Read Diagnostyka_autoimmunologia_folder.pdf text version

Zlote standardy w diagnostyce chorób autoimmunologicznych

Zlote standardy w diagnostyce chorób autoimmunologicznych

Przeciwciala przeciw topoizomerazie 1 Scl-70 Drobnoziarnista fluorescencja z przewiecajcymi drobnymi jderkami Dermatitis herpetiformis Ziarniste zlogi IgA w brodawkach skórnych Metoda DIF

Przeciwciala przeciwjdrowe ANA Typ RNP typ plamisty z wybarwiajcymi si jderkami

Przeciwciala przeciw centromerom ACA wiecenie równomiernie rozsianych ziaren w komórce interfazalnej

LABD linijna IgA dermatoza pcherzowa Linijne zlogi klasy IgA wzdlu blony podstawowej naskórka

Przeciwciala przeciw natywnemu DNA Wykrywane na komórkach wiciowca Crithidium luciliae Mocna reakcja kinetoplastu

Przeciwciala ANA Typ wiecenia hemogenny Komórki HEp-2

Pemphigoid Linijne zlogi klasy IgC Metoda DIF

Przeciwciala ANA Typ wiecenia obwodowy

Przeciwciala ANA Typ wiecenia ziarnisto-nitkowaty charakterystyczny dla przeciwcial Ro

Pemphigus na komórkach przelyku malpy Metoda IIF

Przeciwciala ANA Typ NSp-1 na komórkach HEp-2

Przeciwciala przeciw jdrowe ANA Typ charakterystyczny dla przeciwciala La Komórki HEp-2

SLE ukladowy tocze rumieniowaty Ziarniste zlogi immunoglobulin na granicy skórnonaskórkowej. Metoda DIF

Przeciwciala przeciw histydylowej tRNA syntetazie Ziarniste wiecenie cytoplazmatyczne Jo-1 Komórki HEp-2

Przeciwciala IgA-EmA na przelyku malpy Metoda IIF

Przeciwciala c-ANCA na neutrofilach ludzkich Metoda IIF

Skladamy serdeczne podzikowania Klinice Dermatologii Akademii Medycznej w Warszawie za udostpnienie archiwalnej dokumentacji fotograficznej.

Szanowni Pastwo,

Nowoczesna medyczna diagnostyka laboratoryjna chorób autoimmunologicznych jest istotnym uzupelnieniem i potwierdzeniem diagnozy klinicznej.

Autoimmunologia jest dzialem medycznej diagnostyki laboratoryjnej, w którym jako uzyskanych wyników warunkowana jest w szczególnoci poziomem wiedzy i dowiadczenia specjalistów.

Istot procesu diagnostycznego jest nie tylko rodzaj zleconego badania, ale równie wybór metody jego wykonania i powierzenie go odpowiedniemu zespolowi immunologów, patologów i diagnostów laboratoryjnych. Od ich wiedzy i dowiadczenia zaley m.in. prawidlowa ocena immunofluorescencyjnych preparatów mikroskopowych oraz interpretacja uzyskiwanych wyników.

Przed 15 laty zespól wybitnych specjalistów z wieloletnim staem i dowiadczeniem naukowym w dziedzinie chorób autoimmunologicznych rozpoczl swoj dzialalno w Warszawie w niepublicznym Laboratorium Autoimmunologii ,,NADZIEJA" pod kierunkiem wiatowej slawy immunopatologa prof. dr. hab. n. med. Tadeusza Chorzelskiego. Od 2003 roku caly zespól kontynuuje swoj prac w Pracowni Immunopatologii warszawskiego oddzialu ogólnopolskiej sieci laboratoriów medycznych DIAGNOSTYKA. Pracownia specjalizuje si w diagnostyce chorób tkanki lcznej, pcherzowych chorób skóry i celiakii. Druga wysokiej klasy Pracownia Autoimmunologii znajduje si w krakowskim oddziale DIAGNOSTYKI i specjalizuje si w diagnostyce zespolu antyfosfolipidowego, nieplodnoci oraz weryfikacji autoprzeciwcial narzdowo specyficznych.

Wyniki bada autoimmunologicznych wykonanych przez naszych specjalistów opatrzone s komentarzami cenionych klinicystów, w tym pani prof. dr hab. n. med. Stefanii Jabloskiej ­ wybitnego specjalisty z zakresu kolagenoz i pcherzowych chorób skóry. Zawarte w komentarzach informacje s cenn wskazówk w procesie diagnostycznym oraz terapii prowadzonej przez lekarzy specjalistów. Oferowana forma wspólpracy wyznacza europejskie standardy w oparciu o relacje lekarz- diagnosta w zintegrowanym systemie kompleksowej diagnostyki pacjenta.

Oddajemy w Pastwa rce opracowanie zawierajce kompendium wiedzy w zakresie bada autoimmunologicznych oferowanych w ogólnopolskiej sieci laboratoriów medycznych DIAGNOSTYKA. Charakterystyka poszczególnych grup oznacze pomoe Pastwu wybra odpowiedni kierunek procesu diagnostycznego.

Zapraszamy do wspólpracy.

Z powaaniem dr n. med. Zofia Kolaciska - Strasz Konsultant Krajowy ds. Bada Autoimmunologicznych Diagnostyka Sp. z o. o. dr n. med. Jakub Swadba Prezes Diagnostyka Sp. z o. o.

3

Spis treci

I. METODY STOSOWANE W DIAGNOSTYCE AUTOIMMUNOLOGICZNEJ ......................................................................................... 7

Metoda immunofluorescencji (IF) ....................................................................................................................................................................................................................................................................................... 7 Immunodyfuzja .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 7 Immunoblot ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 8 ELISA ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 8 Inne metody ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 8

II. NAJWANIEJSZE GRUPY AUTOPRZECIWCIAL ................................................................................................................................. 9

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W ChOROBACh TKANKI LCZNEJ ..................................................................................................................................................... 9 Przeciwciala przeciwjdrowe i przeciwcytoplazmatyczne................................................................................................................................................................................................................................... 9 Najczstsze choroby tkanki lcznej ..........................................................................................................................................................................................................10 Tocze trzewny (Systemic Lupus Erythematosus) - SLE ........................................................................................................................................................................................................................................ 10 Skórna posta tocznia trzewnego (Discoid Lupus Erythematosus) - DLE ................................................................................................................................................................................................... 10 Podostra skórna posta tocznia trzewnego (Subacute Cutaneous Lupus Erythematosus) - SCLE............................................................................................................................................... 10 Zespól Sjgrena .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 10 Mieszana choroba tkanki lcznej (Mixed Connective Tissue Disease) - MCTD.......................................................................................................................................................................................... 10 Twardzina ukladowa (Systemic Sclerosis) - SSc........................................................................................................................................................................................................................................................... 10 Zapalenia wielominiowe (Polymyositis) i skórno-miniowe (Dermatomyositis) - PM i DM..................................................................................................................................................... 11 RODZAJE BADA PRZECIWCIAL W ChOROBACh TKANKI LCZNEJ: ..............................................................................................................................................11 Przeciwciala przeciwjdrowe i przeciwcytoplazmatyczne - test przesiewowy (ANA 1) ................................................................................................................................................................ 11 Przeciwciala przeciwjdrowe i przeciwcytoplazmatyczne - test kompleksowy (ANA 2) ............................................................................................................................................................... 11 Przeciwciala przeciwjdrowe i przeciwcytoplazmatyczne ­ immunoblot (ANA 3) .......................................................................................................................................................................... 11 Przeciwciala przeciw dsDNA ................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 11 Przeciwciala przeciw nukleosomom (ANuA) ............................................................................................................................................................................................................................................................. 11 Badania tkankowe (badania obecno przeciwcial w tkankach metod DIF (direct immunofluorescence)) .................................................................................................................. 12 PRZECIWCIALA WYKRYWANE W ZAPALENIACh NACZY (vasculitis).........................................................................................................................................12 Przeciwciala przeciw antygenom cytoplazmy neutrofilów (ANCA) ............................................................................................................................................................................................................ 12 PRZECIWCIALA WYKRYWANE W ChOROBACh PChERZOWYCh SKóRY ......................................................................................................................................13 Pcherzyca zwykla (PV-pemphigus vulgaris) i pcherzyca liciasta (PF-pemphigus foliaceus). .................................................................................................................................................... 13 Podnaskórkowe choroby pcherzowe .......................................................................................................................................................................................................................................................................... 13 PRZECIWCIALA WYKRYWANE W GLUTENOZALENEJ ENTEROPATII ..............................................................................................................................................14 Przeciwciala przeciw endomysium w klasie IgG (EmA IgG) oraz w klasie IgA (EmA IgA) ............................................................................................................................................................. 14 Przeciwciala przeciw gliadynie w klasie IgG (AGA IgG) oraz z klasie IgA (AGA IgA) .......................................................................................................................................................................... 14 Przeciwciala przeciw retikulinie w klasie IgG (ARA IgG) oraz w klasie IgA (ARA IgA) ........................................................................................................................................................................ 14 Przeciwciala przeciw transglutaminazie tkankowej w klasie IgG (anty-tTG IgG) oraz w klasie IgA (anty-tTG IgA)......................................................................................................... 14 PRZECIWCIALA WYKRYWANE W AUTOIMMUNOLOGICZNYCh ChOROBACh WTROBY ...........................................................................................................15 Przeciwciala przeciwmitochondrialne (AMA) ............................................................................................................................................................................................................................................................ 15 Przeciwciala przeciwmitochondrialne (AMA) typu M2 ...................................................................................................................................................................................................................................... 15 Przeciwciala przeciw kanalikom ólciowym............................................................................................................................................................................................................................................................... 15 Przeciwciala przeciw miniom gladkim (ASMA) .................................................................................................................................................................................................................................................. 15 Przeciwciala przeciw mikrosomom wtroby i nerki (anty-LKM) .................................................................................................................................................................................................................... 15 Przeciwciala przeciw rozpuszczalnemu antygenowi wtrobowemu i wtrobowo- trzustkowemu (anty-SLA/LP) .................................................................................................... 16 PRZECIWCIALA WYKRYWANE W ZESPOLE ANTYfOSfOLIPIDOWYM (APS) ..................................................................................................................................16 Badania przeciwcial antyfosfolipidowo-bialkowych ............................................................................................................................................................................................................................................. 16 Antykoagulant toczniowy (LA) ........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 16 Przeciwciala antykardiolipinowe w klasie IgG i IgM .............................................................................................................................................................................................................................................. 16 Przeciwciala przeciw 2-glikoproteinie I w klasie IgG i IgM (anty 2-GPI) ............................................................................................................................................................................................... 16 Przeciwciala przeciw protrombinie w klasie IgG i IgM ......................................................................................................................................................................................................................................... 17 Przeciwciala przeciw fosfatydyloserynie w klasie IgG i IgM .............................................................................................................................................................................................................................. 17 Przeciwciala przeciw fosfatydyloinozytolowi w klasie IgG i lgM.................................................................................................................................................................................................................... 17 PRZECIWCIALA ZWIZANE Z AUTOIMMUNOLOGICZNYMI PRZYCZYNAMI NIEPLODNOCI ....................................................................................................17 Przeciwciala przeciw plemnikom w surowicy ......................................................................................................................................................................................................................................................... 17 Przeciwciala przeciwplemnikowe w nasieniu ........................................................................................................................................................................................................................................................... 17 Przeciwciala przeciw antygenom jajnika...................................................................................................................................................................................................................................................................... 17 Przeciwciala przeciw komórkom Leydiga jder ....................................................................................................................................................................................................................................................... 17 Przeciwciala przeciw antygenom loyska.................................................................................................................................................................................................................................................................... 17 PRZECIWCIALA ZWIZANE Z ChOROBAMI AUTOIMMUNOLOGICZNYMI TARCZYCY .................................................................................................................18 Przeciwciala przeciw peroksydazie tarczycowej (anty-TPO)............................................................................................................................................................................................................................. 18 Przeciwciala przeciw tyreoglobulinie (anty-TG) ....................................................................................................................................................................................................................................................... 18 Przeciwciala przeciw receptorom TSH (TRAb) .......................................................................................................................................................................................................................................................... 18 PRZECIWCIALA WYKRYWANE W DIAGNOSTYCE REUMATOIDALNEGO ZAPALENIA STAWóW .................................................................................................18 Przeciwciala przeciw cyklicznemu bialku bogatemu w cytrulin (anty-CCP) ...................................................................................................................................................................................... 18 PRZECIWCIALA WYKRYWANE W DIAGNOSTYCE MIASTENII .............................................................................................................................................................18 Przeciwciala przeciw receptorom acetylocholiny (anty-AChR) ...................................................................................................................................................................................................................... 18 Przeciwciala przeciw miniom poprzecznie prkowanym .......................................................................................................................................................................................................................... 19 PRZECIWCIALA WYKRYWANE W DIAGNOSTYCE CUKRZYCY TYPU 1 ..............................................................................................................................................19 Anty-GAD ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 19 Anty-IA2 ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 19 Przeciwciala przeciw wyspom trzustki........................................................................................................................................................................................................................................................................... 19 INNE PRZECIWCIALA NARZDOWO-SWOISTE .....................................................................................................................................................................................20 Przeciwciala przeciw komórkom okladzinowym oldka (APCA) ................................................................................................................................................................................................................ 20 Przeciwciala przeciw czynnikowi wewntrznemu Castle'a .............................................................................................................................................................................................................................. 20 Przeciwciala przeciw blonie podstawnej klbuszków nerkowych (anty-GBM) i blonie pcherzyków plucnych .......................................................................................................... 20 Przeciwciala przeciw miniowi sercowemu............................................................................................................................................................................................................................................................. 20 Przeciwciala przeciw komórkom kubkowatym jelit .............................................................................................................................................................................................................................................. 20 Przeciwciala przeciw komórkom zewntrzwydzielniczym trzustki ............................................................................................................................................................................................................. 20 Przeciwciala przeciw Saccharomyces cerevisiae (ASCA) ...................................................................................................................................................................................................................................... 20 Przeciwciala przeciw korze nadnerczy........................................................................................................................................................................................................................................................................... 20 PRZECIWCIALA WYKRYWANE W ZESPOLACh NEUROLOGICZNYCh ...............................................................................................................................................21 Panel neuroimmunologiczny .............................................................................................................................................................................................................................................................................................. 21

