Read qism1_uzl.pdf text version

O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi Toshkent Moliya Instituti

"RO'YXATGA OLINDI"

BM - 343 - 5340 "09" 06 2003 y.

"TASDIQLANDI" O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vaziri _S.S.G'ULOMOV "1" Iyul 2003 y.

BAKALAVRIAT YO'NALIShLARI VA MAGISTRATURA MUTAXASSISLIKLARIDA O'QITILADIGAN FANLARDAN O'QUV DASTURLARI TO'PLAMI

(I qism)

Toshkent ­ 2003

Akademik M. Sharifxo'jaev tahriri ostida. Tuzuvchi: iqt. fan. dok., prof.A.V. Vahobov. Bakalavriat yo'nalishlari va magistratura mutaxassis - liklarida o'qitiladigan fanlardan o'quv dasturi to'plami./ M.Sharifxo'jaev tahriri ostida; Tuzuvchi: A.V.Vahobov. - T.: TMI, 2003. - 864 bet. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va uning asosida qabul qilingan "Ta'lim to'g'risida"gi va "Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi to'g'risida"gi qonunlari milliy ta'lim tizimini tubdan isloh qilish, zamonaviy jahoniy tafakkur va demokratik dunyoqarashga ega barkamol avlodni, mustaqil O'zbekistonning aqliy rivojini ta'minlashga safarbar komil insonni tarbiyalashning konstitutsiyaviy - huquqiy asosini yaratib berdi. Islom Karimov siyosiy - ma'rifiy teran ta'limotining kashfiyoti bo'lmish milliy ta'lim demokratiyasi kelajagi buyuk davlatning qismatini hal etadigan taqdirilomon hodisa sifatida har tomonlama etuk kadrlar tayyorlashning yaxlit tizimini yaratishning metodologik asosi bo'ldi. Milliy dasturning 1997 - 2001 yillarga mo'ljalangan birinchi bosqichi muvaffaqiyatli yakunlanib, tom ma'nodagi "portlash effekti" ni beradigan yangi ikkinchi sifat bosqichi tizimiy davom ettirilmoqda. Milliy dastur talabalari, ayniqsa, ta'lim tizimining hozirgi tub sifat bosqichi oliy ta'limning barqaror va aniq maqsadli rivojini ta'minlashga, ta'lim - tarbiya islohotini to'liq amalga oshirishga safarbar, mukammal o'quv dasturlarini tayyorlash, ularni o'qitishda zamonaviy ilg'or pedagogik texnologiyalardan samarali foydalanishga qaratilgan yaxlit mundarijali majmuiy tizimni tabiiy taqozo etadi. Ana shu maqsaddan kelib chiqilgani holda, Toshkent moliya institutida bakalavriat yo'nalishlari va magistratura mutaxassisliklari bo'yicha Davlat ta'lim standartlari talabalari asosida namunaviy o'quv dasturlari ishlab chiqildi. Mazkur dasturlar to'plamining I qismiga bakalavriat yo'nalishlaridagi: "Gumanitar va ijtimoiy - iqtisodiy fanlar", "Matematika va tabiiy ilmiy fanlar", "Umumiy kasbiy fanlar", hamda magistratura mutaxassisliklaridagi "Umummetodologik fanlar" bloklari kiritilgan Tahrir hay'ati: prof. M. Raemov, prof. S. Hasanov.

2

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

TOShKENT MOLIYa INSTITUTI

GUMANITAR VA IJTIMOIY - IQTISODIY FANLAR

3

Tahrir hayati: prof. N.Shodiev, prof. Q.Usmonov, prof. S.Xasanov, dots. A.Eshonqulov.

Gumanitar va ijtimoiy - iqtisodiy fanlar

Ushbu dasturlar blokiga institutning bakalavriat yo'nalishlarida o'qitiladigan gumanitar va ijtimoiy - iqtisodiy fanlardan o'quv dasturlari kiritilgan. Mazkur dasturlar bloki O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001 yil 343 - sonli Oliy ta'limning Davlat ta'lim standartlarini tasdiqlash to'g'risida"gi qaroriga asosan O'zbekistonda uzluksiz ta'limning Davlat ta'lim standartlari asosiy qoidalariga muvofiq ishlab chiqilgan. Dasturlarda talabaning mustaqil o'rganishi lozim mavzular kursiv bilan ajratilgan, hamda majburiy bo'lgan amaliy mashg'ulotlar yulduzcha (*) bilan belgilangan.

Dasturlar to'plami Toshkent moliya institut Ilmiy Kengashida ko'rib chiqilgan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2002 yil 9 - sonli qarori).

Toshkent ­ 2003 4

"O'ZBEKISTON TARIXI" fanidan DASTUR

5

Tuzuvchi:

t.f.d., prof. Q.Usmonov. prof. M.Sodiqov.

Taqrizchilar: t.f.d., prof. A.Hazratqulov,

Dasturda O'zbekiston xalqlarining eng qadimgi zamonlardan to hozirgi kungacha bosib o'tgan tarixiy yo'li, ijtimoiy - siyosiy, iqtisodiy,ma'naviy - madaniy hayotiga doir nazariy, kontseptual - metodologik muammolari, tarixiy voqealarning mohiyati, sabablari va qonuniyatlari tahlil etiladi. V programme analizuruyutsya istoricheskiy put narodov Uzbekistana s drevneyshix vremen do segodnyashnego dnya, teoreticheskie, kontseptualno - metodologicheskie problemi sotsialno - politicheskoy, ekonomicheskoy i duxovno - kulturnoy jizni, sushchnosti, prichini, zakonomernosti istoricheskix sobitiy. Searching of historical way of people of Uzbekistan from ancient times till today, theoretical, conceptual - methodological problems, social - political, economical and moral - cultural life. Analyzing main ideas, reasons, law rules of historic events. Dastur Toshkent moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya etilgan (25 aprel 2002 yil 9 - sonli bayonnoma).

1. SO'Z BOShI

XXI asr bo'sag'asida O'zbekiston o'zining davlat mustaqilligini qo'lga kiritdi, xalqimizning asriy orzusi ushaldi, o'z taqdirini va kelajagini o'z qo'li bilan yaratadigan bo'ldi. Mamlakatimiz tarixida yangi davr - mustaqil taraqqiyot davri boshlandi. Xalqimiz demokratik huquqiy davlat va ochiq fuqarolik jamiyati qurish yo'lida dastlabki sinovlardan o'tdi. Demokratik islohotlar tobora chuqurlashib bormoqda. Yangi jamiyat qurish, avvalo, yoshlarga, ularning ma'naviy dunyosi, kasb mahoratiga bog'liq. qsh avlodda milliy g'oyani, yuksak ma'naviy fazilatlarni shakllantirishda, milliy ong va sog'lom fikrni o'yg'otish, ularni Vatan, xalq va istiqlol taqdiri uchun faol kurashchi, komil inson qilib tarbiyalashda tarixiy tafakkurning ahamiyati katta. Mustaqillik sharofati bilan Vatanimiz tarixini o'rganish, uni o'qitishga bo'lgan munosabat tubdan o'zgardi. Oliy o'quv yurtlarida "O'zbekiston tarixi" fanini o'qitish yo'lga qo'yildi. O'zbekiston tarixini o'rganish va o'qitishning yagona kontseptsiyasi yaratildi, o'quv dasturlari, darsliklar, qo'llanmalar tayyorlandi. Fanni o'qitishning maqsadi va vazifalari - Oliy ta'limning birinchi bosqichi bo'lgan bakalavriatning barcha yo'nalishlarida "O'zbekiston tarixi" fani o'qitiladi. "O'zbekiston tarixi" fani o'quv dasturiga kiritilgan nazariy va kontseptual - metodologik

6

mazmundagi mavzular Prezident Islom Karimovning 1998 yil 26 iyun kuni Respublikamizning taniqli olimlari va mutaxasislari bilan bo'lgan suhbatida ilgari surilgan g'oyalar va metodologik ko'rsatmalar ruhida o'rganiladi. "O'zbekiston tarixi" fani ajdodlarimiz hayotida sodir bo'lgan tarixiy voqealarni tahlil qilishni, ularning sabablari va mohiyatini, ichki va tashqi omillarini, umumiy va o'ziga xos qonuniyatlarini ochib berishni ko'zda tutadi. Bu, o'z navbatida, yoshlarda milliy g'oya, tarixiy tafakkurni shakllantirishga ko'maklashadi. Boshqa fanlar bilan o'zaro bog'lanishi - "O'zbekiston tarixi" fani ijtimoiy gumanitar fanlar, jumladan, arxeologiya, falsafa, dinshunoslik, ma'naviyat asoslari, huquqshunoslik, siyosatshunoslik, sotsiologiya, O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti singari fanlar bilan bevosita bog'liq holda o'rganiladi. Bakalavriat - talabasi O'zbekiston tarixini o'rganish jarayonida O'zbekiston xalqlarining eng qadimgi zamonlardan hozirgi kungacha bo'lgan tarixini ijtimoiy siyosiy, iqtisodiy, ma'naviy - madaniy hayotiga doir nazariy, kontseptual - metodologik muammolarni o'rganish jarayonida ulardan muayyan saboq va xulosalar chiqarish, olgan bilimlarini hozirgi kun hayotiga tadbiq eta olish ko'nikmasiga ega bo'lishi nazarda tutiladi. "O'zbekiston tarixi" fanini o'qitishga ajratilgan soatlar quyidagicha taqsimlanadi: ma'ruzalar - 36 soat (50%), seminar mashg'ulotlari - 36 soat (50%).

2. FAN DASTURI

O'zbekiston tarixi fani predmeti, nazariy - metodologik asoslari, manbalari va ahamiyati

"O'zbekiston tarixi"ning fan sifatidagi o'rni. Uning predmeti va o'rganish ob'ekti. "O'zbekiston tarixi"ni o'rganishning metodologik printsiplari: xolislik, ilmiylik, tarixiylik. O'zbekiston tarixining jahon tarixi bilan bog'liqligi. Tarixni o'rganishda insonparvarlik, vatanparvarlik, milliy istiqlol tamoyillari. Tarixni yoritishda milliy qadriyatlar, xalq an'analari va urf - odatlari, diniy e'tiqodlar, turli ijtimoiy tabaqalarga nisbatan tarixiy - madaniy taraqqiyot nuqtai nazaridan yondashuv. I.A.Karimovning "Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q" asarida Vatan tarixi bilan bog'liq masalalarning yoritilishi. O'zbekiston tarixini davrlashtirish. Vatan tarixini o'rganishda moddiy va yozma manbalarning o'rni hamda ahamiyati. Vatan tarixining har tomonlama etuk, milliy istiqlol g'oyasi bilan qurollangan insonlarni tarbiyalashdagi ahamiyati.

7

O'zbekiston insoniyat tsivilizatsiyasining qadimgi o'choqlaridan biri

Insoniyatning dastlabki ajdodlari, ularning makonlari. Vatanimiz odamzod ilk bor paydo bo'lgan mintaqalardan biri ekanligi. Ibtidoiy jamiyatning davrlari. Paleolit (qadimgi tosh) davri. Ilk paleolit davri odamlari, ularning makonlari: Selung'ur, Qoratog', Ko'lbuloq. O'rta paleolit davri odamlari va ularning makonlari: Teshiktosh, Omonqo'ton, Obirahmat, Qo'tirbuloq. Olovning kashf etilishi va uning ahamiyati. So'nggi paleolit davri odamlari yashagan makonlar: Samarqand, Xo'ja Go'r, Shug'nov, Qorakamar. Hozirgi ko'rinishdagi aql - idrokli odamlar (kromanonlar)ning shakllanishi. Mehnat qurollarining takomillashuvi. Urug'chilik jamoasi - ona urug'i jamoasining shakllanishi va uning taraqqiyoti. Mezolit (o'rta tosh) davri. Bu davr odamlarining makonlari: Machay, Qo'shlish, Obishir. Markaziy Farg'ona, Zarautsoy, Sarmishsoy, Takatosh, Terakli, Nurota tasviriy san'at va madaniy yodgorliklari. O'q - yoyning ixtiro qilinishi va uning ahamiyati. Odamlarning hayvonlarni qo'lga o'rgatish, boshoqli o'simliklarni o'stirish malakalarini o'zlashtira boshlashi. Diniy e'tiqodlar. Neolit (yangi tosh) davri. Jaytun madaniyati. O'rta Osiyodagi dastlabki dehqonchilik qishloqlari. Kaltaminor madaniyati va uning bosqichlari. Markaziy Farg'ona neolit yodgorliklari. Hisor madaniyati. Tosh qurollarining takomillashuvi. Chorvachilik va dehqonchilikning shakllanishi. Ishlab chiqarishga asoslangan xunarmandchilikning vujudga kelishi: kulolchilik, qayiqsozlik, to'qimachilik va zargarlikning rivojlanishi. Eneolit davri. Sarazm va Zamonbobo madaniyati. Sun'iy sug'orishga asoslangan dehqonchilik madaniyati markazlarining paydo bo'lishi. Bronza davri, uning yodgorliklari: Sopollitepa, Tozabog'yob, Amirobod, Chust, Dalvarzintepa madaniyatlari. Hozirgi O'zbekiston hududlarida o'troq dehqonchilik va chorvachilikning rivojlanishi. Hunarmandchilik. Mehnatning dastlabki yirik taqsimoti. Ijtimoiy - iqtisodiy rivojlanish natijasida patriarxal ota urug'i munosabatlarining yuzaga kelishi.

O'zbek davlatchiligining shakllanishi va dastlabki taraqqiyot bosqichlari

O'zbekiston hududlarida dastlabki ishlab chiqarish jamoalarining tashkil topishi. Xususiy mulk va turli ijtimoiy tabaqalarning vujudga kelishi. O'lkamiz hududlarida dastlabki shaharsozlik madaniyatining shakllanishi (Sopollitepa, Jarqo'ton, Gonur, Dashli, Oltintepa).

8

Qadimgi Xorazm. Uning ilk o'zbek davlatchiligining shakllanishidagi o'rni. Xorazm haqidagi yozma va arxeologik ma'lumotlar. Qal'aliqir, Ko'zaliqir va boshqa yodgorliklar. Mil.av. I ming yillikning birinchi yarmi Xorazmdagi ijtimoyi - iqtisodiy va madaniy hayot. Qadimgi Baqtriya. Baqtriya davlati o'zbek davlatchiligi taraqqiyotining mahsuli ekanligi. Baqtriyadagi ijtimoiy - iqtisodiy va madaniy hayot. Qadimgi Sug'd (Sug'diyona) haqidagi arxeologik va yozma manbalar. Qadimgi Sug'diyona shaharlari (Ko'ktepa, Afrosiyob, Uzunqir, Erqo'rg'on). Ijtimoiy - iqtisodiy va madaniy hayot. Ahmoniylarning O'rta Osiyo davlatlarini bosib olishi. Mahalliy aholining bosqinchilarga qarshi ozodlik uchun kurashi. Ahmoniylarning O'rta Osiyoni satrapiyalarga bo'lib hukmronlik qilishi. Soliq tartibi. Iqtisodiy hayot. Pul muomalasi. Xorazmning mustaqillikni qo'lga kiritishi, uning hududlarining kengayishi. Xitoy manbalarida uning Qang'a deb atalishi. Ahmoniylar davlatining inqirozi. Yunon - makedon qo'shinlarining Iskandar Zulqarnayn boshchiligida O'rta Osiyoga yurishi. Spitamen boshliq xalq qasoskorlarining jasoratlari. Baqtriya va Sug'diyona xalqlari ustidan Iskandar hukmronligining o'rnatilishi. Aholining ijtimoiy - iqtisodiy ahvoli. "Avesto" - O'rta Osiyo xalqlari qadimgi tarixi haqidagi muhim manba. Sug'diyona va Baqtriya salavkiylar sulolasi hukmronligi ostida. Shaharlar qurilishi. Savdo - sotiq va hunarmandchilikning taraqqiyoti. Baqtriya davlatining qayta tiklanishi, hokimiyatning yunonlar tomonidan boshqarilishi. Diodotlar va Evtidemiylar sulolasi davrida davlatning kengayishi va kuchayishi. Ellinizm (Ellada) madaniyatining o'ziga xos xususiyatlari va uning O'rta Osiyoga yoyilishi. Sharq va G'arb madaniyatining o'zaro ta'siri. Antik shaharsozlik jarayonlari. Savdo - sotiqning o'sishi. Farg'ona vodiysida ilk davlat tuzilmasining shakllanishi. Xitoy manbalarida Davan davlati haqidagi ma'lumotlar. Davan davlatining ijtimoiy - iqtisodiy hayoti. Ichki va tashqi siyosati. Yuechji qabilalarining O'rta Osiyoga kirib kelishi. Kushonlar (guyshuan) sulolasining siyosiy hokimiyatni egallashi. Kushonlar saltanati mamlakatimiz davlatchiligi tarixida yangi davr ekanligi. Kushonlar tomonidan mintaqadagi barcha siyosiy uyushmalarni birlashtirilishi va o'zbek davlatchiligi tarixida saltanatlik bosqichiga asos solinishi. Kudjula Kadfiz, Vima Kadfiz, Kanishka davrida saltanat hududlarining kengayishi, davlat qudratining

9

kuchayishi. Kushonlar sulolasi davrida mamlakatimizning ijtimoiy - iqtisodiy hayoti, qishloq xo'jaligi, shaharlar qurilishi, hunarmandchilik va savdo - sotiqning rivojlanishi. Madaniy hayot. Otashparastlik, Buddaviylik, Moniychilik e'tiqodlarining tarqalishi. Ibodatxonalar. Haykaltaroshlik. O'zbekistoning qadimiy yozuv madaniyati. Baqtriya, Xorazm, Sug'd yozuvlarining Oromiy yozuvi tarkibidan ajralib chiqishi. Yunon - Boxtar yozuvi. Tasviriy san'at.

O'zbek xalqining etnik shakllanishi

Urug', qabila, elat, xalq va millat tushunchalari. O'zbek xalqining etnik jihatdan shakllanishi. Turon zaminida turkiy qavmlarning azaliy etnos ekanligi. O'zbek xalqining asosini Xorazm, Baqtriya, Sug'diyona, Parkana, Toxariston, Choch hududlarida bir necha ming yillar davomida yashab kelgan massagetlar, saklar, xorazmiylar, baxtarlar, sug'diylar, toxarlar, davanliklar tashkil etganligi. Turli asrlarda boshqa mintaqalar qabila va elatlari bilan tubjoy aholi o'rtasida kechgan etnik jarayonlar. Mil. av. I ming yillikning o'rtalarida Markaziy Osiyo hududlaridagi etnik ijtimoiy vaziyat. Turkiy elatlar va forsiyzabon aholi o'rtasidagi etnik va madaniy munosabatlar. Milodiy bir ming yillik o'rtasida bu jarayonning yanada jonlanishi. Turk - sug'd simbiozi. IX - XII asrlarda qarluqlar, o'g'izlar, qipchoqlar, chig'illar va boshqa turkiy qavmlarning o'zbek xalqining etnik shakllanishidagi o'rni. Eski o'zbek tiliga asos bo'lmish qarluq - chig'il laxjasining rivoj topishi va yozma adabiy til darajasiga ko'tarilishi. Mo'g'ullar istilosi, uning o'zbek xalqi etnik tarkibiga ta'siri. XV asr oxiri - XVI asrlarda O'rta Osiyoga Dashti Qipchoq elatlarining kirib kelishi va mahalliy aholi bilan aralashib, o'troqlashuvi. "O'zbek" atamasining kelib chiqishi. Sovet istibdodi davrida O'rta Osiyoda "milliy davlat chegaralanishining o'tkazilishi, Turkiston o'lkasining etnik va hududiy jihatdan parchalanib ketishi. Mintaqada O'zbekiston va boshqa respublikalarning tashkil topishi. O'zbekistonning milliy mustaqillik davridagi etnik holati va bu sohadagi ijobiy o'zgarishlar. Millatlararo do'stlik va hamjihatlik.

Ilk o'rta asrlar o'zbek davlatchiligi: ijtimoiy - siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayot

Eftaliylar davlatining shakllanishi, uning hududiy o'rni. Eftaliylar va Eron sosoniylari. Sharqiy Eron va Shimoliy Hindistonning Eftaliylar davlatiga qo'shib olinishi.

10

Eftaliylar davrida ijtimoiy - iqtisodiy hayot. Tijorat. Hunarmandchilik. Chorvachilik. Erga egalik munosabatlari. Tabaqalanishning kuchayishi. Dehqonlar, kashovarzlar va kadivarlarning turmushi va jamiyatda tutgan o'rni. Turk hoqonligining vujudga kelishi. Turk hoqonligi tomonidan O'rta Osiyo va Uraloldi dashtlarining zabt etilishi. Turk hoqonligi davrida mamlakatni idora etish usuli. Hoqon - davlat boshlig'i. Zodagonlar kengashi - qurultoy. Ijtimoiy tabaqalanishning kuchayishi. Abruy qo'zg'oloni. Turk hoqonligining ikki qismga bo'linib ketishi.

Xorazmda afrig'iylar sulolasi

Arab xalifaligining paydo bo'lishi. Yurtimizning Qutayba ibn Muslim boshchiligidagi arablar tomonidan istilo qilinishi. Arab hukmdorlarining O'rta Osiyoda yuritgan siyosati. Boshqarish tizimi. Soliq siyosati. Xiroj, ushr, juzya, zakot, fitr. Aholining boshqa majburiyatlari. Arablashtirish: mahalliy madaniyatning ta'qib etilib, arab madaniyatining targ'ib etilishi. Arab tilining rasmiy davlat tiliga aylantirilishi. Islom dinining yoyilishi. Masjidlar qurilishi. Qur'oni karim va shariat qonunlari majmuasi Hadislarning ijtimoiy - siyosiy mohiyati. Islom dini ta'limotini rivojlantirishda O'rta Osiyolik islomshunos olimlarning qo'shgan ulkan hissalari. Arab xalifaligidagi ichki sulolaviy kurashning o'lkamiz ijtimoiy - siyosiy hayotiga ta'siri.

IX - XII asrlarda o'zbek davlatchiligi:siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy hayot

IX asr boshlarida Movarounnahrning siyosiy axvoli. Toxiriylar davlati. Ijtimoiy iqtisodiy hayot. Toxiriylar bilan safforiylar o'rtasidagi kurash. Safforiylarning hokimiyat tepasiga kelishi. Movarounnahr viloyatlariga somoniylar urug'idan noiblar tayinlanishi. Somoniylar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi. Ismoil Somoniy islohotlari. Davlatni boshqarish tartibi. Er - suv munosabatlari. Erga va boshqa ko'chmas mulkka egalik shakllari. Iqto va iqtodorlar. Korandalar, ularning majburiyatlari. Buxoroning islom dunyosida nufuzli markazga aylanishi. Soliq siyosati. Sharqiy Turkiston va Ettisuvda Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi. Qoraxoniylarning Movarounnahrni bosib olishi. Qoraxoniylar davlatida ijtimoiy iqtisodiy hayot. Agrar munosabatlar. Mulkchilik shakllari, soliq siyosati.

11

Qoraxoniylar davlatining ikkiga bo'linishi. Buxoro - g'arbiy xonlik markazi. Qoraxoniylar mavqeining zaiflashuvi. G'aznaviylar davlatining tashkil topishi. Sabuktagin va Mahmud G'aznaviy davrida davlatning kuchayishi. Ichki va tashqi siyosat. G'aznaviylar bilan saljuqiylar o'rtasidagi to'qnashuv. G'aznaviylar davlatining inqirozi. Sulton Sanjar davrida saljuqiylar davlatining yuksalishi. Ijtimoiy - iqtisodiy va madaniy hayot. Saljuqiylar davlatining kuchsizlanishi. Qoraxitoylarning Movarounnahrga hujumlari. Xorazmda Sulton Otsiz tomonidan Xorazmshoh - Anushteginlar sulolasining o'rnatilishi. Elarslon va Takash davrida Xorazmshohlar davlati hududlarining kengayishi. Muhammad Xorazmshoh davrida davlatni boshqarish tizimi. Soliq siyosati. Erga egalik shakllari. Mulkdorlar, kadxudo va kadivarlarning jamiyatdagi o'rni.

O'rta Osiyo xalqlari hayotida IX - XP asrlarda yuz bergan Uyg'onish (Renessans) davri. Ajdodlarimizning jahon tsivilizatsiyasiga qo'shgan hissasi

Moddiy va ma'naviy madaniyatning yuksalishi (Renessans)ni ta'min etgan tarixiy shart - sharoitlar. IX - XII asrlarda ilm - fan. Arab, fors, turk tillarining ijtimoiy hayotdagi o'rni. qzuvlar. Tabiiy va ijtimoiy fanlar ravnaqi. Al - Xorazmiy, Al - Farg'oniy, Forobiy, Narshaxiy, Ibn Sino, Beruniy, Rudakiy, Mahmud Qoshg'ariy, Yusuf Xos Hojib va boshqalar. Islom dinining davlat tayanchiga aylanishi. So'fiylik tariqati. Yusuf Hamadoniy, Xo'ja G'ijduvoniy, Axmad Yassaviy, Najmiddin Qubro. Binokorlik va me'morchilik. Maqbaralar, minoralar, jome masjidlar, madrasalar, maktablar qurilishi. Uyg'onish davri mutafakkirlari qoldirgan ilmiy va madaniy merosning jahon fani va madaniyatida tutgan o'rni. Uning bugungi yoshlarni milliy g'oya, milliy mafkura ruhida tarbiyalashdagi ahamiyati.

Mo'g'ullar istilosi va zulmiga qarshi kurash

Chingizxon (Temuchin) ning mo'g'ullarni birlashtirib kuchli davlat tuzishi. "Yaso" qonunlari. Chingizxon va Muhammad Xorazmshoh o'rtasidagi elchilik munosabatlari. Mo'g'ullar hujumi arafasida Xorazmshohlar davlatidagi vaziyat. Urganch, O'tror, Xo'jand, Buxoro, Samarqand va Termizning bosib olinishi, talanishi va yondirilishi. Jaloliddin Manguberdi va Temur Malikning jasoratlari. O'lkada mo'g'ullar hukmronligining o'rnatilishi. Mo'g'ullar istilosining dahshatli oqibatlari.

12

Chig'atoy ulusining tashkil topishi. Boshqaruv tartibi. Soliqlar. Zulmning kuchayishi. Mahmud Torobiy qo'zg'oloni, uning tarixiy ahamiyati. Chingiziylar orasidagi ichki kurash va uning Chig'atoy ulusiga ta'siri. Chig'atoy xonlarining islomni qabul qilishi. Kebekxonning ma'muriy va pul islohotlari. Qozonxon davrida hokimiyat uchun ichki kurashning kuchayishi. Hokimiyatning amir Qozonxon qo'liga o'tishi. Chig'atoy ulusining parokandalikka uchrashi. Madaniy hayot. Pahlavon Mahmud, Jaloliddin Rumiy. Burhoniddin Rabg'uziy, Bahouddin Naqshband va boshqalarning ijtimoiy hayotdagi o'rni.

Amir Temur va Temuriylar davrida o'zbek davlatchiligining yuksalishi. Ijtimoiy siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayot

XIV asr o'rtalarida Movarounnahrdagi ijtimoiy - siyosiy vaziyat. Amir Temurning siyosiy kurash maydoniga kirib kelishi. Amir Temur hokimiyatining o'rnatilishi. Samarqand - Temur davlatining poytaxti. Amir Temurning mamlakatni birlashtirish va markazlashgan davlat tuzishdagi tarixiy xizmati. Amir Temur - buyuk davlat arbobi, mashhur sarkarda. Uning harbiy va siyosiy faoliyatining tahlili. "Temur tuzuklari" va uning ahamiyati. Mamlakatni boshqarishning suyurg'ol usuli. Davlat siyosatida islom dinining roli. Saltanatni boshqarish tizimi. Qo'shinning tuzilishi va harbiy intizom. Amir Temur vafotidan keyin temuriy shahzodalar o'rtasida toju - taxt uchun ichki kurashlar. Imperiyaning parchalanishi. Shohruh hokimiyatining o'rnatilishi. Xo'jalik va madaniy hayot. Soliq siyosati va majburiyatlar. Tijorat ishlari. Fan va madaniyatga homiylik. Shaharlarning obod qilinishi. Samarqanddagi me'morchilik ishlari, bog' va saylgohlarning yaratilishi. Movarounnahrda Ulug'bek hukmronligi. Tashqi siyosat. Mirzo Ulug'bek davrida madaniyat, ilm - fan va adabiyot ravnaqi. Ulug'bek akademiyasi. Qozizoda Rumiy, G'iyosiddin Jamshid, Ali qushchi. Miniatyura san'ati. Kamoliddin Behzod. Tarixnavislik: Sharafiddin Ali Yazdiy, Nizomiddin Shomiy, Ibn Arabshoh, Mirxond, Xondamir, Abdulrazzoq Samarqandiy. Muxolifat kuchlar tomonidan Ulug'bekning o'ldirilishi. Movarounnahrda Abusaid va uning o'g'illari, Xurosonda Husayn Boyqaroning hukmronligi. Alisher Navoiyning siyosiy va adabiy faoliyati hamda turkiy tilni mavqeini oshirishdagi xizmatlari. Adabiy muhit: Lutfiy, Ogahiy, Sakkokiy, Jomiy. Temuriylar hokimiyatining inqirozga yuz tutishi, uning sabablari.

13

Turkistonning xonliklarga bo'linib ketishi, uning sabablari va oqibatlari

Muhammad Shayboniyxonning Movarounnahrga yurishi. Boburning Shayboniyxon bilan to'qnashuvi. Boburning Movarounnahr erlarini birlashtirish uchun harakati. Uning davlat arbobi, olim sifatida jahon tarixidagi o'rni Shayboniylar sulolasining boshqaruv tizimi. Mamlakatning sultonlar va beklarga bo'lib berilishi. Amaldorlar va beklar mavqeining kuchayishi, markaziy davlat hokimiyatining zaiflashuvi. Shayboniyxon o'limidan keyin hokimiyat uchun ichki kurashlarning avj olishi va mamlakatning parchalanishi. Abdullaxon II davrida Buxoro xonligining tashkil topishi. Buxoroni obodonlashtirish, madrasa, machit, yangi imoratlar qurish ishlari. Madaniy hayot. Buxoro xonligida Ashtarxoniylar (Joniylar) sulolasining o'rnatilishi. Ashtarxoniylar sulolasi davrida Buxoro xonligining ijtimoiy - siyosiy va iqtisodiy ahvoli. Soliq siyosati. Hunarmandchilik. Ichki va tashqi savdo munosabatlari. Pul muomalasi. Rossiya bilan aloqalarning kengayishi. Madaniy hayot. Buxoro xonligida hokimiyatning mang'itlar sulolasiga o'tishi va xonlikning Buxoro amirligi deb yuritila boshlanishi. Mang'itlar davrida Buxoro amirligining ijtimoiy va davlat tuzimi. Qishloq xo'jaligining ahvoli. Tijorat ishlari. Hunarmandchilik. Buxoro amirligida madaniy hayot. Buxoro - islom va ma'rifat markazi. Maktab va madrasalar, me'morchilik, adabiy hayot: Mushfiqiy, Nasafiy, Turdi, Bedil, ijodiy merosi Tanish Buxoriyning "Abdullanoma" asari. Xiva xonligining tashkil topishi. Elbarsxon. Xiva hokimiyatining Muhammad Rahim qo'liga o'tishi va xonlikda Qo'ng'irot o'zbeklari sulolasining o'rnatilishi. Ijtimoiy iqtisodiy ahvol. Tijorat ishlari. Xivaning Rossiya bilan aloqalari. Bekovich - Cherkasskiy va Nikiforov diplomatik missiyalari. Madaniy hayot. Me'morchilik. XVIII asrda Farg'ona vodiysidagi ahvol. O'zbeklarning ming urug'idan bo'lgan Shohruhbiy tomonidan Qo'qon xonligiga asos solinishi. Xonlikdagi ijtimoiy - siyosiy, iqtisodiy hayot. Qo'qon va Rossiya munosabatlarining keskinlashuvi. Qo'qon xonligida san'at, me'morchilik va madaniy hayot. Mashrab, Uvaysiy, Nodirabegim, Maxmur, Gulxaniylarning adabiy faoliyati. O'zbek xonliklarining ilg'or Evropa mamlakatlaridan ijtimoiy - siyosiy, iqtisodiy va texnikaviy jihatidan orqada qolishining sabablari.

14

Chor Rossiyasining Turkistonni bosib olishi. Chorizm istibdodiga qarshi Turkiston xalqlarining milliy ozodlik kurashi. Jadidchilik

XIX asr o'rtalarida o'zbek xonliklarining ijtimoiy - siyosiy ahvoli va o'zaro munosabatlari. O'rta Osiyo masalasida Angliya bilan Rossiya o'rtasidagi raqobat. Chor Rossiyasi qo'shinlarining Qo'qon xonligi hududlariga hujumi. Oqmachit, So'zak, Avliyoota (Jambul), Turkiston, Chimkent shaharlarining zabt etilishi. Toshkent mudofaasi, uning bosib olinishi. Jizzax, O'ratepa uchun janglar. Turkiston general gubernatorligining tashkil etilishi. Kaufmanning Buxoroga yurishi. Samarqandning zabt etilishi. Zirabuloq yonidagi jang, amir qo'shinlarining mag'lubiyati. Samarqand va Kattaqo'rg'onning Buxoro xonligidan tortib olinishi. Buxoro amirligining Rossiya vassaliga aylantirilishi. Kaufmanning Xiva xonligiga bosqinchilik yurishi. Xazorasp, Xo'jayli, Qo'ng'irotning zabt etilishi. Gandimiyon shartnomasi. Xiva xonligining Rossiya vassaliga aylantirilishi. Qo'qon xonligida siyosiy tanglik. Xalq qo'zg'olonlari. Po'latxon, Nasriddinbek. Chor Rossiya tomonidan Qo'qon xonligining bosib olinishi va xonlikning tugatilishi. Farg'ona viloyatining tashkil etilishi. Chorizmning o'lkamizdagi mustamlakachilik siyosati. Mustamlakachilik boshqaruv tizimining o'rnatilishi. 1867 yilgi Turkiston o'lkasini boshqarish to'g'risidagi qonun. Harbiy boshqaruv tartibi. O'lkani viloyatlar, uezdlar, volostlar, uchastkalarga bo'lib boshqarilishi. 1886 yilgi "Turkiston o'lkasini boshqarish haqidagi Nizom" va ma'muriyatchilikning kuchayishi. Chorizmning Turkistonda iqtisodiy hukmronlikni o'rnatish tadbirlari. O'lkada rus sanoat va moliya kapitalining hukmronligi. Tijorat ishlari. Temir yo'l, zavod va fabrikalar qurilishi. Agrar siyosat. Rus aholisini ko'chirib keltirish siyosati. Mahalliy aholining unumdor erlardan siqib chiqarilishi. Chorizmning Turkistonda mustamlakachilikni kuchaytirishga qaratilgan madaniy va ma'rifiy siyosati. Mahalliy xalqlar haq - huquqlari, ma'naviyati, urf - odatlarining oyoq osti qilinishi. Ruslashtirish siyosati. Rus - tuzem maktablari. Adabiyot, fan, san'at, ijtimoiy - falsafiy fanlar ravnaqi. Turkistonda chorizm mustamlakachilik zulmiga qarshi xalq harakatlari: Qurbonjon dodxoh, qqubbek, Namoz Pirimqulov va boshqalarning xalqimiz tarixida tutgan o'rni. Toshkent qo'zg'oloni. Andijon qo'zg'oloni. Turkistonda jadidlar harakatining yuzaga kelishi. Uning atoqli vakillari: I.Gasparali, Mahmudxo'ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxonov, A.Avloniy, A.Fitrat. Ularning ijtimoiy - siyosiy va ma'rifiy qarashlari.

15

Birinchi jahon urushining o'lka hayotiga salbiy ta'siri. Chorizmning mahalliy aholini front orqasidagi ishlarga safarbar etish siyosati. Mehnatkash aholi noroziligining kuchayishi. 1916 yilgi xalq qo'zg'oloni va uning xarakteri.

Turkistonda mustabid sovet hokimiyatining o'rnatilishi va unga qarshi qurolli harakat

Rossiyada 1917 yil fevral burjua - demokratik inqilobi, podsho hokimiyatining ag'darilishi, uning o'lkamizga ta'siri. Turkistonda ishchi va askar deputatlari soveti, musulmon mehnatkashlari sho'rosi, Rossiya Muvaqqat hukumati Turkiston qo'mitasining tuzilishi. Jadidlarning "Sho'roi islomiya", "Sho'roi ulamo" tashkilotlari, ularning faoliyati. Turkistonda ijtimoiy - siyosiy beqarorlikning kuchayishi. Toshkent va o'lkaning boshqa shaharlarida sovetlar hokimiyatining o'rnatilishi. Sovetlarning III o'lka qurultoyi, unda tuzilgan hukumat tarkibi va qabul qilingan qarorlarda ulug' davlatchilik, mahalliy aholini kamsitish ruhining ifodalanishi. O'lka musulmonlarining Qo'qonda chaqirilgan favqulodda IV qurultoyi. Turkiston muxtoriyatining tashkil etilishi. Bolsheviklar hokimiyati tomonidan Qo'qondagi Turkiston muxtor hukumatining ag'darilishi. Sovetlar hokimiyatining iqtisodiy islohotlar o'tkazish, er haqidagi dekretni amalga oshirishdagi tadbirlari va uning oqibatlari. Turkiston ASSRning tuzilishi. Turkkomissiya. "Harbiy kommunizm" siyosati, uni amalga oshirishda yo'l qo'yilgan xatolar. Toshkentda Osipov boshchiligidagi isyon. Farg'ona vodiysida qarshilik ko'rsatish harakatining boshlanishi, uning mohiyati, harakatlantiruvchi kuchlari, bosqichlari. Xiva xonligida ijtimoiy - iqtisodiy va siyosiy vaziyat. Xiva xonligining zaiflashuvi. "qsh xivaliklar" tashkiloti. Sovetlar hokimiyati qizil armiyasining Junaidxonga qarshi yurishi. Xiva xonligining ag'darilishi. "Xorazm Xalq Sovet Respublikasi"ning tuzilishi. Buxoro amirligida ijtimoiy - siyosiy ahvol. "qsh buxoroliklar" tashkiloti. Sovetlar hokimiyatining Buxoro amirligi ichki ishlariga aralashuvi. Frunze qo'mondonligidagi qizil armiyaning Buxoroga xujumi va amir Said Olimxon hokimiyatining mag'lubiyati. "Buxoro Xalq Sovet Respublikasi"ning tashkil etilishi.

16

Sovet hokimiyatining O'zbekistonda amalga oshirgan ijtimoiy - siyosiy, iqtisodiy tadbirlari va ularning mustamlakachilik mohiyati

O'zbekistonda 20 - yillardagi ijtimoiy - siyosiy va iqtisodiy vaziyat. 1920 - 1921 yillardagi er - suv islohoti. "Qo'shchi" uyushmasi. Er va suv solig'i. Kooperatsiyalar va shirkatlarning tuzilishi. O'rta Osiyoda milliy - davlat chegaralanishining o'tkazilishi. O'zbekiston SSR va O'zbekiston Kompartiyasining tashkil topishi. O'zbekiston SSRning SSSR tarkibiga kiritilishi. Aholining tarkibi. Milliy chegaralanish oqibati. A.Ikromov, Y.Oxunboboev, F.Xo'jaev, V.Ivanov, A.Rahimboboevlar faoliyati. Qoraqalpog'istonning ijtimoiy - siyosiy ahvoli. Qoraqalpog'iston muxtor jumquriyatining tashkil topishi. O'zbekistonda sanoatlashtirish siyosati va amaliyoti. Agrar siyosat. 1925 - 1929 yillarda o'tkazilgan er - suv islohoti. Qishloq xo'jaligini jamoalashtirish siyosati, uning og'ir oqibatlari. Quloqlashtirish siyosati va uning mudhish natijalari. Urushdan keyingi yillarda O'zbekistonning iqtisodiy hayoti. Sanoat va transport. Respublikamizning agrar xo'jaligi. Mirzacho'l, Markaziy Farg'ona, Qarshi, Sherobod va boshqa hududlarda qo'riq va bo'z erlarning o'zlashtirilishi. Ekologik mutanosiblikning buzila boshlashi. O'zbekistonda 50 - 70 - yillarda iqtisodiyotni boshqarish sohasida o'tkazilgan islohotlar, ularning samarasizligi. Iqtisodiyotning bir tomonlama, xomashyo etishtirish tomon yo'naltirilishi. Paxta yakka hokimligining oqibatlari, ekologik holatning buzilishi. Agrar siyosatdagi nomutanosiblik. Orol fojiasi.

Sovet hokimiyati davrida O'zbekistonning ma'naviy madaniy qaramligi va uning oqibatlari

O'zbekistonda 20 - 30 - yillardagi madaniy hayot. Xalq maorifi. Toshkentda Milliy universitetning hamda boshqa oliy va o'rta maxsus o'quv yurtlarining ochilishi. "Hujum" harakati. Eski va yangi alifbo masalalari. "Savodsizlikni tutatish" uchun kurash. Madaniy oqartuv muassasalari. Adabiyot va san'at. Ilmfan. O'zbekiston fan komiteti, SSSR FAning O'zbekiston filiali (O'zFAN)ning tashkil etilishi. 50 - 80 - yillarda respublikaning madaniy hayoti. Fan. Adabiyot va san'at. Ta'limtarbiya va turmush. Oliy va o'rta ma'lumotli mutaxassislar tayyorlash. Ma'naviy hayotda mafkuraviy cheklashlar, buyruqbozlikning kuchayishi. Xalqni milliy qadriyatlar, ma'naviy me'rosdan begonalashtirish, o'zbek tilini qo'llashda

17

kamsitish hollari. Ijtimoiy fanlar. Adabiyot va san'at asarlarida, radio va televidenie, kino va teatr faoliyati, ularda real hayotdan chekinish hollari. Davlat va jamoat arbobi Sharof Rashidovning O'zbekiston tarixida tutgan o'rni.

Mustabid sovet tuzumining O'zbekistondagi qatag'onlik siyosati va uning oqibatlari

SSSRda ma'muriy - buyruqbozlik, totalitar tuzumining qaror topishi. Yakka hokimiyatchilikning kuchayishi. Respublika huquqlarining cheklanishi. "18lar guruhi", "Inog'omovchilik", "Qosimovchilik" guruhlari haqida uydurma va haqiqat. Stalincha davlat sotsializmining amalga oshirilishi. Siyosiy qatag'onchilik va uning bosqichlari, og'ir oqibatlari. A.Ikromov, F.Xo'jaev va boshqa davlat, partiya arboblarining qatl etilishi. O'zbek ziyolilarining quvg'in etilishi. Fitrat, Cho'lpon, Abdulla Qodiriy, Usmon Nosirlarning taqdiri. Diniy tashkilot va ruhoniylarning ta'qib etilishi. Inson huquqlarining paymol etilishi va uning fojiali oqibatlari. Stalin vafotidan keyin shaxsga sig'inish oqibatlarini tugatish sohasida O'zbekistonda amalga oshirilgan tadbirlar, ularning barbod bo'lishi. Ma'muriy buyruqbozlik tizimining kuchayishi. Ijtimoiy adolat qoidalarining buzilishi. Kadrlar siyosatidagi nuqsonlar.

O'zbekistonda davlat mustaqilligining qo'lga kiritilishi. Demokratik huquqiy davlat va ochiq fuqarolik jamiyati asoslarining barpo etilishi

O'zbekistonning davlat mustaqilligi to'g'risidagi masalaning Oliy Kengashning navbatdan tashqari VI sessiyasida muhokama qilinishi, sessiyada qabul qilingan Bayonotda O'zbekiston davlat mustaqilligining e'lon qilinishi va uning tarixiy ahamiyati. 1991 yil 29 dekabrdagi referendum va umumxalq tomonidan O'zbekiston Respublikasi mustaqilligining ma'qullanishi. Umumxalq saylovida I.A.Karimovning O'zbekiston Respublikasi Prezidenti etib saylanishi. Siyosiy islohotlar. Eski davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining barham topishi. Davlat hokimiyatining milliy, demokratik, huquqiy asoslarining barpo etilishi. Qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati tarmoqlarining shakllanishi. Mustaqillik sharoitida O'zbekiston parlamenti. Oliy Majlisning ko'ppartiyaviylik asosida shakllanishi. Oliy Majlisning tuzilishi, vazifalari va faoliyati. Ikki palatali parlament tuzish to'g'risidagi Uzbekiston referendumi.

18

Davlat hokimiyati tizimida Prezidentlik boshqaruvining joriy etilishi. Vazirlar Mahkamasi, uning ijro etuvchi hokimiyatning muhim bo'g'ini sifatidagi o'rni. Davlat mustaqilligini ta'minlovchi Mudofaa va Tashqi ishlar vazirliklari, Milliy xavfsizlik xizmati, Davlat bojxona va Soliq qo'mitalarining tuzilishi. Ishlab chiqarish bilan bog'liq kontsernlar, korporatsiyalar, hissadorlik jamiyatlari va uyushmalarining tashkil etilishi. Sud hokimiyati islohotlari. O'zbekistonda sud hokimiyati tizimi. Boshqaruv idoralari faoliyatini erkinlashtirish masalalari. Mahalliy davlat hokimiyati organlari - viloyat, shahar, tuman hokimiyatlarining tashkil topishi, ularning vazifalari va faoliyati. O'zbekistonda ochiq fuqarolik jamiyati asoslarining yaratilishi. Fuqarolarning o'zini o'zi boshqaruv organlarining tashkil etilishi. Fuqarolar yig'ini. Qishloq, ovul, mahalla oqsoqollari kengashlarining tuzilishi, vazifalari, faoliyati. Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari, ularni kafolatlovchi huquqiy mexanizmning yaratilishi. O'zbekistonda yagona fuqarolikning o'rnatilishi. Demokratik jamiyatga xos saylov tizimining barpo etilishi. Siyosiy partiyalar. Jamiyatda ko'ppartiyaviylikning qaror topishi. "Xalq birligi" harakati. "Kamolat" yoshlar ijtimoiy harakatining tashkil topishi va amaliy faoliyati. Jamoat birlashmalari, ularning ijtimoiy - siyosiy hayotdagi o'rni. Milliy siyosat. Millatlararo tinchlik va totuvlikning ta'minlanishi. Ommaviy axborot vositalari. Axborot tizimini erkinlashtirish. Ommaviy axborot vositalarining jamiyatni demokratlashtirishdagi o'rni va ahamiyati.

Mustaqillik yillarida O'zbekistonning iqtisodiy, ma'naviy - madaniy taraqqiyoti

O'zbekiston Respublikasining bozor munosabatlarini shakllantirish yo'li. Taraqqiyotning "O'zbek modeli". Uning tamoyillari. Iqtisodiy islohotlar, uning strategiyasi, ustivor yo'nalishlari va bosqichlari. Bozor munosabatlarini huquqiy jihatdan ta'minlovchi qonunlar, me'yoriy hujjatlar majmuining yaratilishi. Iqtisodiy islohotlarni davlat - huquqiy jihatdan boshqarish tizimining barpo etilishi. Davlat mulkini xususiylashtirish mexanizmining yaratilishi. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish. Ko'p ukladli iqtisodiyotning barpo etilishi. Mulkdorlar sinfining shakllanishi. Bozor infratuzilmasining shakllanishi. Mustaqillik sharoitida iqtisodiyotda amalga oshirilgan chuqur tarkibiy o'zgarishlar. Tarkibiy o'zgarishlarni investitsiyalashning davlat tomonidan rag'batlantirilishi. qqilg'i mustaqilligining ta'minlanishi. Konchilik sanoatining rivojlanishi. "Zarafshon - Nyumont".

19

"O'zDEU avto", "SamKosh avto" qo'shma korxonalarining barpo etilishi. O'zbekistonning zamonaviy avtomobil ishlab chiqaruvchi mamlakatlar qatoriga qo'shilishi. O'zbekiston iqtisodiyotida qishloq xo'jaligining o'rni va imkoniyatlari. Agrar islohotlar. Mulkiy munosabatlarning o'zgarishi. Shirkat, dehqon, fermer xo'jaliklarining vujudga kelishi. Qishloqda bozor infratuzilmasining yaratilishi. G'alla mustaqilligiga erishilishi. Soliq siyosati. Milliy valyuta - so'mning muomalaga kiritilishi. Mustaqillik yillarida iqtisodiy barqarorlikning ta'minlanishi va taraqqiyot ko'rsatkichlarining o'sishi. Bozor iqtisodiyotiga o'tish davrida O'zbekistonning kuchli ijtimoiy siyosati. Ijtimoiy barqarorlikning ta'minlanishi. Mustaqillik yillarida ma'naviy hayot. Ma'naviy qadriyatlarning tiklanishi. Diniy qadriyatlar va islom ma'naviyatining tiklanishi. Xalqimizning urf - odat, an'ana va udumlarining hayotga qaytarilishi. Navro'z, Ro'za va Qurbon hayitlarining bayramona nishonlanishi. Respublikada davlat va dinning o'zaro munosabati, uning asosiy tamoyillari. O'zbekistonning milliy istiqlol g'oyasi, uning aholi ongiga singdirish zarurati. Milliy istiqlol g'oyasi va mafkurasining ozod va obod Vatan, farovon turmush yaratish, demokratik jamiyat qurish, mamlakatimizning xalqaro nufuzini ko'tarishdagi, xalqimizda vatanparvarlik, insonparvarlik, mehr - oqibat, birodarlik, insof, sabr - toqat, kelajakka ishonch va adolat tuyg'ularini shakllantirishdagi ahamiyati. O'zbekiston Respublikasida "Ta'lim to'g'risida"gi qonun va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"ning qabul qilinishi, uning ahamiyati. "Ulug'bek", "Ustoz" jamg'armalari. O'zbekistonda ilm - fanning rivojlanishi, intellektual salohiyatning o'sishi. Jismoniy tarbiya va sport. Madaniyat va san'atning rivojlanishi.

O'zbekiston va jahon hamjamiyati

O'zbekistonning jo'g'rofiy - siyosiy imkoniyatlari. Uning Markaziy Osiyo mamlakatlari orasida tutgan o'rni. Tinchliksevar mustaqil tashqi siyosat asoslarining ishlab chiqilishi, uning tamoyillari. O'zbekiston davlat mustaqilligining jahondagi nufuzli davlatlar tomonidan tan olinishi. O'zbekistonning jahon hamjamiyatiga qo'shilishi. O'zRning BMT, EXHT ga a'zo bo'lishi va ular bilan ko'p tomonlama hamkorlikning yo'lga qo'yilishi va kengayib, chuqurlashib borishi.

20

Respublikamizning o'nlab xalqaro ixtisoslashgan iqtisodiy, ilmiy - texnikaviy va madaniy tashkilotlar bilan aloqalari. O'zbekistonning MDH va Markaziy Osiyodagi qardosh mamlakatlar bilan ko'p tomonlama va ikki tomonlama hamkorligi. Xalqaro terrorizmga qarshi kurashda O'zbekistonning tutgan o'rni. O'zbekistonning xorijiy mamlakatlar bilan hamkorligi. O'zbekiston tashqi siyosatida iqtisodiy omillarning muhim o'rni. Xorijiy sarmoyalar, texnologiyalarning O'zbekistonga kirib kelishi. Qo'shma korxonalarning tashkil topishi va ularning faoliyati.

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI

"Avesto" kitobi - O'zbekiston tarixini o'rganishda muhim manba

"Avesto"paydo bo'lgan hudud haqida munozaralar.* Zardushtiylik (otashparastlik) dini tamoyillari va qonun - qoidalari. "Avesto"da qadimgi ajdodlarimizning davlat boshqaruv tizimi, ijtimoiy turmushi va madaniy hayotiga oid ma'lumotlar. "Avesto"ning O'rta Osiyo va boshqa hududlar bo'ylab keng tarqalishi va uning qadimgi xalqlar ma'naviy hayotiga ta'siri.*

Vatanimiz hududida dastlabki davlatlarning paydo bo'lishi va rivojlanishi

Xorazm va Baqtriyada ilk davlatlarni paydo bo'lishining asosiy omillari.* O'rta Osiyoda antik davr davlatlari, ijtimoiy - iqtisodiy va madaniy hayoti. Kushonlar saltanati. Kushon davlati va madaniyatining Vatanimiz xalqlari tarixida tutgan alohida o'rni.*

O'zbek xalqining etnik shakllanishi

O'zbek xalqining paydo bo'lishi masalalari. O'zbek xalqining etnik asosini tashkil etgan Vatanimiz hududidagi qadimgi aholi, ularning ijtimoiy - madaniy hayoti. IX - XI asrlarda qorluqlar, saljuqiylarning o'zbek xalqining etnik shakllanishiga ta'siri.* O'zbek xalqining etnik shaklanishida XVI asr boshlarida Movarounnahrga kelib joylashgan o'zbek urug'larining muhim ta'siri. "O'zbek" atamasining kelib chiqishi.*

"Buyuk ipak yo'li" va hozirgi zamon. 21

Eng qadimgi yo'llar. "Buyuk ipak yo'li"ning paydo bo'lishi va rivojlanishi. Amir Temur va temuriylar davrida "Buyuk ipak yo'li" shuhratining yanada ortishi. XVI asrdan boshlab "Buyuk ipak yo'li" ahamiyatining pasayishi, uning sabablari. Hozirgi davrda Buyuk ipak yo'li an'analarini tiklash va rivojlantirish borasidagi xalqaro hamkorlik harakatida O'zbekistonning ishtiroki.*

O'rta Osiyo xalqlarining IX - XII asrlar davri madaniyati. Ajdodlarimizning insoniyat tsivilizatsiyasiga qo'shgan hissasi

IX - XP asrlarda Markaziy Osiyo xalqlarining moddiy va ma'naviy madaniyatining yuksalishiga ta'sir ko'rsatgan tarixiy shart - sharoitlar. Ilm - fan ravnaqi. O'rta Osiyolik allomalar va ularning jahon tsivilizatsiyasi xazinasiga qo'shgan bebaho hissasi. Badiiy adabiyotning rivoj topishi. M.Qoshg'ariy, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy va boshqalar. O'rta Osiyolik buyuk islomshunos olimlar Imom al - Buxoriy, At - Termiziy, Imom al - Maturidiy va boshqalar. Amir Temur va Temuriylar davri madaniyati XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asrda Movarounnahr va Xurosonda moddiy madaniyat ravnaqi. Temuriylar davrida ilm - fan. Ulug'bekning ilmiy maktabi. Xattotlik, tasviriy san'at va musiqa madaniyati. Badiiy adabiyot. Alisher Naviy ijodiy merosi.

Buxoro xonligi (XVI - XIX asr o'rtalari)

Shayboniylar va Ashtarxoniylar davrida Buxoro xonligi. Mang'itlar sulolasi. Ijtimoiy - iqtisodiy hayot. Buxoro amirligida madaniy hayot. Buxoro amirligining ichki va tashqi munosabatlari. Xiva va Qo'qon xonliklar Xiva xonligining tashkil topishi.* Ijtimoiy - iqtisodiy tuzum. Qo'ng'irotlar sulolasi davrida Xiva xonligi. Madaniy hayot. Qo'qon xonligining tashkil topishi.* Ijtimoiy - iqtisodiy tuzumi va madaniy hayoti Xiva hamda Qo'qon xonligining ichki va tashqi aloqalari.

22

Chor Rossiyasining Turkistonda yuritgan mustamlakachilik siyosati

Rossiyaning Turkistonni bosib olishi. Turkistonda mustamlakachilik boshqaruvi tizimining vujudga keltirilishi.* Chor Rossiyasi hukmron doiralarining Turkistonda yuritgan mustamlakachilik siyosati: o'lka iqtisodiyotining chorizm manfaatlariga buysundirilishi.* Chorizmning aholini ko'chirish siyosati, uning asoratli oqibatlari. Chor mustamlakachi ma'murlarning o'lka xalqlarining ma'naviy - madaniy hayotiga salbiy ta'siri.* Turkistonda jadidchilik harakati XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Turkistondagi ijtimoiy - siyosiy vaziyat. Jadidchilik harakatining yuzaga kelishi. Turkiston jadidlari ilgari surgan g'oyalar, ma'rifiy qarashlar va ularning ilg'or, progressiv mazmun - mohiyati.* Jadidlarning o'lka xalqlari orasida olib borgan madaniy - ma'rifiy faoliyati. Jadidchilik harakati namoyandalarining Turkistondagi demokratik va milliy istiqlolchilik harakatlariga o'tkazgan muhim ta'siri.* Sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat Turkiston muhtoriyati va uning fojiali taqdiri.* Farg'ona vodiysi - qurolli harakat markazlaridan biri. Bu erdagi harakatlarning mohiyati, harakatlantiruvchi kuchlari.* Buxoro va Xorazmda sovet tuzumiga qarshi qurolli harakat.*

Sovet tuzumining O'zbekistonda yuritgan qatag'onlik siyosati va uning oqibatlari

20 - yillar oxirlarida sobiq sho'rolar mamlakatida totalitar, ma'muriy - buyruqbozlik tuzumining qaror topishi. Komfirqa va sovet hokimiyatining O'zbekistonda yuritgan qatag'onlik siyosati va uning respublika ijtimoiy, madaniy hayotiga asoratli ta'siri.*

Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma'naviy qaramlikning oqibatlari

Sovet hokimiyatining 20 - 30 yillarda O'zbekistonda o'tkazgan industrlashtirish va dehqon xo'jaliklarini jamoalashtirish siyosati va uning asoratli oqibatlari.* 50 - 80 yillarda O'zbekistonning iqtisodiy va ma'naviy hayoti, inqirozli holatga tushishi va uning sabablari.

23

O'zbekiston mustaqil davlat

O'zbekiston davlat mustaqilligining qo'lga kiritilishi va uning umumxalq tomonidan maqullanishi.* O'zbekistonning Davlat ramzlari, O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi va ularning ahamiyati. O'zbekistonning o'z istiqlol va taraqqiyot yo'li.*

Demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati asoslarining barpo etilishi

O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, uning qonun ijodkorligi.* Siyosiy islohotlar. Davlat boshqaruv hokimiyati organlarining tashkil etilishi. Fuqarolarning o'zini o'zi boshqaruv organlarining tashkil etilishi va ularning faoliyati. Sud islohoti. O'zbekistonda inson va fuqarolarning asosiy huquqlari va erkinliklari.*

O'zbekistonda iqtisodiy islohotlar va bozor munosabatlarining shakllanishi

O'zbekiston Respublikasining bozor munosabatlarini shakllantirishda o'ziga xos yo'li.* Iqtisodiy islohotlar. Ko'p ukladli iqtisodiyot va mulkdorlar tabaqasining shakllanishi.* Bozor infratuzilmasining shakllanishi. Respublika iqtisodiyotidagi tarkibiy o'zgarishlar.* O'zbekistonning kuchli ijtimoiy siyosati.

Milliy istiqlol g'oyasi, uning mohiyati, tarixiy ildizlari va ahamiyati

O'zbekistonning milliy istiqlol g'oyasi, uning mohiyati va tarixiy ildizlari. Milliy mafkura, uning milliy istiqlol g'oyasi bilan umumiyligi va o'ziga xos tomonlari. Milliy mafkuraning maqsad - mohiyati.*

O'zbekiston va jahon hamjamiyati

O'zbekiston Respublikasining tinchliksevar tashqi siyosati asoslarining yaratilishi, uning tamoyillari.* O'zbekistonning jahon hamjamiyatiga qo'shilishi va Xalqaro nufuzining ortib borishi.* Uzbekiston va MDH.

24

O'zbekistonning Markaziy Osiyo mintaqasidagi qardosh davlatlar bilan ko'p tomonlama va ikkitomonlama hamkorlik aloqalari. Respublikaning jahonning turli mamlakatlari bilan hamkorlik munosabatlarining kengayib borishi.*

TALABALARNING MUSTAQIL IShLAShLARI UChUN BERILADIGAN MAVZULAR

I.A.Karimovning "Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q" asari.* Eftaliylar, Turk hoqonligi, arablar istilosi va hukmronligi davrida O'rta Osiyo.* Jaloliddin Manguberdi - vatanparvar siymo.* "Temur tuzuklari"ning tarixiy ahamiyati * Turkiston xalqlarining chorizm mustamlakachilik zulmiga qarshi milliy ozodlik harakati.* Ikkinchi jahon urushi yillarida o'zbek xalqining fashizm ustidan qozonilgan g'alabaga qo'shgan hissasi.* O'zbekistonda demokratik huquqiy davlat va ochiq fuqarolik jamiyati asoslarining shakllanishi. * O'zbekistonning milliy istiqlol g'oyasi * Mustaqillik yillarida O'zbekistonning iqtisodiy taraqqiyoti.* Mustaqillik yillarida O'zbekistonning ma'naviy - madaniy taraqqiyoti.* Laboratoriya ishlari namunaviy o'quv rejasida ko'zda tutilmagan Kurs (loyiha) ishlari namunaviy o'quv rejasida ko'zda tutilmagan

4. TAVSIYa ETILGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMALI NAMOYISh MATERIALARI, O'QUV FILMLARI DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

1. O'zbekistonning 10 yil mustaqil taraqqiyot yo'lini yorituvchi 8 ta o'quv filmlari. 2. "O'zbekiston 10 yil mustaqil taraqqiyot yillarida" mavzusidagi fotoko'rgazma. Fotoko'rgazma 70 ga yaqin rasm - ko'rgazmalarni o'z ichiga oladi. 3. "O'zbekiston: mustaqillikning 10 yili" nomli foto ko'rgazma. 4. O'zbekiston tarixi atlasi. 5. O'zbekiston tarixiga doir tarixiy xaritalar.

25

6. O'zbekiston tarixiga doir sxema va diagrammalar. 7. Jadidlar faoliyatini yorituvchi "Buyuk siymolar" mavzusidagi foto portretlar. 8. Kafedra professor - o'qituvchilari tomonidan talabalar ishtirokida tayyorlangan ko'rgazmali qurollar. 9. Temuriylar tarixi davlat muzeyi, O'zbekiston tarixi davlat muzeyi va boshqa muzeylarga ekskursiyalar tashkil etish. 10. Testlarni kompyuterga kiritish orqali talabalar bilimini baholash va boshqalar.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI. NAZORAT QILISh TURLARI

Har haftada bo'ladigan seminar mashg'ulotida belgilangan mavzu bo'yicha joriy baholash o'tkaziladi. Jami 18 marta joriy baholash o'tkazilib talabalarning o'zlashtirish ko'rsatkichlari aniqlanadi. Semestr davomida JB bo'yicha talabalar bilimi 0 - 25,2 ball doirasida baholanadi. Semestr davomida 2 marta - oktyabr va dekabr oylarida oraliq baholash o'tkaziladi. OB bo'yicha talabalar bilimi 0 - 25,2 ball doirasida belgilanadi. Semestr oxirida yozma ish orqali yakuniy baholash o'tkaziladi va talabalar o'zlashtirish ko'rsatkichi 0 - 21,6 ball doirasida baholanadi. So'ngra talabaning JB, OB va YaB da olgan reyting ballari jamlanib, umumiy o'zlashtirish ko'rsatkichi 0 - 72 ball doirasida baholanadi. Talabaning bilimi quyidagi mezonda baholanadi: 61,9 dan 72.0 ballgacha - "a'lo" (86 - 100 foiz) baho; 51,1 dan 61.2 ballgacha - "yaxshi" (71 - 85 foiz) baho; 39,7 dan 50,4 ballgacha - "qoniqarli" (55 - 70 foiz) baho; 0 dan 39,5 ballgacha - "qoniqarsiz" (0 - 54,8 foiz) baho. IZOH: 1) Mustaqil ta'limga tavsiya etilgan mavzu va kichik mavzular kursiv bilan ajratildi. 2) Majburiy mavzudagi mashg'ulotlar * bilan ajratildi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. - T.: O'zbekiston,1992. 2. Karimov I.A. O'zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1. - T.: O'zbekiston, 1996.

26

Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2. - T: O'zbekiston, 1996. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3. - T.: O'zbekiston, 1996. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan T.4. - T.: O'zbekiston, 1996. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5. - T.: O'zbekiston, 1997. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. T.6. - - T.: O'zbekiston, 1998. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T.7. - - T.: O'zbekiston, 1999. 9. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon turmush - pirovard maqsadimiz. T.8.. - T.: O'zbekiston, 2000. 10. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. T.9. - T.: O'zbekiston, 2001. 11. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. T.10. -T.: O'zbekiston. 2002. 12. Levitin L. O'zbekiston tarixiy burilish pallasida. - T.: O'zbekiston, 2001. 13. Abdunabiev A.G. Vklad v mirovuyu tsivilizatsiyu. - T.: O'zbekiston, 1998. 14. Abu Tohirxo'ja: Samariya; Narshahiy: Buxoro tarixi; Bayoniy; Shajarai Xorazmshohiy; Ibrat: Farg'ona tarixi. - T.: Meros, 1991. 15. Abulg'oziy. Shajarai Turk. - T.: Cho'lpon, 1992. 16. Azamat Ziyo. O'zbek davlatchiligi tarixi. - T.: Sharq, 2000. 17. Amir Temur Ko'ragon. Zafar yo'li. - T.: Nur, 1992. 18. Ahmedov B. Sohibqiron Temur (hayoti va ijtimoiy - siyosiy faoliyati). - T.: 1996. 19. Avesto. Yasht kitobi. O'zbek tiliga M. Ishoqov ilmiy - izohli tarjimalari. - T.: Sharq, 2001. 20. Buniyodov 3. Anushtegin Xorazmshohlar davlati (1097 - 1231). - T.: G'afur G'ulom, 1998. 21. Buyuk siymolar, allomalar (uch kitob). - T.: Meros, 1995, 1996, 1998. 22. Vamberi Xerman. Buxoro yoki Movarounnahr tarixi. - T., 1990. 23. De Klavixo. Samarqanddagi Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi. //San'at. -1989 yil 9 - son. 24. Jabborov I. O'zbek xalqi etnografiyasi. - T.: O'qituvchi, 1994. 25. Jo'raev N., Fayzullaev T., Usmonov Q. O'zbekiston tarixi. Milliy istiqlol davri. - T.: Sharq, 1998. 26. 3aki Validiy. O'zbek urug'lari. - T., 1992. 27. 3iyoev H. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash. - T.: Sharq, 1998. 28. 3iyoev H. O'zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi - T., 2001. 29. Ibrohimov N. Ibn Batutta va uning O'rta Osiyo bo'ylab sayohati. - T.: Universitet, 1991. 30. Ipak yo'li afsonalari. - T.: Fan, 1993.

27

3. 4. 5. 6. 7. 8.

31. Istoriya Uzbekistana. T. III (XVI - pervaya polovina XIX veka). - T.: Fan, 1993. 32. Mahmudov M. Qatag'on qurbonlari. - T.: O'zbekiston, 1991. 33. Mahmud Qoshg'ariy. Devonu lug'otit - turk. Uch jildlik. - T.: Fan, 1960 - 1963. 34. Mirzo Ulug'bek. To'rt ulus tarixi. - T.: Cho'lpon, 1994. 35. Mustaqillik izohli ilmiy - ommabop lug'at. - T.: Sharq, 1998. 36. Mo'minov I. Amir Temurning O'rta Osiyo tarixida tutgan o'rni va roli. - T.: Fan, 1968. 37. Rtveladze E.V., Livshits V.A. Pamyatniki drevney pismennosti. - T., 1985. 38. Rtveladze E.V., Saidov A.X., Abdullaev E.V. Qadimgi O'zbekiston tsivilizatsiyasi: davlatchilik va huquq tarixidan lavhalar. - T.: Adolat, 2001. 39. Sagdullaev A. Qadimgi O'zbekiston ilk yozma manbalarida. - T.: Universitet, 1996. 40. Salimov O., Usmonov Q, G'aniev D. Yangi O'zbekistonning 7 zafarli yili. -T.: Sharq, 1999. 41. Samarqand tarixi. Ikki jildlik. - T.: Fan, 1969 - 1971. 42. Sodiqov X., Shamsutdinov R., Payonov R., Usmonov Q. O'zbekistonning yangi tarixi. Birinchi kitob. Turkiston Chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. - T.: Sharq, 2000. 43. Sulaymonova F. Sharq va G'arb. - T.: O'zbekiston, 1997. 44. Temur tuzuklari. - T.: G'afur G'ulom, 1991. 45. Usmon Turon. Turkiy xalqlar mafkurasi. -T.: Cho'lpon, 1995. 46. Usmonov Q, Sodiqov M, Oblomurodov N. O'zbekiston tarixi.I qism.O'quv qo'llanma. T.: Meros, 2002. 47. Usmonov Q va boshqalar. O'zbekiston qaramlik va mustaqillik yillarida. - T.: O'qituvchi, 1996 48. Fozilbek Otabek. Dukchi Eshon fojeasi. -T.: Cho'lpon, 1992. 49. Shaniyazov K. O'zbek xalqining shakllanish jarayoni. - T., 2001. 50. Sharifxodjaev M. Formirovanie otkritogo grajdanskogo obshchestva v Uzbekistane. -T.: Izdatelskiy dom "Mir ekonomiki i prava", 2002. 51. Sharifxo'jaev M. O'zbekiston: Yangi g'oyalar, yangi yutuqlar. -T.: Sharq, 2002. 52. Shihobiddin Muhammad an - Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsilotlari. T.: O'zbekiston - qzuvchi, 1999. 53. O'zbekiston tarixi. 1 - qism. A.Sagdullaev B.Eshov tahriri ostida. - T.: Unversitet, 1999. 54. O'zbekistonning yangi tarixi. Ikkinchi kitob. O'zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. - T.: Sharq, 2000. 55. O'zbekistonning yangi tarixi. Uchinchi kitob. Mustaqil O'zbekiston tarixi. - T.: Sharq, 2000. 56. O'zbekiston tarixi (qisqacha ma'lumotnoma). - T.: Sharq, 2000. 57. O'zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari - T.: Sharq, 2001. 58. O'zbekiston Respublikasi: Mustaqil davlatning bunyod bo'lishi. - T.: O'zbekiston, 1992.

28

59. O'zbekiston mustaqil taraqqiyot yo'lida (Usmonov Q, G'aniev D.). - T.: O'zbekiston, 1994. 60. O'zbekiston: Mustaqillikning 5 yili (Usmonov Q, G'aniev D.). -T.: Sharq, 1996. 61. Qosimov B. Ismoilbek Gasparali. - T., 1992. 62. G'ulomov Ya.G'. Xorazmning sug'orilish tarixi. - T.: Fan, 1959. 63. G'ulomov Ya.G'. Qadimgi madaniyatimizning izlaridan. - T.: Fan, 1960. 64. G'ulomov S., Usmonov Q. Mustaqillik O'zbekistonga nima berdi. - T.: O'AJBNT, 2000, 2001. 65. G'ulomov S., Salimov O., Usmonov Q, G'aniev D. Asrlarga teng yillar. T.: O'AJBNT, 2001. 66. Yusuf Xos Hojib. Qutadg'u bilig. - T.: Yulduzcha, 1990.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Abulqosim Firdavsiy. Shohnoma. Uch jildlik. - T.: G'afur G'ulom, 1984. 2. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. - T., 1993. 3. Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Tanlangan asarlar. 1 jild. - T.: Fan, 1968. 4. Aliev A. Mahmudxo'ja Behbudiy. - T.: qzuvchi, 1994. 5. Amir Olimxon. Buxoro xalqining xasrati tarixi. - T.: Fan, 1991. 6. Asqarov A. Eng qadimiy shahar. - T.: Ma'naviyat, 2001. 7. Ahmedov B. O'zbek ulusi. - T.: Nur, 1992. 8. Bobobekov H..N. Qo'qon tarixi. - T.: Fan, 1996. 9. Bobur Z.M. Boburnoma. - T.: Fan, 1960. 10. Buxoro tarixi. - T.: Fan, 1976. 11. Boboev H., Hasanov S. "Avesto" - ma'naviyatimiz sarchashmasi. -T.: Adolat, 12. Valixo'jaev B. Xo'ja Ahror tarixi. - T.: qzuvchi, 1994. 13. Vatan tuyg'usi. - T.: O'zbekiston, 1996. 14. Jo'raqulov O. Qashqadaryo mang'itlari. - T.: Fan, 1994. 15. Ibn Arabshoh. Amir Temur tarixi. Ikki jildlik. - T.: Mehnat, 1992. 16. Ipak yo'li afsonalari. - T.: Fan, 1993. 17. Isxoqov M. So'g'diyona tarix chorrahasida. - T.: Fan, 1990. 18. Yo'ldoshev N. Bahovuddin Naqshband. - Buxoro, 1993. 19. Kabirov J., Sagdullaev A. O'rta Osiyo arxeologiyasi. - T.: O'qituvchi, 1990. 20. Muhammadjonov A. Qadimgi Toshkent. - T.: Fan, 1988. 21. Muhammadjonov A. Qadimgi Buxoro. - T.: Fan, 1991. 22. Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma. - T.: O'zbekiston, 1996.

29

23. Rahimov J. O'zbekiston tarixini o'rganishda arxiv manbalaridan foydalanish. - T.: O'qituvchi, 1995. 24. Fayziev T. Temuriy malikalar. - T., 1994. 25. Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik yillari. - T.: Minhoj, 1992. 26. O'zbekiston milliy entsiklopediyasi. T.1 - 2. - 3. -T.: O'zME davlat ilmiy nashriyoti, 2000 - 2001. 27. Hasan Ato Abushiy. Turkiy qavmlar tarixi. - T.: Cho'lpon, 1993. 28. Habibullaev N. O'rta Osiyo qog'oz ishlab chiqarish tarixi. - T.: Fan, 1992. 29. Hamidov H. O'zbek an'anaviy qo'shiqchilik madaniyati tarixi. -T.: O'qituvchi, 1996. 30. Hasanov S. Xorazm ma'naviyati darg'alari. -T.: Adolat, 2001.

30

«HUQUQShUNOSLIK. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASINING KONSTITUTsIYaSI" fanlaridan DASTUR

31

Tuzuvchilar: dots. B. Jonboqiev, kat.o'q. A.A.Eshonqulov.

Taqrizchilar: dots. E.Egamberdiev, dots. E.Xaitboev Mazkur dasturda «Huquqshunoslik» fanining mazmun va mohiyati davlat va huquqning kelib chiqishi, davlat boshqaruvi tushunchasi, huquqning jamiyatda tutgan o'rni kabi huquqiy munosabatlar o'z ifodasini topgan. Shuningdek, ushbu dasturda O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi bo'yicha masalalarga alohida e'tibor berilgan bo'lib, unda davlatimiz Prezidentining 2001 yil 4 yanvardagi "O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o'rganishni tashkil etish to'g'risida"gi farmoyishi asosida mamlakatimizda ta'limtizimining barcha bosqichlarida Konstitutsiya o'quv kursini joriy qilish va uning ahamiyati atroflicha yoritib berilgan. Nastoyashchaya uchebnaya programma po distepline «Pravovedenie» sostavlena isxodya iz neobxodimosti izucheniya osnov gosudarstva prava ponitiya gosudarstvennogo upravleniya znachenie prava v obshchestve ego tseli i spetsifiku. Tak je v nastoyashchey programme otdelnoe vnimanie udelyaetsya Konstitutsii Respubliki Uzbekistan, v osnovu, kotoroy vzyat ukaz Prezidenta Respubliki Uzbekistan ot 4.01.01 g. "Ob organizatsii izucheniya Konstitutsii Respubliki Uzbekistan". Programma kursa Konstitutsii oxvativaet vsyu sistemu obrazovaniya strani v nem osnovatelno otrajeno znachenie nastoyashchego kursa. The present educational program on "Law" is made proceeding from necessity of study of bases of the state of the right of concept of state management meaning of the right in a society of his purpose and specificity The purpose of the present program to give the students special knowledge for correct interpretation of the laws correctly to systematize and to use the legislation to develop at the students skill to compare legal norms to norms of social life to develop at the students skill to use the received legal knowledge in the further life Separate is given to the present program to study of the Constitution of Republic of Uzbekistan in which basis is taken the decree of the President of Republic of Uzbekistan from 4.01.01 year "About organisation of study of the Constitution of Republic of Uzbekistan ".

32

The program of study of a rate of the Constitution covers all system of formation of the country in it the meaning of the present rate is thoroughly reflected Dastur Toshkent moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya etilgan (25 aprel 2002 yil 9 - sonli bayonnoma).

1. SO'Z BOShI

O'zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so'ng yurtimizda demokratik huquqiy davlat barpo etilib, fuqarolik jamiyati shakllantirilmoqda. Huquqiy davlat barpo etish uchun fuqarolarning huquqiy ongi va tafakkurini yuksak darajaga ko'tarishni taqazo etadi. Mamlakatimiz mehnatkashlari manfaati uchun, davlatimiz porloq kelajagi uchun, mazkur huquqiy masalalarni hal etish, hamda hozirgi rivojlanish bosqichiga o'tayotgan davrda qonunlarni qabul qilish, ularni ijro etish uchun O'zbekiston hududida istiqomat qiluvchi har bir fuqaroga huquqiy ta'limni zarurati vujudga keladi. Bu hozirgi iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy muammolarni bartaraf etish, qonun buzuvchilarga nisbatan o'z vaqtida huquqiy chora - tadbirlar ko'rish hamda fuqarolarni huquqiy ongini, huquqiy mafkurasini oshirish, ularni qonunlar talablari darajasida harakat qilish, shu nuqtai nazardan qaraganda davlatimiz, jamiyatimiz erishgan buyuk yutuqlar O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va amaldagi qonunlar asosida amalga oshirilmoqda. Chunki, Konstitutsiya va qonunlarimiz jamiyatimiz taraqqiyotining, respublika mustaqqilligini yanada mustahkamlashning asosi bo'ldi. Konstitutsiya va uning asosida qabul qilingan qarorlar barcha iqtisodiy islohotlarning ham, ma'naviy islohatlarning ham kamol topishi uchun xizmat qiladi. Fanni o'qitishning asosiy maqsadi iqtisodchi - bakalavrlarga «Huquqshunoslik. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi» fanlari bo'yicha bilimlar berish ish faoliyatida unumli foydalanishga asos yaratadi. Vazifasi - "Huquqshunoslik. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi" fanlarining jamiyatdagi o'rni va ahamiyatini, ma'no - mazmunini hamda mohiyatini doimiy tushunib borish, mazkur fanni o'qitishning asosiy maqsadini tashkil etadi, u ayni paytda fuqarolarning huquqiy ongi, huquqiy madaniyatini muntazam yuksaltirish, shuningdek, huquqshunoslik fanini mukammal o'zlashtirish, uni hayotga keng targ'ib tashviqot qilish maqsadini ham ko'zlaydi. "Huquqshunoslik. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi" fanlari o'z predmetiga ega. Uni bilib olish hamda huquqiy jihatdan tartibga solishning o'ziga xosligini anglash, demak, "Huquqshunoslik va "O'zbekiston Respublikasining

33

Konstitutsiyasi" fanlarining vazifasi va maqsadlari haqida, uning boshqa tarmoqlardan farqi to'g'risida tushunchaga ega bo'lish uchun zarurdir. "Huquqshunoslik. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi" fanlarini umumiy nazariyasini o'rganish uchun bakalavrlar «Konstitutsiyaviy huquq», «Davlat va huquq», «Fuqarolik huquqi», «Mehnat huquqi», «Oila huquqi», «Jinoyat huquqi» va boshqa bir qator kurslarni yaxshi o'zlashtirishlari kerak bo'ladi. Boshqa fanlar bilan o'zaro bog'lanishi - "Huquqshunoslik. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi" fanlari ijtimoiy - gumanitar fanlar bilan jumladan, siyosatshunoslik, falsafa, tarix, O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti singari fanlar bilan bog'langan holda o'rganiladi. Mazkur fanlarni chuqur o'rganish uchun quyidagi me'yoriy hujjatlarni bilib olishi zarur:

· · · · ·

­ qonunlar; ­ qarorlar; ­ farmonlar; ­ farmoyishlar; ­ buyruqlar;

Fanni o'qitishdagi yangi texnologiyalar: - ma'ruzalar matni ma'lumotlarini kafedra tomonidan oldindan tayyorlab, guruh talabalariga tarqatish, bu usul o'qituvchining vaqtini tejab, talabalarni ortiqcha yozishdan ozod etadi;

·

·

·

·

­ test savollari tuzish va ularga javob berish shaklida joriy, oraliq va yakuniy nazoratlarni uyushtirish; ­ «tayanch» iboralarini ishlab chiqib, talabalardan ularni yaqqol o'zlashtirishni ta'minlash; ­ iktisodchi - bakalavrlar uchun ayrim mavzularni o'rganish uchun O'zbekiston Respublikasining huquqni muhofaza qilish organlarida ishlovchi yuqori malakali hamda ko'p tajribaga ega bo'lgan xodimlarni jalb etish; ­ darslarni sudlar va ho'jalik sudlarida o'tkazish (sud protsessini eshitish).

34

2. FAN DASTURI

I qism (Huquqshunoslik) Davlat va huquq nazariyasi

Davlat tushunchasi. Davlatning vujudga kelishi. Davlat va huquqning paydo bo'lishi va o'zaro aloqadorligi. Davlatning kelib chiqishi haqida bir qator buyuk mutafakkirlar, huquqshunoslar, tarixchilar, siyosatchilar va faylasuflarning turlicha qarashlari va nazariyalari. Davlat va huquqning Misr, Xitoy va Xindistonda «teologik» nazariya asosida rivojlanganligi. Yunon (Qadimgi Gretsiya) tomonlari Aflotun, Arastuning «Davlat» nomli mashhur asarlarida hamda ingliz olimi Filmerning «Patriarx» asarida davlatning rivojlash bosqichlari. (XVII - asr). Davlatning "Shartnoma", "Zo'ravonlik", "Psixologik", "Irrigatsiya" nazariyalari asosida rivojlanganligi. Huquqning davlatda tutgan o'rni. Huquqning tizimlari va tamoyillari. Huquqning manbalari va tarmoqlari.

O'zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqi. Yuridik shaxslar

O'zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda va fuqarolar o'rtasidagi huquqiy munosabatlarni takomillashtirishda fuqarolik huquqining tutgan o'rni, fuqarolik huquqi tushunchasi, predmeti, tizimi, fuqarolik huquqining asosiy tamoyillari. Fuqarolik huquqi va burchlarining vujudga kelish asoslari, fuqarolarning huquq hamda muomala layoqatlari, muomala layoqatini cheklash tartibi. Vasiylik va homiylik munosabatlarining fuqarolik huquqi orqali mustahkamlanishi. Fuqaroni bedarak yo'qolgan hamda vafot etgan deb e'lon qilish tartibi. Fuqarolik holati xujjatlari tushunchasi va ularni qayd etish tartibi. (FHDq). Yuridik shaxs tushunchasi va fuqarolik huquqida tutgan o'rni. Yuridik shaxslarning turlari, vujudga kelish asoslari va huquq layoqati. Yuridik shaxslarni davlat ro'yxatidan o'tkazish tartibi va ularni bekor bo'lish asoslari.

O'zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqida bitimlar. Vakillik va ishonchnoma

Fuqarolik huquqiy munosabatlarining vujudga kelish asosi sifatida bitimlar tushunchasi. Bitimlarning turlari va shakllari, bitimlarning shartnoma ko'rinishida tuzilishi sabablari, fuqarolarning bitimlar tuzishda huquq hamda majburiyatlari. Bitimlarning muddatlari hamda haqiqiy sanalmagan bitimlar tushunchasi. O'zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqida vakil tushunchasi, uning mohiyati va maqsadi, vakil turlari, uning vazifalari, vakilning muddati, vakilni bekor bo'lishining asoslari va sabablari.

35

O'zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqida ishonchnoma tushunchasi, uning mohiyati, maqsadi. Ishonchnoma berish tartibi, muddati, uning turlari.Haqiqiy sanalmaydigan ishonchnoma.

Muddatlarni hisoblash va da'vo muddati

Fuqarolik huquqida muddatlar tushunchasi. Fuqarolik huquqiy munosabatlarda muddatlarning roli va amal qilishi. Muddatlarning boshlanishi va tamom bo'lishi. Da'vo tushunchasi. Da'voning maqsadi va turlari. Da'vo muddati o'tishining boshlanishi, to'xtatilishi, uzilishi va qaytadan tiklash tartibi. Qonuniy muddat, shartnomaviy muddat, sud tomonidan belgilanadigan muddatlarning tushunchasi va ahamiyati. Da'vo muddati joriy qilinmaydigan talablar. Mulk huquqi Jamiyatning iqtisodiy rivojlanishida turli mulk shakllarining tutgan o'rni, fuqarolar o'rtasidagi mulkiy munosabatlarning rivojlanishi. Mulkning himoya qilinishi va uning kafolatlanishi. Mulkning shakllari va ularni himoya qilishda davlatning tutgan o'rni. Mulk huquqi tushunchasi, uning mazmun va mohiyati, mulk huquqi shakllari, mulk huquqining dahlsizligi, mulk huquqining vujudga kelish asoslari, mulk huquqining bekor bo'lish sabablari. Mulk huquqining sub'ektlari, mulk huquqini amalga oshirish shartlari, mulkni operativ boshqarish huquqi, mulkni rivojlantirish usullari, mulkni egallash va undan foydalanish, topilmaga egalik huquqini olish tartibi. Mulk huquqining bekor bo'lish asoslari, mulk huquqida natsionalizatsiya, rekvizitsiya, musodara qilish tartibi, shaxsiy mulk, xususiy mulk, ommaviy mulk va munitsipal mulk tushunchalari. O'zbekiston Respublikasi mehnat huquqi Jamiyat tarixiy rivojlanishining shakllanishi va mustahkamlanishining birdan - bir asosiy manbai sifatida mehnat tushunchasi. Mehnat huquqi tartibga soladigan tizimlar. Davlatning iqtisodiyotini, siyosatini, ilm va texnikasini, ma'naviyat hamda madaniyatini rivojlantirish, mustahkamlashda mehnatning tutgan o'rni. Mehnat qilish faoliyatida jamoa shartnomasining ahamiyati, muddati, talab etiladigan tartib va qoidalar, kelishuvlar, ularning muddati. Ishga joylashtirishda davlat siyosatining mazmuni va maqsadi. Mehnat shartnomasi tushunchasi, uning sub'ektlari, ob'ektlari, boshqa ishga ko'chirish tartibi va taraflarning mehnat shartnomasini bekor qilish asoslari.

Ish vaqti, dam olish vaqti, mehnatga haq to'lash va mehnat nizolarini ko'rib chiqish tartibi

O'zbekiston Respublikasining amaldagi mehnat qonun hujjatlari qoidalariga muvofiq ish vaqti tushunchasi. Ish vaqtining muddatlari va ish vaqti turlari. Ish vaqtining normal muddati, qisqartirilgan ish vaqti, to'liqsiz ish vaqti rejimi. Mehnatga haq to'lash tartibi va muddatlari. Mehnatga haq to'lashning eng kam miqdori. Mehnat faoliyatida mehnat

36

intizomining tutgan o'rni, mehnat faoliyatida texnika xavfsizligi. Mehnat faoliyati jarayonlari davrida taraflarning moddiy va intizomiy javobgarligi, moddiy va intizomiy javobgarlikka tortish, uning turlari, mehnat nizolarini ko'ruvchi organlar, ko'rish tartibi va muddatlari. O'zbekiston Respublikasi oila huquqi O'zbekistonda oila huquqi tushunchasi. Oila huquqining vujudga kelishi. Oila huquqining asosi sifatida nikoh. Nikoh munosabatlarining tizimi tartibi va shartlari. Nikoh yoshi va nikoh tuzishga monelik qiluvchi holatlar tushunchasi. Oila huquqiga oid mulkiy munosabatlar tushunchasi. Oila huquqida taraflar va boshqa qarindosh shaxslarning aliment to'lash majburiyatlari. Nikohni bekor qilish tartibi va tugatish asoslari. FXDq va sud organlarining nikoh munosabatlarini bekor qilishdagi faoliyati.

O'zbekiston Respublikasining jinoyat va jinoyat - ijroiya huquqlari

Jinoyat huquqi tushunchasi va vazifasi. Jinoyat huquqining, huquq tizimi qatorida tutgan o'rni va ular bilan o'zaro aloqadorligi. Jinoyat huquqining asosiy munosabatlari va tamoyillari. Jinoyatning sub'ekti va ob'ekti. Jinoyatda ishtirokchilik asoslari va jinoiy jazo tushunchasi hamda maqsadi. Jinoiy jazoning turlari, ularni qo'llash tartibi. Jinoiy ishlarni ko'ruvchi sudlar faoliyati, ularning bosqichlari va sud hujjatlari. Jinoyat ijroiya huquqining umumiy qoidalari. Jinoiy jazolarni ijroga taqdim qilishda O'zbekiston Respublikasining Jinoyat ijroiya kodeksining tutgan o'rni.

II qism (O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi)

"O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi" o'quv kursi va uning maqsad - vazifalari O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning "O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasini o'rganishni tashkil etish to'g'risida"gi 2001 yil 4 yanvardagi farmoyishi va uning ahamiyati. "O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi"ni o'quv kursi predmeti, metodologiyasi, maqsadi, vazifalari va tizimi, uning ijtimoiy va huquqiy fanlar tizimida tutgan o'rni va ahamiyati.

Mustaqil O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining vujudga kelishi

O'zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligini Konstitutsiyani qabul qilinishiga zaruriyat.

37

e'lon

qilinishi

va

yangi

O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov - Konstitutsiyasining tashabbuskori, yaratuvchisi va kafili. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga o'zgartirish kiritish tartibi.

Konstitutsiyaning davlat va jamiyat hayotida tutgan o'rni va ahamiyati

Konstitutsiya davlatning asosiy qonuni. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining ma'naviy huquqiy ildizlari va o'ziga xos jihatlari. Konstitutsiyaning asosiy funktsiyalari va barqarorligi.O'zbekiston Konstitutsiyasi suveren davlat qurish va demokratik islohotlarning huquqiy poydevori. O'zbekiston Konstitutsiyasining yuridik xususiyatlari. Konstitutsiyaviy - huquqiy normalar tushunchasi, turlari va xususiyatlari. Konstitutsiyaviy - huquqiy munosabatlar, ularning sub'ektlari, ob'ektlari va turlari. Konstitutsiyaviy huquqning manbalari. Mustaqil O'zbekistonning yangi Konstitutsiyasining asosiy tamoyillari Davlat suvereniteti tushunchasi va uning ahamiyati. Xalq hokimiyatchiligi va uni amalga oshirilish shakllari. O'zbekistonda davlat hokimiyatining bo'linish printsipi va uning amalga oshirilishi. O'zbekistonda siyosiy va mafkuraviy xilma - xillik (plyuralizm). Demokratiya va inson huquqlari, ijtimoiy adolat va qonuniylik printsiplari demokratiya belgisi. Konstitutsiya va qonunning ustunligi printsipi tushunchasi. O'zbekistonda inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari Shaxslarning huquqlari tushunchasi. Fuqarolik va uning Konstitutsiyaviy asoslari. Konstitutsiyaviy huquq, erkinlik va burchlarning yuridik tasniflanishi. Shaxsning huquq va erkinliklari, siyosiy - iqtisodiy va ijtimoiy huquqlari. Inson huquq va erkinliklarining kafolatlari, fuqarolarning mas'uliyat va burchlari. O'zbekistonda jamiyat va shaxs munosabatlarining konstitutsiyaviy belgilari O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy tuzumining ijtimoiy - iqtisodiy asoslari. O'zbekistonda moliya va pul - kredit tizimi. Jamoat birlashmalari va ularning jamoat hayotidagi o'rni. Ommaviy axborot vositalarining Konstitutsiyaviy - huquqiy maqomi.

O'zbekiston Respublikasining milliy - davlat va ma'muriy - hududiy tuzilishi

Milliy - davlat va ma'muriy - hududiy tuzilish asoslari. Hozirgi davrda O'zbekiston Respublikasining ma'muriy - hududiy tuzilishi. Ma'muriy - hududiy qismlarni

38

o'zgartirish, tashkil qilish va tugatish tartibi. O'zbekiston tarkibida Qoraqalpog'iston suveren respublikasining huquqiy maqomi va uning qonuniy asoslari. O'zbekiston Respublikasida qonun chiqarish hokimiyatining amalga oshirilishi va uning konstitutsiyaviy asoslari Saylov huquqi tushunchasi va uning konstitutsiyaviykafolatlanishi. Saylov tizimi tushunchasi va printsiplari. Saylovlar va ularni o'tkazish tartibi. Xalq deputatlari va ularning konstitutsiyaviy maqomi.

O'zbekiston Respublikasi Prezidenti - davlat va ijroiya hokimiyat boshlig'i

Qonun chiqaruvchi hokimiyat tushunchasi va uni tashkil qilish tartibi. O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Konstitutsiyaviy vakolatlari. O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining tarkibiy tuzilishi. O'zbekiston Respublikasida qonunchilik jarayoni. O'zbekiston Respublikasining mahalliy hokimiyat organlari O'zbekiston Respublikasida Prezidentlik lavozimining joriy qilinishi va konstitutsiyaviy mustahkamlanishi. O'zbekistonda Prezident saylovlarini o'tkazish tartibi va qoidalari. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining konstitutsiyaviy - huquqiy maqomi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining konstitutsiyaviy vakolatlari. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti qabul qiladigan normativ - huquqiy hujjatlar. Vazirlar Mahkamasi O'zbekiston Respublikasining hukumati. O'zbekiston Respublikasida sud hokimiyatining konstitutsiyaviy asoslari O'zbekiston Respublikasida mahalliy vakillik va ijroiya hokimiyat organlarining tashkil etilishi va tizimi. Mahalliy davlat hokimiyati organlarining konstitutsiyaviy vazifalari. Mahalliy hokimiyat vakillik organlari va ijroiya hokimiyat organlari munosabatlarining huquqiy tartibga solinishi. Fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlarini tuzish tartibi va vazifalari.

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI

I qism (Huquqshunoslik) Davlat va huquq nazariyasi

Davlat tushunchasi, davlatninng vujudga kelish asoslari. Huquqning paydo bo'lishi. Davlat va huquq o'zaro aloqadorligi. Davlatning shakllari, turlari. Boshqaruv tizimi va mohiyati. Huquqning davlatda tutgan o'rni, huquq tushunchasi va shakllari. O'zbekiston Respublikasida huquq tizimi hamda sohalar bo'yicha amal qilishi*.

39

O'zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqida yuridik shaxslar Fuqarolik huquqining asosiy institutlaridan biri yuridikshaxs tushunchasi va umumiy qoidalari. Yuridik shaxslarning O'zbekistonda tutgan o'rni, vujudga kelish asoslari, belgilari, turlari hamda huquqiy layoqat doirasi*.Yuridik shaxslarning davlat ro'yxatidan o'tkazish bosqichlari va tartibi. Yuridik shaxslarning davlat ro'yxatini bekor bo'lishi va ularni qaytadan tiklash tartibi.

Bitimlar tushunchasi, vakillik va ishonchnoma

Fuqarolik huquqiy munosabatlarning asosini tashkil qiluvchi bitimlar tushunchasi. Bitimlarning turlari va shakllari. Bitim tuzish tartibi, undagi taraflar va ularning huquq hamda majburiyatlari. Bitimlarning mohiyati va maqsadi, hamda muddatlari. Bitimlarning haqiqiy sanalmasligi. Vakillik tushunchasi, vakilning vakolatlari doirasi. Ishonchnoma tushunchasi, turlari va uni berish tartibi. Vakolat beruvchining huquqlari va vakilning majburiyatlari.* Muddatlarni hisoblash va da'vo muddati Fuqarolik huquqida muddatlar tushunchasi. Muddatlarni hisoblash tartibi. Muddatlar o'tishiningboshlanishi va tamom bo'lishi. Da'vo tushunchasi, maqsadi va mazmuni. Da'vo taqdim etish tartibi va unda talab qilinadigan hujjatlar ro'yxati. Da'vo muddatlari va uning turlari. Da'vo muddati o'tishining boshlanishi, to'xtalishi, uzilishi va qaytadan tiklash tartibi.* Da'vo muddatini joriy etish hamda da'vo muddati joriy qilinmaydigan talablar tushunchasi. O'zbekiston fuqarolik huquqida mulkiy munosabatlar Jamiyatning iqtisodiy negizini tashkil qiluvchi mulk tushunchasi, uning fuqarolik huquqida tutgan o'rni va mohiyati. Mulk shakllari va turlari. Mulk huquqi tushunchasi va uning vujudga kelish asoslari.*O'zbekiston Respublikasi hududida mulk huquqining daxlsizligi, kafolatlanishi va himoya qilinishi. Mulk huquqining bekor bo'lish asoslari.

O'zbekiston Respublikasi mehnat huquqi, ishga joylashtirish, mehnat shartnomasi va uni bekor qilish asoslari

Mehnat huquqi tushunchasi, vujudga kelish asoslari va vazifalari. Mehnat munosabatlarida taraflar, ularning huquqlari va majburiyatlari. Mehnat huquqida mehnat shartnomasi, jamoa shartnomasi va kelishuvlari. Ishga joylashishda davlat siyosati. Ish beruvchi va xodim o'rtasidagi munosabatlarning vujudga kelish asosi sifatida mehnat shartnomalari. Mehnat shartnomaasining bekor bo'lishi asoslari va tartibi.*

40

Ish vaqti, dam olish vaqti, mehnatga haq to'lash, mehnat intizomi va mehnat nizolarini ko'rib chiqish

Mehnat huquqida ish vaqti tushunchasi, ish vaqtining umumiy qoidalari va turlari. Ishsiz deb e'tirof etiluvchilar guruhi. Dam olish vaqti tushunchasi va turlari. Mehnat ta'tillari va muddati. Mehnat huquqida ish haqi to'lash tartibi va turlari.*Mehnat intizomi va moddiy javobgarlik tushunchasi. Mehnat nizolarini kelib chiqish asoslari, nizolarni ko'rish tartibi va bartaraf etish bosqichlari. Mehnat nizolarini ko'ruvchi organlar

O'zbekiston Respublikasi oila huquqi

O'zbekiston Repsublikasida mavjud huquqiy tizim qatorida Oila huquqi tushunchasi. Oila huquqida nikoh tuzish tartibi va shartlari. Nikoh munosabatlarida taraflarning huquq va majburiyatlari.* Oila huquqiga oida mulkiy munosabatlar tushunchasi va vujudga kelish asoslari. Oila huquqida taraflarning va boshqa shaxslarning aliment to'lash majburiyati va miqdori. Nikoh munosabatlarini bekor bo'lish va tugatilish asoslari.

O'zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi

O'zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining umumiy qoidalari. Jinoyat huquqi tushunchasi manbaalari va tamoyillari. Jinoyat huquqining belgilari. Jinoyatda ishtirokchilik tushunchasi va turlari. Jinoiy javobgarlik tushunchasi. Jinoyatga yarasha jazo, jazoning turlari va jazo qo'llash tartibi.*Jinoyat jarayoni va jinoyat ijroiya huquqlarining umumiy qoidalari.

II qism (O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi) "O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi" o'quv kursi va uning maqsad - vazifalari

I.A.Karimov - O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi tashabbuskori, ijodkori.* 1992 yilgi O'zbekiston Konstitutsiyasining ishlab chiqilishi, qabul qilinishi va xususiyatlari. O'zbekiston - suveren demokratik respublika.

O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va mustaqil davlat belgilari

O'zbekistonda xalq hokimiyatchiligining amalga oshirilishi. Konstitutsiya va qonunning ustunligi - demokratik huquqiy davlat belgisi.

41

O'zbekiston Respublikasi tashqi siyosatining asosiy tamoyillari. O'zbekiston Respublikasining BMTga a'zo bo'lishi va uning boshqa davlatlar tomonidan tan olinishi.

O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasini yaratilish bosqichlari, rivojlanishi va dunyoga kelish omillari

O'zbekistonda shaxs huquqiy maqomining konstitutsiyaviy asoslari. O'zbekiston Respublikasi fuqaroligi. Inson va fuqarolarning shaxsiy huquq va erkinliklari. O'zbekiston fuqarolarining siyosiy huquqlari. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar tizimining o'rnatilishi. O'zbekistonda inson huquqlari va erkinliklarining konstitutsiyaviy kafolatlari.* Fuqarolarning burchlari - shaxs, jamiyat va davlat manfaatlari talabi.*

Konstitutsiyaning davlat va jamiyat hayotida tutgan o'rni va ahamiyati

O'zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o'tishning asosiy tamoyillari va iqtisodiy negizlari. O'zbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari va ularning konstitutsiyaviy huquqiy maqomi.* Er, er osti boyliklari, suv, o'simlik va hayvonot dunyosining davlat muhofazasidaligi. O'zbekistonda oilaning konstitutsiyaviy maqomi. Ommaviy axborot vositalarining jamiyatda tutgan o'rni va huquqiy maqomi.* Mustaqil O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining asosiy tamoyillari O'zbekiston Respublikasining ma'muriy - hududiy tuzilishi va uning huquqiy asoslari.* Qoraqalpog'iston Respublikasi Konstitutsiyasining asosiy tamoyillari. Qoraqalpog'iston Respublikasi Juqorg'i Kengesining tashkil etilishi va faoliyati. Qoraqalpog'iston Respublikasi Vazirlar Kengashining huquqiy maqomi. Qoraqalpog'iston Respublikasi mahalliy davlat organlarining huquqiy maqomi. O'zbekistonda inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari Davlat hokimiyati tushunchasi va uni amalga oshirish shakllari. O'zbekistonda davlat hokimiyatining bo'linish printsipi. O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi - davlat hokimiyatining oliy vakillik organi. Oliy Majlis faoliyatining shakllari. Oliy Majlis

42

deputatlar bloki va partiya fraktsiyalarining faoliyati.. Oliy Majlis raisi va uning o'rinbosarlari faoliyati. Oliy Majlis Kengashi va uning vakolatlari. Oliy Majlis qo'mitalari va komissiyalari faoliyati. Ombudsman faoliyati. O'zbekistonda jamiyat va shaxs munosabatlarining Konstitutsiyaviy belgilari O'zbekistonda Prezidentlik Respublikasi boshqaruvi shaklining joriy qilinishi. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti - davlat va ijroiya hokimiyati boshlig'i.* Prezident vakolatlari va qabul qiladigan huquqiy xujjatlari.* Vazirlar Mahkamasi - O'zbekiston Respublikasining hukumati: a) tuzilishi va tarkibi; b) boshqa davlat organlari bilan munosabatlari; v) asosiy vakolatlari; g) chiqaradigan hujjatlari.

O'zbekiston Respublikasining milliy - davlat va ma'muriy - hududiy tuzilishi

O'zbekiston Respublikasida sud hokimiyati tizimi, uning tashkil etilishi va odil sudlovning konstitutsiyaviy tamoyillari. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi. O'zbekiston Respublikasi Oliy sudi va hududiy sudlari. O'zbekiston Respublikasi Oliy xo'jalik sudi, Toshkent shahar va viloyatlar xo'jalik sudlari.* O'zbekiston Respublikasida prokuratura organlarining tizimi va prokurorlarning vazifalari. Laboratoriya ishlari namunaviy o'quv rejada ko'zda tutilmagan Kurs (loyiha) ishi namunaviy o'quv rejada ko'zda tutilmagan

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

Fanga taalluqli INTERNET xizmatida mavjud bo'lgan saytlar ro'yxati: 1. 2. 3. 4. 5. www.uzpak.uz www.pravo.uz www.pravo.ru E - mail [email protected] E - mail [email protected]

43

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

Talabalar bilimi reyting tizimi nizomi bandlari asosida joriy, oraliq va yakuniy baholashlar yordamida amalga oshiriladi. JBda fanning har bir mavzusi bo'yicha talabaning bilim darajasini aniqlab borish nazarda tutiladi va odatda amaliy mashg'ulot darslarida testlar yoki yozma nazorat ish o'tkazish, uy vazifalarini tekshirish yo'li bilan amalga oshiriladi. OBda fanning bir necha mavzularini qamrab olgan bo'lim yoki qism bo'yicha nazariy mashg'ulotlar o'tib bo'lingandan so'ng talabaning nazariy bilimlari kollokvium o'tkazish, tayyorlangan referatlar va mustaqil ta'lim bo'yicha berilgan topshiriqlarni tekshirish yo'li bilan baholanadi. Fan bo'yicha JB va OB turlarida talaba to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting ballning miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan umumiy soatning 70 foizi miqdorida belgilanadi. YaB tayanch so'z va iboralarga asoslangan «qzma ish» usulida o'tkaziladi. YaB bo'yicha talaba fanga ajratilgan umumiy soatlar miqdorining 30 foizi, ya'ni 21,6 miqdorida ball yig'ishi mumkin.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi - T.: O'zbekiston, 1992 y. 2. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o'rganishni tashkil etish to'qrisida"gi 2001 yil 4 yanvardagi F - 1322 - sonli farmoyishi. // Xalq so'zi, 2000 yil 5 yanvar. 3. Mustaqillik Deklaratsiyasi. O'zbekiston Respublikasi qonunchilik asoslari: Xrestomatiya. ­T.: Adolat, 2000 yi. 4. "O'zbekiston Respublikasi Davlat tili haqida"gi qonuni 1995 yil 21 dekabr. O'zbekiston Respublikasi qonunchiligi asoslari: Xrestomatiya. - T.: Adolat, 2000 y. 5. O'zbekiston Respublikasining "Fuqarolar saylov huquqlarining kafolatlari to'g'risida"gi qonuni 1994 yil 5 may. O'zbekiston Respublikasi qonunchiligi asoslari: Xrestomatiya. T.: Adolat, 2000. 6. O'zbekiston Respublikasining 1995 yil 30 avgustdagi "Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti - harakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish to'g'risida"gi qonuni. O'zbekiston yangi qonunlari, 10 - son. - T.:Adolat. 1995. 7. O'zbekiston Respublikasining "Banklar va bank faoliyati to'g'risida"gi qonuni 1995 yil 21 dekabr. O'zbekistonning yangi qonunlari, 13 - son - T.: Adolat, 1996. 8. O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. ­T.: Adolat. 1999.

44

9. O'zbekiston Respublikasining "Nodavlat tijorat tashkilotlari to'g'risida"gi qonuni.1999 yil 14 aprel. O'zbekiston yangi qonunlari, 21 - son. - T.:Adolat. 1999. 10. O'zbekiston Respublikasining "Ommaviy axborot vositalari to'g'risida"gi 1997 yil 26 aprel qonuni. O'zbekiston yangi qonunlari, 18 - son. - T.:Adolat. 1998 11. Karimov I.A. O'zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat mafkura T.1. - T.: O'zbekiston, 1996. 12. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2. - T.: O'zbekiston,1996. 13. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3. - T.: O'zbekiston, 1996. 14. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan. T.4. - T.: O'zbekiston, 1996. 15. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash - davr talabi. T.5. - T.: O'zbekiston, 1997. 16. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. T.6. - T.: O'zbekiston, 1998 17. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T.7. - T.: O'zbekiston, 1999 18. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz . T.8. T.: O'zbekiston, 2000. 19. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. T.9. - T.: O'zbekiston, 2001. 20. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. T.10. - T.: O'zbekiston, 2002. 21. Karmov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.: O'zbekiston, 1999. 22. Karimov I.A. O'zbekison XXI asr bo'sag'asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari.­T.: O'zbekiston, 1997. 23. Yu.Tursunov, A.Inoyatov Mehnat konuni va istiklol T. 1996 24. O.Karimova, X.To'ychieva, Davlat va huquq asoslari, T. O'qituvchi 1996 25. M.Yo'ldoshev, Y.Tursunov Moliya huquqi. T. Mehnat. 1999 26. M.Yo'ldoshev, Y.Tursunov Soliq huquqi. T. Mehnat. 2000 27. A.Zulyarov «Bank huquqi». - T.: Toshkent Islom Universiteti. 2001 28. Babaev X.B. Davlat va huquq nazariyasi. T.: 2000 29. O'razaev Sh.Z O'zbekiston Respublikasi mustaqil davlat. T.: Adolat 1996

Qo'shimcha adabiyotlar

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga sharh. T. O'zbekiston 1995. O'zbekiston Respublikasining fuqarolik kodeksi. T. O'zbekiston 1996. O'zbekiston Respublikasining xo'jalik protsessual kodeksi. T. Adolat. 1995. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'qrisida kodeks. T. Adolat. 1995. O'zbekiston Respublikasining jinoyat kodeksi. T. Adolat. 1995. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi. T.: Adolat. 1998. O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. T.: Adolat. 1999. O'zbekiston Respublikasining Bojxona kodeksi. T.: Adolat. 1999.

45

9. Mustafoev B. "Xalqimiz aql - zakovati va donishmandligi samarasi" m avzusidagi ma'ruzasi. //Xalq so'zi, 2002 yil 10 dekabr. 10. Abdumajidov G'. O'zbekiston Respublikasining davlat tili haqidagi qonuniga sharhlar T.: Adolat, 1999. 11. Azizxo'jaev A.A. Davlatchilik va ma'naviyat. T.: Sharq, 1997. 12. Boboev H.B., Normatov K. Milliy davlatchilik haqida. T.: O'zbekiston, 1999. 13. Jalilov Sh. Davlat hokimiyati mahalliy organlari islohoti. Tajriba va muammolar. T.: O'zbekiston, 1994. 14. Qayumov R.Q. O'zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy huquqi. T.: Adolat, 1998. 15. Inson huquqlari (mualliflar jamoasi) T.: Adolat, 1997 16. Inson huquqlari to'qrisida bill. T.: Adolat, 1992. 17. Mahalla - o'z - o'zini boshqarish organi. T.: Fan,1994. 18. Mingboev U.Q. Sud shunday hokimiyatki... ­T.: 1999. 19. Odilqoriev H.T. Novaya Konstitutsiya - velikiy simvol suvereniteta O'zbekistana. - T.: Adolat, 1993. 20. Odilqoriev H.T. O'zbekistonning yangi Konstitutsiyasi va hokimiyatlar bo'linish printsipi. T.: Adolat, 1993. 21. Odilqoriev H.T. O'zbekiston Respublikasida Qonun chiqarish jarayoni. T.: Adolat, 1995. 22. Rahmonqulov H. Fuqarolik: huquqlar, erkinliklar, burchlar. T.O'zbekiston 1991. 23. Saidov A.H. Mustaqillik qomusi. T.: O'zbekiston. 1993. 24. Saidov A.H. Qiyosiy konstitutsiyashunoslik T.: O'zbekiston. 1995. 25. Fayziev M. O'zbekiston Konstitutsiyaning mohiyati (o'quv qo'llanma). T.: Adolat, 1998. 26. Xusanov O.T. Mustaqillik va mahalliy hokimiyat. T.: Sharq, 1997. 27. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga sharhlar. ­T.: Adolat, 1995. 28. O'razaev Sh.Z. Mustaqil O'zbekiston Konstitutsiyasi. - T.:1995.

46

«FALSAFA (ETIKA, ESTETIKA, MANTIQ)» FANIDAN DASTUR

47

Tuzuvchilar:

prof. N.Mamatov, dots. A.Hojiboev, dots. J.Abduxoliqov, dots. O'.Nosirov, f.f.n. M.Qahhorova, k. o'q. S.Yuldasheva, k. o'q. A.Sultanova, k o'q. I.Masharipov, k. o'q. G.Abdullaeva.

Taqrizchilar:

prof. S.Mamashokirov, prof. M.Zaripov, dots. O'.Shokirov.

Mazkur dastur O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim Vazirligi tomonidan tasdiqlangan ijtimoiy-gumanitar fanlarni bakalavrlarga o'qitish normativ soatlari asosida «Falsafa» kafedrasi tomonidan tayyorlangan. U institutning hamma fakultetlari va bo'limlarida falsafa asoslarini o'qitishga mo'ljallangan. Dasturda falsafa (etika, estetika, mantiq) fani yuzasidan o'tiladigan ma'ruzalar va amaliy mashg'ulotlar soatlar setkasi, mavzular mazmunini tashkil qilgan asosiy masalalar, ularga oid asosiy adabiyotlar, mustaqil ishlarga oid mavzularning mazmuni ham berilgan. V dannoy programme izlagayutsya rekomendatsii i ukazaniya po obucheniyu predmeta filosofii (etika, estetika, logika). Krome togo v ney izlojeni osnovnie napravleniya tem, kak predmet filosofii, mesto filosofii v jizni cheloveka i obshchestva, filosofskie vzglyadi narodov Drevnego Vostoka i Tsentralnoy Azii, Evropeyskaya filosofiya Srednevekovya i novogo vremeni, filosofiya razvitiya, filosofiya soznaniya, poznaniya i obshchestvo. V programme privedena neobxodimaya i dopolnitelnaya literatura po izucheniyu dannogo predmeta. This curriculum was prepared by the "Philosophy" cathedra of Financial Institute of Uzbekistan based on normative hour of teaching social sciences to bachelors confirmed by Ministry of Higher and specific education of Republic of Uzbekistan. It is supposed to teach principles of philosophy in all faculties and departments of institute

48

Curriculum contains hours of lections and practical work connected with principles of philosophy, main questions which are basis of themes, main literature related to them, contexts of independent studying themes are given. Dastur Toshkent moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va tasdiqlangan (25 aprel 2002 yil 9 - sonli bayonnoma).

1. SO'Z BOShI

Bakalavrlar tayyorlash bo'yicha qabul qilingan yangi Davlat ta'lim standartining (DTS) o'quv rejasiga muvofiq mazkur fanni o'qitish ko'zda tutilgan. Shu nuqtai nazardan kelib chiqqan holda ushbu dastur ishlab chiqildi. Iqtisodiy oliy o'quv yurtlari va fakultetlarida keng ixtisosdagi iqtisodchibakalavrlarni tayyorlash uchun zarur bo'lgan fanlar orasida falsafani o'qitish muhim o'rin egallaydi. Iqtisodchi-bakalavrlar falsafa fanini mukammal egallagandagina, mustaqillikni mustahkamlash hamda kelajagi buyuk davlatni barpo etishda o'zinining ongli, ijodiy hissasini qo'sha oladi. Fanni o'qitishning maqsadi - talabalarda falsafiy dunyoqarashni, tafakkurni shakllantirish, ularda mustaqil fikrlash malakasini hosil qilish hamda iqtisodiy, siyosiy va ma'naviy hodisalarni falsafaning tamoyillari, qonunlari, kategoriyalari, bilish usullari yordamida tashchlil qilishga o'rgatishdan iboratdir. Vazifasi - iktisodchi - bakalavrlarga falsafa fanidan saboq berish, jamiyat ijtimoiysiyosiy hayotini falsafiy tahlil qilish malakasini shakllantirish, falsafa tarixida yaratilgan tafakkur qadriyatlari bilan tanishtirish, borliq, ong va bilishga aloqador bo'lgan fan yutuqlari bilan qurollantirish, mustaqil tafakkurni qaror toptirish, mustaqillikni mustahkamlash va kelajagi buyuk davlatni yaratish uchun fidoiy insonni shakllantirish. Boshqa fanlar bilan o'zaro bog'li=ligi. Falsafa (etika, estetika, mantiq) fanini keng ko'lamda va chuqur o'zlashtirish uchun tarix, iqtisodiyot nazariyasi, sotsiologiya, siyosatshunoslik, psixologiya, dinshunoslik, ma'naviyat asoslari va ayniqsa, milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar, kabi fanlarni iqtisodchi bakalavrlar chuqur o'zlashtirishi lozim. Falsafani (etika, estetika, mantiq) o'zlashtirishda bu ijtimoiy-gumanitar fanlar, bu fanlarni o'zlashtirishda esa falsafa juda muhim rol o'ynaydi. Falsafa (etika, estetika, mantiq) dasturi DTSga to'la javob beradi. Seminar mashg'ulotlari bo'yicha bajariladigan ishlar minimal miqdoriga talabalar (3 - bandda beriliyapti). Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi (foizlarda) bo'yicha tavsiyalar.

49

Falsafa (etika, estetika, mantiq) fani uchun o'quv rejasi bo'yicha jami 126 soat, shundan ma'ruza uchun 72 soat, seminar mashg'ulotlari uchun 54 soat, mustaqil ta'lim uchun 63 soat ajratilgan. Falsafa fanini o'qitish uchun o'quv rejasi bo'yicha uchinchi semestrda 72 soat, shundan ma'ruza uchun 36 soat, seminar mashg'ulotlari uchun 36 soat, mustaqil ta'lim uchun 36 soat ajratilgan. Falsafa (etika, estetika va mantiq) fani uchun to'rtinchi semestrda 54 soat, shundan ma'ruza uchun 36 soat, seminar mashg'ulotlari uchun 18 soat, mustaqil ta'lim uchun 27 soat ajratilgan. Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan tadbirlari miqdori (5-bandda beriliyapti). Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarini qo'llash. Fanlar sabog'ida kompyuteRr texnikasi, jumladan, videoteka ­ video ­ kutubxona va O'TV dan keng foydalaniladi. Ish dasturlarini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar. Uslubiy qo'llanmalar mavjud.

2. FAN DASTURI I qism (Falsafa)

Falsafa fanining predmeti, uning jamiyat hayotida tutgan o'rni

«Falsafa» atamasining ma'nosi va mazmuni. Falsafiy tafakkur va uning mohiyati. Falsafaning fan sifatida paydo bo'lishi. «Dunyoqarash» tushunchasining mohiyati. Dunyoqarashning tarixiy shakllari. Afsonaviy, diniy, falsafiy dunyoqarashlar. Falsafiy dunyoqarash, uning paydo bo'lishi va o'ziga xos xususiyatlari. Falsafiy dunyoqarashning materialistik va idealistik shakllari. Yangilangan falsafaning asosiy tamoyillari: milliylik va umuminsoniylik, ularning birligi. O'zbekistonning mustaqillikka erishuvi va istiqlol falsafasining yaratilishi. I.A. Karimov istiqlol falsafasining asoschisi. O'zbekistonning o'ziga xos va o'ziga mos taraqqiyotida mustaqillik falsafasining o'rni va ahamiyati. Hozirgi kunda yoshlarimizda mustaqillik tafakkuri va tafakkur mustaqilligini shakllantirishda, ularni komil inson qilib tarbiyalashda falsafiy dunyoqarashning roli. Qadimgi Sharq va Markaziy Osiyo, Qadimgi Yunon va Rim xalqlari falsafasi Qadimgi Bobil va Misrda ilk falsafiy qarashlarning vujudga kelishi, ularda olam va odam munosabatlarining ifodalanishi.

50

Qadimgi Hindistonda diniy-falsafiy ta'limotlarning paydo bo'lishi. Hinduizm, buddizm, joynizm, lakoyata, chorvaka ta'limotlarining mohiyati. Qadimgi Xitoyda paydo bo'lgan falsafiy oqimlar: daosizm, konfutsiylik, maosizm. Qadimgi Turonda paydo bo'lgan diniy-falsafi ta'limotlar: zardushtiylik, moniylik va mazdakchilik. Zardushtiylikning muqaddas kitobi - «Avestoda» olam va odam, tabiat va inson, inson va jamiyat munosabatlarining tahlili. Moniy ta'limotining mohiyati. Mazdak ta'limotida tenglik va adolat g'oyalari. Qadimgi Yunonistonda falsafiy fikrning paydo bo'lishi va rivojlanishi. Yunon faylasuflarining borliq va uni bilish haqidagi ta'limotlari: Geraklit va Pifagor. Falsafada atomistik ta'limotning vujudga kelishi: Levkip va Demokrit. Yunon falsafasining dialektik xarakteri. Epikurning falsafiy-axloqiy qarashlari. Yunonistonda falsafiy fikrlar taraqqiyotida Sokrat, Platon va Aristotelning tutgan o'rni. Qadimgi Rim falsafasi. Lukretsiy Kar va uning tabiat falsafasi. Tsitsironning eklektik falsafiy qarashlari. Rim faylasufi Plotinning emanatsiya ta'limoti. Emanatsiya ta'limotining o'rta asr musulmon Sharqi falsafasiga ta'siri. O'rta asrlar Sharqi va Evropa xalqlari falsafasi Ilk o'rta asrlarda Sharqda islom ilohiyoti falsafasining paydo bo'lishi. Arab musulmon uyg'onishi. Qur'on - o'rta asr arab musulmon falsafasining g'oyaviy zamini. Islom va uning asosiy mazhablari. Mutakallimchilar va mutazilliylar. Islom va kalom falsafasi. Mashshoyunlar va tabiyunlar. O'rta asr Sharq falsafasi, uning o'ziga xos xususiyatlari va mohiyati. Al-Kindiy; ArRoziyning falsafiy qarashlari; Al-G'azzoliyning falsafiy-ilohiy qarashlari; o'rta asrlar G'arbiy Evropada vujudga kelgan arab falsafasi. Ibn-Rushdning falsafiy qarashlari. O'rta asrlar Evropa falsafasi. Evropada feodal ijtimoiy munosabatlarning vujudga kelishi. Dinning ijtimoiy hayotda bosh mafkuraga aylanishi. Falsafaning din xizmatkoriga aylanishi va sxolastik tus olishi, unda nominalizm va realizm oqimlarining paydo bo'lishi, ular o'rtasidagi bahs mavzusi bo'lgan «universal tushunchalar» masalasi. Foma Akvinskiyning falsafiy ta'limoti: jonning o'lmasligi, ruhning abadiyligi, «tabiatdan tashqari aql» va «tabiat aqli» g'oyalari. IX - XII asrlar Markaziy Osiyo xalqlari falsafasi IX - XII asrlar Markaziy Osiyo xalqlari falsafasi. IX - XII asrlarda Markaziy Osiyoning jahon tsivilizatsiyasi markazlaridan biriga aylanishi. Mustaqil davlatlarning paydo bo'lishi. Diniy va dunyoviy ilmlarning taraqqiy etishi. Tabiiy ilmlarning rivoji. Islom falsafasi rivojida Markaziy Osiyo mutafakkirlari: Ismoil al-Buxoriy, Abu Iso atTermiziy, va Burxoniddin al-Marg'inoniylarning xizmati.

51

Muhammad ibn Muso al - Xorazmiy, Ahmad Farg'oniy, Abu Nosr Muhammad alForobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sinolarning tabiiy-ilmiy va falsafiy qarashlari, ularning jahon ilm-fani va falsafiy fikrlar taraqqiyotiga qo'shgan buyuk hissalari.

Tasavvuf falsafasi. Amir Temur va Temuriylar davri Markaziy Osiyo xalqlari falsafasi

Tasavvuf ta'limoti. Tasavvufda komil inson muammosi. Tasavvufda diniylik va dunyoviylik. Markaziy Osiyoda tasavvuf ta'limoti va uning asosiy yo'nalishlari: yassaviya, kubraviya va naqshbandiya, ularning jamiyatdagi o'rni va bugungi mustaqillik davridagi ahamiyati. XIV asrning 70 yillarida Markaziy Osiyo xalqlarining mo'g'ul mustamlakachiligiga qarshi kurashining kuchayishi. Amir Temurning Markaziy Osiyo xalqlari mustaqilligi uchun siyosiy kurash maydoniga chiqishi. Amir Temur ­ haloskor, o'zbek davlatchiligining asoschisi, yaratuvchi buyuk siymo, uning "Kuch - adolatda" shiori. A. Temur saltanati davrida ilm-fanga, san'atga va madaniyatga, ma'na-viyatiga e'tibor, ilm-fan, san'at va madaniyat vakillariga homiylik. "Temur tuzuklari" asarining falsafiy ahamiyati va milliy g'oya masalasining qo'yilishi. Amir Temur va temuriylar davrida tabiiy-ilmiy va ijtimoiy falsafiy qarashlarning rivojlanishi. Qozizoda Rumiy, Mansur Koshiy, Mirzo Ulug'bek va Ali Qushchilarning tabiatshunoslik, matematika, falakiyot fanlariga qo'shgan hissasi. Bu davrda ijtimoiyfalsafiy qarashlar rivoji. Sa'diddin Taftazoniy va Mirsaid Sharif Jurjoniylarning falsafiy qarashlari. San'at va madaniyatning gullab yashnashi. Alisher Navoiyning olam va odam, inson va jamiyat, komil inson muammosi, fozil jamoa va adolatli shoh to'g'risidagi ijtimoiy-falsafiy qarashlari va ularning bugungi kundagi ahamiyati. G'arbiy Evropadagi Uyg'onish davri va yangi zamon falsafasi Uyg'onish davri falsafasi.XV-XVI asrlarda Evropada ijtimoiy-siyosiy o'zgarishlar: kapitalistik taraqqiyotning boshlanishi. Tabiatshunoslik fanlarining rivojlanishi, ularning ijtimoiy-falsafiy fikrlar rivojiga ta'siri. Falsafada sxolastikaga zid yo'nalishning shakllanishi. N.Kopernik, J.Bruno va G.Galileylarning tabiiy-ilmiy qarashlarining falsafiy ahamiyati. XVII - XVIII asrlar yangi zamon falsafasi.Falsafada empirizm va ratsionalizm oqimlari: F. Bekon, Dj. Lokk, T. Gobbs, R. Dekart, B. Spinozalarning falsafiy qarashlari. XVIII asr frantsuz ma'rifatparvarlari falsafasi: Volter, Russo, Lametriy, Didro, Gelvetsiy va Golbaxlarning falsafiy qarashlari.

Nemis mumtoz falsafasi

Nemis mumtoz falsafasining vujudga kelishi, uning asosiy xususiyatlari.

52

I.Kant ­ nemis mumtoz falsafasining asoschisi. Kant ijodining ikki davri: "tanqidiy falsafagacha" va "tanqidiy falsafa" davri. Kantning tabiiy-ilmiy va falsafiy qarashlari. Uning bilish nazariyasi va ijtimoiy-axloqiy ta'limoti. F.Gegelfalsafasi. Gegel falsafasining mohiyati: tafakkurning borliq bilan aynanligi. Gegelning dialektik metodi. Gegel falsafasining ziddiyatli tomonlari. L. Feyerbax-nemis mumtoz falsafasining so'nggi vakili. Feyrbax falsafasi, uning antropologik xarakteri. L.Feyerbax-ning tabiat va inson haqidagi falsafiy ta'limoti, uning bilish nazariyasi va axloqiy qarashlari.

XVII - XX asrlarda Turkiston xalqlari ijtimoiy - falsafiy tafakkuri taraqqiyoti tarixi

XVII-XX asr boshlaridagi Markaziy Osiyoda hukm surgan ijtimoiy - siyosiy muhit, uning ijtimoiy-falsafiy fikrlar taraqqiyotiga ta'siri. Mirza Bedilning ijtimoiy-falsafiy qarashlari. Bedil panteizmining o'ziga xos xususiyatlari. Boborahim Mashrabning falsafiy qarashlari. Mashrab ijodida hurfikrlilik, insonparvarlik g'oyalarining ifodalanishi. Markaziy Osiyoning amirlik va xonliklarga bo'linib ketishi. Ulardagi ijtimoiymadaniy va siyosiy jarayonlar. Qo'qon ijtimoiy-adabiy muhiti. Uvaysiy, Nodirabegimlarning ijtimoiy-falsafiy qarashlari. Xiva ijtimoiy-adabiy muhiti: Feruz, Komil Xorazmiy, Ogahiylarning gumanistik qarashlari. XIX asrning ikkinchi yarmi-XX asrning boshlarida Turkistonda ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayot. Turkistonning chorizm tomonidan istilosi va uning mustamlaka o'lkaga aylanishi. Ma'rifatparvarlik va jadidchilik harakatlarining paydo bo'li-shi. Ahmad Donish, Sattorxon, Muqimiy, Furqat, Avaz O'tar va Zavqiylarning ma'rifatparvarlik g'oyalari. Jadidchilikning milliy uyg'onish, milliy tiklanish va milliy poklanish g'oyalari. Jadidchilarning ozodlik, mustaqillik uchun kurashi. Behbudiy, Munavvar Qori, Abdurauf Fitrat, Cho'lpon, Abdulla Qodiriy, Abdulla Avloniylarning ijtimoiy-falsafiy fikrlari. Jadidchilik g'oyalarining milliy ongning o'sishiga, milliy g'oyalarning rivojlanishiga ta'siri.

XX asr jahon falsafasi

XX asrdagi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma'naviy hayot, ilm-fan va texnika taraqqiyoti, ularning falsafiy tafakkurda aks etishi. XX asrda paydo bo'lgan falsafiy yo'nalishlar, oqimlar va ta'limotlar, ularning asosiy xususiyatlari. Klassik falsafiy tafakkur o'rnini noklassik falsafiy tafakkurning olishi. Aql

53

va fanga munosabat - ratsionalizm va irratsionalizm. Ilmiy-texnik aqlga sig'inish, uning muholiflari. Stsientizm va antistsientizm, texnokratik va antitexnokratik utopiyalar. Hayot falsafasi. A.Bergson va O.Shpenglerning falsafiy ta'limotlari. Pragmatizm falsafasi. Ch.Pirs, U.Jeymis, J.Dyuining falsafiy qarashlari. Neopozitivizm falsafasi. M.Shlik ­ neopozitivzm asoschisi. Fan falsafasi. A.Ayer, L.Vitgenshteynning falsafiy qarashlari. Semantik falsafa. Gusserl ­ fenamenalogiya maktabining asoschisi. Postpozitivizm. K.Popper. Ekzistentsializm falsafasi. K.Yaspers, M.Xaydegger, G.Marsel, J.Sartr ekzistentsializmi. Neotomizm ­ XX asr din falsafasi. Neotomizm falsafasining tamoyillari, uning an'anaviy va noan'anaviy yo'nalishlari. Milliy mustaqillik falsafasi. I.Karimov ­ milliy mustaqillik falsafasining asoschisi. Mustaqillik falsafasi-ning milliylik va umuminsoniylik tamoyillari.

Falsafada borliq muammosi

"Borliq" tushunchasining mohiyati. Ontologiya - borliq haqidagi falsafiy ta'limot. Borliqning diniy, ilmiy va falsafiy talqinlari. Borliqning moddiy va ma'naviy turlari. Moddiy borliq va substantsiya. Substantsiya muammosini hal qilishda monistik, dualistik va plyuralistik qarashlar. Borliqning mavjudlik shakllari va usullari. Harakat - borliqning mavjudlik usuli. "Harakat", "o'zgarish" tushunchalari. Harakat va tinchlik, barqarorlik. Harakatning asosiy turlari va shakllari. Fazo va vaqt-borliqning mavjudlik shakli. Fazo, vaqt va harakatning bog'liqligi. Dunyoning birligi muammosi. Moddiy va ruhiy dunyo; tushunchalari. Dunyoning bir butunligini asoslovchi falsafiy ta'limotlar va ularning borliqni bilishdagi ahamiyati. Moddiy dunyoni bilishda iqtisodiy ta'limotlarning o'rni va roli.

Taraqqiyot falsafasi

Taraqqiyot va aloqadorlik haqidagi qarashlarning paydo bo'lishi. "Aloqadorlik", "o'zgarish" va "rivojlanish" tushunchalari. Taraqqiyot to'g'risidagi turlicha qarashlar, kontseptsiyalar, nazariyalarning vujudga kelishi. Dialektika - aloqadorlik va taraqqiyot to'g'risidagi ta'limot. Dialektika insonni, borliqni tushunish va tushuntirish usuli sifatida. Ob'ektiv va sub'ektiv dialektika, ularning o'zaro munosabati.

54

Metafizika,uning asosiy tushunchalari va tamoyillari. Klassik va hozirgi zamon falsafasida dialektika va metafizika masalalari. Dialektika va metafizika, determinzm va indeterminizm, relyatvizm va sinergetikaning jahon falsafasi uchun ahamiyati. "Kategoriya" tushunchasi. Universal aloqadorliklarni ifodalovchi dialektika kategoriyalari: yakkalik, xususiylik va umumiylik; mohiyat va hodisa; mazmun va shakl. Strukturaviy aloqadorliklarni ifodalovchi dialektika kategoriyalari: butun va qism; sistema, struktura va element. Determenistik aloqadorlik-larni ifodalovchi dialektika kategoriyalari: sabab va oqibat; zaruriyat va tasodif; imkoniyat va voqelik. "Qonun" va «Qonuniyat» tushunchasi. Qonunlarning turlari: tabiat, jamiyat va tafakkur qonunlari. Ob'ektiv va sub'ektiv qonunlar. Miqdor va sifat o'zgarishlarining o'zaro bir-biriga o'tishi qonuni. "Miqdor", "sifat", "me'yor" va "sakrash" tushunchalari, ularning o'zaro munosabati. Taraqqiyot jarayonida ularning o'rni va roli. O'zbekistonning o'ziga xos taraqqiyot yo'li, uning tadrijiy xarakteri. Voqeylik va o'zgarish jarayonida ayniyat, va ziddiyat dialektikasi. Ayniyat, tafovut, qarama-qarshilik, ziddiyat tushunchalari va ularning o'zaro munosabati. Ziddiyatlarning turlari. I.A. Karimov o'zgarishlarning ziddiyatli xarakteri, uni echish yo'llari to'g'risida. Mustaqillik va jamiyatning tadrijiy taraqqiyoti. O'zgarish va taraqqiyot jarayonida o'z-o'zini inkor etish tamoyili. "Inkor", "inkorni inkor", "sintez" tushunchalari. Inkorni inkor dialektikasi: dialektik va metafizik inkor. Vorislik-eskining inkori va yangilikning shakllanishi sifatida. Mustaqillikni mustahkamlash jarayonida vorislik va yangilashning o'ziga xos xususiyatlari. Bu jarayonning istiqlol mafkurasini shakllantirish va komil inson tarbiyasi uchun ahamiyati.

Falsafada inson muammosi

Inson ­ «Falsafa»ning bosh o'rganish ob'ekti. Insonni falsafiy o'rganishning hayotiy zaruriyati. Inson muammosini falsafiy tahlil qilishning mohiyati va uning o'ziga xos xususiyatlari. "Inson" tushunchasi, uning "individ", "odam", "shaxs" tushunchalariga nisbati, ularning o'zaro munosabati. Insonning tabiiy-biologik, ruhiy-ma'naviy va ijtimoiy jihatlari. Inson ­ bioruhiy ijtimoiy mavjudot sifatida. Insonning paydo bo'lishida mehnat, nutq, axloq, madaniyat va ma'naviyatning o'rni. Insonning ehtiyojlari, manfaatlari, maqsadlari, orzu-umidlari va vazifalari. Insoniylik, insonparvarlik. Inson hayotining ma'nosi, mazmuni va mohiyati. Inson oliy qadriyat sifatida. Inson qadr-qimmati. Insonning jamiyatdagi o'rni.

55

Mustaqil O'zbekistonda inson qadri, huquqlari va erkinliklari, ularning kafolotlari. O'zbekistonda o'tkazilayotgan islohotlar-inson manfaatlarini ko'zlab amalga oshirilayotgan jarayon. O'zbekistonda inson manfaati yo'lida ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot qurish davlatimiz siyosatining ustuvor yo'nalishidir.

Falsafada ong muammosi

Falsafada ong muammosining qo'yilishi va uning o'ziga xos tomonlari: unga diniy, tabiiy-ilmiy va falsafiy yondashuv. Ongning paydo bo'lishi. Ong va inson miyasi. Ong ­ inson miyasining xossasi, uning funktsiyasi. Ong va in'ikos. Ong va ruhiyat. Ong ­ in'ikosning oliy ruhiy shakli. Ong ­ insonning o'zini va atrof-muhitni anglashi. Ongning ijtimoiy jihati. Ong ­ ijtimoiy taraqqiyot mahsuli. Ongning shakllanishi va rivojlanishida mehnat, ijtimoiy faoliyat va tilning roli. Ongning strukturasi: sezgilar, idrok, his, tasavvur, iroda, xayol, xotira, tafakkur. Ong, ong osti ong, ongsizlik, ularning inson faoliyatida o'zaro munosabati. Ong va insonning "Meni", ong va insonning o'z-o'zini anglashi. O'z-o'zini anglashning darajalari. Milliy ong va milliy o'z-o'zini anglash. Mustaqillik sharoitida milliy ong va milliy o'z-o'zini anglashning ahamiyati. Ongning shakllari va darajalari. Oddiy ong, ommaviy ong, nazariy ong. Ijtimoiy ruhiyat va mafkura. Individual va ijtimoiy ong. Ijtimoiy ongning asosiy shakllari, ularning farqlari va o'zaro aloqadorligi. Ongning ijodiy xarakteri. Ong va ijod. Ijodning tabiati va mohiyati. Qobiliyat, iste'dod, talant. Inson ongining ijodiy imkoniyatlari.

Bilish nazariyasi

Inson bilishining tabiati va mohiyati. Amaliyot ­ inson bilishining asosi,maqsadi, uni vujudga keltiruvchi asosiy omil. Bilishning sub'ekti, ob'ekti va predmeti, ularning o'zaro munosabati. Bilishda sub'ektning faolligi. Bilish va bilim. Bilim ­ bilishning natijasi. Gnossologiya ­ bilish to'g'risidagi ta'limot. Inson bilishining turlari va shakllari. Oddiy bilish, ilmiy bilish, intuitiv bilish va g'oyibona bilish. Bilishning asosiy bosqichlari: hissiy bilish va aqliy bilish, ularning o'ziga xos xususiyatlari. Bilishning dialektik xarakteri. Bilish jarayoni. Borliq va bilishning ziddiyatlari. Bilishning bilmaslikdan bilishga, kam bilishdan ko'proq bilishga, yuzaki bilishdan

56

chuqurroq bilishga, hodisani bilishdan mohiyatni bilishga, oddiy bilishdan ilmiy bilishga, hissiy bilishdan aqliy bilishga, empirik bilishdan nazariy bilish tomon borishi. Bilish va haqiqat. "Haqiqat" tushunchasi. Haqiqatning turli shakllari: nisbiy haqiqat, mutlaq haqiqat, ularning o'zaro munosabati. Haqiqat va xato. Haqiqatning konkretligi. Haqiqat-ning mezonlari. Amaliyot ­ haqiqatning asosiy mezoni. Haqiqatga erishish ­ inson bilishining asosiy maqsadi. Haqiqat va baholash. Baholashda haqiqatning o'rni. Ilmiy bilish, uning mohiyati, usullari va asosiy shakllari. "Ilmiy bilish" tushunchasi. Ilmiy bilishning empirik va nazariy darajalari, ularning o'ziga xos usullari: kuzatish, eksperiment, taqqoslash, turlarga, guruhlarga ajratish; analiz va sintez, induktsiya va deduktsiya, analogiya, umumlashtirish, mavhumlashtirish, konkretlashtirish, modellashtirish, formallashtirish, matematiklashtirish. Ilmiy bilishning asosiy shakllari: fakt, g'oya, muammo, gipoteza, nazariya va ilmiy oldindan ko'rish. Fan ­ ilmiy bilishning maxsus shakli. Tabiatshunoslik, ijtimoiy, gumanitar va texnika fanlari, ularning o'ziga xos xususiyatlari. Fanlar falsafasi va metodologiyasi. Falsafiy germenevtika. Fan tili. Fan sotsiologiyasi. Ijtimoiy bilish va uning o'ziga xos xususiyatlari. Ijtimoiy bilishda ijtimoiy ehtiyojlar, manfaatlar, maqsadlar, reja va dasturlarning o'rni va roli. Ijtimoiy bilishda amaliyot va nazariyaning ahamiyati. Ijtimoiy bilishda haqiqatning o'ziga xos tomonlari: tarixiy haqiqat, hayot haqiqati, badiiy haqiqat. Ijtimoiy bilishning o'ziga xos usullari: qiyosiytarixiy usul, tarixiylik va mantiqiylik, ijtimoiy tajriba, ijtimoiy eksperiment, sotsiologik tadqiqot, ekstrapolyatsiya, sistemali yondashuv, prognozlash. Ijtimoiy bilish va uning usullarining O'zbekistonning o'ziga xos taraqqiyotidagi o'rni va ahamiyati.

II qism (Etika)

Etikaning predmeti va asosiy vazifalari

Etika axloq xaqidagi ilmiy nazariyadir. Etika - falsafiy fan. Etika fanining predmeti axloq, uning kelib chiqishi va mavjudlik qonuniyatlaridir. U axloqning sifat chegaralarini tavsiflaydi axloq va odobni tahlil qiladi, insonni ma'lum tamoyillarga ko'ra tarbiyalash to'g'risidagi malakani shakllantiradi. Axloq, uning ijtimoiy mazmuni, tizimi va funktsiyasi, axloq kategoriyalari, kasb etikasi, axloqiy tarbiya, uning mohiyati, metodlari va vositalari etika fanining tarkibiy qismlari sifatida.

57

Etikaning boshqa ijtimoiy-gumanitar fanlar ­ filosofiya, milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar, sotsiologiya, sotsial psixologiya, pedagogika, huquqshunoslik, tarix, adabiyot, etnografiya, etika va h.k. lar bilan aloqasi. Etikaning milliy va umuminsoniy xarakteri. Axloqiy ideal va uning qadri. Axloqsizlik va unga qarshi kurashda etikaning ahamiyati. Etikaning axloqiy dunyoqarashni shakllantiruvchi fan ekanligi. O'zbekistonda fuqarolik jamiyatini qaror toptirishda va komil insonni shakllantirishda axloqiy dunyoqarashning o'rni va roli.

Axloqning mohiyati, tizimi va funktsiyasi

Axloq kishilarning o'zaro hamda kishilar bilan jamiyat o'rtasidagi munosabatlarining o'ziga xos ijtimoiy ifodasi, kishi hulqini idora qilish vazifasini bajaruvchi axloqiy ong, axloqiy amaliyot, axloqiy munosabatlar birligi ekanligi. Ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida axloqning ishtirok etishligi va uning ko'p funktsiyaliligi. Axloqiy ong va uning mazmuni. Individual va ijtimoiy axloqiy ong va ular o'rtasidagi bog'liqlik. Ijtimoiy hayotda axloqiy tuyg'u, hissiyot va ishonchning o'rni. Axloqiy ideal va hayot. Axloqiy idealda umuminsoniylik, milliylik va individuallik nisbati. Mamlakatimiz xalqlarining axloqiy ideali. Axloqiy amaliyot amalda namoyon bo'lguvchi axloq ekanligi. Axloqiy shartlar va ijtimoiy hayot. Axloqiy xulq - kishilarning ongi va irodasi bilan belgilanadigan axloqiy hatti-harakatlarning yig'indisi sifatida. Axloqiy munosabatlar ijtimoiy munosabatlarning o'ziga xos jihati ekanligi. Axloqiy munosabatlarningo'tkinchi va turg'un shakllari. Axloqiy munosabatlarning boshqaruv va muhofaza vazifalari. Axloqiy munosabatlar sistemasida axloqiy normaning o'rni va roli. Axloqiy normaning ijtimoiy tabiati. Axloqiy tamoyillar va axloqiy norma. Axloqiy norma va axloqiy baho. Axloqiy bahoda ilmning, bilimning, odat va an'analarning o'rni. Axloqiy ishonchning inson qalb nidosi ekanligi. Kelajagi buyuk davlatni qaror toptirishda axloqiy ishonchning ahamiyati. Axloqning idora, tarbiyaviy, bilish, baholash, motivatsion, kommunikativ va prognostik vazifalari. Axloq vazifalarining ijtimoiy yo'naltirilganligi. Komil insonni shakllantirish axloqning doimiy o'zgarmas, bosh vazifasi ekanligi.

Etikaning asosiy kategoriyalari

Etika kategoriyalari axloqning eng muhim jihatlari, xususiyatlari va unsurlarini ifodalovchi tushunchalar ekanligi. Etika kategoriyalarining ijtimoiy tabiati va ularning axloqiy takomil jarayonida mazmunan boyib borishi.

