Read Microsoft Word - 140van_de_lien-quan-den_phu_nu.doc text version

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

1

MC LC

1. Gii tính ca mt con ngi c quyt nh vào khi nào và bi nhng yu t gì? ..... 6 2. Có th sinh con trai bng cách cho ngi m dùng testosteron trc hoc trong khi mang thai không?................................................................................................................ 7 3. V sinh lý, cuc i ngi ph n tri qua my giai oan? c im ca tng giai on? ................................................................................................................................... 7 4. Bung trng ca ngi ph n có tt c bao nhiêu t bào trng? S lng ó có tng thêm không?........................................................................................................................ 8 5. T bào trng phát dc và chín nh th nào? ................................................................... 9 6. Sau khi trng rng, t bào trng và nang noãn có nhng thay i gì? ......................... 10 7. Bung trng có th tng hp và tit ra nhng loi hoóc môn sinh dc nào? Chúng có tác dng nh th nào i vi công nng sinh dc ca ngi ph n?.............................. 10 8.Th nào là kinh nguyt và chu k kinh nguyt? Nó c hình thành nh th nào?...... 11 9. Quy lut ca chu k kinh nguyt ngi ph n bình thng nh th nào? Có nhng cm giác gì trong thi k kinh nguyt?............................................................................. 12 10. Trong thi k kinh nguyt, c th ph n có nhng thay i gì? Phi chú ý nhng bin pháp gi gìn sc khe nào?....................................................................................... 12 11. Th nào là chu k bung trng? Rng trng và kinh nguyt có liên quan gì vi nhau? ........................................................................................................................................... 13 12. Chu k bung trng c iu khin nh th nào?.................................................... 13 13. Vic tit ra hoóc môn sinh dc ca tuyn yên chu s iu khin nào? ..................... 14 14. Tuyn yên vùng di i có chu s iu khin ca hoóc môn bung trng không? 15 15. Phi thông qua nhng kim tra gì, bác s mi bit c s phát dc ca noãn bào và vic không rng trng ca ngi bnh? ........................................................................... 15 16. Th nào là o thân nhit c s? .................................................................................. 16 17. Th nào là kim tra mnh t bào rng âm o? ....................................................... 17 18. Th nào là cho im niêm dch c t cung? ............................................................ 18 19. Th nào là no sinh thit ni mc t cung? ................................................................ 18 20. Kim tra siêu âm khoang chu kim tra tình trng phát dc ca noãn bào và s rng trng nh th nào? .................................................................................................... 19 21. Có th kim tra công nng ca bung trng thông qua th máu không? ................... 20 22. Hóa nghim nc tiu có th dùng kim tra công nng ca bung trng?............ 21 23. Nhng phng pháp nào thng c dùng kim tra tình trng ca tuyn yên?.. 22 24. Th nào là thi k dy thì? Nó s xut hin vào lúc nào? .......................................... 22 25 - Trng thái tâm lý ca tr em gái thi k dy thì s có nhng bin i gì? ............... 23 26. S dy thì bình thng do âu gây nên? Hoóc môn trong c th có thay i gì trong thi k dy thì ? ................................................................................................................ 24 27. Th nào là chng bnh dy thì sm? .......................................................................... 25

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

2

28. Nhng trng hp nào có th dn n chng dy thì sm thc s tr em gái? ...... 26 29. Nhng trng hp nào có th dn n dy thì sm ng tính gi tr em gái?........ 26 30. Cha tr cho nhng a tr dy thì sm nh th nào?................................................ 27 31. iu gì gây ra chng bnh dy thì sm d tính tr em gái? ..................................... 28 32. Th nào là dy thì mun và nhi hóa gii tính?............................................................ 29 33. Nhng chng bnh gì thuc vùng di i, tuyn yên có th gây nhi hóa gii tính vnh vin và vô kinh nguyên phát? ................................................................................... 30 34. Th nào là chng bnh turner? Có nhng phng pháp iu tr nào?........................ 30 35. Ngoài bnh turner, còn có nhng loi bnh bung trng hoc tuyn sinh dc phát trin không hoàn chnh bm sinh nào khác không?.......................................................... 31 36. B kinh nguyên phát và nhi hóa gii tính còn có nhng nguyên nhân gì khác? ........ 32 37. Da vào biu hin lâm sàng, s ri lon kinh nguyt ph n có th c chia thành my loi?........................................................................................................................... 32 38. Kinh nguyt ri lon là do âu? Nhng bc thông thng ca bác s trong vic chn tr bnh v kinh nguyt là gì?............................................................................................ 34 39. Th nào là t cung rong huyt c nng? Nó c chia thành my loi?.................... 34 40. Làm th nào cm máu cho ngi bnh t cung rong huyt c nng không rng trng trong thi k rong huyt? ........................................................................................ 35 41. Cm máu nh th nào cho ngi b bnh rong huyt c nng còn tr, cha kt hôn và b thiu máu nng? ....................................................................................................... 36 42. Ph n trung niên b rong huyt c nng, thiu máu mc nng, ã no t cung loi b bnh lý thuc khí cht thì có th dùng thuc cm máu c không? .............. 36 43. Ngi b rong huyt c nng không rng trng, nu âm o ngng ra máu thì có phi là bnh ã khi không? ..................................................................................................... 36 44. Ph n trong tui sinh liu có mc bnh rong huyt c nng không? .............. 37 45. Th nào là phu thut ni soi niêm mc t cung?....................................................... 38 46. Ti sao li b chy máu trong thi gian rng trng? Cn phi iu tr nh th nào?.. 38 47. Vô kinh c phân loi nh th nào? ......................................................................... 39 48. Nguyên nhân nào dn n vô kinh do t cung? iu tr nh th nào?....................... 40 49. Th nào là chng không có âm o và t cung? Có th cha tr c không? .......... 40 50. Nhng nguyên nhân nào dn n vô kinh bung trng, iu tr nh th nào?........... 41 51. Vô kinh tuyn yên vùng di i c phân loi nh th nào?................................. 42 52. Nguyên nhân gì dn n bnh máu nhiu PRL? Vì sao khi trong máu có lng PRL cao thì li dn n vô kinh? .............................................................................................. 42 53. Bromocriptin có tác dng iu tr nh th nào? Hiu qu và tác dng ph ca nó ra sao? ................................................................................................................................... 43 54. Ngi b vô kinh do chng PRL cao trong máu sau khi mang thai và sinh có ung thuc Bromocriptin c không? Nu có thì ung n lúc nào? ..................................... 43 55. Vô kinh tuyn yên còn do nhng nguyên nhân nào khác gây nên?............................ 44 56. iu tr vô kinh tuyn yên nh th nào?..................................................................... 45

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

3

57. Vô kinh vùng di i do nhng nguyên nhân nào gây nên? iu tr nh th nào? . 46 58. Th nào là tr liu mch xung GnRH? ........................................................................ 47 59. Th nào là th nghim hng phn GnRH? ................................................................. 47 60. Ph n sau khi ung thuc tránh thai hay làm phu thut trit sn có b vô kinh không?............................................................................................................................... 48 61. Th nào là kinh nguyt tha? Có cn iu tr không? ................................................ 48 62. Nguyên nhân nào làm cho lng kinh nguyt ít? Th nào là dính niêm mc khoang t cung? ................................................................................................................................. 49 63. Gia th trng, kinh nguyt và s rng trng ca ngi ph n có mi quan h tng quan vi nhau không? ....................................................................................................... 50 64. Th nào là béo phì? Nó có nh hng gì n kinh nguyt không? Nó có hi gì i vi sc khe? .......................................................................................................................... 51 65. Nên kim tra và iu tr nh th nào i vi bnh béo phì kèm kinh nguyt không u? ................................................................................................................................... 51 66. Th trng quá thp có nh hng gì ti kinh nguyt? ................................................ 52 67. Th thao và kinh nguyt không u có liên quan n nhau không? ........................... 53 68. Th nào là lng gii tính gi? Nó c phân loi nh th nào? Tình trng kinh nguyt ca ngi lng gii tính ra sao?.......................................................................... 53 69. Th nào là lng gii tính tht (ái nam ái n tht)? ................................................... 54 70. Th nào là chng bnh không mn cm vi testosteron hoàn toàn? .......................... 55 71. Th nào là ngi ph n b ái nam? Chng này do bnh gì gây nên?........................ 56 72. Phân b lông, tóc ca ph n có gì khác so vi nam gii? Vì sao? ........................... 56 73. Nguyên nhân gì dn n bnh nhiu lông ph n? iu tr nh th nào?............... 57 74. Th nào là bnh bung trng a nang? ....................................................................... 58 75. Chng bnh bung trng a nang có thng gp không? Nó s gây nên hu qu gì?59 76. Chn oàn và iu tr bnh bung trng a nang nh th nào?.................................. 59 77. Phu thut có th iu tr c bnh bung trng a nang không?............................ 60 78. Ngi ã sinh con, khi b bnh bung trng a nang có th không cn phi iu tr?61 79. au bng hành kinh là gì? .......................................................................................... 61 80. Phân loi au bng hành kinh nh th nào? ............................................................... 61 81. au bng hành kinh có phi là hin tng thng xy ra không? ............................. 62 82. Chng au bng hành kinh liên quan n nhng yu t gì?....................................... 63 83. Nguyên nhân và c ch gây au bng hành kinh ....................................................... 64 84. au bng hành kinh nguyên phát có nhng c im lâm sàng nào? ........................ 65 85. Th nào là chng lc ni mc t cung? ...................................................................... 65 * Phng pháp tr bnh..................................................................................................... 65 86. Th nào là các chng tuyn c t cung?.................................................................. 66

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

4

87. Nhng bnh ph khoa nào thng dn n au bng hành kinh? Phi iu tr nh th nào? ................................................................................................................................... 66 88. Chn oán và iu tr au bng hành kinh nh th nào?............................................ 67 89. Làm th nào phòng tránh au bng hành kinh? ..................................................... 69 90. Th nào là chng cng thng trc k kinh nguyt? .................................................. 69 91. Chng cng thng trc k kinh nguyt có thng thy ph n không?................ 70 92. Chng cng thng trc k kinh nguyt có biu hin gì? .......................................... 70 93. Vì sao li sinh ra chng cng thng trc k kinh nguyt?........................................ 71 94. Chn oán cng thng trc k kinh nguyt nh th nào?......................................... 72 95. iu tr chng cng thng trc k kinh nguyt nh th nào?................................... 73 96. Có th dùng thuc bc iu tr chng cng thng trc k kinh nguyt không?... 74 97. Vì sao nhng ph n có kinh không u li khó có thai?........................................... 74 98. Ph n vô sinh cn phi tin hành kim tra, iu tr nh th nào? ............................. 75 99. Th nào là thi k tin mãn kinh?............................................................................... 75 100. Vì sao trong nhng nm gn ây, vic gi gìn sc khe thi k tin mãn kinh li c coi trng? ................................................................................................................. 76 102. Vì sao kinh nguyt ca ph n li n lúc tt hn? .................................................. 77 103. Sau khi mãn kinh, c th ngi ph n còn sn sinh ra oestrogen na không?....... 78 104. C quan sinh dc ca ngi ph n trong thi k tin mãn kinh s có nhng thay i gì?................................................................................................................................ 78 105. B xng ca ph n trong thi k tin mãn kinh có thay i gì? .......................... 79 106. Có phi ngi ph n nào sau khi mãn kinh cng u mc chng loãng xng không?............................................................................................................................... 80 107. H thng tim mch ca ph n sau khi mãn kinh s có nhng thay i gì? ............ 81 108. Nhng b phn khác trong c th ph n thi k tin mãn kinh s có nhng thay i gì?...................................................................................................................................... 82 109. Th nào là triu chng tng hp thi k tin mãn kinh? Ph n trong thi k quá này s có nhng khó chu gì?............................................................................................ 83 110. Nhng triu chng in hình nht trong thi k tin mãn kinh là gì?...................... 84 111. Ph n thi k tin mãn kinh s có nhng triu chng thn kinh gì? ...................... 85 112. Ph n thi k tin mãn kinh s có thay i gì v tâm lý và tinh thn? ................... 85 113. Tình dc ph n thi k tin mãn kinh có nhng thay i gì?................................. 87 114. Ph n thi k tiên mãn kinh s có nhng triu chng gì khác?.............................. 87 115. Thi k tin mãn kinh bt u vào lúc nào? S kéo dài bao lâu?............................. 88 116. Ph n thi k tin mãn kinh có th có thai không? Áp dng bin pháp tránh thai nào thì thích hp?.............................................................................................................. 89 117. Th nào là mãn kinh nhân to? ................................................................................. 90 118. Ph n thi k tin mãn kinh phi t mình gi gìn sc kho nh th nào? Làm th nào làm chm li quá trình lão hoá, gim bt bnh tt?............................................... 91

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

5

119. Ph n thi k tin mãn kinh làm th nào gi c trng thái tâm lý tt?.......... 92 120. Ph n thi k tin mãn kinh làm th nào gi c cuc sng gia ình hòa hp? ........................................................................................................................................... 92 121. Ph n thi k tin mãn kinh nên chú ý n s iu trong cuc sng ca mình nh th nào? ...................................................................................................................... 93 122. Ph n thi k tin mãn kinh làm th nào hình thành thói quen v sinh tt?...... 93 123. Th nào là s n ung hp lý ph n thi k tin mãn kinh?................................ 94 124. Ph n thi k tin mãn kinh nên rèn luyn thân th nh th nào cho khoa hc? ... 95 125. Ph n thi k tin mãn kinh phi chú ý chm sóc da nh th nào?........................ 96 126. Kim tra sc khe nh k có li nh th nào i vi ph n thi k tin mãn kinh? ........................................................................................................................................... 97 127. Nhng loi thuc nào có li cho s trì hoãn tui già, phòng nga bnh tt? ........... 97 128. Th nào là phng pháp iu tr oestrogen?............................................................. 98 129. Phng pháp iu tr oestrogen có tác dng ph gì? ................................................ 99 130. Bác s s la chn phng pháp iu tr oestrogen nh th nào?........................... 100 131. Hin nay có nhng loi thuc nào là ch phm ca oestrogen? ............................. 101 132. Hin có loi thuc nào là ch phm ca progestagen? ........................................... 101 133. Có my phng pháp iu tr bng hoóc môn? La chn nh th nào? ................ 102 134. Testosteron có th dùng iu tr cho ph n ã mãn kinh không?..................... 103 135. Vic iu tr bng hoóc môn cn phi bt u vào lúc nào? Duy trì trong bao lâu? Có phi bt k ph n mãn kinh cng cn áp dng bin pháp này? .................................... 103 136. Ph n tin mãn kinh cn phi phi hp nh th nào trong quá trình tr liu bng hoóc môn?....................................................................................................................... 104 137. Ph n tr có cn thit phi iu tr bng oestrogen hay progestagen hay không? 104 138. Có nhng nguyên nhân và phng pháp iu tr nào i vi bnh loãng xng ph n trong giai on mãn kinh? ......................................................................................... 105 139. Nguyên nhân gì khin âm o ra máu nhiu ln ph n sau khi ã mãn kinh? .. 105 140. Th nào là viêm âm o do tui già? ...................................................................... 106

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

6

1. Gii tính ca mt con ngi c quyt nh vào khi nào và bi nhng yu t gì? Nguyên nhân gì và vào lúc nào thì gii tính ca con ngi c quyt nh? tr li câu hi này, các nhà khoa hc ã tin hành nghiên cu trong nhiu nm và ã khng nh c rng: Gii tính ca con ngi c quyt nh bi nhim sc th mang các t bào sinh dc ca cha m. ó là nhng thông tin v di truyn c cha ng trong nhân t bào ca trng và tinh trùng. Trong thi k u phôi thai, gii tính ca con ngi cha c phân nh rõ ràng. Nu phôi thai này là do tinh trùng mang nhim sc th Y ca ngi cha và trng ca ngi m (mang nhim sc th X) kt hp mà thành, tuyn sinh dc nguyên thy ca nó s dn dn phát trin thành tinh hoàn. Phôi thai này s phát trin thành mt cá th nam gii. Ngc li, nu phôi thai là do tinh trùng mang nhim sc th X và trng kt hp vi nhau, tuyn sinh dc nguyên thy s dn dn phát trin thành bung trng và mt cá th n s hình thành. Quá trình phân hóa tuyn sinh dc nguyên thy s bt u vào khong tun th 6-7 ca phôi thai và s hoàn thành khi phôi thai c 18-25 tun. Ngoài s khác nhau v nhim sc th và tuyn sinh dc, gia nam và n còn có s khác bit v kt cu các c quan sinh dc trong và ngoài, các loi hoóc môn trong c th. giai on u, trong mi phôi thai u có hai h thng ng dn gi là h ng dn trung thn và h ng dn trung thn ph. Lúc này phôi thai cha có s khác bit v gii tính. Tinh hoàn ca ca thai nhi nam có th to ra testosteron và mt loi protein có kh nng c ch h ng dn trung thn ph. Di s kích thích ca testosteron, h ng dn trung thn dn dn phát trin thành các c quan sinh dc trong nh ng dn tinh và bao tinh hoàn. Còn di tác dng c ch ca loi protein nói trên, h ng dn trung thn ph dn dn thoái hóa. Sau ó, testosteron s chuyn bin thành mt loi hoóc môn khác c quan sinh dc ngoài phát trin thành âm nang, dng vt và tuyn tin lit. Trong c th thai nhi n, do không có protein c ch nên ng dn trung thn ph s t bin i thành hai ng dn trng, t cung và on trên âm o. Do không chu nh hng ca testosteron nên ng dn trung thn t ng thoái hóa. C quan sinh dc ngoài phát trin thành dng n gii, tc là có môi ln, môi bé, âm vt và on di âm o.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

7

S phân hóa c quan sinh dc trong cng c hoàn thành trc tun th 16-23 ca thai nhi. 2. Có th sinh con trai bng cách cho ngi m dùng testosteron trc hoc trong khi mang thai không? Mt s cp v chng vì mun sinh con trai nên ngay sau khi phát hin có thai, ngi v ã i mua các thuc có testosteron ung. Kt qu là h sinh ra nhng a con chng ra trai mà cng chng ra gái. iu này không ch khin cha m lo lng mà tâm lý ca nhng a tr ó cng phi chu nhng tn thng rt ln. Vic ung thuc có cha testosteron sinh con trai là mt phng pháp không có c s khoa hc, vì gii tính ca thai nhi ã c nh ot ngay trong giây phút trng kt hp vi tinh trùng. Nu là thai nhi nam thì t nó s sn sinh ra testosteron mà không cn n s cung cp ca thuc men. Còn nu là thai n thì vic ung thêm testosteron ch làm cho c quan sinh dc ngoài ca a tr b nam tính hóa (ví d nh môi ln gn ging nh bìu nhng không có tinh hoàn, âm vt phình to nh dng vt nhng niu o thì vn là ca n gii và khi i tiu vn phi ngi). Dù a tr c nuôi dng ging nh mt a con trai thì nó vn có bung trng và c quan sinh dc trong vn là ca n gii. Nhng a tr này nht thit phi c phu thut c quan sinh dc ngoài tr thành mt ph n thc s. Ngoài ra, vic thai ph dùng thuc có testosteron s khin cho hàm lng hoóc môn này trong c th quá ln. Nó c ch s phát trin ca noãn bào và công nng rng trng ca bung trng, gây ra vô sinh và vô kinh, thm chí dn n tình trng nam tính hóa. 3. V sinh lý, cuc i ngi ph n tri qua my giai oan? c im ca tng giai on? Cuc i ngi ph n tri qua 6 giai on sinh lý: s sinh, nhi ng, dy thì, trng thành, tin mãn kinh, mãn kinh và già. Gii hn v tui tác gia các giai on chu nh hng ca yu t di truyn, môi trng, cht dinh dng, có s khác bit gia các cá th và qun th. - S sinh: Giai on này ch gói gn trong vòng mt tháng sau khi tr ra i. Bé gái vn chu nh hng ca hoóc môn trong c th m và trong rau thai. Trong vài ngày u, vú bé hi nhô cao, c quan sinh dc ngoài có tit ra mt chút cht thi.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

8

- Nhi ng: Là thi gian 8-9 nm sau khi a tr ra i. C th tr phát trin rt nhanh, nhng tuyn sinh dc và c quan sinh dc thì vn ging nh trng thái s sinh. - Dy thì: ây là thi k quá , c quan sinh dc t trng thái s sinh chuyn sang trng thái trng thành. Lúc này, c th và ni tng ca bé gái phát trin thêm mt bc, công nng sinh sn và công nng sinh dc cng hoàn thin dn. Ngi con gái bt u có kinh nguyt và rng trng theo chu k, tâm lý cng dn dn hoàn thin. - Trng thành: Khong 18-45 tui, là thi k công nng sinh dc ca ngi ph n phát trin thnh vng nht. - Tin mãn kinh và mãn kinh: Khong 45-55 tui, là thi k công nng sinh dc i theo chiu hng lão suy. Mãn kinh là s kin quan trng ca thi k này, vi biu hin c trng là các c quan dn dn lão hóa. - Già: Bt u vào khong 60-65 tui, là thi k các c quan trong c th ngày càng thêm lão hóa. 4. Bung trng ca ngi ph n có tt c bao nhiêu t bào trng? S lng ó có tng thêm không? Bung trng ca ph n trong tui sinh có hình bu dc dt, kích thc khong 3 x 4 x 1 cm, nng khong 10-16 g. Chúng liên kt vi góc t cung và thành khoang chu nh mt s dây chng. S t bào trng ã c xác nh ngay t trc ngày a tr ra i và s không tng lên sau ó. Bung trng do các t bào sinh dc và t bào c th hp thành. Khi tui thai c 5 tun, khong 300 - 1.300 t bào sinh dc trong bung trng c to ra bi lp bên trong ca phôi thai. Chúng không ngng phân chia và t ti con s 6-7 triu khi tui thai c 5-7 tháng. Mt khác, khi thai c 3-7 tháng, các t bào sinh dc này (gi là t bào noãn mu) bt u phân chia không hoàn toàn mà ch dng li na chng. Cng t ó, lng t bào noãn mu không ch sinh thêm mà còn liên tc thoái hóa và gim bt. Khi tr ra i, tng s t bào noãn mu trong bung trng là khong 2 triu, n giai on dy thì s có khong 3- 4 triu. Ph n trng thành mi tháng có mt trng chín và rng, trong c cuc i s có khong 400 trng rng, cha bng mt phn vn trong tng s t bào noãn mu. Khi ngi ph n mãn kinh, các t bào noãn mu trong bung

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

9

trng v c bn ã kit qu. Mt s ph n do s lng t bào trng trong thi k phôi thai quá ít, hoc do t bào trng thoái hóa quá nhanh, nên b mãn kinh sm. S c nh s t bào trng n gii hoàn toàn khác vi công nng sn sinh ra tinh trùng nam gii. Tinh hoàn nam gii ã trng thành có th không ngng sn sinh ra tinh trùng, c khong hn by mi ngày thì nó li sn sinh ra mt t tinh trùng mi. 5. T bào trng phát dc và chín nh th nào? S phát dc và chín ca t bào noãn mu trong bung trng là mt quá trình tng i dài và chu s iu khin ca nhiu loi vt cht. Quá trình này c bt u ngay t thi k phôi thai. T khi thai nhi c 5 tháng tui cho n khi a tr ra i 6 tháng, thân t bào và t bào noãn mu trong bung trng ca thai nhi kt hp vi nhau to ra vô s noãn bào c s. Noãn bào c s bao gm mt t bào noãn mu, mt t bào ht bt và mt lp màng c s. Chúng phát trin và phát dc theo chu k. Các nhà khoa hc cho rng các noãn bào c s phi mt 9 tháng phát dc thành nang noãn. Trong thi gian này, t bào noãn mu s ln lên, bên trong có nhiu thay i sinh hóa. Xung quanh t bào có mt lp protein ng trong sut bao bc nhm không cho tinh trùng th hai và nhng th khác ngoài tinh trùng xâm nhp. Gia các t bào có s liên kt ln nhau trao i dinh dng và tín hiu, ng thi to ra các phn ng sn sinh hoóc môn. Lúc này, xung quanh lp màng c s ã c bao bc bi các mao mch và mt loi t bào th. Nh ó, noãn bào ã thit lp c mi quan h vi s tun hoàn máu trong c th. Nang noãn còn phi tri qua 85 ngày na mi phát dc thành noãn bào chín, có ng kính khong 18 mm. Trong 70 ngày u, ng kính ca noãn bào tng nhanh, s t bào ht tng n 600 ln và tit ra dch noãn bào, hình thành nên khoang noãn bào, gi là nang noãn. Trong mi lm ngày cui, trong ám nang noãn ã phát dc ch có mt noãn bào t ti giai on chín và c bung trng a vào bng. Quá trình này c gi là "rng trng". Trc khi rng trng khong 18 gi, t bào noãn mu mi hoàn thành ln phân chia th nht, nhim sc th t 46 gim xung còn 23, gi là t bào trng, chun b cho vic th tinh. Do ó, tính t trc khi ra i cho n khi rng trng, tui th ca t bào trng có th kéo dài t 10 n hn

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

10

40 nm. Cng chính vì vy, nu có thai tui 35 tr lên, cht lng phôi thai có th b nh hng do t bào trng ã già lão. 6. Sau khi trng rng, t bào trng và nang noãn có nhng thay i gì? Sau khi rng, t bào trng và các t bào dng ht s i vào ng dn trng, chuyn ng dn v hng khoang t cung. Lúc này, nu có sinh hot tình dc, các tinh trùng s chuyn ng lên trên và gp t bào trng on gia ca ng dn trng. Trng và tinh trùng kt hp vi nhau li to thành trng ã th tinh vi 46 nhim sc th. Trng ã th tinh mt mt tin hành t phân chia, mt mt tip tc chuyn ng v hng khoang t cung. Sau 6 êm 7 ngày, khi trng ã th tinh phát dc thành phôi nang giai on cui, nó s xâm nhp vào trong lp niêm mc t cung, tip tc phát trin thành thai nhi. Nu không c th tinh thì sau khi rng 12-14 gi, t bào trng s bt u thoái hóa. Còn s phn ca v nang noãn thì sao? Sau khi trng rng, nó s chuyn thành hoàng th. Khong 5 ngày sau khi rng trng, hoàng th chín hình thành, ng kính 2-3 mm. Nu t bào trng c th tinh, phôi thai s tit ra mt loi hoóc môn làm cho hoàng th tip tc phát dc, n 3 tháng cui ca thai k mi thoái hóa. Nu không có s th tinh, sau khi trng rng khong 10 ngày, hoàng th s teo li, sau khong 14 ngày thì thoái hóa và cui cùng thì chuyn thành dng so, gi là bch th. 7. Bung trng có th tng hp và tit ra nhng loi hoóc môn sinh dc nào? Chúng có tác dng nh th nào i vi công nng sinh dc ca ngi ph n? Ngoài vic mi tháng cung cp mt t bào trng chín, bung trng còn có tác dng ni tit rt quan trng. Trong các t bào ca bung trng có rt nhiu loi dung môi. Nhng t bào này có th hút c Cholesteron trong h tun hoàn ri to thành progestagen, testosteron và oestrogen nh s xúc tác ca các dung môi. Trong giai on noãn bào phát dc, oestrogen c to ra ch yu là oestradiol. Lng cht này tit ra ngày càng nhiu, n khi sp rng trng thì nng ca nó trong máu lên n cao im. Trong giai on hoàng th phát dc, t bào hoàng th có th sn sinh ra hoóc môn E2, P và c Progesteron. Nng ca chúng trong máu t ti nh cao vào 5-7 ngày sau khi rng trng. Sau khi hoàng th thoái hóa, mc hoóc môn E2 và P trong máu cng gim theo.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

11

Testosteron trong c th ngi ph n ch yu là do các t bào ty ca bung trng và v thng thn to thành. Trong c th ph n, tác dng ch yu ca hoóc môn này là cung cp nguyên liu cho vic to thành oestrogen, thúc y s to thành ca protein. Oestrogen và Progestagen có vai trò rt quan trng i vi công nng sinh dc ca ph n. Oestrogen có th thúc y s phát dc và hoàn thin ca các c quan sinh dc n. Nó cng thúc y s phát trin ca các tuyn, mch máu, mô liên kt trong niêm mc t cung, làm cho niêm mc tr nên dày. Oestrogen và Progestagen do hoàng th tit ra sau khi rng trng có th làm cho các tuyn trong niêm mc t cung tip tc tng sinh và tit ra các cht dinh dng nh ng gluco. Cng di tác dng ca 2 hoóc môn này, mô liên kt s phng nc, khin cho niêm mc có dng nh bt bin xp, mch máu dài ra, cun li và n ra. Nhng thay i trên ca niêm mc t cung u có li cho vic cung cp cht dinh dng và phát dc ca trng ã th tinh. 8.Th nào là kinh nguyt và chu k kinh nguyt? Nó c hình thành nh th nào? ph n trng thành, mi tháng âm o thng ra máu vài ngày, y hc gi là kinh nguyt. Nh ã gii thiu phn trc, oestrogen c tit ra trong giai on noãn bào phát dc làm cho niêm mc t cung tng sinh sau khi trng rng. Oestrogen, progestagen do hoàng th tit ra làm cho niêm mc t cung ang tng sinh xut hin nhng thay i v ni tit. Nu t bào trng không c th tinh thì khong mi bn ngày sau khi trng rng, hoàng th s thoái hóa, mc ca oestrogen và progestagen cng theo ó mà gim bt. Niêm mc t cung, vì vy, s tr nên mng, mch máu b chèn và co tht, máu huyt không thông, khin t chc niêm mc b thiu máu, hoi t và rng, gây chy máu. Do giai on cui cùng noãn bào phát dc cn mi sáu ngày, hoàng th t khi bt u hình thành n khi thoái hóa cng cn khong mi bn ngày nên hin tng bong và chy máu niêm mc t cung s xy ra mt tháng mt ln. Do xut hin tun hoàn nên hin tng này cng c gi là chu k kinh nguyt. Vic hành kinh, t cung ra máu là kt qu ca s tng sinh, thoái hóa và bong rng niêm mc t cung trong tháng trc. Nhng thun tin, ngi ta u coi ngày hành kinh u tiên là ngày u tiên ca chu k kinh nguyt tháng hin ti. S ngày trong chu k kinh nguyt s c tính toán t ngày này.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

12

9. Quy lut ca chu k kinh nguyt ngi ph n bình thng nh th nào? Có nhng cm giác gì trong thi k kinh nguyt? Chu k kinh nguyt bình thng có tính quy lut rõ rt. Thi hn bình quân ca nó là 31 ngày, phm vi có th là 21-35 ngày. S ngày duy trì kinh nguyt (thi gian hành kinh) trung bình là nm ngày, gii hn là 3-7 ngày. Lng máu mt i trong mi ln hành kinh là khong 20-80 ml, trung bình là 35 ml. Thông thng, lng máu mt i nhiu nht trong ngày hành kinh th hai, th ba. Màu máu kinh s là ti hoc hi sm, dính nhng khó ông. Trong máu này còn có th cha mt s thành phn khác nh nhng mnh nh ca niêm mc t cung và dch dính ca c t cung. Vì sao trong thi gian hành kinh, t cung ra máu trong khong 3-7 ngày ri có th t ngng theo úng thi gian và tr thành quy lut? ó là do s kích thích ca oestrogen, progestagen. Khi nng hoóc môn gim thì niêm mc t cung s bong rng ht trong vòng 2-3 ngày. Trong thi gian hành kinh, niêm mc t cung ch bong rng tng công nng (2/3 b mt). Còn lp c s (1/3 sâu bên trong) s không bong rng trong thi gian hành kinh. Do vy, t ngày th ba n bn ca chu k hành kinh, thng bì niêm mc lp c s li bt u tái sinh, t phc hi vt thng, vic chy máu s chm dt. Kinh nguyt là mt hin tng sinh lý ca ngi ph n, thng không làm nh hng n sinh hot và công tác. Do trong thi k hành kinh, các c quan trong khoang chu b xung huyt nên ngi ph n có th cm thy chng bng di, nhc mi eo lng. 10. Trong thi k kinh nguyt, c th ph n có nhng thay i gì? Phi chú ý nhng bin pháp gi gìn sc khe nào? Trong thi gian hành kinh, niêm mc trong khoang t cung ca ngi ph n s bong tng mng ln, to nên nhng vt thng ln. L c t cung trong trng thái m rng, trong âm o có máu, môi trng axit bình thng b thay i. Tình trng này có li cho s sinh trng và phát trin ca các loi vi khun, t ó dn n nhim trùng. Do vy, trong thi gian hành kinh, bn cn tuyt i tránh sinh hot tình dc, tm bn, bi, li nc và ra âm o. Bng v sinh phi c kh trùng, thay thng xuyên. Phi thng xuyên ra c quan sinh dc ngoài, m bo v sinh cc b.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