5

I. METODY STOSOWANE W DIAGNOSTYCE AUTOIMMUNOLOGICZNEJ

Technika ta, wprowadzona ponad 40 lat temu, wci pozostaje standardow technik immunologiczn (,,gold standard technique") szeroko stosowan w wielu laboratoriach na wiecie. Charakteryzuje si wysok czuloci i swoistoci, zwlaszcza, gdy posluguje si ni zespól z wieloletnim dowiadczeniem. W metodzie immunofluorescencji ródlem natywnych (niezmienionych) antygenów s substraty tkankowe pozwalajce na wykrywanie szerokiego spektrum przeciwcial. Podstawowym wyposaeniem laboratorium, niezbdnym do wykonywania bada immunofluorescencyjnych jest kriostat (urzdzenie pozwalajce na krojenie zamroonych tkanek) oraz mikroskop fluorescencyjny, w którym oglda si preparaty po przeprowadzonej reakcji immunologicznej. Znakowane fluorochromem przeciwcialo sprawia, e w miejscu zwizania ze swoistym antygenem w tkance, w mikroskopie fluorescencyjnym zaopatrzonym w lamp rtciow emitujc promieniowanie UV, obserwuje si charakterystyczn ólto-zielon fluorescencj. Stosuje si dwa podstawowe warianty metody immunofluorescencji (If): - metod bezporedni (DIf - Direct Immunofluorescence) - metod poredni (IIf - Indirect Immunofluorescence)

Metoda immunofluorescencji (If)

- antygen - przeciwcialo zwierzce - fluorochrom

- antygen - przeciwcialo ludzkie - przeciwcialo zwierzce - fluorochrom

metoda bezporednia

metoda porednia

Metod bezporedni stosuje si do wykrywania immunoglobulin i dopelniacza zwizanych in vivo w tkankach. Jest to metoda jednofazowa, w której skrawki zamroonej tkanki inkubuje si ze znakowanym przeciwcialem zwierzcym skierowanym przeciw ludzkim immunoglobulinom. Metoda porednia jest metod dwufazow, 10-krotnie bardziej czul ni metoda bezporednia. Jest stosowana rutynowo do wykrywania przeciwcial krcych. Technika ta oparta jest na zdolnoci wizania si przeciwcial krcych z odpowiednim antygenem obecnym w tkance uytej jako substrat antygenowy. W drugim etapie skrawek tkankowy ze zwizanym ludzkim przeciwcialem inkubuje si z przeciwcialem zwierzcym znakowanym fluorochromem (koniugatem). W badaniu pólilociowym poprzez inkubowanie substratu tkankowego w pierwszym etapie reakcji IF z kolejnymi rozcieczeniami badanej surowicy okrela si poziom (miano) przeciwcial.

Metoda immunodyfuzji jest wan metod pomocnicz przy wykrywaniu przeciwcial precypitujcych, skierowanych przeciw grupie rozpuszczalnych antygenów jdrowych (ENA - Extractable Nuclear Antigen). Nale do nich nRNP, Sm, Ro, La, Scl-70. ródlem antygenów w tej metodzie jest specjalnie przygotowany wycig grasicy cielcej lub innej tkanki bogatej w material jdrowy. Metoda polega na podwójnej dyfuzji w elu agaro7

Immunodyfuzja

zowym surowicy z badanymi przeciwcialami i ekstraktu grasicy cielcej, który jest mieszanin rozpuszczalnych antygenów jdrowych i cytoplazmatycznych. W miejscu spotkania przeciwciala z odpowiednim antygenem w elu powstaj linie precypitacyjne. Porównanie tych linii z liniami precypitacyjnymi uzyskanymi ze znanymi przeciwcialami (surowice standardowe z przeciwcialami RNP, Sm, Ro itd.) pozwala okreli swoisto przeciwciala w badanej surowicy w zalenoci od tego czy uzyskana linia jest identyczna, czciowo identyczna, czy te nieidentyczna z lini precypitacyjn znanego przeciwciala. Metoda odznacza si wysok swoistoci, a jej du zalet jest uycie natywnych, niezdenaturowanych antygenów.

W tej technice otrzymuje si rozdzial poszczególnych antygenów np. na pasku lub membranie i ten etap wykonywany jest najczciej u producenta. Okrelone s miejsca, w których znajduj si poszczególne antygeny po rozdziale, zalene od masy ich czsteczki i ladunku. Pasek z wyznakowanymi wszystkimi znanymi antygenami jest stosowany jako niezbdny wzorzec slucy porównaniu prków powstalych po inkubacji z surowic badan. Wykonanie samego badania jest bardzo proste, gdy odpowiedni pasek lub membran inkubuje si z surowic badan, a nastpnie z koniugatem przeciw ludzkim immunoglobulinom (przeciwcialo zwierzce sprzone z enzymami, skierowane przeciw ludzkim immunoglobulinom). W ostatnim etapie reakcji paski inkubuje si z substratem enzymatycznym, który w wyniku dzialania enzymu (peroksydaza, fosfataza alkaliczna) daje barwny produkt w miejscu gdzie na pasku znajduje si odpowiedni antygen. Trudnoci wystpuj jedynie w interpretacji badania np. w przypadku slabo zaznaczonych prków lub prków, które wystpuj w niestandardowych miejscach nieoznaczonych przez producenta. Wyrafinowana i dokladna technika immunoblotu pozwala wykrywa przeciwciala w niskich mianach. Umoliwia te dokladne okrelenie podjednostki antygenów, z którymi lcz si przeciwciala.

Immunoblot

Testy oparte na metodach immunoenzymatycznych (ELISA - Enzyme-Linked ImmunoSorbent Assay) staj si coraz bardziej popularne, gdy teoretycznie daj wyniki w pelni ilociowe. Istnieje jednak wiele problemów zwizanych z powtarzalnoci tej metody, zwizanych najczciej z przygotowywaniem antygenów slucych do oplaszczenia plytek ELISA. Stosowane antygeny mog w czasie preparatyki ulega denaturacji, co powoduje obnienie wiarygodnoci wyników uzyskiwanych tymi metodami. Z drugiej strony obecno nawet minimalnych zanieczyszcze dodatkowymi antygenami powoduje, e testy te daj falszywie dodatnie wyniki. Technika ELISA nie wystarcza równie do oceny przeciwcial przeciwjdrowych, poniewa nie dysponuje si wszystkimi rodzajami antygenów obecnych w komórkach. Takie techniki pozwalaj na otrzymanie ilociowego wyniku, ale w niektórych przypadkach do ich kontroli naley przeprowadzi test immunofluorescencji.

ELISA

Inne metody

- koagulometryczne - do oznaczania antykoagulantu toczniowego, - nefelometryczne - do oznaczania czynnika reumatoidalnego, - chemiluminescencyjne - uywane w automatach immunodiagnostycznych.

8

II. NAJWANIEJSZE GRUPY AUTOPRZECIWCIAL

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W ChOROBACh TKANKI LCZNEJ

Przeciwciala przeciwjdrowe (ANA - Anti Nuclear Antibodies) swoj nazw obejmuj heterogenn grup przeciwcial skierowanych przeciw rónym antygenom zarówno jdrowym, jak i cytoplazmatycznym. ANA inkubowane z substratem antygenowym daj róne typy fluorescencji (patterns), w zalenoci od lokalizacji antygenu, przeciw któremu s skierowane. Typ fluorescencji jest charakterystyczny i dostarcza niezwykle wanych informacji na temat swoistoci przeciwciala, która nastpnie jest weryfikowana za pomoc metody immunodyfuzji. Podstawowe typy fluorescencji jdrowej to: - homogenny - obwodowy - drobnoziarnisty - gruboziarnisty - jderkowy - antycentromerowy W metodzie IIF niezwykle wany jest dobór wlaciwego substratu do reakcji. W Pracowniach Autoimmunologicznych DIAGNOSTYKI substratami z wyboru s: przelyk malpy, przelyk winki morskiej oraz komórki linii HEp-2. Surowica badana jest jednoczenie na obu substratach zwierzcych dajc czsto nieco róne reakcje z kadym z nich, co pozwala na bardziej szczególow charakterystyk poszukiwanego przeciwciala i ulatwia interpretacj wyniku zwikszajc diagnostyczne znaczenie testu. ANA s charakteryzowane na ludzkich komórkach nablonkowych wywodzcych si z raka krtani (komórki HEp-2). Ocena typu fluorescencji jdrowej na komórkach HEp-2 jest duo latwiejsza ni na substratach tkankowych ze wzgldu na due rozmiary jdra komórkowego. Komórki HEp-2 zawieraj ponadto ludzkie antygeny, dlatego spektrum antygenów HEp-2 lepiej odpowiada swoistoci ludzkich przeciwcial. Nie bez znaczenia jest równie fakt, e komórki HEp-2, oprócz interfazalnych, prezentuj pewien odsetek komórek mitotycznych. Umoliwia to identyfikacj przeciwcial przeciw specyficznym strukturom mitotycznym, jak równie pewniejsz identyfikacj przeciwcial przeciw centromerom. Wiele przeciwcial przeciwjdrowych, które mog by wykryte przy uyciu komórek HEp-2, nie reaguje z substratami tkankowymi, a z kolei istnieje pewien niewielki procent przeciwcial przeciwjdrowych, które nawet przy wysokim mianie nie s wykrywane na komórkach HEp-2, lecz mog by zidentyfikowane przy zastosowaniu substratu tkankowego. Wlaciwa diagnostyka ANA wymaga wic równoleglego badania kadej surowicy na trzech substratach: komórkach HEp-2, skrawkach przelyków malpy i winki morskiej. Szczególnym ródlem antygenów jdrowych jest komórka wiciowca Crithidium luciliae, uywana jako swoisty substrat do wykrywania przeciwcial przeciw dwuniciowemu (natywnemu) DNA (dsDNA). Po okreleniu typu wiecenia oraz miana przeciwcial dalsza ich identyfikacja prowadzona jest metod immunodyfuzji lub metod immunoblotu. Podstawowymi rodzajami przeciwcial przeciwjdrowych s: dsDNA histonowe U1-nRNP Ro (SS-A)/La (SS-B) Sm Scl-70 ACA

(przeciwciala antycentromerowe)

Przeciwciala przeciwjdrowe i przeciwcytoplazmatyczne

marker cikich postaci tocznia trzewnego (SLE), a w szczególnoci jego postaci z zajciem nerek, obecne w toczniu indukowanym lekami (szczególnie prokainamidem i hydralazyn), rzadko w SLE bez etiologii polekowej, wystpuj take w reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS), marker mieszanej choroby tkanki lcznej (MCTD) i SLE o lagodnym przebiegu, obecne w rónych postaciach tocznia, w zespole Sjgrena i w twardzinie ukladowej, marker cikich postaci tocznia, czsto z zajciem ukladu nerwowego, marker twardziny ukladowej, marker lagodnej postaci twardziny, zespolu CREST,

9

Jo-1 U3-nRNP (fibrylarynowe) RNA - polimeraza I PM - Scl (PM-1) PCNA (cyklinowe) Ku Mi-1 i Mi-2 antyrybosomalne ANuA

marker zapalenia wielominiowego (polymyositis), obecne w twardzinie ukladowej, obecne w twardzinie ukladowej, wystpuj w zespolach nakladania, wystpuj w toczniu ukladowym trzewnym, obecne w toczniu ukladowym, twardzinie, w zespolach nakladania, wystpuj w zapaleniu skórno-miniowym (dermatomyositis), obecne w toczniu z zaburzeniami psychicznymi, wystpuj w toczniu trzewnym, wykorzystywane s do rónicowania tocznia trzewnego od twardziny ukladowej.