58

Etika kategoriyalari tizimi. Yaxshilik va yomonlik kategoriyalarining mazmuni, ular mazmunining tarixan o'zgaruvchanligi. Kelajagi buyuk davlatni qurish ko'p jihatdan qaror topayotgan yaxshilikning yomonlikni qay darajada siqib chiqarishiga bog'liq ekanligi. Adolat - tenglikning haqiqiy va taqdirlashning zaruriy o'lchovi sifatida. Adolatning axloqiy munosabatlar regulyatori ekanligi. Adolat tushunchasining mazmuni. Mustaqillik va jamiyatda ijtimoiy adolat tantanasi. Burch, uning mazmuni va vazifasi. Burchning shakllari. Burchning ijtimoiy manfaat, shaxsning jamiyat oldidagi vazifasi bilan bog'liqligi. Vatan ravnaqi, yurt tinchligi va fuqaroviy burch. Or-nomus va qadr-qimmatning shaxs bilan jamiyat o'rtasidagi munosabatlarni tartibga solishi, kishilar xulqiga ta'sir ko'rsatish vositasi ekanligi. Mustaqil davlatimizning kishilarda qadr-qimmat, or-nomus tuyg'ularining yuksalishiga g'amxo'rlik qilishi. Vijdon kategoriyasining mazmuni. Insoniy madaniyatning o'sishi bilan vijdon tushunchasining boyib borishi. Uning baho, buyruq, motiv va emotiv xarakterga egaligi. Hayotning ma'nosi ­ inson hayotiy faoliyatining umumiy yo'nalishi, uning o'z oldiga qo'yadigan asosiy vazifa ekanligi. Inson hayoti ma'nosida uning o'z xalqi baxti, Vatanining taraqqiyoti uchun kurashining o'rni. Baxt keng mazmunda inson hayotining umumiy bahosi ekanligi. Baxtning ob'ektiv, sub'ektiv, ijtimoiy, individual, ratsional va emotsional jihatlari. Mustaqillik sharoitida baxtni to'la-to'kis ro'yobga chiqarish imkoniyatlari.

Tadbirkorlik etikasi

Tadbirkorlik etikasining mazmuni va uning axloq tizimida tutgan o'rni. Amaliy etika va kasbiy axloqning turlari. Pedagoglar, tibbiyot xodimlari, boshqaruv, adliya xodimlari, ilmiy, savdo axloqi. Bank xodimlari, auditorlar, soliq va sug'urta xodimlari etikasi. Tadbirkorlik axloqining paydo bo'lishi. Tadbirkorlik etikasining bahs mavzui. Tadbirkor shaxsi va uning tiplari: tadbirkor, tadbirkor-meshchan, tadbirkor-byurokrat. Tadbirkorning axloqiy qiyofasi. Tadbirkorning burchi va vijdoni, sha'ni va or-nomusi. Tadbirkor mas'uliyati va adolat. Tadbirkorlik va Vatan ravnaqi, yurt tinchligi, xalq farovonligi, insoniy komillik, ijtimoiy hamkorlik, millatlararo totuvlik, diniy bag'rikenglik. Tadbirkorlik etikasida insonparvarlik, umuminsoniy qadriyatlar ustuvorligi va milliy qadriyatlarga sodiqlik. I.Karimov asarlarida tadbirkor burchi va mas'uliyati masalalarining yoritilishi.

59

Bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitida tadbirkor axloqi rolining yanada oshib borishi.

Barkamol avlod tarbiyasi va axloqiy kamolot

Barkamol inson tushunchasi va uning mazmuni. Axloqiy tarbiya, uning mohiyati, maqsadi. Axloqiy tarbiya - jamiyatning shaxsga nisbatan talablarining uning ichki e'tiqodiga aylanishini maqsadga muvofiq yo'naltiruvchi jarayon sifatida. I.Karimov axloqiy tarbiyani yoshlar ongiga singdirishning asosiy yo'nalishlari haqida. Oila, maktabgacha ta'lim, maktab, oliy va o'rta maxsus o'quv yurtlari, mehnat jamoalari, mahallalar barkamol avlodni shakllantirishning o'ziga xos sohalari ekanligi. Axloqiy tarbiya yo'nalishlari va ularning har birini maqsadga muvofiq, uzviy bog'liq holda tashkil etishning nazariy va amaliy masalalari. Axloqiy tarbiyani tashkil etishda madaniy-ma'rifiy muassasalar, ommaviy axborot vositalari va boshqalarning o'rni va roli. Ijtimoiy-gumanitar fanlar axloqiy tarbiyaning muhim vositasi ekanligi. Axloqiy tarbiyada tarbiyachining ma'naviy salohiyati. Sog'lom muloqot muhiti, gap va amaliyot birligi, ijtimoiy adolat hayotiyligining ahamiyati. Axloqiy tarbiyaning ijtimoiy, pedagogik, psixologik usullari. Axloqiy tarbiya hayotiyligini ta'minlashda jamoaning shaxsga, shaxsning jamoaga ta'siri. Tarbiyalanuvchining ijtimoiy faolligini, insonparvarlik va vatanparvarligini oshirish, g'ayri axloqiy xulq-atvor, xatti-harakatlarga qarshi kurash uslublari sifatida. Axloqiy tarbiyaning izchilligi va kompleksligi. Uni muntazam kuzatib va baholab borish, takomillashtirish, rejalashtirish axloqiy tarbiya samaradorligini oshirishning zamini ekanligi.

III qism (Estetika)

Estetikaning predmeti va ijtimoiy hayotdagi o'rni Estetikaning inson tomonidan borliqni go'zallik qonunlariga ko'ra o'zlashtirish to'g'risidagi fan ekanligi. Estetika fanining predmeti to'g'risidagi qarashlar evolyutsiyasi. Estetikada sub'ekt va ob'ekt munosabatining o'ziga xosligi. Voqelikning estetik in'ikosi. Inson faoliyatida estetik manbaaning mavjudligi. Estetik ob'ekt va uning mazmuni. Estetik munosabat tizimida sub'ekt va uning o'rni.

60

Estetik munosabat va uning mazmuni. Estetik munosabatda his- xayajon. Estetik munosabatning shaxs erkinligi, beg'arazligi, ma'lum e'tiqodga moyilligi bilan aloqadorligi. Estetik ongning estetik xis, estetik did, estetik fikr, estetik orzu, estetik qarash, estetik nazariya kabilarning mukammal tizim ekanligi. Estetik ongning tarkibiy qismlari o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik. Estetik ong va individual estetik ong. Estetik ongning ijtimoiy hayotning barcha jabhalari bilan aloqadorligi va nisbiy mustaqilligi. Estetik ong va estetik faoliyat. Estetik ongning tarixiy tiplari va shakllari. Estetik ongda vorislik masalasi. Borliqni inson tomonidan estetik o'zlashtirishda filosofiya, milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar va boshqa ijtimoiy gumanitar fanlarning ahamiyati. Estetika fanining tizimi va uning asosiy tushunchalari va tamoyillari. Kelajagi buyuk davlatni qaror toptirishda sog'lom estetik dunyoqarashning o'rni va roli.

Estetik faoliyat

Estetik faoliyat estetik ongning hayotiylashishi, moddiylashishi ekanligi. Estetik faoliyatda talab va ehtiyoj birligi. Estetik ehtiyoj, uning mazmuni va tizimi. Estetik ehtiyojda ijodning o'rni va roli. Maishiy turmush go'zalligi. Uy -ruzg'or buyumlarida qulaylik va go'zallik uyg'unligi. Binolar, ko'chalar, xiyobonlar mutanosibligi va inson kayfiyati. Kishilar o'rtasidagi munosabat va insonlar xatti-harakati. Etiket va go'zallik. Inson xis-hayajoni va axloq normalari o'rtasidagi bog'liqlik. Jamiyatning estetik omili va undan baxramand bo'lish muammolari. Estetik va badiiy faoliyat. San'at estetik faoliyatning ixtisoslashgan ko'rinishi ekanligi. Estetik va iqtisodiy faoliyat. Mehnat, mehnat qurollari go'zalligi. Moddiy ishlab chiqarish va uning samaradorligini oshirishda estetik did va dunyoqarashning ahamiyati. Yangi texnologiya, investitsiya va ishlab chiqarishning estetik jihatlari. Dizayn-badiiy- texnik faoliyat turi sifatida. Texnika estetikasi va dizayn. Ilmiy ijod va estetik faoliyat. Ilmiy ijodda estetik omillarning o'rni va roli. Estetik madaniyat va ilmiy ijod birligi. Ilmiy ijodning individual tabiati, tadqiqotchi talanti va professionalizmi. Ilmiy ijodda intuitsiya, tasodif va go'zallik. San'atning ilmiy ijodga ta'siri. Mamlakat taraqqiyoti va istiqbolida estetik faoliyatning o'rni va roli.

61

Estetikaning kategoriyalari

Estetika kategoriyalari va ularning tabiati. Go'zallik estetikaning asosiy kategoriyasi ekanligi. Go'zallikning xilma-xilligi va ulardagi umumiylik. Go'zallikning ma'lum ta'sirlar natijasida insonda ijobiy xissiyotlarga boy holatning paydo bo'lishi ekanligi. Go'zallikning namoyon bo'lish darajalari. Tabiat, jamiyat, inson go'zalligi. San'atda go'zallik. Borliq go'zalligi mohiyatining san'atda aks etishi. San'atdagi go'zallikda shakl va mazmun birligi. Istiqlol va go'zallik. Xunuklik estetikaning go'zallikka qarama-qarshi bo'lgan kategoriyasi ekanligi. Xunuklikning tabiati. Xunuklik estetik his-hayajonning ikki tomonlamaligi va uning go'zallik bilan bevosita aloqadorligi. Ulug'vorlik va uning ko'lami. Ulug'vorlikning tabiat, jamiyat va inson faoliyatidagi ko'rinishi. Qahramonlikda ulug'vorlikka xos estetik va axloqiy sifatlarning namoyon bo'lishi. Tubanlik - tasavvur qilib bo'lmas xunuklik, shaxs, jamiyat uchun xavf, yomonlikni o'zida ifodalovchi estetik sifat ekanligi. Fojiaviylikning erkinlik va zaruriyat munosabatida insonning azoblanishi va o'limga aloqador o'ta ziddiyatli holatlarni aks ettiruvchi estetik kategoriya ekanligi. Hayot va san'atdagi fojiaviylik. fojianing insonga poklantiruvchi ta'siri. Kulgililikning ijtimoiy ahamiyatga ega ziddiyatlarga ma'lum bir estetik ideal nuqtai nazaridan hayajonli-tanqidiy munosabatni ifodalovchi kategoriya ekanligi. Kulgi va kulgi madaniyatining ijtimoiy hayotdagi o'rni va roli.

San'at va uning ijtimoiy tabiati

San'at madaniyatning o'ziga xos muhim jabhasi ekanligi. San'at tushunchasining keng va tor mazmuni. San'at ob'ektlarining o'ziga xosligi. Inson taqdiri va uning ichki kechinmalari. San'atning takrorlanmas ob'ekti ekanligi. San'atning predmeti. Badiiy ijod jarayonida badiiy asar mazmuni va obrazi tizimiga singdiriluvchi narsa va xodisalar ekanligi. Badiiy ijod va uning tabiati. Ijodkor va badiiy ijod. Ijodkor dunyoqarashi va san'at. Badiiy ijod jarayonining asosiy bosqichlari. San'atning turlari. Adabiyot, arxitektura, tasviriy san'at, dekorativ-amaliy san'at, dizayn, muzika, teatr, kino san'at turlari sifatida. San'at asarlarida milliylik va umuminsoniylik. Badiiy obraz va uning mazmuni. Hissiy badiiy obraz. Borliqni badiiy obrazli o'zlashtirishda individual-shaxsiy va ijtimoiy- ahamiyatlilik uyg'unligining ko'rinishi.

62

San'atni badiiy obrazli idrok etishda ob'ektivlik va sub'ektivlik dialektikasi. Badiiy obrazli tafakkurning dunyoqarash jihatlari. Badiiy obrazni tipiklashtirish. O'zbek san'ati va adabiyotida yangi badiiy qahramon masalasi va uning echimi.

Estetik tarbiya, uning mohiyati va mazmuni

Estetik va badiiy madaniyat shaxs ma'naviy qiyofasining muhim jihati ekanligi. Ijtimoiy taraqqiyotning go'zallik qonuniyatlariga ko'ra yaratish bilan uzviy aloqadorligi. Shaxs estetik madaniyati, estetik his, ishonch, bilim, ko'nikma va normalarning yig'indisi ekanligi. Badiiy madaniyat va uning mazmuni. Badiiy madaniyatning ijtimoiy hayotdagi rolining to'xtovsiz ortib borishi qonuni Estetik tarbiya jarayonida insonning barcha ma'naviy qobiliyatlarining muvofiqlashtirilishi va rivojlantirilishi. Estetik tarbiyaning bosh maqsadi go'zallik qoidalariga ko'ra yashovchi va go'zallikni yaratuvchi komil, ijodkor shaxsni shakllantirishdan iborat ekanligi. Estetik tarbiyada san'atning o'rni va roli. Badiiy tarbiya va uning mohiyati. Jamiyatimizning estetik ideali kelajagi buyuk davlatni qaror toptirsh ekanligi. Mustaqillikni mustahkamlash, kelajagi buyuk davlatni qaror toptirish va estetik tarbiya.

IV qism (Mantiq)

Mantiq fanining predmeti va asosiy vazifalari

Tafakkur mantiq fanining predmeti sifatida. Bilish jarayonini ilmiy tushunish. Hissiy bilish va uning shakllari. Aqilliy bilishning o'ziga xos xususiyatlari. Bilishda tilning roli. Til informatsion belgilar tizilmasi sifatida. Belgi tushunchasi. Tabiiy va sun'iy tillar. Tilning semantik kategoriyalari. Mantiqiy atamalar. Tafakkur qonunlari va shakllari tushunchasi. To'g'ri fikrlashning mantiq qonunlariga asoslanganligi. Fikrning chinligi va fikrlashning shaklan to'g'riligi. To'g'ri tafakkurlashning asosiy xususiyatlari. Mantiqiy qonunlar va ularning mohiyati, turlari. Ayniyat qonuni. Ziddiyat qonuni. Uchinchisi mustasno qonuni. Etarli asos qonuni. Mantiq qonunlariga rioya qilish ­ bilishda haqiqatga erishishning zaruriy sharti ekanligi. Fikrning muayyan mazmuni va mantiqiy tuzilishi. Tafakkurning asosiy shakllari: tushuncha, hukm, xulosa chiqarish. Mantiq fanining nazariy va amaliy ahamiyati. Bo'lajak iqtisodchi-moliyachining fikrlash madaniyatini shakllantirishda mantiq fanining ahamiyati.

63

Tushuncha

Tushunchaning mohiyati. Tushuncha shakllanishining mantiqiy usullari: taqqoslash, analiz, sintez, mavhumlashtirish, umumlashtirish. Tushunchaning mazmuni va hajmi. Tushunchaning mazmuni va hajmi orasidagi o'zaro teskari munosabat qonuni. Tushunchaning turlari: umumiy va yakka tushunchalar; jamlovchi va ayiruvchi tushunchalar; konkret va mavhum tushunchalar; nisbatli va nisbatsiz tushunchalar; ijobiy va salbiy tushunchalar. Kategoriya tushunchaning maxsus turi sifatida. Tushunchalar orasidagi munosabatlar: sig'ishuvchanlik va sig'ishmaslik munosabatlari. Tushunchalarni umumlashtirish va chegaralash. Tushunchani tariflash. Iqtisodiyot va moliya sohasida tushunchani tariflashning ahamiyati. Tushunchalarni bo'lish va ularning turlari. Tasniflash (klasifikatsiya) va uning turlari. Iqtisodiy bilimning shakllanishi va rivojlanishida tushunchalarning ahamiyati.

Hukm

Hukm tafakkur shakli sifatida. Hukmning mohiyati va tarkibi. Sodda va murakkab hukmlar. Sodda hukm: sifat va hususiyat, munosabat va mavjudlik hukmlari. Qat'iy hukmlar va ularning turlari: tasdiq va inkor hukmlar. Murakkab hukm va uning turlari. Mantiqiy bog'lamalar: qo'shuvchi, ayiruvchi, shartli tenglik va inkor yordamida sodda hukmlardan murakkab hukmlarning tashkil topishi. Murakkab hukmlarning chin bo'lish shartlari. Chinligi bo'yicha hukmlar orasidagi munosabatlar: sig'ishuvchanlik, sig'ishmaslik munosabatlari. Hukmlar orasidagi munosbat. Hukmlarning modallik bo'yicha bo'linishi: ob'ektiv modallik va mantiqiy modallik. Iqtisodiy jarayon va munosabatlarni bilishda hukmlarning roli.

Xulosa chiqarish

Xulosa chiqarishning umumiy tavsifi. Xulosa chiqarishning tarkibi va ular orasidagi mantiqiy bog'lanish. Xulosa chiqarish turlari: bevosita va bilvosita xulosa chiqarish. Bevosita xulosa chiqarish turlari: mantiqiy kvadratdagi hukm munosabatlariga qarab xulosa chiqarish, almashtirish orqali xulosa chiqarish, aylantirish orqali xulosa chiqarish,

64

predikatga qarama-qarshi qo'yish orqali xulosa chiqarish. Bilvosita xulosa chiqarish turlari. Induktiv xulosa chiqarish tushunchasi. Induktiv xulosa chiqarish turlari: to'liq va to'liqsiz induktsiya. Induktiv xulosa chiqarishning metadologiyalari: oddiy sanash induktsiyasi (ommabop induktsiya) va ilmiy induktsiya. Hodisalar orasidagi sabab-oqibat bog'lanishlarini induktiv tekshirish usullari. Sababiy bog'lanishlarni aniqlashda induktsiyaning roli. Ko'p omilli induktiv umumlashtirishlar haqida tushuncha. Statistik umumlashtirishlar. Induktiv xulosa chiqarishning bilishdagi ahamiyati. Deduktiv xulosa chiqarish tushunchasi. Sillogizm turlari: qat'iy sillogizm. Sillogizm tarkibi. Sillogizm aksiomasi. Sillogizm mohiyatning ichki qonuniyatlarini ochib beruvchi sifatida. Sillogizmning umumiy qoidalari. Kategorik sillogizm. Shartli sillogizmlar va ularning turlari. Shartli-qat'iy xulosa chiqarish, sof-ayiruvchi xulosa chiqarish, ayiruvchi-qat'iy xulosa chiqarish, shartli-ayiruvchi xulosa chiqarish. Qisqartirilgan sillogizmlar. Entimemani tiklash. Murakkab va qisqartirilgan murakkab sillogizmlar haqida tushuncha. Iqtisodiyot va moliyaga oid masalalar va muammolar echimini topishda induktiv va deduktiv xulosa chiqarish usullaridan foydalanishning roli.

Argumentlash nazariyasining mantiqiy asoslari. Muammo. Gipoteza. Nazariya

Argumentlashning umumiy tafsifi. Argumentlash va isbotlash. Isbot etish tarkibi va shakllari. Isbotlash turlari: bevosita isbotlash, bilvosita isbotlash. Bilvosita isbotlashning ko'rinishlari. Isbot etish qoidalari. Raddiya tushunchasi. Umumiy rad etishning turlari. Rad etish usullari. Ilmiy tanqidga oid mantiqiy talablar. Isbot va rad etishda uchraydigan xatolar. Ilmiy munozara va uning tabiati. Bahslashuv qoidalari. Bo'lajak iqtisodchi va moliyachilarda bahslashish san'atini shakllantirish. Muammo ob'ektiv reallikni bilish, ilmiy o'rganish jarayonida kelib chiqadigan nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo'lgan masalalar yig'indisi ekanligi. Gipoteza ­ bilimlar taraqqiyotining shakli sifatida. Gipotezalarni tasdiqlash jarayonida eksperimentning roli. Bo'lajak iqtisodchi-moliyachilarda mushohada qilish qobiliyatini o'stirishda gipotezaning ahamiyati.

65

Nazariya ilmiy bilimlar tizilmasi sifatida. Shakllanish usuliga ko'ra ilmiy nazariyalarning asosiy turlari. Ilmiy bilimlarni rivojlantirishda, sistemalashtirish va asoslashda mantiq fanining roli. Bo'lajak iqtisodchi va moliyachilarning fikrlash madaniyatini oshirishda mantiq fanining ahamiyati.

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI I qism (Falsafa)

Falsafaning bahs mavzui. Falsafada dunyoqarash muammosi

Falsafaning fan sifatida paydo bo'lishi. Falsafaning bahs mavzusi, uning jamiyat tarixiy taraqqiyoti davomida o'zgarib borishi. * Dunyoqarash va uning ijtimoiy-tarixiy xarakteri. Dunyoqarash va g'oya muammosi.* Iqtisodiy va falsafiy dunyoqarash. Iqtisodiy dunyoqarashning shakllanishida falsafiy g'oyalarning o'rni va roli. Mustaqillik dunyoqarashi va uning milliy mustaqillikni mustahkamlashdagi ahamiyati. Qadimgi Sharq va G'arb falsafasi Qadimgi Sharq falsafasida olam va odam munosabatining ifodalanishi. Qadimgi Xitoyda paydo bo'lgan falsafiy oqimlar: daosizm, konfutsiylik, maotsizm. *Qadimgi Turonda paydo bo'lgan diniy-falsafi ta'limotlar: zardushtiylik, moniylik va mazdakchilik. Qadimgi Yunon falsafasining jahon falsafasi taraqqiyotidagi o'rni. Platon va Aristotel falsafasi. Sharq va G'arb falsafasi o'rtasidagi bog'liqlik va falsafiy tafakkur taraqqiyoti. O'rta asr Sharqi va Evropa xalqlari falsafasi Arab musulmon uyg'onishi. Islom falsafasi rivojida Markaziy Osiyo mutafakkirlari: Ismoil al-Buxoriy, Abu Iso at-Termiziy va Burxoniddin al-Marg'inoniylarning xizmati.* Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Nosr ibn Muhammad al-Forobiylarning ilmiy va falsafiy qarashlari. Evropada feodal ijtimoiy munosabatlarning vujudga kelishi. Dinning ijtimoiy hayotda bosh mafkuraga aylanishi. Uyg'oninsh davri falsafasi. *XV-XVI asrlarda Evropada ijtimoiy-siyosiy o'zgarishlar: kapitalistik taraqqiyotning boshlanishi va falsafiy dunyoqarashdagi tub o'zgarishlar. Tasavvuf falsafasi, uning asosiy yo'nalishlari va ularning o'ziga xos xususiyatlari.

66

Amir Temurning Markaziy Osiyo xalqlari mustaqilligi uchun siyosiy kurash maydoniga chiqishi. Amir Temur va Temuriylar davrida tabiiy-ilmiy va ijtimoiy falsafiy qarashlarning rivojlanishi.*

Nemis mumtoz falsafasi sistema sifatida

I.Kant ­ nemis mumtoz falsafasining asoschisi. Kant falsafasida borliq, bilish, ahloq va din talqini. V.Gegel falsafasi. *Gegel falsafasida sistema va metod masalasi. Gegelning dialektik metodi. Tafakkurning borliq bilan aynanligi. Gegelning dialektik metodi. L.Feyerbaxning antropologik falsafasi va hozirgi zamon. Nemis mumtoz falsafasida izchillik va ziddiyat.

XVII-XX asrlarda Turkistonda ijtimoiy falsafiy qarashlar

XVII-XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda hukm surgan ijtimoiy-siyosiy muhit va uning falsafiy tafakkurda aks etishi. M.Bedil va B.Mashrablarning falsafiy qarashlari va ularning Turkiston xalqlari ongida milliy o'zlikni anglashning shakllanishida tutgan o'rni. Ma'rifatparvarlik va jadidchilik harakatlarining paydo bo'lishi. Jadidchilarning ozodlik, mustaqillik uchun kurashi. Jadidchilik g'oyalarining milliy istiqlol g'oyasining manbalaridan biri ekanligi.

XX asr jahon falsafasi

XX asr jahon falsafasining o'ziga xos xususiyatlari. Hayot falsafasi, mavjudlik falsafasi, progmatizm, strukturalizm, neopozitivizm, freydizm neofreydizm falsafasi. *XX asr jahon falsafasida inson muammosi. G'arb va Sharq falsafasining uyg'unlashuvi va hozirgi zamon jahon falsafasi.

Borliq falsafasi

Borliq haqidagi tasavvurlarning paydo bo'lishi. Borliq va yo'qlik. Doimiylik va o'tkinchilik. Ob'ektiv va sub'ektiv reallik. Harakat, makon va zamon borliqning mavjudlik usuli va shakli sifatida. Borliqning bir butunligi to'g'risida hozirgi zamon fani. Iqtisodiy makon tushunchasi va uning o'lchamlari Markaziy Osiyoda umumiy iqtisodiy makonni vujudga keltirish muammolari.

Taraqqiyot falsafasi kecha va bugun 67

"Aloqadorlik", "o'zgarish" va "rivojlanish" va taraqqiyot tushunchalarining mazmuni. Taraqqiyotning hozirgi zamon modul-lari. Taraqqiyotni tushuntirishda qonun, kategoriya va tamoyillarining ahamiyati. Dialektikaning qonunlari va kategoriyalari. Iqtisodiy taraqqiyot uning zaminlari va ko'rsatkichlari. O'zbekistonda iqtisodiy taraqqiyotning asosiy yo'nalishlari.

Inson tarixida falsafa va falsafa tarixida inson *

Insonning shakllanishi va rivojlanishida falsafaning o'rni va roli haqida qadimgi, o'rta asrlar yangi zamon va XX asr falsafasi. Inson muammosini falsafiy tahlil qilishning mohiyati va uning o'ziga xos xususiyatlari. Inson hayotining ma'nosi, mazmuni va mohiyati. Mustaqillik falsafasida insonning oliy qadriyat sifatida qaralishi. *Inson qadrqimmati. Insonning jamiyatdagi o'rni.

Falsafada ong va ongsizlik muammosi

Ong ­ inson miyasining funktsiyasi, ob'ektiv borliqning sub'ektiv obrazi. Ong va in'ikos. Ong va ruhiyat. *Ong ­ insonning o'zini va atrof-muhitni anglashi. Falsafada ongsizlik muammosining o'rni va roli. Ong va kibernetika. Til va tafakkur birligi.

Bilish falsafasi

*Bilish jarayoni. Bilishning dialektik xarakteri. Borliq va bilishning ziddiyatlari. Bilishning darajalari va shakllari. Fan ­ ilmiy bilishning maxsus shakli. *Ijtimoiy bilish va uning usullari. Ilmiy bilish va kibernetika, kompyuter. Hozirgi davrda O'zbekistonning o'ziga xos taraqqiyot yo'lini belgilashda ilmiy bilishning o'rni va roli.

II qism (Etika)

Etika fanining bahs mavzusi

Etika fanining jamiyatdagi roli. Etika fanining boshqa ijtimoiy-gumanitar fanlar sistemasida tutgan o'rni. Etikaning axloqiy dunyoqarashni shakllantiruvchi fan ekanligi. Komil insonni shakllantirishda axloqiy dunyoqarashning o'rni va roli.* Axloqning tabiiy, ijtimoiy, ma'naviy manbalari. Axloq va ijtimoiy taraqqiyot. Etikaning milliy va umuminsoniy xarakteri. O'zbekistonning buyuk kelajagini shakllantirishda axloqiy nazariya va amaliyotning o'rni va roli.

Axloqning ijtimoiy tabiati va uning jamiyatdagi roli

68

Axloq kishilarning o'zaro va jamiyat bilan munosabatlarning o'ziga xos ijtimoiy ifodasi sifatida. Axloqiy ong va uning mazmuni. Individual va ijtimoiy axloqiy ong. Axloqiy ideal va hayot. Axloqiy amaliyot va faoliyat: qiziqish, niyat va qadr-qimmat. Axloqiy munosabatlar ijtimoiy munosabatlarning o'ziga xos jihati sifatida. Axloqiy munosabatlarning vaqtinchalik va doimiy shakllari. Axloqiy munosabatlar va axloqiy normalar.* Axloqiy norma va axloqiy baho. Axloq va uning funktsiyalari. Axloq funktsiyalari va ularning ijtimoiy yo'naltirilganligi. Komil insonni kamol toptirish axloqning bosh vazifasidir.

Etika kategoriyalari tizim sifatida

Etika kategoriyalari haqida tushuncha. Etika kategoriyalarining boshqafanlar kategoriyalaridan farqi. Etika kategoriyalarining ijtimoiy tabiati va jamiyat taraqqiyoti jarayonida boyib borishi. Etika kategoriyalarining tarixiy, umuminsoniy va milliy xarakteri. Yaxshilik va yomonlik ijtimoiy va shaxsiy xulq-atvorni, xatti-harakatni baholash mezonidir. Yaxshilik va axloqiy barkamollik. Adolat kategoriyasining mazmuni. Adolat va adolatsizlik. Mustaqillik va jamiyatda adolat tantanasi. Burch va uning ijtimoiy mazmuni. Burchning turli shakllarda ifodalanishi. Ijtimoiy burch va shaxs manfaati. Burch, xuquq, mas'uliyat va ularning o'zaro munosabati. Kelajagi buyuk davlatning qurilishi va fuqorolik burchi. Sha'n va or-nomus jamiyat a'zolarining o'zaro munosabatlarini tartibga soluvchi, kishilar xulqiga ta'sir ko'rsatuvchi vosita sifatida.* Mustaqillik va qadr-qimmat tuyg'usi. Vijdon shaxsning o'z-o'zini nazorat etishi va javobgarligini anglash xususiyatidir. Vijdon va imon. Ma'naviy yuksalish va vijdon tushunchasining boyib borishi. Inson hayotining ma'nosi. Inson hayotining ma'nosida xalq farovonligi, Vatan taraqqiyoti uchun kurashning o'rni.* Baxt tushunchasining tub mazmuni. Baxtning ob'ektiv, sub'ektiv, ijtimoiy, individual, ratsional va emotsional tomonlari. Mustaqillik va baxtni ruyobga chiqarish imkoniyatlarining ortib borishi.

Tadbirkor va uning axloqiy qiyofasi

Tadbirkorlik etikasining mohiyati. Tadbirkorlik etikasining umumiy axloqiy tizimdagi o'rni. Tadbirkorlik etikasining bahs mavzui. Tadbirkor shaxsi va uning axloqiy qiyofasi.* Tadbirkor burchi va mas'uliyati. Tadbirkorning turmush tarzi va uning tiplari. Vatan ravnaqi, yurt tinchligi, xalq farovonligi va tadbirkor burchi. Tadbirkorlik etikasida insonparvarlik va manfaatlar uyg'unligi. I.Karimov asarlarida tadbirkor burchi va mas'uliyati masalalarining yoritilishi. Bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitida tadbirkor axloqi rolining yanada oshib borishi.

69

Barkamol avlodni tarbiyalashning vositalari va uslublari

Barkamol inson tushunchasi va uning mazmuni. Milliy istiqlol va barkamol avlod tarbiyasi. I.Karimov barkamol avlod tarbiyasi haqida. Barkamol avlodni tarbiyalash va uning o'ziga xos sohalari. Axloqiy tarbiyaning dolzarb nazariy va amaliy masalalari. Axloqiy tarbiya va tarbiyachining ma'naviy salohiyati. Axloqiy tarbiyaning asosiy usullari. Axloqiy tarbiyada izchillik va komplekslilik. Mustaqillik sharoitida axloqiy tarbiya samaradorligini oshirish yo'llari va vositalari. *

III qism (Estetika)

Estetikaning bahs mavzui. Voqelikka estetik munosabat va estetikong mutanosibligi

Estetika fanining tizimi. Estetiklikning mohiyati to'g'risidagi qarashlar evolyutsiyasi. Estetik ob'ekt va uning mazmuni. Estetik munosabat sub'ekti va uning tizimi. Estetik ong ­ sub'ekt-ob'ekt munosabatlarining ideal mahsuli. Estetik ongning tizimi, uning tarixiy shakllari va tiplari. Estetikaning boshqa gumanitar fanlar bilan aloqasi.* Mustaqillikni mustahkamlashda estetika fanining o'rni va roli.

Estetik faoliyat va inson

Estetik faoliyatning mohiyati va mazmuni. Insonning estetik ehtiyoji va estetik faoliyat. Tabiat estetikasi. Mehnat faoliyatida estetiklikning boshlanishi. Maishiy hayot va kishilarning o'zaro munosabati estetikasi. Tadbirkorlik va iqtisodiy estetika.* Texnika estetikasi va dizayn. Estetik faoliyat va mamlakat taraqqiyoti istiqbollari. Estetik tushunchalar Estetika kategoriyalari tizimi. Go'zallik kategoriyasi va uning mazmuni. Istiqlol va go'zallik.* Xunuklik va uning tabiati. Ulug'vorlik kategoriyasi. Ulug'vorlikda tabiat, jamiyat va insonning ifodalanishi. Tubanlik ­ jamiyat uchun xavfni ifodalovchi sifat ekanligi. Fojiaviylik va uning ijtimoiy hayotdagi roli. Kulgililik va ijtimoiy hayot. Nafosatni bilish va baholashda estetika kategoriyalarining o'rni va roli.

San'at va uning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati

San'at tushunchasi va uning talqini. San'atning fandan farqi. San'at ob'ektining o'ziga xos xususiyati. San'atning turlari va ular o'rtasidagi aloqadorlik. San'at asarlarida milliylik va umuminsoniylik. Badiiy ijod va uning bosqichlari. Badiiy obraz san'atning sintezi va uning mazmuni ekanligi. Badiiy obrazni tipiklashtirish.

70

Mustaqillik va yangi qahramon muammosi.*

Estetik tarbiya, uning usullari va vositalari

Estetik tarbiya va uning mohiyati va mazmuni. Estetik tarbiya va uning tarkibiy qismlari. Badiiy madaniyat, uning mazmuni, ko'rinishlari. Estetik tarbiya va badiiy madaniyat. Go'zallik qonunlariga ko'ra yashash, yaratish va baholash. San'at va estetik tarbiya. Jamiyatning estetik ideali. Komil inson tarbiyasida estetik tarbiyaning o'rni va roli. *

IV qism (Mantiq)

Mantiqiy tafakkur rivojlanishining bosqichlari

Mantiq ilmining fan sifatida vujudga kelishi va taraqqiy etish bosqichlari. Qadimgi dunyoda mantiq fanining vujudga kelishi. O'rta asrda Markaziy Osiyo va yaqin sharqda mantiq fani.* Evropada o'rta asr va yangi davrda mantiq fanining rivojlanishi. Mantiq tafakkur taraqqiyotining qonuniyatlarini o'rganuvchi fan sifatida. Tafakkur taraqqiyoti qonunlarini o'rganishning o'ziga xos xususiyatlari. To'g'ri fikrlashning mantiq qonunlariga asoslanganligi. Hissiy bilish va uning shakllari: sezgi, idrok, tasavvur.* Mantiqiy bilish va uning shakllari: tushuncha, hukm, xulosa chiqarish.

Mantiq fanida tushuncha muammosi

Mantiq fanida tushuncha shakllanishining usullari: taqqoslash, analiz, sintez, mavhumlashtirish, umumlashtirish. Umumiy va yakka tushunchalar; jamlovchi va ayiruvchi tushunchalar; konkret va mavhum tushunchalar; nisbatli va nisbatsiz tushunchalar; ijobiy va salbiy tushunchalar. Turli xil tushunchalarni umumlashtirish va chegaralash. Tushunchani ta'riflash. Iqtisodiyot va moliya sohasida tushunchani ta'riflashning ahamiyati.* Mantiq fanida tushunchalarni bo'lish va ularning turlari. Iqtisodiy bilimning shakllanishi va rivojlanishida tushunchalarning ahamiyati.

Mantiqiy bilimlar sistemasida hukmning ahamiyati

Hukmning mohiyati va tarkibi. Sodda va murakkab hukmlar, ularning turlari, tasdiq va inkor hukmlar.* Mantiqiy bog'lamalar: qo'shuvchi, ayiruvchi, shartli tenglik va inkor yordamida sodda hukmlar. Murakkab hukmlarning chin bo'lish shartlari. Mantiqda chinligi bo'yicha hukmlar orasidagi munosabatlar. Sig'ishuvchanlik va sig'ishmaslik munosabatlarining mantiqiy ahamiyati. Hukmlar orasidagi modallik bo'yicha bo'linishi: ob'ektiv modallik

71

va mantiqiy modallik munosabatlari. Iqtisodchi mutaxassislar faoliyatida jarayon va munosabatlarni bilishda hukmlarning roli.*

Ilmiy bilimlarning vujudga kelishida xulosa chiqarishning roli

Xulosa chiqarish mantiqiy bilish shakli sifatida. Bevosita va bilvosita xulosa chiqarish.* Almashtirish orqali, aylantirish orqali, predikatga qarama-qarshi qo'yish orqali xulosa chiqarish. Oddiy sanash induktsiyasi (ommabop induktsiya) va ilmiy induktsiya yordamida xulosa chiqarish. Sababiy bog'lanishlarni aniqlashda induktsiyaning roli. Mantiqda deduktiv xulosa chiqarish va sillogizm turlari. Sillogizm mohiyatining ichki qonuniyatlari va umumiy qoidalari.* Shartli-ayiruvchi va qisqartirilgan sillogizmlar orqali xulosa chiqarish. Iqtisodiyot va moliyaga oid masalalar va muammolar echimini topishda induktiv va deduktiv xulosa chiqarish.*

Mantiq fanida argumentlash nazariyasining ilmiy asoslari

Argumentlash va ishonch-e'tiqodning shakllanish jarayoni tafsilotlari. Ishontiruvchi ta'sir o'tkazishdaijtimoiy, ruhiy, lingvistik va mantiqiy omillardan foydalanish usullari. Isbotlash turlari: bevosita va bilvosita isbotlash. Ilmiy tanqidga oid mantiqiy talablar. Isbot va rad etishda uchraydigan hatolar. Ilmiy va bahslashuv qoidalari. Bo'lajak iqtisodchi va moliyachilarda bahslashish san'atini shakllantirish. Muammoli vaziyat tushunchasi. Savol ­ muammoning namoyon bo'lish shakli sifatida. Savolning mantiqiy tuzilishi. Gipotezaning umumiy va xususiy turlari. Fanda gipotezalarni saralash. Mantiqiy sistemalashtirilgan nazariyalar. Ilmiy bilimlarni rivojlantirishda, sistemalashtirish va asoslashda mantiq fanining roli.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMANAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

1. Filosofiya. Biblioteka Moshkova 2. Filosofiya i Nauka (ssilki s annotatsiyami). 3. http://www.piramyd.express.ru/all/pamyat.htm 4. Filosofiya. 5. R.Xabbard - Vvedenie v saentologicheskuyu etiku. 6. L. V. Konovalova - Prikladnaya etika 7. http://kiev.philosophy.ru/iphras/library/konov.html 8. Bernard Sutor. Politicheskaya etika. 9. http://civitasdei.boom.ru/person/postideo.htm 10. Mark Lyutter. Vostochnaya estetika, http://www.sight.ru/photo.emax?pic

72

tonchennost.

11. O'zbekiston tasviriy san'at muzeyi. - T. 1998. 12. Gosudarstvenniy ermitaj. S.Peterburg, 2001. 13. O'zbekiston. Tabiat, shaharlar, odamlar. - T.: Telefilm, 2000. 14. Kamoliddin Behzod. - T.: Telefilm, 2001. 15. N.Jo'raev. Agar ogoh sen... - T. 1998. 16. A.Ibrohimov. Biz kim, o'zbeklar... - T. 1999. 17. Mashriqzamin - hikmat bo'stoni. - T. 1997. 18. Avloniy A. Turkiy guliston yohud axloq. - T. 1992. 19. Logika dlya vsex - vipusk N4 ot 2001 - 03 - 26 20. Logika dlya vsex - Programma po kursu logiki 21. http://ntl.narod.ru/logic/index.html 22. A.A. Ivin - Logika. Uchebnoe posobie 23. A.S. Karpenko - logika na poroge novogo tisyacheletiya 24. http://philosophy.ru/edu/ref/logic/ivin.html

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI. NAZORAT QILIShNING TURLARI

Falsafa faniga ajratilgan maksimal ball ­ 72 ball, bundan joriy baholash (J.B.) ga 25,2 ball, oraliq baholash (O.B.) ga 25,2 ball, yakuniy baholash (Ya.B.) ga 21,6 ball ajratilgan. Joriy va oraliq baholashlar talabalar bilimini og'zaki, yozma shakllarda nazorat qilish hamda referatlarni tekshirish usulida o'tkaziladi. Yakuniy baholash tayanch iboralarga asoslangan yozma ish shaklida o'tkaziladi. Falsafa (etika, estetika, mantiq) faniga ajratilgan maksimal ball ­ 54 ball, bundan joriy baholash (J.B.) ga 12,6 ball, oraliq baholash (O.B.) ga 25,2 ball, yakuniy baholash (Ya.B.) ga 16,2 ball ajratilgan. Joriy va oraliq baholashlar talabalar bilimini og'zaki, yozma shakllarda nazorat qilish hamda referatlarni tekshirish usulida o'tkaziladi. Yakuniy baholash tayanch iboralarga asoslangan yozma ish shaklida o'tkaziladi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. ­T.: O'zbekiston, 1992. 2. Karimov I.A. O'zbekistonning o'z istiqlol va taraqqiyot yo'li. ­ T.: O'zbekiston, 1992. 3. Karimov I.A. Yangi uy qurmay turib eskisini buzmang. ­ T.: O'zbekiston, 1993.

73

4. Karimov I.A. Halollik va fidoyilik-faoliyatimizning asosiy mezoni bo'lsin. -T.: O'zbekiston, 1994. 5. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2. -T.: O'zbekiston, 1996. 6. Karimov I.A. O'zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. . ­T.: O'zbekiston, 1996. 7. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3. -T.: O'zbekiston, 1996. 8. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan. T.4. -T.: O'zbekiston, 1996. 9. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash ­ davr talabi. -T.: O'zbekiston, 1997. 10. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: xafsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. ­T.: O'zbekiston, 1997. 11. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat qilishga xizmat etsin. ­ T.: O'zbekiston, 1998. 12. Karimov I.A. Adolat, vatan va xalq manfaati har narsadan ulug'. - T.: O'zbekiston, 1998. 13. Karimov I.A. Barkamol avlod ­ O'zbekiston taraqqiyotining poydevori. //Ma'rifat, 1998 yil, 29 avgust. 14. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. //Muloqot, 1998 yil, 5-son. 15. Karimov I.A. Ma'naviy yuksalish yo'lida. ­T.: O'zbekiston, 1998. 16. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lidan. T.6. -T.: O'zbekiston, 1998. 17. Karimov I.A. O'zbekiston buyuk kelajak sari. ­T.: O'zbekiston, 1998. 18. Karimov I.A. Olloh qalbimizda, yuragimizda. ­T.: O'zbekiston, 1999. 19. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni: "Respublika ma'rifat va ma'naviyat kengashini qo'llab - quvvatlash to'g'risida"- //Xalq so'zi 1999 yil, 4 sentyabr. 20. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. ­T.: O'zbekiston 1999. 21. Karimov I.A. «Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot ­ pirovard maqsadimiz». T.8 -T.: O'zbekiston, 2000. 22. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi ­ xalq e'tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. ­ T; O'zbekiston, 2000. 23. Karimov I.A. Qonunga huramat, qonunga itoat ­ hayotimiz mezoni bo'lsin- //Xalq so'zi 2001 yil, 9 - dekabr. 24. Karimov I.A. Rahbar, etakchi o'zi yonib, o'zgalarni ham yondirib yashashi kerak. //Xalq so'zi, 2002 yil, 22 fevral. 25. Karimov I.A. Qoraqalpoq diyorining salohiyatini ro'yobga chiqarish, odamlar hayotini yanada yaxshilash dolzarb vazifa. //Xalq so'zi, 2002 yil, 3 may. 26. Karimov. I.A O'zbekistonda demokratik o'zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqorolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yo'nalishlari (O'zbekiston

74

Respublikasi Oliy Majlisi 9-sessiyasidaso'zlagan nutqi) ­ //Xalq so'zi 2002 yil, 30 avgust. 27. Karimov I. A. Hayotimizning, taraqqiyotimizning huquqiy asosi. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 10 yilligiga bag'ishlab so'zlangan nutq. //Xalq so'zi, 2002 yil, 7 dekabr. 28. Karimov I.A. Biz tanlagan yo'l ­ demokratik taraqqiyot va ma'rifiy dunyo bilan hamkorlik yo'li. (O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 11-sessiyasida so'zlagan nutqi) //O'zbekiston ovozi, 2003 yil, 26 aprel.

Qo'shimcha adabiyotlar

Avloniy A. Turkiy guliston yohud ahloq. ­T.: O'qituvchi 1992. Al-Buxoriy. Hadislar I - IV tomlar. ­T.: Meros 1990 - 1992. Barkamol avlod orzusi. -T.:Sharq 1998. Beruniy Abu Rayhon. Tanlangan asarlar: T. 1. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. ­T: Fan 1968. 5. Jumaboev Y. O'zbekistonda falsafa va axloqiy fikrlar taraqqiyoti tarixidan. ­T.: O'qituvchi, 1997. 6. Iskandarov B. Tasavvuf falsafasi. ­T.: 1995. 7. Kaykovus. Qobusnoma. - .T: O'qituvchi, 1996. 8. Komil inson haqida to'rt risola. ­T., 1997. 9. Malik Murod. O'zbek qadriyatlari. -T.: Cho'lpon,1995. 10. Ma'naviyat yulduzlari. ­T.: A.Qodiriy, 1999. 11. Mashriqzamin hikmat bo'stoni. ­T.: Sharq, 1997. 12. Mustaqillik: ilmiy, izohli, ommabop lug'at. ­T.:Sharq 1999. 13. Musurmonova O. Ma'naviy qadriyatlar ­ sog'lom avlodni tarbiyalash vositasi. Toshkent, 1996. 14. Mo'minov I.M. Amir Temurning O'rta Osiyo tarixida tutgan o'rni va roli. ­T.: Fan, 1993. 15. Mo'minov I.M. O'zbekiston ijtimoiy-falsafiy tafakkuri tarixidan. ­T.: Fan 1994. 16. Ogoh bo'laylik. ­T.: Akademiya nashriyoti, 1999. 17. Osnovi filosofii: Uchebnoe posobie dlya studentov. ­T.: O'zbekiston, 1998. 18. Po'latov H. O'zbek mafkurasi // Muloqot. ­1991 yil,2-son. 19. Sulaymanova F. Sharq va G'arb. ­T.:, 1997. 20. Temur tuzuklari. ­T.: Meros, 1991. 21. Farobiy. Fozil odamlar shahri. ­T., Ibn Sino, 1997. 22. Falsafa. O'quv qo'llanma. ­T., Sharq, 1999.

75

1. 2. 3. 4.

23. Falsafa. Ma'ruzalar matni. ­T., 2000. 24. Falsafa. Ma'ruzalar matni. ­T., Moliya instituti, 2000. 25. Qur'oni Karim. ­T.: Cho'lpon, 1992. 26. Erkaev A. Ma'naviyat ­ millat nishoni. ­T.: Ma'naviyat, 1998. 27. Qoraboev U. O'zbekiston bayramlari. ­T.: O'qituvchi, 1991. 28. Xayrullaev M. Uyg'onish davri va Sharq mutafakkirlari. ­T.: O'zbekiston, 1991. 29. Husanov O. Mustaqillik va mahalliy hokimiyat. ­ T.: Sharq, 1996. 30. Shayxova X., Nazarov Q. Umuminsoniy qadriyatlar va ma'naviy kamolot. ­T.: O'zbekiston,1992. 31. Abdusalomov M. Baxt va erk kafolati. //Muloqot, 2001 yil, 6-son. 32. Avloniy A. Turkiy guliston yohud axloq. -T.: O'zbekiston, 1992. 33. Amir Temur. Temur tuzuklari. - T.: O'zbekiston, 1996 . 34. Asomova R. Komil inson ­ millat faxri. // Muloqot, 2001 yil, 2 - son. 35. Jakbarov M. Farobiyning adolatli jamiyat orzusi. //Muloqot, 1999 yil, 1-son. 36. Jo'raev N. Mafkuraviy immunitet. -T.: Ma'naviyat, 2000. 37. Yo'ldoshev A. Adolat ­ boshqaruv mezoni. //Muloqot, 1999 yil, 3-son. 38. Kaykovus Qobusnoma -T. 1973. 39. Mahkamov U. Axloq-odob saboqlari. -T. 1994. 40. Muxiddinov M. Komil inson talqini. //Muloqot, 2000 yil, 5-son. 41. Ortiqov A. E'tiqod va vijdon erkinligi: mushtaraklik va tafovutlar. //Muloqot 2000 yil, 6-son. 42. Ochilov N. Muhabbatning saroyi keng ekan. // Muloqot, 2000 yil, 5-son. 43. Pardaev T. Barkamol avlod tarbiyasi. //Muloqot, 2001 yil, 5 - son. 44. Raupov R. Pul va axloq. //Muloqot, 1999 yil, 1 - son. 45. Sultonmurod Olim. Milliy mafkura ­ xalq tayanadigan kuch. -T.: Ma'naviyat, 2000. 46. Sunnatov B. Sa'dullaev D. Yoshlar kamoli ­ Vatan jamoli. //Muloqot, 1999 yil, 4-son. 47. Toxirov O. Komillik ­ etuklik timsoli. // Muloqot, 1999 yil, 3-son. 48. Xasanov A. Ezgu ish unutilmaydi. //Muloqot, 2000 yil, 4 - son. 49. Choriev A. Insonning ma'naviy qiyofasi. //Muloqot, 1999 yil, 3-son. 50. Choriev S. Barkamol inson ­ insonparvar jamiyat mahsuli. //Muloqot, 1999 yil, 1-son. 51. Qur'oni Karim -T.: 1995. 52. Abdullaev S. Ulkan ma'naviy boylik. //Tafakkur, 2001 yil, 4-son. 53. Azamat Ziyo. Kuchli jamiyat falsafasi. //Tafakkur, 2002 yil, 1-son. 54. Berdiev N. Chinakam san'at talqini. //Muloqot, 2001 yil, 5-son. 55. Jakbarov M. Uyg'onish davrida inson kamoloti. //Muloqot, 2000 yil, 1 - son. 56. Juraev N. Milliy uyg'onish ruxi. //Muloqot, 2000 yil, 4 - son. 57. Ziyoeva N. Buyuk falsafa talqini. //Muloqot, 2001 yil, 2-son.

76

58. Karimov R. Ajdodlarimiz merosida ma'naviy qadriyatlarimiz jilosi. - T. 2000. 59. Mamashokirov S. Inson, ma'naviyat, ziddiyat. //Tafakkur, 2001 yil, 1 - son. 60. Musaev O. Tasvir va tasavvur. //Tafakkur, 2001 yil, 3 - son. 61. Nasriddinov A. Davr ijtimoiy - falsafiy meros. //Muloqot, 1999 yil, 4 - son. 62. Ochil E. Farhod ­ komil inson. //Tafakkur, 2000 yil, 3 - s on. 63. Samatov Sh. Qadim Surxon san'ati. //Muloqot, 2001 yil, 5 - son. 64. Soatov G'. Nafosat va go'zallik bayrami. //Muloqot, 2002 yil, 2 - son. 65. Toshmatova O. Orkestr kerakmi? Albatta! //Muloqot, 2000 yil, 6 - son. 66. Umarov E. Estetika. - T. 1995. 67. Umarova D. Dizaynning estetik mohiyati. //Tafakkur, 2001 yil, 4 - son. 68. Feruza Asqar. Sirli munojot. //Tafakkur, 2000 yil, 3 - son. 69. Xamroev F. Oshiqligin boyisi olam. //Tafakkur, 2000 yil, 2 - son. 70. Xonazarov Q. O'zbek falsafasi bormi? //Muloqot, 2001 yil, 3 - son. 71. Ergashev Q. Navoiy nasrida ramziylik. //Muloqot, 2001 yil, 3 - son. 72. Yuldoshev M. Madaniyat insonni ulug'laydi. //Muloqot, 2000 yil, 5 - son. 73. Yunusova S. Milliy libos va milliy qiyofa. //Muloqot, 2000 yil, 4 - son. 74. Yusupov E. Inson kamolotining ma'naviy asoslari. - T. 1999. 75. Qudratillaev X. Ko'nglim gulning bag'ridek qondir. //Tafakkur, 2000 yil, 1 - son. 76. Qo'ziev N. Sopolga bitilgan solnoma. //Tafakkur, 2000 yil, 1 - son. 77. Abdullaev Yo. Statistikaning umumiy nazariyasi. - T. 1993. 78. Buyuk siymolar, allomalar. 1 - 2 kitob. - T. 1995 - 96. 79. Valiev B. Mantiq kursi bo'yicha amaliy mashg'ulotlar va metodik tavsiyalar. - T. 1992. 80. Ibrohimov A.T. Moliyaviy tahlil. - T. 1995. 81. Kamolova S., Fayzixo'jaeva D. Mantiq. - T. 1993. 82. Raximov I. Mantiq. - T. 1995. 83. Uprajneniya po logike. - M. 1990. 84. Xayrullaev M.M., Haqberdiev M. Mantiq. - T. 1993. 85. Sharipov M. Mantiq (Ma'ruzalar matni). - T. 2000. 86. Sharifxo'jaev M., Abdullaev Yo. Menejment. - T. 2002.

Shoalimov A.X. Sanoat korxonalari xo'jalik faoliyatini tahlil qilish. - T. 1995.

77

«MA'NAVIYaT ASOSLARI DINShUNOSLIK» fanlaridan DASTUR

78

Tuzuvchilar: kat. o'qit.Q. Sultonov, kat.o'qit. N.T. Parpieva, Taqrizchilar: f.f.d.,prof. N. Shodiev, f.f.d.,prof. Z. Davronov, f.f.d.,prof. S.Rahimov, f.f.n., prof. M.Zaripov. Dasturda «Ma'naviyat asoslari. Dinshunoslik» fanlarini o'qitish bilan bog'liq bo'lgan I.Karimovning milliy ma'naviy tiklanish kontseptsiyasi, ma'naviyatning mohiyati, ma'naviyatimizning rivojlanish tarixi, ma'naviy barkamol insonni tarbiyalash tamoyillari, ma'naviyatning mezonlari, ma'naviyatning tarkibiy asoslari hamda dinshunoslikning predmeti, qadimiy din shakllari, jahon dinlari, diniy ekstremizm va fundamentalizmga qarshi kurash kabi mavzular qamrab olingan. Dasturda milliy ma'naviyatimiz va din sohalaridagi milliy mentalitetimizning xususiyatlarini o'rganishga alohida e'tibor qaratilgan. V programme oxvacheni sleduyushchie temi: Kontseptsiya I.Karimova o natsionalno - duxovnom vozrajdenii, sushchnost duxovnosti, istoriya razvitiya duxovnosti, printsipi vospitaniya vsestoronne razvitogo cheloveka, kriterii duxovnosti, strukturnie elementi duxovnosti, a takje predmet religiovedeniya, formi drevnix religiy, mirovie religii, borba protiv religioznogo ekstremizma i fundamentalizma. V programme osnovnoe vnimanie udeleno osobennostyam natsionalnogo mentaliteta v sfere duxovnosti i religii. This programme covers the following subjects: the Conception of I. Karimov about national and spiritual revival, the essence of spiritual life and the history of its development, the principles of a fully developed person, thru criteria and structural elements of spiritual life as well as the subject of relegions studies, the forms of ancient and world religions, the struggle against religions extremism and fundamentalism. Primary atlention is paid to the peculiarities of national mentality in the sphere of religion and spiritual life. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan. (25 aprel 2002 yil 9 - sonli bayonnoma).

79

1. SO'Z BOShI

Fanni o'qitishning maqsad va vazifalari, boshqa fanlar bilan o'zaro bog'lanishi

«Ma'naviyat asoslari. Dinshunoslik» fanini o'qitishning maqsadi erkinlashtirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslangan xuquqiy davlatimizning qaror topilishida iqtisodchi bakalavrlarni «Ma'naviyat asoslari. Dinshunoslik» fanlari sohalarida ma'naviyatning mohiyati, ma'naviyatimizning rivojlanish tarixi, ma'naviy barkamol insonni tarbiyalash mezonlari, tamoyillari, dinlarning mohiyati, jahon dinlarining xususiyatlari, diniy ekstremizm va fundamentalizmga kurash borasidagi chuqur bilim va ko'nikmalar qurollantirishdan iboratdir.

O'quv fanlari bo'yicha bilim, ko'nikma va malakalariga qo'yiladigan talablar

Iqtisodchi - bakalavrlar «Ma'naviyat asoslari. Dinshunoslik» fani bo'yicha o'quv dasturida ko'rsatilgan mavzular, muammolar bo'yicha chuqur bilimga ega bo'lishlari, bu bilimlar faoliyat xulq - atvoriga ta'sir eta oladigan darajadagi qadriyatlar darajasiga ko'tarilishi talab etiladi.

2. FAN DASTURI I QISM (Ma'naviyat asoslari)

I. A. Karimovning milliy - ma'naviy tiklanish kontseptsiyasi va uning milliy mustaqillikni mustahkamlashdagi ahamiyati

Milliy - ma'naviy tiklanish tushunchasi. I.A.Karimovning milliy - ma'naviy tiklanish kontseptsiyasining mohiyati: ma'naviy meros va diniy qadriyatlarni chuqur o'zlashtirish, milliy o'z o'zini anglash, milliy g'urur va iftixor tuyg'ularini mustahkamlash; milliy g'oya va milliy mafkurani shakllantirish; ta'lim tizimini isloh etish, kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish asosida barkamol avlodni shakllantirish; ma'naviyat, ma'rifat, fan, texnika va texnologiya yutuqlarini chuqur o'zlashtirish; yoshlar ma'naviyatini milliy istiqlol g'oyasi bilan boyitish va mafkuraviy immunitetni kuchaytirish. Islom Karimovning ma'naviyat tushunchasiga bergan ta'rifi, uning nazariy va metodologik ahamiyati. Milliy - ma'naviy tiklanish va ma'naviyatni rivojlantirish g'oyalarining I.A.Karimov asarlarida asoslanishi. Mustaqillik yillarida milliy ma'naviyatimiz tiklanishi va rivojlanishida I.A.Karimovning xizmatlari. Islom Karimov tomonidan O'zbekiston XXI asrda ma'naviyatni rivojlantirishdagi ishlab chiqilgan vazifalar va ularning mohiyati.*

80

Ma'naviyat asoslari fanining predmeti, tushunchalari, ularning o'zaro munosabatlari va rivojlanish xususiyatlari

Inson tabiatning oliy mavjudoti yuksak darajada anglash qobiliyatiga ega ekanligi va ma'rifat tushunchalari, ularning kelib chiqishi va mohiyati. Ma'naviyatning ta'rifi. Inson va ma'naviyat tushunchalarining bir butunligi. Ma'naviyat inson ko'rki, uning ichki (botiniy) va tashqi (zoxiriy) dunyosining namoyon bo'lishi, ruhiy va aqliy olamining maxraji. Ruh va aql. Inson shaxsining qaror topishi, uning ma'naviyatining shakllanishi va takomillashuvi bilan uzviy bog'liq ekanligi. Insonning yuksak ma'naviyat sohibi darajasiga ko'tarilishi jarayoni. Ma'rifat tushunchasi, uning mohiyati, xarakteri, xususiyatlari. Ma'rifat - ma'naviy taraqqiyot vositasi. Ma'naviyatning tarkibiy asoslari. Axloqiy, badiiy, diniy va milliy qadriyatlar ma'naviyatning eng qadimiy tarkibiy qismlari ekanligi. O'zbek xalqi milliy ma'naviyati va ma'rifati umumjahon xalqlari ma'naviy madaniyatning ajralmas qismi ekanligi, uning umumbashariy tomonlari, o'ziga xos xususiyatlari va rivojlanish istiqbollari. Islom Karimov asarlarida ma'naviyat va ma'rifat nazariyasining ishlab chiqilishi va uning komil ma'naviyatli yosh avlodni tarbiyalashdagi ahamiyati. Qadimgi O'rta Osiyo xalqlari ma'naviyatining shakllanishi jarayonlari Qadimgi xalq og'zaki ijodi va yozma yodgorliklarda Markaziy Osiyo xalqlarining ma'naviy hayoti, milliy urf - odatlar va axloqiy fazilatlarining yoritilishi (Erhubbu, Zarrrina va Striangiya, Tumaris, Zariadr va Odatida afsonalari). Markaziy Osiyodagi eng qadimgi dinlar. Zardushtiylik «Avesto» - zardushtiylik dinining ezgulik kitobi va unda Markaziy Osiyo xalqlarining turmush tarzi, ma'naviy hayoti, diniy mafkurasi, falsafiy dunyoqarashi, axloqiy fazilatlarining ifoda etilishi. Moniylik ta'limotida ma'naviyat va ma'rifat masalalari.

Islom dinida ma'naviyat va shaxs ma'naviy qiyofasining talqini

Islom va ma'naviyat. Qur'oni Karim va Hadisi shariflarda ma'naviyat masalalari. Shariatda huquq va axloq me'yorlarining birligi. Islomda ma'naviy qadriyatlar. Islomda ota - onaga g'amho'rlik, farzand tarbiyasi, oilaga sadoqat masalalari. Tasavvuf tushunchasi va unda ma'naviyat masalalari. Nazariy va amaliy tasavvuf. Tasavvufdagi asosiy oqimlar. Markaziy Osiyoda yashab ijod etgan buyuk mutasavvuf allomalarning ma'naviy kamolot to'g'risidagi ta'limotlari.

81

Mustamlakachilik va qaramlik yillarida islom ma'naviy - axloqiy qadriyatlarining ta'qib etilishi. Mustaqillik sharoitida ularni qayta tiklash sohasida amalga oshirilayotgan tadbirlar.

Jadidlarning ma'rifatparvarlik harakatlari va uning xalq ma'naviyatini ko'tarishda tutgan o'rni

Markaziy Osiyoda jadidchilik harakati va uning o'zbek xalqi ma'naviyati va ma'rifati tarixida tutgan o'rni. Jadidchilik harakatining yirik namoyondalari Behbudiy, Minavvar qori, Abdulla Avloniy,Fitrat, Cho'lpon, Abdulla Qodiriy va boshqalarning ozod Turkiston ravnaqi uchun olib borgan kurashlari mohiyati. Mustaqillik davrida jadidchilikka nisbatan yangicha munosabat va ular g'oyalarini tiklash borasidagi sa'y - harakatlar.

Ma'naviy barkamol inson tushunchasi va uning sharqona ta'rifi. Islom Karimov asarlarida barkamol insonni tarbiyalash g'oyalari

Ma'naviy barkamol inson tushunchasining mohiyati. Ma'naviy barkamol insonning ma'naviy, axloqiy va jismoniy xislatlari. Ma'naviy barkamollikning qirralari va asosiy mezonlari. Mustaqil tafakkur yuritish va milliy iftixor xislatlari. Barkamol insonning sharqona fazilatlari, Sharq xalqlari tarbiya tizimining o'ziga xos xususiyatlari. Islom Karimov asarlarida barkamol inson kontseptsiyasining ishlab chiqilishi va uning mohiyati.

Vatanparvarlik, insonparvarlik va o'z millatiga sadoqat shaxs ma'naviyatining muhim mezonlari sifatida

Vatanparvarlik tushunchasi. Vatanni ulug'lash har bir shaxsning insoniy burchi sifatida. Vatanparvarlik inson ma'naviy qiyofasidagi muqaddas tuyg'u. Milliy mustaqillik vatanparvarlik tuyg'ularining shakllanishida yangi bosqich sifatida. Vatanparvarlikning kundalik hayotda namoyon bo'lishi. Insonparvarlik tushunchasi. Insonparvarlikning ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy mezonlari. Insonparvarlik va o'z o'zini anglash. Insonparvarlik va mehr - muruvvat. Millatparvarlik va o'z millatiga sadoqat tushunchalarining mohiyati. O'z o'zini anglash va milliy qadriyatlarni o'zlashtirish. Islom Karimovning «Elim deb, yurtim deb, kuyib, yonib yashash kerak» - g'oyasi yuksak millatparvarlikning namunasi sifatida.

82

O'z millatiga mansublikni anglash, millat muvaffaqiyatlaridan g'ururlanish va uning istiqbollariga sadoqat bilan xizmat qilish tuyg'ularini shakllantirish.

II QISM (Dinshunoslik) Dinshunoslik kursining predmeti

«Dinshunoslik» kursining predmeti, uning ijtimoiy fanlar o'rtasida tutgan o'rni. Dinning dunyo madaniyati taraqqiyotida tutgan o'rni. Dinshunoslik asoslari kursini o'rganishning ilmiy - amaliy va ma'naviy - falsafiy ahamiyati. Jamiyat hayotida din va diniy urf - odatlarning o'rni. Din va diniy e'tiqodning falsafiy mohiyati. Din va siyosat. Din tushunchasi. Dinning kelib chiqishi. Dining teologik va dunyoviy ta'rifi. Dinning ijtimoiy, gnoseologik, psixologik va tarixiy ildizlari. Dinning asosiy elementlari. Diniy tasavvur, diniy kayfiyat, diniy - ruhiy faoliyat. Dinning funktsiyalari. Diniy e'tiqod tushunchasi. Diniy ishonch va diniy e'tiqodning nisbati. Din va umuminsoniy qadriyatlar. Din va davlat o'rtasidagi huquqiy munosabatlar. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va fuqarolarning vijdon erkinligi. Diniy muasssasalarning jamiyat taraqqiyotida tutgan o'rni. Dinning mustaqillikni mustahkamlashdagi o'rni.

Dinning eng qadimiy shakllari

Dinning ibtidoiy shakllarining vujudga kelishidagi ijtimo - iy va iqtisodiy zaminlar. Ibtidoiy davrlarda diniy tasavvurlar va tushunchalar. Qadimgi din shakllari: totemizm va fetishizm, uning mohiyati. Dinning animizm, shamanizm, sehrgarlik va magiya shakllarining o'ziga xos xususiyatlari. Qadimgi diniy urf - odatlarning hozirgi davr dinlarida saqlanib qolganligi. Markaziy Osiyoda qadimiy dinlarning vujudga kelishi va diniy tasavvurlar: zardushtiylik, zoroastrizm, forsiylik, otashparastlik, mazdakiylik va manixeylik. Zardushtiylikning asosiy aqidalari. «Avesto» - zardushtiylik dinining muqaddas kitobi. Zardushtiylikning yaqin va o'rta Sharq mamlakatlariga tarqalishi va ahamiyati.

Milliy dinlar

Milliy dinlarning kelib chiqishi. Urug'chilik, qabilachilik, elatchilik va hududiy milliy dinlar. Milliy dinlar shakllani - shining davrlari. Milliy davlat dinlari: hinduizm, jaynizm, singxizm va bu dinlarning hududiy o'zaro bog'liqligi. Daosizm va

83

konfutsiychilik milliy dinlarining o'ziga xosligi. Sintoizm va iudaizm dinlarining nazariy asoslari. Milliy dinlarning jahon dinlarida saqlanganligi va rivojlanganligining ob'ektiv va sub'ektiv zaminlari.

JAHON DINLARI

Buddaviylik

Jahon dini tushunchasi. Jahon dinlarining boshqa din shakllaridan farqi. Jahon dinlarining kelib chiqish sabablari. Jahon dinlari shakllanishida ijtimoiy - iqtisodiy omillar. Buddaviylik dini. Buddaviylik dinining vujudga kelishi va tarqalishidagi ijtimoiy iqtisodiy, tarixiy shart - sharoitlar. Budda dinining asosiy ta'limotlari va payg'ambari. Budda dinining axloqiy yo'nalishlari. «Tripitaka» - buddaviylikning muqaddas kitobi. Budda dinining bo'linib ketishi: maxayana, xinayana, lamaizm. Buddaviylikning yagona markazga ega emasligi sabablari. Hozirgi davrda buddaviylik va uning xalqaro tashkilotlari.

Xristianlik

Xristian dinining paydo bo'lishi va rivojlanishidagi ijtimoiy - iqtisodiy va tarixiy shart - sharoitlari. Xristianlikning shakllanish evolyutsiyasi. Xristian dinining jahon dini darajasiga ko'tarilishi va tarqalishi. «Injil» (Bibliya) ­ xristian dinining muqaddas kitobi. Xristian dinining pravoslavlar, katoliklar va protestantlarga bo'linishi. Xristian dinining ibodat marosimlari va ularning turli - tumanligi. Xristian dinida sektalar. Baptizm - xristian dinining mazhabi sifatida. Hozirgi davrda xristian dini. O'zbekistonda xristian dininig tutgan o'rni

Islom dini

Islom dinining kelib chiqishi va shakllanishidagi ijtimoiy - iqtisodiy, tarixiy shart sharoitlar. Islom dinining mohiyati. Islom ­ monoteistik din ekanligi. Qur'oni karim islom dinining muqaddas kitobi ekanligi. Islom dinining asosiy oqimlari va mazhablari. Sunnizm va Shiizm. Xanafiy, Xanbaliy, Molikiy, Shofiiy. Muslmonlar hayotida Hadisi sharifning roli. Shariat va uning asosiy talablari. Islomning Markaziy Osiyo xalqlari hayotiga kirib kelishi. Milliy va islom madaniyatining uyg'unligi. O'rta Osiyo mutafakkirlari islom dini haqida. Hozirgi davrda islom dini.

84

ISLOM DINI MANBAALARI

Qur'on, hadis va shariat

Muqaddas Qur'oni karim va uning islom dinida yaratilishining tarixiy zarurat ekanligi. Qur'on suralari. Qur'onning ichki tuzilishi. Qur'on yodgorlik sifatida. Qur'onning musulmonlar hayotida tutgan o'rni va hozirgi davrdagi ta'siri. Hadisi sharif - diniy bilimlarni musulmonlarga etkazishning maxsus shakli ekanligi. Dastlabki Hadis ilmining vujudga kelishi. Hadislar diniy - axloqiy manbaa sifatida. Ismoil al - Buxoriy, At - Termiziy hadislarining qisqacha mazmuni va ijtimoiy mohiyati. Shariat va uning vujudga kelishidagi ehtiyojlar. Shariat - islom diniy - huquqiy qonun - qoidalarining majmui ekanligi. Shariat va uning tuzilishi. Shariat manbaalari. Hozirgi davrda shariatning tarbiya sohasidagi o'rni.

Vijdon erkinligi va milliy istiqlol

O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida vijdon erkinligining ta'minlanishi va uning milliy istiqlol kafolati ekanligi. Mustaqillikni mustahkamlashda din va diniy tashkilotlarga nisbatan olib borilayotgan siyosatning demokratik xarakteri. O'zbekiston taraqqiyotida «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g'risida» gi qonunning ahamiyati. Milliy istiqlol g'oyasi va islom diniga munosabat. Millat, xalq va davlatning kelib chiqish tarixini, ma'naviyatini va madaniyatini o'rganishda dinning o'rni.

Diniy ekstremizm, fundamentalizm va unga qarshi kurash - davr talabi

Ijtimoiy hayotdagi o'zgarishlar va dindagi islohotchilik harakatlari. Jahon dinlarida ekstremizm, fundamentalizm illatlarining mavjudlik sabablari va salbiy oqibatlari. Musulmon dunyosida islom qadriyatlarini tiklash bayrog'i ostida berkitilgan islom diniy ekstremizmi va fundamentalizmining fanatik xarakteri. Diniy aqidaparastlik tushunchasi. Hozirgi davrda islom dinida vujudga kelgan reaktsion ekstremistik harakatlarning vujudga kelish sabablari va salbiy oqibatlari. Vahobbiylarning «dinni tozalash», «chinakam islom»ni vujudga keltirish shiori ostida o'z manfaatlari yo'lida foydalanishga intilishlari. Mustaqil O'zbekistonda diniy ekstremizm va fundamentalizm oqimlari («Xezbu Taxrir», vahobbiylik) shakllanishining shart - sharoitlari va ularning salbiy oqibatlari. Diniy fundamentalizm va terrorizm. Jahon terrorizmiga qarshi kurash. O'zbekistonning diniy ekstremizm, fundamentalizm va terrorizmga qarshi kurash sohasida olib borayotgan siyosati.

85

Izoh: mustaqil ta'limga tavsiya etilgan mavzu yoki kichik mavzular kursiv bilan ajratildi.

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI I QISM (Ma'naviyat asoslari)

Ma'naviyat asoslari fanining predmeti, tushunchalari, ularning o'zaro munosabatlari va rivojlanish xususiyatlari.

Inson tabiatning oliy mavjudoti yuksak darajada anglash qobiliyatiga ega ekanligi va ma'rifat tushunchalari, ularning kelib chiqishi va mohiyati. Ma'naviyatning ta'rifi. Inson va ma'naviyat tushunchalarining bir butunligi. Ma'naviyat inson ko'rki, uning ichki (botiniy) va tashqi (zoxiriy) dunyosining namoyon bo'lishi, ruhiy va aqliy olamining maxraji. Ruh va aql. Inson shaxsining qaror topishi, uning ma'naviyatining shakllanishi va takomillashuvi bilan uzviy bog'liq ekanligi. Insonning yuksak ma'naviyat sohibi darajasiga ko'tarilishi jarayoni. Ma'rifat tushunchasi, uning mohiyati, xarakteri, xususiyatlari. Ma'rifat - ma'naviy taraqqiyot vositasi. Ma'naviyatning tarkibiy asoslari. Axloqiy, badiiy, diniy va milliy qadriyatlar ma'naviyatning eng qadimiy tarkibiy qismlari ekanligi. O'zbek xalqi milliy ma'naviyati va ma'rifati umumjahon xalqlari ma'naviy madaniyatning ajralmas qismi ekanligi, uning umumbashariy tomonlari, o'ziga xos xususiyatlari va rivojlanish istiqbollari. Islom Karimov asarlarida ma'naviyat va ma'rifat nazariyasining ishlab chiqilishi va uning komil ma'naviyatli yosh avlodni tarbiyalashdagi ahamiyati.* Ma'naviyatning tarkibiy qismlari: ma'naviy meros, ma'rifat va madaniyat. Ma'naviy meros va ma'naviyat rivojlanishidagi qonuniyatlar. Jamiyat ma'naviyati va ma'rifati rivojlanish mezonlari. Milliy mustaqillik va ma'naviy merosga bo'lgan munosabat*. Islom Karimov asarlarida ma'naviy meros va milliy qadriyatlarni tiklash kontseptsiyasi.

Ma'naviyat va iqtisodiyot, hamda ularning o'zaro bog'liqligi. Ma'naviyatning siyosat, huquq va davlat hokimiyatidagi o'rni

Ma'naviyat va iqtisodiyotning o'zaro munosabat xususiyatlari. Ehtiyojlar, manfaatlar va ma'naviyat. Bozor iqtisodiyoti tushunchasi va uning tarixiy tiplari. Bozor iqtisodiyotiga o'tishning «O'zbekiston modeli». Ma'naviyatning jamiyatni yuksak iqtisodiy taraqqiyotga erishishdagi roli.*

86

O'zbekiston milliy mustaqilligining iqtisodiy, ma'naviy va ma'rifiy asoslari. Islom Karimov asarlarida iqtisodiyot va ma'naviyatmasalalarining yagona jarayon sifatida tahlil etilishi.* Ma'naviyat va siyosat ijtimoiy hodisa sifatida va ularning o'zaro munosabati. Adolatli siyosat. Ma'naviyat va huquq, ularning o'zaro munosabati. Huquqiy me'yorlarning ma'naviy, ma'rifiy asoslari.* qshlarning yuksak siyosiy va huquqiy madaniyatga ega bo'lishlari Vatanga, xalqqa sadoqat ruhida xizmat qilishlarining hayotiy zarurat ekanligi. Ma'naviyat, ma'rifat va mafkura. Ularning uzviy bog'liqligi. Mafkuraning jamiyat va inson hayotidagi o'rni. O'zbekistonning milliy mustaqilligi va milliy istiqlol g'oyasi.

Amir Temur va Temuriylar sulolasi davridagi ma'naviyat. O'rta Osiyo falsafiy tafakkurida ma'naviyat va ma'rifat masalalari

Amir Temur yirik davlat arbobi, yuksak ma'naviyatga ega dono hukmdor ekanligi. Uning hayoti va faoliyati. «Temur tuzuklari» asarida ma'naviyat va ma'rifat masalalari va unda komil inson qiyofasining fazilatlari. Islom Karimov asarlarida sohibqironning boy ma'naviy merosi Vatanimiz istiqboli va xalq manfaatlari xizmati yo'lida bebaho xazina ekanligining tahlili.* Renessans (Uyg'onish) tushunchasi va uning asosiy belgilari. Sharq Renessansi Markaziy Osiyo xalqlari ma'naviyati tarixida buyuk hodisa. Sharq va G'arb Renessansi, ularning bir - biridan farqi va mushtarakligi. IX - XII asrlarda Markaziy Osiyoda ma'naviyat va ma'rifatning yuksak darajada taraqqiy etishi.* Markaziy Osiyo - Sharqning yuksak ma'naviyat, ma'rifat va yirik ilmiy tafakkur markazi. Sharq Renessansi davrining buyuk allomalari va ularning jahon ma'naviyati va tsivilizatsiya rivojida tutgan o'rni.

Islom dinida ma'naviyat va shaxs ma'naviy qiyofasining talqini. Jadidlarning ma'rifatparvarlik harakatlari va uning xalq ma'naviyatini ko'tarishda tutgan o'rni

Islom va ma'naviyat. Qur'oni Karim va Hadisi shariflarda ma'naviyat masalalari. Shariatda huquq va ahloq me'yorlarining birligi. Islomda ma'naviy qadriyatlar. Islomda ota - onaga g'amho'rlik, farzand tarbiyasi, oilaga sadoqat masalalari.

87

Tasavvuf tushunchasi va unda ma'naviyat masalalari. Nazariy va amaliy tasavvuf. Tasavvufdagi asosiy oqimlar. Markaziy Osiyoda yashab ijod etgan buyuk so'fiylar va ularning ma'naviy kamolot to'g'risidagi ta'limotlari.* Mustamlakachilik va qaramlik yillarida islom ma'naviy - axloqiy qadriyatlarning ta'qib etilishi. Mustaqillik sharoitida ularni qayta tiklash sohasida amalga oshirilayotgan tadbirlar. Markaziy Osiyoda jadidchilik harakati va uning o'zbek xalqi ma'naviyati va ma'rifati tarixida tutgan o'rni. Jadidlarning ma'rifatparvarlik harakatining yirik namoyondalari Behbudiy, Minavvar qori, Abdulla Avloniy,Fitrat, Cho'lpon, Abdulla Qodiriy va boshqalarning ozod Turkiston ravnaqi uchun olib borgan kurashlari mohiyati. Mustaqillik davrida jadidchilikka nisbatan yangicha munosabat va ular g'oyalarini tiklash borasidagi sa'y - harakatlar.

II QISM (Dinshunoslik) «Dinshunoslik» fani va uning tizimi

Din ijtimoiy hodisa sifatida. «Dinshunoslik» fanining predmeti. Dinnning teologik, falsafiy va sotsiologik ta'rifi. «Dinshunoslik»ning tushuncha va kategoriyalari. Dinda shaxs muammosi. Dinning ijtimoiy - ruhiy va individual - ruhiy omillari. Diniy faoliyat. Diniy munosabat. Din va madaniyat. Mustaqillik va diniy dunyoqarash.* Qadimiy dinlarning shakllanish muammosi haqidagi turli - tuman qarashlar. Ibtidoiy davrlarda diniy - afsonaviy tasavvurlar. Qadimgi din shakllari: totemizm va fetishizm, animizm, shamanizm, sehrgarlik va magiya. Sharqda qadimiy diniy tasavvurlarning shakllanishi va mohiyati. Zardushtiylik va uning nazariy asoslari.*

Milliy va jahon dinlari Buddaviylik va xristian dini

Milliy dinlarning vujudga kelishi va evolyutsiyasi. Milliy dinlarning asosiy yo'nalishlari: hinduizm, jaynizm, singxizm, daosizm, konfutsiychilik, sintoizm va iudaizm. Milliy dinlarda falsafiy qarashlar. Milliy dinlarning ijtimoiy - siyosiy hayotdagi o'rni. Milliy dinlardan jahon dinlariga o'tishjarayoni.*

88

Jahon dinlari shakllanishida ijtimoiy - iqtisodiy shart - sharoitlar. Buddaviylik dinining vujudga kelishi. Buddaviylikning nazariy - axloqiy asoslari. Budda dinining bo'linib ketishi: maxayana, xinayana, lamaizm. To'rt «muqaddas haqiqat haqidagi ta'limot». «Nirvana»ga erishish ­ buddaviyning oliy maqsadi. Buddaviylikning «sakkiz yo'l» tamoyili. Hozirgi davrda buddaviylik va uning xalqaro tashkilotlari.* Xristianlikning vujudga kelishida ijtimoiy - tarixiy shart - sharoitlar. Xristian dinining tarqalishi. Xristian dinining g'oyaviy manbaalari. «Injil» (Bibliya) ­ xristian dinining muqaddas kitobi. Xristian dinining ichki ziddiyatlari va bo'linib ketishi. Sektalar. O'zbekistonda xristian dininig tutgan o'rni. *

Islom dini va hozirgi zamon

Islom dinining vujudga kelishidan oldin Markaziy Arabiston hududlarida ijtimoiy iqtisodiy va tarixiy vaziyat. Arabiston Yarim Orolida islomdan oldingi diniy e'tiqodlar. Islom dinining vujudga kelishi va mohiyati. Islom ­ monoteistik din ekanligi. Islom dinining payg'ambarlari. Muhammad Alayxi Salom. Islomning asosiy oqimlari va mazhablari. Markaziy Osiyo mutafakkirlari islom dini haqida. Hozirgi davr taraqqiyotida islom dinining tutgan o'rni.*

Qur'oni karim - islom dinining muqaddas kitobi Qur'onning ichki tuzilishi. Qur'on madaniy, tarixiy yodgorlik sifatida. Qur'onning islom davlatlarida tutgan o'rni va ahamiyati.

Hadis ilmining vujudga kelishi. Hadislar diniy - axloqiy manbaa sifatida. Shariatning shakllanishi va musulmonlar hayotidagi o'rni. Shariat ­ islom diniy - huquqiy qonun qoidalarining majmui. Hozirgi davrda Hadis va shariatning tarbiya sohasidagi o'rni.*

Vijdon erkinligi va milliy istiqlol

Mustaqil O'zbekistonda vijdon erkinligi masalasi. Mustaqillikni mustaxkamlashda din va diniy tashkilotlarga nisbatan olib borilayotgan siyosatning demokratik xarakteri. O'zbekiston taraqqiyotida «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g'risida» gi qonunning ahamiyati.* Milliy istiqlol g'oyasi va islom dini. Millatlararo totuvlik va diniy bag'rikenglik - milliy istiqlol mafkurasining asosiy g'oyalari.

Diniy ekstremizm, fundamentalizm va unga qarshi kurash davr talabi

Dindagi islohotchilik harakatlari. Diniy ekstremizm va fundamentalizmning vujudga kelish sabablari va shart - sharoitlari. Diniy ekstremizm va fundamentalizmning siyosiy falsafiy mohiyati. Diniy aqidaparastlik va salbiy okibatlari. Diniy ekstremizm va terrorizm. Hozirgi davrda diniy ekstremizm, fundamentalizm va terrorizmga qarshi kurash ­ davr talabi.*

89

Izoh: majburiy mavzudagi mashg'ulotlar yulduzcha (*) bilan ajratildi.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

Ko'rgazma - namoyish materiallar ro'yxati:

· · ·

- «Ma'naviyat asoslari. Dinshunoslik» kursiga oid sxematik plakatlar; - ma'naviyat va ma'rifat maskanidagi davlat ramzlari; - «Ma'naviyat asoslari. Dinshunoslik» kursiga oid ta'lim mazmunini tashkil qiluvchi ta'lim tamoyillari ko'rsatilgan ko'rgazmali plakatlar.

O'quv filmlar ro'yxati (internetdan olinadi) e - mail:root@ top - book.nsk.su e - mail:postbook@ piter - press.ru Ma'ruza mavzulari bo'yicha tarqatma materiallari. Seminar mashg'ulotlari bo'yicha tarqatma materiallar. http://www.edu.nsu.ru. http://www.rol.ru/news/magazine/novyi_mi/redkol/kostir/bibl.htm 03.12.2000 koi8 - r http://scripts.online.ru/magazine/novyi_mi/bibl/knpolk00.htm 03.12.2000 koi8 - r Multimedia ilovalari.

5. NAZORAT QILISh TURLARI

Fanga ajratilgan maksimal ball - 54, bundan joriy baholash (JB) 12,6 oraliq baholashga (OB) 25,2 yakuniy baholashga (YaB) 16,2 ball ajratilgan. Joriy, oraliq va yakuniy baholashlar talabalar bilimini oqzaki, yozma shakllarda nazorat qilish hamda referatlarni tekshirish usulida o'tkaziladi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. 2. 3. 4.

O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. ­ T.: 1992. O'zbekiston Respublikasining «Ta'lim to'g'risidagi qonuni». - T.: 1997. O'zbekiston Respublikasining Referendumi to'g'risidagi Qonuni. - T.: 2001. O'zbekiston Respublikasining «Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy printsiplari to'g'risidagi Konstitutsiyaviy qonuni». ­ T.: 2002.

90

5. «Ma'naviyat va ma'rifat» jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish to'g'risida. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1998 yil, 9 sentyabr Farmoni. // Xalq so'zi, 1998 yil, 10 sentyabr. 6. «Ma'naviy va ma'rifiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish va uning samaradorligini oshirish chora - tadbirlari to'g'risida» O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 24 iyul Qarori. // Xalq so'zi, 1998 yil, 25 iyul. 7. Karimov I.A. O'zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1. ­ T.: O'zbekiston, 1996. 8. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2. ­ T.: O'zbekiston, 1996. 9. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3. ­ T.: O'zbekiston, 1996. 10. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan. T.4. ­ T.: O'zbekiston, 1996. 11. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash ­ davr talabi. T.5. ­ T.: O'zbekiston, 1997. 12. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. T.6. - T.: O'zbekiston, 1998. 13. Karimov I.A. Biz o'z kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T.7. ­ T.: O'zbekiston, 1999. 14. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. T.8. ­ T.: O'zbekiston, 2000. 15. Karimov I. A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. T.9. ­ T.: O'zbekiston, 2001. 16. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. T.10. ­ T.: O'zbekiston, 2002. 17. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga xizmat etsin. T.: O'zbekiston, 1998. 18. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. - T.: O'zbekiston, 2000. 19. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. - T.: Sharq, 1998. 20. Karimov I.A. O'zbekiston buyuk kelajak sari. - T.: O'zbekiston, 1998. 21. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - T.: O'zbekiston, 1997. 22. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.: O'zbekiston, 1999. 23. Karimov I. A. Hayotimizning, taraqqiyotimizning huquqiy asosi. // Xalq so'zi. 2002 yil, 6 dekabr. 24. Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. - T.: O'zbekiston, 2000.

Qo'shimcha adabiyotlar

91

1. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil Al - Buxoriy. Hadis. 1 - 4 - tomlar. ­ T.: Qomuslar bosh tahririyati, 1996. 2. Alisher Navoiy. Mahbubul - qulub. Asarlar, 13 - jild. ­ T.: 1996. 3. Aripov M. Oila, ma'naviyat va ijtimoiy taraqqiyot. - T.: 1998. 4. Axloq - odobga oid hadis namunalari. ­ T.: 1996. 5. Bibliya, koran i sovremenniy mir. ­M. 1995. 6. Boboev H., Hasanov S. «Avesto» ­ ma'naviyatimiz sarchashmasi. - T.: Adolat, 2001. 7. Buyuk siymolar, allomalar. (O'rta Osiyolik mashxur mutafakkir va donishmandlar) 1 - 3 kitob. ­ T.: O'zbekiston, 1997. 8. Dinshunoslik asoslari. - T.: O'zbekiston, 1995. 9. Jalolov A. Mustaqillik mas'uliyati. ­ T.: 1996. 10. Jumaboev Y. J. Tadbirkorlik va ma'naviyat kamolot. ­T.:Iqtisod va hisobot jurnali, 1996, 3 - son. 11. Jumaboev Y. J. Insonning hayot mazmuni. ­ T.: an va turmush», 1996, 3 - son. 12. Jumaboev Y. J. Hayot mazmuni va komil inson muammosi. Toshkent, 1997. 13. Ibrohimov A, Sultonov X, Jo'raev N. Vatan tuyg'usi. «O'zbekiston», 1997. 14. Imom Termiziy. Sahihi Termiziy. - T.: Qomuslar bosh tahririyati,1993. 15. Imom Ismoil Al - Buxoriy. Al - adab al - mufrat/Adab durdonalari/ Toshkent, 1998. 16. Imomnazarov M. Milliy ma'naviyatimiz nazariyasiga chizgilar. Toshkent, «Sharq», 1998. 17. Jo'raev N. Agar ogohsen... . - T.: Sharq, 1998. 18. Komilov N. Islom - ma'rifat dini. - T.: 2000. 19. Mustaqillik: izohli ilmiy - ommabop lug'at. T.: Shar, 1998. 20. Mo'minov I. Amir Temurning O'rta Osiyo tarixida tutgan o'rni va roli. - T.: Fan, 1997. 21. Ogoh bo'laylik (to'plam) - T.: Akademiya, 1999. 22. Ochilov S. Mustaqillik ma'naviyati va tarbiya asoslari. - T.: O'qituvchi, 1997. 23. Osnovi religiovedeniya. Red. I.N. Yablokov. ­M.: Visshaya shkola, 1998. 24. Otamurotov S, Rahmatov J, Xusanov S. Ma'naviyat asoslari. Ma'ruzalar matni. - T.: O'zbekiston Respublikasi Oliy va O'rta maxsus ta'lim vazirligi, 2000. 25. Raxmatov O. Ogohlik - muqaddas burch. - T. 2002. 26. Religioznie traditsii mira. ­Bishkek, 1997. 27. Saifnazarov I. Bozor iqtisodiyoti va shaxs kamolati. ­T.: 1996. 28. Saidov A. Konstitutsiya va fuqarolik jamiyati. // O'zbekiston ovozi, 2002 yil 3 dekabr. 29. Tulenov J. Ma'naviy yuksalish sari. - T.: Mehnat, 2000. 30. Usmonov K, G'aniev D. O'zbekiston mutaqil taraqqiyot yo'lida. - T.: 1997. 31. Uvatov U. Imom Moturidiy merosining mohiyati. - T.: Sharq, 2000. 32. Sharifxo'jaev M. O'zbekiston yangi g'oyalar, yangi yutuqlar - T.: Sharq, 2002.

92

33. Sharifxodjaev M. Formirovanie otkritogo grajdanskogo obshchestva v Uzbekistane. - T. 2002. 34. Yusupov E. Inson kamolatining ma'naviy asoslari. T.: Universitet, 1998. 35. Yangi O'zbekistonning 7 zafarli yili. - T.: Sharq, 1999. 36. Yassaviy A. Devonu hikmat. - T. 1992. 37. Qaltis savollarga xolis javoblar» (Din va dunyoviy muammolarga doir) //Tafakkur jurnali, 1999 yil, 3 - son. 38. Qur'oni Karim. - T.: Cho'lpon, 1993. 39. Hadisi Sharif. I - IV kitoblar. - T. 1992. 40. Hasanov A. Tarix saboqlari va yoshlar tarbiyasi. - T.: 2000. 41. Hasanov S. Xorazm ma'naviyati darg'alari. - T.: 2002.

93

«MADANIYaTShUNOSLIK» fanidan DASTUR

94

Tuzuvchilar: t.f.d., prof. Q.Usmonov, t.f.n., prof. M.Sodiqov, p.f.n., k.o'q. F.Babashev, k.o'q. S.To'laganova, k.o'q. V.Topchiy. Taqrizchilar: t.f.d., prof. A.Hazratqulov, t.f.n., dots. T.Yunusov, t.f.n., dots. B.Karimov. Dasturda jahon va O'zbekiston madaniyatining mohiyati, uning rivojlanish xususiyatlari, qonuniyatlari, jahon va milliy - madaniy merosni asrab - avaylash hamda uni kelajak avlodga etkazish muammolari tahlil qilinadi. Izuchayutsya sushchnost, osobennosti i zakonomernosti razvitiya mirovoy i otechestvennoy kulturi, analiziruyutsya problemi soxraneniya, umnojeniya mirovogo i natsionalnogo kulturnogo naslediya, voprosi peredachi ego podrastayushchemu pokoleniyu. Worlds and home culture's development essence, peculiarities and regularities are studied, the problems of keeping, multiplication of world and international cultural legacy, problems of passing them to the young generation are analyzed. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan. (25 aprel 2002 yil 9 - sonli bayonnoma).

1. SO'Z BOShI

Respublikamiz Oliyta'lim muassasalarida "Madaniyatshunoslik" fanining o'qitila boshlanishimustaqillikning ma'naviyat jabhasidagi muhim qadami bo'ldi.Zero, yurtimizning mustaqil taraqqiyot yo'liga chiqishi, iqtisodiyotni yangi tamoyillar asosida boshqarishga o'tilishi, milliy va umuminsoniy qadriyatlar negizida demokratik xuquqiy davlat va adolatli fuqarolik jamiyatining barpo etilayotganligi,mantiqiy tarzda madaniyat, ma'naviyat muammolariga yangicha yondashish zaruratini kun tartibiga qo'ydi. Bu - ob'ektiv jarayon. Milliy, tarixiy tajribalar asosida yangi jamiyat barpo etilayotgan ekan, bu jarayon jamiyatning barcha jabhalarini (iqtisodiy, siyosiy - huquqiy, ijtimoiy, ma'naviy) makon va zamonda bir butun tizim tarzida yangilanishini talab etmoqda. Bu, avvalo, ma'naviyatga yangicha munosabat, ajdodlar merosini e'zozlash, uni asrash, o'rganish va boyitish asnosida komil insonlikka erishish demakdir.

95

Fanni o'qitishning maqsadi va vazifalari ­ «Madaniyatshunoslik» fanining asosiy maqsadi ­ bakalavriat talabalarini jahon, birinchi navbatda, Sharq madaniyati, xususan Markaziy Osiyo xalqlarining boy madaniy merosi, betakror obidalari, mutafakkirlar asarlarida jamlangan ma'naviy merosni, barhayot udum, an'ana, turmush va fikr tarzini ifodalovchi ilmiy ma'lumotlar bilan tanishtirishga qaratilgan. Ikkinchidan, tarixiy haqiqatni qaror toptirish, ajdodlar merosini bakalavriat talabalariga o'rgatish asnosida ularni vatanparvarlik va fidoyilik ruhida tarbiyalash, ularda o'zlikni anglash, Vatan tuyg'usi, Ona - yurt g'ururi, sharqona qadriyatlar asosida milliy mafkurani shakllantirishdir. Boshqa fanlar bilan o'zaro bog'liqligi ­ «Madaniyatshunoslik» fani ijtimoiy gumanitar, jumladan, tarix, falsafa, ma'naviyat asoslari, dinshunoslik, huquqshunoslik, sotsiologiya singari fanlar bilan bevosita uyg'unlikda o'rganiladi. «Madaniyatshunoslik» fani auditoriya mashg'uloti turlari soatlar bo'yicha quyidagicha taqsimlangan. Ma'ruzalar - 18 soat (50%), seminar mashg'ulotlari - 18 soat (50%).

2. FAN DASTURI

Madaniyatshunoslik fanining predmeti, metodologik asoslari va ahamiyati ­ «Madaniyatshunoslik» fanining maqsadi, tadqiqot predmeti va vazifasi. Fanning ijtimoiy fanlar tizimida tutgan o'rni, o'ziga xosligi va amaliy ahamiyati. Madaniyatshunoslik tarixida madaniyat tushunchasining talqini. Madaniyat ijtimoiy hodisa sifatida. Moddiy va ma'naviy madaniyat. Tabiat va madaniyat. Madaniyat - inson shaxsi va uning turmush tarzini tarkib toptirishning o'ziga xos usuli. Madaniyat va tsivilizatsiya. Jahon xalqlari madaniyatidagi o'ziga xoslik va umumiylik. Madaniyatlar muloqoti. Sharq va G'arb madaniyatlarining o'zaro bir - biriga ta'siri. Vorislik - madaniy taraqqiyotning muhim qonuniyati. Tarixiy izchillik va madaniy meros. Ma'naviyat va milliy qadriyatlar. Ma'naviyat tushunchasi, uning asosiy shakllari va ularning o'zaro bog'liqligi Milliy qadriyatlar va shaxs ma'naviyati. Milliy istiqlol va milliy Uyg'onish davridagi barkamol avlod tarbiyasida madaniyatshunoslik fanining o'rni va roli. Qadimgi Sharq madaniyati - qadimgi Sharq madaniyatining tarixiy va davriy chegaralari. Madaniyatning eng qadimgi o'chog'i - qadimgi Mesopotamiya jamiyatlari madaniyati. Shumerlar madaniyati. Qadimgi Misr madaniyatining shakllanish davri. Jahon madaniyati rivojlanishida qadimgi Misr madaniyatining o'rni.

96

Markaziy Osiyo madaniyati shakllanishining tabiiy - iqlimiy va etnik shart sharoitlari. Qadimgi qabilalar madaniy aloqalarining yo'nalishlari, madaniy hayotning afsona va rivoyatlarda aks ettirilishi. Diniy e'tiqodlar, Zardushtiylik va «Avesto». Ellin madaniyatining Sharqqa kirib kelishi. Kushonlar davrida Baqtriya madaniyati. Budda yodgorliklari. Buyuk ipak yo'li ­ G'arb va Sharq xalqlari o'rtasidagi madaniy ko'prik. Qadimgi Hindiston madaniyati. Braxmanizm - jamoani tabaqalashtirish. Birinchi jahon dini - Buddizmning shakllanishi. Mohinjo - Daro va Xarappa tsivilizatsiyasi. Qadimgi Xitoy tsivilizatsiyasi vujudga kelishining shart - sharoitlari va o'ziga xos xususiyatlari. Konfutsiychilik, daosizm, moizm va legizm kabi falsafiy ta'limotlarning paydo bo'lishi. Xitoy madaniyatining ijtimoiy - axloqiy mazmuni. qzuv, adabiyot, san'at yodgorliklari. Buyuk Xitoy devori. Xitoy madaniyatining qo'shni xalqlarga ta'siri. Antik davr Evropa madaniyati - qadimgi madaniyatning cho'qqisi bo'lmish antik madaniyatning jahon madaniyati rivojidagi o'rni. Afina, Sparta va Rim madaniyati: umumiylik va o'ziga xosliklar. Qadimgi yunon tsivilizatsiyasining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari. Tasviriy san'at, me'morchilik, teatr, sportning antik madaniyatdagi o'rni. Notiqlik san'ati. Qadimgi Lotin madaniyati. Qadimgi rimliklarning dunyoni idrok etish xususiyatlari. Qadimgi rimliklarning harbiy san'ati. Rim huquqi. Rimliklarning muhandislik inshootlari. Haykaltaroshlik, me'morchilik. Ellinistik mada niyatining qadimgi lotin madaniyatiga ta'siri. Sharqdagi ellinistik markazlar. Antik madaniyat inqirozi va xristianlikning vujudga kelishi. O'rta asrlar Evropa madaniyati - o'rta asrlardagi "Dunyo qiyofasi". Evropa va Sharq madaniyatining xristian va islom dini aqidalarida namoyon bo'lishi. Evropa o'rta asrlar madaniyatining manbai: antik madaniyat, xristianlik, musulmon Sharqi. O'rta asrlar Evropa madaniyatining tabaqa - manfaatchilik xususiyati. Xristian madaniyati. Ritsarlik va rohiblik - hayot tarzi sifatida. Vizantiya madaniyati. Roman san'ati. Gotika. Shahar madaniyatining rivojlanishi. Universitet ilmining vujudga kelishi. Kitob chop etishning yo'lga qo'yilishi. Qahramonlik eposlari. Geografik kashfiyotlar va dengiz yo'lining kashf qilinishi. Texnika yutuqlari. Musiqa madaniyati va haykaltaroshlik. Sharq Uyg'onish davri madaniyati - Markaziy Osiyo Rennessansi va uni davrlashtirish muammolari. IX - XI asrlardaijtimoiy - siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotda yuz bergan o'zgarishlar. Islom madaniyatining shakllanishi. Bog'dod va boshqa madaniyay markazlar bilan Movarounnahr shaharlarining aloqalari. Bog'dod va Xorazm Ma'mun akademiyalari. Markaziy Osiyo san'atida arab xalifaligi va

97

mahalliy madaniy oqimlarning o'zaro sintezi jarayonining kuchayishi. Tabiiy, falsafiy axloqiy va diniy - tasavvufiy fanlarning taraqqiy qilishi. Markaziy Osiyo allomalarining ijodi va ularning jahon ilm - fani taraqqiyotida tutgan o'rni. Me'morchilik va tasviriy san'atdagi uslubiy o'zgarishlar: madrasa, masjid, maqbara - xonaqohlar, karvonsaroy, rabot, tim kabi maishiy savdo hamda muhofaza qurilishlari va ularning uslublari. IX - XII asrlar me'moriy yodgorliklari: Buxorodagi Somoniylar maqbarasi, Timdagi Arab Ota maqbarasi, Karmana shahri yaqinidagi Raboti Malik, Termizdagi Hakim at - Termiziy, Sulton Saodat, Samarqanddagi Shohi Zinda maqbarasi. Amaliy san'atning kulolchilik, to'quvchilik singari shakllarining rivojlanishi. Amir Temur barpo etgan markazlashgan davlatda madaniy - maishiy hayotni rivojlantirish shart - sharoitlari. XIV asr oxiri XV asrda Movarounnahrda qurilgan me'moriy obidalar (Go'ri Amir, Oqsaroy, Bibixonim, Shohi Zindadagi me'moriy qurilishlar, bog' va ko'shk, saroylar, Registon ansambli, Buxoro va G'ijduvondagi masjid va madrasalar). Ulug'bek akademiyasi faoliyati. Ulug'bek rasadxonasi. Temuriylar davridagi ilm - fan va adabiyot ahli Tasviriy san'at rivoji. Samarqand va Hirot maktablari. Hattotlik va kitobat. Madaniy muhitga Naqshbandiylik tariqati suluklariningta'siri. Temuriylar davri madaniyatining Markaziy Osiyo va jahonda tutgan o'rni hamda ahamiyati. Evropa Uyg'onish davri madaniyati - Uyg'onish davrida yangi Evropa madaniyatining shakllanishi. Evropada Uyg'onish davri madaniyatining rivoji va antik an'analarning tiklanishi. Gumanizm. Yangi inson idealining shakllanishi. Italiya adabiyoti va san'ati. Reformatsiya, kitob nashr etish, milliy yozuvlarning tarqalishi. XVII asrda Barokko va ma'naviy madaniyat. Ratsionalizm va ilg'or fanning dastlabki yutuqlari. Tabiiy bilimlar va texnik taraqqiyot. N. Kopernik, D. Bruno, G. Galiley, I. Nyuton. XVIII asr - ma'rifatparvarlik asri. Absolyutizmning inqirozi. Qomusiy olimlar. Klassitsizm rivojlanishida yangi bosqich. Adabiyot va teatr, musiqa san'atining yuksalishi. XVII - XIX asrlar jahon madaniyati - XVIII asr va XIXasrning boshlarida Angliya va Ispaniya madaniyatida romantizm tendentsiyalarining namoyon bo'lishi. XIX asrda kapitalistik munosabatlarning rivojlanishi va madaniyat sohasida yuz bergan o'zgarishlar. Sanoat inqilobi va ilmiy - texnikaviy yutuqlar. Evropa san'atida romantizm va neoklassitsizm. Adabiyot va tasviriy san'atda realizm, impressionistlar va postimpressionistlar. Ko'chmanchi o'zbeklar - Shayboniylar sulolasi hukmronligi davrida O'rta Osiyo madaniyatining rivojlanish xususiyatlari. Buxoro va Samarqandda qurilgan me'moriy

98

yodgorliklar. XVI - XVII asrlar me'morchiligi an'analari. Adabiyotning rivojlanishi. O'zbek xalq og'zaki ijodi - "Alpomish" dostoni. XVIII - XIX asrlarda Buxoro, Xiva va Ko'qonda madaniy hayotning qad rostlashi. Xonliklarda madaniyat rivojlanishining o'ziga xosligi: Xivada yaxlit me'morial ansambllar qurilishi.Buxoro va Qo'qon me'moriy yodgorliklari. Xiva va Qo'qon xonliklarida ma'naviy - adabiy muhit. Burjua munosabatlari va madaniyatda yangilanish jarayoni. Chor Rossiyasining O'rta Osiyoni bosib olishi va Evropa madaniyatining kirib kelishi. Turkiston shaharlarida Evropa me'moriy uslubi asosida yangi arxitekturaning shakllanishi. Evropa uslubidagi o'zbek teatrlarining paydo bo'lishi. Ma'rifatparvar adabiyot namoyondalari. XX asr jahon madaniyati - XX asr boshlarida madaniyat rivojidagi yangi yo'nalishlar. San'atning yangi turlari: kinemotografiya, televideniening vujudga kelishi va ularning teatr, adabiyot, rassomchilik va boshqa san'at sohalariga ta'siri. Turkistonda jadidchilik harakatining ma'rifiy va siyosiy ahamiyati. Sobiq Sovet davlatining tashkil etilishi yillarida O'zbekistondagi madaniy hayot. ''Madaniy inqilob"ning milliy ruhiyat, milliy ma'naviyat va milliy madaniyatga salbiy ta'siri. Badiiy ijod sohasida milliylik va umuminsoniylik uyg'unligini asrash uchun urinish. Madaniyat yodgorliklarini muhofaza etish, tarixiy merosni o'rganish, an'anaviy san'at turlarini rivojlantirish uchun kurash - bu davrdagi madaniy hayotning muhim qonuniyati. Ikkinchi jahon urushi yillarida madaniyat. Adabiyot va san'atda urush mavzusi. O'zbekiston Fanlar Akademiyasining tashkil topishi (1943 y.). 50 - 80 yillarda fan, tasviriy san'at va me'morchilik. Adabiyot, kino, musiqa va teatr san'atining rivojlanishi. Hozirgi zamon badiiyatida ommaviy yuksak (professional) madaniyatning o'zaro nisbati. Ilmiy texnologiya inqilobi va XX asr tsivilizatsiyasining agrar industrial hamda zamonaviy axborot - kompyuter bosqichlari.Ilmiy va badiiy madaniyat uy qunligi. Ma'rifiy ta'limda umuminsoniy qadriyatlarning ahamiyati. O'zbekistonda madaniy merosni muhofaza qilish tadbirlari. Umumjahon vorisligi kontseptsiyasi, O'zbekistonda hozirgi madaniy rivojlanishning o'ziga xos xu susiyatlari. Milliy istiqlol va O'zbekistonda madaniy taraqqiyot - milliy istiqlol, ma'naviyat, madaniyat. Milliy uyg'onish va milliy ong. Madaniyat jabhasidagi islohotlarda davlatning o'rni va vazifalari. "Ma'naviyat va ma'rifat" jamoatchilik markazi. "Oltin meros" jamg'armasining milliy madaniyat ravnaqi, millatlararo madaniy muloqotni rivojlantirish, Komil insonni shakllantirishdagi roli. Hozirgi sharoitda adabiyot, tasviriy san'at, me'morchilik, teatr, musiqa, kino va televidenie rivojlanishidagi o'ziga xoslik. Ularning milliy qadriyatlarni tiklash, milliy g'oya va milliy mafkurani shakllantirishdagi roli. «Ta'lim to'g'risida»gi Qonun, Kadrlar tayyorlash milliy dasturining mohiyati va

99

ma'naviy - ma'rifiy islohotlar tizimini amalga oshirishdagi roli. Milliy madaniyat ravnaqida milliy madaniy markazlar hamda xalqaro madaniy aloqalarning o'rni va ahamiyati.

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI

Madaniyatshunoslik fani predmeti, uni o'rganishning ahamiyati

Madaniyat va jamiyat. Ijtimoiy - madaniy rivojlanishning umumiy qonuniyatlari. Turli davrlar va mintaqaviy madaniyatlar muloqati, uning o'ziga xos xususiyatlari. Vorislik mohiyati va uning madaniy taraqqiyotidagi roli. Shaxs ma'naviyatining shakllanishida umuminsoniy va milliy qadriyatlar uyg'unligi.*

Qadimgi Sharq madaniyati

Qadimgi Misr, Mesopotamiya madaniyati.* Qadimgi Xitoy madaniyati.* Qadimgi Hindiston madaniyati.*

Qadimgi Evropa madaniyati

Yunon - Ellin madaniyati.* Qadimgi Rim madaniyati.* Vizantiya madaniyati.*

Islom madaniyati

Islom dinining vujudga kelishi va yoyilishi. Islom qadriyatlari va ahkomlarining shakllanishi hamda rivojlanib borishi. Islom madaniyati va uning ijtimoiy taraqqiyotga ta'siri.*

Xristianlik madaniyati

Xristianlikning vujudga kelishi va yoyilishi. Xristianlik ta'limotining mazhablari va yo'nalishlari. Xristianlik madaniyati va ilm - fan.*

Sharq Uyg'onish madaniyati

O'rta asrlarda Sharq xalqlarning madaniy - ma'naviy hayotida yuz bergan Uyg'onish davri.*

100

Ilm - fan ravnaqi. Adabiyot va san'at.

Evropa Uyg'onish madaniyati

Evropa Uyg'onish davrining madaniy hayot rivojiga ta'siri.* Shaharlar hayoti. Universitet ta'limi. Ilm - fan ravnaqi. Adabiyot va san'at.

XIX - XX asrlarda ilmiy - texnikaviy taraqqiyot

XIX asrda ilg'or mamlakatlarda sanoat inqilobi, fan va texnika ravnaqi. Madaniyatning ommaviylashuvi: radio, telekommunikatsiyalar va vositalarining rivojlanishi. Ilmiy - texnikaviy inqilob va uning yutuqlari.*

XIX - XX asrlarda ma'naviy madaniyat ravnaqi

axborot

XIX - XX asrlarda jahon xalqlari ma'naviy madaniyati yuksalishining muhim omillari.*

Ta'lim taraqqiyoti. Ilm - fan ravnaqi.

Adabiyot, teatr, kino, tasviriy san'at, musiqa. Laboratoriya ishlari namunaviy o'quv rejada ko'zda tutilmagan. Kurs (loyiha) ishlari namunaviy o'quv rejada ko'zda tutilmagan.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

1. O'zbekistonning 10 yil mustaqil taraqqiyot yo'lini yorituvchi 8 ta o'quv filmlari. 2. Jadidlar faoliyatini yorituvchi «Buyuk siymolar» mavzusidagi foto portretlar. 3. Respublika san'at muzeyi, O'zbekiston tarixi davlat muzeyi va boshqa madaniy - ma'rifiy muassasalarga tashriflar tashkil etish. 4. Testlarni kompyuterga kiritish orqali talabalar bilimini baholash va boshqalar.

101

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

Nazorat qilish turlari

Har haftada bo'ladigan seminar mashg'ulotida belgilangan mavzu bo'yicha joriy baholash o'tkaziladi. Jami 9 marta joriy baholash o'tkazilib, talabalarning o'zlashtirish ko'rsatkichlari aniqlanadi. Semestr davomida JB bo'yicha talabalar bilimi 0 - 12,6 ball doirasida aniqlanadi. Semestr davomida bir marta oraliq baholash o'tkaziladi. OB bo'yicha talabalar bilimi 0 - 12,6 ball doirasida beligilanadi. Semestr oxirida yakuniy baholash o'tkaziladi va talabalar o'zlashtirish ko'rsatkichi 0 - 10,8 ball doirasida baholanadi. So'ngra talabaning JB, OB va YaB da olgan reyting ballari jamlanib, umumiy o'zlashtirish ko'rsatkichi 0 - 36 ball doirasida baholanadi Talabaning bilimi quyidagi mezonda baholanadi: 31,0 dan 36,0 ballgacha ­ «a'lo» (86 - 100 foiz) baho; 25,6 dan 30,6 ballgacha ­ «yaxshi» (71 - 85 foiz) baho; 19,8 dan 25,2 ballgacha ­ «qoniqarli» (55 - 70 foiz) baho; 0 dan 19,4 ballgacha ­ «qoniqarsiz» (0 - 54,8 foiz) baho.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. - T.: O'zbekiston, 1992. 2. Karimov I.A. O'zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1. - T.: O'zbekiston, 1996. 3. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2. - T: O'zbekiston, 1996. 4. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3. - T.: O'zbekiston, 1996. 5. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan T.4. - T.: O'zbekiston, 1996. 6. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5. - T.: O'zbekiston, 1997. 7. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. T.6. ­ - T.: O'zbekiston, 1998. 8. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T.7. ­ - T.: O'zbekiston, 1999. 9. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon turmush - pirovard maqsadimiz. T.8.. - T.:O'zbekiston, 2000. 10. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. T.9. - T.: O'zbekiston, 2001.

102

11. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. T.10. ­T.: O'zbekiston, 2002. 12. Karimov I.A. Hayotimizning, taraqqiyotimizning huquqiy asosi. // Xalq so'zi, 2002 yil, 6 dekabr. 13. Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar.Tanlangan asarlar. 1 - t., - T., 1988. 14. Abdunabiev A. Vklad v mirovuyu tsivilizatsiyu. ­T.: O'zbekiston, 1998. 15. Abduxoliqov S.Madaniyat tarixi va uning asosiy masalasi. - T.: Fan, 1992. 16. Axmedova E., Gabidullin R. Kulturologiya ­ T., 2001. 17. Boboev H., Xamroev T., Alimasov V. Madaniyatshunoslik. ­T.: Yangi asr avlodi, 2001. 18. 18. Boboev H. , Hasanov S. «Avesto» - ma'naviyatimiz sarchashmasi. ­T.: Adolat, 2001. 19. Boynazarov F.Antik dunyo. - T.: Mehnat, 1983. 20. Bonnar A. Grecheskaya tsivilizatsiya. 3 toma. ­M., 1992. 21. Drevniy Vostok i mirovaya kultura. - M., 1981. 22. Erasov V. Kultura, religiya i tsivilizatsiya na Vostoke. - M., 1990. 23. Iskusstva stran narodov mira.Entsiklopediya. - M., 1956 - 1978. 24. Kumanetskiy K.Istoriya kulturi drevney Gretsii i Rima. ­M., 1990. 25. Kolpinskiy Yu. D. Velikoe nasledie antichnoy Elladi i ego znachenie dlya sovremennosti. - M., 1977. 26. Kasambi D.Kultura tsivilizatsii drevney Indii. - M., 1986. 27. Kultura Drevnego Egipta. - M., 1976. 28. Kultura epoxi Vozrojdeniya. - M., 1986. 29. Madaniyatshunoslik. Ma'ruzalar matni. Gulmetov E. va boshqalar. ­T.: DITAF, 2000. 30. Mavrulov A. Ma'naviyatni sog'lomlashtirish davri. - T.: O'zbekiston, 1996. 31. Mustaqillik. Ilmiy - ommabop lug'at, - T., 1998. 32. Mo'minov I. Amir Temurning O'rta Osiyo tarixida tutgan o'rni va roli. - T.: Fan, 1994. 33. Maxmudov R. Xuquq va madaniyat. - T.: O'zbekiston, 1994. 34. Nikolskiy N. Kultura drevney Vavilonii. - M., 1959. 35. Ocherki istorii arabskoy kulturi U - XU vekov. - M., 1982. 36. Osnovi teorii kulturi - M., 1986. 37. Razumovich N. Politicheskaya i pravovaya kultura.M., 1989. 38. Sattor M. O'zbek udumlari. - T.: Fan, 1993. 39. Silichev D. Kulturologiya. Uchebnoe posobie dlya VUZov. ­M., 1998. 40. Sulaymonova F.Sharq va G'arb. - T.: Fan, 1991. 41. Trimengem Dj. S. Sufiyskie ordena v islame. - M., 1989.

103

42. Xayrullaev M., Shorahmedov D. Madaniyat va meros. T.: G'.G'ulom nomli adabiyot va san'at nashriyoti, 1973. 43. Xasanov S. Xorazm ma'naviyati darg'alari. ­ T.: Adolat 2001. 44. Xudojestvennaya kultura Sredney Azii IX - XIII vekov.. - T.: Izd. literaturi i iskusstva im.G.Gulyama, 1983. 45. Cheboksarov K.Narodi, rasi, kultura - M., 1985. 46. Sharifxo'jaev M. Istiqlol istiqbollari. ­ T.: O'zbekiston, 1994. 47. Qoraboev S. O'zbekiston bayramlari. - T.: O'qituvchi, 1992.

Qo'shimcha adabiyotlar

Abduraxmonov A. Ulug'bek akademiyasi. - T.: Qomuslar Bosh tahririyati, 1993. Abrorov M. Yangicha fikrlash va milliy urf - odatlar. - T.: Fan, 1990. Amir Temur Ko'ragon. Zafar yo'li. ­T.: Nur, 1992.Amir Temur o'gitlari. - T., 1992. Antichnoe nasledie v kulture Vozrojdeniya. - M., 1994. Babaev X., Duschanov T., Xasanov S., Allamov Ya. Rol «Avesti» v duxovnom razvitii chelovestva. ­ Urgench: Xorazm 2002. 6. Buyuk siymolar, allomalar. 1,2,3,4 kitoblar. ­T.: 7. Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1995, 1996, 2000. 8. Bromley Yu.Sozdano chelovechestvom. ­M.,1984. 9. Vostok i Zapad. Issledovaniya. Perevodi. Publikatsii. - M.: Nauka, 1982. 10. Gurevich A. Srednevekoviy mir: kultura bezmolvstvuyushchego bolshinstva. ­M.: Iskusstvo, 1990. 11. Djeyms G. Rimskaya tsivilizatsiya 12. Ibrohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg'usi. ­T.: O'zbekiston, 1996. 13. Ibrohimov N. Ibn Battuta va uning O'rta Osiyoga sayohati. - T.: Universitet, 1993. 14. Iskusstva stran Vostoka. - M.: Prosveshchenie, 1986. 15. Kaykovus. Qobusnoma. ­T.: Istiqolo, 1994. 16. Kniga i sotsialniy progress. - M., 1986. 17. Komilov N. Tafakkur karvonlari. ­T.: Ma'naviyat, 1999. 18. Ma'naviyat yulduzlari, - T., 1998. 19. Madaniyat va jamiyat. - T.: O'zbekiston, 1993. 20. Nizomulmulk. Siyosatnoma yoki siyar ul - mulk. ­T.: Adolat, 1997. 21. Odobnoma. - T., 1992. 22. Ocherki istorii iskusstva. - M., 1987. 23. Oppenxeym A. Drevnyaya Mesopotamiya. - M., 1990. 24. G. Pugachenkova, L. Rempel. Ocherki istorii iskusstva Sredney Azii, - M., 1982. 25. Xayrullaev M. Uyg'onish davri va Sharq mutafakkirlari - T.: Fan, 1985.

104

1. 2. 3. 4. 5.

26. Xuk S.Mifologiya Blijnego Vostoka. - M.: O'zbekiston, 1992. 27. Shayxova X.Inson va uning ma'naviy dunyosi. - T., 1993. 28. Yusupov E. Ma'naviyat va jamiyat taraqqiyoti. ­Xo'jand, 1996. 29. Hamidov H. Qirq besh alloma hikoyati. ­T.: Fan, 1995. 30. Hadis olimlar, qozilar, hokimlar haqida. ­T.: Cho'lpon, 1996. 31. G'afurov Z. Mustaqillikning ma'naviy zaminlari. - Qarshi, 1994.

105

SOTsIOLOGIYa FANIDAN DASTUR

106

Tuzuvchilar: prof. N.T.Shodiev, prof.S.H.Hasanov, dots.R.A.Umarova, dots.S.O'lmasov. Taqrizchilar: O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan fan arbobi, prof. H.B.Boboev, (Toshkent davlat yuridik instituti), dots. M.Primov.

Dasturda Oliy o'quv yurtlarida ijtimoiy - gumanitar fanlarni o'qitishning zamonaviy talablariga muvofiq "Sotsiologiya" fanining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari ifoda etilgan. Dinamik tizim sifatida jamiyat, uning asosiy tarkibiy elementlari, shaxsning jamiyatdagi vazifalari, ijtimoiy munosabatlar, ijtimoiy texnologiyalar, shuningdek, konkret sotsiologik tadqiqodlar masalalari atroflicha ko'rib chiqilgan. V programme v sootvetstvii s sovremennimi trebovaniyami k prepodovaniyu obshchestvennix nauk v visshix uchebnix zavedeniyax respubliki otrajeni zarojdenie i etapi razvitiya nauki "Sotsiologii", vsestoronne rassmatrivayutsya obshchestvo kak dinamichnaya sistema, ee osnovnie strukturnie elementi, lichnost i ee rolevie funktsii, obshchestvennie otnosheniya, sotsialnie texnologii, a takje naviki provedeniya konkretnix sotsiologicheskix issledovaniy. In assogdanse winh the modegn gequgements to teashing of sosial ssienses in Nigheg Edusational Institutions of Rerublic the fogmation and stages of ssiense and sosiologu s develorment age geflested in this wogk. The sosietu is sonsideged as the dunamis sustem, it s basic and structural elements, the regson and it s functions, sosial teshno1ogies, thergastice of sonsgete sosial geseagshes age also toushed uron. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan. (25 aprel 2002 yil 9 - sonli bayonnoma).

107

1. SO'Z BOShI

"Sotsiologiya" fani boshqa ijtimoiy - gumanitar fanlar tizimida alohida o'rin tutadi. Inson va jamiyat haqidagi bilimlar sohasi bo'lgan bu fan yaqin o'tmishda ya'ni XVI asr oxiri - XX asr boshlarida paydo bo'ldi. Bugungi islohotlar davrida jamiyatda yuz berayotgan ijtimoiy - siyosiy o'zgarish va yangilanish jarayonlarini qamrab olib ularning mohiyatini ochib berish hamda istiqbollarini bashorat qilish ushbu fan oldida turgan eng dolzarb vazifalardandir. Jamiyat oldida turgan muammolarga javob topish shaxsning ijtimoiylashuvi, uning jamiyat taraqqiyotida tutgan o'rni va rolini aniqlash sotsiologiya fanining xususiy maqomini tashkil qiladi. Ushbu o'quv dasturida "Sotsiologiya" fanining yuqorida aytib o'tilgan barcha muammo va vazifalari, dolzarb mavzulari o'z aksini topgan bo'lib, ular davlatimizning ijtimoiy siyosati, Prezidentimiz I.A.Karimovning ijtimoiy - siyosiy ta'limoti bilan uzviy bog'liqlik o'rganiladi. Mazkur dastur ma'ruzalar mavzulari va amaliy mashg'ulotlar o'tkazishga doir tavsiyalar bilan ta'minlangan. "Sotsiologiya" fanini o'qitishning maqsadi jamiyat ijtimoiy tizimining turli bosqichlarida shaxs, oila, mahalla, maktab, institut, korxona, tashkilot, tuman, shahar, viloyat va butun mamlakat, umumjamiyat miqyosida shakllanadigan o'zaro ijtimoiy munosabatlarning dinamik holati mezonlari hamda qonuniyatlarini ochib berish. Ushbu fanni o'qitishning vazifasi jamiyat taraqqiyotining ijtimoiy - iqtisodiy, ruhiy - ma'naviy holatini atroflicha o'rganish asosida yaqin hozirgi kun va istiqboldagi rivojning tadrijiy takomilini aniq belgilash orqali ilmiy - amaliy asoslangan muayyan g'oyalar zahirasini berish. Talabalar bilimi va fanni o'zlashtirish bilan bog'liq talablar: - talabalar "Sotsiologiya" fanining barcha nazariy - amaliy qoidalari va tadqiqot usullarini taqdim etilayotgan dastur doirasida to'liq o'zlashtirishlari, ularni ijodiy qo'llash amaliyotini mukammal egallashlari o'laroq, fikr hamda xulosalarni aniq tushuntirib bera olish ko'nikmasi madaniyatiga ega bo'lishlari lozim.

O'quv rejasidagi boshqa fanlar bilan aloqasi.

"Sotsiologiya" fani ijtimoiy - gumanitar fanlarning O'zbekistondademokratik jamiyat qurish nazariyasi va

108

barchasi, xususan, amaliyoti, falsafa,

siyosatshunoslik, huquqshunoslik, iqtisodiyot nazariyasi kabi fanlar bilan bevosita uzviylikda o'rganiladi. Fanni o'qitish jarayonida talabalarga ma'ruza, seminarmashg'ulotlari o'tish bilan bir qatorda, test variantlari, yozma ishlar o'tkaziladi, tayanch so'z va iboralarga izohlar beriladi. Ish dasturini tuzishda Namunaviy dastur asos qilib olinadi. har bir ko'rsatilgan ma'ruza va seminar mashg'uloti mavzulari izchil bo'lishi, mavzuga oid ko'rgazmali qurollar ro'yxati berilishi kerak. Fan yangi pedagogik texnologiyaga asoslanib o'qitiladi. Fan sabog'ida kompyuter texnikasi, slaydlar, videoteka, video kutubxona va TVdan keng foydalaniladi. Ta'limning Davlat standarti mazkur kursga 36 soat hajmda vaqtajratilgan. Ularning 18 soati ma'ruza, 18 soati amaliy mashg'ulotlar.

Ishchi dasturni tuzishga oid uslubiy tavsiyalar:

Dasturni tuzishda barcha ijtimoiy - siyosiy, iqtisodiy o'zgarishlarni ijtimoiy munosabatlarning barcha turlarini e'tiborga olish lozim.

2. FAN DASTURI

Sotsiologiya fanining predmeti, ob'ekti, tarkibi va tadqiqot usullari hamda uslubiyoti. Sotsiologiya va ijtimoiy - gumanitar fanlar

Sotsiologiya" atamasining ta'rifi, fanning predmeti, o'rganish ob'ekti, tarkibi, tuzilishi. Sotsiologiya murakkab ijtimoiy tizim va ijtimoiy munosabatlar, jamoatchilik fikri haqidagi fan ekanligi. Sotsiologiyaning jamiyatni umuman emas, balki jamiyatni tashkil etuvchi, uning asosida ishlab turuvchi va rivojlanuvchi ijtimoiy materialni o'rganishi. Ushbu fanning asosiy yo'nalishlari. Predmetning mutaxassislar tayyorlashdagi o'rni va ahamiyati. Sotsiologiyaning tadqiqot usullari va uslubiyoti. Sotsiologiya va ijtimoiy - gumanitar fanlar. Sotsiologiya fanining qonun va kategoriyalari.

Sotsiologiya fanining vujudga kelishi va rivojlanish bosqichlari. Sotsiologiyaning fan sifatida shakllanishi va rivojlanishi

Sotsiologiya fanining vujudga kelish tarixi, nazariy - amaliy manbalari. Sotsiologiyaning fanlararo shakllanish bosqichlari. Qadim Turon va Movarounnahrda ijtimoiy - sotsiologik qarashlar. Qur'oni Karim, Hadisi Muborak, sharqning ulug' allomalari Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Hazrati Bahouddin Naqshbandiy, At - Termiziy,

109

Imom Al - Buxoriy, Amir Timur, Mirzo Ulug'bek, Alisher Navoiy asarlarida ilgari surilgan ijtimoiy fikrlar. G'arbiy Ovrupoda sotsiologik qarashlarning vujudga kelishi. Aflotun va Arastuning ijtimoiy qarashlari. XIX asr G'arbiy Ovrupoda sotsiologik ta'limotlar tarixi. O.Kont, G.Spenser, E.Dyurkgeym, V.Pareto, L.Gumplovich, G.Zimmel va M.Veber qarashlari. Mikrosotsiologiyanazariyalari. Makrosotsiologiya nazariyalari. T.Parsonsning strukturaviy funktsionalizmi. Funktsional tahlil va «o'rta daraja»dagi nazariyalar.

Jamiyat dinamik tizim sifatida. Ijtimoiy stratifikatsiya

Jamiyat va tizim tushunchalari, ularning ta'rifi. Zamonaviy sotsiologiyada jamiyat haqidagi nazariyalar. Ijtimoiy tizim dinamikasi. Jamiyatning turlarga bo'linishi. Jamiyat taraqqiyotito'g'risida tsiklli (turkumiy) va to'g'ri chiziqli rivojlanish nazariyalari. Industrial jamiyat va ungacha bo'lgan jamiyatlarning mohiyati. "Postindustrialjamiyat" nazariyasining mohiyati. Ijtimoiy stratifikatsiya tushunchasi va turlari. O'zbekiston jamiyatining ijtimoiystratifikatsiyasi. E.Dyurkgeymning jamiyat turlarga bo'linishi nazariyasi.

Individlar va guruhlararo sotsial munosabatlar hamda ijtimoiy aloqalar

Ijtimoiy aloqalar va munosabatlar. Ijtimoiylashuv jarayoni. Ijtimoiy aloqalarning makro va mikro darajasi. Shaxslararo o'zaro ta'sir nazariyalari. Nizolar (konfliktlar)va ularning ta'rifi hamda nizolarning turlari. Ijtimoiy betinchlik. Ijtimoiy guruhdagi o'zaro ta'sir tiplari, turlari va xususiyatlari. O'zaro ta'sir. Birlashtiruvchi qadriyatlar. Interaktsiya. Jamoatchilik fikri va uning shakllanishi. Siyosiy va ijtimoiy tashkilotlar, ularning ta'rifi hamda ijtimoiy hayotdagi funktsiyalari. Norasmiy guruhlar, ularning ijtimoiy - siyosiy hayotdagi o'rni. Deindividualizatsiya fenomeni.

Sohalar sotsiologiyasi. Siyosiy va iqtisodiy sohalar sotsiologiyasi

Siyosiy sotsiologiya va uning o'rganish ob'ekti. Siyosiy sotsiologiyaning siyosatshunoslikdan farqi. Tabiiy va ijtimoiy tengsizlik. Hokimiyat, hukmronlik va

110

avtoritet tushunchalari, ularning ta'rifi. Siyosiy xatti - harakatlar va unda ishtirok etayotgan tizimlar. Siyosiy hukmronlik. Zamonaviy buyruqbozlik. Iqtisodiy hayot sotsiologiyasi va uning o'rganish ob'ekti. Iqtisodiy hayot sotsiologiyasining ijtimoiy hayotdagi o'rni. Tashkilotlar sotsiologiyasi. Tashkilotlarning turlari va vazifalari. Rasmiy va norasmiy tashkilotlar.

Ta'lim - tarbiya va oila sotsiologiyasi. Jamoatchilik fikri sotsiologiyasi

Ta'lim - tarbiya sotsiologiyasi va uning mohiyati. O'zbekistonda Kadrlar tayyorlash milliy dasturining qabul qilinishi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturining maqsadi, vazifalari, amalga oshirish bosqichlari. Mutaxassis kadrlar - jamiyat taraqqiyotining muhim omili ekanligi. Kadrlar sotsiologiyasi va amaliyoti. Oila sotsiologiyasi. Oila tushunchasi va uning funktsiyalari. Oilaning vazifalari, tarixiy rivojlanishi, turlari. O'zbekistonda oilaga munosabat. Jamoatchilik fikri sotsiologiyasi. M.S.Matskovskiyning oila funktsiyasiga bergan tasnifi.

Deviant va delinkvent hulq - atvor

Ijtimoiy me'yor tushunchasi. Me'yorning buzilishi. Ijtimoiy me'yorlarning tasnifi. Jamiyatning me'yoriy tizimi va uning o'zgaruvchan xarakteri. Konformizm. Ijtimoiy me'yordan chetga chiqish. Deviant hulq - atvor hamda uning sabablari. Delinkvent xulq - atvor. Jinoyatlar, alkogolizm, narkomaniya, o'z joniga qasd qilish deviatsiyaning asosiy shakllari sifatida. Hozirgi yoshlar orasida jinoyatchilikning tarqalishi. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar to'g'risida O'zbekiston Respublikasi qonuni. (1999 yil 16 sentyabr). Sotsiologiya va yurisprudentsiyada deviatsiyaga munosabat.

Amaliy sotsiologik tadqiqotlarni tashkil etish va umumlashtirish

Amaliy sotsiologik tadqiqotlar dasturini tuzish. Sotsiologik tadqiqotlarni rejalashtirish. Sotsiologik tadqiqot dasturining tarkibi. Sotsiologik tadqiqotlarni tashkil etish. Sotsiologik tadqiqotlarni tahlil etish va umumlashtirish. Sotsiologik axborotlarni to'plashning empirik usullari. Elektron aloqa va internet. Sotsiologik monitoring.

Ijtimoiy texnologiyalar

Ijtimoiy texnologiyalar nazariyasi. «Ijtimoiy injeneriya» nazariyasining rivojlanishi.

111

Ijtimoiy texnologiyalarning mohiyati va asosiy turlarining tasniflanishi. Ijtimoiy texnologiya innovatsiyalari. «Texnopolis» loyihasi. Ijtimoiy texnologiyalarni mintaqaviy darajada qo'llash. Ijtimoiy texnologiyalarni mintaqaviy dasturlashning xorijiy tajribasi va uning O'zbekistonda ijodiy qo'llanishi. Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish to'g'risidagi O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002 yil 1 iyundagi farmoni. Ijtimoiy texnologiyalarni mintaqaviy darajada qo'llash. Izoh: mustaqil ta'limga tavsiya etilgan mavzu va kichik mavzular kursiv bilan ajratildi.

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI

Sotsiologiya fanining predmeti, tarkibi, usul va uslubiyoti, ijtimoiy - gumanitar fanlar tizimidagi o'rni

«Sotsiologiya» atamasining ta'rifi. Sotsiologiya fanining ob'ekti, predmeti, tarkibi. Fanning asosiy yo'nalishlari. Sotsiologiya fanining tadqiqot usuli va uslubiyoti.* Sotsiologiya fanining ijtimoiy - gumanitar fanlar tizimidagi o'rni. O'zbekistonda «Sotsiologiya» fanining rivojlanishi va istiqboli.

Sotsiologiyaning vujudga kelishi va taraqqiyot bosqichlari

Fanning vujudga kelishidagi tarixiy - nazariy manbalar. Sotsiologik qarashlarning taraqqiyot bosqichlari. Markaziy Osiyo mutafakkirlari ta'limotlarida ijtimoiy jarayonlar va jamoalarto'g'risidagi qarashlar.* G'arbiy Ovrupoda sotsiologik ta'limotlarning rivojlanishi vataraqqiyot bosqichlari. Sotsiologiyaning fan sifatida shakllanishidagi ta'limotlarning ahamiyati.

Jamiyat tizim sifatida. Ijtimoiy stratifikatsiya

Jamiyat ijtimoiy tizim sifatida. Jamiyatning dinamik tizim ekanligi. Sotsiologiyada jamiyat rivojlanishi haqidagi zamonaviy nazariyalar. G'arbiy Ovrupo sotsiologlarining jamiyatlarni turlarga bo'lishi. Ijtimoiy stratifikatsiya tushunchasi, uning mohiyati, turlari. O'zbekistondagi ijtimoiy stratifikatsiya. Bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitida aholini ijtimoiy himoyalash siyosati va amaliyoti.

112

Ijtimoiy aloqalar va munosabatlar

Shaxsning ijtimoiylashuv jarayoni, bosqichlari va ularning xususiyatlari. O'zaro ta'sir shakllari va mexanizmlari. Sotsiologiya fanida individlar va guruhlararo o'zaro ta'sir nazariyalari. Birlamchi va ikkilamchi guruhlar.* Siyosiy va ijtimoiy guruh hamda birlashmalar. Ijtimoiy aloqalar va institutlar. Norasmiy guruhlar. Ijtimoiy guruhdagi o'zaro ta'sirning o'ziga xosligi. Mahalla demokratiyasini shakllantirishda sotsiologik tadqiqotlarning o'rni. Jamoatchilik fikri. Ommaviy axborot vositalarining jamoatchilik fikrini shakllantirishdagi roli.

Siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy sohalar sotsiologiyasi

Siyosiy sotsiologiya va uning mohiyati. Hokimiyat va jamiyat: etakchilik, boshqaruv, nazorat. Hukmronlik va avtoritet tushunchalari. Siyosiy hokimiyat turlari va xususiyatlari. Iqtisodiyot sotsiologiyasining vazifalari, rivojlanish istiqbollari. Bozor iqtisodiyotiga o'tishda iqtisodiy hayot sotsiologiyasining xususiyatlari. Oila tushunchasi va uning mohiyati. Oilaning jamiyatimizdagi o'rni. Ta'lim - tarbiya sotsiologiyasi. O'zbekistonda Kadrlar tayyorlash Milliy dasturining ta'lim - tarbiya sotsiologiyasidagi o'rni. Ijtimoiy fikr sotsiologiyalarining mohiyati va vazifalari.

Deviant va delinkvent xulq - atvor

Ijtimoiy me'yor tushunchasi. Ijtimoiy me'yor tizimi va uning xususiyatlari. Ijtimoiyme'yorlarning buzilish sabablari.* Deviant xulq - atvor ijtimoiy me'yorning buzilishi sifatida. Delinkvent xulq - atvor va uning mohiyati. qshlarda ijtimoiy me'yorlarga to'g'ri munosabatni shakllantirish. O'zbekiston Respublikasining giyohvandlik va psixotrop moddalar to'g'risidagi 1999 yilgi qonuni.

Amaliy sotsiologik tadqiqotlarni o'tkazish asoslari

Sotsiologik tadqiqotlarni tashkil etish, uning maqsad va vazifalarini qo'yish. Ijtimoiy buyurtma va ilmiy maqsad.* Uslubiy vositalarni tanlash va tadqiqotni o'tkazish. Sotsiologik tadqiqot usullari. Intervyu sotsiologik tadqiqot usuli sifatida. So'rov o'tkazish va uning natijalarini tahlil qilish.

113

Ijtimoiy texnologiyalar

Ijtimoiy texnologiyalar nazariyasining mohiyati. Ijtimoiy texnologiyalar asosiy turlarining tasnifi. E.Meyoning insoniy munosabatlar nazariyasi.* Ijtimoiy texnologiyalarni qo'llash doirasi va rivojlanish bosqichlari. Ijtimoiy texnologiya sohasidagi innovatsiyalar. Ijtimoiy texnologiyalardan amaliy foydalanish istiqbollari. Ijtimoiy texnologiyalarning mintaqaviy darajada qo'llanishi. Mintaqaviy dasturlash va tartibga solish. Laboratoriya ishlari namunaviy o'quv rejada ko'zda tutilmagan. Kurs (loyiha) ishlari namunaviy o'quv rejada ko'zda tutilmagan. Izoh: majburiy mavzudagi mashg'ulotlar * bilan ajratildi.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

1. Resursi Interneta dlya razvitiya sistemi obrazovaniya i nauki v Zapadnoy Evrope i SShA. http: //www. prof. msu. ru. 2. PoliticalTheory. Mejdunarodniy jurnal politicheskoy filosofii www. Sage. Pub. Co. uk. /Journals /Details/ joo26. htm. 3. Politicheskie issledovaniya, jur. RAN. www. Politstues. Ru. 4. Programma otdeleniya politicheskoy nauki Universiteta SShA.. 5. Grajdanskoe soglasie, http://soglasie. Rostovcity. Ru. 5. Ekonomicheskaya sotsiologiya. 6. www.ecsoc. msses. ru· * 7. Jurnal Region: ekonomika i sotsiologiya, wwwpsd. Ad - sb ras. Nsc. Ru. 8. Visshayasotsiologiya, www nvrz. kuzbass. nel. 9. Istoriya zapadnoy sotsiologii. Slovar, www. Socnet. Narod. Ru. 10. Vozniknovenie sotsiologii i osnovnie napravleniya ee razvitiya, www. sharh. freenet. uz. 11. Uchebniy kurs sotsiologii. Zakrona. Narod. Ru.

114

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI NAZORAT QILISh TURLARI

Talabaning fan bo'yicha o'zlashtirishini baholash semestr davomida muntazam ravishda olib boriladi va quyidagi turlar orqali amalga oshiriladi: joriy baholash, oraliq baholash, yakuniy baholash. Semestr davomida maksimal ballning kamida 55%ini to'plagan talaba qoniqarli o'qiyotgan hisoblanadi. Joriy baholashda talabaning bilimi odatda seminar mashg'uloti darslarida aniqlanadi. Oraliq nazoratda talabaning nazariy bilimlari baholanadi, uning muayyan savol va muammoni echish mahorati aniqlanadi. Joriy va oraliq baholash turlarida talaba to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting ball fanga ajratilgan soatning 70% miqdorida belgilanadi. Yakuniy baholash turi tayanch tushunchalarga asoslangan «yozma ish», oqzaki, test, himoya kabi usullarda o'tkazilishi mumkin. Semestr davomida fanlar bo'yicha to'plangan ball quyidagi o'zlashtirish ko'rsatkichlari bilan baholanadi. 86 - 100% «a'lo», 71 - 85% - «yaxshi», 56~70% - «qoniqarli», 55%dan kam - «qoniqarsiz». Sotsiologiya fani bo'yicha maksimal ball - 38, shu jumladan joriy baholashga - 13 ball, oraliq baholashga - 13 ball, yakuniy baholashga - 12 ball ajratilgan.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. - T.: O'zbekiston, 1992. 2. O'zbekiston Respublikasining "Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etishining asosiy printsiplari to'g'risida"gi Konstitutsiyaviy qonun - T.: O'zbekiston, 2002. 3. Karimov I.A. O'zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1. - T.: O'zbekiston, 1996. 4. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2. - T.: O'zbekiston, 1996. 5. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.Z. - T.: O'zbekiston, 1996. 6. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan. T.4. - T.: O'zbekiston, 1996. 7. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash - davr talabi. T.5. - T.: O'zbekiston, 1997. 8. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. T.6. - T.: O'zbekiston, 1998. 9. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T.7. - T.: O'zbekiston, 1999. 10. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. T.8. T.: O'zbekiston, 2000. 11. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. T.9. - T.: O'zbekiston, 2001. 12. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - T.: O'zbekiston, 1997.

115

13. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. T. 10. ­ T.: O'zbekiston, 2002. 14. Karimov I.A. O'zbekistonda demokratik o'zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yo'nalishlari. ­ T.: O'zbekiston, 2002. 15. Karimov I.A. Hayotimizning taraqqiyotimizning huquqiy asosi. //Xalq so'zi, 2002 yil 6 dekabr. 16. O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining "2002 yil 27 yanvardagi Referendumi yakunlari yuzasidan qonunchilik ishlarining asosiy yo'nalishlari to'g'risida"gi qarori. T.: O'zbekiston, 2002. 17. O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi raisi E.H.Xalilovning ikkinchi chaqiriq Oliy Majlis ettinchi sessiyasidagi O'zbekiston Respublikasi Refendumini o'tkazish to'g'risidagi ma'ruzasi.//Xalq so'zi, 2001 yil 11 dekabr. 18. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.: O'zbekiston, 1998. 19. Karimov I.A. Olloh qalbimizda, yuragimizda. - T.: O'zbekiston, 1999. 20. Karimov I.A. Jamiyatni isloh qilish yo'lida. - T.:Sharq, 1999. 21. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi ­ xalq e'tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. T.: O'zbekiston, 2000. 22. Karimov I.A. Egali yurt erkini bermas. - T.: O'zbekiston, 2000. 23. Karimov I.A. Adolat - qonun ustuvorligida. - T.: O'zbekiston, 2001. 24. Karimov I.A. Iqtisodiyotni erkinlashtirish resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish bosh yo'limiz. - T.: O'zbekiston, 2002. 25. Karimov I.A. Odamlar haqida g'amxo'rlik,istiqbolni o'ylab ish tutish - har bir rahbarning burchidir. /Xalq so'zi. 2002, 1 iyun.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Aliqoriev N.S. Sotsiologiya va ta'lim taraqqiyoti. Ilmiy uslubiy yutuqlar va ilg'or tajribalar. - T., 1997. 2. Aliqoriev N.S. va boshqalar. Umumiy sotsiologiya. - T.: ToshDU, 1999. 3. Aliqoriev N.S., Ubaydullaeva R. va boshqalar. Umumiy sotsiologiya. - Bishkek, 1999. 4. Karimov M.S. Vvedenie v sotsiologiyu. - M.: Nauka, 1994. 5. Kravchenko A.I. Osnovi sotsiologii. - M., 1998. 6. Mustafoev B. Xalqimiz aql - zakovati va donishmandligi samarasi. //Xalq so'zi, 2002 yil 10 dekabr. 7. Mo'minov I. Amir Temurning O'rta Osiyo tarixida tutgan o'rni va roli. ­ T.: Fan, 1993. 8. Nosirxo'jaev S. Va boshqalar. Sotsiologiya asoslari. Ma'ruzalar matni. ­ T.: 2000.