13

Do trong thi gian hành kinh, sc kháng ca c th b gim thp nên bn cn phi tránh vn ng mnh và lao ng th lc nng. Cn sp xp hp lý gia lao ng và ngh ngi, ng , gi tâm trng vui v. C gng gi m na di c th, n ít sng, lnh và có tính kích thích. 11. Th nào là chu k bung trng? Rng trng và kinh nguyt có liên quan gì vi nhau? Các giai on phát trin ca bung trng (noãn bào trong bung trng phát dc, s rng trng, s hình thành và thoái hóa ca hoàng th) kéo dài trong thi gian khong mt tháng nên c gi là chu k bung trng. S tng sinh niêm mc, ni tit và s bong rng, xut huyt ca t cung cng phi tri qua khong mt tháng nên c gi là chu k kinh nguyt. Do vy, s thay i ca chu k kinh nguyt và chu k bung trng là song song vi nhau. Chu k kinh nguyt chu s iu khin ca hoóc môn sinh dc do bung trng tit ra. S rng trng xy ra vào khong ngày th 14-15 ca chu k kinh nguyt, hoc là khong 14 ngày trc k kinh nguyt sau. Kinh nguyt là kt qu ca vic t bào trng (ca chu k rng trng trc) không c th tinh. Nu trng c th tinh, trng ã th tinh bt r thành công thì niêm mc t cung s m nhim chc nng nuôi dng phôi thai trong giai on u. Trong trng hp này, nó không nhng không bong ra và xut huyt mà còn dày thêm lên, chuyn dn thành mt b phn ca rau thai. Hiu c mi quan h gia kinh nguyt và s rng trng, nguyên nhân, kt qu và thi gian ca s th tinh, chúng ta có th ch ng trong vic sinh hot tình dc th thai hoc tránh thai. 12. Chu k bung trng c iu khin nh th nào? Nhiu ngi ly làm l rng, không bit cái gì iu khin công nng ca bung trng mt cách khéo léo, nó có nhng thay i mang tính quy lut nh vy? Làm rõ vn này s có li cho vic i tìm nguyên nhân gây ri lon kinh nguyt mt s ngi. Yu t iu khin s bt u và giai on phát dc u tiên ca noãn bào trong bung trng vn cha c làm rõ. Còn trong 15-20 ngày sau, quá trình này chu s iu khin ca hoóc môn sinh dc c tit ra bi các t bào thùy trc tuyn yên.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

14

Tuyn yên là mt tuyn nh nhô ra phn áy não, khi lng không n 1 g nhng li là "th lnh ca các tuyn ni tit". Nó c chia thành thùy trc và thùy sau. Mt t bào ca thùy trc có th tng hp và to thành 2 hoóc môn FSH và LH. FSH là hoóc môn ch yu kích thích s phát dc và chín ca noãn bào. Cùng vi mt s cht do bung trng sn sinh, nó làm cho mi tháng có mt nang noãn phát dc và chín (gi là "nang noãn u th"), còn các nang noãn khác u b thoái hóa. Quá trình chn la này m bo cho ngi ph n ch có mt t bào trng chín mi tháng, tránh hin tng a thai. Còn hoóc môn LH có tác dng to thành oestrogen, cung cp nguyên liu cho c quá trình phát dc ca noãn bào. S tit ra FSH và LH cng có tính chu k. giai on cui ca chu k trc và giai on u ca chu k hin ti, lng FSH do tuyn yên tit ra s tng lên, thúc y s phát dc ca mt noãn bào trong bung trng. Cùng vi các cht khác c sinh ra trong bung trng, FSH tác dng vào nhóm nang noãn phát dc, la chn ra mt nang noãn u th. Vào giai on phát dc cui ca nang noãn, lng hoóc môn tit ra nang noãn u th s tng lên nhanh chóng; hoóc môn vi nng cao trong máu s thúc y tuyn yên gii phóng mt lng ln LH và FSH. iu này thúc y t bào noãn mu phân chia ln th nht, nhim sc th gim i mt na, t bào trng cng có xu hng chín, chun b sn sàng cho vic th tinh. Mt khác, nó làm cho v nang noãn ã chín và b mt bung trng to thành mt ming m; 3 - 4 gi sau khi nng LH/FSH t ti nh im, t bào trng có th vào bng. Sau khi trng rng, s hình thành và duy trì công nng hoàng th u cn n tác dng ca LH. Sau khi hoàng th thoái hóa, lng oestrogen và progestagen s gim, lng FSH li tng lên, kích thích mt nhóm nang noãn phát trin và phát dc, bt u mt chu k bung trng mi. 13. Vic tit ra hoóc môn sinh dc ca tuyn yên chu s iu khin nào? Ngay t trc nhng nm 50, mt s nhà khoa hc ã cho rng, công nng ca tuyn yên vùng di i chu s iu khin ca trung khu thn kinh cao hn mt cp. n nm 1971, hai nhà khoa hc M là Schally và Guillemin ã tìm ra cht iu khin s tit hoóc môn sinh dc tuyn yên, ó là GnRH.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

15

Vùng di i có rt nhiu nhân ca các t bào thn kinh, trong ó mt t bào thn kinh to ra c loi phân t peptit tên là GnRH. Thông qua h thng mao mch ni lin gia si thn kinh và tuyn yên vi vùng di i, GnRH c vn chuyn ti lá trc tuyn yên, thúc y các tuyn ni tit và s to thành FSH và LH. Ni tit kiu mch xung GnRH tt nhiên còn phi chu s iu khin ca trung khu thn kinh cao cp hn. Trong não ngi có s hot ng ca h thn kinh vô cùng phc tp và s truyn t tín hiu thông tin a hình a dng. ây chính là mt vn mà các nhà khoa hc vn còn phi tip tc tìm tòi. 14. Tuyn yên vùng di i có chu s iu khin ca hoóc môn bung trng không? Não và tuyn yên chu s kích thích ca s ni tit mch xung GnRH, LH và FSH, thúc y s phát dc ca noãn bào trong bung trng, s hình thành trng rng và hoàng th. Vy có phi bung trng ch th ng chu s iu tit ca các c quan khác không? Thc t thì không phi là nh vy. Trong nhng trng hp thông thng, oestrogen và progestagen do bung trng tit ra có tác dng c ch (gi là "iu tit a tr li") i vi c quan cp trên ca nó. Tc là khi lng oestrogen và progestagen tng cao quá mc (chng hn nh ph n trong tui sinh ) thì FSH, LH, GnRH do tuyn yên và h khâu não tit ra s b c ch mt mc nht nh. Nu lng oestrogen và progestagen quá ít (nh ph n sau khi ã mãn kinh) thì lng FSH, LH, GnRH tit ra s tng lên. Tuy nhiên, trc khi rng trng, lng oestrogen tng cao s thúc y s hình thành nên LH/FSH ch không gi vai trò c ch. Tóm li, s iu khin công nng sinh dc ca c quan sinh dc ph n là rt phc tp. Nó làm cho ngi ph n, dù iu kin môi trng bên trong và bên ngoài thay i, vn gi c chu k bung trng và chu k kinh nguyt. Y hc gi h thng iu khin này là "trc di i - tuyn yên". 15. Phi thông qua nhng kim tra gì, bác s mi bit c s phát dc ca noãn bào và vic không rng trng ca ngi bnh? Qua nhng vn ã gii thiu trên, ta có th hiu c bung trng và t cung ca ngi ph n ã trng thành thc hin công nng sinh dc ca chúng nh th nào. Nhng trên thc t, khi chn oán bnh, bác s thng

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

16

dùng nhng bin pháp nào tìm hiu công nng bung trng trong c th bnh nhân? Sau ây là mt s phng pháp (nu hiu c ý ngha ca chúng, ngi bnh có th ch ng phi hp kim tra, nâng cao hiu sut và tính chính xác ca vic chn tr): - o thân nhit c s. - Kim tra, sinh thit t bào âm o. - Kim tra niêm dch c t cung. - Kim tra hot th trong ni mc t cung. - Kim tra siêu âm B khoang xng chu. - o nng hoóc môn sinh dc trong máu. - Kim tra mc LH trong nc tiu. 16. Th nào là o thân nhit c s? Thân nhit c s là nhit o c bng nhit k ngm vào ming khi ng dy (sau gic ng 6 - 8 gi) và cha làm bt c ng tác gì (k c ra khi ging, nói chuyn, i tiu tin, hút thuc, n ung). Ph n bình thng trong tui sinh có thân nhit c s sau k kinh nguyt là di 36,5 C (trong ngày rng trng có th thp hn hoc không). Sau khi rng trng, vì progestagen do hoàng th tit ra tác ng lên trung khu iu tit nhit c th trong não, thân nhit c s có th tng thêm 0,3- 0,5 C. n k kinh nguyt ca tháng sau, do mc progestagen gim xung, thân nhit c s s gim. Nu th hin kt qu o thân nhit mi ngày trên biu , ta s c mt ng cong. nhng ph n bình thng trong tui sinh , thân nhit s thp trc khi rng trng và cao sau khi rng trng. Nhng biu này c gi là biu hai pha. Nu biu thân nhit c s ít có s dao ng (gi là biu mt pha), có ngha là ngi bnh thiu s nh hng ca progestagen và hoàng th, không có hin tng rng trng. u im ca phng pháp o thân nhit c s là n gin, không gây tn thng, giá thành thp, ngi bnh có th t thc hin trong thi gian dài. Nó ã tr thành phng pháp ph bin nht bác s tìm him xem bnh

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

17

nhân có rng trng hay không. Ngoài ra, ng th thân nhit c s còn có th hng dn vic chn ngày sinh hot tình dc tr giúp cho vic mang thai, giúp chn oán sm vic có thai. Do nhit cao thp ca c th chu nh hng ca nhiu yu t nên nu ngi bnh b cm, ung ru, ng mun, mt ng... thì phi ghi rõ ràng vào ct ghi chú. Vic âm o ra máu, sinh hot tình dc, au bng di, khí h tng t ngt hoc phi ung thuc, kim tra.... cng cn c ghi rõ tham kho. Vic o thân nhit c s phi tr thành thói quen. Mi ti trc khi i ng, cn vy nhit k giá tr o nhit v v trí thp, sau ó t bàn cnh ging. Sáng hôm sau, khi tnh dy, phi ly nhit k và t ngay vào di li, ngm cht ming trong 5 phút thì ly ra và xem kt qu. Khi o nhit , phi chú ý không dùng rng cn vào nhit k tránh cn v nhit k trong lúc ngái ng. 17. Th nào là kim tra mnh t bào rng âm o? Niêm mc âm o ph n là do nhiu lp thng bì dng vy to thành. T bào lp ngoài ca nó tng i ln, có dng vy cá; t bào lp gia có dng hình thuyn; t bào lp áy tng i nh, có hình lp phng hoc hình tròn. Oestrogen có th kích thích làm cho thng bì niêm mc âm o tng sinh, tr nên dày, t bào lp b mt tng cao. ng glucoza tit ra ti bên ngoài t bào, thông qua s phân gii ca các vi khun trong âm o mà hình thành nên axit lactic. Nh ó, giá tr pH trong âm o t 4,5. Môi trng mang tính axit này có li cho vic c ch s phát trin ca vi khun. Progestagen làm cho các t bào lp gia và lp ngoài sau khi rng s tp trung và cun li vi nhau. Li dng nguyên lý trên, bác s dùng bông kh trùng thm ly mt s cht tit ra on trên âm o, bôi ra kính. Sau khi nhum và c nh bng cn, h s soi lên kính hin vi m và so sánh t l rng ca t bào lp áy, lp gia và lp trung. T l này có th phn ánh mc oestrogen trong c th, giúp ánh giá mc phát dc ca noãn bào. T bào sng hóa biu bì càng nhiu tc là mc oestrogen càng cao. Ngc li, nu mc oestrogen thp thì t bào lp áy tng lên. Hình thái ca t bào rng âm o chu nh hng ca sinh hot tình dc, các loi thuc bôi và ra âm o, bnh viêm âm o, xut huyt t cung. Vì vy, vào bui ti trc ngày kim tra, nu có nhng hin tng trên thì phi báo

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

18

cáo rõ vi bác s thay i ngày kim tra, nhm có kt qu chính xác. Vic kim tra t bào âm o rng thng không phn ánh c công nng rng trng. 18. Th nào là cho im niêm dch c t cung? T cung ca ph n là mt c quan rng hình qu lê ngc, ch hi phình ra phn trên gi là thân t cung, ch hi nh phn di gi là c t cung. Phn trên khoang c t cung ni lin vi khoang t cung, phía di có l ni vi on trên âm o, gi là ng c t cung. Các tuyn trên lp niêm mc ca chúng, di s kích thích ca oestrogen, có th tit ra dch dính có dng nh lòng trng trng. Trc khi trng rng, mc oestrogen t n mc cao nht, lng dch tit ra nhiu, thm chí có lúc tràn c ra l c t cung. Trong thành phn ca nó có nc, mui vô c. Nu ly niêm dch ó pht lên trên tm kính hong khô, sau ó quan sát di kính hin vi, ta s thy nhng kt tinh dng lá dng x. Nhng thay i này ca niêm dch c t cung s có li cho s di chuyn ca tinh trùng sau khi sinh hot tình dc. Sau khi rng trng, mc progestagen tng cao, niêm dch c t cung tr nên ít và c, có vai trò là lp bo v, làm gim s xâm nhp ca vi khun t bên ngoài. Lúc này, nu em niêm dch ó pht lên kính, sau khi hong khô ri quan sát di kính hin vi, ta s thy nhiu th nh hình bu dc, xp hàng thành dãy. Y hc da vào c, hình dng khi kt tinh, lng niêm dch tit ra c t cung và m ca l c t cung xác lp phng pháp cho im theo 4 cp. S im càng cao thì chng t mc oestrogen trong c th càng cao, noãn bào phát dc càng chín mui. Nhng tính chính xác ca vic kim tra niêm dch c t cung xem có rng trng hay không thì tng i thp. Kim tra niêm dch c t cung là mt bin pháp n gin, d làm, không gây tn thng và có kt qu ngay, nhng nht thit phi do bác s tin hành. Vi nhng ngi b viêm c t cung hay ã phi t in, cha tr bng laser c t cung, tính chính xác s b nh hng. 19. Th nào là no sinh thit ni mc t cung? Ni mc t cung có nhng thay i mang tính chu k. Vì vy, bác s phi la chn thi c thích hp a mt thìa no nh vào khoang t cung, ly

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

19

ra mt vài mnh ni mc t cung, x lý chuyên môn ri quan sát di kính hin vi. Da vào c trng hình trng ca ni mc t cung, bác s s oán xem chúng ang trong thi k tng trng hay ni tit và mc ra sao; t ó mà phán oán trng thái phát dc ca noãn bào và xem có hin tng rng trng hay không. Phng pháp này c gi là no sinh thit ni mc t cung. Vì no sinh thit ni mc t cung là mt loi tiu phu, có gây au n, nu làm không tt s dn n nhim trùng khoang chu nên nht thit phi c bác s kim tra. Sau khi xác nh vic thc hin là cn thit và úng lúc, ngi bnh không b viêm âm o hay khoang chu, vic này mi c tin hành bi bác s ph khoa. Thng thì s au n s không quá nng n và kéo dài, bnh nhân ch cn ngh ngi mt lát là ht. Hu ht bnh nhân u không b nh hng n hot ng và công tác, không b các chng bi nhim kèm theo, vì vy không nên quá lo lng, s hãi. Sau khi no sinh thit, bn có th s ra mt ít máu ra âm o; hin tng này s t ht trong 1-2 ngày. iu cn phi chú ý là sau khi no sinh thit ni mc t cung, bn không c sinh hot tình dc trong vòng mt tun tránh nhim trùng. No sinh thit ni mc t cung có giá tr chn oán rt quan trng, nhng không c tin hành liên tc hoc nhiu ln. 20. Kim tra siêu âm khoang chu kim tra tình trng phát dc ca noãn bào và s rng trng nh th nào? Trong phng pháp này, bác s s a u dò ca thit b chn oán siêu âm vào bng di hoc là trong âm o, cho u dò tip xúc trc tip vi b mt t chc, quan sát c quan sinh dc trong ca ph n. Bên trong u dò có mt loi tinh th c bit, nu có thêm dòng in giao bin thì nó có th phóng ra sóng siêu âm cao tn. Do mt ca các c quan, t chc không ging nhau, tr kháng thanh do các t chc t bào sinh ra khi gp sóng siêu âm cng cng khác nhau. Khi mc chênh lch tr kháng thanh gia hai t chc t ti mt mc nht nh, sóng siêu âm i qua s gây nên phn x trên b mt, th hin bng nhng im sáng có kích thc và sáng ti khác nhau. Kim tra siêu âm trong y hc là li dng nguyên lý nêu trên quan sát b mt ni tng và các t chc bên trong nhm chn oán v trí và mc , tính cht ca bnh tt.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

20

Trong khi thc hin siêu âm qua bng, ngi bnh phi ung nc cho y bàng quang. Ngc li, vi siêu âm qua âm o, bnh nhân phi tháo rng bàng quang trc khi thc hin. Siêu âm có th xác nh rõ ràng ln ca t cung, dày ca ni mc, ln ca bung trng, s lng và ng kính ca nang noãn. Liên tc quan sát trong vài ngày trc khi rng trng, nu thy nang noãn ln lên dn dn, ng kính t khong 18 mm thì có th xem nó ã t n giai on chín. Nu nang noãn chín t ngt mt i hoc thu nh li, trong khoang chu có mt lng nh dch tích li, có ngha là trng ã rng. Kim tra siêu âm khoang chu cn thit b tng i hin i, thao tác ca bác s cng phi c hun luyn k càng nên chi phí tng i cao. Tuy nhiên, ngi bnh không b au và tn thng, li có kt qu ngay lp tc. Vì vy, phng pháp này ã c dùng rng rãi trên th gii. 21. Có th kim tra công nng ca bung trng thông qua th máu không? Câu tr li là có. Trong chu k bung trng, các loi hoóc môn do bung trng và tuyn yên tit ra u i vào h tun hoàn máu. Nng ca chúng bin ng theo chu k mang tính quy lut. Vic ghi chép s ngày ca chu k kinh nguyt và thân nhit c s trong thi im thích hp, ly máu t tnh mch tay, áp dng phng pháp min dch phóng x o nng các loi hoóc môn, bác s có th xác nh c mc phát dc ca noãn bào và có hin tng rng trng hay không. Vic xác nh nng hoóc môn trong máu cn dùng b thuc th c bit, qua nhiu bc o c trên các dng c c bit. Giá ca các loi thuc th và dng c này rt t, nhân viên thao tác còn phi tip xúc vi tia phóng x. Mi b thuc th có th xác nh c mu máu ca hn ba mi ngi. Phòng thí nghim phi có trên ba mi mu máu mi tin hành mt ln do xác nh. Vì vy, thi gian ch i kt qu ít nht là phi mt tháng. Kt qu ca phng pháp này chính xác hn nhiu so vi các bin pháp kim tra ã nêu trên. Vì vy, khi chn tr các loi bnh v kinh nguyt, nó là bin pháp không th thiu c. Mt s vn cn chú ý:

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

21

- Ngày ly máu sau khi ã c bác s xác nh thì không c t ý thay i. Bi vì trong chu k kinh nguyt, nng ca các loi hoóc môn này có s thay i theo tng ngày. Cùng mt con s nhng vào nhng ngày khác nhau trong chu k kinh nguyt thì li có ý ngha khác nhau. - Trong vòng mt tháng trc khi ly máu, không c dùng các loi thuc cha hoóc môn, bi vì các loi hoóc môn này s che giu thc cht lng hoóc môn trong c th, kt qu có c s không chính xác. - Tám gi ti vào ngày trc ngày ly máu, bnh nhân không c n gì; bi vì sau khi n, thành phn các cht trong máu s tng cao, làm nh hng n thao tác trong phòng thí nghim. - Giá thành ca vic phân tích hoóc môn trong máu tng i cao và ngi bnh s b au n mc nht nh. Vì vy phng pháp này ch nên thc hin khi cn thit. Kt qu phi c bác s iu tr kt hp vi các triu chng lâm sàng và các bin pháp kim tra khác, sau ó phân tích tng hp ri mi a ra kt lun. 22. Hóa nghim nc tiu có th dùng kim tra công nng ca bung trng? Vào nhng nm 50-60 ca th k XX, trc khi phng pháp o min dch phóng x ra i, phng pháp o sinh hóa hoóc môn trong nc tiu c áp dng ph bin. Khi ó, nhân viên xét nghim phi tích toàn b nc tiu trong c ngày êm vào mt cái bình ln và a n phòng thí nghim. Các bc tin hành và thi gian o phc tp, kéo dài mà chính xác thì li không bng phng pháp min dch phóng x. Chính vì vy mà hin nay phng pháp này ã không còn c s dng na. Ngày nay có mt phng pháp que th nh tính rt n gin. Phng pháp này c áp dng kim tra lng LH trong nc tiu nhm xác nh thi gian rng trng (nguyên lý tng t que th thai). Trong que th này có kháng th LH và thuc nhum màu. Khong 5 phút sau khi nhúng vào nc tiu, nu nng LH trong nc tiu ln hn 30 n v quc t/lít, on di trong que th s xut hin hai vch màu hng. Nu m ca hai vch ging nhau hoc vch di sm hn, kt qu là dng tính, ngha là ã xut hin cao im LH, trng s rng sau ó khong 12 ting (có th nm thi c này sinh hot tình dc, tn ng kh nng có thai). Nu trên que th ch xut hin mt hoc hai vch màu nhng vch di nht hn, kt qu là âm tính, trong vòng 24 gi ti s không có hin tng rng trng.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

22

Da vào ghi chép thân nhit c s, 3-4 ngày trc k rng trng, ngi ta ly nc tiu th (vào lúc sáng sm, khi ng dy), liên tip trong vài ngày cho n khi có c kt qu dng tính thì thôi. ây là phng pháp tr giúp thai rt n gin cho nhng ngi vô sinh. 23. Nhng phng pháp nào thng c dùng kim tra tình trng ca tuyn yên? Phng pháp kim tra nng LH và FSH trong máu vn th 21 chính là vic o th công nng hoóc môn sinh dc do tuyn yên tit ra. Tuyn yên có th b nhiu loi khi u. Vì vy, ngi ta thng dùng phng pháp chiu chp tìm hiu v tuyn yên và kt cu xng xung quanh, nhm phán oán xem khi u nào hay không. Các phng pháp thng dùng có: - Chp ct lp (vit tt là CT): Sau khi chiu tia X qua các t chc khác nhau ca c th, các thit b thm dò và máy tính s cho ra kt qu bng hình nh bác s phân tích và chn oán. tng s i lp gia các c quan, có lúc cn phi tiêm thuc to nh. Vì vy, nhng ngi ã có tin s d ng vi thuc thì khó dùng phng pháp này. - o cng hng t (vit tt là MRI): Là phng pháp li dng s khác nhau ca mt phân t Hydro trong các t chc và tín hiu sinh ra trong t trng ca chúng. Kt qu c phóng to thành nh bác s phân tích và chn oán. MRI là phng pháp tt nht chn oán các bnh bin trong não mà không cn n thuc to nh. 24. Th nào là thi k dy thì? Nó s xut hin vào lúc nào? Dy thì là ch giai on phát trin quá v sinh lý t thi k nhi ng sang thi k thành niên. tr di 8 tui, mc dù c quan sinh dc trong và ngoài ca nam và n ã có s phân bit, chiu cao và th trng ca c th tng rt nhanh nhng không có s khác bit nhiu v gii tính. ó là do công nng tuyn sinh dc ca c nam và n u trong trng thái b c ch, nng hoóc môn sinh dc trong c th cng rt thp. Trung bình sau 11 tui (phm vi là 9-12 tui), c trng gii tính ca tr em gái mi dn dn phát trin, biu hin ch yu là hai bên vú bt u nhô lên, u vú to dn và màu sc cng thm dn; nách và c quan sinh dc ngoài bt u xut hin lông. Môi ln, môi bé cng thm li và ln lên, âm h bt u

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

23

xut hin nhng cht dch màu trng. C quan sinh dc trong cng phát trin, chng hn nh âm o tr nên rng, niêm mc dày và có nhiu np nhn, ng dn trng dày lên. Thông thng, vào khong 13 tui (phm vi 10-16 tui), cô gái s thy kinh ln u và 2-5 nm sau s xut hin hin tng rng trng, là lúc công nng sinh dc phát trin hoàn thin. S phát trin c trng gii tính ca tr em gái t khi bt u cho n khi phát dc hoàn toàn mt khong 4 nm (phm vi 1,5 - 6 nm). Mt s vn quan trng khác ca thi k dy thì là: - Bt u t khong hn 9 tui, chiu cao c th ca tr em gái s tng lên rt nhanh. Vào thi k cao im, mi nm em s cao thêm 6-8 cm. Sau ó, s phát trin chiu cao s chm dn li, n khi hai u ca ng xng khép kín li thì tr s không cao thêm na. n khong 18 tui, chiu cao c th có th tng khong 25 cm. - Lng m tích li di da dày lên, ngc và mông ã rõ nét, xng chu và xng hông cng n ra, hình thành nên nhng ng cong mm mi, n tính. Nhng thay i v hình dáng bên ngoài này chng t mt a bé gái ang tr thành mt thiu n. Thi gian bt u dy thì mi ngi khác nhau do yu t di truyn, sc khe, tình trng dinh dng, khí hu, cao so vi mt bin, iu kin kinh t, thói quen v sinh... Nói chung, thi gian bt u dy thì ca tr em gái thng sm hn so vi tr em trai 1-2 nm. Nhng nm gn ây, tui thy kinh ln u ca các bé gái nhiu quc gia có xu hng sm lên, iu này có liên quan n s phát trin kinh t và s nâng cao mc sinh hot. Nhng bé gái quá gy hoc quá béo, ch dinh dng không tt hoc vn ng quá nng thì chm thy kinh ln u. Ngc li, nhng bé gái béo va phi thì thng sm thy kinh ln u. 25 - Trng thái tâm lý ca tr em gái thi k dy thì s có nhng bin i gì? T nh, các bé gái thng c ln lên trong vòng tay yêu thng chm sóc ca cha m. Trc nm lên 6 tui, mc dù ã nhn thc c s khác bit gia con trai và con gái nhng khi chi ùa cùng bn con trai, các bé gái cng không cm thy có gì phi suy ngh. Lúc này tâm lý ca con trai và con gái không có gì là khác bit c.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

24

T 6-7 tui n khong 10 tui, tâm lý khác bit v gii tính s tng cao, bé gái nu chi cùng vi bé trai s sinh ra cm giác xu h, bt an. Sau mi tui, tr em gái bt u thích trang im, làm p và có nhng nhn thc m h v gii tính, bt u có s hng thú i vi s khác bit và mi quan h gia hai gii tính. Sau 15-16 tui, cùng vi s phát trin ca c trng gii tính, tâm lý cng có s phát trin thêm mt bc. Chúng bt u t cho mình là ngi ln, chúng òi c lp, òi s tôn trng ca ngi ln (bao gm c cha m chúng), òi c i x bình ng, c t do kt bn, c t mình suy xét vn và có mt khonh tri riêng ca mình. Chúng cng mun c kt bn và ny sinh tình cm ái m i vi ngi khác gii, thm chí dn dn s ny sinh tình yêu và nhng òi hi v tình dc. Tuy nhiên, tâm lý ca chúng vn cha thc s chín chn, tình cm vn rt bt n nh, tính cách, khí cht, t tng cha c nh hình, rt d b nh hng bi các trào lu xã hi, bn bè xung quanh hoc các công c truyn bá nh phim nh, truyn hình, tác phm vn hc. Th trng và i não ca tr em gái trong giai on này phát trin rt nhanh chóng. ây chính là thi k mà tài nng, trí lc ca chúng phát trin mnh, là giai on khi im phát trin s nghip và. Do vy, tin hành s giáo dc có chí hng và mc tiêu cao c, hng dn chúng dn ht tinh lc ca mình vào vic hc hành là mt vic làm ht sc cn thit. Trong giai on này, cn phi trin khai giáo dc v tri thc, o c và pháp lut v gii tính cho em gái, giúp chúng xây dng c th gii quan, o c quan úng n, t nn móng tt p cho cuc sng và s nghip sau này. 26. S dy thì bình thng do âu gây nên? Hoóc môn trong c th có thay i gì trong thi k dy thì ? Ngày nay, ngi ta ã bit rõ rng v trí quan trng nht ca c th là não. Nhng thay i ca chu k bung trng chu s iu khin ca hoóc môn tuyn yên, còn s thay i chu k ca hoóc môn tuyn yên thì li chu s iu khin ca s tit ra GnRH. Trong thi k nhi ng, s tit ra GnRH ca khâu não h chu s c ch ca trung khu cao cp trong não, do vy công nng ca tuyn yên, bung trng cng trong trng thái b c ch. Có kinh nguyt không có ngha là bung trng ã có công nng rng trng, vì vic rng trng òi hi gia tuyn yên và vùng di i có mt c ch tinh t và phc tp hn, ó chính là s iu chnh theo c ch phn ngc

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

25

li. Theo iu tra, trong nm u tiên thy kinh, có 80% trng hp không rng trng, trong vòng 2-4 nm sau khi thy kinh ln u, 30 - 50% trng hp không rng trng. Nm nm sau khi thy kinh ln u, vn còn có gn 20% trng hp không rng trng. Do vy, vài nm sau khi thy kinh ln u, trong bung trng có các noãn bào phát dc và s tit ra oestrogen không có s nh hng ca hoàng th và progestagel. Do dao ng v mc oestrogene nu dn n bong niêm mc t cung và xut huyt thì thng biu hin thành kinh nguyt không theo quy lut. 27. Th nào là chng bnh dy thì sm? Theo kt qu iu tra trong các thanh thiu niên nc Anh, 95% tr em gái bt u có du hiu dy thì vào lúc 8,5-13 tui. Do vy, nu trc 8 tui, tr em gái ã xut hin nhng du hiu c trng gii tính, trc 13 tui ã thy kinh ln u thì chng t a tr ó dy thì sm. Hin tng này c gi là dy thì sm ng tính n gii. Hin tng c trng gii tính xut hin quá sm và là nhng c trng ca nam gii nh có râu, yt hu ln lên, ting nói trm khàn, ng thi âm vt cng ln lên gi là dy thì sm d tính n gii. Vic dy thì sm s làm cho bn thân a bé gái cm thy s hãi, bt an, bn bè thì thy l lùng và bàn lun, cha m thì lo lng. Không nhng th, nhng a tr này luôn luôn cao hn hn so vi tr cùng la tui. Nhng sau này khi bn bè ca chúng dn cao lên thì chúng li có thân hình tng i thp lùn. Nói mt cách khác, sau khi xut hin nhng du hiu dy thì sm, thi im bt u tng và ngng phát trin chiu cao c th cng n sm hn, dn n cui cùng chúng s thp hn so vi bn bè ng la. iu nghiêm trng hn là nhng a bé này mc dù dy thì sm v sinh lý nhng tâm lý li không phát trin sm. Có th chúng s gp phi s quy ri tình dc ca nhng k xu trong xã hi và phi gánh chu nhng hu qu bt hnh. Do vy, tr dy thì sm cn có s chm sóc c bit, c kp thi a n bnh vin kim tra, iu tr nhm gii ta gánh nng v tâm lý cho chúng và cha m, ci thin chiu cao c th ca chúng và tránh ny sinh nhng hu qu nghiêm trng. Có hai loi nguyên nhân gây dy thì sm: - Dy thì sm tht s: Dy thì sm do s tit ra GnRH vùng di i b kích hot, bung trng sinh ra nhng thay i có chu k nh gây ra. Trong

