gibi mevsimseldir.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

82

Murat TÜRKE

Yai deikenlii Aylik yai toplamlarinin yillararasi deikenlii, tüm aylarda oldukça yüksektir. DK oranlari, ubat'ta Nevehir (% 43.6) diinda, tüm istasyonlarda ve tüm aylarda % 45'in oldukça üzerindedir (Tablo 7). En küçük DK'lar ki ya da bahar aylarinda bulunur. Maksimum DK'lar ise, tüm istasyonlarda Austos'a karilik gelir ve oranlar % 177.2 (Nevehir) ile % 251.4 (Nide) arasindadir (Tablo 7). Kapadokya Yöresi'nin yillik yai toplamlarindaki deikenliin alansal dailii (ekil 9), yillik deikenliin Türkiye üzerindeki bilinen corafi dailiini yansitir: yillararasi yai deikenlii ülkenin temel olarak Akdeniz tipi yai rejimleriyle tanimlanan güney bölümünden her mevsim yaili Karadeniz yai rejiminin egemen olduu Karadeniz kiyisina doru azalir (Türke 1996, 1999). DK'lar, en düük deikenlik % 17.5 ile Ürgüp'te olmak üzere, güneyden (yaklaik % 20) kuzeye (yaklaik % 18) doru azalir. Öte yandan, mevsimlik yailardaki deikenliin farklilami bir mevsimlerarasi deiim sergiledii ve fakli maksimum ve minimum merkezlerinin ortaya çikmi oluu da dikkat çekicidir (ekil 9). Yaz yailarindaki deikenlik, yaz aylarina ait yai toplamlarinin DK'larinda da olduu gibi (Tablo 7), öteki mevsimlerden yüksektir. Yaz DK'lari, Kapadokya'nin büyük bir bölümünde % 65'ten yüksektir (ekil 9). Yaklaik % 78'lik maksimum Aksaray'da, yaklaik % 65.7'lik minimum ise Kayseri'de bulunur. Sonbahar deikenlii Kapadokya'nin büyük bölümünde % 45'ten yüksektir; % 53'lük maksimum Kirehir'de, yaklaik % 45.8'lik minimum ise Ürgüp'tedir (ekil 9). stasyonlar arasindaki corafi ilikiler, ki ve ilkbahar mevsimlerinde daha belirgindir. Ki yailarinin deikenlii, biri Aksaray'da öteki Nevehir üzerinde bulunan iki minimum merkezi ve Nide üzerindeki bir maksimum merkez ile nitelenen alansal bir daili sergiler (ekil 9). klim Tipleri Kapadokya Yöresi'nin iklim tipleri, üç iklim siniflandirma yöntemi kullanilarak belirlendi (Tablo 8).

(a) Thornthwaite nemlilik indisi Thornthwaite Nemlilik ndisine (Lm) göre, yörede, yarikurak ve kurak-yarinemli iklim tipleri egemendir (Tablo 8 ve ekil 10.a). Kurakyarinemli iklim koullari, yalniz Nevehir-Ürgüp çevresinde görülür (ekil 10.a). Tablo 9'daki Thornthwaite sembollerinden yararlanarak, istasyonlarin iklim tipi tanimlamalari, iklim sembolleri ayni olanlar gruplandirilarak yapilabilir: 1) Kirehir, Kayseri, Aksaray ve Nide istasyonlari, yarikurak, birinci mesotermal, su fazlasi yil boyunca çok az ya da hiç olmayan, sicaklik etkinliinin yaz konsantrasyonu üçüncü mesotermal iklime eit olan bir iklime sahiptir. 2) Ürgüp ve Nevehir, kurak-yarinemli, birinci mesotermal, su fazlasi yil boyunca çok az ya da hiç olmayan, sicaklik etkinliinin yaz konsantrasyonu üçüncü mesotermal iklime eit bir iklim ile tanimlanir. (b) Erinç kuraklik indisi Erinç Kuraklik ndisi (Im), bölümde yarikurak ve yarinemli iklim tiplerinin egemen olmasi açisindan, Thornthwaite nemlilik indisi (Lm) ile mükemmel bir biçimde benzer iklim koullari gösterir (Tablo 8 ve ekil 10.b). Yarinemli iklim yalniz Nevehir-Ürgüp yöresinde egemendir. Bu daili, Thornthwaite nemlilik indisine göre ayni yöre üzerinde görülen yari-nemli iklim ile çok benzer bir desen ortaya koyar (ekil 10.b). ki indisin alansal desenleri ve büyüklükleri arasindaki büyük benzerlik, Pearson KK r kullanilarak yapilan istasyonlararasi basit iliki çözümlemesi ile de dorulandi. stasyonlararasi korelasyon çözümlemesi, Im ve Lm sonuçlari arasinda 0.97'lik (P < 0.001) bir KK deeri ile kuvvetli bir pozitif iliki bulunduunu gösterdi. (c) UNCCD kuraklik indisi UNCCD Kuraklik ndisine (AI) göre, güneydeki Aksaray diinda Kapadokya Yöresi'ndeki tüm istasyonlarda kurak-yarinemli iklim egemendir (Tablo 8 ve ekil 10.c). Kurak-yarinemli iklim koullari, Aksaray ve Nide illerinin güneybatisini kaplayan yarikurak alan diinda, bölüm üzerinde geni bir alansal tutarlilik sergiler (ekil 10.c). Bu