Najczstsze choroby tkanki lcznej

Tocze trzewny (systemic lupus Erythematosus) - SLE

W surowicach chorych na SLE wystpuj przeciwciala przeciw wielu antygenom jdrowym: dsDNA, histonom, Sm, nRNP, Ro (SS-A) i La (SS-B), rybosomom, Ku, PCNA, ANuA. Czsto wykrywania ANA w aktywnym okresie choroby wynosi 95-100%, a w okresie nieaktywnym 85-100%. Przeciwciala Sm i dsDNA s wysoce swoiste dla SLE, natomiast inne maj mniejsze znaczenie w diagnostyce, gdy wykrywane s take w innych kolagenozach. Przeciwciala przeciw dsDNA s najbardziej swoiste dla tocznia trzewnego z zajciem nerek (lupus nephritis) i s jednym z najwaniejszych kryteriów diagnostycznych SLE. Dodatkowo istnieje korelacja pomidzy aktywnoci procesu chorobowego a poziomem tych przeciwcial i dlatego ocena ich miana sluy do kontroli terapii. W zalenoci od aktywnoci choroby przeciwciala przeciw dsDNA wystpuj w 30-50% przypadków SLE. Drugim obok dsDNA markerem patognomonicznym dla SLE s przeciwciala przeciwjdrowe Sm wystpujce u 5-20% chorych. S one charakterystyczne dla cikich postaci tocznia, czsto z zajciem ukladu nerwowego. Innymi przeciwcialami wykrywanymi w SLE s przeciwciala przeciw nukleosomom (ANuA), które stwierdzane s u 75-90% pacjentów z toczniem trzewnym.

W DLE w ok. 30-40% przypadków wykrywa si przeciwciala Ro (SS-A). Miana tych przeciwcial s niskie w porównaniu z ich poziomem w innych chorobach autoimmunologicznych.

Skórna posta tocznia trzewnego (Discoid lupus Erythematosus) - DLE

Podostra skórna posta tocznia trzewnego (subacute cutaneous lupus Erythematosus) - SCLE

W SCLE wystpuj glównie przeciwciala Ro (SS-A) i La (SS-B). Stwierdza si je w ok. 70% przypadków tej choroby.

Zespól Sjgrena

Przeciwciala Ro/La wykrywa si w zespole Sjgrena (40-90%) i w tej jednostce najczciej wystpuj one razem.

W chorobie tej wystpuj w wysokich mianach przeciwciala przeciw rybonukleoproteinie jdrowej (U1-nRNP). Czsto wystpowania przeciwcial przeciw U1-nRNP wynosi 95-100% przypadków, a ich miano koreluje z aktywnoci choroby. Przeciwciala przeciw U1-nRNP wystpuj równie u 30-40% pacjentów z SLE, ale na ogól w niszych mianach i prawie zawsze razem z przeciwcialami Sm.

Mieszana choroba tkanki lcznej (Mixed connective tissue Disease) - MCTD

Twardzina ukladowa (systemic sclerosis) - SSc

W twardzinie ukladowej ANA wykrywa si w ponad 95% przypadków. Najbardziej swoiste dla tej choroby s przeciwciala przeciw antygenowi Scl-70 (przeciw enzymowi topoizomerazie I DNA) i przeciwciala ACA. Chocia immunofluorescencja, jak daj przeciwciala Scl-70 jest bardzo charakterystyczna to wykrywanie tego przeciwciala powinno by zawsze potwierdzone w metodzie immunodyfuzji lub immunoblotu. W przebadanej w Pracowni Autoimmunologii serii ponad 500 przypadków SSc, przeciwcialo Scl-70 wystpowalo w okolo 80% przypadków twardziny ukladowej rozsianej dSSc (diffuse Systemic Sclerosis) i w okolo 50% twardziny ograniczonej LSSc (Limited Systemic Sclerosis).

10

Drugie co do czstoci wystpowania przeciwciala przeciw centromerom (ACA) s markerem zespolu CREST. Obecne s równie w niewielkim odsetku surowic pacjentów z zespolem Raynauda. W tych przypadkach mog mie one znaczenie prognostyczne i pacjenci powinni by obserwowani w zwizku z moliwoci rozwinicia si pelnoobjawowej twardziny ukladowej. Poza dwoma podstawowymi markerami SSc w surowicach chorych z twardzin ukladow wystpuj równie przeciwciala skierowane przeciw antygenom jderkowym. Nale do nich przeciwciala fibrylarynowe (U3-nRNP) dajce w IIF jderkowy typ wiecenia zwany ,,clumpy" oraz przeciwciala przeciw polimerazie I RNA dajce ziarnisty typ wiecenia jderkowego. Homogenny typ fluorescencji jderkowej jest charakterystyczny dla przeciwcial PMScl, które s markerem scleromyositis tj. zespolu lczcego w sobie cechy twardziny ukladowej i myositis.

Zapalenia wielominiowe (Polymyositis) i skórno-miniowe (Dermatomyositis) - PM i DM

Swoistym dla DM przeciwcialem jest przeciwcialo Mi-2, dajce charakterystyczn drobnoziarnist przypominajc koronk fluorescencj jdrow. Wystpuje ono jednak do rzadko, bo tylko w ok. 15-20% przypadków tej choroby. W PM najczciej wykrywanym przeciwcialem jest Jo-1. Przeciwciala Jo-1 daj ziarnist fluorescencj cytoplazmy interfazalnych komórek HEp-2 i wymagaj potwierdzenia metod immunodyfuzji. Skierowane s przeciw antygenowi cytoplazmatycznemu, który zidentyfikowano jako syntetaz histydylow. Przeciwciala Jo-1 s wykrywane w polymyositis (ze ródmiszowym zwlóknieniem pluc), a czsto ich wykrywania wynosi 25-35%.

RODZAJE BADA PRZECIWCIAL W ChOROBACh TKANKI LCZNEJ:

Jest to badanie, które niesie ze sob czulo i specyficzno ,,zlotego standardu" wraz z nisk cen oznaczenia. Badanie wykonywane jest metodami immunofluorescencji poredniej i jednoznacznie rozstrzyga o obecnoci lub nieobecnoci przeciwcial przeciwjdrowych i przeciwcytoplazmatycznych. Brak jest w nim jednak oznaczenia ich miana, typu wiecenia czy rodzaju przeciwcial i dlatego w przypadku wyniku dodatniego niezbdne jest wykonanie badania kompleksowego ANA2.

Przeciwciala przeciwjdrowe i przeciwcytoplazmatyczne - test przesiewowy (ANA 1)

To badanie zawiera w sobie kompleksow ocen przeciwcial przeciwjdrowych metodami immunofluorescencji poredniej i podwójnej immunodyfuzji w agarozie. Badany jest typ wiecenia przeciwcial, ich miano a swoisto okrelona jest metod immunodyfuzji. W przypadku homogennego typu wiecenia wykonywany jest test na obecno dsDNA (Crithidium luciliae).

Przeciwciala przeciwjdrowe i przeciwcytoplazmatyczne - test kompleksowy (ANA 2)

W przypadku pewnych antygenów rozstrzygajce s dopiero metody immunoblotu. ANA3 jest dopelnieniem testu ANA2 i sluy do okrelenia typów przeciwcial takich jak: Ku, histonowe czy podjednostki przeciwciala Ro. ANA3 jest przydatny jako test ostatecznie weryfikujcy obecno przeciwcial przeciwjdrowych w przypadku wtpliwoci pomidzy wynikami bada uzyskanymi z rónych laboratoriów.

Przeciwciala przeciwjdrowe i przeciwcytoplazmatyczne ­ immunoblot (ANA 3)

Test ten zlecany jest u pacjentów z podejrzeniem o lupus nephritis w przypadkach wczeniejszego wykrycia przeciwcial dsDNA, w celu monitorowania zmiany poziomu tych przeciwcial. Jest to istotne z klinicznego punktu widzenia, gdy odzwierciedla aktywno procesu chorobowego. Najczciej monitorowanie miana dsDNA stosuje si w przypadku leczenia tocznia nerkowego lekami immunosupresyjnymi.

Przeciwciala przeciw dsDNA

Badanie w kierunku przeciwcial przeciw nukleosomom szczególnie wskazane jest w przypadku rónicowania pomidzy SLE a SSc, gdy w badaniu ANA2 nie stwierdza si przeciwcial dsDNA. Testy wykorzystujce tzw. nukleosomy II generacji stosowane do oznacze przeciwcial przeciw nukleosomom posiadaj wysok specyficzno wzgldem SLE sigajc 72-100%.

Przeciwciala przeciw nukleosomom (ANuA)

11

W SLE w wycinkach skóry zdrowej i w zmianach skórnych wykrywa si przede wszystkim zlogi mmunoglobulin na granicy skórno-naskórkowej. Zlogi maj na ogól charakter ziarnisty lub linijno-ziarnisty. Wykrycie tego zjawiska w skórze zdrowej ma due znaczenie diagnostyczne dla SLE i zostalo nazwane ,,lupus band test ­LBT". W zlogach na granicy skórno-naskórkowej wykrywa si na ogól przeciwciala klasy IgG, IgA, IgM i skladow C3 dopelniacza. Intensywno fluorescencji na granicy skórno-naskórkowej koreluje z aktywnoci procesu chorobowego i poziomem przeciwcial przeciw natywnemu DNA. Zjawisku temu moe towarzyszy fluorescencja zlogów immunoglobulin w cianach powierzchownych naczy w skórze oraz fluorescencja jder keratynocytów w naskórku. Test DIF jest dodatni w przypadku 50-100% wycinków ze zmian skórnych w SLE. Czsto wykrywania dodatniego LBT jest nisza w skórze zdrowej i zalena od tego czy jest to cz odslonita czy zaslonita. Leczenie immunosupresyjne wyranie obnia czsto dodatniego LBT w SLE. W SCLE zlogi z immunoglobulin na granicy skórno-naskórkowej mog by równie obecne (glównie w klasie IgG i IgM), natomiast zjawiskiem bardziej charakterystycznym dla tej jednostki jest wystpowanie drobnoziarnistej fluorescencji ,,dust" w cytoplazmie i jdrach komórek naskórka. W DLE zlogi immunoglobulin na granicy skórno-naskórkowej stwierdza si w wycinkach ze zmian skórnych. Maj one charakter linijny, lub linijno-ziarnisty i s grubsze ni zlogi na granicy skórno-naskórkowej w SLE. Dla potwierdzenia diagnozy DLE najbardziej odpowiednim miejscem pobrania wycinka do badania DIF jest stara nieleczona zmiana skórna. W skórze zdrowej w DLE nie stwierdza si zlogów immunoglobulin na granicy skórno-naskórkowej (LBT- ujemny). MCTD lczy w sobie skórne i narzdowe cechy SLE oraz twardziny ukladowej (SSc). DIF wycinków skóry jest czsto dodatni i ma charakterystyczn morfologi. Zlogi immunoglobulin wykrywa si glównie w jdrach komórek naskórka w postaci ich gruboziarnistej fluorescencji, a rzadko na granicy skórno-naskórkowej. W twardzinie ukladowej (SSc) nie wykrywa si szczególnych zjawisk immunologicznych w bioptatach i nie maj one znaczenia diagnostycznego.