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

26

trng hp này, a bé có th rng trng có quy lut và có kh nng sinh sn. - Dy thì sm gi: Là dy thì sm do mt b phn nào ó trong c th xut hin nhng khi u hay "nang" có th tit ra hoóc môn sinh dc; hoc do tr ung nhm phi thuc hay n phi thc n, thuc b có cha hoóc môn sinh dc, do dùng nhm loi trang im có cha hoóc môn này. T ó, tr xut hin nhng du hiu dy thì hoc thy kinh ln u sm nhng không có s rng trng và tr cha có kh nng sinh sn. Cn phi có s nghiên cu và xác nh chính xác nguyên nhân gây bnh tng a tr b bnh. 28. Nhng trng hp nào có th dn n chng dy thì sm thc s tr em gái? Trong nhng a tr mc bnh dy thì sm, s tr em gái cao hn nhiu so vi tr em trai, trong ó: - Khong 70-90% trong s ó không tìm c nguyên nhân gây bnh trong não bng các bin pháp kim tra hin nay. Chng bnh này c gi là "dy thì sm thc s c phát". Tc phát trin ca nó có th nhanh mà cng có th chm. - Mt s tr c phát hin có khi u trong não, hoc b d tt bm sinh, tng b não úng thy, viêm não, chiu tia phóng x vào não, b ngoi thng hoc b u x dây thn kinh. Nhng trng hp này c gi là "dy thì sm do não". Nhng ngi dy thì sm do não thng b kèm theo các triu chng au u, co git, th lc gim sút. T l phát bnh dy thì sm c phát cao gp 2,7-9 ln so vi dy thì sm do não ( tr em trai là gp ôi). Qua vic hi han c th tình hình bnh s hoc kim tra h thn kinh, in não , chp lng ngc (nh chp ct lp, o cng hng), bác s có th phân bit c hai loi bnh này. 29. Nhng trng hp nào có th dn n dy thì sm ng tính gi tr em gái? mt s ngi, trong bung trng hay tuyn thng thn xut hin nhng khi u hay "nang" có th tit ra oestrogen, làm xut hin sm c trng gii tính n và kinh nguyt. chn oán bnh, bác s phi kim tra hu môn,

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

27

siêu âm vùng khoang chu và tuyn thng thn phát hin xem có các khi u hay không. Mt s ngi b bnh do các nguyên nhân sau: - Dùng nhm thuc tránh thai ca m (cha testosteron). - Ung các loi thuc bc, thuc b không rõ thành phn. - Ngi m trong thi gian cho con bú có ung thuc tránh thai hay thuc b cha hoóc môn. - Dùng nhm nc gi u, dng da ca ngi ln; hít phi bi có cha oestrogen hay n phi tht các loi gia súc, gia cm c chn nuôi bng thc n cha nhiu hoóc môn. Oestrogen trong các loi thuc, thc phm, cht dng da này qua ng rut, sa hoc da, i vào h tun hoàn máu hoc toàn thân ca a tr, gây nên nhng biu hin dy thì sm. Tình trng ó c gi là "chng dy thì sm có ngun gc t bên ngoài". nhng tr mc chng này, màu sc ca c quan sinh dc ngoài và núm vú thng sm hn rõ rt so vi bình thng. Khi gp trng hp này, các bc cha m cn phi phi hp vi bác s xem xét và tìm ra nhng ngun tip xúc vi hoóc môn và có bin pháp gii quyt. mt s bé gái 2-4 tui, có hin tng mt hoc c hai u vú cùng nhú lên. iu này kéo dài trong vài tháng hay vài nm nhng không có các c tính và hin tng phát trin quá nhanh khác. ó thc cht không phi dy thì sm mà là hin tng bu vú phát trin sm, không cn phi iu tr. Vic chn tr nguyên nhân gây bnh cn phi qua s kim tra toàn din, chi tit, thm chí phi có mt thi gian quan sát. Có trng hp phi qua iu tr thc nghim, bác s mi xác nh c nguyên nhân gây bnh thc s qua xu th phát trin ca các triu chng mi. 30. Cha tr cho nhng a tr dy thì sm nh th nào? Nu bnh do khi u hay u nang bung trng, tuyn thng thn gây ra thì phi phu thut ct b. Sau khi phu thut, phi nh k n bnh vin kim ra, quan sát xem các triu chng bnh có mt i, nng testosteron trong máu có gim i hay không. Nu u nm trong não, vic

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

28

phu thut hay không phi c quyt nh bi bác s ngoi khoa thn kinh. Nu dy thì sm do nguyên nhân bên ngoài, phi tìm ra con ng c th gây tip xúc vi testosteron tránh tip xúc; khi testosteron có ngun gc t bên ngoài c a ht ra khi c th thì bnh s t nhiên gim bt. Khong chc nm li ây, các nhà nghiên cu ã phát hin ra rng thuc có GnRH có th c ch mt cách hu hiu s tit ra GnRH quá sm, t ó mà c ch s phát dc ca noãn bào và s tit ra testosteron. u im ni bt ca phng pháp này là c ch s hoàn thin quá sm ca xng, có tác dng ci thin chiu cao c th. Các tài liu y hc nc ngoài cho thy, các bé gái mc bnh dy thì sm thc s nu c iu tr bng thuc có cha GnRH (ngng thuc khi n tui dy thì tht s) thì quá trình dy thì t nhiên sau ó s hoàn toàn bình thng. Sau khi ã trng thành, kinh nguyt và công nng sinh dc ca nhng ngi này cng bình thng. 31. iu gì gây ra chng bnh dy thì sm d tính tr em gái? Có mt cô gái 20 tui, cha kt hôn. Khi mi sinh ra, cô có c quan sinh dc ngoài ca n gii. Nm 4 tui, âm vt phình to; t nm 6 tui thì lông c quan sinh dc nhiu lên. Trong thi gian này, cô bé có thân hình cao nht lp; nhng sau 12 tui thì tc ln ca cô chm dn li và cui cùng tr thành mt a tr lùn (ch cao 142 cm), hình dáng nh nam gii, yt hu to, lông c quan sinh dc c phân b ging nh nam gii, t cung nh, không có kinh nguyt. Ting nói ca cô bé cng tr nên c. Kt qu hóa nghim cho thy, cô bé này b bnh "tng sinh v thng thn bm sinh". Sau hai tháng ung thuc theo ch nh ca bác s, bu vú ca cô bé ã phát trin và ã thy kinh. ây là mt bnh rt ít gp. Nguyên nhân ph bin nht là chng tng sinh v thng thn bm sinh, dn n vic testosteron c sn sinh ra quá nhiu. Có nhng a tr ngay t khi chào i ã có c quan sinh dc ngoài không rõ gii tính; cng có trng hp nhng c trng nam gii xut hin dn sau khi ra i. Gp nhng trng hp này, cha m phi a con n khoa ni tit ca các bnh vin kim tra và xét nghim. Vic iu tr phi c tin hành càng sm càng tt; nu không, trng thái tâm lý, th hình, chiu cao c th ca tr s b nh hng. Nu iu tr sm và úng phng pháp, các c trng nam tính s dn dn mt i. n thi k thanh niên, các c trng n tính bình

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

29

thng s xut hin, chiu cao c th cng không b nh hng và bnh nhân vn có kh nng sinh sn nh bình thng. Mun t c hiu qu lý tng nh vy, ngi bnh nht thit phi phi hp cht ch vi bác s, ung thuc và thc hin vic kim tra úng quy nh. Nu c quan sinh dc ngoài phát trin bt bình thng thì phi chn thi gian thích hp phu thut. Ngoài ra, vic xut hin khi u tit ra Testosterin tuyn thng thn hoc bung trng cng gây ra dy thì sm d tính. K thut siêu âm tuyn thng thn và khoang chu có th giúp phát hin các khi u này. Phng pháp iu tr là phu thut ct b khi u ó. 32. Th nào là dy thì mun và nhi hóa gii tính? Tr em gái ti tui 13 mà vn cha xut hin nhng c trng n tính, hoc ti 16 tui mà vn cha thy kinh thì cn phi n bnh vin xác nh xem ó là dy thì mun hay có bnh tt tim n, có nguy c b nhi hóa gii tính vnh vin. Có mt loi bnh dy thì mun không rõ nguyên nhân, gi là "chng dy thì mun th cht". M hoc ch em ca nhng ngi này có th cng dy thì mun. Ngi mc chng này có chiu cao c th rt "khiêm tn", tui xng nh hn tui thc t. Nhng khi tui xng t ti 12-13 tui thì c th s dn dn xut hin nhng c trng dy thì. Sau ó, hin tng dy thì c tin trin v c bn là nh bình thng. Do vy, nhng bnh nhân này không cn phi iu tr gì c; nhng vn phi n bnh vin kim tra vài ln quan sát và chn oán xem có úng là chng bnh ó không. Nhng bnh tt có tính cht toàn thân (nh thiu dinh dng, quá gy, bnh ng rut mn tính, thiu máu, bnh thn, công nng tuyn giáp trng kém), vic vn ng quá nhiu (múa ba lê, tp th thao chuyên nghip) u có th gây nên chng dy thì mun. trng hp u, bnh nhân phi n chuyên khoa ni ca bnh vin iu tr các chng bnh toàn thân; khi tình trng c th c ci thin, các du hiu dy thì có th xut hin. trng hp sau, trong mt thi gian ngn, nu bnh nhân gim bt khi lng vn ng mt cách thích hp, hoc iu chnh phng án tp luyn thì vn có th có c s dy thì t nhiên. Chng nhi hóa gii tính vnh vin có th do các bnh bm sinh vùng di i tuyn yên hoc bung trng gây nên. phân bit c hai loi bnh này, cn phi da vào vic hóa nghim nng LH, FSH trong máu. Khi có bnh tuyn yên vùng di i thì vic tng hp và tit ra LH, FSH thng

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

30

không , nng LH, FSH trong máu thng thp hn so vi mc bình thng, không kích hot cho bung trng phát dc. Ngc li, khi chính bung trng có bnh (chng hn trong bung trng không có t bào noãn mu hoc nang noãn), LH và FSH do tuyn yên tit ra nhiu mà không th có c nang noãn phát dc và oestrogen tit ra, khin nng LH và FSH tr nên cao hn mc bình thng. i vi nhng ngi bnh thuc dng th nht, có th iu tr bng cách b sung hoóc môn sinh dc cho tuyn yên vùng di i. Còn i vi nhng bnh nhân thuc dng th hai, không có cách nào làm tái sinh các t bào trng trong bung trng c. Do vy, xác nh nguyên nhân gây bnh tin hành iu tr là mt công vic ht sc quan trng. Ngi mc bnh nhi hóa gii tính vnh vin s không th có kinh mt cách t nhiên. Y hc quy nh, nu n 18 tui mà n thanh niên vn cha có kinh thì ngi ó b vô kinh nguyên phát (bm sinh). Nhi hóa gii tính vnh vin ch là mt trong nhiu nguyên nhân gây vô kinh nguyên phát. 33. Nhng chng bnh gì thuc vùng di i, tuyn yên có th gây nhi hóa gii tính vnh vin và vô kinh nguyên phát? Bt c mt loi bnh nào gây tr ngi cho vic to thành, tit ra và vn chuyn GnRH, LH, FSH ca khâu não h và tuyn yên, nu phát bnh thi k nhi ng u có th gây nên nhi hóa gii tính và b kinh nguyên phát. Ví d: Sau khi có khi u trong não, b viêm não hoc ngoi thng não, bnh nhân thng có triu chng au u, th lc và công nng ni tit gim sút (không tng chiu cao, tiu tin nhiu). Nu trong não có khi u thì vic chp ct lp hay o cng hng t có th phát hin ra. Nu th tích khi u tuyn yên quá ln, chèn vào các t chc xung quanh và làm tn hi n xng thì phi chp X-quang mi có th phát hin ra c. 34. Th nào là chng bnh turner? Có nhng phng pháp iu tr nào? Có mt s bé gái mc bnh nhi hóa gii tính, vô kinh nguyên phát, khi ra i ã có th trng, chiu cao rt thp, 4-5 tui bt u phát trin dn, sau 9-10 tui, tc tng v chiu cao cng không nhanh lên, ti 17-18 tui vn thp di 1,5 m. ng thi, mt, thân hình ca h có th vn còn nhiu khuyt tt, ví d nh mt có nhiu nt rui, c to và thô, dái tai và chân tóc gáy xung thp, cánh tay cong, ngc dô, khong cách gia hai u vú rng, có d

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

31

tt huyt qun và thn; trí lc thng không b nh hng nhiu. ó là các du hiu ca bnh Turner (c t theo tên ca nhà bác hc tìm ra cn bnh này) hay còn gi là "chng bnh bung trng phát dc không hoàn toàn bm sinh". Các nhà di truyn hc ã phát hin ra rng, trong nhân t bào ca nhng ngi mc bnh này ch có 45 nhim sc th, li thiu mt nhim sc th X, tc nhim sc th ca h là 45 XO (ph n bình thng phi có 46 nhim sc th, bao gm hai nhim sc th X, tc là 46 XX). iu này gây ra nhng bt thng trong s phát trin ca xng, khin c th ca ngi bnh rt nh bé. Hn na, do không có hai nhim sc th X hoàn chnh nên khi ra i, bung trng ca nhiu bnh nhân ch có các t chc si. S noãn bào cha t bào trng ch bng 1% so vi nhng a tr bình thng, còn li là nhng noãn bào rng hoc ã thoái hóa. Nói cách khác, t bào trng ã thoái hóa ht trong thi k thai nhi nên mc dù công nng ca tuyn yên vùng di i vn bình thng, nhng a tr ó cng không th có c s dy thì nh bình thng. Nguyên nhân gây bnh: Khi t bào noãn mu hoc t bào tinh mu phân chia, nhim sc th li không phân chia hoc b mt i. Bnh này xut hin 0,2% tng s bé gái c sinh ra; chim 40% trong nhng ngi b vô kinh nguyên phát. Không có cách gì có th iu tr chng bnh bm sinh này. 35. Ngoài bnh turner, còn có nhng loi bnh bung trng hoc tuyn sinh dc phát trin không hoàn chnh bm sinh nào khác không? Mt s ngi vn có b nhim sc th là 46XX, chiu cao c th bình thng, không có khuyt tt v th hình, nhng trong bung trng li không có t bào trng mà ch có các t chc si, biu hin lâm sàng là nhi hóa gii tính và vô kinh nguyên phát. ây là hin tng "Tuyn sinh dc phát trin không hoàn chnh n thun". Bnh gây nên do trong thi k phôi thai, mt nguyên nhân nào ó làm nh hng n s phát trin bình thng ca tuyn sinh dc. Chng bnh tuyn sinh dc phát trin không hoàn chnh n thun cng có th gp nhng cá th mang nhim sc th 46 XY. Nguyên nhân gây bnh là trong thi k phôi thai, tuyn sinh dc nguyên thy không phân hóa thành tinh hoàn. Tuyn này cng ch gm các t chc si, không th tit ra mt s loi hoóc môn sinh dc nam. Vì vy, c quan sinh dc trong và ngoài ca h

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

32

u có dng nh ca n gii. Ngi bnh sau khi chào i s sng cuc sng nh ca n gii. n thi k thanh niên, khi không thy có nhng c trng n gii và không có kinh, h mi n bnh vin kim tra nhim sc th và phát hin ra mình mang nhim sc th XY. Nhng ngi này nu c iu tr bng progestagen và oestrogen thì cng phát trin bu vú, có kinh, c th khá cao và không có khuyt tt gì. nhng ngi có nhim sc th là 46 XY, tuyn sinh dc (phát trin không hoàn chnh) nm trong khoang bng nên kh nng sinh ra khi u lên ti 25%. phòng nga, h phi phu thut ct b tuyn sinh dc c hai bên, vì trên thc t, tuyn sinh dc này cng vô tác dng. Sau khi phu thut, cn b sung thêm oestrogen và progestagen bu vú phát trin, to kinh nguyt nhân to. Bnh nhân vn có th kt hôn c nhng nu mun sinh con thì phi dùng bin pháp nhân to, dùng trng ca ngi khác th thai. 36. B kinh nguyên phát và nhi hóa gii tính còn có nhng nguyên nhân gì khác? Trong bung trng và tuyn thng thn có nhiu cht dung môi có th bin cholesterol thành oestrogen, testosteron, progesragen. Nu c th thiu các loi dung môi này thì dù nhim sc th bình thng, c th cng không th tng hp ra oestrogen và testosteron c. Mc dù b nhim sc th là 46 XX, c quan sinh dc trong và ngoài u là ca n gii nhng ngi ó s không có kinh nguyt, các c trng n tính không phát trin, ngha là b vô kinh nguyên phát và nhi hóa gii tính. Cá th 46 XY nu thiu các loi dung môi trên s không th sn sinh ra mt s loi hoóc môn nam gii; c quan sinh dc ngoài s có hình dng ca n gii. Sau khi ra i, h s sng i sng ca n gii; không có nhng c tính ca nam gii hay n gii trong thi k dy thì. H ng trung thn và trung thn ph không c tác dng ca các loi hoóc môn s thoái hóa, nên bnh nhân thng không có t cung và ng dn trng, biu hin lâm sàng là vô kinh nguyên phát và nhi hóa gii tính. 37. Da vào biu hin lâm sàng, s ri lon kinh nguyt ph n có th c chia thành my loi? Ri lon kinh nguyt hoc kinh nguyt không u là chng bnh thng gp ph n trong tui sinh . Trc khi n bnh vin khám, nhng ngi này nên nh li mt s chi tit:

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

33

- Kinh nguyt bt u ri lon t khi nào? - Trc khi phát bnh có nhng bt thng gì (ví d nh b khng hong tinh thn, thay i th trng, thay i môi trng sng, bnh tt hoc phu thut)? - Chu k kinh nguyt và s ngày thy kinh kéo dài ra hay là rút ngn li? - Có b xut huyt ngoài nhng ngày thy kinh hay không? - Trong k kinh nguyt có au bng di hay không và mc au nh th nào? - T khi phát bnh ã iu tr bng bin pháp gì cha? Tt c nhng iu trên giúp bác s chn oán chính xác tình trng bnh tt, tránh nhm ln mt cách áng tic. Thông thng biu hin ri lon kinh nguyt c chia thành 6 loi: 1. Chu k kinh ngn, nhiu, kéo dài: Chu k kinh nguyt ít hn 21 ngày gi là "chu k kinh ngn", ngày hành kinh kéo dài by ngày gi là "k kinh kéo dài". Còn v lng kinh nguyt thì thông thng ch có th da vào s bng v sinh dùng phán oán. Nu máu hành kinh chy ra quá nhiu, có nhng cc máu ln; sau chu k kinh, mc huyt sc t thp hn mc bình thng (120g/l) thì c coi là lng kinh nguyt nhiu. 2. Xut huyt không theo quy lut: Kinh nguyt hoàn toàn không có tính quy lut, thi gian gia hai k kinh có th kéo dài vài tháng mà cùng có th là dm ngày. Lng kinh nguyt có lúc nhiu nhng cng có lúc ít. 3. Xut huyt gia k kinh: Thng b xut huyt vài ngày trong thi gian giãn cách gia hai chu k (lng máu thng là tng i ít). 4. Kinh nguyt tha, ít: Chu k kinh nguyt trong khong t 36 ngày n 6 tháng thì gi là kinh nguyt tha. Thi gian hành kinh ít hn 3 ngày, lng bng v sinh dùng rt ít hoc thm chí không cn dùng thì gi là kinh nguyt ít (dân gian còn gi máu b câu). 5. Vô kinh: Ch kinh nguyt ngng t 6 tháng tr lên.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

34

6. Thng kinh: Trong thi k kinh nguyt, bng di au d di, nh hng n công tác và sinh hot. Trc khi vào vin, nu ngi bnh ã ung mt loi thuc gì và liu lng ra sao thì cn phi nói rõ vi bác s, bi vì có mt s loi thuc hoóc môn nu dùng không úng s dn n ri lon kinh nguyt. 38. Kinh nguyt ri lon là do âu? Nhng bc thông thng ca bác s trong vic chn tr bnh v kinh nguyt là gì? Nhiu chng bnh ph khoa thuc v khí cht (ví d nh khi u, viêm, u tht, b thng, lc ni mc t cung...) hay bnh tt ni khoa cng nh hng n kinh nguyt. Thn kinh cng thng, ngi mt mi, có s thay i v th trng hoc môi trng, dùng thuc có cha hoóc môn không phù hp hoc là sau khi b vòng tránh thai... u là nhng yu t d gây nên ri lon kinh nguyt. Nhng ngi b ri lon kinh nguyt cn phi n bnh vin khám. Chng này không ch làm tng thêm gánh nng v tinh thn, s bt tin trong sinh hot, gây thiu máu, vô sinh cho ngi bnh mà còn có th là biu hin ca mt th bnh tt nào ó tim n trong c th; nu không kp thi iu tr thì có th dn n hu qu nghiêm trng. Nhiu bnh nhân mun bác s lp tc cho mt loi thuc iu kinh mang v nhà ung vi mong mun kinh nguyt s tr li bình thng sau mt thi gian. Trên thc t, nhiu khi mi chuyn không n gin nh vy. Trc tiên, bác s cn phi làm rõ xem bn có mc bnh v kinh nguyt hay không, ri lon kinh nguyt thuc loi hình nào. iu này òi hi ngi bnh phi cung cp bnh s xut huyt âm o mt cách tng tn và chính xác cho bác s. Sau ó, bác s s da vào kim tra ph khoa, hóa nghim siêu âm, chiu X-quang phán oán nguyên nhân gây ri lon kinh nguyt, xác nh v trí và tính cht vùng bnh. Có nhng trng hp phi tin hành các kim tra c bit nh o nhit c th, no t cung, soi bng; thng phi mt khong 1-2 tháng, thm chí lâu hn mi có kt lun chính xác. 39. Th nào là t cung rong huyt c nng? Nó c chia thành my loi? Ri lon kinh nguyt và t cung xut huyt bt thng do c nng khng ch bt thng ca trc vùng di i tuyn yên - bung trng gây nên, c gi là t cung rong huyt c nng.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

35

Trong các phòng khám ph khoa, ta thng gp nhng cô gái 15-16 tui, sau khi thy kinh ln u không lâu thì chu k kinh không u, lng máu ra nhiu, sc mt trng nht. Bác s sau khi khám, kim tra nu thy không có gì bt thng, xét nghim thy ngoài bnh thiu máu ra cng không có bnh gì v máu, thì có th xác nh c ó là bnh t cung rong huyt c nng. Ngoài ra, mt s ngi tui trung niên, kinh nguyt trc kia u n bng nhiên ri lon, biu hin là có kinh liên tc hoc k kinh kéo dài, có th kèm theo thiu máu, kim tra ph khoa không phát hin bt thng. Nhng ngi này cng có th ã b rong huyt c nng, có th t cung rong huyt c nng không rng trng. Trong vòng 1-2 nm sau khi có kinh ln u, c th các thiu n thng cha xác lp c c nng rng trng. C nng bung trng ca các ph n trung niên (trên 40 tui) ã dn dn gim sút, vic rng trng s ngng trc khi mãn kinh vài nm nên chu k kinh nguyt ca h không có trng rng. Noãn bào trong bung trng ca ngi không rng trng s phát trin không theo quy lut, lng oestrogen tit ra cng rt thp, không có hoàng th và progestagen. Noãn bào phát trin không có quy lut khin cho mc oestrogen trong máu cng bin ng không theo quy lut, ni mc t cung cng tng sinh và rng không theo quy lut, dn n xut huyt không theo quy lut. Vic rng trng ph n trong tui sinh phi theo mt quy lut nht nh. Nhng cng có lúc do mt mi, cng thng, sy thai, phu thut hoc sau khi b bnh tt... , trng s không rng trng trong thi gian ngn. Béo phì, bnh tt cng có th dn n không rng trng kéo dài, t ó mc bnh t cung rong huyt c nng. 40. Làm th nào cm máu cho ngi bnh t cung rong huyt c nng không rng trng trong thi k rong huyt? Có th có nhiu ngi ã nghe n phng pháp "no t cung". ó là mt phu thut nh, thng ch cn gây tê cc b. Trong iu kin c kh trùng, bác s dùng mt cái thìa no nh a vào khoang t cung, vi các ng tác c gii làm cho ni mc t cung bong ra mt cách nhanh chóng và t c mc ích cm máu. Mc dù bnh nhân phi chu s au n nht nh nhng li cm máu nhanh, an toàn. iu quan trng hn c là phi tp hp nhng mnh ni mc t cung ó a i kim tra khoa bnh lý xác nh xem có khi u hay bnh tt gì khác không, nhm a ra kt lun chính xác v tình trng bnh tt. Do vy, nhng ngi ã kt hôn b rong huyt

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

36

không theo quy lut kéo dài, c bit là nhng ngi trên 40 tui u phi thc hin bin pháp này. Thông thng, sau khi no t cung, hin tng rong huyt s gim ngay lp tc và trong khong mt tun s ht hn. i vi nhng ngi cha kt hôn thì nên no t cung bng thuc. ây là phng pháp dùng cho nhng ngi rong huyt c nng không rng trng và trong c th thiu progestagen. Ngi ta s tiêm progesterone vào bp cho ngi bnh, mi ngày 20 mg, liên tc trong 3 ngày, sau ó ngng tiêm gim mc progestagen trong máu. Lúc này, ni mc s bong ra và xut huyt. Loi xut huyt này cng ging nh xut huyt hành kinh, liên tc trong by ngày, có lúc lng máu cng rt nhiu, ó là iu không th tránh khi. Nu máu ra quá nhiu thì ngi bnh nên nm ngh, ung hoc tiêm vitamin K, vitamin C, thm chí là truyn huyt thanh, truyn máu. 41. Cm máu nh th nào cho ngi b bnh rong huyt c nng còn tr, cha kt hôn và b thiu máu nng? Trong trng hp này, ngi bnh phi vào bnh vin và dùng thuc theo s ch dn ca bác s, tuyt i không c t ý s dng hoc ngng dùng thuc, nu không s gây tái rong huyt và vic iu tr s tht bi. 42. Ph n trung niên b rong huyt c nng, thiu máu mc nng, ã no t cung loi b bnh lý thuc khí cht thì có th dùng thuc cm máu c không? Câu tr li là có th. Bi vì no t cung chính là mt phu thut nên không th thc hin thng xuyên c. i vi nhng trng hp này, bác s s cho ung thuc vi liu lng nht nh gim dn lng máu ra. Trong thi gian này, bnh nhân cng phi tích cc iu tr bnh thiu máu. 43. Ngi b rong huyt c nng không rng trng, nu âm o ngng ra máu thì có phi là bnh ã khi không? Câu tr li là không. Bi vì nguyên nhân gây bnh do không rng trng cha c cha tr, tháng sau bnh nhân vn b ra máu bt thng. Do vy, sau khi máu ã c cm, bnh nhân vn phi tip tc dùng thuc theo hng dn ca bác s, o và ghi li biu nhit c th. Làm th nào iu chnh kinh nguyt theo quy lut? i vi nhng ngi cha kt hôn, thông thng t ngày th 23 ca chu k kinh nguyt, bnh nhân c tiêm hoàng th ng 3 ngày cho ni mc t cung bong và xut

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

37

huyt theo nh k. i vi nhng ph n ã kt hôn mà có nhu cu tránh thai thì có th ung thuc tránh thai trong hai mi hai ngày, bt u t ngày th 5 ca chu k kinh nguyt, sau khi ngng thuc s thy kinh. Phng pháp trên có th s dng liên tc nhiu ln. Nhng ngi b bnh này nhng mun sinh con thì có th ung thuc thúc y rng trng, bt u t ngày th 5 ca chu k, mi ngày mt viên, liên tc trong 5 ngày. Trong thi gian ung thuc, cn phi o và ghi chép li thân nhit c s quan sát xem có xut hin dng biu hai pha hay không, nhm phán oán hiu qu iu tr. Nhìn chung thuc, thúc y rng trng ch có tác dng trong chính chu k kinh nguyt ó nên thng phi thc hin liên tc. Rong huyt c nng có th b tái phát sau khi sinh con, hoc lúc khi, lúc b. Vì vy, bnh nhân cn dùng progesterone nh k ni mc bong ra theo quy lut, khng ch chu k. iu tr trit chng bnh này không phi là mt vic d dàng mà òi hi phi có s theo dõi dài ngày khng nh không b tái phát na. Ngi bnh cn phi chun b t tng iu tr lâu dài. Bác s có th gii thích rõ ràng cho ngi bnh phng pháp khng ch chu k kinh nguyt bn thân ngi bnh nm vng c quy lut s dng hoàng th ng. Cn o thân nhit c s trong thi gian dài tìm hiu xem bung trng ã phc hi hay cha và hng dn vic dùng thuc. iu hi phin toái mt chút nhng dn dn s to thành thói quen. 44. Ph n trong tui sinh liu có mc bnh rong huyt c nng không? Câu tr li là có th nhng t l rt ít, kinh nguyt c biu hin thành 2 dng: - Lng kinh nguyt ít, chu k và thi gian thy kinh u bình thng. - Xut huyt gia chu k, hoc là gia chu k có dch ging nh máu tit ra, kéo dài trong mt s ngày không nht nh. Nu em i chiu thi gian xut huyt vi bng o thân nhit thì phát hin thy s xut huyt này có th sau chu k kinh nguyt (xut huyt trc k kinh), trc và sau khi rng trng (xut huyt trong thi gian rng trng). Vì sao nhng ph n có chu k rng trng u n li xut hin hin tng kinh nguyt nhiu? Nhiu nhà khoa hc da vào nng hoóc môn sinh dc trong máu, mt huyt qun trong niêm mc nghiên cu và

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

38

u phát hin thy có nhng bt thng v prostagladin niêm mc t cung và c nng ca h thng hòa tan si protein quá mnh. Prostaglandin là mt loi axit béo, nó iu tit s co bóp, giãn n ca mch máu và chc nng làm ông máu ca tiu cu. Nu có s bt thng s t hp tin lit t thì mch máu d b phình, c nng ông máu ca tiu cu gim, lng máu ra s nhiu. 45. Th nào là phu thut ni soi niêm mc t cung? Kim tra soi bung t cung là mt phng pháp chn oán, trc tip quan sát kt cu bên trong và nhng bin i bnh lý ca bung t cung, u tiên là chn oán các bnh bên trong t cung nh u tht, dính ni mc. Trc khi tin hành vic này, bác s cn phi kim tra toàn thân và ph khoa xác nh xem có tht cn thit, sau ó hn bnh nhân ti sau ngày sch kinh hoc là trc k kinh tin hành phu thut. Thi gian phu thut dài hay ngn tùy theo tình trng bnh tt ca mi ngi. Khi phu thut, bng di có th hi au. Trong vòng mt tun sau ó, âm o s ra mt ít máu nên bnh nhân cn ung các loi thuc kháng sinh theo ch dn ca bác s, trong vòng hai tun sau khi phu thut không c sinh hot tình dc. Phu thut ni soi ct b ni mc t cung phc tp hn so vi kim tra soi bung t cung. Trc khi phu thut 1-2 tun, ngi bnh phi ung thuc làm co ni mc t cung. Da vào kt qu kim tra soi c t cung và siêu âm, bác s tin hành phu thut bng dao in hoc tia lazer, ct b i tng phn ni mc t cung, làm cho ni mc b so hóa, mt i tính phn ng i vi các loi hoóc môn. Sau khi phu thut, có khong 50% ngi bnh s tt kinh. phòng nga nhim trùng, ngi bnh phi dùng thuc kháng sinh trc và sau khi phu thut. Sau khi phu thut, âm o s ra nhiu máu và dch trong khong 1-2 tun; mt s ít ngi bnh b st nh, au bng di trong khong 2-3 ngày ri t ht. 46. Ti sao li b chy máu trong thi gian rng trng? Cn phi iu tr nh th nào? S xut huyt gia chu k c phân thành ba loi: k kinh kéo dài, xut huyt trc k kinh và xut huyt trong thi gian rng trng. Theo dõi và phân tích 40 trng hp mc bnh này trong khong thi gian 1989-1994, ngi ta nhn thy có 93% nm trong tui 20-39. Khong 30% trng hp xut huyt do các bnh v khí cht nh viêm khoang chu