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 83 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

indis öteki iki indise göre daha nemli iklim koullari göstermesine karin, Kapadokya Yöresi dünyada ve Türkiye'de yaygin kabul gören bu indisler açisindan çöllemenin etkilerine açik yarikurak araziler arasina girer. Arazi Kullanimi ve Bitki Örtüsü Bugünkü yarikurak ve kurak-yarinemli iklim koullari altinda, bazi kuru ormanlar diinda Kapadokya Yöresi'nin egemen vejetasyon formasyonu step'tir. Türkiye'nin ekolojik bölgelerini siniflandiran Atalay (2002)'a göre, Kapadokya, ç Anadolu bölgesinin "kuru orman/antropojen step bölümü"nde yer alir. Mee ve kara çam, bölümün balica aaç türlerini oluturur. Yöredeki ormanlarin büyük bölümü kesilerek yok edilmi ve küçük orman parçalari ancak yüksek alanlarin kuzeye dönük yamaçlarinda barinabilmitir. Step formasyonu, bozulan ya da yok edilen kuru orman alanlarinda geni bir yayili gösterir. Da çayirlari, yörenin yalniz Erciyes, Melendiz ve Hasan dai gibi 2,000 metrenin üzerine çikan dalik alanlarinda bulunur. Arazi kullanimi açisindan, yörede geni yer kaplayan volkanik kum ve tüf formasyonlari, patates ve özelikle volkanik kökenli kumlu topraklarda iyi yetien kaliteli üzüm tarimi için uygun koullar oluturur. Sarimsi ve beyaz kumlu topraklar, Nevehir, Ürgüp ve Nide çevrelerindeki volkanik formasyonlar üzerinde egemendir (Atalay, 2002). Sonuç olarak, Kapadokya Yöresi'nde tümüyle egemen olan kurak-yarinemli (Erinç indisine göre, yarinemli) ve yarikurak araziler (ekil 10), ister iklim deiikliini de içerecek biçimde doal, isterse insan kaynakli olsun bölgedeki çölleme süreçlerinin etkilerine açiktir. Bu süreçler, yüksek yillararasi iklimsel deikenlik, yaz kuraklii, kuraklik olaylari, jeoloji ve jeomorfoloji, toprak ve vejetasyon, rüzgar erozyonu ve yanli arazi kullanimi gibi çeitli etkinliklerden kaynaklanan arazi degradasyonu, tarihi sitlerin ve doal güzelliklerin her çeit youn ve plansiz turizm etkinlikleri ile yanli ya da sürdürülebilir olmayan kullanimi gibi çok sayida etmeni içerir.

Özet ve Sonuçlar (1) Aylik ortalama, aylik ortalama minimum ve maksimum sicakliklarin en düük olduu ay, Ocaktir. En yüksek maksimum sicakliklarin Austos'ta kaydedildii Kirehir ve Nide diinda, en sicak ay Temmuz'dur. (2) Kiin, ortalama minimum ve ortalama sicakliklarin en yüksek ve en düük olduu istasyonlar, sirasiyla -2.8 °C ve 1.5 °C ile Aksaray ve yaklaik -5.9 °C ve -0.5 °C ile Kayseri'dir. Yazin, minimum ve ortalama sicakliklarin en yüksek ve en düük olduu istasyonlar, sirasiyla, 14.4 °C ve 22 °C ile Aksaray ve 10.2 °C ve 20 °C ile Ürgüp'tür. Yillik ortalama minimum ve ortalama sicakliklar, sirasiyla 2.5 °C (Kayseri) ve 10 °C (Ürgüp) ile 5.7 °C ve 11.8 °C (Aksaray) arasinda deiir. Ortalama maksimum sicakliklarin en düük olduu ki mevsiminde, en yüksek deer 6.5 °C ile Aksaray, en düük deer 4.7 °C ile Nevehir'de iken, yazin en yüksek ortalama maksimum sicaklik 29.2 °C ile Kayseri, en düük deer 26.7 °C ile Nevehir'dedir. Yillik ortalama maksimum sicakliklar, 16 °C (Nevehir) ile yaklaik 18.3 °C (Aksaray) arasinda bulunur. (3) Maksimum sicakliklarda deiim katsayilarinin en yüksek olduu mevsim yaz, en düük olduu mevsim ise kitir. Ki maksimum sicakliklarindaki yillararasi deikenlik % 37 (Aksaray) ile % 48 (Nevehir) arasinda deiirken, yaz maksimum sicakliklarindaki deikenlik tüm istasyonlarda küçüktür ve % 3.4 (Aksaray) ile % 4.4 (Nevehir) arasindadir. Yillik ortalama minimum, ortalama maksimum ve ortalama sicakliklarin deiim katsayilari, batidan douya doru artar. Bu yüzden, Kapadokya Yöresi'nin orta ve dousu, burada egemen olan daha yüksek sicaklik deikenlii ve daha düük sicakliklar dikkate alinarak, Kapadokya'nin en karasal kesimi olarak kabul edilebilir. (4) Kapadokya Yöresi'nde ölçülen aylik ortalama yai tutarlari, Temmuz-Eylül dönemi diinda yil boyunca kismen tekdüze bir daili gösterir. Aylik en yüksek yai tutarlari, Kirehir (Aralik) diindaki tüm istasyonlarda ilkbahar aylarinda (Nisan ya da Mayis) oluma eilimindedir. Aylik en düük yailar ise, Nide (Temmuz) diinda tüm istasyonlarda Austos'ta gerçekleir. Yilin