116

9. Radugin A.A., Radugin K.A. Sotsiologiya. Kurs lektsiy. - M, Tsentr, 1999. 10. Saidov A. Konstitutsiya va fuqarolik jamiyati. // O'zbekiston ovozi, 2002 yil 3 dekabr. 11. Sotsiologik tadqiqot metodi va texnikasi. - T.: ToshDU, 1999. 12. Sotsiologiya tarixi. - T.: ToshDU, 1999. 13. Shodiev N. O'zbekiston milliy tiklanish bosqichida. - M.: Vega, 1999. 14. Shodiev N., G'ofurov 3., Siddiqov B. Milliy mafkura va g'oya. - T.: TDTU, 1999. 15. O'zbekistonda ijtimoiy - falsafiy fikr tarixidan. - T.: Fan, 1995. 16. Sotsiologiya. Ma'ruzalar matni. (Karimova V. tahriri ostida). - T., 2000. 17. Sotsiologiya asoslari. Ma'ruzalar matni. - T., 2000. 18. Sotsiologiya. Kurs lektsiy. Rostov - na - Donu. Feniks, 1999. 19. Sulaymonova F. Sharq va G'arb. - T.: O'zbekiston, 1997. 20. Xan S., Xan V. Sotsiologiya. Kurs lektsiy. - T.: Adolat, 1999. 21. Xarieva V. Osnova sotsiologii. Uchebnik. - M.: Logos. Visshaya shkola, 1999. - 302 s. 22. Andri Lindra. Osnovi: sotsiologii. Uchebnik dlya vuzov. - M.: MOTA VEME, 2000. 344 s. 23. Xolbekov A., Idirov U. Sotsiologiya. Lug'at. - T.: Ibn Sino, 1999. 24. Xolbekov A. Sharq va G'arb mutafakkirlarining sotsiologik qarashlari. - T., 1999. 25. Umumiy sotsiologiya. - T.: ToshDU, 1999. 26. Sharifxo'jaev M,, Shodiev N. i dr. Sila - v spravedlivosti. //Trud, 27 sentyabrya 2001 g. 27. Shodiev N. O'zbekiston milliy tiklanish bosqichida. - M.: Vega, 1999. 28. Shodiev N., G'ofurov 3., Siddiqov B. Milliy mafkura va g'oya. - T.: TDTU, 1999. 29. O'zbekistonda ijtimoiy - falsafiy fikr tarixidan. - T.: Fan, 1995. 30. Sharifxo'jaev M. O'zbekiston: yangi g'oyalar, yangi yutuqlar. ­ T.: 2002 31. Sharifxo'jaev M. Formirovanie otkritogo grajdanskogo obshchestva v Uzbekistane. ­ T.: 2002.

117

«PEDAGOGIKA PSIXOLOGIYa» fanlaridan DASTUR

118

Tuzuvchilar: f.f.n.,dots. M. Primov., kat. o'qituvchilar: G. Avalova, Q. Sultonov, o'qituvchilar: N. Xoliygitova, A. Xurramov. Taqrizchilar: p.f.d.,prof. M.Kuranov, p.f.n., dots. F.Babashev, p.f.n., dots. F.Haydarov.

Ushbu «Pedagogika. Psixologiya» fanlari bo'yicha o'quv dasturida ta'lim - tarbiya jarayonlari qonuniyatlari, zamonaviy o'qitish usullari, rivojlangan ta'lim tizimlari va O'zbekiston Respublikasi ta'lim tizimining xususiyatlari hamda psixologiyaning predmeti, psixologiya tarixi, bilish jarayonlarining psixologik xususiyatlari, muloqot, guruhlardagi psixologik xususiyatlar, mustaqil fikrlash omillari qamrab olingan. V etoy programme po predmetam «Pedagogika. Psixologiya» opredeleni osnovnie napravleniya pedagogiki i psixologii v vospitanii, obrazovanii, vo vsex sferax jizni, osveshcheni jiznennie voprosi vospitaniya i obrazovaniya zreloy lichnosti, raskriti printsipi vospitaniya, obrazovaniya, sovremennie metodi obrazovaniya, razvitie sistemi obrazovaniya i svoeobrazie obrazovaniya Respubliki Uzbekistan, a takje predostavleni vajnie teoreticheskie i prakticheskie znaniya osnovam psixologii i ix regulirovaniya. Osobenno udeleno vnimanie na poznanie sebya i drugix, kak vesti sebya v raznix situatsiyax i kollektive v obshchestve, mislit svobodno v raznix psixologicheskix situatsiyax. The main directions of Pedagogics and Psychology concerning upbringing and education in all the sphere of life are defined in this programme on the subjects « Pedagogics. Psychology». Vital questions of upbringing and educaion of a person at a mature age, the principles of upbringing and education, up - to - date methods of education, developed sistems of education and the peculiarity of education of the Republic of Uzbekistan are elucidated in it. Some important theoretical and practical knowledge of the foundations of Psychology and their regulations are laid down and presented in the programme. Particular attention is paid to knowing oneself and other people, to the manners of conducting oneself in a concrete collective body and society, the ways of thinking with case in varions psychological situations. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

119

1. SO'Z BOShI

Ushbu fanlarni o'qitishning maqsad va vazifalari, boshqa fanlar bilan o'zaro bog'liqligi

«Pedagogika. Psixologiya» fanlarining maqsadi iqtisodchi - bakalavrlarga ta'lim tarbiya jarayonlari, individual va guruhlar xulq - atvori qonuniyatlari to'g'risida bilim berishdir. «Pedagogika. Psixologiya» fanlarining vazifasi iqtisodchi bakalavrlarda iqtisodiy xulq - atvor shakllanishiga ta'sir etuvchi pedagogik - psixologik omillar, qonuniyatlardan samarali foydalanish ko'nikmalarini hosil qilishdir. «Pedagogika. Psixologiya» fanlarini o'rganishda talabalar O'zbekiston tarixi, falsafa, iqtisodiy nazariya, ma'naviyat asoslari fanlarini chuqur o'zlashtirgan bo'lishi lozim.

O'quv fanlari bo'yicha bilim, ko'nikma va mahoratlarga talablar

Iqtisodchi bakalavrlar «Pedagogika. Psixologiya» fanlaridan quyidagi sohalar bo'yicha bilim, ko'nikma va malakalarga ega bo'lishi lozim:

·

· · ·

·

·

- pedagogika va psixologiya fanlarining predmeti, maqsadi va vazifalari to'g'risida; - pedagogika va psixologiya fanlarining rivojlanish tarixi to'g'risida; - milliy ta'lim - tarbiya tizimi va milliy psixologik xususiyatlar to'g'risida; - ta'lim, tarbiya, o'qitish, o'rganish, o'z - o'zini tarbiyalash, mustaqil o'rganish tamoyillari, qonuniyatlari va ularni shallantirishning amaliy ko'nikmalari to'g'risida; - faoliyat, motivlar, individual xulq - atvor, sezgi, idrok, xotira, tafakkur, diqqat, iroda, hissiyotlar, temperament, qobiliyatlar, muomala, guruhlar xulq - atvori, tadbirkorlik xulq - atvori tamoyillari, qonuniyatlari va ularni shakllantirish, takomillashtira olish to'g'risida; - pedagogik va psixologik tashhis testlarini faoliyat sohalarida qo'llashni bilishilari lozim.

120

2. FAN DASTURI I QISM (Pedagogika)

Pedagogika fanining predmeti, maqsadi va vazifalari

Pedagogika fanining paydo bo'lishi. Pedagogika ta'lim - tarbiya haqidagi fan. Jamiyatning tarixiy taraqqiyoti davomida pedagogikaning o'rni va rolining ortib borishi. O'zbekistonda erkin demokratik, fuqarolik jamiyatni shakllantirishda pedagogika fanining ahamiyati. Pedagogikaning ijtimoiy fanlar tizimidagi o'rni va uning ularga nisbatan bo'lgan munosabatining o'ziga xosligi. Pedagogikaning ilmiy, nazariy, amaliy va kelajakni belgilash funktsiyalari. qsh avlodni tarbiyasi hamda ta'lim muammosini ishlab chiqishda pedagogikaning ahamiyati. Pedagogikaning asosiy kategoriyalari: tarbiya, ta'lim, ma'lumot, o'qitish, o'zini o'zi tarbiyalash, mustaqil o'qish. Ta'lim - bilim, ko'nikma, malaka, dunyoqarash, fikr va e'tiqodlarni shakllantirish ekanligi. Tarbiya - inson kamolotinig mahsulidir. Ma'lumot - ta'lim - tarbiya in'ikosidir. O'zbekiston Respublikasi mustaqilligini mustahkamlash sharoitida pedagogik ilmiy - tadqiqotlarning axamiyati, ularning vazifasi, yo'nalishlari. Pedagogik tadqiqotlarning turlari: asosiy, nazariy, amaliy. Pedagogikaning ilmiy - tadqiqot metodlari, tavsifi va turlari. Nazariy tadqiqot uslublari: qiyosiy, tarixiy tahlil qilish, va loyixalashtirish, empirik usullari, ilmiy pedagogik kuzatish va uning turlari.

Milliy pedagogikaning rivojlanish tarixi va uning asosiy vazifalari

O'zbekiston Respublikasi taraqqiyotida pedagogika fani rivojlanishining asosiy vazifalari va tendentsiyalari. «Milliy pedagogika» tushunchasining ta'rifi, mohiyati, asoslari. Pedagogika fani taraqqiyotining asosiy bosqichlari. Eng qadimgi yozma ma'rifiy yodgorliklar va turkiy xalqlar axloq - odob tizimining o'ziga xos an'anaviy xususiyatlari. Islom ma'rifiy tsivilizatsiyasining ta'lim - tarbiyaga ta'siri. Hadis ilmi rivojida Imom Ismoil al - Buxoriy va Imom at - Termiziyning xizmatlari. So'fiylik ta'limotida etuk inson muammosining talqin etilishi.

121

Sharq Uyg'onish davrida maktab, tarbiya va pedagogik fikrlar taraqqiyoti. Buyuk mutafakkirlar ta'lim - tarbiya haqida. Temur va Temuriylar davrida tarbiya, maktab va pedagogik fikr taraqqiyoti. Turkistonda chorizm maktab siyosatining boshlanishi. Rus - tuzem maktablari va matbuot. Jadidchilik ma'rifati va ta'lim - tarbiya. «Mustamlakachilik va qaramlik sharoitidagi» ta'lim - tarbiya yo'nalishlari va undagi kamchiliklar. Mustaqil O'zbekistonda milliy ta'limni tashkil etish muammolari.

Jahon pedagogika fanining rivojlanish tarixi

Jahon pedagogika fanining taraqqiyot bosqichlari. Qadimgi Yunoniston va Rim davlatlarida ta'lim - tarbiya, pedagogik qarashlar. Qadimgi Xitoyda ta'lim - tarbiya. Konfutsiy. G'arbiy Evropada maktab, maorif, hamda pedagogik fikrlar taraqqiyoti. Jahon pedagogika fani rivojlanishiga hissa qo'shgan buyuk pedagoglarning ijtimoiy pedagogik faoliyatlari va pedagogik qarashlari.

Ta'lim jarayonining mohiyati va ta'lim nazariyasi

Didaktika haqida tushuncha. Didaktikaning predmeti va asosiy vazifalari. Didaktikaning asosiy kategoriyalari. Ta'lim mazmuni haqida tushuncha. Ta'lim mazmunini belgilovchi ob'ektiv va sub'ektiv omillar. Ta'limning ikki tomonlama jarayon ekanligi, ta'lim jarayonining asosiy tarkibiy elementlari, maqsadlari, vazifalari, uslublari. Ta'lim - bilish faoliyatida voqelikni bilishning maxsus shakli ekanligi. Mustaqillikni mustahkamlash ta'limning mohiyat - mazmuni ekanligi. Ta'lim mazmunini boyitish yo'llari: yangi o'quv pedagogik texnologiyalar, yangi pedagogik kontseptsiyalar, yangi pedagogik testlar. O'quv rejalari, dasturlari va darsliklarni muntazam takomillashtirish va ulardagi muqobillik holatini ko'paytirib borish.

Ta'lim qonuniyatlari va qoidalari O'qitish metodlari va muammoli ta'lim

Ta'lim qonuniyatlari: ta'limning jamiyat ehtiyojlariga bog'liqligi, ta'limda ma'lumot berish. Ta'lim jarayonini harakatga keltiruvchi omillar. Ta'lim olish va ta'limning mazmuni o'rtasidagi dialektik bog'liqlik. Ta'limning tarbiyalovchilik xususiyatlari.

122

Ta'lim qoidalari haqida tushuncha. Ta'limning ilmiyligi. Ta'limda uzviylik va izchillik. Ta'limning tushunarliligi, hayot bilan bog'liqligi. Ta'limda onglilik va faollik. Ta'limning tarbiyalovchilik imkoniyatlaridan foydalanish. Ta'limning ko'rsatmali bo'lishi. Ta'limni va ta'lim tizimini demokratiyalashtirish va insonparvarlashtirish. Ta'limda shaxsiy xususiyatlarni hisobga olish. O'qitish metodlari va usullari to'g'risida tushuncha. O'qitish metodlarini amalga oshirish uchun qo'yiladigan muayyan talablar. Metod strukturasiga kiruvchi o'qitish usullarining turlari. O'qitish metodlarining tasnifi. O'qitishning oqzaki metodi. O'tilgan materiallar ustida ishlash va yangi materiallarni o'rganishga tayyorlanish. O'qitishning induktiv va deduktiv metodlari. O'qitishning amaliy metodlari.

Ta'lim - tarbiyaning zamonaviy tashkiliy shakllari

O'qitishni tashkil etish shakllari haqida tushuncha va uni tashkil etish shakllarining qisqacha tarixiy sharhi. Frontal, guruh va yakka tartibda o'qitish. O'qitish sistemalari . Darsni tashkil etishning maqsadi, mazmuni, dars samaradorligini oshirish yo'llari. Ma'ruza, suhbat, praktikum, seminar, fakultativ, konferentsiya, mustaqil ta'lim, mustaqil ish va ularni ta'lim jarayonida tashkil etishning roli. Oliy o'quv yurtlarida o'qitishning tashkiliy shakllari, o'qitishni tahlil etish barcha shakllarining birligi va o'zaro aloqadorligi. O'qitish metodlari haqida tushuncha. O'qitish metodi, usul va vositalari. O'qitish metodlarini amalga oshirish shakllarining xilma - xilligi. O'qitish metodlarining tasnifi va ularning tahlili. Ta'limni rag'batlantirish metodi. Mustaqil ishning rolini kuchaytirish, mustaqil ishlar turlari va o'qitish vositalari. O'qitishning nazariy va o'z o'zini nazorat mezonlari. Turli o'quv shakllarida o'qitish mezonlarini takomillashtirish. Har xil yo'nalishdagi o'quv yurtlarida o'qitish metodlarini ta'minlash xususiyatlari.

Tarbiya jarayonining mohiyati va vazifalari

Tarbiya jarayonining ta'rifi. Tarbiyaning psixologik asoslari. Tarbiya. O'z - o'zini tarbiyalash, qayta tarbiyalash. Tarbiya jarayoni va tarbiyaviy ish. Oila maktab va turli muassasalardagi umumiy va maxsus tarbiya. Ta'lim bilan tarbiya jarayonining bir butunligi. Tarbiyaning ta'lim jarayonida farq qiluvchi o'ziga xos xususiyatlari. Tarbiya predmeti sifatida munosabatlarning mohiyati. Munosabatlarni shakllantirish sharoitida tarbiyaning umumiy qonuniyatlariga amal qilishi.

123

Tarbiyaning umumiy usullari va qoidalari

Tarbiya metodi haqida tushuncha. Tarbiya vositalari. Tarbiya vositalari va metodlarining o'zaro munosabatlari. Tarbiya metodlarining tasnifiga turlicha yondoshish. Ishontirish tarbiyaning muhim metodi ekanligi. Ijobiy namuna metodi va uning turlari. Tarbiyada mashq metodi. Rag'batlantirish va ilxomlantish metodlari haqida. Tarbiya metodlarini optimal tanlash va samarali qo'llash shartlari. Tarbiya metodlarini takomillashtirish.

O'zbekiston Respublikasi xalq ta'limi tizimi va uning asosiy qonunlari

Xalq ta'lim tizimi. O'zbekistonda halq ta'limining tashkil topishi. Halq ta'lim tizimini isloh qilish. Halq ta'lim tizimining bosqichlari. O'zbekiston halq ta'lim tizimiga tasnif. Halq ta'lim tizimidagi ta'lim - tarbiya muassasalariga tasnif. Kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish yo'nalishlari. Dastur va uning tarmoqlari. Dastur va uning tarmoqlari. Halq ta'limi tizimi qurilishining qoidalari.

II QISM (Psixologiya)

Psixologiya fanining dolzarb vazifalari, predmeti. Yangicha tafakkur va milliy mafkura shakllanishi sharoitida psixologik bilimlarning tutgan o'rni

Yangi davr va psixologiya. Inson omili. Psixologiyaning predmeti. Psixika. Psixikaning namoyon bo'lish shakllari va ularning o'zaro bog'liqligi. Psixologiyaning fanlar tizimida tutgan o'rni. Tabiiy fanlar: biologiya, fiziologiya, ximiya, fizika va b.q. bog'liqligi. Kibernetika fani sohasi. Texnika fanlari bilan aloqasi. Iqtisodiyot bilan aloqasi. Psixologiyaning tarmoqlari.

Psixologiyaning zamonaviy metodlari va ularni amaliyotga tatbiq etish. Psixologiyaning bozor munosabatlari sharoitidagi imkoniyatlari

Psixologiyaning asosiy metodlari. Kuzatish metodi. So'roq metodi. Testlar metodi. Eksperiment. Modellashtirish. Psixologiyaning tadbiqiy va amaliy sohalari. Amaliy psixologiyaning asosiy yo'nalishlari. Sanoat va ishlab chiqarish sohasi. Siyosat sohasidagi psixologiya. Oila va nikoh borasidagi tadbiqiy ishlar. Maorif sohasidagi amaliy ishlar. Huquqbuzarlikning oldini olish. Bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitlarida psixologik bilimlarning ahamiyati. Psixologiyaning tadbiqiy yo'nalishlari. Psixologik testlar va ularning imkoniyatlari.

124

Shaxsning faolligi. Faoliyat turlari, motivatsiyasi va ularni boshqarish. Ijtimoiy hulq motivatsiyasi. Anglangan va anglanmagan motivlar

Shaxs va uning faolligi. Tashqi faollik. Ichki faollik. Jismoniy va aqliy xarakatlar. Malaka. Ko'nikmalar. Faoliyat turlari: muloqot, o'yin, o'qish, mehnat. Ijtimoiy xulq motivlari va shaxs motivatsiyasi. Motivlarning turlari. Motivlarning anglanganlik darajasi: ijtimoiy ustanovka va uni o'zgartirish muammosi. Inson faoliyatining o'ziga xosligi. Professional malaka va ko'nikmalarning shakllanishi. Motivatsion nazariyalar va ularning qisqacha ta'rifi. Muvaffaqiyatga erishish motivlarini shaxsda o'rganish.

Shaxsning ijtimoiy borliqni bilishi. Bilish mezonlari va uning adekvatligi. Idrok, xotira va diqqat jarayonlarini boshqarish

Bilish jarayonlari va professional faoliyat: idrok, sezgilar, xotira, diqqat, tafakkur, iroda va hissiyotlar. Idrok va idrok qilish qonunlari. Figura va fonning ilgariligi harakatga bog'liqligi qonuni. Idrokning konstantligi qonuni. Kutishlar va tahminlarning idrokka ta'siri. O'zgarmas ma'lumotning idrok qilinmasligi qonuni. Anglanganlik qonuni. Tahminlarni tekshirish jarayonida idrok qilish. Xotira va shaxs tajribasining boyligi. Idrokning inson xatti - xarakatlari bilan aloqasi. Idrok obrazlarining shakllanishiga olib keluvchi omillar. Idrokning anglanganligi. Idrok va tafakkur. Xotiradagi individual farqlar. Psixologiyadagi xotira nazariyalari. Xotirani o'stiruvchi psixologik omillar

Shaxsning individual xususiyatlari va ularni diagnostika qilish. Xarakter, temperament va qobiliyatlarni bilishning ahamiyati

Individual - tipologik xususiyatlar klassifikatsiyasi: qobiliyatlar, temperament, xarakter, irodaviy sifatlar, emotsiyalar va motivatsiya. Shaxs iqtidori va qobiliyatlar diagnostikasi. Qobiliyatlardagi tug'ma va orttirilgan sifatlar. Layoqat, iqtidor, ist'edod. Qobiliyatlarning psixologik strukturasi. Qobiliyatlar va qiziqishlar diagnostikasi. Temperament va faoliyatning individual xususiyatlari.

Hozirgi zamon psixologiyasidagi asosiy yo'nalishlar

O'zbekiston Respublikasining suveren, demokratik taraqqiyot yo'lini tanlanganligi natijasida chet el psixologiyasi nazariy va amaliy maktablaridagi g'oyalarga nisbatan munosabatning o'zgarishi.

125

Funtsional psixologiya nazariy qarashlarning umumiy mazmuni. Funktsional psixologiya vujudga kelishining ijtimoiy va nazariy asoslari. Bixeviorizm oqimi vujudga kelishidagi asosiy ehtiyojlar. Bixeviorizm oqimining ong tushunchasi va introspektsiya usuliga qarshi chiqishi, uning o'rniga hulq - atvor tushunchasini ilgari surishi. Geshtalt psixologiya oqimi to'g'risida umumiy tushuncha. Geshtalt psixologiyada idrok jarayonlarida konstantlik (doimiylik), tarkibiy tuzilishga egalik, predmet obrazining uni o'rab turgan atrof - muhit bilan bog'liqlik qonunlarini kashf etilishi. Geshtalt psixologiya oqimi asosiy vakillari M.Vertxeymer, V.Kyoler, Xoffko va «Fi - fenomen» maktabining qarashlaridagi nazariy g'oyalar. Freydizm oqimining mohiyati. Inson ongidan siqib chiqarilgan affektlarning xulq - atvorga ta'sirini o'rganilishi. Gumanizm psixologiyasida insonlarga «ochiq imkoniyatlarga ega va o'z o'zini takomilga etkaza oluvchi , noyob tizim» sifatida qaralishligi. Gumanizm psixologiyasi vakillari G.Olport, A.Maslou, K.Rodjers qarashlarining mazmuni. K.Yung ongsizlik tabiati to'g'risida.

Guruhlarda ijtimoiy faoliyatni tashkil etish. Guruhlarning turlari. Guruhiy o'zaro moslik, liderlik va konformizm xodisalari

Shaxs va guruh. Guruhlarning turlari. Referent guruh. Normativ guruh. Qiyoslash guruhlari. Negativ guruhlar. Guruh o'lchamlari va uning tizimi. Jamoalarda psixologik o'zaro moslik. Gruppaviy qarorlar qabul qilishda o'zaro ta'sir masalasi. Guruhdagi psixologik muhit va uni o'rganish. Gruppaviy faoliyatning samaradorligi. Jamoalarda ro'y beradigan psixologik hodisalar. Jamoaning shaxsga ijobiy va salbiy ta'siri. Jamoalarni boshqarishning samarali usullari. Mehnat jamoalarining konkret shaxsga ijobiy ta'siri. Jamoaning ma'naviy muxitini shakllantirish omillari.

Tadbirkorlik va biznes psixologiyasi asoslari

Tadbirkorlik va biznes faoliyati psixologiyasi haqida. Tadbirkorlik va biznes faoliyatini rivojlantirishning ijtimoiy psixologik omillari: ijtimoiy - iqtisodiy, hududiy, siyosiy va psixologik. Tadbirkorlik faoliyatida shaxs psixologiyasi. Layoqat, iste'dod va qobiliyatlar. Muomala psixologiyasi va tadbirkorlik faoliyati. Tadbirkorlik faoliyatida nizolar va ularning oldini olishning psixologik yo'llari. Tadbirkorlik qobiliyatini rivojlantirish. Tadbirkorlik va tashabbuskorlik. Tadbirkorlik va biznes faoliyatida reklama va marketingning o'rni. Tadbirkorlik va biznes shaxsning ma'naviy qiyofasi. Tadbirkorlik va biznes faoliyatini boshqarish.

126

Oila va oilaviy munosabatlar psixologiyasi

Oilaning ijtimoiy va etnopsixologik xususiyatlari. Oilaning shaxsni shakllanishidagi roli. Oilaning ijtimoiy tarixiy kelib chiqishi. Oilaviy hayotda bo'ladigan o'zgarishlar, muammolar, qonuniyatlar. Oilaviy hayotning o'ziga xos xususiyatlari. Oila muloqoti. Oilani rejalashtirish. Oilaning asosiy funktsiyalari. Nikohga etuklik xususiyatlari. Nikoh yoshi xususiyatlari. Oilaviy nizolar. Ota - onalarning obro'si va shaxsiy namunalari tarbiya samaradorligini oshiruvchi omil sifatida. Oilaviy tarbiyani takomillashtirish vazifalari.

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI I QISM (Pedagogika)

Pedagogika fanining predmeti, maqsadi va vazifalari

Ijtimoiy va oila tarbiyasining birligi.* Tarbiyaviy ishni ta'sirchanligini oshirishda muhim omil. Oila va jamoatchilikning tarbiyaviy faoliyatini tashkil etish va takomillashtirish. Tarbiyada oila, maktab, jamoatchilik hamkorligi. Oila va maktab tarbiyasining maqsadi va mazmunining birligi. Ota - onalarni pedagogik bilimlar bilan qurollantirish. Ota - onalarni o'quv maskanlaridagi tarbiyaviy ishlariga jalb etish.

Milliy pedagogikaning rivojlanish tarixi va uning asosiy vazifalari

«Milliy pedagogika», «Avesto», «Alpomish», «Manas» dostonlarida tarbiya masalalari.* Islomda ta'lim - tarbiya. Hadis ilmida ta'lim - tarbiya. Sufiylik ta'limoti. Markaziy Osiyoda XIV - XV asrlarda maktab, ta'lim - tarbiya. Amir Temur, Mirzo Ulug'bek, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Boburlarning ta'lim - tarbiya haqida fikrlari. Buxoro, Xiva va Qo'qon xonliklarida ta'lim - tarbiya, maktab, Fan va madaniyat. Rus - tuzem maktablari va matbuot. Turkistonda jadidchilik harakati va ta'lim - tarbiya. Qaramlik va mustamlakachilik yillarida ta'lim - tarbiyadagi yo'l qo'yilgan kamchiliklar.

Jahon pedagogika fanining rivojlanish tarixi 127

Qadimgi Yunoniston va Rimda ta'lim - tarbiya, maktab. Aristotel, Suqrot, Platon, Kvintilianlarning pedagogik g'oyalari. Qadimgi Xitoyda ta'lim - tarbiya. Konfutsiy ta'lim - tarbiya haqida. Evropa mutafakkirlari ta'lim - tarbiya haqida.* Jan Jak Russo, K.D.Ushinskiy, I. G. Pestalotstsining ta'lim - tarbiya to'g'risidagi g'oyalari.

Didaktikaning fan sifatidagi taraqqiyoti Ta'lim qonuniyatlari va o'qitish metodlari

Ta'lim mazmuni. Ta'lim mazmunini belgilovchi omillar.* Hozirgi davrda ta'lim mazmuniga qo'yiladigan talablar. Ta'lim qonuniyatlari, ta'limning tamoyillari. O'quv maqsadlarini nazorat topshiriqlariga ko'chirish.* Oliy o'quv yurtlaridagi o'qitish metodlari haqida. O'qitishning vositalari (darslik va o'quv qo'llanmalari). Muammoli vaziyatlarni yaratish.*

Ta'lim - tarbiyaning zamonaviy tashkiliy shakllari

Ta'lim va tarbiya metodlarining aloqasi. Ta'lim - tarbiya metodlarining samaradorligini oshirish yo'llari. Ta'lim va tarbiya jarayonini jadallashtirishning mohiyati.*

Tarbiya jarayonining mohiyati va tarbiyaning umumiy shakllari, usullari va qoidalari

Tarbiya jarayoni va tarbiyaviy ish.* Tarbiya va ta'lim jarayonining bir butunligi. Tarbiya shakllari.* Tarbiya metodlarining xilma - xilligi. Tarbiya metodlarini takomillashtish. Ta'lim - tarbiyada ilg'or pedagogik tajribalarni o'rganish va qo'llash Ilg'or pedagogik tajribalarni zaruriyati va sharoitiga ko'ra tanlash.* Ilg'or pedagogik tajribalarni o'rganish va qo'llashni tashkil etish tamoyillari. Ta'lim va tarbiyada joriy va ilg'or pedagogik tajribalarni bir - biri bilan to'ldirish muammolari.

O'zbekiston Respublikasi xalq ta'limi ­ tizimi va uning asosiy qonunlari

128

O'zbekistonda xalq ta'limining tashkil topishi. Xalq ta'lim tizimini isloh qilish. Ta'lim tizimining bosqichlari. Kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish yo'nalishlari.* Dastur va uning tarmoqlari. Dasturni amalga ogshirishdagi dastlabki qadamlar. Tarbiyada maktab, oila, jamoatchilik, mahalla hamkorligi va ularning bog'liqligi Mahalla omilining yoshlar tarbiyasidagi rolini ortib borishi. Maktab, mahalla va oila birligi ifodalangan tarbiyaviy tadbirlar kompleksini ishlash metodikasi.* Sharqona tarbiya va uning umumjahon tarbiya tamoyillari garmoniyasiga uyg'unlashib borishi.

II QISM (Psixologiya)

Psixologiya fanining dolzarb vazifalari, predmeti. Yangicha tafakkur va milliy mafkura shakllanishi sharoitida psixologik bilimlarning tutgan o'rni

Psixologiya fanining fanlar tizimida tutgan o'rni. Psixologiya fanining tarmoqlari va ularning vazifalari. Psixologiya rivojlanayotgan fanlar tizimida. Markaziy Osiyo mutafakkirlari ta'limotida psixik qarashlarning o'rni.

Psixologiyaning zamonaviy metodlari va ularni amaliyotga tadbiq etish. Amaliy psixologiyaning bozor munosabatlari sharoitidagi imkoniyatlari

Psixologiyaning asosiy metodlari: kuzatish, so'roq, test, eksperiment, modellashtirish. Kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirishda psixologiya fanining mavzulari. Amaliy psixologiyaning asosiy yo'nalishlari. O'zbekistonda demokratik jamiyat barpo etilishida faol ishtirok etuvchi shaxsning ma'naviy kamolotida psixologiyaning o'rni.

Shaxsning faolligi. Faoliyat turlari, motivatsiyasi va ularni boshqarish. Ijtimoiy hulq motivatsiyasi. Anglangan va anglanmagan motivlar

Faoliyat haqida umumiy tushuncha. Shaxs faoliyati va uning psixologik tuzilishi. Faoliyat va psixik jarayonlar. Ish - harakatlar inson faoliyatidan biri ekanligi. Tashqi (amaliy) ichki (aqliy) ish - harakatlar. Ko'nikma va malakalar, ularning asosiy turlari. Etakchi faoliyat haqida tushuncha.

129

Shaxsning ijtimoiy borliqni bilishi. Bilish mezonlari va uning adekvatligi. Idrok, xotira va diqqat jarayonlarini boshqarish

Diqqatning inson hayoti va faoliyatidagi o'rni va xususiyatlari. Ta'lim jarayonlarida diqqatning roli. Sezgilar va sezgilar to'g'risida nazariyalar. Sezgi turlari. Sezgilarning Ch.Sherington klassifikatsiyasi. Angliyalik nevrolog X. Xedning sezgilar to'g'risidagi genetik klassifikatsiyasi xususiyatlari. Idrok jarayonlari. Idrokning fiziologik va psixologik xususiyalari.

Shaxsning individual xususiyatlari va ularni diagnostika qilish. Xarakter, temperament va qobiliyatlarni bilishning ahamiyati

Temperament shaxsning emotsional qo'zg'aluvchanligi va harakatchanligidagi individual xususiyatlar yig'indisi sifatida. Xarakter to'g'risida tushuncha. Xarakterning faoliyat va muomala jarayonida shakllanishi. Qobiliyat turlari. Qobiliyatlar shakllanishida senzitiv davrlar.

Hozirgi zamon psixologiyasidagi asosiy yo'nalishlar

Funktsional psixologiya vujudga kelishining ijtimoiy va nazariy asoslari. Funktsional psixologiyada ongga munosabat masalalari. Bixeviorizm oqimi vujudga kelishidagi asosiy omillar. Bixeviorizm oqimida ongga va xulq - atvorga munosabat masalalari. Geshtalt psixologiya oqimi to'g'risida umumiy tushuncha. Geshtalt psixologiyada predmet va fazo munosabatlarini idrok etish masalalari. Freydizm oqimining mohiyati. Freydizmda nevrozlar kelib chiqish manbaiga munosabat. Z.Freyd klassifikatsiyasiga ko'ra ruhiyatning uch xil tuzilishi darajasi. Shaxsning tarkibiy tuzilishi. Gumanizm psixologiyasida inson va inson resurslariga yangicha munosabat.

Guruhlarda ijtimoiy faoliyatni tashkil etish. Guruhlarning turlari. Guruhiy o'zaro moslik, liderlik va konformizm hodisalari

Shaxslararo munosabatlarning yuzaga kelishi. Shaxs taraqqiyotida odamlar guruhi. Referent guruh. Referent guruhlar turlari: normativ, qiyoslash, negativ. Psixologik moslik mezonlari.

130

Tadbirkorlik va biznes psixologiyasi asoslari*

Tadbirkorlik va biznes faoliyati psixologiyasi haqida. Tadbirkorlik faoliyatida shaxs psixologiyasi xususiyatlari. Tadbirkorlik faoliyatida muloqot jarayonining ahamiyati. Tadbirkorlik faoliyatida nizolar va ularni oldini olishning psixologik usullari.

Oila va oilaviy munosabatlar psixologiyasi*

Oilada shaxs shakllanishi va rivojlanishi. Oilada shaxslararo munosabat. Oilaviy nizolarni bola ruhiyatiga ta'siri. Nikohga etuklik xususiyatlari. Oila ijtimoiylashuvining asosiy va muhim o'chog'i. Yurtimizda oila davlat ximoyasida.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

Ko'rgazma - namoyish materiallar ro'yxati

·

· ·

- «Pedagogika. Psixologiya» kursining ilm - fan amaliyot bilan bog'liqligini namoyon qiluvchi sxematik plakat - «Pedagogika. Psixologiya» ilmiy tadqiqot usullari ko'rsatilgan plakat. - «Pedagogika.Psixologiya» kursidan ta'lim mazmunini tashkil qiluvchi ta'lim tamoyillari ko'rsatilgan ko'rgazmali plakat.

O'quv filmlari ro'yhati (internetdan olinadi) e - mail: sales @ piter - press.ru e - mail: piter - t @ lincom.kharko.ua e - mail:root@ top - book.nsk.su e - mail:postbook@ piter-pressr.r

· · · · · · ·

- Aqliy taraqqiyot testi. - Raven testi. - Burdon jadvali. - Kettel testi. - Ayzenk so'rovnomasi. - K.Yungning xarakter tipini aniqlash metodikasi. - Differentsial - diagnostik so'rovnoma.

Didaktik materiallar ro'yhati; multmediya ilovalari. Ma'ruza matnlari bo'yicha tarqatma materiallar.

131

Amaliy mashg'ulotlar mavzulari bo'yicha tarqatma materiallar.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

Fanga ajratilgan maksimal ball - 72, bundan joriy baholash(JB) 25,2 oraliq baholashga(OB) 25,2 yakuniy baholashga (YaB) 21, 6 ball ajratilgan. Joriy, oraliq va yakuniy baholashlar talabalar bilimini oqzaki, yozma shakllarda nazorat qilish hamda referatlarni tekshirish usulida o'tkaziladi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. ­ T.: O'zbekiston, 1992. O'zbekiston Respublikasining «Ta'lim to'g'risidagi qonuni». - T.:1997. O'zbekiston Respublikasining Referendumi to'g'risidagi Qonuni. - T.: 2001. O'zbekiston Respublikasining «Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy printsiplari to'g'risidagi Konstitutsiyaviy qonuni». ­ T.: 2002. 5. «Ma'naviyat va ma'rifat» jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish to'g'risida. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1998 yil, 9 sentyabr Farmoni. // Xalq so'zi, 1998 yil 10 sentyabr. 6. «Ma'naviy va ma'rifiy islohatlarni yanada chuqurlashtirish va uning samaradorligini oshirish chora - tadbirlari to'g'risida» O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 24 iyul Qarori. // Xalq so'zi, 1998 yil 25 iyul. 7. Karimov I.A. O'zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1. ­ T.: O'zbekiston, 1996. 8. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2. ­ T.: O'zbekiston, 1996. 9. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3. ­ T.: O'zbekiston, 1996. 10. Karimov I. A. Bunyodkorlik yo'lidan. T.4. ­ T.: O'zbekiston, 1996. 11. Karimov I. A. Yangicha fikrlash va ishlash ­ davr talabi. T.5. ­ T.: O'zbekiston, 1997. 12. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. T.6. - T.: O'zbekiston, 1998. 13. Karimov I.A. Biz o'z kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T.7. ­ T.: O'zbekiston, 1999. 14. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. T.8. ­ T.: O'zbekiston, 2000. 15. Karimov I. A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. T.9. ­ T.: O'zbekiston, 2001. 16. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. T.10. ­ T.: O'zbekiston, 2002.

132

1. 2. 3. 4.

17. Karimov I.A. Barkamol avlod - O'zbekiston taraqqiyotining poydevoridir. - T.: Sharq, 1997. 18. Karimov I. A. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - T.: O'zbekiston, 1997. 19. Karimov I. A. O'zbekiston buyuk kelajak sari. - T.: O'zbekiston, 1998. 20. Karimov I. A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga xizmat etsin. T.: O'zbekiston, 1998. 21. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. - T.: Sharq, 1998. 22. Karimov I. A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. - T.: O'zbekiston, 1999. 23. Karimov I. A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. T.:O'zbekiston, 2000. 24. Karimov I. A. Barkamol avlod orzusi. - T.: Sharq, 1999. 25. Karimov I. A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.: O'zbekiston, 1999. 26. Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. - T.: O'zbekiston, 2000 y.

Qo'shimcha adabiyotlar

Anikeeva N. P. Jamoada ruhiy muhit. - T.: O'qituvchi, 1997. Andreeva G. M. Sotsialnaya psixologiya. - M.: 2000. Adizova T. M. Boshqaruv muloqoti psixologiyasi. - T.: 2000. Axlidinov R. Sh. Upravlenie obrazovaniem v Uzbekistane: problemi, poiski, resheniya. T.: 1999. 5. Bespalko B. Slagaemie v pedagogicheskoy texnologii M.: Pedagogika, 1999. 6. Bodalev A. A. Myagkost i obshchenie. - M.: Nauka,1998. 7. Vsemirnaya dekloratsiya o visshem obrazovanii dlya XXI veka: podxodi i prakticheskie meri. ­Parij, 1998. 8. Visotskiy A.S. Voprosi teorii i istorii psixologii. - M.: Misl, 1996. 9. Dayana Xalpern. Psixologiya kriticheskogo mishleniya. Sankt - Peterburg, 2000. 10. Djeni Stil, Kert Meredis, Charlz Teligl. Proekt: Chtenie v pismo dlya razvitiya kriticheskogo mishleniya Posobiya 1 - 7. Bishkek, 1998. 11. Do'stmuxammedova Sh. A. O'quvchilarga o'quv faoliyatlarini boshqarish psixologiyasi. - T.: 2000. 12. Ziyamuhamedov B. Pedagogika. - T.: O'qituvchi, 2000. 13. Karimova V. M. Sotsial psixologiya. ­ Farg'ona.: Farg'ona davlat universiteti, 1996. 14. Karimova V. M. Ijtimoiy psixologiya. - T.: O'qituvchi, 1996. 15. Kvinn V. Prikladnaya psixologiya. Perev. s angl. - S - Pb.: Piter Kom, 1998. 16. Leontev A.N. Problemi razvitiya psixiki. - M.: MGU, 2000. 17. Karimova V. M, Akramova F. A Psixologiya. Ma'ruzalar matni. - T.: O'qituvchi, 2001.

133

1. 2. 3. 4.

18. Karimova V. M. Ijtimoiy psixologiya asoslari. - T.: O'qituvchi, 1998. 19. Mayers D. Sotsialnaya psixologiya. Perev. s angl. - S - Pb.: Piter Kom, 1998. 20. Mavlonov S, To'raeva J. Pedagogika. - T.: O'qituvchi, 2001. 21. Munavvarov A. Q. Oila pedagogikasi. - T.: O'qituvchi, 1997. 22. Pedagogika. (A.Munavvarovning umumiy tahriri) - T.: O'qituvchi, 1996. 23. Pidkasistiy P. I, Fridman L M, Gartskov M. G. Psixologo - didakticheskiy spravochnik prepodavatelya visshey shkoli. - M.: 1999. 24. Podlasiy I. P. Pedagogika. Noviy kurs. - M. : 1999 . 25. Psixologiya. Uchebnik. - M. :1998. 26. Psixologiya i pedagogika /Pod red. A.A. Radugina - M. , Tsentr,1999. 27. Psixologiya i pedagogika: uchebnoe posobie. /Pod red. 28.V.M.Nikolaenko - MIFRA/ M. :Novosibirsk, 1999. 28. Prakticheskaya psixodiagnostika. Metodika i testi. - M.: 1999. 29. Prikladnaya sotsialnaya psixologiya. - M.: 1999. 30. Psixologiya. Qisqacha izohli lug'at. - T. : 1998 31. Raven Djon - mladshiy. Pedagogicheskoe testirovanie: problemi, zablujdeniya, perspektivi. Per. s angl. - M. :1999. 32. Saidov A. Konstitutsiya va fuqarolik jamiyati. // O'zbekiston ovozi, 2002 yil 3 dekabr. 33. Safaev N.S, G'afforov B. T. Muomala sirlari. Deyl Karnegi tizimi asosida tuzilgan maslahatlar. - T.: O'qituvchi, 1997. 34. Selevko G. K. Sovremennie obrazovatelnie texnologii - M.: 1998. 35. Sotsialnaya psixologiya. Istoriya. Teoriya. Empiricheskie issledovaniya. - L.: 1999. 36. Strelyats Ya. Rol temperamenta v psixologicheskom razvitii. - M.: 2000. 37. Turg'unov Q. Psixologiya terminlarining ruscha - o'zbekcha izohli lug'ati. - T.: O'qituvchi, 1999. 38. Toshimov R, Mamatov M, G'oziev E. G'. Aqliy kamolingizni aniqlay olasizmi? - T.: 1997. 39. Teoreticheskaya i prikladnaya sotsialnaya psixologiya.Otv. red. A.I. Uledov. - M.: Misl, 1998. 40. Farberman B. L, R. G. Musina, F. A. Djumaeva. Oliy o'quv yurtlarida o'qitishning zamonaviy usullari. - T.: 2002. 41. Chaldini R. Psixologiya vliyaniya. - M.: 1999. 42. Eydmiller E.G, Yustitskiy V.V. Psixologiya i psixotera - piya semi. Perev. s angl. Sankt - Peterburg.: Piter Kom, 1998. 43. Sharifxo'jaev M. O'zbeksiton: yangi g'oyalar, yangi yutuqlar. ­T.:2002. 44. Qurbonov Sh, Seytxalilov. Uzluksiz ta'limda kadrlar tayyorlashning milliy modeli. - T.: Sharq, 2000.

134

45. G'aybullaev N. Pedagogika. - T.: 1996. 46. G'oziev E. G, Azimov N, Usmonova E. Diqqat psixologiyasi. Universitet talabalari uchun o'quv qo'llanma. - ToshDU.: 1998. 47. G'oziev E. G', Xasanov B. Psixologiya nazariyasi. - T.: 1998. 48. G'oziev E. G'. Inson psixologiyasining rivojlanishi. - T.: 1999. 49. G'oziev E.G'. Oliy maktab psixologiyasi. - T.:O'qituvchi, 1999. 50. G'oziev E. Psixologiya. - T.: O'qituvchi, 1999.

135

«MILLIY ISTIQLOL G'OYaSI: ASOSIY TUShUNChA VA TAMOYILLAR» fanidan DASTUR

136

Tuzuvchilar:

f.f.d., prof. S. Rahimov, k.o'q. N.T. Parpieva. f.f.d., prof. N. Mamatov, f.f.n., prof. M. Zaripov.

Taqrizchilar:

Mazkur dasturda «Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar» fanini o'qitish bilan bog'liq bo'lgan ko'rsatmalar va tavsiyalar o'z aksini topgan. Bundan tashqari milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillarning predmeti va mazmuni, g'oya va mafkura tushunchalarining mazmuni, g'oyaviy jarayonlar, bugungi dunyoning mafkuraviy manzarasi, taraqqiyotning o'zbek modeli, milliy istiqlol g'oyasining asosiy tamoyillari va g'oyalari kabi mavzularning muhim yo'nalishlari, fanni o'rganish uchun zarur bo'lgan asosiy va qo'shimcha adabiyotlar ro'yxatlari berilgan. V dannoy programme izlagayutsya rekomendatsii i ukazaniya po prepodavaniyu predmeta «Ideya natsionalnoy nezavisimosti: osnovnie ponyatiya i printsipi». Krome togo, v ney izlojeno osnovnoe soderjanie ponyatiy «ideya» i «ideologiya», rol ideologii v istorii chelovechestva, osnovnie printsipi ideologii natsionalnoy nezavisimosti, duxovnoe razvitie molodogo pokoleniya.V programme privedena neobxodimaya osnovnaya i dopolnitelnaya literatura po izucheniyu dannogo predmeta. In this curriculum main organizational and methodical recommendations on teaching course of ideology of national independence: main ideas and principles is counted. Except this main directions of themes as subject of ideology of national independence: main ideas and principles and its meaning, ideological process, thinking environment of today's world, uzbek model of development, basic principles and ideas of national independence ideology, list of main and additional literature necessary for studying this subject is given. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan. (25 aprel 2002 yil 9 - sonli bayonnoma).

137

1. SO'Z BOShI

Bakalavrlar tayyorlash bo'yicha qabul qilingan yangi Davlat ta'lim standartining o'quv rejasiga muvofiq mazkur fanni o'qitish ko'zda tutilgan. Shu nuqtai nazardan kelib chiqqan holda ushbu dastur ishlab chiqildi. Iqtisodiy oliy o'quv yurtlari va fakul'tetlarida keng ixtisosdagi iqtisodchi bakalavrlarni tayyorlash uchun zarur bo'lgan fanlar orasida «Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar» fani muhim o'rin egallaydi. Iqtisodchi - bakalavr milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar fanining metodologiyasini mukammal egallagandagina o'z faoliyatida amaliy va nazariy malakasini uyg'unlashtira oladi. Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar kursida mustaqil taraqqiyot yillarida to'plangan tajriba, dunyo jamoatchiligi tomonidan «o'zbek modeli» deb atalgan o'zimizga xos va o'zimizga mos taraqqiyot yo'lining mazmun mohiyati ochib berilgan. Mazkur fan, kelajagi buyuk davlat barpo etish borasida amalga oshirilayotgan barcha tarixiy o'zgarish va yangilanishlarning ijtimoiy hayotdagi o'rnini kengroq anglash imkonini beradi. Fan milliy mafkura mohiyati, ko'p millatli O'zbekiston xalqining ezgu g'oya - ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot barpo etish yo'lidagi asosiy orzu intilishlari, hayotiy ideallarini aks ettiradi. Mazkur kursni o'qitishning asosiy maqsadi, iqtisodchi - bakalavrlarni milliy mafkuraga oid bilimlar bilan qurollantirish, hamda o'sib kelayotgan yosh avlodning ongi va qalbida mafkuraviy immunitetni hosil qilishdir. Shuningdek, jamiyatdagi ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy jarayonlarni tahlil qilishga va bu sohadagi muammolarni ilmiy hal etishga tayyorlashdan iboratdir. «Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar» fanini samarali o'rganish uchun bakalavrlar filosofiya, sotsiologiya, psixologiya, tarix, huquqshunoslik, iqtisodiy nazariya va boshqa gumanitar fanlarni ham mukammal o'rganmog'i lozim. Ayniqsa, «Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar» fanini o'rganishda filosofiya, sotsiologiya va tarix fanlarining roli juda kattadir. G'oya, mafkura va milliy istiqlol g'oyasining mazmun - mohiyati, aloqador bo'lgan omillar va yo'nalishlarni tanlay olish va undan foydalana bilish ko'nikmalariga ega bo'lmog'i zarur. «Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar» fanini o'qitish uchun o'quv rejasi bo'yicha 55 soat, shundan ma'ruza uchun 33 soat (60%), seminar mashg'ulotlari uchun 22 soat (40%) ajratilgan. Iqtisodchi - talabalarning materiallarni o'zlashtirish darajasini baholash uchun nazorat ishi, test sinovlarini o'tkazish, joriy baholash va oraliq nazoratni o'tkazish ko'zda tutilgan. Fanni o'zlashtirish yakuniy nazorat bilan tugallanadi.

138

«Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar» fani bo'yicha ma'ruza va amaliy mashg'ulotlarni o'tkazishda g'oya va mafkuraga oid tushunchalar, kategoriyalar, tamoyillar, vazifa va maqsad kabilar katalogini ishlab chiqish, hamda o'quv maqsadini test topshiriqlariga ko'chirish, o'quv maqsadlariga erishishning yangi uslublaridan foydalanish, bakalavrlar faolligi orqali ularni o'zlashtirishga o'rgatish, bilim va ko'nikmalarni to'liq egallashga, o'quv maqsadlarini me'yorlashtirilgan baholashga erishish. «Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar» fani bo'yicha o'quv dasturlarini tayyorlashda bilim va ta'lim sohasi, ta'lim yo'nalishlari hisobga olinishi lozim. Bundan tashqari davlatning ta'lim mazmuniga qo'yayotgan Davlat ta'lim standarti talabiga ko'ra va bakalavrlarning bilim va qiziqish darajalarini hisobga olgan holda, asosiy va qo'shimcha adabiyotlar tavsiya qilinadi, mustaqil ish shakllari tanlanadi, hamda informatsion, kompyuter va boshqa yangi ta'lim texnologiyasiga aloqador materiallar tavsiya etiladi.

2. FAN DASTURI

G'oya va mafkura tushunchalari, mohiyati va mazmuni

G'oya tushunchasi, uning mohiyati va mazmuni. G'oya ­ inson tafakkuri mahsuli. G'oyalarning shakllanishi va namoyon bo'lish xususiyatlari. G'oya va milliy g'oya. Milliy istiqlol mafkurasi: asosiy tushuncha va tamoyillar ­ g'oyalar va mafkuralar haqidagi fan. Uning asosiy mavzulari va vazifalari. Mafkura tushunchasi. Uning mohiyati va mazmuni. I.A. Karimov . jamiyatda mafkuraning mavjud bo'lishi ijtimoiy hayotning qonuni ekanligi to'g'risida. Tarix va taraqqiyotda mafkuralardan ko'zlangan maqsad va muddaolar. G'oya va mafkuraning tarixiy shakllari va ko'rinishlari. Afsona va rivoyatlar ­ mifologiyaning dastlabki mafkuraviy tizimlari. Dinlar, diniy g'oyalar va mafkuralar, ularning insoniyat hayotidagi o'rni va ahamiyati. Ijtimoiy, siyosiy, ilmiy g'oyalar va ularning insoniyat rivojiga ta'siri. Milliy g'oya va mafkuralar. Ularning mohiyati va namoyon bo'lish shakllari. Milliy g'oya ­ millat tafakkuri mahsuli. Milliy mafkura xalqning ma'naviy ehtiyoji, maqsadi, orzu - intilishlarini mujassam etuvchi g'oyalar tizimi. Milliy mafkuralarning umumiy xususiyatlari va asosiy vazifalari. Jamiyat hayotida tanlangan g'oyaviy yo'l va milliy mafkuraning ahamiyati. Milliy g'oya va mafkuraning mohiyatini o'rganish ­ davr talabi. Hozirgi davrda yoshlarni g'oyaviy qurollantirish muammolari.

139

Tarixiy taraqqiyot: g'oyaviy jarayonlar va mafkuraviy maqsadlar

Ijtimoiy taraqqiyot ­ g'oya va mafkuralar tarixi sifatida. Insoniyat tarixi, taraqqiyoti yoki tanazzulida g'oya va mafkuraning o'rni va ahamiyati. Mafkuraviy jarayonlarning ijtimoiy shart - sharoit bilan aloqadorligi. Tarixda davrlar almashuvi va mafkuralar o'zgarishi. G'oyaviy zaiflik va mafkuraviy beqarorlikning tarixdagi achchiq saboqlari. Jamiyat rivoji va bunyodkor g'oyalar. Ularning mohiyati va mazmuni. Bunyodkor g'oyalar va mafkuralarning shakllari va xususiyatlari. Jamiyat va tsivilizatsiyalar rivojiga ulkan ta'sir ko'rsatgan nazariyalar, ta'limotlar va mafkuralar. Zardusht, Sokrat, Platon, Konfutsiy, Alisher Navoiy, Maxatma Gandi, Amir Temur va boshqalarning bunyodkor g'oyalari. Milliy davlatchilik g'oyasi va uning xalqlar taraqqiyotiga ta'siri. Bunyodkor g'oyalar va ijtimoiy barqarorlik. Vayronkor g'oya va mafkuralar. Ularning mohiyati, xususiyatlari va ijtimoiy taraqqiyotga salbiy ta'siri. Vayronkor g'oyalarga qarshi g'oyaviy - mafkuraviy kurash zarurligi. Insoniyat hayotida g'oyaga qarshi - g'oya, jaholatga qarshi ­ ma'rifat - tamoyili.

Bugungi dunyoning mafkuraviy manzarasi, globallashuv va geopolitik jarayonlar

Hozirgi davrda g'oyaviy qarama - qarshiliklarning keskinlashuvi. Asr so'ngida ikki qutbli dunyoning barham topishi va jahondagi mafkuraviy manzaraning tubdan o'zgarishi. Jahon maydonlarini mafkuraviy jihatdan bo'lib olishga urinishlar. Mafkuraviy jarayonlarning globallashuvi. Jahonda ilmiy kashfiyatlar, universal texnologiyalar va axborot tarqatishning globallashuvi. Uning mafkuraviy vaziyatga ta'siri. Globallashuv jarayonining insonlar dunyoqarashi va tasavvurlarini keskin o'zgarishiga ta'siri. Globallashuvning salbiy oqibatlari va ularga qarshi kurash masalalari.

140

Geosiyosat jahon, va Markaziy Osiyoni mafkuraviy bo'lib olishga urinishlar

Hozirgi davr geosiyosiy maqsadlar va mafkura. Geosiyosat tushunchasi. Mafkuraviy ta'sir ko'rsatish ­ geosiyosat vositasi. Jahon maydonlarini mafkuraviy bo'lib olishga urinishlar va ularning asosiy yo'nalishlari. Bunday mafkuralarning asosiy shakllari. Markaziy Osiyo mintaqasidagi mafkuraviy jarayonlarning xususiyatlari. Mintaqada tinchlik va barqarorlikni saqlashning muammo va vazifalari. Mafkuraviy vaziyat, mafkuraviy kurash va mafkuraviy immunitet masalalari. g'shlarda mafkuraviy immunitetni shakllantirish zaruriyati.

O'zbekistonda barpo etilayotgan jamiyat va uning ijtimoiy tabiati

Mustaqil O'zbekistonda barpo etilayotgan jamiyatning mohiyati va xususiyatlari. Uning ijtimoiy taraqqiyot uchun ahamiyati. Iqtisodiyotning mafkuraviy maqsadlarga bo'ysunmasligi va siyosatdan ustunligi. O'tish davrida, hayotning barcha sohalarida bo'lgani kabi, ma'naviy yangilanish va mafkuraviy jarayonlarda ham davlatning bosh islohotchi ekanligi. Jamiyat hayotida qonunning ustuvorligi. Aholini ijtimoiy himoya qilish - bozor munosabatlariga o'tishning tadrijiy yo'li. O'zbekistonda barpo etilayotgan jamiyatning ijtimoiy mohiyati va uning ob'ektiv jarayon ekanligi.

Taraqqiyotning «o'zbek modeli»: jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va ma'naviy taraqqiyot yo'nalishlari.

O'zbekistonda barpo etilayotgan jamiyatning asosiy tamoyillari va yo'nalishlari. Bu jarayonning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va ma'naviy sohalardagi vazifalari. Jamiyat hayotida tub o'zgarishlar va islohotlar. Ularni amalga oshirish va erkin demokratik jamiyatni barpo etishda milliy istiqlol mafkurasining ahamiyati. Mamlakatning qulay jug'rofik o'rni, iqtisodiy va intelektual salohiyatining yuqori ekanligi. O'zbekistonning tinchliksevar tashqi siyosati. O'zbekistonning jahondagi o'rni va nufuzining oshib borishi.

Mustaqillik va mafkuraviy muammolar: g'oyaviy bo'shliq va zararli g'oyalarning jamiyatimizga ta'siri.

Millat, jamiyat va davlat mustaqilligiga tahdid soladigan intilish va harakatlarning mavjudligi. Ushbu tahdidlarga qarshi kurash, ma'naviyatni yuksaltirish, g'oyaviy mafkuraviy sohadagi muammolarni hal etish, milliy qadriyatlarimizni tiklash va muhofaza qilishning asosiy vazifalari.

141

G'oyaviy bo'shliq tushunchasi, uning mohiyati va namoyon bo'lish xususiyatlari. G'oyaviy bo'shliqni to'ldirish, zararli g'oya va yot mafkuralarning jamiyatimizga ta'sirini bartaraf etish muammolari. Milliy istiqlol g'oyasi va mafkurasini shakllantirish - tarixiy zaruriyat va davr talabi.

Milliy istiqlol g'oyasining mohiyati va asosiy tamoyillari.

Milliy istiqlol mafkurasi tushunchasi, uning mohiyati va mazmuni. I.A. Karimov asarlarida milliy istiqlol mafkurasining asoslab berilganligi. Milliy istiqlol mafkurasining tarixiy, falsafiy ildizlari. Xalqimizning boy madaniy va ma'naviy merosi, qadriyatlari, urf - odatlari va an'analari. Milliy istiqlol mafkurasini shakllantirishda "Avesto", "Qur'on", dunyoviy va diniy qarashlar, xalqimizning ozodlik, komil inson to'g'risidagi g'oyalarning ahamiyati. Milliy istiqlol mafkurasining asosiy tamoyillari. Milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg'unligi. Hayotda xalqaro huquq qoidalariga amal qilinishi. Jamiyat hayotining barcha sohalarining erkinlashuvi. Ustuvor yo'nalishlar.

Milliy istiqlol mafkurasining maqsad va vazifalari.

O'zbekistonning buyuk kelajagini bunyod etish - milliy istiqlol mafkurasining oliy maqsadidir. Milliy istiqlol mafkurasining asosiy vazifalari. Mustaqillik dunyoqarashi va erkin tafakkurni shakllantirish. Mamlakatimizning ko'pmillatli xalqi ongida "O'zbekiston yagona Vatan" degan tushunchani qaror toptirish. Milliy istiqlol mafkurasining asosiy xususiyatlari. Milliy istiqlol mafkurasida O'zbekiston xalqinig tub manfaatlarini ifodalanishi.

Milliy istiqlol mafkurasining asosiy g'oyalari

Milliy istiqlol mafkurasining bosh g'oyasi, ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayotni barpo etish. Bu g'oya xalqimizning azaliy ezgu intilishlari, bunyodkorlik faoliyatini aks ettirishi. Milliy istiqlol mafkurasining bosh g'oyasida ozodlik tushunchasining ustuvorligi. Bu g'oyani amalga oshirishda milliy istiqlol mafkurasining ahamiyati.

Vatan ravnaqi

Vatan ravnaqi g'oyasi, uning mohiyati va mazmuni. Vatan ­ sajdagoh kabi muqaddas.

142

Vatan - milliy g'oyalar shakllanishi va takomili jarayoni kechadigan makondir. Vatanni sevmoq va vatanparvarlik tuyg'usi. Davlatimiznig iqtisodiy qudratini oshishi, xalqimizning ma'naviyatini yuksalishi ­ Vatan ravnaqining asosi. Vatanparvarlik va Vatan ravnaqi g'oyasini yoshlar ongiga singdirish vazifalari.

Yurt tinchligi g'oyasining mazmun mohiyati. Insoniyat tarixida urush xavfidan xalos bo'lish va tinchlikka intilish g'oyalari

Tinchlik va barqarorlik ­ mamlakatimizda islohotlarni amalga oshirish va taraqqiyotimizning asosiy shartlari sifatida. Yurt tinchligi ­ Vatan ozodligi va mustaqilligi bilan chambarchas bog'liqligi. Siyosiy madaniyat, millatning g'oyaviy va mafkuraviy etukligi ­ yurt tinchligini saqlashning muhim omilidir. Bu g'oyani amalga oshirish, uni yoshlar qalbi va ongiga singdirishdagi ahamiyati.

Xalq farovonligi

Xalq farovonligi g'oyasi, uning mohiyati va yo'nalishlari. Xalq farovonligiga erishish ­ millatlar tarixi va taraqqiyotining bosh maqsadlaridan biri. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar inson va uning farovon hayoti uchun xizmat qilishi. Erkinlik, tadbirkorlik va tashabbuskorlik ­ farovon hayot asosi.

Komil inson

Komil inson g'oyasi, uning mohiyati va mazmuni. Vatanimiz tarixi va taraqqiyotimizning hozirgi davrida komil insonni shakllantirish muammosiga bo'lgan e'tibor va qarashlar. Komil inson g'oyasi haqida Sharq mutafakkirlarining qarashlari. Mamlaktimizda bu g'oyani amalga oshirishda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ning ahamiyati. Sog'lom avlod uzluksizligini ta'minlash - komil inson tarbiyasining bosh mezonidir. Komil insonni tarbiyalashning asosiy vazifalari.

Ijtimoiy hamkorlik

Ijtimoiy hamkorlik g'oyasi, uning asosiy jihatlari va namoyon bo'lish xususiyatlari. «Turkiston - umumiy uyimiz» g'oyasi milliy istiqlol mafkurasining asosiy tamoyillaridan biri sifatida. Jamiyatdagi turli toifalar, siyosiy kuchlar va partiyalar hamkorligi ­ barqaror taraqqiyot omili. Ijtimoiy hamkorlikni mustahkamlash ­ davr talabi. Jamiyatimizd

143

agi ijtimoiy hamkorlik muhitiga zarar etkazuvchi kuchlar va ularga qarshi kurash chora - tadbirlari.

Millatlararo hamjihatlik va diniy bag'rikenglik

Millatlararo hamjihatlik g'oyasi. Ko'pmillatlilik va istiqlol mafkurasi. O'zbekiston ­ ko'pmillatli davlat. Mamlakatimiz fuqarolarining totuvligi. Milliy madaniyatlar - xalqlarning ma'naviy yaqinligi manbai. Milliy istiqlol mafkurasida ­ barcha millatlarning ezgu maqsadlari, mamlakat manfaatlari, taraqqiyot yo'li, e'tiqodi va ishonchining mujassamlashuvi. Diniy bag'rikenglik g'oyasining mazmun mohiyati. Tolerantlik tushunchasi, uning diniy sohada namoyon bo'lish xususiyatlari. Din, dinlararo bag'rikenglik va mafkura. Mamlakatimizda turli din va konfessiyalarning yonma - yon yashashi va hamjihatligi ijtimoiy bag'rikenglikning yorqin namunasi sifatida. Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar faoliyatining qonuniy asoslari. Aqidaparastlik va diniy ekstremizmga qarshi kurash. Milliy istiqlol mafkurasi va yoshlarni iymon - e'tiqodli qilib tarbiyalash vazifalari.

Milliy g'oyani yoshlar ongiga singdirish sohalari va yo'nalishlari

Mafkuraviy tarbiya tushunchasi uning mohiyati va mazmuni. Mafkuraviy tarbiyaning milliy va horijiy tajribalari. g'shlarni mafkuraviy tarbiyalash. Oila va mafkuraviy tarbiya. Mahallaning mafkuraviy tarbiyadagi imkoniyatlari. Mafkuraviy tarbiyaning ta'lim tizimidagi ahamiyati. Aholining turli qatlamlarini g'oyaviy qurollantirish omillari. Mafkuraviy tarbiyada mehnat jamoalari, siyosiy partiyalar, nodavlat tashkilotlar va ommaviy axborot vositalarining roli.

Mafkuraviy tarbiyaning uslub va vositalari

Inson, guruh va jamiyat fe'l - atvoriga ta'sir qiluvchi mafkuraviy omillar. Ularni tahlil va targ'ib qilish usullari. E'tiqodni shakllantiruvchi uslublar. Mafkuraviy tarbiyada madaniy - ma'rifiy muassasalar o'rni. Adabiyot va san'at mafkuraviy qurollantirishning eng ta'sirchan vositasi. Dinning mafkuraviy tarbiyadagi ahamiyati. O'zbekistonda jismoniy tarbiya va sportning ommalashuvi va uning mafkuraviy tarbiyaga ta'siri. Ijtimoiy hayotda urf - odat, marosim va bayramlarning tutgan o'rni va ularning mafkuraviy tarbiyadagi ahamiyati. O'zbekistonda kechayotgan mafkuraviy jarayonlar monitoringi va uning natijalaridan ta'lim - tarbiya jarayonida foydalanish effektivligi.

144

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI Ijtimoiy taraqqiyotda g'oya va mafkuraning o'rni, ahamiyati

Mafkuraviy jarayonlarning ijtimoiy - tarixiy shart - sharoitlari. Bunyodkor g'oyalarning mohiyati va mazmuni. Bunyodkor mafkuralarning shakllari va xususiyatlari. Milliy davlatchilik g'oyasi va uning xalqlar taraqqiyotiga ta'siri. Vayronkor g'oya va mafkuralarning mohiyati, xususiyatlari va ijtimoiy taraqqiyotga salbiy ta'siri. Vayronkor g'oyalarga qarshi g'oyaviy - mafkuraviy kurash zarurligi. Insoniyat hayotida g'oyaga qarshi - g'oya, jaholatga qarshi ­ ma'rifat tamoyilining mohiyati. *

Hozirgi davrning mafkuraviy manzarasi: muammolar va echimlar. *

XX asrda g'oyaviy qarama - qarshiliklarning murakkab tus olishi.Jahondagi mafkuraviy manzaraning tubdan o'zgarishi. Mafkuraviy jihatdan bo'lib olishga urinishlar. Mafkuraviy jarayonlsharning globallashuvi. Globallashuv jarayonining ijtimoiy taraqqiyotga ijobiy ta'siri. Globallashuvning salbiy oqibatlari va ularni bartaraf etish. Jahonni mafkuraviy bo'lib olishga urinishlar va Markaziy Osiyoga mafkuraviy ta'sirlar.Hozirgi davrda geosiyosat va mafkura. Geosiyosat tushunchasi. Markaziy Osiyo mintaqasidagi mafkuraviy jarayonlarning xususiyatlari. Mafkuraviy vaziyat, mafkuraviy kurash va mafkuraviy immunitet masalalari. Aholida mafkuraviy immunitetni shakllantirish.O'zbekistonda geosiyosat xususiyatlari. *

O'zbekistonda demokratik jamiyatining shakllanishi va uning asosiy omillari

O'zbekistonda barpo etilayotgan jamiyatning mohiyati va xususiyatlari. «Kuchli davlatdan ­ kuchli jamiyat sari» kontseptsiyasining hayotda joriy qilinishi.* Jamiyat hayotida qonunning ustuvorligi. Ijtimoiylashgan iqtisodiyot - bozor munosabatlariga o'tishning asosi. O'zbekistonda barpo etilayotgan jamiyatning ijtimoiy xarakteri.

O'zbekistonda barpo etilayotgan jamiyatning asosiy tamoyillari

Taraqqiyotning «o'zbek modeli». Jamiyat hayotida tub o'zgarishlar va islohotlar. Demokratik jamiyat barpo etishda milliy istiqlol mafkurasining ahamiyati. «Inson va uning manfaatlari har narsadan ulug'» tamoyilining ahamiyati. O'zbekistonning jahondagi o'rni va nufuzining oshibborishi. O'zbekistonning xalqaro tashkilotlarga a'zoligi.

145

Milliy istiqlol dunyoqarashini shakllantirish va zararli g'oyalarga qarshi kurash

Mafkuraviy bo'shliq tushunchasi, uning mohiyati va yuzaga kelish sabablari. G'oyaviy bo'shliqni to'ldirish usul va vositalari. Mafkuraviy immunitet va uni shakllantirish muammolari. Vayronkor g'oya, aqida va mafkuralarga qarshi kurash.*

Milliy istiqlol g'oyasining mohiyati va asosiy tamoyillari

Milliy istiqlol mafkurasining mohiyati. Milliy istiqlol mafkurasi ­ milliy o'zlikni anglatuvchi kuch. Xalqimizning bunyodkorlik salohiyati. Milliy istiqlol mafkurasi o'zlikni anglash mezoni. Tarix - buyuk murabbiy. Milliy istiqlol mafkurasining asosiy tamoyillari. O'zbekistonda asosiy tamoyillarning hayotga tadbiq etilish muammolari. *

Milliy istiqlol mafkurasining ijtimoiy iqtisodiy asoslari

Milliy istiqlol mafkurasi - mamlakat aholisini farovon hayotga chorlovchi mafkura. Har bir inson va Vatan manfaati uyg'unligi mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining zamini. Kishilar turmushida mulkiy va ma'naviy uyg'unlik muammosi. «Har bir fuqaroning farovonligi ­ butun jamiyatning farovonligidir» g'oyasining mohiyati.

Milliy istiqlol mafkurasining asosiy g'oyalari

O'zbekiston xalqining milliy taraqqiyot yo'lidagi bosh g'oyasi ­ ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot barpo etishdir. Vatan ravnaqi, Yurt tinchligi, Xalq farovonligi g'oyalarining mohiyati. Komil inson, Ijtimoiy hamkorlik, Millatlararo totuvlik, Dinlararo bag'rikenglik va ijtimoiy taraqqiyot.

Milliy istiqlol mafkurasini yoshlar ongiga singdirish usul va vositalari

Milliy istiqlol mafkurasini yoshlar ongiga singdirish usul va vositalari. Ta'lim tizimida mafkurani singdirish muammosi: maktabgacha ta'lim, o'rta umumiy ta'lim, o'rta maxsus, kasb - xunar ta'limi, oliy ta'lim. Talabalarni mafkuraviy tarbiyalash mazmuni va o'ziga xosligi. O'qituvchi, murabbiy va talaba hamkorligi ­ ma'naviy tarbiya omili. *

Mafkuraviy tarbiyaning uslub va vositalari

Milliy iftixorni shakllantirish usullari. Sog'lom muloqot madaniyatini tarbiyalash uslub va vositalari. Vatanparvarlik va millatparvarlik tarbiyasining samarali vositalari. *E'tiqodni shakllantiruvchi uslublar. Mafkuraviy qurolsizlantirish usullari va yo'llari. Mafkuraviy tarbiya. g't g'oyalarga qarshi kurash uslublari. Bevosita va bilvosita targ'ibot. Izoh: majburiy mavzudagi mashg'ulotlar yulduzcha (*) bilan ajratilgan.

146

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

INTERNET saytlari

1. www.siac.euro.ru 2. www.press - service.uz 3. www.niiss.ru

5. NAZORAT QILISh TURLARI

Fanga ajratilgan maksimal ball ­ 55 ball, bundan joriy baholash (J.B.) ga 15,4 ball, oraliq baholash (O.B.) ga 23,1 ball, yakuniy baholash (Ya.B.) ga 16,5 ball ajratilgan. Joriy, oraliq va yakuniy baholashlar talabalar bilimini og'zaki, yozma shakllarda nazorat qilish hamda referatlarni tekshirish usulida o'tkaziladi. Saralash ball ­ 30,2 ball. O'quv yili davomida «Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar» fanidan 56 - 70% to'plaganlar «qoniqarli», 71 - 85% lar «yaxshi», 86 - 100% to'plaganlar «a'lo» baholar bilan baholanadi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. - T.: O'zbekiston, 1998. 2. Karimov I.A. O'zbekiston: Milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1 - T.: O'zbekiston, 1996. 3. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2 - T.: O'zbekiston, 1996. 4. Karimov I.A.. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3 - T.: O'zbekiston, 1996. 5. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan T.4 - T.: O'zbekiston, 1996. 6. Karimov I.A. O'zbekiston XXI bo'sag'asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - T.: O'zbekiston, 1997. 7. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga xizmat etsin. T.: O'zbekiston, 1998. 8. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. - T.: Sharq, 1998.

147

9. Karimov I.A. Olloh qalbimizda, yuragimizda. - T.: O'zbekiston, 1999. 10. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.: O'zbekiston, 1999. 11. Karimov I. A. Milliy istiqlol mafkurasi ­ xalq e'tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir ­ T.: O'zbekiston, 2000. 12. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot ­ pirovard maqsadimiz. - T.: O'zbekiston, 2000. 13. Karimov I.A. Rahbar, etakchi o'zi yonib, o'zgalarni ham yondirib yashashi kerak. //Xalq so'zi, 2002 yil, 22fevral. 14. Karimov I.A. Qoraqalpoq diyorining salohiyatini ro'yobga chiqarish, odamlar hayotini yanada yaxshilash dolzarb vazifa. //Xalq so'zi, 2002 yil, 3 may 15. Karimov I.A. O'zbekistonda demokratik o'zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yo'nalishlari ikkinchi chaqiriq O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisning IX sessiyasi //Xalq so'zi, 2002 yil, 20 avgust. 16. Karimov I.A. Hayotimizning, taraqqiyotimizning huquqiy asosi. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 10 yilligiga bag'ishlab so'zlangan nutqi. //Xalq so'zi, 2002 yil, 7 dekabr. 17. M. Sharifxo'jaev O'zbekiston yangi g'oyalar, yangi yutuqlar - T.: Sharq, 2002. 18. M. Sharifxodjaev Formirovanie otkritogo grajdanskogo obshchestva v Uzbekistane. - T. 2002.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. - T.: G'.G'ulom nomidagi Adabiyot va san'at, 1993. 2. Abu Rayxon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar - T. 1968. 3. Amir Temur. Temur tuzuklari. - T. 1996. 4. Alisher Navoiy. Mahbub ul - qulub. - T. 1987. 5. A. Avloniy. Turkiy guliston yohud axloq. - T. 1994. 6. Barkamol avlod orzusi. - T.: Sharq, 1999. 7. Sog'lom avlod ­ bizning kelajagimiz. - T.: Ibn Sino nomidagi nashriyot, 2000. 8. Ma'naviyat yulduzlari. - T.: A.Qodiriy nomidagi nashriyot, 1999. 9. Xalq, milliy mafkura va ziyoli mas'uliyati. //Tafakkur, 1999 2 - son. 10. Qur'oni karim. - T.: Cho'lpon, 1993. 11. Qaltis savollarga xolis javoblar. //Tafakkur, 1999 yil, 3 - son.

148

SIYoSATShUNOSLIK. O'ZBEKISTONDA DEMOKRATIK JAMIYaT QURISh NAZARIYaSI VA AMALIYoTI fanlaridan DASTUR

149

Tuzuvchilar: prof. N.T.Shodiev, prof. S.H.Hasanov, dots. R.A.Umarova, dots. A.Eshonqulov, dots. S.O'lmasov. Taqrizchilar: dots. D. Vohidova, k.o'q.V.V. Igoshin, O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan fan arbobi, prof. H.B.Boboev, dots. T.Sultonova, dots. F.A.Babashev.

Dasturda zamonaviy siyosiy jarayonlar asosida siyosiy hayotning shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va istiqboli, jamiyatning siyosiy hayoti, siyosiy tizim, O'zbekistonda davlat qurilishining konstitutsiyaviy - huquqiy asoslari, siyosiy partiyalar, ijtimoiy tashkilotlar va harakatlar, siyosiy rahnamo, shaxsning siyosiy ijtimoiylashuvi, siyosiy madaniyat masalalari o'rin olgan. V programme v kontekste sovremennxx politicheskix protsessov otrajen: vozniknovenie, etapsh i perspektiv razvitiya politicheskoy jizni obgtsestva, politicheskaya sistema, konstitutsionno - pravovyu osnov: gosudarstvennogo stroitelstva v Uzbekistane, politicheskie partii, obgtsesvennme organizatsii i dvijeniya, politicheskiy lider i politichiskaya sotsializatsiya. In given rgoggamme modegn rolitisal rgosesses, fogmation, stages and regsrestives of state s rolital life develorment, rolitical sustem, the basis of sonstitutional judicial state building in Uzbekistan; rolitical parties, public organizatotion and movements, rolitical leader, rolitical socialization of a regzon, roitical cilture age sonsideged. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan. (25 aprel 2002 yil 9 - sonli bayonnoma).

150

1. SO'Z BOShI

Siyosiy hayot dinamik va murakkab jarayonlar majmuidir. Ana shu jarayonlarning tahlili hamda ilmiy - nazariy va amaliy umumlashmasi "Siyosatshunoslik" fanining asosiy maqsadi hisoblanadi. Fanning tarixi, rivojlanish bosqichlari va hozirgi maqomi yaxlit mushtaraklikda o'rganilgan holda, asosiy e'tibor jamiyat siyosiy institutlari va ular tizimi, rang - barang tarkibiy tuzilmasi,tashkiliy - funktsional faoliyati, siyosiy ong, siyosiy madaniyat mohiyatlari tahliliga qaratiladi. Jumladan, siyosiy rejim, davlat hokimiyati, siyosiy institutlar, turli siyosiy manfaatlar, siyosiy nizolar, tashqi siyosat, siyosiy elita, siyosiy rahnamolik,siyosiy dunyoqarash, xulq - atvor bilan bog'liq muammolar zamonaviy umumjahoniy tizimlar,ularning tashkiliy - institutsional tarkiblari hamda umummushtarak maqomlari misolida umumnazariy yo'sinda o'rganiladi. O'zbekiston Respublikasi siyosiy tizimi va siyosiy - institutlarning tarkibiy konstitutsiyaviy maqomlari hamda funktsiyalari mustaqil tahlil ob'ektiga aylanadi. Mustaqil O'zbekistonda yangicha siyosiy ong va dunyoqarashni, etuk siyosiy madaniyatni tarbiyalash hamda shakllantirish, siyosiy hayotni, davlat va jamiyat qurilishini yanada erkinlashtirish muammolari dasturda maxsus rejaviy ifodasini topgan. Fanni o'qitishning maqsadi - siyosat nazariyasining kontseptual shakllanishi hamda siyosat tushunchasining qamrov doirasi, siyosiy g'oya va tamoyillarning kelib chiqish bosqichlari, jamiyatning siyosiy hayoti va siyosiy munosabatlarida ro'y beradigan qonuniy jarayonlar bilan bog'liq masalalarning tahliliy umumlashmasidan ma'rifiy, ilmiy - nazariy saboq berish, ularning siyosiy ongi va siyosiy madaniyatini o'stirishdan iborat. Vazifasi ­ iqtisodchi - bakalavrlarga siyosatshunoslik asoslaridan saboq berish, siyosiy hayotni tahlil qilish uslubiyoti bo'yicha ma'lumot berish, siyosiy voqelikni xolisona baholashda zarur bo'lgan dunyoqarash mezonini shakllantirish, siyosatshunoslik asoslari bo'yicha amaliy malakasini oshirish, siyosiy xatti - harakat me'yorlari bilan tanishtirish, turli siyosiy ta'limotlar, siyosiy rejalar, ularning rivojlanish bosqichlari (jumladan, O'zbekistonda) ni o'rganish vositasida ularning yuksak siyosiy ongi hamda siyosiy madaniyatini tarbiyalash, mamlakat siyosiy hayotida ro'y beradigan turfa jarayonlarga ongli faol ishtirok etish ko'nikmasini shakllantirish. Fanni o'qitishning nazariy - metodologik asoslari bo'lib O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, qonunlar, I.A.Karimovning siyosiy ta'limoti, o'tmish mutafakkirlarining siyosiy qarashlari va dunyoning qadim hamda zamonaviy boy siyosiy an'analari, tajribalari, saboqlari xizmat qiladi.

151

"Siyosatshunoslik" fanini o'qitish jarayonida talabalarga ma'ruza va amaliy mashg'ulotlar o'tiladi. Ularning bilimini mustahkamlash maqsadida test variantlari, yozma ishlar olinadi va tayanch iboralarga izohlar beriladi.

Boshqa fanlar bilan o'zaro boqliqligi

"Siyosatshunoslik" fani falsafa, huquqshunoslik, iqtisodiyot, tarix,O'zbekistonnda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti, dinshunoslik, mafkura, elshunoslik, ruhshunoslik, sotsiologiya kabi fan va sohalar bilan uzviy aloqadorlikda o'rganiladi. Mustaqillik sharofati o'laroq, O'zbekiston insonparvar demokratik huquqiy davlat barpo etish, dunyoviy davlatchilik orqali adolatli fuqarolik jamiyatini shakllantirish yo'lidan dadil bormoqda. Ushbu yo'l konstitutsiyaviy - huquqiy, nazariy - metodologik asoslariga ega. Demokratik jamiyat qurishning konstitutsiyaviy - huquqiy, ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy - g'oyaviy negizlarini mustahkamlash, mukammallashtirish, ijtimoiy yo'naltirilgan bozor iqtisodiyoti tamoyil hamda talablariga moslashish, jamiyatning ma'naviy - ruhiy poklanishiga erishish, davlatimizning demokratik dunyo mehvaridagi xos va mos o'rni qonuniyligini, bir so'z bilan aytganda, milliy demokratik Tiklanish jarayonlarini ilmiy - nazariy hamda amaliy tadqiq etish, tahliliy umumlashtirish, O'zbekistonning istiqlol hamda demokratik taraqqiyot yo'lining o'ziga xos xususiyatlarini o'rganish mazkur fanning maxsus maqomini tashkil etadi. "O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti" fani insoniyat demokratik tsivilizatsiyasining tarixiy tajribalariga asoslangan holda, respublikamizning demokratik rivojlanish yo'lining o'ziga xos jihatlari ibratida O'zbekiston xalqining odil fuqarolik jamiyati qurish yo'lida insonparvar demokratik huquqiy davlat barpo etishdek konstitutsiyaviy maqsadi qay darajada amaliy ijrosinitopayotganligi haqiqatini, qonuniyatlari, tajribasini ilmiy - nazariy jihatdan yaxlit mushtaraklikda tadqiqiy umumlashtiriladi. Ushbu fan ijtimoiy - siyosiy fanlar tizimida aynan shu maqomi bilan ajralib turadi. U jamiyatda mavjud ijtimoiy hodisalar va voqealar, ular mutanosibligi hamda uzviyligi bilan aloqador demokratik jarayonlarning yaxlit tizimiy va tarkibiy mushtarak majmuidan iborat. Toshkent moliya instituti «O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti» kafedrasi O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligining ushbu fan bilan bog'liq o'quv dasturi ma'ruza hamda amaliy mashg'ulotlar rejasiga «Demokratik jamiyat qurishning konstitutsiyaviy - huquqiy asoslari. Islom Karimov dunyoviy davlat asoschisi va nazariyotchisi», deb nomlangan maxsus mavzuni kiritdi. Sabab - birinchidan, demokratik jamiyat qurish, eng avvalo, Konstitutsiyaga asoslanishida. Ikkinchidan, mazkur fanning Asosiy Qonun va Islom Karimov siyosiy ta'limoti bilan bog'liq nazariy - metodologik manba - asosida.

152

Fanni o'qitishning maqsadi - dunyoviy O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish g'oyasi, tarixiy takomil bosqichlari, istiqlol davri jarayonlari bilan bog'liq nazariy amaliy muammolarni tizimiy - tahliliy umumlashtirish orqali insonparvar dunyoviy huquqiy davlat barpo etish negizida jamiyatni qurishning nazariy - amaliy tajribalari va qonuniyatlarini ochib berish. Vazifasi - O'zbekistonda demokratik jamiyat qurishning nazariy va amaliy muammolarini Islom Karimov siyosiy ta'limoti uzviyligida dialektik yaxlitlikda o'rganish orqali talabalarda yangicha demokratik dunyoqarash, zamonaviy jahoniy tafakkurga asoslangan demokratik siyosiy madaniyatni teran ta'minlash, ularning nazariy bilimlarini oshirish orqali jamiyat hayotining barcha sohalarini demokratik erkinlashtirish jarayonlariga ongli faol ishtirok etish ko'nikmalarini tarbiyalash hamda shakllantirish. Boshqa fanlar bilan o'zaro bog'liqligi. «Siyosatshunoslik» va «O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti» o'quv fani jumladan, falsafa, huquqshunoslik, sotsiologiya, iqtisod, tarix singari ijtimoiy - gumanitar fanlar bilan bevosita uyg'unlikda o'rganiladi. Seminar mashg'ulotlari bo'yicha bajariladigan ishlar minimal miqdoriga talablar (3 - bandda berilayapti). Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi (foizlarda) bo'yicha tavsiyalar. «Siyosatshunoslik» fanini o'qitishga jami ­ 28 soat, shu jumladan, ma'uzaga ­ 16 soat, seminar mashqulotlariga ­ 12 soat, mustaqil ta'limga ­ 14 soat ajratilgan. «O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti» kursi bo'yicha auditoriya mashg'uloti turlari soatlar bo'yicha quyidagicha: ma'ruzalar - 32 soat, seminar mashg'ulotlari - 32 soat, mustaqil ta'limga ­ 32 soat. Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori (5 - bandda berilayapti). Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarini qo'llash. Fanlar sabog'ida kompyuter texnikasi, jumladan, videoteka - video - kutubxona va O'TVdan keng foydalaniladi. Ish dasturlarini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar. Uslubiy qo'llanmalar mavjud.

153

2. FAN DASTURI I qism (Siyosatshunoslik)

Siyosatshunoslik fanining predmeti, usullari, uslubiyoti va vazifalari. Siyosatshunoslik fanining boshqa ijtimoiy fanlar tizimidagi o'rni va o'ziga xosligi

"Siyosatshunoslik" tushunchasining mohiyati. Siyosatshunoslik fanining predmeti, sub'ekti, o'rganish ob'ekti va tarkibi. Siyosatshunoslikning fan sifatida shakllanishi hamda oliy o'quv yurtlarida o'qitilishi. Fanning kategoriyalari hamda qonuniyatlari. Siyosatshunoslik fanining usullari, uslubiyoti va funktsiyalari. Siyosatning sohalari. Siyosatshunoslik fanining boshqa ijtimoiy fanlar tizimida tutgan o'rni va roli, ularning o'zaro aloqadorligi hamda o'ziga xosligi. Fuqarolarning siyosiy ongini oshirishda siyosatshunoslik fanining roli.

Siyosiy ta'limotlar tarixi va rivoji: gnoseologik asos - manbalar, bosqichlar, qarashlar va yo'nalishlar

Siyosiy qarashlarning vujudga kelishi. Antik dunyo siyosiy ta'limotlari. Aflotun, Arastu, Suqrot, Tsitseronlarning siyosiy qarashlari va asarlari. "Avesto"da siyosiy qarashlar va qoyalar. Sharq va G'arbda o'rta asrlar hamda Uyqonish bosqichlarida siyosiy ta'limotlar. Abu Nasr Forobiyning "Odil jamiyat" nazariyasi. N.Makiavellining siyosatshunoslikda tutgan o'rni. Temuriylar davlati, uning tuzilishidagi asosiy tamoyillar. "Temur tuzuklari". XVIII - XX asrlarda G'arbiy Ovrupo va Turkistondagi siyosiy qarashlar. XX asr siyosatining o'ziga xosligi.

Jamiyatning siyosiy hayoti. Siyosiy tizim va siyosiy rejim. Siyosiy tartibotlar

Jamiyatning siyosiy hayoti tushunchasi va uning mohiyati. Siyosiy hayot taraqqiyotini bashorat qilish muammolari. Siyosiy tizim, uning tarkibiy qismlari va vazifalari. Siyosiy tizim va siyosiy munosabatlar. Siyosiy tizimda davlat boshqa siyosiy tashkilotlarning roli. O'zbekiston jamiyat siyosiy tizimining takomillashuvi. Siyosiy rejimning mohiyati va uning tasnifi. Demokratiya, totalitarizm va avtoritarizm. Demokratiyaning mexanizmi. Demokratiyaning shakllari. Demokratiyaning zamonaviy modellari. Demokratik, fuqarolik jamiyati tushunchalari. I.Karimov asarlarida demokratik davlat qurilishining nazariy jihatdan asoslanishi.

154

Davlat siyosiy institut sifatida, davlatning funktsiyalari. Iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va milliy siyosat

Davlat, uning mohiyati va tarixiy turlari. Davlatning belgilari. Davlat hokimiyati va uning shakllari. Siyosiy hokimiyati tushunchasi va uning tuzilishi. Hokimiyatning legitimligi. Hokimiyat va siyosiy manfaatlar. Hokimiyatni amalga oshirish mexanizmi. Davlat hokimiyatining turlari va shakllari. Davlatning funktsiyalari. Davlatning iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, milliy siyosati. O'zbekistonda prezidentlik boshqaruvining joriy etilishi. O'zbekistonda demokratik hokimiyat organlarining tashkil etilishi.

Siyosiy partiyalar va harakatlar, oqimlar. Jamiyat va nodavlat tashkilotlari

Siyosiy partiya tushunchasi. Partiya tizimlari va ularning tasnifi. Siyosiy partiyalar va harakatlar. Siyosiy partiyalarning strategiyasi va taktikasi. Siyosiy partiyalarning funktsiyalari. O'zbekistondagi siyosiy partiyalar va harakatlar. Respublikamizda ko'ppartiyaviylikning vujudga kelishi. Ommaviy axborot vositalarining jamiyat hayotining demokratiyalashuvidagi o'rni. Jamiyat va nodavlat tashkilotlari, ularning mohiyati. Respublikamizdagi jamoat va nodavlat tashkilotlari. "Kamolot" yoshlar harakati.

Siyosiy rahnamo. Siyosiy elita va uning mohiyati

Siyosiy rahnamo tushunchasi va tabiati. Siyosiy rahnamo shaxsi va sifatining siyosatdagi o'rni. Siyosiy rahnamo tasnifi. Siyosiy hukmron guruh va siyosiy elita. "Elita" nazariyasi. Siyosiy rahnamolik tushunchasiga doir yondashuvlar. Rasmiy va norasmiy rahnamo. Siyosiy rahnamo haqidagi volyutaristik nazariyasi va ularning reaktsion xarakteri. R.Takerning siyosiy rahnamo haqidagi tasnifi. Markaziy Osiyo tarixida siyosiy arboblar. Hozirgi davrda rahnamolik rivojlanishining yangi tendentsiyalari. Prezident Islom Karimovning siyosiy portreti.

Shaxs va siyosat. Siyosiy ijtimoiylashuv. Siyosiy madaniyat

Shaxs tushunchasi. Individ va individuallik. Shaxs va siyosat. Shaxsning siyosiy turlari. Siyosiy ijtimoiylashuv va uning mohiyati. Ijtimoiylashuv bosqichlari. Shaxsning siyosiy ijtimoiylashuvi omillari, vositalari va usullari. Siyosiy faoliyat. Shaxsning siyosiy huquq va erkinliklari.

155

Siyosiy ong. Siyosiy madaniyat tushunchasi va uning mohiyati. Siyosiy madaniyatning vazifalari. O'zbekiston fuqarolarida siyosiy ongni shakllantirish: muammolar va echimlar.

O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. O'zbekiston Respublikasi siyosiy tizimi. Siyosiy islohotlar va siyosiy sohani erkinlashtirish muammolari. Islom Karimovning siyosiy ta'limoti

O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi - mustaqil davlatning huquqiy poydevori. O'zbekiston Respublikasining siyosiy tizimi. I.A.Karimovning siyosiy ta'limoti, uning nazariy va amaliy mohiyati. O'zbekiston taraqqiyotining modeli va olti ustuvor yo'nalishi. Siyosiy islohotlar va siyosiy sohani erkinlashtirish muammolari.

II qism (O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti)

O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti fanining predmeti, maqsadi, usullari hamda uslubiy asos - manbalari. Fanning yuzaga kelishining ijtimoiy siyosiy ehtiyoji va ijtimoiy fanlar bilan aloqadorligi

O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti fanining predmeti, manbalari, usullari va uslubiy asoslari. Fanning yuzaga kelishining ijtimoiy - siyosiy ehtiyoji. O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti fanining boshqa ijtimoiy fanlar bilan aloqadorligi.

O'zbekistonda davlat mustaqilligi uchun kurash bosqichlari va demokratik milliy tiklanish jarayonlari

Mustaqillik uchun kurash g'oyasi va bosqichlari. Milliy Tiklanish ­ mustaqillikning yangi demokratik sifat bosqichi. Demokratik yangilanish jarayonlari. O'zbekiston ­ demokratik huquqiy davlat.

Demokratik jamiyat qurishning konstitutsiyaviy - huquqiy asoslari. Islom Karimov dunyoviy davlat asoschisi va nazariyotchisi

O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi - demokratik jamiyat qurishning Asosiy Qonuni.

156

O'zbekiston Respublikasining "Davlat mustaqilligi asoslari to'g'risida»gi konstitutsiyaviy qonuni, O'zbekiston Respublikasining "Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyatini tashkil etishning asosiy printsiplari to'g'risida"gi Konstitutsiyaviy Qonuni va umumxalq Referendumlari ahamiyati. Islom Karimov - dunyoviy davlat asoschisi, nazariyotchisi va amaliyotchisi. O'zbekistonda demokratik jamiyat qurishning konstitutsiyaviy - huquqiy asoslari. Islom Karimovning siyosiy - huquqiy ta'limoti.

Demokratiya printsiplari va O'zbekistonda davlat hokimiyatining tashkil etilishining o'ziga xos xususiyatlari

Demokratiya printsiplari va O'zbekistonda davlat hokimiyati tashkil etilishining konstitutsiyaviy - huquqiy asoslari. Qonun chiqaruvchi hokimiyat. Ijroiya hokimiyat. Sud hokimiyati. Hokimiyat bo'linish tamoyillari va siyosiy hayotning demokratiyalashuvi.

O'zbekistonning o'z istiqlol va demokratik taraqqiyot yo'li

O'zbekistonning o'z istiqlol va demokratik taraqqiyot yo'lining besh tamoyili hamda ularning amaliy samaralari. O'zbekistonda demokratik jamiyat qurishning milliy - tarixiy, ma'naviy - axloqiy asos - manbaalari. O'zbekistonda jamiyat rivoji va demokratik tsivilizatsiya. Davlat va jamiyat tushunchalari. Mustaqil O'zbekiston Respublikasi va uning demokratik taraqqiyot yo'li.

Demokratik islohotlar. Siyosiy plyuralizm va ko'ppartiyaviylik

Siyosiy islohotlar - demokratik jamiyat barpo etish va uning rivoji asos - negizi. Siyosiy plyuralizm va siyosiy sohani demokratik erkinlashtirish. Demokratiya va ko'ppartiyaviylik. O'zbekistonda siyosiy partiyalar. Demokratiya va siyosiy islohotlar.

Demokratik jamiyat va O'zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o'tish yo'li hamda xususiyatlari

Demokratik jamiyatning moddiy negizi.

157

Bozor iqtisodiyoti: huquqiy asoslar, bosqichlar, xususiyatlar. Mulkdorlar sinfini shakllantirish - demokratiya omili. Demokratiya va bozor iqtisodiyoti. Bozor - iqtisodiyot demokratiyasi

O'zbekistonda demokratik jamiyat qurishning g'oyaviy - ma'naviy omillari

Demokratik jamiyat: mafkuraviy aqida, ma'naviy - ma'rifiy yuksalish. O'zbekistonda ma'naviy Tiklanish va ta'lim sohasidagi islohotlar. Demokratiya va ommaviy axborot vositalari. O'zbekistonda demokratik jamiyat qurishning g'oyaviy - mafkuraviy asoslari.

Demokratik jamiyat va O'zbekistonda milliy hamda umuminsoniy qadriyatlar vobastaligi. E'tiqod erkinligi kafolati

Milliy va umuminsoniy qadriyatlar uyg'unligi - demokratik tsivilizatsiya.* E'tiqod erkinligi - jamiyat demokratiyasi mezoni. Demokratik jamiyat va din. Umuminsoniy qadriyatlar ­ demokratik tsivilizatsiyaning ma'naviy asosi.

Ijtimoiy - siyosiy barqarorlik, milliy xavfsizlik O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish kafolati

Ijtimoiy - siyosiy barqarorlik - demokratik jamiyat qurish kafolati. Ijtimoiy siyosat. Ijtimoiy - siyosiy barqarorlikning shartlari va millatlararo munosabatlar. Demokratik bag'rikenglik va milliy siyosat. Milliy xavfsizlik, diniy ekstremizm va terrorchilikka qarshi kurash. Monoetnik madaniyatdan fuqarolik millatiga aylanish ­ demokratik fuqarolik jamiyati talabi.

O'zbekistonning geosiyosiy imkoniyatlari va tashqi siyosatining asosiy demokratik tamoyillari. Globallashuv va demokratik tsivilizatsiya

O'zbekiston va jahon hamjamiyati. O'zbekiston - BMT a'zosi.* O'zbekiston tashqi siyosatining demokratik tamoyillari va mudofaa doktrinasi. Globallashuv sharoitida O'zbekistonning demokratik dunyoga integratsiyalashuvi muammolari. Demokratik dunyoga integratsiyalashuvning zamonaviy tamoyillari.

O'zbekiston va MDHdagi demokratik jarayonlar

O'zbekistonning MDH bilan ikki tomonlama va ko'p tomonlama demokratik munosabatlari.

158

MDHda demokratik jarayonlar va O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish amaliyoti.* O'zbekiston va MDH o'rtasidagi madaniy hamkorlik hamda demokratik jarayonlar uzviyligi.

O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish amaliyoti va mintaqaviy demokratik jarayonlar

Mintaqa davlatlari bilan «Abadiy do'stlik» haqidagi shartnoma va demokratik jarayonlar. Mintaqaviy yagona madaniy makon, iqtisodiy hamkorlik va demokratik qadriyatlar. «Turkiston - umumiy uyimiz» harakati va «Markaziy Osiyo Hamkorligi» (MOH) tashkiloti. "O'zbekiston ­ kelajagi buyuk davlat" milliy g'oyasining "Turkiston - umumiy uyimiz" mintaqaviy g'oyasi va "Kurrai zamin ­ umumiy uyimiz" umumbashariy g'oyasi bilan uzviy mantiqiy vobastaligi.

O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish jarayonlarini erkinlashtirish

Jamiyatni demokratik yangilash strategiyasining olti ustuvor yo'nalishi mazmun mohiyati. Davlat va jamiyat qurilishi jarayonlarini erkinlashtirish muammolari. Sud - huquq sohasi islohotlari va inson huquq hamda burchlari. Demokratik matbuot va axborot erkinligi. Demokratik dunyo tsivilizatsiyasi tajribasi va O'zbekistonda demokratik jamiyat qurishning o'ziga xos xususiyatlari, muammolari.

Demokratik fuqarolik jamiyati va uning mazmun - mohiyati

Demokratik fuqarolik jamiyati, uning huquqiy, iqtisodiy, siyosiy va ma'naviy asoslari. O'zbekistonda fuqarolik jamiyatini shakllantirishning bosqichlari va xususiyatlari. Fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari. Ochiq fuqarolik jamiyati va huquqiy davlat. "Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari" siyosiy qurilish dasturi. Demokratiya va siyosiy - ijtimoiy, nodavlat, jamoat hamda fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish institutlari: yutuqlar, muammolar, echimlar.

O'zbekistonda demokratik o'zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yo'nalishlari

Jamiyatni demokratlashtirish hamda yangilashning yangi sifat bosqichi.*

159

Demokratik o'zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning etti ustuvor maqsadi hamda vazifalari. Inson omili va inson mezoni ­ demokratik islohotlarning bosh yo'nalishi. O'zbekistonda demokratik yangilanishlarni islohiy takomillashtirish va fuqarolik jamiyatini shakllantirshning huquqiy, iqtisodiy, siyosiy hamda ma'naviy asoslari (I.A.Karimovning ikkinchi chaqiriq O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasidagi "O'zbekistonda demokratik o'zgarishlarni chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yo'nalishlari" ma'ruzasi).

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI II qism (Siyosatshunoslik)

Siyosatshunoslik fanining predmeti, tarkibi, usullari va vazifalari ham boshqa ijtimoiy fanlar bilan munosabat

Siyosatshunoslik fanining predmeti, tarkibi.* Siyosatshunoslik fanining kategoriyalari va qonuniyatlari. Siyosatshunoslik fanining usullari hamda uslubiyoti. Siyosatshunoslik fanining funktsiyalari. Siyosatshunoslik fanining boshqa ijtimoiy fanlar bilan munosabati.

Siyosiy ta'limotlar tarixi va rivojlanish bosqichlari

Antik dunyo siyosiy ta'limotlari. "Avesto"da siyosiy qarash va qoyalar.* O'rta asrlarda Markaziy Osiyo va G'arbiy Ovropada siyosiy ta'limotlarning o'ziga xosligi. Sharq va G'abrda Uyqonish davridagi siyosiy qarashlar. XVSh - XX asrlarda siyosiy qarashlarning rivojlanishi.

Hozirgi siyosiy jarayonlar va siyosiy sohani erkinlashtirish qonuniyatlari

Hozirgi siyosiy jarayonning o'ziga xosligi va umumbashariy muammolarning birinchi o'ringa chiqishi.* Davlatlararo munosabatda xalqaro tashkilotlarning roli va ta'sirining kuchayishi. Sobiq totalitar davlatlarning demokratlashuvi. O'zbekistonda demokratik davlat tizimining barpo etilishi.

Siyosiy tizim va siyosiy rejim

Jamiyat siyosiy tizimining tarkibi, ularning xususiyatlari va turlari. O'zbekistonning siyosiy tizimi.*

160

Siyosiy rejim, uning mohiyati va tasnifi. Demokratiya. Avtoritarizm. Totalitarizm. Demokratiyaning tamoyillari va mexanizmi. Demokratiyaning shakllari. O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish bosh yo'l.

Davlat siyosiy institut sifatida

Davlatning kelib chiqishi va tarixiy turlari.* Davlatning bajaradigan vazifasiga ko'ra turlari. Davlatning funktsiyalari. Davlat va hukumat munosabatlari. O'zbekiston Respublikasining davlat tuzilish shakli. O'zbekistonda davlat faoliyati takomillashuvining o'ziga xos yo'li.

Ijtimoiy siyosiy tashkilotlar, harakatlar va oqimlar hamda ularning mohiyati, tasnifi

Ijtimoiy tashkilotlar, harakatlar, oqimlar va ularning mohiyati tasnifi. Siyosiy harakat va oqimlarning ijtimoiy taraqqiyotdagi o'rni va roli. Siyosiy partiya tushunchasi, uning asosiy belgilari, tuzilishi va vazifalari. Siyosiy partiyalarning siyosiy harakatdan farqi.* O'zbekiston Respublikasidagi siyosiy partiyalar va ularning faoliyati. "Kamolot" yoshlar tashkilotining ijtimoiy hayotdagi o'rni.

Siyosiy rahnamo, hukmron guruh va siyosiy elita, ularning mohiyati. Siyosiy rahnamo, uning xususiyatlari, tasnifi. Siyosiy rahnamoning vazifalari

Hukmron guruh, uning mohiyati va tasnifi. Siyosiy elitaning ijtimoiy tabiati. Siyosiy elitaning vazifalari.* Jahon tarixida Amir Temurning o'rni va roli. I.A.Karimov O'zbekistondagi osoyishtalik, barqarorlik va yuksalish me'mori.

Siyosiy ijtimoiylashuv. Siyosiy ong va siyosiy madaniyat

Shaxs va individ tushunchalari. Shaxsning siyosiy hayotda egallagan o'rni. Shaxs siyosatning individuallashgan sub'ekti sifatida. Siyosiy ijtimoiylashuv, uning mohiyati va bosqichlari. Inson huquqlari erkinliklari, burchlari va uning kafolatlari. Siyosiy ong tushunchasi va uning darajalari. Siyosiy madaniyat va madaniy siyosat. Siyosiy madaniyatning vazifalari.* Siyosat va yoshlarni ijtimoiy himoyalash, uning maqsad va vazifalari.

O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. I.A.Karimovning siyosiy ta'limoti

O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi - demokratik jamiyat qurishning asosiy qonuni. Umumxalq referendumi, uning ahamiyati.*

161

Islom Karimov - dunyoviy davlat asoschisi va nazariyotchisi. O'zbekistonning o'z istiqlol va taraqqiyot yo'li. "O'zbek modeli" va taraqqiyotning ustuvor yo'nalishi.

Hozirgi siyosiy jarayonlar va siyosiy sohani erkinlashtirish qonuniyatlari

Hozirgi siyosiy jarayonlarning o'ziga xos xususiyatlari. Siyosiy sohani erkinlashtirish muammolari va echimlari. Demokratik jarayonlarni erkinlashtirish davlat rivojining ustuvor yo'nalishidir. Davlat va jamiyat qurilishi jarayonlarini erkinlashtirishning dolzarb vazifalari.* Davlatlararo munosabatlarda xalqaro tashkilotlarning roli.

II qism (O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti)

Demokratiya printsiplari va O'zbekistonda demokratik jamiyat qurishning konstitutsiyaviy - huquqiy asos - manbalari

Konstitutsiya va insonparvar demokratik huquqiy davlat barpo etish. Xalq hokimiyatchiligini amalga oshirishning vakillik demokratiyasi. Konstitutsiya va demokratiya ko'rinishlari.* Konstitutsiya va demokratiya printsiplari.* O'zbekiston Respublikasining "Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyatini tashkil etishning asosiy printsiplari to'g'risida"gi Konstitutsiyaviy qonuni va umumxalq Referendumi (2002 yil 27 yanvar) natijalari.*

I.A.Karimovning siyosiy ta'limoti va O'zbekistonda demokratik jamiyat qurishning nazariy - amaliy kontseptsiyasi

Islom Karimov siyosiy ta'limotida demokratik jamiyat qurish nazariyasi. Islom Karimov - O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish amaliyotchisi.* Islom Karimov siyosiy ta'limoti va «Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari» siyosiy qurilish dasturi.*

Demokratik jamiyat qurish - O'zbekistondagi tub islohiy jarayonlarning pirovard maqsadi. Siyosiy partiyalar, ko'ppartiyaviylik va demokratik siyosiy madaniyat

Siyosiy islohotlar, siyosiy sohani erkinlashtirish - demokratik jamiyat qurishning sharti. Siyosiy partiyalar va ularning demokratik jamiyat qurishdagi roli.* Ko'ppartiyaviylik, siyosiy plyuralizm va demokratik siyosiy madaniyat.

162

O'zbekistonda demokratik islohotlar va bozor iqtisodiyoti: asosiy tamoyillar, o'ziga xosliklar, bosqichlar hamda vazifalar

O'zbekistonda demokratik islohotlar va bozor iqtisodiyotiga o'tishning o'ziga xos tamoyillari.* Bozor iqtisodiyotiga o'tish bosqichlari va maqsadi. Bozor iqtisodiyotiga o'tish vazifalari va demokratik jamiyat qurish muammolari.

Ijtimoiy - siyosiy barqarorlik, milliy totuvlik va xavfsizlik - demokratik jamiyat qurish kafolati

O'zbekistonda ijtimoiy - siyosiy barqarorlik ­ demokratiya omili. Milliy siyosat, milliy totuvlik - demokratiya taqozosi. Milliy xavfsizlik doktrinasi va demokratik taraqqiyot.*

Ma'naviy yuksalish - demokratik jamiyat qurishning muhim omili. Demokratik jamiyat barpo etishning g'oyaviy - mafkuraviy aqidasi

Demokratik jamiyat qurish - milliy - ma'naviy yuksalishdir. Demokratik jamiyat qurish g'oyasi va uning mafkuraviy aqidasi. Demokratik jamiyat qurilishida ommaviy axborot vositalarining roli va o'rni.* Demokratik jamiyat qurish jarayonlarini erkinlashtirishning g'oyaviy - mafkuraviy ta'minoti.

O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyotida ilm - fan hamda ta'limningmavqei

Ijtimoiy - gumanitar va tabiiy - fundamental fanlar ravnaqi - demokratik jamiyat qurishning ilmiy - nazariy kafolati. Bozor munosabatlari sharoitida ilm - fan taraqqiyotining ustuvor yo'nalishlari.* Ta'lim islohi, ta'lim - tarbiya, fan va madaniyat birligi - demokratik jamiyat qurish omili.

Demokratiya va milliy, diniy qadriyatlar. E'tiqod erkinligi va demokratiya

Milliy qadriyatlarning tiklanishi va umumbashariy mohiyati - demokratik jamiyat talabi. Diniy qadriyatlar va e'tiqod erkinligi ­ demokratiya kafili. Demokratiya va inson huquqlari.*

O'zbekistonda demokratik jamiyat barpo etishda umumbashariy demokratik qadriyatlar va tashqi siyosat

Demokratiya - umumbashariy tsivilizatsiya.

163

O'zbekistonning geosiyosiy imkoniyatlari va tashqi siyosiy tamoyillarining demokratik asoslari. Xalqaro munosabatlarning turi, darajasi va huquqiy - demokratik asoslari. O'zbekiston va BMT. O'zbekiston va ma'rifiy dunyo.*

O'zbekistonda demokratik jarayonlar va MDH. O'zbekistonning MDH bilan ikki tomonlama va ko'p tomonlama teng munosabatlari

O'zbekistonning MDH bilan ikki tomonlama va ko'p tomonlama aloqalarining demokratik asoslari. Davlatlararo iqtisodiy integratsiya, texnikaviy va madaniy hamkorlik.* MDH mamlakatlarida demokratik jarayonlar va O'zbekiston.

O'zbekistonda demokratik jamiyat qurishning o'ziga xos xususiyatlari va mintaqaviy demokratik jarayonlar

"Markaziy Osiyo Hamkorligi" (MOH) doirasida mintaqaviy ikki va ko'p tomonlama aloqalar hamda demokratik jarayonlar.* Mintaqaviy yagona va iqtisodiy hamkorlik ­ mintaqaviy demokratik jarayonlar samarasi. «Turkiston - umumiy uyimiz» va «Markaziy Osiyo - yadro qurolidan xolis» g'oyalarining mintaqaviy demokratik jarayonlarga ta'siri.

XXI asr boshlarida demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish vazifalari

XXI asr boshlarida O'zbekistonda demokratik islohotlarni chuqurlashtirish kontseptsiyasi. Demokratik islohotlarni chuqurlashtirish ­ demokratik jamiyat qurishning kafolati.* Demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirishning asosiy printsiplari.

O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish jarayonlarini erkinlashtirish va fuqarolik jamiyati

Demokratik jarayonlarni erkinlashtirish - jamiyat rivojining ustuvor yo'nalishi. Davlat va jamiyat qurilishi jarayonlarini demokratik erkinlashtirish vazifalari.* Fuqarolik jamiyati va demokratik huquqiy davlat.

Demokratiya va ijtimoiy adolat (I.A. Karimovning ikkinchi chaqiriq O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi VI sessiyasida so'zlagan «Adolat - qonun ustuvorligida» ma'ruzasi asosida) 164

Sud - huquq tizimini erkinlashtirish va demokratlashtirish muammolari. * Sud hokimiyatining mustaqilligini ta'minlash chora - tadbirlari. O'zbekiston Respublikasining «Sudlar to'g'risida»gi qonuni. O'zbekiston Respublikasining «Advokatura to'g'risida»gi va «Prokuratura to'g'risida»gi (yangi tahrirda) qonunlari ijrosi bilan bog'liq g'oyalar tizimi.

O'zbekistonda demokratik o'zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yo'nalishlari. (Prezident I.A. Karimovning ikkinchi chaqiriq O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi IX sessiyasidagi ma'ruzasi asosida)

Demokratik islohotlarning yangi sifat bosqichi dasturi. Fuqarolik jamiyatining huquqiy, iqtisodiy, siyosiy va ma'naviy asoslari. Dasturning etti ustuvor maqsad va vazifalari hamda ular ijrosining mexanizmlari.* Laboratoriya ishlari namunaviy o'quv rejada ko'zda tutilmagan. Kurs (loyiha) ishlari namunaviy o'quv rejada ko'zda tutilmagan.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI NAZORAT QILISh TURLARI I qism (Siyosatshunoslik)

«Siyosatshunoslik» faniga ajratilgan maksimal ball ­ 28 ball bo'lib, bundan joriy baholash (J.B.)ga 8,4 ball, oraliq baholashga (O.B.)ga 11,2 ball va yakuniy baholash (Ya.B.)ga 8,4 ball ajratilgan. J.B.da fanning har bir mavzusi bo'yicha talabaning bilim darajasini yozma va oqzaki ravishda aniqlab boriladi, tegishli ballar bilan baholanadi. Oraliq nazorat yozma ravishda o'tkaziladi va tegishli ballar bilan baholanadi. Yakuniy nazorat faqat yozma ravishda tegishli ball bilan baholanadi. J.B. va O.B.da o'qituvchi dars davomida so'rov o'tkazish, test savollariga javob berish, nazorat ishlarini bajarish, kollokvium, suhbat va oqzaki hamda yozma shakllardan ijodiy foydalanadi.

II qism (O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti)

Fanga ajratilgan maksimal ball - 64 ball bo'lib, bundan joriy baholash (J.B.)ga 22,4 ball, oraliq baholashga (O.B.)ga 22,4 ball va yakuniy baholash (Ya.B.)ga 19,2 ball ajratilgan. J.B.da fanning har bir mavzusi bo'yicha talabaning bilim darajasini yozma va oqzaki ravishda aniqlab boriladi, tegishli ballar bilan baholanadi. Oraliq ball nazoratni yozma ravishda o'tkaziladi va tegishli ballar bilan baholanadi.

165

Yakuniy nazorat faqat yozma ravishda tegishli ball bilan baholanadi. J.B. va O.B.da o'qituvchi dars davomida so'rov o'tkazish, test savollariga javob berish, nazorat ishlarini bajarish, kollokvium, suhbat va oqzaki hamda yozma shakllardan ijodiy foydalanadi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. - T.: O'zbekiston, 1992. 2. «O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga o'zgartishlar va qo'shimchalar kiritish to'qrisida»gi O'zbekiston Respublikasining Qonuni. ­ T.: Adolat, 2003. 3. «O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi to'qrisida»gi O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonuni. ­ T.: Adolat, 2002. 4. «O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senat to'qrisida»gi O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonuni. ­ T.: Adolat, 2002. 5. «Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy printsiplari to'qrisida»gi O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy Qonuni. ­ T.: Adolat, 2002. 6. Karimov I.A. O'zbekiston: milliy istilol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1. - T.: O'zbekiston, 1996. 7. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2. - T.: O'zbekiston, 1996. 8. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.Z. - T.: O'zbekiston, 1996. 9. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan. T.4. - T.: O'zbekiston, 1996. 10. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash - davr talabi. T.5. - T.: O'zbekiston, 1997. 11. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. T.6. - T.: O'zbekiston, 1998. 12. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T.7. - T.: O'zbekiston, 1999. 13. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. T.8. T.: O'zbekiston, 2000. 14. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. T.9. - T.: O'zbekiston, 2001. 15. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. T.10. ­ T.: O'zbekiston, 2002. 16. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asr bo'saqasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - T.: O'zbekiston, 1997. 17. Karimov I.A. Barkamol avlod - O'zbekiston taraqqiyot poydevori. - T.: O'zbekiston, 1997. 18. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz - kelajak yo'q. - T.: O'zbekiston, 1998.

166

19. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni - xalq, millatni - millat qilishga xizmat etsin. - T.: O'zbekiston, 1998. 20. Karimov I.A. Ma'naviy yuksalish yo'lida. - T.: O'zbekiston, 1998. 21. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.: O'zbekiston, 1998. 22. Karimov I.A. Olloh qalbimizda, yuragimizda. - T.: O'zbekiston, 1999. 23. Karimov I.A. Jamiyatni isloh qilish yo'lida. - T.: Sharq, 1999. 24. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. - T.: Sharq, 1999. 25. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi ­ xalq e'tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. T.: O'zbekiston, 2000. 26. Karimov I.A. Egali yurt erkini bermas. - T.: O'zbekiston, 2000. 27. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. - T.: O'zbekiston, 2000. 28. Karimov I.A. Adolat - qonun ustuvorligida. - T.: O'zbekiston, 2001. 29. Karimov I.A. Iqtisodiyotni erkinlashtirishga, resurslardan samarali foydalanish - bizning asosiy yo'nalishimiz.// Xalq so'zi, 2002 yil 15 mart. 30. Karimov I.A. Rahbar, etakchi o'zi yonib, o'zgalarni ham yondirib yashashi kerak. // Xalq so'zi, 2002 yil, 22 fevral. 31. Karimov I.A. Yangilanishlar jarayoni ortga qaytmaydi. - T.: O'zbekiston, 2002. 32. Karimov I.A. O'zbekistonda demokratik o'zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yo'nalishlari. ­ T.: O'zbekiston, 2002. 33. Karimov I.A. Hayotimizning, taraqqiyotimizning huquqiy asosi. //Xalq so'zi, 2002 yil 6 dekabr. 34. Karimov I.A. Biz tanlagan yo'l ­ demokratik taraqqiyot va ma'rifiy dunyo bilan hamkorlik yo'li.//Xalq so'zi, 2003 yil 25 aprel. 35. O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining "2002 yil 27 yanvardagi Referendumi yakunlari yuzasidan qonunchilik ishlarining asosiy yo'nalishlari to'g'risida"gi qarori. T.: O'zbekiston, 2002. 36. O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi raisi E.H.Xalilovning ikkinchi chaqiriq Oliy Majlis ettinchi sessiyasidagi O'zbekiston Respublikasi Refendumini o'tkazish to'g'risidagi ma'ruzasi. // Xalq so'zi, 2001 yil 11 dekabr. 37. Mustafoev B. Xalqimiz aql - zakovati va donishmandligi samarasi. //Xalq so'zi, 2002 yil 10 dekabr. 38. Saidov A. Konstitutsiya va fuqarolik jamiyati. //O'zbekiston ovozi, 2002 yil 3 dekabr. 39. Politologiya. O'quv qo'llanma. ­ T.: "O'AJBNT", 2002.

167

40. Azizxonov A.T., Musaev O.R., Xabibullaeva D., Egamberdieva U., Nabiev D., Orifxo'jaev S.T. O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti. (Ma'ruzalar matni). ­T.: 2001.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Avesto. - T.: Sharq, 2001. 2. Axmedov B. Amir Temurning davlatni idora qilish siyosati.//Muloqot, 1994 yil, 3 - 4 sonlari. 3. Axmedov D. Demokratiya ­ xalq hokimiyatchiligi demak. //Xalq so'zi, 2002 yil, 20 noyabr. 4. Aylenko V.P. Arxaicheskaya Gretsiya i Blijniy Vostok. - M., 1990. 5. Belov G.A. Politologiya. - M.: Chero, 1998. 6. BMTning inson huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasi. //Inson huquqlari. O'quv qo'llanmasi. - T.: Adolat, 1998. 7. Bobomurodov E. Siyosiy tafakkurning yangilanishi.// Muloqot, 1996 yil, 4 - son. 8. Boyqobilov B. Xalqimiz dahosining timsoli.//Xalq so'zi, 2003 yil, 8 aprel. 9. Burlatskiy F. Mustaqillik va islohotlarning o'n yili. //Xalq so'zi, 2001 yil 13 sentyabr. 10. Gorfunkl A.X. Filosofiya epoxi Vozrojdeniya. - M., 1986. 11. Jumaev R. Politicheskaya sistema Respubliki Uzbekistan: stanovlenie i razvitie. - T., 1996. 12. Jumaev R. Siyosiy partiyalar o'z o'rniga egamiyo //Muloqot, 1997 yil, 4 - son. 13. Ibrohimov O. Mustaqillik va kadrlar siyosati. //Muloqot, 1997, ¹4. 14. Yo'ldoshev K. Shaxs va jamiyat ma'naviy birligi. //Muloqot,1996 yil, 5 - son. 15. Levitin L, Karlayl D. Islom Karimov yangi O'zbekiston Prezidenti. - T.: O'zbekiston, 1997. 16. Levitin L. Na istoricheskom povorote. Kriticheskie zametki storonnika Islama Karimova. - T.: Vagrius, 2001. 17. Milliy istiqlol g'oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. - T.: O'zbekiston, 2000. 18. Milliy davlatchilik, istiqlol mafkurasi va huquqiy madaniyat to'g'risida. - T.: IIV Akademiyasi, 1999. 19. Mishin V. Vojdi XX veka: Islam Karimov. - M.: 1997. 20. Muhiddinova F. Referendum - demokratiyaning zohir bo'lishi.//Xalq so'zi, 2002 yil 20 fevral. 21. Otamurodov S. va boshq. Politologiya. - T.: O'zbekiston, 1999. 22. Politologiya. Ma'ruzalar matni. - T., 2000. 23. Politologiya. Kurs lektsiy, (pod. red. Krasnova A.) - M., 1999. 24. Politologiya. Praktikum po kursu. - M.: Gardariki, 1999.

168

25. Ramazonov I., Mo'minov E. Politologiya. - T.: Adolat, 1997. 26. Sog'lom avlod - bizning kelajagimiz. - T.: Ibn Sino nomidagi nashriyot, 2000. 27. Stepanova M. Partiyalar faoliyati jonlanadimiyo// Mohiyat, 2003 yil 28 fevral. 28. Xalq, milliy mafkura va ziyoli mas'uliyati.//Tafakkur, 1999 yil, 2 - son. 29. Shodiev N. Natsionalnaya ideya: kak eto viditsya v Uzbekistane. //Trud, 23 iyunya 2000 g. 30. Sharifxo'jaev M., Shodiev N. Ne xlebom edinm... Ob ideologicheskoy doktrine Uzbekistana. // Trud, 28 oktyabrya 2000 g. 31. Sharifxo'jaev M. Godi, ravnie vekam. //Trud, 21 avgusta 2001 g. 32. Sharifxo'jaev M. Za mir nado borotsya. //Trud, 20 oktyarbya 2001 g. 33. Sharifxo'jaev M. i dr. Sila - v spravedlivosti. //Trud, 28 sentyabrya 2001 g. 34. Sharifxo'jaev M. Ideologiya - ob'edinyayushchiy flag natsii, obshchestva, gosudarstva. //Trud, 11 dekabrya 2001 g. 35. Sharifxo'jaev M. Pozitsiya, ponyatnaya vsem. //Trud, 29 yanvarya 2002 g. 36. Sharifxo'jaev M. Novy etap obnovleniya. //Trud, 16 marta 2002g. 37. Sharifxo'jaev M. Imperativ vremeni.//Trud, 11 iyunya 2002g. 38. Sharifxo'jaev M. Stanovlenie otkritogo grajdanskogo obshchestva v Uzbekistane. - T.: Mir ekonomiki i prava, 2002. 39. Sharifxo'jaev M. O'zbekiston: yangi g'oyalar, yangi yutuqlar. ­ T.: Sharq, 2002. 40. Sharifxo'jaev M. Godi, ravnie vekam. ­ T.: TFI, 2002. 41. Shodiev N.T., Alimasov V. Grajdanskoe obshchestvo ­ strategicheskaya tsel Uzbekistana. //Pravda Vostoka, 23 avgusta 2002 g. 42. O'zbekiston va AQSh - strategik hamkorlik.// Xalq so'zi, 2002 yil 16 mart. 43. Qaltis savollarga xolis javoblar. (Din va dunyoviy muammolarga doir) //Tafakkur, 1999 yil, 3 - son.

169

«O'ZBEK, RUS, INGLIZ, NEMIS, FRANTsUZ TILLARI» fanlaridan DASTUR

170

Tuzuvchilar: f.f.d. N. Husanov, dots, D.Abidova, kat. o'q. A.Kaipova. Taqrizchilar: f.f.n. O'. Lafasov, f.f.d. A. Musaqulov, f.f.n. D.G.Xasanova, f.f.n. X.M. Saidniyozova.

O'zbekiston Respublikasining iqtisodi kundan - kunga yuksalmoqda va xorijiy mamlakatlar bilan iqtisodiy aloqalar kuchaymoqda. Ushbu o'quv dasturlari iqtisodiy o'quv yurtlariga mo'ljallangan bo'lib, mashg'ulotlar yangi metodika asosida olib boriladi. Dasturlarda talabaning davlat va xorijiy tillarda etarli darajada fikr ifodalashi, berilgan matnlarni tushunishi va tarjima qilishi hamda zaruriy ish qog'ozlarini talab darajasida yozish ko'nikmasini hosil qilishi nazarda tutilgan. Ekonomika nezavisimogo Uzbekistana s kajdim dnem razvivaetsya, usilivayutsya ekonomicheskie otnosheniya s zarubejnimi stranami. Programmi prednaznachena dlya studentov ekonomicheskix visshix uchebnix zavedeniy. Oni sozdani na osnove novix metodik. Dannaya programma nauchit studentov samostoyatelno virajat mnenie, perevodit teksti i sostavlyat delovie bumagi. The Independent Uzbekistan's economy is inceasing day by day and its economic links with foregn countries is strengthening. These programms is written for students of high schools. According to this program lessons are conducted on the base of new methods. Programs helps the bachelors to express their opinion in the state and foreign languages, to understand texts, to translate them and to be able to write business papers. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

171

SO'Z BOShI

Ushbu dastur iqtisodiyot o'quv yurtlarida til o'rgatishga mo'ljallangan. Dastur oliy ta'limda bakalavrlar tayyorlashga mo'ljallangan bo'lib, O'zbekiston Rekspublikasi Konstitutsiyasi, «Ta'lim to'g'risida»gi va «Davlat tili haqida»gi qonunlarga hamda boshqa me'yoriy hujjatlarga asosan tuzilgan. O'zbekiston mustaqillikka erishgan bugungi kunda iqtisodiyotda, ta'lim tizimida tub islohotlar davom etmoqda. Davr malakali va ma'naviyati yuksak iqtisodchilarni tayyorlashni taqozo etmoqda. Bo'lajak iqtisodchi davlat tilini va xorijiy tillarni mukammal egallasagina ilg'or texnologiyalarni iqtisodiyotga joriy etuvchi yaxshi kadr bo'lib etishadi. Dastur davr talablari asosida yaratilgan bo'lib, til o'rgatishning samarali va ilg'or usullarini qamrab olgan. Davlat tilini va xorijiy tillar (rus, ingliz, frantsuz, nemis)ni o'rganish hamda bilish O'zbekiston fuqarosining baynalmilal va fuqarolik burchidir.

O'qitishning maqsadi, vazifalari va boshqa fanlar bilan o'zaro bog'lanishi

Davlat tili va xorijiy tillar fanlarining asosiy maqsadi oliy o'quv yurtlari talabalarining tillarni o'zlashtirishi, muayyan yo'nalishi bo'yicha har xil turdagi nutqni amalda qo'llashi ko'nikmasini hosil qilishdir. Dastur talabalarning ma'lum bir tilda umumiy xarakterga ega bo'lgan mutaxassislikka oid suhbat - dialoglarda to'g'ri nutq etiketiga rioya qilingan holda suhbatlasha olishi, mutaxassislik bo'yicha berilgan adabiyotni lug'at yordamida va lug'atsiz o'qiy olishi va tushunishi, annotatsiyalar yozishi, ish xatlari va moliya - bank hujjatlarini qo'llay olishiga qaratilgan. Bu davlat tili va xorijiy tillar fanning asosiy vazifasini tashkil etadi. Toshkent moliya institutining o'zbek va rus hamda chet tillar kafedrasi barcha maxsus (iqtisodiy, moliya va boshqa) kafedralari bilan uzviy bog'langan, chunki talabalar maxsus mutaxassislikka oid mavzularda monologik va dialogik nutqqa ega bo'lishlari kerak, mutaxassislik bo'yicha berilgan matnni xorijiy tildan davlat tiliga va davlat tilidan xorijiy tiliga tarjima qilish, davlat va xorijiy tildagi maxsus adabiyotlarning referatini tayyorlash, suhbat - dialoglarda qatnasha olish, moliya - bank hujjatlarini tuzishni bilishlari lozim.

O'quv fani bo'yicha bilim, ko'nikma va mahoratlarga qo'yiladigan talablar

Oliy ta'lim yo'nalishi yoki mutaxassisligi davlat ta'lim standartiga muvofiq ravishda o'quv fani bo'yicha talabalarning bilim - ko'nikmalariga qo'yiladigan talablar: Davlat tili va xorijiy tillar o'quv fanlar bo'yicha tahsil olayotgan talabalar quyidagilarni bilishi va bajara olishlari kerak:

172

·

·

·

·

·

·

- maxsus (iqtisodiy, siyosiy, moliya), shuningdek, badiiy adabiyotlarni o'qish va mazmuninito'la yoritish, - maishiy, siyosiy va maxsus mavzularda og'zaki, monologik va dialogik nutqni egallash, - bir marom (normal temp)da aytilgan davlat va xorijiy tillardagi nutqni bemalol tushunish, - moliya - bank hujjatlarini xatosiz va savodli tuzish, xorijiy tildan davlat tiliga, davlat tilidan xorijiy tilga tarjima qilish, - o'qitilayotgan tillar bo'yicha og'zaki va yozma nutqni takomillashtirish, zarur bo'lgan grammatik materialni o'zlashtirish, - annotatsiyalar, referatlar tuzish.

Yakuniy talab o'quv faoliyatini davom ettirish uchun etarli bo'lgan, chet el tajribasi bo'yicha berilgan fan va texnika, ilmiy - iqtisodiy adabiyotlarni hamda ishga oid aloqalarda kerak bo'ladigan materiallarni o'rganishdir.

Fanni o'qitish sistemasi va uslubiy ko'rsatmalar

Davlat tili va xorijiy tillar fanlaridan seminar va laboratoriya ishlari ko'zda tutilmagan. Davlat tili va xorijiy tillarning umumiy kursi quyidagi bir - biriga bog'langan aspektlardan tuzilgan:

· · ·

- fonetika, - grammatika, - leksika.

Fonetika

Talaffuz ustida muntazam ravishda ish olib boriladi. Har bir mashg'ulotda talabalarning fonetik bilimlariga alohida e'tibor berilishi kerak. Tilning tovush tomonini o'rganishda lingafon kurslar, tasmalardagilarni eshitish kabi o'qitishning texnik vositalardan keng foydalaniladi.

Grammatika

Grammatika leksika bilan chambarchas o'rganiladi. Kelajakda original matnlarni o'rganishda, maxsus adabiyotlar va hujjatlarni tarjima qilish jarayonida ularga xos bo'lgan konstruktsiya va oborotlar, grammatik shakllar mustahkamlanadi.

173

Leksika

Talabalar bir kurs davomida 4800 - 5000 leksik birlik va frazeologik so'z birikmalaridan iborat faol lug'at boyligiga ega bo'lishi lozim. O'quv davri davomida siyosiy, iqtisodiy adabiyotlarni o'qitish uchun maxsus leksika, bank va moliyaga oid adabiyotlar leksikasi o'tilishi kerak. O'tilgan darslar bo'yicha talabalar tilni mustaqil o'rganishi uchun uy vazifalari beriladi, talabalar olgan bilimlarni aniqlashning og'zaki va yozma usullari qo'llaniladi.

Umumiy va o'quv ishlari bo'yicha hajmi

O'zbek va rus tillari uchun I - kursda 72 soat ajratilgan. Xorijiy tillar (ingliz, nemis, frantsuz) I - IV kurs talabalariga mo'ljallangan bo'lib, 216 soat, institut Ilmiy Kengashi qarori bilan fakultativ mashg'ulotlarga 300 soat, 28 soat mustaqil ta'limga ajratilgan. Mashg'ulotlar o'qituvchilar rahbarligida auditoriyada yoki uy ishi sifatida, mustaqil ta'lim esa dasturda belgilangan mavzular bo'yicha adabiyotlardan foydalanilgan holda tinglovchilar tomonidan uyda bajariladi.

Fanni o'qitishdagi yangi texnlogiyalar

Davlat tili va xorijiy tillar fanini o'qitishda ilg'or pedagogik texnologiyaning tarkibiy qismlari quyidagilardir:

· ·

· · · · ·

- tinglovchilarni avvaldan tarqatma o'quv materiallari bilan ta'minlashga erishish; - «tayanch» iboralarni ishlab chiqish, ularning mukammal o'zlashtirilishini ta'minlash; - darslarda «Ish o'yinlari»ni qo'llash; - tilni o'rgatishda lingafon kabinet, kompyuter texnikasi, kutubxonadan foydalanish; - iqtidorli tinglovchilar bilan qo'shimcha darslarni tashkil etish; - o'quv maqsadlarini nazorat (test) topshiriqlariga ko'chirish; - rejalashtirilgan maqsadlarning bajarilishini baholash (reyting tizimi). · - Yakuniy nazorat og'zaki va yozma shaklda o'tkaziladi.

O'quv dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

O'zbek, rus va xorijiy tillar fanidan o'quv dasturini tuzishda bu fanlar bo'yicha yaratilgan namunaviy, o'quv dasturlaridan ijodiy foydalanish mumkin. 2. Namunaviy o'quv rejada ma'ruza mashg'ulotlari ko'zda tutilmagan

174

3. AMALIY MAShG'ULOTLAR MAVZULARI 3.1. O'ZBEK TILI

Mustaqil O'zbekiston

O'zbek tilim - ona tilim. Mustaqillik ramzlari. Mustaqillik va O'zbekiston. O'zbek va rus tillarining qiyosiy fonetikasi. Qambar Ota. O'zbek tilim*.

Men sevgan kasb

Bizning oila. Men o'z kasbimni sevaman. Iqtisodchi - faxrli kasb. O'zbek tilida egalik - kelishik affikslarining ifodalanishi. O'zbek xalq maqollari*.

O'zbek xalqining san'ati va madaniyati

Milliy san'atimiz tarixi. Madaniyatimizning bebaho durdonalari. San'at va madaniyatimizning bugungi ravnaqi. Fe'llarning tuslanishi va zamon kategoriyasi. Amir Temur muzeyi*.

O'zbek shoirlari va adiblari

Mumtoz adabiyotimizning namoyondalari. Hozirgi o'zbek shoir va adiblari. Men sevgan asar. Gap. Uning mazmuniga va tuzilishiga ko'ra turlari. Adabiyot muzeyi*.

O'zbek olimlari

O'zbek allomalari. Fanimiz fidoyilari. Iqtisodiy bilimlar maskani. O'zbek tilining funktsional uslublari. O'zbekiston Fanlar Akademiyasi*.

Mustaqillik va qonun ustuvorligi

«Temur tuzuklari» va o'zbek davlatchiligi. Qonun xamma uchun tengdir.O'zbekiston - qonun va demokratiya maskani. Ish yuritish va hujjatchilik. O'zbekiston Konstitutsiyasi*.

Iqtisodiyot va atamashunoslik

Iqtisodiy atamalar va manbalar. Iqtisodiyot atamalari. Atamalar va ish yuritish. Rasmiy uslub. Menejment*.

Iqtisodiyot va ekologiya

Ona tabiatni asraylik. Avlodlar sog'lig'i bizning qo'limizda. Maskanim - Vatanim. Ilmiy uslub. Suv - hayot manbai*.

175

O'zbekiston va tashqi iqtisodiy aloqalar

O'zbekiston - tabiiy xomashyolar yurti. O'zaro manfaatdorlik va O'zbekiston. O'zbekiston jahonga yuz tutmoqda. Ish yuritish va hujjatchilik. O'zbekiston Milliy Banki*.

O'zbekiston iqtisodiy yuksalishlar yo'lida

Sanoatimiz yuksalmoqda. Qishloq xo'jaligi va bozor iqtisodiyoti. Tijorat va mo'l ko'lchilik. Nutq odobi. Kitob - bilim manbai*.

3.2. RUS TILI

Tema: TAShKENTSKIY FINANSOVIY INSTITUT

Virajenie deystviya, sostoyaniya, svoystva predmeta.

Leksiko - grammaticheskiy material

1. Predlojeniya s prostim glagolnim skazuemim, virajennim glagolami sovershennogo i nesovershennogo vida proshedshego, nastoyashego i budushchego vremeni. 2. Predlojeniya s sostavnim glagolnim skazuemim. Upotreblenie vspomogatelnix glagolov. 3. Predlojeniya s sostavnim imennim skazuemim. 4. Slojnosochinennoe predlojenie. 5. Obshchenauchnaya i spetsialnaya leksika (v ramkax leksicheskoy temi).

Tema: INTEGRATsIYa UZBEKISTANA V MIROVUYu EKONOMIKU

Virajenie opredelitelnix znacheniy v prostom i slojnopodchinennom predlojeniyax.

Leksiko - grammaticheskiy material

1. Soglasovannie i nesoglasovannie opredeleniya. 2. Slojnopodchinyonnie predlojeniya s opredelitelnim pridatochnim.Predlojeniya s prichastnim oborotom. 3. Obshchenauchnaya i spetsialnaya leksika (v ramkax leksicheskoy temi).

Prakticheskaya stilistika

Sinonimiya slojnopodchinyonnix predlojeniy s opredelitelnim pridatochnim i predlojeniy s prichastnim oborotom.

176

Tema: PRIVATIZATsIYa

Virajenie znacheniya ob'ekta v prostom predlojenii. Virajenie iz'yasnitelnix otnosheniy v slojnopodchinyonnom predlojenii.

Leksiko - grammaticheskiy material

1. Virajenie pryamogo i kosvennogo ob'ekta v prostom predlojenii. 2. Slojnopodchinyonnie predlojeniya s iz'yasnitelnim pridatochnim. 3. Obshchenauchnaya i spetsialnaya leksika (v ramkax leksicheskoy temi).

Prakticheskaya stilistika

1. Sinonimiya predlogov v konstruktsiyax s ob'ektnim znacheniem. 2. Sinonimiya lichnix, bezlichnix i neopredelyonno - lichnix konstruktsiy v sostave slojnogo predlojeniya.

Tema: SVOBODNIE EKONOMIChESKIE ZONI

Virajenie tselevix znacheniy v prostom i slojnom predlojeniyax.

Leksiko - grammaticheskiy material

1. Virajenie tselevix znacheniy v prostom predlojenii. 2. Slojnopodchinyonnie predlojeniya s pridatochnim tseli. 3. Obshchenauchnaya i spetsialnaya leksika (v ramkax leksicheskoy temi).

Prakticheskaya stilistika

1. Sinonimiya slojnopodchinnenogo obstoyatelstva tseli.

predlojeniya

s

pridatochnim

tseli

i

Tema: EKONOMIChESKOE ChUDO

Virajenie znacheniy prichini i sledstviya v prostom i slojnopodchinyonnom predlojeniyax.

Leksiko - grammaticheskiy material

1. Virajenie prichinno - sledstvennix znacheniy v prostom predlojenii. 2. Slojnopodchinyonnie predlojeniya s pridatochnimi prichini i sledstviya. Obshchenauchnaya i spetsialnaya leksika (v ramkax leksicheskoy temi).

Prakticheskaya stilistika 177

1. Sinonimiya slojnopodchinennogo predlojeniya s pridatochnimi prichini i sledstviya i prostogo predlojeniya s obstoyatelstvom prichini i sledstviya. 2. Sinonimiya i antonimiya soyuzov prichini i sledstvi

Tema: RINOChNAYa EKONOMIKA

Virajenie prostranstvennix predlojeniyax.

znacheniy

v

prostom

i

slojnopodchinyonnom

Leksiko - grammaticheskiy material

1. Virajenie prostranstvennix znacheniy v prostom predlojenii. 2. Slojnopodchinennie predlojeniya s pridatochnim mesta. 3. Obshchenauchnaya i spetsialnaya leksika (v ramkax leksicheskoy temi).

Prakticheskaya stilistika

1. Sinonimiya slojnopodchinennogo predlojeniya s pridatochnim mesta i prostogo predlojeniya s obstoyatelstvom mesta.

Tema: EKONOMIKA I EKOLOGIYa

Virajenie znacheniy usloviya i ustupki v prostom i slojnopodchinyonnom predlojeniyax.

Leksiko - grammaticheskiy material

1. 2. 3. 4. 5.

Virajenie znacheniya usloviya vprostom predlojenii. Virajenie znacheniya ustupki v prostom predlojenii. Slojnopodchinennoe predlojenie s pridatochnim usloviya. Slojnopodchinennoe predlojenie s pridatochnim ustupki. Obshchenauchnaya leksika (v ramkax leksicheskoy temi).

Prakticheskaya stilistika

1. Sinonimiya soyuzov so znacheniem ustupki. 2. Sinonimiya sochinitelnix i podchinitelnix soyuzov. 3. Sinonimiya slojnopodchinennix predlojeniy s pridatochnimi usloviya i ustupki i prostix predlojeniy s obstoyatelstvami usloviya i ustupki.

178

Tema: KONKURENTNAYa SREDA RINKA

Virajenie znacheniy obraza deystviya, stepeni v prostom i slojnopodchinennom predlojeniyax.

Leksiko - grammaticheskiy material

1. Virajenie znacheniya obraza deystviya i stepeni v prostom predlojenii. 2. Slojnopodchinennoe predlojenie s pridatochnimi obraza deystviya i stepeni . 3. Obshchenauchnaya i spetsialnaya leksika (v ramkax leksicheskoy temi).

Prakticheskaya stilistika

1. Sinonimiya narechiy, virajayushchix stepen proyavleniya priznaka ili deystviya.

Tema: MIROVAYa EKONOMIKA

Virajenie vremennix znacheniy v prostom i slojnopodchinyonnom predlojeniyax.

Leksiko - grammaticheskiy material

1. Virajenie znacheniya vremeni v prostom predlojenii. 2. Slojnopodchinennoe predlojenie s pridatochnim vremeni. 3. Obshchenauchnaya i spetsialnaya leksika (v ramkax leksicheskoy temi).

Prakticheskaya stilistika

1. Sinonimiya narechiy i slovosochetaniy so znacheniem vremeni 2. Sinonimiya soyuzov vremeni v slojnopodchinennom predlojenii. 3. Sinonimiya slojnopodchinennogo predlojeniya s pridatochnim vremeni i prostogo predlojeniya s obstoyatelstvom vremeni.