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

39

mc nh và va (iu tr bng kháng sinh là khi), u tht khoang t cung (no t cung thì s ht). Khong 70% là xut huyt do các bnh v công nng, gm rng trng tha (thi gian rng trng dài hn 1 tháng) và c nng hoàng th không tt. Phng pháp iu tr là ung thuc hng vic rng trng theo quy lut và tiêm hoàng th ng vào bp nhm ci thin c nng hoàng th. Có nhiu trng hp rt khó tìm ra nguyên nhân gây rong huyt trong thi gian rng trng; ngi bnh cn phi kiên trì o nhit c s và ghi li thi gian rong huyt. Bác s da vào nhng tài liu này la chn thi gian thích hp tin hành siêu âm bng, kim tra mc hoóc môn trong máu, kim tra hot tính ca ni mc, soi bung t cung phân bit rõ nguyên nhân gây bnh. Nhng ph n t vòng tránh thai thng có ky kinh kéo dài, vì vòng tránh thai trong t cung thng gây viêm ni mc t cung mc nh. Không nên tùy tin tháo vòng ra mà nên dùng các loi thuc chng viêm theo ch nh ca bác s k kinh không còn b kéo dài na. Mt s bnh khác (nh lc ni mc t cung, viêm khoang chu) u có th dn n rong huyt trong thi gian rng trng. Do vy trong mi trng hp, bnh nhân phi c bác s khám và chn oán chính xác nhm iu tr kp thi, úng hng. 47. Vô kinh c phân loi nh th nào? Nu không thy kinh t 6 tháng tr lên thì c gi là vô kinh. Vô kinh ch là mt triu chng, nó có th c chia thành nhiu loi: - Da vào nguyên nhân gây bnh, có th phân thành vô kinh sinh lý và vô kinh bnh lý. Vô kinh sinh lý thng gp nhng ngi có thai, trong thi gian cho con bú, trc thi k dy thì và sau khi mãn kinh; vô kinh bnh lý thì li do nhiu loi bnh tt gây nên. - Theo tui phát bnh, có th phân thành vô kinh nguyên phát và vô kinh th phát. Ngi b vô kinh nguyên phát là do bnh tt bm sinh hoc các bnh tt t tui nhi ng gây ra, dn n hoàn toàn không có kinh t nhiên. Vô kinh th phát là thi k u có thy kinh nhng sau ó do bnh tt nên không thy kinh li na.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

40

- Theo b phn b bnh, có th phân thành vô kinh t cung, vô kinh bung trng, vô kinh tuyn yên, vô kinh vùng di i. Ngoài ra, s khuyt hình ca ng sinh dc nh tc âm o, màng trinh quá dày s cn tr n s lu thông ca máu t khoang t cung ra ngoài, gây nên tích máu cc b và vô kinh gi. Cn n bnh vin kim tra ngay khi có triu chng au bng di theo chu k, bng di và âm o ni u, sa hu môn, táo bón, i tiu nhiu nhng khó khn. 48. Nguyên nhân nào dn n vô kinh do t cung? iu tr nh th nào? Kinh nguyt là s xut huyt do ni mc t cung bong có chu k gây nên. Các bnh v ni mc t cung hay viêm có th làm cho toàn b ni mc t cung b so hóa hoc là b dính, t cung phát trin không hoàn chnh, hoc có th do không có phn ng gì trc hoóc môn bung trng mà dn n vô kinh. Làm th nào có th xác nh c ngi bnh b vô kinh do t cung? Bác s cn phi làm mt s thí nghim v c nng nh tiêm progestagen th phn ng, o thân nhit c s, sinh thit t bào âm o. Ni mc t cung mt khi ã b so hóa thì khó có th tr li c nng nh bình thng, hin nay vn cha có phng pháp iu tr cy ghép ni mc t cung. Do vy, kh nng hi phc kinh nguyt ca ngi bnh b vô kinh do t cung là rt khó. Ngi b bnh vô kinh do t cung khó có th có con c na, bi vì "mnh t" trng ã th tinh phát trin ã b phá hoi, tr phi mn t cung ca ngi khác nuôi dng thai nhi. 49. Th nào là chng không có âm o và t cung? Có th cha tr c không? Dân gian thng gi bnh này là "thch n". Nhng ph n này bm sinh không có âm o và t cung, nhng công nng ca bung trng thì vn bình thng, bu vú và c quan sinh dc ngoài cng phát trin bình thng, nhng ti thi k dy thì li không thy kinh, thm chí khi ly chng cng không th sinh hot v chng c, sau khi ti bnh vin kim tra mi phát hin ra bnh. Có hin tng này là do trong thi k phôi thai, hai bên ng dn trung thn ph phát trin không hoàn chnh vì mt nguyên nhân nào ó. Nhng bnh nhân này có th có nhng khuyt tt thn và ng dn niu.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

41

Liu có th tái to âm o c không? Câu tr li là có th. Bác s có th phu thut to hình cho âm o. Sau khi phu thut 2-3 tháng, bác s kim tra, nu vt so âm o ã lành ming thì có th sinh hot v chng c. Theo phn ánh ca các bnh nhân thì h có i sng tình dc hoàn toàn bình thng, nhng vic sinh con thì không th. 50. Nhng nguyên nhân nào dn n vô kinh bung trng, iu tr nh th nào? Chng bnh tng hp Turner, bnh tuyn sinh dc phát trin không hoàn chnh n thun có th gây nên vô kinh nguyên phát và nhi hóa gii tính; nhng bnh này u thuc phm vi vô kinh do bung trng. Ngoài ra, sau khi bung trng b ct hoc chiu x, hóa liu hay viêm bung trng nng (5% s ngi sau khi b quai b s b viêm bung trng) thì có th các t chc ca bung trng s b phá hoi dn n mt i công nng bình thng. Mt chng bnh khác cng gây vô kinh bung trng là suy bung trng sm (hoc mãn kinh trc 40). Ngi bnh có nhng triu chng ging nh mãn kinh bình thng, c quan sinh dc và c trng gii tính s teo dn. Nguyên nhân gây nên hin tng này cho n nay vn cha rõ ràng. Có kh nng là do t bào noãn mu ca bung trng giai on thai nhi quá ít; hoc là t thi k thai nhi cho n khi ra i, noãn bào thoái hóa quá nhanh nên b hao kit quá sm. Khong 9 - 40% s ngi b suy bung trng sm có c nng min dch c th bình thng, t ó làm gia tng tc thoái hóa ca noãn bào. iu tr vô kinh bung trng là mt vn rt gai góc. Nu thc s t bào noãn mu trong bung trng ã ht thì không có cách gì làm cho nó tái sinh c na. Nhng cng có nhng trng hp công nng bung trng ca ngi bnh ch suy gim tm thi, sau mt thi gian s t hi phc c. Tic rng cho n nay, vn cha có phng pháp áng tin cy nào xác nh c nhng ngi bnh nào có th hi phc c, nhng ngi nào không. Có nhiu bác s thông qua soi bng quan sát trng thái ca bung trng, nhng ây cng không phi là phng pháp ang tin cy. Do vy, nu mun sinh con thì e rng nhng ngi này phi c s tr giúp ca y hc. Vi nhng ngi không có nhu cu sinh con thì phi dùng oestrogen và progestagen to kinh nguyt nhân to, nhm phòng nga vic b phn sinh dc b teo quá sm và các bnh khác có tính thoái hóa liên quan ti kinh nguyt.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

42

51. Vô kinh tuyn yên vùng di i c phân loi nh th nào? Nhng ngi bnh nêu th nghim progestagen có kt qu dng tính thì c coi là "vô kinh mt", th nghim progestagen có kt qu âm tính và th nghim oestrogen có kt qu dng tính thì c coi là "vô kinh hai". Mc oestrogen trong c th ca ngi b vô kinh mt không thp, tc là noãn bào có mt mc phát trin nht nh, ni mc t cung ã chu nh hng ca oestrogen mt cách y . ngi b vô kinh hai, mc phát dc ca noãn bào kém, hàm lng oestrogen thp, ni mc t cung thiu s tác ng ca oestrogen. Nguyên nhân gây vô kinh các trng hp trên u có th do tuyn yên vùng di i (tc là LH, FSH do tuyn yên tit ra và GnRH vùng di i tit ra) có s bt bình thng. Nhng trng hp này còn c phân thành hai loi, gm nhng ngi có mc PRL (Prolactin) quá cao và ngi có mc PRL bình thng. Thông thng, i tng b vô kinh tuyn yên vùng di i là nhng ngi trng hp th hai. 52. Nguyên nhân gì dn n bnh máu nhiu PRL? Vì sao khi trong máu có lng PRL cao thì li dn n vô kinh? PRL là mt loi hoóc môn do tuyn yên tit ra, chc nng ch yu là tham gia vào quá trình phát dc ca bu vú và s to thành sa. Trong iu kin bình thng, vùng di i s sinh ra mt loi vt cht có th c ch c s tit ra ca PRL, làm cho nng PRL trong máu không lên cao quá. Khi có mt nguyên nhân nào ó khin cho nh hng ca loi vt cht này i vi PRL b gim sút (ví d nh u tuyn yên) thì tuyn yên s tit ra quá nhiu PRL, có th dn n chng bnh PRL trong máu quá cao. Khi PRL trong máu quá cao thì s phát dc ca noãn bào s b c ch dn n vô kinh và cng có lúc biu hin thành ri lon kinh nguyt. Ngoài nhng biu hin trên, ngi bnh có khi còn tit ra sa u vú. Có nhng ph n cho con bú, sau khi cai sa cho con c na nm mà vn có sa. Nu hin tng này là do u tuyn yên gây ra và th tích khi u li tng i ln thì bnh nhân còn có th xut hin các hin tng th lc gim, au u. Nghe nói n u, ta lp tc có cm giác s hãi, nhng thc ra u tuyn yên là mt loi u lành tính, a s các khi u u nh, tc phát trin ca nó rt chm hoc không h phát trin. Vào nhng nm 70, các bác s u m qua hc mi ct b khi u; sau khi phu thut có th x tr tr tn gc.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

43

Nhng sau này, ngi ta mi phát hin ra rng a s các bnh nhân sau khi c phu thut vn mc chng PRL trong máu cao và b kinh, tit sa. Không ch nh vy, phu thut và chiu x còn có th làm tn thng n các t chc tuyn yên bình thng, dn n nhng triu chng khác. Xu hng iu tr hin nay là dùng thuc Bromocriptin (Parlodel) không phu thut. 53. Bromocriptin có tác dng iu tr nh th nào? Hiu qu và tác dng ph ca nó ra sao? Bromocriptin có th c ch vic tit ra PRL ca tuyn yên và c ch s phát trin ca các t bào u PRL tuyn yên, làm cho nó thoái hóa. Sau khi dùng thuc, nng PRL có th gim xung n mc bình thng; bng kim tra o cng hng t hoc chp ct lp, có th thy th tích khi u ã thu nh. Ngi bnh cm thy huyt trng tng nhiu, có kinh, cn o thân nhit c s biu th hai pha. Nhng biu hin hiu qu trên có th s xut hin sau khi dùng thuc mt tháng và cng có th chm hn. Cho ti nay, Bromocriptin vn phi nhp khu t nc ngoài, giá thành tng i t nhng do có hiu qu c bit i vi chng bnh này nên nó vn c dùng. Liu dùng thông thng là ngày 2-3 ln, mi ln mt viên. Thuc này có th kích thích d dày và ng rut khin mt s ít ngi có cm giác bun nôn, chóng mt, táo bón, tim p lon nhp và huyt áp gim trong thi k u ung thuc, nhng sau ó bnh nhân s thích ng dn. Thông thng ch có khong 3% s ngi bnh là không chu c các phn ng ph này và phi ngng dùng thuc. ây là thuc có hiu qu cao nht trong s các loi thuc iu tr chng vô sinh do vô kinh không rng trng. Mt khi ã khng nh là có thai thì phi ngng dùng thuc ngay và kim tra nh k theo yêu cu ca bác s. Sau khi dùng Bromocriptin mà có thai thì thai nhi có b nh hng không? Câu tr li là không. Không nhng t l sy thaisy thai thai nhi d dng không h cao hn so vi bình thng mà sau khi a tr ra i thì trí tu và th lc ca chúng cng không có gì là khác thng. 54. Ngi b vô kinh do chng PRL cao trong máu sau khi mang thai và sinh có ung thuc Bromocriptin c không? Nu có thì ung n lúc nào? Nhng ngi mc chng vô kinh do chng PRL cao trong máu sau khi , trong vòng na nm sau khi a tr cai sa thì phi n bnh vin khám

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

44

và kim tra. Nu PRL trong máu vn cao và vn vô kinh thì li phi tip tc dùng thuc Bromocriptin thy kinh tr li. Lúc này, bnh nhân cn phi áp dng các bin pháp tránh thai (nên tránh thai bng công c vì thuc tránh thai cng làm tng mc PRL trong máu, không nên dùng) tránh tip tc mang thai. Các bác s ã tin hành theo dõi trên nhng ngi mc bnh này trong thi gian 5-6 nm và thy rng: Trong nhng ngi có u PRL thì 7%-11% là t khi, 4%-11% có th tích khi u tng lên. Do vy, c na nm hoc mt nm, bnh nhân phi i khám mt ln, nu th tích khi u tng lên thì phi kp thi dùng thuc iu tr. Nu vô kinh lâu ngày thì lng xng trong c th ngi ph n s b mt i mt cách nhanh chóng và gây nên chng loãng xng. Vic ung thuc vn phi tuân theo ch dn ca bác s, phi kim tra mc PRL trong máu thng xuyên; nu nó tr li bình thng và bnh nhân ã có kinh tr li thì có th gim bt lng thuc Bromocriptin và duy trì mc thp, thm chí có th tm ngng thuc theo dõi. iu này giúp thu c hiu qu iu tr và tit kim c nhiu trong vic dùng thuc. Theo kinh nghim ca chúng tôi, có mt s ngi bnh mi ngày ch dùng na viên thuc là duy trì kinh nguyt bình thng. Thc ra thì cn phi dùng thuc trong bao lâu? iu này c quyt nh bi tình trng phát trin ca bnh tt mi ngi. Bromocriptin làm cho u PRL thoái hóa, nu sau mt thi gian khá dài mà không tái phát thì có th ngng s dng thuc. Nhng a s ngi bnh sau khi ngng dùng thuc li b vô kinh và ch có th duy trì kinh nguyt bình thng bng mt lng nh Bromocriptin. 55. Vô kinh tuyn yên còn do nhng nguyên nhân nào khác gây nên? Trong chng vô kinh do tuyn yên còn có mt loi mà mc PRL thc ra không cao. Nguyên nhân gây ra bnh này thng là tuyn yên b phóng x, phu thut, ung th, thiu máu dn n các t chc tuyn yên b phá hoi và c nng ca nó b gim; hoc nhng khim khuyt di truyn dn n thiu LH, FSH tuyn yên. Mt s ph n khi sinh con b mt nhiu máu và sau ó không có sa và b vô kinh. Nu tuyn yên vn iu tit c c nng ca các tuyn khác nh tuyn giáp trng, màng tuyn thng thn thì nhng ngi bnh này vn còn các triu chng khác nh phù, s lnh, rng lông tóc, mt mi, huyt áp

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

45

thp, bí i tin, thèm ng. Triu chng này nng hay nh c quyt nh bi rng th tích vùng t chc tuyn yên b phá hoi. T ó có th thy vic phòng chng rong huyt ph n khi sinh là mt vic làm rt cn thit. Ngoài khi u PRL ra, u tuyn yên còn gm nhiu loi u khác nhau nh u t bào vô c nng, u hoóc môn sinh trng, u hoóc môn tuyn thng thn. Nhng khi u này cng có th chèn lên và phá hoi t chc tuyn yên. Vic hoóc môn tit ra quá nhiu cng nh hng n LH và FSH, t ó gây vô kinh. 56. iu tr vô kinh tuyn yên nh th nào? Trong nhng nm 60, các nhà nghiên cu ã chit xut c mt loi thuc tiêm có cha LH và FSH t nc tiu ca các ph n ã mãn kinh và ang có mang. ây chính là loi thuc tiêm nhm kích thích hoóc môn tuyn sinh dc (gi tt là hMG) và hoóc môn kích thích màng nhung mao (gi tt là hCG) cho nhng ph n ã mãn kinh. Sau khi c tiêm vào bp tht cho ngi bnh, hMG có tác dng thay th cho tuyn yên trong c th, kích thích s phát dc ca noãn bào trong bung trng. Sau khi noãn bào phát dc chín, nó kích thích rng trng và h tr cho c nng ca hoàng th. Khong 24 gi sau khi tiêm hCG, bn nên tranh th sinh hot tình dc 2-3 ln. Nh vy, hMG và hCG có th giúp ngi b vô kinh tuyn yên sinh con. ây chính là phng pháp iu tr thay th hoóc môn. Vic s dng hMG và hCG iu tr kích thích sinh sn ch có hiu qu i vi chính liu trình ó. Kh nng có thai ca mi mt liu trình ch khong 20%. Vì sao li thp nh vy? ó là vì hiu sut sinh sn ca con ngi ch là 20%; nói mt cách khác, i vi nhng cp v chng bình thng có sinh hot tình dc bình thng, trong mi mt chu k kinh nguyt, kh nng có thai ch là 20%. Do vy, hiu sut mang thai ca phng pháp iu tr này không th vt qua c hiu sut bình thng. Mc dù nh vy, nu iu tr nhiu liu trình, t l có thai tích ly li có th t ti 50%. Thuc này không có hi i vi thai nhi, t l thai khuyt hình rt thp nhng t l sy thai và a thai thì li vào khong 20%, hi cao so vi mc bình thng.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

46

57. Vô kinh vùng di i do nhng nguyên nhân nào gây nên? iu tr nh th nào? Vic thiu GnRH hoc ni tit bt thng có th gây nên vô kinh vùng di i. Phàm tt c các chng vô kinh do các bnh tt trong não trên tuyn yên gây ra u thuc loi này. Nguyên nhân gây bnh ca chúng có th c chia thành hai loi: 1. Bnh do khí cht ca vùng di i: Ví d nh vô kinh sau khi b khi u, viêm não, kt hch hoc não b ngoi thng, thiu GnRH bm sinh. Chúng tng t nh các chng bnh do vô kinh nguyên phát gây ra. 2. Mt thng bng c nng vùng di i: Thng gp các trng hp tinh thn không n nh, ch dinh dng không tt khin th trng quá thp, vn ng quá sc, chán n do thn kinh và các chng bnh nng khác trên c th. Vô kinh vùng di i do mt thng bng c nng là hin tng thng gp nht. Nm 1994, qua phân tích mu máu 169 ngi b vô kinh do mc LH và FSH trong máu thp hn bình thng, Hip hi Y hc Bc Kinh nhn thy, các trng hp mc bnh do c nng chim 87%. Ví d: Mt s ph n sau khi có s thay i v môi trng sng hoc b kích thích thn kinh (nh tht tình, trt thi, cha m qua i, công vic không thun li), hoc b nhng kích thích th cht (nh mc bnh nng, phu thut, ngoi thng) ã b mt kinh. Ngi b nh s t hi phc c kinh nguyt sau mt thi gian, nu nng thì bnh trình s kéo dài. Nhng ngi mc bnh này khi n bnh vin khám cn phi nh rõ xem trc khi vô kinh, nhng yu t có kh nng dn n bnh tt có tn ti hay không; hoc th trng và mc n ung có gì thay i không. Bác s cng cn kim tra, xét nghim máu xác nh chính xác nguyên nhân gây bnh. Vic iu tr vô kinh vùng di i phi cn c vào nguyên nhân có các phng pháp khác nhau. Nu bnh trình tng i dài, không th t khôi phc c thì cn dùng progestage và oestrogen kinh nguyt tr li bình thng. Nu mun sinh con thì ngi bnh nng có th dùng hMG + hCG kích thích rng trng. Ngoài ra, còn có th dùng phng pháp iu tr liu mch xung GnRH.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

47

58. Th nào là tr liu mch xung GnRH? nhng ph n bình thng, vic tit ra GnRH vùng di i có dng mch xung. Trong thi k u ca noãn bào, c 90-120 phút li có mt ln tit ra kim mch xung. Ch bng cách kích thích gián on nh vy, tuyn yên mi tit ra mt lng va LH và FSH kích thích noãn bào trong bung trng phát dc. Nu duy trì lâu dài vic tit ra GnRH, vic tit ra LH và FSH ca tuyn yên s b c ch, dn n vô kinh. iu tr, phi khôi phc li mch xung GnRH nh bình thng, tc là tr liu mch xung GnRH. GnRH là mt hp cht gm 10 loi axit amin, ã c các nhà khoa hc tng hp thành công di dng thuc tiêm. Vic dùng GnRH thúc y noãn bào phát trin và rng trng cn phi phng theo nhp iu và quy lut sinh lý. C 90-120 phút li tiêm mt ln, liên tc trong 24 gi và phi kéo dài trong hai tun thì noãn bào mi phát trin n giai on chín. Sau khi dùng thuc mt tun thì phi kim tra dch dính c t cung, siêu âm khoang chu và mc hoóc môn trong máu xác nh tình trng phát trin ca nang noãn. Sau khi siêu âm, nu thy trng ã rng thì có th ngng iu tr mch xung và chuyn sang tiêm hCG, mi tun 2 ln, tng cng 3-4 ln duy trì c nng hoàng th. Nu rng trng c 18-20 ngày mà nhit c s vn cha gim thì phi kim tra hCG trong máu xem có thai hay không. T l có thai sau mi mt liu trình iu tr mch xung hCG là khong 20%, nhng sau khi iu tr nhiu liu trình thì t l có thai có th lên ti 50%. u im ca phng pháp iu tr này là an toàn, thng không có phn ng gì. Nhc im ca nó là tng i phc tp, gây bt tin trong sinh hot. Ngoài ra, i vi nhng ngi bnh b b kinh vùng di i thì liu trình có th là rt dài, do vy giá thành tng i cao. 59. Th nào là th nghim hng phn GnRH? Trc khi tr liu mch xung GnRH, d tính mn cm ca tuyn yên i vi GnRH ngi bnh, bác s thng phi tin hành th nghim hng phn GnRH. Cách làm c th là: Bui sáng ngày hn n th thuc, bnh nhân không n gì. Bác s s ly máu tnh mch cánh tay, ri tiêm 100mg GnRH. Sau khi tiêm thuc 15, 30, 45, 60, 120 phút, bác s li ly máu mt ln xét nghim nng LH và FSH.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

48

Sau khi tiêm GnRH, nu nng LH s tng gp ôi, nng FSH tng gp 1,5 ln so vi trc khi tiêm thì ó là phn ng bình thng. Nu nng LH và FSH không tng, tc không có phn ng, là bnh tình ã tng i nng, nu tr liu bng mch xung GnRH thì liu trình s rt dài. 60. Ph n sau khi ung thuc tránh thai hay làm phu thut trit sn có b vô kinh không? Câu tr li là có th, nhng không phi là thng gp. Ngi ta ã thng kê c rng trong hai vn ph n ung thuc tránh thai thì có khong 0,22% b vô kinh hoc kinh nguyt không u trc khi ung thuc tránh thai. nhng ngi này, kh nng b vô kinh sau khi ngng dùng thuc tránh thai s cao. Do vy, vô kinh có th có là hu qu ca mt bt thng nào ó tim n trc khi dùng thuc tránh thai; cng có th nhng bt thng ó do bn thân thuc tránh thai gây nên. Vô kinh dng này cng thuc loi vô kinh do vùng di i. a s các trng hp s t hi phc. Mt s ít ph n sau khi ngng dùng thuc tránh thai không ch b vô kinh ra mà còn xut hin hin tng tit sa. Hóa nghim thy rõ mc PRL trong máu tng nh. Tình trng này cng tng t nh vô kinh n thun, có th liên quan n nhng bt thng tim n t trc khi ung thuc tránh thai, cng có th là nhng bt thng do bn thân thuc tránh thai gây ra, Thông thng, bnh nhân có th t hi phc, nhng cng cn kim tra cn thn loi tr kh nng có u PRL trong tuyn yên. Sau phu thut trit sn thông thng, bnh nhân không b vô kinh bi vì loi phu thut này ch là tht ng dn trng, không nh hng gì n vic cung cp máu cho bung trng. Thnh thong cng có ph n b vô kinh sau khi phu thut trit sn. Mun bit vic này có liên quan gì n phu thut không thì phi kim tra nng hoóc môn trong máu, xác nh chính xác nguyên nhân gây bnh. 61. Th nào là kinh nguyt tha? Có cn iu tr không? Nhng ngi có chu k kinh nguyt t 36 ngày n 6 tháng thì c gi là kinh nguyt tha. Nguyên nhân ca nó có th là s phát dc chm ca noãn bào, làm kéo dài giai on chín. mt s ngi là do ít rng trng, cách hn bn mi ngày hoc hai n ba tháng mi rng trng mt ln, lng máu ra và thi gian hành kinh vn bình thng. Mt nguyên nhân na là s phát trin ca noãn

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

49

bào gp tr ngi, trc khi t ti giai on chín thì ã b thoái hóa, dn n hành kinh không có rng trng. Lng máu ra có th nhiu mà cng có th ít hn mc bình thng. Kinh nguyt tha do ít rng trng thng làm cho t l có thai gim. Nu ngi bnh mong mun sinh con thì phi iu tr bng thuc thúc rng trng. Vi nhng ngi không cn sinh con, thi gian mt chu k không dài quá hai tháng thì có th không iu tr gì nhng vn cn phi có bin pháp tránh thai. Nu kinh nguyt tha do không rng trng thì phi dùng thuc kích thích rng trng có th có con. Nu không cn sinh con thì c 1-2 tháng li phi tiêm progesterone trong 3 ngày làm bong niêm mc t cung và xut huyt, nhm phòng nga chng tng sinh niêm mc t cung. Tóm li, ngi mc bnh kinh nguyt tha cn phi n bnh vin kim tra, sau ó cn c vào tng mc c th mà tin hành iu tr. i vi nhng trng hp hng tháng vn có kinh nguyt u n, nhng mi ln hành kinh li thy ra máu kéo dài, thì phi i khám ngay. 62. Nguyên nhân nào làm cho lng kinh nguyt ít? Th nào là dính niêm mc khoang t cung? Nhng ngi có ngày kinh ít hn 3 ngày hoc lng máu hành kinh ít hn 20ml thì gi là lng kinh nguyt ít. Lng kinh nguyt ít có th do bnh t cung hoc bung trng gây nên. Chng so hóa mt b phn ni mc t cung s có biu hin lâm sàng là lng kinh nguyt ít. Bnh tt bung trng thng gp nhng trng hp hành kinh mà bung trng không rng trng do nhng nguyên nhân khác nhau (khi không rng trng, s dao ng v mc oestrogen có th gây bong nhng mnh ni mc t cung nh). trng hp kinh nguyt ít do bnh ni mc t cung, ng th nhit c s và mc oestrogen hoàng th u bình thng. Kim tra soi bung t cung có th phát hin thy ni mc mng, có so hoc dính. iu này có th s nh hng n vic bt r ca trng ã th tinh và dn n vô sinh, vic iu tr tng i khó khn. Ni mc ã b so hóa khó tái sinh nhng cng không gây hu qu nghiêm trng, vic ung thuc bc nhm làm hot huyt cng có th t c hiu qu cha tr.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

50

Có lúc kinh nguyt ít còn gây ra thng kinh, au d di hoc au theo tng cn. iu này chng t trong bung t cung b dính hoc là mch máu b ngn tr, thng hay xy ra nhng ngi ã no thai. Nhng trng hp này cn phi c x lý gp. phòng nga b tái dính ni mc, bác s thng cho bnh nhân t vòng tránh thai, quan sát sau 2-3 ln hành kinh. Nu lng kinh nguyt tng lên hoc không còn hin tng thng kinh na thì có th ly vòng tránh thai ra. 63. Gia th trng, kinh nguyt và s rng trng ca ngi ph n có mi quan h tng quan vi nhau không? Câu tr li là có liên quan vi nhau. Mt trong nhng thay i quan trng nht thi k dy thì ca bé gái là nhng thay i v th trng và hình dáng c th. Toàn b th trng trong thi k dy thì dng nh tng gp ôi. Lng m trong c th ca ngi con gái tng 122%, tng trng lng ca nó gp ba ln so vi nam gii; lng c tht ch tng 44%, tng trng lng bng 2/3 so vi nam gii. T sut gia m và c tht t 1/5 tng lên 1/3. Các nghiên cu ã cho thy rng vi nhng cô gái cao 1,65 m thì th trng phi t ít nht 49 kg. Lng m trong c th phi t 17% tng trng lng c th thì mi bt u thy kinh c. Khi ã có kinh nguyt thì lng m trong c th phi t c 22%-26% trng lng c th. Lng m này ch yu phân b bu vú, bng, mông, ùi. Thc t ã chng minh rng th trng hoc lng m trong c th thích hp là iu kin cn thit duy trì công nng bình thng ca bung trng. Ví d, tui bt u thy kinh ca thiu n phng Tây th k th 19 là 15,5; còn hin nay là 12,6. iu này có liên quan n vic nn kinh t ca các nc phng Tây phát trin, ch dinh dng c áp ng y khin th trng cng c tng sm. Ti châu Á, các cô gái thành th s thy kinh sm hn các cô gái nông thôn; các cô gái béo s thy kinh sm hn các cô gy. Nhng cô gái mc bnh chán n, th trng gim n mt mc nht nh cng s b mt kinh. Khi th trng quá thp thì ngi ph n s không th m ng c gánh nng ca vic mang thai và sinh . Y hc thng ly chiu cao ca c th (tính bng cm) tr i 105 ly th trng tiêu chun trung bình (kg). Th trng thc t nu chênh lch trong phm vi 10% so vi th trng tiêu chun trung bình thì c coi là bình thng. Cng có th tính bng ch s th trng (BMI) (th trng (kg)/bình phng chiu cao c th (m)). BMI = 19-24 là bình thng.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

51

64. Th nào là béo phì? Nó có nh hng gì n kinh nguyt không? Nó có hi gì i vi sc khe? Nu th trng thc t ln hn 120% th trng tiêu chun trung bình hoc nu BMI>25 là béo phì. Có rt nhiu nguyên nhân gây béo phì nh nhân t di truyn, bnh màng tuyn thng thn, bnh bung trng, não, bnh tiu ng. Các nghiên cu ã cho thy ngi có c cha ln m béo thì s có khong 41% nguy c mc bnh béo phì; nu cha m u không béo thì t l này s là 9%. Thng gp nht là hin tng béo n thun, có liên quan ti cách sng và thói quen n ung. Nu nhit lng np vào c th qua vic n ung thng xuyên vt quá nhu cu cho nhng hot ông ca c th thì nhit lng còn tha s c chuyn hóa thành m và tích li trong c th. Nu m trong c th quá nhiu, mc ca mt hot tính trong t bào giàu cht m cao quá mc bình thng thì lng testosteron c chuyn hóa t oestrogen trong c th cao gp 3-6 ln so vi ngi bình thng. Testosteron này không hot ng có tính cht chu k nh testosteron do bung trng tit ra, do ó không th gii phóng mt lng ln LH và FSH tuyn yên. Vic rng trng s ngng li hoc tha tht, dn n kinh nguyt bt bình thng. S dng oestrogen liu cao lâu ngày, không có s i kháng ca progestagen d dn n tng sinh niêm mc hoc ung thu tuyn t cung. Vic mc testosteron phân ly máu ca ngi ph n béo phì quá cao s làm cho lông t mt, qung vú hoc ng gia bng di tr nên thô, nhiu và dài, c ch s phát dc ca noãn bào, gây vô kinh hoc vô sinh. Cht m và insulin trong máu ca ngi béo phì luôn quá cao, d dn n x cng ng mch, cao huyt áp, tiu ng hoc bnh ng mch vành. Tt c nhng chng bnh v ni tit này u có th gây ra nhng hu qu nghiêm trng. 65. Nên kim tra và iu tr nh th nào i vi bnh béo phì kèm kinh nguyt không u? xác nh c nguyên nhân ca bnh béo phì, bác s thng tin hành nhiu kim tra ngi bnh, ví d nh kim tra c nng v thng thn, nng cholesterol và m trong máu, tiu ng, LH, FSH, công nng tuyn giáp trng, insulin, siêu âm bung trng, tuyn thng thn, ni mc