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

84

Murat TÜRKE

Kasim-Nisan arasindaki döneminde, yöredeki kuraklik olaylari Türkiye üzerindeki bir antisiklonik anomali dolaimi (kuvvetlenmi yüksek basinç) ile balantiliyken, yaili koullar tam Türkiye üzerindeki ya da Ege Denizi, Balkanlar ve Karadeniz üzerinde egemen olan bir siklonik anomali dolaimi (derinlemi alçak basinç) ile balantilidir (Kutiel vd., 2001). (5) Yillik ve mevsimlik ortalama yai tutarlari, yörenin ki ve sonbaharda orta enlem siklonlarina, ilk bahar ve yaz bainda ise konvektif kararsizlia bali olarak oluan konvektif yailara daha fazla açik ve görece daha yüksek kuzey ya da kuzeydousundan, güney ya da güneybatisina doru azalmaktadir. Kirehir diindaki tüm istasyonlarda en yaili mevsim ilkbahardir; yaz ise tüm istasyonlarda en kurak mevsimdir. Yillik yailar 412.4 mm (Nevehir) ile 336.4 mm (Nide) arasindadir. Kapadokya Yöresi, maksimumu ilkbaharda olan bir karasal yai rejimi ile tanimlanir. lkbahar yaiinin yillik toplam içindeki payi, % 34 ile % 39 arasindayken, yaz yaii yillik toplama yaklaik % 10 ile % 15 arasinda deien bir katkida bulunur. (6) Aylik yai toplamlarinin yillararasi deikenlii, Kapadokya'daki tüm istasyonlarda oldukça yüksektir. Yillik yai toplamlarinin deiim katsayilari, kuzeyde % 18 ve güneyde % 20 dolayindadir. Yaz yailarinin deikenlii, % 65.7 ile % 78 arasindadir ve bu oranlar öteki mevsimlerden yüksektir. (7) Thornthwaite (Lm) ve Erinç (Im) indislerine göre, Kapadokya Yöresi'nde, yarikurak ve

kurak-yarinemli ya da yarinemli iklim tipleri egemendir. Kurak-yarinemli ya da yarinemli iklim koullari, yalniz Nevehir-Ürgüp çevresinde gözlenir. Öte yandan, UNCCD kuraklik indisi (AI)'ne göre, kurak-yarinemli iklim, Aksaray çevresi diinda tüm istasyonlarda egemen tiptir. Step, seyrek kuru ormanlarla birlikte, Kapadokya'nin egemen bitki örtüsünü oluturmaktadir. (8) Çada çölleme tanim ve yaklaimlari temel alinarak, tümüyle yarikurak ve kurak-yarinemli iklim koullarinin yaandii Kapadokya Yöresi'nin çölleme süreçlerinin etkilerine açik olduu göz önünde bulundurulmalidir. Ayrica, küresel iklim deiiklii ile balantili daha sicak ve kurak bir Türkiye'de (Türke, 1999; Türke vd., 2002a), bu etkilerin daha da kuvvetlenmesi beklenmelidir (Türke, 2003b). Bu nedenle, özellikle bölümdeki tarihsel, kültürel ve doal miraslari korumak ve sürdürülebilirliini salamak için, Kapadokya'daki tüm insan etkinlikleri ve uygulamalari, çevreye duyarli sosyoekonomik kalkinma ilkeleri dikkate alinarak planlanmalidir. Teekkür WATBUG Programi'ni kullanarak Thornthwaite su bilançosunun ve iklim siniflandirmasinin hesaplanmasindaki yardimlari için, DM'den sayin Serap AKGÜNDÜZ'e ve makaleyi gözden geçiren ve yararli önerilerde bulunan sayin Hakemlerimize çok teekkür ederim.