Badania tkankowe (badania obecnoci przeciwcial w tkankach metod DIf (direct immunofluorescence))

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W ZAPALENIACh NACZY (vasculitis)

Wystpuj one w rónych chorobach naczyniowych. Wykorzystujc metody immunofluorescencji poredniej wyrónia si ich dwa podstawowe typy: - cytoplazmatyczny (cANCA) zwizany z ziarniniakowatoci Wegenera, chorob Crohna, Churg-Straussa, polyarteritis nodosa. Antygenem reagujcym z surowic pacjenta jest proteinaza 3 znajdujca si w cytoplazmie granulocytów. - perinuklearny (pANCA) zwizany z innymi zapaleniami naczy, np. polyangiitis microscopica i niekiedy z innymi chorobami np. glomerulonephritis czy colitis ulcerosa. Antygenami reagujcymi z surowic pacjenta s mieloperoksydaza, elastaza, laktoferyna, lizozym lub katepsyna G dyfundujce do blony jdrowej granulocytów. Badanie wykonuje si uywajc rozmazu ludzkich granulocytów utrwalonych etanolem. Najwiksze znaczenie diagnostyczne testu ANCA wykazano w ziarniniakowatoci Wegenera. Jest to w 2/3 przypadków wielonarzdowa choroba, której objawy czsto przypominaj cikie zakaenie lub rozsiany proces nowotworowy. Wskazania do wykonania testu s bardzo róne, co wynika z wielkiej rónorodnoci objawów klinicznych i radiologicznych. S to zarówno pojedyncze objawy jak: krwioplucie, krwawienia z nosa, przewlekla niedrono nosa, przewlekly ropny proces w obrbie górnych dróg oddechowych, owrzodzenia skóry, skrzydelek nosa, jzyka, krtani towarzyszce zmianom w plucach, przedluajce si objawy ogólne jak: wysoka cieplota ciala, utrata masy ciala, oslabienie oraz cale zespoly chorobowe m.in. przewlekajce si objawy zapalenia pluc, niereagujce na leczenie przeciwprtkowe stany podejrzane o etiologi grulicz. Odrbn grup wskaza stanowi nieprawidlowe obrazy radiologiczne pluc w postaci mnogich cieni okrglych, zmian rozsianych, obecno plynu w oplucnej, zmian naciekowych z duym rozpadem, które nie odpowiadaj typowym jednostkom chorobowym. Dodatkow trudnoci w diagnostyce ziarniniakowatoci Wegenera jest fakt, i nawet obraz histologiczny zajtych narzdów czasem budzi wtpliwoci w rónicowaniu z grulic i innymi chorobami ziarniniakowymi. Dziki zastosowaniu testu ANCA jednoznacznie identyfikuje si pacjentów z ziarniniakowatoci Wegenera, a jego czulo jest bliska 95% w aktywnym stadium choroby i 30-40% w remisji. Miano przeciwcial skorelowane jest z kliniczn aktywnoci choroby.

Przeciwciala przeciw antygenom cytoplazmy neutrofilów (ANCA)

12

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W ChOROBACh PChERZOWYCh SKóRY

Autoimmunologiczne choroby pcherzowe s wynikiem odpowiedzi immunologicznej na czsteczki adhezyjne komórek naskórka i blony podstawowej naskórka (BMZ).

Pcherzyca zwykla (PV-pemphigus vulgaris) i pcherzyca liciasta (Pf-pemphigus foliaceus).

Metoda IIf W pcherzycy przeciwciala skierowane s przeciw bialkom desmosomalnym obecnym na powierzchni keratynocytów; w pcherzycy zwyklej przeciw desmogleinie 3 i czsto równie desmogleinie 1, a w pcherzycy liciastej wylcznie przeciw desmogleinie 1. Dowiedziono, e przeciwciala w obu postaciach pcherzycy, oddzialujc na funkcj desmosomów, s odpowiedzialne za powstawanie akantolizy i tworzenie si pcherzy ródnaskórkowych. W IIF surowice pemphigus reaguj z substancj midzykomórkow nablonka przelyku malpy i przelyku winki morskiej. Przeciwciala pemphigus vulgaris (PV) barwi przestrzenie midzykomórkowe nablonka w calym nablonku przelyku malpy (bogaty w desmoglein 3) i slabiej oraz w niszych mianach reaguj z przelykiem winki morskiej (bogaty w desmoglein 1). Przeciwciala pemphigus foliaceus reaguj tylko z górnymi warstwami substancji midzykomórkowej nablonka malpy (nazywamy to typem foliaceus) dajc przy tym intensywn fluorescencj i czsto wysze miana na przelyku winki morskiej (bogaty w desmoglein 1). W pcherzycy miano przeciwcial krcych koreluje z aktywnoci procesu chorobowego. Dlatego wykonywanie testu IIF w regularnych odstpach czasu jest niezwykle wanym czynnikiem w monitorowaniu stanu pacjentów z t chorob. Szczególnym typem pcherzycy jest pcherzyca paraneoplastyczna (PNP). W tej postaci oprócz przeciwcial przeciw desmogleinie 1 i 3 wystpuj dodatkowo przeciwciala przeciw desmoplakinom (1 i 2) oraz przeciw periplakinie i envoplakinie. Te ostatnie w odrónieniu od przeciwcial w pcherzycy zwyklej i liciastej reaguj z substancj midzykomórkow nablonków przejciowych. Najlepszym testem na ich wykrycie jest reakcja z nablonkiem pcherza moczowego winki morskiej i/lub malpy. Badajc surowice chorych z PNP stwierdza si dodatkowo w wikszoci przypadków wystpowanie przeciwcial przeciwcytoplazmatycznych skierowanych przeciw cytokeratynom komórek nablonka. Przeciwciala te daj charakterystyczn homogenn fluorescencj komórek nablonka przelyku oraz wiecenie cytoszkieletu w cytoplazmie ludzkich komórek nablonkowych HEp-2. Wszystkie wymienione przeciwciala pemphigus wystpuj w klasie IgG. W rzadkich przypadkach pemphigus przeciwciala wystpuj w klasie IgA i skierowane s przeciw desmogleinie 1. Wykrywalno przeciwcial pemphigus w aktywnym okresie choroby wynosi ponad 98%. Badania tkankowe ­ METODA DIf W wycinkach skórnych pobranych ze skóry niezmienionej z najbliszego otoczenia zmiany we wszystkich typach pcherzycy obserwujemy fluorescencj substancji midzykomórkowej, która jest wynikiem wizania si in vivo przeciwcial pemphigus z bialkami desmosomalnymi na powierzchni keratynocytów. Typ fluorescencji w przestrzeniach midzykomórkowych skóry niezmienionej obserwowany w PV i PF jest podobny. Jeli wycinek obejmuje równie zmian skórn, to w PV obserwuje si tworzcy si pcherz ródnaskórkowy z obfit akantoliz i wieccymi obwodowo komórkami akantolitycznymi. W PF tworzenie si pcherza i zjawisko akantolizy wystpuje czciej w wyszych partiach naskórka. Wynik DIF jest pozytywny u okolo 100% pacjentów w aktywnym okresie choroby, o ile wycinek skóry lub blony luzowej zostal wlaciwie pobrany (z najbliszego otoczenia pcherza lub naderki).

Bullous pemphigoid (PB), epidermolysis bullosa aqusita (EBA), cicatricial pemphigoid (CP), linear IgA bullous dermatosis (LABD), dermatitis herpetiformis Metoda IIf W wymienionych powyej jednostkach chorobowych przeciwciala klasy IgG w surowicy skierowane s przeciw antygenom blony podstawnej (BMZ), w BP i CP przeciw hemidesmosomom i lamina lucida, w EBA przeciw typowi VII kolagenu. Wyniki dodatnie stwierdza si w okolo 75% przypadków BP i 50% EBA. Typ fluorescencji - linijne wiecenie blony podstawnej nablonka przelyku nie pozwala na rónicowanie BP i EBA. Pomocna w ich rónicowaniu jest IIF skóry zdrowej inkubowanej w roztworze NaCl celem wytworzenia sztucznego pcherza podnaskórkowego (metoda splitu). Fluorescencja blony podstawnej w pokrywie pcherza jest charakterystyczna dla BP, a fluorescencja ograniczona wylcznie do dna pcherza jest typowa dla EBA. Przeciwciala klasy IgA przeciw antygenom blony podstawnej s charakterystyczne dla LABD. Spotyka si je 13

Podnaskórkowe choroby pcherzowe

w 30-50% przypadków. W dermatitis herpetiformis w ok. 70% przypadków wykrywa si przeciwciala klasy IgA przeciw endomysium (EmA IgA). Przeciwciala te s take markerem glutenozalenej enteropatii (CD) i wystpuj u okolo 100% przypadków CD po prowokacji glutenem. Metoda bezporednia DIf Wykrycie w tej metodzie zlogów immunoglobulin w blonie podstawnej (BMZ) jest charakterystyczne dla podnaskórkowych chorób pcherzowych skóry. Zlogi przeciwcial IgG i skladowej C3 dopelniacza stwierdza si w BP, CP i EBA. Zlogi najczciej maj charakter linijny. W BP intensywno fluorescencji zlogów przeciwcial IgG jest czsto slabsza ni skladowej C3 dopelniacza, w EBA na ogól zlogi przeciwcial IgG wiec mocniej ni skladowa C3. Obecno w BMZ innych immunoreaktantów takich jak przeciwciala IgA i IgM jest bardziej charakterystyczna dla EBA. Istotnym badaniem w chorobie Duhringa pozostaje te wykrycie ziarnistych zlogów przeciwcial IgA w brodawkach skóry.

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W GLUTENOZALENEJ ENTEROPATII

Podstawowym markerem glutenozalenej enteropatii s przeciwciala przeciw endomysium mini gladkich przewodu pokarmowego (EmA). Antygenem dla tych przeciwcial jest enzym - transglutaminaza tkankowa (tTG). Wystpuj one najczciej w klasie IgA, a w klasie IgG zazwyczaj tylko przy niedoborach immunoglobuliny A. EmA IgA wykrywa si równie w chorobie Duhringa (w ok. 70% przypadków), natomiast w celiakii wystpuj w okolo 100% przypadków u chorych po prowokacji glutenem. Przeciwciala te s najbardziej swoiste z opisanych dotychczas przeciwcial (przeciw retikulinie, przeciw gliadynie) i s one indukowane przez gluten (zanikaj pod wplywem diety bezglutenowej i pojawiaj si ponownie po podaniu glutenu). Wykrywanie EmA IgA stanowi jedno z najwaniejszych, midzynarodowych kryteriów diagnostycznych glutenozalenej enteropatii zarówno w dermatitis herpetiformis jak i chorobie trzewnej. Badania porównawcze wykonywane w naszym Laboratorium metodami IIF i ELISA (gdzie antygenem jest oczyszczona transglutaminaza tkankowa tTG) wykazaly zbieno zdecydowanej wikszoci wyników otrzymanych przy uyciu obu metod, przy czym metoda IIF okazala si bardziej czula.