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

52

t cung. Mc ích ca nhng kim tra này là tìm hiu xem có nhng bnh tt gì tuyn thng thn, bung trng, não hoc có bnh tiu ng hay không. Quá trình kim tra cn mt quãng thi gian khong 1-2 tháng. Nu không phát hin thy gì bt thng thì có th ch là béo n thun. iu tr bnh béo phì cng cn nhm úng nguyên nhân gây bnh. Nu b bnh tiu ng thì cn phi dùng thuc gim ng; nu là bnh tuyn thng thn do khi u thì phi phu thut; béo phì n thun thì phi khng ch vic n ung và tng cng vn ng (tc gim th trng nên khng ch mc 0,5-1 kg mi tun). Trên th trng hin có nhiu loi thuc gim béo nhng chúng vn cha c nghiên cu và kim nghim v lâm sàng mt cách y . Vic gim béo có li cho vic phc hi rng trng và kinh nguyt u n, ci thin c hiu qu iu tr ca thuc thúc y rng trng. Liu pháp hMG cng có th dùng gim béo cho nhng ph n không rng trng, nhng kh nng dn n các chng bnh tng hp do bung trng b kích thích quá là khá ln, do vy phi thn trng khi dùng. 66. Th trng quá thp có nh hng gì ti kinh nguyt? Th trng thc t thp di 80% so vi th trng tiêu chun bình quân hoc BMI < 19 thì c coi là quá thp hoc là gy. Nguyên nhân ca nó có th là do thc n không nhit lng, hoc có bnh ng rut dn n vic cht dinh dng không c hp th y , hoc b bnh cm nhim mn tính, khi u khin cho dng cht b tiêu hao quá nhiu. Mt s cô gái quá òi hi th hình mnh d nên ã nhn n hoc áp dng phng pháp gim th trng không úng, cng s dn n tình trng th trng quá thp. Th trng quá thp cng có hi i vi c th, khin th lc và trí lc không , d b bnh v ng hô hp và tiêu hóa, b kinh, loãng xng. Khi th trng quá thp, lng oestrogen do cht béo chuyn hóa thành quá ít, nhng sn vt ch yu trong quá trình trao i cht ca oestrogen s chuyn hóa thành nhng hot cht chng li oestrogen. Nhng thay i này s tác dng lên não b, khin cho mch xung GnRH b hn ch, ging nh s chuyn ngc v thi k nhi ng, dn n vô kinh. Trng thái oestrogen s làm mt i tc gia tng canxi trong xng, tích ly li nm này qua nm khác s to thành chng loãng xng.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

53

Ngi có th trng quá thp cn phi i bnh vin khám xác nh rõ nguyên nhân và kp thi iu tr. Bnh nhân cn phi thay i thói kém n và n vt, nh gi và nh lng np vào c th mt nng lng va , giàu protid và vitamin, ng thi phi tp luyn th thao mt cách thích hp, ci thin công nng tiêu hóa nhm làm cho th trng tng lên n phm vi thông thng. 67. Th thao và kinh nguyt không u có liên quan n nhau không? Ngi béo và ngi gy u phi áp dng liu pháp th thao. Th thao có li cho s kin toàn v tinh thn, có tác dng iu tit h ni tit, ci thin công nng ca tim, phi, gim m trong máu, thúc y nhu ng rut và s trao i cht. Ngi kiên trì tp th thao không ch tràn y sinh lc, hiu sut làm vic tng mà th hình cng cân i, duy trì c sc khe và s trng th. Nhng vn ng th thao vi cng quá ln hoc thi gian quá dài cng d làm gim công nng ca bung trng. Ví d, các vn ng viên chy ng trng hay bi li chuyên nghip và các din viên ba lê thng có kinh nguyt tht thng, ln thy kinh u tiên thng mun, hoc là sau khi ã trng thành thì kinh nguyt tha tht, b kinh hoc vô sinh. Nguyên nhân gây bnh nhng ngi này là s kích thích i vi c th và s cng thng thn kinh dn n nng lng tiêu hao quá nhiu. Thêm vào ó, thói quen n ung ca h làm cho protein và nhit lng np vào c th không , lng m trong c th tiêu hao quá ln và th trng quá thp. Mc testosteron trong c th ca ngi b b kinh do th thao luôn tng cao, mch xung GnRh không theo quy lut, nng oestrogen và progestagen thp. Nu gim khi lng vn ng hoc ngng tp luyn th thao thì bnh nhân có th kinh nguyt và bung trng s t hi phc. Thi gian cn thit cho s hi phc này có liên quan n vn thi gian b kinh dài hay ngn. Do vy, luyn tp th thao cng cn có mc thích hp, nu không s gây nhng nh hng bt li i vi kinh nguyt. 68. Th nào là lng gii tính gi? Nó c phân loi nh th nào? Tình trng kinh nguyt ca ngi lng gii tính ra sao? Gii tính ca con ngi c quyt nh bi nhim sc th ngay trong thi k phôi thai. B nhim sc th là 46XY s quyt nh tuyn sinh dc là tinh hoàn và c quan sinh dc trong, ngoài là nam tính. B nhim sc th là 46XX s quyt inh tuyn sinh dc là bung trng và c quan sinh dc

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

54

trong, ngoài là n tính. Sau khi ã ra i, con ngi ó ã có s phân bit gii tính v mt xã hi. Sau thi k dy thì, do hoóc môn trong c th có s khác nhau nên 2 gii ã xut hin c trng gii tính và tâm lý gii tính khác nhau. Gii tính bao gm 5 khía cnh: b nhim sc th, tuyn sinh dc, c quan sinh dc, hoóc môn gii tính, tâm lý gii tính. mt cá th bình thng, 5 khía cnh này phi thng nht. Lng gii tính là trng hp 5 khía cnh trên không có s thng nht. Thông thng, lng gii tính c chia thành hai loi: lng gii tính tht và lng gii tính gi. Lng gii tính tht là nhng ngi mà c th ng thi có c hai tuyn sinh dc là bung trng và tinh hoàn. Lng gii tính gi là nhng ngi mà tuyn sinh dc và nhim sc th là n tính, nhng c quan sinh dc và các c trng gii tính li là nam gii (lng gii tính gi nam); hoc tuyn sinh dc và nhim sc th là nam tính, nhng c quan sinh dc và các c trng gii tính li là n gii (lng gii tính gi n). Cng có nhng trng phái ch trng phân loi da vào vic xét ba phng din là nhim sc th, tuyn sinh dc, hoóc môn sinh dc; xem chúng có gì bt thng không. Phng pháp phân loi này d nói rõ nguyên nhân gây bnh lng gii tính. Nhng ngi lng gii tính sinh hot nh mt ngi ph n thng không phát trin c trng n tính hoc xut hin nhng c trng nam tính do vô kinh nguyên phát. Thng thì lúc y, h mi ti bnh vin khám và mi tìm ra c nguyên nhân gây bnh thc s ca mình. 69. Th nào là lng gii tính tht (ái nam ái n tht)? Trong c th ngi mc bnh lng gii tính tht ng thi có c bung trng và tinh hoàn. C quan sinh dc trong và ngoài có th phát trin dng hn hp, không hoàn thin. Khi a tr mi ra i, có th các bác s ã phát hin thy c quan sinh dc ngoài phát trin không có gii tính rõ ràng, dng vt rt nh và có khi nt niu o. a s nhng a tr ó c nuôi dy nh nhng bé trai. Vào thi k dy thì, ngi ó có th ng thi xut hin c nhng c tính nam và n, thm chí có c kinh nguyt. Nhim sc th là 46XX, 46XY hoc là loi hình hn hp ca c hai loi trên.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

55

Sau khi sinh, nhng a tr trên phi c a ngay n bnh vin kim tra, hóa nghim nhim sc th trong máu và mc hoóc môn. chn oán c chính xác, các bác s còn phi da vào kt qu soi bng. Vic iu tr cng cn phi cn c vào gii tính xã hi và yêu cu ca ngi bnh. Bác s s ct b i tuyn sinh dc không phù hp vi gii tính, phu thut chnh hình c quan sinh dc ngoài. Ngi lng gii tính tht sau khi c phu thut ct b tinh hoàn làm mt ngi ph n thì vn có th có kh nng sinh con. Ví d: Có mt ngi bnh 21 tui, gii tính xã hi là n, cha kt hôn. T nh, âm vt ln, nm 19 tui thì tng lên rõ rt. Mi sáu tui thy kinh ln u và u n, chiu cao c th 160 cm, lông phân b trên c th nh n gii, t cung nh, các c quan khác bình thng, b nhim sc th là 46XX/47XXY. Phu thut bng có tinh hoàn bên trái, chn oán là ái nam ái n thc s. 70. Th nào là chng bnh không mn cm vi testosteron hoàn toàn? Trong chng bnh không mn cm hoàn toàn vi testosteron (còn gi là chng bnh tinh hoàn n tính hóa), b phn sinh dc ngoài ca ngi bnh là n tính; sau khi sinh, mi sinh hot u theo n gii. n tui dy thì, ngc phát trin nhng núm vú rt bé, bnh nhân không có lông nách, lông mu, hoc có thì rt ít, không có kinh nguyt. Kt qu kim tra ca bác s cho thy, âm o ngn, không có t cung và c t cung. Có ngi ch háng hoc ch môi ngoài âm o có cc ging tinh hoàn. Hóa nghim nhim sc th là 46XY, lng testosteron trong máu tng ng vi nam gii tui thành niên, lng oestrogen cao hn nam gii. Vì sao mt cá th 46XY, mc testosteron trong máu phù hp vi nam gii, không có biu hin nam tính hóa mà li có nhng c trng n tính? Vì trong c th ngi bnh loi này thiu testosteron, không phn ng vi testosteron nhng lng oestrogen vn bình thng, tính mn cm ca c th i vi oestrogen cao hn nam gii. Oestrogen phân tit trong tinh hoàn vn có th khin ngc phát trin. Tinh hoàn ca ngi bnh không có công nng sn sinh tinh dch, không th sinh con. Nu ch háng cha phát hin có tinh hoàn, thì nên kim tra ct b tinh hoàn trong khoang bng, tránh chúng phát trin thành khi u. Ví d: L. 19 tui, gii tính xã hi là n, cha kt hôn. 15 tui, vú phát trin, cha có kinh nguyt, chiu cao 169 cm, u vú nh, không có lông nách và

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

56

lông mu, âm h phát trin kém, chiu dài âm o là 7 cm, không có t cung, nhim sc th là 46XY. Chn oán là chng không mn cm hoàn toàn vi testosteron. Kim tra bng thy có tinh hoàn phát trin không hoàn chnh. 71. Th nào là ngi ph n b ái nam? Chng này do bnh gì gây nên? Ngi ph n có nhng biu hin nh: ngc ngày càng nh i, kinh nguyt ít dn hoc tt hn, vô kinh, lông mc nhiu, ni mn trng cá, ging nói trm, yt hu to dn, rng tóc mai... hoc nhng bé gái xut hin s phát dc quá sm c gi là ngi ph n b ái nam. Chng này là do lng testosteron trong bung trng hoc trong tuyn thng thn ca c th tng quá cao và tác dng n tt c các b phn c th gây ra. Nguyên nhân phát dc quá sm ca ph n b ái nam là do s tng sinh bm sinh ca v tuyn thng thn, hoc do testosteron ngi m gây nên. Ngoài ra, trong mt s trng hp (him thy) bnh xut hin do s phát trin ca khi u trong bung trng, hoc tuyn thng thn có kh nng tit ra testosteron. Ph n b ái nam là mt hin tng rt nghiêm trng, bnh nhân cn sm n bnh vin kim tra. Nu phát bnh khi còn nh tui, nên chú ý nhng biu hin d dng ca ái nam. Tin hành kim tra nhim sc th, hóa nghim hoóc môn trong máu là nhng vic không th thiu. Nu ngi có khi u, cn ct b khi u, khin nhng c trng nam tính dn dn mt i, khôi phc li nhng c trng n tính. 72. Phân b lông, tóc ca ph n có gì khác so vi nam gii? Vì sao? nhng ngi thuc các chng tc khác nhau, mt lông, tóc trên c th cng khác nhau rt nhiu. Ngi sng khu vc a Trung Hi có mt lông, tóc ln hn ngi châu Âu, châu Phi; mt lông, tóc ca ngi phng ông là thp nht. Trong gia ình, b hoc m có lông, tóc tt, con cái tt cng vy, ây là do yu t quyt nh bi di truyn. àn ông, lông to hn, dài hn so vi ph n, c bit là lông mt và chân, tay. Lông b phn sinh dc nam kéo dài lên tn rn, lông b phn sinh dc n c phân b theo hình tam giác. Ngc àn ông rt nhiu lông, nh u li hói, ây là hin tng him thy ph n. Tr bàn tay và bàn chân, mt chân lông ca các b phn c th u ging nhau, nhng dài ngn ca chu k sinh trng li khác nhau. Thi gian tái sinh ca tóc là ba nm, nhng thi gian tái sinh ca lông mt ch là bn tháng, vì vy, tóc thng dài hn lông các b phn khác.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

57

Mt chân lông nam, n tuy không khác nhau, nhng s khác nhau v testosteron li rt ln. Testosteron có kh nng kích thích lông, tóc phát trin rt nhanh. Testosteron trong c th ngi ph n mc thp, nó liên quan n s phát trin ca lông nách, lông âm h, lông tay, lông chân. Oestrogen có th tác dng i kháng testosteron, khin cho lông phát trin chm. Trong c th nam gii, nng testosteron cao, kích thích lông mt, lông xung quanh ngc. Lông mi và tóc không liên quan n testosteron. S phát trin ca tóc trên nh u chu s c ch ca testosteron. Cn c vào c ch iu tit s sinh trng phát trin ca lông, tóc, có th lý gii c s khác nhau v phân b lông, tóc gia ph n và nam gii. 73. Nguyên nhân gì dn n bnh nhiu lông ph n? iu tr nh th nào? So vi nhng ph n cùng la tui, chng tc, nu thy lông quá nhiu, quá to, quá dài, thng xut hin mép trên, di cm, xung quanh vú, ng thng rn xung, di ùi, xung quanh bng..., bn ã mc bnh nhiu lông ph n. Vic testosteron trong c th quá nhiu ã kích thích mnh n chân lông. Mt s chng bnh có th dn n biu hin ái nam ph n, trong ó có hin tng mc nhiu lông. Nu ph n mc nhiu lông, nhng testosteron trong máu mc bình thng, kinh nguyt và công nng sinh dc bình thng, thì ó là hin tng chân lông quá mn cm vi testosteron. Vì vy, nhiu lông ph n ch là mt triu chng. Bác s cn tìm hiu rõ bnh án, kim tra c th, o thân nhit c s, siêu âm, hóa nghim máu, nc tiu, thí nghim mt s công nng... mi có th tìm rõ nguyên nhân gây ra bnh nhiu lông ph n. Vic mc nhiu lông gây nhiu phin não cho ph n. Nó không ch nh hng n v p mà còn nh hng n tình yêu, hnh phúc gia ình. Vì vy, không ít ngi lo lng chy cha. i sách u tiên i vi bác s là tìm rõ nguyên nhân. Nu có khi u thì nên phu thut ct b. Nu testosteron trong bung trng quá nhiu thì nên ung thuc tránh thai, c ch s hình thành testosteron. Cng có th dùng loi thuc kháng li testosteron, làm gián on s kích thích ca testosteron i vi chân lông.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

58

Mun iu tr kích thích k trên, phi ung thuc trong 3-6 tháng mi dn có hiu qu, vì thuc có th làm nhng lông mi mc nh i, ít hn, mm hn, ch không có tác dng i vi lông ã mc. Khi ngng thuc, lông li có th phát trin bình thng. Ngoài ra, có th dùng các phng pháp iu tr vt lý nh in gii chân lông, thuc rng lông. Nhng phng pháp iu tr này ch em li nhng công hiu tm u. 74. Th nào là bnh bung trng a nang? mt s thiu n (khi mi bt u có kinh hoc sau khi có mt thi gian ngn) xut hin hin tng: Kinh nguyt ít dn hoc không úng k, thm chí tt hn; lông trên c th mc nhiu, to hn, mc râu ria, có khi dn dn phát phì ra, ni mn trng cá. Nhng biu hin ó khin các thiu n rt lo lng, không bit mình có th tr thành àn ông không, sau khi n bnh vin kim tra mi phát hin ra i a s thuc v chng bnh bung trng a nang. Th nào là bnh bung trng a nang? Stein Leventhal là ngi u tiên a ra nhng tin tc liên quan n bnh này vào nm 1936 Cho n nay, tri qua hn 60 nm, vn còn rt nhiu vn v nguyên nhân phát bnh, chn oán và iu tr bnh cha c gii quyt. Có ý kin cho s thay i sinh lý, bnh lý ch yu ca bnh này là: Testosteron sinh ra trong bung trng quá nhiu, trng phát dc chm hoc dng khi giai on cha chín. Ngi mc bnh có th hoàn toàn không rng trng; kinh nguyt có th ít i, tt hn hoc không theo chu k; sau khi kt hôn không sinh con. Do lng testosteron trong máu tng mc nh, bnh nhân có th mc nhiu lông, ni mn trng cá... nhng không th phát trin thành nam tính hóa. Siêu âm kim ra âm o có th phát hin th tích trng ca ngi bnh to hn bình thng, s noãn bào tng nhiu, ng kính khong 2-8 mm, noãn bào không chín. Phu thut bng có th phát hin thy v màng bao quanh bung trng dày lên, mt ct cho thy có nhiu bc rng vi kích thc khác nhau. Vì vy, bnh c gi là "a nang bung trng". Có mt s ngi bnh thng béo lên. Do testosteron và t chc m tng nhiu, testosteron chuyn hóa t t chc m cng tng nhiu. Tình trng testosteron mc tng i cao, tác dng n ni mc t cung trong thi gian dài, li thiu nh hng i kháng ca progestagen... thng dn

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

59

n tng sinh ni mc t cung, thm chí dn n ung th. Cng có khi testosteron mc cao nhng không gây ra nhng thay i nh ã nói trên. 75. Chng bnh bung trng a nang có thng gp không? Nó s gây nên hu qu gì? Chng bnh bung trng a nang là mt trong nhng nguyên nhân chính dn n ri lon kinh nguyt ph n tr tui. Mt s nhà khoa hc ã cn c vào siêu âm kim tra t l phát sinh dng a nang có trong bung trng, kt qu cho thy: Ngi kinh nguyt ít chim 80-91%, ngi tt kinh chim 26-38%, ngi không rng trng chim 57%, ph n nhiu lông chim 70-92%. Siêu âm, kim tra, chn oán và cn c vào nhng biu hin lâm sàng cho thy ây là bnh rt ph bin. Chng bnh bung trng a nang gây nên hu qu gì? Nh ã gii thiu phn trên, ngi bnh s phát sinh các chng: ri lon kinh nguyt, vô sinh, nhiu lông, tng sinh ni mc t cung hoc ung th. Vì testosteron và insulin mc quá cao, lng m trong máu có nhng thay i bt li. Lâu ngày, bnh nhân có th mc bnh tiu ng, x cng ng mch, bnh tim. Vì vy, vic chn oán và iu tr chính xác không ch giúp ngi bnh ngay t khi còn tr ã có vòng kinh nguyt úng chu k, gim lng lông trên c th, hoàn thành nhim v sinh mà còn phòng c các bnh ni mc t cung hoc ung th, bnh tiu ng, bnh tim. Ngi bnh khi ã hiu c các kin thc này, nên coi trng vic bo v sc khe bn thân. 76. Chn oàn và iu tr bnh bung trng a nang nh th nào? Câu 74 ã cp n nguyên nhân phát sinh bnh, nhng cha hoàn toàn rõ ràng, có th nhng ngi bnh khác nhau thì nguyên nhân phát bnh cng khác nhau. Nó liên quan n h thng thn kinh trung ng, bung trng, tuyn thng thn, nhân t di truyn... nhng n nay vn cha tìm c phng pháp tr bnh tn gc. Trc khi iu tr, bác s cho ngi bnh làm hóa nghim, siêu âm loi tr kh nng mc mt s bnh tng t (tng sinh màng tuyn thng thn, c nng sinh lý ca tuyn giáp trng quá mc bình thng hoc quá yu) chn oán xác nh bnh. Mc ích ca vic tr bnh là thúc y kh nng sinh . Trc ht là thúc y s rng trng. Cn nhn mnh là: Trong thi gian ung thuc, nên o

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

60

nhit c th. Nu vic iu tr có hiu qu, khí h s xut hin tng i nhiu sau khi dng thuc 7-8 ngày. Hãy tip tc ung 2-3 ngày, khi nhit c th tng 0,3-0,5 C. Nên tranh th sinh hot v chng 2 ngày mt ln, thc hin 2-3 ln s có kh nng mang thai. Ngi béo nên dùng thuc vi lng nhiu hn ngi bình thng (theo ch dn ca bác s) thì mi có hiu qu. Sau thi gian dùng thuc, bác s có th yêu cu siêu âm, quan sát dch dính c t cung. Nu ng kính ca t bào trng trong bung trng là 1618 mm, có th tiêm thêm hCG vào bp, sau 24 gi nu quan h v chng thì t l th thai s cao. Nu dùng loi thuc thúc y s rng trng thông thng trong thi gian tng i dài nhng cha có hiu qu, nên thay loi hMG/hCG. Loi này s em li hiu qu nht nh, tuy giá thuc tng i cao. Hin nay có mt s phng pháp thúc y h tr rng trng tng i phc tp, tn nhiu tin, t l th thai không vt quá 20%. Vì vy, nu iu kin kinh t cho phép, bnh nhân nên bàn bc vi bác s, la chn bnh vin có iu kin k thut y tr bnh có hiu qu. 77. Phu thut có th iu tr c bnh bung trng a nang không? Trc nhng nm 60, phng pháp phu thut thng c áp dng iu tr bnh bung trng a nang, giúp sinh con, t l th thai là 30-60%. Sau nhng nm 60, ngi ta nhn thy vic phu thut s to thành vành xung quanh ng dn trng, nh hng n công nng hp th trng, hn na hiu qu ch là tm thi, nên ít áp dng. Nm 1984, phng pháp chiu laser qua bng hoc in ngng c áp dng nhm làm nóng noãn bào trong bung trng, thúc y s sinh . Nguyên lý ca phng pháp này là thông qua gim thiu vic sn sinh testosteron t c mc ích tr bnh. Ngi b bnh tim không nên chiu laser hoc làm hóa nghim. Nhìn chung, khi mc bnh nên nm vin, sau khi phu thut nên ngh ngi mt tun. Cng cn o thân nhit c s xem xét hiu qu tr liu. Tt nht là tranh th mang thai sau khi phu thut 3-6 tháng; vì nu lâu, hin tng không rng trng có kh nng tái din.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

61

78. Ngi ã sinh con, khi b bnh bung trng a nang có th không cn phi iu tr? Không úng. Vì sau khi sinh con, bn vn có kh nng ri lon kinh nguyt, dn n nhng bt thng ni mc t cung, vì vy vn cn hng dn tr bnh ca bác s. Bnh nhân cn: - Cn c vào tình hình kinh nguyt, chn dùng progestagen hoc thuc tránh thai có hiu qu trong thi gian ngn, khng ch chu k kinh nguyt, có tác dng phòng chng tng sinh ni mc t cung và ung th. - Khng ch trng lng c th trong phm vi thích hp. iu tit ch n ung cho hp lý, nên n ít ngt; chú ý rèn luyn thân th, cai thuc lá, cai ru. Cn c vào lng m trong máu, dùng thuc gim m thích hp phòng phát sinh bnh tim. 79. au bng hành kinh là gì? Khái nim au bng hành kinh c dùng ch mt lot triu chng ca ph n trc, sau hoc ang trong k kinh nguyt, bao gm au bng di (có khi au qun qui và kéo dài), au tht lng, bng có cm giác y hi, hu môn có nhng biu hin khó chu nh bun i ngoài... Ngi b au bng kinh mc nh thng không quan tâm lm n chng này. Nhng mc nghiêm trng, chng au bng kinh s nh hng n công vic và sinh hot. Ngoài au bng, mt s ngi còn có các hin tng au ngc, bun nôn, a chy. Nu hin tng này kéo dài, bnh nhân phi ung thuc iu tr. Khi ó, có th coi nó là mt triu chng bnh. 80. Phân loi au bng hành kinh nh th nào? au bng hành kinh nhìn chung c phân làm hai loi: loi nguyên phát và loi th phát. Loi nguyên phát (còn gi là au bng hành kinh mang tính c nng): Ngi bnh không phát hin ra c quan sinh dc bt c bin i bnh lý gì, nhng vn b au bng hành kinh. Hin tng này thng gp nhng ph n di 25 tui, cha kt hôn và cha sinh con. au bng kinh xut hin sau chu k rng trng.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

62

loi au bng kinh th phát (còn gi là au bng kinh mang tính khí cht), c quan sinh dc ca ngi bnh có nhiu thay i. Bnh thng gp nhng ngi b bnh ph khoa nh: lc ni mc t cung, u di niêm mc t cung, tuyn c t cung, c t cung hp, dính khoang t cung... Chúng ta rt khó phân bit rõ ràng hai loi au bng k trên. Ví d nh ngi b au bng kinh nguyên phát sau nhiu nm s có nhng thay i ca c quan sinh dc, khin cho hin tng au bng kinh ngày càng nng; khi ó rt khó phán oán. Có trng hp ngi bnh c chn oán là au bng kinh nguyên phát, nhng thc t h b mc chng lc ni mc t cung mc nh, khi kim tra soi bng mi phát hin c là b au bng kinh th phát. Nói tóm li, au bng kinh nguyên phát và th phát ch là hai dng ca thng kinh, gia hai loi này nhiu lúc rt khó xác nh chính xác bng các biu hin lâm sàng. 81. au bng hành kinh có phi là hin tng thng xy ra không? au bng hành kinh úng là mt loi bnh ph khoa tng i ph bin. T trc n nay, do cm giác au ca mi ngi khác nhau, mc chu ng ca mi ngi cng khác nhau, hn na li thiu phng pháp nh lng khách quan, chun xác v mc ca bnh, nên t l au bng hành kinh c thng kê ca ph n các nc có s chênh lch khá ln. Theo mt s iu tra, nm 1980 Trung Quc có 33% ngi b au bng hành kinh trong s 72.000 ph n c iu tra. Trong ó: - 36% au bng kinh nguyên phát. - 32% b au th phát. - 32% không rõ nguyên nhân. - 13,6% ngi b nh hng n công tác và sinh hot. Nm 1982, Andersch và Milsom a ra báo cáo: Có n 72% n thanh niên la tui 19 Thy in b au bng hành kinh, trong ó 15% dùng thuc gim au. Nm 1985, M 50% ph n sau tui dy thì b au bng kinh mc khác nhau, 10% vì au bng kinh mà mi tháng phi ngh mt n

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

63

ba ngày. T ó có th thy, au bng kinh là chng bnh rt ph bin, c bit là ph n tr di 19 tui. 82. Chng au bng hành kinh liên quan n nhng yu t gì? Nhng nhân t liên quan n au bng hành kinh nguyên phát gm: - Thy kinh ln u sm hoc mun: Có iu tra cho thy mc au và tui thy kinh ln u có liên quan n nhau. ngi thy kinh ln u sm, t l au bng kinh cao, ng thi mc au cng nghiêm trng hn. - Hôn nhân và sinh : Gia au bng kinh và vic kt hôn có liên quan vi nhau hay không, hin còn tn ti hai quan im. i a s cho rng au bng hành kinh không liên quan gì n hôn nhân. Nhng không ít ngi cho rng sau khi kt hôn, mc au bng hành kinh nhiu ph n gim hn. iu này ang cn c nghiên cu lâm sàng a ra kt lun chính xác. - au bng hành kinh còn liên quan n nhng nhân t mt mi kéo dài, cng thng, thi tit lnh hoc c th quá mn cm. Nhng nhân t liên quan n hin tng au bng hành kinh th phát: - Gi v sinh không tt trong thi k kinh nguyt, mang thai và sau khi sinh, sinh hot tình dc quá sm, quá nhiu dn n chng viêm t cung. - No phá thai hay tác ng vào khoang t cung nhiu ln gây viêm dính ni mc. - Tránh thai: au bng hành kinh và các phng pháp tránh thai có nh hng nht nh vi nhau. c bit, phng pháp t vòng thng làm tng mc au bng hành kinh. Thuc tránh thai cha progestagen có tác dng làm lng c nhn ca t cung, gim nh triu chng au bng do co bóp. Ung thuc tránh thai có th gim t l và au ca au bng hành kinh. - nh hng ca chu k kinh nguyt và dài ngn ca tng chu k: Nhìn chung, nghiêm trng ca au bng hành kinh và dài ngn ca chu k kinh nguyt không có nh hng gì n nhau. Nhng do au bng kinh biu hin trong thi k kinh nguyt nên nu thi gian hành kinh kéo dài thì thi gian au bng kinh cng b kéo dài theo.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

64

- Mt s nhân t khác: Có ý kin cho rng ngi béo mp thng d b au bng hành kinh; thói quen hút thuc lá và au bng hành kinh luôn có t l thun. 83. Nguyên nhân và c ch gây au bng hành kinh ây là mt bnh ph khoa mà biu hin lâm sàng là au bng. Thc ra, nó là mt chng bnh c lp, nhng do s au n có nhng biu hin c bit nên ngi ta lit nó vào hàng các bnh ph khoa. Có rt nhiu nguyên nhân gây ra au bng hành kinh, biu hin ca chúng rt khác nhau. Ngi b u c di niêm mc t cung, ngi có c quan sinh dc cu to không bình thng nh c t cung hp... u có th b au bng hành kinh. S tn ti ca nhng vt l trong t cung (nh vòng tránh thai) cng có th kích thích t cung, phát sinh s au n. Nguyên nhân c bn dn n au bng hành kinh có th quy v my phng din sau: - S co tht quá ca t cung: Áp lc co tht t cung ca ngi au bng hành kinh và ngi bình thng c bn là ging nhau. Nhng do s co tht ca t cung duy trì trong thi gian khá dài, li không d th lng hoàn toàn, nên t cung b co tht quá dn n au bng hành kinh. - T cung co tht không bình thng, khin c nhn t cung b thiu máu, gây n co tht, thm chí co rút c t cung, t ó xut hin au bng hành kinh. Nghiên cu thc nghim gn ây cho thy, huyt áp cao là nhân t quan trng to thành s co tht không bình thng ca t cung. - Hàm lng cht prostaglandin (PG) trong máu kinh nguyt và ni mc t cung tng cao. Cht Prostaglandin E2 (PGE2) làm co tht c t cung. Nhiu thí nghim ã chng minh hàm lng PG trong máu ngi au bng kinh cao hn ngi bình thng. Trong mt c th, hàm lng PGE2 và PGF2a cng khác nhau, t l GPF2a/PGE2 không tng ng nhng khong thi gian khác nhau ca chu k kinh nguyt. Nhng kích thích ó có th dn n s co tht không bình thng ca c t cung, gây au n. ngi b chng lc ni mc t cung, quan h gia chng au bng hành kinh và hàm lng PG càng rõ ràng. Hàm lng PGF2a trong huyt thanh và dch khoang bng ca h cao hn ngi không au bng hành kinh.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