REFERANSLAR Atalay, . 2002. Türkiye'nin Ekolojik Bölgeleri ­ Ecoregions of Turkey. Orman Bakanlii Yayinlari No: 163, Bornova ­ zmir. Carter, D.B., Mather, J.R. 1966. `Climatic classification for environmental biology'. In Climatology, XIX, 4: 305-395, Laboratory of Climatology, Elmer. Erinç, S. 1965. Yai Müessiriyeti Üzerine Bir Deneme ve Yeni Bir ndis. stanbul Üniversitesi Corafya Enstitüsü Yayimlari No: 41, stanbul. Erinç, S. 1969. Klimatoloji ve Metodlari. stanbul Üniversitesi Corafya Enstitüsü Yayinlari No: 35, stanbul.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 85 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Essenwanger, O.M. 2001. Classification of Climates. World Survey of Climatology Volume 1C (General Climatology 1C), Epilogue by Landsberg, H.E., Elsevier, Amsterdam - The Netherlands. Koçman, A. 1993. Türkiye klimi. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayinlari No: 72, zmir. Kutiel, H., Hirsch-Eshkol, T.R., Türke, M. 2001. `Sea level pressure patterns associated with dry or wet monthly rainfall conditions in Turkey'. Theoretical and Applied Climatology 69, 39-67. Kutiel, H., Benaroch, Y. 2002. `North Sea ­ Caspian Pattern (NCP) ­ an upper level atmospheric teleconnection affecting the eastern Mediterranean: Identification and definition'. Theoretical and Applied Climatology 71, 17-28. Kutiel, H., Maheras, P., Türke, M., Paz, S. 2002. `North Sea ­ Caspian Pattern (NCP) ­ an upper level atmospheric teleconnection affecting the eastern Mediterranean ­ implications on the regional climate'. Theoretical and Applied Climatology 72, 173-192. Kutiel, H., Türke, M. 2005. `New evidence about the role of the North Sea ­ Caspian Pattern (NCP) on the temperature and precipitation regimes in continental central Turkey'. Geografiska Annaler: Series A, Physical Geography 87, 501-513. Mather, J.R. 1974. Climatology: Fundamentals and Applications. McGraw-Hill Series in Geography, McGraw-Hill Book Company, New York. Tatli H, Dalfes HN, Mente S. 2004. `A statistical downscaling method for monthly total precipitation over Turkey'. International Journal of Climatology 24, 161-180. Temuçin, E. 1990. `Aylik deime oranlarina göre Türkiye'de yai rejimi tipleri.' Ege Corafya Dergisi 5, 160-183. Thornthwaite, C.W. 1948. `An Approach toward a rational classification of climate'. Geography Review 38, 55-94. Türke, M. 1996. `Spatial and temporal analysis of annual rainfall variations in Turkey'. International Journal of Climatology 16, 1057-1076. Türke, M. 1998a. `Influence of geopotential heights, cyclone frequency and Southern Oscillation on rainfall variations in Turkey'. International Journal of Climatology 18, 649-680. Türke, M. 1998b. `klimsel deiebilirlik açisindan Türkiye'de çöllemeye eilimli alanlar'. DM/TÜ II. Hidrometeoroloji Sempozyumu Bildiri Kitabi, 45-57, Devlet Meteoroloji leri Genel Müdürlüü, Ankara. Türke, M. 1999. `Vulnerability of Turkey to desertification with respect to precipitation and aridity conditions'. Turkish Journal of Engineering and Environmental Science 23, 363-380. Türke, M. 2003a. `Spatial and temporal variations in precipitation and aridity index series of Turkey'. In Bolle, H.J. (ed.) Mediterranean Climate ­ Variability and Trends, Regional Climate Studies, Springer Verlag, Heidelberg. Türke, M. 2003b. `Küresel iklim deiiklii ve gelecekteki iklimimiz'. 23 Mart Dünya Meteoroloji Günü Kutlamasi Gelecekteki klimimiz Paneli Bildiriler Kitabi, 12-37, T.C. Çevre ve Orman Bakanlii Devlet Meteoroloji leri Genel Müdürlüü, Ankara. Türke, M., Erlat, E. 2003. `Precipitation changes and variability in Turkey linked to the North Atlantic Oscillation during the period 1930-2000'. International Journal of Climatology 23, 17711796.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