3.3. INGLIZ TILI (leksika)

·

· ·

Banking operations - Bank operatsiyalari turlari: pul­kredit valyuta operatsiyalari, kreditor va debitor munosabatlari, naqd pul, naqd pulsiz usullari. Kreditlash, faktoring operatsiyalari. Currency regulation - Xorijiyaloqalarmohiyati. Xorijiy aloqalar zarurati. Importance of International Cooperation - Kreditvavalyutatushunchasivamohiyati. Kreditturlari: Istemolbank, davlatbanki, halqarobank, tijoratbanki, ularningbir 179

·

·

· ·

·

·

·

biridanfarqi. Kredittamoyillari: samaradorlik, muddatiylik, qaytaribberish, ta'minlash. Credit and currency - Kreditvavalyuta. Valyutamunosabatlarivaoperatsiyalari, to'lovva hisobkitobbalansi. Banking services in Uzbekistan - O'zbekistondagibankxizmati. Banklar xizmatining turlari. Banklarning faoliyati. Functions of investment banks - Tijorat banklari funktsiyalari. Commercial banks of England - Angliyaningtijoratbanklari. Ularning faoliyati, moxiyati, boshqarish sistemasi. Payment services - To'lovxizmati. To'lov xizmatining turlari, shartlari. Naqd pul va naqd pulsiz to'lovlar. Insurance - Sug'urta. Uning 4 asosiy funktsiyalari. Sog'liqni, mol - mulkni, transportni sug'urtalash. Sug'urta turlarining mohiyati. Sug'urta xujjatlari. Sug'urta kompaniyalari: O'zbek ­ invest faoliyati. External Economic Relations of Uzbekistan. O'zbekistondagi Bank xizmati Tijorat banklarining funktsiyasi, ularning turlari, mohiyati, boshqarilishi, nazorat. Tijorat banklarining faoliyati.

Ingliz tili (grammatika)

· · · · ·

- Ot: artikl, atoqli, turdosh otlar, sanaladigan va sanalmaydigan otlar. - Sifat: Sifat darajalari. - Son: Miqdor, tartib va kasr sonlar. - Olmosh: kishilik, o'zlik, mavxum, gumon, bo'lishsizlik olmoshlari. - Ot o'rnida one, one's ning qo'llanishi.

Fe'l. Aniq va majhul nisbatdagi fe'llar, zamonlarning moslashuvi, shu qoidadan chetga chiqish hollari. Buyruq va shart mayllari. Modal fe'llar. Perfekt ekvivalentlari. *Infinitivli tuzilmalar va infinitiv. *Gerundiy, aniq va majhul nisbat shakllari. Gerundiyning qo'llanishi. *Fe'ldan yasalgan otlar. *Sifatdosh. Sifatdoshning aktiv va passiv formalari. *Ravish.Ravish darajalari, gapdagi o'rni. *Predloglar. *Bog'lovchi. Ergashgan teng bog'lovchilar. Shaklan o'xshash bo'lgan predloglar, ravishlar va bog' lovchilar. * Bog'langan qo'shma gaplar. *Ergashgan qo'shma gaplar.

180

3.4. NEMIS TILI (leksika)

1. Die Arbeitsmarkt - Mehnat bozori. Mehnat bozoridagi sharoitlar, ishsizlikka qarshi harakatlar, ishsizlik sug'urtasi. 2. Staatlicher Aufbau in der BRD - Germaniyaning davlat tuzilishi. Davlat boshqaruvi, funktsiyalari, asosiy vazifalari. 3. Okonomische Beziehungen zwischen Uzbekistan und Deutschland Germaniya va O'zbekiston o'rtasida iqtisodiy aloqalar. Qaysi sohada aloqalar tuzilgan, ularning ahamiyati. 4. Banksystem in Deutschland - Germaniyaningbanktizimi. Qaysi banklar Germaniyada faoliyat ko'rsatadilar, bankning asosiy vazifalari. 5. Geld in Deutschland - Germaniyaning pullari. Pullarning muhim ahamiyati, qaysi pullar mavjud, Evro ­ iqtisodiyotga yangilik kiritdi. 6. Banksystem in Usbekistan - O'zbekistondagibanktizimi. Bank faoliyati, asosiy vazifalari. 7. Wirtschaft der BRD - Germaniyaning iqtisodiyoti. Iqtisodiyot sohalari, muxim ahamiyati, jahon savdosida Germaniyaning o'rni. 8. Wirtschaft Uzbekistans - O'zbekiston iqtisodiyoti. Iqtisodiyotning rivojlanilishi, O'zbekistonning jahon iqtisodiyotidagi o'rni, chet mamlakatlar bilan iqtisodiy aloqalari. 9. Bildungssystem in Usbekistan - O'zbekistondagi ta'lim tizimi. Ta'lim tizimining tuzilishi. Oliy o'quv yurtlari, ularning yo'nalishlari. 10. Bildungssystem in Deutschland Germaniyaning ta'lim tizimi. Ta'lim tizimining xususiyatlari, ikki tomonlama ta'lim tizimi nimadan iborat.

Nemis tili (grammatika)

*Artikl: aniq va noaniq artikllarning ishlatilishi. *Ot: ko'plikdagi otlarning hosil bo'lishi. Otlarning turlanishi. *Sifat: sifatlarning turlanishi. Otlashgan sifatlarning turlanishi. *Olmoshlar: kishilik, ko'rsatish, gumon olmoshlari va ularning turlanishi «Man» bo'lishsizlik olmoshi, «es» olmoshi. *Fe'l: aniq nisbatdagi fe'llarning hamma zamon turlari. Shart mayli. Modal fe'llarning Partizip I va II bilan qo'llanilishi. *Son: miqdor va tartib sonlar. *Predloglar: «Dativ»ni talab qiluvchi predloglar. «Akkusativ»ni talab qiluvchi predloglar. *Bog'lovchilar: Teng bog'lovchilar, ergashtiruvchi bog'lovchilar.

181

*Bog'langan qo'shma gaplar. *Ergashgan qo'shma gaplar. *Olmoshli ravishlar. «Zu»yuklama infinitiv, infinitivli oborotlar. *Predloglar: «Dativ»ni talab qiluvchi predloglar. «Akkusativ»ni talab qiluvchi predloglar. *Bog'lovchilar: teng bog'lovchilar, ergashtiruchi bog'lovchilar. *Boglangan qo'shma gaplar. *Ergashgan qo'shma gaplar. *Olmoshli ravishlar. «Zu» yuklamali infinitiv. Infinitivli oborotlar.

3.5. FRANTsUZ TILI (leksika)

1. L'economie de l'Ouzbekistan - O'zbekistonning taraqqiyot yo'li, ishlab chiqarishi, qo'shma korxonalar, qishloq xo'jaligi, tabiiy boyliklari. 2. L'economie de la France - Frantsiyaning sanoat tarmoqlari, mashhur firmalari, tabiiy boyliklari, qishlok xo'jaligi. 3. Le systeme de Banqnes en France - Frantsiyabanklarioperatsiyalari, departamentlari. 4. L'enseignement en France - Frantsiyada o'rtavaoliyta'lim, oliy o'quvyurtlari, ta'limbosqichlari, baholashsistemasi 5. L'Ouzbekistan et la France - Frantsiyava O'zbekiston o'rtasidagialoqalar, O'zbekistondagi Alliance - festivallarvaFrantsiyakunlari. 6. Le transport en France - Frantsiyada transport sohasi, metro va temir yo'l transporti, Avtomobil sanoati va samoletsozlik. 7. La courh'tuhion de Ouzbekistan - O'zbekiston konstituttsiyasining qabul qilinishi, uning moddalari. 8. Qu'est - ce que le monnais - Pulnima? Uning funktsiyalari, olimlarning pul haqidagi fikrlari. 9. Le valeur d'usage de merchandise - Mahsulot nima, tovar nima, ularning narxi, tovar ayirboshlash narxi. 10. Qoest - ceque la production - Mahsulot nima, ishlab chiqarishning turlari va jarayoni.

Frantsuz tili (grammatika)

*Artikl. Aniq, noaniq va partitiv, atoqli otlar bilan qo'llanishi. Artikllarning alohida va qo'shib yozilishi. *Ot. Atoqli va turdosh otlar. Jenskiy rod va ko'plikdagi otlarning hosil bo'lishi.

182

*Sifat: Asliy va nisbiy sifatlar, sifat darajalari, sifatning ko'plik va jenskiy roddagi shakllari. *Olmosh: Kishilik (urg'uli va urg'usiz turlari), ko'rsatish, so'roq, gumon, o'zlik olmoshlari, ularning turlari va gapdagi o'rni. *Ravish: Ravishlarning yasalishi va ravish darajalari. *Fe'l. Shart, darak, buyruq, so'roq mayillari, fe'llarning zamonlarda tuslanishi. Fe'llarning majhullik nisbati, hozirgi va o'tgan zamon sifatdoshi. Absolyut sifatdoshli konstruktsiya. Infinitiv va infinitivli, sifatdoshli konstruktsiya va gerundiy. Gerundiy. *Predloglar va bog'lovchilar. Ularning qo'llanishi va shakllari. Sodda gap. Ularning xamma shakllari. Gapda so'z tartibi, inversiya ajratuvchi konstruktsiya. *Ergashgan qo'shma gaplar. *Bog'langan qo'shma gaplar.

Og'zaki nutq mavzulari

O'zbekiston Respublikasi va tili o'rganilayotgan mamlakatda ta'lim sistemasi, yoshlar xayoti (o'qish, jamoat ishlari, kasb tanlash). Chet el yoshlarining hayoti. Angliya, Amerika, Frantsiya, Germaniyaning jug'rofiy o'rni, iqtisodiy taraqqiyoti, tarixiy obidalari, milliy urf - odatlari, madaniyati. O'zbekiston Respublikasi va Angliya, Amerika, Frantsiya, Germaniya davlatlarining tuzumi. Konstitutsiya va saylov, yoshlar tashkilotlari, kasaba tashkilotlari. Mustaqil davlatlarning iqtisodiy xamkorligi. Valyuta munosabatlari va chet davlatlarning valyuta tizimi, valyuta munosabatlarning davlat tomonidan bajarilishi. Xalqaro valyuta va kredit munosabatlari, valyuta bozori va valyuta operatsiyalari. Chet el valyutasining qadr - qimmati. Shartnomalar. Evro valyuta bozorida tuzilgan shartnomalar. Mustaqil davlatlarda valyuta munosabatlari. To'lov va hisob balanslari. To'lov balansining tarkibi. To'lov balanslarini to'g'rilash usullari. Kredit va moliya tashkilotlari. Xalqaro valyuta fondi (XVF), umumjahon banki, xalqaro qayta tuzish va rivojlantirish banki (XKTRB), Xalqaro kapital bozori. Ish xatlari va bank xujjatlari. Ish xatlari tarkibi. Ma'lumot xatlarining tuzilishi, murojat, kirish so'zi, imzo, konvertni to'ldirish, pochta yo'llanmalarining turlari, kerakli qisqartmalar, teleks, ma'lumotlarni olish va joylashuvining rekvizitlari. To'lov topshiriqlari.

183

Korxona foydasiga to'lov topshiriqlari, so'rov, to'lamaslikning sabablari, pul o'zgarishi. Pul o'tkazishni qaytarish. To'lov miqdorini to'lash muddati xaqida so'rov xujjatlarining yuborilishi xaqida. Hujjatlarning yuborilishi haqidagi xatning tuzilishi, ramburstelegrammalarning tuzilishi. Tovar taqsimlash hujjatlarining yuborilishi. Schyotning ochilganligi xaqida ariza. Korrespondent schyotlarini ochish va yopish xaqida tuzilgan xatlar. Korrespondent schyotlarining mazmuni.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

«O'zbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi»ni video magnitafon orqali o'rganish. O'zbekiston Respublikasining Davlat ramzlari haqidagi telefilmni ko'rish. Internet orqali o'zbek tiliga oid materiallar bilan tanishish. Lingafon kabinetda o'zbek nutq tovushlarini o'rganish. Turli audio va video kassetalardan foydalanib o'zbek tilini o'rganish.

Ko'rgazma - namoyish materiallari ro'yxati

1. 2. 3. 4.

Grammatika jadvallari (ingliz, nemis va frantsuz tillarida). Ko'rgazma - namoyish materiallari (3 tilda). Leksik grammatik kartochkalar (3 tilda). Xaritalar.

O'quv filmlar ro'yxati

1. 2. 3. 4. 5.

«Alles gute» «Turbo» seriallari. Bienvenu en France - I - II qismlar. Great Britain. London. Uzbekistan.

Didaktik materiallar ro'yxati

Leksik va grammatik materiallar (3 tilda). Frantsiya va Parij ko'rinishlari. Slaydlar.

184

O'zbekiston, Buyuk Britaniya, Germaniya va Frantsiya haqida slaydlar.

Multimediya ilovalari

http://www.Apb.Org.uk (Michigan Business) apb.org.uk http://www.nao.gov.uk (UK National Audit Office) http://www.iia.org.uk (The Institute of Internal Auditors - United Kingdom) http://www.iasc.org uk (International Accounting Standards Committee) http:// www. aicpa. org / index. htm ( American Institute of Certified Public Accountants ) ­ 7. http://www.uza.uz (O'zbekistonmilliyaxborotagentliginingturlisohalargadoirkundalikyangiliklari). 8. www. pravo. eastink. uz

Nemis tili

1. 2. 3. 4. 5. 6.

1. 2. 3. 4.

http://www.bdb.de - Bundesverband deutscher Banken e.V. http://www.dsgv.de - Deutscher Sparkassen - und Giroverband e.V. http://www.bundesbank.de ­ Deutsche Bundesbank http://www.igmedien.de - IG Medien

Frantsuz tili

1. http://www.Radiofranceinternational. fr. ledi to chro. aspyo ml =1 m 2 - 38m3 2. http: / / www. Diplomatie. Gouv. Fr lactnali/ article. Asp? Cat =48 th = 08ar= 1940.

5. O'ZLAShTIRISh NAZORATI

Yakuniy nazorat butun kurs o'tilganidan so'ng imtihon tarzida olinadi. Butun o'qitish kursi uchun imtihon (bakalavriat tayyorlash darajasi) quyidagi savollardan iborat: 1. Mutaxassislikka oid matnni o'qish, yozma tarjima qilish. Matnning hajmi - 2500 bosma belgi. Lug'atdan foydalanish mumkin. 2. Mutaxassislikka oid matnni o'qish va lug'atsiz tarjima qilish va savollarga yozma javob berish.

185

3. Talabaning o'z mutaxassisligiga oid mavzularda axborot ko'nikmasini tekshirish, uchun yozma holda taklif qilingan vaziyatli o'yinlar tuzish va savollarga javob berish.

6. ADABIYoTLAR Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. - T.: O'zbekiston. 1992. 2. O'zbekiston Respublikasining «Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy printsiplari» to'g'risidagi Konstitutsiyaviy qonuni. - T.: O'zbekiston, 2002. 3. Karimov I.A. O'zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1. - T.: O'zbekiston, 1996. 4. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2 - T.: O'zbekiston, 1996. 5. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3 - T.: O'zbekiston, 1996. 6. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan. T.4. - T.: O'zbekiston, 1996. 7. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash - davr talabi. T.5. - T.: O'zbekiston, 1997. 8. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. T.6. - T.: O'zbekiston, 1998. 9. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T.7. - T.: O'zbekiston, 1999. 10. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz. T.8. T.: O'zbekiston, 2000. 11. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. T.9. - T.: O'zbekiston, 2001. 12. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. T.10. - T.: O'zbekiston, 2002. 13. Karimov I.A. Adolat - qonun ustuvorligida. - T.: O'zbekiston, 2001. 14. Imomova T.Z., Tuxvatulina L. Ish qog'ozlari qanday yoziladi, - T.: O'qituvchi, 1992. 15. Saidov A., Ko'chimov Sh. Qonun va til, - T.: «Iqtisodiyot va huquq dunyosi» 1997. 16. Malikov T.S. Moliyaviy qaror qabul qilish asoslari, - T.: O'zbekiston, 1996. 17. Abduqayumov A. Kontrakt bo'yicha ish yuritish. - T.: O'zbekiston, 1994. 18. Qo'ng'urov R., Begmatov E., Tojiev g'. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari, - T.: Fan, 1992. 19. Qo'ng'urov R., Abusaidov A. Gazeta tili leksik stilistikasi. - T.: Samarqand. Sam.DU, 1994. 20. Hozirgi o'zbek tili faol so'zlarining izohli lug'ati. - T.: «Sard», 2001. 21. Ismatullaev X. Samouchitel uzbekskogo yazka. - T.: O'qituvchi, 1991. 22. Maxmudov N., To'xliev B. O'zbek tilini o'rganamiz. - T.: O'qituvchi, 1991.

186

23. Uzoqov X., Mirzakarimova O'., Saidova R. O'zbek tili amaliyoti. - T.: O'qituvchi, 1993. 24. Kessin I., Raxmatullaev Sh. Uzbekskiy yazik dlya vzroslix. - T.: 1990. 25. Raxmatullaev Sh. O'zbek va rus tillarini qiyoslash. - T.: O'qituvchi, 1993. 26. Azlarov E., Usmonova M. O'zbek tili. - T.: O'qituvchi, 1992. 27. Yo'ldoshev R. O'zbek tilini o'rganamiz. - T.: O'qituvchi, 1996. 28. Maxmudov N. va boshqalar. O'zbek tilida ish yuritish. - T.: Entsiklopediya 1990. 29. Qilichev E. O'zbek tilining amaliy stilistikasi. - T.: Fan, 1992. 30. Ruscha - o'zbekcha lug'at. - T.: 1993. 31. Husanov N., Berdimurodova S. O'zbek tili. O'quv qo'llanma, - T.: TMI, 2001. 32. Rahmatullaev Sh. O'zbek frazeologizmlarning etimologik lug'ati. - T.: O'zbekiston 2000.

Rus tili

1. Kaipova A.A. i dr. Posobie po russkomu yaziku dlya studentov uzbekskix grupp ekonomicheskogo vuza. - T.: 2002. 2. Inagamova R.N. E. A. Farsiyanu Teksti dlya chteniya po russkomu yaziku. - T.: «O'qituvchi», 1996. 3. Mirzaeva I.R. i dr. Russkiy yazik. Prakticheskiy kurs - T.: «O'qituvchi», 1993. 4. Amiantova E.I. i dr. Sbornik uprajneniy po leksike russkogo yazika. ­ M.: Russkiy yazik, 1989. 5. Kiseleva A.A. Sbornik uprajneniy po fonetike russkogo yazika, - T.: O'qituvchi, 1993. 6. Djuraeva K i dr. Sbornik zanimatelnix materialov po russkomu yaziku, - T.: O'qituvchi, 1992. 7. Frashna A.V. i dr. Uchebnik russkogo yazika dlya inostrannix studentov gumanitarnix vuzov i fakultetov. - M.: Russkiy yazik, 1990.

Ingliz tili

1. Jdanov. K. S., DudkinaG. A. vaboshqalar English for businessmen I - II ch, - T.: g'zuvchi, 2000. 2. Bonk A. K. Angliyskiy yazik I - qism, 2000. 3. Zaripova R.A, Abidova D.A. Ingliz tili darsligi. - T.: O'qituvchi, 1998 4. Ekkersli S. Angliyskiy yazik. I - IV qismlar. M. Angliyskiy yazik dlya studentov innostransov kniga I - IV. ­ Sofiya, 2000. 5. Ignatova T.N. Intensivniy kurs angliyskogo yazika. - M., 2001. 6. Word wise Martin Sevior. - T., 1998.

187

7. Sattarova Z. B. Obraztsi kommercheskix dokumentov. - T.: O'qituvchi, 1999. 8. Sattarova Z.B. Delovaya perepiska na angliyskom yazike. - T.: O'qituvchi, 1999. 9. John and J. Soars Headway Oxford. 1998. 10. Sheveleva S.A i dr. Angliyskiy yazik dlya bankovskix rabotnikov. Nachalniy kurs. M.: Filologiya, 2001. 11. Sheveleva S.A i dr. Angliyskiy yazik dlya bankovskix rabotnikov. - M.: Filologiya, 2001. 12. Averyanova L. V. i dr. Mejdunarodnie bankovskie rascheti. - M.: Filologiya, 2001. 13. Skvortsova M. V. Angliyskiy yazik dlya bankovskix rabotnikov. Spetsializirovanniy kurs. - M., 1998. 14. Delovoy angliyskiy. Delovaya korrespondentsiya. - Minsk, 2000. 15. Volkova Z.N. Bankovskoe delo i finansi. - M., 2000. 16. Chenkova O.T Posobie po obshchestvenno - politicheskoy leksike angliyskogo yazika. - M.: Visshaya shkola, 1999. 17. SamuelyanA. English for Banking. - M.: Menejer, 2000. 18. English objectives, Oxford, 2000. 19. Interchange, Oxford, 1999.

Nemis tili

1. Kanisheva E.L. Nemetskiy yazik. - M.: Prosveshchenie, 1996. 2. Saidov S. Grammatika nemetskogo yazika. - T.: O'qituvchi, 1992. 3. Noskov S.A. Nemetskiy yazik. ­Minsk: Visshaya shkola, 1999. 4. Osnovnoy kurs R. Sheper, R. Lusher «Deutch», - Bonn. InterNationes, 1995. 5. Kulikova T.V. Nemetskiy yazik dlya delovogo obshcheniya. I - qism. - M.: Prosveshchenie, 1996. 6. Borisko. Biznes - doych. - Kiev, Slavyanskiy dom knigi, 1996. 7. Ekonomicheskiy nemetskiy yazik. Germaniya. «Institut fur wirtchaftsfovschung», 1997. 8. Virtashv doych, Germaniya. «InterNationes», 1998. 9. Ekonomika na slux. Germaniya. «Goethe - Institut - Inter - Nationes», 2001. 10. Deutch - warum nicht. Bonn. «Deutsche Welle», 1996. 11. «Mittelstufe - Deutsch», Verlag fur Deutsch. «Verlag fur Deutsch, Bonn», 1999. 12. Deutsch ubumgsgrammatik. M. «Enryklopadie» VEB, 1998. 13. Krauze. Yeschaftskontakte. Berlin. «Inter Nationes», 1999.

188

Frantsuz tili

1. Golokova E. Posobie po frantsuzskomu yaziku dlya ekonomicheskix vuzov. - M., 2000. 2. Frantsuzskiy yazik dlya delovogo obshcheniya. - M., 2001. 3. Rubina I.V. Uchebnik frantsuzskogo yazika. - M., 1999. 4. Xasanova D., Rashidova Sh. Frantsuz tili darsligi. - T.: O'qituvchi, 1996. 5. Kitaygorodskaya L. Intensivniy kurs frantsuzskogo yazika. - M., 1999. 6. Parchevskiy A. Uchebnik frantsuzskogo yazika. - M.: Slavyanskiy Dom knigi, 1999. 7. La France aux cent visages. A. Monnerce. - Paris, 2000. 8. Biznes kurs V. G. Matvilin. - Kiev, 2000. 9. Lenouvean sans frontieres. - Paris, 1999. 10. Curs pratique de grammaire. I.N Ronova. - M., 2001.

Qo'shimcha adabiyotlar O'zbek tili

1. Qur'oni Karim. - T.: Cho'lpon, 1993. 2. Al - Buxoriy Abdulloh... Al - Jomi' as - Sahih. Hadislar. 1 - 4 - jildlar. - T.: Qomus, 1992. 3. Forobiy Abu Nasr. Fozil odamlar shahri. - T.: Adabiyot va san'at, 1993. 4. Beruniy Abu Rayhon. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. - T.: Fan, 1968. 5. Temur tuzuklari. - T.: Adabiyot va san'at, 1994. 6. Ulug'bek Mirzo. To'rt ulus tarixi. - T.: Cho'lpon, 1996. 7. Navoiy Alisher. Mahbub - ul qulub. - T.: Fan, 1987. 8. Shomiy Nizomiddin. Zafarnoma. - T.: O'zbekiston, 1996. 9. Bobur Z.M. Boburnoma. - T.: Cho'lpon, 1998. 10. Avloniy A. Turkiy guliston yohud ahloq. - T.: Sharq, 1994. 11. Behbudiy M. Tanlangan asarlar. - T.: Ma'naviyat, 2000. 12. Boboev H., Hasanov S. Avesto - ma'naviyatimiz sarchashmasi. - T.: Adolat, 2001. 13. Ma'naviyat yulduzlari. - T.: Abdulla Qodiriy nomidagi nashriyot, 1999. 14. Alpomish. - T.: Sharq, 1998. 15. Xalq, milliy mavkura va ziyoli mas'uliyati.//Tafakkur, 1999, 2 - son. 16. O'zbek tilining imlo lug'ati. - T.: O'qituvchi, 2000. 17. Tursunov U.,O'rinboev B. O'zbek adabiy tili tarixi. - T.: O'qituvchi, 1999. 18. Toshaliev I. Sarlavha stilistikasi. - T.: Fan, 1995. 19. Komilov N. Tasavvuf. - T.: Fan, 1996. 20. Shomahmudov Sh. Shorahmedov Sh. Hikmatnoma - T.: O'zbek entsiklopediyasi bosh redaktsiyasi, 1990. 21. Mirzaev T. Dostonlar gultoji. - T.: Fan, 1998.

189

22. 23. 24. 25. 26.

Normatov U. Qodiriy bog'i. - T.: Fan,1994. Farzand - aziz, ona mo''tabar. - T 2001. O'zbek xalq maqollari. - T, 1985. O'zbek to'ylari. - T, 1992. Hasanova S. Xorazm ma'naviyati darg'alari. - T.: Adolat, 2001.

Rus tili

Kniga dlya chteniya po russkomu yaziku. Mirzaeva I.R., Kissen S.A. Kak sostavlyat razlichnie vidi planov teksta. Kaipova A.A., T.: 2002. Ruscha - o'zbekcha lug'at. Alikulov A., - M.: 1982. Russko - uzbekskiy slovar. - T.: 1983. Marketing: Anglisko - uzbekskiy - russkiy slovar, - T.: «O'qituvchi», 1996. Mahmudov N. I dr. Klyuch k sovershenstvu: Uzbeksko - russko - angliskiy slovar po ma'naviyatu, 1999. 7. Olimjonov O.O. i dr. Sovremennie finansovo - bankovskie termini angliskiy - russko uzbeksakiy ekvivolentniy slovar. - T.: Sharq, 1996. 8. Burokov J. i dr. Anglisko - uzbeksko - russkiy razgovornik. - T.: O'qituvchi, 1995.

Ingliz tili

1. 2. 3. 4. 5. 6.

1. Kudryavtseva O. A. i dr. Uchebnik angliyskogo yazika v 2 - x tomax. - M.: Avers, 1998. 2. Kachalova G.A. Prakticheskaya grammatika angliyskogo yazika. - M.: Visshaya shkola, 1999. 3. Grammar Four, Jennifer Seile. Oxford University Press. 1998. 4. English - Russian - Uzbek Dictionary of Economical Terms. - T.: g'zuvchi, 2001. 5. D.A.Abidova, S.O.Yatsishina. English Reader for students of the Humanities. - T.: O'qituvchi, 1996. 6. English - Uzbek - Russian Commercial Vocabulary. - T.: O'qituvchi, 1999. 7. The Fast For word MBA. Pocket Reberence, New York, 1999. 8. Yazik biznesa. Termini. - M.: Menejer, 2001. 9. KorolkovaV.A. Learn to read papers. - M.: Visshayashkola, 1999. 10. Diment A.I. Brush up your talk. 1999.

Nemis tili

1. «Umwelt und gesellschaft». Harald Ohlendorf, Bonn, 1999. 2. Tatsache uber Deutschland Frankfurt. Main, 2001. 3. Wirtschafthiche Landeskunde. Heinrich P. Kelz, Bonn, 1999.

190

4. Juma, Zeitschrift. 2001.

Frantsuz tili

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Pile ou Face. 1999. "Le Francais". N. G. Ushiesova. - M.: 2001. «Express». Paris, 2001. "La Suisse en viee". Suisse, 2000. Les nouvelles sans frontiere. 2000. I­II qism A Le vais en France. Paris, 2001. Le monde Paris. 2002

191

"JISMONIY TARBIYa VA SPORT" fanidan DASTUR

192

Tuzuvchilar:

dots. S. Abdurashidov. dots. G. Nurmuhamedov, dots. V. Shnurov.

Taqrizchilar:

Mazkur dastur Respublika Oliy va o'rta maxsus ta'lim Vazirligi tomonidan tasdiqlangan Davlat ta'lim standarti asosida Toshkent moliya instituti "Jismoniy tarbiya" kafedrasi tomonidan tayyorlangan. U institutning hamma fakultetlari kunduzgi bo'limlarida jismoniy tarbiya fanini o'qitishga mo'ljallangan. Dasturda "Jismoniy tarbiya" fani bo'yicha o'qitiladigan nazariy va amaliy mashg'ulotlar, dars mavzulari ro'yxati, tashkiliy masalalar, nazorat me'yorlari va ularga oid adabiyotlar ro'yxati berilgan. Dannaya uchebnaya programma podgotovlena kafedroy fizicheskoy vospitanii i sporta Tashkentskogo finansogogo instituta. Ona prednaznachena provedeniyu zanyatii fizicheskoy kulturi dlya vsex fakultetov dnevnogo obuchenie dannogo instituta. Krome togo,v ney izlojeni osnovnie napravlenie zanyatiy. V programme provedeno neobxodimaya i dopolnitelnaya literatura po izucheniyu dannogo predmeta. This program was prepared by the physical training staff of the Institute of Finance it is appointed for teaching phusical training lessons for all faculties of day time study of this Institute. Btsides that, there are main themes of lessons. There are necessary and additional literature to study this subject in this program. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan. (25 aprel 2002 yil 9 - sonli bayonnoma).

1. SO'Z BOShI

Jismoniy tarbiya oliy o'quv yurtlarida talabalarning xar tomonlama etuk, jismonan baquvvat va zamonaviy mutaxassis bo'lib shaklaninishida muhim ahamiyat kasb etadi. O'quv fani sifatida har bir talaba uchun shart bo'lgan jismoniy tayyorgarlikni ta'minlaydigan, shaxsning sog'lig'ini mustahkamlaydigan asosiy omildir. Jismoniy tarbiya mashg'ulotlari kadrlarni har jihatdan sog'lom va madaniyatli qilish bilan birga qadimiy an'analarimiz va milliy sport o'yinlarimizni yanada rivojlantiradi.

193

Jismoniy tarbiya bo'yicha tayyorlangan ushbu dasturda darslar va mashg'ulotlarni namunali tashkil masalalari o'rin olgan. Jismoniy tarbiyaning maqsadi - Oliy o'quv yurtida jismoniy tarbiya fanini o'qitishdan maqsad talabalarning tanlagan kasblari bo'yicha qobiliyatlarini takomillashtirish, jismoniy tarbiya va sport bilan muntazam ravishda shug'ullanishga jalb qilish, Mustaqil Vatanimizning himoyasiga jismonan baquvvat yoshlarni tarbiyalash, Universiada musobaqalariga kuchli sportchilarni tayyorlash, kelajakda mehnat faoliyati sharoitida xam jismoniy tarbiya va sportni targ'ib qila oladigan mutaxassislarni etishtirishdan iborat. Vazifasi - jismoniy chiniqish va sog'lom hayot kechirish ko'nikmasini tarbiyalash; sog'lom turmush tarzini shakllantirishga ko'mak berish; jismonan baquvvat va ma'naviy sog'lom mutaxasislarni tarbiyalash; milliy sport turlarini keng targ'ib qilish va talabalarni ular bilan shug'ullanishga jalb qilish; jismoniy tarbiya orqali kasalliknnng oldini olishdagi vositalardan foydalanish, sport mashg'ulotlarida o'z o'zini nazorat qila bilishni o'rgatish; talabalarni sport turlari bilan muntazam ravishda shug'ullanishga jalb qilish; ma'lum sport turlari bo'yicha xakamlik malakasini egallashda yordam berish va o'rgatishdan iborat. Jismoniy tarbiya jarayonining shakli - iqtisodchi - bakalavrlarni jismoniy tarbiyalash jarayoni asosan dars va darsdan tashqari vaqtda o'quv yili davomida olib boriladi. O'quv mashg'ulotlari:

· · ·

- amaliy va nazariy; - kafedra tomonidan tasdiqlangan raeferatlarni bajarish; - individual mashg'ulotlar.

Darsdan tashqari mashg'ulotlar:

· · · ·

- mustaqil ishlar bajarish; - sektsiya mashg'ulotlarida shug'ullanish; - ommaviy sog'lamlashtirish tadbirlarida ishtirok etish; - "Alpomish va Barchinoy" nazorat normalarini topshirish.

Talabalarni o'quv guruhlariga bo'lishga oid uslubiy tavsiyalar

Iqtisodchi - bakalavrlar jismoniy tarbiya darslarida ishtirok etishi uchun asosiy va maxsus tibbiy guruhlarga bo'linadi. Guruhlarga bo'lish o'quv yilining boshida o'tkazilib unda jins va sog'lik holatiga alohida e'tibor beriladi.

194

Asosiy o'quv guruhiga har tomonlama sog'lom, ma'lum bir kasalliklardan holi bo'lgan talabalar kiritiladi. Ular sog'ligi jihatidan har bir nazorat normalarini bajara oladigan xamda jismonan yaxshi rivojlangan va tayyorlangan bo'lishi, sportning biron turi bilan shug'ullanishga xohishi va iste'dodi bo'lishi lozim. Maxsus tibbiy o'quv guruhiga talabalar shifokorlarning dalillariga asoslangan holda guruhlarga bo'linadi. Bu o'quv guruhi talabalarning jismoniy imkoniyatlariga e'tiboran tuziladi. Shifokorlar tomonidan o'z sog'ligi holatiga binoan ma'lum muddatga jismoniy mashqlardan ozod qilingan bakalavrlar maxsus tibbiy guruhga o'tkazilib, ular imkoniyat darajasida bajara oladigan mashqlar bilan shug'ullanadilar va ko'proq nazariy bilim bo'yicha saboq oladilar.

2. MA'RUZA MAVZULARI I - kurs

Oliy o'quv yurtida jismoniy tarbiya fanining ahamiyati; O'zbekistonda jismoniy tarbiya va sportning rivojlanishi; Milliy sport turlari; Xalqaro sport maydonlarida O'zbekiston sportchilarining mavqei.

II - kurs

Sog'lom turmush tarzi asoslari; Giyohvandlik va alkogolizmning inson organizmiga zararli oqibatlari; Badantarbiya va ertalabki gimnastik mashqlar; Bo'lg'usi mutaxassislarning kasbiy jismoniy tayyorgarligi;

3. AMALIY MAShG'ULOTLAR MAVZULARI

Jismoniy tarbiya darslari asosan amaliy mashg'ulotlardan iboratdir. Amaliy darslarni o'tkazishdan maqsad talabalarni jismoniy sog'lomlik, epchillik, tezkorlik, chidamliylik, egiluvchanlik sifatlarini takomillashtirishga hamda sog'lom turmush tarzini shakllantirish borasida o'z bilimlarini oshirishga qaratilgan. Engil atletika - yurish, yugurish, sakrash, uloqtirish kabi sport turlarini o'z ichiga olgan bo'lib, bu mashqlar yoshlar organizmining har tomonlama rivojlanishiga, mushaklarning kuchli bo'lishiga, harakat tezkorligi va epchillikni oshirishga ijobiy ta'sir ko'rsatadi va dars jarayonida quyidagi mavzulardan foydalanish tavsiya etiladi:

· · · ·

- qisqa masofaga yugurish; - o'rta va uzoq masofaga yugurish; - uzunlikka sakrash; - balandlikka sakrash;

195

· ·

- kross; - granata uloqtirish va yadro irg'itish;

Gimnastika - jismoniy tarbiya darslarining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Safdagi mashqlar, ertalabki gimnastik mashqlari, hatto boshqa sport turlaridagi jismoniy harakatlarni to'g'ri bajarishda gimnastika muhim vosita hisoblandi. U yoshlar qomatining to'g'ri o'sishida, mushaklarning rivojlanishida, egiluvchanlik sifatining oshishida muhim ahamiyatga ega. Dars jarayonida quyidagi mavzulardan foydalanish tavsiya etiladi:

· · · ·

- tayanib sakrash mashqlari; - juft bo'lib bajaradigan mashqlar; - turnikda bajaradigan mashqlar; - parallel brusda bajaradigan mashqlar.

Sport o'yinlari - iqlim sharoitini, moddiy baza imkoniyatlarini va bakalavrlarning qiziqishlarini hisobga olib, ushbu dasturga sport o'yinlaridan, basketbol, futbol, valeybol va qo'l to'pi turlarini kiritishni lozim topdik. Ayni ushbu turlar iqtisodchi - bakalavrlarda tezkorlik, chaqqonlik sifatlarini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. Dars jarayonida foydalanish uchun quyidagi mavzular tavsiya etiladi: Futbol:

· · · · · · ·

- to'pni olib yurish texnikasini o'rgatish va takomillash - tirish; - chap va o'ng oyoq bilan zarba berish usullari; - to'pni uzatish; - to'pni aldamchi xarakatlar bilan olib yurish; - jarima to'plarini amalga oshirishda zarba berish usullari; - texnik - taktik xarakatlar; - ikki taraflama o'yin.

Basketbol:

· · · ·

- to'pni olib yurish texnikasini o'rgatish; - to'pni ikki qo'llab uzatish; - to'pni jarima chizig'idan savatga tushirish; - ikki taraflama o'yin.

Voleybol:

·

- o'yin qoidalari bilan tanishtirish;

196

· · · · ·

- to'pni o'yinga tushirish usullarini takomillashtirish; - to'pni qabul qilish usullari; - xujum zarbasi texnikasini o'rgatish va takomillashtirish; - xujumga qarshi blok qo'yish; - ikki taraflama o'yin.

Milliy kurash - asrlar davomida mardlik, halollik, do'stlik, tinchlik ramzi hamda beqiyos tarbiya vositasi bo'lib kelgan. Shu nuqtai nazardan milliy kurashning Oliy o'quv yurti bakalavriat yo'nalishi jismoniy tarbiya darslari dasturiga kiritish zarurdir. Chunki u talabalarning jismoniy rivojlanishida muhim rol o'ynaydi va ulardagi kuch, epchillik, egiluvchanlik, chidamlilik sifatlarini oshiradi. Dars jarayonida quyidagi mavzulardan foydalanish tavsiya etiladi:

· · · ·

- kurash qoidalari va atamalari bilan tanishtirish; - maxsus jismoniy tayyorgarlik; - kurash usullarini o'rgatish; - juft bo'lib usullarni amalga oshirish.

Suzish:

· · ·

- suzish usullarini o'rgatish (krol, brass); - har - hil uzunlikdagi masofaga suzish; - 50 - 100 m.masofaga suzish;

O'quv dasturidagi o'quv soatlarining taqsimlanishi

T/r O'qitiladigan darslarning nomi 1 Nazariya 2 Amaliy mashg'ulot 3 Engil atletika 4 Badan tarbiya mashqlari 5 Suzish 6 Sport o'yinlari 7 Futbol 8 Milliy kurash 9 Gimnastika 10 Me'yoriy nazorat Jami

I - kurs II - kurs 1 - sem 2 - sem 3 - sem 4 - sem 2 2 2 2 34 34 34 34 8 8 6 6 2 2 2 2 4 4 12 8 12 10 6 4 6 6 4 4 4 4 4 2 2 2 2 36 36 36 36

Jami, soat 8 136 28 8 8 42 22 12 12 8

197

Maxsus guruh talabalari uchun o'quv soatlarini taqsimlash taqsimlanishi T/r O'qitiladigan darslarning nomi I - kurs II - kurs 1 - sem 2 - sem 1 - sem 2 - sem 2 2 2 2 34 34 34 34 6 6 6 6 6 6 4 4 10 10 10 10 10 10 12 12 2 2 2 2 36 36 36 36 Jami,soat 10 152 28 20 44 50 10

1 Nazariya 2 Amaliyot: Badan tarbiya mashqlari Xarakatli o'yinlar Engil atletika Sport o'yinlar Nazorat norm. topshirish Yakuniy soatlar

Talabalarning jismoniy tayyorgarligini baholaydigan normativlar (maxsus guruh talabalari uchun) Erkaklar T/r Nazorat turlari Koni A'lo Yaxshi qarli 14.5 15.0 15.8 Koniqarsiz

1 100m yugurish 16.4 Tayanib yotgan holda 2 30 25 20 15 qo'llarni bukish Turgan joydan uzunlikka 3 230 220 200 sakrash Basketbol to'pini savatga 4 5 4 3 2 tushirish 5 Kross 3000m Vaqt hisobgaolinmaydi 6 1 oyoqda o'tirib turish 7 5 3 1 Ayollar 1 100 m yugurish 18.4 19.0 19.8 20.5 2 Kross 2000 Vaqt hisobga olinmaydi Turgan joydan uzunlikka 3 170 160 150 130 sakrash Basketbol to'pini savatga 4 4 3 2 1 tashlash (10 ta urinish) Gimnastika devorida 5 10 8 6 3 oyoqni 90ga ko'tarish

198

Barcha kurs asosiy guruhlaridagi ayollar uchun nazorat normativlari T/r 1 2 3 4 Nazorat turlari 100m ga yugurish 400 m 2000 m Suzish 50m Turgan joydan uzunlikka 5 sakrash 6 Uzunlikka sakrash 7 Balandlikka sakrash Chalqancha yotgan holda 8 gavdani ko'tarish 9 Biroyoqda o'tirib turish Basketbol to'pini savatga 10 tushirish 10 ta urinishda A'lo 15,8 1m 18sek 10m 30sek 59.0 180 sm 360 sm 110 sm 30 6 5 Yaxshi Koni - qarli Koni - qarsiz 16,4 18,0 20,8 21 1m 25sek 1m 32sek 1m 40sek 11m 15sek 12m 40sek 14m 10sek 1m 10sek 1m 19sek 1m 30sek 170 sm 345 sm 100 sm 25 5 4 165 sm 325 sm 95 sm 15 4 2 150 sm 300 sm 65 sm 10 2 1

Barcha kurs asosiy guruhlaridagi erkaklar uchun nazorat normativlari T/r 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Nazorat turlari 100 m ga yugurish 800 m 3000 m Suzish 50 m 100 m.v h Turgan joydan uzunlikka sakrash Yugurib kelib uzunlikka sakrash Balandlikka sakrash Turnikda tortilish Turnikka osilgan holda oyoqni ko'tarib tegizish Turnikka kuch bilan aylanib chiqish Granata uloqtirish 5000 m ga yugurish Bir oyoqda o'tirib turish chap o'ng A'lo 13,4 2m 50sek 12m 00sek 45m 00sek 250 sm 480 sm 140 sm 15 15 Yaxshi Koni - qarli 13,8 14,0 3m 00sek 3m 10sek 12m 40sek 13m 10sek 52m 00sek 59m 00sek suzib o'tganda "a'lo" 240 sm 460 sm 135 sm 12 12 225 sm 440 sm 130 sm 8 10

10 11 12 13

8 42 m 21m 40sek

5 39 m 22m 50sek

3 35 m 24m 00sek

10 10 199

8 8

6 6

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILIMLARI VA BOShQA DIDAKTIV MATERIALLAR

Ko'rgazmali namoyish materiallari ro'yxati:

·

· · · ·

- Qisqa masofaga yugurish texnikasini o'rganishda sportchi xarakati tushirilgan plakat (start, finish holati). - Yugurib kelib uzunlikka sakrash da sportchining xarakat holati (plakat). - Sport o'yinlari bo'yicha ko'rgazmali plakatlar. - Milliy kurash usullari tushirilgan plakat. - Gimnastik mashqlarni to'qri bajarishda foydalaniladigan plakatlar.

O'quv filmlari ro'yxati: O'zbek sportini rivojiga oid yaratilgan badiiy va hujjatli filmlar.

5. O'ZLAShTIRISh NAZORATI

Asosiy guruh talabalarining reyting balini aniqlash mezonlari (Erkaklar) baholar T/r 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Nazorat me'yorlarining turi 100m yugurish 800m yugurish 300m yugurish Turgan joydan uzunlikka sakrash Turnikda tortilish Turnikda osilgan holda oyoqlarni tepaga tekkizish Uzunlikka sakrash Turnikka kuch bilan aylanib chiqish Granata uloqtirish Yadro irg'itish 5000m yugirish Bir oyoqda o'tirib turish chap: o'ng: "5" mak simal 13,4 2,50 12,0 250 15 15 4,80 8 42 9,00 21,40 10 10 "4" 13,8 3,00 12,40 240 12 12 4,60 5 39 8,40 22,50 8 8 "3" mini mal 14,0 3,10 13,10 225 8 10 4,40 3 35 7,2 24,00 6 6

200

Izoh: - har bir darsga qatnashgan va dars davomida berilgan mashqlarni to'liq bajargan talabaga 1,1 ball beriladi va u minimal ballga ega bo'ladi. - talaba har bir nazorat me'yorlarini topshirgani uchun quyidagi ballarni olishi mumkin. 5 baho ­ 2,70 ball 4 baho ­ 1,78 ball 3 baho ­ 0,95 ball

Joriy va yakuniy baholash ballari: BT/JB Maksimal ball Saralash ball JB 50,4 27,7 YaB 21,6 11,9 Jami 72,0 39,6

Asosiy guruh talabalarining reyting balini aniqlash mezonlari (Ayollar) baholar T/r 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Nazorat me'yorlarining turi 100m yugurish 800m yugurish 300m yugurish Turgan joydan uzunlikka sakrash Turnikda tortilish Turnikda osilgan holda oyoqlarni tepaga tekkizish Uzunlikka sakrash Turnikka kuch bilan aylanib chiqish Granata uloqtirish Yadro irg'itish 5000m yugirish Bir oyoqda o'tirib turish chap: o'ng: "5" mak simal 15,8 1,18 10,30 16,50 1,80 3,60 6 6 34,4 15,8 1,18 10,30 16,50 "4" 16,4 1,25 11,15 18,10 1,70 3,45 4 4 21,4 16,4 1,25 11,15 18,10 "3" mini mal 18,0 1,32 12,40 19,30 1,65 3,25 2 2 11,4 18,0 1,32 12,40 19,30

Izoh: - har bir darsga qatnashgan va dars davomida berilgan mashqlarni to'liq bajargan talabaga 1,1 ball beriladi va u minimal ballga ega bo'ladi.

201

- talaba har bir nazorat me'yorlarini topshirgani uchun quyidagi ballarni olishi mumkin. 5 baho ­ 2,70 ball 4 baho ­ 1,78 ball 3 baho ­ 0,95 ball

Joriy va yakuniy baholash ballari:

BT/JB Maksimal ball Saralash ball

JB YaB Jami 50,4 21,6 72,0 27,7 11,9 39,6

Adabiyotlar

Asosiy adabiyotlar

1. I.A.Karimov. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. - T.: O'zbekiston, 1996. 2. I.A.Karimov. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. 3. I.A.Karimov. Barkamol avlod - O'zbekiston taraqqiyotining poydevori. T - .: O'zbekiton, 1997. 4. I.A.Karimov. Barkamol avlod orzusi. T.: Sharq, 1997. 5. O'zbekiston Respublikasining "Ta'lim to'g'risidagi qonun"i. - T.: O'zbekiston, 1997. 6. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. T.: O'zbekiston, 1997.

Qo'shimcha adabiyotlar

E.A.Malkov. Podrujis s «korolevoy sporta. - M., 1997. M.S.Solixov. Greko - rimskaya borba. - T.:«O'qituvchi», 1994. A.Nurmuradov. Jismoniy tarbiya. - T.: «O'zbekiston» 1998. S.Abdurashidov. Jismoniy tarbiya nazariyasi. T., 2001. A.Pnchuk. Ogranichus basketbolom. M., 1991. N.Shabaeva. Jismoniy tarbiya» fanini nazariy dastur asosida o'qitish. T., 1996. V.E.Borilkevich. Voprosi fizicheskogo vospitaniya studentov. Lesgaft. 1994. S.Abdurashidov. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi vazifalarining «Jismoniy tarbiya» kafedrasidagi ijrosi to'g'risida. T., 2001. 9. V.Biryukov. Stupeni k zdorovyu natsii v Uzbekistane osushchstvlena na praktike unikalnaya model fizichekogo vospitaniya podrastayushchego pokoleniya.//Delovoy partner Uzbekistana, 4 iyulya 2002g. 10. Bolalar sportini rivojlantirish ustivor vazifa.//Xalq so'zi, 2003 yil, 11 fevral.

202

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

11. O'zbekitston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 31 oktyabrdagi "O'zbekiston Bolalar sportini rivojlantirish jamg'armasi faoliyatini tashkil etish to'g'risida"gi qarori.//Xalq so'zi, 2002 yil, 1 noyabr.

203

-

ke ­ 2003

204

ai ayai:

..aaeva, . .v, ..aev, d. ..aev,

aeaika va abiiy - iiy aa

b daa bkiga iiig bakaavia yaiaida iiadiga aeaika va abiiy - iiy aada v daai kiiiga. azk daa bki zbeki ebikai azia akaaiig 2001 yi 343 i "iy aiig ava ai adaaii adia iida"gi aiga aa zbekida zkiz aiig ava ai adaai aiy idaaiga vi iab iiga. aada aabaig ai gaii zi avza kiv bia ajaiga, ada ajbiy bga aaiy aa dza (*) bia begiaga. aa ai ke i ii iy egaida kib iiga va aga avi iiga (25 ae 2002 yi 9 - i ai).

205

«OLIY MATEMATIKA» fanidan DASTUR

206

Tuzuvchilar:

prof. Raemov M., dots. Karimov M.B., dots. Mo'minova R.R., k. o'q. Adigamova E.B.

Taqrizchilar: prof. Isamuhamedov S., k. o'q. Boymenov B. Ushbu «Oliy matematika» fani bo'yicha dastur oliy ta'limning davlat ta'lim standartlari talablari asosida tuzilgan. Dastur «Biznes va boshqaruv» ta'lim sohasidagi «Moliya», «Bank ishi», «Soliq va soliqqa tortish», «Buxgalteriya hisobi va audit», «Kasb ta'limi» bakalavriat ta'lim yo'nalishlari uchun mo'ljallangan. Programma po distsipline «Visshaya matematika» sostavlena na osnove Gosudarstvennix obrazovatelnix standartax i rekomenduetsya dlya napravleniy bakalavriata «Finansi», «Bankovskoe delo», «Nalogi i nalogooblojenie», «Buxgalterskiy uchet i audit» v oblasti obrazovaniya «Biznes i upravlenie». Razrabotannaya programma sootvetstvuet uchebnim planam i gosudarstvennim obrazovatelnim standartam (GOS) spetsialnostey. The program on discipline "Nigher mathematics" is made on the bases of State educational standards and decommended bachelors for areas of a direction, "Business and management", "Finance", "Bank business", the "Taxes and taxation" "Book - keeping and audit". The developed program corresponds to the educational plans and state educational standards of specialities. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

1. SO'Z BOShI

O'qitishning maqsadi va vazifasi

Bozor iqtisodiyoti sharoitida yangi jamiyatni qurish bo'lajak iqtisodchidan ro'y berayotgan jarayonlarni chuqur tahlil qila olishni va ularning optimal echimini topa bilishni talab qiladi. Zamon talabiga javob beruvchi raqobatbardosh etuk iqtisodchini «Oliy matematika» kabi fundamental fan bo'yicha bilim darajasini ko'tarmasdan tayyorlash mumkin emas. Iqtisodiy yo'nalishlardagi oliy o'quv yurtlarida «Oliy matematika»ni o'rgatishdan maqsad talabalarni iqtisodiyot bo'yicha nazariy va amaliy masalalarni hal qilishda

207

qo'llaniladigan matematik apparatning asoslari bilan tanishtirish, mantiqiy fikr yuritish qobiliyatini o'stirish, matematikadan umumiy bilim saviyasini oshirish, amaliy masalalarni matematik usullar bilan tahlil qilish, ilmiy adabiyotlarni mustaqil o'rganish va iqtisodiy jarayonlarni matematika tiliga o'tkazish ko'nikmalarini hosil qilishdan iborat.

O'quv rejadagi boshqa fanlar bilan aloqasi

«Oliy matematika» kursi «Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika», «Matematik programmalash», «Informatika», «Informatsion texnologiyalar», «Iqtisodiyotda matematik usullar va modellar», «Statistika», shuningdek yo'nalishning maxsus fanlari «Moliya menejmenti», «Bank ishi», «Soliqlar va soliqqa tortish», «Buxgalteriya hisobi va audit» va hokazo kabi fanlarni o'rganishda asos sifatida xizmat qiladi. Bundan tashqari, «Oliy matematika»ning ayrim tushunchalari bevosita iqtisodiy masalalarni echishda o'z aksini topadi.

O'quv fani bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar

Bakalavr «Oliy matematika» fani bo'yicha talaba quyidagi tasavvurga ega bo'lishi zarur:

·

- matematika dunyoni bilishning o'ziga xos alohida usuli ekanligi, uning tushuncha va farazlarining umumiyligi haqida;

Quyidagilarni bilishi va qo'llay olishi talab etiladi:

· · · ·

· ·

·

· ·

· ·

- analitik geometriya va chiziqli algebra elementlarini; - matematik tahlilning asosiy tushunchalari va usullarini; Quyidagi uquv va ko'nikmalar shakllanishi lozim: - ob'ektlarning miqdoriy va sifatiy munosabatlarini ifodalashda matematik simvolikani qo'llay olish; - amaliy masalalarni matematik usullar bilan tahlil qila olish; - iqtisodiy jarayonlarni matematika tiliga ko'chirish, ya'ni uning matematik modelini tuza olish; - modellarni, ularning ierarxik strukturasi va olingan natijalarni qo'llanish chegarasini hisobga olgan holda, tadqiq qila olish; - tajriba natijalarini qayta ishlash, asosiy usul va vositalardan foydalana olish; - hisoblash texnikasi, programma ta'minoti va programmalash imkoniyatlaridan foydalana olish; - kompyuter grafikasi vositalaridan foydalana olish; - zamonaviy telekommunikatsiya sistemalaridan foydalana olish.

208

Amaliy mashg'ulotlar bo'yicha bajariladigan minimal topshiriqlar soniga bo'lgan talablar

«Oliy matematika» fani bo'yicha jami auditoriya soatlarining yarmi (72 s.) amaliy mashg'ulotlardan iborat. Amaliy mashg'ulotlarda o'tilgan ma'ruza mavzulariga doir masalalar echiladi. Har bir mavzu bo'yicha tanlangan masalalarning 70 foizi auditoriyada, 30 foizi esa talabalarga mustaqil echish uchun berildi. Ayrim mavzular bo'yicha topshiriqlarni kompyuterda bajarilishi talab qilinadi.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi bo'yicha tavsiyalar

Oliy ta'limning Davlat ta'lim standartlarida mazkur fanga 216 soat hajmida vaqt ajratilgan bo'lib, ularning 72 soati ma'ruza, 72 soati auditoriya mashg'ulotlar, 72 soati esa mustaqil ta'limdir. Umumiy auditoriya mashg'ulotlarining 50 foizi ma'ruza mashg'ulotlariga, qolgan 50 foizi amaliy mashg'ulotlarga to'g'ri keladi.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari

Mazkur fan ikki semestr davomida o'qitiladi. Talabalar bilimini baholash reyting tizimi asosida joriy, oraliq va yakuniy baholashlar yordamida amalga oshiriladi. Talabalar bilimini shakllantirishda invariant testlar ishlab chiqish va ulardan foydalanish tavsiya etiladi. Har bir semestrda 4 marta joriy, 2 marta oraliq va 1 marta yakuniy baholash o'tkaziladi. . Har bir oraliq nazoratdan talabalar eng ko'pi 15 % dan jami 30 % (21,6 ball), har bir joriy baholashda 10 % dan jami 40% (28,8 ball), yakuniy baholashdan 30 % (21,6 ball) jami 72 ball to'plashi mumkin. Talabalar bilimini baholash uchun kafedra tomonidan ishlab chiqilgan va institut uslubiy kengashi tomonidan tasdiqlangan uslubiy ko'rsatmalardan foydalaniladi.

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarini qo'llash

«Oliy matematika» kursini o'qitishni ilg'or pedagogik texnologiyaning tarkibiy qismlari bo'lmish: 1) o'quv maqsadlari va vazifalari katalogini ishlab chiqish; 2)o'quv maqsadlarini nazorat (test va yozma) topshiriqlariga ko'chirish; 3) o'quv maqsadlariga erishish; 4) rejalashtirilgan maqsadlarning bajarilishini baholash kabi nuqtai nazardan tashkil etish tavsiya etiladi. O'qitish jarayonida kompyuter texnologiyasidan, internet tizimi va multimediya vositalaridan foydalanish samara beradi.

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Mazkur fan bo'yicha ishchi o'quv dasturini tayyorlashda quyidagilarga e'tibor berilishi kerak:

209

·

·

·

·

Namunaviy dasturda ko'rsatilgan majburiy mavzular albatta ishchi dasturga kiritilishi kerak; Ma'ruza va amaliy mashg'ulotlarning mavzulari namunaviy dastur asosida tuzilsa ham, undagi mavzular ketma - ketligi o'zgarishi hamda ayrim majburiy bo'lmagan mavzular mustaqil ta'limga o'tkazilishi mumkin; Dasturdagi mustaqil ta'lim uchun ajratilgan mavzular ishchi dasturda ham ko'rsatilishi kerak; Ishchi o'quv dasturi har yili tuziladi. Shuning uchun undagi mustaqil ta'lim mavzulari yangi mavzular bilan to'ldirib boriladi, adabiyotlar ro'yxati, informatsion - texnik vositalar ro'yxati o'zgarib boradi.

2. FAN DASTURI

Chiziqli algebra va analitik geometriya elementlari Determinantlar va matritsalar

Ikkinchi va uchinchi tartibli determinantlar. n ­ tartibli determinant haqida tushuncha. Determinantlarning xossalari. Matritsalar va ular ustida amallar. Matritsa rangi. Matritsa rangini aniqlashning minorlarga ajratish usuli va Gauss algoritmi (elementar almashtirishlar usuli).Teskari matritsa. Teskari matritsa qurishning klassik va Jordan usullari.

Chiziqli tenglamalar sistemasi

Chiziqli tenglamalar sistemasi va uning echimi haqida tushuncha. Chiziqli tenglamalar sistemasi echimining mavjudligi va yagonaligini etarli shartlari. Sistemani echishning Kramer formulalari va matritsalar usuli. Chiziqli tenglamalar sistemasining umumiy echimi. Gauss usuli. Gauss usulining Gauss - Jordan modifikatsiyasi. Bir jinsli chiziqli tenglamalar sistemasining notrivial echimlarini mavjudlik shartlari

· ·

­ o'lchovli arifmetik fazo - o'lchovli haqiqiy arifmetik fazo nuqtalari va arifmetik vektorlar. Arifmetik vektorlar ustida chiziqli amallar. Skalyar ko'paytma. Vektor uzunligi. Vektorlar orasidagi burchak. Nuqtalar orasidagi masofa. Koshi - Bunyakovskiy va uchburchak tengsizliklari.

Vektorlar sistemasi

Vektorlarning chiziqli kombinatsiyasi. Chiziqli tenglamalar sistemasini vektor ko'rinishida yozish. Vektorni vektorlar sistemasi bo'yicha yoyish. Chiziqli erkli va

210

chiziqli bog'liq vektorlar sistemalari. Vektorlar sistemasining bazisi va rangi. Ortogonal va ortonormallangan vektorlar sistemalari. Chiziqli erkli vektorlar sistemasidan ortogonal vektorlar sistemasiga o'tish. Vektor ko'rinishda yozilgan chiziqli tenglamalar sistemasining birgalikdalik va aniqlik shartlari. Bir jinsli chiziqli tenglamalar sistemasining fundamental echimlari. Chiziqli tenglamalar sistemasining vektor shakldagi umumiy echimi. Chiziqli algebra elementlarining ba'zi chiziqli iqtisodiy modellarning tahlilida qo'llanilishi. Tarmoqlararo balansning matematik modeli. Rejalashtirishning dinamik modeli. Ishlab chiqarishning chiziqli modeli.

Rn fazo geometriyasi

R2 fazoda to'g'ri chiziq. R2 fazoda ikkinchi tartibli egri chiziqlar. R3 fazoda tekislik va to'g'ri chiziq. R3 fazoda ikkinchi tartibli sirtlar. Chiziqli tengsizliklar sistemalari. Rn fazo geometriyasi tushunchalarining iqtisodiyot masalalarining optimal echimini topishda qo'llanilishi.

Chiziqli fazo

Chiziqli fazo va uning o'lchovi. Chiziqli fazoning qism osti fazolari. n ­ o'lchovli chiziqli fazoda bazis va koordinatalar. n ­ o'lchovli Evklid fazo. Bazisni almashtirish. Ortogonal matritsa. Chiziqli fazoning chiziqli almashtirishi (operatori). Chiziqli operator matritsasi. Chiziqli fazoda o'xshashlik almashtirishi. O'xshash matritsalar. Chiziqli operatorlar ustida amallar. Chiziqli operatorning xos qiymatlari va xos vektorlari. Xos vektorlarning xossalari. Chiziqli operator matritsasini diagonal ko'rinishga keltirish. Chiziqli fazoda simmetrik chiziqli almashtirish. Simmetrik matritsa. Musbat vektor. Musbat matritsa. Musbat matritsaning xos vektorlari va xos qiymatlarining xossalari.

Kvadratik formalar va ularni kanonik ko'rinishga keltirish

Kvadratik forma haqida tushuncha. Kvadratik forma matritsasi va rangi. Kvadratik formani kanonik ko'rinishga keltirish. Musbat (manfiy) aniqlangan kvadratik formalar. Ikkinchi tartibli egri chiziqlarning umumiy tenglamasini tekshirish.

Differentsial hisob

Rn fazoda yaqinlashish ­ o'lchovli haqiqiy fazoda nuqta atrofi. Rn fazoda chegaralangan to'plam. To'plamning ichki va chegaraviy nuqtalari. To'plamning quyuqlanish nuqtasi. g'piq va ochiq to'plamlar. Ixcham (chegaralangan va yopiq) to'plam. Rn fazoda nuqtalar ketma ketligi. Sonli ketma - ketlik. Nuqtalar ketma - ketligining limiti. Sonli ketma - ketlik limiti. Yaqinlashuvchi nuqtalar ketma - ketligining xossalari. Cheksiz kichik va cheksiz

211

katta sonli ketma - ketliklar. Yaqinlashuvchi sonli ketma - ketliklarning arifmetik xossalari. Monoton sonli ketma - ketlik. Sonli ketma - ketlik yaqinlashishining etarli sharti. Rn fazoda qavariq nuqtalar to'plami. Nuqtalarning qavariq chiziqli kombinatsiyasi. Qavariq to'plamning chetki nuqtasi.

Bir va ko'p o'zgaruvchili funktsiyaning limiti. Funktsiya uzluksizligi

Bir va ko'p o'zgaruvchili funktsiya. Funktsiyalarning aniqlanish sohasi va qiymatlar to'plami. Bir o'zgaruvchili elementar funktsiyalar klassifikatsiyasi, xossalari va grafigi. Qavariq va botiq funktsiyalar. Ishlab chiqarish funktsiyalari va ularning iqtisodiyotda qo'llanishi. Bir va ko'p o'zgaruvchili funktsiya limiti. Ajoyib limitlar. Bir o'zgaruvchili funktsiya uchun bir tomonlama limitlar. Limitlar haqida asosiy teoremalar. Cheksiz kichik funktsiyalarni taqqoslash. Bir va ko'p o'zgaruvchili funktsiyaning nuqtada uzluksizligi. Nuqtada uzluksiz funktsiyalarning xossalari. Funktsiyaning to'plamda uzluksizligi. To'plamda uzluksiz funktsiyalarning xossalari. Bir o'zgaruvchili funktsiya uchun bir tomonlama uzluksizlik. Uzilish nuqtalari va ularning turlari.

Bir o'zgaruvchili funktsiyaning differentsial hisobi

Funktsiya hosilasi. Funktsiya differentsiali. Funktsiya differentsiallanuvchanligining zaruriy va etarli shartlari. Hosilaning geometrik va iqtisodiy ma'nolari. Differentsiallanuvchi funktsiyalarning xossalari. Yuqori tartibli hosilalar va differentsiallar. Differentsiallanuvchi funktsiyalar uchun o'rta qiymat haqidagi teoremalar. Teylor formulasi. Lopital qoidasi. Funktsiya monotonligining etarli shartlari. Funktsiya ekstremumlari. Funktsiya ekstremumining zaruriy va etarli shartlari. Funktsiya grafigining qavariqlik va botiqlik intervallari, burilish nuqtalari. Funktsiyani hosila yordamida to'la tekshirish va grafigini chizish.

Ko'p o'zgaruvchili funktsiyalarning differentsial hisobi

Xususiy hosilalar. To'la orttirma. Differentsiallanuvchi funktsiya xossalari. Funktsiya differentsiali. Ko'p o'zgaruvchili funktsiya gradienti. Gradientning asosiy xossasi. Yuqori tartibli xususiy hosilalar. Ko'p o'zgaruvchili funktsiyalarning lokal ekstremumlari. Statsionar nuqta. Ekstremumning zaruriy sharti. Ikki o'zgaruvchili funktsiya ekstremumining etarli sharti. Ko'p o'zgaruvchili funktsiyalarning to'plamda eng katta va eng kichik qiymatlari. Ko'p o'zgaruvchili funktsiyalarning shartli ekstremumlari. Eng kichik kvadratlar usuli. Ko'p o'zgaruvchili funktsiyalarning differentsial hisobini iqtisodiyot masalalarini echishda qo'llanilishi.

212

Integral hisob Integrallar

Boshlang'ich funktsiya va aniqmas integral. Aniqmas integralning xossalari. Integrallashning asosiy usullari. Aniq integral. Aniq integralning xossalari. Nyuton Leybnits formulasi. Aniq integralni taqribiy hisoblash usullari: to'g'ri to'rtburchaklar, trapetsiyalar, Simpson formulalari. Aniq integralning geometrik tatbiqlari. Aniq integralning iqtisodiyot masalalarini echishda qo'llanishi. Xosmas integrallar va ularning turlari. Xosmas integrallarni hisoblash.

Differentsial tenglamalar

Oddiy differentsial tenglamalar va ularning echimi haqida tushuncha. Koshi masalasi. Birinchi tartibli oddiy differentsial tenglamalar sistemasi. Chiziqli differentsial tenglamalar. O'zgarmas koeffitsientli chiziqli differentsial tenglamalar.

Qatorlar

Sonli qatorlar. Sonli qator yig'indisi. Yaqinlashuvchi sonli qatorlarning xossalari. Qator yaqinlashuvining zaruriy va etarli shartlari. Ishorasi almashinuvchi qatorlar uchun absolyut va shartli yaqinlashish. Ishorasi almashinuvchi sonli qatorlar uchun Leybnits teoremasi. Funktsional qatorlar. Yaqinlashish sohasi. Qator yig'indisining funktsional xossalari. Darajali qatorlar. Darajali qatorning yaqinlashish radiusi va sohasi Darajali qatorlarning xossalari. Funktsiyalarni darajali qatorga yoyish.

3. AMALIY MAShG'ULOTLAR MAVZULARINING TAXMINIY RO'YXATI

Chiziqli algebra va analitik geometriya elementlari Determinantlar va matritsalar

Ikkinchi va uchinchi tartibli determinantlarni hisoblash (*). Minor va algebraik to'ldiruvchi (*). Determinant xossalaridan foydalanib, yuqori tartibli determinantlarni hisoblash (*). Matritsalar ustida amallar (*). Matritsa rangini topish (*). Teskari matritsa qurish (*).

Chiziqli tenglamalar sistemasi

Chiziqli tenglamalar sistemasining echimi mavjudligi va yagonaligini Kroneker Kapelli teoremasidan foydalanib tekshirish. Chiziqli tenglamalar sistemasini Kramer formulasi va matritsalar usulida echish (*). Chiziqli tenglamalar sistemasini echishning Gauss usuli (*). Chiziqli tenglamalar sistemasini Gauss - Jordan usulida echish (*). Bir jinsli chiziqli tenglamalar sistemasining notrivial echimlari.

213

n ­ o'lchovli arifmetik fazo Geometrik vektorlar (real fazo vektorlari) ustida amallar. Arifmetik vektorlar ustida chiziqli amallar (*). Vektorlarning skalyar ko'paytmasi (*). Vektor uzunligi (*). Ikki vektor orasidagi burchak (*). Nuqtalar orasidagi masofa.

Vektorlar sistemasi

Vektorni berilgan vektorlar sistemasi bo'yicha yoyish (*). Vektorlar sistemasining bazislari va rangini topish (*). Chiziqli erkli vektorlar sistemasidan ortogonal va ortonormallangan vektorlar sistemasiga o'tish. Bir jinsli chiziqli tenglamalar sistemasining fundamental echimlari tizimini qurish. Chiziqli tenglamalar sistemasi umumiy echimini vektor shaklda qurish. Chiziqli algebra elementlaridan foydalanib, ba'zi chiziqli iqtisodiy modellarning echimini qurish (*). Rn fazo geometriyasi R2 fazoda to'g'ri chiziqlar ustida metrik masalalar (*). R2 fazoda ikkinchi tartibli egri chiziqlarga doir metrik masalalar (*). R3 fazoda tekisliklar va to'g'ri chiziqlar ustida metrik masalalar (*). R3 fazoda kanonik ko'rinishda berilgan ikkinchi tartibli sirtlar bilan bog'liq bo'lgan metrik masalalar. n ta noma'lumli chiziqli tengsizliklar sistemalarining echimlar sohasini qurish. Tengsizliklar sistemasi orqali iqtisodiy masalalarning optimal echimlarini topish.

Chiziqli fazo

Chiziqli fazo qism osti fazosining bazislari va o'lchovini topishga doir masalalar echish (*). Chiziqli fazoda yangi bazisga o'tish (*). Chiziqli fazoda chiziqli almashtirish (operator)lar ustida amallar (*). Chiziqli operatorlarning xos qiymatlari va xos vektorlarini topish (*). Chiziqli operator matritsasini diagonal ko'rinishga keltirish (*).

Kvadratik formalar

Kvadratik formaning matritsasini qurish va rangini topish(*). Kvadratik formani kanonik ko'rinishga keltirishga doir masalalar echish (*). Kvadratik forma tushunchalarining ikkinchi tartibli egri chiziqning umumiy tenglamasini tekshirishda qo'llanishi.

Differentsial hisob Rn da yaqinlashish

Rn fazoda nuqtalar to'plami va ketma - ketligiga doir masalalar. Sonli va n - o'lchovli nuqtalar ketma - ketligi limitini hisoblash(*). Cheksiz kichik va cheksiz katta sonli ketma - ketliklar(*). Nuqtalarning qavariq to'plami va qavariq chiziqli kombinatsiyasiga doir masalalar.

214

Bir va ko'p o'zgaruvchili funktsiya. Funktsiya limiti. Funktsiya uzluksizligi

Bir va ko'p o'zgaruvchili funktsiyalarning aniqlanish sohasi va qiymatlar to'plamini topishga doir masalalar echish (*). Bir o'zgaruvchili funktsiyaning umumiy xossalari ( juftlik, toqlik, davriylik,chegaralanganlik) va grafigini yasashga doir masalalar(*). Bir va ko'p o'zgaruvchili funktsiya limitini hisoblash (*). Cheksiz kichik funktsiyalarni taqqoslash. Bir va ko'p o'zgaruvchili funktsiya uzluksizligi. Bir o'zgaruvchili funktsiyaning uzilish nuqtalari va ularning turlarini aniqlashga doir masalalar echish (*).

Bir o'zgaruvchili funktsiyaning differentsial hisobi

Elementar va murakkab funktsiyalarning hosilasi va differentsialini hisoblashga doir misollar echish (*). Funktsiya grafigiga o'tkazilgan urinma va normal tenglamalarini tuzish, sonli ifoda qiymatini takribiy hisoblashga oid misollar echish(*). Funktsiya limitini Lopital qoidasidan foydalanib hisoblash (*). Funktsiyaning kritik nuqtalari, monotonlik intervallari, ekstremumlari, grafigining qavariq - botiq intervallari, burilish nuqtalari va asimptotalarini topishga doir masalalar echish (*). Funktsiyani differentsial hisob yordamida to'la tekshirish va grafigini chizish (*) .Iqtisodiyot masalalarini echishda differentsial hisobning qo'llanilishi.

Ko'p o'zgaruvchili funktsiyalarning differentsial hisobi

Ko'p o'zgaruvchili funktsiyaning xususiy hosilalari va differentsialini hisoblash (*). Sonli ifodalar qiymatini taqribiy hisoblash (*). Yuqori tartibli xususiy hosilalarni hisoblash (*). Ko'p o'zgaruvchili funktsiyaning statsionar nuqtalarini topishga doir masalalar echish (*). Ikki o'zgaruvchili funktsiyaning lokal ekstremumlarini topish. Ko'p o'zgaruvchili funktsiyaning to'plamda eng katta va eng kichik qiymatlarini topish masalalari. Ko'p o'zgaruvchili funktsiyaning shartli ekstremumlari. Eng kichik kvadratlar usuli yordamida iqtisodiy masalalarni echish.

Integral hisob Integrallar

Aniqmas integrallarni asosiy integrallash usullari yordamida topishga doir misollar echish (*). Aniq integrallarni hisoblash (*). Tekis figuralar yuzi, yoy uzunligi, aylanma jismlar sirti va hajmini hisoblashga doir masalalar echish (*). Xosmas integrallarni hisoblash (*). Aniq integralning iqtisodiy masalalarni echishda qo'llanilishi.

215

Differentsial tenglamalar

Birinchi tartibli oddiy differentsial tenglamalarni echish (*). O'zgarmas koeffitsientli chiziqli differentsial tenglamalarni echish (*). Differentsial tenglamalarga keltiriladigan ba'zi iqtisodiy masalalarni echish.

Qatorlar

Sonli qator yig'indisini topish (*). Sonli qatorlarning yaqinlashishi yoki uzoqlashishini aniqlashga doir masalalar (*). Darajali qatorning yaqinlashish radiusi, sohalarini topish (*). Funktsiyalarni darajali qatorga yoyish (*). Qatorlar nazariyasining iqtisodiyot masalalarini echishda qo'llanilishi.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

Ko'rgazma - namoyish materiallar ro'yxati

· · · · · · · · · · · · · · · · · · ·

- determinantlar va ularni hisoblashga doir jadval; - matritsalar va ular ustida amallarga doir jadval; - teskari matritsa va uni klassik usulda qurishga doir jadval; - chiziqli tenglamalar sistemasi echimi mavjudligi va yagonaligi shartlari; - Kramer formulalari; - sistemani matritsalar usulida echish; - Gauss usuli. Gauss - Jordan modifikatsiyasi; - vektorni vektorlar sistemasi bo'yicha yoyish; - chiziqli, erkli va chiziqli bog'liq vektorlar sistemasi; - vektorlar sistemasining bazisi va rangi; - ortogonallash jarayoni; - tekislikda to'g'ri chiziq va uning tenglamalari; - ikkinchi tartibli egri chiziqlar; - fazoda tekislik va to'g'ri chiziq; - chiziqli fazo, o'lchovi va koordinatalari; - Evklid fazo. Bazisni almashtirish; - chiziqli fazoda chiziqli almashtirish va ular ustida amallar; - chiziqli almashtirish xos vektori va xos qiymati; - chiziqli almashtirish matritsasini diagonal ko'rinishga keltirish;

216

· · · · · · · · · · · ·

- kvadratik formalar; - elementar funktsiyalar xossalari va grafigi; - ajoyib limitlar; - elementar funktsiyalar hosilalari jadvali; - intervallar asosiy jadvali; - aniq integralning geometrik tatbiqlari. Didaktik materiallar ro'yxati: - mavzular, bo'limlar bo'yicha tuzilgan testlar; - yozma ish variantlari va boshqa tarqatma materiallar; - mavzular bo'yicha uslubiy ko'rsatmalar. Multi mediya ilovalari - fan bo'yicha ma'ruza matnlari to'plami, masalalar to'plamini CD - ROM ilovadan foydalanib, kompakt diskka yozish va undan foydalanish; - yuqori tartibli determinantlarni hisoblashda, matritsa rangini aniqlashda nollar yig'ish usulini jadvallarda proektor (OVERHEAD) yordamida namoyish qilib borish; - fazoda to'g'ri chiziq va tekislikka doir metrik masalalar chizmasini proektor yordamida namoyish qilib borish; - ko'p o'zgaruvchili funktsiyaning xususiy hosilalari, to'la orttirmasi va differentsiali, geometrik ma'nolari chizmalarini proektor yordamida namoyish qilib borish; - aniq integralning geometrik tatbiqlari chizmalarini proektor yordamida namoyish qilib borish.

·

·

·

·

5. O'ZLAShTIRISh NAZORATI. NAZORAT QILISh TURLARI

Talabalar bilimi reyting tizimi nizomi bandlari asosida joriy, oraliq va yakuniy baholashlar yordamida amalga oshiriladi. JBda fanning xar bir mavzusi bo'yicha talabaning bilim darajasini aniqlab borish nazarda tutiladi va odatda amaliy mashg'ulot darslarida testlar yoki yozma nazorat ish o'tkazish, uy vazifalarini tekshirish yo'li bilan amalga oshiriladi. OBda fanning bir necha mavzularini qamrab olgan bo'lim yoki qism bo'yicha nazariy mashg'ulotlar o'tibbo'lingandan so'ng talabaning nazariy bilimlari kollokvium o'tkazish, tayyorlangan referatlar va mustaqil ta'lim bo'yicha berilgan topshiriqlarni tekshirish yo'li bilan baholanadi. Fan bo'yicha JB va OB turlarida talaba to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting balining miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan umumiy soatning 70 foizi miqdorida belgilanadi. YaB tayanch so'z va iboralarga asoslangan «g'zma ish» usulida o'tkaziladi. YaB bo'yicha talaba fanga

217

ajratilgan umumiy soatlar miqdorining 30 foizi, ya'ni har bir semestrda 21,6 miqdorida ball yig'ishi mumkin.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Visshaya matematika dlya ekonomistov: uchebnik dlya vuzov/Pod red. prof. N.Sh. Kremera. - 2 - e izd., pererab. i dop. ­ M: Banki i birja, YuNITA, 1998. 2. Danko P.E. i dr. Visshaya matematika v uprajneniyax i zadachax. - I, II - M: Visshaya shkola, 1998. 3. Jo'raev T. va boshqalar. Oliy matematika asoslari. - T.: O'zbekiston, 1995. 4. Latipov X. va boshqalar. Analitik geometriya va chiziqli algebra. - T.: O'zbekiston, 1995. 5. Minorskiy V.P. iy matematikadan masalalar to'plami. - T.: O'qituvchi, 1988. 6. Zamkov O.O. i dr. Matematicheskie metodi dlya ekonomistov. - M.: 1994. 7. Rajabov F, Nurmetov A. Analitik geometriya va chiziqli algebra. ­ T.: O'qituvchi, 1990. 8. Sa'dullaev A. va boshqalar. Matematik analiz kursidan misol va masalalar to'plami ­ I. . - T.: O'zbekiston, 1993. 9. Soatov g'.U. Oliy matematika kursi. - I, II ,III. ­T.: O'qituvchi, 1999. 10. Karimov M, Abdukarimov R. Oliy matematika fanidan ma'ruza matnlari to'plami. - I - qism, T.: TMI, 2002. 11. Adigamova E.B, Isaeva G., Mo'minova R. Oliy matematikadan masalalar to'plami. ­ I - qism, T.: TMI. 2002

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Bugrov A.S., Nikolskiy S.M. Elementi lineynoy algebri i analiticheskoy geometrii. M.: Nauka, 1989. 2. Vashchenko T.V. Matematika finansovogo menedjmenta. - M: Perspektiva, 1996. 3. Kochovich E. Finansovaya matematika. - M: Statistika, 1994. 4. Masagutova R.V. Matematika dlya ekonomistov. - T.: O'qituvchi, 1996. 5. Zaytsev I.A. Visshaya matematika. - M: Visshaya shkola, 1991. 6. Spravochnik po matematike dlya ekonomistov. / Pod red. V.I. Ermakova. - M: Visshaya shkola, 1987. 7. Shipachyov V.S. Visshaya matmatika. - M, Visshaya shkola, 1999.

218

8. Shodiev T. Analitik geometriya va chiziqli algebra. - T.: O'qituvchi, 1988.

219

«EHTIMOLLAR NAZARIYaSI VA MATEMATIK STATISTIKA» fanidan DASTUR

220

f.m.f.n., dots. Adirov T.X., f.m.f.n., dots. Mamurov E.N. Taqrizchilar: f.m.f.d., prof. M.O'. G'ofurov., f.m.f.n., dots. I.M. Hamdamov. Tuzuvchilar: «Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika» fani matematik va amaliy statistikani asoslash uchun xizmat qiladi, u esa o'z navbatida, ishlab chiqarishni rejalashtirish va tashkil etishda, texnologik jarayonlarni tahlil qilish va boshqa ko'p maqsadlarda tatbiq qilinadi. So'nggi yillarda ehtimollar nazariyasi va matematik statistika usullari iqtisodiyotning turli sohalariga keng kirib bormoqda va ularning taraqqiyotiga yordam bermoqda. «Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika» kursiga baqishlangan mazkur namunaviy dastur 6 qismdan iborat bo'lib, uning 1 - qismida fanni o'qitishning maqsadi va vazifalari; fan bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar; o'quv rejasidagi boshqa fanlar bilan aloqasi; fanni o'qitishdagi yangi texnologiyalar; amaliy mashqulotlar bo'yicha minimal topshiriqlar haqida talablar; auditoriya soatlarining miqdori haqida ko'rsatmalar; talabalar bilimlarini baholash maqsadida o'tkaziladigan nazorat ishlarining soni bo'yicha tavsiyalar; mazkur fan bo'yicha ishchi o'quv dasturini tuzish haqida tavsiyalar keltirilgan. Namunaviy dasturning 2 - va 3 - qismlarida esa ma'ruza va amaliy mashqulot materiallarining mazmuni ifoda etilgan. Dasturning 4 - qismida mavzular bo'yicha ko'rgazmali materiallar, o'quv filmlari, multimedia ilovalari va boshqa didaktik materiallar ro'yxati keltirilgan. Dasturning 5 - qismi talabalarning bilim darajasini baholash muammolariga mo'ljallangan bo'lib, unda nazorat turlari va talabalar bilimini baholash bo'yicha uslubiy ko'rsatmalar keltirilgan. Dasturning 6 - qismida «Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika» fani bo'yicha asosiy va qo'shimcha adabiyotlar ro'yxati keltirilgan. Predmet «Teoriya veroyatnostey i matematicheskaya statistika» slujit dlya obosnovaniya matematicheskoy i prikladnoy statistiki, kotoraya v svoyu ochered primenyaetsya v reshenii zadach planirovaniya i organizatsii proizvodstva, analiza texnologicheskix protsessov i drugix zadach. V poslednie godi metodi «Teoriiveroyatnostey i matematicheskoystatistiki» shiroko vnedryayutsya v razlichnie oblasti ekonomiki i pomogayut ix dalneyshemu razvitiyu.

221

Tipovaya programma po kursu «Teoriya veroyatnostey i matematicheskaya statistika» sostoit iz shesti chastey. V 1 chasti programmi pokazani tsel i zadachi, a takje osnovnie trebovaniya k znaniyam, umeniyam i navikam po uchebnoy distsipline v sootvetstvii s gosudarstvennim obrazovatelnim standartom (GOS) napravleniya visshego obrazovaniya. V etoy chasti pokazana vzaimosvyaz dannogo kursa s drugimi distsiplinami; primenenie novix (sovremennix) texnologiy obucheniya; trebovaniya k minimalnomu kolichestvu vipolneniya zadaniy po vidam prakticheskix zanyatiy; rekomendatsii ob ob'yome chasov po vidam auditornix zanyatiy; trebovaniya po kolichestvu kontrolnix meropriyatiy dlya otsenki znaniy studentov; metodicheskie rekomendatsii dlya sostavleniya rabochix programm. II i III chasti uchebnoy programmi posvyashcheni soderjatelnomu opisaniyu lektsionnix i prakticheskix materialov. Dlya samoobrazovaniya rekomendovani 18 tem, rasschitannix na 36 chasov. Eti temi izuchayutsya studentami samostoyatelno pod rukovodstvom prepodavatelya. V IV chasti uchebnoy programmi priveden rekomenduemiy perechen naglyadno demonstratsionnix materialov po temam, uchebnix filmov i drugix didakticheskix materialov, multimediynie prilojeniya. V chast uchebnoy programmi posvyashchena problemam kontrolya uspevaemosti. Zdes opisivayutsya vidi kontrolya znaniy studentov i metodicheskie rekomendatsii po ix provedeniyu. V VI chasti uchebnoy programmi priveden perechen osnovnoy i dopolnitelnoy literaturi. The Subject "Theory of probability and mathematical statistics" serves for the motivation of mathematicians and applied statistics, which is in turn use in deciding the problems of planning and organizations of production, analysis of technological processes and other problems. Last years the methods of "Theory Of Probability and mathematical statistics" are broadly introduce in different areas of economy and help their further development. Standard program on the course of "Theory Of Probability and mathematical statistics" consists of six parts. In part one of the program are shown purpose and task, as well as main requirements to knowledge's, skills and skills on scholastic discipline in accordance with the state educational standard (GUEST) in what direction of higher education. In this part is shown in terrelation of this course with other disciplines; using new (modern) technologies of education; requirements to the minimum amount of performing the tasks on types of practical lessons;recommendations on the volume hours on types of

222

auditorium occupations; requirements on the amount of checking actions for the evaluation of knowledge's of students; methodical recommendations for scheduling the working programs. Part II and III part of the scholastic program is denote profound description lecture and practical material. For self forming are recommend 18 that, calculated for 36 hours. These subjects are studied by students by itself under the direction of the teacher. In part IV of the scholastic program are brought advisable list graphically demonstration material on subjects, scholastic films and other didactic material, multimedia exhibit. Part V of the scholastic program is denote problems of checking of the knowledge. Are they here described types of checking the occupations of students and methodical recommendations with upon their undertaking. In part VI of the scholastic program is brought list main and additional literature. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

1. SO'Z BOShI

Fanni o'qitish maqsadiva vazifalari

Hozirgi taraqqiyot bosqichida ehtimoliy - statistik usullar iqtisodiy jarayonlarning mohiyatini ochib, ularning rivojlanish qonuniyatlarini o'rganishga imkon beradi. Ehtimoliy - statistik usullar iqtisodchiga, iqtisodiy jarayonlar mexanizmini tushunishga, uni boshqarishga va istiqbolini ko'ra bilishga yordam beradi. Ular esa iqtisodchidan iqtisodiy jarayonlarni statistik tahlil qilish va istiqbolni belgilashning quroli sifatida ehtimollar nazariyasi va matematik statistika usullarini o'rganishni taqozo etadi. "Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika" fanini o'qitishdan ko'zlangan maqsad:

·

·

·

- iqtisodiy masalalarni ehtimoliy statistik usullar bilan echishda talabalarda zaruriy bilim va ko'nikmalarni shakllantirishdan; - ehtimollar nazariyasining asosiy tushuncha va xulosalarining falsafiy talqiniga doir talabalarning dunyoqarashini kengaytirishdan; - amaliy masalalarni matematik usul bilan tadqiq etishda zaruriyuquv hosil qilishdan va iqtisodiy masalani matematika tiliga o'tkazish ko'nikmalarini hosil qilishdan iboratdir.

«Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika» fanini o'rganish jarayonidatasodifiylik va zaruriyat orasidagi mavjud bog'lanishlarni ko'ra biladigan hamda noaniqlik va tasodifiylik bilan boqliq bo'lgan iqtisodiy jarayonlarni ehtimoliy 223

statistik usullar bilan tahlil qilib, eng yaxshi qarorlar qabul qilishga qodir bo'lgan kadrlarni shakllantirishga qaratilgan.

O'quv rejasidagi boshqa fanlar bilan aloqasi

Mazkur fan o'quv rejasidagi «Oliy matematika» va «Statistika» kabi fanlar bilan uzviy bog'liqdir. Fanni o'rganishda "Oliy matematika" umumiy kursidan olingan nazariy amaliy bilimlar zarur bo'lib, o'z navbatida "Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika" fanidan olinganbilimlar «Statistikaning umumiy nazariyasi» kursini chuqur o'zlashtirishga yordam beradi.

O'quv fani bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar

"Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika" fanini o'rganishda talabalar «Oliy matematika» kursidan va, ayniqsa, uning to'plamlar nazariyasi, kombinatorika elementlari, limitlar nazariyasi, differentsial va integral hisob, bir necha o'zgaruvchili funktsiyalar,taqribiy hisoblash elementlari kabi bo'limlaridan mustahkam bilimga ega bo'lishlari kerak. Umumiy statistika fanidan statistik ma'lumotlarni guruhlash usullari, statistik o'rtacha ko'rsatkichlar va tanlanma kuzatish usuli kabi bo'limlaridan chuqur bilimga ega bo'lish talab etiladi. Bundan tashqari talabalardan amaliy - iqtisodiy masalalarni matematik usullar bilan echish va tahlil qilishda, mikro - va makroiqtisodiyotni bashorat qilishda statistik usullarni qo'llay bilish, ilmiy iqtisodiy adabiyotlarni mustaqil o'rganishdako'nikmalar hosil qilish talab qilinadi.

Amaliy mashqulotlar bo'yicha bajariladigan minimal topshiriqlar soniga bo'lgan talablar

Fan bo'yicha auditoriya soatlarining 50% i amaliy mashqulotlardan iborat. Bunday mashqulotlarda o'tilgan ma'ruza mavzulariga doir masalalar echiladi. Har bir mavzu bo'yicha ajratilgan masalalarning 70 % i auditoriyada, 30 % i esa talabalarga mustaqil echish uchun topshiriladi. Ayrim mavzular bo'yicha topshiriqlar kompyuterda bajarilishi talab qilinadi.

Auditoriya mashquloti turlarining soatlar hajmi bo'yicha tavsiyalar

Oliyta'limning Davlat ta'lim standartlarida mazkur fanga 108 soat hajmida vaqt ajratilgan bo'lib, ulardan 36 soati mustaqil ta'lim va 72 soati auditoriya mashqulotlari hajmini tashkil qiladi. Auditoriya mashqulotlarining 50 % i (36 s.) ­ ma'ruza va 50 % i

224

(36 s.) ­ amaliy mashqulotlardan iborat. Ma'ruza soatlarining amaliy mashqulot soatlariga tengligi mazkur fanni chuqurroq o'zlashtirish uchun zaruriy shart hisoblanadi. Chunki, bu holda har bir o'tilgan nazariy mavzu amaliy mashqulotlardamustahkamlanib boriladi. Bundan tashqari, amaliy mashqulotlarda kompyuter texnologiyalaridan, «Excel»elektron jadvallaridan va turli standart dasturlardan foydalanish bo'yicha tavsiyalar berib boriladi.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

Mazkur fan bir semestr davomida o'qitiladi. Bu davr ichida talabalarning bilim darajasini baholash uchun 2 marta joriy, 2 marta oraliq va 1 marta yakuniy baholash o'tkaziladi. Har bir joriy nazoratdan talabalar eng ko'pi 17,5 % dan jami 35 % (25,2 ball), har bir oraliq baholashda 17,5 % dan jami 35 % (25,2 ball), yakuniy baholashdan 30 % (21,6 ball) jami 72 ball to'plashi mumkin, talabalar bilimini baholash uchun kafedra tomonidan ishlab chiqilgan va institut uslubiy kengashi tomonidan tasdiqlangan uslubiy ko'rsatmalardan foydalaniladi.

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarini qo'llash

Matematik statistika usullarining amaliyotga samarali qo'llashga zamonaviy kompyuter texnikasi rivoji katta sharoitlar yaratmoqda. Bugungi EHMlar ehtimoliy statistik usullarni qo'llashda hosil bo'ladigan hisoblash jarayonlarini tezlashtirish va soddalashtirishga imkon bermoqda. Mazkur o'quv dasturidagi ba'zi mavzularga doir amaliy mashg'ulotlardastatistik ma'lumotlarni tahlil qilishga hamda regression analizga oid yangi kompyuter dasturlaridan foydalanish mumkin. "Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika" kursini o'qitishda ilg'or pedagogik texnologiya bo'lmish: 1) o'quv maqsadlari va vazifalari katalogini ishlab chiqish; 2) o'quv maqsadlariga erishish uchun tayanch so'z va iboralar yordamida nazorat ishlar o'tkazishni tashkil qilish zarur. «Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika» fanini o'qitish jarayonida kompyuter texnologiyasidan, «Excel» elektron jadvallar dasturlaridan foydalaniladi. Ayrim mavzular bo'yicha talabalar bilimini baholashkompyuter yordamida bajariladi.

Ishchi dasturni tuzishga oiduslubiy tavsiyalar

«Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika» fani o'quv rejasiga ko'ra 3 semestrga mo'ljallangan. O'quv jarayoni reyting tizimi asosida tashkil qilinadi. Shu bilan bir qatorda talabalarning bilimlarini shakllanishida qo'llaniladigan invariant testlar ishlab chiqish lozim. Mazkur fan bo'yicha ishchi o'quv dasturini tayyorlashda namunaviy dasturning so'z boshida keltirilgan uslubiy ko'rsatmalarga amal qilinadi.

225

Ma'ruza va amaliy mashqulotlarning mavzulari namunaviy dastur asosida tuzilsa ham, undagi mavzular ketma - ketligi o'zgarishi hamda ayrim mavzular mustaqil ta'lim tarzida o'tkazilishi mumkin. Ishchi o'quv dasturi har yili tuziladi. Shuning uchun undagi adabiyotlar ro'yxati, informatsion - texnik vositalar ro'yxati o'zgarib boradi.

2. FAN DASTURI

Tasodifiy hodisalar va ularning ehtimollari

Ehtimollar nazariyasi fanining predmeti. Fanning iqtisodiy jarayonlarni o'rganishdagi ahamiyati. Hodisalar va ular ustida amallar. Ehtimollik. Ehtimollikning klassik, statistik va geometrik ta'riflari. Ehtimollikning xossalari. Shartli ehtimollik. Ehtimollarni qo'shish va ko'paytirish teoremalari. Hodisalarning to'la gruppasi. To'la ehtimol va Bayes formulalari. Erkli sinovlar ketma - ketligi. Bernulli formulasi. Eng ehtimolli son. Muavr Laplasning lokal va integral teoremalari. Puasson formulasi. Limit teoremalarining amaliy ahamiyati. Qarama - qarshi hodisalar. Kichik ehtimolli hodisalarning amalda mumkinmaslik printsipi. Kamida bitta hodisaning ro'y berish ehtimoli.Erkli sinashlarda nisbiy chastotaning o'zgarmas ehtimoldan chetlanishi. Hodisalarning eng sodda oqimi.

Tasodifiy miqdorlar

Tasodifiy miqdorlar va ularning turlari. Diskret tasodifiy miqdor va uning taqsimot qonuni. Amalda ko'p uchraydigan diskret taqsimotlar: binominal, geometrik va Puasson taqsimot qonunlari. Diskret tasodifiy miqdorning sonli xarakteristikalari va ularning xossalari. Uzluksiz tasodifiy miqdorlar. Taqsimot funktsiyasi va uning xossalari. Ehtimollar taqsimotining zichlik funktsiyasi va uning xossalari. Uzluksiz tasodifiy miqdorning sonli xarakteristikalari. Amalda ko'p uchraydigan uzluksiz taqsimotlardan tekis, normal va ko'rsatkichli taqsimotlar. Dispersiyani hisoblash uchun formula. Erkli sinashlarda hodisaning ro'y berish sonining dispersiyasi. Bir xil taqsimlangan o'zaro erkli tasodifiy miqdorlar. Taqsimot momentlari haqida tushuncha. Differentsial funktsiyaning ehtimoliy ma'nosi. Normal taqsimot parametrlarining normal egri chiziq formasiga ta'siri. Berilgan chetlanishning ehtimolini hisoblash. Lyapunov teoremasi haqida tushuncha. Nazariy taqsimotning normal taqsimotdan chetlanishini baholash. Asimmetriya va ekstsess. 226

taqsimot. Styudent taqsimoti. Fisher - Snedokorning F - taqsimoti. Ishonchlilik funktsiyasi. Bir nechta tasodifiy miqdorlar sistemasi haqida tushuncha. Ikki o'lchovli tasodifiy miqdorlar differentsial funktsiyasi. Shartli matematik kutilish. Tekislikda normal taqsimot qonuni.

Katta sonlar qonuni

Katta sonlar qonuni. Chebishev tengsizligi. Chebishev teoremasi. Bernulli teoremasi. Chebishev teoremasi va uning amaliy ahamiyati.

Matematik statistika elementlari. Statistik baholash

Matematik statistikaning vazifasi. Bosh va tanlanma to'plam. Tanlanma usul. Tanlanmaning statistik taqsimoti Poligon va gistogramma. Empirik taqsimot funktsiyasi va uning xossalari. Statistik baho va unga qo'yiladigan talablar. Nuqtaviy baholar. Bosh o'rta qiymat va dispersiya uchun nuqtaviy baholar. Intarvalli baholar. Ishonchli ehtimol va ishonchlilik intervali. Normal taqsimot noma'lum parametrlari uchun intervalli baholar. Bosh o'rtacha qiymat. O'rtacha tanlanma qiymat. Bosh dispersiya. Tanlanma dispersiya. Variatsion qatorning boshqa xarakteristikalari. Shartli variantalar. Empirik taqsimotning normal taqsimotdan chetlanishini baholash.

Bog'liqliklarni statistik o'rganish. Korrelyatsion va regression analiz

Korrelyatsion nazariya elementlari. Korrelyatsion nazariyaning ikki asosiy masalasi. Regressiya. Regressiya tanlanma tenglamasining parametrlarini eng kichik kvadratlar usuli bilan topish. Tanlanma korrelyatsiya koeffitsienti va uning xossalari. Korrelyatsion nisbat. Egri chiziqli va to'plamiy korrelyatsiya. Korrelyatsion va regression modellarning amaliy masalalardagi ahamiyati. Shartli o'rtacha qiymatlar. Chiziqli bo'lmagan korrelyatsion bog'lanish.

Statistik gipotezalarni tekshirish

Statistik gipotezalar. Gipotezalarning turlari. Bosh to'plamning taqsimot qonuni haqidagi gipotezani tekshirish. Pirsonning muvofiqlik kriteriysi. Kritik sohani tanlash haqida qo'shimcha ma'lumotlar. Kriteriy quvvati. Bartlett kriteriysi. Kochren kriteriysi.

227

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI

Tasodifiy hodisalar va ularning ehtimollari

Kombinatorika elementlari. O'rinlashtirish, o'rin almashtirish va gruppalash. Ehtimollikni bevosita hisoblash(*). Ehtimollikning klassik ta'rifi(*). Nisbiy chastota va uning turqunligi(*). Ehtimollikning statistik ta'rifi(*). Ehtimollikning geometrik ta'rifi. Hodisalar va ular ustida amallar. Birgalikda va birgalikdamas hodisalar uchun ehtimollarni qo'shish va ko'paytirish teoremalari(*). Kamida bitta hodisani ro'y berish ehtimoli(*). Shartli ehtimollik(*). Hodisalarning to'la gruppasi. To'la ehtimol formulasi(*). Bayes formulasi(*). Erkli sinovlar ketma - ketligi. Bernulli formulasi(*). Erkli sinovlardahodisa ro'y berishining eng ehtimolli soni(*). Laplasning lokal va integral teoremalari(*). Puasson formulasi(*).

Tasodifiy miqdor

Diskret tasodifiy miqdor ehtimollarining taqsimot qonuni(*). Amalda ko'p uchraydigan diskret taqsimotlardan binominal, Puasson va geometrik taqsimotlar(*). Diskret tasodifiy miqdorning matematik kutilishi va uning xossalari(*). Dispersiya va uning xossalari(*). O'rtacha kvadratik chetlanish(*). Uzluksiz tasodifiy miqdor.Uzluksiz tasodifiymiqdorning taqsimot funktsiyasi(*). Ehtimollar taqsimotining zichlik funktsiyasi va uning xossalari(*).Uzluksiztasodifiy miqdorning matematik kutilishi, dispersiyasi va o'rtacha kvadratik chetlanishi(*). Tekis taqsimot. Ko'rsatkichli taqsimot. Normal taqsimot.

Matematik statistika elementlari. Statistik baholar

Tanlanmaning statistik taqsimoti(*). Variatsion qator. Emperik taqsimot funktsiyasi(*). Poligon va gistogramma(*). Tanlanma xarakteristikalari. Statistik baholar. Nuqtaviy baho. Tanlanma o'rtacha va tanlanma dispersiya(*). Tanlanmaning tuzatilgan dispersiyasi. Intervalli baholar(*). Ishonchlilik intervali. Normal taqsimot noma'lum parametrlari uchun intervalli baholar(*). Matematik kutilish va dispersiya uchun ishonchli intervallar.

Bog'liqliklarni statistik o'rganish. Korrelyatsion va regression tahlil

Shartli o'rtacha qiymatlar(*). Korrelyatsion jadval(*). Tanlanma korrelyatsiya koeffitsienti va uning xossalari(*). To'g'ri chiziqli regressiya tanlanma tenglamasini topish(*). To'plamiy va egri chiziqli korrelyatsiya. Korrelyatsion nisbat. Iqtisodiy jarayonlarni bashoratlashda korrelyatsiya nazariyasini qo'llash.

228

Statistik gipotezalarni tekshirish

Statistik gepotezalar va ularning turlari. Bosh to'plamning taqsimot qonuni haqidagi gipotezani tekshirish. Pirsonning muvofiqlik kriteriysi.(*)

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

Ko'rgazmali - namoyish materiallari ro'yxati:

· · · · · · ·

· · ·

·

- ehtimolning klassik ta'rifi; - ehtimollarni qo'shish teoremalari; - to'la ehtimol va Bayes formulalari; - tasodifiy miqdorlarning sonli xarakteristikalari; - taqsimot funktsiyasi va uning xossalari; - normal taqsimot funktsiyasi va uning qiymatlari jadvali; - to'g'ri chiziqli regressiya tanlanma tenglamasining parametrlarini eng kichik kvadratlar usuli bilan topish; - talabalar bilimini nazorat qilish uchun texnik ko'rgazmali qurollar. Multimedia ilovalari: - ehtimollar nazariyasida ko'p foydalaniladigan normal taqsimot funktsiya qiymatlarini, uning zichlik funktsiyasi qiymatlarining jadvallarini proektor (OVERHEAD) yordamida namoyish qilish; - Fan bo'yicha ma'ruza matnlari to'plamini, masalalar to'plamini CD - ROM ilovadan foydalanib, kompakt diskka yozish va undan foydalanish.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

Talabaning «Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika» fani bo'yicha o'zlashtirishini baholash semestr davomida muntazam ravishda olib boriladi va quyidagi turlar orqali amalga oshiriladi:

· · ·

- Joriy baholash (JB). - Oraliq baholash (OB). - Yakuniy baholash (YaB).

229

JBda fanning har bir mavzusi bo'yicha talabaning bilim darajasini aniqlab borish nazarda tutiladi va u odatda amaliy mashqulotlar darslarida testlar yoki shaxsiy topshiriqlar yordamida nazorat ish o'tkazish, uy vazifalarini va mustaqil echilgan masalalarni tekshirish yo'li bilan amalga oshiriladi. OBda fanning bir necha mavzularini qamrab olgan bo'lim yoki qism bo'yicha nazariy mashqulotlar o'tib bo'lingandan so'ng talabaning nazariy bilimlari kollokvium o'tkazish, tayorlangan referatlar va mustaqil ta'lim bo'yicha berilgan topshiriqlarni tekshirish yo'li bilan baholanadi. Fan bo'yicha JB va OB turlarida talaba to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting ballning miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan umumiy soatning 70 foizi miqdorida belgilanadi. YaB tayanch so'z va iboralarga asoslangan «qzma ish» usulida o'tkaziladi. YaB bo'yicha talaba fanga ajratilgan umumiy soatlar miqdorining 30 % i miqdorida ball yiqishi mumkin. Nazoratning har bir turi bo'yicha 55 foizdan ortiq miqdorda ball to'plagan talabalarning bilimi ijobiy baholanadi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Gmurman V.E. Teoriya veroyatnostey i matematicheskaya statistika. Izdanie shestoe. - M.: Visshaya shkola, 1998. 2. Kremer Sh.A. Teoriya veroyatnostey i matematicheskaya statistika. - M.: 2001 g. 3. Kolemaev V.A., Kalinina V.A. Teoriya veroyatnostey i matematicheskaya statistika. M.: Infra - M, 1997. 4. Kolemaev V.A. i dr. Teoriya veroyatnostey i matematicheskaya statistika. - M.: 1991. 5. Soatov q.U. Oliy matematika kursi. II - qism. - T.: O'qituvchi, 1994. 6. Adirov T.X., Mamurov E.N. Ehtimollar nazariyasi va matematik statistikadan ma'ruzalar matni. - T.: TMI, 2001. 7. Mamurov E.N., Adirov T.X. Ehtimollar nazariyasi va matematik statistikadan masalalar echishga doir qo'llanma. - T.: TMI, 2000 .

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Venetskiy I.G., Venetskaya V.I. Osnovnie matematiko - staticheskie ponyatiya i formuliv ekonomicheskom analize. - M.: Visshaya shkola 1987.

230

2. Zamkov O.O., Tolstopyatenko A.V., Cheremnix Yu.N. Matematicheskie metodi v ekonomike. - M.: Izd. DIS, 1998. 3. Spravochnik po matematike dlya ekonomistov. / Pod redaktsiey prof. Ermakova. - M.: Visshaya shkola, 1987. 4. Eddous M., Stensfild R. Metodi prinyatiya resheniya. - M.: Audit 1997. Zaytsev I.A. Visshaya matematika. - M., Visshaya shkola. 1998.

231

«MATEMATIK PROGRAMMALASh» fanidan DASTUR

232

Tuzuvchi:

i.f.d., prof. Q.Safaeva.

Taqrizchilar: f.m.f.d., prof. M.Mirvaliev, f.m.f.n., dots. E.Mamurov. «Matematik programmalash» iqtisodiy jarayonlar bo'yicha mumkin bo'lgan echimlarning eng yaxshisini (optimalini) tanlash usullarini o'rgatadi. Demak, «Matematik programmalash»ga iqtisodiyotdagi ekstremal masalalarini va ularni echish usullarini o'rgatuvchi fan deb qarash mumkin. «Matematik programmalash» kursiga bag'ishlangan mazkur dastur bakalavriatning 5340600 ­ «Moliya», 5340700 ­ «Bank ishi», 5340800 ­ «Soliqlar va soliqqa tortish», 5340900 ­ «Bugalteriya hisobi va audit», 5140900 ­ «Kasb ta'limi» yo'nalishlari uchun mo'ljallangan bo'lib, u 6 qismdan iborat. Dasturning 1 - qismida fanni o'qitish maqsadi va vazifalari; fan bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar; o'quv rejadagi boshqa fanlar bilan aloqasi; fanni o'qitishdagi yangi texnologiyalar; talabalar bilimini baholash; amaliy mashg'ulotlar o'kazish va ishchi o'quv dasturini tuzish bo'yicha tavsiyalar keltirilgan. Namunaviy dasturning 2 - va 3 - qismlarida esa, ma'ruza va amaliy mashg'ulot materiallarining mazmuni ifoda etilgan. Dasturning 4 - qismida mavzular bo'yicha ko'rgazmali materiallar, o'quv filmlari, multimediya ilovalari va boshqa didaktiv materiallar ro'yxati keltirilgan. Dasturning 5 - qismi talabalarning bilim darajasini baholash muammolariga bag'ishlangan bo'lib, unda nazorat turlari va talabalar bilimini baholash bo'yicha uslubiy ko'rsatmalar keltirilgan. Dasturning 6 - qismida «Matematik programmalash» fani bo'yicha asosiy va qo'shimcha adabiyotlar ro'yxati keltirilgan. Fan bo'yicha dasturda majburiy bo'lgan amaliy mashg'ulotlar (*) bilan belgilangan. Mustaqil ta'limga tavsiya etilgan mavzular kursiv bilan ajratilgan. Kurs «Matematicheskoe programmirovanie» izuchaet metodi vibora nailuchshego (optimalnogo) resheniya ekonomicheskix protsessov. Takim obrazom, «Matematicheskoe programmirovanie» mojno rassmatrivat kak napravlenie matematiki, izuchayushchee ekstremalnie zadachi ekonomiki i ix resheniya. Tipovaya programma po kursu «Matematicheskoe programmirovanie» sostoit iz shesti chastey. V 1 chasti programmi pokazani tsel i zadachi, a takje osnovnie trebovaniya k znaniyam, umeniyam i navikam po uchebnoy distsipline v sootvetstvii s gosudarstvennim obrazovatelnim standartom (GOS) napravleniya visshego obrazovaniya.

233

V ney pokazana vzaimosvyaz dannogo kursa s drugimi distsiplinami; primenenie novix (sovremennix) texnologiy obucheniya; trebovaniya k minimalnomu kolichestvu vipolneniya zadaniy po vidam prakticheskix zanyatiy; rekomendatsii ob ob'yome chasov po vidam auditornix zanyatiy; trebovaniya po kolichestvu kontrolnix meropriyatiy dlya otsenki znaniy studentov; metodicheskie rekomendatsii dlya sostavleniya rabochix programm. II i III chasti uchebnoy programmi posvyashcheni soderjatelnomu opisaniyu lektsionnix i prakticheskix materialov. V IV chasti uchebnoy programmi priveden rekomenduemiy perechen naglyadno demonstratsionnix materialov po temam, uchebnix filmov i drugix didakticheskix materialov, multimediynie prilojeniya. V chast uchebnoy programmi posvyashchena problemam kontrolya uspevaemosti. Zdes opisivayutsya vidi kontrolya zanyatiy studentov i metodicheskie rekomendatsii po ix provedeniyu. V VI chasti uchebnoy programmi priveden perechen osnovnoy i dopolnitelnoy literaturi. V programme kursa obyazatelnie temi prakticheskix zanyatiy otmecheni (*). Rekomenduemie na samoobrazovanie temi ili podtemi videleni kursivom. "The Mathematical programming" course studies methods of a choice of the best decision of economic processes. Thus, "The Mathematical programming" can be considered as a direction of mathematics studying extreme tasks of economy and their decision. The typical program at the "The Mathematical programming" course consists of six parts. In part one of the program are shown the purpose and tasks, and also basic requirement to the knowledge skills and skills on educational discipline in accordance of state educational standard (SES) direction of the higher education. In this part the interrelation of the given course with other disciplines is shown; Incalcating of the new (modern) technologirs of the training; the requirements to a minimum quantity of performance of the tasks by types of practical employment (occupations); the requirements by quantity (amount) of control measures for a testing of knowledge of the students; the methodical recommendations for drawing up of the working programs. The parts II and III of the educational program are devoted to the substantial description of lecture and practical materials.

234

In part IV of the educational program the recommended list of evident demonstration materials on subjects, educational films and others didactic of materials, multimedia offers of the application are given. The part V of the educational program is devoted to problems of the control of progress. Types of the control of employment (occupations) of the students and methodical recommendations for their realization here are described. In part VI part of the educational program the list of the basic and additional literature is given. In the program of the course the obligatory subjects of the practical employment (occupations) are marked (*). The subjects, recommended for self - education or under subject are allocated with italics. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

1. SO'Z BOShI

O'qitishning maqsadi va vazifasi

«Matematik programmalash» fanini o'qitishdan maqsad talabalarning nazariy va amaliy iqtisodiy masalalarni hal qilishda ishlatiladigan matematik apparatning asoslari bilan tanishtirish, mantiqiy fikr yuritish qobiliyatini oshirish, ilmiy adabiyotlarni mustaqil o'rganishga odatlantirish, amaliy iqtisodiy masalalarni matematik usullar bilan echish va tahlil qilish hamda iqtisodiy jarayonlarni matematik modelini tuzib, ularni matematik usullar bilan echishda ko'nikma hosil qilishdan iborat. «Matematik programmalash» fanining vazifasi matematik modellashtirish usullarini qo'llab, ilmiy asoslangan iqtisodiy qarorlar qabul qilishga qodir bo'lgan kadrlarni tayyorlashdan iborat.

O'quv rejadagi boshqa fanlar bilan aloqasi

«Matematik programmalash» kursi bir tomondan «Oliy matematika», «Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika» fanlarining fundamental nazariyasiga asoslangan bo'lib, ularga uzviy bog'liq ravishda o'tiladi. Ikkinchi tomondan u «Iqtisodiyotda matematik modellar», «Moliyaviy tahlil» kurslari uchun asosiy manba hisoblanadi.

235

O'quv fani bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va qo'nikmasiga qo'yiladigan talablar

Talabalardan «Matematik programmalashtirish» fanini o'rganish uchun «Oliy matematika» umumiy kursini hamda «Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika» fanini o'rgangan bo'lishi va ularni kerakli joylarda qo'llay bilish, matematik modellashtirishni va optimallashtirish usullari haqida hamda murakkab jarayonni boshqarishda echimlar qabul qilish nazariyasi haqida tushunchaga ega bo'lish, matematik formulalar yordamida iqtisodiy ob'ektlar orasidagi munosabatlarni ifodalashda matematik usullardan to'g'ri foydalana bilish va topilgan iqtisodiy echimlarni tahlil qila olish ko'nikmalariga ega bo'lish talab qilinadi. Bundan tashqari talabalar iqtisodiy hisoblarda qo'llanadigan standart dasturlar, elektron jadval dasturlari bilan tanish bo'lishi hamda kompyuterda ishlash ko'nikmalariga ega bo'lishi ham talab qilinadi.

Amaliy mashg'ulotlar bo'yicha bajariladigan minimal topshiriqlar soniga bo'lgan talablar

«Matematik programmalashtirish» fani bo'yicha auditoriya soatlarining 50% (36 s.) amaliy mashg'ulotlardan iborat. Bunday mashg'ulotlarda o'tilgan ma'ruza mavzulariga doir masalalar echiladi. Har bir mavzu bo'yicha ajratilgan masalalarning 70 %i auditoriyada, 30 %i esa talabalarga mustaqil echish uchun topshiriladi. Ayrim mavzular bo'yicha topshiriqlar kompyuterda bajarilishi talab qilinadi.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi bo'yicha tavsiyalar

Oliy ta'limning Davlat ta'lim standartlarida mazkur fanga 108 soat hajmida vaqt ajratilgan bo'lib, ulardan 36 soati mustaqil ta'lim va 72 soati auditoriya mashg'ulotlari hajmini tashkil qiladi. Auditoriya mashg'ulotlarining 50 %i (36 s.) ­ ma'ruza va 50 % i (36 s.) ­ amaliy mashg'ulotlardan iborat. Ma'ruza soatlarining amaliy mashg'ulot soatlariga tengligi mazkur fanni talabalar tomonidan chuqurroq o'zlashtirishini ta'minlovchi faktor hisoblanadi. Chunki, bu holda har bir o'tilgan nazariy mavzu amaliy mashg'ulotlarda chuqurlashtirib boriladi. Bundan tashqari amaliy mashg'ulotlarda kompyuter texnologiyalaridan, «Excel» elektron jadvallaridan va turli standart dasturlardan foydalanish bo'yicha tavsiyalar berib boriladi.

236

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

Mazkur fan bir semestr davomida o'qitiladi. Bu davr ichida talabalarning bilim darajasini baholash uchun 2 marta joriy, 2 marta oraliq va 1 marta yakuniy baholash o'tkaziladi. Har bir oraliq nazoratdan talabalar eng ko'pi 17,5 % dan jami 35 % (25,2 ball), har bir joriy baholashda 17,5 % dan jami 35 % (25,2 ball), yakuniy baholashdan 30 % (21,6 ball) jami 72 ball to'plashi mumkin. Talabalar bilimini baholash uchun kafedra tomonidan ishlab chiqilgan va institut uslubiy kengashi tomonidan tasdiqlangan uslubiy ko'rsatmalardan foydalaniladi.

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarini qo'llash

«Matematik programmalashtirish» fanini o'qitish jarayonida kompyuter texnologiyasidan, «Excel» elektron jadvallar dasturlaridan foydalaniladi. Ayrim mavzular bo'yicha talabalar bilimini baholash test asosida va kompyuter yordamida bajariladi. «Internet» «Server»lariga joylashtiriladigan rasmiy iqtisodiy ko'rsatkichlaridan foydalaniladi, tarqatma materiallar tayyorlanadi, test tizimi hamda tayanch so'z va iboralar asosida oraliq va yakuniy nazoratlar o'tkaziladi.

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Mazkur fan bo'yicha ishchi o'quv dasturini tayyorlashda quyidagilarga e'tibor berilishi kerak: 1. Namunaviy dasturda ko'rsatilgan majburiy mavzular albatta ishchi dasturga kiritilishi kerak; 2. Ma'ruza va amaliy mashg'ulotlarning mavzulari namunaviy dastur asosida tuzilsa ham, undagi mavzular ketma - ketligi o'zgarishi hamda ayrim majburiy bo'lmagan mavzular mustaqil ta'limga o'tkazilishi mumkin; 3. Dasturdagi mustaqil ta'lim uchun ajratilgan mavzular ishchi dasturda ham ko'rsatilishi kerak; 4. Ishchi o'quv dasturi har yili tuziladi. Shuning uchun undagi mustaqil ta'lim mavzulari, yangi mavzular bilan to'ldirib boriladi, adabiyot ro'yxatlari, informatsion - texnik vositalar ro'yxati o'zgarib boradi.

237

2. FAN DASTURI

Chiziqli programmalash nazariyasi asoslari

«Matematik programmalash» kursining predmeti. Eng sodda iqtisodiy masalalarning matematik modeli. Modellashtirish nazariyasi asoslari. Chiziqli programmalash masalasining umumiy qo'yilishi va turli shaklda ifodalanishi. Chiziqli programmalash masalasi ustida teng kuchli almashtirishlar. Chiziqli programmalash masalasining geometrik talqini va xossalari. Grafik usul. Iqtisodiy masalalarni grafik usulda echish va tahlil qilish. Chiziqli programmalash masalasining tayanch echimi va uni topish usullari. Tayanch echimning optimallik sharti. Chekli optimal echimning mavjud bo'lmaslik sharti. Yangi tayanch echimga o'tish qoidasi. Chiziqli programmalash masalasining optimal echimini topish uchun simpleks usuli. Sun'iy bazis vektor usuli. Xos chiziqli programmalash masalalari va ularni echish usullari. Iqtisodiy masalalarni simpleks usuli bilan echish. Chiziqli programmalashda ikkilanish nazariyasi. Ikkilangan masalalar va ularning iqtisodiy talqini.Simmetrik va simmetrik bo'lmagan ikkilangan masalalar va ularning matematik modellari. Moslik jadvallari. Ikkilanish nazariyasining asosiy teoremalari va ularning iqtisodiy talqini. Iqtisodiy masalalar echimining tahlili. Sarmoyalarni optimal taqsimlash masalasi echimining tahlili.

Chiziqli programmalashning maxsus masalalari

Transport masalasining qo'yilishi va matematik modeli. Transport masalasining echimlari xossalariga doir teoremalar. Ochiq va yopiq modelli transport masalalari. Transport masalasining boshlang'ich tayanch echimini topish uchun «shimoliy - g'arb» burchak, minimal element usullari. Fogel usuli. Transport masalasining optimal echimini topish uchun potentsiallar usuli. Xos transport masalasi. Tsikllanish va uni bartaraf etish uchun - usuli. Transport masalasiga keltiriladigan iqtisodiy masalalar. Taqsimot masalalari. Butun sonli programmalash. Butun sonli programmalashtirishga keltiriladigan iqtisodiy masalalar. Butun sonli programmalash masalasining qo'yilishi va turlari. Butun sonli programmalash masalasining geometrik talqini. Grafik usul. R. Gomori usuli.

238

Chiziqsiz programmalash

Chiziqsiz programmalash masalasining qo'yilishi va turlari. Chiziqsiz programmalash masalasining geometrik talqini. Grafik usul. Shartsiz optimallash elementlari. Shartlari tenglamalardan iborat bo'lgan shartli ekstremum masalasi va uni echish uchun Lagranj usuli. Qavariq programmalash. Qavariq va botiq funktsiyalar. Qavariq funktsiyaning ekstremumi. Qavariq programmalash uchun Kun - Takker shartlari. Kun - Takker teoremasi. Kvadratik programmalash masalasining qo'yilishi va xossalari. Kvadratik programmalash masalasi uchun Kun - Takker shartlari. Kvadratik programmalash masalasini echish.

Dinamik programmalash

Dinamik programmalash usullari bilan echiladigan iqtisodiy masalalar. Dinamik programmalash masalasining umumiy qo'yilishi. Optimallik printsipi. Dinamik programmalashning funktsional tenglamalari. Dinamik programmalash usuli. Investitsiyani optimal taqsimlash masalasini dinamik programmalash usuli bilan echish. Uskunalarni ta'mirlash masalasini dinamik usulda echish.

Noaniqlikda iqtisodiy echimlar qabul qilish nazariyasi

O'yinlar nazariyasi haqida asosiy tushunchalar. Matritsali o'yinlar. Sof strategiyalardagi o'yinning echimi. Aralash strategiyalardagi o'yinning echimi. Optimal strategiya. Optimal aralash strategiyaning xossalari. Matritsali o'yin bilan chiziqli programmalash orasidagi bog'lanish. Tabiatga qarshi o'yin. Laplas, Bayes, Vald, Sevidj mezonlari va ularning tatbiqi. Gurvitsning hosilaviy mezoni. Mezonlar orasidagi bog'lanish. Iqtisodiy masalalarning o'yin modellari va o'yinlar nazariyasining mikroiqtisodiy masalalarga tatbiqi.

239

3. AMALIY MAShG'ULOTLAR MAVZULARINING TAXMINIY RO'YXATI

Chiziqli programmalash asoslari

Iqtisodiy jarayonlarni modellashtirish(*). Chiziqli programmalash masalasini turli shaklda yozilishi(*). Chiziqli programmalash masalasi ustida teng kuchli almashtirishlarni bajarib, uni kanonik ko'rinishga keltirish. Chiziqli programmalash masalasining geometrik talqini(*). Masalani grafik usulda echish (*). Iqtisodiy masalani grafik usulda echish va topilgan echimni tahlil qilish. Chiziqli programmalash masalasining boshlang'ich tayanch echimini topish. Tenglamalar sistemasining nomanfiy bazis echimini topish (*). Tayanch echimlarni almashtirish qoidasi(*). Chiziqli programmalash masalasining optimal echimini topish uchun simpleks usuli(*). Sun'iy bazis vektor usuli(*) . Iqtisodiy masalalarni simpleks usul bilan echish.

Chiziqli programmalashda ikkilanish nazariyasi

Ikkilangan masalalar tuzish(*).Simmetrik va simmetrik bo'lmagan ikkilangan masalalar. Ikkilangan masalalarning iqtisodiy talqini. Ikkilangan baholar va ular yordamida iqtisodiy masalalar echimini tahlil qilish(*).Ikkilangan simpleks usuli(*). Ikkilangan simpleks usuli bilan iqtisodiy masalalarni echish.

Chiziqli programmalashning maxsus masalalari

Transport masalasining matematik modelini tuzish(*). Transport masalasining boshlang'ich tayanch echimini «shimoliy - g'arb» burchak usuli va minimal element usuli yordamida topish(*). Fogel usuli. Ochiq modelli masalani yopiq modelli masalaga keltirish. Transport masalasining optimal echimini topish uchun potentsiallar usuli(*). Xos transport masalasi. Tsikllanish va uni bartaraf qilish uchun - usuli. Transport masalasiga keltiriladigan iqtisodiy masalalarni echish. Butun sonli programmalashga keltiriladigan iqtisodiy masalalarni modellashtirish. Butun sonli programmalash masalasini grafik usulda echish(*). To'la butun sonli programmalash masalasini Gomori usuli bilan echish(*).

Chiziqsiz programmalash

Chiziqsiz programmalashga keltiriladigan iqtisodiy masalalarni modellashtirish. Chiziqsiz programmalash masalasini grafik usulda echish(*). Shartsiz optimallash masalalarini echish. Shartlari tenglamalardan iborat bo'lgan shartli ekstremum masalasini Lagranj usuli bilan echish(*). Qavariq programmalash masalasi uchun Kun - Takker

240

shartlari. Kun - Takker teoremasini o'rinli ekanini tekshirish (*). Kvadratik programmalash masalasini Kun - Takker shartlaridan foydalanib echish.

Dinamik programmalash

Dinamik programmalash usullari bilan echiladigan iqtisodiy masalalarni modellashtirish. Eng kam xarajat sarf qilib yuk tashish masalasini dinamik usuli bilan echish(*). Investitsiyani optimal taqsimlash masalasini dinamik programmalash usuli bilan echish(*). Uskunalarni ta'mirlash va yangilash masalasini dinamik programmalash usuli bilan echish.

Noaniqlikda iqtisodiy echimlar qabul qilish nazariyasi

Matritsali o'yinning sof strategiyalardagi echimini «minimaks» va «maksimin» usullari bilan topish(*). Aralash strategiyalardagi o'yinning echimini topish. Matritsali o'yinni chiziqli programmalash masalasiga aylantirib echish(*). Tabiatga qarshi o'yinni Laplas, Bayes, Vald, Sevidj mezonlari bilan va Gurvitsning hosilaviy mezonlari yordamida echish(*). Iqtisodiy masalalarni o'yinli modelini tuzib echish.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

Ko'rgazmali - namoyish materiallar ro'yxati

· ·

· · ·

·

- Chiziqli programmalash masalasining turli shaklda yozilishi (plakat); - Ikkilangan masalalar turlari. Simmetrik va simmetrik bo'lmagan masalalar (plakat); - Ikkilangan masalalar uchun moslik jadvali; - Dinamik programmalashning funktsional tenglamalari (plakat); - Eng kam xarajat sarf qilib yukni tashish masalasini dinamik usul bilan echish jarayonini namoyish qiluvchi plakat; - Tabiatga qarshi o'yinni turli mezonlar asosida echish jarayonini ko'rsatuvchi jadvallar.

241

O'quv filmlari ro'yxati

·

·

- Iqtisodiy masalalarning matematik modelini tuzish va optimal echimni tahlil qilish jarayonini ko'rsatuvchi o'quv filmi; - Dinamik programmalash usuli bilan investitsiyalarni optimal taqsimlash jarayonini ifodalovchi o'quv filmi; Multimedia ilovalari

·

·

- Ishlab chiqarishni rejalashtirish va boshqarish masalasini grafik usulda echib, tahlil qilish jarayonini proektor (OVERHEAD) yordamida namoyish qilish; - Fan bo'yicha ma'ruza matnlari to'plami, masalalar to'plami, tarqatma materiallardan tayanch so'z va iboralar ro'yxati, mavzular bo'yicha nazorat savollari va testlarni CD - ROM ilovadan foydalanib kompakt diskka yozish va undan foydalanish.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

Talabaning «Matematik programmalash» fani bo'yicha o'zlashtirishini baholash semestr davomida muntazam ravishda olib boriladi va quyidagi turlar orqali amalga oshiriladi:

· · ·

- Joriybaholash (JB); - Oraliqbaholash (OB); - Yakuniybaholash (YaB).

JBda fanning har bir mavzusi bo'yicha talabaning bilim darajasini aniqlab borish nazarda tutiladi va u odatda amaliy mashg'ulotlar darslarida testlar yoki shaxsiy topshiriqlar yordamida nazorat ish o'tkazish, uy vazifalarini va mustaqil echilgan masalalarni tekshirish yo'li bilan amalga oshiriladi. OBda fanning bir necha mavzularini qamrab olgan bo'lim yoki qism bo'yicha nazariy mashg'ulotlar o'tib bo'lingandan so'ng talabaning nazariy bilimlari kollokvium o'tkazish, tayorlangan referatlar va mustaqil ta'lim bo'yicha berilgan topshiriqlarni tekshirish yo'li bilan baholanadi. Fan bo'yicha JB va OB turlarida talaba to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting balning miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan umumiy soatning 70 % i miqdorida belgilanadi.

242

YaB tayanch so'z va iboralarga asoslangan «qzma ish» usulida o'tkaziladi. YaB bo'yicha talaba fanga ajratilgan umumiy soatlar miqdorining 30 % i ya'ni 21,6 miqdorida ball to'plashi mumkin.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Djemilev N.I. i dr. Sbornik zadach po matematicheskomu programmirovaniyu - T.: O'qituvchi, 1991. 2. Issledovanie operatsiy v ekonomike. / Pod redaktsiey N.Sh. Kramera. ­ M.: YuNITI, 1997. 3. Kuznetsov A.V., Sakovich V.A., Xolod N.I. Matematicheskoe programmirovanie. Minsk: Visshaya shkola, 1994. 4. Matematicheskoe programmirovanie. / Pod redaktsiey N.Sh. Kramera. ­ M.: Finstatinform, 1997. 5. Skreyver A. Teoriya lineynogo i tselochislennogo programmirovaniya. - M.: MIR, 1996. 6. Safaeva Q.S., Beknazarova N.R. Operatsiyalarni tekshirishning matematik usullari. I,II. ­ T. O'qituvchi, 1991. 7. Safaeva Q., Ikromov Sh. Matematik programmalashdan ma'ruza matnlari to'plami T.: TMI, 2001. 8. Xazanova L.E. Matematicheskoe modelirovanie ekonomiches - kix sistem. Dinamicheskoe programmirovanie. - M.: INEUP, 1997. 9. Xazanova L.E. Matematicheskoe modelirovanie v ekonomike. - M.:BEK, 1998. 10. Fletcher R. Practical methods of optimization, 2nd, edn... John Wiley, New York, 1997.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Ventsel E.S. Issledovanie operatsii: zadachi, pritsipi, metodologiya - M.: Visshaya shkola, 1986. 2. Zamkov O.O. i dr. Matematicheskiy metodi v ekonomike. - M.: DIS, 1997. 3. Issledovanie operatsii./Pod redaktsiey Dj. Moudera. T.1,2 - M.: Mir, 1991. 4. Karshupova N.I., Plyasunova V.S. Matematika v ekonomike. ­ M.: Vita - Press, 1996. 5. Mulen E. Teoriya igr s primerami iz matematicheskoy ekonomiki. - M.: Mir,1999. 6. Raytskas R.L. i dr. Kolichestvenniy analiz v ekonomike. - M.: Mir, 1992.

243

7. Taxa X. Vvedenie v issledovanie operatsii. T.1,2. - M.: Mir 1991. 8. Eddous M., Stensfild R. Metodi prinyatiya resheniya. - M.: Audit, 1997. 9. Yudin L.V. i dr. Ekstremalniy modeli v ekonomike. - M.: Ekonomika, 1993. 10. Wilkes F.M. Mathematics for business. - Finance and Economics. Rout ledge, London. 1994.

244

"INFORMATIKA" fanidan DASTUR

245

tex. f. d., prof. Ayupov R.X. Tuzuvchi: Taqrizchilar: tex. f. d. Zokirova M.Sh. k. o'q. Azlarov A.X. "Informatika" fani bo'yicha dastur iqtisodiy yo'nalishdagioliy o'quv yurtlarining birinchi kurs talabalari ta'lim olishi uchun ishlab chiqilgan bo'lib, kirish, 16 mavzuning asosiy savollari, laboratoriya mashg'ulotlari va mustaqil ta'lim mavzularidan iborat. Mavzularning ketma - ketligi, ma'nosi talabalarning o'rganilayotgan fan bo'yicha chuqur hamda atroflicha bilim olishlari nuqtai - nazaridan ishlab chiqilgan. Programma kursa "Informatika" prednaznachena dlya obucheniya studentov pervix kursov ekonomicheskogo napravleniya i sostoit iz vvedeniya, shestnadtsati osnovnix tem, laboratornix i samostoyatelnix zanyatiy. Posledovatelnost i smisl tem postroena s tochki zreniya glubokogo i vsestoronnego izucheniya dannogo kursa "Informatika". The programm of the course of "Informatics" developed for first year form students of the economic education and consist of introduction, sixteen main topics, practical and self - preparation topics. Consequenses and meaning of topics constructed with point of view deeply and widely learning of the course of Informatics. Dastur Toshkent moliya instituti ilmiy kengashida muxokama qilindi va tasdiqlandi (25 aprel 2002 yil 9 - sonli bayonnoma).

1. SO'Z BOShI

O'qitishning maqsadi va vazifalari

Ushbu dastur O'zbekiston Respublikasidagi iqtisodiyot yo'nalishidagi universitet va institutlarda o'qitiladigan informatika faniga bag'ishlangan bo'lib, unda kompyuterlashtirish umumiy yo'nalishi bilan bog'liq bo'lgan kontseptual masalalar, iqtisodiy masalalarni qo'yish va ularni kompyuter yordamida echish muammolari, algoritmik tillarda dasturlar tuzish masalalari, zamonaviy katta va shaxsiy kompyuterlarning tuzilishi va ishlashi, ularning tizimli vaamaliy dasturiy ta'minoti hamda ushbu amaliy dasturlarda ishlash, informatsiya uzatish tarmog'i xususiyatlari va unda ishlash, intellektual va ekspert tizimlar tuzilishi va ularning asosiy turlari kabi asosiy masalalar ko'rib chiqiladi. Talabalar bu kursni tugallagandan so'ng, moliya kredit va iqtisodiy sohalardagi dasturiy - texnik vositalar, Windows, Word, Excel, Access, PowerPoint va shunga o'xshash dasturlarda ishlay olish hamda iqtisodiy yo'nalishdagi amaliy masalalarni echa olish va mavjud hisoblash tarmoqlaridagi dasturlarda ishlay olish ko'nikmalarini hosil qiladilar. Talabalarning olgan bilim va

246

ko'nikmalari keyingi, yuqori kurslarda o'tiladigan boshqa fanlarni o'rganish uchun asos bo'lib xizmat qiladi.

O'quv rejadagi boshqa fanlar bilan aloqasi

"Informatika" kursi bir tomondan "Informatsion texnologiyalar", "Oliy matematika" va "Matematik programmalash" fanlarining fundamental nazariyasiga asoslangan bo'lib, ularga uzviy bog'liq ravishda o'tiladi. Ikkinchi tomondan u barcha moliya - iqtisod fanlari uchun asosiy manba bo'lib hisoblanadi.

O'quv fani bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga talablar

Talabalar ushbu kursdan to'laqonli saboq olishlari va bu fanni yaxshi o'zlashtirishlari uchun ular maktab dasturi miqyosida kompyuter haqidagi bilimlarga ega bo'lishlari lozim. Ya'ni, kompyuterning tashqi qurilmalari, programmalashtirish asoslari, algoritmlashtirish vaalgoritmlar tuzish, blok - sxemalar bilan ishlash, biror bir tilda programma tuza olish va ushbu programmalarni kompyuterga kiritish va ularni sozlash, kompyuterning qo'shimcha qurilmalarining ishini tushunish kabi maktab dasturiga oid bilimlarni o'zlashtirib olishlari lozim.

Amaliy, mashg'ulotlar bo'yicha bajariladigan minimal topshiriqlar soniga bo'lgan talablar

Talabalar "Informatika" kursini o'rganish jarayonida har bir ma'ruza mavzusi bilan uzviy ravishda bog'langan va uning jihatlarini atroflicha tushunishga imkon beradigan amaliy va laboratoriya mashg'ulotlari bo'yicha ta'lim oladilar. Ular ushbu mashg'ulotlar davomida informatika fani bilan bog'liq dasturiy - texnik vositalarni, amaliy dasturlarni, tizimli dasturiy ta'minot komponentalarini, informatsiya uzatish, qabul qilish va qayta ishlash tizimlarini hamda dasturlashtirish usullarini atroflicha o'rganib, puxta o'zlashtiradilar va keyingi yuqori kurslarda ta'lim olish uchun malaka orttiradilar. Talabalar amaliy va laboratoriya mashg'ulotlari o'tkazish jarayonida xususiy kompyuterda va uning asosiy dasturli vositalarida ishlashni o'zlashtirib olishlari lozim. Fan bo'yicha ajratilgan auditoriya soatlarining 57,1 % (72 s.) laboratoriya mashg'ulotlaridan iborat. Bunday mashg'ulotlarda ma'ruza mavzulariga oid misol va masalalar kompyuter yordamida echiladi.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi bo'yicha tavsiyalar

Davlat ta'lim standartlariga ko'ra mazkur kursga 189 soat xajmida vaqt ajratilgan. Ularning 54 soati ma'ruza (28,6 %), 72 soati laboratoriya mashg'ulotlari (38,1 %), 63

247

soati mustaqil ta'limdir (33,3 %). Informatikadan talabalarni olgan bilimlari oliy o'quv yurtini tamomlagandan so'ng, kundalik faoliyatida uchraydigan dolzarb amaliy masalalarni echishlarida hamda zamonaviy iqtisodiyotga doir muammolarni hal qilishlarida qo'l keladi.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

"Informatika" fanidan talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari ­ joriy va oraliq baholashda talabalar fanga ajratilgan auditoriya soatlarining 70 % miqdorigacha, yakuniy nazoratda esa 30% miqdorigacha ball to'plashlari mumkin. Mazkur fan ikki semestr davomida o'tkaziladi va bu davr ichida talabalarning bilim darajasini baholash uchun har semestrda ikki marta joriy, ikki marta oraliq va bir marta yakuniy nazorat o'tkaziladi. Har bir oraliq baholashdan talabalar eng ko'pi bilan 8,75 % dan, jami 35 %, har bir joriy baholashda 8,75 % dan, jami 35 %, yakuniy baholashdan esa 30 % ball to'plashlari mumkin. Talabalar bilimini baholash uchun kafedra tomonidan ishlab chiqilgan va institut uslubiy kengashi tomonidan tasdiqlangan uslubiy ko'rsatmalardan foydalaniladi.

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarni qo'llash

Dastur bo'yicha samarador va zamon talablariga javob beradigan darajada dars berish uchun quyidagi texnik vositalar zarur bo'ladi: 1. IBMxususiy kompyuterlar oilasiga mansub va texnik ko'rsatgichlari PentiumII - IV ga mos bo'lgan darajadan kam bo'lmagan kompyuter sinflari, har bir sinfda kamida 10 ta kompyuter va xuddi shuncha talaba bo'lishi talab etiladi. 2. Litsenziyasi mavjud va faol sharoitda ushlab turiladigan zamonaviy programma dasturlari. Masalan, Windows va MicrosoftOffice programma dasturlariga mansub amaliy programmalar. 3. Har bir fakultet uchun kamida 2 tadan diaproektorlar va ularga tegishli bo'lgan kerakli materiallar. 4. Kompyuterlarning bir - biri bilan muloqot qila oladigan lokal tarmoq hosil qilish uchun zarur bo'lgan texnik va programmaviy vositalari. 5. Elektron pochta tashkil qilish vositalari va unga tegishli texnikaviy va dasturiy resurslar. 6. Internet informatsiya almashinish tarmog'iga ulanish, uning normal ishlashi uchun lozim bo'lgan resurslar va unda ishlash qoidalari.

248

Ushbu fanni o'qitishda ilg'or pedagogik texnologiyalar va uning xilma - xil usul (qoida)lari keng miqyosda qo'llaniladi. Bular jumlasiga ishbilarmon o'yinlar, internet tizimida ishlashni o'rganish, tayanch iboralardan foydalanib reyting baholashni amalga oshirish, talabalar bilimini kompyuterda va bevosita uzluksiz testlashtirishni amalga oshirish, ishlab chiqarishning asosiy iqtisodiy va kompyuterlash bo'limlariga sayohatlar uyushtirish, kompyuterda iqtisodiy o'yinlarni tashkil qilish va ularning tahlili, tanqidiy mushohada - fikrlashni rivojlantirish usullarini qo'llash, laboratoriya vaamaliy darslarni bir - biriga muvofiq tarzda tashkil qilish, hisobotlar, referatlar tayyorlash va ularni talabalar orasida himoya qilish, informatsion sistemalarni boshqarish sohasidagi eng yangi adabiyotlarni qo'llash, o'rganish kabilar kiradi. Talabalar ma'ruza darslari, amaliy mashg'ulotlar va laboratoriya darslarida o'z bilimlarini chuqurlashtirib, kompyuter texnik va dasturiy vositalarini chuqur o'zlashtirib oladilar hamda uning periferiya /tashqi/ vositalarini ongli ravishda boshqarishni o'rganadilar. Ular ushbu kursni tugallaganlaridan so'ng, moliya - kredit va iqtisodiy sohalardagi dasturiy - texnik vositalar Windows, Word, Excel, Access, PowerPoint va shunga o'xshash amaliy dasturlarda ishlay olish, iqtisodiy yo'nalishdagi amaliy masalalarni echa olish hamda mavjud hisoblash tarmoqlaridagi dasturlarda ishlay olish ko'nikmalarini hosil qiladilar. Talabalarning olgan bilim va ko'nikmalari keyingi, yuqori kurslarda o'tiladigan boshqa fanlarni o'rganish uchun asos bo'lib xizmat qiladi.

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Mazkur fan bo'yicha ishchi o'quv dasturini tayyorlashda quyidagilarga e'tibor berilishi shart: 1. Namunaviy dasturda ko'rsatilgan majburiy mavzular, albatta, ishchi dasturga kiritilishi kerak; 2. Ma'ruza va laboratoriya mashg'ulotlarning mavzulari namunaviy dastur asosida tuzilsa ham, undagi mavzular ketma - ketligi o'zgarishi hamda ayrim majburiy bo'lmagan mavzular mustaqil ta'limga o'tkazilishi mumkin; 3. Dasturdagi mustaqil ta'lim uchun ajratilgan mavzular ishchi dasturda ham ko'rsatilishi kerak; 4. Ishchi o'quv dasturi har yili tuziladi. Shuning uchun undagi mustaqil ta'lim mavzulari yangi mavzular to'ldirib boriladi, adabiyotlar ro'yxati, informatsion - texnik vositalari ro'yxati ham o'zgarib boradi.

249

2. FAN DASTURI

Iqtisodiy informatika faniga kirish va kursning mazmuni

Hisoblash texnikasi va informatikaning xalq xo'jaligidagi ahamiyati. Hisoblash texnikasi rivojlanishi tarixi vaasosiy bosqichlari. Hisoblash texnikasining klassifikatsiyasi. EHM ning turlari vaasosiy oilalari. Mikroprotsessor texnikasining xalq xo'jaligidagi ahamiyati.

Xususiy kompyuterlar haqida tushuncha

Xususiy kompyuterlarning yaratilish tarixi, ochiq arxitektura printsipining ishlatilishi vaahamiyati. Xususiy kompyuterlarning asosiy turlari, tarkibiy qismlari va periferiya vositalari. Xususiy kompyuterning strukturaviy - funktsional sxemasi va ishlashi. Tashqi olam bilan aloqa kanallari orqali bog'lanish vositalari. Modemlar, koderlar, dekoderlar va multipleksorlar

Xususiy kompyuterlarning dasturiyx ta'minoti, NC va MSDOS

Xususiy kompyuterning tizimli programma ta'minoti va uning tarkibiy qismlari. Qo'shimcha programma (utilitalar) va ularning asosiy turlari. Xususiy kompyuter operatsion sistemasi, uning funktsiyasi, turlari vaxususiyatlari. Diskli operatsion sistemaning (MSDOS 6.27 va undan yuqori versiyalari) asosiy operatorlari va ularning ishlatilish xususiyatlari. Windows operatsion sistemasi va uning asosiy turlari hamda rivojlanish bosqichlari. Lokal hisoblash tarmog'ini boshqarish uchun ishlatiladigan asosiy dasturlar.

Iqtisodiy informatikaning nazariy asoslari, ma'lumotlarni klassifikatsiyalash va kodlashtirish

Iqtisodiy informatika tushunchasi. Boshqaruv jarayonlari texnologiyasi va uni tashkil qilish. Informatsiya turlari va miqdori, uni o'lchash birliklari. Iqtisodiy informatsiyaning strukturaviy birliklari. g'zuv, fayl, mashina so'zi, tom, katalog tushunchalari. Iqtisodiy informatsiyaning klassifikatsiyasi va uni kodlashtirish usullari. Klassifikatsiyasi va uni kodlashtirish usullari bo'yicha misollar.