65

84. au bng hành kinh nguyên phát có nhng c im lâm sàng nào? au bng hành kinh nguyên phát thng thy nhng ph n di 25 tui, cha kt hôn, cha sinh con. Bnh thng phát vào khong 1-2 nm sau khi có kinh ln u. Hin tng au bng xut hin mt thi gian ngn trc ngày hành kinh hoc trong ngày u tiên ca chu k kinh nguyt, kéo dài trong nhiu gi, thm chí 1-2 ngày. Cn au thng xy ra bng di và tht lng; hu môn có cm giác khó chu. 50% ngi bnh có mt hoc nhiu triu chng nh bun nôn, nôn ma, mt mi, au u, tiêu chy, i tiu nhiu ln... Nu au nhiu, bnh nhân s toát m hôi, mt mi tái nht, tay chân lnh ngt, h ng huyt. Sau khi ngi ph n kt hôn, sinh n hoc khi tui i nhiu lên, chng au bng hành kinh có th t nhiên gim i hoc mt hn. 85. Th nào là chng lc ni mc t cung? Chng lc ni mc t cung thng phát trin b phn ngoài tng c t cung, nh bung trng, vách trc tràng âm o. Di nh hng kích thích ca bung trng trong chu k kinh nguyt, chng bnh này gây co tht t cung, to thành au bng hành kinh. Chng lc ni mc t cung thng thy ph n tui sinh , c bit t 31 n 45 tui. Biu hin lâm sàng in hình là au bng trc k kinh nguyt, thm chí kéo dài cho n na sau ca chu k kinh nguyt, có ngi au bng cho n ngày cui ca chu k. Theo thi gian, cn au bng s ngày càng nng, kèm theo các triu chng nh bun nôn, nôn e, i t... Nhng mnh ni mc t cung và hàm lng prostaglandin tng quá cao chính là nguyên nhân gây ra các cn au bng này. Nhng mnh lc ni mc t cung cha máu kinh; khi bc này v ra, bnh nhân s có cn au bng cp tính. * Phng pháp tr bnh - Ung thuc: Ung các loi thuc tm ngng kinh, mang thai gi. Khi ngi bnh quá au, có th phi hp s dng loi thuc i kháng vi cht c bn ca tuyn tin lit prostaglandin. - Phu thut: Bao gm các phng pháp sau:

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

66

+ Phu thut i kháng: Nu ngi bnh tr tui hoc cn phi gi gìn c nng sinh dc, có th tin hành bóc tách bc lc ni mc t cung. Phng pháp này n gin, vt m tng i nh. Sau khi phu thut, bnh nhân có th sm tranh th mang thai. Nhc im là t l tái phát cao. + Phu thut ct toàn b t cung: i vi nhng ngi không có nhu cu sinh con na, có th tin hành ct b toàn b t cung cho n vùng nhim, gi li mt phn bung trng. Sau khi phu thut, bnh nhân phi ung thuc tr bnh. T l tái phát rt thp. + Phu thut trit tn gc ca bnh: Nu ph n vào thi k tin mãn kinh, có th chn phng pháp ct b toàn b t cung, bung trng, ng dn trng và nhng vùng b lây nhim bnh. 86. Th nào là các chng tuyn c t cung? Ni mc t cung xâm nhp vào tng c t cung, gây lc ni mc t cung. Chúng s dày lên và xut huyt di nh hng ca hoóc môn bung trng trong chu k kinh nguyt; kích thích dn n tng sinh các t chc xung quanh, khin t cung tr nên to và cng. Chng bnh này thng gp nhng ph n trên 40 tui, ã sinh hay no thai nhiu ln, nhng ngi b au bng hành kinh (chim 70%). Ngi bnh còn b kèm theo kinh nguyt nhiu, vô sinh. Khi kim tra, bác s s phát hin thy t cung to lên, cng. có chn oán cui cùng, cn kim tra bnh lý ca tiêu bn c ly ra sau khi phu thut. i vi ngi bnh tr tui, bnh nh, có nhu cu sinh thì nên dùng phng pháp ung thuc, nng thì nên ct b t cung. 87. Nhng bnh ph khoa nào thng dn n au bng hành kinh? Phi iu tr nh th nào? - U c di niêm mc t cung: Là loi u c t cung phát trin sát phn di ni mc t cung, hng vào phía trong t cung; vì mt ngoài ca nó che lp ni mc t cung nên làm tng din tích ni mc t cung. Biu hin lâm sàng: lng kinh nguyt tng, chu k không u, au bng hành kinh. Khi có triu chng thiu máu, nên tin hành phu thut tr bnh. Phng pháp phu thut thng áp dng là ct b u hoc ct b t cung. - Dính niêm mc t cung hoc c t cung: Thng dn n au bng hành kinh. Phu thut no thai, thao tác vùng t cung nhiu ln hoc ni mc t

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

67

cung kt hch là nguyên nhân thng thy gây dính niêm mc c t cung hoc vùng t cung. Khi dính niêm mc gây ra au bng, nên phu thut phân tích niêm mc. Sau khi phu thut, nên phòng tránh thai 3 tháng tránh tái phát. - Viêm tiu khung: Vi khun gây bnh xâm nhp vào ng sinh dc ca ph n dn n viêm tiu khung, mt bnh ph khoa thng thy. Bnh thng phát sinh sau khi sinh , no thai, phu thut vùng t cung hoc do v sinh trong thi k kinh nguyt không tt. Triu chng ch yu là au hai bên di bng, au kéo dài liên tc, có khi au ngang tht lng... Bnh viêm tiu khung cp tính nu không c iu tr trit s có th chuyn thành viêm mn tính. Triu chng thng thy là au bng, mt mi, st nh, kinh nguyt không u, vô sinh. Kim tra ph khoa có th phát hin ra t cung dày lên, có khi có khi u, s vào thy au hai bên. iu tr: Ch yu bng phng pháp kháng khun. Nu có m thì nên phu thut dn lu. Nu viêm tiu khung do kt hch, phi tin hành iu tr 12 nm mi trit . Bnh viêm mn tính thì phi tr liu vt lý. - ng sinh dc d dng, gây tc: Ví d nh màng trinh bt kín ng sinh dc. Máu hành kinh không thông, chy ngc, tích li và dn n au bng hành kinh. Cn phu thut gii quyt phn ách tc. 88. Chn oán và iu tr au bng hành kinh nh th nào? Ph n trc, trong hoc sau chu k kinh nguyt xut hin au bng thì nên làm gì? Trc tiên, nên n bnh vin kim tra ph khoa mt cách t m. Cn c vào lý lch bnh do ngi bnh cung cp, vào nhng triu chng lâm sàng và kim tra, bác s s có chn oán chính xác nht. Bnh nhân cn c giám nh xác nh triu chng au bng là do các chng bnh khác (nh u nang bung trng, cha ngoài t cung, viêm tiu khung cp tính, non...) gây nên hay do au bng hành kinh gây nên. Vic các chng bnh trên b chn oán nhm thành au bng kinh s dn n iu tr sai, gây nhng hu qu không tt. Phng pháp tr au bng hành kinh ch yu là ung thuc; nhng tác dng ca tâm lý tr liu và s ngh ngi cng không th coi nh, c bit là vi

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

68

ph n tr tui b au bng hành kinh nguyên phát. Khi bt u có kinh, h thng có nhng thay i v tâm lý nh s hãi, lo lng, u ut... Nhng phn ng tâm lý này cng làm tng thêm mc au bng hành kinh. Ung thuc iu tr au bng hành kinh là phng pháp không th thiu: - Thuc có progestagen: Progestagen có tác dng làm giãn c nhn ca t cung, c ch s co bóp ca t cung, nh ó gim nguy c au n. Ngoài ra, vic dùng progestagen va phi còn c ch rng trng, gim t l sn sinh prostaglandin. Cn ung thuc cha progestagen trong thi gian ngn hoc theo chu k. + Ung thuc trong thi gian ngn: Bt u khi ht hành kinh c 5-7 ngày, liên tc trong 5-7 ngày' + Ung theo chu k: Tng t nh dùng thuc tránh thai, bt u vào ngày th 5 ca chu k kinh nguyt, ung trong khong 20 ngày, sau khi dng thuc cn chú ý hin tng au bng kinh. Có th ung thuc lin trong 3 chu k. - Thuc kháng viêm: Thông qua c ch quá trình hp thành các prostaglandin, loi thuc này làm gim vic sn sinh prostaglandin; hoc gián on s kt hp gia prostaglandin vi các cht khác. T ó, nó trc tip kháng li tác dng ca prostaglandin, t n hiu qu ngng au. Loi thuc này có th dùng trong thi gian tng i dài. Ngi b viêm loét d dày, có bnh hô hp phi thn trng khi dùng thuc. - Thuc t chng lng ng canxi: S ngng ng canxi khi xâm nhp vào t bào s làm c ch s co bóp t cung. Loi thuc này có tác dng ph nh: làm gim huyt áp, cn tr hô hp. - Thuc Bc: Làm khí huyt lu thông, gim nh cn au. - Phu thut: Nên hn ch, ch dùng khi các loi thuc trên không có hiu qu. Nu b au bng hành kinh kéo dài, ngoài vic iu tr bng các loi thuc k trên, bn nên tìm hiu nguyên nhân gây bnh nh: chng lc ni mc t cung, chng bnh tuyn c t cung.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

69

89. Làm th nào phòng tránh au bng hành kinh? Do c ch phát bnh ca au bng kinh nguyên phát còn cha rõ ràng nên ta ch có th d phòng bng cách tránh lnh, không làm vic quá sc, quá cng thng. au bng kinh kéo dài do các chng bnh c quan sinh dc gây nên, vì vy nên sm kim tra phát hin bnh ph khoa, kp thi iu tr. Ngoài ra, bn cn lu ý: - Gi v sinh trong thi k kinh nguyt, tránh lao ng th lc hoc vn ng quá sc. Tuyt i không sinh hot v chng trong thi k kinh nguyt và tránh nhng kim tra ph khoa không cn thit. - Làm tt công tác tránh thai. Tránh no thai và phu thut bung t cung (có th dn n dính niêm mc t cung và phát sinh chng bnh khác. - Gi v sinh cá nhân, nht là trong thi k mang thai và sinh con. Tuyt i không sinh hot tình dc ba bãi, tránh phát sinh chng viêm tiu khung và các chng ph khoa khác. 90. Th nào là chng cng thng trc k kinh nguyt? Rt nhiu ph n xut hin nhng triu chng khó chu trc k kinh nguyt (s ht trong hoc sau k kinh). S xut hin hoc bin mt ca triu chng này có tính quy lut và chu k, ng b vi chu k kinh nguyt. Biu hin ca chng cng thng trc k kinh nguyt rt a dng, v c bn có th chia thành hai phng din: - Th cht. - Tinh thn, tâm lý, hành vi. Triu chng thng thy ca phng din th cht là ngc b cng au, au u vú, chng bng di, au u, chân tay mi nh, có cm giác tng cân, thói quen i tin b thay i... Nhng triu chng khác thng ca phng din tâm lý, hành vi là: nôn nóng, st rut, d ni cáu, t tng không tp trung, tình cm không n nh, u ut, thèm n, toàn thân cm thy nng n, thm chí còn cm thy chán ghét cuc sng, có khuynh hng t sát.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

70

Nhng triu chng này không ch em li cho ph n s au kh phin não v tinh thn và th xác mà còn có th to nên nhng mâu thun trong gia ình, nhng phin phc trong quan h xã hi. 91. Chng cng thng trc k kinh nguyt có thng thy ph n không? T th k 16 ã có nhng ghi chép v các hiu tng khó chu xut hin trc k kinh nguyt. n nm 1931, hin tng này c gi là "chng cng thng trc k kinh nguyt". Theo mt s iu tra, khong 90% ph n có triu chng khó chu trc k kinh nguyt. Trong ó, 30-40% có biu hin rõ ràng, cn phi iu tr; 3%12% mc nghiêm trng. Mt nghiên cu nc ngoài cho thy, do chng cng thng trc k kinh nguyt, trên 10% ph n không th m nhim c công vic thng ngày trong mt hoc vài ngày trc k kinh. Nh vy, chng cng thng trc k kinh nguyt là tng i ph bin ph n, a s mc nh, không gây chú ý quan tâm ch em. T l ngi b bnh nng là thiu s. Chng cng thng trc k kinh nguyt thng phát sinh vào la tui sinh (ch yu sau tui 30). mt s ngi, bnh có xu hng tng nng theo tui tác. Tùy theo hoàn cnh cuc sng và gánh nng tinh thn, mc nng nh ca bnh trong các tháng cng khác nhau. Mt s nhà khoa hc ã quan sát chng cng thng trc k kinh nguyt ca hai ch em gái song sinh hoc ca con gái và m . H nhn thy, kh nng phát bnh có liên quan n nhân t di truyn. Quan h gia chng cng thng trc k kinh nguyt vi các phng din nh chng tc, vn hóa, sinh , hôn nhân, ngh nghip, giáo dc và tình hình kinh t xã hi còn cha c xác nh rõ ràng. 92. Chng cng thng trc k kinh nguyt có biu hin gì? Biu hin lâm sàng ca chng cng thng trc k kinh nguyt rt a dng. Triu chng thng thy có th quy vào my phng din sau: - Th cht: Biu hin thng thy nht là cng ngc, au u vú, au u, chng bng, phù nc, mt mi, toàn thân cm thy nng n; thay i thói quen i tin; ni mn trng cá.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

71

- Tâm lý tinh thn: Nôn nóng, st rut, d mt mi; d b kích ng, ni cáu; hoang mang, cng thng, vui bun tht thng; u ut hoc lo lng bt an, thm chí ngh n t sát. - Hành vi: Thích cãi c, thích sng c thân; t tng không tp trung; không mun làm vic nhà và vic xã hi; chán ghét cuc sng, không mun giao tip. - Biu hin khác: Thay i thói quen n ung nh thích n ngt; thay i tính dc. Có ngi còn có triu chng ging nh ph n thi k tin mãn kinh: bc ha, toát m hôi, tim p mnh và lon nhp, mt ng. Các triu chng k trên xut hin theo quy lut trc k kinh nguyt. Thi gian xut hin và hình thc biu hin có my loi sau: - Triu chng xut hin khong mt tun trc k kinh nguyt. Tùy mc nng, nh, n ngày u tiên ca k kinh, triu chng s gim rõ hoc ht hn. - Triu chng xut hin khi va rng trng, tùy mc nng nh mà có th kéo dài n ngày kinh nguyt. - Gia k kinh nguyt (tc thi k rng trng), có 1-2 ngày khó chu, sau 34 ngày triu chng li ht. Khong mt tun trc k kinh nguyt, triu chng li bt u xut hin và có xu hng nng hn; sau khi có kinh nguyt thì triu chng này ht hn. - Triu chng xut hin 2 tun trc k kinh nguyt, mc ngày càng nng và kéo dài n khi sch kinh. 93. Vì sao li sinh ra chng cng thng trc k kinh nguyt? Triu chng ca chng cng thng trc k kinh nguyt rt a dng, khó có th dùng lý lun y hc gii thích. Vì vy, gi thit y hc v chng bnh này còn cha thng nht. Nhng có rt nhiu nghiên cu cho rng, chng cng thng trc k kinh nguyt có th do yu t ni tit và yu t tâm lý to thành. Oestrogen, progestagen (tit ra trong k kinh nguyt) thay i có tính chu k. Trong các thi im khác nhau thì t l ca hai cht ó cng khác nhau. Quan im truyn thng cho rng, chng cng thng trc k kinh nguyt

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

72

xy ra do trong thi gian này, lng progestagen không , lng oestrogen li quá nhiu; hoc t l oestrogen/progestagen không u. Vì progestagen có tác dng trn tnh h thng thn kinh trung tâm, nên vic progestagen không s làm xut hin chng lo lng, bn chn... Progestagen còn có tác dng thúc y s bài tit nc mui, vì vy khi thiu progestagen, c th s xut hin phù thng. Có ý kin cho rng, lng oestrogen không có liên quan n chng cng thng trc k kinh nguyt. Oestrogen có th tiêu gii mt s triu chng u ut, au u. Chng cng thng trc k kinh nguyt có mt s biu hin ging khi mãn kinh. Các nghiên cu tâm lý hc cho rng, chng cng thng trc k kinh nguyt có liên quan n nhân t tâm lý. Biu hin lâm sàng cho thy ngi gp càng nhiu tr ngi v tâm lý thì bnh càng nng. Còn rt nhiu gi thuyt khác v chng cng thng trc k kinh nguyt. Có báo cáo còn cho rng chng này liên quan n hoóc môn tuyn giáp trng, lng ng trong máu, vitamin B6, prostaglandin. 94. Chn oán cng thng trc k kinh nguyt nh th nào? Do nguyên nhân gây bnh, vic kim tra hóa nghim làm tiêu chí chn oán cha c rõ ràng, nên rt khó chn oán chng bnh này. Cn c vào c im phát bnh, có th a ra my loi chn oán c bn sau: - Chng cng thng trc k kinh nguyt phát sinh trong chu k kinh nguyt có rng trng. - Triu chng xut hin trc khi xut hin kinh nguyt. - Nên loi tr các nguyên nhân tâm lý khác. - Nên loi tr nh hng ca thuc và các loi bnh khác. Trng hp ngi bnh b chng này ã lâu, nên ghi chép tng tn trong 23 tháng, o nhit c th, ghi c trng và thi gian xut hin ca chng bnh, xác nh có rng trng hay không, thi gian xut hin có phi trc k kinh không. Vic ghi chép t m có th gii tr nhng yu t tinh thn khác. Kim tra th cht cng rt quan trng i vi vic chn oán, giúp loi tr các bnh lý khác nh bnh v tuyn vú và các bnh ph khoa khác. Kim tra

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

73

th cht còn phát hin s khác thng v tâm lý, tinh thn và các chng bnh mn tính khác nh phù thng, mt mi, hoc phn ng sau khi dùng mt s loi thuc. My nm gn ây, có xut v chng bnh gi là "chng lo lng trc k kinh nguyt" mà biu hin ca nó ging nh chng cng thng trc k kinh nguyt: lo lng, st rut, d cáu gin... 95. iu tr chng cng thng trc k kinh nguyt nh th nào? i a s ph n trc k kinh nguyt u có nhng triu chng khó chu mc khác nhau. Ngi b nh nhìn chung không nên dùng thuc iu tr c bit, nên ngh ngi thích hp hoc iu tit hp lý gia sinh hot và công vic. i vi ngi bnh nng có th phi hp ung thuc tr liu. Triu chng ca chng cng thng trc k kinh nguyt rt a dng, bnh nhân cng khó xác nh. Vì vy, vic tr bnh này không th ch da vào mt loi thuc hoc mt loi phng pháp. Di ây xin gii thiu my phng pháp bnh thng dùng: - c ch rng trng: Triu chng này ch phát sinh ph n có rng trng. Vì vy, có th thông qua vic ng ch rng trng tr bnh. Phng pháp thng dùng là ung thuc tránh thai, sau khi ung triu chng s gim. Nhng sau khi ung thuc tránh thai, mt s ph n xut hin các phn ng nh bun nôn, au u, cng cng vú, d b nhm là triu chng tng lên. - iu tr progestagen: Mt trong nhng nguyên nhân phát sinh bnh là lng progestagen trc k kinh nguyt không . Vì vy, có th dùng phng pháp b sung cht ó. Có nghiên cu cho rng, phng pháp này có hiu sut 80%. Phng pháp iu tr c th nên theo ch dn ca bác s. - Gii to tâm lý: Thuc t làm n nh thn kinh trung ng, có th gim bt cng thng thn kinh, gim chng lo lng, bn chn, bt an. i vi ngi b c ch cao , có th dùng thuc to s hng phn thn kinh. Liu dùng nên theo ch nh ca bác s. - Các loi thuc khác nhau: Vitamin B6, E, A, canxi u có tác dng trn tính, th giãn tinh thn. Ngoài ra, nên ung loi thuc li tiu, tr mt mi, thuc tr bnh au u...

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

74

96. Có th dùng thuc bc iu tr chng cng thng trc k kinh nguyt không? ông y cho rng chng cng thng trc k kinh nguyt xut hin do khí cht không tt, âm h, gan vng, kinh mch không thông, tâm thn suy yu. iu tr chng bnh này, có th dùng các bài thuc tr lý nh sau: 1. B gan, hot huyt iu kinh: Tán tt c và gia gim các v sau: T h, ng quy, bch trut, bch thc, phc linh, ut kim, thanh bì, qua lâu mi th 9 g. Nu b au u thì thêm bch ch, xuyên khung, hng ph mi th 9 g, cam tho 6 g. Nu phù thng cho thêm trch t 9 g, xa tin t 9 g. 2. Kin gan, ôn dng, li tiu: ng sâm, bch trut, phc linh, ba kích nhc mi th 9 g, ý nhân 12 g, sc ly nc ung. 3. ng dng, bình gan: Câu khi t 12 g, an bì 6 gam, cúc hoa, sinh a, bch thc, tht táo tàu, sn du nhc mi th 9 gam (Sn du nhc: phn tht ca qu sn du), hàu sng 30 g. Tt c các v trên tán thành viên t, ung 14 ngày trc khi có kinh, mi ngày hai ln, ung n ngày u ca chu k kinh thì ngng. 97. Vì sao nhng ph n có kinh không u li khó có thai? T bào trng ã chín ch khi gp tinh trùng trong ng dn trng mi có th th thai, dn dn phát trin thành thai nhi. Vì vy iu kin tiên quyt ca vic sinh con là: - T bào trng trong bung trng n k phi chín. - Tinh hoàn ca nam phi sinh ra các tinh trùng có th hot ng, tc là sau khi phóng vào âm o ca ph n nó phi th tinh c vi trng. - ng dn trng phi thông sut. - Ni mc t cung bình thng. Kinh nguyt không u chng t tr ngi công nng bung trng thi k nguyên phát hoc ã kéo dài, hoc có d thng ni mc t cung. Tr ngi công nng bung trng thng thy là tr ngi ca phát dc bào trng hoc

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

75

trng chín, trng không rng hoc rng ít. Nhng biu hin tiên quyt k trên dn n khó có thai. 98. Ph n vô sinh cn phi tin hành kim tra, iu tr nh th nào? ôi v chng sau khi kt hôn, nu sinh hot tình dc bình thng, không dùng các bin pháp tránh thai mà qua thi gian dài vn cha mang thai thì có th coi là vô sinh. Vy thi gian ó c th là bao lâu? Nghiên cu khoa hc ã ch ra, ph n có sc sinh bình thng, không dùng các bin pháp tránh thai, t l mang thai trong vòng mt nm là 85%, trong vòng hai nm là 93%. Vì vy, nh ngha v chng vô sinh ly hai nm là hp lý nht. Nhng ngoài x lý lâm sàng, có th cn c vào tui ca ph n, thi hn kt hôn mà có tính linh hot. Nguyên nhân gây vô sinh rt phc tp, liên quan n c phía chng, v. Phía ngi v có th là nhng tr ngi v trng rng, tc ng dn trng, công nng th thai kém, niêm dch c t cung khác thng, lc ni mc t cung. Bác s cn ít nht là 1-2 tháng làm kim tra, xét nghim i vi c v, chng, ri mi có th a ra ý kin chn oán bc u. Trng hp này ngi bnh phi kiên trì, nhn ni. Ngoài ra, vic kim tra ph khoa cn tin hành trong thi gian nht nh ca k kinh nguyt, nhìn chung u phi c nh trc. Bác s ra mt s iu cn chú ý, yêu cu ngi bnh phi hp chp hành, gii thích rõ cho bnh nhân. Vic iu tr vô sinh cn cn c vào nguyên nhân chính gây bnh. Ví d: Nu do tr ngi trong vic rng trng thì nên dùng thuc thúc y kh nng rng trng; tc ng dn trng thì có th phu thut. Gn ây, ngi ra ã s dng phng pháp th tinh nhân to. Nu vô sinh do phía chng gây nên thì phi cn c vào mc khác nhau mà tin hành x lý, có th ly tinh dch ca chng thông qua x lý y hc, sau ó th tinh nhân to. 99. Th nào là thi k tin mãn kinh? Ph n sau tui bn mi là bc vào giai on quá gia thi k sinh n và không sinh n na, gi là thi k tin mãn kinh. Mãn kinh là s kin quan trng xut hin trong khong thi gian này, nó có ngha là chm dt kinh nguyt và kh nng sinh con ca ph n. Nhìn chung, sau khi kinh nguyt dng khong mt nm mi có th xác nh là mãn kinh.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

76

Quá trình mãn kinh dn c hoàn thành trong thi gian khong bn nm, khong thi gian này gi là thi k quá ca mãn kinh. Kinh nguyt t quy lut chuyn thành bt quy lut nh chu k dài hoc ngn hn bình thng, kinh nguyt ra quá ít hoc quá nhiu. ó là tiêu chí bt u thi k quá ca mãn kinh. Rt ít ph n b qua thi k này mà t nhiên mãn kinh. Trong thi k quá này, công nng rng trng dn suy thoái, noãn bào trong bung trng ã ht, hoc nu còn thì không th phát dc hoc tit ra progestagen, ni mc t cung không phát trin dày lên na, kinh nguyt không ra. Nu kéo dài liên tc trên mt nm thì gi là mãn kinh. Nm 1994, T chc Y t Th gii ã m hi ngh "Tin trin nghiên cu v mãn kinh trong thp niên 90". Hi ngh xut nh ngha mi v thi k mãn kinh: Ph n sau tui bn mi bt u xut hin các triu chng lâm sàng nh kinh nguyt không theo quy lut, nng hoóc môn trong kinh nguyt có nhng thay i. Thi k này kéo dài trong vòng mt nm sau khi kinh nguyt ngng, gi là thi k mãn kinh. Sau khi mãn kinh, ngc và c quan sinh dc dn dn thay i, bé i và nhn li, các b phn khác trong c th cng dn b suy thoái, lão hóa, giai on này gi là giai on sau mãn kinh. Thông thng ph n 60-65 tui mi bc vào tui già. 100. Vì sao trong nhng nm gn ây, vic gi gìn sc khe thi k tin mãn kinh li c coi trng? Tin mãn kinh là mt giai on phát trin trong cuc i ngi ph n. Na u th k 20, tui th bình quân ca ph n ch khong nm mi tui, khi ó i a s ph n sau khi kt thúc tui sinh không lâu ã b qua i. Mt trong nhng nguyên nhân chính là do ch em cha ý thc c tm quan trng ca vic bo v sc khe thi k tin mãn kinh. Cùng vi s phát trin ca nn kinh t, tình hình dinh dng và iu kin sinh hot cng c ci thin. Tin b y hc ã kéo dài tui th bình quân ca loài ngi trên toàn th gii. Vào thp k 80, tui th bình quân ca ph n Trung Quc là 71 tui, các nc phát trin là 75-80 tui. Nm 1900, s ngi trên 65 tui M ch chim 4% tng s nhân khu, d tính n nm 2030 s tng lên 17%, trong ó khong 60% là ph n. Tui mãn kinh bình quân ca ph n trên th gii là 50 tui; sau khi mãn kinh ph n sng tip 20-30 nm. Thi gian này c chim khong 1/3-2/5 tui i ca ph n.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

77

Sau khi mãn kinh, mt s công nng sinh lý dn b suy yu, mt s bnh tt cng dn xut hin nh: chng loãng xng, phù thng, phong thp, cm mo... Khi ó, h là i tng tiêu phí ch yu ca kinh phí bo him y t xã hi. Ví d: Nm 1985 Áo, ph n trên tui 65 ch chim 7,8% dân s, nhng chi tiêu ht 28% kinh phí bo him y t, trong ó 40% dùng cho nm vin. Vì vy, vic bo v sc khe ca ph n sau khi mãn kinh có ý ngha xã hi và ý ngha kinh t rt quan trng. Ngoài ra, ph n vào thi k này còn có trách nhim lch s i vi gia ình và xã hi, phát huy tác dng chuyn tip ca hai th h. i vi không ít ngi, ây là thi k nh cao ca s nghip. Vì vy, vic gi gìn tt sc khe thi k mãn kinh khin ch em có iu kin tích ly kinh nghim xã hi, giúp kinh nghim sng và làm vic thêm phong phú; tránh, gim nh hoc kéo chm li nhng phin nhiu do bnh tt gây ra, d phòng kh nng phát bnh. Nh ó, ch em có sc khe tt, phát huy s thông minh, tài cán trên cng v công tác, tip tc cng hin cho xã hi và gia ình. Hai mi nm tr li ây, do y hc phát trin, t góc sinh hc, thn kinh hc, ngi ta có th nhn bit s thay i sinh lý ca công nng phân tit trong c quan sinh dc thi k thanh xuân, thi k mãn kinh, t ó nhn thc rõ các biu hin lâm sàng và nguyên nhân gây mt s bnh tui già. Vic vn dng tri thc khoa hc và thành tu dc hc hin i kéo dài tui tr ca ph n, y lùi tui mãn kinh và quá trình lão hóa (vn sn sinh ra nhng nh hng không tt) ang nhn c s quan tâm rng rãi ca y hc toàn th gii. ây là tin vui i vi ch em. 102. Vì sao kinh nguyt ca ph n li n lúc tt hn? Khi ph n n tui trung niên, tc nghn ca noãn bào trong bung trng tng, s lng noãn bào cng ngày càng ít i. Khong t ba lm tui tr lên, kh nng phân tit ca noãn bào gim. Hai n ba nm trc khi mãn kinh, phn ng kích thích ca noãn bào vi FSH và LH ngày càng gim thp; tuyn yên ch có th phân tit FSH và LH càng nhiu duy trì s phát dc ca noãn bào. Khi ó, ph n tuy vn có trng rng, chu k kinh nguyt có th ngn hoc bình thng, nhng nng huyt thanh FSH ã cao hn so vi mc trung bình. ây là nhng thay i ni tit sm nht ca ph n thi k tin mãn kinh. Trc khi mãn kinh t sáu tháng n mt nm, lng oestrogen do noãn bào tit ra cng gim rõ rt, trng trong bung trng không th rng bình thng

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

78

hng tháng nh trc và cui cùng s ngng hoàn toàn. S phân tit ca progestagen cng vì th mà ngng. Nhng thay i này có ngha là công nng sinh dc ã chm dt. Nhng noãn bào vn phát dc mt mc nht nh, lng oestrogen trong c th vn c duy trì mc bình thng. Ch mt mình oestrogen duy trì tác dng i vi ni mc t cung, dn n tình trng kinh nguyt không u di các dng khác nhau. Cui cùng, có th do noãn bào d tr ã ht hoc ngng phát dc, bung trng không th tit oestrogen, ni mc t cung không th dày lên, biu hin lâm sàng là kinh nguyt ngng vnh vin, tc giai on mãn kinh ã n. Khi ó, oestrogen ã b tiêu tr do nh hng c ch ca tuyn yên, lng huyt thanh LH và FSH cao dn lên (FSH tng khong hai mi ln, LH tng ba ln) và t n nh im sau khi mãn kinh mt n ba nm. 103. Sau khi mãn kinh, c th ngi ph n còn sn sinh ra oestrogen na không? Sau khi mãn kinh, bung trng ca ph n v c bn là không sn sinh ra oestrogen và progestagen. Các nghiên cu cho thy, oestrogen trong c th ph n ch yu là do testosteron phân tit tuyn thng thn chuyn hóa thành. Sau khi mãn kinh, s thay i trong c th ph n din ra nhanh hn ph n tui sinh . Ph n béo thay i ni tit nhanh hn ph n gy. Lng oestrogen trong c th v c bn là không th sn sinh c. 104. C quan sinh dc ca ngi ph n trong thi k tin mãn kinh s có nhng thay i gì? Lng oestrogen trong c th ngi ph n thi k tin mãn kinh dn gim xung, c quan sinh dc cng xut hin mt lot nhng thay i theo hng ngc li vi thay i thi thanh xuân. Nhng cng có mt s thay i mà bn thân ngi ph n khó nhn thy. ó là: - Bung trng: Thng có nhng noãn bào phát dc khác nhau, nhng ôi khi không có hoàng th (hoàng th là mt tuyn ni tit ca bung trng sau mi ln rng trng). Sau khi mãn kinh, bung trng ca ph n dn nh li, th tích gim 1/2-1/3 so vi ph n tui sinh . Trong bung trng không có noãn bào hoc ch còn sót li nhng noãn bào thoái hóa, không phát dc c. T bào cht