86

Murat TÜRKE

Türke, M., Erlat, E. 2005. `Climatological responses of winter precipitation in Turkey to variability of the North Atlantic Oscillation during the period 1930-2001'. Theoretical and Applied Climatology 81, 45-69. Türke, M., Sümer, U. M., Demir, . 2002a. `Re-evaluation of trends and changes in mean, maximum and minimum temperatures of Turkey for the period 1929-1999'. International Journal of Climatology 22, 947-977. Türke, M., Sümer, U.M., Kiliç, G. 2002b. `Persistence and periodicity in the precipitation series of Turkey and associations with 500 hPa geopotential heights'. Climate Research 21, 59-81. UNCCD. 1995. The United Nations Convention to Combat Desertification in those Countries Experiencing Serious Drought and/or Desertification, Particularly in Africa. Text with Annexes, United Nations Environment Programme (UNEP), Geneva. UNEP. 1993. World Atlas of Desertification. United Nations Environment Programme (UNEP), London. Willmott, C. J. 1977. WATBUG: A FORTRAN IV Algorithm for Calculating the Climatic Water Budget. Water Resources Center, University of Delaware, Newark, Delaware.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 87 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Kirehir

Hirfanli Baraji

Kizilirmak Nevehir Ürgüp Kayseri

2137 Ekecek Dai

1982 Erda Dai Aksaray

2963 Melendiz Dai Nide

stasyonlarin dailii

ekil 1. Çalimada kullanilan 6 meteoroloji istasyonunun corafi dailii. Figure 1. Geographical distribution of the six meteorology stations used in the study. Tablo 1. Çalima için seçilen istasyonlar. Table 1. Stations chosen for the study.

stasyon Kirehir Kayseri Ürgüp Nevehir Aksaray Nide stasyon Numarasi 17160 17196 17835 17193 17192 17250 Boylam 34°09' 35°29' 34°55' 34°42' 34°03' 34°41' Enlem 39°10' 38°45' 38°38' 38°37' 38°23' 37°58' stasyon Yük. (m) 1007 1093 1060 1260 961 1211 Kayit Dönemi Yai (mm) Sicaklik (°C) 1930-2002 1930-2002 1938-2002 1938-2002 1963-2002 1970-2002 1955-2002 1960-2002 1938-2002 1964-2002 1935-2002 1935-2002

Tablo 2. Nemlilik ndisine (Lm) karilik gelen Thornthwaite iklim tipleri. Carter ve Mather (1966)'e göre Essenwanger (2001)'e dayanilarak yeniden düzenlenmitir. Table 2. Thornthwaite's climate types corresponding to the Moisture Index (Lm). Rearranged based on Essenwanger (2001), according to Carter and Mather's expansion (1966).

Nemlilik ndisi (Lm) 100 ve üzeri 80 ­ 100 60 ­ 80 40 ­ 60 20 ­ 40 0 ­ 20 -20 to 0 -40 to -20 -60 to -40 klim tipi A Çok nemli B4 Nemli Nemli B3 B2 Nemli Nemli B1 Yarinemli C2 Kurak- yarinemli C1 D Yarikurak E Kurak

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

88

Murat TÜRKE

Tablo 3. Thornthwaite siniflandirmasina göre etkili nemin mevsimlik deiimi. Carter ve Mather (1966)'e göre Essenwanger (2001)'e dayanilarak yeniden düzenlenmitir. Table 3. Thornthwaite's classification for seasonal variation of the effective moisture. Rearranged based on Essenwanger (2001), according to Carter and Mather's expansion (1966).

Kurak iklimler (C1, D, E) d Su fazlasi yok ya da çok az S Kiin orta düzeyde su fazlasi w Yazin orta düzeyde su fazlasi S2 Kiin yüksek (iddetli) su fazlasi w2 Yazin yüksek su fazlasi Ih 0 ­ 16.7 16.7 ­ 33.3 16.7 ­ 33.3 >33.3 >33.3 Nemli iklimler (A, B, C2) d Su açii yok ya da çok az s Yazin orta düzeyde su açii w Kiin orta düzeyde su açii s2 Yazin yüksek (iddetli) su açii w2 Kiin yüksek su açii Ia 0 ­ 10 10 ­ 20 10 ­ 20 >20 >20

Tablo 4. Sicaklik Etkinlik ndisi ve Sicaklik Etkinlii yaz konsantrasyonu için kabul edilen siniflandirma. Mather (1974)'e göre yeniden düzenlendi. Table 4. Index of the Thermal Efficiency and classification for summer concentration of the Thermal Efficiency. Rearranged based on Mather (1974).

Sicaklik etkinlii PE (cm) 114.0 114.0 ­ 99.7 99.7 ­ 85.5 85.5 ­ 71.2 71.2 ­ 57.0 57.0 ­ 42.7 42.7 ­ 28.5 28.5 ­ 14.2 ­ klim tipi A' Megatermal B'4 Dördüncü Mesotermal B'3 Üçüncü Mesotermal B'2 kinci Mesotermal B'1 Birinci Mesotermal C'2 kinci Mikrotermal C'1 Birinci Mikrotermal D' Tundra E' Donlu Yaz konsantrasyonu % Tip <48.0 a' 48.0 ­ 51.9 b'4 51.9 ­ 56.3 b'3 56.3 ­ 61.6 b'2 61.6 ­ 68.0 b'1 68.0 ­ 76.3 c'2 76.3 ­ 88.0 c'1 88.0 ­ 100 d' ­

Tablo 5. Kuraklik ndisine (Im) karilik gelen Erinç iklim tipleri ve vejetasyon tipleri (Erinç, 1965). Table 5. Erinç's climate types corresponding to the Aridity Index (Im) and vegetation types (Erinç, 1965).