Przeciwciala przeciw endomysium w klasie IgG (EmA IgG) oraz w klasie IgA (EmA IgA)

Przeciwciala przeciw gliadynie, wystpuj u chorych z objawami enteropatii glutenozalenej (celiakia) i w chorobie Duhringa. Prawie zawsze wystpuj w klasie IgA, rzadko w klasie IgG i wówczas mog wystpowa te u osób zdrowych (mniejsza swoisto). Zmiana ich poziomu koreluje z aktywnoci schorzenia, a ich badanie jest przydatne do kontroli diety bezglutenowej. Przeciwciala przeciw gliadynie w aktywnych schorzeniach zazwyczaj wspólwystpuj z przeciwcialami przeciw endomysium. Przeciwciala przeciw gliadynie wykrywane s metod immunofluorescencji poredniej z substratem oczyszczonej gliadyny lub na przelyku malpy. Gliadyna (naleca do prolamin - rozpuszczalna w alkoholu frakcja glutenu pszenicy) wie si z substancj midzykomórkow nablonka dajc obraz fluorescencyjny typu pemphigus.

Przeciwciala przeciw gliadynie w klasie IgG (AGA IgG) oraz z klasie IgA (AGA IgA)

Bardzo wan rol w diagnostyce glutenozalenej enteropatii stanowi wykrywanie przeciwcial przeciw retikulinie (ARA), zwlaszcza w klasie IgA (ARA IgA). Przeciwciala ARA s skierowane przeciw innym epitopom peptydowym (92,5kD) ni EmA IgA (82kD). S one wykrywane w naszym Laboratorium metod immunofluorescencji poredniej przy uyciu (jednoczesnym) nerki i wtroby szczura jako substratów antygenowych.

Przeciwciala przeciw retikulinie w klasie IgG (ARA IgG) oraz w klasie IgA (ARA IgA)

Transglutaminaza tkankowa stanowi docelowy antygen dla przeciwcial przeciw endomysium mini gladkich przewodu pokarmowego (EmA). Metody wykorzystywane do ilociowej analizy anty-tTG IgA (immunochemiluminescencja) i anty-tTG IgG (ELISA), chrakteryzuj si swoistoci i czuloci w zakresie 90-100%. Anty-tTG uznawane s za wysoce specyficzny marker celiakii, poniewa nie wystpuj u osób zdrowych, a take u chorych z innymi schorzeniami przewodu pokarmowego. Ze wzgldu na moliwo wspólwystpowania niedoboru IgA z celiaki, zaleca si jednoczesne oznaczanie anty-tTG IgA oraz anty-tTG IgG.

Przeciwciala przeciw transglutaminazie tkankowej w klasie IgG (anty-tTG IgG) oraz w klasie IgA (anty-tTG IgA)

14

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W AUTOIMMUNOLOGICZNYCh ChOROBACh WTROBY

W zalenoci od typu wystpowania autoprzeciwcial mona wyróni trzy typy przewleklego autoimmunologicznego zapalenia wtroby: I. Z obecnoci przeciwcial przeciwjdrowych (ANA) i przeciwcial przeciw miniom gladkim (ASMA). II. Z przeciwcialami przeciw mikrosomom wtroby i nerki (anty-LKM). III. Z przeciwcialami przeciw rozpuszczalnemu antygenowi wtrobowemu i wtrobowo-trzustkowemu (antySLA/LP). Innym markerem AIH II s przeciwciala przeciw antygenowi cytoplazmatycznemu wtroby typu 1 (anty-LC-1). Pierwotna ólciowa marsko wtroby (PBC - Primary Biliary Cirrhosis) jest inn cik chorob autoimmunologiczn wtroby. Wystpuje ona okolo 10 razy czciej u kobiet ni u mczyzn. Postpujca destrukcja malych i rednich kanalików ólciowych z wlóknieniem doprowadza do calkowitej marskoci wtroby i czsto nawet do mierci. Najbardziej specyficznymi markerami tego schorzenia s przeciwciala przeciwmitochondrialne typu M2. Dodatkowo w tej chorobie mona stwierdzi obecno przeciwcial przeciwjdrowych o typie wiecenia ,,nuclear dots" (NSp-1, Sp100). Ich fluorescencja, zwlaszcza na komórkach HEp-2, przypomina fluorescencj ACA. W rónicowaniu pomocne s jednak komórki mitotyczne HEp-2, które w przypadku NSp-1 s w obrbie chromatyny ujemne, podczas gdy ACA daj charakterystyczne wiecenie chromosomów w rónych fazach podzialu. Przeciwciala NSp-1 w PBC na ogól towarzysz AMA. Ponadto w 75% przypadków w tej chorobie mona stwierdzi przeciwciala przeciw kanalikom ólciowym.

Przeciwciala przeciwmitochondrialne wykrywa si najczciej metod immunofluorescencji poredniej z uyciem jako substratu antygenów nerki szczura i komórek HEp-2. Antygenem s liczne substancje biochemiczne wystpujce zarówno po wewntrznej jak i po zewntrznej stronie blony mitochondriów. Wystpuj one w pierwotnej ólciowej marskoci wtroby (PBC), ale take w toczniu trzewnym, zapaleniu minia sercowego, kile, zespole antyfosfolipidowym i twardzinie ukladowej.

Przeciwciala przeciwmitochondrialne (AMA)

Specyficznym i czulym markerem pierwotnej ólciowej marskoci wtroby s przeciwciala przeciwmitochondrialne przeciw zespolowi antygenów okrelanych jako M2. Jest on zespolem trzech spokrewnionych kompleksów multienzymatycznych wewntrznej blony mitochondrium, który uczestniczy w lacuchu oksydacyjnej dekarboksylacji pirogronianu, -ketoglutaranu i -ketokwasów. Przeciwciala mitochondrialne typu M2 s wykrywane w 96% u chorych z PBC. Przeciwciala przeciwmitochondrialne z rónicowaniem w kierunku typu M2 mona diagnozowa metod immunofluorescencji poredniej przy uyciu kombinacji substratów zloonych z nerki szczura i powierzchni oplaszczonych antygenami M2. Mona te do rónicowania rónych podtypów przeciwcial przeciwmitochondrialnych zastosowa metody immunoblotu.

Przeciwciala przeciwmitochondrialne (AMA) typu M2

Przeciwciala przeciw kanalikom ólciowym

Stwierdzane s w 75% przypadków pierwotnej ólciowej marskoci wtroby.

Standardowe badania wykonuje si metod immunofluorescencji poredniej z uyciem jako substratów tkanek szczura (oldka, przelyku i jelit). W autoimmunologicznym zapaleniu wtroby najwaniejszym antygenem docelowym jest aktyna F. Przeciwciala przeciw aktynie mona wykry metod immunofluorescencji poredniej z uyciem jako substratów komórek HEp-2 i wtroby. Wysokie miana przeciwcial przeciw miniom gladkim sugeruj autoimmunologiczne zapalenie wtroby typu I, a zmiana ich mian moe korelowa z aktywnoci choroby. Przeciwciala przeciw miniom gladkim mona te wykry w mononukleozie zakanej, infekcjach wirusowych, w marskoci poalkoholowej, raku sutka i jajnika oraz w czerniaku zloliwym.

Przeciwciala przeciw miniom gladkim (ASMA)

Przeciwciala te s markerem autoimmunologicznego zapalenia wtroby typu II. Antygenem dla tych przeciwcial jest cytochrom P450 IID6 zlokalizowany w mikrosomach. W technice immunofluorescencji poredniej z uyciem jako substratów nerki i wtroby szczura daj charakterystyczn fluorescencj na obu substratach.

Przeciwciala przeciw mikrosomom wtroby i nerki (anty-LKM)

15

Uwaane s za najbardziej specyficzne przeciwciala dla diagnostyki autoimmunologicznego zapalenia wtroby. Kady wynik dodatni, o ile wystpuj odpowiednie objawy kliniczne, potwierdza rozpoznanie autoimmunologicznego zapalenia wtroby. W podziale zapale wtroby zwizane s z III typem tej choroby.

Przeciwciala przeciw rozpuszczalnemu antygenowi wtrobowemu i wtrobowo- trzustkowemu (anty-SLA/LP)

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W ZESPOLE ANTYfOSfOLIPIDOWYM (APS)

Badanie przeciwcial antyfosfolipidowo-bialkowych jest wykorzystywane w diagnostyce zespolu antyfosolipidowego, którego charakterystycznymi objawami s zakrzepica (ylna, ttnicza, drobnych naczy) oraz niepowodzenia polonicze u kobiet. Mog im towarzyszy take maloplytkowo, zmiany skórne o typie livedo reticularis czy zmiany na zastawkach serca. Wykonanie badania wskazane jest take w przypadku rozpoznanej kolagenozy, falszywie dodatnich wyników VDRL oraz przy niejasnych przedlueniach aPTT (czas kaolinowo-kefalinowy). Rozpoznanie APS mona postawi, jeeli stwierdzono co najmniej jedno kryterium kliniczne i jedno kryterium laboratoryjne, o ile nie dzieli je wicej ni 5 lat. Wyniki dodatnie bada laboratoryjnych musz by potwierdzone w odstpie co najmniej 12 tygodni. W diagnostyce APS, w pierwszej kolejnoci naley wykona oznaczenia obecnoci przeciwcial antykardiolipinowych w klasach IgM i IgG i antykoagulantu toczniowego. Zgodnie z najnowsz definicj zespolu antyfosfolipidowego (kryteria Sydney) w przypadku wyników ujemnych powinno si dodatkowo oznaczy przeciwciala przeciw 2-glikoproteinie I, by ostatecznie wykluczy zespól antyfosfolipidowy. W sytuacjach niejednoznacznych, które wymagaj dalszej diagnostyki, mona dodatkowo oznaczy przeciwciala przeciw: protrombinie, fosfatydyloserynie i fosfatydyloinozytolowi.

Badania przeciwcial antyfosfolipidowo-bialkowych

Antykoagulant toczniowy to heterogenna grupa przeciwcial antyfosfolipidowo-bialkowych, które in vitro przedluaj czasy krzepnicia osocza zalene od fosfolipidów. Procedura oznaczania LA jest trójstopniowa. W pierwszym etapie obserwuje si przedluenie czasów krzepnicia, takich jak wraliwe na LA aPTT (activated Partial Thrombin Time) lub dRVVT (dilute Russel Viper Venom Time). W drugim etapie prowadzi si testy mieszania osocza badanego i kontrolnego. Korekcja przedluonego czasu krzepnicia wiadczy o niedoborze czynników krzepnicia, a brak korelacji o obecnoci antykoagulantu. W trzecim etapie wykonuje si testy potwierdzajce. Polegaj one na skróceniu czasów krzepnicia po dodaniu nadmiaru fosfolipidów. Wielu badaczy uwaa, e LA najlepiej koreluje z ryzykiem powikla zatorowo-zakrzepowych wród wszystkich rodzajów przeciwcial antyfosfolipidowych. Kady dodatni wynik antykoagulantu toczniowego oznaczonego dwukrotnie w odstpie nie krótszym ni 12 tygodni, daje podstawy do rozpoznania zespolu antyfosfolipidowego (przy wspólistnieniu objawów klinicznych). Naley pamita, e dla diagnostyki antykoagulantu toczniowego bardzo wana jest faza przedlaboratoryjna, w tym wlaciwe pobieranie materialu oraz wirowanie próbki.

Antykoagulant toczniowy (Lupus anticoagulant, LA)

Przeciwciala te s najczciej wykonywanymi oznaczeniami w diagnostyce zespolu antyfosfolipidowego. Naley jednak pamita, e wykluczenie APS wymaga wykonania oznacze LA i przeciwcial przeciw 2-glikoproteinie I. Kade badanie przeciwcial antykardiolipinowych z wynikiem dodatnim naley powtórzy po 12 tygodniach ­ dopiero dwa wyniki dodatnie uzyskane w odstpie co najmniej 12-tu tygodni daj podstaw do rozpoznania zespolu antyfosfolipidowego. Due ryzyko powikla zwizane jest z wystpowaniem przeciwcial antykardiolipinowych w rednich lub wysokich mianach. Wyniki nisko dodatnie traktuje si natomiast jako wtpliwe i niedajce podstaw do rozpoznania choroby (stanowi one jedynie przeslank do dalszej obserwacji i ewentualnego powtarzania badania).