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

79

trong bung trng vn phát trin và vn sn sinh ra testosteron. Vì vy, lng testosteron trong bung trng sau khi mãn kinh ch ít hn so vi ph n tui sinh rt ít. Sau khi mãn kinh, t l testosteron/oestrogen tng cao, biu hin lâm sàng thng thy là mc nhiu lông trên mt. - T cung: Ph n thi k quá ca mãn kinh tuy vn có kinh nguyt nhng ã ngng rng trng. Ni mc t cung tip thu kích thích ca oestrogen n nht, thiu tác dng i kháng ca progestagen nên d xut hin tng sinh... Sau khi mãn kinh, lng oestrogen trong c th ph n gim xung, t cung dn hp li, trng lng gim, nu có u thì th tích ca u cng dn nh li, ni mc t cung nh và mng i. Nhng khi có c hi tip xúc li vi oestrogen và progestagen thì t cung vn có th phát trin, có khi còn b ra máu. Ngoài ra, c t cung cng có th nh i, phân tit gim. - Âm o: Sau khi mãn kinh, lng oestrogen trong c th ph n gim, niêm mc âm o mng dn, nhn, dính và àn hi dn mt i, âm o hp, ngn, cht phân tit gim. Ngoài ra, môi trng axít vn có trong âm o chuyn thành môi trng kim, dn n sc kháng gim, t bào vi khun d xâm nhp, gây ra viêm nhim. - Ngoài âm o: S co hp phía ngoài t cung din ra chm hn. M di môi âm h gim; niêm mc mng dn, tính àn hi ca mch máu gim; phía ngoài âm o vì vy mà khô, nhn; ming âm o hp. - Nhng thay i khác: C quan sinh dc ca ph n nh có khoang chu mà duy trì c v trí bình thng. Sau khi mãn kinh, do lng oestrogen gim nên sc cng và tính àn hi ca khoang chu gim, xng chu xp. Hin tng có th xy ra là: sa t cung, bàng quang to, phình trc tràng. 105. B xng ca ph n trong thi k tin mãn kinh có thay i gì? B xng do thành phn hu c, thành phn vô c và nc to thành. Xng và các t chc khác luôn trong trng thái thay i liên tc. Trc tiên, các t bào xng thoái hóa ti mt s b phn trong c th s a canxi trong xng vào h tun hoàn và hình thành nên nhng huyt nh. Quá trình này gi là "hp th xng". Sau ó, t nhng huyt này, các t bào to xng s làm cho canxi và pht pho trong cht dch xung quanh tích li,

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

80

hình thành nên t chc xng mi. Quá trình này gi là "hình thành xng". Tc thoái hóa và to thành xng luôn trong trng thái cân bng. T nh cho n khi thành niên, lng xng trong c th dn tng, n 2530 tui thì t n nh cao. Nhân t di truyn có ý ngha quyt nh ln i vi s phát trin ca xng. Còn li (20%) là do ch n ung, vn ng, hoóc môn, thuc, th trng và bnh mn tính quyt nh. Trong giai on phát dc, c th cn b sung lng canxi thích hp. ph n sau 30 tui, lng xng dn thoái hóa, mi nm gim 0,25-1%. Sau khi mãn kinh (trong vòng 15 nm u) do lng oestrogen gim nên tc thoái hóa xng cao, mi nm gim 1%-5%. Trong 3-5 nm u sau khi mãn kinh, tc thoái hóa xng cao nht, vi nh hng ch yu là xp xng. Ngoài ra, do c th già yu nên công nng ca t bào xng gim, s hp th canxi và hình thành vitamin D kém... iu này gây nh hng n xng ct toàn c th. Bc sang tui 60-70, xng ph n yu hn, xut hin hin tng gù lng, mi vai... 106. Có phi ngi ph n nào sau khi mãn kinh cng u mc chng loãng xng không? Trên thc t thì không phi nh vy. Ví d: Ph n da en rt ít mc chng loãng xng; còn ph n da trng và da vàng thì thng mc chng bnh này. Mt s thng kê cho thy, 30% ph n ã mãn kinh mc bnh loãng xng. tui trên by lm, t l này là 40%-60%. Các kt qu nghiên cu ã chng minh rng, nhng nhân t d gây loãng xng là: di truyn, nghin thuc lá, nghin ru, dùng ung có hàm lng caffeine quá cao, ít vn ng mnh, thiu canxi, mãn kinh quá sm... Ngoài ra, tác dng ph ca mt s loi thuc cng có th gây loãng xng. Theo thng kê, 40% ph n trên tui 50 mc các chng bnh v xng nh: au lng, au vai, mi gi, gãy xng... Nm 1985, toàn nc M có 9,4 triu ngi mc chng loãng xng (trong ó 80% là ph n sau mãn kinh). các quc gia khác, tình hình cng tng t.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

81

107. H thng tim mch ca ph n sau khi mãn kinh s có nhng thay i gì? Trong mt nghiên cu, các nhà khoa hc ã tin hành theo dõi tim mch ca 5.000 ngi ( c nam và n) tính t l mc bnh ng mch vành. Kt qu nh sau:

Tui 30 - 39 40 - 49 50 - 59 T l mc bnh ca nam 21% 48% 94% T l mc bnh ca n 0 7% 20%

T nhng con s trên, ta có th thy rng, ph n trong tui sinh có s bo v ca nhiu yu t nên tránh c s phát bnh. Nhng sau tui nm mi, nhng yu t bo v này mt i, t l phát bnh s tng lên rt cao. Ngày nay, ngi ta ã ý thc c rng các yu t bo v nói trên có th là oestrogen. ph n ã mãn kinh, t l mc bnh ng mch vành cao gp ba n bn ln so vi nhng ph n cùng tui nhng cha mãn kinh. Cn bnh này là nguyên nhân gây t vong cao nht ph n. H thng tim mch ca ph n sau khi mãn kinh có nhng thay i sau: - Thay i cht trong máu: M trong c th con ngi bao gm cholesterol, m trung tính... Chúng kt hp vi anbumin có th tun hoàn. Sau khi mãn kinh, lng cholesterol, m trung tính và lng LDL-C trong máu tng; nng HDL-C gim rõ rt. Nguyên nhân là lng oestrogen b thiu, dn n tác dng thay th cholesterol gim. Ph n mãn kinh nhân to cng có nhng thay i k trên. Hin tng thay i lng m trong máu có liên quan n s gia tng t l phát sinh bnh tim mch ca ph n sau khi mãn kinh. - Thay i s trao i cht: Sau khi mãn kinh, do tui tác tng, kh nng trao i cht ca các t bào trong c th gim, hot ng th lc kém, nhit lng tiêu hao ít hn so vi thi tr tui. Vì vy, nu không chú trng n ch n ung, th trng s dn tng, dn n phát phì, lng m trong c th tng (c bit là bng, ùi, eo), c th nng n, hot ng khó khn.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

82

Ph n sau khi mãn kinh s phát sinh khuynh hng không mn cm vi insulin. Trong giai on này, các t chc trong c th gim mn cm vi tác dng ca insulin, khin c th phi sn sinh nhiu insulin mi có th duy trì lng ng trong máu mc bình thng. Vì th, lng insulin trong máu s tng cao. Sau khi mãn kinh, tc lu thông máu có th gim. ây là nhân t dn n phát sinh chng x va ng mch. - Thay i ng lc hc mch máu: Các nghiên cu cho thy, ph n sau khi mãn kinh, vic gim oestrogen s làm tng sc cng ca tiu ng mch và s bt n nh ca mch máu, khin sc cn ca mch máu cng tng. Nhng thay i này có th nh hng n vic cung cp máu cho các c quan ni tng quan trng nh tim, óc... 108. Nhng b phn khác trong c th ph n thi k tin mãn kinh s có nhng thay i gì? - Bàng quang và niu o: Khi lng oestrogen trong c th b thiu ht thì niêm mc ca bàng quang và niu o dn mng i, sc kháng gim, d phát sinh viêm nhim. - Ngc: S phát dc ca ngc và công nng tit sa u chu s iu tit ca nhiu loi hoóc môn, trong ó oestrogen và progestagen là hai loi hoóc môn iu tit quan trng. Trong thi k quá ca mãn kinh, c th ph n chu nh hng n nht ca oestrogen nên ngc luôn cm thy cng tc. Sau khi mãn kinh, lng oestrogen thp, ngc dn nh i, nhão và x xung. - Da và các b phn ph thuc khác: Da và b phn ph thuc khác nh nang lông, tuyn m di da u chu nh hng ca oestrogen và testosteron. Oestrogen và testosteron nu c iu tit vi lng thích hp s khin da ph n tr nên p hn (d nhiên, nhân t di truyn, ch n ung, môi trng công tác, sinh hot cng nh hng nht nh i vi da ca ph n). Oestrogen còn làm tng tính àn hi và cung cp mch máu ci thin cho da. Vì vy, da ca các thiu n thng m màng, mn, có tính àn hi tt. Sau khi mãn kinh, oestrogen trong c th gim, da dn tr nên khô, xp, không có tính àn hi. mt, c xut hin nhiu np nhn; mí mt và cm thng b chy x; b mt trông rt nng. rt nhiu ngi xut hin các vt nám màu nâu trên da. Tóc dn tr nên khô, bc và rng nhiu.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

83

Sau khi mãn kinh, tính mn cm ca da gim, lành ca các vt thng chm, nng lc tái sinh kém; sc kháng các vi khun xâm nhp t bên ngoài vào cng gim thp. - Não: Oestrogen gim có th nh hng n công nng và kt cu ca não, dn n gim trí nh, kh nng nh hng và tính toán. Các nghiên cu khoa hc gn ây cho rng, bnh quên ngi già có liên quan n lng oestrogen trong c th. - Mt: ph n mãn kinh, mt dn b lão hóa, nhanh nhy và phn x kém. Mt thng b khô, có màng, d b c thy tinh th. - Rng: Rng li ca ngi trung niên d phát sinh nhng thay i mang tính thoái hóa nh sâu, viêm li, tt li, x rng... Khi cn thit phi lp rng gi m bo nghin thc n. 109. Th nào là triu chng tng hp thi k tin mãn kinh? Ph n trong thi k quá này s có nhng khó chu gì? ph n thi k mãn kinh thng xut hin mt lot triu chng, trong ó có mt s là triu chng c thù mà y hc gi là "chng tng hp thi k tin mãn kinh". Các loi triu chng thi k tin mãn kinh dn xut hin vi s lng và mc nghiêm trng khác nhau mi ngi. Có rt nhiu nhân t nh hng n nghiêm trng ca triu chng nh: di truyn, tinh thn, th trng, suy thoái ca công nng bung trng, nhân t vn hóa xã hi (thái i vi kinh nguyt)... Cuc iu tra Bc Kinh nm 1990 cho thy, khong 73% ph n 40 -65 tui có ít nht mt triu chng thi k tin mãn kinh, trong ó 10% mc nghiêm trng, cn c quan tâm và cha tr c thù. Ri lon chu k kinh nguyt là tín hiu sm nht cnh báo thi k tin mãn kinh ã bt u. Có khong 1/3 ph n t nhiên dng kinh nguyt trong 1 nm khin h tng rng mình ã mãn kinh. Trong a s trng hp, khong cách gia hai k kinh dài ra, lng kinh ít i, t cung hay chy máu... Tuy nhiên, nhng triu chng k trên cng có th do u bung trng, u t cung hoc do mt s bnh khác gây ra. Vì vy, bnh nhân cn phi n bnh vin kim tra. Nu bác s khng nh ó là triu chng thi k quá mãn kinh thì có th hoàn toàn yên tâm.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

84

Ngoài ra, trong thi k quá ca mãn kinh, trng ngng rng nhng noãn bào vn phát dc mc nht nh. nh hng n nht ca oestrogen có th dn n hin tng phù thng, ngc cng au, y bng, au u, bn chn... ging nh chng cng thng thi k tin mãn kinh. 110. Nhng triu chng in hình nht trong thi k tin mãn kinh là gì? Triu chng có tính cht c trng nht ca thi k tin mãn kinh là: - S mt iu hòa ca công nng h thng thn kinh thc vt. - S co tht, mt n nh ca mch máu. Khi các triu chng trên th nng, c th cm thy nóng lên, m hôi toát ra. Nu kim tra cn thn, có th thy ngón chân, ngón tay u nóng lên; vì m hôi toát ra nên in tr ca da gim xung, mch p tng. Ngoài ra, bnh nhân còn có các triu chng nh: tinh thn bt n, luôn lo lng, mt ng, cng thng, mt mi (nh hng n công vic hàng ngày). 75-80% ph n trong thi k tin mãn kinh u có nhng triu chng k trên, nhng ch 10-20% là mc nghiêm trng. Mt s iu tra cho thy, i vi nhng ph n có kinh nguyt u n, ch 17% có triu chng trên; còn nhng ph n kinh nguyt không u thì t l này lên n 40-85%. nhng ngi nghin ru, thuc lá, n cay và dùng nhiu kích thích, nhng triu chng trên có chiu hng nng hn. S mt iu hòa công nng h thng thn kinh thc vt còn có th dn n s bt thng v công nng co tht ca mch máu, s vn chuyn máu n các b phn trong c th, dn n các hu qu sau: - Não không c cung cp máu, dn n chóng mt. - Chân tay không c cp máu tr nên lnh ngt. - Huyt áp không n nh. - Công nng ng tiêu hóa không tt, dn n bun nôn, nôn, y bng, bí i tin, mt mi, au u.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

85

Khi xut hin nhng triu chng trên, bn nên kp thi n bnh vin c chn oán, ung thuc phù hp, nhm ci thin vic cung cp máu n các c quan trong c th. 111. Ph n thi k tin mãn kinh s có nhng triu chng thn kinh gì? Nhng thay i thng thy là: au u, hoa mt, chóng mt, ù tai, chân tay tê di, mt mi, sc tp trung kém, hiu sut làm vic gim... Mt ng cng là biu hin thng gp, có trng hp bnh nhân khó i vào gic ng, hoc sau khi ng d tnh gic mà không ng li c, hay mê sng... Ngi b nng hu nh thc trng, thuc an thn cng không có hiu qu. Do b mt ng nên bnh nhân luôn cm thy mt mi, lo lng. Có rt nhiu nguyên nhân dn n mt ng. Tit tu ca cuc sng hin i khin mi ngi phi dn ht tâm sc cho công vic, khin tinh thn luôn cng thng, nh hng n gic ng. ph n thi k tin mãn kinh, tình trng mt ng mt mt do nhng triu chng khó chu (nh câu 110), mt mt do s thiu ht lng oestrogen gây nên. Vì thiu oestrogen, tác dng c ch ca i não gim, quá trình hng phn tng i cao, trng thái cân bng b phá v , dn n mt ng. Có nghiên cu cho thy, sau khi b sung lng oestrogen, gic ng c ci thin rt nhiu. 112. Ph n thi k tin mãn kinh s có thay i gì v tâm lý và tinh thn? ph n thi k tin mãn kinh, cuc sng gia ình và hot ng xã hi phát sinh nhng thay i; thêm vào ó là s suy gim công nng bung trng, mt cân bng hoóc môn trong c th, s quy nhiu ca các loi triu chng... iu ó dn n s thay i din mo tinh thn và các loi phn ng tâm lý. Ví d, khi soi gng phát hin ra mt mình có nhiu np nhn, tóc có nhiu si bc, hình dng béo phì, tác phong chm chp... , ngi ph n s có cm giác lo lng, s chng không còn yêu tha thit. Nu chng thng xuyên phi công tác vng nhà, hoc quá bn rn không quan tâm y n mình, ph n s có tâm lý nghi ng, s chng mình có ngi khác tr p hn. Ph n thi k tin mãn kinh thng ã n tui ngh công tác, phi ri xa tp th. Khi ó, con cái cng ã trng thành, ri xa gia ình hc tp

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

86

hoc công tác. Do th lc sa sút, hot ng xã hi ngày càng gim, trong t tng ca h dn sn sinh cm giác cô c. H ng nhn là mình ã già, không còn có ích gì cho xã hi và con cái na; thy cuc sng t nht, hoài nghi v giá tr tn ti ca mình, t ó mà sinh ra trng thái bi quan, tiêu cc, lo lng, u ut, d kích ng. Ph n trí thc ly hot ng i não là chính. Tuy vn gi cng v công tác nhng vì kh nng ghi nh gim, t duy không tp trung, nh hng n hiu sut công vic nên h cm thy lo lng, hong s, cng thng. Mt s ph n thi k tin mãn kinh có nhng thay i v tính cách hoc hành vi. Bình thng vn rt hòa nhã, khoan dung, i lng, h bng tr nên nóng tính, ni cáu bt thng; hoc suy ngh hp hòi, hay a nghi, k, lãnh cm... Có nhng ngi li thích giãi bày tâm s vi ngi khác. Khi gp mt ngi nào ó, h em ht u ut trong lòng ra nói, có khi làm cho ngi nghe cm thy phát chán. Nhng hot ng tâm lý tiêu cc này s to ra s cn tr, c ch công nng sinh lý ca các b phn khác, dn n tiêu hóa không tt, chán n ung, huyt áp tng cao, nu lâu dài có th gây bnh. Nhng triu chng tinh thn k trên không phi là kt qu tt nhiên ca mãn kinh. Cng có ph n không có nhng triu chng tinh thn trên hoc có mc rt nh. c trng tính cách, tình hình kinh t, nhân t môi trng... ca mi cá nhân u liên quan n mc nghiêm trng ca triu chng. Nu khi còn tr tinh thn n nh thì n thi k mãn kinh, trng thái tinh thn cng tng i n nh. Nu khi tr quá yu ui thì trong thi k mãn kinh, h d phát sinh triu chng tinh thn. Ph n nông thôn rt d vt qua thi k mãn kinh. Ngc li, nhng ph n có cuc sng sung túc, iu kin sng tt, a v xã hi và tri thc tng i cao... d xut hin nhng tr ngi tâm lý và triu chng tình cm, duy trì trong thi gian tng i dài. Cng có ngi cho rng triu chng tinh thn này là do mt ng, do thay i sinh lý gây nên. Ch em nên t iu chnh mình, vì nng lc thích nghi vi môi trng có quan h rt ln n nng nh ca các triu chng.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

87

113. Tình dc ph n thi k tin mãn kinh có nhng thay i gì? Mãn kinh có gây tr ngi n vic sinh hot tình dc hay không? Vic mt i kh nng sinh liu có làm mt i ham mun tình dc hay không? Câu tr li là không. Vic sinh con ca ph n là do công nng sinh lý ca c quan sinh dc, còn tình dc li là vn phc tp có liên quan n tâm lý, hai vic ó không có liên h trc tip n nhau. Ph n thi k tin mãn kinh vn có nhu cu tình dc, vn có th tin hành sinh hot mt cách hài hòa. a s ph n thi k tin mãn kinh có nhu cu tình dc ít hn so vi thi tr tui. Nguyên nhân là: - Thi gian cn thit t n cao trào khi sinh hot tình dc là rt dài do tui tác. - Tính àn hi và sc cng ca âm o gim. Kh nng tit cht nhy kém. Vì th khi sinh hot, ph n thng cm thy au. Có khi vic quan h gây tn thng n t chc niêm mc, hoc tip tc gây viêm nhim i vi nhng ch em tng b viêm, khin ch em không mun sinh hot tình dc. Cng có nhng ph n li cm thy trong thi k tin mãn kinh, h sinh hot tình dc thoi mái hn khi còn tr vì không s mang thai, không phi tính toán chu k rng trng. Hn na, h không phi chu s quy ry ca con cái, hôn nhân n nh, lao ng gia ình và xã hi gim nh, gánh nng tâm lý và sc ép tinh thn ít i. Vì vy, có ngi cho rng thi gian này là "k trng mt th hai" ca cuc sng v chng. Sinh hot tình dc ca h không nhng không gim mà còn tng lên. Trong sinh hot tình dc ca ph n trung niên có th phát sinh mt s tình hung nh: T vài phút sau khi sinh hot n khi i tiu có cm giác but, rát. Nguyên nhân là niu o và niêm mc bàng quang b mng dn; dng vt khi n sâu vào âm o s to thành ma sát gây ra vt thng nh. Khi gp tình trng này, ch em nên ngng sinh hot mt thi gian, c th dn khôi phc li. 114. Ph n thi k tiên mãn kinh s có nhng triu chng gì khác? Nh ã gii thiu phn trên, triu chng sm nht ca thi k tin mãn kinh là: ri lon kinh nguyt, mt ng, tr ngi tâm lý, sinh lý. Sau vài nm,

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

88

do thiu oestrogen, c th s dn xut hin các triu chng: viêm niu o, âm o khô, sinh hot tình dc au và chy máu; da khô ráp, tính àn hi kém và xut hin nhiu np nhn: rng tóc... Sau mt thi gian dài thiu oestrogen, c th có th xut hin triu chng loãng xng, x cng ng mch, các triu chng bnh v tim mch, au lng, mi gân ct, rng yu dn hoc rng, lng còng, huyt áp không n nh... Gn ây, có tài liu cho rng sau khi mãn kinh, vic thiu oestrogen trong thi gian dài còn gây ra thoái hóa h thng thn kinh và mt trí nh ngi già. Ph n trung niên nu xut hin nhng triu chng k trên nên kp thi n bnh vin kim tra xem có phi là do thay i oestrogen thi k mãn kinh hay hay do các chng bnh khác gây nên. iu này cc k quan trng. Ví d: Có mt ph n cm thy au u, th lc gim, ch cho rng do mãn kinh; nhng sau khi kim tra nhãn khoa hoàn chnh, ch mi phát hin mình cn eo kính lão. Vì vy, vic kim tra sc khe nh k là cc k quan trng. Nu khng nh c triu chng là do mãn kinh gây ra thì ch cn tìm hiu quy lut t nhiên và nguyên nhân phát sinh triu chng. Không nên quá lo lng, triu chng s dn mt i. Nu không th chu ng c, có th hi ý kin bác s, tin hành các bin pháp iu tr cn thit. 115. Thi k tin mãn kinh bt u vào lúc nào? S kéo dài bao lâu? Thi k tin mãn kinh s xut hin khi nào? Kéo dài trong bao lâu? Vn này khó có th tr li chun xác. Khi im và k hn thi k tin mãn kinh không có tiêu chí thi gian rõ ràng, nhìn chung bình quân trên di 45 tui. Tui mãn kinh có th xác nh chun xác. Trung Quc, tui mãn kinh bình quân ca ph n thành ph là 49,5; ph n nông thôn là 47,5. ph n M, tui mãn kinh trung bình 51,4. Phm vi ca tui mãn kinh là 48-55 tui. Trong nhng thp k gn ây, tui bt u có kinh nguyt có xu hng sm dn, nhng thay i v tui mãn kinh li không rõ ràng. Ch có khong 1% ph n mãn kinh trc tui 40, có th chn oán là "mãn kinh quá sm" hoc "bung trng suy thoái sm". Nu sau tui 55 mi mãn kinh thì c coi là "mãn kinh quá mun".

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

89

S sm, mun ca tui mãn kinh có liên quan n các nhân t khí hu, di truyn, tình hình kinh t gia ình, xã hi, cao so vi mc nc bin... Ngi có ch dinh dng y , thói quen v sinh tt thì tui mãn kinh s kéo dài hn. Ngc li, ngi có ch dinh dng không m bo trong thi gian dài, trng lng nh, sng cao nguyên, nghin thuc thì tui mãn kinh s sm hn. Vic dùng thuc tránh thai, có kinh sm, chng tc... không nh hng n thi gian mãn kinh. Tui mãn kinh ca ph n và s ln sinh cng có nh hng ln nhau. K quá mãn kinh ca ph n kéo dài trong bao lâu tùy thuc vào mi cá nhân, có th trong mt nm, có khi kéo dài hai n bn nm. 116. Ph n thi k tin mãn kinh có th có thai không? Áp dng bin pháp tránh thai nào thì thích hp? Câu tr li là có. Mc dù c hi có thai thi k này là rt ít, nhng ch cn có kinh nguyt (tc có kh nng rng trng) là có kh nng th thai. Các báo cáo khoa hc cho thy, ph n 40-45 tui, t l th thai mi nm là là 10%; ph n 45-49 tui, t l này là 2- 3%. Trên 50 tui, ph n vn có th có thai nhng rt ít. Vì vy, khi sp n giai on mãn kinh, hoc ã tt kinh c mt thi gian ngn, bn vn nên áp dng các bin pháp tránh thai. Sau khi mãn kinh trên 1 nm mi có th ngng tránh thai. Nu vì không phòng tránh mà có thai vì vic no hút s gây tn hi rt ln n sc khe ca ph n. Trng hp vn nuôi dng thai thì s khó hoc thai nhi có nhng d thng. Bin pháp tránh thai là dùng thuc ung hoc bao cao su. Phng pháp tính thi k an toàn không còn m bo, vì chu k rng trng thi k này ã mt tính quy tc, khó có th xác nh khi nào là thi k an toàn nht. Khi dùng thuc tránh thai, nên tham kho ý kin ca các bác s chuyên khoa vì có mt s thuc gây bt li cho sc khe, làm tng huyt áp, si mt... Vì vy, ph n trên 40 tui không nên dùng. Ph n thi k tin mãn kinh thng có xu hng ri lon kinh nguyt, vòng tránh thai t trong t cung s gây ra nhng phn ng ph, khin ri lon kinh nguyt ngày càng nng hn. i vi ph n tui sinh , phng pháp tránh thai này có hiu qu rt tt. Nu sau khi bc vào thi k tin mãn kinh mà kinh nguyt không thay i nhiu, âm o không b chy máu thì có th gi vòng tránh thai n sau khi mãn kinh mt nm. Khi ó c t cung còn cha b hp, ly vòng tránh thai ra không my khó khn.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

90

Nu mãn kinh ã c nhiu nm, nhng vì mt lý do nào y cha ly vòng tránh thai trong t cung ra, thì có th ly ra c không? Có gì khó khn không? áp án là: Nên ly ra. Nu t cung hp thì s có khó khn, khi ó bác s s phi cung cp oestrogen cho c th trong my ngày, sau ó mi ly ra. 117. Th nào là mãn kinh nhân to? Nhng phn trên ã gii thiu v mãn kinh t nhiên ca ph n, nguyên nhân là tui tác hoc bnh tt dn n suy thoái công nng bung trng, to thành mãn kinh. Có nhng ph n cha n tui mãn kinh, nhng t cung hoc bung trng phát sinh khi u. cu c sinh mng, phi phu thut ct b bung trng (nhìn chung u ct b c t cung). Có khi do cha tr bng tia phóng x nên bung trng b phá hng. Nhng ngi ph n này không th sinh con na, bung trng cng không còn tác dng gì, gi là mãn kinh nhân to. Ngi ch ct t cung mà vn gi mt hoc c hai bên bung trng thì không th lit vào mãn kinh nhân to. Vì tuy không có kinh nguyt, nhng công nng ca bung trng vn tn ti. xác nh thi im c tính là mãn kinh nhng ph n này, cn cn c vào nhng biu hin lâm sàng ca ngi bnh và o lng hoóc môn trong máu. Khi mãn kinh nhân to, lng oestrogen trong c th t nhiên h thp, c th thiu mt quá trình thích ng dn dn. Các triu chng thi k tin mãn kinh nghiêm trng hn mãn kinh t nhiên, dn n s thay i rt ln. Vì vy, i vi ph n cha n tui mãn kinh, nu phi phu thut ct b t cung thì nên c gng gi li mt bên hoc hai bên bung trng, quá trình tin mãn kinh ca h ging nh mãn kinh t nhiên. i vi ph n ã mãn kinh, khi ct b t cung nên ct b luôn c hai bên bung trng, tránh phi phu thut ln na do nhng bnh v bung trng phát sinh. ph n b ct b hai bên bung trng, lng oestrogen trong máu thp hn hn so vi ngi mãn kinh t nhiên; hoóc môn và các t bào iu tit thay th t bào xng cng thay i rt nhanh. Vì vy, ph n tr tui nu b ct bung trng quá sm nên dùng oestrogen và thuc tránh thai iu tr thay th, b sung hoóc môn cho c th. Nhng bin pháp này giúp gim nh triu chng, phòng co hp b phn sinh dc và mt i lng xng quá sm, khôi phc nng lc làm vic và sinh hot bình thng.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

91

118. Ph n thi k tin mãn kinh phi t mình gi gìn sc kho nh th nào? Làm th nào làm chm li quá trình lão hoá, gim bt bnh tt? Thi k tin mãn kinh là giai on sinh lý cn phi có tt c nhng ph n bình thng. Tuy nhiên, rt nhiu ngi trong giai on này tuy không b sc ép công vic, gánh nng gia ình, nhng mt s c trng lão hóa bt u xut hin do s thay i sinh lý và do các b phn trong c th ã phát sinh nhng chuyn bin theo xu hng suy gim. Vì vy, ch em ph n vào thi k này nên vn dng nhng tri thc khoa hc hin i, t giác duy trì sc khe bn thân, gi c thái lc quan giúp cho tinh thn tt, t duy nh nhàng, trí nng tt, làm chm s suy thoái, lão hóa công nng sinh lý ca các c quan, kéo dài tui th. làm chm quá trình lão hóa, ngi ta thng ngh n nhng bài thuc "trng sinh bt lão" hoc "ci lão hoàn ng" ca các v hoàng . Tuy nhiên, dùng thuc tr bnh ch là mt trong rt nhiu vic phi làm. làm chm quá trình lão hóa, nên da vào các phng pháp khoa hc tng hp sau: - Gi cho trng thái tâm lý tt. - Duy trì cuc sng gia ình hài hoà. - Xây dng ch sinh hot n np. - Duy trì thói quen v sinh sch s. - Chú ý phi hp n ung hp lý. - Tin hành rèn luyn thân th khoa hc. - Chú ý bo v v p ca da. - Kim tra sc khe nh k. - Dùng các loi thuc tr bnh thích hp.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

92

119. Ph n thi k tin mãn kinh làm th nào gi c trng thái tâm lý tt? Bc vào giai on tin mãn kinh, ngi ph n bc vào mt giai on mi ca cuc sng. Mi ph n thi k này nên có nhng tri thc c bn v nhng bin i trong c th. ng thi, nên t ý thc v nhng thay i v a v xã hi và cuc sng gia ình, t iu chnh nhng sinh hot cn thit, gii tr lo âu, bi dng tình cm, lc quan, vui v. Ví d: Khi ngh hu nhà, nên sp xp cuc sng hp lý, tránh vì nhàn ri mà sinh ra bun chán. Nên tham gia lao ng gia ình và xã hi, tham gia các hot ng gii trí nh trng hoa, nu nng, nghe nhc, chi c, câu cá, c sách, i do... Nhng vic này u có li cho i sng tình cm. Ph n tui trung niên trong công vic và cuc sng gia ình thng gp phi nhng s vic không theo ý mun, phi hc cách t gii to. i vi nhng vn phi nguyên tc, nên khoan dung, i lng, bình tnh x lý, ch ng xây dng quan h giao tip tt. Nhng ph n có tình cm bt n nh cn n bác s tâm lý xin t vn, có khi phi dùng n các loi thuc an thn, to hng phn. Nên tìm n các trung tâm t vn tâm lý, c vn gia ình và hôn nhân... khôi phc nng lc khng ch tình cm. 120. Ph n thi k tin mãn kinh làm th nào gi c cuc sng gia ình hòa hp? Ngi trung niên là tr ct gia ình; trên có ngi già cn c chm sóc; di có con cái cn c nuôi dng. Công vic mi ngày mi bn, nu tr v gia ình vi không khí vui v hòa hp, nhng mt mi sau mt ngày vt v s c gim bt, khin ngi ph n có s ngh ngi tt, có li cho sc khe. Cuc sng gia ình hài hòa còn có li cho vic giáo dc tình cm con tr, gim ni cô n ca ngi già, giúp kéo dài tui th. Ngc li, vic các thành viên trong gia ình luôn cãi c, cáu gin nhau s làm cho tinh thn mt mi, n ung không ngon, gic ng không yên, không nhng làm tng gánh nng tinh thn mà còn làm tng kh nng mc bnh lý. Tình yêu ca v chng tui trung niên ã tri qua s kho nghim ca nhng tháng ngày lãng mn, so vi tui tr thì tình yêu giai on này n nh hn. Vì th, bt lun phát sinh chuyn gì, nên ngh n tình cm vun p my chc nm qua, hc cách nhn ni, khc phc tính c chp, gim thiu s va