Elektron hisoblash mashinalarining strukturaviy tuzilishi va ishlash printsiplari

EHM ning strukturaviy tuzilishi, asosiy tashqi qurilmalari. Ishlash printsipi.

250

Sanoq sistemalari haqida tushuncha (ikkilik, o'n oltilik va sakkizlik sistemalar) va ular bilan ishlash. EHM dagi kodlashtirish sistemasi, ASC - II kodlashtirish sistemasining qo'llanilishi. Dasturli boshqaruv printsipi hamda uning ma'nosi vaahamiyati. EHM ning dasturiy ta'minoti va uning asosiy tarkibiy qismlari. Amaliy va tizimli dasturiy ta'minot va uning tarkibiy qismlari. Kompilyatsiya va interpretatsiya tushunchasi. Ularning bir - biridan farqi.

Iqtisodiy axborotlarni qayta ishlash va informatsiya tashuvchilar

Mashinada iqtisodiy informatsiya ishlab chiqarish haqida tushuncha. Uning asosiy bosqichlari. Teskari hamda to'g'ri aloqa tushunchasi va uning boshqaruvdagi ahamiyati. Iqtisodiy informatsiyani dialog va paketli usulda qayta ishlash. Ularning ma'nosi vaasosiy turlari. Zamonaviy informatsion sistemalar va ularning turlari. Informatsion sistemalarni xilma - xil sohalarda ishlatish va uning ahamiyati. Informatsiya tashuvchilarining asosiy turlari va ishlatilish sohalari. Magnit, optik, golografik va elektron informatsiya tashuvchilar. Informatsiya tashuvchilarning qiyosiy xarakteristikalari va ishlatilish sohalari. Xilma - xil turdagi informatsiya tashuvchilariga informatsiya yozishning asosiy printsiplari. Multimediya vositalari va ularning turlari, ishlatilishi. Arxiv informatsiya saqlanadigan vositalar, strimmerlar, Bernulli disklari, optik informatsiya saqlash vositalari, kredit va debet elektron kartochkalari (elektron xotira).

Amaliy programma paketlari, Windows va MicrosoftOffice programmalari

Amaliy dasturlar paketlarining klassifikatsiyasi va ishlatilish sohalari. O'zbekiston Respublikasining algoritm va dasturlar fondi, undagi asosiy programmalar va bu fond bilan ishlash. Moliya va kredit muassasalarida ishlatiladigan amaliy dastur paketlarining asosiy turlari va ularda ishlash. MicrosoftOfficeamaliy programmalar paketi va unda ishlash qoidalari. Windows amaliy programmalari, ularning xususiyatlari va ularda ishlash.

Matn muharrirlari va ular bilan ishlash

Matn muharrirlari haqida umumiy tushunchalar va ularning asosiy turlari.

251

Keng tarqalgan matn muharrirlarining afzalliklari va kamchiliklari. Matn muharrirlarida ishlash va matnlarga o'zgartirishlar kiritish. Bufer xotira bilan ishlash qoidalari. Ish stoli, piktogrammalar bayoni va ma'nosi. Asosiy ish rejimlari va ularda ish olib borish. Menyular bayoni, ularning bajaradigan vazifalari. Nashriyot sistemalari, ularning asosiy turlari, bajaradigan ishlari va qo'llanilishi. Kodlashtirishning asosiy turlariga tasnif. Kompyuter viruslari, ularning turlari va ularga qarshi samarador kurash usullari.

EHMda iqtisodiy masalalar echishni tashkil qilish

Kompyuterda iqtisodiy turdagi masalalar echishni tashkil etishning asosiy bosqichlari. Masalaning qo'yilishi bosqichining asosiy elementlari. Qolgan bosqichlarning ahamiyati va ularning bir - biriga bog'liqligi. Algoritmlashtirish tushunchasi va uning asosiy turlari. Algoritmlarning asosiy turlari. Dasturlarni blok - sxemalar orqali ifodalash va uning asosiy elementlari. Kompyuterda ishlanayotgan va uzatilayotgan informatsiyaning to'g'riligini ta'minlash usullari.

Algoritmik tillar va ularda dasturlashtirish usullari

Dasturlashtirish haqida tushuncha. Dasturlashtirish tillarining klassifikatsiyasi. Dasturlashtirish sistemalari haqida tushuncha. Algoritmik tilning asosiy elementlari va tushunchasi. Tilning alfaviti, identifikatorlar, ma'lumot turlari, o'zgaruvchilar, konstantalar. Tilning asosiy operatorlari. Massivlar bilan ishlash. Dastur tuzish usullari va ularning tasnifi. Modulli va strukturaviy dasturlash.

Jadval protsessorlari (hisoblagichlari) haqidaasosiy tushunchalar

Jadval protsessorlari haqidaasosiy tushunchalar va ularning turlari. Jadval protsessorlarida ishlashning asosiy usullari va kerakli operatsiyalarning bajarilishi.

252

Jadval protsessorlarida menyu va komanda rejimida ishlash. Piktogrammalar bayoni va ularning bajaradigan ishlari. Menyu tuzilishi va ularning ma'nosi. Arifmetik hisob - kitoblar olib borish, maxsus funktsiyalar bilan ishlash. Formulalarning ifodalanishi va ular bilan ishlash. Statistik va matematik funktsiyalar bayoni. Masterlar tushunchasi va ular bilan ishlash. Grafik va diagrammalar qurish hamda ular bilan ishlash. Jadval protsessorlaridaavtomatik rejimda hisoblashni amalga oshirish usullari.

Taqdimotlar tayyorlash amaliy programma paketi POWER POINT

Taqdimotlar haqida tushuncha va ularni tashkil qilish usullari. Taqdimotlar tayyorlash bilan bog'liq bo'lgan amaliy programmalar va ularning afzalliklari. PowerPoint yordamida amalga oshirilishi mumkin bo'lgan ishlar. PowerPoint dasturi menyulari ro'yxati va ularning bajaradigan ishlari. Taqdimot dasturida ishlash bo'yicha amaliy misol taxlili.

Hisoblash texnikasini ishlatishning tashkiliy usullari

EHM ni individual va kollektiv bo'lib ishlatish usullari va ularning asosiy xususiyatlari. EHM ni markazlashgan, markazlashmagan vaaralash usulda ishlatish usullari. Hisoblash markazlari va hisoblash tarmoqlari. Hisoblash tarmoqlarining asosiy turlari. Yulduzsimon, aylanma, chiziqli, aralash, lokal, regional va global hisoblash tarmoqlari. Elektron pochta, internet haqida tushuncha. Ularning ishlatilishi hamdaahamiyati. Avtomatlashtirilgan vaavtomat boshqaruv sistemalari haqida tushuncha. Avtomatlashtirilgan ish joylari haqida tushuncha. Ularning asosiy turlari. Informatsiya yig'ish, qayd qilish, tayyorlash, uzatish, qabul qilish va saqlashning zamonaviy vositalari haqida tushuncha.

Jahon va regional miqyosdagi informatsiya uzatish hamda almashinuv tizimi haqida tushuncha

Informatsiya uzatish vaalmashinuv tizimlari nima Ularqanday qismlardan tashkil topgan. Ma'lumotlarning "domenlar" ko'rinishidagi sistemasi va uning tuzilishi. "Internet" qanday qilib boshqariladi va uning xizmatlari uchun to'lov qanday amalga oshiriladi, u qanday ishlaydi

253

"Internet" da qanday ishlarni amalga oshirish mumkin Tarmoq etikasi vaxavfsizlikni amalga oshirish. Elektron pochta, uning ishlashi va u bilan ishlash usullari. Elektron pochtaning imkoniyatlari. Telekonferentsiyalar va uni tashkil qilish. World Wide Web haqida tushuncha. WWW - da navigatsiya. Servis programmalar bilan ishlash. Boshqa turdagi amaliy programmalar va ularni qo'llash. "Internet" informatsiya uzatish vaalmashinuv tizimi resurslari katalogi.

Informatsiya bazalarini boshqarish sistemalari haqida tushuncha

Informatsiya bazalarini boshqarish sistemalari tushunchasi va ularning asosiy turlari. Informatsiya bazalarining boshqaruv sistemalarida ishlashi. FoxPro, Access, DBase sistemalarida ishlash haqida tushuncha. Informatsiya bazasini hosil qilish va unga o'zgartirishlar kiritish. Tuzilgan informatsiya bazasini ko'rib chiqib tahrirlash, unga yangi elementlar qo'shish. Menyular vaasosiy buyruqlar ma'nosi hamda ularni ishlatish. Piktogrammalar bilan ishlash, tanlash va tartibga solish usullari.

Intellektual va ekspert tizimlar hamda ularning ishlatilishi

Intellektual tizimlar va dasturlar haqida tushuncha. Ekspert tizimlarning asosiy turlari va ishlatilish sohalari. Intellektual va ekspert tizimlarning tuzilishi hamda asosiy qismlari. Intellektual tizimlar yaratishda ishlatiladigan asosiy amaliy dasturiy vositalar va ularning ishlatilishi. Qobiqlar orqali intellektual tizimlarni tashkil qilish va qobiqlarning asosiy turlari. Intellektual tizimlarning moliya va kredit tashkilotlarida iqtisodiy asoslangan qarorlar qabul qilishdagi roli va ahamiyati hamda afzalliklari.

3. AMALIY MAShG'ULOTLARI MAVZULARINING TAXMINIY RO'YXATI

EHM ning tuzilishi va ishlash printsiplari

EHM ning umumiy tuzilishi, ishlash printsipi, asosiy xarakteristikalari va tashqi qurilmalari bilan tanishuv (*).

254

Xususiy kompyuterlar haqida tushuncha

Xususiy kompyuter klaviaturasining tuzilishi va tugmachalarining ishi bilan tanishuv. Windows dasturiy tizimida sichqonchani ishlatish qoidalari, uning asosiy ifodalanish formalari, ekran tuzilishi va uning asosiy tarkibiy qismlari (*).

Xususiy kompyuterning programmaviy ta'minoti

Windows ish stolining tuzilishini va u bilan ishlash qoidalarini o'rganish (*). NORTONCOMMANDER fayllar boshqaruvchisi bilan tanishuv va u bilan fayllar boshqaruvini amalga oshirish. NORTONCOMMANDER fayllar boshqaruvchisida fayllar joylashuvini, ekran ko'rsatkichlarini va boshqa parametrlarni ishlatuvchi talabiga mos ravishda o'zgartirish. Informatsiya tashuvchilar bilan ishlash, ularni formatlashtirish, tekshirish va butlash usullari (*). Fayllar, papkalar va disklarni boshqarish. Diskli operatsion tizimining oddiy operatorlari bilan ishlash (bunda MAGISTR dasturini qo'llash maqsadga muvofiqdir). Diskli operatsion tizimning murakkab operatorlari bilan ishlash.

MS WINDOWS operatsion sistema muxitida ishlash

MSWINDOWS operatsion sistemasining asosiy ko'rsatgichlari, uni ishga tushirish va sozlash. Asosiy darchalar va ularning mohiyati. Ish jarayonida WINDOWS operatsion sistemasining xususiyatlarini o'zgartirish. Sistemaning qo'shimcha imkoniyatlari.

Amaliy programma paketlari

Amaliy programmalar bilan tanishish va ularning asosiy turlari haqida tushuncha berish. Windows ning yordamchi sistemasini ishlatish usullarini o'rganish (*).

Matn muharrirlari va ular bilan ishlash

Word matn muharriri va uning asosiy imkoniyatlari bilan tanishuv (*). Wordmatn muharriri darchalari va Fayl menyusi bilan tanishish hamda amaliy misollar echish (*). Word matn muharriri menyulari va qolgan menyular bilan tanishish hamda amaliy misollar echish (*). Word matn muharririning Pravka, Vid va Vstavka menyulari bilan tanishish va amaliy misollar echish (*)

255

Word matn muharririning Format va Servis menyulari bilan tanishish va amaliy misollar echish (*). Word matn muharririning Tablitsa, Okno va Spravka menyulari bilan tanishish va amaliy misollar echish (*) WordPad redaktoridaxat yozish va ushbu xat bilan ishlash . Windows ning qo'shimcha imkoniyatlarini o'rganish (fayl nomlari, fayllar sistemasi, standart programmalar, elektron pochta bilan ishlash). Informatsiyaning xilma - xil dasturlar orasida o'zaro almashinuvini tashkil qilish.

Jadval protsessorlari haqida asosiy tushunchalar

Excel jadval hisoblagichining asosiy xususiyatlari, ekran elementlari va tegishli ekranlari bilan tanishuv (*). Excel jadval hisoblagichining Fayl, Pravka va Vid menyulari bilan ishlash (*). Excel jadval hisoblagichida hujjatlar bilan ishlash va jadval qurish. Vstavka va Format buyruqlari (*). Excel jadval hisoblagichining Servis va Ma'lumotlar menyulari bilan ishlash (*). Excel jadval hisoblagichining Okno va Ma'lumot menyulari bilan ishlash. Uning yordam sistemasi (*). Exsel jadval hisoblagichida jadvalga oid hisob kitoblarni tashkil qilish (*). Excel jadval hisoblagichida diagrammalar qurish va ular bilan ishlash. Excel jadval hisoblagichida informatsiya bazalarini tashkil qilish va ular bilan ishlash. Jadval hisoblagichida iqtisodiyotga oid masalalar echish (*).

EHMda iqtisodiy masalalarni echishni tashkil qilish

Chiziqli, tarmoqlanuvchi va tsiklik algoritmlarining blok sxema ko'rinishidagi tasvirlarini chizishni o'rganish (*). Windows gaxilma - xil programmalarni o'rnatish va ular bilan ishlashni tashkil qilish (*).

Algoritmik tillar va ularda programmalashtirish usullari

Algoritmik tillarda dasturlashtirish asoslari(*). Algoritmik tilda oddiy dasturlar tuzish va ular bilan ishlash. Algoritmik tilda chiziqli algoritm asosida dasturlar tuzish va uni sozlash. Algoritmik tilda tsiklik (qaytariluvchi) dasturlar tuzish va ularni sozlash (*). Algoritmik tilda tarmoqlanuvchi dasturlar tuzish va ularni sozlash. Algoritmik tilda murakkab operatorlarni, dasturchalarni, chop etish operatorlarini va maxsus yordamchi operatorlarni ishlatgan holda dastur tuzish va uni sozlash.

256

Jahon va regional miqyosidagi informatsiya uzatish va almashinuv tizimi haqida tushuncha

"Internet"ni yuklash, unga kirish va ishlash (*). "Internet" resurslari va ular bilan ishlashni tashkil qilish (*). Website tuzish usullarini o'rganish.

Taqdimotlar tayyorlash amaliy programma paketi Power Point

PowerPoint dasturi imkoniyatlari va asosiy menyulari bilan tanishuv (*). PowerPoint dasturi imkoniyatlari va asosiy menyulari bilan amaliy ishlash. PowerPoint dasturidan foydalanib taqdimotga oid masalalar echish.

Informatsiya bazalarini boshqarish sistemalari haqida tushuncha

Informatsiya bazalari va ular bajaradigan asosiy ishlar (o'qituvchining va talabalarning xohishiga qarab quyidagilardan biri ACCESS, FoxBase, Karat yoki FoxPro tanlanadi) (*). Informatsiya bazalarini hosil qilish sistemalarida ma'lumotlar bazasini tashkil qilish va ular bilan ishlashni uyushtirish (*). Informatsiyani axtarish, klassifikatsiyani amalga oshirish, ma'lumotlarni sortirovka qilish, bazadagi tegishli ma'lumotlarni almashtirish, ularni tuzatish va qayta o'zgartirish usullarini kompyuterda o'rganish. IBBS dan foydalanib, talabaning o'z shaxsiy informatsion bazasini yaratishi va uni ma'lumotlar bilan to'ldirishi.

Intellektual va ekspert sistemalari hamda ularning ishlatilishi

Intellektual va ekspert sistemalarning amaliy programmaviy ta'minoti bilan tanishuv va ular bilan ishlash (*). Beysik tilidan foydalanib amaliy ekspert sistema tuzish.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIV MATERIALLAR RO'YXATI

Ko'rgazmali - namoyish materiallar ro'yxati

Ushbu fanni talabalar tomonidan to'liq va puxta o'zlashtirilishi uchun quyida ko'rsatilgan texnik va programmaviy vositalar hamda zamonaviy o'quv - metodik materiallaridan foydalanish kerak bo'ladi:

257

1. O'rganilayotgan dasturiy ta'minot asosiy oynalari aks ettirilgan plakat, albom va jadvallar. 2. Dasturda o'rganilishi va ishlatilishi ko'zda tutiladigan zamonaviy programma dasturlarining asosiy ko'rsatgichlari haqidagi ma'lumotlar. 3. O'rganilayotgan mavzular bo'yicha tayyorlanilgan slaydlar hamda har bir kulliyot uchun kamida 2 tadan proektorlar hamda ularga tegishli bo'lgan kerakli materiallar. 4. Elektron ma'ruza matnlari hamda ularga tegishli texnikaviy va dasturiy resurslar. 5. INTERNET informatsiya almashinish tarmog'iga ulanish va unda ishlash qoidalari. 6. Informatsion - uslubiy ta'minot bo'limida ko'rsatilgan adabiyotlardan asosiylari yoki ularning nusxalari albatta o'quv muassasasining kutubxonasida mavjud bo'lishi kerak va ularning ba'zilarini esa o'zbek tilidagi tarjimasi nusxalari zarur bo'ladi.

O'quv filmlari ro'yxati

1. Informatsionnie texnologii, videokurs lektsiy, M., 2001. 2. Izuchaem EXCEL, videokurs prakticheskix zanyatiy, USA,1998.

Didaktik materiallar ro'yxati

1. Interaktiv ta'lim usullari, T., XTV, 2002. 2. Aktiv pedagogik usullar, T., TMI, 2003.

Multimediya ilovalari

1. Shkolniy kurs informatiki, SD, M., Viva, 2000. 2. Obshaya informatika, SD., SPb, Piter, 2001. 3. Spetsialnaya informatika, SD, SPb, Piter, 2001 . 4. Izuchaem internet, SD, SPbM, Viva, 2001. 5. Demonstratsionnie programmi po izucheniyu prikladnix programm Windows 2000, programmnoe obespechenie.

5. O'ZLAShTIRISh BO'YIChA NAZORAT TURLARI

Talabaning "Informatika" fani bo'yicha o'zlashtirishini baholash semestr davomida muntazam ravishda olib boriladi va quyidagi turlar orqali amalga oshiriladi:

258

· · ·

- Joriy boholash (JB); - Oraliq boholash (OB); - Yakuniy baholash (YaB).

JB da fanning har bir mavzusi bo'yicha talabaning bilim darajasini aniqlab borish nazarda tutiladi va u odatda laboratoriya mashg'ulotlarida testlar yoki shaxsiy topshiriqlar yordamida nazorat o'tkazish, uy vazifalarini va mustaqil echilgan topshiriqlar asosida amalga oshiriladi. OB da fanning bir necha mavzularini qamrab olgan bo'lim yoki qism bo'yicha nazariy mashg'ulotlar o'tib bo'lingandan so'ng talabaning nazariy bilimlari kollokvium o'tkazish, tayyorlangan referatlarlar va mustaqil ta'lim bo'yicha bajarilgan topshiriqlarni tekshirish yo'li bilan baholanadi. Fan bo'yicha JB va OB turlarida talaba to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting ballining miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan auditoriya soatining 70% miqdorida belgilanadi. YaB fan bo'yicha asosiy mavzular hamda tayanch so'z iboralarga asoslangan "g'zma ish" usulida o'tkaziladi. YaB bo'yicha talaba fanga ajratilgan auditoriya soatlari miqdorining 30% i miqdorida ball to'plashi mumkin.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Karimov I.A. O'zbekiston kelajagi buyuk davlat. "O'zbekiston", 1992. 2. Karimov I.A. Islohotlarni amalga oshirishda qat'iyatli bo'laylik. "O'zbekiston", 1996. 3. G'ulomov S.S., Shermuxamedov A.T., Begalov B.A. Iqtisodiy informatika. "O'zbekiston", 1999. 528 bet. 4. Ayupov R.X., Ismoilov S.I., Ayupov X.R. Xususiy kompyuterda ishlash. "MicrosoftWord 2000 matn muharriri". - T.: TMI, 2002. 124 bet. 5. Maraximova A.R., Raxmonqulova S.. Internet va undan foydalanish - T.: TDTU, 2001. 176 bet. 6. G'ulomov S.S. va boshqalar. Axborot tizimlari va texnologiyalari ­ T.: "Sharq", 2000. 7. Simonovich S.V. i drugie. Obshchaya Informatika. Uchebnoe posobie. ­ M.: Izdatelstvo "ASTPress", 2001. 8. Simonovich S.V. i drugie. Spetsialnaya Informatika. Uchebnoe posobie. ­ M.: Izdatelstvo "ASTPress", 2001. 9. Simonovich S.V. i drugie. Internet ­ laboratoriya mastera/ M, Izdatelstvo "ASTPress": 2000 g.

259

10. Ostreykovskiy V.A. Informatika. Uchebnik dlya VUZ - ov. - M.: "Visshaya shkola", 1999. 11. Levin Yu.. Samouchitel Word - 2000. ­ SPb: "PITER", 2002. 12. Braun S. Yazik "VisualBasic 6"/ - Sankt - Peterburg, Izdatelstvo "Piter", 1999. 13. Robinson S. Microsoft Access 2000. Uchebniy kurs. ­ SPb: "PITER", 2002. 14. Microsoft Windows Professinal. Russkaya versiya. - M.: EKOM, 2000. 15. Sagman Stiv. MicrosoftPowerPoint 7.0 dlya Windows. ­ SPb: "PITER", 1997. 16. Nasretdinova Sh. Excel 7.0 jadval hisoblagichlari. - T.: "Moliya", 2000. 17. Figurnov V.E. IBMPC dlya polzovatelya. 7 vipusk. - M.: Finansi i statistika, 1996. 18. Xolmogorov V. Osnovi Web - mastera, Uchebniy kurs. ­ SPb: "PITER", 2002. 19. Toyloqov N., Axmedov A. IBM ­ PC kompyuteri. - T.: "O'zbekiston", 2001. 20. Ayupov R.X., Ilxomova E. Kompyuter tarmoqlari va internet tizimi. - T.: TMI, 2002. 21. Aripov M., Xaydarov A. Informatika asoslari. - T.: O'qituvchi, 2002.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Novalis S. Access 2000, Rukovodstvo po VisualBasicforApplications. ­ M.: "Lori", 2001, 506 str. 2. Kolvax O.I. Kompyuternaya buxgalteriya dlya vsex/ Rostov na Donu: "Feniks", 1996. 3. Krupnin A. Kak nayti informatsiyu i druzey v INTERNET i kak zarabotat s pomoshchyu INTERNET/M.: "Mikro Art", 1999. 4. Deniel. Djenel S. Biznes v INTERNET/ Rostov na Donu: Izdatelstvo "Feniks", 1997. 5. Vasilenko L.A. INTERNET v informatizatsii gosudarstvennoy slujbi. - M.: RAGS, 2000. 6. Konrad X. Biznes - analiz s pomoshchyu EXSEL. ­ Kiev: "Dialektika", 1997. 7. Xramtsov P.B. Labirint INTERNET. Prakticheskoe rukovodstvo. M., ELEKTROINFORM, 1996, 256 str. 8. Shag za shagom Internet. Multimediynaya obuchayushchaya sistema. - Sankt Peterburg: "Piter", 1997. 9. I. Zakaryan. INTERNET kak instrument dlya finansovix investitsiy. Sankt Peterburg: BHV, 2000. 10. A.I. Zmitrovich. Intellektualnie informatsionnie sistemi. ­ Minsk: NTOOO "Tempra Sistems", 1997. 11. Dj. Kreynak. INTERNET. "Entsiklopediya", - Sankt - Peterburg: "PITER", 1999. 12. E. Navarro. XHTML, Uchebniy kurs, Programmirovanie. ­ SPb: "PITER", 2001. 13. S.V. Simonovich i drugie. Vi kupili kompyuter. 1000 sovetov. - M.: ASTPress, 2001.

260

14. Asia Pacific Journal of Teacher Education http:/www.ied.edu.hk/cvic/apjted/. 15. Current Issues in Education. http:/cie.ed.asu.edu/ 16. Effective Teaching, http:/cte.uncwil. edu /et/ 17. Journal of Special Education Technology, http:/jset.univ.edu.

and

Development.

261

"INFORMATsION TEXNOLOGIYaLAR" fanidan DASTUR

262

Tuzuvchilar:

dots. A.T. Kenjaboev, dots. B. Sultonov, k. o'q. A. Ro'ziev. prof. B. Begalov, dots. A.Allanazarov.

Taqrizchilar:

"Informatsion texnologiyalar" kursiga bag'ishlangan mazkur dastur "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi 5340600 ­ «Moliya», 5340700 ­ «Bank ishi», 5340800 ­ «Soliqlar va soliqqa tortish», 5340900 ­ «Buxgalteriya hisobi va audit», 5140900 ­ «Kasb ta'limi» bakalavriat ta'lim yo'nalishlari uchun mo'ljallangan bo'lib, 6 qismdan iborat. Dasturning birinchi qismida bu fanni o'qitishning maqsadi va vazifalari; fan bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar; o'quv rejadagi boshqa fanlar bilan aloqasi; fanni o'qitishdagi yangi texnologiyalar; talabalar bilimini baholash; amaliy mashg'ulotlar o'tkazish va ishchi o'quv dasturini tuzish bo'yicha tavsiyalar keltirilgan. Dasturning 2 - va 3 - qismlarida esa ma'ruza va amaliy mashg'ulotlar materiallarining mazmuni ifoda etilgan. Dasturning 4 - qismida mavzular bo'yicha ko'rgazmali materiallar, o'quv filmlari, multimediya ilovalari va boshqa didaktiv materiallar ro'yxati keltirilgan. Dasturning 5 - qismi talabalarning bilim darajasini baholash muammolariga bag'ishlangan bo'lib, unda nazorat turlari va talabalar bilimini baholash bo'yicha uslubiy ko'rsatmalar keltirilgan. Dasturning 6 - qismida informatsion texnologiyalar fani bo'yicha asosiy va qo'shimcha adabiyotlar ro'yxati keltirilgan. Dannaya programma, prednaznachena dlya bakalavriatov visshego obrazovaniya po napravleniyu 5340600 - "Finansi", 5340700 ­ "Bankovskoe delo", 5340800 - "Nalogi i nalogooblojenie", 5340900 ­ "Buxgalterskiy uchet i audit", 5140900 "Professionalnoe obrazovanie". Programma sostoit iz 6 chastey. V pervoy chasti programmi soderjatsya tseli i zadachi izucheniya, trebovaniya k znaniyam, metodam prepodavaniya, svyazyam s drugimi predmetami, novie texnologii prepodavaniya dannogo predmeta, otsenki znaniya studentov, privodyatsya predlojeniya po sostavleniyu rabochey uchebnoy programmi i prakticheskix zanyatiy.

263

Vo 2 - y i 3 - y chastyax programmi otrajeni soderjaniya lektsii i prakticheskix zanyatiy. V 4 - y chasti programmi priveden spisok prilojeniya multimedov, uchebnix filmov, vistavochnix materialov po temam lektsiy. V 5 - y chasti programmi privodyatsya metodicheskie ukazaniya po otsenki znaniy studentov, vidi kontrolnix rabot. V 6 - y chasti programmi predmeta "Informatsionnaya texnologiya" priveden spisok osnovnix i dopolnitelnix literatur. Ob'yazatelnie prakticheskie zanyatiya otmecheni znakom (*). Predlojennie k samostoyatelnomu obucheniyu temi videleni kursivom. This program is designed for the bacholor students of higher education by speciality 5340600 ­ "Finance", 5340700 ­ "Business of banks" 5340800 ­ "Tax & taxing", 5340900 ­ "Accounting & audit", 5140900 ­ "Education of speciality" & consist 6parts. There are the purpose & function; the demands for the tests of the students khowledges; relations with other subjects; new technologies for the teaching of the subjects; the test of the students knowledges; lessons for the practise & recommendations to organize the programm of working study in the fifth part of the programm. There are the materials of the lecture & practic lessons on the second & third parts of the programm. There are materials for display, films for study, the time - table of the materials of other documents on the fourth part of the programm. The fifth part of the programm is devoted for the tests of the level of students' khowledge, the adviges are shown for the tests of students' khowledge. There's the time - table of the main & complementary literatures for the subject. "The technology of informations" on the sixth part of the program. The practice lessons are shown by the sumbol (*) which are necassary for the subject. The topics which are recomended for independent study are shown by italics. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

1. SO'Z BOShI

O'qitishning maqsadi va vazifasi

Kursning asosiy maqsadi talabalarni bozor iqtisodiyoti munosabatlari sharoitida iqtisodiyot tarmoqlarida informatsion texnologiyalarning qo'llanishi bilan tanishtirish,

264

vazifasi esa iqtisodiyot sohalarida ishlatilayotgan dasturlardan foydalanishni o'rgatishdir. Kursda Word, Excel, Access va turli yo'nalishdagi sohalarda qo'llaniladigan dasturlar vositasida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil, bank, audit, kredit, soliq masalalarini avtomatlashtirilgan ravishda echishni tahlil qilish uslublariga asosiy e'tibor beriladi.

Fan bo'yicha talabalarning bilimi, uquvi va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar

Kursda buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil, bank, audit, kredit va soliqqa doir masalalarini avtomatlashtirilgan ravishda echishni tashkil qilish uslubiyotiga asosiy e'tibor beriladi. Kursni o'rganish davomida talabalar informatsion texnologiyalardan foydalanilishning nazariy va amaliy masalalarini echishda asosiy tamoyillarini bilishi zarur. Talabalar masalalar echilishida avtomatlashtirish sohasini bilib olishi, masala qo'yilishini amalga oshirishi, echish algoritmini tuzish hamda kompyuterlarning turli modellarida masalalar echish texnologiyasini bilishi zarur.

O'quv rejasidagi boshqa fanlar bilan aloqasi

Ushbu kurs talabalarning "Iqtisodiy nazariya", "Iqtisodiy informatika", "Ehtimollar nazariyasi", "Oliy matematika", "Statistika", "Moliyaviy va hisobi", "Audit", "Boshqaruv va moliyaviy tahlil", fanlarini o'rganish davrida olgan bilimlariga asoslanadi. Talabalarda xo'jalik faoliyati hisob va tahlil qilish masalalarini kompleks echishda iqtisodiy axborotlarga ishlov berishning zamonaviy usullarini joriy qilish va ulardan foydalanish asoslari doirasida bilimlar shakllantiradi.

Fanni o'qitish semestrlari va uslubiy tavsiyalar

Fan barcha iqtisodiy yo'nalishlarda 2 - 3 kurslar davomida o'qitiladi. Uning mazmunini yoritish ma'ruza, laboratoriya, mustaqil ishlar doirasida olib boriladi.

Fanni o'qitishdagi yangi texnologiyalar

Fanni o'qitishda kompyuterlarning oxirgi avlodlari, INTERNET tarmoq tizimi, yangi telekommunikatsion tizimlardan va standart dasturlardan (KOMFAR, AIJ Statistika, 1N, 1S, ODB Bank) foydalaniladi. Serverlarga joylashtirilgan rasmiy iqtisodiy ko'rsatkichlardan foydalaniladi, tarqatma materiallar tayyorlanadi, test tizimi hamda tayanch so'zlar va iboralar asosida oraliq va yakuniy nazoratlar o'tkaziladi.

265

Ayrim mavzular bo'yicha talabalar bilimini baholash test asosida kompyuter yordamida bajariladi.

Umumiy va o'quv ishlari turlari bo'yicha hajmi

Oliy kasbiy ta'limning davlat standartlarida mazkur kursga 162 soat hajmida vaqt ajratilgan bo'lib, ulardan 54 soati mustaqil ta'lim, 108 soati auditoriya mashg'ulotlari hajmini tashkil qiladi. Auditoriya mashg'ulotlarining 36 soati ma'ruza va 72 soati laboratoriya mashg'ulotlaridan iborat. Ish dasturini tuzishga doir uslubiy tavsiyalar Mazkur fan bo'yicha o'quv dasturini tayyorlashda quyidagilarga e'tibor berilishi kerak: 1. Namunaviy dasturda ko'rsatilgan majburiy mavzular, ishchi dasturga kiritilishi kerak. 2. Ma'ruza va amaliy mashg'ulotlarning mavzulari namunaviy dastur asosida tuzilsa ham, undagi mavzular ketma - ketligi o'zgarishi, hamda ayrim majburiy bo'lmagan mavzular mustaqil ta'limga o'tkazilishi mumkin; 3. Dasturdagi mustaqil ta'lim uchun mavzular ishchi dasturda ham ko'rsatilishi kerak; 4. Ishchi o'quv dasturi har yili tuziladi. Shuning uchun undagi mustaqil ta'lim mavzulari yangi mavzular bilan to'ldirib boriladi, adabiyotlar ro'yxati, informatsion - texnik vositalar ro'yxati o'zgarib boradi.

2. FAN DASTURI

Informatsion texnologiyalar fanining predmeti va vazifalari

Jamiyatni axborotlashtirish, ilg'or axborot texnologiyalarni joriy etish zaruriyati. Informatsion texnologiya (IT) haqida tushuncha. Kursning mazmuni va mohiyati. Informatsion jarayonlarni rivojlanish bosqichlari. Informatsion texnologiyalarning asosiy jarayonlari. Axborotlarni uzatish usullari. Fanning predmeti va mazmuni. Kursning boshqa fanlar bilan bog'liqligi. T - tizim sifatida Bozor iqtisodiyoti sharoitida ITlarning iqtisodiyotdagi ahamiyati. IT tizimi haqida tushuncha, ularning turlari va xususiyatlari. IT rivojlanishining asosiy bosqichlari. Ijtimoiy ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligini oshirishda IT ta'sirini kuchaytirish. Tizimni boshqarish maqsadlari, qaror qabul qilish bosqichlari va tashkil qiluvchi qismlari.

266

Axborot resurslari ­ ITning asosi sifatida

Iqtisodiy axborot tushunchasi, uning turlari va xususiyatlari. Iqtisodiy axborotning tuzilishi. Iqtisodiy axborotlarni qayta ishlash jarayonlari. Ma'lumotlarni tasvirlash va aks ettirish usullari. Iqtisodiy axborot tashuvchilari. Iqtisodiy axborotni baholash. Iqtisodiy axborotlarning o'lchov birliklari.

Axborot tizimini loyihalashtirish va ularni ishlab chiqish

ITning tashkiliy ta'minot tushunchasi va uning mazmuni. Tashkiliy ta'minot belgilari va tarkibi. ITning loyihalashtirish ishlarini tashkil qilish va qo'llash. Loyihalash usullari. Loyihalashtirishga qo'yilgan talablar. Loyihalashdan oldingi tekshirish vositasi va usuli. Tekshirish natijasini rasmiylashtirish, ularning tarkibi va mazmuni. ITni loyihalashtirish hujjatlarining mazmuni va tarkibi.

ITning axborot ta'minoti

Axborot ta'minoti belgilari tarkibi. Mashinadan tashqari axborot ta'minoti. Axborot ta'minotining elementlari, unga qo'yilgan talablar. Ko'rsatkich tizimlari, axborot oqimi, hujjatlashtirish, axborotlarni rasmiylashtirish vositasi. Ko'rsatkichlarga qo'yiladigan talablarni hujjat ko'rsatkichlarida aksettirish va ularni tashuvchilar. Hujjatlarga talablar. ITda hujjat aylanishini tashkil qilish. ITda iqtisodiy axborotlarni kodlashtirish. ITda klassifikator tizimini yurgizish. Kompyuter ichidagi axborot ta'minotiga qo'yiladigan talablar. Integrallashgan axborot fondini tashkil qilishga qo'yiladigan talablar. Axborotlar to'plamining ta'rifi. ITning axborot fondi va axborot to'plamlarini tashkil qilish usullari.

ITning zamonaviy turlari

Axborot oqimlari turlari. Axborot oqimlari bilan ishlash. Oqzaki axborotlarni tarqatish usullari va texnik vositalari. Qog'ozdagi axborot oqimlari. Axborotlarni tarqatish vositalari. Elektron axborot oqimlari. Elektron oqimlarni tarqatish turlari. Televizion axborot oqimlari. "Telematn" axborot tizimi. "Videomatn" axborot tizimi.

ITning samaradorligi

Iqtisodiy samaradorlik tushunchasi va uning manbalari. Samaradorlik ko'rsatkichlari va uni baholash usullari. Iqtisodiy samaradorlikni oshirishda informatsion texnologiyalarning tutgan o'rni. Korxonalarda IT yordamida samaradorlikni oshirish yo'llari.

267

Lokal kompyuter tarmoqlari

Informatsion texnologiyalarni takomillashuvida kompyuter tarmoqlarining tutgan o'rni. Kompyuter tarmoqlarining nazariy asoslari. Tarmoqlarda ishlashning afzalliklari. Tarmoqning dasturiy ta'minoti. Tarmoq turlarining kompyuterlararo bog'liqlik doiralari. Tarmoqlarda ishlash tamoyillari. Hisoblash tarmog'ining tavsifi. Lokal tarmoqlar tashkil etishning xususiyatlari va ularning funktsional guruhlari. Tarmoqlardagi qurilmalarning o'zaro aloqasini boshqarish. Lokal hisoblash tarmog'ining asosiy topologiyasi. Lokal tarmoqlar dasturiy ta'minoti.

Global kompyuter tarmoqlari

INTERNET tarmog'i. IP/TCP protokollari. Tarmoqning jarayonli tizimlari. NETWAREtarmoq operatsion tizimi. Global kompyuter tarmoqlarining tijoratda qo'llanishi. Moliyaviy faoliyatdagi global kompyuter tarmoqlari. SprinNettarmog'i. Bank tarmoqlari va banklararo hisob - kitoblar tizimi. Banklararo ma'lumotlarning halqaro tarmog'i. Qimmatbaho qog'ozlar bilan operatsiyalar o'tkazishdagi kompyuter tarmoqlari. INTERNETda PING, FTR, Archie va WWW ­ dasturlari. PING, FTR, Archie va WWW ­ dasturlari haqida umumiy ma'lumotlar va ular bilan ishlash. Telnet protokoli ish tartibi. Gipermatnlar bilan ishlash. NTTR sxemalari. Elektron pochtani qo'llash. Elektron pochtani jo'natish va pochtani olish. Internetiqtisodiy resurslar ombori. Veb sahifalar yaratish va Veb saytlar bilan ishlash.

Multimediya vositalari

Multimediya tushunchasi va uning belgilari. Ta'lim berishda multimediya vositalarini qo'llash. Multimediya asosida o'qitish afzalliklari. Multimediya vositalaridan foydalanishdagi ob'ektiv muammolar. Distantsion o'qitish texnologiyalari. Distantsion o'qitish zaxiralari. Distantsion o'qitishning afzalliklari. Video vositalari. Multimediya vositalari paketlarining asosiy turlari. Plastik kartochkalardan foydalanish texnologiyasi. Plastik kartochkalar turlari. Bankomatlarda plastik kartochkalardan foydalanish. Plastik kartochkalar yordamida mahsulot va xizmatlarga to'lov tarkibi. Xalqaro to'lov tizimi va uning O'zbekistondagi istiqboli.

3. LABORATORIYa MAShG'ULOTLARI MAVZULARI

IT - tizim sifatida Murakkab iqtisodiy tizimlar haqida tushuncha va ular bilan kompyuterda ishlash. ITning tizim sifatidagi xususiyatlari*. ITni Exsel jadval protsessori yordamida tizimli tashkil qilish jarayonini kompyuterda amalga oshirish*.

268

Ijtimoiy ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligini oshirishda boshqarish tizimi elementlarini kompyuter yordamida aniqlash*. ITning tizim sifatidagi tashkil qiluvchi qismlarini ko'rsatish. Ta'minlovchi va funktsional qism tashkil etuvchilari*.

Axborot resurslari ­ IT asosi sifatida

Iqtisodiy axborotning turlari*. Iqtisodiy axborotning tashkiliy tuzilishi. Iqtisodiy axborotni ODB dasturi yordamida aniq ob'ektda kompyuter vositasida qayta ishlash jarayonlari. Ma'lumotlarni tasvirlash va aks ettirish usullari. ITda iqtisodiy axborotlarni qayta ishlashda ACSESS ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimidan foydalanish.

Axborot tizimini loyihalashtirish va ularni ishlab chiqish

Loyihalashtirishning uslubiy asoslari. Kompyuterda loyihalash bosqichlari va usuli*. Kompyuterda loyihalashni tekshirish natijasini rasmiylashtirish, uning tarkibi va mazmuni. ITning loyihalashtirish hujjatlarini yaratish. Zamonaviy kompyuterlar yordamida loyihalash hujjatlarini olib borish va ishni tashkil qilish*. "KOMFAR" dasturi va unda ishlash amaliyoti*.

ITning axborot ta'minoti

Axborot ta'minoti belgilari*. Kompyuterdan tashqari axborot ta'minoti. Axborot ta'minotining elementlari va unga qo'yilgan talablar. Axborotlarni kompyuterda rasmiylashtirish vositasi. Hujjatlarni kompyuter yordamida bir nusxaga keltirish. ITda hujjat aylanishini tashkil qilish tamoyillari. ITda iqtisodiy axborotlarni kodlashtirish*. Kompyuter ichidagi axborot ta'minotiga qo'yiladigan talablar. Integrallashgan axborot fondini tashkil qilish yo'llari*. ITning axborot fondi va axborot to'plamlarini tashkil qilish usullari. Kompyuterda ma'lumotlar bankini yaratish amaliyoti*.

ITning zamonaviy turlari

Axborot oqimlari turlari, ular bilan ishlash. Oqzaki axborotlarni tarqatish usullari. Qog'ozda axborot oqimlarini tashkil qilish. Axborot tarqatish vositalari. Elektron axborot oqimlarida ishlash. Elektron oqimlarni tarqatish turlari. Televizion axborot oqimlari. "Telematn" axborot tizimida va "Videomatn" axborot tizimida ishlash. Kompyuter yordamida ma'lumotlar bazasini yaratish amaliyoti.

ITning samaradorligi

Iqtisodiy samaradorlik manbalari. ITning samaradorlik ko'rsatkichlarini aniqlash va samaradorlikni oshirish turlari*. Iqtisodiy samaradorlikni oshirishga doir iqtisodiy axborotlarni kompyuterda ishlash.

269

Axborot hisoblash tarmoqlari

Axborot hisoblash tarmoqlarining tuzilishlari va uning mantiqiy turlari. Ma'lumotlar uzatishning zamonaviy tarmoqlari*. MARK II, Tymnet, Cybernet tarmoqlari. Tarmoqlarga xizmat ko'rsatish hududlari. Ma'lumotlarni uzatishdagi kompyuter tarmoqlari. Ma'lumotlarni uzatishning paketli turlari. Apranet tizimi. Uning ishlash jarayonlari. Tymnet tarmog'ida ishlash*.

Lokal kompyuter tarmoqlari

Tarmoqlar haqida tushuncha. Lokal kompyuter tarmog'ining tuzilishi*. Tarmoqda ishlash. Tarmoqning dasturiy ta'minoti haqida tushuncha. Tarmoq turlari va ularning bir - biridan farqini ishlash mobaynida aniqlash*. Tarmoqlarda ishlash tamoyillari. Tarmoqlardagi qurilmalarning o'zaro aloqasini boshqarish. Lokal tarmoqlar dasturiy ta'minotini kompyuterda qo'llash.

Global kompyuter tarmoqlar

INTERNET tarmog'i IP/TCP protokollari bilan amaliy ishlash. NETWARE tarmoq operatsion tizimida ishlash. Global kompyuter tarmoqlarining tijorat tizimlarida qo'llanishi*.

INTERNETda PING, FTR, Archie va WWW ­ dasturlari

PING, FTR, Archie va WWW ­ dasturlari ishlash tartibi*. Ular bilan ishlash asosiy tushunchalari. Elektron pochtani qo'llash. Elektron pochtani jo'natish va olish. Internetda axborot resurslari bilan ishlash.

Multimediya vositalari yordamida ishlash

Multimediya vositalari tarkibi. Axborot turlari, audio va videosignallar. Ta'lim berishda multimediya vositalarini qo'llash*. Multimediya vositalaridan foydalanishdagi ob'ektiv muammolar. Distantsion o'qitish usullar haqida ma'lumot va ular bilan ishlash asoslari*. Masofaviy o'qitish texnologiyalari. Multimediya vositalari paketlar turlari*. Makro va mikroiqtisoddan distatsion o'qitishni ko'rsatish.

270

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA Ko'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

Ko'rgazmali namoyish materiallar ro'yxati Kurs rejasiga kiritilgan barcha mavzulardagi masalalar bevosita zamonaviy kompyuterlar yordamida amalga oshiriladi va plakatlar, albomlar, sxemalar va slaydlar yordamida tushuntiriladi. Informatsion texnik vositalar 1. 2. 3. 4. Pentium III, IV rusumidagi kompyuterlar, HDD 1.3, ram 64Mb, CDROM. INTERNET tarmog'i. Elektron pochta. Telekommunikatsion vositalar (uyali telefonlar, turli xildagi uzatish qurilmalari).

Multimediya ilovalari Fan bo'yicha ma'ruza matnlari to'plami, masalalar to'plami, tarqatma materiallar, tayanch so'z va iboralar, mavzular bo'yicha nazorat savollari va testlarni kompakt diskka yozish va undan foydalanish.

5. O'ZLAShTIRISh BO'YIChA NAZORAT QILISh TURLARI

Talabalarning "Informatsion texnologiyalar" fani bo'yicha o'zlashtirishini baholash semestr davomida muntazam ravishda olib boriladi va quyidagi turlar orqali amalga oshiriladi:

· · ·

- Joriy baholash (JB); - Oraliq baholash (OB); - Yakuniy baholash (YaB).

JBda fanning har bir mavzusi bo'yicha talabaning bilim darajasini aniqlab borish nazarda tutiladi va odatda lobaratoriya darslarida testlar yoki shaxsiy topshiriqlar yordamida nazorat ish o'tkazish, uy vazifalari yoki mustaqil echilgan masalalarni tekshirish yo'li bilan amalga oshiriladi. OBda fanning bir necha mavzularini qamrab olgan bo'lim yoki qism bo'yicha nazariy mashg'ulotlar o'tib bo'lingandan so'ng talabaning nazariy bilimlari kollokvium o'tkazish, tayyorlangan referatlar va mustaqil ta'lim bo'yicha berilgan topshiriqlarni tekshirish yo'li bilan baholanadi.

271

Fan bo'yicha JB va OB talaba to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting ballning miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan umumiy soatning 70 %i miqdorida belgilanadi. YaB tayanch so'z va iboralarga asoslangan "qzma ish" usulida o'tkaziladi. YaB bo'yicha talaba fanga ajratilgan umumiy soatlar miqdorining 30 %i miqdorida ball to'plashi mumkin.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. I.A. Karimov. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. ­ T.: O'zbekiston, 1999. 2. I.A. Karimov. O'zbekiston buyuk kelajak sari. ­ T.: O'zbekiston, 1998. 3. I.A. Karimov. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. 5 - t. T.: O'zbekiston, 1997. 4. B. Begalov va boshqalar. Texnologiya protsessov formirovaniya informatsionno kommunikatsionnogo rinka. ­ T.: TDIU, 2000. 5. G'ulomov S.S. va boshqalar. Axborot tizimlari va texnologiyalari. - T.:O'qituvchi, 2000. 6. Kenjaboev A.T. Zamonaviy axborot texnologiyalari. - T.:TDIU, 1999. 7. Alimov R.X. va boshqalar. Axborotlarni qayta ishlashning kompyuter texnologiyasi. T.: TDIU,1999. 8. Shafrin Yu. Osnovi kompyuternoy informatsionnoy texnologii. - M.: FiS,1999. 9. Avtomatizirovannie informatsionnie texnologii v ekonomike: Uchebnik. Pod red. prof. G.A. Titorenko. - M.: Kompyuter, 1998. 10. Qobulov A.V. Bank, moliya axborotlarini qayta ishlashni avtomatlashtirish sistemasi. ­ T.: TMI,1995. 11. Titorenko G.A. Avtomatizirovannie informatsionnie texnologii v bankovskiy deyatelnosti.­M.: Kompyuter, 1997. 12. Odintsov B.E. Proektirovaniya ekonomicheskix ekspertnix sistem. ­ M.: Kompyuter YuNITI, 1996. 13. Abdullaev R.A., Abdulkarimov V.I., Ibragimov N.A. Iqtisodiy axborotlarni qayta ishlashning avtomatlashtirilgan tizimlari. - T.: O'qituvchi, 1999. 14. Altenxyovel M. Word 7 dlya Windows 95. Pervoe znakomstvo - Per. s nem. - M.: INFRA, 1999. 15. Informatika. Pod.red. prof. Makarovoy N.V. M.: Finansi i statistika, 1997. 16. Spivak V.A. Sovremennie biznes kommunikatsii. ­ M.: FiS, 2002.

272

17. Anfilatov V.S., Emelyanov A.A., Kukushkina A.A. Sistemniy analiz v upravlenii. M.: F i S, 2002. 18. Gulyamov S.S., Shibarshova L.I., Abdullaev A.X. Vnedrenie novix informatsionnix texnologiy i distantsionnogo obucheniya v obrazovatelnix uchrejdeniyax Uzbekistana. T.: TDIU, 2002.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Informatika. Bazoviy kurs. Pod red. Simonovicha S.V.­M.: SPB.: 2000. 2. Windows - 95. Sekreti i soveti. Per. s nemetskogo - M.: Vostochnaya knijnaya kompaniya, 1996. 3. Andreev A.G. i dr. Novie texnologii: Windows - 2000 /Pod red. Chekmarova A.I. Sankt - Peterburg: - SPB, 1999. 4. Modernizatsiya i obslujivanie PK. Bazoviy kurs: Per. s angl. Per s angl. Shevelya D.M. - K.:Vek Q M.: ENTROP, - M.: Korona - Print, 2000g. 5. Kreynak Dj., Xobreyken Dj. Internet. Entsiklopediya. ­ S.P.: Piter, 1998. 6. Solomon K. Mikrosoft ofis 97.: razrabotka prilojeniy /per. s angl. ­ S.P.: Piter, 1998. 7. Dodj M., Kinata K., Stinson K., Effektivnaya rabota s Exsel 7.0 dlya Windows 95. ­ S.P.: Piter Press, 1997. 8. Dolgolaptev V.G. Rabota v Exsel 7.0 dlya Windows 95 na primerax. - M.: Binom, 1995. 9. Nikol N., Albrext R. Elektronnie tablitsi Excel 5.0 dlya kvalifitsirovannix polzovateley: Per, snemetskogo - M.:FiS, 1995. 10. Karlberg K. Exsel dlya Windows v voprosax i otvetax. ­ S.P.: Piter, 1995. 11. Kuritskiy. Poisk optimalnix resheniy sredstvami Exsel 7.0. - S.P.: Piter, 1997 g. 12. Yu.V. Vasilkov, N.N. Vasilkova. Kompyuternie texnologii vichisleniy v matematicheskom modelirovanii. ­ M.: Finansi i statistika, 1999 g. 13. Avtomatizirovannie sistemi obrabotki finansovo - kreditnoy informatsii Pod red. prof. B.C. Rojnova. - M.: Finansi i statistika, 1990 g. 14. Modelirovanie texnologicheskix protsessov informatsionno - vicheslitelnogo obslujivaniya polzovateley v vicheslitelnix strukturax. - M.: Izd. Finansovoy akademii pri Pravitelstve RF, 1995. 15. Umnova E.A., Chistov D.V. Buxgalterskiy uchet na personalnoy EVM. - M.: IMA Press, 1999. 16. Pikudze V., Gerashenko A. Samouchitel ekonomicheskix i finansovix raschetov v EXCEL. ­ SP.: Piter, 2002.

273

"IQTISODIY MATEMATIK USULLAR VA MODELLAR" fanidan DASTUR

274

Tuzuvchilar: dots. A.T. Kenjaboev, dots. T. Jo'raev, k. o'q. A. Ro'ziev. Taqrizchilar: prof. A. Siddiqov, dots. B. Sultonov. "Iqtisodiy matematik usullar va modellar" faniga bag'ishlangan mazkur dastur 340000 ­ "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi 5340600 ­ «Moliya», 5340700 ­ «Bank ishi», 5340800 ­ «Soliqlar va soliqqa tortish», 5340900 ­ «Buxgalteriya hisobi va audit», 5140900 ­ «Kasb ta'limi» bakalavriat yo'nalishlari uchun mo'ljallangan bo'lib, 6 qismdan iborat. Dasturning birinchi qismida bu fanni o'qitishning maqsadi va vazifalari; fan bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar; o'quv rejasidagi boshqa fanlar bilan aloqasi; fanni o'qitishdagi yangi texnologiyalar; talabalar bilimini baholash; amaliy mashg'ulotlar o'tkazish va ishchi o'quv dasturini tuzish bo'yicha tavsiyalar keltirilgan. Dasturning 2 va 3 - qismlarida esa ma'ruza va amaliy mashg'ulotlar materiallarining mazmuni ifoda etilgan. Dasturning 4 - qismida mavzular bo'yicha ko'rgazmali materiallar, o'quv filmlari, multimediya ilovalari va boshqa didaktiv materiallar ro'yxati keltirilgan. Dasturning 5 - qismi talabalarning bilim darajasini baholash muammolariga bag'ishlangan bo'lib, unda nazorat turlari va talabalar bilimini baholash bo'yicha uslubiy ko'rsatmalar keltirilgan. Dasturning 6 - qismida "Iqtisodiy matematik usullar va modellar" fani bo'yicha asosiy va qo'shimcha adabiyotlar ro'yxati keltirilgan. Dannaya programma posvyashchena kursu "Ekonomiko - matematicheskie metodi i modeli", prednaznachena dlya bakalavriatov visshego obrazovaniya po napravleniyu 5340600 - "Finansi", 5340700 ­ "Bankovskoe delo", 5340800 - "Nalogi i nalogooblojenie", 5340900 ­ "Buxgalterskiy uchet i audit", 5140900 - "Professionalnoe obrazovanie". Ona sostoit iz 6 - chastey. V pervoy chasti programmi soderjatsya zadachi i tseli izucheniya, trebovaniya k znaniyam, metodam prepodavaniya, svyazyam s drugimi predmetami, novie texnologii prepodavaniya dannogo predmeta, otsenki znaniy studentov, privodyatsya predlojeniya po sostavleniyu rabochey uchebnoy programmi i prakticheskix zanyatiy.

275

Vo 2 - y i 3 - y chastyax programmi otrajeni soderjaniya lektsiy i prakticheskix zanyatiy. V 4 - y chasti programmi priveden spisok multimediynix prilojeniy, uchebnix filmov, vistavochnix materialov po temam lektsiy. V 5 - y chasti programmi privodyatsya metodicheskie ukazaniya po otsenki znaniy studentov, vidi kontrolnix rabot posvyashchennix problemam otsenki znaniy studentov. V 6 - y chasti programmi predmeta "Ekonomiko - matematicheskie metodi i modeli" priveden spisok osnovnoy i dopolnitelnoy literaturi. Ob'yazatelnie prakticheskie zanyatiya otmecheni znakom (*). Predlojennie k samostoyatelnomu obucheniyu temi videleni kursivom. This programm is devoted for the course named by "Information technology". It's for students who study for the station of bachelor edication such as 5340600 ­ "Finance", 5340700 ­ "Business of banks" 5340800 ­ "Tax & taxing", 5340900 ­ "Accounting & audit", 5140900 ­ "Education of speciality" & there are 6 parts in it. There are the purpose & function; the demands for the tests of the students khowleges; relations with other subjects; new technologies for the teaching of the subjects; the test of the students knowleges; lessons for the practice & recommendations to organize the programm of working study on the fifth part of the programm. There are the materials of the lecture & practice lessons in the second & third parts of the program. There are materials for display, films to study, the time - table of the materials of other documents on the fourth part of the program. The fifth part of the program is devoted for the tests of the level of students' khowlege, the advices are shown for the tests of students' khowlege. There's the time - table of the main & complementary literatures for the subject. "The technology of informations" on the sixth part of the programm. The practice lessons are shown by the sumbol (*) which are necassary for the subject. The topics which are recomended for independent study are shown in italics. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

276

1. SO'ZBOShI

O'qitish maqsadi va vazifasi

"Iqtisodiy matematik usullar va modellar" fanini o'qitishdan maqsad talabalarning iqtisodiy masalalarni nazariy va amaliy jihatdan hal qilishda ishlatiladigan matematik usullarga iqtisodiy yondashgan holda mantiqiy fikr yuritish qobiliyatini oshirish, iqtisodiy masalalarni echishda ilmiy yondoshuv va adabiyotlardan mustaqil o'rganishga odatlantirish va tahlil qilish hamda mavjud matematik modellarni iqtisodiy masalalarga qo'llay olishlik ko'nikmalarini shakllantirish bilan birgalikda yangi iqtisodiy modellar yaratishga harakat qilishlariga yordam beradi. Kursni o'rganish natijasida talabalar iqtisodiy ob'ekt haqida biron bir qaror qabul qilishdan oldin iqtisodiy matematik usullardan foydalanishni va ular asosida ob'ektning iqtisodiy modelini qurib, nazariy va amaliy masalalarning asosiy tamoyillarini bilib oladilar. Talabalar kurs davomida qo'yilgan maqsad asosida masala echimini iqtisodiy matematik usullarda hal qilishni o'rganish bilan birga ularni hisoblashni kompyuterlarda amalga oshirish kabi bilimlarni oladilar. Shuning bilan birga iqtisodiy ma'lumotlarni qayta ishlashni avtomatlashtirish asosida, masala qo'yilishini amalga oshirish, echish algoritmini tuzishni, hamda kompyuterlardagi turli modellarda masalalar echish ko'nikmalarga ega bo'ladilar.

Fanning o'quv rejadagi boshqa fanlar bilan aloqasi

"Iqtisodiy matematik usullar va modellar" fani bir tomondan "Oliy matematika", "Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika", "Matematik programmalashtirish" fanlarining fundamental nazariyalariga asoslanganbo'lib, ularga uzviy bog'liq ravishda o'tiladi. Ikkinchi tomondan u "Moliyaviy tahlil", "Loyihalarni moliyalashtirish", "Mikroiqtisodiyot", "Makroiqtisodiyot" kurslari uchun asosiy manba hisoblanadi.

O'quv fani bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar

Talabalardan "Iqtisodiy matematik usullar va modellar" fanini o'rganish uchun "Oliy matematika", "Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika", "Matematik programmalashtirish", "Moliyaviy tahlil", "Loyihalarni moliyalashtirish", "Mikroiqtisodiyot", "Makroiqtisodiyot" fanlarini o'rgangan bo'lishi va ularni amalda qo'llay bilishi, matematik modellashtirishning turli xil usullari, murakkab jarayonlarni boshqarishda echimlar qabul qilish nazariyasi haqida, shuningdek iqtisodiy - moliyaviy tushunchalarga ega bo'lishlari, matematik formulalar yordamida iqtisodiy ob'ektlar

277

orasidagi munosabatlarni ifodalashda foydalana bilish yo'llari va topilgan iqtisodiy echimlarni tahlil qila olish ko'nikmalariga ega bo'lishi talab qilinadi. Bundan tashqari talabalar iqtisodiy hisob - kitoblarda qo'llanadigan standart dasturlar, elektron jadval dasturlari bilan tanish bo'lishi hamda zamonaviy kompyuter dasturlarida ishlash ko'nikmalariga ega bo'lishlari talab qilinadi.

Amaliy mashg'ulotlar bo'yicha bajariladigan minimal topshiriqlar soniga bo'lgan talablar

"Iqtisodiy matematik usullar va modellar" fani bo'yicha auditoriya soatlarining 50 foizi amaliy mashg'ulotlardan iborat. Bu mashg'ulotlarda o'tilgan ma'ruza mavzulariga doir masalalar echiladi. Har bir mavzu bo'yicha ajratilgan masalalarning 70 foizi auditoriyada, qolgani esa talabalarga mustaqil echish uchun topshiriladi. Barcha mavzular bo'yicha topshiriqlarni kompyuterda bajarish talab qilinadi.

Fanni o'qitishdagi yangi texnologiyalar

Fanni o'qitishda kompyuterlarning oxirgi avlodlari, INTERNET tarmoq tizimi, yangi telekommunikatsion tizimlardan va standart dasturlardan foydalaniladi. "Server"larga joylashtirilgan rasmiy iqtisodiy ko'rsatkichlardan foydalaniladi, tarqatma materiallar tayyorlanadi, test tizimi hamda tayanch so'zlar va iboralar asosida oraliq va yakuniy nazoratlar o'tkaziladi. Ayrim mavzular bo'yicha talabalar bilimini baholash test asosida, kompyuter yordamida bajariladi.

Umumiy o'quv ishlari, turlari bo'yicha hajmi

Oliy kasbiy ta'limning davlat standartlarida mazkur kursga 108 soat hajmida vaqt ajratilgan bo'lib, ulardan 36 soati mustaqil ta'lim, 72 soati auditoriya mashg'ulotlarini (hajmini) tashkil qiladi. Auditoriya mashg'ulotlarining 50 % (36s)i ma'ruza va 50% (36s)i laboratoriya mashg'ulotlaridan iborat. Ma'ruza va laboratoriya mashg'ulotlarining tengligi mazkur fanni talabalar tomonidan chuqur o'rganilishiga imkoniyat yaratadi. Bu fandan olgan bilimlar talabalarni kelajakda kundalik hayotda uchraydigan dolzarb amaliy masalalarni echishda hamda zamonaviy iqtisodiyotga doir adabiyotlarni o'rganib malakalarini oshirishlarida qo'l keladi.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

Mazkur fan o'quv yili davomida o'qitilib, yakuniy nazorat o'tkazishda kafedra tomonidan ishlab chiqilgan va Toshkent Moliya instituti ilmiy kengashi tomonidan tasdiqlangan uslubiy ko'rsatmalardan foydalaniladi.

278

Ish dasturini tuzishga doir uslubiy tavsiyalar

1. Mazkur fan bo'yicha ishchi o'quv dasturini tayyorlashda quyidagilarga e'tibor berilishi kerak: 2. Namunaviy dasturda ko'rsatilgan majburiy mavzular albatta ishchi dasturga kiritilishi kerak. 3. Ma'ruza va amaliy mashg'ulotlarning mavzulari namunaviy dastur asosida tuzilsa ham, undagi mavzular ketma ketligi o'zgarishi mumkin, hamda ayrim majburiy bo'lmagan mavzular mustaqil ta'limga o'tkazilishi mumkin; 4. Dasturdagi mustaqil ta'lim uchun mavzular ishchi dasturda ham ko'rsatilishi kerak; 5. o'quv dasturi har yili tuziladi. Shuning uchun undagi mustaqil ta'lim mavzulari yangi mavzular bilan to'ldirib boriladi, adabiyotlar ro'yxati, informatsion - texnik vositalar ro'yxati o'zgarib boradi.

2. FAN DASTURI

Iqtisodiy matematik usullar va modellar fanining predmeti va vazifalari

Iqtisodiy - matematik model, iqtisodiy - matematik modellashtirish, iqtisodiy matematik usullar tushunchalari.Fanning predmeti va vazifalari. Modelning haqiqatni aks ettirishi, qo'llanish maqsadiga ko'ra, mantiqiy - matematik tasniflanishiga ko'ra, vaqt va fazo bo'yicha, ichki tarkibi va qo'llanish sohasi bo'yicha guruhlari. Iqtisodiy matematik usullarning guruhlanishi. Matematik modellashtirish asosida ijtimoiy jarayonlar sifatini tahlil qilish bosqichlari. Matematik modellarga qo'yiladigan asosiy talablar.

Optimal xo'jalik aloqalarini aniqlash modellari

Bir mahsulotli va ko'p mahsulotli modellar. Masalaning matritsaviy modeli. Ko'p bosqichli transport masalasining qo'yilishi. Ishlab chiqaruvchi, vositachi va iste'molchi o'rtasidagi aloqalar. Masalaning iqtisodiy - matematik modeli. Maqsad funktsiyasi. Sun'iy ishlab chiqaruvchi va sun'iy iste'molchi.

Ishlab chiqarishni rivojlantirish va joylashtirish modellari

O'zaro almashishi mumkin bo'lgan va o'zaro almashuvi mumkin bo'lmagan vositalar. Uskunalarning optimal ish rejasi. Foydani optimallashtirish. Asbob - uskunalardan optimal foydalanib, mahsulot ishlab chiqarishni taqsimlash masalasini matematiktarzda ifodalash. Korxona faoliyatini optimallashtirish masalasi. Maksimal ishlab chiqarish yoki maksimal foyda olish modeli.

279

Texnik materiallarni optimal qirqish masalasining iqtisodiy qo'yilishi. Optimallashtirishdagi asosiy elementlar va jarayonlar. Korxonalarni rivojlantirish va joylashtirish modellari. Bir turdagi mahsulotlar ishlab chiqaruvchi korxonalarni joylashtirish va rivojlantirish masalasining qo'yilishi va echilish usullari. Ko'p turdagi mahsulotlar ishlab chiqaruvchi korxonalarni joylashtirish va rivojlantirish masalasining qo'yilishi va echilish usullari.

Korrelyatsion - regression tahlil va ekonometrik modellar

Bir omilli chiziqli bog'lanish. Determinatsiya koeffitsienti. Korrelyatsiya koeffitsienti. Stoxastik xatolar. Variatsiya. Iqtisodiy moliyaviy masalalarda regressiya tenglamasini hisoblash. Ekonometrik model tushunchasi. Ishlab chiqarish funktsiyalari bo'yicha istiqbollashtirish bosqichlari. Ekonometrik tenglamalar tizimi va ularning qo'llanishi. Iqtisodiy o'sishning natijaviy ko'rsatkichlari.

Optimallashtirish modellarida baholarni hisobga olish

Mehnat qiymati nazariyasidagi baholar modeli. Mahsulotlararo balans modeli. Mehnatning ijtimoiy xarajatlarini o'lchash. To'la xarajatlar tushunchasi. Mehnatning to'la xarajatlarini hisoblash tamoyillari bo'yicha baholar. Ishlab chiqarish va iste'mol modelining optimallik mezoni. Iste'molning modeli va uning maqsad funktsiyasini tuzish. Xarajatlar sarfida mahsulotni baholash omillari. Optimal baholashning yutuq va kamchiliklari.

Narxni shakllantirish omillar tizimi

Narxni belgilash bosqichlari. Narxni shakllantirish masalasining qo'yilishi. Talab va xarajatni aniqlash. Raqobatli mahsulotlar bahosini tahlil qilish. Har xil hajmdagi ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarga ketayotgan xarajatlarni qanday o'zgarishini aniqlash. Narxni shakllantirish usulini tanlash. Daromad siyosatining qo'llanilishi. Mahsulotlarni sotishda jahon bozori va jahon narxlarining o'rni.

Bozor sharoitida bahoni shakllantirish tamoyillari

Talab tavsifi. Bahoning sotish hajmiga ta'siri. Bahoni diversifikatsiya qilish bosqichlari. Firma iste'mol miqdoriga mos ravishda bahoni diversifikatsiyalash. Bahoni mahsulot toifasiga qarab diversifikatsiya qilish. Alohida kategoriyadagi iste'molchilar. Bahoni vaqt bo'yicha diversifikatsiya qilish.

280

Makroiqtisodiy jarayonlarning modellari

Takror ishlab chiqarish proportsiyalarini modellashtirish. Iqtisodiy o'sish modellari. Iqtisodiy muvozanat. Iqtisodiy sistemaning muvozanatli holati va muvozanatga ta'sir etuvchiomillar. Muvozanat modellari. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayonini modellashtirish. Makroiqtisodiy modellar. Bozor iqtisodiyoti sharoitida baholarning tashkil topishi. Mahsulotga bo'lgan talab va taklif baho funktsiyasi bo'lgan holi. holi. Barqaror baho shakllanishining matematik modeli. Mahsulot bahosi taklifning funktsiyasi bo'lgan hol. Bahoni shakllanishida xarajatlarga ommaviy ishlab chiqarishning ta'siri. Talabning bahoga bog'liqlik koeffitsienti. Iste'molchining xarid qilishi mumkin bo'lgan talabining tenglamada ifodalanishi. Talab, taklif va bahoning muvozanat nuqtasi

3. AMALIY MAShG'ULOTLAR MAVZULARI

Iqtisodiy matematik usullar va modellar fanining predmeti va vazifalari

Modellashtirish jarayoni elementlari. Iqtisodiy kuzatishlar va o'lchovlarning ahamiyati.* Iqtisodiy - matematik model, iqtisodiy - matematik modellashtirish, iqtisodiy matematik usullar tushunchalari. Iqtisodiy matematik usullarning guruhlanishi. Matematik modellashtirish asosida ijtimoiy jarayonlar sifatini tahlil qilish bosqichlari.

Optimal xo'jalik aloqalarini aniqlash modellari

Uskunalarning optimal ish rejasi. Foydani optimallashtirish. Asbob uskunalardan optimal foydalanib, mahsulot ishlab chiqarishni taqsimlash masalasini matematik tarzda ifodalash.* Korxona faoliyatini optimallash masalasi. Maksimal ishlab chiqarish yoki maksimal foyda olish modeli.* Texnik materiallarni optimal qirqish masalasi. Bir mahsulotli va ko'p mahsulotli modellar.* Masalaning matritsaviy modeli. Ko'p bosqichli transport masalasining qo'yilishi.* Maqsad funktsiyasi. Sun'iy ishlab chiqaruvchi va sun'iy iste'molchi. PER paketidan foydalanib, yuqoridagi masalalarni echish.

Ishlab chiqarishni rivojlantirish va joylashtirish modellari hamda ekspert baholash usullari

Modelning maqsad funktsiyasi.* Bir turdagi mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalarni joylashtirish va rivojlantirish masalasining qo'yilishi va echilish jarayoni. Ko'p turdagi mahsulotlar ishlab chiqaruvchi korxonalarni joylashtirish va rivojlantirish masalasining qo'yilishi va echilish jarayoni.* PER paketi yordamida masalani echish.

281

Korrelyatsion - regression tahlil va ekonometrik modellar

Bir omilli chiziqli bog'lanish. Korrelyatsiya koeffitsienti.* Stoxastik xatolar. Moliyaviy masalaning regressiya tenglamasini hisoblash. Ekonometrik tenglamalar tizimi va ularning qo'llanishi. Iqtisodiy o'sishning natijaviy ko'rsatkichi. ARM statistika dasturi yordamida masalalar echishi

Optimallashtirish modellarida baholarni hisobga olish

Mehnat qiymati nazariyasidagi baholar modeli. Mahsulotlararo balans modeli. Mehnatning ijtimoiy harajatlarini o'lchash. To'la xarajatlar tushunchasi. Mehnatni, to'la xarajatlarni hisoblash tamoyiliga asosan baholar tizimi. Baholarni qiymat darajasida hisoblashning shartli uch tarmoqli modeli.Iste'molning maqsad funktsiyasini tuzish.* Harajatlar sarfida mahsulotni baholash omillari. Mehnat qiymati nazariyasidagi baholar modeli.*

Narxni shakllantirish omillar tizimi

Narxni shakllantirish masalasining qo'yilishi. Talab va xarajatni aniqlash. Raqobatli tovarlar bahosini tahlil qilish. Har xil hajmdagi ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarga ketayotgan xarajatlarning qanday o'zgarishini aniqlash*. Narxni shakllantirish usulini tanlash. Bahoni belgilash ­ bahoni shakllantirish usullari.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida baholarning tashkil topishi

Bahoni shakllanishida xarajatlarga ommaviy ishlab chiqarishning ta'siri.* Bozordagi taklif va ishlab chiqarish vositalari samaradorligi egri chiziqlari. Iste'molchi xarid qilishi mumkin bo'lgan talabning tenglamada ifodalanishi. Talab, taklif va bahoning muvozanat nuqtalari.

Makroiqtisodiy jarayonlarning modellari

Iqtisodiy o'sish modellari. Iqtisodiy muvozanat. Iqtisodiy sistemaning muvozanatli holati va muvozanatga ta'sir etuvchi omillar. Muvozanat modellari. Kengaytirilgan ishlab chiqarish jarayonining muvozanat modeli. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayonini modellashtirish. Makroiqtisodiy modellar.

Bozor sharoitida bahoni shakllantirish tamoyillari

Talab xarakteristikasi*. Baho diversifikatsiyasi. Bahoni vaqt bo'yicha diversifikatsiya qilish.

282

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMALI NAMOYISh MATERIALLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

Ko'rgazmali namoyish materiallar ro'yxati Kurs rejasiga kiritilgan barcha mavzulardagi iqtisodiy masalalar ­ tenglama, masalalar bevosita kompyuterlarda amalga oshiriladi. Plakat, sxema, slaydlar yordamida amaliy mashg'ulotlar tushuntiriladi.

O'quv filmlari ro'yxati

Iqtisodiy masalalarning modelini tuzish va optimal echimini topish, tahlil qilish jarayonlari multimediya vositalari yordamida bevosita global tarmoq imkoniyatlaridan foydalanilgan xolda kompyuter monitorida turli filmlar ko'rinishida ko'rsatib boriladi. Virtual birja, virtual bank, virtual iqtisodiy ob'ektlar.

Multimediya ilovalari

Ishlab chiqarishni rejalashtirish, joylashtirish va uning optimal variantlarini topish, shuningdek bahoni shakllantirish masalalari kompyuter yordamida namoyish qilinadi. Fan bo'yicha ma'ruza matnlari, masalalar to'plami, tarqatma materiallar, tayanch so'z va iboralar ro'yxati, mavzular bo'yicha nazorat savollari va testlarni kompakt diskka yozish va undan foydalanish.

Informatsion texnik vositalar

1. 2. 3. 4.

PentiumIII, IV rusumidagi kompyuterlar, INTERNET tarmog'i. Elektron pochta Telekommunikatsion vositalar. Amaliy dasturlar. PER, KOMFAR, AIJ Prognoz, AIJ Statistika.

5. O'ZLAShTIRISh BO'YIChA NAZORAT QILISh TURLARI

Talabaning "Iqtisodiy matematik usullar va modellar" fani bo'yicha o'zlashtirishini baholash semestr davomida muntazam ravishda olib boriladi va quyidagi turlar orqali amalga oshiriladi:

· · ·

- Joriy baholash (JB); - Oraliq baholash (OB); - Yakuniy baholash (YaB).

283

JBda fanning har bir mavzusi bo'yicha talabaning bilim darajasini aniqlab borish nazarda tutiladi va odatda amaliy mashg'ulot darslarida testlar yoki shaxsiy topshiriqlar yordamida nazorat ish o'tkazish, uy vazifalari yoki mustaqil echilgan masalalarni tekshirish yo'li bilan amalga oshiriladi. OBda fanning bir necha mavzularini qamrab olgan bo'lim yoki qism bo'yicha nazariy mashg'ulotlar o'tib bo'lingandan so'ng talabaning nazariy bilimlari kollokvium o'tkazish, tayyorlangan referatlar va mustaqil ta'lim bo'yicha berilgan topshiriqlarni tekshirish yo'li bilan baholanadi. Fan bo'yicha JB va OBda talaba to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting ballning miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan umumiy soatning 70 %i miqdorida belgilanadi. YaB tayanch so'z va iboralarga asoslangan "qzma ish" usulida o'tkaziladi. YaB bo'yicha talaba fanga ajratilgan umumiy soatlar miqdorining 30 %i miqdorida ball to'plashi mumkin.

6. ADABIYoTLAR Asosiy adabiyotlar 1. J.O. Brein. Management Information System. New York - London, 1999. 2. M.F. Ochilov, A.V. Qobulov, O.M. Abdullaev, O.T. Kenjaboev. Marketing strategiyasi modellari va istiqbollash. T.: "TFNTI", 1997. 3. L.E. Basovskiy Prognozirovanie i planirovanie v usloviyax rinka MFiS.: 2000. 4. Ekonometrika. / Pod red. T.Sh. Shadieva - T.: Sharq, 1999. 5. Magnus Ya.R. i dr. Ekonometrika. - M.: Delo, 1997. 6. Kmenta J. Elements of Econometrics. - New York, Macmillan, 1986. 7. A.V. Qobulov, A.T. Kenjaboev. Baholashda iqtisodiy matematik usullar va modellar. - T.: FAN, 1996. 8. Modelirovanie riskovix situatsiy v ekonomike i biznese/ Uchebnoe posobie. T.: FAN, 2000. 9. Odintsov B.E. Proektirovaniya ekonomicheskix ekspertnix sistem. ­ M.: Kompyuter YuNTI, 1996. 10. G.N. Chubakov. Strategiya tsenoobrazovaniya i marketingovaya politika predpriyatiya. M.: F i S, 1996. 11. Zamkov O.O. i dr. Matematicheskie metodi dlya ekonomistov. ­M.: F i S, 1995. 12. Matematicheskaya ekonomika na personalnom kompyutere./ Pod red. M. Kubaniva. M.: F i S, 1991.

284

Qo'shimcha adabiyotlar

1. I.A. Karimov. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: xavsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. ­ T.: O'zbekiston, 1999. 2. I.A. Karimov. O'zbekiston buyuk kelajak sari. ­ T.: O'zbekiston, 1998. 3. I.A. Karimov. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. - 5 - t. - T.: O'zbekiston, 1997. 4. I.A. Karimov. O'zbekistan ­ sobstvennaya model perexoda na rinochnie otnosheniya. - T.: O'zbekiston, 1998. 5. Kuritskiy. Poisk optimalnix resheniy sredstvami Exsel 7.0. - S.Peterburg.: Piter, 1997. 6. Yu.V. Vasilkov, N.N. Vasilkova. Kompyuternie texnologii vichisleniy v matematicheskom modelirovanii. - M.: F i S 1999. 7. Gulyamov S.S. Proizvodstvenniy potentsial regiona. Problemi modelirovaniya, ispolzovaniya i razvitiya. ­ T.: O'qituvchi, 1995.

285

"IQTISODIY GEOGRAFIYa" fanidan DASTUR

286

Tuzuvchilar:

dots. Sh.A. Azimov, prof. A.A. Qayumov, dots. S.O. Islomov, k.o'q. I.F. Abdulqosimov.

Taqrizchilar: prof. Q.N. Abirqulov, dots. S.S. Umarov. Mazkur dastur ishlab chiqarish kuchlari va ularni tashkil etgan elementlarga oid xususiyatlar, ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish sohalari, iqtisodiyot tarmoqlari joylashishining qonuniyatlari, tamoyillari va omillarini, O'zbekiston Respublikasi, iqtisodiy rivojlangan davlatlar ijtimoiy - iqtisodiy taraqqiyotini ifodalovchi jihatlar hamda yuqoridagi jarayonlar bilan aloqador bo'lgan muammolar to'g'risida ma'lumotlar berishni nazarda tutadi. Nastoyashchaya programma prednaznachena obespechit neobxodimoy informatsiey o razvitii proizvoditelnix sil i ix sostavlyayushchix, zakonomernostyax, printsipax i faktorax razmeshcheniy otrasley materialnogo proizvodstva i sferi uslug, ob osobennostyax sotsialno - ekonomicheskogo razvitiya ekonomicheski razvitix gosudarstv i problemax, vozniknoveniya i uglubleniya kotorix obuslovleni visheizlojennimi protsessami. This program predestinated to guarantee indispensable information about development productive forces and factors and their compose principles and factors of dispose of branches material manufacture and scope services about special economic progresses in the economical developed countries and problems outbreak and deepening which determined about mentioned. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

1. SO'Z BOShI

O'quv fanining maqsadi va vazifalari

O'quv fanining maqsadi - bakalavrlarni ishlab chiqarish kuchlari va ularni tashkil etuvchi elementlarga xos xususiyatlar, ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish soha hamda tarmoqlarini joylashtirishning qonuniyatlari, tamoyillari va omillari, O'zbekiston Respublikasi va iqtisodiy rivojlangan davlatlar ijtimoiy - iqtisodiy taraqqiyotini ifodalovchi jihatlar hamda yuqoridagi jarayonlar bilan aloqador bo'lgan

287

muammolar to'g'risida zaruriy bilimlar bilan ta'minlashdan iborat. O'quv fanining asosiy vazifasi jahonning ayrim hududlaridagi tabiiy, ijtimoiy - iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilishni uddalay oladigan iqtisodchi mutaxassislarni shakllantirishga qaratilgan.

O'quv rejasidagi boshqa fanlar bilan aloqasi

"Iqtisodiy geografiya" kursi "Iqtisodiy nazariya", "Xalq xo'jaligi tarixi", "Milliy iqtisodiyot", "O'zbekiston tarixi", "Makroiqtisodiyot", "Xalqaro iqtisodiy munosabatlar", "Statistika", "Ekologiya", "Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari" va boshqa fanlar bilan o'zaro bog'langandir. O'quv fani bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmalariga qo'yiladigan talablar

"Iqtisodiy geografiya" fani bo'yicha bakalavr quyidagilar to'g'risida tasavvurlarga ega bo'lishi kerak:

· ·

· · · ·

- "Iqtisodiy geografiya"ning nazariy - metodologik asoslari; - ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirishning qonuniyatlari, tamoyillari va omillari; - ishlab chiqarish bilan tabiiy muhit o'rtasidagi hududiy aloqalar; - xalqaro mehnat taqsimoti va integratsiya jarayonlari; - O'zbekiston Respublikasining tabiati, aholisi va xo'jaligiga xos xususiyatlar; - Iqtisodiy rivojlangan davlatlarning ijtimoiy - siyosiy va iqtisodiy taraqqiyoti bilan aloqador muammolar.

"Iqtisodiy geografiya" fani bo'yicha bakalavr quyidagi global muammolar mohiyatini bilishi lozim:

·

·

· ·

·

·

- iqtisodiy - geografik tadqiqotlar, iqtisodiy rayonlashtirishni amalga oshirish bo'yicha usullarni; - hududiy ijtimoiy - iqtisodiy tizimlarning shakllanishi va rivojlanishini aks ettiruvchi jarayonlarni; - mintaqalarning tabiiy va inson resurslaridan oqilona foydalanish yo'llarini. Bakalavr quyidagilarni uddalay olishi lozim: - ayrim mintaqalar va mamlakatlarning iqtisodiy - geografik o'rni, tabiiy sharoiti va resurslarini baholashni; - statistik, demografik, kartografik va boshqa turdagi ma'lumotlarni to'plash, qayta ishlash, tahlil qilish va baholashni; - matnni tavsiflash orqali xulosalar qilish va takliflar tayyorlashni.

288

Amaliy mashg'ulotlar bo'yicha bajariladigan ishlar minimal miqdoriga bo'lgan talablar Amaliy (seminar) mashg'ulotlar bakalavrlarda turli mazmunga ega geografik kartalar bilan ishlashni, jadval va chizmalarni o'qiy olish bo'yicha bilim va ko'nikmalarni shakllantirishga qaratilishi lozim. Undan tashqari amaliy (seminar) mashg'ulotlar talabalarning ma'ruzadan olgan bilimlarini mustahkamlashga xizmat qilishi kerak.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi bo'yicha tavsiyalar

Oliy ta'limning DTS ga binoan mazkur kursga 108 soatga teng hajmda soat ajratilgan. Uning 36 soati (33,3%) ma'ruza, 36 soati (33,4%) amaliy mashg'ulotlar va qolgan 36 soati (33,3%) mustaqil ta'limdan iboratdir. Auditoriya mashg'uloti turlari soatlar hajmi bo'yicha oqilona taqsimlangan. Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori Talabalar bilimi reyting tizimi orqali baholanadi. Reyting tizimi bo'yicha o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori uchta: joriy nazorat, oraliq nazorat va yakuniy nazoratdan iborat bo'lib, ular test olish, yozma ish va oqzaki so'rov asosida amalga oshiriladi. Har bir joriy nazoratdan talabalar eng ko'pi 17,5 % dan jami 35 % (25,2 ball), har bir oraliq baxolashda 17,5 % dan jami 35 % (25,2 ball), yakuniy baholashdan 30 % (21,6 ball) jami 72 ball to'plashi mumkin. Talabalar bilimini baholash uchun kafedra tomonidan ishlab chiqilgan va Toshkent Moliya instituti ilmiy kengashi tomonidan tasdiqlangan uslubiy ko'rsatmalardan foydalaniladi.

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarni qo'llash

"Iqtisodiy geografiya" kursini o'tishda ilg'or texnologiyaning tarkibiy qismlari bo'lmish: a) o'quv maqsadi va vazifalari katalogini ishlab chiqish; b) o'quv maqsadi va vazifalarini bajarishni nazorat (test, yozma ish) qilish; v) o'quv maqsadiga erishish, rejalashtirilgan maqsadni baholash kabilardan kelib chiqish tavsiya etiladi. Mashg'ulotlarni o'tkazish jarayonida o'quv ko'rgazma qurollaridan, kompyuter, informatsion vositalardan foydalangan holda zamonaviy bilimlar mustahkamlab boriladi.

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Fan bo'yicha ishchi o'quv dasturini tayyorlashda namunaviy dasturning so'z boshida keltirilgan uslubiy ko'rsatmalarga amal qilinadi. Har bir ko'rsatilgan ma'ruza,

289

amaliy va mustaqil ta'lim mavzulari izchil bo'lishi lozim. Ularda mavzu rejasi, unga oid adabiyotlar va ko'rgazmali qurollar ro'yxati berilishi kerak. Shuningdek, mazkur fan bo'yicha ishchi o'quv dasturini tayyorlashda quyidagilarga e'tibor berilishi kerak: 1. Na'munaviy dasturda ko'rsatilgan majburiy mavzular, albatta, ishchi dasturiga kiritilishi kerak; 2. Ma'ruza va amaliy mashg'ulotlarning mavzulari na'munaviy dastur asosida tuzilsa ham, undagi mavzular ketma - ketligi o'zgarishi mumkin, hamda ayrim majburiy bo'lmagan mavzular mustaqil ta'limga o'tkazilishi mumkin; 3. Dasturdagi mustaqil ta'lim uchun mavzular ishchi dasturida ham ko'rsatilishi kerak; 4. Ishchi o'quv dasturi har yili tuziladi. Shuning uchun undagi mustaqil ta'lim mavzulari yangi mavzular bilan to'ldirib beriladi, adabiyotlar ro'yxati, informatsion - texnik vositalar ro'yxati o'zgarib boradi.

2. FAN DASTURI

Iqtisodiy geografiyaning ob'ekti, predmeti va mazmuni, uning shakllanish va rivojlanish xususiyatlari

Iqtisodiy geografiyaning nazariy va amaliy yo'nalishlari: tarmoq va mamlakatshunoslik, hududiy va konstruktiv yo'nalishlari, differentsiyalashuvi va integratsiyalashuvi. Asosiy ilmiy kontseptsiyalar va ularning mazmuni: iqtisodiy rayonlashtirish, hududiy ishlab chiqarish majmualari, energiya ishlab chiqarish tsikllari, iqtisodiy geografik o'rin va boshqalar. Iqtisodiy - geografik va kompleks geografik tadqiqotlar. Iqtisodiy geografiyaning geografik va iqtisodiy fanlar tizimidagi o'rni. Uning iqtisodiyot nazariyasi, makroiqtisodiyot, regional iqtisod, tarmoqlar iqtisodi, tabiiy geografiya, ekologiya, kartografiya, demografiya, iqtisodiy tarix va boshqa fanlar bilan aloqalari. Iqtisodiy geografiyaning tarmoqlarga bo'linishi: umumiy, tarmoqlar, tabiiy resurs, xizmat ko'rsatish geografiyalari. Aholi geografiyasi. Siyosiy geografiya. Iqtisodiy kartografiya va boshqalar. Iqtisodiy geografiya fanining tadqiqot uslublari. Umumiy, geografik, iqtisodiy uslublar va yo'nalishlar. Iqtisodiy - geografik tahlil, iqtisodiy - statistik tahlil, taqqoslash, guruhlash, iqtisodiy - matematik modellashtirish, iqtisodiy - geografik bashorat qilish (prognozlash), kartografik uslublar. Hududiy tizimlardagi tarmoqlar tuzilishlarni tadqiq etish.

290

Oliy malakali iqtisodchi mutaxassislarni tayyorlashda iqtisodiy geografiyaning ahamiyati

Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish sharoitida iqtisodiy geografiya fanining asosiy vazifalari. Iqtisodchi mutaxassislarning geografik fikrlashi va tafakkurini kuchaytirish. Iqtisodiyotni rivojlantirishning hududiy (mintaqaviy) muammolari. Ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirishni takomillashtirishda uning ahamiyatini oshib borishi. Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish sharoitida ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish va rivojlantirishning omillari va printsiplari Ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish omillari to'g'risida tushuncha. Ishlab chiqarishni joylashtirishning bozor, texnik - iqtisodiy, tabiiy, tarixiy, ijtimoiy - siyosiy omillari. Ko'p aspektli va kompleks (majmuali) omillar, dinamiklik, inertsiyalilik, hududiylik, ijtimoiy (aholi va mehnat resurslari)lik, ularning ta'rifi. Ishlab chiqarish kuchlariga ta'sir ko'rsatadigan omillar (ishchi kuchi, xom ashyo, yoqilg'i va energiya, kapitalning mavjudligi, tashish baholari (tariflar), infrastrukturalar). Xom ashyo, yoqilg'i - energetika, mehnat resurslari, tayyor mahsulot iste'moli rayonlarining sanoatning joylashishiga ta'siri darajasi. Qishloq xo'jaligi, rekreatsiya, infrastruktura va boshqalarning joylashishiga ta'sir etadigan omillar. Ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish tamoyillari. Tamoyillarning tarixan o'zgaruvchanligi. Tarmoqlar va regionlar rivojlanish kontseptsiyasida ichki va tashqi raqobat muhitini, bozor talablari va takliflarini hisobga olgan holda ishlab chiqarishni joylashtirish. Yangi iqtisodiy sharoitda regional ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirishni takomillashtirish muammolari.

Hozirgi zamon dunyo siyosiy va iqtisodiy xaritasi

Dunyo siyosiy va iqtisodiy xaritasi to'g'risida tushuncha. Dunyo siyosiy xaritasi ­ tarixiy davrlarning ko'zgusi. "Davlat hududi", "hududiy suvlar", "ichki suvlar", "davlat chegarasi", "suverenitet", "siyosiy maqom", "idora boshqaruv shakllari", "suveren", "unitar, federativ davlat", "xalqaro iqtisodiy munosabatlar", "erkin iqtisodiy zona (mintaqa)" tushunchalarining ma'no va mazmuni. Dunyo siyosiy va iqtisodiy xaritasi shakllanishining asosiy bosqichlari. Tarixiy geografik yondashuv hozirgi zamon muammolarini tushunishning kaliti. Qadimgi dunyo, o'rta asrlardagi dunyo siyosiy va iqtisodiy xaritasi. Turon Turkiston zamini xalqlarining Osiyo va Evropa bilan aloqalari, ularning dunyoni

291

geografik bilish chegaralarining kengligi. Buyuk Ipak yo'li va uning ahamiyati. XIV asr boshida Temur davlati. Temuriylar davlatining inqirozi, uning sababi va oqibatlari. Buyuk geografik kashfiyotlar va Evropa mustamlakachilik bosqichining boshlanishi. Mustamlakachilik imperiyalarining paydo bo'lishi. Buyuk Britaniya, Frantsiya, Germaniya, Rossiya imperiyalari va boshqalar. XVI - XIX asrda dunyo siyosiy va iqtisodiy xaritasi. Birinchi jahon urushi arafasida va undan keyin dunyo siyosiy xaritasida yuz bergan o'zgarishlar, jahon bozori va jahon xo'jaligining shakllanishi. Oktyabr to'ntarishi va dunyoning ikki tizimga bo'linishi. Ikkinchi jahon urushi va dunyo siyosiy xaritasida yuz bergan o'zgarishlar. Sotsializmning jahon tizimiga aylanishi va uning oqibatlari. Imperializm mustamlakachilik tizimining emirilishi. SSSR va sotsialistik tizimning parchalanishi va yangi mustaqil davlatlarning paydo bo'lishi. Xalqaro munosabatlar yangi davrining boshlanishi va dunyo siyosiy xaritasi. Munosabatlarni sog'lomlashtirish, qurolsizlanish va hamkorlik. Evropa muammolari. "Umumevropa uyi" kontseptsiyasi. Dunyoning regional muammolari. Regional mojarolar, ularning sabablari, oqibatlari, ularni tinch yo'l bilan hal etish muammolari. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar va dunyoning iqtisodiy xaritasi. "Shimol - Janub" munosabatlari. BMTning "Yangi xalqaro iqtisodiy tartib" dasturi. "Sharq - G'arb" munosabatlari. Dunyo mamlakatlarining tashqi iqtisodiy aloqalarida radikal islohotlarini amalga oshirish. Erkin iqtisodiy zonalarni barpo etish. Dunyo mamlakatlari iqtisodiy munosabatlarini takomillashtirish muammolari. Hozirgi zamon dunyo mamlakatlari tipologiyasi. Dunyo mamlakatlarini siyosiy mezonlar, hududining kattaligi, aholisining soni bo'yicha klassifikatsiyasi.

Dunyo mamlakatlarini miqdoriy mezonlar bo'yicha guruhlash. Dunyoning suveren mamlakatlari

Dunyo mamlakatlarining ijtimoiy - iqtisodiy rivojlanish darajasi tipologiyasi. Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar va ularning guruhlari. "Katta - sakkizlik" mamlakatlari. Ularga nisbatan kichikroq mamlakatlar. "Ko'chirilgan kapitalizm" mamlakatlari. Mustaqil Davlatlar Hamdo'stligi (MDH) a'zolari, Boltiqbo'yi, Sharqiy Evropa mamlakatlari (sobiq sotsialistik mamlakatlar). Rivojlanayotgan mamlakatlar va ularning guruhlari. Yangi industrial mamlakatlar. Neft eksport qiluvchi mamlakatlar. Eng kam rivojlangan mamlakatlar. Dunyo mamlakatlarning davlat tuzumi. Respublika va monarxiya boshqaruv shakllari. Ma'muriy - hududiy tuzilishning asosiy shakllari. Unitar va federativ davlatlar.

292

Dunyo aholisi geografiyasi

Aholi ro'yxati, aholining qayta tiklanishi, "demografik portlash", "demografik bo'hron (krizis)", "aholi ortiqchaligi", "iqtisodiy faol aholi", "etnos", "aholi migratsiyasi", "aholi yashaydigan joy tizimlari", "urbanizatsiya", "demografik siyosat" tushunchalarining mazmuni. XX asrda aholi sonining o'sishi. Dunyo mamlakatlarining demografik siyosati. Materiklar va mamlakatlar bo'yicha aholining joylashishi va zichligi notekisligining sabab va oqibatlari. Tashqi va ichki migratsiya. Migratsiya siyosati. Dunyo aholisining tarkibi. Jinsiy tarkibi. Turli mamlakatlarda erkak va ayollar nisbati. Aholining yosh tarkibi va uning mehnat resurslariga ta'siri. Dunyo aholisining milliy va etnik tarkibi. Bir va ko'p millatli davlatlar. Xalqlarning irqlarga bo'linishi. Aholining diniy tarkibi. Eng ko'p tarqalgan (xristianlik, islom dini va buddizm) va boshqa dinlar geografiyasi. Dunyoning shahar va qishloq aholisi. Urbanizatsiya. Yuqori, o'rta va kam urbanizatsiyalashgan mamlakatlar. Katta shaharlar sonining ko'payishi, shahar aglomeratsiyasi. Megapolis. Ularni boshqarish muammolari. Qishloq aholisi. Qishloqlar va ularning funktsional turlari. Aholi sonini o'sishini bashoratlashning ahamiyati va oziq - ovqat dasturlari echimidagi muammolar.

Dunyo xo'jaligi geografiyasi

Dunyo xo'jaligining shakllanishi va uning asosiy bosqichlari. Xalqaro mehnat taqsimoti. Xalqaro ixtisoslashuv. Xalqaro iqtisodiy integratsiya. Dunyo mamlakatlarining eng muhim iqtisodiy guruhlari. Ilmiy - texnika taraqqiyotining dunyo xo'jaligiga ta'siri. Fanning bevosita jamiyatning ishlab chiqarish kuchiga aylanishi. ITT va yangi texnologiyalarning hududiy tuzilmalariga ta'siri. Yalpi milliy mahsulot(YaMM)ning turli mamlakatlardagi ko'rsatkichlari. Dunyo xo'jaligi tuzilmasi. Dunyo xo'jaligi tarmoqlari geografiyasi. Sanoat moddiy ishlab chiqarishning etakchi tarmog'i. qqilg'i - energetika, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, engil va oziq - ovqat tarmoqlarining sanoatdagi o'rni va ahamiyati. Dunyo qishloq xo'jaligi geografiyasi. Turli mamlakatlar qishloq xo'jaligining o'ziga xos xususiyatlari va turlari. Baliqchilik. Dunyoning oziq - ovqat resurslari va oziq - ovqat muammolari. Dengiz va okeanlarning resurs salohiyati va undan foydalanish. Dengiz akvakulturasi (morikultura). Okean resurslarining notekis o'zlashtirilishi, dengiz muhiti ifloslanishining kuchayishi. Okeanlardan siyosiy va harbiy faoliyat maydoni sifatida

293

foydalanishning kuchayishi. Okean resurslaridan maqsadga muvofiq foydalanish va suv muhitini muhofaza qilish.

Dunyo sanoati geografiyasi

Sanoat - moddiy ishlab chiqarishning etakchi tarmog'i uni hududiy tashkil qilish va rivojlantirish xususiyatlari. Sanoatni hududiy ishlab chiqarish tuzilishiga ta'sir etuvchi tabiiy - iqtisodiy, siyosiy, texnologik omillar. Hozirgi dunyoning turli guruh mamlakatlarida sanoatning rivojlanish darajasi. Dunyo sanoatining etakchi tarmoqlari geografiyasi. Dunyo bo'yicha yoqilg'i - energetika, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, engil va oziq - ovqat sanoatlarining joylashishi va rivojlanishidagi asosiy hususiyatlari.

Dunyo qishloq xo'jaligi geografiyasi

Qishloq xo'jaligining joylashish va rivojlanish hususiyatlari. Dunyoning er resurslari va uning tuzilishi. Dunyo mamlakatlarida qishloq xo'jaligini hududiy tashkil etishning shakllari. ITTning qishloq xo'jaligini joylashish va rivojlanishiga hamda agrosanoat majmualariga ta'siri. Agrar munosabatlar va agrobiznesning rivojlanishi. Dunyo dehqonchiligi va chorvachiligi etakchi tarmoqlarning joylanishi. Daryo va dengiz baliqchiligining rivojlanishi. Dunyoning turli mamlakat va regionlarida oziq - ovqat muammolari va ularning echimi.

Dunyo transporti geografiyasi

Transportning asosiy turlari, dunyo ahamiyatidagi eng muhim daryo, dengiz, va havo yo'llari. Hududiy transport tizimlari. "Buyuk Ipak yo'lining" qayta tiklanishi va ta'mirlanishining ahamiyati. Kaspiy va Qora dengizlararo transport aloqalari rivojlanishining istiqbollari. Ushbu yo'nalishning sharq va g'arb o'rtasida aloqalarni rivojlantirish hamda chuqurlashtirishning Markaziy Osiyo mamlakatlari va O'zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishdagi ahamiyati. Eng muhim xalqaro iqtisodiy, ilmiy - texnik, savdo aloqalari, kredit - moliyaviy, turli xizmatlar va xalqaro turistik munosabatlarning rivojlanishi.

Dunyoning regional tavsifi

Rivojlangan mamlakatlarning iqtisodiy salohiyati. Xo'jalikning hududiy tuzilishi. Regional siyosatning asosiy yo'nalishlari. Dunyoning eng yirik transmilliy korporatsiyalari. Rivojlanayotgan mamlakatlarning tabiiy - mineral xom ashyo

294

salohiyati. Eksport ixtisosligi bo'yicha rayon xo'jaliklarining tarmoq va hududiy tuzilishi. Rivojlanishning hozirgi zamon bosqichi yutuqlari va qiyinchiliklari.

AQShning iqtisodiy - geografik tavsifi

AQSh dunyoning iqtisodiy jihatdan eng kuchli rivojlangan mamlakati. Hududiy chegaralarining shakllanishi, uning qulayliklari. Davlat tuzumi, siyosiy xaritasi. Tabiiy sharoiti va resurslari. Er yuzasi, tuproq, iqlim sharoitlari, suv resurslari va ularning xo'jalik bahosi. Eng muhim foydali qazilmalarning zahiralari va joylashishi, ularning AQSh taraqqiyotidagi roli. Aholisi. Aholining shakllanish omillari. Emigratsiyani aholining o'sishi va tarkibiga, amerika millatining shakllanishiga ta'siri. Aholining milliy tarkibi va asosiy etnik guruhlari. Aholining zichligi va joylashish xususiyatlari. Urbanizatsiya xususiyatlari va muammolari. Shaharlarning Shimoliy Amerika turlari. Yirik shaharlar va aglomeratsiyalar, megapolislar. Suburbanizatsiyaning shahar atrofi zonalari, yo'ldosh shaharlarning o'sish jarayoni va uning tobora ustivorligi. Noishlab chiqarish sohalarida aholi hissasining o'sib borishi. Aholi bandligi muammolari. Xo'jaligining umumiy ta'rifi. Rivojlanish xususiyatlari. AQShning dunyo ishlab chiqarish, tovar va kapital eksportidagi hissasi. Sanoati. Sanoatning yuqori darajada yangi texnika va texnologiya bilan ta'minlanganligi, uning resurslarni tejash va tabiatni muhofaza qilishdagi yuksak vazifalari. Yirik sanoat rayonlari va mintaqalariga tavsif. Qishloq xo'jaligi. Fermerlar ixtisoslashuvi va turlari. Agrosanoat majmualarining (ASM) shakllanishi va rivojlanishi, agrobiznes. Bosqichma - bosqich ixtisoslashuvning rivojlanganligi. Asosiy qishloq xo'jalik rayonlari va mintaqalari (makkajo'xori, paxta, bug'doy va boshqalar). Transporti. Rivojlanishning darajasi, transport tarmoqlari konfiguratsiyasi. Asosiy transport magistrallari va tugunlari. Quvur transporti. Buyuk ko'llar va Missisipi daryosi suv yo'llarining roli, asosiy portlar. Havo transporti. Tashqi iqtisodiy aloqalar. Eksport va importning tuzilishi va geografik taqsimlanishi. AQShning chet mamlakatlardagi kapital qo'yilmalarining turlari, tarmoqlari va davlatlar bo'yicha taqsimlanishi. Turizm va dam olish. Tabiiy - rekreatsiya resurslari. Xalqaro va ichki turizm, mehmon qabul qilish industriyasi. Dengiz va ko'l bo'yi hamda tog' turizmining asosiy rayonlari. Atrof - muhit muhofazasi va ekologik muammolar. Ekologik muammolarning keskinlashuv sabablari va ularni echish yo'llari. Iqtisodiy rayonlari. Asosiy iqtisodiy rayonlari. Shimoli - Sharq hozirgi eng muhim rivojlangan rayon. Uning rivojlanish xususiyatlari. Yirik shaharlari.

295

Janub. Tabiiy resurslarga boyligi. Aholisi. Sanoat, paxtachilik va xo'jaligining boshqa tarmoqlarining joylashuvi va tuzilishidagi siljishlari, rivojlanish xususiyatlari. Janubning yirik shaharlari: Xyuston, Yangi Orlean, Dallas, Atlanta, Birmingem. Farb AQShning yosh rayoni. Kaliforniya, Tinch okean, Shimoli - g'arb. Tog'li shtatlar. Los - Anjeles, San - Frantsisko, Sietl va boshqa shaharlar. Yangi shtatlar. Alyaska va Gavayi, ular iqtisodiyoti tuzilishining xususiyatlari, strategik ahamiyati. AQShning Karib dengizi va Tinch okean mintaqasidagi tashqi mustamlakalari. Ularning aholisi, resurslari, iqtisodiy va strategik ahamiyati.

Germaniya Federativ Respublikasining iqtisodiy - geografik tavsifi

GFRning geografik o'rni, hududiy chegaralari. GFR - Federativ davlat. Yagona Germaniyaning paydo bo'lishi. Davlat tuzumi. Dunyo iqtisodiyotida GFRning o'rni. Aholisi. Aholining soni va tabiiy harakati. Aholi dinamikasi va tarkibi. Ko'chib borganlar oqimi va assimilyatsiyasi, emigratsiya va immigratsiya. Aholi joylashishi va urbanizatsiya xususiyatlari. Reyn - Rur aglomeratsiyasi. Sanoati. Tabiiy resurslari. Sanoatning asosiy tarmoqlari. Og'ir sanoatning yuqori salmog'i. Mashinasozlikning muhim roli. GFR - dunyoning eng "kimyolashgan" mamlakati. Issiqlik elektrostantsiyalarning rivojlanganligi. Asosiy sanoat rayonlari. Qishloq xo'jaligi. Asosiy tarmoqlari. Sut, go'sht - sut yo'nalishidagi chorvachilik. Don xo'jaligi. Yuqori mahsuldor ixtisoslashgan ishlab chiqarish turlarining ustunligi. Transporti. Transport tarmoqlarining murakkab konfiguratsiyasi. Avtomobil va dengiz transportining etakchi ahamiyati. Daryo transporti (Reyn). Duysburg dunyodagi eng yirik daryo yo'li. Yirik transport tugunlari. Gamburg, Berlin - sanoati majmualari. Turizm va dam olish. GFR ­ xalqaro turizmning yirik mamlakati. Atrof - muhit muhofazasi va ekologik muammolar. Tabiat muhofazasi va ekologik muammolarning keskinlashuvi. Atrof - muhitni muhofaza qilishning faol tadbirlari. Aholidan muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar maydonining kengaytirilishi. Tashqi iqtisodiy aloqalari. Tashqi savdoning tovar tuzilishi va geografiyasi. Kapital eksporti. Iqtisodiy rayonlari. Rayonlarning shakllanishi xususiyatlari va rayonlararo asosiy tafovutlar. Reyn - Vestfal industrial rayoni - og'ir sanoatning asosiy rayoni. Shimoliy industrial - agrar rayoni. GFRning "Dengiz darvozasi". Kil kanali. Gamburg, Gannover, Bremen.

296

Reyn bo'yi Janubi - g'arbiy industrial - agrar rayoni. Kimyo sanoatining alohida ahamiyati. Reyn daryosining roli. Universitetli shaharlar. Saar industrial rayoni. Ko'mir qazish. Tuzatish diversifikatsiyasi. Frantsiya bilan aloqalari. Bavariya industrial - agrar rayoni. Harbiy sanoat monopoliyalarining alohida roli. Qishloq xo'jalik tavsifi. Katolik cherkovining roli. Myunxen, Nyurenberg shaharlari. Sharqiy Germaniya rayonlari: 1. 2. 3. 4. 5. Shimoliy (Dengiz bo'yi) - Rostok. Markaziy - Berlin. Markaziy - Elba ­ Leyptsig - Magdeburg, Galle. Janubiy (sobiq Karl - Marks - Shtadt). Janubi - Sharqiy - Drezden.

Yaponiyaning iqtisodiy - geografik tavsifi

Yaponiya hozirgi dunyoning uchta eng muhim markazining iqtisodiy peshqadamlaridan biridir. Yaponiyaning dunyo iqtisodiyotidagi o'rni. Iqtisodiy - geografik o'rni va maydoni. Yaponiya - arxipelag mamlakati, orol davlat. Aholisi. Aholisining tabiiy harakati, milliy tarkibi. Joylashish xususiyatlari. Yaponiya - yuqori madaniyat va yoppasiga savodxon mamlakat. Urbanizatsiya xarakteri. Yirik shahar aglomeratsiyalari. Tokio, Osaka, Nagoya. Tokaydo megapolisining paydo bo'lishi. Davlat demografik siyosati. Asosiy dinlar. Rivojlanishining tarixiy - geografik xususiyatlari. Yaponiya - qadimiy davlat. Yaponiya dunyoning boshqa hududlaridan uzoq davr ajrab qolganligi va uning oqibatlari. Ikkinchi jahon urushidan keyin Yaponiya iqtisodiyotidagi siljishlar. Fan texnika kashfiyotlarini tezda joriy etish, ishchilar maoshini past miqdorining ahamiyati. Ilmiy tadqiqot va ishlov berish sanoatiga katta miqdorda kapital ajratish - iqtisodiy o'sishning muhim omili. Yaponiya ta'lim tizimining ahamiyati. Sanoati - o'zining tabiiy resurslarining deyarli yo'qligi. Energiya va metallni ko'p talab qiladigan ishlab chiqarishning cheklanganligi, fanga asoslangan eng yangi tarmoqlarga e'tibor, noan'anaviy energiya manbalaridan ("Quyosh yorug'lik" dasturi) foydalanish. Texnopolislarning shakllanishi - fan shaharlari va ilmga asoslangan ishlab chiqarish.

297

Sanoatning eng muhim tarmoqlari, ishlab chiqarish ko'lami, texnik saviyasi va monopolizatsiya darajasi. Mikroelektronika, robot texnikasi, yangi materiallar, kosmik texnikaga materiallar ishlab chiqarish, bioindustriya. Energetika, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, to'qimachilik sanoatlari. Sanoat rayonlari va asosiy sanoat markazlari. Sanoatni eksportga yo'naltirilganlik darajasi. Qishloq xo'jaligi. Ikkinchi jahon urushidan so'ng qishloq xo'jaligini tubdan qayta qurish. Agrar islohot, agrar tizimdagi o'zgarishlar. Agrotexnika xususiyatlari. Qishloq xo'jalik tarkibi. Qishloq xo'jalik ishlab chiqarishning mahsuldorligi. Baliqchilik - yapon xo'jaligining an'anaviy tarmog'i. Morikultura. Yaponlar oziq ovqati tarkibida baliq va dengiz mahsulotlarining ahamiyati. Transporti. Rivojlanishning yuqori darajasi. Transport turlari. Yaponiya transportining asosiy yo'li. Bosh transport yo'llari (magistrallar) va muhim portlar. Tokio sanoati transport majmuasi. Tashqi iqtisodiy aloqalari. Tashqi savdoning hajmi, mahsulot tarkibi va geografik yo'nalishlari. Tashqi bozor uchun kurash. Tashqariga kapital chiqarish va boshqa mamlakatlar iqtisodiyotiga yapon kapitalining kirib borishi. Turizm va dam olish. Turistik - rekreatsiya rayonlarining turlari. Tinch okeani mintaqasi. ("old qismi" yoki "quyoshli" qismi) - Yaponiyaning bosh yadrosi. Chekka zona ("orqa" yoki "soya" qismi). Davlatning regional siyosati. Chekka zonalarni iqtisodiy va ekologik toza rivojlantirishni rag'batlantirish. Atrof - muhit muhofazasi va ekologik muammolari. Milliy tabiat bog'lari. Markaziy Xonsyu. Ichki dengiz iqtisodiy rayonlari. Shimoliy va janubiy iqtisodiy rayonlari. Tokio, Osaka, Nagoya va boshqa yirik shaharlar.

Mustaqil Davlatlar Hamdo'sligi (MDH) mamlakatlariga umumiy ta'rif

Sobiq ittifoqning barbod bo'lishi. Yangi mustaqil davlatlarning paydo bo'lishi. MDH davlatlari siyosiy va iqtisodiy rivojlanishining umumiy xislatlari va xususiyatlari. Bozor tizimiga o'tish qiyinchiliklari. Integratsiyaning yangi shakllari. Markaziy Osiyo, Rossiya - Belorus ittifoqi va boshqalar.

Rossiya Federatsiyasiga iqtisodiy - geografik tavsif

Maydoni va chegaralari. Rossiya dunyodagi eng yirik davlat. Geografik o'rnining xususiyatlari. Tarkibi. Davlat tuzumi. Tabiiy sharoiti va resurslari. Tabiiy resurslarga boyligi, ularning xilma xilligi va joylashishi. Aholisi. Aholi soni dinamikasi, tabiiy ko'payishi, milliy tarkibi. Aholi zichligidagi qarama - qarshilik. Joylashish xususiyatlari. Shahar va qishloq aholisi. Urbanizatsiya muammolari. Shaharlar turi. Ishsizlar sonining ortishi. Migratsiya va immigratsiya.

298

Xo'jaligiga umumiy ta'rif. RFning dunyo xo'jaligidagi o'rni. Xo'jalik tuzilishi. Mamlakat rivojlanishini tartibga solishga urinishlar. Yirik iqtisodiy mintaqa va rayonlar rivojlanish darajasidagi tafovutlar. Ishlab chiqarishni joylashtirishdagi keskin nomutanosibliklar. Sanoati. Mineral xom ashyo resurslariga boyligi. Asosiy tarmoqlar geografiyasi. g'qilg'i - energetika, qora va rangli metallurgiya sanoatlariga tavsif. Mashinasozlik, kimyo va neft - kimyosi, o'rmon, engil va oziq - ovqat sanoatlari. Sanoat rivojlanishidagi bozor munosabatlariga o'tish davri bilan bog'liq bo'lgan muammolar. Qishloq xo'jaligi. Tabiiy resurslari. Agrar munosabatlardagi muammolari. Qishloq xo'jaligi asosiy tarmoqlarining joylashuvi. Muhim qishloq xo'jalik rayonlari. Transporti. Eng muhim magistral yo'llari tugunlari. Temir yo'l va avtomobil transportining roli. Daryo va dengiz transporti. Dam olish va turizm geografiyasi. Qora dengiz, Volga bo'yi va boshqalar. Atrof muhit muhofazasi va ekologik muammolar. Asosiy sanoat va qishloq xo'jalik rayonlaridagi ekologik vaziyat. Tashqi iqtisodiy aloqalar. Dunyo savdosidagi Rossiyaning roli. Eksport va import tuzilishi. Rossiyaning tashqi iqtisodiy aloqalarida MDH davlatlarining roli va ahamiyati. Iqtisodiy rayonlari. Iqtisodiy rayonlarga qisqacha ta'rif. Evropa qismining iqtisodiy rayonlari: Markaziy, Shimoli - g'arbiy, Volga - Vyatka, Markaziy Qoratuproq, Shimoliy Kavkaz, Volga bo'yi, Ural rayonlari. Osiyo qismining iqtisodiy rayonlari: G'arbiy Sibir, Sharqiy Sibir, Uzoq Sharq rayonlari.

Ukraina Respublikasiga iqtisodiy - geografik tavsif

Iqtisodiy geografik o'rni, chegaralari. Tabiiy sharoiti va resurslari. Foydali qazilmalari, er va suv resurslari. Aholisi va mehnat resurslari. Zichligi, jinsiy - yosh tuzilishi va mehnat resurslari. Urbanizatsiya. Shahar aglomeratsiyalari, bandlik darajasi, migratsiya jarayoni. Tarmoq tuzilishi va umumiy ta'rifi. Sanoat ishlab chiqarish tarmoqlari va ularning tuzilishi. Joylashish xususiyati. Qishloq xo'jaligi. Qishloq xo'jalik ishlab chiqarishning tarmoq va hududiy tuzilishi. Joylashish xususiyati. Shahar atrofi xo'jaligi. Transporti. Temir yo'l, avtomobil, daryo, dengiz transporti. Mamlakatning ichki tafovutlari. Donetsk - Dneprbo'yi, Janubi - g'arbiy va Janubiy iqtisodiy rayonlariga tavsif.

299

Markaziy Osiyo mamlakatlariga iqtisodiy geografik tavsif

Markaziy Osiyo mamlakatlarining dunyo iqtisodiyoti, xalqaro mehnat taqsimotida tutgan o'rni. Siyosiy xaritasi. Mamlakatlar tarkibi. Geografik o'rni. Mamlakatlarning kattaligi va aholisining soni, umumiy xislatlari. Tabiiy resurslar salohiyatining xilma - xilligi. Tabiatdan oqilona foydalanish muammolari va ekologik vaziyatning murakkabligi. Mamlakatlarning demografik salohiyati va aholining bandlik muammolari. Rivojlanishning hozirgi bosqichlari. Yutuqlari va o'sishdagi qiyinchiliklar. Xo'jalikni tarmoq va hududiy qayta qurishning boshlanishi. Regional siyosat. "Buyuk ipak yo'li"ni qayta tiklashning ahamiyati. Xitoy, Eron va Uzoq Evropa mamlakatlariga chiquvchi temir yo'lning ochilishi. Farb va Sharq bilan bog'lovchi avtomobil yo'lini ta'mirlash va qurilishi.

Qozog'iston Respublikasi

Geografik o'rni, maydoni chegaralari, Davlat tuzumi. Xo'jalikni rivojlanishi uchun tabiiy asosning boy va xilma - xilligi. Aholisi. Soni, tabiiy ko'payishi, etnik tarkibi, joylashishi, aholi migratsiyasi, shahar va qishloq aholisi joylashuvi. Xo'jaligining umumiy ta'rifi. Iqtisodiyotning hozirgi tuzilishi. Neft, gaz, ko'mir, temir va rangli metall rudalari zahirasining g'oyat kattaligi, ularni qazib olish, va foydalanishdagi muammolar. g'qilg'i energetika, kimyo sanoati, rangli metallurgiya, mashinasozlikning joylashishi. Engil va oziq - ovqat sanoati. Qishloq xo'jalik geografiyasi. Agrar munosabatlar. Er fondining kattaligi, uning tuzilishi, chorvachilik, don xo'jaligi va boshqa tarmoqlarning joylashishi. Transport. Tashqi iqtisodiy aloqalari.

Qirg'iziston Respublikasi

Geografik o'rni, maydoni, chegaralari. Davlat tuzumi. Qirg'iziston tog'li mamlakat. Tabiiy sharoiti va resurslarining balandlik mintaqalari xarakteri, ularni xo'jalik nuqtai nazaridan baholash. Aholisi, uning soni, tarkibi, joylashishi. Muhim shaharlari. Xo'jaligi. Iqtisodiy rivojlanish darajasi. Xo'jalik tuzilishining xususiyati. Tog' - kon sanoati. Energetika. Mashinasozlik. Oziq - ovqat sanoati. Qishloq xo'jaligining ixtisoslashuvi va joylashuvi. Chorvachilik. Don xo'jaligi. Qandlavlagichilik. Transporti. Tashqi iqtisodiy aloqalari. Turizm va dam olish. Issiqko'l rekreatsiya mintaqasi. Ichki tafovutlari. Shimoliy Qirg'iziston. Janubiy Qirg'iziston.

300

Tojikiston Respublikasi

Geografik o'rni, maydoni, chegaralari. Davlat tuzumi. Tabiiy sharoiti va resurslarini baholash. Tog'lari va tekisliklari. Mineral xom ashyo resurslari. Ularni xo'jalikdagi ahamiyati. Aholisi, uni soni, milliy tarkibi, joylashishi. Xo'jaligi. Tarmoq tuzilishi. Qishloq xo'jaligining ahamiyati. Qishloq xo'jaligi etakchi tarmoq . Sug'oriladigan va lalmikor dehqonchilik. Paxtachilik. Bog'dorchilik va uzumchilik. Chorvachilik. Sanoati va uning etakchi tarmoqlari. Tog' - kon sanoati. Gidroenergetika. Engil va oziq - ovqat sanoati. Janubiy Tojikiston hududiy ishlab chiqarish majmuasi. Transporti. Tashqi iqtisodiy aloqalari. Ichki tafovutlari. Janubi - g'arbiy Tojikiston, Farg'ona, rayoni, Pomir.

Turkmaniston Respublikasi

Geografik o'rni, maydoni, chegaralari. Davlat tuzumi. Turkmaniston cho'l mamlakati. Tabiiy sharoiti va resurslarini baholash. Qoraqum cho'lining boyliklari va ulardan foydalanish. Kaspiy dengizi neft va gaz konlari. Aholisi soni, dinamikasi, tarkibi, joylanishi. Shaharlari. Hozirgi xo'jalik geografiyasining asosiy xislatlari. Tog' - kon va qayta ishlash sanoatining o'zaro nisbati, uning joylashishidagi asosiy rayonlari. Energetika. Neft - gaz, kimyo, engil sanoat. Qishloq xo'jaligining muhim tarmoqlari. Qoraqum kanali, Kaspiy dengizi, ularning mamlakat iqtisodiyotidagi ahamiyati. Paxtachilikning ahamiyati va roli. Yaylov chorvachiligi. Transporti. Tashqi aloqalari. Ichki iqtisodiy - geografik tafovutlar. Sharqiy, Markaziy, G'arbiy va Shimoliy Turkmaniston.

O'zbekiston Respublikasi

O'zbekistonning jahon xo'jaligi tizimidagi o'rni. O'zbekiton Respublikasining tashkil topishi o'zbek xalqi hayotida bozor iqtisodiyotiga asoslangan ochiq demokratik davlat barpo etish yo'lidagi eng muhim voqeadir. Yangilanish va taraqqiyotning o'zbek modeli. Demokratikjarayonlar va iqtisodiyotni isloh qilishning asosiy tamoyillari. Chuqur tarkibiy o'zgarishdagi yutuqlar - barqaror iqtisodiy o'sishning etakchi shartidir. Iqtisodiyotning tarmoq va hududiy tuzilishini qayta qurish. O'zbekistonning jahon hamjamiyatidagi nufuzi, dunyoning barcha mamlakatlari bilan teng huquqli va ikki tomonlama munosabatlarning rivojlanishi. O'zbekistonni xalqaro obro'yining ortishi. O'zbekiston - xalqaro tashkilotlarning teng huquqli a'zosi. O'zbekistonning dunyoning ko'plab mamlakatlari bilan rasmiy diplomatik

301

munosabatlar o'rnatishi, xalqaro konventsiyalarga qo'shilishi. Tashqi savdo oboroti. Xorijiy sarmoyalar miqdorini ortishi. Iqtisodiy - geografik o'rni, maydoni va chegaralari. O'zbekistonning dunyo miqyosidagi (global) ­ makroo'rnini baholash. Mamlakatning Markaziy Osiyo subregionidagi Markaziy o'rni, sharq va g'arb oralig'idagi o'rta o'rni. Yangi kommunikatsiyalar avtomobil va temir yo'llari qurish orqali geografik o'rinni yaxshilash. Mamlakat iqtisodiy - geografik o'rnining umumiy salohiyati. Afg'oniston bilan chegarasi va uni baholash. Amudaryo orqali Afg'onistonga o'tuvchi ko'prik va temir yo'l. O'zbekistonning ma'muriy - hududiy bo'linishi.

O'zbekistonning tabiiy resurs salohiyati, ulardan oqilona foydalanish, muhofaza qilish va takror ishlab chiqarish

O'zbekistonning tabiiy sharoiti va resurslariga tavsif. O'zbekistonning tabiiy resurslari bilan ta'minlanganligi va ularni baholash. Resurslar bilan ta'minlanganligi to'g'risida tushuncha. Mamlakatni mineral, er, suv, biologik, rekreatsiya resurslari bilan ta'minlanganligi. Tabiiy resurslarning tarqalishi. Tabiatdan oqilona foydalanish va tabiat muhofazasi muammolari, Orol dengiz va Orolbo'yi muammolari. O'zbekiston Respublikasi aholisi va mehnat resurslari, ularning bandlik muammolari Aholi soni, dinamikasi, aholining takror barpo etilishi. Demografik vaziyatning o'ziga xos xususiyatlari va demografik siyosat. Aholining jinsiy va yosh tarkibi, ularning mehnat resurslariga ta'siri. Iqtisodiy faol aholi. Savodxonlik darajasi. Aholining "sifati". O'zbekiston - ko'p millatli davlat. Aholi keskin notekis joylashganligi, uning sabab va oqibatlari. Aholining ichki va tashqi migratsiyasi. Eski va yangi sug'oriladigan mintaqalar o'rtasida aholining hududiy qayta taqsimlanishi. Shahar va qishloq aholisi. Urbanizatsiya darajasi va sur'atlari. Qadimgi va yangi shaharlar. Qishloqlar joylashuvi. Aholi joylashuvini takomillashtirish va boshqarish muammolari. Demografik salohiyati. Aholi muammolari. Bandlikning samarali natijalari. Aholining ta'lim darajasi. Kasb mahoratini oshirish muammolari.

O'zbekiston xo'jaligiga umumiy ta'rif

Hozirgi bosqichda iqtisodiy rivojlanishning o'ziga xos xususiyatlari. Xo'jalikning tarmoq va hududiy tuzulishida qayta qurishning boshlanishi. Makroiqtisodiy barqarorlashtirish va chuqur tarkibiy o'zgartirishlar dasturini amalga oshirish. Ko'p ukladli tarmoqni barpo etish. Xo'jalik yuritishning bozor mexanizmlarini joriy etish. Bozor infrastrukturalarini shakllantirish. Iqtisodiy va moliyaviy barqarorlikka erishish. Iqtisodiy tuzilmalarni o'zgartirish. Tayyor mahsulotlar ishlab chiqarish salmog'ini

302

oshirish. Respublikaning yoqilg'i - energetika mustaqilligiga erishishi. Respublika uchun mutlaqo yangi asosga ega bo'lgan sanoat va qishloq xo'jalik tarmoqlari avtomobilsozlik, elektronika, mikrobiologiya, don xo'jaligini rivojlantirish. Asosiy tarmoqlarni jadal rivojlantirish. Qishloq xo'jaligi, qayta ishlovchi tarmoqlar, infrastruktura majmuasining rivojlanishi. Mamlakat iqtisodiyotining rivojlanishida xorijiy sarmoyalarning o'rni. Xo'jalikning tarmoq tuzilishi. Xo'jalikni ko'p ukladli rivojlantirishda ijtimoiy yo'nalishning kuchaytirilishi.

Sanoat geografiyasi

Sanoatning rivojlanish darajasi va sur'atlari. Tarmoq tizimidagi o'zgarishlarni hozirgi davrdagi tamoyillari. Rivojlanishning tabiiy resurs zamini. g'qilg'i ­ energetika sanoati. g'qilg'i balansi. Gaz, neft, ko'mir sanoati ­ energetikaning asosi. Ularni qazib chiqarishning asosiy rayonlari. Neft va gazni qayta ishlash. Elektroenergetika. Issiqlik energetikasining etakchiligi. Gidroenergetika. Yirik elektrostantsiyalar. Energiyaning noan'anaviy manbalaridan foydalanish muammolari. Qora metallurgiya va uning joylashishi. Rangli metallurgiya ­ dunyo ahamiyatiga ega tarmoq. Rangli metallurgiyaning yirik markazlari. Mashinasozlikning asosiy tarmoqlari. Ularning sifatiy o'zgarishlari. Avtomobilsozlik - yangi rivojlanayotgan tarmoq. Samolyotsozlik, qishloq xo'jaligi mashinasozligi va traktorsozlik. Elektrotexnika va elektronika sanoati, priborsozlik. Mineral o'g'itlar, sulfat kislota, sintetik tola va yigirilgan ip, plastmassa, rezina, texnika jihozlari ishlab chiqarish. Qurilish materiallari va tsement sanoati. Oyna sanoati. Engil va oziq - ovqat sanoati. Uning xom ashyo bazasi, joylashishi. Asosiy markazlari. Sanoatni rivojlantirishda xorijiy sarmoyalarning ahamiyati. O'zbekistonning hududiy ishlab chiqarish majmualari (XIChM) va ularning ta'rifi.

Qishloq xo'jalik geografiyasi

Qishloq xo'jaligidagi islohotlar. Yangi turdagi agrar munosabatlarning shakllanishi. Tabiiy resurs zamini. Er fondi va uning tuzilishi. Qishloq xo'jaligining rivojlanish darajasi va uning tarmoq tuzilishi. Ixtisoslashuv. Mulkchilik shakllari va korxonalar turi. Shahar atrofi qishloq xo'jaligi. Dehqonchilik. Ekin maydonlari tuzilishi. Etakchi tarmoqlar. Qoramolchilik. Qorako'lchilik. Ipakchilik. Sug'oriladigan tekislik, cho'l, yaylov, shahar atrofi mintaqalari qishloq xo'jaligining rivojlanish xususiyatlari. Qishloq xo'jalik xom ashyolarini qayta ishlash muammolari. Bozor munosabatlari sharoitida agrar majmuaning rivojlanish istiqbollari.

303

Transport, infrastruktura, tashqi iqtisodiy aloqalar geografiyasi

Transport. Transport tarmoqlarining shakllanishi, rivojlanish va joylashishidagi iqtisodiy - geografik xususiyatlar. Transportning alohida turlarida yuk tashish. Temir yo'llarning umumiy uzunligi. Turli yuklarni tashishning asosiy yo'nalishlari. Navoiy - Sultonuvays - Nukus, Fuzor - Boysun - Qumqo'rg'on yo'nalishidagi yangi temir yo'llarning qurilishi. Istambul - Toshkent - Shanxay (Tajan - Saraxs - Mashhad yangi yo'nalishi bo'yicha) va Toshkent - Ashgabad - Turkmanboshi - Boku - Tibilisi - Poti (port) yangi transport yo'lagidan o'tuvchi tranzit temir yo'l transportining rivojlanishi. Avtomobil transporti. Avtomobil transporti yo'llarining uzunligi. Avtomobil yo'llari tarmoqlari konfiguratsiyasi. Asosiy avtomobil yo'llarini ta'mirlash. (Angren Qo'qon, Toshkent - Termiz va boshqa). Qamchiq dovonidan o'tuvchi (Toshkent - O'sh - Irkeshtam avtomobil magistrali) tonnel qurilishining ahamiyati. Quvur transporti va uning ahamiyati. Havo transporti. Doimiy ichki va xalqaro havo yo'llari tarmog'ining rivojlanishi. Yangi aeroportlar qurilishi. Xorijiy samolyotlar hisobiga aviaparklarning kengayishi, ularni ishlatish samaradorligining ortishi. Asosiy energotizimlarga tavsif. Infrastruktura. Infrastrukturalarning mohiyati va tarkibi. Infrastrukturalarning xo'jalikni hududiy tuzilishiga ta'siri. Ijtimoiy, iqtisodiy va bozor infrastrukturalari geografiyasining xususiyatlari. Radio, tele, sputnik aloqalarning rivojlanishi. O'zbekistonning "Internet" tizimiga kirishi. Suv va gaz ta'minotining mintaqaviy tizimi. Qishloq joylarda ijtimoiy infrastrukturalarni rivojlantirish muammolari. Turizm va dam olish. "Buyuk ipak yo'li"ning qayta tiklanishi muhim xalqaro turistik yo'nalishdir. Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent kabi qadimiy shaharlarning xalqaro turizmdagi roli va o'rni.

Tashqi iqtisodiy aloqalari

O'zbekistonning xalqaro iqtisodiy aloqalarining asosiy yo'nalishlari va shakllari. O'zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy faoliyatini boshqaruvchi huquqiy va me'yoriy hujjatlari. Tashqi savdo geografiyasi. O'zbekistonning tashqi savdo aylanmasining mahsulot tuzilishi. Eksport va import. O'zbekistonning yirik savdo sheriklari. Xalqaro kredit moliyaviy munosabatlar geografiyasi. Xalqaro ishlab chiqarishdagi hamkorlik. Qo'shma korxonalarning tashkil topishi, kapital qurilish sohasidagi korxonalarning ixtisoslashuvi. Kooperativlashtirish. Ilmiy - texnikaviy aloqalarning rivojlanishi. Xalqaro turizmning rivojlanishi.

304

Raqobatbardosh mahsulot va xizmatlarni ko'paytirish muammolari. O'zbekiston hududida xorijiy sarmoyalar ishtiroki uchun tavsiya etiladigan investitsiya loyihalarni ko'paytirish. O'zbekistonning iqtisodiy - geografik rayonlari va yirik tabiiy - iqtisodiy mintaqalari Iqtisodiy rayonlashtirishning maqsadi. Rayonlashtirish nazariyasining rivojlanishi. "Rayon", "zona", "areal" tushunchalari. Iqtisodiy geografik rayon tushunchasi majmuali va dinamik tushuncha ekanligi. Rayonlashtirishning differentsial, strukturaviy va funktsional turlari. Iqtisodiy - geografik rayonlarning asosiy ko'rsatkichlari. Toshkent, Mirzacho'l, Farg'ona, Zarafshon, Janubiy, Quyi Amudaryo iqtisodiy rayonlariga tavsif. O'zbekistonni tabiiy - iqtisodiy zonalarga (mintaqaviy) bo'lish."Zona" tushunchasi "rayon"ga nisbatan hududiy guruhlarning yuqori tartibi ekanligi. Tabiiy - iqtisodiy zonalarga ajratishning tamoyillari (printsiplari) va tog' zonalariga bo'linishi, ular rivojlanishining o'ziga xos xususiyatlari.

3. AMALIY VA SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI

"Iqtisodiy geografiya" kursining ob'ekti, predmeti, tadqiqot usullari va vazifalari

Iqtisodiy geografiyaning fanlar tizimidagi o'rni.* Iqtisodiy geografiya fanining predmeti, ob'ekti va tadqiqot usullari.* Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish sharoitida iqtisodiy geografiya fanining vazifalari.*

Dunyoning siyosiy xaritasi

Dunyoning hozirgi siyosiy xaritasining shakllanishi va o'zgarishi. Davlat tiplari, guruhlari haqida tushuncha.* Iqtisodiy rivojlanish darajasiga ko'ra davlatlarni guruhlash.* Mehnatning hududiy taqsimoti*. Ishlab chiqarishning ixtisoslashishi va kontsentratsiyalashuvi. Xalqaro iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotdagi yangi jarayonlar.

Hamdo'stlik davlatlari xo'jaligiga umumiy tavsif

Rossiya, Ukraina, Belorussiya, Qozog'iston, Tojikiston, Qirg'iziston va Turkmanistonning iqtisodiy - geografik ko'rsatkichlari. Ushbu davlatlar xo'jaligining ixtisoslashuvi, ularning jahon xo'jaligida tutgan o'rni va mavqei. Muammolari va bozor iqtisodiyoti sharoitida ularni hal etish yo'llari. Iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi. Hozirgi taraqqiyot bosqichida integratsiya jarayonlari.*

305

O'zbekistonning jahon xo'jaligida tutgan o'rni

Markaziy Osiyo davlatlari orasida O'zbekistonning o'rni va mavqei.* Iqtisodiy geografik o'rni.* Ishlab chiqarish tarmoqlaridagi tarkibiy siljishlar. O'zbekiston - Hamdo'stlik davlatlarining teng huquqli a'zosi sifatida. Muammolar va ularni xal etish. Iqtisodiy rivojlanish istiqbollari.* O'zbekiston aholisi va mehnat resurslari. Mehnat resurslaridan samarali foydalanish muammolari Aholi sonining tadrijiy o'zgarishi, zichligi va hududiy joylashishi.* Tabiiy va migratsion ko'payish. Aholining yosh - jinsiy tarkibi.* Urbanizatsiyasi. Shahar va qishloq aholisi.* Mehnat resurslari. Mehnat balansi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida mehnat resurslaridan samarali foydalanish muammolari.*

O'zbekiston sanoati

Asosiy sanoat markazlari va tugunlari.* Sanoat tarkibi. O'zbekiston sanoati tarmoqlarining rivojlanishi va joylashuvi.* Sanoat va atrof muhit muhofazasi. Ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi, kooperatsiyasi hamda kombinatlashuvi. Mustaqillik va sanoat.* Muammo va istiqbollar.

O'zbekiston qishloq xo'jaligi

O'zbekiston qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishining rivojlanishi va joylashish xususiyatlari.* Agroiqlim majmualari. Dehqonchilik, chorvachilik va ularning hududiy tafovuti. Qishloq xo'jalik ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi.* Mustaqillik va qishloq xo'jalik tarmoqlaridagi siljishlar. Yangi xo'jalik yuritish shakllari.* Oziq - ovqat muammosini hal etishda tarmoqning o'rni va mavqei. Melioratsiya va irrigatsiya. Er kadastri. Qishloq xo'jalik erlarini miqdor va sifat jihatdan baholash. Er zahirasidan foydalanish tarkibi. Ekonometrik ko'rsatkichlar. Qishloq xo'jaligida tabiiy resurslardan foydalanish va ularni muhofaza qilish. Muammolar va istiqbollar. Infrastruktura - mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining muhim omili Ijtimoiy va ishlab chiqarish infrastrukturasi haqida tushuncha.*

306

Aholiga xizmat qiluvchi tarmoqlar. Transport va aloqa.* Infrastruktura tarmoqlari rivojining hududiy tafovuti. Uning rivojlanish darajasi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida mazkur tarmoqlarning rivojlanishi va joylashish xususiyatlari.

O'zbekistonning tashqi iqtisodiy aloqalari

Mustaqillik va O'zbekistonning dunyoni rivojlangan davlatlari bilan aloqasining rivojlanishi.* Xalqaro iqtisodiy rivojlanishda mehnatni hududiy taqsimotining o'rni va ahamiyati. MDH davlatlari bilan O'zbekistonning iqtisodiy va siyosiy aloqalari.* Muammolar va ularni bartaraf etish imkoniyatlari. Evropa, Osiyo hamda Amerika davlatlari bilan iqtisodiy va siyosiy hamkorlikning rivojlanishi. Eksportni ko'paytirish O'zbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarini rivojlantirishning muhim omili sifatida. Ishlab chiqarishni yangi fantalab tarmoqlarining rivojlanishi. Tashqi iqtisodiy aloqalarni takomillashtirish istiqbollari.*

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

Ko'rgazma ­ namoyish materiallari:

· · · · · · · ·

- geografik kartalar; - atlaslar; - jadvallar; - chizma - grafiklar. Didaktik materiallar: - mavzular bo'yicha ishlab chiqilgan tarqatma materiallar; - mazularni mustahkamlashga doir test va yozma ish variantlari; - mavzularga oid uslubiy ko'rsatmalar.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

Fanni talabalar qanday o'zlashtirganligini nazorat qilish turlariga test olish usuli, yozma ish, oqzaki so'rov, mustaqil ishlar va referatlar hamda jadval - grafik - chizmalar tayyorlash kiradi. Fan bo'yicha talabalar joriy, oraliq hamda yakuniy nazoratdan o'tkaziladilar. Joriy va oraliq baholash bakalavr to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting balining miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan umumiy soatning 70 foizi miqdorida belgilanadi.

307

Yakuniy baholash tayanch so'z va iboralarga asoslangan "yozma ish" usulida o'tkaziladi. Yakuniy baholash bo'yicha bakalavr fanga ajratilgan umumiy soatlar miqdorining 30 foizi, ya'ni 22 miqdorida ball to'plashi mumkin.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Karimov I.A. O'zbekiston buyuk kelajak sari. ­ T.: O'zbekiston, 1998. 2. Karimov I.A. O'zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo'lida. - T.: O'zbekiston, 1995. 3. Karimov I.A. O'zbekiston XXI - asr bo'sag'asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. ­ T.: O'zbekiston, 1997. 4. Abdullaev O. "Iqtisodiy va sotsial geografiyaga kirish". O'quv dasturi. Namangan.: Universitet, 2000. 5. Akramov E.A, Toirov. A.E. Ekonomicheskie reformi Respubliki Uzbekistan. ­M.: TOO Lyuks - art, 1998. 6. Alaev E.B. "Sotsialno - ekonimicheskaya geografiya": ponyatiyno terminologicheskiy slovar. M.: Visshaya shkola, 1983. 7. Asanov G.R. Sotsial - iqtisodiy geografiya: termin va tushunchalar izohli lug'ati. T.:O'qituvchi, 1990. 8. Ata - Mirzaev, O.B., Kayumov. A.A. Narodonaselenie Uzbekistana. T.: Ekonomika i jizn. ¹5, 1996. 9. Gulyamov S., Ubaydullaeva. R., Axmedov. E. Nezavisimiy Uzbekistan. - T.: Mehnat, 2000.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Doklad o chelovecheskom razvitii. Uzbekistana - 1999 g., T.: O'zbekiston, 2000. 2. Lomakin V.A. Mirovaya ekonomika. M.: Finansi. 1998. 3. Nabiev. E., Qayumov. A. O'zbekistonning iqtisodiy salohiyati. - T.: Akademiya Universitet, 2000. 4. Sergeev P.V. Mirovoe xozyaystvo i mejdunarodnie ekono - micheskie otnosheniya na sovremennom etape. - M.: Misl, 1998. 5. To'xliev N. O'zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti. - T.: O'zbekiston, 1998 6. O'zbekiston Respublikasi Entsiklopediyasi, - T.: Qomuslar bosh tahririyati, 1997 7. O'zbekiston Milliy Entsiklopediyasi. (1,2 sonlari). - T.: Qomuslar bosh tahririyati, 2000 - 2001.

308

"EKOLOGIYa" fanidan DASTUR

309

Tuzuvchilar:

dots. M.F. Rasulov, k. o'q.J.M. Rasulov. dots. Sh.A. Azimov, dots. S.S. Navro'zov.

Takrizchilar:

Tabiatdan foydalanish va uni muhofaza qilishning dolzarbligini hech kim inkor etmaydi. Insonning xo'jalik faoliyatida ekologik omillar alohida ajralib turadi. Tabiiy sharoit, tabiiy resurslaridan to'g'ri foydalanish ko'rib chiqiladi va ularga iqtisodiy baho beriladi hamda ularni muhofaza qilish usul va tadbirlari tahlil qilinadi. Ekologicheskie problemi zanimayut osoboe mesto v xozyaystvennoy deyatelnosti cheloveka. V svoyu ochered nepravilnoe, neratsionalnoe prirodopolzovanie obuslovil v reshayushchey stepeni vozniknovenie i uglublenie ekologicheskix problem. V dannoy programme rech poydet o prirodnix usloviyax i resursax, ratsionalnom prirodopolzovanii, ob oxrane prirodi i ekonomicheskix aspektax otsenki prirodopolzovaniya, metodax i merax po oxrane okrujayushchey sredi i ratsionalnomu prirodopolzovaniyu. Nobody denies the actuality of using nature and saving it, ecological factors are important in human's everyday activity. Natural conditions, rational usage of natural resources, their economical estimation and style ways of saving them are analyzed. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

1. SO'Z BOShI

O'quv fanining maqsadi va vazifalari

Amaldagi Davlat standartiga muvofiq "Ekologiya" fani O'zbekiston Oliy o'quv yurtlarining barcha mutaxassislik talabalariga o'qitiladi. Dastur ushbu standart talabidan kelib chiqqan holda tuzildi. "Ekologiya" fani ko'p qirrali bo'lib, organizmlar bilan tabiiy muhit o'rtasidagi o'zaro aloqalarni, bog'lanishlar hamda ta'sirlarni, jamiyat taraqqiyotining bugungi bosqichida tabiiy boyliklardan to'g'ri foydalanish masalalari, tabiat va jamiyat aloqadorligi, shuningdek ushbu ta'sir oqibatida yuzaga keluvchi muammolarni, hal etilishi lozim bo'lgan dolzarb masalalarini o'rganishni ko'zda tutadi. Bu fanni o'rganishning asosiy maqsadi va vazifasi talabalarda ma'lum hududlardagi tabiat unsurlari va ularning qonuniyatlari ular bilan bog'liq tushunchalari, shu bilan bir

310

qatorda atrof - muhit muhofazasiga yo'naltirilgan tadbirlar samaradorligini tahlil etish va aniqlash usullari xususidagi muayyan bilim ko'nikmalarini shakllantirishdir.

O'quv rejasidagi boshqa fanlar bilan aloqasi

"Ekologiya" fani turli gumanitar mutaxassisliklar uchun o'quv rejasidagi fanlar bilan o'zaro aloqadorlikda o'rganiladi: "Zamonaviy tabiiyot bilimlar kontseptsiyalari", "Falsafa", "Matematika", "Pedagogika", "O'zbekiston tarixi", "Tabiiy ofatlar va inson mehnati muhofazasi", "Statistika", "Iqtisodiy geografiya" va boshqalar shular jumlasidandir.