Przeciwciala antykardiolipinowe w klasie IgG i IgM

Prawdopodobnie 2-glikoproteina I jest wlaciwym epitopem dla przeciwcial antyfosfolipidowo-bialkowych. Uwaa si, e test ten jest bardziej specyficzny, ale mniej czuly w odniesieniu do obecnoci objawów zespolu antyfosfolipidowego od testu na obecno przeciwcial antykardiolipinowych, natomiast ich korelacja z objawami choroby jest bardzo podobna. Wydaje si, e najwaniejszym wskazaniem do oznaczenia tych przeciwcial jest mocne podejrzenie zespolu antyfosfolipidowego przy ujemnych wynikach przeciwcial antykardiolipinowych w klasach IgG i IgM oraz antykoagulantu toczniowego. 16

Przeciwciala przeciw 2-glikoproteinie I w klasie IgG i IgM (anty 2-GPI)

Protrombina wydaje si by drugim najwaniejszym kofaktorem przeciwcial antyfosfolipidowych. Przeciwciala przeciw protrombinie s w niektórych przypadkach zwizane ze zjawiskiem antykoagulantu toczniowego. Ich korelacja z objawami klinicznymi zespolu antyfosfolipidowego jest slabsza ni poprzednich dwóch grup przeciwcial.

Przeciwciala przeciw protrombinie w klasie IgG i IgM

Przeciwciala przeciw fosfatydyloserynie w klasie IgG i IgM

Fosfatydyloseryna wydaje si by znacznie bardziej fizjologicznym kofaktorem -2-glikoproteiny I czy protrombiny ni kardiolipina, gdy wystpuje ona na powierzchni aktywowanych blon komórkowych plytek krwi i ródblonka. W praktyce przeciwciala przeciw fosfatydyloserynie oraz przeciwciala antykardiolipinowe czsto wspólistniej ze sob.

Obecno przeciwcial przeciw fosfatydyloinozytolowi najczciej wspólistnieje take z obecnoci innych przeciwcial antyfosfolipidowych. W badaniach wykonywanych w pracowni DIAGNOSTYKI ich obecno szczególnie wizala si z tendencj do wystpowania poronie u kobiet.

Przeciwciala przeciw fosfatydyloinozytolowi w klasie IgG i lgM

PRZECIWCIALA ZWIZANE Z AUTOIMMUNOLOGICZNYMI PRZYCZYNAMI NIEPLODNOCI

Badanie wykonywane jest technik immunofluorescencji poredniej z uyciem ludzkich plemników. Przeciwciala przeciwplemnikowe mog wiza si z rónymi czciami morfologicznym plemnika i w zalenoci od tego mie róne znaczenie kliniczne. Przeciwciala, które maj miejsce wizania na glówce plemnika (zwlaszcza w okolicy akrosomu) utrudniaj reakcj plemnika z komórk jajow. Wdrówk plemnika mog zaburza przeciwciala wice si z jego witk. Badanie na obecno przeciwcial przeciwplemnikowych winno wic okrela miejsce ich wizania. Tylko w bardzo duych mianach przeciwciala przeciwplemnikowe hamuj plodno calkowicie, a w niskich nie maj znaczenia lub jedynie zmniejszaj plodno. Przeciwciala przeciwplemnikowe mona bada zarówno u kobiet jak i u mczyzn.

Przeciwciala przeciw plemnikom w surowicy

Pomimo, e wikszo stosowanych technik wykorzystuje dla celów przesiewowych surowic, faktyczne intensywne wytworzenie przeciwcial przeciwplemnikowych wystpuje w samej plazmie nasienia. Przeciwciala przeciwplemnikowe oplaszczaj plemniki prowadzc do zmniejszenia ich zdolnoci do zaplodnienia. Obecno przeciwcial przeciwplemnikowych w nasieniu moe by przyczyn zmniejszenia plodnoci lub calkowitego jej zahamowania.

Przeciwciala przeciwplemnikowe w nasieniu

Przeciwciala przeciw tkankom jajnika wi si z nieplodnoci oraz z zespolem przedwczesnego wygaszania czynnoci jajników (POF - Premature Ovarian Failure). Przeciwciala przeciw antygenom oslonki przezroczystej (zona pellucida) odgrywaj rol w nieplodnoci.

Przeciwciala przeciw antygenom jajnika

Przeciwciala przeciw komórkom Leydiga jder Przeciwciala przeciw antygenom loyska

Przeciwciala te mog by jedn z przyczyn nieplodnoci mskiej.

Przeciwciala te maj znaczenie dla diagnostyki wczesnych poronie i nieplodnoci eskiej.

17

PRZECIWCIALA ZWIZANE Z ChOROBAMI AUTOIMMUNOLOGICZNYMI TARCZYCY

Przeciwciala przeciw peroksydazie tarczycowej (anty-TPO)

Przeciwciala antyperoksydazowe nazywane byly dawniej przeciwcialami antymikrosomalnymi, gdy stwierdzano je na powierzchni mikrosomów komórki tarczycy. S to autoprzeciwciala, glównie klasy IgG, rozpoznajce róne epitopy na czsteczce peroksydazy tarczycowej - tkankowo specyficznej glikoproteinie stanowicej podstawowy enzym w syntezie hormonów tarczycy. Zwizanie przeciwciala z epitopem w centrum aktywnym enzymu prowadzi do inhibicji aktywnoci enzymatycznej peroksydazy. Uszkodzenia tarczycy przez przeciwciala anty-TPO wie si z aktywacj dopelniacza. Anty-TPO wykrywane s u 80-99% chorych na chorob Hashimoto i w 60-70% przypadków choroby Gravesa-Basedowa. Przeciwciala te oznaczane s zautomatyzowan metod chemiluminescencyjn.

Przeciwciala przeciw tyreoglobulinie s autoprzeciwcialami glównie klasy IgG, niewicymi dopelniacza i rozpoznajcymi róne epitopy na powierzchni czsteczki tyreoglobuliny. Uszkadzaj tkank na drodze zalenej od przeciwcial cytotoksycznoci komórkowej. Anty-TG wykrywane s u 35-90% chorych na chorob Hashimoto i do 50% przypadków choroby Gravesa-Basedowa. Oznaczanie poziomu przeciwcial anty-TG znajduje zastosowanie równie w monitorowaniu chorób nowotworowych tarczycy. Przeciwciala te oznaczane s zautomatyzowan metod chemiluminescencyjn.

Przeciwciala przeciw tyreoglobulinie (anty-TG)

Przeciwciala przeciw receptorom TSh (TRAb)

Przeciwciala przeciw receptorom TSH doprowadzaj do stymulacji tarczycy analogicznie jak po zwizaniu TSH (wzrost syntezy hormonów tarczycy i rozrost tarczycy). TRAb wystpuj w 70-100% przypadków choroby Gravesa-Basedowa i rzadko w autoimmunologicznym zapaleniu tarczycy (choroba Hashimoto). Oznaczanie poziomu TRAb znajduje zastosowanie w diagnostyce nadczynnoci tarczycy, monitorowaniu i prognozowaniu leczenia choroby Gravesa-Basedowa oraz przewidywaniu nadczynnoci tarczycy u dzieci kobiet ciarnych obcionych chorob Gravesa-Basedowa. Ilociowe oznaczenia TRAb wykonuje si metod ELISA.

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W DIAGNOSTYCE REUMATOIDALNEGO ZAPALENIA STAWóW

Przeciwciala przeciw CCP nale przewanie do klasy IgG. S to przeciwciala skierowane przeciw cytrulinie (aminokwas) bdcej skladnikiem bialka fillagryny (skladnik filamentów keratynowych). Test charakteryzuj si wysok specyficznoci dla RZS (do 97%, vs. RF 62%) przy zachowaniu porównywalnej z czynnikiem reumatoidalnym (RF) czuloci (anty-CCP: 80%, RF: 79%). W odrónieniu od czynnika RF przeciwciala anty-CCP pojawiaj si przed wystpieniem pelnoobjawowego RZS. Wystpuj one we wczesnej fazie choroby i cechuje je dua warto prognostyczna: pacjenci z przeciwcialami anty-CCP prezentuj znacznie czciej zmiany radiologiczne, ni pacjenci anty-CCP negatywni. Przeciwciala te wystpuj we wczesnym okresie choroby u ok. 79% pacjentów. Ze wzgldu na swoj wysok specyficzno, anty-CCP mog by pomocne w rónicowaniu RZS z innymi zapaleniami stawów przebiegajcymi z dodatnimi czynnikami reumatoidalnymi. Anty-CCP pozwalaj take na potwierdzenie diagnozy u pacjentów z seronegatywnym RZS. Anty-CCP wykonuje si za pomoc metody ELISA i jest to badanie ilociowe.

Przeciwciala przeciw cyklicznemu bialku bogatemu w cytrulin (anty-CCP)

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W DIAGNOSTYCE MIASTENII

W laboratorium DIAGNOSTYKI obecno autoprzeciwcial AChR wykrywa si za pomoc metody radioimmunoenzymatycznej (RIA). Antygenem w tym tecie jest receptor acetylocholinowy wyodrbniony z ludzkiego minia. Receptory znakuje si 125I -bungarotoksyn (toksyna jadu miji). Autoprzeciwciala obecne w surowicy pacjenta wi si z tak wyznakowanymi receptorami, a powstaly kompleks ulega precypitacji z przeciwcialami przeciw ludzkim IgG. Odczytana ilo radioaktywnoci jest wprost proporcjonalna do stenia autoprzeciwcial AChR w badanej próbce. Badanie to wykonuj si w celu potwierdzenia miastenii. Miastenia (myasthenia gravis) jest chorob o podlou autoimmunologicznym.

Przeciwciala przeciw receptorom acetylocholiny (anty-AChR)

18

W schorzeniu tym, dochodzi do uszkodzenia przewodnictwa nerwowo-miniowego spowodowanego zniszczeniem receptorów cholinergicznych (AChR) przez autoprzeciwciala skierowane przeciw tym receptorom. Podstawow cech choroby jest oslabienie i zmczenie mini po wysilku ustpujce po odpoczynku. Przeciwciala antycholinergiczne wykrywa si u 80-90% pacjentów z postaci uogólnion miastenii i u 55-70% pacjentów z miasteni oczn. Poziom przeciwcial koreluje z nasileniem objawów choroby z wyjtkiem miastenii ocznej i w okresie remisji. Istnieje te grupa chorych, u których nie stwierdza si przeciwcial anty-AChR. Negatywne wyniki na obecno przeciwcial przeciw receptorom acetylocholiny (seronegatywna posta miastenii) najczciej wystpuj w grupie chorych z miasteni oczn (11-76% pacjentów). Niski (niewykrywalny) poziom opisywanych autoprzeciwcial wystpuje równie na pocztku choroby, w remisji po leczeniu immunosupresyjnym oraz po tymektomii. Przeciwciala przeciw receptorom acetylocholiny wykrywa si take w przebiegu takich chorób jak: SLE, choroba Gravesa-Basedowa, grasiczak, w stwardnieniu zanikowym bocznym.

Badanie metod immunofluorescencji poredniej z uyciem mini poprzecznie prkowanych pozwala wykry autoprzeciwciala u 90% chorych na miasteni z towarzyszcym grasiczakiem (bez grasiczaka u 20%). Wykrywano je te w przewleklych zapaleniach wtroby, grasiczakach bez miastenii i rakowiaku.

Przeciwciala przeciw miniom poprzecznie prkowanym

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W DIAGNOSTYCE CUKRZYCY TYPU 1

Cukrzyca typu 1 (DMT1 - Diabetes mellitus type 1) jest chorob autoimmunologiczn, w której na skutek zniszczenia komórek trzustki dochodzi do niedoboru lub calkowitego braku wydzielania insuliny. W przypadku DMT1 praktycznie caly proces chorobowy prowadzcy do destrukcji komórek trzustki przebiega bezobjawowo (okres prediabetes). Dopiero, gdy ok. 80% tych komórek ulegnie zniszczeniu pojawiaj si typowe zespoly objawów zwiastujcych kliniczny pocztek choroby. Wczeniejsza diagnostyka cukrzycy typu 1 jest moliwa dziki oznaczeniom obecnoci autoprzeciwcial, w tym przeciwcial przeciw dekarboksylazie kwasu glutaminowego (anty-GAD) i przeciwcial przeciw fosfatazie tyrozynowej (anty-IA2). U 90% pacjentów w chwili rozpoznania choroby i u 80% pacjentów w fazie preklinicznej wykrywane s przeciwciala przeciwko wyspom trzustki (IIF). Ryzyko wystpienia choroby ronie wraz z liczb wykrywanych jednoczenie rodzajów specyficznych autoprzeciwcial i zaley od ich stenia w surowicy. Anty-GAD i anty-IA2 wykorzystuje si w diagnostyce rónicowej cukrzycy ciarnych (ujawniona lub wykryta w czasie ciy nietolerancja glukozy) oraz ocenie ryzyka rozwoju cukrzycy u krewnych osób z rozpoznan cukrzyc typu 1. Oznaczanie autoprzeciwcial zwlaszcza anty-GAD, moe by take rozstrzygajce dla diagnostyki rónicowej cukrzycy typu 2 z LADA (Latent Autoimmune Diabetes In Adults), bdcej wolno postpujc form cukrzycy typu 1. W laboratorium DIAGNOSTYKI do oznacze przeciwcial anty-GAD i anty-IA2 w diagnostyce cukrzycy stosuje si metod ELISA, która pod wzgldem specyficznoci i czuloci jest porównywalne z testami RIA, uznawanymi za ,,zloty standard". Jednoczesne oznaczanie dwóch typów wymienionych autoprzeciwcial zwiksza czulo i swoisto metody.