Im <8 8 ­ 15 15 ­ 23 23 ­ 40 40 ­ 55 >55 klim tipi Tam kurak Kurak Yarikurak Yarinemli Nemli Çok nemli Vejetasyon tipi Çöl Çölümsü step Step Park görünümlü kuru orman Nemli orman Çok nemli orman

Tablo 6. AI'ye göre, Türkiye'deki kurak arazi/iklim tipleri ve çöllemeye eilimleri. Table 6. Dry land/arid climate types in Turkey according to the AI and their vulnerability to desertification.

Kuraklik sinifi

0.05 P / PE < 0.20 0.20 P / PE < 0.50 0.50 P / PE < 0.65 0.65 P / PE < 0.80

Kurak arazi/iklim tipi Kurak Yarikurak Kurak-yarinemli Yarinemli

Deerlendirme Çöllemeye açik (Türkiye'de yok) Çöllemeye açik Çöllemeye açik Çöllemeye açik

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 89 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(a) Yillik minimum sicaklik (°C)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

Aksaray

(b) Ki minimum sicaklik (°C)

Nide Nide

(c) lkbahar minimum sicaklik (°C)

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

Aksaray

(d) Yaz minimum sicaklik (°C)

Nide Nide

(e) Sonbahar minimum sicaklik (°C)

ekil 2. Yillik ve mevsimlik ortalama minimum sicakliklarin alansal daililari.

Figure 2. Spatial distributions of annual and seasonal average minimum temperatures.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

90

Murat TÜRKE

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(a) Yillik maksimum sicaklik (°C)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(b) Ki maksimum sicaklik (°C)

Nide

Aksaray

(c) lkbahar maksimum sicaklik (°C)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(d) Yaz maksimum sicaklik (°C)

Nide

Aksaray

(e) Sonbahar maksimum sicaklik (°C)

Nide

ekil 3. Yillik ve mevsimlik ortalama maksimum sicakliklarin alansal daililari. Figure 3. Spatial distributions of annual and seasonal average maximum temperatures.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 91 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(a) Yillik ortalama sicaklik (°C)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(b) Ki ortalama sicaklik (°C)

Nide

Aksaray

(c) lkbahar ortalama sicaklik (°C)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

Aksaray

(d) Yaz ortalama sicaklik (°C)

Nide Nide

(e) Sonbahar ortalama sicaklik (°C)

ekil 4. Yillik ve mevsimlik ortalama sicakliklarin alansal daililari. Figure 4. Spatial distributions of annual and seasonal average mean temperatures.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

92

Murat TÜRKE

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(a) Ki maksimum sicaklik deikenlii (DK, %)

Nide

Aksaray

(b) Yaz maksimum sicaklik deikenlii (DK, %)

Nide

ekil 5. Ki ve yaz ortalama maksimum sicakliklarindaki yillararasi deikenliin (DK, %) alansal daililari. Figure 5. Spatial distributions of inter-annual variability (CV in percentage) in winter and summer average maximum temperatures.

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(a) Yillik ortalama sicaklik deikenlii (DK, %)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(b) Yillik minimum sicaklik deikenlii (DK, %)

Nide

Aksaray

(c) Yillik maksimum sicaklik deikenlii (DK, %)