O'quv fani bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar

"Ekologiya" fanidan ta'lim va tarbiya jarayonida talabalar: a) ekologiyaning nazariy asoslarini bilishlari, tabiatda yuz berayotgan o'zgarishlardan xabardor bo'lishlari, tabiiy resurslarni muhofaza qilish va ulardan to'g'ri foydalanishni bilishlari; b) tabiiy sharoit va resurslarga baho bera olishlari; v) adabiyot va harita materiallaridan foydalana bilish ko'nikmalariga ega bo'lishlari kerak.

Amaliy mashg'ulotlar bo'yicha bajariladigan ishlar minimal miqdoriga bo'lgan talablar

Fan bo'yicha auditoriya soatlarining 50 foizi amaliy va seminar mashg'ulotlardan iborat. Bunday mashg'ulotlarda ma'ruza darslarida o'tilgan mavzular mustahkamlanadi. Har bir mavzu bo'yicha belgilangan amaliy mashg'ulotlarning 70 foizi auditoriyada bajariladi, 30 foizi esa talabalarga mustaqil bajarish uchun topshiriladi. Ayrim mavzular bo'yichatopshiriqlarni xaritalar asosida bajarish talab qilinadi.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi bo'yicha tavsiyalar

Fanga oid ta'lim institut o'quv rejasiga asosan 1 - bosqich talablariga I semestrida olib boriladi. Ta'limning Davlat standartida mazkur kursga 54 soat ajratilgan: ularning 18 soati (33,3 %) ma'ruza, 18 soati (33,3%) amaliy mashg'ulotlar, 18 soat (33,3 %) mustaqil ta'lim.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

Mazkur fan bir semestr davomida o'qitiladi. Bu davr ichida talabalarning bilim darajasini baholash uchun 2 marta joriy, 2 marta oraliq va 1 marta yakuniy baholash o'tkaziladi. Har bir joriy nazoratdan talabalar eng ko'pi 17,5 foizdan jami 35 foiz (12,6

311

ball), har bir oraliq baholashda 17,5 foizdan jami 35 foiz (12,6 ball), yakuniy baholashdan 30 foiz (10,8 ball) jami 36 ball to'plashi mumkin. Talabalar bilimini baholash uchun kafedrada ishlab chiqilgan va Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashi tomonidan tasdiqlangan uslubiy ko'rsatmalardan foydalaniladi.

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarini qo'llash

Mazkur o'quv dasturidagi ba'zi mavzularga doir amaliy mashg'ulotlarda statistik ma'lumotlarni tahlil qilishga oid kompyuter dasturlaridan foydalanish mumkin. Ekologiya kursini o'qitishda ilg'or pedagogik texnologiyabo'lmish: 1. o'quv maqsadlari va vazifalari katalogini ishlab chiqish; 2. o'quv maqsadlariga erishish uchun tayanch so'z va iboralar yordamida nazorat ishlar o'tkazishni tashkil qilishda foydalanish lozim. Ayrim darslarda test asosida talabalar bilimini baholash kompyuter yordamida bajariladi.

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Fanni o'qitish jarayonida ma'ruza, amaliy mashg'ulotlar o'tish bilan bir qatorda talabalarga qo'shimcha bilimlarni berish maqsadida test variantlari, tayanch iboralarga asoslangan yozma ishlar o'tkazilib bilimlari mustahkamlanadi. Ish dasturini tuzishda namunaviy dastur asos qilib olinadi. Har bir ko'rsatilgan ma'ruza, amaliy va mustaqil ta'lim mavzularini izchil bo'lishi kerak va unda mavzuning rejasi, mavzuga oid ko'rgazmali qurollar ro'yxati berilishi kerak.

2. FAN DASTURI

"Ekologiya" fanining predmeti, tadqiqot usuli va vazifalari, uning boshqa fanlar bilan o'zaro aloqasi

Mazkur fan tarmog'ining vujudga kelishidagi ijtimoiy shart - sharoitlar. "Ekologiya" fanining predmeti. Predmetning iqtisodiy va tabiiy fanlar o'rtasida vujudga kelishi. Fanning mutaxassislar tayyorlash tizimidagi o'rni va ahamiyati. Iqtisodiy, tabiiy va ijtimoiy ishlab chiqarishda tabiatdan foydalanishning o'rni. Tabiiy resurslarni xo'jalik yuritishga jalb qilish usul va uslublarini ishlab chiqarishda "Ekologiya" predmetining ahamiyati. Mehnat - inson va tabiat o'rtasidagi jarayon ekanligi. Tabiiy muhit insonning yashash muhiti. Biosfera ta'rifi va uning birlik tizimlari. Tabiatga antropogen ta'sir va tabiiy muhit muvozanatining buzilishi. Tabiatni muhofaza qilish - tabiatdan foydalanishning

312

tarkibiy qismi. Tabiatni qo'riqlash tushunchasi. Tabiat va jamiyatning ijtimoiy - tarixiy bosqichlari bo'yicha o'zaro aloqadorligi.

Ishlab chiqarish jarayonida jamiyat bilan atrof - muhitning o'zaro aloqadorligi

Jamiyat va tabiat, inson va atrof - muhit o'rtasidagi o'zaro ta'sir muammosi. Jamiyat va tabiat o'rtasidagi o'zaro munosabatlarining evolyutsiyasi. Biosfera va Noosfera to'g'risidagi ta'limot. Biosfera - ulkan ekologik tizim ekanligi. V.I. Vernadskiyning biosfera haqidagi ta'limoti. Fan - texnika inqilobining jamiyat va tabiatning, inson va atrof ­ muhitning o'zaro munosabatiga ta'siri. Ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirishdagi jadal siljishlar va atrof muhitni muhofaza qilish muammolari. Ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirishda ekologiyaga e'tibor berish talablari. Resurslarni tejash - talab va ehtiyojni qondirishning hal qiluvchi mezoni ekanligi.

Tabiatdan foydalanishning iqtisodiy mexanizmi va atrof - muhitni muhofaza qilishni rag'batlantirish omillari

Biosfera resurslarini xo'jalik yuritishga jalb qilish hisobiga jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotini uzluksiz ta'minlash. Tabiiy resurslar klassifikatsiyasi (tasnifi). Tabiiy resurslarni tabiiy guruhlarga bo'linishi. Ishlab chiqarishda va nomoddiy sohada foydalaniladigan resurslar. Tabiiy resurslardan majmuali foydalanish - hududiy va tarmoqlararo majmualar shakllanishining tabiiy asosi. Tabiiy resurslar - ishlab chiqarish kuchlarini rivojlanish omili ekanligi. Tabiiy resurslardan xo'jalik tarmoqlarida foydalanish darajasiga ko'ra guruhlarga ajratish va ularning atrof - muhit elementlariga ta'siri. Jamiyat milliy boyligini shakllanishida tabiiy resurslarning roli. Ijtimoiy takror ishlab chiqarishda tabiiy resurlarning ahamiyati. Tabiat resurslaridan foydalanilganligi uchun to'lovlarning rag'batlantiruvchi ahamiyati. Birlashma, korxona va tashkilotlarda tabiatni muhofaza qilish tadbirlarini moliyalashtirish. Tabiatni muhofaza qilish rezerv fondlari. Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va tabiatni muhofaza qilish uchun ajratiladigan kapital mablag' hajmi. Kapital mablag' samaradorligini hisoblash. Tabiatdan foydalanish va tabiatni muhofaza qilish faoliyatini boshqarishning davlat tizimi shakllanishi. Tabiatni muhofaza qilishni boshqarish va tabiiy resurslardan nooqilona foydalanilishi uchun jinoiy, moliyaviy javobgarlikka tortish choralarini qo'llashning hususiyatlari. Davlat ekologik ekspertizasining ilmiy nazariy asoslari, usul va mezonlari. Ekologik ekspertiza tashkilotlarining maqsad va vazifalari. Ekologik ekspertiza tashkilotlarining yagona davlat nazorati. Davlat ekologik ekspertizasi haqida.

313

Er resurslaridan to'g'ri foydalanish va ularni muhofaza qilish

Erlarni iqtisodiy baholash va ulardan foydalanish. Erlar holatining o'zgarishiga ta'sir qiluvchi omillar. Sho'rlanish, erlarni ikkilamchi sho'rlanishi, eroziya, botqoqlashuv. Erlardan foydalanish va ularni himoya qilish. Rekultivatsiya va melioratsiya, tuproq eroziyasiga qarshi kurash. O'zbekiston erlarini baholash. Er kadastri. Erlarni pestitsidlar, mineral o'g'itlardan ifloslanishi va ularni atrof ­ muhit hamda insonga ta'siri. O'zbekiston erlaridan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilishning asosiy yo'nalishlari.

Atmosfera havosini muhofaza qilish

Atmosfera havosining ahamiyati va tuzilishi. Atmosfera ifloslanishining asosiy manbalari va ularning atrof ­ muhit hamda insonga ta'siri. "Parnik effekti" haqida tushuncha. Atmosfera havosidan foydalanish va hozirgi ahvolini baholash. Atmosfera havosini o'zgarish sabablari. Ekologik omillarni hisobga olib ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish. Atmosfera havosini ifloslanish darajasini nazorat qilish. Atmosfera havosini ifloslanishining salbiy oqibatlari. Shaharlar havosining ifloslanishi. Atmosfera havosini ifloslanishdan muhofaza qilishga qaratilgan tadbirlar.

Suv resurslaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish

Suv resurslari, ularning tarkibi. Inson hayotida va tabiatda suvning ahamiyati. O'zbekiston suv resurslarining ahvoli va rivojlanishi. Suv resurslarining ifloslanishini asosiy manbalari. Okean, dengiz, ko'l, daryo va er osti suvlarning ifloslanishi. Suv resurslari ifloslanishining atrof ­ muhitga va insonga ta'siri. Suvlarni ifloslanishi va ulardan nooqilona foydalanishning iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy oqibatlari. Suv resurslaridan to'g'ri foydalanish va muhofaza qilishning asosiy yo'nalishlari. Korxonalarda suvdan kompleks foydalanish. Qishloq xo'jaligida sug'orish inshootlarini takomillashtirish. Suv resurslarini hisobga olgan holda ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish. Suv manbalaridan to'g'ri foydalanish va ularni muhofaza qilish ko'rsatkichlari tizimi. Suv sarfiga ta'sir qiluvchi omillarni hisobga olish. Suvni muhofaza qilish uchun qo'llaniladigan chora - tadbirlar.

Tabiatni muhofaza qilishdagi xalqaro hamkorlik va ularning amaldagi faoliyati

Tabiatdan foydalanish va uni muhofaza qilishda xalqaro hamkorlik tizimining shaklanishi. Hamkorlikning tabiiy, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy shart - sharoitlari. Atrof - muhitni muhofaza qilishning xalqaro aspektlari. Ekologik muammolarni hal etishdagi tajriba va milliy dasturlar. Tabiatni muhofaza qilish sohasida xalqaro hamkorlikning asosiy yo'nalishlari va tamoyillari. Atrof - muhitni muhofaza qilishda

314

xalqaro tashkilotlar. Tabiatni muhofaza qilish sohasida xalqaro hamkorlikning asosiy yo'nalishlari va printsiplari. Xalqaro hamkorlikning bitim va dasturlari. Tabiatni muhofaza qilish va tabiatdan to'g'ri foydalanishda xalqaro hamkorlikning samaralari.

O'rta Osiyo davlatlarida tabiatdan foydalanishning regional muammolari

Tabiatdan foydalanish miqyosining kengayishi bilan ekologik muammolarning chuqurlashishi o'rtasidagi aloqadorlikka xos hususiyatlar. Ekologik - iqtisodiy tizim tushunchasi. Xo'jalik faoliyatining tabiat va insonga ta'siri. O'rta Osiyo tabiatining o'ziga xos hususiyatlari va turli rayonlar tabiiy sharoitlaridagi farqlar. Jahon va MDH mamlakatlari miqyosida ekologik vaziyati murakkab bo'lgan hududlar. Shahar aglomeratsiyasi, urbanizatsiyalashgan hududlarda tabiatni muhofaza qilish. "Ekologik tanglik" holati vujudga kelgan O'rta Osiyo hududlari.

Tabiat muvozanatining Orol muammosi natijasida o'zgarib borishi va uni bartaraf etish yo'llari

O'rta Osiyoda cho'llashish muammosi. Orol muammosi ­ tabiat bilan inson o'rtasidagi munosabatlarning salbiy oqibatidir. Orol muammosi - tabiat qonunlarini inkor etish natijasidir. Orol dengizi va Orol atrofi muammosining tabiiy va ekologik jarayonga ta'siri. Orol dengizining hozirgi holati. Orol muammosining tabiiy, ijtimoiy, iqtisodiy oqibatlari. Orol muammosi masalasida O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning shaxsiy tashabbusi va sa'yi - harakatlari. Orol muammosining xalqaro muammoga aylanishi. Orol muammosini hal etish yo'llari.

3. AMALIY VA SEMINAR MAShG'ULOTLAR MAVZULARI

"Ekologiya" fanining predmeti, tadqiqot usuli va vazifalari, uning boshqa fanlar bilan o'zaro aloqasi

Mazkur fanni vujudga kelishining asosiy omillari. Fanning ob'ekti, predmeti va vazifasi. Fanning hozirgi davrdagi ahamiyati*. Uning tabiiy, gumanitar va texnik fanlar bilan o'zaro aloqasi.

Ishlab chiqarish jarayonida jamiyat bilan atrof - muhitning o'zaro aloqadorligi

Tabiiy, atrof va geografik muhit haqida tushuncha. Inson va tabiatning o'zaro munosabatlarini takomil - lashtirishga ta'sir etuvchi omillar va ijtimoiy sharoit. Jamiyat va tabiat o'zaro ta'sirining tarixiy tahlili*. Antropogen ta'sir natijasida vujudga kelgan hozirgi zamon ekologik vaziyati. Tabiat muhofazasi tushunchasi.

315

Tabiatdan foydalanishning iqtisodiy mexanizmi va atrof - muhitni muhofaza qilishni rag'batlantirish omillari

Mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy ravnaqida tabiiy resurslarning roli va ahamiyati. Resurslar klassifikatsiyasi. Tabiiy resurslardan majmuali foydalanish, ishlab chiqarishning tarmoq va hududiy tizimini takomillashtirish omili. O'zbekiston Respublikasi milliy iqtisodiyotini shakllanishida tabiiy resurslarning roli. Tabiiy resurlarini iqtisodiy baholashni nazariy asoslari. Tabiiy resurlarni iqtisodiy baholash omillarini hisobga olish. Hozirgi davrda tabiiy resurslarni iqtisodiy baholashni aniqlash va shakllanish tamoyillari. Er, o'simlik va hayvonot dunyosi, mineral xom ashyo, yoqilg'i - energetika, suv resurslarini baholash tizimi*.

Fan - texnika taraqqiyoti. Tabiatni muhofaza qilish boshqaruvini tashkil qilish

Tabiatdan oqilona foydalanishda FTTning mohiyati va ahamiyati. Tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish vazifalarini hal qilishda FTTning asosiy yo'nalishlari. Fan va texnika - jamiyatning ishlab chiqaruvchi kuchi ekanligi. Tabiiy resurslarni muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanishda xalqaro ilmiy texnik hamkorligini tashkil qilish. O'zbekiston Respublikasida tabiatni muhofaza qilishni boshqarish organlari, tabiatni muhofaza qilish qo'mitasi, uning vazifalari. Tabiatni muhofaza qilish boshqaruvi va tabiiy resurslardan foydalanishni tartibga solishni takomillashtirish. Tabiatni muhofaza qilish bo'yicha asosiy qonuniy xujjatlar*.

Er resurslaridan to'g'ri foydalanish va ularni muhofaza qilish

O'zbekiston Respublikasi er resurslarining tahlili*. Er resurslari va ulardan foydalanish. Ularni o'zgartirish omillari. Er kadastrining ahamiyati va uning vazifalari. Er resurslarini muhofaza qilish va ulardan to'g'ri foydalanishning asosiy yo'nalishlari.

Suv resurslaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish 316

Suv resurslari tahlili. O'zbekiston Respublikasi suv xo'jaligining ahvoli va rivojlanishi. Orol havzasi. O'rta Osiyoning suv manbalari. O'zbekiston suv resurslari. Suv resurslarini ifloslanish manbalari. Suvdan xo'jasizlarcha foydalanish natijasida kelib chiqadigan oqibatlar*. Suv resurslariga ta'sir etuvchi omillar (tabiiy, iqtisodiy va ijtimoiy). Suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan to'g'ri foydalanish bo'yicha tadbirlar.

Tabiatni muhofaza qilishdagi halqaro hamkorlik va ularning amaldagi faoliyati

Tabiatni muhofaza qilishda BMT ning roli*. "Tabiatni va tabiiy resurslarni muhofaza qilish halqaro Ittifoqi" (MSOP) ni tashkil etilishi. YuNESKO ning "Tabiatni muhofaza qilish va ekologik taraqqiyot" rezolyutsiyasi va cho'llashishga qarshi reja qabul qilinishi (YuNEP). BTMning 22 sessiyada ENEP (atrof ­ muhit to'g'risida BMTning dasturi). 1981 yil, avgustda Nayrobi (Keniya) da BMTning konferentsiyasi. 1982 yili BMTning tabiat xartiyasini qabul qilinishi. 1985 yil martda Vena (Avstriya) da stratosfera qatlamidagi ozonni muhofaza qilish bo'yicha konferentsiya. 1986 yil BMT qoshida MAGATEni tuzilishi. 1990 yil yanvarda Moskva shahrida "Atrof ­ muhitni muhofaza qilishning Global forumi". 1992 y, iyunda Rio - de - Janeyro, 2002 yil sentyabr oyida Yoxannesburg shaharlarida ekologlarning yig'ilishi va unda O'zbekiston olimlarining ilmiy ma'ruzasi.

O'rta Osiyo davlatlarida tabiatdan foydalanishning regional muammolari

Er yuzida va O'rta Osiyoda cho'llashish muammolari. Aholini toza ichimlik suvi bilan ta'minlash muammosi*. Tabiat ifloslanishi sababli vujudga kelgan muammolar. Orol dengizi va uning atrofi, Balxash ko'li, Issiqko'l muammolari. O'rta Osiyoda ekologik sharoiti murakkab bo'lgan hududlar. O'rta Osiyo davlatlari rahbarlarining tabiatni muhofaza qilishga oid sa'yi - harakatlari.

Orol muammosi va uni hal qilish yo'llari

Orol dengizi va uni atrofiga tabiiy - geografik ta'rif. Orol dengizining qurib borish sabablari*. Orol dengiziga keladigan suvlar (Amudaryo va Sirdaryo) ning keyingi 60 yildagi hajmiga oid grafik, diagramma tuzish. Orol bo'yi mintaqasining tabiiy, ijtimoiy, iqtisodiy, ekologik muammolari. Orol muammosi ­ cho'llashish va tabiat qonunlariga zid ravishda harakat qilish oqibatidir. Tabiiy, tarixiy, iqlimiy, geologik jarayonlar va Orol dengizi.

317

4. TAVSIYa ETILGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR

Ko'rgazmali - namoyish materiallar:

O'zbekiston Respublika ekologik xaritasi. O'zbekistonning tabiiy geografik xaritasi. Resurslar klassifikatsiyasi (sxema). Tabiiy resurslar klassifikatsiyasi (sxema). O'zbekiston Er fondi (jadval). Jahon Er fondi (jadval). Atmosferaning tuzilishi (rasm). Atmosfera havosini ifloslanish omillari (sxema). Suvning ifloslanish omillari (sxema). Er yuzida, O'zbekistonda suv resurslari (dagramma). Suvga oid aero - kosmik foto axborotlar. Tabiatni muhofaza qilishdagi aspektlar (sxema). Orol dengizi, Chorvoq suv ombori va ularning atrofini koinotdan ko'rinishi (kosmik fotoaxborot). Er sharida aholining o'sish diagrammasi.

Didaktik materiallar:

· ·

·

- mavzular bo'yicha ishlab chiqilgan tarqatma materiallar; - talabalar bilimini reyting asosida baholash maqsadida ishlab chiqilgan test savollari; - yozma ish variantlari va mavzular bo'yicha uslubiy ko'rsatmalar.

5. O'ZLAShTIRISh NAZORATI

Fanni talabalar qanday o'zlashtirganligini nazorat qilish ishlari test, yozma ish, talaba bajargan mustaqil ishlar konspekti, sxema, diagramma, grafiklarni baholash orqali olib boriladi. Fan bo'yicha talabalar joriy, oraliq hamda yakuniy baholashdan o'tkaziladilar. Joriy va oraliq baholash bo'yicha talaba to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting balining miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan umumiy soatning 70 foizi miqdorida belgilanadi.

318

Yakuniy baholash test yoki oqzaki so'rov usulida o'tkaziladi. Yakuniy baholash bo'yicha bakalavr fanga ajratilgan umumiy soatlar miqdorining 30 foizi ya'ni 10,8 miqdorida ball to'plashi mumkin.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Karimov I.A. O'zbekiston buyuk kelajak sari ­T.: O'zbekiston , 1998. 2. Babina Yu.V., Varfolomeeva E.A. Ekologicheskiy menedjment: Uchebnoe posobie. M.: ID Sotsialnie otnosheniya, Perspektiva, 2002. 3. Vladimirov E.V. Oxrana okrujayushchey sredi. ­M.: Visshaya shkola, 1991. 4. Milanova E.V., Ryabchikov A.M. Ispolzovanie prirodnix resursov i oxrana prirodi. Uchebnoe posobie dlya VUZov. ­M.: Visshchaya shkola,1996. 5. Mamedov M.A. Osnovi ekologii. ­M.: Misl,1996. 6. Xachaturov T.S. Ekonomika prirodopolzovaniya. ­M.: Sotsialnie otnosheniya,1991. 7. G'ulomov P.N. O'zbekistonda tabiatdan foydalanishning geografik asoslari. ­T.: Universitet,1990. 8. To'xtaev A., Xamidov A. Ekologiya asoslari va tabiatni muhofaza qilish. ­T.: O'qituvchi,1994. 9. Rafiqov A.A. Geoekologik muammolar. ­ T.: O'qituvchi,1997. 10. Shodimetov Yu. Ijtimoiy ekologiyaga kirish. ­ T.: O'zbekiston,1997. 11. Shilov V.A. Ekologiya: Ucheb. Dlya VUZov. Z - e izd., ster. - M.: Visshaya. shkola,. 2001. 12. Rafiqov A.A. Orol taqdiri. ­ T.: FAN,1990. 13. O'zbekiston Milliy Entsiklopediyasi. 1,2 jildlar. ­ T.: Qomuslar bosh tahririyati, 2000, 2001.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Akromov Z.M., Rafiqov A.A. Proshloe, nastoyashchee i budushchee Aralskogo morya. ­T.: O'zbekiston, 1993. 2. Beknazov U., Novikov Yu.V. Oxrana prirodi. ­T.: O'qituvchi, 1998. 3. O sostoyanii okrujayushchey sredi i ispolzovanie prirodnix resursov Respubliki Uzbekistan (Natsionalniy doklad). ­T. 1993. 4. G'ulomov P.N. Inson va tabiat. ­T.: Universitet, 1994. 5. Reymers N.F. Prirodopolzovanie (spravochnik - slovar). ­M.: Visshaya shkola, 1990.

319

"ZAMONAVIY TABIIYoT BILIMLARI KONTsEPTsIYaLARI" fanidan DASTUR

320

Tuzuvchilar: Taqrizchilar:

dots. Rasulov M.F. k. o'q. Rasulov J.M. dots.Azimov Sh.A. dots. Navro'zov S.S.

«Inson - jamiyat - tabiat»ning o'zaro aloqadorligi, bog'liqligi murakkab muammo hisoblanadi. Ushbu farqda tabiatni qanday bo'lsa shunday, tabiiy holda o'rganish juda qadimdan boshlanganligi, tabiat bir butunligi va undagi unsurlar to'g'risida ilmiy farazlar, nazariyalarni vujudga kelishi hamda tabiiyot fanlari tizimi asosida inson qarashlarining tahlili bayon etiladi. Vzaimosvyaz i vzaimoobuslovlennost mejdu elementami sistemi «chelovek ­ obshchestvo - priroda» predstavlyayut soboy ochen slojnuyu problemu. V «Kontseptsiyax sovremennogo estestvoznaniya» izuchaetsya mir, kak on est, v ego estestvennom sostoyanii, nezavisimo ot cheloveka. V krug sovremennix kontseptsiy otneseni kontseptsii voznikshie v XX v. V tekste rech poydet o nauke astronomii, biologii v razvitii sovremennogo estestvoznaniya. The connection between Human, Society and Nature is considered as a complicated problem. Learning the nature as it is as is began from the ancient times, appearing concepts and theories about the wholeness of nature and its elements and the analyses of human understandings on the basisof the system of science subjects are reflected in the syllabus. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

1. SO'Z BOShI

O'quv fanining maqsadi va vazifalari

Amaldagi Davlat standartiga muvofiq «Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» kursi bo'yicha dastur Oliy o'quv yurtlarining barcha mutaxassislik talabalariga qo'yilgan talabdan kelib chiqqan holda tuzildi. «Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» kursi ko'p qirrali bo'lib, butun olamni qanday bo'lsa shunday, tabiiy, ya'ni insonga bog'lanmagan mustaqil holda o'rganadi. Bu kursni o'rganishning asosiy maqsadi va vazifasi talabalarni hozirgi zamon tabiiy fanlari yutuqlari bilan tanishtirish, ma'naviy barkamol insonni shakllantirishdek murakkab jarayonni amalga oshirishga hissa qo'shishdan iboratdir.

321

O'quv rejasidagi boshqa fanlar bilan aloqasi

Talabalar «Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» kursidan olgan nazariy va amaliy bilimlaridan boshqa fanlarni o'zlashtirishda foydalanish imkoniyatlariga ham ega bo'ladilar. «Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» kursi turli gumanitar mutaxassisliklar uchun o'quv rejasidagi tabiiy fanlar bilan o'zaro aloqadorlikda o'rganiladi. «Falsafa», «Tarix», «Matematika», «Ekologiya», «Tabiiy ofatlar va inson mehnati muhofazasi», «Statistika» va boshqalar shular jumlasidandir.

O'quv fani bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar

Bakalavr «Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» fani bo'yicha:

·

·

- hozirgi zamon tabiiyotshunosligini rivojlantirishning umumiy qonuniyatlarini bilishi; - inson tabiiy - ilmiy bilish ob'ekti ekanligi haqida tassavurga ega bo'lishi zarur.

Fan bo'yicha quyidagilarni bilishi va qo'llay olish talab etiladi

Talaba har tomonlama etuk, yuqori madaniyatli inson bo'lishi uchun: birinchidan, nisbiylik nazariyasini, genetikani, sinergetikani bilishi, ijtimoiy biologiya, ekologiya, etologiya va boshqa tabiiyot fanlarining asosiy yutuqlaridan xabardor bo'lishi; ikkinchidan, hayotning ko'p qirrali faoliyati ilm - fan bilan uzviy aloqador ekanligini bilishi kerak. Chunki, o'z sohasining bilimdonlari ilmiy ma'lumot, raqam va dalillarga asoslanib ish olib boradilar.

Amaliy mashg'ulotlar bo'yicha bajariladigan ishlar minimumi miqdoriga bo'lgan talablar

Fan bo'yicha auditoriya soatlarining 33,3 foizi amaliy hamda seminar mashg'ulotlaridan iborat. Bunday mashg'ulotlarda ma'ruza darslarida o'tilgan mavzular mustahkamlanib boriladi. Mashg'ulotlarning 70 foizi auditoriyada bajariladi, 30 foizi esa talabalarga mustaqil bajarish uchun topshiriladi. Talabalar mavzular bo'yicha topshiriqlarni chizma, grafik, jadval va xarita ko'rinishida bajarishlari mumkin.

Auditoriya mashg'ulotlari turlarining soatlar hajmi bo'yicha tavsiyalar 322

Kursga oid ta'lim institut o'quv rejasiga asosan II - semestrda olib boriladi. Oliy ta'limning davlat ta'lim standarti (DTS)ga muvofiq mazkur kursga 81 soat hajmida vaqt ajratilgan bo'lib, ulardan 36 soati (44,4%) ma'ruza, 18 soati (22,2%) amaliy mashg'ulotlar, 27 soati (33,4%) mustaqil ta'limdan iborat.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

Mazkur fan bir semestr davomida o'qitiladi. Ushbu davr oralig'ida talabalarning bilim darajasini baholash maqsadida 2 marta joriy, 2 marta oraliq va 1 marta yakuniy baholash o'tkaziladi. Har bir joriy nazoratdan talabalar eng ko'pi bilan 17,5 foizdan 35 foiz (12,6 ball), har bir oraliq baholashda 17,5 foizdan 35 foiz (25,2 ball), yakuniy baholashdan 30 foiz (16,2 ball) jami 54 ball to'plashi mumkin. Talabalar bilimini baholash uchun kafedrada ishlab chiqilgan va Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashi tomonidan tasdiqlangan uslubiy ko'rsatmalardan foydalaniladi.

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarini qo'llash

Kursni o'qish jarayonida talabalar ma'ruza, amaliy mashg'ulotlar o'tish bilan bir qatorda test variantlari, tayanch so'z va iboralardan yozma ish yozish, har bir mavzularga doir o'quv ko'rgazma qurollaridan, kompyuter, informatsion va zamonaviy o'qitish texnologiyalaridan foydalangan holda o'z bilimlarini mustahkamlab boradilar. «Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» kursini o'qitishda ilg'or texnologiyaning tarkibiy qismlari: a) o'quv maqsadlari va vazifalari katalogini ishlab chiqish; b) o'quv maqsadlari va vazifalarini bajarishni nazorat qilish; v) o'quv maqsadlariga erishish, rejalashtirilgan vazifalarni baholash kabi nuqtai nazardan tashkil etish tavsiya etiladi.

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Ish dasturini tuzishda namunaviy dastur asos qilib olinadi. Har bir ko'rsatilgan mavzu bo'yicha ma'ruza, amaliy va mustaqil ish rejasi, mavzuga oid ko'rgazmali qurollar va adabiyotlar ro'yxati berilishi kerak.

2. FAN DASTURI

«Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» kursining predmeti, tadqiqot usullari va vazifalari, uning boshqa fanlar bilan aloqasi

Tabiiyotshunoslik fanlari tarmog'ini o'qitishdan maqsad va o'rganadigan ob'ekti. «Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» kursining predmeti va mazkur

323

predmetning tabiiy fanlar o'rtasida vujudga kelishi. Kursning mutaxassislar tayyorlash tizimidagi o'rni va ahamiyati. Talaba ma'rifati, madaniyati, ma'naviyati va dunyoqarashi tizimida fanning ahamiyati. «Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» kursi tabiiy fanlar bilan, shu jumladan institut o'quv rejasida ko'rsatilgan fanlar: ekologiya, iqtisodiy geografiya, tarix, tabiiy ofatlar va inson mehnati muhofazasi, falsafa va boshqalar bilan o'zaro uzviy aloqadordir.

«Zamonaviy tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» kursining nazariy metodologik asoslari

Hozirgi zamon tabiiyotshunosligini rivojlantirishning umumiy qonuniyatlari. Inson tabiiy - ilmiy bilish ob'ekti sifatida. Ilm - fan inson madaniyati evolyutsiyasining bosqichlaridan biri. Ilmiy tadqiqotlarning natijalari ­ nazariya, qonunlar, modellar, gipotezalar, empirik xulosalar. FTI. Bilimning ob'ektiga ko'ra uch sohaga bo'linishi: tabiat, jamiyat, tafakkur. Fanning permonent taraqqiyot jarayoni. Evolyutsiyaning uch mexanizmi: jonsiz dunyoda dissipativ tarkiblar; jonli tabiatda tabiiy tanlov; kishilik jamiyatida madaniyat. Fan taraqqiyotini belgilovchi va cheklovchi omillar. Fan haqiqatni izlovchi va tabiatni o'zgartiruvchi vosita.

Fanlar tizimi va ularning xususiyatlari

Fan ­ bilishning eng oliy shakli. Fanning asosiy xususiyatlari. Ob'ektiv haqiqat ­ fanning abadiy, eng yuksak maqsadidir. Fanlarning kelib chiqishi. Fan va din. Fan va falsafa. Ilmiy bilishning shakllari va metodlari. Hozirgi zamon ilm - fanida qarama qarshiliklar. Fanlar klassifikatsiyasining muammolari.

Tabiiyotshunoslik tarixi

Qadimgi davrda tabiiyotshunoslik (mifologiya, naturfilosofiya). Qadimgi Yunoniston, Qadimgi Rimda ilm - fan. Evropa ilm - fanining XII - XIII asrlargacha inqirozi. XV - XIX asrlarda tabiiyotshunoslik. N.Kopernikning geliotsentrik nazariyasi. Charlz Robert Darvin ­ biologik evolyutsion nazariya ta'limotchisi. Kant - Laplasning kosmogonik nazariyasi. Fan - texnika inqilobining to'rtinchi davrida ilm - fanni moddaning ichiga kirib borishi. Nisbiy nazariya. Kvant mexanikasi. Atom fizikasi. Tabiiyotshunoslik va Dunyoning hozirgi zamon ilmiy tasviri.

O'rta Osiyo allomalarining tabiiyotshunoslik taraqqiyotiga qo'shgan hissalari

O'rta asr bosqichida O'rta Osiyoda ilm - fan. Muhammad ibn Muso al - Xorazmiy (780 - 850 yillar)ning «Algebra» va «algoritm» sohasidagi ishlari. Xorazmiyning «Kitob surat al - arz» asari geografiya ilmini boshlab bergan. Ahmad al - Farg'oniy

324

(797 - 950 yillar) astronomiya, matematika, geografiya va boshqa ilmiy yo'nalishlarda faoliyat ko'rsatgan o'zbek qomusiy olimi. Abu Nasr al - Farobiy (873 - 950 yillar) jahon ilm faniga ulkan hissa qo'shgan qomusiy olim. Evropada «Avitsenna» nomi bilan mashhur Buxorolik Abu Ali ibn Sino (980 - 1037 yillar)ning astronomiya, fizika, matematika, ilohiyot, ma'danshunoslik, tibbiyot, astrologiya, geografiya, geodeziya, meteorologiya, etnografiya, tarix, falsafa va filologiya sohalarida qilgan ilmiy ishlari. O'rta Osiyoda ilk uyg'onish davri (IX - XII asrlar) Evropa tarixida madaniy yuksalish, Renessans, uyg'onish davri (XV - XVII asrlar).

Fan - texnika inqilobi (FTI) va uning tabiiyotshunoslikdagi ahamiyati

Hozirgi zamon ilm fanining texnika bilan uzviy bog'liqligi. Fan - texnika inqilobini tabiatga, jamiyatga va inson dunyoqarashiga bog'liqligi. Ilmiy tabiiyot va ijtimoiy madaniyat. XX asrda fan - texnika inqilobi. Fan - texnika inqilobi davrida ilm - fanning ahamiyati. Fan - texnika inqilobi davrida tabiiy va texnika fanlarining bog'liqligi.

Tabiiy - ilmiy bilishning tuzilishi va metodlari

Tabiiy - ilmiy bilishning o'rni. Ilmiy tadqiqot turlari. Ilmiy bilishning metodlari. Fanlar shakllanishi va takomillashuvida tabiiyotshunoslikning ahamiyati. Tabiiyotshunoslikda matematik metodlarni qo'llanilishi. Fanlarning o'zaro bog'liqligi.

Hozirgi zamon tabiiyotshunosligi mikro, makro va megadunyo to'g'risida

Dunyoni ilmiy bilishda voqea va hodisalarning «bo'yi» va «eni». Maxsus va umumiy ehtimollik nazariyasi. Murakkab tizim, turli bog'lanish va maqsadga muvofiqlik to'g'risida tushuncha. Kvant fizikasi. Kibernetika va sinergetika. Mikrodunyodan to makrodunyogacha. Fizika va kimyodan ­ geologiya va biologiyagacha. Yaxlit va rang - barang Megadunyo.

Koinot to'g'risida hozirgi zamon fanlari

Koinotning paydo bo'lishi to'g'risida ilmiy farazlar. Koinotning «boshi» va «oxiri». Yulduzlar tizimining paydo bo'lishi to'g'risida V.A.Ambartsumyan farazlari. Astronomiya va kosmonavtika. Inson va Koinot.

325

Osmon jismlari va ularning evolyutsiyasi

Osmon jismlari Quyosh, Quyosh tizimi va uning paydo bo'lishi. Gallaktika, uning tuzilishi. Metagallaktika. Quyosh tizimining paydo bo'lishi to'g'risida O.Yu.Shmidt nazariyasi. Quyosh faolligining Erdagi jarayon va hodisalarga ta'siri.

Er tuzilishi va taraqqiyoti

Er shakli va uni Quyosh tizimida tutgan o'rni. Erning paydo bo'lishida asosiy ahamiyat kasb etgan shart - sharoitlar, mavjud faraz, nazariyalar. Erning ichki tuzilishi, Er tabiatida bir butunlik, uyg'unlik, takrorlanish.

Qiyofasi o'zgargan Er. Er qiyofasini o'zgarishida Inson faoliyati

Er - Inson makoni. Erdan foydalanishda tarixiy - ijtimoiy bosqichlar. Erda yangi hududlarni o'zlashtirish. Insonni Er tabiatiningbirliklariga - unsurlariga ta'siri.

Erda jonli tabiat to'g'risida hozirgi zamon tabiiyotshunosligi

Jonli va jonsiz tabiat va ularning bir - biri bilan aloqasi hamda bog'liqligi. Erda hayotning paydo bo'lishi to'g'risida faraz va nazariyalar. Erda hayot evolyutsiyasi. To'qimalarning ahamiyati. Biosfera to'g'risida V.I.Vernadskiy fikri. Zamonaviy Genetika. Etologiya.

Etologiya va Antropologiya

Fe'l - atvor, xulq va genlar. Inson - tabiiy - ilmiy bilishning ob'ekti. Insonni Erda paydo bo'lishi to'g'risida farazlar. Insonni hayvonlardan farqi va o'xshashligi. Etologiya va Antropologiya. Insonni o'rganishda ijtimoiy biologiyaning ahamiyati. Madaniyat evolyutsiyasi.

Ekologiya - fan. Biosferaning tuzilishi va evolyutsiyasi

Ekologiya va Darvinizm. Biosferaning tuzilishi va evolyutsion jarayonlarning qonuniyatlari. Evolyutsiyaning zamonaviy nazariyasi. Tabiatdan foydalanish va uni muhofaza qilish ­ amaliyotdir. Ekologiyaning asosiy muammolari va hayotda atrof muhitning ahamiyati.

Miya, ong va ongsizlik

Inson miyasini o'rganish. Psixologiya. Ong va ongsizlik. Erkak va ayollar psixologiyasining xususiyatlari. Ong va axloq. Axloqning tabiiy - ilmiy asoslari.

326

Olim shaxsi va axloqi

Ilm - fan - evolyutsion jarayon. Ilm - fanda shaxsning ahamiyati. Ilm - fan bilan shug'ullanish sabablari. Olimga xos xususiyatlar. Olim shaxsining xillari. Ilm - fan va boylik (moddiy va ma'naviy). Ilm - fan va etika (axloq). Bioetika. Olim mas'uliyati muammolari.

Zamonaviy global muammolar qatorida insonning sog'lom hayot tarzi va salomatlik

Sihat - salomatlik va sog'lom hayot tarzi. Demografik, oziq - ovqat, energetik, mahsulot (xom ashyo), Dunyo okeani, etnik tenglik, salomatlik, uzoq umr ko'rish va boshqa muammolar.

3. AMALIY VA SEMINAR MAShG'ULOTLAR MAVZULARI

«Tabiiyot bilimlari kontseptsiyalari» kursining tabiiy, ijtimoiy fanlar va texnika bilan aloqalari

Fan - texnika muvaffaqiyatlarining tabiiyot fanlari bilan bog'liqligi.* Astronomiya, kibernetika va boshqa fanlarning fan - texnikaga ta'siri. Fizika, biologiya va psixologiya qonunlari asosida yaratilgan zamonaviy qurollar. Hozirgi zamon ilm - fani va texnikasini bir - biri bilan bog'liqligi va o'zaro aloqalari.*

Ilm - fan bilishning eng yuqori shakli

Fan ­ nima Fanning din, falsafa, san'at, mistika (sirli, haqiqatdan yiroq), mafkura, mifologiyadan farqi. Tabiat va Insonda tabiiyotshunoslik nimani o'rganadi Nimaga Astronomiya ­ birinchi fan, ikkinchi ­ fizika Ilm - fan taraqqiyotida ichki va tashqi omillar.* Yangi ilmiy yo'nalishlar va ularning natijalari. Ilmiy tushuncha va terminlarning ahamiyati.*

Tabiiyotshunoslik taraqqiyotidagi asosiy bosqichlar

Qadimgi davrda tabiatdan foydalanish va uni o'rganish. O'rta asrlarda O'rta Osiyodagi mahalliy olimlarning tabiiyotshunoslikka oid asarlariga ta'rif.* Muhammad al - Xorazmiyning Er tasviri. Abu Nasr al - Farobiy fanlar klassifikatsiyasi haqida. Ahmad al - Farg'oniy, Abu Rayxon al - Beruniy va Abu Ali ibn Sinolarning tabiiyotshunoslikka qo'shgan hissalari. O'zbekistonda tabiiy fanlar taraqqiyoti.*

327

Hozirgi zamon tabiiyotshunosligi mikro - , makro - va megadunyo to'g'risida

Mikrodunyodan to makrodunyogacha.* Fizika va kimyodan, geologiya va biologiyagacha. DNKning tuzilishi. To'qima, yadro va DNKlarning bo'linishi. Xromosoma va ribosoma. Biosintezni vujudga kelishi. Mutatsiya turlari. Gen muhandisligi.*

Koinot, osmon jinslari to'g'risida zamonaviy fanlar

Yulduzlar, Quyosh tizimining paydo bo'lishi to'g'risida O.Yu.Shmidt va V.A.Ambartsumyan nazariyalari.* Sayyoralarga ta'rif. Er - Inson makoni Er tabiatining vujudga kelish evolyutsiyasi.* Erda zonallik va azonallik.* Er yuzida asosiy relef shakllari va ularning tiplari. Erning gipsometrik chizig'i.

Biosfera to'g'risida V.I.Vernadskiy ta'limoti

Biosfera haqida tushuncha.* V.I.Vernadskiyning asosiy xulosalari. Tirik moddalar ­ biosferaning ajralmas qismidir. Erda hayot paydo bo'lishi to'g'risida V.I.Vernadskiy qarashlari.* Ekologik tadqiqotlarda biosfera to'g'risidagi ta'limotning ahamiyati. Insonni atrof muhit bilan o'zaro munosabatlari to'g'risidagi muammolar.*

Ilm - fan muammolari va olim etikasi (axloqi)

Fanlar taraqqiyotida tashqi va ichki omillarning ahamiyati.* Harbiy - sanoat kompleks (majmua)larining ta'siri. Fanlarning an'anaviy va yangi axloqiy muammolari. Maxsusyo'nalishdagi ilmiy tadqiqotlarni taqiqlash zarurligi va genetikaga oid ba'zi tadqiqotlarni amaliyotda cheklash masalasi.

Zamonaviy global muammolar

Zamonaviy global muammolarning kelib chiqish sabablari va ularni tarqalgan hududlariga ta'rifi.*

4. TAVSIYa ETILGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR

328

\o'rgazma - namoyish materiallar:

· ·

· · · · · · · · · ·

- Fanlar klassifikatsiyasi (sxema). - Qadimgi dunyo xarita - sxemasi (Muhammad ibn Musoal - Xorazmiy xaritasi, Maxmud Qashg'ariy xaritasi). - Abu Nasr al - Farobiy bo'yicha fanlar klassifikatsiyasi. - Kashfiyotlar ro'yxati. - Quyosh tizimi sxemasi. - Erning ichki tuzilishi (sxema). - Biotik va abiotik omillar sxemasi. - Erda hayot evolyutsiyasi (sxema). - Geoxronologik jadval. - Dunyo okeani resurslari jadvali - Er yuzida oziq - ovqat muammosi (jadval - materiallar bo'yicha). - Er yuzida energetika muammosi (turli energetik manbaalarni materiklar bo'yicha taqsimoti).

Didaktik materiallar:

· · ·

- mavzular bo'yicha ishlab chiqilgan tarqatmamateriallar; - mavzularni mustahkamlash maqsadida tuzilgan test va yozma ish variantlari; - mavzularga oid uslubiy ko'rsatmalar.

5. O'ZLAShTIRISh NAZORATI

Fanni talabalar qanday o'zlashtirganligini nazorat qilish ishlari test, yozma ish, sxema - diagramma - grafiklarni baholash orqali olib boriladi. Fan bo'yicha talabalar joriy, oraliq hamda yakuniy nazoratdan o'tkaziladilar. Joriy va oraliq baholash bakalavr to'plashi mumkin bo'lgan maksimal reyting balining miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan umumiy soatning 70 foizi miqdorida belgilanadi. Yakuniy baholash tayanch so'z va iboralarga asoslangan "g'zma ish" usulida o'tkaziladi. Yakuniy baholash bo'yicha bakalavr fanga ajratilgan umumiy soatlar miqdorining 30 foizi, ya'ni 16,2 miqdorida ball to'plashi mumkin.

329

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Karimov I.A. O'zbekiston buyuk kelajak sari ­ T.: O'zbekiston, 1998 . 2. Axmedov A.A. Muxammad ibn Muso al - Xorazmiy. ­T.: Sharq, 1983 . 3. Bulgakov P.G. O'rta Osiyo olimlarining Bog'doddagi faoliyati. - T.: Sharqshunoslik jurnali, 1 - son, 1990 . 4. Gorelov A.A. Kontseptsii sovremennogo estestvoznaniya. ­M.: Misl, 1998. 5. Gumelov L.N. Etnogenez i biosfera Zemli. ­ M.: Visshchaya shkola, 1983 . 6. Kocherin A.N. Nauchnoe poznanie: formi, metodi, podxodi. ­M.: Visshaya shkola, 1991. 7. Solopov V.S. Kontseptsii sovremennogo estestvoznaniya. ­M.: Misl, 1998. 8. Hayrullaev M.M. Abu Nasr al - Farobiy. ­ M.: Nauka, 1982 . 9. G'ulomov P.N. Inson va tabiat. ­T.: Universitet, 1994. 10. O'zbekiston Milliy Entsiklopediyasi (1,2 - jildlar). ­T.: Qomuslar bosh tahririyati 2000,2001.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Agafonova N.V. Progress i traditsii v nauke. ­M.: Misl, 1997. Vernadskiy V.I. Biosfera i noosfera. ­M.: Visshchaya shkola, 1989. Kamchilov M.M. Evolyutsiya biosferi. ­M.: Visshaya shkola, 1991. Novikov I.D. Evolyutsiya Vselennoy. ­M.: Misl, 1990. Struktura i razvitie nauki. ­M.: Progress, 1978. Yugay G.A. Obshchaya teoriya jizni. ­M.: Misl, 1995. To'raqulov X.X., G'ofurov A.T. va boshqalar. Umumiy biologiya. ­T.: FAN, 1999. Reymers N.F. Prirodopolzovanie (slovar - spravochnik). ­ M.: Visshaya shkola, 1990.

330

"FAVQULODDA VAZIYaTLAR VA FUQARO MUHOFAZASI" fanidan DASTUR

331

Tuzuvchilar: dots. M.X. Tojiev, dots. M.X. Ilxomov, dots. I. Ne'matov. Taqrizchilar: polkovnik S.Fozilov, k. o'q. N. Boyjigitov.

"Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" fani har qanday favqulodda vaziyatlardan fuqarolarni, atrof - muhitni, inshootlarni, moddiy resurslarni himoya qilish, shikastlangan hududlarda, katastrofik o'choqlarda qutqaruv va tiklov ishlarini o'tkazish, harbiy holatda ham tinchlik davrlarda ham radiatsiyaviy va kimiyoviy holatlarni aniqlash va baholash tartiblari, hamda fuqarolarni fuqarolar muhofazasiga tayyorlash va boshqa muhim vazifalar o'rganiladi. "Chrezvichaynie situatsii i grajdanskaya zashchita" izuchaet zashchitu naseleniya, okrujayushchey sredi, soorujeniy, materialnix resursov ot posledstviy chrezvichaynix situatsiy, provedenie spasatelnix i drugix neotlojnix rabot, otsenku radiatsionnoy i ximicheskoy obstanovki kak mirnogo tak i voennogo vremeni, a takje podgotovku naseleniya k grajdanskoy zashchite i drugie vajnie zadachi. The course of "Emergency situations and civi protection" study the protection of population, the conservation of surroundings, the protection of buildings and material resources from the after effect of emergency situations, the realization of safe and other urgent works, the estimate of the radiation and chemical situations both in peace - time and in time of war, and also the training of population for the civi protection and other important matters. Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bayonnoma)

1. SO'Z BOShI O'quv fanining maqsad va vazifalari, boshqa fanlar bilan o'zaro bog'liqligi. "Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" fanining maqsadi - har qanday favqulodda vaziyatlardan (tabiiy, texnogen va ekologik) fuqarolarni muhofaza qilish, talofotlanganlarga birlamchi yordam berish hamda iqtisodyot tarmoqlarini va moddiy resurslarni zararlanishidan saqlash qoidalarini o'rgatishdan iborat.

332

Fuqaro muhofazasining vazifalari:

·

·

·

· · ·

·

·

· ·

·

- aholini harbiy harakatlar olib borish paytida yoki shu harakatlar oqibatida yuzaga keladigan oqibatlardan himoyalanish usullariga o'rgatish; - boshqaruv, xabar berish va aloqa tizimlarini tashkil qilish hamda ularning ishini doimiy shay holatda saqlab turish; - xalq xo'jaligi ob'ektlarining barqaror ishlashini ta'minlash yuzasidan tadbirlar kompleksini o'tkazish; - aholini, moddiy va madaniy boyliklarni xavfsiz joylarga evakuatsiya qilish; - fuqaro muhofazasi xarbiy tuzilmalarining shayligini ta'minlash; - aholini umumiy va shaxsiy muhofazalanish vositalari bilan ta'minlash tadbirlarini o'tkazish; - aholining harbiy harakatlar olib borish paytidagi yoki shu harakatlar oqibatidagi hayot faoliyatini ta'minlash; - radiatsion, kimyoviy va biologik vaziyat ustidan kuzatish va laboratoriya nazorati olib borish; - qutqaruv va birlamchi tiklov ishlarini o'tkazish; - harbiy harakatlar olib borish paytida yoki shu harakatlar oqibatida zarar ko'rgan hududlarda jamoat tartibini yo'lga qo'yish va saqlab turish va hokazo. - "Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" fani quyidagi fanlar bilan o'zaro aloqadorlikda o'rganiladi:

Tabiatshunoslik asoslari; Iqtisodiy geografiya va ekologiya asoslari; Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari; Ishlab chiqarish texnologiyalari asoslari.

·

- Talabalar "Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" fanidan nafaqat nazariy bilimga, balki etarli amaliyotga va xatti - harakatlarga ham ega bo'lishi kerak. Jumladan turli favqulodda vaziyatlarda o'zini himoya qila bilishi, boshqalarga ham yordam ko'rsata olishi, zararlangan zonalarda to'g'ri xatti harakatlar qila bilishi, shikastlanganlarni qutqarish va ularga birlamchi tibbiy yordam ko'rsatishi, shaxsiy saqlovchi vositalardan foydalana bilishi, O'zbekiston xududida faoliyat ko'rsatayotgan iqtisodiyot tarmoqlarida ishlatiladigan kuchli ta'sir etuvchi zaharli moddalarni (KTZM) odamlarga, atrof - muhitga va moddiy resurslarga ko'rsatadigan ta'sir xususiyatlarini bilishi, zararlangan zonalarni tiklash ishlarini bilishlari, radiatsiyaviy va ximiyaviy shikastlangan zonalarni aniqlash va baholashni bilishlari zarur.

333

·

·

·

·

- Amaliy mashg'ulotlar bo'yicha: iqtisodiyot tarmoqlarida fuqaro muhofaza tizimlarini tuza bilishlari, O'zbekiston xududi uchun xarakterli tabiiy ofatlarni, ularni kelib chiqish sabablarini, ularni oldindan ko'rsatadigan belgilarini va fuqarolarga hamda atrof muhitga keltiradigan oqibatlarini bilishlari, iqtisodiyot tarmoqlarida qo'llaniladigan asosiy KTZMlarni va ularning xususiyatlarini, oddiy saqlovchi vositalarni tayyorlay bilishlari, shaxsiy saqlovchi vositalardan (protivogazlar, resperatorlar, tibbiy vositalar) foydalana bilishlari hamda fuqarolarni fuqaro muhofazasiga tayyorlashda tashkil etish qoidalarini bilishlari talab etiladi. - "Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" fani bo'yicha o'quv yuklamasining hajmi Oliy ta'lim va Favqulodda vaziyatlar vazirligining ko'rsatmasi hamda ushbu fan bo'yicha tuzilgan o'quv dasturiga ko'ra jami 81 soat ajratilgan bo'lib, shundan ma'ruza darslari uchun 18 soat, amaliy mashg'ulot uchun 36 soat, hamda mustaqil ta'lim va mustaqil ishlar uchun 27 soat mo'ljallangan. - "Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" fanidan talabalar bilimini baholash uchun o'quv rejasida ko'rsatilgan vaqtlarda semestr davomida 2 marotaba joriy va oraliq nazorat tadbiri o'tkaziladi. Har bir nazorat turida faqat o'tilgan mavzular bo'yicha test topshiriqlarini echishadi. "Tayanch" so'z va iboralardan tuzilgan variant savollariga yozma nazorat ish yozadilar. Bulardan tashqari talabalar bilimini reytingli baholashda, uyda bajariladigan masala variantini ishlash natijalari, kamida bitta mavzu bo'yicha ishlab chiqarilgan o'yin varianti hisobga olinadi. Mustaqil ta'lim yo'nalishida 4 ta mavzu bo'yicha konspekt qilib, kollekvium topshirishlari lozim. - Ushbu fanni o'qitishda har bir mavzularga doir o'quv ko'rgazma qurollari, amaliyotda qo'llaniladigan shaxsiy saqlovchi vositalar namunalaridan foydalanadi. "Tayanch" so'z va iboralardan yozma nazorat ishi yozishlari, test masalalari ishlanadigan hamda o'qitishning zamonaviy texnologiyalari, yangi axborot texnologiyalari o'quv jarayonida qo'llaniladi. Jumladan, TMIda qo'llanilayotgan Internet tizimi shahobchasidagi qidiruv tizimining elektron pochtasi "Fuqaro muhofazasi" bo'yicha qiziqarli va amaliy ma'lumotlarga ega. Ulardan foydalanish hisobiga talabalar o'z bilimlarini mustahkamlashlari va oshirishlari mumkin. Internet shahobchasidagi elektron pochtaning quydagi sistemalari mavjud: 1. www.tehnopolis.dp.ua 2. www.informika.ru

334

3. www.dissertion1.narod.ru 4. www.Booka.ru 5. www.courier.con.ru - "Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" fani talabalarga bir semestr o'qitiladi. Unda nazariy va amaliy mashg'ulotlar olib borilib, o'qitish jarayonida O'zbekiston Respublikasining "Fuqaro muhofazasi" bo'yicha qabul qilingan qonunlari (1999, 2000 y.y.), O'zbekiston Vazirlar Mahkamasining qarorlari (1997, 1998 y.y), Prezidentimiz farmonlari (1996 y.), o'quv metodik qo'llanmalar, ma'ruzalar to'plami (1998, 1999, 2001 y.), O'zbekiston Respublikasi favqulodda vaziyatlar vazirligining "Fuqaro muhofazasi" ijtimoiy - ommaviy va ilmiy - amaliy jurnali (2001, 2002 y.) va boshqa uslubiy tavsiyanomalardan foydalaniladi hamda muzeylarga ekskursiyalar uyushtiriladi.

2. FAN DASTURI

I BOB. Favqulodda vaziyatlarda fuqaro muhofazasi. Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi

Hozirgi vaziyatda fuqaro muhofazasining roli, maqsadi, vazifalari hamda ularning iqtisodiyot tarmoqlaridagi tashkiliy strukturalari. Favqulodda vaziyat turlari, xususiyatlari, kelib chiqish sabablari hamda xalq xo'jaligi tarmoqlariga, atrof muhitga keltiradigan oqibatlari.

Zamonaviy qirg'in qurollar ularning ta'sir xususiyatlari va talofatlari

Zamonaviy qirg'in qurollarning klassifikatsiyasi, ta'sir xususiyatlari va ularning talofatlari. Zamonaviy hujumkor qurollar va ularning xususiyatlari.

O'zbekistonda kuzatiladigan tabiiy ofatlar va ularning oqibatlari

O'zbekistonda tabiiy ofatlarning turlari, kelib chiqish sabablari, xususiyatlari, oldindan ko'rsatadigan belgilari, shikastlash darajalari va har bir katastrofik o'choqda olib boriladigan omillar. Toshkent, Armaniston zilzilalari, "Jigariston", "Qoraqishloq" (O'zbekiston) va "Sharora" (Tojikiston) er surilishlari, "Shohimardonda" bo'lgan sellar, Orol dengizida kuzatilayotgan qurg'oqchilik ofatlari oqibatlari. Sellar, sababchi omillari, xususiyatlari va talofatlari. Texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlar va ularning oqibatlari Texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlar, ularni sodir bo'lishiga sababchi omillar, jumladan: gidrotexnik inshoatlardagi, texnologik jarayonlardagiva insonlarga kuchli ta'sir etuvchi zaxarli moddalar (KTZM) qo'llaniladigan tarmoqlardagi avariyalar, u

335

erda olib boriladigan tadbirlar, katastrofa, uning sabablari va unda olib boriladigan chora - tadbirlar (Chernobl AESda, konchilik, kimyo, neftni qayta ishlash sanoati tarmoqlari misolida). Ekologik tusdagi favqulodda vaziyatlar va ularning oqibatlari Ekologik tusdagi favqulodda vaziyatlar, ularning kelib chiqish sabablari, xususiyatlari. Atmosfera havosining tarkibi va xossalarining o'zgarishi, gidrosfera xolatining o'zgarishi va tuproq xolatining o'zgarishi bilan bog'liq vaziyatlarva ularga qarshi olib boriladigan chora - tadbirlar. Fuqarolarni favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish tadbirlarini rejalashtirish Aholini va xududlarni muhofaza qilish rejalari, ularning tuzilishi va rejalarini tuzish uchun dastlabki ma'lumotlar: rejalarga qo'yiladigan talablar. Radiatsiyaviy va kimyoviy holatni aniqlash va baholash O'zbekiston Respublikasining "Radiatsiyaviy xavfsizlik to'g'risida"gi 2000 yildagi qonunining mazmuni va mohiyati, radiatsiyaviy va kimyoviy holatni aniqlash va baholash tartibi va ulardan qo'llaniladigan asbob, jihozlarning ishlash printsiplari. KTZM qo'llaniladigan ob'ektlardagi avariyada kimyoviy holatni aniqlash va baholash.

II BOB. Fuqarolarni va iqtisodiyot tarmoqlarini muhofaza qilishning asoslari

Fuqarolarni himoya qilishning uslublari va xususiyatlari. Favqulodda vaziyatlarda fuqarolarni muhofaza qilishning uslublari, ularning xususiyatlari va har bir omilga qo'yiladigan talablar: "ogohlantirish", "umumiy himoya inshootlari", RQ va KTQ omillari, "Evakuatsiya" uslublari.

Shaxsiy himoya vositalari yordamida, fuqarolarni muhofaza qilish

Fuqarolarni turli xil ta'sirlardan saqlashning shaxsiy saqlovchi vositalari, ularning turlari, markalari, vazifalari va ishlatilish tartiblari; nafas organlarini, terini saqlovchi hamda shaxsiy tibbiyot vositalari. Favqulodda vaziyatlarda iqtisodiyot tarmoqlarining barqarorligini ta'minlash Ishlab chiqarish tarmoqlarining uzluksiz ishlashini ta'minlash usullari. Ishlab chiqarish jarayoni bo'lmagan tarmoqlardagi inshootlarning barqarorligini aniqlash, uning metodlari va barqarorligini oshirish usullari. Ishlab chiqarish tarmoqlarining uzluksiz ishlashini ta'minlash.

336

Favqulodda vaziyatlarda iqtisodiyot tarmoqlarida qutqaruv va birlamchi tiklov ishlarini tashkil etish

Har qanday ekstremal vaziyatlarda qutqaruv va tiklov omillarini ishlab chiqish, shikastlangan o'choqlarda qutqaruv va birlamchi tiklov ishlari olib borish usullari va tartiblari.

Fuqarolarni favqulodda vaziyatlarda fuqaro muhofazasiga o'qitish va qayta tayyorlash

Hozirgi vaziyatda fuqarolarni fuqarolar muhofazasiga o'qitishning dolzarbligi, muhofazalanish qoidalariga o'rgatish, o'qitishni tashkil etish printsiplari, uning shakl va uslublari, hamda amaliy mashg'ulotlarni tashkil etish va o'tkazish tartiblari.

3. SEMINAR VA AMALIY MAShG'ULOTLARINING MAVZULARI:

Favqulodda vaziyatlar, sababchix omillari, xususiyatlari

Favqulodda vaziyatlarning turlari: tabiiy, texnogen va ekologik xarakterdagi falokatlar, ularning xarakterli xususiyatlari, odamlarga hamda atrof - muhitga keltiradigan talofatlari.*

Fuqaro muhofazasining maqsadi, vazifalari, ularning iqtisodiyot tarmoqlarida hamda TMI misolidagi tashkiliy strukturalari

Hozirgi vaziyatdagi fuqaro muhofazasining roli, vazifalari va ularni iqtisodiyot tarmoqlarida tashkil etish printsiplari. TMIda Fuqaro muhofazasining tuzilishi. *

Zamonaviy qirg'in qurollar, ularning ta'sir xususiyatlari va talofatlari

Zamonaviy qirg'in qurollar, ularning tuzilishi, bir - biridan farqi, ta'sir xususiyatlari* va talofat keltirish darajalari.Yadroviy aslahaning ayrim ta'sir faktorlarini hisoblash.* Tabiiy ofatlar, turlari, xususiyatlari va ularning oqibatlari O'zbekiston hududi uchun xarakterli bo'lgan tabiiy ofatlar: er silkinishi, er surilishi, suv toshqini, sellar, kuchli shamollar va qurg'oqchilik, ularni kelib chiqishga sababchi omillari va keltiradigan talofat darajalari; jumladan, Toshkent zilzilasi,Jigariston, Qoraqishloq er surilishlari, Amudaryo suv toshqini, Orol dengizining qurib borishi va boshqa ofatlarda fuqarolarning hatti - harakatlari. * Texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlar va ularning oqibatlari Texnogen xarakteridag favqulodda vaziyatlarni kelib chiqishiga sababchi omillar, ayniqsa gidrotexnik inshoatlardagi, yong'in chiqish va portlash xavfi bo'lgan

337

ob'ektlardagi va insonlarga kuchli ta'sir etuvchi zaharli moddalar (KTZM) ta'siridagi avariya va katastrofalarda olib boriladigan chora - tadbirlar. Ekologik tusdagi favqulodda vaziyatlar va ularning oqibatlari Ekologik tusdagi favqulodda vaziyatlarni yuzaga keltiruvchi omillar va ularning oqibatlari, jumladan: atmosfera havosini, gidrosferani va tuproqni ifloslanishi va ularga qarshi olib boriladigan chora - tadbirlar. Fuqarolarni favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish tadbirlarini rejalashtirish Aholini va xududlarni muhofaza qilish tadbirlari rejasi, ularning tuzilish tartibi va kerakli dastlabki ma'lumotlar. Fuqaro muhofazasi rejalariga qo'yiladigan asosiy talablar.

Tabiiy ofat oqibatlarini tugatishda Toshkent Moliya instituti fuqarolarining xatti harakati (Qiziqarli o'yin variantini ishlash)*

Er silkinishi oqibatida ko'rilgan talofat oqibatlari TMIning fuqaro muhofazasi tizimlari orqali tugatilishi institutga yaqin bo'lgan Toshkent mineral suv quyish zavodida va UzBAT korxonasida yuzaga kelgan kimyoviy va biologik shikastlanishda institut Fuqaro muhofazasi organlarining xatti - harakatlari.* Fuqarolarni muhofaza qilishning uslubiyatlari va xususiyatlari Favqulodda vaziyatlarda fuqarolarni saqlashning usullari, ularning farqi, afzallik tomonlari va har bir saqlash omiliga qo'yiladigan talablar. * Shaxsiy vositalar yordamida fuqarolarni saqlash Fuqarolarni saqlashning shaxsiy vositalari, ularning turlari, markalari, saqlash darajalari va ishlatilish tartiblari.* Oddiy saqlovchi vositalarni tayyorlash va ularning germetikligini oshirish.Shaxsiy saqlovchi vositalardan foydalanish tartib qoidalari.* Favqulodda vaziyatlarda iqtisodiyot tarmoqlarining barqarorliginita'minlash Iqtisodiyot tarmoqlarining barqarorligi, unga ta'sir etuvchi omillar. Barqarorlikni aniqlash tartiblari va oshirish omillari.* Favqulodda vaziyatlarda iqtisodiyot tarmoqlarida qutqaruv va birlamchi tiklov ishlarini tashkil etish Har qanday favqulodda vaziyatlarda qutqaruv va tiklov omillarini o'tkazish tartiblari. Katastrofik o'choqlardagi fuqarolarni sanitar ishlovdan o'tkazish tartib qoidalari. * Fuqarolarni favqulodda vaziyatlarda fuqaro muhofazasiga tayyorlash Fuqarolarni fuqaro muhofazasiga kategoriya bo'yicha o'qitilishi. O'qitishning forma va uslubiyatlari, xususiyatlari. O'qitishda va qayta tayyorlashda amaliy mashg'ulotlarni tashkil etish va uni o'tkazish tartiblari.

338

4. KO'RGAZMA - NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

Ko'rgazma namoyish materiallari ro'yxati: 1. Iqtisodiyot tarmoqlarida fuqaro muhofazasini tashkiliy strukturasi. 2. Fuqaro muhofazasining harbiylashmagan tizimlarini iqtisodiyot tarmoqlarida tashkil etilishini xarakterlaydi. 3. Toshkent Moliya institutining Fuqaro muhofazasining tashkiliy strukturasi. 4. Toshkent Moliya instituti tarkibida "Fuqaro muhofazasining" harbiylashmagan tizimlarini tashkil etilishi ko'rsatilgan. 5. Harbiy vaziyatlarda aholining burchlari. 6. Harbiy vaziyatlar yuz berganda aholi qanday xatti - harakatlar qilishligini xarakterlaydi. 7. Yadroviy aslahalar. 8. Yadroviy qurollarning ta'sir xususiyatlari va keltiradigan talofatlari hamda yadroviy shikastlanish o'chog'ini xarakterlaydi. 9. Biologik qurollar. 10. Biologik qurollarning qo'llanilishi va talofatlari ko'rsatilgan. 11. Tabiiy ofatlar va ularning xususiyatlari. 12. Tabiiy ofat turlari, ularning ta'sir doirasi va keltiradigan talofat darajalarini xarakterlaydi. 13. Favqulodda vaziyatlarda qishloq xo'jalik hayvonlarini va o'simliklarni himoya qilish. 14. Favqulodda vaziyatlar yuz berganda qishloq xo'jalik hayvonlarini va o'simliklarini himoya qilish tartib qoidalarini xarakterlaydi. 15. KTZMlardan saqlanishning kompleks omillari. KTZMlar ta'siridagi avariyalardan saqlanish qoidalari va shikastlanish o'chog'ida fuqarolarning xatti - harakatlari ko'rsatilgan. 16. Suv toshqini. Suv toshqinida fuqarolarning xatti - harakatlari keltirilgan. 17. Epidemeologik vaziyatning yuzaga kelishi. 18. Radioaktiv manbaalardagi avariyalar.

339

Radioaktiv moddalar ishlatiladigan tarmoqlarda bo'ladigan avariyalar ko'rsatilgan.

19. Umumiy himoya inshootlari. 20. Umumiy himoya inshootlari, uning tuzilishi, jihozlanishi va unda fuqarolarni saqlanish qoidalari ko'rsatilgan. 21. Tibbiyot saqlovchi vositalari. 22. Birlamchi tibbiy yordam ko'rsatishda qo'llaniladigan vosita - ShD - 2 va uning tuzilishi, xarakteristikasi ko'rsatilgan. 23. Jarohatlanganlarga birlamchi tibbiy yordam ko'rsatish. 24. Favqulodda vaziyatlarda jarohatlanganlarga birlamchi tibbiy yordam ko'rsatish tartib qoidalari ko'rsatilgan. 25. Favqulodda vaziyatlarda aholini "ogohlantirish" va evakuatsiya qilish. 26. Xavfli vaziyatlar yuz berganda aholini "Ogohlantirish" qoidalari va evakuatsiyani tashkil etish tartib qoidalari ko'rsatilgan. 27. Favqulodda vaziyatlar oqibatlarini tugatish omillari. 28. Favqulodda vaziyatlar oqibatlarini: inshoatlarda, atrof - muhitda va fuqarolarda tugatish omillari ko'rsatilgan. 29. Protivogazlar. Protivogazlarning tuzilishi, markalari, uning o'lchamini aniqlash tartiblari ko'rsatilgan. 30. Resperatorlar. Resperatorlarning tuzilishi, markalari va ishlatilish qoidalari ko'rsatilgan. Didaktik materiallar ro'yxati (namunalar) a) Protivogazlar ­ yuzni, ko'zni, nafas organlarini turli xil zararli ta'sirlaridan saqlovchi shaxsiy vosita. b) Resperator R - 2 ­ nafas - organlarini turli xil zararli changlardan saqlovchi shaxsiy vosita. v) Paxta - dokali taqqich - biologik tumanlardan saqlovchi shaxsiy vosita. g) Shaxsiy dorixona ShD - 2 ­ ionlantiruvchi nurlar, zaxarli birikmalar, biologik ta'sirlar va og'ir jarohatlarga qarshi ishlatiladigan shaxsiy tibbiy vosita. d) Shaxsiy kimyoviy paket ShKP - 8 ­ kimyoviy zaharli moddalarni teriga, kiyim - kechaklarga va shaxsiy saqlovchi vositalarga tushganda zararsizlantiruvchi vosita. e) Shaxsiy dozimetr ShD - 11 ­ radiatsiya nuri darajasini aniqlovchi vosita.

340

Ushbu saqlovchi vositalar talabalarning fuqaro muhofazasi fanidan olgan nazariy bilimlarini, amaliyotda ko'nikmalarni shakllantirishda qo'llaniladi.

5. O'ZLAShTIRISh NAZORATI

Talabaning "Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" fani bo'yicha o'zlashtirishini baholash semestr davomida olib borilib, quyidagi turlar orqali amalga oshiriladi:

· · · ·

· ·

·

·

Joriy baholash (JB); Oraliq baholash (OB); Yakuniy baholash (YaB). Joriy baholashda fanning har bir mavzusi bo'yicha talabaning bilim darajasi amaliy darslarda quyidagi nazorat turlari orqali baholanib boriladi: So'rov ­ mavzu bo'yicha har bir javobi uchun 0,5 balldan; Mustaqil ta'lim savollarini konspekt qilish va kollokvium topshirish, har biri 1,0 balldan; 2 marta test variantlarini ishlash, har bir test variantlari uchun maksimal 4 ballgacha. Joriy baholashda talaba ushbu fan bo'yicha maksimal yig'ishi mumkin bo'lgan reyting ko'rsatkichi 12,6 ballni tashkil etadi.

Oraliq baholashda fanning bir necha mavzularini qamrab olgan bo'lim bo'yicha talabaning nazariy bilimlari baholanib, bunda quyidagi nazorat turlari qo'llaniladi: a) Bitta mavzu bo'yicha referat yoziladi va himoya qilinadi ­ 2 balgacha. b) Har bir talaba nazorat ishini uyda ishlab topshiradi va unga qo'yiladigan baho ­ 4 ball. v) Bitta mavzu bo'yicha qiziqarli o'yin variantini topshiradi va unga maksimal ­ 4 ball qo'yiladi. Oraliq baholashda talaba ushbu fan bo'yicha maksimal yig'ishi mumkin bo'lgan reyting ko'rsatkichi 12,6 ballni tashkil etadi. Yakuniy baholashda fan bo'yicha o'tilgan hamma mavzularni qamrab olgan test variantini (xar bir varianti 10 ta test savolidan tashkil topgan) ishlab maksimal oladigan reyting bali 10,8 ni tashkil etadi.

341

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T.: O'zbekiston, 1992. 2. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: Havf - sizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - T.: O'zbekiston, 1997. 3. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.:O'zbekiston, 1999. 4. O'zbekiston Respublikasi Qonuni: "Aholini va xududlarni tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish to'g'risida", 20.08.1999. 5. O'zbekiston Respublikasi Qonuni: "Fuqaro muhofazasi to'g'risida", 20.05.2000. 6. O'zbekiston Respublikasi Qonuni: "Radiatsiyaviy xavfsizlik to'g'risida", 31.08.2000. 7. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni: "O'zbekiston Respublikasi favqulodda vaziyatlar vazirligini tashkil etish to'g'risida", 4.03.1996. 8. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori: "O'zbekiston Respublikasi favqulodda vaziyatlarda ularni oldini olish va harakat qilish davlat tizimi to'g'risida", 23.12.1997, ¹558. 9. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori: "O'zbekiston Respublikasi aholini favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilishga tayyorlash tartibi to'g'risida", 7.10.1998. ¹ 427. 10. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori: "Texnogen ­ tabiiy va ekologik tusdagi favqulodda vaziyatlarning tasnifi to'g'risida", 27.10.1998. 11. Yo'ldoshev U., Usmonov U., Mirabzalov M. qnqin xavfsizligi asoslari. ­ T., 1995. 12. Shodimetov Yu.Sh., Tabiiy muhitni muhofazalashning geoekologik asoslari. ­ T.: O'zbekiston, 1999. 13. Tojiev M., Ne'matov I., Ilxomov M. "Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" darsligi. ­ T.: 2002 y. 14. O'zbekiston Respublikasining Qonuni: "Mehnat muhofazasi to'g'risida", 6.05.1993. 15. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori: "Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligini boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish to'g'risidagi" nizom 6.06.1997. 16. Grajdanskaya zashchita (Tsentralnoe izdanie MChS Rossii) - M.: 2001, 2002. 17. Tezisi dokladov VI Vserossiyskaya nauchno - metodicheskaya konferentsiya po probleme BJD. - M.: 05.09. 2001. 18. Tojiev M.X,.Ilxomov M.X Tabiiy ofatlar va inson mehnat muhofazasi. ­ T.: TMI, 1998, 1999 (ma'ruzalar matni). 19. Tojiev M.X., Ilxomov M.X. Tabiiy ofatlar va inson muhofazasi. ­ T.: TMI, 2001.

342

Qo'shimcha adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasi Qonuni: "Terrorizmga qarshi kurash to'g'risida", 15.12.2000. 2. O'zbekiston Respublikasi favqulodda vaziyatlar Vazirligining "Fuqaro muhofazasi" ilmiy amaliy jurnali, 2001 - 2002. 3. qrmuhammedov K. Hayot faoliyati xavfsizligi. - T.: 2001.

343

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

TOShKENT MOLIYa INSTITUTI

UMUMKASBIY FANLAR

Toshkent ­ 2003 344

Tahrir hay'ati: i.f.d., prof. Q.Safaeva, i.f.d., prof. R.Ayupov, i.f.n., prof. M.Raemov, i.f.n., dots. T.Jo'raev. Taqrizchilar: i.f.d., prof. T.Miroqilov, i.f.d., prof. B.Salimov.

Ushbu dasturlar blokiga institutning bakalavriat yo'nalishlaridagi umumkasbiy fanlardan o'quv dasturlari kiritilgan. Mazkur dasturlar bloki O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001 yil 343 - sonli «Oliy ta'limning Davlat ta'lim standartlarini tasdiqlash to'g'risida»gi qaroriga asosan O'zbekistonda uzluksiz ta'limning Davlat ta'lim standartlari asosiy qoidalariga muvofiq ishlab chiqarilgan. Dasturlarda talabaning mustaqil o'rganishi lozim mavzular kursiv bilan ajratilgan, hamda majburiy bo'lgan amaliy mashg'ulotlar yulduzcha (*) bilan belgilangan.

Dastur Toshkent Moliya instituti Ilmiy Kengashida muhokama qilingan va nashrga tavsiya qilingan (25 aprel 2003 yil 9 - sonli bag'nnoma)

345

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» VM - 343 - 3400 - 3.01 «09» ___08___ 2003 y.

«TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

«STATISTIKA» fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 346

Tuzuvchi:

prof. M. Hamraev

Taqrizchilar: i.f.n., prof. X.Xo'jaqulov, i.f.n., dots. A.Nabixo'jaev. Mazkur o'quv dasturi «Biznes va boshqaruv» ta'lim sohasidagi Oliy o'quv yurtlari va fakultetlari talabalari uchun mo'ljallangan. Dastur yagona va yaxlit «Statistika» fanining tarkibiy qismlari: Statistikaning umumiy nazariyasi, Makroiqtisodiy statistika va Mikroiqtisodiy (moliya) statistikasini o'z ichiga oladi. Bunda ijtimoiy - iqtisodiy va iqtisodiy - moliya sohasida yuz beradigan hodisa va jarayonlar to'g'risidagi dastlabki va yig'ma ma'lumotlarni to'plash (statistika kuzatuvi), ularga ishlov berish va umumlashtiruvchi statistika ko'rsatkichlarini hisoblash orqali tahlil va talqin qilish borasidagi statistika fani nazariyasi va amaliyoti bayon qilinadi. Bu dasturdan shu yo'nalishdagi kollejlar ham foydalanishi mumkin. Dannaya uchebnaya programma prednaznachena dlya studentov visshix uchebnix zavedeniy i fakultetov v oblasti znaniya «Biznes i upravlenie». Programma sostoit iz 3 - x sostavnix chastey edinogo i tselogo kursa «Statistika»: Obshchaya teoriya statistiki, Makro i mikroekonomicheskaya statistika. V ney izlagayutsya voprosi statisticheskoy nauki i praktiki sbora dannix, ix obrabotki i interpretatsii pri pomoshchi ischisleniya obobshchayushchix statisticheskix pokazateley. Dannaya programma mojet bit ispolzovano i v kollejax takogo profilya. The given educational program is intended for the students of higher educational institutions and faculties on a direction "Business and management". The program consists of 3 components of a uniform and whole course "Statistics": the theory of statistics, macro and microeconomic statistics. In it the questions of a statistical science and practice of data gathering, their processing and interpretation are stated through calculation of generalizing statistical parameters. The given program can be used and in colleges of such structure.

1. SO'Z BOShI

O'qitishning maqsadi va vazifasi

Bozor iqtisodiyoti sharoitida tayyorlanayotgan iqtisodchilarning statistika fani va faoliyati bo'yicha bilimlarini oshirish, real moliya - iqtisodiy informatsiyalarni to'plash, qayta ishlash va tahlil qilish ko'nikmalarini paydo qilishni taqozo etadi. Ma'lumki "Biznes va boshqaruv" ta'limi sohasidagi talabalarga o'qitiladigan yagona va yaxlit "Statistika" kursi bir necha tarkibiy qismlardan (statistikaning umumiy nazariyasi, iqtisodiy statistika, makroiqtisodiy va mikroiqtisodiy statistika va

347

boshqalar) iboratdir. Chunonchi statistikaning umumiy nazariyasi qismida ommaviy ijtimoiy - iqtisodiy hodisa va jarayonlar to'g'risidagi dastlabki (birlamchi) ma'lumotlarni to'plash, ishlov berish, tahlil va talqin qilinishning umumiy qoida va usullarini o'rgatadi. Makroiqtisodiy statistika - barcha tarmoq, sektor, bloklar statistikalari va boshqa moliya - iqtisodiyot fanlari uchun umum - uslubiy asos bo'lib xizmat qiladi. Bunda iqtisodiy faoliyatni tarmoq, sektor va bloklar, hamda yaxlit iqtisodiyot bo'yicha ko'rsatkichlar tizimi yordamida baholaydi, tahlil qiladi va bashoratlaydi. Makroiqtisodiy statistika mamlakat iqtisodiyotini halqaro doiralarga ko'rsatadi va uning ma'lumotlari asosida halqaro taqqoslashuvlar amalga oshiriladi. Mikroiqtisodiy statistika qismini o'qitilishi natijasida talabalar davlat moliyasi, nomoliyaviy korxonalar moliyasi, moliya muassasalari moliyasi, ichki iqtisodiyotning boshqa sektorlari va qolgan dunyo moliyasiga oid ma'lumotlarni to'plash, ishlov berish va tahlil qilishning asosiy qoida va usullaridan foydalanishko'nikmalariga ega bo'ladilar. Shuning uchun statistika fani bo'yicha savodxonligi darajasiga ko'ra tayyorlanayotgan bakalavrlarning bilim darajasiga baho beriladi.

Fan bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar

Oliy ta'limning 5340000 ­ «Biznes va boshqaruv» ta'lim sohasi bo'yicha Davlat ta'lim standartida ko'rsatilgan bakalavr tayyorlash saviyasi va mazmuniga "Statistika" fani bo'yicha minimum talablarga javob bermog'i zarurdir. Talaba bu kursni bitirgach iqtisodiyotda yuz berayotgan jarayonlarni miqdoriy baholash uchun dastlabki va yig'ma statistika ma'lumotlarini to'plash, statistika ko'rsatkichlarini hisoblash, natijalarini tahlil va talqin qilish, iqtisodiy diagnostika bilan shug'ullanish va boshqa ko'nikmalariga ega bo'lmog'i darkor O'quv rejasidagi boshqa fanlar bilan aloqasi "Statistika" fanini samarali o'rganish uchun talabalar oliy matematika, ehtimollar nazariyasi va matematik statistika, iqtisodiyot nazariyasi, buxgalteriya hisobi, makroiqtisodiyot, mikroiqtisodiyot (sh.j. moliya, kredit, soliq, korxona iqtisodiyoti) fanlaridan etarli ma'lumotlarga ega bo'lmoqlari zarur. Shuningdek ular iqtisodiy matematik usullaridan va kompyuterda statistikaga oid standart dasturlardan,internet tizimidan foydalanish ko'nikmalariga ega bo'lmoqlari darkor. Statistika moliya - kredit va iqtisodiyotning boshqa sohalari bo'yicha referatlar, kurs va malakaviy bitiruv ishlarini yozish va himoyalash, ilmiy tadqiqotlarni o'tkazishda keng qo'llaniladi. Ushbu o'quv dasturi namunaviy bo'lib, uning asosida oliy o'quv yurtlarining tegishli kafedralari ish dasturlarini tuzishlari mumkin.

348

Fanni o'qitishdagi yangi texnologiyalar

"Statistika" fani bo'yicha ma'ruza va amaliyot mashg'ulotlarini o'tkazishda (kompyuterlarda standart dasturlar asosida) "Internet" tarmog'ida joylashtirilgan xalqaro tashkilotlar (UNStat, WVank, IMF, EuroStat va hokazo) ning statistika xizmatlari, MDH Statkomiteti, O'zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo'mitasi ma'lumotlari, ko'rsatmalari, yo'riqnomalaridan foydalanish, tarqatma materiallar tayyorlash va tarqatish, fanning hamda statistika faoliyatining zamonaviy muammolarini o'z ichiga olgan tematika asosida ilmiy - uclubiy sharhlar va referatlar tayyorlanadi. Imkoniyat darajasida o'qitishning interaktiv usullaridan foydalaniladi. Test tizimi va nazoratning barcha turlari qo'llaniladi.

Fanni o'qitishning semestrlari va uslubiy ko'rsatmalar

Namunaviy o'quv rejasi bo'yicha bu fan III - IV - V semestrlarida o'qitiladi. Bunda III semestrda yagona va yaxlit fanning birinchi qismi ­ Statistikaning umumiy nazariyasi, IV - semestrda ikkinchi qismi ­ Makroiqtisodiy statistika va V semestrda ­ Mikroiqtisodiy (moliya) statistikasi o'qitiladi.

Umumiy va o'quv ishlari turlari bo'yicha hajm

Namunaviy o'quv rejasida "Statistika" faniga 243 soat ajratilgan bo'lib, uning 90 soati ma'ruza, 72 soati amaliy mashg'ulot va 81 soati mustaqil ta'limdan iborat.

2. «STATISTIKA» FANINING I - QISMI (STATISTIKA UMUMIY NAZARIYaSI) DASTURI

Statistika fanining asosiy masalalari

Statistika fanining paydo bo'lishi va rivojlanishi. Statistika haqida tushuncha. Statistika fanining vujudga kelishi. Statistika fani rivojlanishining asosiy yo'nalishlari: davlatshunoslik, siyosiy arifmetika maktabi va statistik - matematik yo'nalish. Statistika fanining shakllanishi va rivojlanishida buxgalteriya hisobi, ehtimollar nazariyasi va matematik statistika fanlarining ahamiyati. Markaziy Osiyoda statistikaning paydo bo'lishi va rivojlanishi. G'arbdagi asosiy statistika maktablari. Statistikaning predmeti va metodlari. Statistikaning predmeti, u haqidagi ilmiy baxslar. Statistikaning nazariy asoslari. Umumbashariy falsafa, iqtisodiyot nazariyasi va matematik statistika statistikaning nazariy va uslubiy asoslari. Statistika va tabiiy, texnika - texnologiya, iqtisodiy fanlarining o'zaro hamkorligi. Statistikaning asosiy tushunchalari: to'plam, to'plam birligi, farqlanuvchi belgi, statistik vazn, statistika ko'rsatkichi va boshqalar. Statistika uslubiyatining

349

xususiyatlari. Statistikaning umum - ilmiy va maxsus metodlari. Statistika tadqiqotining an'anaviy va zamonaviy metodlari. Statistika tadqiqotining bosqichlari. Statistika fani va faoliyatining tarkibiy qismlari, tabaqalanishi va o'rganish bosqichlari. Statistikaning umumiy nazariyasi va uning tarkibi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida statistika vazifalarining ravshanlashuvi. Statistika faoliyatining tashkil etilishi. O'zbekiston Respublikasida statistika faoliyatini tashkil qilinishining huquqiy asoslari. Asosiy qonun, "Davlat statistikasi to'g'risidagi qonun" (12.12.2002), rasmiy statistika standartlari (andozalari), xalqaro normalar va bitimlar. O'zbekiston Respublikasida asosiy statistikani jahon standartlari, qoida va tushunchalari asosida reformatsiya qilish va MXT(SNA)ni joriy etish borasidagi Davlat dasturini bajarilishi. Xalqaro tashkilotlar, MDH va boshqa chet el davlatlarida statistikani tashkil etilishi. Statistika sohasida xalqaro hamkorlik. Joriy va asosiy statistika.

Statistika kuzatuvi

Statistika axboroti (informatsiyasi) haqida tushuncha. Yagona axborot maydoni: mohiyati va tashkil etilishi. O'zbekiston Respublikasida statistika kuzatuvini o'tkazuvchilar: davlat statistika kuzatuvchi, tarmoq (idoraviy) statistika kuzatuvchi va boshqalar. Statistika kuzatuvlarini o'tkazish ob'ektlarining bosh to'plami. O'zbekiston Respublikasida EGRPO (korxona va tashkilotlar yagona davlat registri) ning joriy etilishi. Statistika kuzatuvchining asosiy tashkiliy shakllari, turlari va usullari. Statistika kuzatuvining dastur ­ uslubiyat masalalari. Kuzatuvning registr shakli. O'zbekiston Respublikasida MXT (SNA) ni joriy etilishi va informatsiya resurslari va asoslarini reformatsiya qilinishi. Xo'jalik faoliyatini tadqiq qilish tizimini tashkil qilinishi (biznes - tadqiqot). Statistika kuzatuvining tashkiliy masalalari. Statistika kuzatuvini tashkil qilish, ma'lumotlarga ishlov berish va tahlil qilishda bank texnologiyasidan foydalanish. Statistika kuzatuvida yo'l qo'yiladigan xatolar. Statistika kuzatuvida ­ statistikaning asosiy printsiplari: ishonchlilik, xolislik, beg'arazlik, dolzarblik, qulaylik, qiyosiylik va barqarorlik, ochiq - oydinlik va oshkoralikni ta'minlash borasidagi vazifalar. Davlat statistika hisobotlarini buzib ko'rsatganlik, statistika ma'lumotlarini yashirganlik va davlat statistikasi to'g'risidagi qonun hujjatlarini boshqacha tarzda buzganligi uchun javobgarlik. Xorijiy mamlakatlar va xalqaro tashkilotlar statistikasida kuzatuvning nazariyasi va amaliyoti.

350

Statistika kuzatuvi materiallariga ishlov berish (majmualash, guruhlash, statistika jadvallari)

Statistikada majmualash va guruhlashning ahamiyati. Ma'lumotlarni to'plash va ishlov berishning bank texnologiyasini joriy etilishi sharoitida birlamchi ma'lumotlarga ishlov berishning vazifalari va dasturi. Hisobot va maxsus o'tkaziladigan statistika tadqiqotlari materiallarini majmualash xususiyatlari. Statistika ma'lumotlarini guruhlash. Guruhlash va tasniflash (klassifikatsiya). Guruhlashning turlari: tipologik, tuzilmaviy (strukturaviy), analitik va boshqalar. Guruhlashtirish belgisi. Guruhlar soni va intervallar (teng, teng bo'lmagan va maxsus). Guruhlashtirishda variatsiya ko'rsatkichlaridan foydalanish. Guruhlash natijalarini iqtisodiy - statistik baholash. Statistika guruhlarini taqqoslashtirish. Hududiy, davriy (vaqtli), balans va boshqa turdagi guruhlashtirishlar. Statistikada ko'p belgili va ko'p o'lchamli guruhlashtirishlar. Ko'p o'lchamli guruhlashtirishning maqsadi va bosqichlari. Ko'p o'lchamli klassifikatsiyalarni amalga oshirishda ko'llaniladigan usullar (dendritlar usuli, sharlar usuli, ko'p o'lchamli o'rtachalar va boshqalar). Statistika taqsimot qatorlari, ularning turlari. Variantalar va chastota (takrorlanish soni)lar. Taqsimot qatorlarini grafiklarda tasvirlash. Statistika jadvallari. Jadval maketi, egasi va kesimi. Jadvallarning egasi xususiyati buyicha turlari. Oddiy, guruhli va kombinatsiyali jadvallar. Statistika jadvallarini tuzishning asosiy qoidalari. Jadvallarni o'qish va tahlil qilish. Statistikada grafik usuli. Statistikada grafiklarni qo'llanishining rivoji, unda A. Krome, U. Pleyfer, A. Ketle, L. Bizov va boshqalarning xizmatlari. Grafiklarning asosiy elementlarini (qism, unsurlari) tuzish qoidalari. Grafiklarning turlari. Diagrammalar, xaritogrammalar va statistika egri chiziqlari. To'plam tuzilmasi, taqsimot qatorlari, hodisa va jarayonlar o'rtasidagi o'zaro bog'lanishlarni grafikda tasvirlash usullari. Hududiy taqqoslashlarni grafiklarda tasvirlash.

Statistika ko'rsatkichlari

Statistika ko'rsatkichlari haqida tushuncha, ularning ahamiyati va funktsiyalari. Ko'rsatkichlarning tavsifi, turlari. Statistika ko'rsatkichlariga qo'yilgan asosiy talablar. Sifat, makon, zamon va miqdor aniqliklarni birligida mavjud bo'lishi. Ko'rsatkichlarni nazariy asoslanishi, taqqoslana olishligi, ishonchliligi, aniqliligi. Xatolarning sabab (manba)lari. Ko'rsatkichlarning aniqliligi darajalari.

351

Statistika ko'rsatkichlari tizimi. Ko'rsatkichlar o'rtasidagi semantik, stoxastik va funktsional bog'lanishlar. Iqtisodiy va sotsial indikatorlar, murakkab ijtimoiy iqtisodiy muammolar bo'yicha monitoring xizmati faoliyati uchun indikatorlar. Statistika ko'rsatkichlarini ifodalash shakllari. Absolyut (mutlaq) miqdorlar, ularning turlari, o'lchash usullari. Nisbiy miqdorlar: ahamiyati, ifodalash shakllari, turlari. Absolyut va nisbiy miqdorlarni birgalikda (kompleks) qo'llashning muhimligi. O'zbekiston Respublikasida asosiy va joriy statistika ko'rsatkichlarini xalqaro standartlar, tushuncha va qoidalar asosida hisoblashga o'tish borasidagi Davlat dasturining bajarilishi.

O'rtacha miqdorlar

O'tacha miqdor (daraja)lar: mohiyati va ahamiyati. O'rtacha miqdorlar to'g'risidagi ilmiy - amaliy bahslar (I.Zyusmilx, A.Ketle, A.Bauli, K.Djini, A.Boyarskiy, I.Pasxaver, V.Ovsienko va boshqalar). O'rtacha va nisbiy miqdorlar. O'rtacha miqorlar va guruhlashtirish. O'rtacha miqdorlirni qo'llashning asosiy shartlari. O'rtacha miqdorlarning klassifikatsiyasi. Analitik va tuzilmaviy o'rtachalar. O'rtacha arifmetik, o'rtacha garmonik va boshqa analitik o'rtachalar. O'rtachalar shakli va turini tanlash muammolari. O'rtacha miqdorlarning matematik xossalari va ulardan foydalanish. Tuzilmaviy (strukturaviy, pozitsion) o'rtachalar. Moda, mediana, kvartili, detsili va boshqalar. Tuzilmaviy o'rtachalardan statistika tadqiqotlarda qo'llanilishi. Ko'p o'lchamli o'rtachalar, mohiyati, hisoblash usullari, ahamiyati.

Variatsiya ko'rsatkichlari

Variatsiya haqida tushuncha, uning mavjudligining sabablari. Variatsiyani statistikada o'rganishning zarurligi va vazifalari. Variatsiyaning absolyut va nisbiy ko'rsatkichlari va ularni hisoblash usullari. Variatsiya kengligi, o'rtacha mutloq (arifmetik) farqlanish, dispersiya, o'rtacha kvadratik (standart) farqlanish. Variatsiyaning nisbiy ko'rsatkichlari: ostsillyatsiya koeffitsienti, variatsiya koeffitsienti va boshqalar. Variatsiya ko'rsatkichlari o'rtasidagi nisbatlar (bog'lanishlar). Dispersiya turlari va dispersiyalarni qo'shish qoidalari. Umumiy dispersiya, guruhlararo dispersiya va guruhlar ichidagi o'rtacha dispersiya. Dispersiyaning muhim matematik xossalari va ulardan foydalanish. Sheppard tuzatishi: mohiyati, zarurligi. Muqobil (alternativ) belgi dispersiyasi. Taqsimot qatorlarida variatsiyani statistikada o'rganish. Taqsimot qonunlari. Iqtisodiy - statistik tadqiqotlarda normal taqsimotning ahamiyati. Empirik va nazariy taqsimotlarning muvofiqliligini baholash mezonlari.

352

Statistikada tanlama metodi

Tanlama metodi haqida tushuncha. Bozor iqtisodiyoti sharoitida uni qo'llash sabablari va asosiy shartlari. Tanlama metodining nazariy asoslari. Chebishev P.L., Lyapunov A.M., Markov A.A., Bortkevich V.I., Bouli A., Pirson K. Edjvort, Neyman B., Kokren U., Yeyts F., Romanovskiy V. va boshqalarning ilmiy ishlarida tanlama metod nazariyasining rivojlantirilishi. Tanlama kuzatuvining bosqichlari. Bosh va tanlama to'plam. Bosh va tanlama to'plamni tavsiflovchi asosiy umumlashtiruvchi ko'rsatkichlar. Tanlama to'plamni tashkil qilish usullari. Bosh to'plamdan birliklarni tanlab olish usullari. Tasodifiy, mexanik, tipik, rayonlashtirilgan va boshqa turdagi tanlash usullarining tashkiliy va uslubiy xususiyatlari. Ko'p fazali tanlash, momentli (fursatli) tanlash va kichik tanlama va boshqalar. Anketa usulida tanlama kuzatuvi. Tanlama kuzatuvidagi xatolar. Tanlama to'plamga kirgan birliklarning soni va salmog'i, variatsiya darajasi, ishonch koeffitsienti va boshqa faktorlarning tanlama kuzatuvi xatolariga ta'siri. O'rtacha xato va xatoning yuqori chegarasini aniqlash. Ishonch koeffitsienti va ishonch chegaralari. Tanlama kuzatuvi natijalarini bosh to'plamga tarqatish usullari. Tanlamaning zaruriy miqdorini aniqlash. Iqtisodiy statistika amaliyotida yoppasiga va tanlama kuzatuvini birga qo'shib o'tkazish (tsenz tadqiqotlari). Moliya - iqtisodiy va sotsial tadqiqotlarda tanlama metodining qo'llanilishi. O'zaro bog'lanishlarni statistikada o'rganish Hodisa va jarayonlarni umumiy bog'lanishlari. Bog'lanishlarning statistikada tanilgan turlari va shakllari. Moliya - iqtisodiy ko'rsatkichlarining o'zaro bog'liqligi va ularni statistikada o'rganish vazifalari. Bog'liqliklarni tadqiq qilishda hodisa mazmunini tahlil qilishning ahamiyati. Bog'lanishlarni statistikada o'rganish usullari: yondosh qatorlar usuli, analitik guruhlash, grafikda tasvirlash, indeks usuli, balans usuli va boshqalar. Iqtisodiy statistika tadqiqotlarida dispersion tahlilni qo'llanilishi. Korrelyatsion - regression tahlil. Moliya - iqtisodiyot sohasidagi hodisa va jarayonlarni tahlil qilish uchun regressiya tenglamasining shaklini tanlash. Juft, xususiy va ko'p faktorli korrelyatsiya. Bog'lanish kuchi (zichligi)ning ko'rsatkichlari. Korrelyatsiya indeksi, determinatsiya koeffitsienti, korrelyatsiyaning chiziqli koeffitsienti, korrelyatsiyaning rang (martaba) koeffitsienti. Bog'lanishlarni baholashning noparametrik usullari. Korrelyatsion - regression tahlil natijalarini baholash. Sotsial (ijtimoiy) hodisalar o'rtasidagi o'zaro bog'lanishlarni o'rganish usullari.

353

Ijtimoiy - iqtisodiy hodisalar dinamikasini statistikada o'rganish

Dinamika qatorlari haqida tushuncha. Dinamika qatorlarining turlari, ularni tuzishning asosiy qoidalari (zamon, makon va uslubiy masalalari). Dinamika qatorlarining asosiy analitik ko'rsatkichlari. Mutloq o'sish (pasayish), sur'ati, qo'shimcha o'sish (pasayish) sur'ati, 1% qo'shimcha o'sish sur'atining absolyut mazmuni. Dinamika qatorlarini tahlil qilishda noan'anaviy ko'rsatkichlardan foydalanish: jadallashtirish (sekinlash) sur'ati, kuchaytirish (bo'shashish) sur'ati va boshqalar. Bozor iqtisodiyoti sharoitida noan'anaviy ko'rsatkichlardan keng foydalanilishi. Dinamika qatorlarida o'rtachalar. Ular (o'rtacha daraja, o'rtacha o'sish va qo'shimcha o'sish sur'ati)ni hisoblashning o'ziga xos xususiyatlari. Nisbiy va o'rtacha miqdorlardan tuzilgan dinamika qatorlarini o'rganish xususiyatlari. Dinamika qatorlarining darajalarining komponentlari (tarkibiy qismlari): trend, tsiklik (sh.j. mavsumiy) qism va tasodifiy o'zgaruvchanlik. Dinamika qatorlarida trendni belgilash usullari: qatorlarni yagona asosga keltirish, sirg'anchiq o'rtacha darajalarini hisoblash, analitik tekislash va boshqalar. Mavsumiylik va uni statistikada baholash usullari. Iqtisodiy barometrlar haqida tushuncha, ularni hisoblash va foydalanish masalalari. Kon'yuktura statistikasini tashkil qilishning zarurligi. Dinamika qatorlarida ekstrapolyatsiya va taxminlash. O'zaro bog'langan (o'zaro aloqali) dinamika qatorlarini tahlil qilish

Iqtisodiy indekslar

Iqtisodiy indekslar: mohiyati, ahamiyati va rivojlanishi tarixi. Indekslarning klassifikatsiyasi. Individual va yig'ma (umumiy va guruhli) indekslar. Yig'ma indekslarning sintetik va analitik xossalari. Agregat indeksi - yig'ma indekslarning asosiy shaklidir. Miqdoriy ko'rsatkichlar indekslari. Indekslashtiriladigan miqdorlarni bir o'lcham (andoza)ga keltirish muammolari. Muhim miqdoriy ko'rsatkichlar indekslari. Sifat ko'rsatkichlar indekslari: baho, tannarx, foiz stavkalari va boshqalar. Baho indekslarini hisoblashda vazn masalasi. E.Laspeyres (F.Virst), G.Paashe, (T.Mann), A.Marshall (F.Edjvort), I.Fisher indekslari. O'rtacha darajaning dinamikasini indeks metodi yordamida o'rganish. Indekslar o'rtasida bog'liqlik. Faktor indeks analizi. Iqtisodiy ko'rsatkich va qo'shimcha o'sish (absolyut va nisbiy) faktorlari hissasini baholash. Hududiy indekslar.

354

Makroiqtisodiy analizda indekslardan foydalanish. Makroiqtisodiy ko'rsatkichlarni mamlakatlararo taqqoslash, deflyator - indekslar, iste'mol baholari indeksi, qimmatli qog'ozlar bozori holatini o'rganuvchi (fond) indekslar va boshqalar.

Tarkibiy tuzilishni statistikada o'rganish

Tarkibiy tuzilishning (struktura) mohiyati va o'rganish vazifalari. Struktura va strukturaviy siljish ko'rsatkichlari. Strukturaviy siljishlarni yig'ma holda baholash usullari: chiziqli koeffitsient, kvadratik koeffitsient. K.Gatevning integral koeffitsienti, Salai indeksi. Kontsentratsiya va markazlashuvning statistik ko'rsatkichlari. Aholi daromadlari, sarf va iste'moli, mulkiy tabaqalanishini ifodalashda Lorents egri chizig'i va Djini koeffitsientidan foydalanish. To'plam strukturasini va uni o'zgarishini grafikda tasvirlash.

3. AMALIY MAShG'ULOTLAR MAVZUSINING MAZMUNI

Statistika kuzatuvi materiallariga ishlov berish (majmualash, guruhlash, statistika jadvallari)

Statistika ma'lumotlarini guruhlash. Guruhlashtirish belgisini tanlash, guruh va guruhlar orasidagi intervalni belgilash.* Variatsiya ko'rsatkichlaridan guruhlashtirishda foydalanish. Guruhlashtirish natijalarini iqtisodiy - statistik baholash.* Statistikada ko'p o'lchamli guruhlash: mohiyati, usullari.

Statistika ko'rsatkichlari

Absolyut (mutlaq) miqdorlar: asosiy turlari, hisoblash turlari.* Nisbiy miqdorlar, ularning mohiyati, ahamiyati, ifodalash shakllari, turlari.*

O'rtacha miqdorlar

Analitik o'rtachalar: arifmetik o'rtacha, garmonik o'rtacha va boshqa turdagi analitik o'rtacha miqdorlarni hisoblash.* O'rtacha turini tanlash mezonlari. O'rtacha miqdorlarning matematik xossalari va ulardan foydalanish.

Variatsiya ko'rsatkichlari

Variatsiyaning absolyut va Dispersiyalarni qo'shish qoidasi.*

nisbiy

ko'rsatkichlari

va

ularni

hisoblash.*

355

Statistikada tanlama metodi (kuzatuvi)

Tanlama to'plamni tashkil qilish usullari. Vakillilik xatosi, uning darajasiga ta'sir etuvchi faktorlar.* Turli usullar yordamida tanlama to'plamni tashkil qilishdagi o'rtacha xato va xatoning yuqori chegarasini hisoblash. Tanlama kuzatuv natijalarini baholash va bosh to'plamga tarqatish usullari. Tanlamaning zaruriy (optimal) miqdorini aniqlash.

O'zaro bog'lanishlarni statisikada o'rganish

O'zaro bog'lanishlarni statistikada o'rganish. Iqtisodiy - statistik tadqiqotlarda dispersion tahlilni qo'llanilishi. Korrelyatsion - regression tahlil.* Regressiya tenglamasi, uning parametrlarini hisoblash usullari.* Bog'lanish (zichlik) kuchi ko'rsatkichlari, ularni hisoblash va baholash.*

Ijtimoiy - iqtisodiy hodisalar dinamikasini statistikada o'rganish

Dinamika qatorlarining turlari, ularni tuzish qoidalari.* Ijtimoiy - iqtisodiy hodisalar dinamikasining analitik ko'rsatkichlari.* Nisbiy va o'rtacha miqdorlardan tuzilgan dinamika qatorlarini o'rganish xususiyatlari. Dinamika qatorlarida o'rtachalar.* Dinamika qatorlarini qayta ishlash usullari.* Dinamika qatorlarida barqarorlik va o'zgaruvchanlik, mavsumiylikni baholash. Dinamika qatorlarida ekstrapolyatsiya va taxminlash. Iqtisodiy barometrlar. Kon'yuktura statistikasi.

Iqtisodiy indekslar

Individual indekslar.* Yig'ma indekslar.* Yig'ma indekslarning shakllari: agregat shakli va o'rtacha indekslari.* Doimiy va o'zgaruvchan asosli va vaznli indekslar. O'rtacha darajalar dinamikasini indekslar yordamida tahlili.* O'zgaruvchan va o'zgarmas tarkibli yig'ma indekslar, struktura siljishi indeksi.* Faktorli indeks analizi. Makroiqtisodiy tadqiqotlarda indekslardan foydalanish.

Tarkibiy tuzilishni statistikada o'rganish

Tarkibiy tuzilish (struktura) va tarkibiy tuzilishdagi o'zgarishlarni statistikada baholash.* Kontsentratsiya va markazlashuvning statistik ko'rsatkichlari.* Lorents egri chizig'i. Djini koeffitsienti va boshqalar.*

356

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

·

- Ko'rgazma - namoyish materiallari ro'yxati Barcha mavzular bo'yicha statistika jadvallari, chizmalar va grafiklardan foydalaniladi. IMF, WBank, UNStat, Eurostat, MDH statkomiteti, O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasining statistikaga oid materiallari (yilnomalar, ko'rsatmalar, yo'riqnomalar, statistika shakllari) o'quv mashg'ulotlarini o'tkazish jarayonida ko'rsatiladi va foydalaniladi.

·

·

- Amaliyot darslarini o'tkazishda statistikaga oid standart dasturlardan foydalaniladi. - "Internet" tizimi materiallaridan keng foydalanish ko'zda tutiladi.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

«Statistika» fanining I - qismini talabalar tomonidan o'zlashtirilishi nazoratning quyidagi turlari yordamida baholanadi: Joriy baholash (12,6 ballgacha), oraliq baholash (25,2 ballgacha) va yakuniy baholash (16,2 ballgacha); jami 54 ball. Bu fan uchun belgilangan maksimal balldir. Nazorat ishlarini o'tkazishda talabalarning darslarga qatnashuvi, faolligi, o'quv va qo'shimcha holda ilmiy - uslubiy adabiyotlardan, «internet» tizimidan va real ijtimoiy iqtisodiy statistika ma'lumotlaridan foydalanishi va boshqa faolligi e'tiborga olinadi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining qonuni "Davlat statistikasi to'g'risida"(12.12.2002). //Xalq so'zi, 2002 yil 26 dekabr. 2. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni "O'zbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligini qayta tashkil etish to'g'risida".//Xalq so'zi, 2002 yil 26 dekabr. 3. Abdullaev g'.A. Statistika nazariyasi. Darslik, - T., 2002. 4. Eliseeva Z., Yuzbashev M.M. Obshchaya teoriya statistiki. Uchebnik, 4 izdanie, - M.: FiS, 1999. 5. Sagatov N.M. Statistika. Darslik, - T., 2003.

357

6. Teoriya statistiki. Ucheb./Pod. red. R.A.Shmoylovoy. - M. FiS, 2001. 7. Teoriya statistiki s osnovami teorii veroyatnostey. Pod. red. I.I.Eliseevoy., M.: Yuniti - Dana, 2001.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Adamov V.E. Faktorniy indeksniy analiz. - M.: Statistika, 1977. 2. Allen R. Ekonomicheskie indeksi. - M.: Statistika, 1980. 3. Aksenova T.V. Rasprostranenie informatsii iz statisticheskix baz dannix.//Voprosi statistiki, 5/2000. 4. Allen L.Webster "Applied Statistics for Business and Economics". Second Edithion. IRWIN,1995. 5. Belyaevskiy I.K. Statistika v teorii i prikladnix issledovaniyax.//Voprosi statistiki, 6/1999. 6. Borovikov V.P. Rusifitsirovannaya versiya "Statistica" - sistemniy podxod k analizu ekonomicheskix dannix.//Voprosi statistiki, 9/2000. 7. Bizov L.A. Graficheskie metodi v statistike, uchete i planirovanie. - M.: Gosplanizdat, 1940. 8. Venetskiy I.G. Venetskaya V.I. Osnovnie matematicheskie ponyatiya i formuli v ekonomicheskom analize. - M.: Statistika, 1974. 9. Deev G.I. Nesploshnoe statisticheskoe nablyudenie (problemi, metodi, texnologiya, organizatsiya). Monografiya. - M.: MIPK Goskomstata Rossii, 2000. 10. Djesson. Metodi statisticheskix obsledovaniy. - M.: FiS, 1985. 11. Djini K. Srednie velichini. - M.: Statistika, 1979. 12. Kazinets L.S. Teoriya indeksov - M.: Gosizdat, 1963. 13. Kevesh P. Teoriya indeksov i praktika ekonomicheskogo analiza. - M.: FiS, 1990. 14. Kendel M., Vremennie ryadi. - M.: Statistika, 1981. 15. Kokren U. Metodi viborochnogo issledovaniya. - M.: Statistika, 1976. 16. Kotlyarovskaya T.I. i dr. Sovremennaya kontseptsiya kachestva statisticheskix dannix i eyo ispolzovaniya v statisticheskoy praktike. //Voprosi statistiki, 5/2002. 17. Lind D.H., Mason R.D. "Basic statistics for Business and Economics" R.Irvin, inc, 1994. 18. Mills F. Statisticheskie metodi. - M.: Gosstatizdat, 1958. 19. Mixaylova T.M., Yuzbashev M.M. O mnojestvennosti pokazateley priznaka.//Voprosi statistiki, 9/2001.

358

20. R..I. Levin, D.S. Rubin "Statistics for managements." Prentice Hall, Englewood Cliffs, N.Jersey, 1994. 21. Statisticheskiy slovar. - M.: Finstatinform. 1996. 22. Sokolin V.L. Sistema Gosudarstvennoy statistiki: taktika i strategiya razvitiya.//Voprosi statistiki, 1/2001. 23. Simchera V.M. i dr. Zarubejniy opit postroeniya i publikatsii dolgovremennix istoriko - statisticheskix ryadov.// Voprosi statistiki, 10 - 11/2000. 24. Simchera V.M. i dr. Entsiklopediya statisticheskix publikatsiy: X - XX vv. M., 2001. 25. Ferster, Rents. Metodi korelyatsionnogo i regressionnogo analiza. - M.: FiS, 1981. 26. Xarchenko L.P. Istoriya statistiki. Ucheb. pos. - Novosibirsk: 1997. 27. Hanke J.E., Reitsch A.G. "Understanding Business Statistics". Second edition, R.Irvin, inc, 1994. 28. Yeyts F. Viborochniy metod v perepisyax i obsledovaniyax. - M.: Statistika, 1965. 29. Shvirkov V. Kriticheskiy analiz statisticheskix shkol zapada.//Voprosi statistiki, 4/1997. 30. Pryaxina E.V, Bojko V.P. Perspektivnaya texnologicheskaya sxema elektronnoy obrabotki statisticheskix dannix.//Voprosi statistiki, 9/2000. 31. Sheynin O.B. Teoriya statistiki: istoricheskiy eskiz.// Voprosi statistiki, 9/2002.

«STATISTIKA» FANINING II - QISMI (MAKROIQTISODIY STATISTIKA) DASTURI

Makroiqtisodiy statistikaning asosiy masalalari

Makroiqtisodiy barqarorlashtirish va sehrli to'rtburchak vazifalarini bajarishda makroiqtisodiy izlanishlarning zarurligi va ahamiyati. Makroiqtisodiy statistikaning predmeti, kursning strukturasi. Makroiqtisodiy statistika muammolari haqida ilmiy amaliy bahslar. Makroiqtisodiy statistikada qo'llaniladigan umumilmiy metodlar, maxsus yondashuvlar, iqtisodiy - matematik metodlar. Makroiqtisodiy statistikaning ko'rsatkichlari tizimi. O'tish iqtisodiyoti davrida makroiqtisodiy statistikaning ko'rsatkichlarini milliy tizimini tuzish xususiyatlari. Mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy - siyosiy xavfsizligi ko'rsatkichlari. Milliy raqobatbardoshlik: mohiyati, omillari, ko'rsatkichlari.

359

Muhim umumiqtisodiy tasniflar, guruhlashtirishlar, nomenklaturalar va ularning makroiqtisodiy izlanishlardagi ahamiyati. Milliy iqtisodiyotning tarmoqlari, sektorlari, bloklari klassifikatsiya (tasnifi)si, iqtisodiy faoliyat, mahsulot va xizmatlarni klassifikatori. O'zbekiston Respublikasida MHT (milliy hisoblar tizimi)ni joriy etish va asosiy statistikani jahon andoza (standart)lari asosida reformatsiya qilish borasidagi vazifalar, erishilgan yutuqlar va muammolar. Bu boradagi Davlat dasturi (VM ning 24.08.94yildagi 433 qarori) va uning bajarilishi.

Aholi va mehnat resurslari statistikasi

XXI asrda yuz beradigan demografik holat va aholi statistikasining vazifalari. Aholining soni, tarkibi, kategoriyalari va joylanishi ko'rsatkichlari. Aholining tabiiy va mexanik harakati statistikasi. Aholini kutiladigan o'rtacha umr ko'rishi ko'rsatkichlari va ularni hisoblash. Aholining kelajakdagi sonini hisoblash metodlari. Aholini ijtimoiy tavsiflash ko'rsatkichlari: bilim ko'rsatkichlari, aholini sog'lig'i (yoki kasallanishi) va tibbiy yordamga, toza suvga va sanitariyaga ega bo'lish imkoniyatlari. Mehnat resurslari statistikasi: mohiyati tarkibi, harakati. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 31.01.2002 dagi 42 - sonli "Aholini ish bilan ta'minlanganligini hisobga olish tizimini takomillashtirish to'g'risida" gi qarori va statistikaning vazifalari. Mehnat resurslarining hisobot balanslarini tuzish va iqtisodiy statistik tahlil qilish. Mehnatga yaroqli aholining demografik yuklama ko'rsatkichlari. Mehnat resurslarining sifat ko'rsatkichlari: bilim potentsiali, bilim darajasi, iqtisodiy bahosi, PROON - UNDP ning inson taraqqiyoti dasturidagi boshqa ko'rsatkichlar. Iqtisodiy faol va nofaol aholi. Ishchi kuchi soni, tarkibi, harakati va sifati ko'rsatkichlari. Bandlik statistikasi ko'rsatkichlari. Bandlikdagi statusi bo'yicha aholi klassifikatsiyasi. Ish bilan bandlarning soni, tarkibi va harakati statistikasi. Ishlamayotganlar va ishsizlar statistikasi. Ishsizlikning shakllari, turlari va darajalari. Ishsizlik darajasining dinamikasi va ishsizlikning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarini statistikada baholash.

Milliy boylik statistikasi

Milliy boylik - makroiqtisodiy tahlilning tayanch nuqtasi, mamlakatning iqtisodiy qudratini ifodalovchi ko'rsatkichdir. Milliy boylikning tarkibi, hajmi va dinamikasini baholash borasidagi ilmiy - amaliy qarashlar (R.Goldsmit, Dj.Kendrik, A.Vaynshteyn, L.Nesterov, E.Buxvald, N.Fedorenko, V.Faltsman, boshqalar). MHT doirasida milliy boylikning klassifikatsiyasi va O'zbekiston Respublikasidagi milliy amaliyot. BMT vaJahon Bankining Milliy boylikning tarkibi, hajmi, strukturasi va dinamikasini

360

hisoblash borasidagi yangicha yondashuvlari (J.Dikson va K.Hamilton). Aktivlar va passivlar balansi (BMTning 1993 yildagi MHTi standarti). Mamlakat milliy boyligi. Ishlab chiqarilgan (fizik) kapital: mohiyati, tarkibi, baholash va dinamikasini statistikadao'rganilishi. Asosiy fondlarning makroiqtisodiy statistikasi. Asosiy fondlarning klassifikatsiyasi, baholash va amortizatsiya ajratmalarini hisoblash usullari. Asosiy fondlarning holati, harakati va tovar ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish sohasida foydalanish ko'rsatkichlari. Mehnatni asosiy fondlar bilan qurollanishi, mehnat unumdorligi, mahsulot va xizmatlarni asosiy fondlarga talabchanligi ko'rsatkichlarini birgalikda o'rganish. Ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanishning (tarmoq, yig'ma) ko'rsatkichlari. Aylanma kapital statistikasi. Tabiiy kapital: mohiyati, tarkibi, milliy boylik hajmini hisoblashda uni baholash metodlari. Inson kapitali. XXI asrda inson kapitalining iqtisodiy o'sish va rivojlanishdagi ahamiyatini o'zgarishi. Inson kapitali statistikasining uslubiyat va tashkiliy jihatlari. O'zbekiston respublikasida milliy boylik statistikasini ahvoli, jonlantirish va rivojlantirish muammolari.

Yalpi ichki mahsulot va yalpi milliy daromad statistikasi

Xalq xo'jaligi balansi va Milliy hisoblar tizimining asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlari. Yalpi ishlab chiqarish, oraliq iste'moli, qo'shilgan qiymat, yalpi ichki mahsulot, yalpi milliy daromad va boshqa ko'rsatkichlar. Bu ko'rsatkichlar o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik, ularning mazmuni va ahamiyati. Mamlakatning iqtisodiy potentsiali, rivojlanishi darajasini baholashda va hamda xalqaro taqqoslashlarda qo'llaniladigan markaziy ko'rsatkich - YaIMdir. YaIM hajmini hisoblash metodlari: ishlab chiqarish (yalpi qo'shilgan qiymatlar yig'indisi), pirovardida foydalanish (GDRqS+I+G+Xp) va taqsimot (birlamchi daromadlarni yig'indisi) metodlari. Ekologik YaIMni hisoblash muammolari. Pinxona iqtisodiyot: faoliyat turlari va ko'lami. Pinxona iqtisodiyot hajmini statistikada hisoblash metodlari. YaIM hajmini hududlar (regionlar) bo'yicha hisoblash muammolari va ularning echimlari. YaIM hajmini ishlab chiqarish metodida hisoblash. Xalq xo'jaligi tarmoqlari, sektorlari, bloklarida va hududlarida yalpi ishlab chiqarish, yalpi va sof qo'shilgan qiymat ko'rsatkichlarini hisoblash xususiyatlari. YaIM hajmini o'zgarmas (solishtirma) baholarda baholash metodlari (baho indeksi orqali deflyatorlashtirish, ikkiyoqlama deflyatorlashtirish, bazis (tayanch) davri ko'rsatkichini fizik hajm indeksi yordamida ekstrapolyatsiya qilish va boshqa metodlar). YaIM hajmini AQSh dollarida (rasmiy almashuv kursi va RRR$ - valyutani

361

xarid qobiliyati pariteti asosida) qayta baholash. YaIMning hajmini va uning qismlarining xalqaro taqqoslash metodikasi. YaIM hajmi va dinamikasini faktor analizi. Bo'linmagan qoldiq, uni faktorlar hissasiga bo'lish (taqsimlash) muammolari. Milliy daromad statistikasi. Yalpi va sof milliy daromad. Milliy ixtiyordagi daromad va boshqalar.

Moliya va bahoning makroiqtisodiy statistikasi

Baho statistikasi. Baho statistikasining vazifalari va ko'rsatkichlari. MHTda qo'llaniladigan baho turlari va ularni statistikada o'rganish metodlari. Inflyatsiya, uning sabablari va oqibatlarini statistikada o'rganish. YaIM deflyatori va iste'mol baholari indeksi. Iste'mol savati. Iste'mol baholari indeksini hisoblash uslubiyati. Statistikada hisoblanadigan boshqa indeks - deflyatorlar. Pulning qadrsizlanishi, milliy valyutani xarid quvvatining o'zgarishi, daromadlar va omonatlarning indeksatsiya qilinishi. Valyutalar xarid quvvatini mamlakatlaro solishtirish: aksiomalari va metodlari (EKSh, Gri - Kamis, Jerardi, VAN Eyzeren va boshqalar). Makroiqtisodiy moliya statistikasi. Moliya tizimi va moliyaning makroiqtisodiy ko'rsatkichlari. Davlat moliyasi statistikasi (GFS). Byudjet klassifikatsiyalari va davlat byudjetining strukturasi. Kengaytirilgan hukumat byudjeti. Byudjetdan tashqari maqsadli maxsus fondlar. Davlat krediti. Byudjet defitsiti va uning defitsitligi ko'rsatkichlari. Inflyatsiya sharoitida davlat moliyasini statistikada o'rganish muammolari. Byudjet - soliq siyosatini barqarorligini statistikada o'rganish. Soliqlarni elastikliligi va o'zgaruvchanligi. Soliq tizimini va soliq faoliyatini baholash. Soliq potentsiali (imkoniyati) va haqiqiy soliq koeffitsenti. Xalqaro tashkilotlar va xorij mamlakatlari statistikasida moliya, soliqlar va soliqqa tortish masalalarining o'rganilishi. Pul muomalasi va kredit statistikasi. Pul muomalasi va kreditning makroiqtisodiy ko'rsatkichlari. Pul agregatlari va iqtisodiyotni monetizatsiyalashtirish ko'rsatkichlari. Pulning aylanish tezligi. I.Fisherning ayirboshlash tenglamasi va inflyatsiya faktorlarini statistikada baholash. Iqtisodiyotni pulga bo'lgan ehtiyoji va uning qondirilishi. Kredit qo'yilmalari va foiz stavkalarini statistikada o'rganish. Fond bozorining statistikasi. Fond indekslari (DOU - Djons, Futsi, Dax, Nikkey, RTS va boshqalar). To'lov balansi - makroiqtisodiy moliya statistikasining muhim tarkibiy qismidir. To'lov balansi - iqtisodiyotni makroiqtisodiy analiz qilish va taxminlashtirishning muhim elemntidir. To'lov balansining asosiy tushunchlari, klassifikatsiyalari,

362

ko'rsatkichlari. To'lov balansining turli qismlari va ko'rsatkichlari o'rtasidagi o'zaro bog'liqliklar. To'lov balansining saldosi haqida tushuncha, uning turlari. Joriy harakatlar saldosi, kapital va moliya resurslarining harakati saldosi, to'lov balansining umumiy saldosi. To'lov balansi, xalqaro investitsiya bilan bog'liq bo'lgan fikr (qarashlar) va MHT o'rtasidagi aloqalar.

Aholining turmush darajasi statistikasi

Aholi turmush darajasi ko'rsatkichlari tizimi. Uy xo'jaligining daromadlari ko'rsatkichlari (BMTning MHTi va O'zbekiston Respublikasi statistikasi amaliyotida). Aholining sarflari, moddiy buyumlar va xizmatlar iste'molini statistikada o'rganishning asosiy yo'nalishlari. Aholining iste'mol boyligi va aholini uy - joy bilan ta'minlanishi ko'rsatkichlari. Aholi turmushining sifat ko'rsatkichlari, ularni hisoblash va tahlil qilish metodlari. Aholini daromadlar, iste'mol va iste'mol boyligi darajalari bo'yicha tabaqalanishini statistikada o'rganish metodlari (K.Djini indeksi, Lorents egri chizig'i, detsili koeffitsienti va boshqalar). Qashshoqlik statistikasi. Aholi turmush darajasini umumlashtiruvchi ko'rsatkichlari PROON (UNDR)ning inson taraqqiyoti to'g'risidagi yillik ma'ruzalari. Inson taraqqiyoti indeksi (HDI): zaruriy ma'lumotlar, hisoblanadigan darajalar va yig'ma ko'rsatkichni modellashtirish.

Iqtisodiyotning samaradorligi statistikasi

Iqtisodiyotning samaradorlik ko'rsatkichlari tizimi. Tovar ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish sohasida jalb qilingan va iste'mol qilingan resurslardan foydalanish samaradorligi ko'rsatkichlari. Mehnat unumdorligi, kapital qaytimi va boshqa ko'rsatkichlarning darajasi va dinamikasini statistikada o'rganish. Yalpi ichki mahsulotning mehnatga, mehnat haqiga, material sarfiga, amortizatsiyaga va energiya sarfiga talabchanlik darajalarini hisoblash va xalqaro solishtirish. Tashqi iqtisodiy aloqalar samaradorligini statistikada baholash. Milliy iqtisodiyotni samaradorligi darajasi va dinamikasini yig'ma (umumlashtirilgan) holda baholash.

3. AMALIY MAShG'ULOTLAR MAVZUSINING MAZMUNI

Aholi va mehnat resurslari statistikasi

Aholining soni, tarkibi, va joylanishi ko'rsatkichlari. Aholining tabiiy va mexanik harakati statistikasi.* Aholining kelajakdagi soni va strukturasini taxminlash metodlari.* PROONda inson taraqqiyoti indeksini hisoblanishi va tahlil qilinishi.

363

Mehnat bozori statistikasi.* Ishchi kuchining soni, sifati va harakati mehnat resurslari balansi statistikasi.* Bandlik va ishsizlik statistikasi.*

Milliy boylik statistikasi

Ishlab chiqarilgan va ishlab chiqarilmagan aktivlarning hajmi, strukturasi va dinamikasi statistikasi. Aktivlar va passivlar balansi: tuzish va tahlil qilinishi. Asosiy fondlarning makroiqtisodiy statistikasi.* Klassifikatsiyasi, baholash va amortizatsiya ajratmalarini hisoblash metodlari.* Asosiy fondlar balanslari.* Asosiy fondlarning holati, harakati va tovar ishlab chiqarish sohasi va xizmat ko'rsatish sohasida foydalanish ko'rsatkichlari.* Ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanishning tarmoq va yig'ma ko'rsatkichlarini hisoblash.* Moddiy aylanma kapital statistikasi. Tabiiy kapital statistikasi. Milliy boylikning boshqa muhim elementi ­ inson kapitali statistikasi, uni O'zbekiston Respublikasida vujudga keltirish

YaIM va yalpi milliy daromad statistikasi

Yalpi ishlab chiqarish, oraliq iste'mol va qo'shilgan qiymat hajmini hisoblash metodikasi.* YaIM hajmini hisoblash metodlari.* Regional YaIM, ekologik YaIMni hisoblash muammolari, ularning echimlari. Pinxona iqtisodiyotning ko'lamini statistika metodlarida baholash. YaIM ko'rsatkichlarini o'zgarmas (solishtirma) baholarda va AQSh dollarida baholash metodlari.* YaIMning hajmi va dinamikasini faktor (omiliy) tahlili.* Yalpi va sof milliy daromad.* Milliy ixtiyordagi daromad.

Moliya va bahoning makroiqtisodiy statistikasi

Baho va tariflar turlari va ularni o'rganishning statistikadagi metodlari. YaIM deflyatori va iste'mol baholari indeksi va ularni hisoblash metodlari.* Milliy valyutaning sotib olish quvvatini xalqaro solishtirish. Byudjet klassifikasiyasi va davlat byudjeti tuzilmasi, kengaytirilgan hukumat byudjeti.* Pul agregatlari, iqtisodiyotni monetatsiyalashtirish ko'rsatkichlari.* Pul massasining aylanish tezligi. I. Fisherning ayriboshlash tenglamasi va inflyatsiya faktorlarini (omillarini) statistikada baholash.* Kredit qo'yilmalari, foiz stavkalarini statistikada o'rganish.* Qimmatli qog'ozlar bozori holatining indekslari.* To'lov balansi: tuzish va tahlil qilish uslubi.*

Aholi turmush darajasi statistikasi

Uy xo'jaligi daromadlari ko'rsatkichlari. Moddiy buyumlar va xizmatlar iste'molini tahlili.* Hayotning sifat ko'rsatkichlari, ularni xisoblash usuli va tahlili.* Aholi daromadi, iste'moli va iste'mol boyligi bo'yicha tabaqalanishini statistikada o'rganish.* Inson taraqqiyoti indeksini modellashtirish.

364

Iqtisodiy samaradorlik statistikasi

Mehnat unumdorligi, fond (kapital) qaytimi darajalari va dinamikasini statistikada o'rganish.* YaIM ni mehnat, mehnat haqi, amortizatsiya, moddiy sarflar va energiyaga talabchanligi ko'rsatkichlarini hisoblash va analizi metodlari.* Milliy iqtisodiyot samaradorligi darajasi va dinamikasini yig'ma baholash metodi.*

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

·

- Ko'rgazma - namoyish materiallari ro'yxati Barcha mavzular bo'yicha statistika jadvallari, chizmalar va grafiklardan foydalaniladi. IMF, WBank, UNStat, Eurostat, MDH statkomiteti, O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasining statistikaga oid materiallari (yilnomalar, ko'rcatmalar, yo'riqnomalar, statistika shakllari) o'quv mashg'ulotlarini o'tkazish jarayonida ko'rsatiladi va foydalaniladi.

·

·

- Amaliyot darslarini o'tkazishda statistikaga oid standart dasturlardan foydalaniladi. - "Internet" tizimi materiallaridan keng foydalanish ko'zda tutiladi.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

Yaxlit «Statistika» fanining II - qismini talabalar tomonidan o'zlashtirilishi nazoratning quyidagi turlari yordamida baholanadi: Joriy nazorat (12,6 ballgacha), oraliq nazorat (25,2 ballgacha) va yakuniy nazorat (16,2 ballgacha); jami 54 ball. Bu fan uchun belgilangan maksimal balldir. Nazorat ishlarini o'tkazishda talabalarning darslarga qatnashuvi, faolligi, o'quv va qo'shimcha holda ilmiy - uslubiy adabiyotlardan, «internet» tizimidan va real ijtimoiy iqtisodiy statistika ma'lumotlaridan foydalanilishi va boshqa faolligi e'tiborga olinadi.

365

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Gosudarstvennaya Programma perexoda Respubliki Uzbekistan na prinyatuyu v mejdunarodnoy praktike sistemu ucheta i statistiki. //Ekonomika i statistika», 1995 g., 1 - 2. 2. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 31.01.2001 dagi 42 - sonli qarori "Aholining ish bilan ta'minlanganini hisobga olish tizimini takomillashtirish to'g'risida". 3. Minmakroekonomstat Respubliki Uzbekistan. Gosudarstven - niy Departament statistiki "Instruktsiya po sostavleniyu balansov trudovix resursov" (otchetnix). - T., 2002. 4. Kurs sotsialno - ekonomicheskoy statistiki. Ucheb. Pod red. M.G.Nazarova. - M: Finansi i statistika, 2002. 5. Ekonomicheskaya statistika. Ucheb./Pod red. Yu.Ivanova ­ M.: Infra - M, 1999. 6. Makroekonomicheskaya statistika. Pod. red. Salina V.N., Ucheb. pos. - M.: Delo, 2001. 7. The World Bank "World Development Indicators. 2002", 2003. 8. Sidenko A.V. i dr. Mejdunarodnaya statistika. Ucheb. - M.: Delo i Servis, 1999. 9. The World Bank "World Development Report, 2002.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Abdullaev g'.A. Makroiqtisodiy statistika. O'quv qo'llanma. - T.: Mehnat, 1998. 2. Djilbert M., Krevis I. Mejdunarodnie sravneniya natsionalnogo produkta i urovnya tsen/ Per. s angl. - M.: Statistika, 1962. 3. Gelvanovskiy M.I., Jukovskaya V.M, O metodax mejstranovogo sopostavleniya pokazateley konkurentasposobnosti. // Voprosi statistiki, 3/2000. 4. Shodiev X.A., Hamraev M. Moliya statistikasi. - T.: Ibn - Sino, 2002. 5. UNDP, 2002. Human Development Report. N.Y. Oxford University Press. 6. Eroshkina S.B. Platejniy balans v sisteme makroekonomicheskix pokazateley.//Voprosi statistiki, 4/2002. 7. Ivanov Yu. Primenenie mejdunarodnix standartov a rossiyskoy statistiki.//Voprosi ekonomiki, 3/2001. 8. Gelvanovskiy M.I. i dr. Natsionalnaya konkurentosposob - nost: ponyatie, faktori, pokazateli.//Voprosi statistiki, 12/1999.

366

9. Gorbacheva T.L., Rijikova Z.A. Metodologicheskie podxodi izmereniya zanyatosti v neformalnom sektore ekonomiki// Voprosi ekonomiki, 4/2002. 10. Volkonskiy V.A., Koryagina T.I. Ofitsialnaya i tenevaya ekonomika v realnosti i statistike//Ekonomika i matematicheskie metodi, 4/2000. 11. Vorob'eva I.V., Zaytseva N.V. Sovremennie problemi prepodavaniya sotsialno ekonomicheskoy statistiki//Voprosi statistiki, 6/2000. 12. Kevesh A.L. i dr. O kompleksnoy programme razvitiya sistemi standartnix ekonomiko - statisticheskix klassifikatsiy i registrov i ix vnedreniya v statisticheskuyu informatsionnuyu sistemu v 2001 - 2005 godax.//Vestnik statistiki, 8/2001. 13. Kondrateva I.I. i dr. Problemi sovershenstvovaniya kataloga statistitcheskix pokazateley//Voprosi statistiki, 2/2001. 14. Kremlev N.D. Problemi otsenki urovnya jizni naseleniya.// Voprosi statistiki, 8/2001. 15. Makroiqtisodiy statistika. ­ T.: TDIU, 2000. 16. Mejdunarodnaya standartnaya otraslevaya klassifikatsiya vsex vidov ekonomicheskoy deyatelnosti. ­ OON, 1990. 17. Mixaylova T.M. O edinatsax vremeni v statisticheskix pokazatelyax//Voprosi statistiki, 9/2001. 18. Motorin R.N. Problemi modelirovaniya makroekonomicheskix pokazateley //Voprosi statistike, 2/2001. 19. Nesterov L.I., Ashirova G.T. Metodi otsenki prirodnix resursov stran v mejdunarodnoy statistike//Voprosi statistiki, 8/2001. 20. Ostapovich G.V. O sisteme indikatorov tsiklichnosti ekonomiki //Voprosi statistiki, 12/2000. 21. Ponomorenko A.N. Istoricheskie natsionalnie scheta Rossii 1961 1990//Ekonomichesiky jurnal VShE. 1,2,3/2001. 22. Problemi ekonomicheskoy otsenki i ispolzovaniya natsionalnogo bogatstva strani //Ekonomist, 12/2001. 23. Predlojeniya po raschetu natsionalnogo bogatsva primenitelno k SNS. - Statkomitet SNG: 1994. 24. Rafikova N.T. O raschete sapostavimix stoimostnix pokazateley//Voprosi statistiki, 9/2001. 25. Rayskaya N.N., Sergienko Ya.V., Frenkl A.A. Alternativniy podxod v otsenke inflyatsii//Voprosi statistiki, 9/1999. 26. Rekomendatsii po otsenke osnovnix fondov (vklyuchaya passivov v SNS). Statkomitet SNG. - M.: 1996.

367

27. Rekomendatsii po raschetu vipuska, promejutochnogo potrebleniya i dobavlennoy stoimosti po otraslyam i sektoram ekonomiki". - M.: Statkomitet SNG, 1999. 28. Rukovodstvo po platejnomu balansu: 5 - e izd./ MVF, 1993. 29. Sidenko A.V., Bashkatov B.O., Matveeva V.M. Mejdunarodnaya statistika./Ucheb. ­M.: Delo i Servis, 1999. 30. Sistema natsionalnix schetov. Izdaniya sekretariata OON, 1993. 31. Sistema natsionalnix schetov - instrument makroekonomiches - kogo analiza. Ucheb. pos./Pod red. Yu.N.Ivanova. - M.: Finstatinform, 1996. 32. Simchera V.M. i dr. Entsiklopediya statisticheskix publikatsiy: X - XX vv. - M.: FiS, 2001. 33. Sovremennie mejdunarodnie rekomendatsii po statistike truda. ­M.: Finstatiform, 1994. 34. Torvey R. Indeks potrebitelskix tsen: Metodicheskoe rukovodstvo/Per. s angl. ­ M.: FiS, 1993. 35. Tyabin V.N. Kompleks makroekonomicheskix modeley inflyatsii // Ekonomika i matematicheskie metodi. 2001, tom 37, 3. 36. Hamraev M.Ya., Hamraev S.S. Milliy boylik statistikasi. O'quv qo'llanma. ­ T.: TMI, 2002. 37. Chobanu K. Problemi metodologii makroekonomicheskogo analiza na osnove informatsii SNS//Voprosi statistiki, 10/1996. 38. Shmelev N., Kudrov V. Razmishleniya o rossiyskoy ekonomicheskoy statistike// Voprosi statistiki, 6/1996. 39. Ekonomiko - statisticheskiy analiz. Ucheb. pos. dlya vuzov. Pod red. prof. S.D.Ilenkovoy. ­ M: Yuniti - Dana, 2002.

«STATISTIKA» FANINING III - QISMI, MIKROIQTISODIY (MOLIYa) STATISTIKA DASTURI

Mikroiqtisodiy (moliya) statistikaning asosiy masalalari

Mikroiqtisodiy (moliya) statistikaning predmeti, metodlari va bozor iqtisodiyoti sharoitidagi vazifalari. Bozor islohotlarini chuqurlashtirish sharoitda moliyaviy barqarorlashtirishning o'rni va ahamiyati. Makroiqtisodiy statistika, milliy hisobchilik va mikroiqtisodiy (moliya) statistika fanlarini o'zaro aloqalari va kelgusida ularning integratsiyalashuvi masalalari. Moliya scheti va moliya resurslarli balansi.

368

Mamlakatda moliya tizimi va moliya statistikasi. Moliya statistika ko'rsatkichlari tizimi. Ichki iqtisodiyot sektorlari moliyasi statistikasi: Nomoliyaviy tashkilotlar, moliyaviy tashkilotlar, davlat muassasalari, uy xo'jaligiga xizmat qiluvchi notijoriy tashkilotlar, uy xo'jaligi sektorlarining moliyasi statistikasi. Qolgan dunyo moliyasi statistikasi. Moliya statistikasining informatsiya resurslarini takomillashtirish muammolari. EGRPO. Statisika kuzatuvchi ob'ektlarining Bosh to'plami. Moliyaviy informatsiyani to'plash, ishlov berish va tahlil qilishda bank texnologiyasini joriy etish. O'zbekiston Respublikasida moliya, pul muomalasi va kredit statistikasi bo'yicha xalqoro standartlarga o'tish Davlat dasturining bajarilishi. O'zbekiston Respublikasini XVF(IMF)ning ma'lumotlarini tarqatishning maxsus standartiga ko'shilishi.

Davlat muassasalari sektori moliyasi statistikasi

Davlat boshqaruv idoralari moliyasi statistikasi (DMS) BMTning 1993 yildagi MXTida davlat sektorini belgilanishi. Davlat moliya harakatlari (operatsiyalari) tushunchasi va ularni o'lchash. Davlat moliyasi statistikasi ko'rsatkichlari tizimi. Daromadlar, tushumlar, to'lovlar va sarflar. Xalqaro byudjet klassifikatsiyasi. Daromadlar va olingan rasmiy transfertlar klassiffikatsiyasi. Kengaytirilgan hukumat byudjeti. Byudjet tahlili. Davlat byudjeti daromadlari strukturasi (tarkibiy tuzilishi) va strukturasidagi siljishlarni statistikada baholash. Byudjet disbalansini baholash. Byudjet taqchilligi (defitsiti)ni moliyalashtirish va uni klassifikatsiyasi. Davlat qarzi (krediti)ni klassifikatsiyasi. Inflyatsiya solig'i va emissiya daromadi hamda davlat kreditining moliyaviy barqarorlikka ta'sirini statistikada baholashni. Soliq - byudjet siyosatini barqarorligini baholash. Daromadlarni tahlili. Soliqlarni elastikligi va egiluvchanligi va dinamikasi. Soliq tizimini baholash (TANZIning diagnostik testi). Soliq faoliyatining tahlili. Soliq potentsiali va haqiqiy soliq koeffitsenti. Davlat byudjeti sarflarining tahlili. Sarflar va sof kreditlashning klassifikatsiyasi. Sarflar va sof kreditlashning funktsional, iqtisodiy va boshqa klassifikatsiyasi. Davlat sarflari tiplari (ish xaqi, tovarlar va xizmatlar, subsidiyalar, transfertlar, protsent to'lovlari va kapital qo'yilmalar) va kategoriyalari (joriy sarflar, kapital sarflar, asosiy kapital is'temoli). Davlat sarflarining makro va mikroiqtisodiy oqibatlarini baholash. O'zbekiston Respublikasi byudjeti tasniflari va davlat byudjeti statistikasining xususiyatlari. O'zbekiston Respublikasi kengaytirilgan hukumat byudjeti statistikasi. Davlat byudjeti daromadlari moddalari klassifikatsiyasi. Davlat byudjeti sarflarini funktsional, iqtisodiy va mahkamaviy klassifikatsiyasi. Kengaytirilgan xukumat

369

byudjeti daromadlari va sarflarining dinamikasi va strukturasini inflyatsiya sharoitida statistikada o'rganish. Davlat boshqarish idoralari sektorining moliyaviy harakatlarini taxminlash (prognozlashtirish). Daromadlar va transfertlar (soliq va soliq tushumlari, transfertlar)ni taxminlash. Davlat sarflari va sof kreditlashni taxminlash. Davlat byudjeti defitsiti va davlat kreditini taxminlash. O'zbekiston Respublikasi davlat byudjetining daromadlari va sarflarini taxminlashning xususiyatlari. Byudjetdan tashqari maqsadli maxsus fondlar statistikasi. Moliya tizimida bu fondlarning mohiyati va ahamiyati. O'zbekiston Respublikasida ijtimoiy (sotsial) va iqtisodiy maqsadli maxsus fondlar. Hududlar (mahalliy) moliyasi statistikasi. Hududlar moliyasining Davlat moliya tizimidagi o'rni va ahamiyati, ularni hududlarni ijtimoiy - iqtisodiy rivojlantirishdagi o'rni. Hududlar moliyasining tarkibi. Hududlarning moliya resurslari balansi. Mahalliy byudjetlarning daromadlari va sarflari. Hududlarning byudjetdan tashqari maxsus fondlari statistikasi. O'zbekiston Respublikasida hududlar moliyasi statistikasi

Davlat mussasalari sektori faoliyatining asosiy ko'rsatkichlari

Davlat muassasalarining soni, tarkibi va harakati. Xodimlar statistikasi: soni, tarkibi va harakati. Mehnat haqi statistikasi. Davlat muassasalari faoliyatida foydalanadigan asosiy va oborot kapitali, sarflar statistikasi. Davlat muassasalari statistikasida yalpi ishlab chiqarish, oraliq iste'mol, yalpi va sof qo'shilgan qiymat ko'rsatkichlari. Mehnat unumdorligi statistikasi. Davlat muassasalari sektorida resurslardan foydalanish samaradorligining darajasi va dinamikasini baholash.