Anty-GAD jest enzymem katalizujcym syntez neurotransmitera GABA (kwas gamma-amino-maslowy) i wystpuje w tkance nerwowej, trzustce, jajnikach i jdrach. Anty-GAD s przeciwcialami skierowanymi przeciw jednej z izoform dekarboksylazy kwasu glutaminowego (GAD65). Izoforma GAD65, obecna przede wszystkim w trzustce, stanowi glówny antygen docelowy dla przeciwcial skierowanych przeciw wyspom Langerhansa. Czsto wystpowania anty-GAD u nowozdiagnozowanych pacjentów wynosi 60-80%.

Anty-GAD

Przeciwciala przeciw fosfatazie tyrozynowej (anty-IA2) wystpuj u 48-80% zdiagnozowanych chorych. Poniewa pojawiaj si w pónej fazie okresu preklinicznego, stanowi tym samym wskanik bardzo wysokiego ryzyka.

Anty-IA2

Metod immunofluorescencji poredniej przeciwciala przeciw wyspom trzustki najczciej w klasie IgG, mona wykry u 75-90% chorych z cukrzyc typu 1, ale wystpuj one take w cukrzycy typu 2 w okolo 10% przypadków.

Przeciwciala przeciw wyspom trzustki

19

INNE PRZECIWCIALA NARZDOWO-SWOISTE

Do wykrywania tego typu przeciwcial sluy najczciej test immunofluorescencji poredniej z uyciem komórek okladzinowych oldka szczura lub malpy jako ródla antygenów (H/K ATPazy). Rzadziej wykonywane s testy ELISA. Wskazaniami do wykonania badania s przede wszystkim przewlekle zanikowe zapalenie blony luzowej oldka, anemia zloliwa, a take choroba Addisona czy bielactwo.

Przeciwciala przeciw komórkom okladzinowym oldka (APCA)

Autoprzeciwciala te s bardziej swoiste od przeciwcial przeciw komórkom okladzinowym oldka dla anemii zloliwej spowodowanej niedoborem czynnika wewntrznego (IF - intrinsic factor), transportera witaminy B12. Badania na ich wykrycie wykonuje si testem ELISA lub metod immunofluorescencji poredniej z uyciem czynnika wewntrznego oplaszczonego na szkielku.

Przeciwciala przeciw czynnikowi wewntrznemu Castle'a

Przeciwciala przeciw blonie podstawnej klbuszków nerkowych (anty-GBM) i blonie pcherzyków plucnych

Autoprzeciwciala te s wykrywane w zespole Goodpasture'a. Uwaa si, e antygenem dla nich s epitopy znajdujce si na kolagenie typu IV. Obecnie za najlepsz metod diagnostyczn dla wykrywania tego typu przeciwcial uwaa si test ELISA, poniewa w tym przypadku metoda immunoforescencji poredniej jest mniej czula.

Metoda immunofluorescencji poredniej najlepiej wykrywa autoprzeciwciala, dla których antygenami s fibrylaryna i bialka sarkolemmy. Wystpuj one w pierwotnej rozstrzeniowej kardiomiopatii, zapaleniach minia sercowego, zespole Dresslera, chorobie Chagasa i reumatycznym zapaleniu minia sercowego.

Przeciwciala przeciw miniowi sercowemu

Metod immunofluorescencji poredniej mona wykry przeciwciala przeciw komórkom kubkowatym jelita wystpujcym prawie zawsze w klasie IgG, które s specyficzne dla colitis ulcerosa, ale wystpuj tylko w okolo 30% przypadków. Naley pamita, e znacznie czciej, bo w okolo 70% przypadków w tej chorobie mona wykry przeciwciala pANCA, które s jednak mniej specyficzne.

Przeciwciala przeciw komórkom kubkowatym jelit

Wykrywa si je metod immunofluorescencji poredniej przy uyciu tkanek trzustki malpy. Przeciwciala te nale zarówno do klasy IgG jak i IgA i s markerem choroby Leniowskiego-Crohna. Wystpuj u okolo 40% chorych. Take w tej chorobie mona wykry przeciwciala pANCA u okolo 40% pacjentów.

Przeciwciala przeciw komórkom zewntrzwydzielniczym trzustki

Oznaczanie przeciwcial przeciw Saccharomyces cerevisiae jest pomocne przy rónicowaniu typowego colitis ulcerosa oraz choroby Leniowskiego-Crohna. ASCA stwierdza si w 70% przypadkach choroby Leniowskiego-Crohna i wraz z oznaczaniem przeciwcial przeciw komórkom zewntrzwydzielniczym trzustki zwiksza trafno diagnostyczn w diagnostyce rónicowej zapale jelit.

Przeciwciala przeciw saccharomyces cerevisiae (ASCA)

Metod immunofluorescencji poredniej mona wykry przeciwciala przeciw korze nadnerczy u pacjentów z chorob Addisona, z niewydolnoci jajników lub w zespole wielogruczolowym typu I.

Przeciwciala przeciw korze nadnerczy

20

PRZECIWCIALA WYKRYWANE W ZESPOLACh NEUROLOGICZNYCh

Panel neuroimmunologiczny obejmuje jakociowe oznaczenia przeciwcial wystpujcych u chorych z zespolami neurologicznymi o podlou autoimmunologicznym. Przeciwciala onkoneuronalne (anty-Ri, antyHu, anty-Yo) s przydatne w diagnostyce neurologicznych zespolów paranowotworowych, a przeciwciala anty-GAD u chorych z zespolem sztywnego czlowieka (Stiff-Man Syndrome). Panel obejmuje równie oznaczanie przeciwcial anty-MAG, które wykorzystywane s w diagnostyce neuropatii o podlou autoimmunologicznym oraz przeciwciala przeciw mielinie majce znaczenie rokownicze u chorych z pierwszym epizodem objawów zwizanych z demielinizacj. Przeciwciala onkoneuronalne wystpuj u chorych z neurologicznymi zespolami paranowotworowymi. S to zaburzenia ukladu nerwowego pojawiajce si u chorych z nowotworem, a nie spowodowane przerzutami lub miejscowym dzialaniem guza. W obrbie orodkowego ukladu nerwowego obejmuj one najczciej zapalenie ukladu limbicznego, podostre zwyrodnienie módku, zapalenie pnia mózgu, opsoklonie/mioklonie, podostr martwicz mielopati, chorob neuronu ruchowego i zespól sztywnego czlowieka. Natomiast w obwodowym ukladzie nerwowym, na poziomie zlcza nerwowo-miniowego i mini szkieletowych zespoly paranowotworowe przyjmuj posta podostrej neuropatii czuciowej, neuropatii czuciowo­ruchowej, podostrej neuropatii ruchowej, zespolu miastenicznego Lamberta­Eatona, zapalenia wielominiowego i skórno-miniowego. Wykrycie przeciwcial onkoneuronalnych pozwala na pewne rozpoznanie neurologicznego zespolu paranowotworowego wedlug kryteriów Graussa (2004 r.). Badania obecnoci przeciwcial anty-Hu, anty-Yo i anty-Ri przeprowadza si metod immunofluorescencji poredniej, a nastpnie potwierdza si technik Western-blot. Przeciwciala anty-Hu wystpuj u chorych z rakiem drobnokomórkowym pluc, piersi, jajnika, przelyku, jder, prostaty, czerniakiem, grasiczakiem i ziarnic zloliw. U 81% chorych z przeciwcialami anty-Hu stwierdza si obecno raka drobnokomórkowego pluc, natomiast 17% chorych z tym nowotworem ma przeciwciala anty-Hu. Przeciwciala antyRi stwierdza si u chorych z rakiem piersi i rakiem pluc (drobnokomórkowym i innymi nowotworami pluc). U 86% osób, u których wykryto przeciwciala anty-Ri jest rozpoznawana choroba nowotworowa. Przeciwciala anty-Yo towarzysz rozwojowi raka piersi, jajnika, oldka, przelyku i linianki. Zespól módkowy zwizany z obecnoci przeciwcial anty-Yo u 63% chorych wystpuje przed rozpoznaniem nowotworu, u 30% po rozpoczciu leczenia onkologicznego, a u 20% towarzyszy wznowie choroby nowotworowej.

Panel neuroimmunologiczny

Przeciwciala onkoneuronalne (anty-Ri, anty-hu, anty-Yo)

Przeciwciala anty-GAD

Przeciwciala anty-GAD stwierdza si u ponad 80% chorych z zespolem sztywnego czlowieka. Obecno przeciwcial anty-GAD wykrywa si w panelu neuroimmunologicznym metod immunofluorescencji poredniej.

Przeciwciala przeciw glikoproteinie zwizanej z mielin (MAG - Myelin-Associated Glycoprotein) stwierdza si u chorych z zespolem Guillain-Barre lub neuropati demielinizacyjn midzy innymi w przebiegu bialaczki wlochatokomórkowej, czy te makroglobulinemii Waldenstroma. Przeciwciala anty-MAG wykrywa si metod immunofluorescencji poredniej. Przeciwciala przeciw mielinie wystpuj u chorych z pierwotnym izolowanym zespolem objawów oraz z rozpoznanym stwardnieniem rozsianym. Wystpuj one u 62% osób z pierwotnym izolowanym zespólem objawów (PIZO), u których wczeniej rozpoznaje si ostatecznie stwardnienie rozsiane ni u chorych bez obecnoci przeciwcial. Obecno przeciwcial przeciw mielinie wykrywa si metod immunofluorescencji poredniej.