Nide

ekil 6. Yillik ortalama, yillik ortalama minimum ve maksimum sicakliklarindaki yillararasi deikenliin (DK, %) alansal daililari. Figure 6. Spatial distributions of inter-annual variability (CV in percentage) in annual mean, annual average minimum and maximum temperatures.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 93 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Tablo 7. Kapadokya Yöresi'ndeki 6 meteoroloji istasyonunun aylik ve yillik yai toplamlarinin (mm), uzun süreli ortalama, standart sapma (STS) ve deiim katsayilari (DK) ile uzun süreli ortalamalarinin % 5 anlamlilik düzeyindeki güven araliklari (GA). Table 7. Long-term averages, standard deviations (STD) and coefficients of variation (CV) of monthly and annual precipitation totals (mm) at six meteorology stations of the Cappadocia district, along with the confidence intervals (CI) of long-term averages at the 5 percent level of significance. I II III IV KIREHR (1930-2002) Ortalama (mm) 46.6 36.8 39.5 43.1 GA (mm) 6.8 4.6 5.3 5.5 STS (mm) 29.8 20.0 22.9 24.0 DK (%) 63.8 54.3 58.1 55.6 Ortalama (mm) GA (mm) STS (mm) DK (%) Ortalama (mm) GA (mm) STS (mm) DK (%) Ortalama (mm) GA (mm) STS (mm) DK (%) Ortalama (mm) GA (mm) STS (mm) DK (%) Ortalama (mm) GA (mm) STS (mm) DK (%) KAYSER (1938-2002) 33.6 34.4 39.1 53.0 4.8 4.2 4.3 6.0 19.8 17.3 17.6 24.8 58.9 50.2 45.0 46.8 ÜRGÜP (1963-2002) 37.2 32.5 37.5 53.9 6.2 5.4 5.6 9.1 19.8 17.2 17.9 28.9 53.3 53.1 47.6 53.6 NEVEHR (1955-2002) 42.9 41.0 44.1 51.9 6.7 5.1 5.9 7.3 23.6 17.9 20.9 25.9 55.1 43.6 47.5 49.9 AKSARAY (1938-2002) 39.3 34.3 39.1 45.3 5.3 4.1 4.8 6.3 21.7 16.9 19.7 25.8 55.3 49.1 50.3 56.9 NDE (1935-2002) 34.7 33.3 34.9 43.0 4.9 4.6 4.7 5.4 20.8 19.2 19.6 22.6 59.9 57.8 56.1 52.5 Tanimsal istatistikler V 46.7 6.5 28.2 60.5 50.9 5.9 24.5 48.0 59.0 9.3 29.5 50.0 60.0 8.9 31.6 52.6 41.4 5.6 23.1 55.7 50.5 7.0 29.3 57.9 VI 32.3 5.4 23.6 73.2 39.2 7.4 30.4 77.6 35.6 7.8 24.9 69.9 33.5 7.0 24.6 73.5 25.5 5.4 22.4 87.6 27.3 4.8 20.3 74.3 Aylar VII VIII 6.5 2.0 8.9 137.7 10.0 3.2 13.0 130.1 9.5 4.5 14.3 150.5 8.0 3.1 11.0 138.0 4.7 2.3 9.3 199.1 4.4 1.4 6.0 136.9 5.1 2.1 9.0 177.3 6.8 3.4 13.9 203.8 3.7 2.2 7.1 191.5 4.3 2.1 7.5 177.2 4.2 2.2 9.2 217.2 5.0 3.0 12.5 251.4 IX 10.4 2.5 11.0 106.1 13.4 3.5 14.5 108.5 11.5 4.1 13.2 115.0 11.4 3.1 11.1 97.4 8.4 2.3 9.5 112.5 8.6 2.4 10.1 117.6 X 24.9 4.6 20.0 80.0 26.8 5.5 22.5 83.8 29.3 7.8 24.9 85.0 28.1 7.4 26.3 93.4 24.6 5.1 21.0 85.5 25.2 4.6 19.4 77.1 XI 36.2 6.2 26.8 74.0 32.7 5.4 22.1 67.7 34.4 6.5 20.6 59.9 34.1 6.3 22.2 65.1 30.0 5.2 21.3 71.1 29.1 4.7 19.8 68.3 XII 50.7 5.7 24.8 49.0 38.7 4.6 19.0 49.0 41.9 6.0 19.2 45.9 49.9 6.8 24.1 48.2 42.9 5.5 22.4 52.3 41.4 5.3 22.3 53.9 Yillik 378.8 15.5 67.8 17.9 378.6 18.3 75.4 19.9 385.8 21.2 67.6 17.5 409.2 22.3 78.7 19.2 339.7 16.1 66.2 19.5 337.3 16.0 67.5 20.0

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

94

Murat TÜRKE

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(a) Yillik ortalama yai (mm)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(b) Ki ortalama yai (mm)

Nide

Aksaray

(c) lkbahar ortalama yai (mm)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(d) Yaz ortalama yai (mm)

Nide

Aksaray

(e) Sonbahar ortalama yai (mm)

Nide

ekil 7. Yillik ve mevsimlik ortalama yai tutarlarinin alansal daililari. Figure 7. Spatial distributions of annual and seasonal average precipitation amounts.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 95 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(a) Ki yai mevsimsellii (%)

Nide

Aksaray

(b) lkbahar yai mevsimsellii (%)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(c) Yaz yai mevsimsellii (%)

Nide

Aksaray

(d) Sonbahar yai mevsimsellii (%)

Nide

ekil 8. Mevsimlik ortalama yai tutarlarinin yillik ortalama yai toplami içindeki yüzde paylarinin alansal daililari. Figure 8. Spatial distributions of percentage contributions of seasonal average precipitation amounts to annual average precipitation total.