Sug'urta ishi statistikasi

Sug'urta muassasalari - BMTning 1993 yildagi MHTidagi moliya muassasalari sektorining kichik sektori sifatida. Sug'urtaning ijtimoiy - iqtisodiy ahamiyati va uni statistikada o'rganish vazifalari. Sug'urta ishidagi asosiy kategoriyalar, klassifikatsiyalar va ko'rsatkichlar tizimi. Sug'urta ishidagi absolyut (miqdor), o'rtacha va nisbiy ko'rsatkichlar, ularni hisoblash va analiz qilish metodikasi. Sug'urta ishini demonopolizatsiya qilinishi ko'rsatkichlari.

370

Sug'urta bozorning statistikadagi tasnifi va uning strukturasi. Qayta sug'urtalash statistikasi. Sug'urta ishida statistika - matematika metodlarini qo'llash (aktual hisoblashlari). Sug'urta tashkilotlari statistikasi. Sug'urta tashkilotlari faoliyatining asosiy ko'rsatkichlari. Daromadlar va sarflar. Xodimlar soni, tarkibi va mehnat xaqi statistikasi. Kapital statistikasi. Yalpi ishlab chiqarish, oraliq iste'mol va yalpi qo'shilgan qiymat ko'rsatkichlarini hisoblash xususiyatlari. Sug'urta tashkilotlarida resurslar va sarflardan foydalanish samaradorligini o'rganish.

Moliya tashkilotlari moliyasi statistikasi

BMTning 1993 yildagi MXTida moliya muassasalari sektorining tarkibi. Bank statistikasi. Kredit tashkilotlarning soni, tarkibi va strukturasi. Kredit tashkilotlari faoliyatining asosiy (absolyut va nisbiy) ko'rsatkichlari. Kredit tashkilotlari xodimlari, asosiy va oborot kapitali va sarflari statistikasi. Bank sohasida mahsulot (yalpi ishlab chiqarish), oraliq iste'mol, qo'shilgan qiymat ko'rsatkichlarini hisoblash xususiyatlari. Bank sohasida mehnatdan, kapital va joriy sarflardan samarali foydalanish ko'rsatkichlari. Banklarning moliyaviy holatini statistikada o'rganish va reyting asosida baholash. Pul muomalasi statistikasi. Predmeti va statistikasining vazifalari. Pul muomalasi statistikasidagi asosiy kategoriyalar, klassifikatsiyalar, ko'rsatkichlar tizimi. Pul massasi va uning strukturasi. Pul agregatlari va ularning instrumentlari (hujjatlari), XVF(IMF)ning standartlari va milliy xususiyatlar. Iqtisodiyotni monetizatsiyasi va pul muomalasi tezligi ko'rsatkichlari. Pul massasi, pul multiplikatori. I.Fisherning ayriboshlash tenglamasi. Inflyatsiyani statistikada o'rganish: ko'rsatkichlari, darajalari va dinamikasini o'lchash metodlari, sabablari va oqibatlarini baholash. Milliy valyutaning xarid quvvati o'zgarishini baholash. Chet el valyutasidagi mablag'lar va chet el investitsiyalarining harakati statistikasi. Pul muomalasi va milliy iqtisodiyotni dollarlashtirilishi statistikasi. Pul migratsiyasi statistikasi. Kredit statistikasi. Kredit statistikasining kategoriyalari, klassifikatsiyalari va ko'rsatkichlari tizimi. Iqtisodiyotga, banklarga, aholiga banklar tomonidan milliy va chet el valyutasida berilgan kreditlar. Bank tizimida to'lov muddati o'tkazib yuborilgan qarzlar. Inflyatsiya sharoitida kreditlar va to'lov muddati o'tkazib yuborilgan qarzlarni statistikada o'rganish. Korxonalar, tashkilotlar va muassasalarning hisob va joriy hisoblaridagi mablag'larni statistikada o'rganish. Omonotlar va depozitlar, ularni inflyatsiya sharoitida o'rganish. Aholi omonatlari statistikasi. Xalqaro kredit statistikasi:shakli, samaradorligi ko'rsatkichlari va unga xizmat ko'rsatish koeffitsentlari .

371

Nominal va real protsent stavkalari va Markaziy bank kreditlarining stavkalari (banklararo stavkalar, davlat xazinasi majburiyatlarning daromadliligi, depozitlar stavkasi va kreditlar bo'yicha stavkalar) statistikada o'rganish. Protsent stavkalarini o'rganishda indeks metodidan foydalanish. Bank statistikasi va pul muomalasi va kredit statistikasining ma'lumotlari manbalari.

Fond bozori statistikasi

Fond bozori haqida tushuncha, uni statistikada o'rganish vazifalari. Ichki fond bozorining modeli va segmentlari. Qimmatbaho kog'ozlarning individual tasnifi. Qimmatbaho qog'ozlarning nominal va real bahosi. Qimmatbaho qog'ozlar oldi sottisining o'rtacha bahosini o'rganishda o'rtachalar, variatsiya ko'rsatkichlari va indekslar metodidan foydalanish. Aktsiyalarning bozor koeffitsentlari. Bozor imkoniyati (sig'imi)ning statistikadagi tasnifi. Davlat obligatsiyalari bozorining statistikadagi ko'rsatkichlari. Davlat xazina majburiyatlarining daromad, daromadliligi va o'rtacha daromadliligi ko'rsatkichlari. O'rtacha daromadlilik indekslari (o'zgaruvchan va o'zgarmas tarkibli va struktura siljishi indekslari). Davlat obligatsiyalarining boshqa turlari daromadliligini dinamikasini o'rganish xususiyatlari. Fond indekslari. Iqtisodiyot va moliya sohasida tebranishlarni o'rganishda konyuktura statistikasining ahamiyati. Iqtisodiy tsikl indikatorlari. Ilgarilaydigan, mos tushadigan va kechikadigan indikatorlar. Qimmatbaho qog'ozlar bozori indekslari. Fond indekslarini hisoblash uchun kompaniyalarni tanlashning asosiy mezonlari. Asosiy massiv metodini qo'llash. Muhim fond indekslari (qimmatli kog'ozlar indekslari): Dou - Djons, Standard and Poogs, Nyu - York fond birjasi, Futsi, Dax, Nikkey, RTS va boshqalar. Ularni hisoblash usullari va natijalarini talqin qilish (interpretatsiyasi). Aktsiyalar baholari dinamikasi, nisbatlarini baholashda alfa va betta koeffitsentlaridan foydalanish. O'zbekiston Respublikasida fond bozori statistikasini tashkil etilishi va uning uslubiyatini xususiyatlari

Nomoliyaviy korxonalar moliyasi statistikasi

Nomoliyaviy korxonalar (korporatsiyalar) sektorining BMTning 1993 yildagi MHTidagi tarkibi va strukturasi. Foyda olish maqsadida tovar ishlab chiqaruvchi va xizmat ko'rsatuvchi korxonalar hamda noxarid ishlab chiqarish bilan shug'ullanuvchi uy xo'jaligiga xizmat ko'rsatuvchi tashkilotlar.

372

Korxonalar moliyasi statistikasi. Korxonalar moliyasi statistikasining predmeti va vazifalari. Moliyaviy hisobot (shakllar; 1, 1 - f, 2 - f, 6 - f, 5 - s, 1 - zap va boshqalar) va uni korxonalarning savdo - ishlab chiqarish va moliyaviy harakatlarining moliyaviy natijalarini va korxonalarning moliyaviy holatini o'rganishdagi ahamiyati. Korxonalarning moliyaviy resurslarini hosil qilish va foydalanishni statistikada o'rganish. Korxonalarning savdo - ishlab chiqarish, investitsiya va moliyaviy faoliyatlarining moliyaviy natijalari ko'rsatkichlari. Realizatsiyadan tushumlar, foyda, pul oqimi (Kesh - Flou) va boshqa ko'rsatkichlar. Rentabellik ko'rsatkichlari: umumiy rentabellik, realizatsiya qilingan mahsulot rentabelligi, kapital rentabelligi va boshqalar. Foyda va rentabellikni tahlil qilishda indekslar va boshqa statistika metodlaridan foydalanish. Korxonalarning moliyaviy holati va moliyaviy barqarorligini statistikada baholash. Balans aktivi va passivining strukturasi. Korxonalarning moliyaviy holati va moliyaviy barqarorligi ko'rsatkichlari. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda qo'llaniladigan moliyaviy koeffitsientlar. Jalb qilingan va iste'mol qilingan kapitalning samaradorligini statistikada o'rganish. Bir so'mlik tovar va xizmatga qilingan xarajatlar. Mahsulot va xizmatlarni mehnat haqi, amortizatsiya, materiallar va xizmatlarga talabchanligi ko'rsatkichlari. Korxonalar faoliyatining samaradorligini yig'ma (umumlashtiruvchi) ko'rsatkichini modellashtirish. Yig'ma moliyaviy hisobotlar asosida moliyaviy natijalar, moliyaviy holat, moliyaviy barqarorlik va samaradorlikni tahlil qilishning xususiyatlari.

Uy - xo'jaligining moliyasi statistikasi

Moliya tizimida uy xo'jaligi moliyasining o'rni va ahamiyati. Uy xo'jaligining daromadlari ko'rsatkichlari: nominal, real, pirovard, yig'ma, mobil va boshqalar. Daromadlar ko'rsatkichlaridan ijtimoiy va soliq siyosatini o'tkazishda foydalanish. Aholini xarid qobiliyatini baholash va analiz qilish metodikasi. Aholining pul daromadlari, sarflari, jamg'arishi balanslarining umumiy sxemasi (chizmasi). Jamg'armani omonatlar va qimmatli kog'ozlarda ko'payishi. Uy xo'jaligi aktivlari va passivlari balansi. Uy xo'jaligida jamg'arilishning daromadlar darajasi va boshqa moliyaviy va ijtimoiy - demografik faktorlar bilan elastikligi, uy xo'jaligida daromadlarni hosil qilish jarayonlarini hamda daromadlar, sarflar va jamg'arish bo'yicha tabaqalanishuv (differintsiatsiyalashuvi)ni tahlil qilishda statistika metodlarini qo'llanishi. Uy xo'jaligida daromadlar va sarflar, daromadlar va jamg'arish o'rtasidagi nisbatlarning qonuniyatlariga oid turli gipoteza (Dj.M.Keyns, D.Dyuzenberri va boshqalar)larni statistikada tekshirish.

373

Uy xo'jaligining iste'mol boyligi statistikasi. Iste'mol boylikning joriy qiymati va eskirishini baholash metodlari. Uy xo'jaligining iste'mol boyligini soliqlar va soliq solishning statistik jihatlari.

3. AMALIY MAShG'ULOTLAR MAVZUSINING MAZMUNI

Davlat muassasalari sektori moliyasi statistikasi

Byudjet tahlili*. Kengaytirilgan hukumat byudjeti daromad va sarflari tuzilmasi va tuzilmaviy siljishni statistikada baholash*. Byudjet disbalansini baholash*. Inflyatsiya solig'i, emissiya daromadi, davlat ichki qarzlari oqibatlarini statistikada baholanishi*. Soliq - byudjet siyosatining barqarorligini o'lchanishi. Daromadlar tahlili. Soliqlarning elastikligi va o'zgaruvchanligi. Soliq tizimi va soliq faoliyatini baholash*. Soliq potentsiali va haqiqiy soliq koeffitsenti*. Daromadlar va transfertlar, sarflar va sof kreditlashni taxminlash. Byudjetdan tashqari maqsadli fondlar statistikasi*. O'zbekiston Respublikasidagi ijtimoiy va iqtisodiy byudjetdan tashqari, maqsadli fondlar*. Hududlar moliyasi statistikasi*. Hududlarning moliyaviy resurslari balansi. Mahalliy byudjet statistikasi. O'zbekiston Respublikasida xududiy byudjetdan tashqari maqsadli fondlari.

Davlat muassasalari sektori faoliyatining asosiy ko'rsatkichlari

Xodimlar statistikasi: soni, tarkibi va harakati. Mehnat haqi statistikasi. Kapital sarflari statistikasi.* Davlat muassasalari sektorini saqlash sarflari*. Mahsulot ko'rsatkichlari*.

Sug'urta ishi statistikasi

Sug'urta ishi ko'rsatkichlari tizimi (hajmi, o'rtacha, nisbiy ko'rsatkichlari)*. Statistika - matematika usullarini sug'urta ishida qo'llanilishi*. O'zbekiston Respublikasi sug'urta tashkilotlari faoliyatining ko'rsatkichlari*. Sug'urta tashkilotlarida mahsulot va faoliyati samaradorligi ko'rsatkichlarini hisoblashning xususiyatlari.

Moliya tashkilotlari moliyasi statistikasi

Bank statistikasi. Kredit tashkilotlari soni, tarkibi va tuzilmasi. Kredit tashkilotlari faoliyatining asosiy ko'rsatkichlari*. Kredit tashkilotlarida xodimlar, kapital va sarf xarajatlar statistikasi. Bank sohasida mahsulot hajmi, mehnat sarfi, kapital va xarajatlarning samaradorligi ko'rsatkichlarini aniqlashning xususiyatlari. Banklarning moliyaviy holatini statistikada o'rganish va banklarni reyting asosida baholash*. Pul muomalasi statistikasi*.

374

Pul agregatlari va ularning instrumentlari (hujjatlari).* Iqtisodiyotni monetizatsiyasi va pulning aylanish tezligi ko'rsatkichlari*. Pul bazasi va pul multiplikatori. Inflyatsiyani o'lchash va tahlil qilish usullari*. Milliy valyutani sotib olish qobiliyatini o'zgarishini baholash*. Kredit statistikasi*. Banklarning iqtisodiyotga, banklarga va aholiga milliy va chet el valyutasida bergan kreditlari. Inflyatsiya sharoitida kreditlar va to'lov muddati o'tgan qarzlar. Foiz stavkalarini statistikada o'rganilishi*.

Fond bozori statistikasi

Qimmatbaho kog'ozlar bahosini o'rganishda statistika usullarini qo'llash*. Bozor sig'imining statistik xarakteristikasi*. Davlat xazina obligatsiyasi va boshqa turdagi davlat obligatsiyalarining daromad, daromadlilik va o'rtacha daromadlilik ko'rsatkichlari. Fond indekslari*. Muhim (ahamiyatli) fond indekslari: Dou - djons, Standard and Poogs, Futsi, Nikkey, Dax, RTS va boshqalar.* O'zbekiston Respublikasida fond bozori statistikasining xususiyatlari*.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

·

- Ko'rgazma - namoyish materiallari ro'yxati Barcha mavzular bo'yicha statistika jadvallari, chizmalar va grafiklardan foydalaniladi. IMF, WBank, UNStat, Eurostat, MDH statkomiteti, O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasining statistikaga oid materiallari (yilnomalar, ko'rcatmalar, yo'riqnomalar, statistika shakllari) o'quv mashg'ulotlarini o'tkazish jarayonida ko'rsatiladi va foydalaniladi.

·

·

- Amaliyot darslarini o'tkazishda statistikaga oid standart dasturlardan foydalaniladi. - "Internet" tizimi materiallaridan keng foydalanish ko'zda tutiladi.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

Yaxlit «Statistika» fanining III - qismini talabalar tomonidan o'zlashtirilishi nazoratning quyidagi turlari yordamida baholanadi: Joriy nazorat (12,6 ballgacha), oraliq nazorat (25,2 ballgacha) va yakuniy nazorat (16,2 ballgacha); jami 54 ball. Bu fan uchun belgilangan maksimal balldir.

375

Nazorat ishlarini o'tkazishda talabalarning darslarga qatnashuvi, faolligi, o'quv va qo'shimcha holda ilmiy - uslubiy adabiyotlardan, «internet» tizimidan va real ijtimoiy iqtisodiy statistika ma'lumotlaridan foydalanishi va boshqa faolligi e'tiborga olinadi. Yakuniy nazorat yozma ish shaklida o'tkaziladi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

O'zbekiston Respublikasi qonuni «Davlat byudjeti tizimi», 2000. Shodiev X.A., Hamraev M.Ya. Moliya statistikasi./Darslik. - T.: Ibn - Sino, 2002. Statistika finansov./Ucheb. pod red. Salina V.N. - M.: FiS, 2000. Ryabushkin B.T. Osnovi statistiki finansov./Ucheb. pos. - M.: Finstatinform, 1997. Rukovodstva po statistike gosudarstvennix finansov. MVF, 1996. Byudjetnaya klassifikatsiya. Ukazaniya po primeneniyu. - M.: Prior, 2000. Stiglits Dj. Ekonomika Gosudarstvennogo sektora (per. s angl.). - M.: MGU, Infra M, 1997. 8. International Finance Statistics. IMF ning oylik va yillik nashri 9. Government Finance Statistics. IMF ning yillik nashri 10. Obzor Rukovodstvo po denejnoy - kreditnoy i finansovoy statistike. MVF, 1997.

376

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» «TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

BM-343-3400-3.02 «09» ___06___ 2003 y.

«MENEJMENT» fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 377

Tuzuvchilar: akad. M.Sharifxo'jaev, prof. q.Abdullaev. Taqrizchilar: prof. Sh. Zaynutdinov, dots. D. Sobirjonova.

Mazkur o'quv dasturi iqtisodiy yo'nalishlardagi Oliy o'quv yurtlari talabalari uchun mo'ljallangan. Iqtisodiyotning ishlab chiqarish korxonalarida ishlaydigan mutaxassislar menejment masalalariga yaxshi yondasha olishlari kerak. Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida faoliyatning hamma doiralarida menejmentga katta ahamiyat berilmoqda Ushbu o'quv dasturi mavzularida menejmentga oid nazariy masalalar ko'rib chiqilgan. Mazkur o'quv dasturidagi ma'ruza matnlari talabalarga menejment bilan bog'liq bo'lgan masalalarni echish uchun zarur asosiy nazariy yo'nalishlarini o'zlashtirib olishga yordam beradi. Dannaya uchebnaya programma prednaznachena dlya studentov ekonomicheskix vuzov. Spetsialisti rabotayushchie na proizvodstve i predpriyatiyax v ekonomicheskoy sfere doljni xorosho orientirovatsya v voprosax menedjmenta. V nastoyashchee vremya v usloviyax rinochnoy ekonomiki menedjmentu udelyaetsya bolshoe znachenie vo vsex sferax deyatelnosti. V temax dannogo kursa rassmotreni teoreticheskie voprosi, kasayushchiesya menedjmenta. Danniy kurs lektsii, predusmotrenniy programmoy pomojet studentam osvoit osnovnie teoreticheskie aspekti neobxodimie dlya resheniya problem svyazannix s menedjmentom. The experts working on manufacture and enterprises in economic sphere should well be guided in questions of management. Now in conditions of market economy the large value in all spheres of activity is given to management. In subjects of the given course the theoretical questions concerning management are considered. The given course of lectures stipulated by the program will help the students to master the basic theoretical aspects necessary for the decision of problems connected with management.

378

SO'Z BOShI

O'quv fanining maqsadi va vazifalari, boshqa fanlar bilan bog'liqligi

Menejment fannini o'qitishdan maqsad talabalarda boshqarish muammolariga qiziqish uyg'otish, amaliy tashkilotchilik faoliyatiga ishtiyoq tug'dirishdir. Chunki hozir boshqarish asoslarini o'rganayotgan talabalar kelgusida boshqarish tizimining xodimlari, kichik va o'rta, katta jamoalarning rahbarlari, korxona hamda firmalarni iqtisodiy, ijtimoiy, tashkiliy - texnik faoliyatining turli sohalarini boshqarish bo'yicha loyihalar, tadbirlar ishlab chiquvchilar bo'lib etishadilar. Boshqarish tizimini takomillashtirish yuzasidan tadbirlar ishlab chiqish ham ularning zimmasiga tushadi. Menejmentni jamiyatning iqtisodiy negizi bilan o'zaro bog'liq holda ko'rib chiqish lozim, bunda boshqarishning ikki tomoni hisobga olinadi: tashkiliy - iqtisodiy va texnik - iqtisodiy. Menejmentning asosi uning ob'ektiv iqtisodiy, ijtimoiy va boshqa qonunlarga tayangan asl ilmiyligidir. Bu qonunlarni ma'lum sharoitlarda o'qib va o'rganib, xo'jalik rahbarlari respublika xalq xo'jaligini boshqarishning strategiyasi va taktikasini aniqlaydi. Menejmentning davlat miqyosidagi eng provard maqsadi bo'lib, kuchli demokratik huquqiy davlat va barqaror bozor iqtisodiyotiga asoslangan ijtimoiy yo'naltirilgan jamiyat qurishdir. Iqtisodiy islohotlarni olg'a surish, iqtisodni umumjahon xo'jaligiga kirib borishi uchun boshqaruv munosabatlari mexanizmini mukammal bilish kerak. «Menejment» fani boshqaruv munosabatlari kontseptsiyasi, boshqarish asosida qarorlar qabul qilish va uni nazorat qilishni o'rgatadi. Talabalarga tavsiya qilingan bu fanning maqsadi menejment tushunchasining asosiy g'oyalarini etkazib berish va "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasi bo'yicha tayyorlanadigan bakalavr kadrlarga iqtisodiy munosabatlarda boshqaruv sir ­ asrorlarini o'rgatish, uni tahlil qilish va kelib chiqqan muammolarni to'g'ri echa bilish yo'llarini o'rgatishdan iboratdir. "Menejment" fani boshqarish to'g'risidagi bilimlar majmuasidir. U "Ijtimoiy iqtisodiy", "Huquqiy", "Kibernetika", "Oliy matematika", "Marketing" va boshqa fanlar bilan aloqadordir. Menejment dastavval "Iqtisodiy nazariya", "Moliya menejmenti", "Bank menejmenti", "Boshqaruv va moliya hisobi" kabi fanlar bilan bog'liqdir. Shuningdek, "Boshqarish" fani bilan "Huquq" fanlari o'rtasidagi muayyan munosabatlar mavjud. Sotsiologiya, psixologiya va mehnat fiziologiyasi boshqaruv muammolarini ishlab chiqarishda katta rol o'ynaydi.

379

Mazkur fanni o'rgatish vazifasi quydagilar:

·

· · ·

·

·

- talaba bu fanni o'rganib faoliyatini tashkil etish va boshqarish asoslarini o'zlashtirish; - qarorlarni qabul qilishda nazariy va amaliy ko'nikmalariga ega bo'lish; - menejerlarni tanlash va tayyorlash uchun umumiy bilimga ega bo'lish; - xalqaro iqtisodiy munosabatlarda menejmentni ilmiy nazariyalari asosida O'zbekistonda tashqi va ichki bozor faoliyatini boshqarish tizimini o'rganish; - xalqaro bozor iqtisodiyoti munosabatlarida boshqaruvning tashkiliy asoslarini o'rganish; - menejment uslublari asosida boshqaruv faoliyatini tartibga solish.

«Menejment» fani boshqarish to'g'risidagi bilimlar majmuasidir. U ijtimoiy iqtisodiy, xuquqiy, kibernetika va boshqa fanlar bilan aloqadordir. Menejment dastavval iqtisodiyot nazariyasi, moliya menejmenti, bank menejmenti, boshqaruv va moliya hisobi kabi fanlari bilan bog'liqdir. Shuningdek boshqarish fani bilan huquq fanlari o'rtasida muayyan munosabatlar mavjud. Sotsialogiya, psixologiya va mehnat fizialogiyasi boshqaruv muammolarini ishlab chiqishda katta rol o'ynaydi.

Fanni o'qitish bo'yicha talabalarning bilim, ko'nikma va mahoratiga qo'yiladigan talablar

Bu talablar quydagilardan iborat:

·

- talabalar fanni o'rganish jarayoniga har bir o'tilgan mavzu bo'yicha ajratilgan reyting ballarini to'plashlari, fanning «tayanch» iboralarini chuqur o'zlashtirishlari, test savollari asosida o'z bilimlarini sinashlari lozim; Mustaqil ish sifatida referatlar tayyorlashlari, fanga oid chizmalar va jadvallar tayyorlab kelishlari lozim;

·

- fanni o'zlashtirish natijasida «Biznes va boshqaruv» ta'lim sohasida bo'lg'usi bakalavr boshqaruv faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish usullarini mukammal bilishlari lozim.

Seminar mashg'ulotlari bo'yicha bajariladigan ishlar miqdoriga minimal talablar

Seminar mashg'ulot mavzulari namunaviy dastur asosida belgilanib, har bir mavzuga kiritilgan savollar va tavsiya qilingan adabiyotlar ro'yxati bilan birga alohida uslubiy qo'llanma shaklida ko'paytiriladi. Seminar mavzusi rejasidagi savollar dastur

380

doirasida tuzilib, ma'ruzada bayon qilinadigan masalalar bilan mazmunan bir xil bo'lsa - da, shaklan ularni takrorlamaydi.Auditoriya mashquloti turlarining soatlar hajmi Oliy ta'limning davlat standartlarida mazkur kursga 81 soat hajmida vaqt ajratilgan. Ularning 36(66,6 %) soati ma'ruza, 18 (33,4%) soati amaliy mashg'ulot va 27 soati mustaqil ta'limdan ibrat.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

Fan bo'yicha talabalar bilimini baholab borish reyting tizimi asosida amalga oshiriladi. O'quv rejasida fanga ajaratilgan soat yuklamasidan kelib chiqib, aniqlanadigan reyting ballari (54)nazoratning alohida turlariga quyidagi tartibda taqsimlanadi:

·

·

·

- joriy baholashga seminar mashg'ulotlariga ajratilgan soat yuklamasini 35 foizi (12,6 ball) - oraliq baholashga ma'ruza darslariga ajaratilgan soat yuklamasining 35 foizi (25,2 ball) - yakuniy baholashga o'quv soatlar yuklamasining 30 foizi (16,2 ball)

Joriy baholash uchun ajartiladigan reyting ballari talabalarning seminar darsidagi faolligi, ilmiy refarat tayyorlanganligi va boshqa rejalashtirilgan ishlarni (mustaqil ish bajarish, ko'rgazmali qurollar tayyorlash va h.k) bajarganligi uchun qo'yib boriladi. Oraliq baholashda talabalarning ma'ruza darslaridagi faolligi hisobga olinadi hamda ikki marta oraliq nazorat (yozma ish, test yoki nazoratning boshqa turi) o'tkazilib ularga tegishli ball ajratiladi. Yakuniy baholash ballari talabalarning tayanch so'z va iboralari bo'yicha bajargan yozma ishi uchun qo'yiladi.

Kompyuter, axborot va boshqa pedagogik texnologiyalarni qo'llash

«Menejment» kursini o'qitishda ilg'or pedagogik texnologiyani quyidagi turlari ishlatiladi: · - fanni mazmunini ko'rsatuvchi ko'rgazmali albomlardan foydalanish; · - ma'ruza matndagi shakliy va raqamli ma'lumotlarni kafedra professor o'qituvchilari tomonidan oldindan tayyorlanib, guruh talabalariga tarqatish. Bu usul o'qituvchining vaqtini tejab, talabalarni ortiqcha yozishdan ozod etadi; · - test savollarini tuzish; · - «tayanch» iboralarni ishlab chiqib, talabalardan ularni mukammal o'zlashtirishni ta'minlash; · - talabalar uchun ayrim mavzular bo'yicha ma'ruzalarni O'zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyatini boshqaradigan yuqori tashkilotlar ma'sul mutaxassislari tomonidan o'tishini ta'minlash;

381

· - masofaviy o'qitishni tashkil etish kabi kompyuterda bajariladigan dasturlardan foydalanish; · - talabalarga xorijiy unversitetlar professorlari tomonidan yozilgan ayrim ma'ruzalarni o'qib, teleekran orqali namoyish etish va boshqalar. Fanga ta'luqli INTERNET xizmatida mavjud bo'lgan saytlar ro'yxati: 1. 2. 3. 4. 5. www.cer.uz www.referat.uz http://can.naytov.com www.plekhanov.ru www.litera.ru

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

«Menejment» fani kunduzgi bo'lim barcha yo'nalishlarning 2 - kursida o'quv yilining birinchi yarim yiligida o'qitilib, oraliq, joriy baholash orqali boshqarilib o'quv jarayonini oxirida yakuniy baholash bilan tugallanadi. Ular ma'ruza darslari, amaliy mashg'ulotlarda o'z bilimlarini chuqurlashtiradilar. Talabalarning olgan bilim va ko'nikmalari keyingi yuqori kurslarda o'tiladigan boshqa fanlarni o'zlashtirish uchun asos bo'la oladi, hamda bu bilimlarni tajribada qo'llash imkonini beradi.

·

·

·

- O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning asarlari va ma'ruzalarida iqtisodiy munosabatlar, jumladan, bozor faoliyatiga oid fikrlar, ko'rsatmalarni tegishli mavzularda ishlatish; - O'zbekiston Respublikasi Vazirliklari tomonidan chiqarilgan bozor faoliyatiga taaluqli qo'llanmalar, namunalarni darslarda ko'rsatib o'rgatish; - har bir mavzu bo'yicha jadval, chizma va grafiklar tayyorlab darsda ko'rgazmali qurol shaklida foydalanish.

2. FAN DASTURI

Menejment mustaqil fan

Menejment tushunchasi. Menejment predmeti. Uning ob'ekti va sub'ekti. Menejment fanining metodlari: sistemali, kompleksli, tarkibli, vaziyat(situatsiya)li, integratsion va iqtisodiy, matematik yondashuvlar. Modellashtirish, kuzatish, ekspriment (tajriba) va sotsiologik kuzatuv usullari. Menejment fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi. Boshqarish ta'limotida to'rt yo'nalish (maktab): ilmiy menejment (F.Teylor, G.Emerson va boshqalar); mumtoz yoki ma'muriy menejment (A.Fayol, M. Veber va

382

boshqa.); «inson munosabatlari» maktabi (E,Meyo, R.Laykert va boshqa.); miqdoriy, tizimli yoki zamonaviy menejment (G.Saymon, P.Duruker, E.Deyl va boshq.) F.Teylor ta'limotining mohiyati. G. Emerson va A. Fayolning boshqaruv tamoyillari. D.Mak - Gregorning X(iks) va U(igrik) nazariyasi. Menejment nazariyasining tamoyillari. Menejmentning qonun - qoidalari va tamoyillari demokratiyaviylik, ierarxiya, rejalashtirish, yakka hokimlik, ilmiylik, qayta aloqalar vajavobgarlik tamoyillari. A.Temurning davlatni boshqarishdagi o'ziga hos xususiyati va ma'muriy buyruqbozlik sharoitida davlatni boshqarish tamoyillari. O'zbekistonning bozor munosabatlariga o'tishdagi besh tamoyili. «To'rt maqsad» va «7 - s» tamoyili. «Kaban» usuli.

Boshqarishning maqsadi va vazifalari

Boshqarishning maqsadi va unga qo'yiladigan asosiy talablar. Maqsadning turlari. Joriy va istiqboldagi maqsadlar. Uzluksiz va fursatli maqsadlar. Muammoli va innovatsion maqsadlar. Yakka maqsadlar va ularga qo'yiladigan talablar. Maqsad sifatlari. «Maqsadlar shajarasi». Boshqarishda maqsadli yondashuv mohiyati. Maqsadli boshqaruv usulining pog'onalari va bu usulning afzalliklari. Boshqaruv funktsiyasi to'g'risida tushuncha. Boshqarish funktsiyalarining turlari: umumiy va aniq funktsiyalar; hududiy va tarmoq funktsiyalar;rahbar va ijrochilik funktsiyalari. Asosiy funktsiyalar: rejalashtirish, tashkil qilish, muvofiqlashtrish va tartibga solish.

Boshqarishning tashkiliy strukturasi

Boshqarish strukturasi to'g'risida tushuncha. Boshqarish bo'g'ini va bosqichi. Boshqarish strukturasini belgilovchi omillar. Boshqarish strukturalarining tashkiliy turlari: chiziqli(pog'onali), chiziqli shtabli, funktsional, chiziqli funktsional, dasturli maqsadli strukturalari. Chiziqli (pog'onali) strukturaning afzalliklari va kamchiliklari. Chiziqli shtabli strukturaning afzalligi. Funktsional strukturaning o'ziga xos xususiyatlari, uning ijobiy va salbiy tomonlari. Dasturli - maqsadli strukturaning turlari. Matritsaviy struktura. Boshqarishning tashkiliy strukturasini takomillashtirish yo'nalishlari. Boshqarishning umumdavlat organlari: qonun chiqaruvchi organ, ijro etuvchi organ, sud organlari. Davlatni boshqarishda O'zbekiston Respublikasi Prezidentiga berilgan vakolatlar. Davlatni boshqarishda Oliy Majlisning roli. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining funktsiyalari. O'zbekiston Respublikasi sud hokimiyatining funktsiyalari.

383

Boshqarishning mahalliy organlari: yuqori bo'g'in, o'rta bo'g'in, quyi bo'g'in. Mahalliy organlarning funktsiyalari. Kollegial organ kengashlari va ularning vakillari. Shahar va tuman hokimliklari zimmasidagi vazifalar. Hokimlar vakolatlari. Boshqarishning tarmoq organlari. Vazirliklar va davlat qo'mitalari. Kontsern, uyushma va assotsiatsiya. Boshqaruv tizimida korporatsiya va konsortsiumlar. Xolding va milliy komponiyalarning boshqarishda tutgan o'rni. Boshqaruv tizimida korxona va firmalarning ahamiyati. Jamoani va o'z - o'zini boshqarish organlari.

Boshqaruv metodlari

Boshqarish metodlari to'g'risida tushuncha. Funktsional tizim osti ob'ektlarini boshqarish usuli. Boshqarish funktsiyalarini amalga oshirishda qo'llaniladigan usullar. Motivatsiya metodlari. Boshqaruv qarorlarini qabul qilishda qo'llaniladigan usullar: muammoni qo'yish, muammoni echish, qarorni tanlash, qabulqilinganqarorlarnibajarilishini ta'minlash. Delfa usuli. Boshqarishning tashkiliy - ma'muriy metodlari va ularning shakllari. Tashkiliy ta'sir o'tkazish shakllari: loyihalash,reglamentlash, normalash, qo'llanma chiqarish. Farmoyishli ta'sir o'tkazish shakllari: derektiva, buyruq, ko'rsatma, farmoyish, rezolyutsiya, yo'l - yo'riq. Farmoyishli ta'sir o'tkazish shakllariga qo'yiladigantalablar. Boshqarishning huquqiy vositalari. huquqiy sanktsiyalar: moddiy, intizomiy, ma'muriy va jinoiy javobgarlik. Boshqarishning iqtisodiy metodlari, ularning shakllari: kredit va foiz stavkasi, soliq va soliq yuki, boj to'lovlari, subsidiya va sanktsiya, litsenziya, transfert va hakazo. Ma'muriy boshqaruv va bozor sharoitida davlatning boshqaruvdagi ta'siri. Boshqarishning sotsial - ruhiy metodlari. Sotsial tadqiqot metodlarini o'tkazish zaruriyati. Sotsial tadqiqotlarni uyushtirish usullari: hujjatli usul, shaxsiy xarakterdagi hujjatlardan foydalanish usullari, anketali usul, kuzatish usuli, intervyu olish usuli va hokazo.

Menejer

Menejer va ularning toifalari: oliy, o'rta, quyi pog'anadagi menejerlar. Rahbarlik uslubi va boshqarish metodlari. Rahbarlik turlari: avtokratik, liberal, va demokratik rahbar. Rahbarlik turlarining o'ziga xos xususiyatlari. Avtokratik liberallikkoeffitsenti. Rahbar fazilatlari. Sangviniklar, flegmatiklar, melanxoliklar, xoleriklar. Rahbarga qo'yiladigan talablar: ma'naviy etuklik, bilim darajasi, intizom va mehnatgamunosabati, tashkilotchilik qobiliyati, boshqarishsamaradorligini ta'minlay olish. Rahbarning sifat xislatlari. Rahbarni el nazaridan qolishiga sabab bo'luvchi islatlar. Rahbar obro'siga putur etkazuvchi unsurlar: byurokratizm, mahalliychilik,

384

hadiksirashlik, balandparvozlik va boshqalar. Rahbarlik uslubidagi salbiy qusurlarni bartaraf etish yo'llari. Rahbarlik lavozimidan ketib qolmaslik yo'llari. Rahbar xarakteri: janjalkash, urushqoq, kurashchan, qiybatchi, umidsiz, bilaqon. Murakkab rahbar bilan «chiqishish» yo'llari. Rahbar madaniyati: adab, iymon, insof, adolat, iqtisod. Rahbarni madaniyatiga baho berish uchun qo'llaniladigan ko'rsatkichlar. Xodimlarni qabul qilish madaniyati. Muammo muhokamasida rahbarning o'zini tutish qoidalari. Kengash va majlislarni olib borish madaniyati. Minbarga chiqqanda rahbarning o'zini tutishi. Muzokaralarda rahbarning o'zini tutishi. Telefonda so'zlashish madaniyati. Topshiriq berish madaniyati. Nizo hollarida rahbarning o'zini tutishi. Nizoni bartaraf qilish jarayonidagi xatti - harakatlar. Nizoning kelib chiqishi va uning asosiy sabablari.

Boshqaruv qarorlari

Qaror va uni qabul qilish. Boshqaruv qarorlariga qo'yiladigan talablar: ilmiy asoslangan bo'lishi, bir - biri bilan aloqador va yakdil bo'lishi, huquq va javobgarlik doirasida bo'lishi, aniq va to'qri yo'nalishga ega bo'lishi, vaqt bo'yicha qisqa va aniq bo'lishi, tezkor va samarali bo'lishi. Boshqaruv qarorlari unsurlari, boshqaruv qarorlarining tasnifi. Strategik, taktik, umumiy va maxsus qarorlar. Streotip va tashabbusli qarorlar. An'anaviy va tavsiyali, aniq va noaniq qarorlar. Amal qilish xarakteriga qarab boshqaruv qarorlari turlari. Qaror qabul qilishda kollegial va konsensus tamoyillari. Qaror qabul qilishda «Ringi» usuli. Qarorni ishlab chiqish bosqichlari. Vaziyatni tahlil qilish va muammoni aniqlashda e'tibor berilishi lozim bo'lgan jihatlar. Mezonlarni tanlash, qaror modelini ishlab chiqish va maqbul variantni tanlash tartibi. Qarorlarning ijrosini uyushtirish va ularning bajarilishini nazorat qilish.

Strategik boshqaruv va rejalashtirish

Strategiya to'g'risida tushuncha. Strategiya turlari: mo'ljallangan va obdon o'ylangan strategiya, amalga oshirilgan va amalga oshirilmagan strategiya, maxsus va funktsional strategiya, mujasamlashtirilgan va diversifikatsiyalashgan strategiyalar. Korxona miqyosidagi strategiya. Strategik boshqaruv tushunchasi va bu usulni qo'llash zaruriyati. Strategik reja. Strategik rejalashtirish bosqichlari: maqsad va vazifalar, tashqi muhitni tahlil qilish, kuchli va kuchsiz tomonlarni tahlil qilish, muqobilni tahlil qilish, strategiyani amalga oshirishni boshqarish va strategiyani baholash. Strategik rejalashtirishdagi mezonlar. Strategik rejalashtirish jarayonida tashqi va ichki omillarni tahlil qilish zaruriyati.

385

Korxonaning tashqi muhitiga ta'sir qiluvchi omillar: iqtisodiy, siyosiy, sotsial va texnologik omillar, bozor injiqliklari va raqobat omillari, xalqaro omillar. Marketing turlari. Strategiyani tanlash va uning bosqichlari. Strategik muqobil va uning turlari: cheklangan o'sish, o'sish, kamayish. Strategik muqobilni rejalashtirish va uni baholashdagi uslubiy yondashuvlar. Tovar (bozorlar) bo'yicha imkoniyatlar matritsasi. Strategiyani amalga oshirishni boshqarish. Biznes - reja, uning zarurligi va dolzarbligi. Biznes rejani tuzishda qo'yiladigan talablar. Biznes rejaning tuzilishi: xulosa, korxona haqida ma'lumotlar,mahsulot va xizmat turlari, sotuv bozori va raqobatchilar, marketing strategiyasi, ishlab chiqarish dasturi, ishlab chiqarishni tashkil etish, tashkiliy va huquqiy reja, moliyaviy reja, loyihaning rentabelligi. Zararsizlik nuqtasi. Marjinal foyda. O'zgaruvchan va doimiy xarajatlar.

Ishlab chiqarish va xodimlarni boshqarish

Ishlab chiqarishni va korxonani boshqarishtushunchalari. Boshqaruv ob'ekti va sub'ekti. Mahsulot sifatini boshqarish. Xodimlarni boshqarish. Funktsional boshqaruv. Tashkiliy boshqaruv. Xodimlarni boshqarishning umumiy tamoyillari:samaradorlik, ilg'orlik, istiqbollilik, tezkorlik, optimallik, ilmiylik, ko'p bo'g'inlik, barqarorlik, rejalilik, ko'p qirralilik, oddiylik va hokazo. Xodimlar bilan ishlashning tashkiliy masalalari: kontsentratsiya, ixtisoslashtirish, muvoziylik, izchillik, ixchamlik, uzluksizlik, texnologik birlik, badastirlik va hokazo. Mehnat resurslarini boshqarish sxemasi. Korxonaning xodimga bo'lgan ehtiyojini rejalashtirish tartibi: mavjud xodimlarni baholash, istiqbolda mehnat resurslariga bo'lgan talabni rejalashtirish, xodimlarni rivojlantirish dasturini ishlab chiqish. Tanlash va ishga qabul qilish chog'ida xodimlarga nisbatan qo'yiladigan talablar. Xodimlarni tanlash va ularga baho berishda qo'llaniladigan usullar. Attestatsiya va reyting usuli. Xodimlarni boshqarishda sarflanadigan xarajatlar: to'g'ri va egri xarajatlar. Xodimlarni boshqarish samaradorligiga ta'sir qilish usullari: mehnat intizomini mustahkamlash, unumsiz ish vaqtini yo'qotish, xodimlar qo'nimsizligini minimallashtirish, xodimlar ish haqini raqobatbardosh darajada ta'minlash, xodimlarni o'qitish va ularning mehnat qilishi uchun xavfsiz sharoitni yaratish, ishga faqat loyiq xodimlarni qabul qilish, xodimlarni rag'batlantirish va ularni qo'llab - quvatlash.

Motivlashtirish

Motivlashtirish tushunchasi. Ehtiyoj va u orqali kishilarni motivlashtirish jarayoni(modeli). Ehtiyojlar va ularning turlari. Motivlashtirish vositasida boshqarishning o'ziga xos xususiyati. Motivlashtirish strategiyalari va usullari.

386

Motivlashtirish strategiyasini tanlashdagi yondashuvlar: rag'batlantirish va jazo strategiyasi, menejerlar bilan doimiy aloqada bo'lish strategiyasi. Motivatsiya va demotivatsiya. A.Maslouning motivatsiya nazariyasi. Yuqori darajadagi ehtiyojlarniqondirish usullari. F.Gertsbergning motivatsiya nazariyasi. Kutish nazariyasi. V.Varumning motivatsiya modeli. X(iks) va U(igrek) nazariyasi. Motivatsiya regulyatori va omilari: ishchi kuchi, rag'batlantirish, xavfsizlik, shaxsiy o'sish, yuksalish, daxldorlik hissi va boshq. Iqtisodiy motivlar: ish haqi, tadbirkorlik foydasi turli imtiyoz va mukofotlar berish, mukofotdan maxrum etish. Noiqtisodiy (tashkiliy va ma'naviy) omillar: maqsadli motivlar, mehnatni boyitish motivlari, daxldorlikni oshirish omillari.

Boshqaruv vakolatlari

Vakolat va vakolatli, vakolatnoma va vakolatxona, vakolat va mas'uliyat tushunchalarining mohiyati. Umumiy mas'uliyat. Funktsional mas'uliyat. Vakolat chegarasi. Vakolat berish zaruriyati. Markazlashgan va markazlashmagan vakolatlar. Vakolat berishni xush ko'rmaslik sabablari:"men buni yaxshiroq bajaraman" degan yanglish fikrga borish, bo'ysinuvchilarga ishonmaslik, tavakkalchilikdan qo'rqish, rahbarlik qilish qobiliyatiga nisbatan gumonsirash, rahbariyatni kutilishi mumkin bo'lgan xavfdan ogoh qilish uchun tanlama nazoratning yo'qligi. Bo'ysinuvchilarning vakolatini jon - dili bilan qabul qilmaslik sabablari. Boshqaruv vakolatlarining turlari:farmoyishli vakolat (chiziqli va funktsional), idoraviy vakolatlar (tavsiyali va muvofiqlashtiruvchi vakolatlar, hisob va nazorat qilish bo'yicha vakolatlar, murosaga keltiruvchi vakolatlar). Maslahat beruvchi apparat. Xizmat qiluvchi apparat. Shaxsiy apparat. Ehtiyotkorlikka da'vat etuvchi vakolatga ega bo'lgan shaxs. Muhosara qilish vakolatiga ega bo'lgan shaxs.

Nizo va stressni boshqarish

Nizo to'g'risida tushuncha. Nizo sabablari: resurslarnitaqsimlashdagi adolatsizlik, vazifalarni o'zaro bog'liqligi, maqsadlardagi har xillik, erkinlik, mustaqillik va o'z qadrini bilishdagi har xillik, manmanlik, qaysarlik, kommunikatsiya o'zaro aloqaning qoniqarsizligi. Nizo xillari: ichki shaxsiy nizo, shaxslararo nizo, shaxs va guruh o'rtasidagi nizo, guruhlararo nizo, ochiq va yopiq nizolar, ob'ektiv va sub'ektiv nizolar, konstruktiv va deduktiv nizolar, simmetrik va assimetrik nizolar. Nizo jarayonidagi bosqichlar va oqibatlar. Nizoning funktsional va disfunktsional oqibatlar. Nizolarni boshqarish va ularni bartaraf qilish yo'llari. Nizoli vaziyatlarni boshqarishning tarkibiy - tashkiliy uslublari: ishga bo'lgan talabni tushuntirish,

387

muvofiqlashtirish va integratsiyalash, umumtashkiliy kompleks maqsadlar, mukofotlashning tarkibiy tizimini takomillashtirish. Nizoli vaziyatlarni boshqarish strategik usullari: uzoqlashish,silliqlashish, majburlash, kelishuv, muammoni hal qilish. Stress va uni boshqarish. Stress sabablari: tashkiliy sabablar(ish faoliyatidagi noaniqlik, haddan tashqari ko'p yoki kam ish, qiziqmagan ish bilan band bo'lish, ish sharoitining yomonligi, demotivlashtirishning ustuvorligi va hokazo), shaxsiy, ichki sabablar (fiziologik sabablar, ruhiy sabablar, oiladagi noxushliklar, mansabga intilishdagi omadsizliklar, taxlika tug'diruvchi sabablar va hokazo). Stress va uning sodir bo'lish jarayoni. D.Karnegi xotirjamlikka erishish to'g'risida. D.Karnegining tinchlik va baxt yaratishning etti yo'li va qoidasi. Donolar asabiylik haqida.

Tavakkalchilik (risk)ni boshqarish

Risk (tavakkal) to'qrisida tushuncha. Tavakkalchilik jarayoni: tavakkallik darajasi, xavflilik darajasi, ehtimollik darajasi, foyda yoki zarar darajasi. Suqurta bilan boqliq bo'lmagan xavf turlari: menejerlar xatosi, tijoratchilikdagi xavf, resurslarni noto'qri taqsimlash xavfi, raqobatdoshlarning harakati, iqtisodiy beqarorlik va talabning o'zgarishi, moliyaviy xavf, narh, talab, daromadlar darajasining o'zgarish xavfi, kutilmagan iqtisodiy va tabiiy halokatlar, ekologik ofatlar xavfi, loyihani tanlashda xato qilish xavfi, milliy va millatlararo ko'tarilishlar xavfi, xodimlarning noroziligi, ko'p sonli, bir tipli mol - mulkning nobud bo'lish xavfi va hokazo. Xavfning salbiy oqibatlarini kamaytirish usullari. Suqurta qilib qo'yish maqbul bo'lgan xavflar: yonqin va boshqa tabiiy ofatlar, avtomobil halokati, yukning tashishda buzilishi yoki nobud bo'lish xavfi, firma xodimlari ehtiyotsizligi, xodimning o'limi, kasal bo'lib qolishi yoki baxtsiz hodisaga uchrashi bilan boqliq xavf va hokazo. Siyosatga doir xavflar. Iqtisodiyotga doir xavflar. Xavfni kamaytirish va rentebellikni oshirish usullari. Xejirlash yoki xejr qilish. Tavakkalchilik turlari: sof tavakkalchilik (tabiat va ekologiya bilan boqliq tavakkalchilik), moliya bilan boqliq tavakkalchilik (investitsiya va pulning sotib olish qobiliyati bilan boqliq tavakkalchilik). Investitsiya bilan boqliq tavakkalchilik: tizimli va selektiv tavakkalchilik, kredit tavakkalchiligi,regional va korxona tavakkalchiligi. Tavakkal kapital. Tavakkalchilikni boshqarish: xavfni kamaytirish va xavfning oldini olish. Xavfni kamaytirish yo'llari: axborot tizimini yaxshilash, xatoga yo'l qo'yishni kamaytirish, texnik vositalarni shakllantirish va hokazo. Havfning oldini olish: xavfni chegaralash, xavfni boshqalar zimmasiga yuklash.

388

Tavakkalchilik zonasi: xavfsiz zona, yo'l qo'yishi mumkin bo'lgan xavf zonasi, jiddiy, keskin xavf zonasi, fojiali xavf zonasi. Tavakkalchilik egri chizig'i. Tavakkalchilikni tahlil qilish usullari: statistik usul, ekspert usuli, analitik usuli. Tavakkalchilikni boshqarish usullari:tavakkalchilikni ogohlantirish va uni chegaralash usuli, zararni qoplash usuli. Tavakkalchilik koeffitsienti.

Boshqarishda axborot va kommunikatsiya

Axborot va uning boshqarishdagi roli. Boshqarish tizimidagi axborot aloqalari: tashqi va ichki axborot. Axborotga nisbatan qo'yiladigan talablar: ishonchlilik, tushunarli, bir ma'nolilik, tezkorlik, to'liqli, tejamlilik. Teskari aloqa. Axborot almashuv jarayonida teskari aloqa va shov - shuv. Axborot turlari. Axborotni turkumlash belgilari:mazmuniga qarab, kelish manbai va foydalanish joyiga qarab, kimga mo'ljallanganligiga qarab, barqarorlik, xarakteriga qarab foydalanish uchun tayyorligiga qarab, davriyligiga qarab, boshqaruv jarayonidagi vazifasiga qarab, voqealarning kelib chiqishini aks ettirish vaqtiga qarab, mo'ljallanganligiga qarab, mustahkamlash va saqlash imkoniyatiga qarab, muhimligiga qarab, to'liqligiga va ishonchliligiga qarab, xarakteriga va hokazoga qarab. Axborotlar tizimi: oddiy va murakkabtizim. Aralash axborot tizimi. Axborot ma'lumot va kuzatuv axborot tizimi. Rahbarning axborot bilan ishlash uslubi. Kommunikatsiya va uning boshqarishdagi roli. Tashkiliy kommunikatsiyaningtasnifiy sxemasi. Ichki va noformal kommunikatsiya. Kommunikatsion jarayon va unda qatnashuvchi to'rtta bazaviy unsur:axborotni jo'natuvchi, axborotning o'zi, aloqa kanali, axborotni qabul qiluvchi. Kommunikatsion jarayon bosqichlari. Shaxslararo axborot almashuvida tuqilishi mumkin bo'lgan muammolar. Samarali quloq solish san'atining 10 qoidasi: so'zlashdan to'xtash, so'zlovchiga quloq solayotganingizni ko'rsatish, qashga tegadigan holatlarni bartaraf qilish, bardoshli bo'lish, so'zlovchiga hamdard bo'lish, xarakterni saqlay bilish, baxsga va tanqidga yo'l qo'ymaslik, savollar berish, so'zlashdan to'xtash. Hujjatlar va ish yuritishning boshqarishdagi ahamiyati. Hujjatlar turlari: umumiy va maxsus hujjatlar. Hujjatlarni turlarga bo'lish belgilari. Korxonalarda ish yuritish tamoyillari. Hujjatlar bilan ishlash jarayoni: qabul qilish, qayd qilish, ijro etish, jo'natish, saqlash. Hujjat oqimi.

Boshqaruv samaradorligi

Samara va samaradorlik. Boshqaruv mehnati, boshqaruv funktsiyalari samaradorligi: qaror qabul qilish, rejalashtirish, tashkil qilish, motivlashtirish, nazorat qilish samaradorligi. Mezon (kriteriya): samaradorlik mezoni. Intensivlikmezoni.

389

Iqtisodiy barqarorlik mezoni. Davlat byudjetidagi taqchillik mezoni. Ehtiyojni qondirish mezoni. Boshqaruv mehnatisamaradorligi mezoni va ko'rsatkichi. Boshqaruv samaradorligini tahlil qilishda qo'llaniladigan ko'rsatkichlar: miqdoriy va sifat ko'rsatkichlari. Mehnat unumdorligining oshishi evaziga tejalgan boshqaruv harajatlari. Boshqaruv xodimlarining mehnat unumdorligi. Mahsulot harajatlarini hisoblash tartibi. Foydaning qo'shimcha o'simi asosida boshqaruv xodimining iqtisodiy samaradorligini aniqlash tartibi. Boshqaruv apparati tarkibini takomillashtirish evaziga tejalgan yoki shartli qisqargan boshqaruv xodimi sonini hisoblash tartibi. Unumsiz ish vaqtining kamayishi va unumsiz boshqaruv xarajatlarining pasayishi evaziga olingan tejamni hisoblash tartibi. Kadrlar qo'nimsizligining kamayishi evaziga olingan tejamni aniqlash tartibi. Kadrlar qo'nimsizligi koeffitsienti. Boshqaruv tizimi samaradorligini hisoblash usullari. Umumlashtiruvchi ko'rsatkich: boshqarish tizimi samaradorligi, kooperativlashtirish darajasi, ishlab chiqarish samaradorligi ko'rsatkichi. Boshqaruv tizimining hususiy ko'rsatkichlari: boshqaruv apparati tarkibi va sonining normativga bo'lgan nisbati koeffitsienti, boshqarish apparatining operativ ishlash koeffitsienti, muhandis boshqaruvchilar mehnatining texnika bilan qurollanganlik koeffitsienti, boshqaruvchanlik koeffitsienti, ishlab chiqarishni boshqarishda mexanizatsiya orgtexnikadan foydalanish koeffitsienti, boshqaruv xarajatlarining maqsadga muvofiqlik koeffitsienti, bir marom (ritm)dagi koeffitsient, ishlab chiqarishni boshqarishni tashkil qilishning umumiy koeffitsienti. Boshqaruv samaradorligini tavsiflovchi xususiy ko'rsatkichlar. Ishlab chiqarishni boshqarish samaradorligining umumiy koeffitsienti. Boshqarishni takomillashtirish maqsadida joriy qiliniladigan tadbirlar samaradorligini aniqlash tartibi.

Siz qanday rahbarsiz

Rahbarga bugungi kundagi qo'yiladigan talablar. Bozor iqtisodiyoti sharoitidagi boshqaruvda rahbarning tutgan o'rni. Rahbar fazilatlari va madaniyati. Rahbarga xos bo'lgan ijobiy xislatlar. Rahbarlik uslubidagi salbiy unsurlar. Rahbarning xodimlar bilan munosabati. Ish olib borish va tashkilotchilik qobiliyati. Munozaralarda rahbarning o'zini boshqara olish madaniyati.

390

3. AMALIY MAShG'ULOTLAR MAVZUSINING MAZMUNI

Boshqarishning tashkiliy strukturasi

Menejment funktsiyalari tushunchasi. Boshqaruv funktsiyalari tizimi va ularning klassifikatsiyalash tamoyillari*. Boshqaruvning ob'ekti va sub'ekti. Rahbarlikning maxsus va asosiy funktsiyalari. Hozirgi paytda boshqaruvning ba'zi funktsiyalarini ko'paytirishning ahamiyati (kelajakni rejalashtirish, ijroni nazorat qilish va tekshirish, fan - texnika taraqqiyotini boshqarish, tabiatdan foydalanishni boshqarish). Boshqaruv tartibini tashkil etishning asosiy turlari. Boshqaruv tarkibi shakllanishiga ta'sir etuvchi omillar*. Boshqaruv tarkibi shakllanishiga funktsional maqsad bo'yicha yondashish.Menejment tarkibini boshqarish va tashkil etish funktsiyalarning o'zaro bog'liqligi.

Boshqarishning metodlari

Boshqarishning metodlari. Boshqarish usullari klasifikatsiyasi. Tashkiliy ma'muriy usullarning tavsifi*. Iqtisodiy usullar tushunchasi va ularning turlari*. Iqtisodiy manfaatdorlik. Bozorni ruhiy boshqarish usullari. Jamoani boshqarish usullari. Psixologik istakning asosiy turlari. Jamoani shaklanishini psixologik moslashuv tamoyillari.

Menejer

Rahbarga qo'yiladigan talablar. Rahbarlik turlarining belgilari va rahbar psixologiyasi*. Rahbarning ishbilarmonlik sifatlari. Rahbarning intelektual va iroda sifatlariga qo'yiladigan talablar. Rahbar shaxsning o'ziga xos sifatlari. Rahbarning ijtimoiy yo'nalishi. Rahbarning etikasi, qo'l ostidagi hamkasblar va o'zidan yuqori rahbarlar bilan munosabati. Rahbarlik shakllari va qoidalari, ularning boshqaruv faoliyati samaradorligiga ta'siri. Rahbarning "Eslatma" va "Ko'rsatma"lari.

Strategik boshqaruv va rejalashtirish

Strategiya to'g'risida tushuncha. Strategiya turlari. Strategik boshqaruv tushunchasi va uning mohiyati. Strategik reja, uning ahamiyati va zaruriyati. Stretegik reja bosqichlari, amalga oshirish usullari. Strategik rejalashtirish mezonlari*. Rejalashtirish jarayonida tashqi va ichki omillarni tahlil qilish. Strategiyani tanlash va uning bosqichlari.

391

Ishlab chiqarish va xodimlarni boshqarish

Korxona turlari va korxona darajasida boshqarish jarayonini tashkil etish*. Ishlab chiqarish bosqichlarini boshqarish jarayoni (ishlabchiqarishni tayyorlash, ta'minot, sotish, moliya va boshqalar). Boshqarishni vaqt bo'yicha yoymoq: dastlabki boshqarish, operativ boshqarish, hisobot, tahlil va nazorat. Ichki firma menejmenti usullarining tasnifi. Gorizontal va vertikal aloqalar.

Boshqaruv vakolatlari

Vakolat. Vakolat mohiyati. Boshqaruvda vakolatni tutgan o'rni va zaruriyati. Vakolat va mas'uliyat. Boshqaruv vakolatlarining turlari. Boshqaruv jarayonida vakolatlarning ahamiyati*.

Tavakkalchilikni boshqarish

Tavakkalchilikni boshqarish. Tavakkalchilik xavfi*. Xavfning turlari va uni kamaytirish usullari. Tavakkalchilik tavsifi. Sof tavakkalchilik. Moliya bilan bog'liq tavakkalchilik. Tavakkal kapital. Tavakkalchilik zonasi. Tavakkalchilikni boshqarishning maqsadi.

Boshqaruv samaradorligi

Boshqarish samaradorligi tushunchasining tarkibi*. Menejment muhitida unumdorlik tasnifi. Menejment potentsiali. Menejment chiqimlari va ishlab chiqarish xarajatlari. Boshqarish samaradorligi tushunchasi. Ishlab chiqarish tizimlari harakati menejment samaradorligining yakuniy natijasining samaradorlik omillari va ko'rsatkichlari. Tizimlar va boshqarish usullari vazifalarini amalga oshirish. Bozor iqtisodiyotiga o'tishning asosiy vazifalarini amalga oshirishda tizimlar va boshqarish usullarining adolatliligi. Boshqarish tizimi tub islohotining hozirgi paytda zarurligi. Iqtisodiy islohot vazifalari va uning xavfsizligini ta'minlash. "O'zbek modeli"* bozor iqtisodiyotini amalga oshirish.

Siz qanday rahbarsiz

Rahbarga bugungi kundagi talablar. Bozor iqtisodiyoti sharoitidagi boshqaruvda rahbarning tutgan o'rni*. Rahbar fazilatlari va madaniyati. Rahbarga xos bo'lgan ijobiy hislatlar. Rahbarlik uslubidagi salbiy unsurlar.* Rahbarning xodimlar bilan munosabati. Ish olib borish va tashkilotchilik qobiliyati. Munozaralarda rahbarning o'zini boshqara olish madaniyati.

392

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI Ro'YXATI.

"Menejment" fani bo'yicha ko'rgazmali amaliy o'quv materiallari

Boshqarishning tashkiliy stukturasi. Boshqarishning maqsadi va vazifalari. Boshqaruv metodlari. Boshqaruv qarorlari. Ishlab chiqarish va xodimlarni boshqarish. Motivlashtirish. Nizo va stressni boshqarish. Boshqarishda axborot va kommunikatsiya. Boshqaruv samaradorligi.

Slaydlar ro'yxati

Boshqaruvning umumdavlat organlari. Boshqaruv metodlari. Boshqaruvning tashkiliy strukturasi. Chiziqli - shtatli strukturasi. Stretegik boshqaruv va rejalashtirish. Boshqaruv samaradorligi.

Axborot manbalari ro'yxati.

Yillik statistik ma'lumotlar. Korxona (firma) hisobotlari. Tadbirkorlar uyushmasi axborotlari. Birja axborotlalri. Bank axborotlari. Televidenie, radio yangiliklari. Aktsiya kurslari jadvallari. Voqealar sharhi.

5. O'ZLAShTIRISh NAZORATI

"Menejment" fanidan nazorat qilish turlari quyidagicha: fan uchun belgilangan maksimal ball - 54 ball. fan uchun saralash bali - 29,8 ball. shu jumladan: joriy baholash - 12,6 ball oraliq baholash - 25,2 ball

393

yakuniy baholash - 10,8 ball

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T.: O'zbekiston, 1992. 2. Karimov I.A. O'zbekiston bozor munosabatlariga o'tishning o'ziga hos yo'li. - T.: O'zbekiston, 1993. 3. Karimov I.A. O'zbekiston siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari. - T.: O'zbekiston 1995. 4. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida. - T.: O'zbekiston 1995. 5. Karimov I.A. O'zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo'lida. T. 3, - T.: O'zbekiston 1996. 6. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan. T. 4, - T.: O'zbekiston 1996. 7. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi T. 5, - T.: O'zbekiston, 1996. 8. Karimov I.A. Yangilikka intilib yashash taraqqiyot garovi. T. 5. - T.: O'zbekiston, 1997. 9. Karimov I.A. Mulkdorlar sinfini shakllantirish islohotlarining bosh mezoni T.5. - T.: O'zbekiston 1997. 10. Karimov I.A. Zamonaviy kadrlar - taraqqiyotimizning muhim omilidir. T.6. T.: O'zbekiston 1998. 11. Karimov I.A. Asosiy maqsad - iqtisodiy yuksalishga erishishdir. T.6. - T.: O'zbekiston, 1998. 12. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T.7. - T.: O'zbekiston, 1999. 13. Karimov I.A. Barqaror taraqqiyotga erishish - ustuvor vazifa. T.8. - T.: O'zbekiston, 1999. 14. Karimov I. A. Adolat har ishda hamroximiz va do'stimiz bo'lsin". T.7. - T.: O'zbekiston, 1999. 15. Karimov I. A. Imkoniyatlarni to'la ishga solish - yuksalish garovidir. T.8. T.: O'zbekiston, 2000. 16. Karimov I. A. Tadbirkorlik - yuksalish garovi. T.8. - T.: O'zbekiston, 2000. 17. Karimov I. A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. T.8. - T.: O'zbekiston, 2000. 18. Karimov I. A. Iqtisodiyotni erkinlashtirish va islohatlarni chuqurlashtirish eng muhim vazifamiz. T.8. - T.: O'zbekiston, 2000.

394

19. Karimov I. A. Jamiyatda tadbirkorlik ruhini qaror toptirish - taraqqiyot garovi.//Xalq so'zi. 2001 yil 18 iyul. 20. O'zbekiston Respublikasi "Ta'lim to'qrisida"gi Qonuni. - T., 1997. 21. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. - T.: 29 avgust 1997. 22. Byudjet tizimi to'qrisida O'zbekiston Respublikasi qonuni. - T.: 9 oktyabr 1999. 23. Abdullaev q., Boboqulov T. Kredit. O'quv qo'llanma. - T.: Mehnat, 1996. 24. Abdullaev q., Qoraliev T. Pul. O'quv qo'llanma. - T.: Mehnat, 1996. 25. Abdullaev q., Yahyoev K. Soliq. O'quv qo'llanma. - T.: Mehnat, 1997. 26. Abdullaev q., Shoazmiy Sh. Qimmatli qoqozlar. O'quv qo'llanma. - T.: Mehnat, 1997. 27. Abdullaev q. Bozor iqtisodiyoti asoslari. - T.: Mehnat. 1997. 28. Abdullaev q. Makroiqtisodiy statistika. O'quv qo'llanma. Mehnat, 1998. 29. Boumen K. Osnovi strategicheskogo menedjmenta. - M.: YuNITI. 1997. 30. Vershigora E.E. Menejment. Ucheb. pos. - M.: INFRA - M, 1998. 31. Vixonskiy O.S., Naumov A.I. Obuchenie menedjmentu. - M.: 1994. 32. Vixonskiy O.S., Naumov A.I. Menedjment. - M.: 1995. 33. Vixonskiy O.S., Naumov A.I. Menedjment: chelovek, strategiya, organizatsiya, protsess. Ucheb. - M.: Gardarika 1996. 34. Vixonskiy O.S. Strategicheskoe upravlenie. - M.: MGU. 1995. 35. Vudkok M., Frensis L. «Reskreposhchenniy menedjer» dlya rekovoditelya praktika. Per. s ang. - M.: Delo, 1991. 36. Vissema X. Menejment v podrazdeleniyax firmi. Per. s ang. - M.: INFRA M. 1996. 37. Vachukov D.D., Kislyakova N.A. Praktikum po menedjmentu: delovie igri. Ucheb. pos. ­ M.: Vis. shk., 1998. 38. Valijonov R., Qobulov O. Menejment asoslari. - T.: Universitet, 1997. 39. Vesnin V.R. Osnovi menedjmenta. Ucheb. - M.: Triada - Ltd, 1997. 40. Gerchikova I.N. Menedjment. - M., 1995. 41. Golyanov V.P. i dr. Kratkiy kurs menedjmenta. ­ Samara: 1992. 42. Goncharov V.V. V poiskax sovershenstva upravleniya. Rukovodstvo dlya visshego upravlencheskogo persanala. - M.: MNII. 1996. 43. Gulyamov S.S., Semenov B.D. Osnova sovremennogo menedjmenta. - T.: GFNTI. 1997. 44. Gluxov V.V. Osnovi menedjmenta. Uch. - spr. pos. Spets. lit. ­ S - Pb., 1995. 45. G'ulomov S.S. Menejment asoslari. - T., 2002.

395

46. Dunkan U.Dj. Osnovopologayushchie idei v menedjmente. Per. s ang. - M.: Delo, 1996. 47. Jiznin S.Z., Krupnov V.I. Qanday qilib biznesmen bo'lish mumkin - T.: O'qituvchi, 1992. 48. Zadarskiy V.I. Menedjment. Teoreticheskiy kurs. ­M., 1992. 49. Qur'oni Karim. O'zbekcha izohli tarjima. Tarjima va izohlar muallifi Alouddin Mansur. - T.: Cho'lpon, 1992. 50. Krichevskiy R.L. Esli vi rukovoditel. - M.: Delo, 1998. 51. Kuzmin I.A. Psixotexnologii i effektivniy menedjment. - M., 1995. 52. Kotler F. Osnovi marketinga. Per. s ang. - M.: Progress, 1991. 53. Krasovskiy Yu.D. Upravlenie povedeniem v firme. - M.: INFRA - M., 1997. 54. Kuritsin A.N. Sekret effektivnoy raboti. Opit SShA i Yaponii dlya predprinimateley i menedjerov. - M., 1994. 55. Ladanov I.D. Prakticheskiy menedjment Chast 1 - 2 - M., 1992.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Abdullaev O. va boshq. Menejment va biznes asoslari. - T.: Mehnat, 1997. 2. Abdurahmonov Q. va boshqalar. Personalni boshqarish. Uquv qo'llanma. T.: Sharq. 1998 y. 3. Lend P.E. Menedjment - isskustvo upravleniya. Per. s ang. - M.: INFRA - M., 1995. 4. Meskon M., Albert M., Xidouri F. Osnovi menedjmenta. - M., 1995. 5. Maksimtsov M.M. i dr. Menedjment. Ucheb. - M.: YuNITI, 1998. 6. Mixaylov B.F. Metodi upravleniya personalom. - M.: 1995. 7. Murakaev I.U., Saifnazarov I.S. Menejment asoslari. O'quv qo'llanma. - T., 1998. 8. Menedjment organizatsii. - M.: INFRA - M., 1997. 9. Odegov Yu.G., Nikinova T.V., Bizdelov D.A. Upravlenie personalom banka. - M.: REA - im. Plexanova. 1996. 10. Odegov Yu.G., Juravlev P.V. Upravlenie personalom. Ucheb. - M.: Finstatinform, 1997. 11. Psixologiya upravleniya. - L., 1994. 12. Polyakov V.A., Ladanov N.D. Upravlenie personalom v Yaponii. Ocherki. M.: Nauka, 1989. 13. Slovar - spravochnik menedjera Lapusti - M.: INFRA - M, 1996. 14. Temur tuzuklari. - T.: G'.G'ulom, 1996.

396

15. Toshniyozov M. va boshq. Korxonalarda boshqaruv faoliyati asoslari - T.: O'zbekiston, 1995. 16. Utkin E.A. Risk - menedjment. - M.: EKMOS, 1998. 17. Fatxutdinov R.A. Razrabotka upravlencheskogo resheniya Ucheb. pos. - M.: ZAO, 1997. 18. Xikmatnoma: O'zbek maqollarining izohli luqati. - T.: O'zbekiston Sovet Entseklapediyasi Bosh redaktsiyasi, 1990. 19. Sheynov V.P. Kak upravlyat drugimi. Kak upravlyat soboy: Isskustvo menedjera. - M.: Assiana, 1996. 20. Sharifxo'jaev M., Abdullaev q. Boshqarish maqsadi va funktsiyalari. O'quv qo'llanma. - T.: Mehnat, 2000. 21. Sharifxo'jaev M., Abdullaev q. Menejment. 100 savolga va javob. - T.: Mehnat, 2000. 22. Sharifxo'jaev M., Abdullaev q. Menejment. - T.: O'qituvchi, 2001. 23. Xoshimov I. Hindistonda Boburiylar sulolasi saltanati. - T.: O'qituvchi, 1996. 24. Effektivnost menedjmenta organizatsii. Ucheb. dlya vuzov. - M.: YuNITI, 1998. 25. Yakkola L. Karera menedjera. - M., 1995. 26. O'lmasov A., Sharifxo'jaev M. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. - T.: Mehnat, 1995. 27. O'lmasov A. Iqtisodiyot asoslari. O'quv qo'llanma. - T.: Mehnat, 1997. 28. G'ulomov S.S. Menejment va biznes asoslari. Darslik. - T.: Mehnat, 1997.

397

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» BM-343-3400-3.03 «09» ___06___ 2003 y. «TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

«MARKETING» fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 398

Tuzuvchilar: dots. Sh. Zafarxo'jaev, dots. Sh. To'laganova, o'qit. B. Sulaymonov. Taqrizchilar: prof. Sh. Zaynutdinov, dots. D. Sobirjonova, dots. E. Egamberdiev. Mazkur o'quv dasturi iqtisodiy Oliy o'quv yurti talabalari uchun mo'ljallangan. Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida faoliyatning hamma doiralarida marketingga katta ahamiyat berilmoqda. Ushbu o'quv dasturi mavzularida marketing tadqiqotlariga oid nazariy masalalar ko'rib chiqilgan. Mazkur o'quv dasturidagi ma'ruza matnlari talabalarga marketing bilan bog'liq masalalarni echish uchun zarur asosiy nazariy yo'nalishlarni o'zlashtirib olishga yordam beradi. Dannaya uchebnaya programma prednaznachena dlya studentov ekonomicheskix vuzov. V nastoyashchee vremya v usloviyax rinochnoy ekonomiki marketingu udelyaetsya bolshoe znachenie vo vsex sferax deyatelnosti. V temax dannogo kursa rassmotreni teoreticheskie voprosi, kasayushchiesya marketingovix issledovaniy. Danniy kurs lektsii pomojet studentam osvoit osnovnie teoreticheskie aspekt, neobxodimie dlya resheniya problem svyazannix s marketingom. The experts working on manufacture and enterprises in economic sphere should well be guided in questions of marketing. Now in conditions of market economy the large value in all spheres of activity is given to marketing. In subjects of the given course the theoretical questions concerning marketing researches are considered. The given coures of lecture will help the students to master the basic theoretical aspects necessary for problems connected with marketing.

SO'Z BOShI

O'quv fanining maqsad va vazifalari, boshqa fanlar bilan o'zaro bog'liqligi

Iqtisodiy islohotlarni olg'a surish, iqtisodning umumjahon xo'jaligiga kirib borishini ta'minlash uchun bozor munosabatlari va uning mexanizmini to'liq bilish kerak. "Marketing" fani bozor munosabatlari kontseptsiyasi, boshqarish va marketing asosida boshqaruv qarorlarini qabul qilishni o'rgatadi.

399

Talabalarga tavsiya qilingan bu fanning maqsadi - marketing tushunchasining asosiy g'oyalarini etkazib berish, "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasi bo'yicha tayyorlanadigan barcha iqtisodiy yo'nalishlaridagi bakalavr kadrlarga iqtisodiy munosabatlarda bozor konyukturasini o'rganish, uni tahlil qilish va kelib chiqqan muammolarni to'g'ri echa bilish yo'llarini o'rgatishdan iboratdir. Marketingning asosi uning ob'ektiv iqtisodiy, ijtimoiy va boshqa qonunlarga tayangan asl ilmiyligidir. Xo'jalik rahbarlari bu qonunlarni ma'lum sharoitlarda o'qib va o'rganib, Respublika xalq xo'jaligini boshqarishning strategiyasi va taktikasini aniqlaydi. Mazkur fanni o'rganish vazifasi quyidagilar:

·

· · · · ·

- fanni o'rganib marketing faoliyatini tashkil etish va bozorni boshqarish asoslarini o'zlashtirish; - xalqaro bozor iqtisodiyoti munosabatlarning tashkiliy asoslarini o'rganish; - marketologlarni tayyorlash va tanlash uchun umumiy bilimga ega bo'lish; - marketing uslublari asosida bozor faoliyatini boshqarish tizimini o'rganish; - marketing uslublari asosida bozor faoliyatini tartibga solish; - xalqaro iqtisodiy munosabatlarda marketingni ilmiy nazariyalarini tahlil qilish asosida O'zbekistonda tashqi va ichki bozor faoliyatini boshqarish tizimini o'rganish.

Marketing fani "Iqtisodiyot nazariyasi", "Menejment", "Xalqaro iqtisodiy munosabatlar", "Makroiqtisodiyot", "Mikroiqtisodiyot", "Axborot texnologiyalari", "Oliy ta'lim menejmenti va iqtisodiyoti", "Hozirgi zamon bozor iqtisodiyoti nazariyasi va amaliyoti", "Davlat soliqlari va yig'imlari", "Tashqi iqtisodiy faoliyat va valyuta operatsiyalari hisobi", "Davlat moliyasini boshqarish", "Korxona iqtisodiyoti", "Moliya marketingi" va "Bank marketingi" kabi maxsus fanlar bilan bog'liq va ularning ko'pchiligi uchun metodologik asos bo'lib hisoblanadi.

Fanni o'qitish bo'yicha talabalarning bilim, ko'nikma va mahoratlariga qo'yiladigantalablar

Talabalar fanni o'rganish jarayonida dasturga kirgan har bir mavzu bo'yicha bilimga ega bo'lishlari va o'z bilimlarini amaliy mashg'ulotlarda ko'rsatib baholanib borishlari zarur. O'quv jarayonida nazorat ishlarini bajarishlari, mustaqil ta'lim mavzularini o'qituvchi yordamida o'rganishlari, mustaqil ish sifatida referatlar tayyorlashlari, fanga oid chizmalar va jadvallar tayyorlab kelishlari lozim va shunga yarasha oraliq, joriy va yakuniy baholashda reyting ballarini to'plashlari kerak.

400

Seminar mashg'ulotlari bo'yicha bajariladigan ishlar miqdoriga minimal talablar

Seminar mashg'uloti mavzulari namunaviy dastur asosida belgilanib, har bir mavzuga kiritilgan savollar va tavsiya qilingan adabiyotlar ro'yhati bilan birga alohida uslubiy qo'llanma shaklida ko'paytiriladi. Seminar mavzusi rejasidagi savollar dastur doirasida tuzilib, ma'ruzada bayon qilinadigan masalalar bilan mazmunan bir xil bo'lsa - da, shaklan ularni takrorlamaydi.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi bo'yicha tavsiyalar

Oliy kasbiy ta'limning davlat standartlarida mazkur o'quv kursga 36 soat hajmida vaqt ajratilgan. Ularning 18 (50%) soati ma'ruza va 18 (50%) soati amaliy mashg'ulotlar.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

Fan bo'yicha talabalar bilimini baholab borish reyting tizimi asosida amalga oshiriladi. O'quv rejasida fanga ajaratilgan soat yuklamasidan kelib chiqib, aniqlanadigan reyting ballari (36) nazoratning alohida turlariga quyidagi tartibda taqsimlanadi:

·

·

·

- joriy baholashga seminar mashg'ulotlariga ajratilgan soat yuklamasini 35 foizi (12,6 ball) - oraliq baholashga ma'ruza darslariga ajaratilgan soat yuklamasining 35 foizi (12,6 ball) - yakuniy baholashga o'quv soatlar yuklamasining 30 foizi (10,8 ball)

Nazoratning alohida turlariga ajratilgan reyting ballari ishchi o'quv rejasida o'tilishi ko'zda tutilgan soatlar yuklamasiga mutanosib ravishda taqsimlanadi. Joriy baholash uchun ajartiladigan reyting ballari talabalarning seminar darsidagi faolligi, ilmiy refarat tayyorlanganligi va boshqa rejalashtirilgan ishlarni (mustaqil ish bajarish, ko'rgazmali qurollar tayyorlash va h.k) bajarganligi uchun qo'yib boriladi. Oraliq baholashda talabalarning ma'ruza darslaridagi faolligi hisobga olinadi, hamda ikki marta oraliq nazorat (yozma ish, test yoki nazoratning boshqa turi) o'tkazilib ularga tegishli ball ajratiladi. Yakuniy baholash ballari talabalarning tayanch so'z va iboralari bo'yicha bajargan yozma ishi uchun qo'yiladi.

Kompyuter, axborot va boshqa pedagogik texnologiyalarni qo'llash

"Marketing" kursini o'qitish ilg'or pedagogik texnologiyaning tarkibiy qismlari bo'lmish:

401

·

·

·

·

·

­ ma'ruzalar matnidagi shakliy va raqamli ma'lumotlarni kafedra professor o'qituvchilari tomonidan oldindan tayyorlab guruh talabalariga tarqatish, bu usul o'qituvchining vaqtini tejab, talabalarni ortiqcha yozishdan ozod etadi; ­ test sinovlarini tuzish va ularga javob berish shaklida joriy, oraliq va yakuniy nazoratlarni uyushtirish; ­ "tayanch" iboralarni ishlab chiqib, talablardan ularni mukammal o'zlashtirishni ta'minlash; ­ talabalar uchun ayrim mavzular bo'yicha ma'ruzalarni O'zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy faoliyatini boshqaradigan yuqori tashkilotlar mas'ul mutaxassislari tomonidan o'tishni ta'minlash; ­ talabalarga xorijiy universitetlar professorlari tomonidan yozilgan ayrim ma'ruzalarni o'qib, teleekran orqali namoyish etish va boshqalar.

Fanga ta'luqli INTERNET xizmatida mavjud bo'lgan saytlar ro'yxati: 1. 2. 3. 4. 5. www.cer.uz www.referat.uz http://can.naytov.com www.plekhanov.ru www.litera.ru

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

"Marketing" fani kunduzgi bo'lim barcha yo'nalishlarning ikkinchi kursida o'quv yilining II yarim yilligida o'qitilib, oraliq va joriy nazoratlar orqali boshqarilib, o'quv yili oxirida yakuniy nazorat bilan tugallanadi. Ular ma'ruza darslari, amaliy mashg'ulotlarda o'z bilimlarini chuqurlashtiradilar. Talabalarning olgan bilim va ko'nikmalari keyingi kurslarda o'tiladigan boshqa fanlarni o'zlashtirish uchun asos bo'la oladi hamda bu bilimlarni tajribada qo'llash imkonini beradi.

·

·

·

­ O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari va ma'ruzalaridagi iqtisodiy munosabatlar, jumladan, bozor faoliyatiga oid fikrlar, ko'rsatmalarni tegishli mavzularda ishlatish; ­ O'zbekiston Respublikasi Vazirliklari tomonidan chiqarilgan bozor faoliyatiga taaluqli qo'llanmalar, namunalarni darslarda ko'rsatib o'rgatish; ­ har bir mavzu bo'yicha jadval, chizma va grafiklar tayyorlab darsda ko'rgazmali qurol shaklida foydalanish.

402

2. FAN DASTURI

Marketing fanining nazariy asoslari va marketing tizimi

Marketing to'g'risida umumiy tushuncha. Marketing fanining mohiyati va vazifalari. Marketing tizimi. Marketingni boshqarishning funktsional tizimlari va uni tashkil etishning shart - sharoitlari. Marketingni boshqarish kontseptsiyalari: a. b. c. d. e. Ishlab chiqarishni mukammallashtirish kontseptsiyasi; Tovarni mukammallashtirish kontseptsiyasi; Tijorat harakatlarini takomillashtirish kontseptsiyasi; Marketing kontseptsiyasi; Ijtimoiy - etnik marketing kontseptsiyasi.

Marketing faoliyatining ob'ektiv qonunlari va tamoyillari

Marketing faoliyatining umumiy tasnifi. Bozor munosabatlari imkoniyatlarining tahlili. Marketing funktsiyalari. Marketing tamoyillari. Marketing faoliyatining maqsadi. Marketing ahborotlari va ularning turlari. Marketing izlanishlari.

Marketing faoliyatini tashkil etishning usullari

Marketing faoliyatini tashkil etish. Marketing faoliyatining vazifalari. Marketing faoliyatini boshqarish. Marketing byudjeti. Marketing faoliyatini amalga oshirish tamoyillari. Mahsulotning hayotiy jarayoni. Tovarlarning hayotlilik darajasi. Tovarning hayotiy davri: kirib kelish, o'sish, to'yinish, inqiroz tushunchalarining mohiyati.

Marketing tadqiqotlari

Marketing tadqiqoti to'g'risida tushuncha. Marketing tadqiqotining mohiyati va ahamiyati. Marketing tadqiqotlari turlari. Bozorni tadqiq qilish yo'nalishlari. Bozor sig'imini aniqlash metodikasi. Marketing va bozor tadqiqotlari tarkibi. Tovarni va savdoni tadqiq etish. Tashqi marketingni tadqiq etish.

Marketingda reklama

Marketingda reklama tushunchasi va uning ahamiyati. Marketingda reklamani tashkil etish bo'limlari, ularning vazifalari. Reklamaning turlari. Reklama vositalari. Marketingda reklamani tashkil etish organlari. Marketingda reklamani tayyorlash va rejalashtirish.

Bozor segmentatsiyasi va tovarlar ishlab chiqarish

Bozor segmenti to'g'risida tushuncha. Bozorni segmentlarga ajratish mezonlari. Bozorlarni jo'g'rofiy, demografik va psixografikxususiyatlariga ko'ra segmentlarga

403

ajratishning ahamiyati. Yangi turdagi tovarlar ishlab chiqarish va uning bosqichlari: g'oyalarni shakllantirish, tanlash, yaratish va uni tekshirish. Tovarlarni hayotiy jarayonlari. Marketing strategiyasini ishlab chiqish. Tovarlarni ishlab chiqarish va sotish imkoniyatlarini tahlil etish. Kommertsiya maqsadida keng miqyosda ishlab chiqishni yo'lga qo'yish.

Narx belgilash sohasida marketing

Bozordagi talab va taklif imkoniyatlarining tahlili. Yangi bozorni aniqlash. Narxning egiluvchanligi. Mahsulotning bozorda tutgan o'rnini aniqlash. Mahsulotlarga narx belgilash usullari. Narxlarning turlari va ularning ahamiyati. Narxlar orqali o'zaro - raqobat qilish. Narx belgilashdagi asosiy omillar.

Strategik rejalashtirish va nazorat

Strategik rejalashtirishning mohiyati va uning turlari. Strategik rejalashtirishda firmaning maqsad va vazifalari. Marketing nazorati tushunchasi. Nazorat turlari va unnig maqsadi. Nazorat usullari va tartiblari. Marketing dasturlarini tuzish. Marketing strategiyasining asosiy yo'nalishlari. O'sish imkoniyatlarining asosiy yo'nalishlari. Marketing rejalari.

Xalqaro marketing

Xalqaro marketing tushunchasi. Xalqaro marketing doirasi va xalqaro savdotizimi. Xalqaro marketingda mamlakatlarning iqtisodiy, siyosiy - huquqiy va madaniy xususiyatlari. Tashqi bozorga chiqish yo'llari. Xalqaro marketingni o'ziga xos xususiyatlari. Xalqaro marketingga ta'sir etuvchi omillar. Xalqaro marketingning o'ziga xos xususiyatlari. Xalqaro marketingda iqtisodiy, siyosiy va madaniy omillar.

3. AMALIY MAShG'ULOT MAVZUSINING MAZMUNI

Marketingning predmeti, nazariy asoslari va marketing tizimi

Marketingning predmeti, uni o'rganish uslublari. Marketing ob'ekti va sub'ektlari. Marketing xizmatini, iste'molchilarning talabini o'rganishdan maqsad. Marketingning vazifalari, ularni aniq rejalar asosida belgilab olish. Marketing kontseptsiyalari, uning shakllanish bosqichlari. Pul - tovar munosabatlarida marketing xizmatini tutgan o'rni. Mamlakatni iqtisodiy rivojlanishida marketing xizmatining zaruriyati.*

Marketing faoliyatining ob'ektiv qonunlari va tamoyillari

Marketingda talab va taklif qonunining tutgan o'rni. Talabni boshqarish, shakllantirish, rivojlantirish va uni pasaytirish. Marketing tamoyillari. "Iste'molchi ­

404

shoh" va "mahsulot ishlab chiqarish emas, balki iste'molchini talabini qondirish" tamoyillari.* Yangi bozorlarni aniqlash. Bozor munosabatlari imkoniyatlari tahlili, marketing ma'lumotlari.

Marketing faoliyatini tashkil etish usullari

Korxonalarda marketing xizmatini tashkil etishning maqsadi va zaruriyati. Marketing xizmatlarini aniq maqsad va funktsiyalar asosida tashkil qilinishi. Marketing faoliyatini amalga oshirish.* Marketingda tovarlarning hayotiylik darajalari va ularni aniqlash.

Marketing tadqiqotlari

Marketing tadqiqodlarining maqsadi va vazifalari. Marketing tadqiqotlarining ahamiyati.* Marketing tadqiqotlarining tarkibiy qismi. Marketing tadqiqotlarini ko'zlagan maqsad asosida olib borish. Marketing tadqiqotlarini tashqi va ichki yo'nalishlar bo'yicha tashkil etish va ularning o'zaro bog'liqligi. Bozor talablarini hisobga olgan holda mahsulot ishlab chiqarishni yo'lga qo'yish.

Marketingda reklama

Marketing faoliyatida reklamani tashkil qilish. Tovar va xizmatlarni sotilishida reklamaning tutgan o'rni. Reklama qilish usullari. Reklamani tarqatish yo'llari. Reklama turlari. Reklamada tovar va xizmatlarni ijobiy xislatlarini iste'molchilarga to'liq etkazish.*

Bozor segmentatsiyasi va tovarlar ishlab chiqarish

Bozor segmentatsiyasining maqsadi va vazifalari. Bozorni segmentlarga ajratish mezonlari. Bozorni demografik, geografik va psixografik xususiyatlariga ko'ra segmentlarga ajratish. Iste'molchilarni segmentlarga ajratgan holda yangi tovarlarni ishlab chiqarish. Yangi tovarlar ishlab chiqarish strategiyasi.*

Narx belgilashda marketing

Narx to'g'risida tushuncha. Uning turlari. Tarkibi va farqlari. Bozordagi talab va taklif imkoniyatlarining tahlili. Yangi bozorni aniqlash. Narxnnig egiluvchanligi. Mahsulotning bozorda tutgan o'rnini aniqlash. Raqobatdosh tovarlar va ular tahlili. Turli xil bozorlarda narxning shakllanishi. Mahsulotlarga narx belgilash yo'llari. Narxlarning turlari va ularning ahamiyati. Narxlar orqali o'zaro - raqobat qilish.* Narx belgilashdagi asosiy omillar. Narx belgilash muammolari.

405

Marketingda strategik rejalashtirish va nazorat

Strategiya tushunchasi. Strategiyaning marketingda tutgan o'rni. Marketing strategiyasini belgilash. Marketing strategiyasining asosiy yo'nalishlari. Korxonalarni o'sish strategiyalari va uni turlari. Integratsion o'sish va uni ahamiyati. Strategik rejani amalga oshirish jarayonini nazorat qilish. Nazorat qilish organlari va ularni funktsiyalari.* Rejalashtirish, marketingni tashkil etish va nazorat tizimining o'zaro bog'liqligi. Strategik rejalashtirish bosqichlari. Firma o'sishining strategiyasi va usullari.

Xalqaro marketing

Xalqaro marketingning ahamiyati. Tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlari tahlili. Jahon mamlakatlari integratsiyalashuvida xalqaro marketingning roli. Xalqaro savdo tashkilotlari.* Xalqaro savdoga ta'sir etuvchi omillar. Marketing xizmatining tuzilishi. Boj to'lovlari, embargo, kvotalarni joriy qilinishi. Xalqaro darajadagi marketing tadqiqotlarini olib borish.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLAR RO'YXATI

«Marketing» fani bo'yicha amaliy o'quv materiallar:

· · · · · · · · ·

- Marketing faoliyatini tashkil etish. - Marketing tadqiqotlari. - Marketing kontseptsiyasi. - Bozor imkoniyatlarini baholash chizmasi. - Marketing kontseptsiyasining tarkibiy qismlari chizmasi. - Marketingda reklama. - Bozorni segmentlash. - Marketingda axborotlar tizimi. - Iste'molni jadallashtirish bo'yicha bozorni segmentlarga ajratish.

Axborot manbalari ro'yxati.

"Pul, bozor va kredit" jurnali "Davlat va jamiyat" jurnali "O'zbekiston iqtisodiy axborotnomasi" jurnali Yillik statistik ma'lumotlar. Korxona (firma) hisobotlari.

406

Tadbirkorlar uyushmasi axborotlari. Birja axborotlari. Bank axborotlari. Televidenie, radio yangiliklari. Aktsiya kurslari jadvallari.

5. O'ZLAShTIRISh NAZORATI.

"Marketing" fanidan nazorat qilish turlari quyidagicha: fan uchun belgilangan maksimal ball 36, fan uchun saralash bali 19,8, shu jumladan, joriy baholash 12,6, oraliq baholash 12,6, yakuniy baholash 10,8.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T.: O'zbekiston, 1992. 2. Karimov I. A. O'zbekiston - bozor munosabatlariga o'tishning o'ziga xos yo'li. - T.: O'zbekiston, 1993. 3. Karimov I. A. O'zbekiston siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari. - T.: O'zbekiston, 1995. 4. Karimov I. A. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida. - T.: O'zbekiston 1995. 5. Karimov I. A. O'zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo'lida. T. 3, - T.: O'zbekiston, 1996. 6. Karimov I. A. Bunyodkorlik yo'lidan. T. 4, - T.: O'zbekiston. 1996. 7. Karimov I. A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5, - T.: O'zbekiston, 1996. 8. Karimov I. A. Yangilikka intilib yashash - taraqqiyot garovi. T.5, - T.: O'zbekiston, 1997. 9. Karimov I. A. Mulkdorlar sinfini shakllantirish islohotlarning bosh mezoni. T.5, - T.: O'zbekiston, 1997. 10. Karimov I. A. Zamonaviy kadrlar - taraqqiyotimizning muhim omilidir. T.6. T.: O'zbekiston, 1998. 11. Karimov I. A. Asosiy maqsad - iqtisodiy yuksalishga erishishdir. T.6. - T.: O'zbekiston, 1998. 12. Karimov I. A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. T.7. - T.: O'zbekiston, 1999. 13. Karimov I. A. Barqaror taraqqiyotga erishish - ustuvor vazifa. T.7. - T.: O'zbekiston, 1999.

407

14. I.Karimov I. A. Adolat har ishda hamroximiz va do'stimiz bo'lsin. T.7. - T.: O'zbekiston, 1999. 15. Karimov I. A. Imkoniyatlarni to'la ishga solish - yuksalish garovidir. T.8. T.: O'zbekiston, 2000. 16. Karimov I. A. Tadbirkorlik - yuksalish garovi. T.8. - T.: O'zbekiston, 2000. 17. Karimov I. A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz. T.8. - T.: O'zbekiston, 2000. 18. Karimov I. A. Iqtisodiyotni erkinlashtirish va islohotlarni chuqurlashtirish eng muhim vazifamiz. T.8. - T.: O'zbekiston, 2000. 19. Karimov I. A. Jamiyatda tadbirkorlik ruhini qaror toptirish - taraqqiyot garovi.//Xalq so'zi. 18 iyul 2001 yil. 20. Andreev O.D. Texnologiya biznesa. Marketing. - M.: Infra - M, 1997. 21. Abdullaev O., Jalolov J., Otaqulov M. Marketing faoliyatini istiqbollash. - T.: TDIU, 1996. 22. Anikeev S. Metodika razrabotki plana marketinga. - M.: Infra - M., 1998. 23. Aximut M. Vse o marketinge. Sbornik meterialov dlya rukovoditeley predpriyatiy ekonomicheskix i kommercheskix slujb. 1997. 24. Bekmurodov A.Sh. Marketing: osnovi sovremennogo biznesa, formirovanie, uslovie funktsionirovaniya perspektivi razvitiya. - T.: Mehnat, 1992. 25. Braverman A.A. Marketing v Rossiyskoy ekonomike perexodnogo perioda. M.: Ekonomika, 1997. 26. Vayeman L. Strategiya marketinga: 10 shansov k uspexu. - M.: Ekonomika, 1998. 27. Vlasov G.N. Mejdunarodniy biznes frantsuzkix monopoliy. - M.: 1998. 28. Voye X., Yakubsen U. Marketing - M.: Progress, 1991. 29. Golubkov B.P. Marketing: vibor luchshego resheniya. - M.: Ekonomika, 1998. 30. Dixtl K. Prakticheskiy marketing. - M.: Visshaya shkola, 1996. 31. Madisaro S. Mejdunarodniy marketing. 1997. 32. Marketing vo vneshneekonomicheskoy deyatelnosti predpriyatiya. - M.: Vneshtorgizdat, 1998. 33. Marketing vo vneshneekonomicheskoy deyatelnosti predpriyatiya. - M.: Vneshtorgizdat, 1996. 34. Medvedkov S.Yu., Sergeev Yu.A. Mejdunarodniy marketing amerikanskoy texnologii. - M.: Nauka, 1995. 35. Kapustina N.B. Teoriya i praktika marketinga v SShA. - M.: Ekonomika, 1998.

408

36. Karlof B. Delovaya strategiya. - M.: Ekonomika, 1994. 37. Krilova G.D. Praktikum po marketingu. Situatsionnie zadachi i test - kontrol. - M.: Bank i birja. YuNITI. 1995. 38. Lamben J.J. Strategicheskiy marketing. Evropeyskaya perspektiva. - S - Pb.: Nauka, 1998.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Levshin F.M., Muxim S.B., Solovev V.N. Mirovie rinki: konyuktura i tseni. M.: Dialog, 1996. 2. Marketing vo vneshekonomicheskoy deyatelnosti predpriyatiya. Ucheb. pos. M.: Vneshtorgizdat, 1995. 3. Marketing vo vneshekonomicheskoy deyatelnosti predpriyatiya. - M.: Vneshtorgizdat, 1998. 4. Moriva A. Sdelano v Yaponii, Per. s angl. - M.: Progress, 1992. 5. Muxitdinov D.M., Abdullaev Sh.R. Marketing kak noviy metod organizatsii i upravleniya promishlennostyu. - T.: Mehnat, 1994. 6. Novikov D.T., Muxitdinov D.M., Panich S.N. Teoriya i praktika marketinga. T.: Mehnat. 1990. 7. Nozdraeva R.B., Tsigichko L.I. Marketing, kak pobedit na rinke. Finansi i statistika. 1996. 8. Razumovskiy B.S. Iskustvo reklami. - M.: Ekonomika, 1994. 9. Rodjers L. Marketing v malom biznese. - M.: YuNITI, 1998. 10. Rodjers F.Dj. Vzglyad iz vnutri: chelovek - firma - marketing. Per. s angl. - M.: Progress, 1996. 11. Sovremenniy marketing/Pod red. Xrutskogo V.E. - M.: Finansi i statistika, 1996. 12. Sendidj, Fratsnburger, Rottsel Reklama: teoriya i praktika. - M.: Progress. 1996. 13. Kotler F. Osnovi marketinga. - M.: Progress, 1996. 14. Nosirov P., Abdullaeva Sh. Marketing - bozor iqtisodiyoti asosi. - T.: O'zbekiston. 1994. 15. Finansoviy menedjment: teoriya i praktika/pod red. chlen korr. AMIR E.S. Stoyanoviy - M. Perspektiva, 1996. 16. Fatxutdinov R.A. Strategicheskiy marketing. - M.: ZAO. Biznes shkola INTEL - SINTEZ, 2000.

409

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» BM-343-3400-3.04 «09» ___06___ 2003 y.

«TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

«XALQARO IQTISODIY MUNOSABATLAR» fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 410

Tuzuvchilar: i.f.d., prof. Mirsaidov M., i.f.n., dots. Nasritdinova S., i.f.n., dots. Kurmanov B., k. o'q. B.Maxmudov

Taqrizchilar: i.f.d., prof. Shodiev R.X., i.f.d., prof. Abdullaeva Sh.

Dastur xalqaro iqtisodiy munosabatlarning asosiy shakllarini o'z ichiga olgan bo'lib, «Biznes va boshqaruv» ta'lim sohasi bo'yicha tayyorlanadigan bakalavrlarga mo'jallab tuzilgan. Unda ma'ruza, amaliy (seminar) mashqulotlar, mustaqil ta'lim mavzulari va o'rganiladigan savollar, shu jumladan, O'zbekistonning tashqi iqtisodiy aloqalari o'z aksini topgan. Dasturda fanni o'rganishga oid o'zbek, rus va ingliz tillarida chop etilgan asosiy va qo'shimcha adabiyotlar, iqtisodiy gazeta va jurnallar ro'yxati berilgan. Kompyuter o'quv dasturlari, internet tarmoqi saytlari ro'yxati ilova qilingan. Programma vklyuchaet v sebya temi, otrajayushchie sushchnost soderjaniya osnovnix form mejdunarodnix ekonomicheskix otnosheniy, razrabotana s uchetom napravleniy bakalavriata po sfere «Biznes i upravlenie». V ney nashli otrajenie temi lektsionnix, prakticheskix, seminarskix zanyatiy i samostoyatelnogo obrazovaniya, a takje ix izuchaemie voprosi, v tom chisle, voprosi vneshneekonomicheskoy politiki i vneshne - ekonomicheskix svyazey Uzbekistana. V programme privoditsya perechen osnovnoy i dopolnitelnoy literaturi, ekonomicheskix gazet i jurnalov na uzbekskom, russkom i na angliyskom yazikax, neobxodimoy dlya izucheniya kursa. V kachestve prilojeniya privoditsya perechen kompyuternix uchebnix programm, veb - saytov seti Internet. elektronnix uchebnix materialov i elektronnix uchebnikov. Program includes the most important theme reflecting the main point of general forms of the International Economic Relations and is worked out considering all special ties end directions of baccalaureate in sphere of "Business and Management". lecture themes, practical studies, seminars and self ­ educated questions including questions of foreign economic policy and foreign economic affairs of the Republic of Uzbekistan are observed in it. Program consist of list of main and additional literature, economic news ­ papers and margarines, including also necessary English literature. As an appendices presented list of computer educational programs, internet web ­ sites and electronic training aids.

411

1. SO'Z BOShI

Fanni o'qitishning maqsadi va vazifalari, boshqa fanlar bilan o'zaro bog'lanishi

"Xalqaro iqtisodiy munosabatlar" fanini o'qitishning maqsadi bo'lib, Oliy ta'limning "Biznes va boshqaruv" sohasi Bakalavr yo'nalishlari bo'yicha tahsil olayotgan talabalarga xalqaro iqtisodiy munosabatlarning asoslarini, uning zaruriyatini, yo'nalishlarini va ko'rinishlarini, tartibga solish usullarini va O'zbekistonda olib borilayotgan tashqi iqtisodiy siyosatni asoslashni o'rgatish hisoblanadi. Fanni o'qitishning vazifasi quyidagilardan iborat:

·

·

·

·

- xalqaro iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishi va shakllanishini hamda ularni tartibga solishda xalqaro iqtisodiy tashkilotlarning rolini ko'rsatish; - «Xalqaro iqtisodiy munosabatlar», «Jahon iqtisodiyoti» va «Xalqaro makroiqtisodiyot» tushunchalarining farqini asoslash; xalqaro iqtisodiy integratsiya va globallashuvni chuqurlashtirish yo'nalishlarini ochib berish;talabalarga xalqaro savdo samaradorligini miqdoran va sifat jihatdan baholashni hamda rivojlangan va o'tish iqtisodiyoti mamlakatlari misolida ochiq bozor iqtisodiyoti shakllanishini tushuntirish; - xalqaro aloqalar rivojlanishida valyuta - kredit munosabatlari; valyuta va moliya bozorlarining ahamiyati va rolini aniqlash; - ishchi kuchlari xalqaro migratsiyasining qonuniyatlari hamda respublika ishchi kuchlarining xalqaro ayirboshlashuvida qatnashishini ko'rib chiqish.

"Xalqaro iqtisodiy munosabatlar" fani "Iqtisodiyot nazariyasi", "Xalqaro statistika", "Xalqaro valyuta - kredit munosabatlar", "Jahon iqtisodiyoti", "Xorijiy investitsiyalar", "Makroiqtisodiyot", "Mikroiqtisodiyot", "Bank ishi", "Xalqaro marketing" kabi o'quv fanlari bilan ham yaqin aloqadadir. O'quv fani bo'yicha talabalarning

bilim, ko'nikma va mahoratlariga talablar

Oliy ta'limning davlat standartiga muvofiq mazkur fan bo'yicha talabalarning bilimiga, o'quviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar quyidagilardan iborat:

·

- fanni o'rganish jarayonida o'tiladigan har bir mavzu bo'yicha reyting ballarini to'plashlari, test savollariga javob bera olishlari;

412

·

·

- o'quv grafigining reyting xaftaligida joriy va oraliq baholash uchun yozma nazorat ishlarini bajarishlari, mustaqil ta'lim mavzularini o'zlashtirishlari, amaliy mashqulotlarda masalalar echishlari, mustaqil ishlar sifatida referatlar tayyorlashlari, test savollari tuzishlari, chizmalar va jadvallar chizishlari; - fanni o'zlashtirish natijasida makroiqtisodiy tahlil usullarini mukammal bilishlari va ularni amaliyotda tadbiq eta olishlari hamda masofaviy o'qitishda «keys - stadis» lardan, elektron darsliklardan foydalanishlari, internet tarmoqi orqali fanga oid tegishli ma'lumotlarni ola bilishlari talab qilinadi.

Amaliy mashg'ulotlari bo'yicha bajariladigan ishlarning minimal miqdoriga talablar Ishchi o'quv dasturida keltirilgan amaliy (seminar) mashg'ulotlar mavzulari bo'yicha talabalar tegishli mavzular bo'yicha konspektlar oladi, referatlar va mustaqil ishlar tayyorlaydi hamda amaliyot o'qituvchisi nazoratida ular yuzasidan oqzaki suhbatdan o'tadi. Ushbu talablar amaliy mashg'ulotlar mavzularida kursiv bilan ko'rsatilgan savollar bo'yicha talabalarning to'liq o'zlashtirishlarini belgilaydi.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi (foizlarda) bo'yicha tvsiyalar

O'quv rejasida ushbu fanga 60 soat ajratilgan, shundan 40 soati auditoriyada bajariladi, jumladan 20 soat ma'ruza va 20 soat amaliy (seminar) mashqulotlar; 20 soat mustaqil ta'limga ajratilgan bo'lib, auditoriyadan tashqarida bajariladi, ya'ni auditoriya soatlari 66,7 % va auditoiyadan tashqaridagi soatlar 33,3 % tashkil etadi.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori.

Ushbu fan bo'yicha talabalar bilimini baholash o'quv reyting tizimi bo'yicha joriy, oraliq va yakuniy ballar asosida belgilanadi. Fanni o'qitishning har bir semestrida ikki marotaba joriy nazorat (seminar mashg'ulotlarida), ikki marotaba oraliq nazorat (ma'ruza mashg'ulotlarida) va bir marotaba yakuniy nazorat (yozma ish usulida) amalga oshiriladi.

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarni qo'llash

Fanni o'qitishda yangi texnologiyalar elementlari bo'lib masofaviy o'qitish, Internet tarmoqidan foydalanish, kompyuter sinflarida amaliy mashqulotlarni «ish o'yinlari» shaklida o'tkazish hisoblanadi.

413

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Ushbu tasdiqlangan Dasturga muvofiq har yangi o'quv yilida fanning Ishchi dasturi ishlab chiqiladi va unda qonunchilikdagi, o'qitish uslubiyati va nazoratidagi o'zgarishlar, joriy etilgan yangi pedagogik texnologiyalar hisobga olinib, har bir mavzuga kerakli tuzatishlar kiritiladi. Undan tashqari, ishchi dasturda nazariy va amaliy mashg'ulotlar, mustaqil ta'lim rejalari to'liq aks ettiriladi, mavzularni mashqulot turlari bo'yicha soatlarda taqsimlanish jadvali, oraliq va joriy baholash reyting ballari jadvali hamda yangi adabiyotlar va elektron saytlar ro'yxati beriladi.

2. FAN DASTURI

Xalqaro iqtisodiy munosabatlar (XIM)ning ahamiyati va tashqi iqtisodiy siyosat

XIM fanining predmeti, ob'ekti va strukturasi, xalqaro iqtisodiy aloqalar rivojlanishinig asosiy bosqichlari va yo'nalishlari. XIM ishtrokchilari; xalqaro ayirboshlashning nazariy asoslari; xalqaro mehnat taqsimoti tushunchasi; hozirgi dunyoda XIMning roli; davlat tashqi iqtisodiy siyosatining mohiyati va zaruriyati; o'tish davrida O'zbekistonda olib borilayotgan tashqi iqtisodiy siyosatning o'ziga xos xususiyatlari, maqsadlari; O'zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish tizimi; jahon xo'jaligida O'zbekistonning o'rni.

XIM ning tashkiliy - huquqiy asoslari

Iqtisodiyotlarning globallashuvi tushunchasi; xalqaro iqtisodiy tashkilotlar va ularning guruhlanishi; Birlashgan Millatlar Tashkiloti va uning tarkibiga kiruvchi tashkilotlar; O'zbekiston Respublikasining xalqaro tashkilotlardagi ishtiroki; xalqaro valyuta - moliya tashkilotlari faoliyati xususiyatlari; savdo va sanoat sohasidagi xalqaro tashkilotlar; umumjahon Savdo tashkiloti. Tashqi iqtisodiy aloqalarning huquqiy asoslari: Xalqaro bitimlar, Konventsiyalar, Rezolyutsiyalar; O'zbekistonning tashqi iqtisodiy faoliyatiga doir qonunlari: kichik va o'rta biznes - O'zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyat sub'ekti sifatida.

Tashqi iqtisodiy faoliyatni (TIF) tartibga solish usullari

TIFni tartibga solishning umumiy bojxona tartiblari; bojxona bayonnomasi; TIFni boj va tariflar yordamida tartibga solish usullari; bojxona tariflari va bojlari; TIFni

414

tartibga solishning tarifsiz usullari: kvotalash, litsenziyalash, O'zbekistonning bojxona siyosati.

Halqaro savdo va jahon narxlari

Xalqaro savdo rivojlanishining asosiy tendentsiyalari; jahonning yirik eksport va import qiluvchi mamlakatlari; tashqi savdo operatsiyalari; jahon narxlari va ularning shakllanishi; jahon xizmatlar savdosi; texnologiyalar halqaro ayirboshlashuvi; O'zbekistonning tashqi savdo aloqalari; davlatlarning halqaro raqobatbardoshligi tushunchasi.

Xalqaro valyuta tizimi

Jahon valyuta tizimining mohiyati va rivojlanishining asosiy bosqichlari; xalqaro hisob - to'lov vositalari; valyuta bozorlari va valyuta operatsiyalari; valyuta kurslari, mamlakat to'lov balansi; global moliyaviy inqirozlar; kichik va o'rta biznes sub'ektlarini O'zbekiston valyuta bozorlaridagi ishtiroki.

Xalqaro kapital harakati va ssuda bozorlari

Kapital harakatining mohiyati va asosiy shakllari; hozirgi sharoitda kapital harakatining xususiyatlari; xalqaro kredit va uning turlari; xalqaro ssuda kapitali bozori; xorijiy investitsiyalar va ularni qabul qiluvchi mamlakatlarga ta'siri; O'zbekistonning xorijiy investitsiyalar; kichik va o'rta biznes rivojlanishiga xorijiy investitsiyalarni jalb etish.

Xalqaro ishchi kuchlari migratsiyasi

Ishchi kuchlari migratsiyasi va jahon mehnat bozori; ishchi kuchlari xalqaro migratsiyasining asosiy markazlari; halqaro migratsiyadan davlatlar ko'radigan foyda va ziyonlar; migratsiya oqimlarini davlat tomonidan tartibga solinishi; O'zbekistonni ishchi kuchlari halqaro migratsiyasi jarayonlarida qatnashuvi.

Transmilliy korporatsiyalar (TMK) faoliyati

Jahon iqtisodiyotida xalqaro korporatsiyalarning roli. TMKning raqobatchilik ustunliklari; TMK va xalqaro savdo; TMK va kapitalni olib chiqilishi; TMK va innovatsion jarayonlar; O'zbekistonda xorijiy TMK lar faoliyati.

415

Xalqaro iqtisodiy integratsiya

Iqtisodiy integratsiyaning mohiyati va ob'ektiv asoslari; integratsiyaning asosiy shakllari; jahon iqtisodiyotida integratsiya jarayonlarining asosiy markazlari; Osiyo Tinch okeani mintaqasida iqtisodiy integratsiya jarayonlari; O'zbekistonning xalqaro iqtisodiy integratsiya jarayonidagi ishtiroki.

3. AMALIY VA SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARINING RO'YXATI

Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning (XIM) ahamiyati va tashqi iqtisodiy siyosat

Jahon xo'jaligi va unda O'zbekistonning ishtiroki; xalqaro iqtisodiy munosabatlarning asosiy tushunchalari, bosqichlari va rivojlanishi tendentsiyalari; xalqaro ayirboshlashning mutloq va nisbiy ustunlik nazariyalari:* ishlab chiqarish omillarining o'zaro muvofiqlik nazariyasi; tovarlarning hayotlilik davri (tsikli); O'zbekistonning tashqi iqtisodiy siyosati; tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarish tizimining shakllanishi va vazifalari.

Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning tashkiliy - huquqiy asoslari

Iqtisodiyotning globallashuvi tushunchasi; umumiqtisodiy xalqaro tashkilotlar; muvofiqlashtiruvchi tashkilotlar; iqtisodiy integratsiya tashkilotlari; ixtisoslashgan xalqaro tashkilotlar;* Birlashgan Millatlar Tashkiloti tizimidagi tashkilotlar va ularda O'zbekistonning ishtiroki; xalqaro valyuta - kredit tashkilotlari; savdo va sanoat sohasidagi xalqaro tashkilotlar; Umumjahon Savdo Tashkiloti faoliyatining asosiy tamoyillari; xalqaro Bitimlar va ularning asosiy turlari; O'zbekistonning tashqi iqtisodiy faoliyatiga doir qonunlari.

Tashqi iqtisodiy faoliyatni (TIF) tartibga solish usullari

Tashqi iqtisodiy faoliyatga davlat aralashuvining sabablari va tartibga solish usullari; O'zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solish usullaridan foydalanish xususiyatlari; tartibga solishning bilvosita - iqtisodiy usullari; bojxona bojlari, bojxona tariflari, turli soliqlar; tartibga solishning bevosita (notarif) usullari:* litsenziyalash, kvotalash, dempinga qarshi maxsus bojlar, konpensatsiya bojlari, tashqi iqtisodiy aloqa qatnashchilarini ro'yxatga olish, bojxona bayonnomalarini taqdim etish.

416

Xalqaro savdo va jahon narxlari

Xalqaro savdo tushunchasi; xalqaro savdo kontseptsiyalari; xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimida xalqaro savdo; xalqaro savdo ayirboshlashining asosiy turlari va tashqi savdo operatsiyalari;* eksport qiluvchi yirik davlatlar; 90 - 2000 yillarda jahon tashqi savdosining o'sish sur'atlari; xalqaro savdo ziddiyatlari; O'zbekistonning tashqi savdo aloqalari: hozirgi ahvoli va istiqbollari; tashqi savdo kontraktlari va ularning asosiy turlari;* pudrat kontraktlarining xususiyatlari; jahon bozorida xizmatlar; litsenziya va injiniring - maslahat xizmatlari savdosi; turizm xizmati, investitsiyalar xalqaro savdosi. Xalqaro valyuta tizimi Jahon valyutalari va valyuta savatini aniqlash;* jahon pullari: SDR qiymati; EVRO; valyuta savatida valyutalarning nisbiy og'irligi; valyuta kotirovkalari va valyuta kurslari;* xaridor kursi; sotuvchi kursi; o'rtacha kurs; kross kursi; «SPOT» banklararo kursni aniqlash; «SVOP» kursi; valyuta xavf - xatarini xedjirlash; to'lov balansini tuzishda ikkiyoqlama hisobdan foydalanish.

Xalqaro kapital harakati

Kapitalni chetga chiqarish; kapital migratsiyasi sabablari; kapitalni chetga chiqarishning asosiy shakllari: to'g'ri investitsiyalar, «portfelli» investitsiyalari;* o'rta va uzoq muddatli xalqaro kreditlar, xalqaro yordam; xorijiy investitsiyalar, kapital harakati: operatsiyalar bo'yicha to'lovlar, zayomlar, aktsiyalar, obligatsiyalar va boshqa qimmatbaho qog'ozlarni berish; ssuda kapitali xalqaro bozori; kredit qiymati va uning asosiy qismlari; kredit muddati;* O'zbekistonda xorijiy investitsiyalar; kichik va o'rta biznesga xorijiy investitsiyalarini jalb qilish zaruriyati; qulay investitsion iqlim; xorijiy investitsiyalarni mamlakat iqtisodiyotida qatnashish shakllari.

Xalqaro ishchi kuchlari migratsiyasi

Ishchi kuchlari migratsiyasi; jahon mehnat bozori; jahon mehnat bozorining rivojlanish omillari;* iqtisodiy nazariyalar va ishchi kuchi migratsiyasining samaradorligi; jahon ishchi kuchlari bozorining asosiy markazlari; jahon mehnat bozorining tashkiliy - huquqiy asoslari; O'zbekistonda tashqi mehnat migratsiyasini ta'minlanishi.

Transmilliy korporatsiyalar (TMK) faoliyati

Jahon iqtisodiyotida TMK larning ahamiyati; TMK tushunchasi va ular faoliyati doirasi;* TMK ning raqobatchilik afzalligi; TMK va davlat o'rtasidagi munosabat; O'zbekistonda TMKlar faoliyati.*

417

Xalqaro iqtisodiy integratsiya

Jahon xo'jaligining o'zaro uyg'unlashuvi; iqtisodiy integratsiyaning ob'ektiv asoslari va bosqichlari;* G'arbiy Evropa iqtisodiy integratsiyasining rivojlanish xususiyatlari; valyuta integratsiyasi; moliyaviy integratsiya jarayonlarida O'zbekistonning o'rni; Markaziy Osiyo mamlakatlari iqtisodiy integratsiyasi.*

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI RO'YXATI

Jadval: O'zbekistonni jahon iqtisodiyotida tutgan o'rni; Chizma: Birlashgan millatlar tashkiloti strukturasi va uning tarkibiga kiruvchi xalqaro iqtisodiy tashkilotlar. Chizma: Tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solish usullari: Jadval: O'zbekiston respublikasining tashqi savdosi. Jadval: Jahon valyuta tizimi. Chizma: Kapital harakati shakllari. Chizma: Mamlakat to'lov balansi. Jadval: Savdo - iqtisodiy ittifoqi shakllari. Case Studies: O'R makroiqtisodiy tahliliga doir o'quv misollari (rus tilida). Ochiq jamiyat instituti xomiyligida Iqtisodiy Markaz tomonidan tuzilgan. Masofaviy o'qitish soatlari: WWW. google.ru.(Budapesht, Evropa Markaziy Universiteti dasturlari); WWW Yandex. ru.; WWW rumbler. ru.; WWW worldbank. org. ru. WWW imf. org. . Kompakt disk: Sales information. International Monetary Fund ­ Publication Services; Exchange Rate Analysis with a Case Study on Poland. Statistika to'plamlari: 1. Sotsialno - ekonomicheskoe polojenie Respubliki Uzbekistan za 2000, 2001, 2002 g.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

"Xalqaro iqtisodiy munosabatlar" fanidan talabalar bilimini nazorat qiish reyting tizimi bo'yicha joriy, oraliq va yakuniy nazorat shaklida amalga oshiriladi hamda ushbu fandan 1200 so'z hajmida mustaqil yozma ish yozish bilan tugallanadi. Talabalar bilimi reyting komissiyasi tomonidan baholanadi.

418

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyot

1. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. - T.: O'zbekiston, 2002. 2. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun hammamiz mas'ulmiz. - T.: O'zbekiston, 2001. 3. Karimov I.A. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadlarimiz. T.: O'zbekiston, 2000. 4. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.: O'zbekiston, 1999. 5. Karimov I.A. O'zbekiston buyuk kelajak sari. - T.: O'zbekiston, 1998. 6. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari. 1995 yil 5 yanvardan 2000 yil 1 yanvarigacha. - T.: Adolat, 2000. 7. O'zbekiston yangi qonunlari. - T.: Adolat, 2001. 8. M.Sharifxo'jaev. O'zbekiston: yangi qoyalar, yangi yutuqlar. - T.: Sharq, 2002. 9. G'ulomov S. va boshqalar. Mustaqil O'zbekiston. - T.: Mehnat, 2001. 10. Xamidov I.A. Alimov A.M. O'zbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyat asoslari. - T.: Adabiyot jamg'armasi, 2001. 11. Mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya. Pod red. prof. Liventseva N.N. - M. ROSSPEN, 2001. 12. Mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya. Pod. red. prof. Jukova E.F. - M. YuNITI 2000. 13. Avdokushin E.F. Mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya. - M.: Marketing, 2001. 14. Balabanov I.T., Balabanov A.I. Vneshneekonomicheskie svyazi. - M.: Finansi i statistika, 1998. 15. Xakimova M. Xo'jaev X. Maxmudov B. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar - T.: Mehnat, 1997. 16. Kireev A. Mejdunarodnaya ekonomika. ch.1 - M., 1998, ch.2 - M., 1999. 17. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar. Ma'ruza matnlari. TMI 2002.

Qo'shimcha adabiyotlar

Praktikum po mejdunarodnoy ekonomicheskoy statistiki. - M.: Delo i servis, 2000. Dornbush R. Fisher S. Makroekonomika - M.: MGU, 1997. Uzbekistan v mirovoy ekonomike. - T.: Fan, 2001. Deniels Djon D. Mejdunarodniy biznes: vneshnyaya sreda i delovie operatsii. Per. s angl. 6 - e izd. ­ M.: Delo, 1998. 5. Antonov V.A. Mirovaya valyutnaya sistema i mejdunarodnie rascheti. ­M., TEIS, 2000.

419

1. 2. 3. 4.

6. Ershov M.V. Valyutno - finansovie mexanizmi v sovremennom mire (krizisniy opit kontsa 90 - x). - M.: OAO NPO izd - vo Ekonomika, 2000. 7. Kostyunina G.M., Liventsev N.N. Mejdunarodnaya praktika regulirovaniya inostrannix investitsiy. Ucheb. pos. - M.: Ankil, 2001. 8. Kurochkina D.N. Evro: novaya valyuta dlya Starogo Sveta. Problemi stanovleniya prespektivi razvitiya Evropeyskogo ekonomicheskogo i valyutnogo soyuza. - Mn.: Evropeyskiy gumanitarniy universitet, 2000. 9. Mixaylov O.V. Osnovi mirovoy konkurentosposobnosti. - M.: Poznovatelnaya kniga plyus, 1999. 10. Kapitonenko V.V. Investitsii i xedjirovanie: Uchebno prakticheskie posobie dlya vuzov. ­ M.: PRIOR, 2001. 11. Lamagin N.A. i dr. Vvedenie v teoriyu Mejdunarodnix otnosheniy i analiz vneshney politiki: Ucheb. pos. /2 - e izd. Pererabotano i dopolneno. ­ M.: Mir T, 2001. 12. Tuxliev N. Taksanov A. Ekonomika bolshogo turizma. - T.: O'zbekiston Milliy Entsiklopediyasi, 2001. 13. Mirovaya ekonomika. Ekonomika zarubejnix stran: uchebnik / Pod red. prof. V.P Kolesova i dr. 2 - e izd. ­M.: Flinta: Moskovskiy psixologo - sotsialniy in - tut, 2001. 14. Miller L.R, Devid D. Van - Xuz. Sovremennie dengi i bankovskoe delo. Per. s angl. M.: INFRA - M, 2000. 15. Mirovaya ekonomika i mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya. Seriya uchebniki. Ucheb. pos. /Pod red. Akovopoy E.S. , Voronkovoy O.N., Gavrilko N.N - Rostov n/D.: Feniks, 2001. 16. Teor T.R. Mirovaya ekonomika - S - Pb.: - Piter, 2001. 17. Spravochnik nalogovogo inspektora: Sbornik normativnix dokumentov po kontrolyu za valyutnimi i eksportno - importnimi operatsiyami. Sost. V.Yu Galkin i dr. - T.: Mir ekonomiki i prava, 2000. 18. Saidov A.X. Xalqaro huquq: Darslik. Tom - 1. - T.: Adolat, 2001. 19. World development Indicators, 2001. 20. Overcoming Human poverty. Poverty Report, 2000. 21. The world Bank Annual Report, 1999. 22. Of the UN Resident Co - ordinator in Uzbekistan. 23. B.A.Islamov. "The Central Asian States Ten Years After: How to Avoid Traps of Development, Transformations and Globalisations" (Maruzen Co. Ltd. Tokyo., Japan, 2001.). 24. Uzbekistan: obshchaya otsenka strani. OON, 2001

420

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» BM-343-3400-3.05 «09» ___06___ 2003 y. «TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

«IQTISODIYoT NAZARIYaSI» fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagix barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 421

Tuzuvchilar: i.f.d., prof. Jumaqulov T.T., i.f.n., dots. Jo'raev T.T., i.f.n., dots. Rustamov B.R. Taqrizchilar: i.f.d. prof. Shodmonov Sh.Sh., i.f.n., prof. Egamov E.E.

«Iqtisodiyot nazariyasi» fani dasturi oliy o'quv yurtlarida bakalavriat darajasidagi malakali iqtisodchilar tayyorlash talabini hisobga olib tuzilgan. Mazkur dastur asosida fanni o'rganishda talabalarni iqtisodiy bilimlarining nazariy asoslari bilan qurollantirish, iqtisodiyot va uning qonun - qoidalari, iqtisodiy hodisa va jarayonlarning mazmunini teran anglashlariga ko'maklashishi hamda ular ongiga milliy istiqlol g'oyasini singdirish kabi vazifalarini xal qilishni maqsad qilib qo'yadi. Dasturda O'zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o'tishining o'ziga xos yo'li va iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish tamoyillariga ham alohida e'tibor qaratiladi. Programma po predmetu «Ekonomicheskaya teoriya» sostavlena s uchetom trebovaniy pred'yavlyaemim k podgotovke visokokvalifitsirovannix ekonomistov socotvetstvuyushchey stepeni bakalavra. Pered dannoy programmoy stavitsya zadacha vorujit studentov - budushchix bakalavrov teoreticheskimi osnovami ekonomicheskix znaniy, ekonomicheskimi zakonami, sposobstvovat glubokomu usvoeniyu soderjaniya ekonomicheskix protsessov i yavleniy a takje pomoch privit v ix soznanie ideyu natsionalnoy nezavisimosti. V programme osoboe vnimanie udeleno osobennostyam perexoda Uzbekistana k rinochnoy ekonomike i printsipam pretvoreniya v jizn ekonomicheskix reform. Program on the subject "Economic theory" is formed with provision for requirements present to preparing the high qualified economists relevant degree of bachelor. Before the given program is put task provide students - wake bachalor by theoretical bases of economic knowledges, economic laws, promote a deep the assimilation contentses of economic processes and phenomena as well as help to teach in their consciousness an idea of national independence. In the program emphases is specific particularities of turning an Uzbekistan to market economies and principles of materialization of economic reforms.

422

1. SO'Z BOShI

O'quv fanning maqsad va vazifalari, boshqa fanlar bilan o'zaro bog'liqligi

"Iqtisodiyot nazariyasi" fanining mazkur namunaviy o'quv dasturi O'zbekiston Respublikasining Ta'lim to'g'risidagi qonuni asosida va "Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi" talablaridan kelib chiqib, davlat ta'lim standartlari bo'yicha bakalavriat darajasidagi malakali iqtisodchilar tayyorlashni maqsad qilib qo'ygan. Shu maqsaddan kelib chiqib, fanni o'qitishda quyidagi vazifalarni hal qilish ko'zda tutiladi:

· ·

·

·

- talabalarni iqtisodiy bilimlarining nazariy asoslari bilan qurollantirish: - ularning iqtisodiyot qonun - qoidalarini, iqtisodiy hodisa va jarayonlar mazmunini yanada teran va chuqur mantiqiy mushohada qilish uchun zarur bo'lgan uslubiy yondashuvlarni egallashiga ko'maklashish; - iqtisodiyot va iqtisodiy munosabatlar to'g'risidagi amaliy ko'nikmalarni hosil qilish; - talabalar ongiga milliy mustaqillik va iqtisodiyotni erkinlashtirish, islohotlarni yanada chuqurlashtirish hamda milliy mafkura g'oyalarini singdirish;

"Iqtisodiyot nazariyasi" davlat standartlari bo'yicha bakalavrlar darajasidagi iqtisodchi mutaxassislar tayyorlash o'quv rejasiga kiritilgan barcha iqtisodiy fanlar bilan bog'liq bo'lib, ularning nazariy va uslubiy asosini tashkil qiladi. Bundan tashqari, iqtisodiyot nazariyasi funktsional iqtisodiy fanlar (moliya - kredit, bank ishi,soliq va soliqqa tortish, buxgalteriya hisobi va audit, sug'urta va bojxona ishi va x.k.) bilan ham chambarchas bog'liqdir. Iqtisodiyot nazariyasi tadqiqot usullari bo'yicha boshqa ijtimoiy (falsafa, tarix, siyosatshunoslik) va aniq fanlar ( iqtisodiy statistika, iqtisodiy matematika) bilan ham mustahkam bog'liq fanlar hisoblanadi.

Fanni o'qitish bo'yicha talabalarning bilim ko'nikma va mahoratlariga qo'yiladigan talablar

"Iqtisodiyot nazariyasi" fani bo'yicha talabalar bilimiga qo'yiladigan umumiy talablar dasturga kiritilgan har bir mavzudagi muammolarni o'zlashtirish va ular bo'yicha mustaqil fikr yuritish darajasi bilan belgilanadi. Bu darslik va o'quv qo'llanmalar xarakteridagi adabiyotlarni o'zlashtirish bilan birga, Prezident I.Karimov asarlari va ma'ruzalarini, Respublika Oliy Majlisi tomonidan qabul qilingan iqtisodiyotga tegishli qonunlar va Vazirlar Mahkamasi chiqargan me'yoriy hujjatlarni o'rganishini ham taqozo qiladi.

423

Talabalar iqtisodiyot nazariyasi fanining vujudga kelishi va uning rivojlanishining asosiy yo'nalishlari haqida hamda ularning asosiy g'oyalari to'g'risida yaxshi tasavvurga ega bo'lishi kerak. Iqtisodiy hodisalar va jarayonlarning o'zaro aloqa va bog'liqligini, resurslarning cheklanganligini va aholi faravonligini oshirish maqsadida ulardan muqobil foydalanish usullarini bilishi lozim. Bakalavrlar mazkur fanni o'rganish jarayonida olgan bilimlarini umumlashtirish, undan to'g'ri xulosa chiqarish va kelajakda amaliyotda undan foydalana oladigan bo'lishi kerak.

Seminar mashg'ulotlari bo'yicha bajariladigan ishlarning minimal miqdoriga talablar

Seminar mashg'ulot mavzulari namunaviy dastur asosida belgilanib, har bir mavzuga kiritilgan savollar va tavsiya qilingan adabiyotlar ro'yxati bilan birga alohida uslubiy qo'llanma shaklida ko'paytiriladi. Seminar mavzusi rejasidagi savollar dastur doirasida tuzilib, ma'ruzada bayon qilinadigan masalalar bilan mazmunan bir xil bo'lsa - da, shaklan ularni takrorlamaydi.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi bo'yicha tavsiyalar

Oliy ta'limning davlat standartlari bo'yicha o'quv rejasida fanga jami 216 soat ajratilgan bo'lib, undan 144 (66,7%) soat auditoriya soatlaridir. Auditoriyadagi o'quv yuklamasining 72 (50%) soati ma'ruza va 72 (50%) soati seminar darslariga rejalashtirilgan.

Auditoriya mashg'ulotlariga soatlar yuklamasi to'g'ri taqsimlangan. Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

Fan bo'yicha talabalar bilimini baholab borish reyting tizimi asosida amalga oshiriladi. O'quv rejasida fanga ajratilgan soat yuklamasidan kelib chiqib aniqlanadigan reyting ballari (144) nazoratning alohida turlariga quyidagi tartibda taqsimlanadi.

·

·

·

- joriy baholashga seminar mashg'ulotlariga ajratilgan soat yuklamasining 70 foizi (50,4 ball). - oraliq baholashga ma'ruza darslariga ajratilgan soat yuklamasining 70 foizi (50,4 ball). - yakuniy baholashga o'quv soatlari yuklamasining 30 foizi (43,2).

Nazoratning alohida turlariga ajratilgan reyting ballari o'quv rejasida o'tilishi ko'zda tutilgan soatlar yuklamasiga mutonosib ravishda taqsimlanadi.

424

Joriy baholash uchun ajratiladigan reyting ballari talabalarning seminar darsdagi faolligi, ilmiy referat tayyorlanganligi va boshqa rejalashtirilgan ishlarni (mustaqil ish bajarish, ko'rgazmali qurollar tayyorlash va h.k.) bajarganligi uchun qo'yib boriladi. Oraliq baholashda talabalarning ma'ruza darslaridagi faolligi hisobga olinadi hamda ikki marta oraliq nazorat (yozma ish, test yoki nazorat ning boshqa turi) o'tkazilib, ularga tegishli ball ajratiladi. Yakuniy baholash ballari talabalarning tayanch so'z va iboralar bo'yicha bajargan yozma ishi uchun qo'yiladi.

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarni qo'llash

Fanni o'qitishda kompyuter, audio - video jihozlari, dioproektor, kodoskop va boshqa informatsion texnik vositalaridan foydalanish ham hisobga olinadi. Kompyuter xonalaridan va o'qitishning boshqa texnik vositalaridan foydalanib o'tkaziladigan darslar institut va kafedra moddiy - texnika imkoniyatlaridan kelib chiqib belgilanadi. www.tfi.uz

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Mazkur namunaviy dastur asosida fanning ishchi (o'quv) dasturi ishlab chiqiladi. Ishchi o'quv dasturida ma'ruza va seminar darslariga ajratilgan soatlar yuklamasi mavzular bo'yicha taqsimlab chiqiladi. Har bir mavzuga tegishli asosiy va qo'shimcha adabiyotlar ro'yxati keltirilishi lozim. Mustaqil ta'lim uchun fanga ajratilgan soatlar miqdorini ham alohida mavzularga taqsimlab ko'rsatish tavsiya etiladi.

2. FAN DASTURI

Iqtisodiy taraqqiyotning umumiy asoslari

Iqtisodiyot nazariyasi fanining predmeti va uslubi. Iqtisodiyot tushunchasi va uning bosh masalasi. Iqtisodiyotning doimiy muammolari. Qadimgi Sharq va G'arb xalqlarida iqtisodiy g'oyalarning vujudga kelishi. Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanish jarayoni: merkantilizm, fiziokratlar, Angliya klassik iqtisodiy maktabi. Marksizm va marjinalizm. Hozirgi zamon iqtisodiyot nazariyasidagi asosiy oqimlar. Iqtisodiyot nazariyasi fanining predmeti. Iqtisodiy hodisa va jarayonlar. Moddiy va ma'naviy ne'matlarni ishlab chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash va iste'mol qilish jarayonidagi iqtisodiy munosabatlar. Iqtisodiy rag'batlantirish va iqtisodiy mexanizmlar. Iqtisodiy qonunlar va kategoriyalar (ilmiy tushunchalar). Iqtisodiy qonunlar tizimi. Iqtisodiy qonunlar va jarayonlarni ilmiy bilishning dialektik printsiplari. Iqtisodiy hodisalarni o'rganish usullari: ilmiy abstraktsiya, induktsiya va deduktsiya, empirik

425

usul va farazlardan foydalanish. Mikro va makroiqtisodiy tahlil. Iqtisodiy tahlilda matematik, statistik va grafik usullardan foydalanish. Pozitiv va normativ usullar. Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatidagi vazifalari va boshqa ijtimoiy va iqtisodiy fanlar bilan funktsional bog'liqligi. Iqtisodiyot nazariyasi - barcha iqtisodiy fanlarning uslubiy poydevori va davlat iqtisodiy siyosatning ilmiy asosi ekanligi. Hozirgi zamon iqtisodiy tafakkurning shakllanishida, O'zbekistonning ijtimoiy - iqtisodiy rivojlanish muammolarini bilishda iqtisodiyot nazariyasi fanining ahamiyati. Sotsial ­ iqtisodiy ehtiyojlar. Sotsial - iqtisodiy ehtiyojlarning mazmuni. Individual, guruhiy va umumjamiyat ehtiyojlari. Ehtiyojlarni iqtisodiy taraqqiyot darajasiga va jamiyatning ichki tuzilishiga bog'liq bo'lishi. O'zbekistonda ehtiyojlarning xususiyatlari. Ehtiyojlarning tarkibi. Moddiy, sotsial ­ ma'naviy ehtiyojlar va mehnat ehtiyoji. Insonning sotsial maqomi va ehtiyoji. Ehtiyojlarning tabaqalanishi. Ehtiyojlarning cheksizligi. Ehtiyojlarning yuksalish qonuni. Ehtiyojlar transformatsiyasi, tarkibni yangilanishi, miqdoran o'sib borishi, ehtiyojlarni qondirish vositalari. Ehtiyoj va ishlab chiqarish. Cheklangan resurslar sharoitida cheksiz ehtiyojlarni qondirish muammosi. Ehtiyojlarning qondirilishining optimal darajasining tanlanishi, muqobil mahsulotlarni yaratilishi. Ehtiyojlarning qondirilish usullarining o'zgarishi. Ehtiyojlarni individual tarzda va birgalikda qondirilishi, ehtiyojlarni qondirilishi darajasi. Iqtisodiy faoliyat va ishlab chiqarish. Iqtisodiy faoliyatning mazmuni va uning turlari. Xo'jalik yuritish usullari. Iqtisodiy faoliyatning differentsiatsiyasi va integratsiyasi. Ishlab chiqarish jarayonining iqtisodiy mazmuni va ijtimoiy shakllari. Ishlab chiqarish omillari, ularning biriktirish usullari va o'zaro ta'siri. Moddiy va nomoddiy ishlab chiqarishning o'zaro bog'liqligi. Ishlab chiqarishning I va II bo'linmalari, ularning iqtisodiy funktsiyasi (vazifasi). Ishlab chiqarishning umumiy va pirovard natijalari: jami ijtimoiy mahsulot, yalpi milliy mahsulot. Sof mahsulot. Mehnat unumdorligi va unga ta'sir qiluvchi omillar. Ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligi. Vaqtni tejash qonuni. Mehnat taqsimoti va ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi. Mehnat kooperatsiyasi, uning turlari va chuqurlashib borishi. Iqtisodning integratsiya ko'lami, yagona iqtisodiy makon. Markaziy Osiyoda yagona iqtisodiy makonni yuzaga keltirish. Tovar - pul munosabatlari bozor iqtisodiyoti shakllanishi va amal qilishning asosidir. Natural va tovar ishlab chiqarish ijtimoiy xo'jalikning shakllari ekanligi hamda ularning farqlari. Tovar ishlab chiqarishning vujudga kelish va rivojlanish sabablari. "Ne'mat", "tovar", "xizmat" tushunchalari.

426

Tovar va uning xususiyatlari. Tovarning nafliligi va ayirboshlanish qobiliyati (qiymati). Tovar ishlab chiqarishga sarflangan mehnat xarajatlari. Tovar nafliligini narxga ta'siri. Tovar ishlab chiqarishga sarflangan mehnatni hisoblash. Individual va ijtimoiy mehnat sarflari. Mehnat unumdorligi va intensivligining tovar ishlab chiqarish bahosiga ta'siri. Ishlab chiqarish narxi va bozor narxi. Tovar va xizmatlar qiymatini tushunishnig muqqobilligi. Tovar nafliligi nazariyasi, marjinalizm. Pul tovar ayirboshlash va qiymat rivojilanishining mahsuli ekanligi. Pulning o'ziga xos xususiyatlari va asosiy vazifalari: sarf xarajatlar o'lchovi, muomala vositasi, jamg'arish vositasi. Pulning metalistik, nometalistik va miqdoriy nazariyalari.

Hozirgi zamon pulining tabiati va mazmuni.

O'zbekistonda milliy pul ­ so'mning muomalaga kiritilishi va uning ahamiyati. Mulkchilik munosabatlari. Mulkchilik munosabatlarining mazmuni, tarkibiy tuzilishi. Mulk sub'ektlari va ob'ektlari. Mulkdorning manfaati va mas'uliyati. Mulkni iqtisodiy realizatsiyasi jarayoni, uning usullari, uning muqobil yo'llari. Nominal va xaqiqiy (real) mulkdorlik. Mulk turlari(tiplari). Mulk shakllarini xilma - xilligi. Xususiy mulk, jamoa mulki va davlat mulkining har xil ko'rinishlari. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishning maqsadi, asosiy shakllari va usullari. O'zbekistonda bu jarayonning o'ziga xosligi. Xo'jalik yuritish shakllari - mulkni realizatsiya etish vositasi. Individual xo'jalik yuritish, sherikchilik xo'jaligi, ijara xo'jaligi, davlat xo'jaligi. Samarali xo'jalik yuritishning mulk realizatsiyasi uchun ahamiyati. Sotsial iqtisodiy tizimlar va ularning o'zgarishi. Sotsial - iqtisodiy tizimlar tushunchasi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar va sotsial - iqtisodiy munosabatlar. Ijtimoiy taraqqiyot bosqichlarini bilishda texnologik va sotsial jihatdan yondashuv. Turli formatsiyalar. Taraqqiyot bosqichlari va ularning o'rin almashuvlari. Monostruktura va polistrukturali tizimning mazmuni. Monoiqtisodiy tizimning har xil ko'rinishlari. Aralash iqtisodiyot - poliqtisodiy tizim ekanligi. Aralash iqtisodiyotning tub belgilari: mukammal texnika va yuksak texnologiya, bozor va nobozor munosabatlarining yaxlitligi, malakali mehnatning cheklangan resursiga aylanishi, tadbirkorlik imkoniyatining kengayishi, mulk bilan mehnatning birikishi, manfaatlarning uyg'unlashuvi. Aralash iqtisodiyot doirasining kengayib borishi.Aralash iqtisodiyotni shakllantirish O'zbekistonning kelajakdagi vazifasi ekanligi.