Przeciwciala anty­MAG

Przeciwciala przeciw mielinie

21

Nazwa badania - Autoimmunologia Przeciwciala przeciwjdrowe i przeciwcytoplazmatyczne - test przesiewowy (IIF, Hep-2) (ANA1) Przeciwciala przeciwjdrowe, przeciwjderkowe i przeciwcytoplazmatyczne (dsDNA, nRNP, Sm, SS-A (Ro), SS-B (La), Scl-70, Jo-1, PM-Scl, fibrylarynowe, RNA-Polimeraza I, PCNA, ACA, mitochondrialne, cytoszkieletowe, rybosomalne)-test kompleksowy (IIF, Hep-2, DID) (ANA 2) Przeciwciala przeciwjdrowe (m.in. histonowe, Ku, rib-P-Protein) (Immunoblot) - (ANA 3) Przeciwciala przeciw dsDNA (IIF, test Crithidium luciliae) Przeciwciala przeciw nukleosomom (ANuA) (Immunoblot) Badania tkankowe (DIF) Przeciwciala przeciw antygenom cytoplazmy neutrofilów ANCA (pANCA i cANCA) (IIF) Przeciwciala pemphigus (desmogleina 1 i desmogleina 3) i pemphigoid (IIF) Badanie w kierunku DH (Dermatitis herpetiformis) (IIF) Przeciwciala BMZ ­ badanie na splicie skóry Przeciwciala przeciw endomysium (EmA) IgA (IIF) Przeciwciala przeciw endomysium (EmA) IgG (IIF) Przeciwciala przeciw endomysium (EmA) IgA i IgG (IIF) Przeciwciala przeciw gliadynie (AGA) IgA (IIF) Przeciwciala przeciw gliadynie (AGA) IgG (IIF) Przeciwciala przeciw gliadynie (AGA) IgA i IgG (IIF) Przeciwciala przeciw endomysium i gliadynie IgA (IIF) Przeciwciala przeciw endomysium i gliadynie IgG (IIF) Przeciwciala przeciw endomysium i gliadynie IgA i IgG (IIF) Przeciwciala przeciw retikulinie (ARA) IgA (IIF) Przeciwciala przeciw retikulinie (ARA) IgG (IIF) Przeciwciala przeciw retikulinie (ARA) IgA i IgG (IIF) Przeciwciala przeciw transglutaminazie tkankowej (anty-tTG) IgA (immunochemiluminescencja) Przeciwciala przeciw transglutaminazie tkankowej (anty-tTG) IgG (ELISA) Przeciwciala przeciw transglutaminazie tkankowej (anty-tTG) IgA i IgG Przeciwciala przeciwmitochondrialne (AMA) (IIF) Przeciwciala przeciwmitochondrialne (AMA) typu M2 (IIF) Przeciwciala przeciw miniom gladkim (ASMA) (IIF) Przeciwciala przeciw mikrosomom wtroby i nerki (anty-LKM) (IIF) Przeciwciala przeciw kanalikom ólciowym (IIF) Przeciwciala przeciw antygenowi cytoplazmatycznemu wtroby typu 1 (anty-LC-1) Panel wtrobowy PELNY (ANA2, AMA, ASMA, anty-LKM, anty-LSP, anty-SLA) (IIF, DID) Panel wtrobowy SPECJALISTYCZNY (anty-LKM-1, anty-SLA/LP, AMA M2) (Immunoblot) Panel wtrobowy (anty-LKM, anty-LSP, anty-SLA) (IIF) Przeciwciala antykardiolipinowe IgG (ELISA) Przeciwciala antykardiolipinowe IgM (ELISA)

Material Surowica

Surowica

Surowica Surowica Surowica Wycinek skóry Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica

22

Przeciwciala antykardiolipinowe IgG i IgM (ELISA) Przeciwciala przeciw 2-glikoproteinie I IgG (ELISA) Przeciwciala przeciw 2-glikoproteinie I IgM (ELISA) Przeciwciala przeciw 2-glikoproteinie I IgG i IgM (ELISA) Przeciwciala przeciw protrombinie IgG (ELISA) Przeciwciala przeciw protrombinie IgM (ELISA) Przeciwciala przeciw protrombinie IgG i IgM (ELISA) Przeciwciala przeciw fosfatydyloserynie IgG (ELISA) Przeciwciala przeciw fosfatydyloserynie IgM (ELISA) Przeciwciala przeciw fosfatydyloserynie IgG i IgM (ELISA) Przeciwciala przeciw fosfatydyloinozytolowi IgG (ELISA) Przeciwciala przeciw fosfatydyloinozytolowi IgM (ELISA) Przeciwciala przeciw fosfatydyloinozytolowi IgG i IgM (ELISA) Antykoagulant toczniowy (Test krzepnicia) Przeciwciala przeciw plemnikom (IIF) Przeciwciala przeciwplemnikowe IgG w nasieniu Przeciwciala przeciw antygenom jajnika (IIF) Przeciwciala przeciw komórkom Leydiga jder (IIF) Przeciwciala przeciw antygenom loyska (IIF) Przeciwciala przeciw tyreoglobulinie (anty-TG) (immunochemiluminescencja) Przeciwciala przeciw peroksydazie tarczycowej (anty-TPO) (immunochemiluminescencja) Przeciwciala przeciw receptorom TSH (TRAb) (ELISA) Przeciwciala przeciw cyklicznemu bialku bogatemu w cytrulin (anty-CCP) (ELISA) Przeciwciala przeciw receptorom acetylocholiny (anty-AChR) (RIA) Przeciwciala przeciw miniom poprzecznie prkowanym i przeciw miniowi sercowemu (miasthenia gravis) (IIF) Przeciwciala przeciw GAD (anty-GAD) (ELISA) Przeciwciala przeciw IA2 (anty-IA2) (ELISA) Przeciwciala przeciw komórkom okladzinowym oldka (APCA) (IIF) Przeciwciala przeciw czynnikowi wewntrznemu Castle'a i przeciw komórkom okladzinowym oldka (APCA) (IIF) Przeciwciala przeciw blonie podstawnej klbuszków nerkowych (anty-GBM) i blonie pcherzyków plucnych(zespól Goodpasture'a) (IIF) Przeciwciala przeciw blonie podstawnej klbuszków nerkowych (anty-GBM) (IIF) Przeciwciala przeciw miniowi sercowemu (IIF) Przeciwciala przeciw wyspom trzustkowym, komórkom zewntrzwydzielniczym trzustki i komórkom kubkowatym jelit (choroba Leniowskiego-Crohna i colitis ulcerosa) (IIF) Panel jelitowy (przeciwciala przeciw komórkom zewntrzwydzielniczym trzustki, komórkom kubkowatym jelit, ASCA, ANCA) (IIF) Przeciwciala przeciw Saccharomyces cerevisiae (ASCA) (IIF) Przeciwciala przeciw korze nadnerczy (IIF) Panel neuroimmunologiczny (anty-Ri, anty-Hu, anty-Yo, anty-GAD, anty-MAG, przeciwciala przeciw mielinie) (IIF)

Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Osocze Surowica Nasienie Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica Surowica

23

OGóLNE ZASADY WSPóLPRACY

Majc na uwadze jako wykonywanych bada chcielibymy zwróci Pastwa uwag na istotne aspekty przedanalitycznej fazy procedury diagnostycznej. Szczególnie wane jest prawidlowe pobranie i transport materialu. Wychodzc naprzeciw Pastwa potrzebom oferujemy równie kompleksow obslug fazy poanalitycznej.

fAZA PRZEDANALITYCZNA

Zasady pobrania i przygotowania materialu.

Surowica Krew naley pobra na skrzep, a nastpnie odwirowa i oddzieli surowic. Surowica nie powinna nosi znamion hemolizy. Material do wikszoci bada jest bardzo stabilny, jednak w przypadku dluszego przechowywania materialu przed wyslaniem surowic naley zamrozi i unika wielokrotnego jej rozmraania. Osocze UWAGA! Postpowanie w przypadku antykoagulantu toczniowego: 1. Krew naley pobra na cytrynian sodu w sposób wykluczajcy aktywacj czynników krzepnicia (wyplyw krwi powinien by szybki i cigly). 2. Do 2 godz. od pobrania, krew naley dwukrotnie odwirowa: 3000­3500 obrotów/10 minut (usunicie wikszoci plytek krwi). 3. Próbk osocza (min. ilo osocza - 2 ml) naley zamrozi (-200C) i przesla do laboratorium. Próbka nie moe ulec rozmroeniu. Jeeli istnieje moliwo dostarczenia materialu do laboratorium w czasie nieprzekraczajcym 2 godz. od pobrania, próbk naley natychmiast przesla do laboratorium w temp. 2-80C. Nie zamraa! (na skierowaniu poda godzin pobrania materialu). Tkanka W przypadku bada tkankowych, odpowiednio pobrany material (wycinek skórny) naley umieci w probówce z plynem Michaela. Probówki z plynem Michaela mog zosta przeslane do Pastwa przez laboratorium. Material przygotowany wg instrukcji naley opisa i wypelni zlecenie dostarczone przez DIAGNOSTYK, koniecznie z uwzgldnieniem informacji dodatkowych dotyczcych objawów choroby i stosowanego leczenia. Pelne informacje zawarte w zleceniu daj moliwo zamieszczenia na wyniku kompetentnego komentarza konsultanta naukowego. Istnieje moliwo oznakowania materialu i zlecenia, za pomoc dostarczonych przez DIAGNOSTYK kodów kreskowych, które w sposób jednoznaczny identyfikuj material przypisany do zlecenia i wykluczaj moliwo pomylki.

fAZA POANALITYCZNA

Monitorowanie materialu Dziki zastosowaniu laboratoryjnego systemu informatycznego DIAGNOSTYKI na bieco moemy udziela informacji o terminie wykonania oznaczenia. Bank surowic W Pracowniach Autoimmunologii, w przypadku otrzymania dodatniego wyniku testu ANA1 istnieje moliwo poszerzenia diagnostyki o test ANA2. Jeeli badanie ANA2 zostanie zlecone w okresie 1 miesica moliwe jest wykonanie tego badania z surowicy przechowywanej w banku surowic Pracowni Autoimmunologii. Wydanie wyniku Sposób dostarczania wyników bada jest dostosowywany do Pastwa indywidualnych potrzeb. Wyniki s przesylane drog pocztow lub dostarczane przez kuriera. W pilnych sytuacjach moliwe jest wyslanie wyników faxem. Kontakt ze specjalistami DIAGNOSTYKA umoliwia lekarzowi zlecajcemu bezporedni kontakt z diagnost wykonujcym badanie lub z konsultantem naukowym. Ta forma wspólpracy jest pomocna w interpretacji wyników czy okreleniu dalszego postpowania diagnostycznego.

24

Certyfikaty potwierdzajce wysok jako bada wykonywanych w Pracowniach Autimmunologii DIAGNOSTYKI w Krakowie i Warszawie

25

NOTATKI

26

Zlote standardy w diagnostyce chorób autoimmunologicznych

A.R. PROMIX, proj. J. Grabowski

widwin

Slubice

rem Zielona Góra

Grodzisk Mazowiecki Brzeziny Blachownia

Konstancin Jeziorna

Niechlów Jelenia Góra Olesno Prudnik Glogówek

Lublin

Tarnobrzeg Mylenice

Bielsko-Biala

DIAGNOSTYKA Spólka z ograniczon odpowiedzialnoci Sp. k ul. Olszaska 5 31-513 Kraków tel. 012 295 01 00 DIAGNOSTYKA Spólka z ograniczon odpowiedzialnoci Sp. k Oddzial Warszawa ul. Próna 12 00-107 Warszawa tel. 022 652 34 28 DIAGNOSTYKA Spólka z ograniczon odpowiedzialnoci Sp. k Oddzial lsk ul. Karlowicza 11 40-145 Katowice tel. 032 253 80 99 DIAGNOSTYKA Spólka z ograniczon odpowiedzialnoci Sp. k Oddzial Wroclaw ul. Weigla 12 53-114 Wroclaw tel. 071 370 90 00 DIAGNOSTYKA Spólka z ograniczon odpowiedzialnoci Sp. k Oddzial Opole ul. Wodocigowa 4 45-221 Opole tel. 077 541 41 91 DIAGNOSTYKA Spólka z ograniczon odpowiedzialnoci Sp. k Oddzial Podkarpacki ul. Szpitalna 1 39-400 Tarnobrzeg tel. 015 812 33 21 DIAGNOSTYKA Spólka z ograniczon odpowiedzialnoci Sp. k Oddzial Lód ul. Sporna 36/50 91-738 Lód tel. 042 617 22 35

DIAGNOSTYKA Spólka z ograniczon odpowiedzialnoci Sp. k Oddzial Pozna al. Solidarnoci 36 61-696 Pozna tel. 061 647 77 40 Orodek Diagnostyki Medycznej Laboratorium Sp. z o.o. ul. Jagielloska 74 25-734 Kielce tel. 041 368 73 02 DIAGNOSTYKA Spólka z ograniczon odpowiedzialnoci Sp. k ul. Mickiewicza 12 42-217 Czstochowa tel. 034 370 24 42 Diagnostyka Medyczne Centrum Laboratoryjne Sp. z o.o. ul. Pilsudskiego 15 66-400 Gorzów Wielkopolski tel. 095 722 92 22 NZOZ Medyczne Laboratorium Diagnostyczne TOP-LAB Sp. z o.o. ul. Topolowa 7 20-353 Lublin tel. 081 744 44 43 MEDICA Specjalistyczne Laboratorium Analiz Medycznych Sp. z o.o. ul. Kupiecka 22 65-426 Zielona Góra tel. 068 457 89 81

Wkrótce Oddzialy w kolejnych miastach.

www.diag.pl

28

Information

28 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

543695