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

93

chm v chng. n tui trung niên, bc vào giai on tin mãn kinh, ngi chng nên hiu và yêu thng, ng viên, an i v, giúp v vi i nhng lo lng, bun phin. Nên bi p tình cm tt, mi thành viên trong gia ình yêu thng, kính trng ln nhau, giúp , rng lng vi nhau, kính già, yêu tr. Phi sp xp tt cuc sng gia ình, to ra cuc sng gia ình phong phú, hp dn. Thi k tin mãn kinh, ph n không nên quá lo lng v vic gim nhu cu tình dc. Mãn kinh không có ngha là chm dt hoàn toàn sinh hot tình dc. Hn na, khi ó, nhu cu tình dc ca ngi chng cng gim rõ ràng, ph n hoàn toàn có th gii tr lo lng; t tình hình thc t iu chnh sinh hot tình dc sao cho hp lý. Mt khác, ngi chng cng nên hiu rng, do mãn kinh mà âm o ph n có nhng nh hng bt li; t ó có s cm thông, tránh nhng ng tác thô bo. Nu gp khó khn, có th dùng các loi thuc h tr theo ch nh ca bác s. 121. Ph n thi k tin mãn kinh nên chú ý n s iu trong cuc sng ca mình nh th nào? Vic sp xp cuc sng hp lý, to lp ch sinh hot iu , ngh ngi úng lúc... có tác dng cao công nng sinh lý ca các b phn trong c th, m bo c gic ng tt, làm chm li tin trình lão hóa. Trong thi k tin mãn kinh, ph n nên cn c vào nng lc sc khe ca bn thân sp xp công vic, sinh hot hp lý và có quy lut. Nên nm chc lng công vic phù hp, tránh quá mt mi. Ngi làm vic trí óc sau hai ting làm vic liên tc có th gii lao, cho i não c ngh ngi, toàn thân c vn ng, nâng cao hiu sut công vic. Phi có thi gian ng . Ph n giai on này thng b mt ng, tnh sm, vì vy nên tranh th ng sm. Bui tra nên ng ít nht t 30 phút n 1 ting. Tránh li vào thuc an thn. Tt nht là tp luyn th dc phù hp; trc khi i ng nên tránh nhng kích ng tình cm. 122. Ph n thi k tin mãn kinh làm th nào hình thành thói quen v sinh tt? Thói quen v sinh tt s gim thiu c nguy c mc bnh. Sáng sm, sau ba n phi ánh rng, gi gìn v sinh khoang ming. Chm ch tm ra

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

94

thay qun áo, gi v sinh toàn thân, c bit là phn âm h. Chú ý v sinh phòng , lu thông không khí, gi sch s xung quanh khu nhà. Cn n ung v sinh, phòng nhim bnh ng rut; i tin úng gi, phòng bnh bí ái, táo bón. c bit, cn lu ý là hút thuc có hi cho sc khe. Khói thuc không ch làm tn hi n ni mc ng mch mà còn phát sinh bnh tim mch, ung th phi. Nên dùng ít kích thích nh ru mnh, cay, trà c... 123. Th nào là s n ung hp lý ph n thi k tin mãn kinh? ph n thi k tin mãn kinh, kh nng hp th nhit lng thp hn 5%10% so vi thi tr tui. Nhìn chung, thu nhn 1.500 Calo/mt ngày là phù hp. Nu mun gim béo thì nên gim nhit lng tip nhn i cho n khi t n trng lng tiêu chun. Nên hi các chuyên gia dinh dng xác nh nhit lng cn hp th mi ngày, theo giá tr Calo c hp th qua n ung. Thành phn dinh dng trong thc phm phi toàn din, tránh n quá lch. - Cht ng có th cung cp ngun nng lng chim 55%-65% tng nhit lng do các loi thc n cung cp. ng có trong mt s loi tinh bt nh go, m, lng thc ph, khoai lang, , u. Lng thc dng thô có nhiu vitamin B, rt nên dùng. i vi nhng ngt có hàm lng ng n cht, nên hn ch s dng (mi ngày không vt quá 35-50 g). Vic n ng quá nhiu s thúc y hình thành m trung tính trong ni tng, gan, dn n bnh m trong gan và béo phì, thúc y hình thành cholesterol trong máu, làm tng quá trình x cng ng mch, bt li cho rng. - Anbumin là cht dinh dng ch yu ca t bào cu thành c th. Thc phm cha anbumin nên chim 10%-15% tng nhit lng. Nu quá nhiu, nó có th gây bt li cho gan, thn. Tht nc, cá, trng, tht gia cm là nhng thc phm giàu anbumin. Ni tng ng vt, lòng trng, cá mc... cng cha nhiu anbumin nhng có hàm lng cholesterol cao, nên dùng ít hoc không dùng. Sa ti và các ch phm t sa giàu anbumin, canxi, nên s dng. u tng và các sn phm t u cha 35% anbumin thc vt, có li cho sc khe, nên dùng rng rãi. - Thc phm loi m là nhng vt cht dinh dng không th thiu, mi ngày không nên n di 40 g. Nó có th tng cm giác mun n. M cht

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

95

còn cu thành nên t bào não. M thc vt (nh du u nành, du lc, du ht hng dng, du ngô...) tt hn m ng vt. - Rau xanh, hoa qu cha nhiu vitamin C và mui vô c. Cht x trong rau, qu h tr cho tiêu hóa, chng táo bón. Tr mt s loi qu cha nhiu ng nh da hu, các loi hoa qu u ít nhit lng, nên n nhiu. Nhng nu n quá nhiu thì kh nng hp th nguyên t vi lng s gim. Mi ngày nên n 25 g là . Nhìn chung, thói quen n ung ca ngi dân mt s nc cha phát trin là: Coi tinh bt là ch yu, lng anbumin và các cht khác không , lng mui vô c và m li quá nhiu, rt bt li cho vic phòng bnh tim. Ph n nông thôn thng n thô hn, n rau xanh tng i nhiu, n m ít, li lao ng th lc nhiu. Vì vy, t l mc bnh tim mch h ít hn so vi ph n thành ph. Ngoài ra, nên nh gi n và lng n phù hp. Ba sáng nên n no, n tt; ba tra nên n va phi; ba ti nên n ít. Trong thi gian làm vic bui sáng, nhit nng tiêu hao nhiu; vic n sáng tt có th duy trì nng ng trong máu mc thích hp. Nh ó, não tnh táo, t duy minh mn, th lc khe khon. Thc n trong ba sáng nên giàu anbumin, có lng m thích hp và có tinh bt. Sau khi n ti, nhìn chung nhit nng tiêu hao tng i ít. Vic n quá no s không tt cho d dày, làm tng th trng. 124. Ph n thi k tin mãn kinh nên rèn luyn thân th nh th nào cho khoa hc? Cuc sng là vn ng. Lao ng th lc và rèn luyn thân th mt cách thích hp s có li cho vic gi cng ca c bp, tng hot ng ca phi, thúc y quá trình thay th và tun hoàn máu, tng cng th lc và sc kháng. Vn ng còn có th làm tng s tiêu hao nhit lng, phòng x cng ng mch, bnh tim phi. Vì vy, vn ng có tác dng chng lão hóa hu hiu. Ngoài ra, nó khin cho ph n cm thy lc quan hn, tâm lý bt cn thng hn, t ó làm chm tin trình "lão hóa tâm lý". Hình thc và cng vn ng nên tùy thuc vào iu kin th cht, thói quen tp luyn, s yêu thích, iu kin khách quan ca tng ngi (i b, chy chm, p xe p, bi, leo núi, thái cc quyn, bóng bàn, cu lông). Khi bt u, nên vn ng ít, sau tng dn, u n mi ngày, duy trì lâu dài, nht nh s có hiu qu. Nu có iu kin, nên tham gia vào các oàn th,

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

96

t chc, câu lc b. nh hng qua li ca bn tp s làm tng tác dng ca vn ng. duy trì v p hình th, còn phi chú ý tp úng t th, tránh vic phát sinh hin tng gù lng. 125. Ph n thi k tin mãn kinh phi chú ý chm sóc da nh th nào? thi k tin mãn kinh, ph n càng nên chú ý n v p bên ngoài em li cm giác lc quan, vui v. Ngoài v p hình thc, trng thái tinh thn cng rt quan trng. Có nhng ph n 50-60 tui nhng b ngoài vn tràn y sc sng, v thanh xuân nh mi 35-45 tui. iu này có liên quan n tính cách cá nhân, s tu dng và tình trng sc khe. gi cho da mt p nh thi còn tr, nên: - Thng xuyên tp luyn ngoài tri (tránh ngi trong phòng). - Duy trì tinh thn vui v, khin cho da thay th tt. - Cung cp vitamin và các cht anbumin cn thit cho c th. - Chn các loi sa ra mt ít tính kim, c chit xut t thiên nhiên. - Chm ch xoa bóp da mt, tránh xut hin các np nhn mt, môi, trên mí, trán. Khi cn xut hin, phi xin ý kin ca các chuyên gia thm m, cao k xo hóa trang. Ph n thuc gii vn ngh s có th tìm các bác s chuyên khoa phu thut thm m. Ph n thi k tin mãn kinh còn phi duy trì thói quen gi v sinh da mt sch s. Dùng nc m, sch ra mt, c bit i vi vùng có nhiu np nhn càng phi chú ý. Qun áo lót nên mm, hút thm m hôi, dùng hàng cotton là phù hp nht. u tóc nên chm ch gi, kiu tóc nên gn gàng, oan trang, khi tóc im trng có th nhum en. Ngoài ra, nên tránh ánh nng mt tri quá mnh, thi tit quá lnh, quá khô... ây là nhng nhân t kích thích không tt, vì nó làm tng tc lão hóa ca da. Vitamin E có tác dng chng li s lão hóa ca da, mi ngày ung 100-200 mg s có tác dng rt tt.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

97

126. Kim tra sc khe nh k có li nh th nào i vi ph n thi k tin mãn kinh? Thi k tin mãn kinh là thi k "phc bnh". Nu không kp thi phát hin và sm có bin pháp iu tr, bnh lâu, sau ó bnh s t ngt phát và em li nhng hu qu xu. c bit là i vi bnh ung th ác tính, nu phát hin bnh sm, hiu qu tr bnh s tt, nhng nu phát hin mun, bnh nhân khó tránh khi t vong vì hin nay còn thiu phng pháp tr bnh tn gc và hiu qu. Vì vy, vic d phòng và phát hin bnh ung th s giúp cu c sinh mnh. Cùng vi tui tác, t l phát sinh bnh ung th ngày càng cao. Theo con s thng kê v tình hình phát trin bnh ung th ph n, có khong 40% ph n ung th vú và ung th phn ph, trong ó tui phát bnh ch yu là tin mãn kinh và ã mãn kinh. Bin pháp c th phát hin sm nht ung th ác tính là kim tra sc khe toàn din hàng nm, bao gm: th trng, huyt áp, rng ming, vú, kim tra ph khoa. Ngoài ra, nên xét nghim nc tiu, công nng gan, m trong máu, chp phi, in tâm , chp gan, phi, tim... Các bin pháp kim tra này gn ây ã c ph bin, giúp phát hin chính xác không ít bnh tim n, bnh nhân sm c iu tr. Ph n thi k tin mãn kinh còn phi hc các phng pháp t kim tra, nm chc mt s tri thc y hc c bn. Chú ý các cm giác ch quan ca bn thân, nh: quan sát nhp tim sau khi hot ng, quan sát nhng biu hin liên quan n tiêu hóa... Ngoài ra, thông qua mt nhìn, tay s, có th phát hin mt s triu chng kh nghi, nh cc u vú, hch c, nách... Khi có nhng biu hin d thng, nên n bác s kim tra. 127. Nhng loi thuc nào có li cho s trì hoãn tui già, phòng nga bnh tt? Hin nay có mt s loi thuc thng dùng là: - Thuc kháng s ôxy hóa: Hng ngày ung 300 mg Vitamin C, 100 mg Vitamin E sn sinh cht thay th trong c th.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

98

- Thuc b: nhân sâm, mt ong chúa, cu khi t, tam tht, cao các loi... Dùng theo s ch dn ca bác s. - Canxi và Vitamin D: Sau khi mãn kinh, mi ngày ph n nên ung mt viên canxi và 125 IU Vitamin D3. Sa u nành và các ch phm t sa bò giu canxi, d hp thu. 200 ml sa ti có khong 0,25 gam canxi, nên duy trì ung hng ngày. Sau ba n 3-5 ting, canxi trong thc n ã b ng rut hp thu hoàn toàn. Vì vy, vic b sung canxi trc khi i ng có tác dng duy trì tt lng xng cho c th. 128. Th nào là phng pháp iu tr oestrogen? S thay i tâm, sinh lý ca ph n sau khi mãn kinh có liên quan c bit vi lng oestrogen trong c th. Nm 1932, Geist và Spielman ã dùng oestrogen phòng tr chng tng hp thi k tin mãn kinh. Nm 1963, Robert Wilson ã dùng phng pháp b sung oestrogen cho ph n tin mãn kinh, kt qu là không nhng iu tr c các triu chng do mãn kinh gây ra mà còn trì hoãn, cn tr vic phát sinh các chng bnh có liên quan. ây là phng pháp iu tr thay th oestrogen, có nhiu trng hp có th dùng thêm progestagen. Thc t lâm sàng và nghiên cu ca hn 30 nm tr li ây ã chng minh tác dng ch yu ca phng pháp iu tr oestrogen là: - iu chnh s ri lon kinh nguyt trong thi k quá mãn kinh. - Gim nh hoc dit tr các triu chng do thiu oestrogen gây ra (nh ra m hôi, bí ái), tng sc kháng cc b, gim c s viêm nhim, nâng cao cht lng cuc sng. - Phòng và làm chm kh nng phát sinh chng xp xng. - Làm tng nng HDL-C trong máu, gim lng cholesteron và LDL-C. Có nghiên cu cho thy: HDL-C tng 1mg/ml, nguy c mc bnh tim s gim 3% - 8%; LDL-C gim 1mg/1ml, nguy c mc bnh tim gim 2%. Các nghiên cu y hc cho thy, ph n sau khi mãn kinh nu c b sung oestrogen thiên nhiên thì nguy c thiu máu tim gim 35% - 45%, nguy c nhi máu c tim gim 50%.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

99

- Báo cáo gn ây cho thy, vic b sung oestrogen có th ci thin, gim bt và trì hoãn bnh mt trí nh, ci thin gic ng và công nng i não, iu chnh tâm lý, tng cng th lc, nâng cao hiu qu làm vic và cht lng cuc sng. - Cung ng máu cho da, khin da d hng hào. 129. Phng pháp iu tr oestrogen có tác dng ph gì? - Vic s dng HRT (iu tr kt hp b sung c oestrogen và progestagen) trong mt thi gian dài có th gây tác dng ph nh huyt áp tng cao, m trong máu thay i, công nng gan b tn hi. Các kt qu nghiên cu cho thy, vic b sung oestrogen thiên nhiên s không làm tng huyt áp, mà còn có th phòng x cng ng mch. Vic b sung oestrogen thiên nhiên cng có th làm gim lng ng và insulin trong máu. - nhng ph n không b sung oestrogen, nguy c ung th và mc chng ni mc t cung tng 5-10 ln, nguy c mc các chng bnh nguy him khác cng tng rõ. Nu mi tháng dùng oestrogen t 10-14 ngày, nguy c mc bnh s gim hn. Oestrogen hn ch phát sinh ung th phn ph (bung trng, c t cung, tuyn âm o...) - Oestrogen có liên quan n phát sinh ung th vú hay không? Kt qu nghiên cu còn cha hoàn toàn thng nht. Trc mt, quan im ca i a s hc gi cho rng, dùng HRT trong thi gian ngn không tng nguy c phát sinh ung th vú; nhng i vi ph n trên 60 tui, quá trình iu tr kéo dài 5 nm thì t l phát sinh ung th vú s tng. Ngoài ra, nhng ngi ung ru, có ngi thân tng b ung th vú (m, bà, ch em gái), béo, tuyn vú phát trin... , thì nguy c phát bnh s cao hn. Do t l mc bnh và t vong vì loãng xng, bnh tim mch ph n cao hn t l ung th t cung, ung th vú nên a s hc gi cho rng dùng HRT li nhiu hn hi. Ngoài ra, trong quá trình s dng HRT, ph n có th xut hin mt s triu chng nh:

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

100

- Chy máu âm o: Sau khi mãn kinh, ni mc t cung chu s kích thích nht nh ca lng oestrogen, gây chy máu. - Khi s dng lng oestrogen không thích hp, có th có hin tng cng au ngc, phù thng, au u, mt mi, bun ng, tinh thn bt n, au ngc, trng bng, tng trng... Khi xut hin nhng hin tng trên, phi xin ý kin ca bác s iu chnh liu dùng. 130. Bác s s la chn phng pháp iu tr oestrogen nh th nào? Ph n thi k tin mãn kinh có nên dùng oestrogen tr bnh không? Nên dùng loi nào, nhiu ít ra sao, nên dùng nh th nào? Nhng iu này u do bác s chuyên khoa quyt nh thông qua hi han bnh án tng tn, kim tra và hóa nghim, tính toán li, hi ca thuc. Vic t ý s dng thuc, ng nhn là càng dùng nhiu càng tr lâu s gây nguy him. Nhng trng hp sau thích hp vi vic dùng HRT: - Có triu chng tin mãn kinh nghiêm trng, nh hng n cht lng cuc sng. - Công nng bung trng suy thoái quá sm. - Có nguy c b loãng xng, sau khi hóa nghim chng minh là xng b loãng. - Có triu chng x cng ng mch, có nguy c bnh tim. Nhng ngi béo phì, trong gia ình tng có ngi b bnh tim. - Ngi nghin thuc lá, ít vn ng, cao huyt áp, HDL-C thp và LDL-C cao trong máu. - Ngi b tiu ng, bung trng b suy thoái sm... Trc ây, ngi ta cho rng HRT là loi thuc cm k i vi ngi b cao huyt áp, m trong máu d thng, tiu ng, tc c tim. Nhng ngày nay, HRT ã c chng minh là có th s dng, có iu phi cn thn.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

101

Nhng i tng sau nên cân nhc k trc khi quyt nh dùng HRT: Ngi b u x t cung, lc ni mc t cung, tiu ng, có tt không tt v tuyn vú, hen, huyt áp cao, bnh tim, au na u, m trong máu cao. 131. Hin nay có nhng loi thuc nào là ch phm ca oestrogen? - Thuc ung: Hin nay ang lu hành hai loi, ó là Estrace và Premarin, dùng cho nhng ngi có quá trình tr liu bng phng pháp thay th hoóc môn trong thi gian dài. Ngoài ra còn có mt s loi thuc do Trung Quc sn xut, có nhiu tác dng ph, hiu qu thp. - Thuc kích thích di da: Dùng cho nhng ngi b bnh d dày, bnh gan, h tuyn ty. Nhng bnh nhân này không nên s dng thuc ung tránh gây hi cho gan. - Thuc xoa bóp: Dùng xoa vào các bui ti, xoa bng di hoc ùi. - Cao dán: Dán vào bng di, ùi hoc cánh tay, 3-5-7 ngày thay mt ln. Nó có tác dng duy trì liên tc lng oestrogen, khin cho nng oestrogen trong máu tng i n nh. - Thuc t âm o: Dùng cho ngi cao tui b viêm âm o hoc bí ái. Thuc t vào âm o không c hp th n toàn b c th, có th tránh tác dng ph cho các b phn khác. Hin có loi thuc Ovestin và Estring. 132. Hin có loi thuc nào là ch phm ca progestagen? i vi ph n có t cung hoàn chnh, nên dùng thêm progestagen bo v ni mc t cung, vi các ch phm: - Thuc Urogestan: Là loi ch phm progestagen thiên nhiên, bao gm thuc tiêm và thuc ung. Giá khá cao. - Thuc progestagen tng hp: Gm Dydrogesterone, Crinone và Estracombi, u ã qua th nghim lâm sàng. Loi thuc progestagen thiên nhiên không i kháng li tác dng ca oestrogen, có th ci thin lng m trong máu.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

102

133. Có my phng pháp iu tr bng hoóc môn? La chn nh th nào? Trong thi k quá ca mãn kinh, có th dùng progestagen iu chnh kinh nguyt.Sau khi mãn kinh, tùy vào tui tác, niên hn sau mãn kinh, có th la chn nhng phng án iu tr thích hp. - Ph n tng i tr: Trong thi k tin mãn kinh, nu mun có kinh nguyt, mi tháng dùng oestrogen 25-28 ngày; n ngày th 16 dùng thêm progestagen trong 10-14 ngày phòng tng sinh ni mc. Sau my ngày ngng thuc s có kinh nguyt. Sau khi có kinh c nm ngày, li áp dng liu lng nh va nêu. Phng án này gi là "phng án chu k". - Phng án liên tc: Dùng hàng ngày oestrogen, progestagen hoc thay phiên dùng cách nht mà không gián on. Mc ích là khin ni mc t cung dày và ra máu. Hin ã có mt s loi thuc do Trung Quc và nc ngoài sn xut. Nu b bnh ph khoa ã ct b t cung thì ch dùng oestrogen, không cn dùng thêm progestagen. Liu dùng thuc oestrogen, progestagen mi ngi mt khác. Lúc u, bác s thng cho liu dùng chung. Sau mt tháng nên i kim tra li. Bác s s theo dõi s thay i bnh trng mt thi gian xem phn ng ph có xy ra hay không, ng thi iu chnh hóa nghim cn thit ri mi a ra liu dùng liên tc. Mc tiêu tr bnh không phi là khôi phc hoàn toàn lng oestrogen trong máu nh tui sinh , mà ch cn t n lng oestrogen giai on u ca noãn bào, nhm gim nhng triu chng thi k tin mãn kinh, duy trì c lng xng trong c th. Trong quá trình iu tr hoóc môn thay th, ph n cn giám nh nh k, c bit là nhng ngi có bnh ni khoa, ph khoa. Ch tiêu giám nh gm: th trng, huyt áp, lng m trong máu, ngc, mt xng, ni mc t cung...

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

103

134. Testosteron có th dùng iu tr cho ph n ã mãn kinh không? Testosteron c dùng cho ph n sau khi mãn kinh vi tác dng ch yu là thúc y cm giác mun n, tng cng th lc, giúp tinh thn hng phn, ci thin tính dc, tng lng xng. Nhìn chung, nên ung thuc vào bui sáng. Thuc có nh hng không tt i vi ngi béo, ngi b bnh gan, m trong máu; ch dùng cho ngi có th lc kém, và nên kt hp vi progestagen. Hin nay, Trung Quc và Hà Lan ã ch tác c loi thuc này. Có th dùng thuc thng xuyên hoc cách nht, tùy tng ngi. Thuc dùng rt thun tin, phù hp vi nhng ph n mãn kinh c mt nm. 135. Vic iu tr bng hoóc môn cn phi bt u vào lúc nào? Duy trì trong bao lâu? Có phi bt k ph n mãn kinh cng cn áp dng bin pháp này? Các triu chng tin mãn kinh có th xut hin trc khi mãn kinh. gim nh triu chng này, có th dùng thuc iu tr. Cn chú ý là, phi hiu rõ vào thi k ó, lng oestrogen trong c th ngi bnh vào tình trng nào (quá thp hay tng i cao); vì biu hin ca chng cng thng trc k kinh nguyt có khi tng t triu chng thi k tin mãn kinh. Nu lng oestrogen không thp, thì vic cung cp progestagen là hp lý. Sau khi mãn kinh, nu xut hin triu chng tin mãn kinh, ng nhiên nên b sung oestrogen, cn phi hp vi progestagen bo v ni mc t cung. Sau khi triu chng gim, có th gim lng, duy trì vài tháng n mt, hai nm ri dng hn. Nu triu chng không tái phát, có th ngng vnh vin. Nu sau khi s dng hoóc môn mà triu chng không gim nh, nên kim tra, chn oán li. duy trì lng xng và phòng các triu chng loãng xng, nên bt u dùng thuc sm sau khi mãn kinh. Quá trình này có th kéo dài hn mi nm. Do s dng thuc trong thi gian dài, cn thng xuyên kim tra, giám nh li. Có phi bt c ph n nào sau khi mãn kinh cng nên iu tr bng phng pháp thay th hoóc môn hay không? Hin còn nhiu quan im bt ng. T góc d phòng bnh tim mch, bác s khuyên nên dùng phng pháp này, ít nht trong 5 nm.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

104

136. Ph n tin mãn kinh cn phi phi hp nh th nào trong quá trình tr liu bng hoóc môn? u tiên, nên hiu rng iu tr bng thuc ch là mt trong nhng bin pháp nhm bo v sc khe thi k tin mãn kinh. Nên phi hp các bin pháp khác nh n ung hp lý, cai thuc lá, ru, rèn luyn sc khe, khng ch th trng, gim thiu s kích ng, iu chnh tâm lý, b sung canxi và vitamin D. Ngoài ra, không th coi nh vic gim ng, gim huyt áp, gim m. Trc khi quyt nh dùng thuc, nên kim tra sc khe, xem bnh án ca ngi trong gia ình. Nên nói vi bác s v tình hình ung thuc, thói quen n ung, phng thc sinh hot; ánh giá chính xác tình trng bnh ca bn thân, ng thi phi hiu c li, hi ca phng pháp iu tr thay th hoóc môn này. Khi dùng thuc, nên tuân theo li dn dò ca bác s, không thay i tùy tin; chú ý quan sát nhng thay i ca bnh và nhng phn ng ph nu có. Theo nh k, phi i kim tra li, làm nhng xét nghim siêu âm cn thit. Nh vy s tn kém ít mà li t hiu qu tr liu tt nht. Cng nên nhn thc rng, phng pháp iu tr bng hoóc môn i vi mt s nc chm phát trin là còn mi l, vic ng dng i vi ph n b bnh ph khoa phc tp còn thiu kinh nghim. Bn thân ngi bnh cng có th làm nhng phán oán khách quan giúp cho bác s ánh giá chính xác hiu qu iu tr và tính an toàn, cao mc chn oán. Nu trc mt, ph n tm thi không mun hoc không nên dùng phng pháp iu tr bng hoóc môn, thì sau mãn kinh 1-2 nm cng nên kim tra mt ln, xem xét tình hình bnh quyt nh x lý. 137. Ph n tr có cn thit phi iu tr bng oestrogen hay progestagen hay không? Trên thc t, ph n tui thanh xuân hay tui sinh nu b các chng bnh mà dn n tt kinh mà không có nhu cu sinh , cng không cn n các phng pháp iu tr c thù thì nên b sung oestrogen, progestagen to kinh nguyt nhân to. iu này giúp d phòng tình trng lng oestrogen quá thp, dn n nhng thay i có tính thoái hóa. Có ph n b b kinh nhng lng oestrogen trong máu không thp, thì hng tháng ch nên dùng progestagen ni mc t cung xut huyt úng k.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

105

Trên thc t, phng pháp này cng thuc phm trù iu tr thay th hoóc môn, iu tr chu k nhân to. 138. Có nhng nguyên nhân và phng pháp iu tr nào i vi bnh loãng xng ph n trong giai on mãn kinh? ph n thi k tin mãn kinh, hot ng ngoài tri và c hi si nng có th b gim nên lng vitamin D3 hp thành t bào da cng b gim, nh hng n vic hp th canxi qua ng tiêu hóa, xng b phá hy nhanh. Nhng nhân t này liên quan n vic phát sinh chng loãng xng. Phng pháp iu tr: Ngoài vic b sung oestrogen và canxi còn có th dùng thuc làm tng lng xng, hn ch ti thiu hin tng gãy xng. Nhng nhng loi thuc này giá rt cao, mi giai on dùng th. tránh phát sinh hin tng gãy xng, ph n giai on tin mãn kinh nên chú ý phòng trt ngã, nên i giày gót thp. 139. Nguyên nhân gì khin âm o ra máu nhiu ln ph n sau khi ã mãn kinh? i vi ph n giai on mãn kinh, vic xut hin hin tng âm o ra máu khi kinh nguyt ã ngng mt nm là mt triu chng cn c quan tâm. Theo báo cáo ca Trung Quc, vào nhng nm 60, trong s nhng ph n ã mãn kinh mà âm o li ra máu, có 76% b ung th ác tính h thng sinh dc (chim 3/4 là u t cung). Cùng vi vic trin khai rng rãi công tác bo v sc khe, s ph n b ung th ác tính sau khi mãn kinh gim 1020% vào nhng nm 80, trong ó i a s là u ni mc t cung, u t cung và u bung trng. Ngoài ra còn có các chng bnh khác nh viêm âm o, u tht ni mc t cung, u nang bung trng, u x t cung. Có mt s ph n khi ngng dùng oestrogen cng b chy máu âm o sau khi mãn kinh. Nhng ph n b chy máu âm o sau khi ã mãn kinh nên kp thi n bnh vin kim tra, c bit i vi ph n béo, ã mãn kinh c trên 10 nm mà âm o chy máu nhiu ln, kéo dài n gn 1 tháng. Nhng ngi này có kh nng b u ác tính. tìm rõ nguyên nhân chy máu, ngi bnh cn c kim tra có h thng. Nu khng nh là có u, bt lun là u ác tính hay lành tính, u phi iu tr kp thi.

140 VN LIÊN QUAN N KINH NGUYT PH N

106

Sau khi mãn kinh, lng oestrogen trong c th ph n gim thp, niêm mc t cung mng dn, khi giao hp d b tn thng. Âm o t môi trng tính axít chuyn thành tính kim nên sc kháng gim, vi khun bên ngoài d xâm nhp dn n viêm âm o, t cung và ni mc t cung. Nhng ph n b viêm ng sinh dc sau khi mãn kinh thng ít b chy máu âm o nhng có khí h. Nu ã c khng nh có hin tng viêm, nên ung thuc tiêu viêm. Oestrogen có li cho vic tng cng sc kháng niêm mc âm o. Nguyên nhân ni tit cng có th dn n chy máu âm o sau khi mãn kinh. Tình trng này thng thy ph n gn k mãn kinh. Âm o chy máu ging nh kinh nguyt, dng úng k, nhng chu k không theo quy lut. Nu kim tra toàn din mà vn cha tìm ra nguyên nhân gây bnh, có th nghi ng rng trong bung trng có mt s bào trng cht lu. Trng hp him xy ra là sau khi mãn kinh vn b chy máu âm o nhiu ln, kim tra toàn din nhng không tìm c nguyên nhân. Ngi bnh nên nhn ni chu ng hoc t nguyn phu thut ct b toàn b t cung, bung trng. 140. Th nào là viêm âm o do tui già? Sau khi mãn kinh, lng oestrogen trong c th ph n gim, niêm mc âm o b mng dn, môi trng tính axít chuyn thành tính kim. Vì vy, khi sinh hot tình dc, h b tn thng bên ngoài, vi khun d xâm nhp dn n viêm âm o, thm chí viêm c t cung, viêm ni mc t cung. Âm o thng có khí h, ôi khi còn b ra máu. Khi kim tra có th thy niêm mc âm o và xung quanh có máu. Phng pháp iu tr: Có th t thuc kháng sinh hoc oestrogen, mi ti trc khi i ng t mt viên vào âm o, sau nm n by ngày triu chng s gim. Ngoài ra, có th dùng thuc ung hoc thuc tiêm, nhng chú ý không nên dùng thuc trong thi gian dài, vì niêm mc âm o rt d hp th oestrogen. Vic dùng thuc quá nhiu s dn n ni mc t cung b chy máu, to ra s s hãi không cn thit i vi ngi bnh. Viêm âm o do tui già thng xy ra nhiu ln, vì vy cn iu tr i iu tr li cho dt im.

Information

Microsoft Word - 140van_de_lien-quan-den_phu_nu.doc

106 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

258633