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

96

Murat TÜRKE

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(a) Yillik yai deikenlii (DK, %)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

(b) Ki yai deikenlii (DK, %)

Nide

Aksaray

(c) lkbahar yai deikenlii (DK, %)

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Nevehir

Ürgüp

Kayseri

Aksaray

Aksaray

(d) Yaz yai deikenlii (DK, %)

Nide Nide

(e) Sonbahar yai deikenlii (DK, %)

ekil 9. Yillik ve mevsimlik yai toplamlarindaki yillararasi deikenliin (DK, %) alansal daililari. Figure 9. Spatial distributions of inter-annual variability (CV in percentage) in annual and seasonal precipitation totals. Tablo 8. Çeitli iklim siniflandirmalarina göre Kapadokya Yöresi'nin iklim tipleri. Table 8. Climate types of the Cappadocia district according to various climate classifications.

Erinç Kuraklik ndisi (Im) 21.55 21.15 22.71 25.73 18.54 19.46 Thornthwaite Nemlilik ndisi (Lm) klim tipi -22.6 Yarikurak -22.4 Yarikurak -20.0 Kurak-yarinemli -17.8 Kurak-yarinemli -27.9 Yarikurak -26.2 Yarikurak UNCCD Kuraklik ndisi (AI) 0.55 0.57 0.60 0.63 0.49 0.50

stasyon Kirehir Kayseri Ürgüp Nevehir Aksaray Nide

klim tipi Yarikurak Yarikurak Yarikurak Yarinemli Yarikurak Yarikurak

klim tipi Kurak-yarinemli Kurak-yarinemli Kurak-yarinemli Kurak-yarinemli Yarikurak Kurak-yarinemli

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Orta Kizilirmak Bölümü Güney Kesiminin (Kapadokya Yöresi) klimi ve Çöllemeden Etkilenebilirlii 97 Climate of Southern Part of the Middle Kizilirmak Sub-Region (Cappadocia District) and its Vulnerability to Desertification

Kirehir Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri Nevehir

Ürgüp

Kayseri

(a) Thornthwaite Moisture Index

Aksaray Aksaray

(a) Thornthwaite Nemlilik ndisi

C1, B'1, d, b'3 Kurak-yarinemli Mezotermal D, B'1, d, b'3 Yarikurak Mezotermal

C1, B'1, d, b'3 Dry sub-humid Mesothermal D, B'1, d, b'3 Semi-arid Mesothermal

Nide

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri Nevehir

Ürgüp

Kayseri

(b) Erinç Aridity Index

Aksaray Aksaray

(b) Erinç Kuraklik ndisi

Yarinemli Kuru orman Yarikurak Step

Semi-humid Dry forest Semi-arid Steppe

Nide

Nide

Kirehir

Kirehir

Nevehir

Ürgüp

Kayseri Nevehir

Ürgüp

Kayseri

(c) UNCCD Aridity Index

Aksaray

(c) UNCCD Kuraklik ndisi

Aksaray

Dry sub-humid (Vulnerable to desertification) Semi-arid (Vulnerable to desertification)

Kurak-yarinemli (Çöllemenin etkilerine açik) Yarikurak (Çöllemenin etkilerine açik)

Nide

Nide

ekil 10 (sa). 6 meteoroloji istasyonunun iklim verileri kullanilarak hesaplanan, (a) Thornthwaite Nemlilik ndisi, (b) Erinç Kuraklik ndisi ve (c) UNCCD Kuraklik ndisi deerlerine göre, Kapadokya Yöresi'ndeki iklim tiplerinin alansal daililari.

Figure 10 (left). Spatial distributions of the climate types in the Cappadocia district according to the values of (a) Thornthwaite Moisture Index, (b) Erinç Aridity Index, and (c) the UNCCD Aridity Index, which were computed by using the climate data of six meteorology stations.

Tablo 9. Thornthwaite iklim siniflandirmasina göre Kapadokya Yöresinin ayrintili iklim tipleri. Table 9. Detailed climate types of the Cappadocia district according to Thornthwaite's climate classification. stasyon Kirehir Kayseri Ürgüp Nevehir Aksaray Nide Nemlilik indisi (Lm) -22.6 -22.4 -20.0 -17.8 -27.9 -26.2 Sicaklik etkinlii 68.4 65.9 63.6 64.8 70.0 66.7 Hümidite indisi (Ih) Yaz konsantrasyonu (%) 10.2 8.4 8.5 11.7 5.8 6.7 55.9 56.4 55.6 54.6 55.1 55.4 klim tipi sembolleri D, B'1, d, b'3 D, B'1, d, b'3 C1, B'1, d, b'3 C1, B'1, d, b'3 D, B'1, d, b'3 D, B'1, d, b'3

EGE CORAFYA DERGS Aegean Geographical Journal, VOL. 14, 73-97, (2005)

Information

25 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

832864


Notice: fwrite(): send of 226 bytes failed with errno=104 Connection reset by peer in /home/readbag.com/web/sphinxapi.php on line 531