427

Bozor iqtisodiyoti

Bozor iqtisodiyotining mohiyati va belgilari. Bozor iqtisodiyoti tushunchasi. Bozor iqtisodiyotining rejali iqtisodiyotdan farqi. Bozor iqtisodiyoti umuminsoniydir. Bozor iqtisodiyotining cub'ektlari. Iqtisodiy erkinlik shart - sharoiti. Iqtisodiy plyuralizm. Iqtisodiyotning antimonopol yo'nalishida bo'lishi. Tovar va xizmatlar to'kinligi, to'yingan bozor. Xaridor (iste'molchi) izmining ustunligi. Narxlarning erkinligi. Pulning iqtisodiy raqobatlashuv va manfaatlar uyg'unligi. Iqtisodiy regulyatorlarning mavjudligi. Iqtisodiyotning sharoitga moslashuvchanligi. Bozor iqtisodiyotining sotsial adolat qoidalari. Daromadlarning yuqori chegarasining bo'lmasligi. Iqtisodiy va madaniylashgan bozor iqtisodiyoti, ularning xususiyatlari. Bozor iqtisodiyotiga o'tish davri va uning O'zbekistondagi xususiyatlari. Bozor iqtisodiyotiga o'tish umuminsoniy jarayon ekanligi va uning asosiy yo'llari. Rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o'tishning xususiyatlari. Bozor islohotlari. Ko'p ukladli iqtisodning paydo bo'lishi, iqtisodiyotni erkinlashtirish. Iqtisodiyotning turli sektorlari o'rtasidagi bozor aloqalari. Rejali aloqalarning chegaralari. Iqtisodiyot sub'ektlarining tabaqalashuvi. O'zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o'tish kontseptsiyasi va islohotlar strategiyasi. Milliy mustaqillikni ta'minlash va bozor munosabatiga o'tish vazifasini birgalikda echilishi. Bozor iqtisodiyotiga o'tishning besh tamoyili. Islohotlarning ko'p bosqichli bo'lishi. Yangi mulkchilik va xo'jalik usullari. Iqtisodiyotda davlat va nodavlat sektorlari tizimi. Davlat buyurtmalari va erkin bozor uchun ishlab chiqarish. Davlat narxlari va erkin narxlar. Iqtisodiyotni tartiblashning yangi usullari. Raqobatchilik vaziyatning yaratilishi. Tadbirkorlikni qo'llab - quvvatlash. Iqtisodiyotdagi barqarorlik va tarkibiy o'zgarishlarni ta'minlash. Investitsiya muammolari. Milliy pul ­ so'm qadrini ta'minlash. Izchil moliya ­ kredit siyosati. Aholining tabaqalanishi. Sotsial siyosatning asosiy yo'nalishlari. Bozor va uning tuzilishi. Bozor tushunchasi. Bozorning iqtisodiyot uchun ahamiyati. Bevosita va bilvosita bozor aloqalari. Bozorning ob'ektlari va sub'ektlari. Tartibsiz va tartiblanadigan bozor belgilari. Taqchil bozor va to'yingan bozor. Bozor orqali ishlab chiqarish va iste'molning bog'lanishi. Qiymatning tovar shaklidan pul shakliga aylanishi. Resurslarning erkin harakatining ta'minlanishi. Iqtisodiyotni tartiblashtirishda ishtirok etish. Erkin, monopol raqobatli, oligopolistik va sof monopoliya bozorlari. Bozor segmenti va uning mezonlari. Bozorning o'z ob'ekti jihatidan turlanishi: iste'mol tovarlari, xizmatlar bozori va uning ishtirokchilari, ishlab chiqarish resurslari, bozori, ko'chmas mol - mulk bozori, birjalar savdosi, chakana savdo va uning ko'rinishlari, ishchi kuchi, moliya, intellektual tovarlar bozori,

428

ularning farqi. Bozor infrastrukturasi va uning unsurlari. O'zbekiston milliy bozorni shakllantirish yo'llari. Talab va taklif nazariyalari. Bozor muvozanati. Talab tushunchasi. Talab egri chizig'i. Talab qonuni. Talabning egiluvchanligi. Talab miqdoriga ta'sir qiluvchi omillar: bozor baholari, iste'molchi didi, iste'molchi pul daromadi, baholar va iste'molchi pul daromadlari o'zgarishining kutilishi, o'rnini bosuvchi tovarlar bahosi. Xaridorlar sonining talab hajmiga ta'siri. Individual va bozor talabi. Taklif tushunchasi. Taklif egri chizig'i. Taklif qonuni Taklif va ishlab chiqarish hajmining o'zaro bog'liqligi. Taklifning egiluvchanligi. Taklif miqdoriga ta'sir ko'rsatuvchi omillar: bozor baholari, ishlab chiqarish hajmi, resurslar bahosi, soliqlar darajasi, ishlab chiqaruvchilar soni, resurslar unumdorligi, boshqa tovarlar bahosi, inflyatsiyaning kutilishi. Talab va taklifning baho, daromad hamda omillar bo'yicha o'zgaruvchanligi. Iqtisodiy resurslarga bo'lgan talab va taklifning xususiyatlari. Talab va taklfning mos kelishi. Bozor muvozanati. Xususiy va umumiy muvozanatlik. Bozor muvozanatining iqtisodiyotga ta'siri. O'zbekistonda bozor muvozanatining ta'minlanishi. Iste'molchi xulqi nazariyasi. Naflilikni oshirish qoidasi. Baho va daromadlar o'zgarishining iste'molchi tanloviga ta'siri. Tadbirkorlik faoliyati. Tadbirkorlik kapitali va uning harakati. Tadbirkorlik faoliyatining mohiyati va asosiy belgilari. Biznes tadbirkorlikning shakli sifatida. Tadbirkorlikning klassik va innovatsion nusxalari. Tadbirkorlik faoliyatining shakllari: shaxsiy, sherikchilik asosidagi,jamoa va davlat tadbirkorligi. Ishlab chiqarish,tijorat va moliyaviy sohalardagi tadbirkorlik. Tahlikali tadbirkorlik. Korxonalarning tashkiliy - huquqiy shakllari: shaxsiy egalik, sherikchilik, korporatsiya. Mayda,o'rta va yirik biznesni uyg'unlashtirish. Korxonalar faoliyati va ularning iqtisodiy muvozanati. Aktsionerlik jamiyati va aktsionerlik kapitali: tashkil qilish va faoliyatining asosiy printsiplari. Aktsiya va uning turlari. Aktsiya kursi. Obligatsiyalar. O'zbekistonda iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichda korxonalarni aktsionerlashtirish. Menejment ­ korxonalarni boshqarish tizimidir. Marketing, uning vazifasi, printsiplari va ahamiyati. Tadbirkorlik kapitalining mohiyati va doiraviy aylanishining bosqichlari. Tadbirkorlik kapitalining funktsional shakllari: pul, unumli kapital va tovar. Kapitalning aylanishi. Asosiy va aylanma kapital. Kapitalning aylanish tezligi. Asosiy kapitaldan foydalanish samaradorligi va uning ko'rsatkichlari.

429

Sarf - xarajatlar va foyda nazariyalari. Iqtisodiy xarajatlar tushunchasi. Xarajatlarning tarkibi. Qisqa davrdagi ishlab chiqarish xarajatlari. Doimiy o'zgaruvchan va umumiy xarajatlar. Ichki va tashqi xarajatlar. Uzoq davrdagi ishlab chiqarish xarajatlari. O'rtacha, keyingi qo'shilgan xarajatlar. Pul tushumi va uning turlari. Iqtisodiy sof foyda. Firmaning eng ko'p foydaga ishlashi. Foyda normasi va massasi. Foyda kelishining kamayib borish qonuni. Tijorat xarajatlari va ularni qoplash manbalari. Tijorat foydasiga ta'sir qiluvchi omillar. Tijoratda foyda, normal foyda, iqtisodiy foyda, omad foydasi. Tijoratda foyda normasi. Foydaning taqsimlanishi va ishlatilishi. Zarar ko'ruvchi korxonalar, zarar ko'rishning me'yori, korxonalarning bankrot bo'lishi. Ish haqi va mehnat nazariyalari. Ish haqining iqtisodiy mazmuni. Nominal va real ish haqi. Real ish haqining darajasi va dinamikasiga ta'sir ko'rsatuvchi omllar. Ish haqining tabaqalanishi. Ish haqini tashkil qilish shakllari va tizimlari. Bozorning turli nusxalari: raqobatli, monopolistik va monopsoniya sharoitida ishchi kuchi bahosi (ish haqi stavkasi)ning aniqlanishi. Mehnat munosabatlari va uning tarkibi. Ishchi kuchini yollash. Mehnat sharoitlari. Kasaba uyushmalarining tadbirkorlar va davlat bilan o'zaro munosabatlari. Jamoa shartnomalari va ijtimoiy sug'urta tizimi. Mehnatga haq to'lashda kamsitish. Mehnat nizolari, uning sabablari va bartaraf qilish usullari. Mehnat va kapital o'rtasidagi munosabatlar evolyutsiyasi. Hozirgi zamon «kapital - mehnat integratsiyasi» tizimining mazmuni. Raqobat nazariyasi. Raqobatning mohiyati. Raqobatning iqtisodiy asoslari va maqsadi. Raqobat munosabatlarining rivojlanish bosqichlari. Raqobat ishtirokchilari. Raqobat soxalari. Raqobatda g'olib chiqish shartlari. Raqobat strategiyasi. Tarmoq ichidagi raqobat. Tarmoqlararo raqobat va ishlab chiqarish tarkibining o'zgarishi. Raqobat usullari: g'irrom raqobat, halol raqobat. Narx yordamida va narxsiz raqobatlashish. Mukammal raqobat va uning afzalliklari. Nomukammal raqobat va uning asosiy ko'rinishlari: monopolostik raqobat, oligopoliya raqobati, sof monopoliya raqobati, ularning umumiyligi va farqi. Mukammal va nomukammal raqobatning birgalikda amal qilishi. Raqobatchilikda iqtisodiy tanlov tamoyili. Raqobat iqtisodiyotni harakatlantiruvchi kuch ekanligi. Raqobatchilik vaziyati. Antimonopol qonunchilik va uning asosiy yo'nalishlari. Rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitida raqobatchilikning xususiyatlari. O'zbekistonda antimonopol qonunchilik va raqobatchilik uchun shart - sharoitning vujudga kelishi.

430

Narx nazariyasi. Narxning iqtisodiy vosita ekanligi. Narxning vazifalari: muvozanatni ta'minlash, hisob - kitobni amalga oshirish, iqtisodiy regulyator, raqobat vositasi, sotsial himoyani amalga oshirish. Erkin bozorda narxning shakllanishi. Narxning shakllanishiga ta'sir etuvchi omillar: sarf - xarajatlar, talab va taklif, tovarga befarqlik, tovarning naflilik darajasi, iste'mol vaqti qadrining ortishi, raqobat kurashi. Erkin va monopollashgan bozorda narxning shakllanish xususiyatlari. Narx belgilashda foydani maksimallashtirish qoidasi. Iste'molchi pulini qo'lga kiritishda peshqadamlik. Monopoliya va monopoliyaning narxga teskari ta'siri. Narxning yuqori va quyi chegarasi. Narxlarning xilma - xillik sabablari. Narx turlari va ularning qo'llanish doirasi. Ulgurji narxlar. Chakana narxlar. Nufuzli narxlar. Erkin va yashirin narxlar. Milliy va jahon bozori narxlari. Dotatsiyali va dotatsiyasiz narxlar. Bozordagi narx - navo holati (kon'yukturasi). Narx pariteti. Narxning mutloq va nisbiy darajasi. Bozordagi narx - navo holati (kon'yukturasi) va ularning o'rganilishi. O'zbekistondagi narx siyosati. Agrar munosabatlar va agrobiznes. Agrar munosabatlar va ularning bozor tizimidagi xususiyatlari. Iqtisodiyotning agrar sektori. Erning resurs sifatidagi o'ziga xos xususiyatlari. Er mulkchilik va xo'jalik yuritish ob'ekti. Ijara munosabatlari. Er rentasi tushunchasi. Renta miqdoriga ta'sir ko'rsatuvchi omillar. Differentsial renta I va II. Monopol renta. Qazib oluvchi sanoat va qurilish uchastkalarida renta. Renta to'lovining shakllari. O'zbekistonda erga soliq va uni ro'yobga chiqarish amaliyoti. Erning bahosi va uni aniqlovchi omillar. Agrosanoat integratsiyasi. Agrobiznes va uning turlari. Fermer xo'jaliklari va uning birlashmalari. O'zbekistonda agrar sektor va fermer - dehqon xo'jaliklarini rivojlantirishning davlat dasturlari.

Milliy iqtisodiyot (makroiqtisod)ning amal qilishi va uning qonuniyatlari

Milliy iqtisodiyot va uning makroiqtisodiy o'lchamlari. Yalpi milliy mahsulot va uning harakat shakllari. O'zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining e'lon qilinishi va milliy iqtisodiyotning shakllanishi. «Milliy iqtisodiyot» tushunchasining mazmuni. Makroiqtisodiyot, uning maqsadi va vazifalari. Asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlar. Makroiqtisodiyot to'g'risidagi asosiy nazariyalar: klassik, keynscha, monetaristik, ratsional kutish va taklif iqtisodiyoti nazariyalari. Milliy mahsulotning iqtisodiy mazmuni va uning harakat shakllari. Sof milliy mahsulot va milliy daromad. Nominal va real milliy mahsulot. Yalpi va ichki milliy mahsulot, ularning tarkibiy tuzilishi.

431

YaMM va IMMni hisoblash usullari. Milliy hisoblar tizimi va O'zbekistonning unga o'tishi. Ijtimoiy farovonlik ko'rsatkichlari va ularni takomillashtirish. Mahsulotning sifatiy tafsifi va uni taqsimlash muammolari. Mahsulotning ko'payishi va bo'sh vaqt. YaMM va atrof muhit. Turli mamlakatlar iqtisodiy rivojlanish darajasining qiyosiy tavsifi.

Xufiyona iqtisodiyot, uning o'lchamlari va nomoyon bo'lish shakllari.

Yalpi talab va yalpi taklif. Yalpi talab tushunchasi. Yalpi talabning tarkibi va uning miqdoriga ta'sir qiluvchi omillar. Yalpi talab egri chizig'i (grafigi). Yalpi taklif tushunchasi. Yalpi taklif tarkibi va unga ta'sir qiluvchi omillar. Yalpi taklif egri chizig'i (grafigi). Yalpi talab va yalpi taklif nisbati. J.B.Sey qonuni. Yalpi talab va yalpi taklif egri chiziqlarining kesishishi. Bozorning to'yinganlik darajasi. Taqchillikninng iqtisodiy tabiati va uni bartaraf qilish yo'llari. Iste'mol, jamg'arma va investitsiyalar. Iste'mol, jamg'arma va investitsiyalarning iqtisodiy mazmuni. Sof milliy mahsulotning taqsimlanishi, iste'mol va jamg'arma fondlarining shakllanishi. Iste'mol fondlarining taqsimlanishi va aholi daromadlarining shakllanishi. Aholi daromadlarining tabaqalanishi va iste'mol (Engel qonuni). Investitsiyalar va uning tarkibi. Iste'mol va jamg'arma o'rtasidagi optimal nisbat. Iste'mol va jamg'armaga bo'lgan o'rtacha va oxirgi moyillik. Iste'mol va jamg'arma darajasini belgilovchi omillar. Investitsiyalarning vaifalari. Investitsiyalarga talab egri chizig'i. Investitsiyalar darajasini aniqlovchi omillar. Investitsiyalar beqarorligi. Investitsiyalar faolligi. Investitsiyalar shart - sharoiti. Investitsiyalashda tavakkalchilikni hisobga olish. Investitsiyalar samaradorligi. O'zbekistonda investitsion faoliyatni ta'minlash va uning shart - sharoitlari. Iqtisodiy o'sish va milliy boylikning ko'payishi. Iqtisodiy o'sish va ijtimoiy taraqqiyot. Iqtisodiy o'sishning mezonlari va ko'rsatkichlari. Iqtisodiy o'sishning ekstensiv va intensiv turlari. Iqtisodiy o'sishning maqsadi, samaradorligi va ijtimoiy yo'nalishi. Iqtisodiy o'sishning omillari. Yalpi talab va yalpi taklif omillarining iqtisodiy o'sishga ta'siri. Milliy boylik tushunchasi. Moddiy buyumlashgan, tabiiy va intellektual boylik. Milliy boylik tuzilishi. Mamlakatning iqtisodiy potentsiali. O'zbekistonning iqtisodiy potentsialidan samarali foydalanish va iqtisodiy o'sish muammolari. Makroiqtisodiy nisbatlar va muvozanatlik. Makroiqtisodiy muvozanatlik tushunchasi. Turg'un va muttasil boruvchi muvozanatlik. Xususiy va umumiy muvozanatliklar.

432

Milliy iqtisodiyotning takror ishlab chiqarish va tarmoq tuzilishi. Iqtisodiyot tuzilishining shakllanish omillari. Iqtisodiy muttanosibliklar va ularning turlari. Iqtisodiyotdagi tarkibiy va takror ishlab chiqarish muvozanatliklarni tahlil qilishda "xarajat - natija" usulidan foydalanish. Makroiqtisodiy muvozanatlikka erishishning bozor mexanizmi. Iqtisodiyotning muvozanatli o'sishidagi beqarorlik va davlat tomonidan tartibga solishning zarurligi. Ishlab chiqarish muvozanatli hajmini aniqlashning Keyns modulidagi ikki usuli: a) yalpi sarflar va ishlab chiqarish hajmini taqqoslash; b) jamg'arma va investitsiyalarni taqqoslash. Iqtisodiyotda multiplikator samarasi. Retsession va inflyatsion farq. Sof milliy mahsulotning muvozanatli hajmiga erishishda davlat fiskal siyosatining roli. O'zbekistonda ishlab chiqarishning tarkibiy tuzilishini qayta qurish jarayonida iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash muammolari. Iqtisodiyotning tsiklligi va makroiqtisodiy beqarorlik. Ijtimoiy takror ishlab chiqarish ziddiyatlari va ularni bartaraf qilish usullari. Tsiklik ­ iqtisodiy taraqqiyotning umumiy shakli ekanligi. Iqtisodiy tsiklning monetaristik, multiplikator va ekseleratorlarning o'zaro ta'siri, Iqtisodiy beqarorlik (DJ.Xiks) nazariyasi. Iqtisodiy tsiklning fazalari. Tsiklik tebranishlar. Milliy daromad, investitsiyalar va bozor konyunkturasidagi tebranishlar. Innovatsion - investitsion tsikllar. Milliy va jahon xo'jaligidagi tsikllar. Davlat iqtisodiy siyosatidagi tsiklga qarshi tadbirlar. Muvozanatli tsikl va siyosiy maqsadli tsikl nazariyalari. Tsikllning monetaristik nazariyasi (M.Fridmen va A.Shvarts). Ratsional kutish nazariyasi. Iqtisodiy inqiroz mazmuni, uning moddiy asosi va sabablari. Tarkibiy inqirozlar va iqtisodiyotdagi tarkibiy siljishlar. N.D.Kondratevning «uzun to'lqinlar» nazariyasi va uning hozirgi zamon talqini. Agrar inqirozlar va uning xususiyatlari. O'zbekistonda inqirozli jarayonlarning namoyon bo'lish xususiyatlari va uni bartaraf etish yo'llari. Yalpi ishchi kuchi, uning bandligi va ishsizlik. Ishchi kuchining ijtimoiy - iqtisodiy mazmuni. Ishchi kuchini takror hosil qilish. Yalpi ishchi kuchi, uning miqdor va sifat jihatdan aniqlanishi. Nufus qonuni. O'zbekistonda sotsial - demografik jarayonlarning xususiyatlari. FTTning ishchi kuchining sifat jihatdan takomillashuviga ta'siri. Ishchi kuchining siljishiga talablar. To'liq va samarali bandlik muammosi. Ishsizlik va uning turlari. Ishchi kuchining bandligi va bandlik darajasi. Ishsizlik, uning darajasi va turlari. Ishsizlikning iqtisodiy va noiqtisodiy xarajatlari. Ouken qonuni. Ishsizlik va

433

inflyatsiyaning o'zaro bog'liqligi. Fillips egri chizig'i. Ishsizlikning marksistik, maltuscha, texnologik va keynscha nazariyalari. "Tabiiy" ishsizlikning neoklassik nazariyalari. Ishchi kuchini bo'shatish va qayta taqsimlashning bozor mexanizmi. ishchi kuchi bozori va bandlik xizmati (mehnat birjalari). Ishchi kuchiga talab va taklif hamda uni aniqlovchi omillar. To'liq va samarali bandlik muammosi.O'zbekistonda ishchi kuchi bozorini shakllantirish va tartibga solish. Ishsizlarni ijtimoiy himoyalash. Moliya tizimi va moliyaviy siyosat. Milliy iqtisodiyot va bozorni makroiqtisodiy tartibga solishda moliyaning mohiyati, roli va vazifalari. Moliyaviy munosabatlarning ob'ekti va sub'ektlari. Moliya tizimi. Davlat byudjeti, uning milliy daromadni taqsimlash va qayta taqsimlashdagi roli. O'zbekiston Respublikasi byudjetining tuzilishi. Davlat byudjetining daromadlari va xarajatlari hamda uning tarkibi. Byudjet taqchilligi va davlat qarzlari, ularning iqtisodiyotga ta'siri. Soliqlar, bozor iqtisodiyoti sharoitida soliq tizimining vazifalari. Soliq solish printsiplari va soliq turlari. Laffer egri chizig'i. O'zbekistonda yagona soliq tizimining yaratilishi. Moliyaviy inqiroz, uning sabablari, namoyon bo'lish shakllari va milliy iqtisodiyotni moliyaviy sog'lomlashtirish yo'llari. Bozor iqtisodiyotiga o'tishda davlatning moliya siyosati. Moliyaviy siyosatning dastaklari: soliqlar, davlat sarf - xarajatlari, daromadlar siyosati. Moliyaviy resurslar bozorini shakllantirish. Pul muomalasi. Pul tizimi haqidagi nazariyalar. Pul muomalasi tushunchasi. Pul muomalasi qonuni. Pulning aylanish tezligi. Pul miqdoriga ta'sir qiluvchi omillar. Naqd pullar va kredit emissiyasi. Inflyatsiya va uning sabablari. Pul taklifi va pulga bo'lgan talab. Pulning ortiqchaligi, inflyatsiya va uning sabablari. Talab inflyatsiyasi, taklif inflyatsiyasi, inflyatsiya shiddati va giper inflyatsiyasi. Inflyatsiyaning iqtisodiy va sotsial oqibatlari. Muomalada puling etishmasligi va uning oqibatlari. O'zbekistonda milliy pul tizimini mustahkamlash vazifalari. Kredit va bank tizimi. Kreditning mohiyati, vazifalari va turlari. Kreditning turlari: kommertsiya, bank, davlat iste'moli va xalqaro kredit. Protsent, uning miqdori va turlari. Protsent normasiga ta'sir qiluvchi omillar. Protsent iqtisodiyotni boshqarish vositasi ekanligi. Kredit tizimining davlat tomonidan taribga solinishi. O'zbekiston respublikasida kreditni takomillashitirish usullari va yo'nalishlari. Banklar, ularning roli va turlari: Markaziy va kommertsiya banklari. Banklarning kredit va emissiya faoliyati. Pul multiplikatori. Markaziy bank va uning vazifalari. Qimmatbaho qog'ozlar bozori. O'zbekiston Respublikasida bank tizimini takomillashtirishning asosiy yo'nalishlari.

434

Bozor iqtisodiyotini tartibga solish. Davlatning iqtisodiy roli. Iqtisodiyotni tartibga solishning mohiyati va zarurligi. Iqtisodiyotni tartibga solishning klassik, monetaristik keynscha va neokeynscha modellari. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning maqsadi. Davlatning iqtisodiy vazifalari: bozor munosabatlari qatnashuvchilarini huquqiy himoyalash, raqobatchilik muhitini vujudga keltirish; resurslar, mahsulotlar va daromadlarni qayta taqsimlash; iqtisodiyotning va pul muomalasining barqarorligini ta'minlash; tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solish. Fan - texnika taraqqiyoti, tarkibiy, ijtimoiy va regional siyosatni amalga oshirishda davlatning roli. Iqtisodiyotning davlat sektori va uning chegaralari. Davlatning makroiqtisodiyotni tartibga solishning bevosita, bilvosita usullari va shakllari. Davlat buyurtmalari va davlat xaridlari. Davlat tomonidan moliyalashtirish, subsidiyalash, dotatsiyalash va transfert to'lovlarini amalga oshirish mexanizmi. Davlatning maqsadli investitsiyalari. Davlatning istiqbolli dacturlari va strategik yo'nalishlarining prognozlari. Iqtisodiyotga davlat aralashuvining chegaralari. O'tish davrida davlatning iqtisodiy islohotchi sifatida amal qilishi. Mahalliy o'z - o'zini boshqarishning iqtisodiy vazifasini mustahkamlash. Aholi daromadlari va davlatning ijtimoiy siyosati. Ijtimoiy adolat kontseptsiyasi. Ijtimoiy ­ yo'naltirilgan bozor tizimi sharoitida ijtimoiy adolat printsiplarining rivojlanishi. Jamiyatning ijtimoiy - iqtisodiy tuzilishi. Jamiyat a'zolarining daromadlari, mol - mulkka egaligi va ijtimoiy ahvoli bo'yicha farqlari. Lorents egri chizig'i. Aholi daromadlari, uning turlari va shakllanish manbalari. Nominal va real daromad. Daromadlarning tabaqalanish sabablari va omillari. Turmush darajasi va sifati. Turmush darajasi va qashshoqlik ko'rsatkichlari tizimi. Oila byudjeti: daromadlari va xarajatlari tarkibi. Daromadlarni davlat tomonidan qayta taqsimlash g'oyasi, maqsadi va dastaklari. Ijtimoiy fondlar, ularning roli, manbalari va tuzilishi. Ijtimoiy tenglik va iqtisodiy samaradorlik. Mehnat faoliyatini rag'batlantirish tadbirlari. O'zbekiston bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitida davlatning ijtimoiy siyosati. Aholini ijtimoiy himoyalash tizimi: tabaqalashtirilgan soliq solish, tovon to'lash siyosati, ishsizlik bo'yicha nafaqalar, xayr - ehson dasturlari.

Jahon xo'jaligi

Jahon xo'jaligi va uning evolyutsiyasi. Jahon xo'jaligining tashkil topish bosqichlari va asosiy belgilari. Xalqaro mehnat taqsimoti va ishlab chiqarishning baynalmilallashuvi. Iqtisodiy o'zaro bog'liqlikning o'sishi va bevosita xalqaro ishlab chiqarishning shakllanishi - integratsion jarayonlar asosi ekanligi. Iqtisodiyotni

435

baynalmilallashuvida FTT va transmilliy kapitalning roli. Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning turlari. Evropa iqtisodiy hamkorligi va uning vazifalari. Markaziy Osiyo regioni, MDH - yagona iqtisodiy makoni va butun jahon xo'jaligi doirasida integratsion tamoyillar. Dunyo mamlakatlarining iqtisodiy rivojlanishi bo'yicha tabaqalanishi; rivojlangan, o'rtacha rivojlangan, rivojlanayotgan va qoloq mamlakatlar. Yangi xalqaro iqtisodiy tartib. Xalqaro iqtisodiy xavfsizlik tizimining yaratilishi. Mamlakatlar rivojida milliy va baynalminal tamoyillar nisbati. O'zbekistonda ochiq tipdagi iqtisodiyotning yaratilishi. Respublikaga chet el kapitallarini jalb qilish. Tashqi iqtisodiy aloqalar rivojining ustuvor yo'nalishlari. Jahon bozori. Xalqaro valyuta va kredit munosabatlari. Jahon bozori va xalqaro savdo. Qiyosiy ustunlik nazariyasi. Tashqi savdo multiplikatori va uning makroiqtisodiy muvozanatga ta'siri. Savdo balansi. Jahon bozori baholari. Milliy va xalqaro bozorlarining o'zaro bog'liqligi. Protektsionizm va erkin savdo. Bojxona siyosati. Jahon bozorini xalqaro tartibga solish. O'zbekistonning jahon bozoriga faol kirib borishi muammolari. Xalqaro valyuta tizimi: oltin standart, Bretton - Vuds va Yamayka tizimi. Hozirgi zamon valyuta tizimlari: Evropa valyuta ittifoqi - EVS, "Katta ettilik" kelishuvi. Xalqaro valyuta fondi (XVF). Mintaqa valyuta tizimlari. Valyuta bozori va valyuta kurslari. Valyutalarni konvertatsiya qilish. Oltinning xalqaro bozori. Xalqaro hisob kitob shakllari: milliy valyutalar, qarz olishning maxsus huquqi (SDR). Evropa valyuta birligi (EKYu - EVRO). To'lov balansi. Tashqi qarz muommalari. Bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitida O'zbekistonning valyuta muammolari. Ssuda kapitallarining jahon bozori. Xalqaro kredit. Transmilliy banklarning roli. Ta'mirlash va taraqqiyot xalqaro banki (MBRR). Evropa ta'mirlash va taraqqiyot bankining vazifalari, O'zbekison Respublikasining bu banklar bilan hamkorligining istiqbollari.

3. SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARI

Iqtisodiyot nazariyasi faning predmeti va uslubi

Iqtisodiyot va uning bosh masalasi. Sharq va g'arbda iqtisodiy g'oyalarning shakllanishi. Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida qaror topishi. Hozirgi zamon iqtisodiyot nazariyasidagi asosiy oqimlar va yo'nalishlar. Iqtisodiyot nazariyasi fanining predmeti.* Iqtisodiy qonunlar, ularning tizimi va amal qilish mexanizmi. Iqtisodiy tushunchalar (kategoriyalar). Iqtisodiy munosabatlarni ilmiy bilishning asosiy usullari. Mikro va makroiqtisodiy tahlil. Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida

436

vazifalari va uning boshqa iqtisodiy fanlar bilan aloqadorligi. Hozirgi davrda yangicha iqtisodiy fikrlashni shakllantirish zarurligi.

Sotsial - iqtisodiy ehtiyojlar

Sotsial - iqtisodiy extiyojlarning mazmuni.* Individual, guruhiy va umumjamiyat ehtiyojlari. O'zbekistonda ehtiyojlarning xususiyatlari. Ehtiyojlarning tarkibi. Ehtiyojlarning cheksizligi. Ehtiyojlarning yuksalish qonuni. Ehtiyoj va ishlab chiqarish. Cheklangan resurslar sharoitida cheksiz ehtiyojlarni qondirish muammosi. Ehtiyojlarni individual tarzda va birgalikda qondirilishi, ehtiyojlarning qondirilish darajasi.

Iqtisodiy faoliyat va ishlab chiqarish

Iqtisodiy faoliyatning mazmuni va uning turlari. Xo'jalik yuritish usullari. Ishlab chiqarish jarayonining iqtisodiy mazmuni va ijtimoiy shakllari. Ishlab chiqarish omillari, ularning biriktirish usullari va o'zaro ta'siri. Moddiy va nomoddiy ishlab chiqarish va ularning o'zaro bog'liqligi. Ishlab chiqarishning 1 va 2 bo'linmalari ularning iqtisodiy vazifalari va nisbatlari.* Ishlab chiqarishning umumiy va pirovard natijalari: jami ijtimoiy mahsulot, yalpi milliy mahsulot, sof mahsulot. Ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligi. Vaqtni tejash qonuni. Mehnat taqsimoti va ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi. Mehnat kooperatsiyasi. Uning turlari va chuqurlashib borishi. Kelajakda Markaziy Osiyoda yagona iqtisodiy makonni yuzaga keltirish muammolari.

Tovar - pul munosabatlari bozor iqtisodiyoti shakllanishi va amal qilishning asosidir

Natural tovar ishlab chiqarish ­ ijtimoiy xo'jalik shakllari ekanligi, ularning farqlari. Tovar va uning xususiyatlari. Tovarning nafliligi va uni ayirboshlanishi. Mehnat unumdorligi va intensivligining tovar ishlab chiqarish bahosiga ta'siri. Pul tovar ayirboshlash taraqqiyotning mahsuli ekanligi.* Pulning o'ziga xos xususiyatlari va vazifalari. Hozirgi zamon pulining tabiati va mazmuni. O'zbekistonda milliy valyutaning joriy etilishi va ahamiyati.

Mulkchilik munosabatlari

Mulkchilik munosabatlarining mazmuni va tarkibiy tuzilishi. Mulk sub'ektlari va ob'ektlari. Mulkdorning manfaati va ma'suliyati. Mulkni iqtisodiy realizatsiyasi jarayoni, uning usullari, uni muqobil yo'llari. Nominal va haqiqiy (real) mulkdorlik. Mulk turlari. Mulk shakllarining xilma - xilligi. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va

437

xusuiylashtirishning maqsadi, asosiy shakllari va usullari. Xo'jalik yuritish shakllari mulkni realizatsiya etish vositasi.*

Sotsial - iqtisodiy tizimlar va ularning o'zgarishi

Sotsial - iqtisodiy tizim tushunchasi.* Ishlab chiqaruvchi kuchlar va sotsial iqtisodiy munosabatlar. Iqtisodiy taraqqiyot bosqichlarini bilishda texnologiya va sotsial jihatdan yondashuv. Turli formatsiyalar. Taraqqiyot bosqichlari va ularning o'rin almashuvlari. Monostruktura va polistruktura tizimining mazmuni. Aralash iqtisodiyotni shakllantirish O'zbekistonning kelajakdagi vazifasi ekanligi.

Bozor iqtisodiyotining mohiyati va belgilari

Bozor iqtisodiyoti tushunchasi. Bozor iqtisodiyotini rejali iqtisodiyotdan farqi. Bozor iqtisodiyoti umuminsoniydir. Bozor iqtisodiyotining sub'ektlari.* Iqtisodiy plyuralizm. Iqtisodiyotning antimonopol yo'nalishda bo'lishi. Tovar va xizmatlar to'kinligi, taqchil bozor. Narxlarning erkinligi. Pulning iqtisodiy aloqalarning asosiy vositasiga aylanishi. Iqtisodiy raqobatlashuv va manfatlar uyg'unligi. Iqtisodiy regulyatorlarning mavjudligi. Iqtisodiyotning sharoitga moslanuvchanligi, uning mexanizmi. Bozor iqtisodiyotining ustunligi va zaif tomonlari. Iqtisodiy va madaniylashgan bozor iqtisodiyoti, ularning xususiyatlari.

Bozor iqtisodiyotiga o'tish davri va uning O'zbekistondagi xususiyatlari

Bozor iqtisodiyotiga o'tish umuminsoniy jarayon ekanligi va uning asosiy yo'llari. Bozor islohotlari. O'zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o'tish kontseptsiyasi va islohotlar strategiyasi. Bozor iqtisodiyotiga o'tishning besh tamoyili. O'zbekiston modelining xususiyatlari. Davlat narxi va erkin narxlar.* Raqobatchilik muhitini yaratilishi. Izchil moliya - kredit siyosati.

Bozor va uning tuzilishi

Bozor tushunchasi.* Bozorning iqtisodiyot uchun ahamiyati. Bozorning ob'ektlari va sub'ektlari. Taqchil bozor, to'yingan bozor. Erkin, monopol, raqobatli, oligopolistik va sof monopoliya bozor. Bozor segmenti. Bozorni o'z ob'ekti jihatidan turlanishi. Bozor infrastrukturasi va uning unsurlari.

438

Talab va taklif nazariyasi. Bozor muvozanati

Talab tushunchasi. Talab qonuni. Talabning o'zgaruvchanligi va unga ta'sir etuvchi omillar. Taklif tushunchasi. Taklif qonuni. Taklifning o'zgaruvchanligi va unga ta'sir etuvchi omillar. Talab va taklifning mos kelishi, bozor muvozanati.*

Tadbirkorlik faoliyati. Tadbirkorlik kapitali va uning harakati

Tadbirkorlik tushunchasi. Biznes va tadbirkorlikning umumiy jihatlari va farqlari. Tadbirkorlik tamoyillari va qoidalari. Tadbirkorlikning asosiy turlari. Firma (korxona) faoliyati: kichik, o'rta va yirik biznes. Aktsionerlik jamiyati va aktsionerlik kapitali. Menejment va marketing ularning vazifalari va qoidalari. Tadbirkorlik kapitali. Kapital harakati va uning uch bosqichi: bozor, ishlab chiqarish, bozor. Tadbirkorlik kapitalining uch ko'rinishi. Tadbirkorlik kapitalining aylanishi. Asosiy va aylanma kapital (fond)*. Kapitalning aylanish tezligi va hisoblash usuli. Kapital harakatning samaradorlikka ta'siri.

Sarf xarajatlar va foyda nazariyalari

Iqtisodiy xarajatlar tushunchasi, xarajatlarning tarkibi va turlari.. Doimiy, o'zgaruvchan umumiy xarajatlar. Ichki va tashqi xarajatlar. Pul tushumi va uning turlari. Iqtisodiy sof foyda, foyda normasi va massasi. Foyda kelishining kamayib borish qonuni. Tijorat xarajatlari va ularni qoplash manbalari.. Tijoratdagi normal foyda, iqtisodiy foyda, omad foydasi.* Tijorat foyda normasi. Foydaning taqsimlanishi va ishlatilishi.

Ish haqi va mehnat nazariyalari

Ish haqining iqtisodiy mazmuni. Ish haqi tizimi. Nominal va real ish haqi. Ish haqi darajasining tabaqalashuvi. Ish kuchi bozoridagi raqobat va ish haqi.* Mehnat munosabatlari. Mehnat sharoitlari. Mehnat nizolari, uning sabablari va bartaraf qilish usullari.

Raqobat nazariyasi

Raqobatning mohiyati. Raqobatning iqtisodiy asoslari va maqsadi. Raqobat munosabatlarining rivojlanish bosqichlari. Raqobat ishtirokchilari. Raqobat sohalari. Raqobatda g'olib chiqish shartlari. Raqobat strategiyasi. Raqobat usullari: g'irrom raqobat, halol raqobat. Narx yordamda va narxsiz raqobatlashish.* Mukammal va nomukammal raqobatlashish ko'rinishlari. Raqobat iqtisodiyotini harakatlantiruvchi kuch ekanligi. Raqobatchilik muhiti.

439

Narx nazariyasi

Narxning iqtisodiy vosita ekanligi va narxning vazifalari.* Erkin bozorda narxning shakllanishi. Narxning shakllanishiga ta'sir etuvchi omillar. Erkin va monopollashgan bozorda narxning shakllanish xususiyatlari. Narxlarning xilma - xillik sabablari. Narx turlari va ularning qo'llash doirasi. Narx pariteti. Narxning mutloq va nisbiy darajasi.

Agrar munosabatlar va agrobiznes

Agrar munosabatlari va uning bozor iqtisodiyotidagi xususiyatlari.* Er mulk va xo'jalik yuritish ob'ekti sifatida. Ijara munosabatlari. Er rentasi tushunchasi. Renta miqdoriga ta'sir etuvchi omillar. Differentsial renta. Differentsial renta I Differentsial renta II, va ularning vujudga kelish mexanizmi. Absolyut renta, monopol renta. Undirma renta, sanoatdagi, qurilish uchastkasidagi renta. Agrobiznes va uning turlari. Agrofirmalar va agrosanoat birlashmalari, fermerlar uyushmasi.

Milliy iqtisodiyot va uning makroiqtisodiy o'lchamlari. Yalpi milliy mahsulot va uning harakat shakllari

«Milliy iqtisodiyot» tushunchasi. O'zbekiston milliy iqtisodiyotining shakllanish xususiyatlari.* Milliy iqtisodiyotning asosiy o'lchamlari va makroiqtisodiy ko'rsatkichlar tizimi. Milliy hisoblar tizimi va O'zbekistonning unga o'tish vazifalari. Milliy mahsulotning iqtisodiy mazmuni va uning harakat shakllari. Yalpi va ichki milliy mahsulot, ularning tarkibiy tuzilishi. Oraliq va pirovard mahsulot, sof milliy mahsulot, milliy daromad. Yalpi va ichki milliy mahsulotni hisoblash usullari: qo'shilgan qiymatlar, resursli daromadlar va sarf - xarajatlar bo'yicha. Nominal va real yalpi milliy mahsulot. YaMM hajmi va dinamikasi. YaMMning taqsimlanishi va ijtimoiy farovonlik.

Yalpi talab va yalpi taklif.

Yalpi talab tushunchasi, tarkibi va uning hajmiga ta'sir qiluvchi omillar. Yalpi talab egri chizig'i va uning o'zgarishi. Yalpi taklif tushunchasi. Yalpi taklif hajmiga ta'sir qiluvchi omillar.* Yalpi talab va yalpi taklif o'rtasidagi muvozanatlik. J.B.Sey qonuni. Bozorning to'yinganlik darajasi. Taqchillikning iqtisodiy tabiati va uni bartaraf qilish yo'llari.

Iste'mol, jamg'arma va investitsiyalar

Iste'mol, jamg'arma va iqtisodiy jamg'arishning mazmuni. Iste'mol va jamg'arish fondlarining hosil bo'lishi. Iste'mol fondlarining taqsimlanishi. Jamg'arish manbalari. Investitsiyalar, uning tarkibi va darajasini belgilovchi omillar. Iste'mol va jamg'armaga

440

o'rtacha va morjinal moyilik.* Investitsion faollik va investitsiyalar beqarorligi. Investitsiyalar samarasi. Iste'mol va jamg'arma darajasini belgilovchi omillar.

Iqtisodiy o'sish va milliy boylikning ko'payishi

Iqtisodiy o'sish tushunchasi, uning mezoni va ko'rsatkichlari. Iqtisodiy o'sishning ekstensiv va intensiv turlari. Iqtisodiy o'sishning omillari. Iqtisodiy o'sishda talab va taklif omillarining roli. Milliy boylik.* Moddiy - buyumlashgan va intellektual boylik. Milliy boylikning tarkibi.

Makroiqtisodiy nisbatlar va muvozanatlik

Makroiqtisodiy muvozanatlik tushunchasi.* Muvozanatlik turlari. Milliy iqtisodiyotning takror ishlab chiqarish va tarmoq tuzilishi. Iqtisodiy mutanosibliklar va ularning turlari. Makroiqtisodiy muvozanatlikka erishishning bozor mexanizmi va davlat tomonidan tartibga solishning zarurligi. Iqtisodiyotda multiplikatorlar samarasi. Retsession va inflyatsion farqni hisoblash. O'zbekistonda iqtisodiyot tarkibini qayta qurish jarayonida iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash muammolari.

Iqtisodiyotning tsiklligi va makroiqtisodiy beqarorlik

Ijtimoiy takror ishlab chiqarish ziddiyatlari va iqtisodiy inqirozlarning moddiy asosi. Iqtisodiy tsikl nazariyasi. Iqtisodiy tsiklning mazmuni, uning fazalari va xarakterli belgilari. Tarkibiy qayta qurishlar va tarkibiy inqirozlar. N.D.Kondratevning «uzun to'lqinlar» nazariyasi. Agrar inqirozlar va uning xususiyatlari. O'zbekistonda inqirozli jarayonlarning namoyon bo'lish xususiyatlari va davlatning unga qarshi tadbirlari.

Yalpi ishchi kuchi, uning bandligi va ishsizlik

Ishchi kuchini takror tashkil qilish. Yalpi ishchi kuchining miqdor va sifat tomonlari. Nufus qonuni. O'zbekistonda ijtimoiy - demografik jarayonlarning xususiyatlari.* Ishchi kuchining to'liq va samarali bandlik muammosi. Ishsizlik va uning turlari. Ishsizlikning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari. Ouken qonuni. Ishchi kuchi bozori. Ishchi kuchini bo'shatish va qayta taqsimlashning bozor mexanizmi. O'zbekistonda ishchi kuchi bozorining shakllanishi va tartibga solinishi

Moliya tizimi va moliyaviy siyosat

Moliyaning mohiyati, vazifalari va milliy iqtisodiyotni tartibga solishdagi roli. Moliyaviy munosabatlarning ob'ekti va sub'ektlari. Moliya tizimi.* Davlat byudjeti, uning daromadlari va xarajatlari tarkibi. Byudjet taqchilligi va uni bartaraf qilish yo'llari. Davlat qarzlari. Soliqlar, uning vazifalari va turlari. Soliqlarning tabaqalanishi

441

va soliq imtiyozlari. Bozor iqtisodiyotiga o'tishda davlatning moliya siyosati. Moliyaviy resurslar bozorining shakllanishi. Pul muomalasi. Pul tizimi haqida nazariyalar.* Pul muomalasi qonuni. Pul miqdoriga ta'sir etuvchi omillar. Pul taklifi va pulga bo'lgan talab. Pul agregati. Pulnig ortiqchaligi, inflyatsiya va uning sabablari va oqibatlari. Kredit va bank tizimi. Kereditning mohiyati va vazifalari. Kreditning turlari: kommertsiya, bank, davlat, iste'mol, xalqaro kreditlar. Protsent (foiz), uning miqdori va turlari*. Protsent normasiga ta'sir qiluvchi omillar. Bank tizimi. Markaziy bank va uning vazifalari. Tijorat banklari. Qimmatbaho qog'ozlar bozori.

Bozor iqtisodiyotini tartibga solish. Davlatning iqtisodiy roli

Iqtisodiyotni tartibga solishning mohiyati. Iqtisodiyotni tartiblanishining bozor mexanizmi. Davlatning iqtisodiy roli va vazifalari. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning Keynscha, monetar va yangi klassik modellari. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning iqtisodiy va ma'muriy usullari, ulardan samarali foydalanish.* Iqtisodiyotning tartibga solishning moliyaviy dastaklari. Davlatning monetar va sotsial siyosati. Iqtisodiyotni tartiblashtirishda bozor va davlat mexanizmining muqobil nisbati.

Aholi daromadlari va davlatning ijtimoiy siyosati

Aholi daromadlari, uning turlari va shakllanish manbalari.* Aholining nominal, real daromadi. Daromadlar tengsizligi, uning sabablari va omillari. Lorents egri chizig'i. Aholi turmush darajasi va uning ko'rsatkichlari. Oila byudjeti, iste'molchilik savati va hayot kechirish minimumi. Bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitida davlatning ijtimoiy himoyalash tizimi.

Jahon xo'jaligi va uning evolyutsiyasi

Jahon xo'jaligining tashkil topishi, uning bosqichlari va asosiy belgilari. Xalqaro ishlab chiqarishning shakllanishi va xalqaro iqtisodiy integratsiya jahon xo'jaligi shakllanishi va rivojlanishining ob'ektiv asosi ekanligi. Jahon mamlakatlarining iqtisodiy darajasi bo'yicha tabaqalanishi.*O'zbekiston iqtisodiyotining jahon xo'jaligiga kirib borish va uning ustuvor yo'nalishlari.

Jahon bozori. Xalqaro valyuta va kredit munosabatlari

Jahon bozorining mazmuni. Xalqaro savdo va jahon bozori. Jahon bozorining turlari va asosiy shakllari.* Jahon bozorida narxning hususiyatlari. Xalqaro marketing.

442

Eksport va import siyosati. Xalqaro savdo tashkilotlari. Valyuta tizimi va ularning tarkibi. Valyuta kursi. Valyuta bozori, valyuta kotirovkalari, valyuta operatsiyalari. Xalqaro moliya tashkilotlari va ularning faoliyatlari. Xalqaro kredit va ularning turlari. Xalqaro qarz protsenti (foizi). Chetga kapital chiqarish va uning xususiyatlari.

KURS IShI (LOYIHASI) MAVZULARINING TAXMINIY RO'YXATI

Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanishida turli xil oqimlarning roli. Iqtisodiyot nazariyasi faninig hozirgi zamon tadqiqot uslublari. Mikro va makroiqtisodiy tahlilning xususiyatlari. Ishlab chiqarish omillari, ularning o'zaro ta'siri va rivojlanishi. Hozirgi zamon iqtisodiy tafakkurining shakllanishida iqtisodiyot nazariyasi fanining ahamiyati. Ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi va iqtisodiy integratsiyaning hozirgi zamon tamoyillari. Asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlar va ularni tahlil qilish xususiyatlari. Milliy hisoblar tizimi va O'zbekistonda unga o'tishning vazifalari. Bozor iqtisodiyotida taqsimot munosabatlarining mohiyati va vazifalari. Yalpi milliy mahsulot va O'zbekistonda uni ko'paytirish muammolari. Milliy iqtisodiyot va uni shakllantirishdagi dolzarb muammolar. Nominal va real yalpi milliy mahsulot, ularning nisbati va o'zgarish sur'atlari. Inflyatsiya, uning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari. O'zbekistonda ishlab chiqarish tarkibini qayta qurish jarayonida iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash muammolari. Iqtisodiy o'sish, uning turlari va hisoblash usullari. Ishlab chiqarish samaradorligi va uni ta'minlashning hozirgi zamon muammolari. Milliy boylik uning tarkibi va ko'paytirish omillari. Ishlab chiqarishning tsiklli xarakteri va iqtisodiy inqirozlarning ob'ektiv asoslari. O'zbekistonda inqirozli jarayonlarning namayon bo'lish xususiyatlari va uni bartaraf etish yullari. Iqtisodiy tsikl va uning turli xil nazariyalari. Iqtisodiy o'sish haqidagi nazariyalar. Iqtisodiy o'sish va uning samaradorligi muammolari. Iqtisodiy tizimda inson omilining roli. Bozor iqtisodiyotiga o'tish davrida davlat byudjeti daromadlarining shakllanish va xarajatlarining taqsimlanish xususiyatlari. Bozor iqtisodiyotiga o'tishning milliy kontseptsiyasi va islohotlar strategiyasi.

443

Bozor iqtisodiyotida mulkchilik munosabatlarining iqtisodiy mazmuni. Mulkchilik shakllarining xilma - xilligi raqobatchilik muhitini vujudga keltirishning ob'ektiv asosi. Xo'jalik yuritish shakllari - mulkchilikni ruyobga chiqarish vositasi sifatida. Sotsial - iqtisodiy ehtiyojlar, ularning tarkibi va qondirish usullari. Hususiy mulkning mohiyati va uni rivojlantirish muammolari. Mulkni davlat tasarufidan chiqarish va xususiylashtirishning maqsadi, asosiy shakllari va usullari. Iqtisodiy tizim modellari va ularning rivojlanishi. O'zbekistonda milliy pul - so'mning qadrini oshirish va barqarorligini ta'minlash muammolari. Agrar munosabatlar va ularni bozor tizimidagi xususiyatlari. Bozor iqtisodiyoti, uning vujudga kelishi va rivojlanishining shart - sharoitlari. Tovarlar nafliligi va ayirboshlash qiymatining mazmuni hamda ularning narx tashkil topishidagi ahamiyati. Pulning mohiyati va uning asosiy vazifalari. Pul haqidagi turli xil nazariyalar va hozirgi zamon pulining tabiati. Bozor mexanizmi va uning tarkibiy qismlarining iqtisodiy nazariy tavsifi. Bozor iqtisodiyotida iqtisodiy muassasalar va davlatning roli. Tovarning nafliligi va qadr - qiymat to'g'risidagi nazariyalar. Bozorning iqtisodiy munosabatlardagi o'rni va ahamiyati. O'zbekistonda milliy bozorni shakllantirish muammolari. Bozor infratuzilmasi, uning asosiy sohalari va unsurlari. O'zbekistonda antimonopol qonunchilik va muhitning yaratilishi. Yalpi taklif, uning tarkibi va ta'sir qiluvchi omillari. Aralash iqtisodiyotni shakllantirish O'zbekistonning kelajakdagi vazifasi ekanligi. Xufyona iqtisodiyot, uning o'lchamlari va namoyon bo'lish shakllari. O'zbekistonda erga yagona soliq solish nazariyasi va uning ruyobga chiqarish amaliyoti. O'zbekistonda fermer va dehqon xo'jaliklarni rivojlantirish vazifalari va istiqbollari. Talab va uning o'zgaruvchanligi. Iqtisodiy resurslarga talab va taklifning xususiyatlari. Iste'molchi xulqi nazariyasi. Narxning tashkil topish mexanizmi. Ishlab chiqarish xarajatlari va foyda tashkil topishining xususiyatlari.

444

O'zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o'tishdagi ijtimoiy siyosatining asosiy yo'nalishlari. Keyingi xarajatlarning o'sib va foydaning kamayib borishi konunlarining amal qilish mexanizmi. Ishsizlik uning turlari va O'zbekistonda bandlik muammolari. O'zbekistonda ishchi kuchi bozorini shakllantirish va tartibga solish muammolari. O'zbekistonda to'liq va samarali bandlik muammosi. Moliya bozori va uning moliyaviy resurslarni shakllntirishdagi ahamiyati. Pul tizimi evolyutsiyasi va uning turlari. Bozor iqtisodiyotiga o'tishda davlatning moliyaviy siyosati, uning dastaklari va amalga oshirish vazifalari. Moliya munosabatlarining mohiyati, vazifalari va iqtisodiyotni tartibga solishdagi roli. Soliqlar va ularning bozor iqtisodiyotidagi vazifalari. Banklar, ularning turlari va kredit tizimidagi roli. O'zbekistonda bank tizimining takomillashtirish vazifalari va iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning maqsadi, vazifalari va usullari. Iqtisodiyotni tartibga solishning turli xil nazariyalari va hozirgi zamon usullari. O'zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitida davlatning ijtimoiy siyosati. Davlatning kredit - pul siyosati, uning dastaklari va amalga oshirish vositalari. Agrobiznes, uning turlari va rivojlantirish muammolari. Korxonalarning bozor tizimidagi o'rni va iqtisodiy faoliyatning xususiyatlari. Tadbirkorlik kapitalining aylanishi va undan foydalanish samaradorligini oshirish muammolari. Iqtisodiy xarajatlar, uning tarkibi va turlari. Korxona (firma) foydasi, uning taqsimlanishi va ishlatilishi. Tadbirkorlik faoliyati uning turlari va asosiy belgilari. Marketing, uning vazifasi, qoidalari va bozor tizimidagi o'rni. Aholi daromadlari, uning turlari va shakllanish manbalari. O'zbekistonda iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishda tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirishning ahamiyati. O'zbekistonda aholini ijtimoiy himoyalash tizimi va davlatning ijtimoiy siyosati. Investitsiyalarning iqtisodiy mazmuni, uning manbalari va omillari. Xalqaro iqtisodiy integratsiyaning mohiyati, uning turlari va ob'ektiv asoslari. O'zbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarning rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlari. O'zbekiston Respublikasining Xalqaro iqtisodiy tashkilotlar bilan hamkorligining hozirgi darajasi va istiqbollari.

445

Xalqaro savdo, uning turlari va tartibga solish mexanizmi. Xalqaro valyuta tizimlari va ularning o'zgarishi. Xalqaro kredit va uning milliy iqtisodiyotni rivojlantirishdagi roli. Nominal va real ish haqi hamda ularning darajasini belgilovchi omillar. Jahon xo'jaligining tashkil topishi va uning rivojlanish bosqichlari. Bozor iqtisodiyotida ijtimoiy fondlar, ularning turlari va manbalari. O'zbekistonning Jahon bozoriga kirib borish muammolari. Pulga taklif va pulga bo'lgan talab hamda ularni belgilovchi omillar. Jahon bozorida narx tashkil topishining o'ziga xos xususiyati. Bozor iqtisodiyoti sharoitida mehnat munosabatlari va uni tartibga solishda mehnat shartnomalarining roli. Makro iqtisodiy muvozanatlik va unga erishishning bozor iqtisodiyotidagi shart sharoitlar. Milliy ishlab chiqarish muvozanatli hajmini aniqlashning turli xil usullari. Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanishida turli xil oqimlarning roli.

4. DASTURDAGI MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA - NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR

1. Ko'rgazma - namoyish materiallari. - Ko'rgazmali qurollar: "Ishlab chiqarish omillari va uni turkumlanishi", "Mulkning turlari", "Bozor iqtisodiyotining umumiy belgilari"; "Erkin,monopol, raqobatli, oligopolistik va sof monopoliya bozori"; "Talabga ta'sir etuvchi omillar" va "taklifga ta'sir etuvchi omillar"; xarajatlar tarkibi va turlari; "foyda turlari"; "narx turlari"; "narxni shakllanishiga ta'sir etuvchi omillar"; "renta turlari"; "differentsial renta I ning xosil bo'lishi", "Yalpi milliy va yalpi ichki mahsulot tarkibiy tuzilishi" - Sxema va grafiklar: "ehtiyojlar tarkibi"; "ehtiyojlarning qondirilish darajasi dinamikasi"; mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish bosqichlari"; "iste'mol, jamg'arma nisbati", "investitsiya miqdorini o'zgarishi"; iqtisodiy o'sish va milliy boylikning ko'payishi mavzusida "Iqtisodiy o'sish dinamikasi"; "milliy boylikning tarkibiy tuzilishi"; "tsikl va uning fazalari"; iqtisodiyotni to'lqinsimon rivojlanishi; "davlat byudjetining daromad va xarajatlari" tarkibi to'g'risidagi grafik va sxemalar. 2. O'quv filmlari

·

- "O'zbekistonda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish va iqtisodiyotni erkinlashtirish yo'llari" mavzusida.

446

3. Didaktik materiallar 3.1. Darsning maqsadi, mazmuni va guruh tarkibiga ko'ra:

· ·

·

- o'qitish uslublari (ma'ruza matni va adabiyotlar) - o'quv vositalari (ko'rgazmali qurollar, sxema, jadval, grafik, videofilm, slayd va boshqalar). - darsning tashkiliy sharoitlari (texnik vosita, videolar)

4. Multimediya ilovalari - "Talab va taklif nazariyasi: Bozor muvozanati", "Tadbirkorlik faoliyati tadbirkorlik kapitali va uning harakati" mavzulari bo'yicha.

5. FANNI O'ZLAShTIRIShNI NAZORAT QILISh

Joriy baholash: seminar mashg'ulotlariga ajratilgan soat yuklamasining 70 foizi (50,4 ball) snminar darslariga qatnashishdagi faolligiga, mavzu yuzasidan savol - javob o'tkazish, referat tayyorlash, mustaqil ish bajarish, ko'rgazmali qurollar tayyorlash, konspektlarni tekshirib borish asosida to'planadi. Oraliq baholash: ma'ruza darslariga ajratilgan soat yuklamasining 70 foizi (50,4 ball), ma'ruza darsidagi faolligiga, test natijalariga, yozma ish natijalariga, talabalar o'rtasida mavzu yuzasidan dialog o'tkazish, davra suhbati uyushtirish natijalariga muvofiq baholash asosida to'planadi. Yakuniy baholashga: o'quv soatlari yuklamasining 30 foizi ajratiladi (43,2 ball) qzma ishni baholashda tayanch tushuncha va iboralar mazmunining yoritib berilishi darajasi hamda ishning hajmi hisobga olinadi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Karimov I.A. O'zbekiston milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. Tom 1., - T., O'zbekiston, 1996. 2. Karimov I.A. Bizdan obod va ozod Vatan qolsin. Tom 2., - T., O'zbekiston, 1996. 3. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. Tom 3., - T., O'zbekiston, 1996. 4. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo'lidan. Tom 4., - T., O'zbekiston, 1996. 5. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. Tom 5., - T., O'zbekiston, 1997.

447

6. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. Tom 6., - T.; O'zbekiston, 1998. 7. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o'z qo'limizni bilan quramiz. Tom 7., - T.; O'zbekiston, 1998. 8. Karimov I.A. O'zbekiston buyuk kelajak sari. - T.: O'zbekiston, 1998. 9. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.: O'zbekiston, 1999. 10. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot ­ pirovard maqsadimiz. Tom 8., - T.: O'zbekiston, 2000. 11. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz ma'sulmiz. Tom 9, - T.: O'zbekiston, 2001. 12. Karimov. I. A. Iqtisodiyotni erkinlashtirish, resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish - bosh yo'limiz.//Xalq so'zi, 2002 yil, 15 fevral. 13. Makkonnell K., Bryu S. Ekonomiks. - M.: Respublika, 1992., tom 1, 2. 14. Borisov E.F. Ekonomicheskaya teoriya. Uchebnik. - M.: Yurist, 1997. 15. O'lmasov A. Iqtisodiyot asoslari. O'quv qo'llanma. - T., Mehnat, 1997. 16. Ekonomicheskaya teoriya: Uchebnik dlya studentov visshix uchebnix zavedeniy. Kol. avt. K. Abduraxmonov i dr. - T.: Shark, 1999. 17. Rasulov M. Bozor iqtisodiyoti asoslari. - T.: O'zbekiston, 1999. 18. G'ulomov S., Sharifxo'jaev M. Bozor iqtisodiyoti nazariyasi va amaliyoti. - T.: O'qituvchi, 2000. 19. Shodmonov Sh., Jo'raev T. Iqtisodiyot nazariyasi. Ma'ruza matnlari. - T.: DITAF, 2000. 20. Ekonomicheskaya teoriya: Uchebnik. Pod. red. A.I.Dobrinina, L.S.Tarasevicha. - S Pb: Piter, 2000. 21. Shodmonov Sh.Sh., Alimov R.X., Jo'raev T.T. Iqtisodiyot nazariyasi. O'quv qo'llanma. - T.: Moliya, 2002. 22. Strategic Planning Workbook for Nonprofit Organizations Revised and updated By Bryan W. Barry Amherst H.Wilder Foundation Saint Paul Minnesota. 1997. 23. Economics Development. Michael P. Tudor. Longmen. London. 1995. 24. Economics David C.Colander. Irwin, inc., 1994. 25. Economics. Stephen L. Slavin. Irwin Book Team, 1996.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Abulqosimov X.P., Xudoyberganov N.T. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish muammolari. - T.: Universitet, 1997. 2. Alekseev Yu.P. Mejdunarodnaya torgovlya. - M., 1997.

448

3. Krosovina L.N. Mejdunarodnie valyutno - kreditnie finansovie otnosheniya. - M., 1997. 4. Abdullaev q. Bozor iqtisodiyoti asoslari. - T.: Mehnat, 1997. 5. Andreev B.F. Sistemniy kurs ekonomicheskoy teorii: Ucheb. pos. Chast IX, glava 36 S - Pb. Lenizdat, 1998. 6. Nikolaeva I.P. Ekonomicheskaya teoriya. Uchebnik ­ M.: «Kno Rus», 1998. 7. Qo'ldoshev Q., Muftoydinov Q. Iqtisodiy bilim asoslari. - T.: O'qituvchi, 1999. 8. Ekonomicheskaya teoriya. Ucheb. pos. A.Qodirov i dr. - T., TGTU., 1997. 9. Kurs ekonomicheskoy teorii. -- M.: Dis, 1997. 10. Yahyoev Q.A. Soliq nazariyasi. - T.: Mehnat, 1998. 11. Bazeler U., Savob Z., Xaynrix Y., Kox V. Osnovi ekonomicheskoy teorii: printsipi, problemi, politika. Uchebnik. - S - Pb.: Piter, 2000. 12. Abdullaeva Sh.Z. Pul, kredit va banklar. - T.: Moliya, 2000. 13. Yahyoev Q.A. Soliqqa tortish nazariyasi va amaliyoti. (Darslik). - T.: Adabiyot va san'at, 2000. 14. Ibratov B. Tadbirkorlik huquqi. - T.: Moliya, 2001. 15. Butikov I. Qimmatli qog'ozlar bozori. - T.: Konsauditinform 2001. 16. Yo'ldoshev M., Tursunov Y. Bank huquqi. - T.: Moliya, 2001. 17. Hamdamov Q. Mikroiqtisod (o'quv qo'llanma), - T.: TDIU., 2001. 18. Hamedov I.A., Alimov A.M. O'zbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyat asoslari. (darslik). - T.: O'zbekiston yozuvchilar uyushmasi. Adabiyot jamg'armasi, 2001. 19. Sharifxo'jaev M., Abdullaev q. Menejment. - T.: O'qituvchi, 2001. 20. Gerochenko V.P. Prognozrovanie i planirovanie ekonomiki. ­ Minsk: Novie znanie, 2001. 21. Stolyarov I.I. i dr. Gosudarstvennoe regulirovanie rinochnoy ekonomiki. - M.: Delo. 2001. 22. Tomos T., Negl Xolden, Rid K. Strategiya i taktika tsenobrazovaniya. - M., Piter, 2001. 23. Ryabov R.I. Nalogi. - M., 2001. 24. Koltinok B.A. Rinok tsennix bumag. - S - Pb., 2001. 25. G'ulomov S.S. Tadbirkorlik va kichik biznes. - T.: Sharq, 2002. 26. Economics Merrill. Columbus, Ohio, 1996. 27. International Finance J. Manville Harris, Jr, Ph,D. Barren's, 1996. 28. Improve your business Edited by D.E.N. Dickson International labor off Geneva, 1991.

449

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» BM-343-3400-3.06 «09» ___06___ 2003 y. «TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

«IQTISODIY TA'LIMOTLAR TARIXI» fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 450

Tuzuvchilar:

i.f.n., dots. Jo'raev T.T., i.f.n., dots. Rustamov B., i.f.n., dots. Islomov A., kat. o'qit. Mustafaqulov Ya. i.f.d., prof. Jumaqulov T.T., i.f.d., prof. Razzoqov A.

Taqrizchilar:

«Iqtisodiy ta'limotlar tarixi» fani oliy o'quv yurtlarida bakalavriat darajasidagi malakali iqtisodchilar tayyorlash talabini hisobga olib, talabalarga kishilik jamiyati rivojlanishning har xil bosqichlarida vujudga kelgan iqtisodiy ta'limotlarni, ularning iqtisodiy siyosatga va iqtisodiy islohotlarga ta'sirini o'rgatishni maqsad qilib qo'yadi. Dasturda O'zbekistonda iqtisodiy ta'limotlarni rivojlanishi va ularning iqtisodiy siyosat bilan chambarchas bog'liqligi masalalariga ham katta ahamiyat berilgan. Programma po predmetu «Istoriya ekonomicheskix ucheniy» sostavlena s uchetom trebovaniy pred'yavlyaemim k podgotovke visokokvalifitsirovannix ekonomistov socotvetstvuyushchey stepeni bakalavra. Obuchenie studentov na osnove dannoy programmi imeet tselyu pokazat mesto i rol ekonomicheskoy misli na razlichnix stadiyax razvitiya chelovecheskogo obshestva, ix vliyanie na ekonomicheskuyu politiku i ekonomicheskie reformi. Osobie mesto v programme zanimayut voprosi razvitiya ekonomicheskoy misli v Uzbekistane i ix tesnoy svyazi s ekonomicheskoy politikoy. Program on the subject "The history of economic teachings" is formed with provision for the requirements of preparing the high qualified economist bacholors.learning the students on the base of given program has shown a place and role of economic thoughts on different stages of developments of human society, their influence to the economic policy and economic reforms. Particular place in the program occupy questions of development economic thoughts in Uzbekistan and their close relation with the economic policy.

1. SO'Z BOShI

O'quv fanining maqsad va vazifalari, boshqa fanlar bilan o'zaro bog'liqligi

"Iqtisodiy ta'limotlar tarixi" fanining mazkur namunaviy dasturi O'zbekiston Respublikasining Ta'lim to'g'risidagi qonuni asosida va kadrlar tayyorlash milliy dasturi talablaridan kelib chiqib tayyorlandi. Shu maqsaddan kelib chiqib, fanni o'qitishda quyidagi vazifalarni hal qilish ko'zda tutiladi:

451

· ·

·

- talabalarni iqtisodiy ta'limotlarning nazariy asoslari bilan qurollantirish; - iqtisodiyot va bozor munosabatlari to'g'risidagi amaliy ko'nikmalarni hosil qilish; - talabalar ongiga milliy mustaqillik va milliy mafkura g'oyasini singdirish.

"Iqtisodiy ta'limotlar tarixi" fani davlat standartlari bo'yicha bakalavrlar darajasidagi iqtisodchi mutaxassislar tayyorlash o'quv rejasiga kiritilgan barcha iqtisodiy fanlar bilan bog'liq bo'lib, ularni chuqur o'rganishga yordam beradi.

Fanni o'qitish bo'yicha talabalar bilimiga, ko'nikma va mahoratlariga qo'yiladigan talablar

Iqtisodiy ta'limotlar tarixi fani bo'yicha talabalar bilimiga qo'yiladigan talablar dasturga kiritilgan har bir mavzudagi muammolarni o'zlashtirish va ular bo'yicha mustaqil fikr yuritish darajasi bilan belgilanadi. Talabalar ilk iqtisodiy fikr va g'oyalarni paydo bo'lishi, iqtisodiy maktablarning shakllanishi va ularning iqtisodiyotning rivojlanishiga oid iqtisodiy ta'limotlarini chuqur bilishlari zarur. Shuningdek, zamonaviy iqtisodiy ta'limotlardan mustaqil O'zbekiston milliy iqtisodiyotida qay darajada foydalanish lozimligini bilishlari zarur.

Seminar mashg'ulotlari bo'yicha bajariladigan ishlarga minimal miqdordagi talablar

Seminar mashg'uloti mavzulari namunaviy dastur asosida tuzilgan bo'lib, har bir mavzuga kiritilgan savollar va tavsiya qilingan adabiyotlar ro'yhati bilan birga, alohida uslubiy qo'llanma shaklida ishlab chiqildi. Seminar rejasidagi mavzular savollari ma'ruzada bayon qilinadigan masalalar bilan mazmunan bir xil bo'lsa - da, shaklan ularni takrorlamaydi. Seminar mashg'ulotlari talabalarda turli iqtisodiy g'oya va kontseptsiyalarning mohiyatini to'laroq tushunish hamda ularda amaliy ko'nikmalarni shakllantirishga qaratilishi lozim. Bundan tashqari seminar mashg'ulotlari talabalarning ma'ruzasida olgan bilimlarini mustahkamlashga xizmat qilishi kerak.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi, bo'yicha tavsiyalar

Oliy ta'limning davlat standartlari bo'yicha o'quv rejasida fanga, jami 81 soat ajratilgan bo'lib undan 54 (66,7%) soat auditoriyadagi o'quv soatlaridir. Auditoriyadagi o'quv yuklamasining 36 (56,7%) soati ma'ruza va 18 (33,3%) soati seminar darslariga rejalashtirilgan.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

Fan bo'yicha talabalar bilimini baholab berish reyting tizimi asosida amalga oshiriladi. O'quv rejasida fanga ajratilgan soat yuklamasidan kelib chiqib

452

aniqlanadigan reyting ballari (54) nazoratning aloxida turlariga quyidagi tartibda taqsimlanadi.

·

·

·

- joriy baholash seminar mashg'ulotlariga ajratilgan soat yuklamasining 70 foizi (12,6 ball); - oraliq baholash ma'ruza darslariga ajratilgan soat yuklamasining 70 foizi (25,2 ball); - yakuniy baholash o'quv soatlari yuklamasining 30 foizi (16,2 ball).

Nazoratning alohida turlariga ajratilgan reyting ballari ishchi o'quv rejasida ko'zda tutilgan soatlar yuklamasiga mutanosib ravishda taqsimlanadi. Joriy baholash uchun ajratiladigan reyting ballari talabalarning seminar darsdagi faolligi, ilmiy referat tayyorlanganligi va boshqa rejalashtirilgan ishlarni (mustaqil ish bajarish, ko'rgazmali qurollar tayyorlash va h.k.) bajarganligi uchun qo'yib boriladi. Oraliq baholashda talabalarning ma'ruza darslaridagi faolligi hisobga olinadi hamda ikki marta oraliq baholash (yozma ish, test yoki baholashning boshqa turi) o'tkazilib, ularga tegishli ball ajratiladi. Yakuniy baholash ballari talabalarning tayanch tushuncha va iboralar bo'yicha bajargan yozma ishi uchun qo'yiladi. Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarni qo'llash Fanni o'qitishda kompyuter, audio - video jihozlari, dioproektor, kodoskop va boshqa informatsion texnik vositalaridan foydalanish ham hisobga olinadi. Kompyuter xonalaridan va o'qitishning boshqa texnik vositalaridan foydalanib o'tkaziladigan darslar institut va kafedra moddiy - texnika imkoniyatlaridan kelib chiqib belgilanadi.

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Mazkur namunaviy dastur asosida fanning ishchi (o'quv) dasturi ishlab chiqiladi. Ishchi o'quv dasturida ma'ruza va seminar darslariga ajratilgan soatlar yuklamasi mavzular bo'yicha taqsimlab chiqiladi. Har bir mavzuga tegishli asosiy va qo'shimcha adabiyotlar ro'yxati keltirilishi lozim. Mustaqil ta'lim uchun fanga ajratilgan soatlar miqdori ham alohida mavzularga taqsimlab ko'rsatilishi tavsiya etiladi.

2. FAN DASTURI

Asosiy iqtisodiy g'oya va nazariyalarning kelib chiqishi, shakllanishi va rivojlanishi

Iqtisodiy ta'limotlar tarixi fanining predmeti va qadimgi dunyodagi ilk iqtisodiy fikrlar. Iqtisodiy ta'limotlar tarixi fanining predmeti va uslubi. Qadimgi Sharqdagi

453

iqtisodiy fikrlar. Ko'xna Vaviloniya iqtisodiy fikrlari. «Avesto» iqtisodiy fikrlari. Qadimgi Xindistondagi iqtisodiy fikrlar. «Artxashastra»dagi ilgari surilgan g'oyalar. Qadimgi Xitoy, Yunoniston va Rimdagi iqtisodiy g'oyalar (Konfutsiy Ksenofond, Platon (Aflatun) Aristotel, Katon, Kolumella, Varron). O'rta asr davridagi iqtisodiy ta'limotlar. O'rta asrdagi iqtisodiy qarashlarning o'ziga xos xususiyatlari. Arab mamlakatlaridagi iqtisodiy g'oyalar. Qur'oni Karimdagi iqtisodiy ko'rsatmalar. Ibn Xaldunning iqtisodiy qarashlari. O'rta Osiyodagi iqtisodiy g'oyalar. (Farobiy, Ibn Sino, Beruniy, Yusuf Xos Xojib, A.Temur, A.Navoiy) G'arbiy Evropadagi iqtisodiy qarashlar, kononistlarning iqtisodiy qarashlari. F.Akvinskiy. Merkantilizm. Merkantilizm vujudga kelishining ijtimoiy - iqtisodiy asoslari. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining mazmuni. Dastlabki va keyingi merkantilizmning o'ziga xosligi. Iqtisodiy g'oyalarning rivojlanishida merkantilizmning roli.

Klassik iqtisodiy maktab

Klassik iqtisodiy maktabning vujudga kelishi. Klassik iqtisodiy nazariyalarning vujudga kelishining tarixiy shart - sharoitlari. Uilyam - Petti klassik iqtisodiy maktab asoschisi. U.Pettining boylik, qiymat, pul va daromadlar to'g'risidagi nazariyalari. P. Buagilberning iqtisodiy ta'limoti. Fiziokratizmning umumiy xarakteristikasi. F.Kene fiziokratlar ta'limotining asoschisi. Sof mahsulot, sinflar, kapital va takror ishlab chiqarish nazariyalari. A. Tyurgoning ish haqi, sinflar, qiymat, pul va foiz nazariyalari. Fiziokratizmning ahamiyati va tarixiy taqdiri. Klassik iqtisodiy maktabning rivojlanishi. A.Smitning iqtisodiy nazariyalari. A.Smitning «Odamlar boyligining tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot» asari. Smitning mehnat taqsimoti, ayirboshlash qiymati va pul to'g'risidagi ta'limoti. «Ko'rinmas qo'l» to'g'risida tushuncha. Smit unumli va unumsiz mehnat to'g'risida. D.Rikardoning klassik maktabni rivojlanishiga qo'shgan xissasi. Rikardoning qiymat, pul, renta, ish haqi va foyda to'g'risidagi ta'limoti. Qiyosli ustunlik nazariyasi.* J.B.Seyning iqtisodiy ta'limoti «Bozor qonuni», «Qiymat va ishlab chiqarish omillari nazariyalari». T.Maltusning «Nufus qonuni». Maltus va hozirgi zamon. Klassik iqtisodiy maktabning yakunlanishi. J.S.Millning iqtisodiy ta'limoti. J.S.Mill metodologiyasi. J.S.Millning qiymat, baho, pul, kapital va foyda to'g'risidagi nazariyalari.

454

Markscha iqtisodiy g'oyalarning tarixiy taqdiri. Ijtimoiy formatsiyalar nazariyasi. Marksning kapital asari va unda yoritilgan nazariyalar (qiymat, qo'shimcha qiymat, ish haqi, foyda, foyda normasi, renta, iqtisodiy tsikllar). Yangi klassik maktab. Marjinal inqilob (1870 - yillar) uning mazmuni va asosiy yakunlari. Me'yorli foydalilik nazariyasi va buyumning sub'ektiv qiymati. Yangi klassiklar. Avstriya, Kembridj va Amerika maktablarining yangi klassik yo'nalishining kelib chiqishidagi roli. A.Marshall va yangi klassik vaziyat. Qiymat (qimmat) va narxning shakllanish nazariyasi. Talab va taklif.

Hozirgi zamon iqtisodiy nazariyalar

Keynschilik va yangi keynschilik ta'limoti. Keynschilikning paydo bo'lishi. J.M. Keyns ta'limoti.J.M.Keynsning «Ish bilan bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi» asaridagi asosiy g'oyalar. Samarali talab. Insonning psixologik moyilligi. Multiplikator. Pul bozori va foiz stavkasi. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartiblashning chora - tadbirlari.

Yangi keynschilikning mohiyati.

Monetarizm. Monetarizm kontseptsiyasi. M.Fridmen va uning «monetar» nazariyasi. Monetarizmning asosiy qoidalari. Pul massasi va iqtisodiy tsikllar. Monetar kontseptsiyasining keynschilikdan farqi. Iqtisodiy ta'limotlardagi institutsonalizm iqtisodiy yo'nalishi. Institutsionalizmnmng umumiy tavsifi. T.Veblen - institutsionalizm asoschischi. Amerika institutsionalizmining paydo bo'lishi va uning rivojlanishi. J.K.Gelbreyting «Yangi industrial jamiyat kontseptsiyasi». Institutsionalizmning asosiy muammosi va masalalari. «Konvergentsiya kontseptsiyasi», «Xalq kapitalizmi», «Industrial jamiyatdan keyingi jamiyat», «Iqtisodiy o'sish bosqichlari». Iqtisodiy o'sish nazariyalari va modellari. Iqtisodiy o'sish nazariyalari va ularning talqini. Davlat investitsiyasi - iqtisodiy o'sish kafolati. O'z resurslariga suyanish va bozor mexanizmlarini ifodalashuvi printsiplari. Iqtisodiy o'sish modellari. E.Denison: iqtisodiy o'sish «arifmetikasi». Iqtisodiy o'sish omili. «Osiyo fojiasi». Neoliberalizm va ijtimoiy yo'naltirilgan bozor xo'jaligi. Neoliberalizm nima «Ordoliberalizm». F.Xayek: iqtisodiy erkinlik falsafasi. V.Oyken «iqtisodiy tizim» turlari to'g'risida. L.Erxardning iqtisodiy islohotlari. Ijtimoiy yo'naltirilgan bozor xo'jaligining mohiyati. Ijtimoiy yo'naltirilgan bozor xo'jaligida davlatning roli.

455

3. AMALIY MAShG'ULOTLARI MAVZULARI

Iqtisodiy ta'limotlar tarixi fanining predmeti va ilk iqtisodiy fikrlar. Iqtisodiy ta'limotlar tarixi fanining predmeti va uslubi.* Ko'xna Vaviloniya iqtisodiy fikrlari. «Avesto» iqtisodiy fikrlari. Qadimgi Xindistondagi iqtisodiy fikrlar. «Artxashastra»dagi ilgari surilgan g'oyalar. Qadimgi Xitoy, Yunoniston va Rimdagi iqtisodiy g'oyalar (Konfutsiy Ksenofond, Platon (Aflatun) Aristotel, Katon, Kolumella, Varron). O'rta asrdagi iqtisodiy fikrlar. Merkantalizm. Arab mamlakatlaridagi iqtisodiy g'oyalar. Qur'oni Karimdagi iqtisodiy ko'rsatmalar. Ibn Xaldunning iqtisodiy qarashlari. O'rta Osiyodagi iqtisodiy g'oyalar.* (Farobiy, Ibn Sino, Beruniy, Yusuf Xos Xojib, A.Temur, A.Navoiy). G'arbiy Evropadagi iqtisodiy qarashlar kononistlarning iqtisodiy qarashlari. F.Akvinskiyning, merkantilizm iqtisodiy ta'limoti. Klassik iqtisodiy maktabning vujudga kelishi. Uilyam - Petti klassik iqtisodiy maktabning asoschisi.* U.Pettining boylik, qiymat, pul va daromadlar to'g'risidagi nazariyalari. P. Buagilberning iqtisodiy ta'limoti. F.Kene - fiziokratlar ta'limotining asoschisi. Sof mahsulot, sinflar, kapital va takror ishlab chiqarish nazariyalari. A. Tyurgoning ish haqi, sinflar, qiymat, pul va foiz nazariyalari. Klassik iqtisodiy maktabning rivojlanishi. A.Smitning iqtisodiy nazariyalari. a). Smitning mehnat taqsimoti, ayrboshlash qiymat va pul to'g'risidagi ta'limoti. b). «Ko'rinmas qo'l» to'g'risida tushuncha. Rikardoning qiymat, pul, renta, ish haqi va foyda to'g'risidagi ta'limoti. Qiyosli ustunlik nazariyasi. J.B.Seyning iqtisodiy ta'limoti «Bozor qonuni», «Qiymat va ishlab chiqarish omillari nazariyalari». T.Maltusning «Nufus qonuni». Maltus va hozirgi zamon.* Klassik iqtisodiy maktabning yakunlanishi. J.S.Mill metodologiyasi. J.S.Millning qiymat, baho, pul, kapital va foyda to'g'risidagi nazariyalari.* Markscha iqtisodiy g'oyalarning tarixiy taqdiri. Kapitalda yoritilgan nazariyalar: (qiymat, qo'shimcha qiymat, ish haqi, foyda, foyda normasi, renta, iqtisodiy tsikllar). Yangi klassik maktab. Marjinal inqilob (1870 - yillar) uning mazmuni va asosiy yakunlari. Me'yorli foydalilik nazariyasi va buyumning sub'ektiv qiymati. Yangi klassiklar.* Avstriya, Kembridj va Amerika maktablarining yangi klassik yo'nalishining kelib chiqishidagi roli. A.Marshall va yangi klassik vaziyat. Qiymat (qimmat) va narxning shakllanish nazariyasi. Talab va taklif. Keynschilik. Keynschilikning paydo bo'lishi. J.M. Keyns ta'limoti J.M.Keynsning «Ish bilan bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi» asaridagi asosiy g'oyalar: (samarali talab. Multiplikator. Pul bozori va foiz stavkasi). Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartiblashning chora - tadbirlari. Yangi keynschilikning mohiyati.*

456

Monetarizm. Monetarizm kontseptsiyasi. M.Fridmen va uning «monetar» nazariyasi.* Monetarizmning asosiy qoidalari. Pul massasi va iqtisodiy tsikllar. Monetar kontseptsiyasining keynschilikdan farqi. Institutsonalizm Institutsionalizmning umumiy tavsifi. T.Veblen - institutsionalizm asoschischi.* Amerika institutsionalizmining paydo bo'lishi va uning rivojlanishi. J.K.Gelbreyting «Yangi industrial jamiyat kontseptsiyasi». Institutsionalizmning asosiy muammosi va masalalari. (konvergentsiya kontseptsiyasi»,«xalq kapitalizmi», «industrial jamiyatdan keyingi jamiyat»,«iqtisodiy o'sish bosqichlari).

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLARI RO'YXATI

Ko'rgazma - namoyish materiallari:

·

- Ko'rgazmali qurollar;

Qadimgi dunyodagi ilk iqtisodiy fikrlar mavzusida "Arxashayra" g'oyalari "Avesto" iqtisodiy fikrlari. Merkantilizm mavzusida dastlabki va keyingi merkantilizmning asosiy fikrlari. Klassik iqtisodiy maktabning vujudga kelishi mavzusida F. Kenening "Iqtisodiy jadvali".

·

- Sxema va grafiklar;

Keynschilik va yangi keynschilik ta'limoti mavzusida "Insonning psixologik moyilligi" (sxema). O'quv filmlari:

·

- "O'zbekistonda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish va iqtisodiyotni erkinlashtirish yo'llari" mavzusida.

Didaktik materiallar: Darsning maqsadi, mazmuni va guruh tarkibiga ko'ra:

· ·

·

- o'qitish uslublari (ma'ruza matni va adabiyotlar); - o'quv vositalari (ko'rgazmali qurollar, sxema, jadval, grafik, videofilm, slayd va boshqalar); - darsni tashkiliy sharoitlari (texnik vosita, videolar); Multimedik ilovalar:

457

·

- "Yangi klassik maktab" va "Keynschilik" mavzulari bo'yicha.

5. FANNI O'ZLAShTIRIShNI NAZORAT QILISh TURLARI

Joriy baholash: seminar mashg'ulotlariga ajratilgan soat yuklamasining 70 foizi (12,6 ball) seminar darslariga qatnashishdagi faolligiga, mavzu yuzasidan savol - javob o'tkazish, referat tayyorlash, mustaqil ish bajarish, ko'rgazmali qurollar tayyorlash, konspektlarni tekshirib borish asosida to'planadi. Oraliq baholash: ma'ruza darslariga ajratilgan soat yuklamasining 70 foizi (25,2 ball), ma'ruza darsidagi faolligiga, test natijalariga, yozma ish natijalariga, talabalar o'rtasida mavzu yuzasidan dialog o'tkazish, davra suhbati uyushtirish natijalariga muvofiq baholash asosida to'planadi. Yakuniy baholashga o'quv soatlari yuklamasining 30 foizi ajratiladi (16,2 ball) Tayanch tushunchalar bo'yicha yozma ish o'tkazilganda ishning hajmi va iqtisodiy tushunchalarning mohiyatining ochib berilish darajasi baholashda asosiy mezon hisoblanadi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Karimov I.A. Amir Temur haqida so'z. - T.: O'zbekiston, 1996. 2. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo'lida. - T.: O'zbekiston, 1998, Tom 6. 3. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. - T.: Sharq, 1998. 4. Karimov I.A. O'zbekiston buyuk kelajak sari. - T.: O'zbekiston, 1998. 5. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. - T.: O'zbekiston, 1999. Tom 7. 6. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot pirvord maqsadimiz. - T.: O'zbekiston, 2000. 7. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz ma'sulmiz. - T.: O'zbekiston, 2001 /Tom 9. 8. Karimov I.A. Iqtisodiyotni erkinlashtirish, resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish bosh yo'limiz. //O'zbekiston ovozi, 2002, 16 fevral. 9. Bartenev S.A. Ekonomicheskie teorii i shkoli. - M.: Bek, 1996. 10. Vseminaraya istoriya ekonomicheskoy misli. - M.: Misl, 1997. 11. Jid. Sh., Rist Sh., Istoriya ekonomicheskix ucheniy. - M.: Tsentr, 1998. 12. Ibragimov A. Biz kim O'zbeklar. - T.: Sharq, 1999. 13. Islamov A., Egamov E. Iqtisodiy ta'limotlar tarixi (o'quv qo'llanma) - T.: TMI, 2001. 14. Iqtisodiy ta'limotlar tarixi (o'quv qo'llanma) - T.: TDIU, 1997.

458

15. Kostyuk V.N. Istoriya ekonomicheskix ucheniy. - M.: Tsentr, 1998. 16. Mayburd E.M. Vvedenie v istoriyu ekonomicheskoy misli. Ot prorokov do professorov. - M., 1996. 17. Titova N.E. Istoriya ekonomicheskix ucheniy. - M.: Gumanitarniy izdatelskiy tsentr VLADOS, 1997. 18. Fridmen M. Kolichestvennaya teoriya deneg. - M.: Elf - Press, 1996. 19. Xrestomatiya po ekonomicheskoy teorii. - M., 2000. 20. Yusupov Yu.K. Stanovlenie i razvitie ekonomicheskoy nauki. - T.: A.O. Uchkun, 1999. 21. Yadgarov Ya.B. Istoriya Ekonomicheskix ucheniy. - M.: Infra - M, 1999.

Qo'shimcha adabiyotlar

1. 2. 3. 4.

Blaug M. Ekonomicheskaya misl v retrospektive. - M., 1994. Bele - Baverk. Osnovi teorii tsennosti xozyaystvennix blag. - M.: Ekonomika, 1992. Keyns Dj. M. Obshchaya teoriya zanyatosti, protsentov i deneg. - M., 1993. Menger K. Osnovaniya politicheskoy ekonomii. (Avstriyskaya shkola v politicheskoy ekonomii) - M.: Ekonomika, 1992. 5. Marshall A. Printsipi ekonomicheskoy nauki. - M.: Progress, 1993. 6. Oyken V. Ekonomicheskie sistemi. - M., 1993. 7. Samuelson P. Ekonomika. - M.: Algon, 1992. 8. Xaysk F.A. Doroga k rabstvu. - M.: Ekonomika, 1992. 9. Erxard L. Blagosostoyaniya dlya vsex. - M., 1991. 10. Ekonomicheskie misli. - M., 1995. 11. A history of economik theory and method. Robert B. Ekelund. Jr. Robert F. Hebert. 1990. 12. Economics Explained. Robert Heilbkont and Lester Thurow. Touchstone. 1998. 13. A history of progress. A chkonicle of the AUDIAG company. 1992.

459

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» BM-343-3400-3.07 «09» ___06___ 2003 y. «TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

«MAKROIQTISODIYoT» fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 460

Tuzuvchilar: i.f.n., dots. S.Nasritdinova, k. o'q. B. Maxmudov, k. o'q. X.Xodjaev. Taqrizchilar: i.f.d., prof. A.Ishmuhammedov, prof. M. Hamraev

Dastur zamonaviy Makroiqtisodiyot fanining eng asosiy mavzularini o'z ichiga olgan bo'lib, «Biznes va boshqaruv» ta'lim sohasi bo'yicha tayyorlanadigan bakalavrlarga mo'jallab tuzilgan. Unda ma'ruza, amaliy (seminar) mashg'ulotlar, mustaqil ta'lim mavzulari va o'rganiladigan savollar o'z aksini topgan. Dasturda fanni o'rganishga oid asosiy va qo'shimcha adabiyotlar, iqtisodiy gazeta va jurnallar ro'yxati berilgan. Shu jumladan, ingliz tilida chop etilgan adabiyotlar ham tavsiya qilingan. Kompyuter o'quv dasturlari, internet tarmog'i saytlari ro'yxati ilova qilingan. Programma vklyuchaet v sebya naibolee vajnie temi kursa sovremennoy makroekonomiki i razrabotana s uchetom vsex napravleniy bakalavriata po sfere «Biznes i upravlenie». V ney naxodit svoe otrajenie temi lektsionnix, prakticheskix, seminarskix zanyatiy i samostoyatelnogo obrazovaniya, a takje ix izuchaemie voprosi. V programme privoditsya perechen osnovnoy i dopolnitelnoy literaturi, ekonomicheskix gazet i jurnalov v tom chisle neobxodimaya dlya izucheniya kursa literatura na angliyskom yazike. V kachestve prilojeniya privoditsya perechen kompyuternix uchebnix programm, veb - saytov seti Internet, elektronnix uchebnix materialov i elektronnix uchebnikov. Program includes the most important subjects of the mordent macroeconomic considering all special ties end directions of baccalaureate in sphere of "Business and Management ". lecture themes, practical studies, seminars and self ­ educated questions are observed in it. Program consist of list of main and additional literature, economic news ­ papers and margarines, including also necessary English literature. As an appendices presented list of computer educational programs, internet web ­ sites and electronic training aids.

1. SO'Z BOShI

Fanni o'qitishning maqsadi va vazifalari, boshqa fanlar bilan o'zaro bog'lanishi "Makroiqtisodiyot" fanini o'qitishning maqsadi "Biznes va boshqaruv" sohasi bo'yicha bakalavriat yo'nalishlarda ta'lim oluvchi talabalarda mamlakat makroiqtisodiy ko'rsatkichlarini tahlil etish va uni dinamikasini qiyosiy taqqoslash

461

hamda davlatning makroiqtisodiy siyosati va strategiyasini to'g'ri asoslay olish ko'nikmasini shakllantirishdan iborat.

Fanni o'rgatish vazifalari bo'lib quyidagilar hisoblanadi:

·

·

·

- talabalarga milliy hisoblar tizimi (MHT) asosida makroiqtisodiy ko'rsatkichlarni hisoblash usullaridan va makroiqtisodiy jarayonlarning o'zaro bog'liqligini aks ettiruvchi grafiklarni tuzishni o'rgatish; - talabalar bilan birgalikda yalpi talab va yalpi taklif, iste'mol va jamg'arish funktsiyalari, davlat xarajatlari va soliq multiplikatorlari o'zaro harakatining algebraik formulalarini o'rganish; - talabalarga makroiqtisodiy muvozanat va uning modellari haqida to'liq ma'lumot berish hamda iqtisodiy o'sish va aholi farovonligi o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni, daromadlarning tabaqalashuvi omillarini va davlatning ijtimoiy siyosati yo'nalishlarini tushuntirish.

"Makroiqtisodiyot" hozirgi zamon iqtisodiy nazariyasining tarkibiy qismi sifatida "Iqtisodiy nazariya" fani bilan uzviy bog'liq, shuningdek, "Mikroiqtisodiyot", "Statistika", "Xalqaro iqtisodiy munosabatlar", "Moliya", "Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish", "Moliya bozori va qimmatli qog'ozlar", "Soliqlar va soliqqa tortish", "Iqtisodiy matematik modellar", kabi o'quv fanlari bilan ham yaqin aloqadadir.

O'quv fani bo'yicha talabalarning bilim, ko'nikma va mahoratlariga talablar

Oliy ta'limning davlat standartiga muvofiq mazkur fan bo'yicha talabalarning bilimiga, uquviga va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar quyidagilardan iborat:

·

·

·

- fanni o'rganish jarayonida o'tiladigan har bir mavzu bo'yicha reyting ballarini to'plashlari, test savollariga javob bera olishlari; - o'quv grafigining reyting haftaligida joriy va oraliq baholash yozma baholash ishlarini bajarishlari, mustaqil ta'lim mavzularini o'zlashtirishlari, amaliy mashg'ulotlarda masalalar echishlari, mustaqil ishlar sifatida referatlar tayyorlashlari, test savollari tuzishlari, chizmalar va jadvallar chizishlari; - fanni o'zlashtirish natijasida makroiqtisodiy tahlil usullarini mukammal bilishlari va ularni amaliyotda tadbiq eta olishlari, hamda masofaviy o'qitishda «keys - stadis» lardan, elektron darsliklardan foydalanishlari,

462

internet tarmog'i orqali fanga oid tegishli ma'lumotlarni ola bilishlari talab qilinadi.

Amaliy mashg'ulotlari bo'yicha bajriladigan ishlarning minimal miqdoriga talablar

Ishchi o'quv dasturida keltirilgan amaliy (seminar) mashg'ulotlar mavzulari bo'yicha talabalar tegishli mavzular bo'yicha amaliy masalalar echadi, konspektlar oladi, referatlar va mustaqil ishlar tayyorlaydi hamda amaliyot o'qituvchisi nazoratida ular yuzasidan nazorat ishlar yozadi va oqzaki suhbatdan o'tadi. Ushbu talablar amaliy mashg'ulotlar mavzularida kursiv bilan ko'rsatilgan savollar bo'yicha talabalarning to'liq o'zlashtirishlarini belgilaydi.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlar hajmi (foizlarda) bo'yicha tavsiyalar

O'quv rejasida ushbu fanga 108 soat ajratilgan, shundan 72 soati auditoriyada bajariladi, jumladan 36 soat ma'ruza va 36 soat amaliy (seminar) mashg'ulotlar; 36 soat mustaqil ta'limga ajratilgan bo'lib, auditoriyadan tashqarida bajariladi, ya'ni auditoriya soatlari 66,7 % va auditoriyadan tashqaridagi soatlar 33,3 %ni tashkil etadi.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori

Ushbu fan bo'yicha talabalar bilimini baholash o'quv reyting tizimi bo'yicha joriy, oraliq va yakuniy ballar asosida belgilanadi. Fanni o'qitishning har bir semestrida ikki marotaba joriy nazorat (seminar mashg'ulotlarida), ikki marotaba oraliq nazorat (ma'ruza mashg'ulotlarida) va bir marotaba yakuniy nazorat (yozma ish usulida) amalga oshiriladi. Agar fan bir necha semestr o'qitilishi ko'zda tutilsa, oldingi semestrlar nihoyasida yakuniy nazorat oqzaki yoki test usulida amalga oshirilishi mumkin, yakunlovchi semestrda esa yakuniy nazorat faqat yozma ish usulida amalga oshiriladi.

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarni qo'llash

Fanni o'qitishda yangi texnologiyalar elementlari bo'lib masofaviy o'qitish, internet tarmog'idan foydalanish, kompyuter sinflarida amaliy mashg'ulotlarni «ish o'yinlari» shaklida o'tkazish hisoblanadi.

463

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Ushbu tasdiqlangan Dasturga muvofiq har yangi o'quv yilida fanning Ishchi dasturi ishlab chiqiladi va unda qonunchilikdagi, o'qitish uslubiyati va baholashidagi o'zgarishlar, joriy etilgan yangi pedagogik texnologiyalar hisobga olinib, har bir mavzuga kerakli tuzatishlar kiritiladi. Undan tashqari ishchi dasturda nazariy va amaliy mashg'ulotlar, mustaqil ta'lim rejalari to'liq aks ettiriladi, mavzularni mashg'ulot turlari bo'yicha soatlarda taqsimlanish jadvali, oraliq va joriy baholash reyting ballari jadvali hamda yangi adabiyotlar va elektron saytlar ro'yxati beriladi.

2. FAN DASTURI

«Makroiqtisodiyot» tushunchasi

Makroiqtisodiyot fanining predmeti va ob'ekti; makro va mikroiqtisodiyot tushunchasi; makroiqtisodiy tahlil usullari: agregatlashtirish, modellashtirish; ekzogen (tashqi) va endogen o'zgaruvchilar; makroiqtisodiy zahiralar va oqimlar; makroiqtisodiy sub'ektlar va ularning o'zaro bog'liqligi; makroiqtisodiy nazariyalar va makroiqtisodiy siyosat; iqtisodiy tizimlar; resurslar, tovarlar va daromadlarning doiraviy aylanishi. Milliy hisoblar tizimida makroiqtisodiy ko'rsatkichlarni hisoblash. Milliy hisoblar tizimi (MHT). Mamlakat makroiqtisodiy holatini aks ettiruvchi asosiy ko'rsatkichlar. Yalpi ichki mahsulot (YaIM) MHTning eng asosiy ko'rsatkichi sifatida; yalpi milliy daromad tushunchasi (YaMD); yalpi ichki mahsulotni MHTda aniqlash usullari; nominal va real ko'rsatkichlar; narxlar tushunchasi, YaIM deflyatori, asosiy makroiqtisodiy ayniyatlar; daromadlar va mahsulotlar ko'rsatkichlarini hisoblashdagi murakkabliklar; O'zbekistonda MHTni joriy etish bilan bog'liq muammolar. Makroiqtisodiy muvozanat: Jami talab va jami taklif modellari. Jami talab va uni belgilovchi omillar; jami talab egri chizig'i va uni siljituvchi omillar; jami taklif: uning omillari; jami taklif egri chizig'i va uning kesmalari; jami taklifning klassik va keysiancha modellari. makroiqtisodiy muvozanatlik: AD - AS modellarining ahamiyati; qisqa va uzoq muddatli muvozanat va ularning o'zaro bog'liqligi; O'zbekistonda jami talab va jami taklifning muvozanatliligini ta'minlash muammolari.

Iste'mol va jamg'arish funktsiyalari

Ixtiyoridagi daromad va undan foydalanish; iste'mol va jamg'arish tushunchasi; iste'mol funktsiyasi; iste'mol egri chizig'i; iste'molga bo'lgan o'rtacha va cheklangan

464

moyillik; iste'mol nazariyalari: hayot davri (tsikl), ratsional kutishlar va permanent daromad (S.Kuznets.); jamg'arish funktsiyasi va uning egri chizig'i; jamg'arishga bo'lgan o'rtacha va cheklangan moyillik; xususiy, davlat va xorijiy jamg'armalar; tejamkorlik "paradoksi" (aks oqibati). Investitsiyalar va ularning makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlashdagi roli. Investitsiyalarning iqtisodiyotdagi roli; investitsiyalarning jamg'arish va iste'mol bilan o'zaro bog'liqligi; investitsiyalarga talab va unga ta'sir etuvchi omillar; investitsiyaga talab egri chizig'i; investitsion beqarorlik omillari; investitsiya "akseleratori", "avtonom" investitsiya va "indutsion" investitsiya funktsiyalari; investitsiyalarga cheklangan moyillik; O'zbekistonda xususiy investitsiya fondlari; O'zbekistonda xorijiy investitsiya va va ularni jalb etishga yaratilayotgan shart sharoitlar (qulayliklar); kichik va o'rta biznesni rivojlantirishda investitsiyalarning ahamiyati; O'zbekistonda investitsiya siyosati.

Tovarlar va xizmatlar bozoridagi muvozanat. IS egri chizig'i

Rejalashtirilgan va haqiqatdagi xarajatlar; "Keyns xochi" egri chizig'i va uning tenglamasi; tovar - moddiy zaxiralari; tovarlar ortiqchaligi; avtonom xarajatlar multiplikatori; davlat xarajatlari multiplikatori; soliq multiplikatori; "Keyns xochi" va uning AD - AS modeli bilan bog'liqligi; tovar va xizmatlar bozoridagi muvozanatlilik shartlari; davlatni byudjet va soliq siyosati. IS modeli; tovarlar va xizmatlar bozoridagi muvozanatni ta'minlashda jamg'armalar va investitsiyalarning roli.

Pul bozoridagi muvozanat. LM egri chizig'i

Pul bozori tushunchasi; pul agregatlari; pulga talab va unga klassik va keynscha qarashlar; pul taklifi va uni aniqlash yo'llari; bank tizimi; pul multiplikatori; pul bozoridagi muvozanat; LM modeli va uni pul taklifiga ta'siri; davlatning pul kredit siyosati; O'zbekistonning monetar siyosati.

Tovar va pul bozoridagi makroiqtisodiy muvozanat. IS - LM modeli

AD - AS modelining IS - LM modeli bilan o'zaro bog'liqligi; tovar va xizmatlar va pul bozoridagi muvozanat shartlari; makroiqtisodiy muvozanatni ta'minlashda IS LM modelining ahamiyati va qo'llanilishi.

Makroiqtisodiy beqarorlik va uning namoyon bo'lish shakllari

Iqtisodiy tsikl va asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlar dinamikasi; ishsizlik shakllari va ishsizlik darajasini o'lchash; potentsial YaIM; YaIMni uzilishi; Ouken

465

qonuni; O'zbekistonda aholini ish bilan ta'minlashda kichik va o'rta tadbirkorlikni rivojlantirishning ahamiyati; inflyatsiya: darajasi, talab va taklif, inflyatsiyaning turlari, kelib chiqish sabablari va oqibatlari; xukumatning inflyatsiyani jilovlashga qaratilgan chora - tadbirlari; inflyatsiya va ishsizlikning o'zaro bog'liqligi; Filips egri chizig'i.

O'tish davrida davlatning makroiqtisodiy barqarorlashtirish siyosati

Aralash iqtisodiy tizimda davlatning roli va tartibga solish usullari; barqarorlashtirish siyosatining mohiyati; barqarorlash - tirishni ta'minlashga nazariy yondashuvlar (strukturaviy va monetar yondashuv); vaqt oraliqlari; monopoliyaga qarshi siyosat; kichik biznesni davlat tomonidan tartibga solishning shakl va usullari; O'zbekiston iqtisodiyoti tarkibiy tuzilishining tahlili.

Iqtisodiy o'sish modellari

Iqtisodiy o'sish va uning omillari, ekstensiv va intensiv o'sish; iqtisodiy o'sishning postkeynsian modellari: Domar modeli, Xorrod modeli, Kaldor modeli; iqtisodiy o'sishning neoklassik modeli (R.Solou); Texnika taraqqiyoti va muvozanatli o'sish; O'zbekistonda barqaror iqtisodiy o'sishni ta'minlash muammolari; davlatning daromadlar siyosati.

Ochiq iqtisodiyotda muvozanatlilik

"Ochiq" va "yopiq" iqtisodiyot tushunchasi; ochiq iqtisodiyotda makroiqtisodiy o'zaro bog'liqliklar; xalqaro savdo; mamlakatning tashqi savdo balansi; valyuta kurslari; mamlakat to'lov balansi; valyuta kurslarining davlat byudjetiga, mamlakat to'lov balansiga ta'siri; ochiq iqtisodiyot muvozanati; O'zbekistonning valyuta siyosati.

3. AMALIY VA SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZULARINING RO'YXATI

«Makroiqtisodiyot» tushunchasi

Makroiqtisodiyotning fan sifatida shakllanishi; makroiqti - sodiyot fanining predmeti va ob'ekti;* makro va mikroiqtisodiyot; makroiqtisodiyotni boshqa iqtisodiy fanlar bilan aloqasi; makroiqtisodiy modellar tushunchasi; makroiqtisodiyotda ekzogen va endogen o'zgaruvchilar; zaxiralar va oqimlar; makroiqtisodiy tahlilda ko'rsatkichlarni jamlash (agregatlashtirish): uy xo'jaliklari sektori, tadbirkorlik

466

sektori, davlat sektori, xorij sektori; makroiqtisodiy o'zaro bog'liqliklar; makroiqtisodiy nazariyalar va makroiqtisodiy siyosat. Iqtisodiy tizimlar va ularda resurslar, tovarlar va daromadlarning doiraviy aylanishi. Milliy hisoblar tizimida makroiqtisodiy ko'rsatkichlarni hisoblash. Milliy hisobchilik tizimi (MHT); makroiqtisodiy ko'rsatkichlar; yalpi ichki mahsulot (YaIM); yalpi milliy daromad (YaMD); yalpi ichki mahsulotni MHTda o'lchash usullari;* real va nominal YaIM; YaIM deflyatori, narxlar indeksi; asosiy makroiqtisodiy ayniyatlar; O'zbekistonda MHTni joriy etish bosqichlari va xususiyatlari; Makroiqtisodiy muvozanatlik holati: jami talab va jami taklif modellari. Jami talab; jami talab egri chizig'i ­AD; jami talabning narxlarga bog'liq bo'lmagan omillari; jami taklif va uning egri chizig'i ­AS; jami taklifning klassik va keynscha modellari; makroiqtisodiy muvozanatlik - AD - AS modeli;* qisqa muddatli muvozanatlik holatidan uzoq muddatli muvozanatlik holatiga o'tish; talab va taklif "shok"lari; davlatning barqarorlashtirish siyosati.

Iste'mol va jamg'arish funktsiyalari

Uy xo'jaliklarining ixtiyoridagi daromadlari va ularning iste'mol va jamg'arishga ta'siri;* iste'mol funktsiyasi; iste'molga bo'lgan o'rtacha va cheklangan moyillik; iste'mol nazariyalari; jamg'arish va uning turlari; jamg'arish funktsiyasi; jamg'arishga bo'lgan o'rtacha va cheklangan moyillik; davlat byudjeti taqchilligi. Investitsiyalar va ularni makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlashdagi roli. Kapital va investitsiyalar; investitsiyaga talab va unga ta'sir etuvchi omillar;* investitsiyalarga cheklangan moyillik; xususiylashtirish investitsiya fondlari; O'zbekistonda xorijiy investitsiyalar.

Tovarlar va xizmatlar bozoridagi muvozanat IS egri chizig'i.

Rejalashtirilgan va haqiqatdagi xarajatlar; tovar moddiy zaxiralarga investitsiyalar; "Keyns xochi": avtonom xarajatlar multiplikatori; ishlab chiqarishning muvozanatlashgan hajmi; tovar va xizmatlar bozoridagi muvozanatlik shartlari;* IS modeli;* davlatning byudjet va soliq siyosati.

Pul bozoridagi muvozanat. LM modeli.

Pul bozori; pul agregatlari; pulga talab; pul taklifi; pul bozoridagi muvozanat.* LM modeli;* bank tizimining pul bozoriga ta'siri; davlatning pul - kredit siyosati.

467

Tovar va pul bozoridagi makroiqtisodiy muvozanat. IS - LM modeli

Tovarlar va pul bozoridagi makroiqtisodiy muvozanat; AD - AS va IS - LM modellarining o'zaro bog'liqligi; IS - LM modelining asosiy tenglamalari;* byudjet soliq va pul - kredit siyosatining nisbiy samaradorligi; byujdet - soliq ekspansiyasi; pul - kredit ekspansiyasi; narxlar darajasining o'zgarishida iqtisodiy siyosat.

Makroiqtisodiy beqarorlik va uning namoyon bo'lish shakllari

Iqtisodiy davrlar; ishsizik va ishsizlik darajasini o'lchash; ishsizlikning tabiiy darajasi; Ouken qonuni;* inflyatsiya, uning sabablari va oqibatlari; inflyatsiyani jilovlashga qaratilgan chora - tadbirlar; inflyatsiya va ishsizlik o'rtasidagi bog'liqlik; Filips egri chizig'i.*

O'tish davrida davlatning makroiqtisodiy barqarorlashtirish siyosati

Davlatning iqtisodiy roli; O'zbekistonda iqtisodiy islohotlar va davlatning bosh islohotchilik roli;* iqtisodiyotni tartibga solish usullari; davlatning barqarorlashtirish siyosati va uning mohiyati; barqarorlashtirishga monetar va strukturaviy yondashuv; vaqt oraliqlari; davlatning inflyatsiyaga qarshi siyosati; davlatning antimonopoliya siyosati; O'zbekistonda xususiy tadbirkorlikni qo'llab - quvvatlashga qaratilgan chora - tadbirlar.

Iqtisodiy o'sish modellari

Iqtisodiy o'sish tushunchasi, iqtisodiy o'sish shakllari va omillari; iqtisodiy o'sishning oqibatlari; iqtisodiy o'sish ko'rsatkichlari; iqtisodiy o'sish modellari;* O'zbekistonda barqaror iqtisodiy o'sishni ta'minlash muammolari.

Ochiq iqtisodiyotda muvozanatlilik

"Ochiq" va "yopiq" iqtisodiyot tushunchasi; ochiq iqtisodiyotda makroiqtisodiy o'zaro bog'liqliklar; xalqaro savdo; valyuta kurslari; mamlakat to'lov balansining makroiqtisodiy ahamiyati;* ochiq iqtisodiyot muvozanati.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI RO'YXATI

· · · · · ·

Chizma: resurslar va daromadlar, xarajatlarning doiraviy aylanishi. Jadval: O'zbekistonning asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlari. Jadval: Asosiy makroiqtisodiy ayniyatlar. Grafik: Iqtisodiy tsikllar. Grafik: Filips egri chizig'i. Grafik: AD - AS modeli.

468

· · · · · · · · · ·

Jadval: Iste'mol, jamg'arish va investitsiya funktsiyalari. Grafik: Davlat harajatlari va soliqlar multiplikatori. Keyns xochi. Grafik: Pul bozori modeli. Grafik: IS - LM modeli. Grafik: AD - AS va IS - LM modellarining o'zaro bog'liqligi. Grafik: R.Solou modeli. Grafik: Xarrod - Domar modeli. Grafik: Lorents egri chizig'i. Chizma: To'lov balansining umumlashtirilgan strukturasi. Jadval: Egiluvchan va qayd etilgan valyuta kurslari.

Case Studies: O'R makroiqtisodiy tahliliga doir o'quv misollari (rus tilida). Ochiq jamiyat instituti xomiyligida Iqtisodiy Markaz tomonidan tuzilgan. Masofaviy o'qitish soatlari: WWW. google.ru.(Budapesht, Evropa Markziy Universiteti dasturlari); WWW. Yandex. ru.; WWW rumbler. ru.; WWW worldbank. org. ru. WWW.imf. org. . Kompakt disk: Makrolinks: A program about the interrelations among macroeconomic accounts; Exchange Rate Analysis with a Case Study on Poland. Statistika to'plamlari: 1. Sotsialno - ekonomicheskoe polojenie Respubliki Uzbekistan za 2000, 2001, 2002 g. Kompyuter slaydlari: sovokupniy spros i predlojenie; inflyatsiya i bezrabotitsa. Razdatochnie materiali: po Makroekonomike Venskoy shkoli Vsemirnogo Banka.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

"Makroiqtisodiyot" fanidan talabalar bilimini nazorat qilish reyting tizimi bo'yicha joriy, oraliq va yakuniy nazorat shaklida amalga oshiriladi hamda ushbu fandan 1200 so'z hajmida mustaqil yozma ish yozish bilan tugallanadi. Talabalar bilimi reyting komissiyasi tomonidan baholanadi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. - T.: O'zbekiston, 2002. 2. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun hammamiz mas'ulmiz. - T.: O'zbekiston, 2001. 3. Karimov I.A. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadlarimiz. T.: O'zbekiston, 2000. 4. Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.: O'zbekiston, 2000. 5. Karimov I.A. O'zbekiston buyuk kelajak sari. - T.: O'zbekiston, 1998.

469

6. Karimov I.A. Iqtisodiyotni erkinlashtirish, resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish - ustuvor vazifa. Vazirlar Mahkamasi yig'ilishida so'zlagan nutqi.//Xalq so'zi, 15 fevral, 2002. 7. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari. 1995 yil 5 yanvardan 2000 yil 1 yanvarigacha. - T.: Adolat, 2000. 8. M.Sharifxo'jaev. O'zbekiston: yangi g'oyalar, yangi yutuqlar. - T., 2002. 9. Hakimova M. Makroiqtisodiyot - T.: Mehnat, 1997. 10. Yo'ldoshev Z., Qosimov N. Makroiqtisodiyot asoslari - T.: Mehnat, 1994. 11. Makkonell K., Bryu S. Ekonomiks. T.1,2 - M., 1992. 12. Menkyu N, Gregori. Makroekonomika. - M., 1994. 13. Dornbush R, Fisher. S Makroekonomika - M.: 1997. 14. Samuelson A., Nordxaus D. Ekonomika. - M.: Laboratoriya bazovix znaniy, 2000. 15. Agapova T.A., Seregina S.F. Makroekonomika. - M.: Delo i servis, 2001. 16. Sharifxo'jaev M., Abdullaev q. Menejment. - T.: O'qituvchi, 2001. 17. G'ulomov S. va boshq. Mustaqil O'zbekiston 10 yil mustaqil taraqqiyot yo'lida. - T., 2001. 18. Makroiqtisodiyot. Ma'ruza matnlar. - T.: TMI, 2002. 19. Makroiqtisodiyot. Amaliy qo'llanma. - T., 2001. 20. Gosudarstvennoe regulirovanie rinochnoy ekonomiki. Ucheb. pos. M.: Delo, 2001.

Qo'shimcha adabiyot

1. Makroiqtisodiy statistika. Akademik S.S.G'ulomov tahriri ostida. ­T.: TDIU, 2000. 2. Makroekonomika. Ucheb. pos. N.I.Baziles, S.P.Gurko i dr. ­MN.: BGEU, 1999. 3. Oreshin V.P. Gosudarstvennoe regulirovanie natsionalnoy ekonomiki. Ucheb. pos. M.: Yurist, 1999. 4. Oreshin V.P. Gosudarstvennoe regulirovanie natsionalnoy ekonomiki (V voprosax i otvetax): Ucheb. pos. - M.: INFRA - M, 2000. 5. Antonov V.A. Mirovaya valyutnaya sistema i mejdunarodnie rascheti. - M.: TEIS, 2000. 6. Troyanovskiy V.M. Elementi matematicheskogo modelirovaniya v makroekonomike. - M.: RDL, 2001. 7. Vladimirova L.P. Prognozirovanie i planirovanie v usloviyax rinka: Ucheb. pos. 2 - e izd. Pererab. i dop. - M.: Dashkov i K, 2001.

470

8. Butmi G.V. Zolotaya valyuta: K ponimaniyu makroekonomiki gosudarstva i mira. ­S - Pb.: Piter, 2000. 9. Uzbekistan: desyat let po puti formirovaniya rinochnoy ekonomiki. Pod red. A.X.Xikmatova. T.: O'zbekiston, 2001. 10. Slavin M.B. Sistemniy podoxod v makroekonomike. Ucheb. posobie dlya vuzov. M.: TEI, 2000. 11. Tarasevich L.S. i dr. Makroekonomika: Ucheb. pod obsh. red. L.S.Tarasevicha. Izd 3 - e pererabotka i dopolnenie. Sost. Galperin V.M., Grebenikov P.I., Leusskiy A.I. ­ S - Pb.: SPbGUEF, 1999. 12. Inson taraqqiyoti to'g'risida ma'ruza: O'zbekiston 2000 ­T.: O'zbekiston, 2001. 13. Doklad o chelovecheskom razvitii: O'zbekistan 2000 - T.: O'zbekistan, 2001. 14. Shestakov A.V. Tenevaya ekonomika: Ucheb. pos. ­M.: Dashkov i K, 2000. 15. Salin V.N. i dr. Makroekonomicheskaya statistika: Ucheb. pos./ Pod red. Medvedeva V.G., Kudryashova S.I., Shpakovskaya E.P. ­M.: Delo, 2001. 16. Akromov E.M., Ishmuxamedov A.T. Uzbekistan na puti k rinku. - T.: O'zbekiston, 1995. 17. Ivanov Yu.M. Sistema natsionalnix schetov - instrument makroekonomicheskogo analiza. - M.: 1996. 18. Karimov R.K, Karimova T.A. Milliy model muammolari - T.: O'zbekiston, 1993. 19. Nabiev X, Nabixo'jaev A, Maxmudov B. Milliy hisoblar tizimi - T., 1997. 20. Ishmuxamedov A. va boshq. Bozor munosabatlari sharoitida milliy iqtisodiyotning rivojlanishi. - T.: O'qituvchi, 1996. 21. O'lmasov A, Sharifxo'jaev M. Iqtisodiyot nazariyasi - T.: Mehnat, 1995. 22. O'lmasov A. Oila iqtisodi - T.: O'qituvchi, 1998. 23. Ekonomika perexodnogo perioda. ­M.: MGU, 1997. 24. Makroekonomicheskie problemi perexodnogo perioda v Uzbekistane. - T.: Mir ekonomiki i prava, 1998. 25. O'zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti. - T.: O'zbekiston milliy entsiklopediyasi, 1998. 26. Tuxliev N., Taksanov A., Natsionalnaya ekonomicheskaya model Uzbekistana. - T.: O'qituvchi, 2000. 27. Raxmankulova T. Distantsionnoe obuchenie. - T., 2001. 28. N.Gregory Mankiw. Makroeconomics. Harvasol university. Worth publishers. 1992. 29. Principles of Makroeconomics. James R.Kearl. 1993 D.C. Heath and Company. 30. Makroeconomics. Second Edition. David. C.Colander. Middlebury College. IRWIN 1994 and 1995.

471

31. Makroeconomics David N. Human. Third Edition North Carolina state University IRWIN 1989, 1992, 1994. 32. «Mikroeconomics» By David N. Hyman Fourth Edition. 1989 - 1992, 1994,1997. 33. «Mikroeconomics» By David . C.Colander. second edition Richard D. Irwin, inc. 1994 and 1995. 34. «Mikroeconomics» By Don Cole Third edition. Dushkin Publishing Group, 1996. 35. World development Indicators, 2001. 36. Uzbekistan: obshchaya otsenka strani. OON, 2001.

472

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» BM-343-3400-3.08 «09» ___06___ 2003 y. «TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

"MIKROIQTISODIYoT" fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 473

Tuzuvchi: prof. I. Igamberdiev. Taqrizchi: prof. M.L. Tursunxodjaev, dots. S.S. Nasreddinova Dasturda xilma - xil iste'molchilar xususiyatlari, xatti - xarakati, ishlab chiqaruvchilar, ishchilar, tadbirkorlar, er egalari, sarmoya qo'yuvchilar va boshqalarning talablari, ularning xarajat va daromadlari, firma va korxonalarda ishlab chiqarish hajmining o'sishi, mahsulot bahosi, uning o'zgarishining talab vataklifga ta'siri, soliq yukining taqsimlanishi, raqobat bozori, bozorlarning bog'liqligi va ularni o'zaro ta'siri kabi masalalarni o'rganib, resurslarning cheklanganligi sharoitida iqtisodning hal qiluvchi, dastlabki ishlab chiqarish bo'g'inlarida bozorni xilma - xil tovarlar bilan to'ldirib, maksimal foydaga erishish yo'llarini bilish talablari hisobga olinadi. V programmu vklyucheni trebovaniya po znaniyu takix voprosov kak osobennostey raznoobraznix potrebiteley i ix povedeniya, potrebnostey rabochix, predprinimateley, investorov, fermerov, rost ob'ema produktsii na firmax i predpriyatiyax, tsenu produktsii, vliyanie ego izmeneniya na spros i predlojenie, raspredeleniya nalogovogo bremeni, konkurentnie rinki, vzaimosvyaz rinkov i ix vzaimodeystvie v usloviyax ogranichennosti resursov, popolneniya rinka raznoobraznimi tovarami i pri etom puti dostijenie maksimalnoy pribili na pervichnom reshayushchem zvene ekonomiki. The distributions of tax burden, competitive markets, interrelation of the markets and their interaction in conditions of limitation of resources, updating of the market are included necessity of study of questions of features of the various consumers and their behaviour, requirements working, businessmen, investors, growth of volume of production in firms and enterprises, price of production, influence of its change on a supply and demand, in the program by the various goods and at this way achievement of the maximal profit on a primary decisive part of economy.

1. SO'Z BOShI

O'quv fanining maqsadi va vazifalari, boshqax fanlar bilan o'zaro bog'liqligi

·

"Mikroiqtisodiyot" fanini o'qitishdan maqsad ­ bozor ishtirokchilari bo'lmish - iste'molchilarning xususiyatlarini, hatti - harakatini, ishlab chiqaruvchilar, ular bilan iste'molchilarning bog'liqligini; ishchilar, tadbirkorlar, er egalari, sarmoya qo'yuvchilar (investorlar)ning talablarini, ularning harajat va daromadlarini, firma

474

·

va korxonalarda ishchilar soni, ishlab chiqarish hajmining o'sishi, mahsulot bahosi, uning o'zgarishini talab va taklifga ta'sirini, raqobat bozori va boshqa jarayonlarning o'zgarishi; davlatning roli, hukumatning iqtisodiy siyosati kabi masalalarni chuqur va har tomonlama tahlil qilib mukammal bilimlar berishdir. Ushbu fan sohasi nihoyatda rang - barang va ko'p qirrali bo'lib, iqtisodiy fikr mulohaza qilishga, oqilona qarorlar qabul qilishga o'rgatadi. Fanning asosiy vazifasi ­ iqtisodiyotning hal qiluvchi, dastlabki bo'g'inidagi xo'jaliklarning resurslar cheklangan sharoitidagi hatti harakatlarini o'rganish, resurslarni oqilona taqsimlab, ulardan samarali foydalanish asosida jamiyat a'zolarining talab va ehtiyojlarini nisbatan to'laroq va sifatliroq qondirib borish, shu bilan bir vaqtda maksimal foydaga erishish yo'llarini izlab topishga o'rgatishdir.

Mikroiqtisodiyot ilmini chuqur egallash va ushbu fan sohasi o'rgatadigan iqtisodiy muammolarni firma va korxonalar, uy xo'jaliklarida hal etish yo'llarini topish uchun talabalardan quyidagilarni bilish talab etiladi:

· ·

· · ·

·

Hozirgi davrdagi bozor iqtisodiyoti mexanizmini; Korxonalar, firmalar va boshqa tadbirkorlik sub'ektlari iqtisodiyotining xususiyatlarini; Bozor qonunlarining mohiyati, talablari va uning xarakati ta'sirini; Ishlab chiqarishni korxonada tashkil etish asoslarini; Kichik va o'rta korxonalar faoliyatining huquqiy va iqtisodiy asoslarini; ularga tegishli qonun va me'yoriy xujjatlarning mohiyatini; Xukumatimizning hozirgi davrdagi mikroiqtisodiy siyosatini va x.k.

"Mikroiqtisodiyot" fani o'quv rejasidagi boshqa fanlar bilan uzviy aloqadadir. U dastavval firma va korxonalar iqtisodiyoti; tadbirkorlik fanlari bilan uzviy bog'liqdir. Mikroiqtisod ilmi barcha iqtisodchi mutaxassislari uchun zarur fan hisoblanadi va u iqtisodiyot nazariyasi, moliya, soliq va soliqqa tortish, bank ishi, buxgalteriya hisobi va audit, marketing, menejment, bozor iqtisodiyoti kabi bir qator fan sohalari bilan ham uzviy bog'liq bo'lib, ular orasida muhim o'rin tutadi. Mazkur fanni o'zlashtirishdan avval "Iqtisodiyot nazariyasi" "Korxona iqtisodiyoti", "Mehnat iqtisodiyoti va sotsologiyasi" kabi fan sohalarini ham chuqur bilish taqozo etiladi.

475

Talabalar bilimi va mahoratiga talablar

Mikroiqtisodiyot ilmini o'rganishda talabalar ushbu fanga bog'liq bo'lgan fan sohalaridan ham bilimga ega bo'lishi zarur. Birinchi galda talabalar bozor iqtisodiyoti asoslarini, bozor qonunlari va ularning iqtisodiyotga ta'sirini, O'zbekiston Respublikasining bozor iqtisodiyotiga o'tishining o'ziga xos tomonlari, shart sharoitlarini, respublikamizda tadbirkorlikni rivojlantirishning zaruriyati, ahamiyati va huquqiy asoslarini, jamiyat oldida turgan iqtisodiy muammolar, ularni hal etish yo'llarini, bozor iqtisodiyotining kamchiliklari, xukumatimizning mikroiqtisodiy sohadagi siyosatini chuqur bilishi, korxona iqtisodiyoti va uning ishlab chiqarishi samaradorligini oshirish, resurslarni oqilona taqsimlash va undan unumli foydalanish va pirovard natijada bozorni tovarlar bilan to'ldirib, jamiyat a'zolari talabini maksimal darajada qondirish yo'llari to'g'risida etarli bilimga ega bo'lishlari zarur. Ushbu dasturda o'rganish uchun ajratilgan mavzular bo'yicha talabalar bilimi va mahoratiga qo'yiladigan talablar quyidagilardan iborat:

·

·

·

·

- Mikroiqtisodiyot fani dasturiga kirgan har bir mavzu bo'yicha mustaqil bilimga ega bo'lishlari, amaliy va seminar mashg'ulotlarida qo'yilgan savollarga javob berishi, masalalar ishlashi, test topshiriqlari, nazorot ishlarini bajarishi va shu asosda reyting ballarini to'plab borishlari; - Respublika qonunlari va hukumat qarorlari haqida tushunchaga ega bo'lishlari, ularning asosiy tomonlarini bilishlari; - Mustaqil ta'lim uchun ajratilgan mavzular bo'yicha tayyorlanib, zarur ballarni to'plab borishlari; - Yakuniy baholashda kafedra tavsiya etgan "qzma ish"larni qoniqarli darajada yozib topshirishlari lozim.

Amaliy va seminar mashg'ulotlarda bajariladigan ishlarga talablar

Namunaviy dasturdagi mavzular bo'yicha seminar va amaliy mashg'ulot darslari uchun talabalarga ko'rsatmalar chop etib tarqatiladi, savolnomalar, adabiyotlar ro'yxati, testlar tavsiya etiladi. Berilgan axborotlar asosida talabalar fanni o'zlashtirishga kirishadilar. Talabalar amaliy mashg'ulotlar uchun ajratilgan 18 soatning maksimal 70% (ya'ni 12,6 ball) hisobdan topshiriqlarni bajarishlari lozim bo'ladi.

476

Auditoriya mashg'ulotlari turlarining soatlar hajmi

Mikroiqtisodiyot fani kunduzgi bo'limlarda 4 semestrida (2 - kursning ikkinchi yarim yilligida) o'qitiladi. O'quv rejasi bo'yicha fan uchun jami ajratilgan soatlar 81 soat bo'lib, shundan 54 soati auditoriya soatlaridir. Ma'ruza soatlari 36, seminar va amaliy mashg'ulotlar uchun 18 soat belgilangan. Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan nazorat tadbirlari miqdori Talabalar fanni o'zlashtirish jarayonida ular egallagan bilimlari o'quv dargohi ixtiyorida mavjud bo'lgan barcha nazorat qilish va baholashning reyting tizimi to'g'risidagi yangi nizom (1999y. 8 iyun, buyruq ¹ 194 va 7 fevral ¹ 27)ga asosan ma'ruza darsi, seminar va amaliy mashg'ulotlarda baholanib boriladi. JB, OB bir semestrda 2 marta, YaB ­ bir marta amalga oshiriladi. Ma'ruza va amaliy mashg'ulotlar uchun ajratilgan 54 soatning 70% miqdorida joriy nazorat uchun 12,6 soat va oraliq nazorat uchun 25,2 soat, yakuniy nazorat uchun esa 30%, ya'ni 16,2 soat ajratilgan. Yakuniy nazoratda talabalar "qzma ish" yozadilar.

Kompyuter, axborot va boshqa pedogogik texnologiyalarni qo'llash

Kompyuterda Jahon Banki Instituti tomonidan taqdim etilgan "Mikroiqtisodiyot" fani mavzulari elektron obolochkaga joylashtirilgan. Masofaviy dars jarayonida, bu axborotlardan bevosita talabalar mustaqil ravishda foydalanish imkoniyatiga ega. Bundan tashqari talabalar Toshkent Moliya Institutidagi Internet shahobchasiga kiritilgan elektron pochtaning quyidagi qidiruv sistemalaridan foydalanib o'z bilimlarini oshirishlari mumkin. 1. www.Yandex.ru 2. www.google.ru 3. www.ortv.ru Ma'ruza matnlarining elektron versiyasini Toshkent Moliya Instituti kutubxonasidan olib talabalar kompyuter yordamida foydalanishlari mumkin.

·

- Statistik ma'lumotlar.

O'zbekiston Respublikasi statistik ma'lumotlari asosida Keys materiallari tayyorlangan va elektron obolochkaga kiritilgan. Bu axborotlar respublikamiz iqtisodiy holati to'g'risida bo'lganligi uchun talabalar yanada ham qiziqish bilan shu fanni masofaviy darsda o'rganmoqda. Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

477

Ushbu o'quv dasturi asosida ishchi dastur tuziladi. Ishchi dasturda fanga ajratilgan soatlar, ma'ruza va amaliy darslar bo'yicha soatlar, mustaqil ta'lim soatlari va shunga yarasha topshiriqlar mavzulari ko'rsatiladi, adabiyotlar ro'yxatlari keltiriladi.

2. FAN DASTURI I QISM. Mikroiqtisodiyotga kirish va bozorlar

"Mikroiqtisodiyot" fanining predmeti va o'rganish uslubi Mikroiqtisodiyot ilmining muhim tomonlari. Mikroiqtisodiyot fanining alohida iqtisodiy sub'ektlar faoliyati, aniq turdagi tovarlar bahosi, firmalar va iste'molchilar bilan bog'liqligi; firma va korxonalardagi iqtisodiy ko'rsatkichlar, mehnat unumdorligi, ishsizlik, foyda va daromad, ish kuchi va xom ashyo materiallaridan foydalanish ko'rsatkichlari bilan bog'liqligi. Xo'jalik vazifalarini xal etishda mikroiqtisodiyotning amaliy ahamiyati. Mikroiqtisodiyot fanining boshqa fan sohalarida tutgan o'rni va ahamiyati. Mikroiqtisodiyot ilmini o'rganish usullari, ularning mohiyati va qo'llanilishi.

Ijtimoiy ne'matlar va ulardan foydalanish

Ijtimoiy nematlar va ularning bo'linishi, mohiyati. Xususiy va ijtimoiy ne'matlar.* Ne'matlarning iqtisodiy qimmati va ne'matlarning alternativ qiymati. Ijtimoiy ne'matlarga bo'lgan talab. Kishilar tomonidan ne'matlarni foydalanish uchun tanlab olinishi. Individlar, institutlarning ne'matlardan foydalanishdagi ratsional harakati. Harakatning maksimal foydaliligi va uni amalga oshirish printsiplari. Ne'matlarning etishmasligi, kamyobligi bilan unga bo'lgan talabning nomutanosibligi, ya'ni talabning kamyob bo'lgan nematlardan ko'pligi. Mulk ob'ekti bo'lgan resurslar tavsifi. Iqtisodiy jarayonlar tahlili va iqtisodiy siyosatni belgilash. Mikroiqtisodiyot ilmining xo'jalik vazifalarini xal etishda ishlatilishi. Iqtisodiy qarorlar qabul qilish printsiplari.

Talab, taklif elastikliligi va soliq yukining taqsimlanishi

Talab elastikligi, uning turlari, va aniqlash usuli. O'zgaruchan (ijobiy) va noo'zgaruvchan talab: mohiyati va iqtisodiy oqibatlari. Talab va taklif elastikligiga ta'sir etuvchi omillar.Talab funktsiyasi. Talabning baholi funktsiyasi.

478

Vaqt omili va taklif elastikligi. Bozor davrlari, ularning mohiyati, tovarlar kamyobligi va ortiqchaligini keltirib chiqaruvchi shart - sharoitlar. Davlatning baho ustidan nazorati. Talab o'zgaruvchanligi va soliqlar. Soliq yukining taqsimlanishi: Soliq tizimini amalga oshirish printsiplari, bozor muvozanati va egri soliqlar. Soliqlar va taklif elastikligi. Soliqlar va talab elastikligi.

II QISM. Ishlab chiqaruvchilar, iste'molchilar va raqobatli bozorlar

Iste'molchi hatti - harakatlari nazariyasi asoslari Iste'molchilarning turlari, xususiyatlari. Iste'molchi tomonidan tovar afzalligini baholanishi. Iste'molchining tovarni baholashiga ta'sir etuvchi omillar. Befarqlik egri chizig'i. O'rindosh tovarlar tanlovining pirovard me'yori. Iste'molchi talabining xarajatiga ko'ra cheklanishi. Byudjet chizig'i va uni o'zgarishiga ta'sir etuvchi omillar. Iste'molchining tovar tanlovi. Foydalilik kontseptsiyasi. Foydalilikni maksimallashtirish (pirovard foydaliylik).

Shaxsiy va bozor talabi

Iste'molchining tovar afzalligini ajratishi va talabni o'zgarishi. Tovar foydaliligini maksimallashtirish va talabni o'zgarishi. Iste'molni tovar bahosiga bog'liqligi. Daromadni iste'mol hajmiga ta'siri. Baho bir xil darajada qolganda daromad ko'payishining foydaliyligi. Bozor talabini shakllanishi. Iste'moldagi ortiqchalik.

III QISM . Ishlab chiqarish va firmalarning hatti - harakati

Ishlab chiqarish texnologiyasi va ishlab chiqarish funktsiyalari

Ishlab chiqarish omillari (funktsiyalari)ning mahsulot hajmini ko'payishiga ta'siri (Q=F(J,K). Izokvantalar. Izokosta. Qisqa va uzoq bozor davrlaridagi ishlab chiqarish. Ishlab chiqarish hajmining kamayishi va ko'payishining iqtisodiy oqibatlari.

Ishlab chiqarish omillari (resurslar) bozori

Ishlab chiqarishning ijtimoiy hayotdagi o'rni va iqtisodiy ahamiyati. Ishlab chiqarish omillari (resurslar) to'g'risida tushuncha va resurslar bozori. Iqtisodiy resurs guruhlari. Ishlab chiqarish omillari bozorida firmalarning holati (muvozanati).

479

Resurslarni tanlash va resurslar unumdorligi. Raqobat bozorida resurslarga bo'lgan talab va taklif.

Kapital (investitsion resurslar) bozori

Kapital va investitsion resurslar haqida tushuncha. Kapitaldan daromad (foiz) va uning iqtisodiy tabiati. Investitsiya qiymatini hisoblash. Diskont qiymat. Bo'lg'usi daromadni aniqlash. Zarar miqdorini aniqlash. Obligatsiyalarni diskontlangan qiymati va uni hisoblash. Obligatsiyadan tegadigan chinakam daromad.

IV QISM. Ishlab chiqarishning bozor tuzilishi va bozor omillari

Xarajatlar va bozorning ularga ta'siri

Xarajatlar to'g'risida tushuncha. Xarajat turlari. Pirovard xarajatlar. Resurslarning taqsimlanishi va ishlab chiqarish imkoniyatlari. Ishlab chiqarish ko'lamini oshirish va xarajatlarning o'zgarishi. Uzoq va qisqa bozor davrlarida firma xarajatining o'zgarishi. Bozor hokimligi Monopoliya va monopol hokimlik. Monopol firmalar hatti - harakatining tahlili. Monopol hokimlikni kelib chiqish shart - sharoitlari. Monopol hokimlikdagi zararlar. Ijtimoiy xarajatlar samaradorligining pasayishi. O'zbekistonda yakka hokimlilikka qarshi qabul qilingan hukumat qonun va farmonlari, tadbir - choralari. Bahoning davlat tomonidan boshqarilishi va monopol hokimlikdagi sof zararning yo'qolishi. Monopol raqobat va oligopoliya Bozor tuzilishi, uning shakllari va ahamiyati. Monopoliya sharoitida raqobat bozori. O'zbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish Davlat qo'mitasining monopol faoliyatni cheklash va raqobatni rivojlantirishga qaratilgan choralari. Monopol raqobat va korxona foydasi. Mahsulotni diferentsiallashtirish. Monopol raqobatning ijtimoiy zaruriyati. Oligopoliya va korxonalarning oligopoliya sharoitidagi hatti - harakati. O'zbekiston bozorlarida sog'lom raqobat muhitini barpo etishdagi muammolar. Bozorlar bog'liqligi va ularning o'zaro ta'siri Soliq, baho va mahsulotni sotish hajmi o'rtasidagi bog'liqliklar tahlili. Foydani maksimallashtirish. Qisqa davrda foydani maksimallashtirish. Uzoq davrda foydani oshirish. Tovar ayirboshlash jarayonidagi samaradorlik.

480

3. AMALIY VA SEMINAR MAShG'ULOTLARI MAVZUSINING MAZMUNI

Fanning predmeti va o'rganish uslubi

«Mikroiqtisodiyot» fanining mohiyati, tutgan o'rni, ahamiyati va vazifalari. Fanni o'rganish usullari, ularning mohiyati. Xo'jalik vazifalarini hal etishda mikroiqtisodiy bilimlarning qo'llanilishi. Ijtimoiy ne'matlar va iqtisodiy o'sish Ijtimoiy ne'matlar, ularning bo'linishi va mohiyati. Ne'matlarning iqtisodiy qiymati va alternativ qiymati. Ne'matlardan tanlab foydalanishdagi ratsional harakat. Iqtisodiy o'sish nima Iqtisodiy o'sish ko'rsatkichlari.

Talab va taklif elastikligi va soliq yukining taqsimlanishi

Talab va ehtiyoj to'g'risida tushuncha. Talab; talab nima; talab hajmi; talab funktsiyasi; talab qonuni; talab chizig'i; talab hajmining o'zgarishi. Taklif;taklif hajmi; taklif funktsiyasi; taklif qonuni; taklif egri chizig'i; taklifning o'zgarishi. Taklif, talab elastikligi va unga ta'sir etuvchi omillar. Soliq yukining taqsimlanishi.

Iste'molchi hatti - harakatlari nazariyasi, asoslari

Istemolchi hatti - harakatlarining xususiyatlari va unga ta'sir etuvchi omillar. Iste'molchining tovar afzalligini ajratishi: befarqlik egri chizig'i; tovar tanlovining pirovard me'yori. Iste'molchi talabining daromadiga ko'ra cheklanishi (yoki daromadning talabga ta'siri). Iste'molchining tovar tanlovi (ehtiyojini maksimal qondirishi). Tovar faydaliligini oshirish va iste'molchilarning qoniqishi. Tovarlarning pirovard foydaliligi.

Shaxsiy va bozor talabi

Shaxsiy va bozor talabi to'g'risida tushuncha, ularning farqi, xususiyatlari. Alohida iste'molchilarning tovarlarga bo'lgan talabini qondirishiga bahoning ta'siri. Tovarlar bahosi o'zgarishi natijasida iste'molchi oladigan samara. Daromadning iste'mol hajmiga ta'siri. Bozor talabining shakllanishi.

Ishlab chiqarish texnologiyasi va ishlab chiqarish funktsiyalari

Ishlab chiqarish omillarining mahsulot hajmiga ta'siri. Izokvantalar. Qisqa davrdagi ishlab chiqarish. Uzoq davrdagi ishlab chiqarish.

481

Ishlab chiqarish omillari (resurslar) bozori

Ishlab chiqarish omillari to'g'risida tushuncha. Ishlab chiqarishning jamiyat hayotida tutgan o'rni va ahamiyati. Ishlab chiqarish omillarining korxona (firma) faoliyati natijalariga ta'siri. Resurslar tanlovi va resurslar unumdorligi.

Kapital (investitsion resurslar) bozori

Kapital va investitsion resurslar to'g'risida tushuncha. Kapitaldan daromad (%) nima Bo'lg'usi korxonani aniqlash. Investitsiya qiymatini hisoblash.

Harajatlar va ularga bozorning ta'siri

Harajatlar to'g'risida tushuncha, ularning turlari. Harajatlar va ishlab chiqarish hajmining o'zgarishi. Ishlab chiqarish hajmini oshirish va xarajatlarning o'zgarishi. Bozor davrining harajatga ta'siri.

Bozor hokimligi

Bozor hokimligi xususiyatlari. O'zbekistonning bozor munosabatlariga o'tishi yo'llari, shart - sharoitlari, xususiyatlari. Yakka hokimlik va bozor talabi.

Monopol raqobat va oligopoliya

Bozor tuzilishi va uning shakllari. Yakka hokimlik sharoitidagi raqobat va korxona foydasi. Oligopoliya sharoitida korxonalar. Monopol faoliyatini cheklash va raqobatni rivojlantirishga qaratilgan hukumat choralari.

Bozorlar bog'liqligi va ularning o'zaro ta'siri

Soliq, baho va mahsulotni sotish hajmi o'rtasidagi bog'liqliklar tahlili. Foydani maksimallashtirish yo'llari.

4. TAVSIYa ETILGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA NAMOYISh MATERIALLARI RO'YXATI

· · · · · · · · ·

- Korxonalarning iqtisodiy mohiyati. - Talabning baho ta'sirida o'zgarishi va umumiy tushuncha. - Befarqlik egri chizig'i. - Byudjet egri chizig'i. - Tovarlar almashinuvi me'yorining grafikda ko'rinishi. - Tovar yoqtirishdagi individuval farqlarning chizmadagi ko'rinishi. - Resurslarning taqsimlanishi va ishlab chiqarish imkoniyatlari. - Xarajat turlari. - Firma resurslarining pirovard unumdorligi.

482

· · ·

- Resurslarni optimal ravishda ishlatish. - Ayirboshlashdagi samaradorlik. - Qisqa davrda foydani oshirish.

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORAT TURLARI

Seminar va amaliy darslardagi so'rov; oqzaki, yozma javoblarini reyting mezonlariga ko'ra baholash (ballarda). Davomati va darsdagi faolligini baholash. Faolligi ­ bu adabiyotlarni topa bilishi, ulardan foydalanib borish, konspektlarni mavjudligi, amaliy topshiriqlarni (masalalarni, testlarni) ishlash, bilishga bo'lgan intilishi, internet tizimidagi axborotlardan foydalanish, statistik axborotlar to'plash va h.k. Qoldirilgan darslar bo'yicha qo'shimcha javob berish.

·

Uy ishi, nazorat ishi bajarilishini, mustaqil ta'lim topshiriqlarini reyting mezonlari asosida baholash (yozma ravishda).

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar:

1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. - T.: O'zbekiston, 1992. 2. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Bozorni iste'mol tovarlari bilan to'ldirishni rag'batlantirish va ishlab chiqaruvchilar bilan savdo tashkilotlarining o'zaro munosabatlarini takomillashtirish choralari to'g'risida»gi Qarori 13 noyabr 2002 yil //Xalq so'zi 14 noyabr 2002. 3. Er osti boyliklari to'g'risida (yangi taxriri) O'zbekiston Respublikasining Qonuni. ­ T.: 2002 13 dekabr//Xalq so'zi, 2002, 23 dekabr. 4. I.Karimov. Iqtisodiyotni erkinlashtirish, resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish bosh yo'limiz. - T.: O'zbekiston, 2002. 5. Karimov I. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - T.: O'zbekiston, 1997. 6. Karimov I. O'zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo'lida - T.: O'zbekiston, 1995. 7. Karimov I. O'zbekiston - bozor munosabatlariga o'tishning o'ziga xos yo'li - T.: O'zbekiston, 1996. 8. Karimov I.A. Asosiy maqsad ­ iqtisodiy yuksalishga erishishdir. - T.: O'zbekiston, 1998.

483

9. O'zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi. - T.: Adolat, 1996. 2 - bo'lim. Mulk huquqi va boshqa adliyaviy huquqlar. 10. G'ulomov S.S., Alimov R.X., Xodiev B.Yu., Ishnazarov A.I. Mikroiqtisodiyot. T.: Sharq, 2001. 11. Xamdamov K. Mikroiqtisodiyot. - T.: TDIU, 2002. 12. Egamberdiev E. Mikroiqtisodiyot asoslari. ­ T.: O'qituvchi, 1995. 13. Egamberdiev E. Mikroiqtisodiyot (ma'ruza matnlari). ­ T.: TMI, 2001. 14. Uch. pos. Mikroekonomika. Pod. red. Bazilova, S. P. Burpo. - Minsk: BGEU, 2000. 15. Pindayk R., Rubinfeld D., Robert S., Daniel L. Mikroekonomika. ­ M.: Delo, 2001. 16. Taranuxa Yu.V. Mikroekonomika. Ucheb. MGU, - M.: 2002. 17. Murakaev L.S. Mikroekonomika. - M., 2000. 18. Galperin V.M. Mikroekonomika. - M., 1999. 19. Nureev R.M. Kurs mikroekonomiki. - M., 2000. 20. Ivashkovskiy S.N. Mikroekonomika - M.: Delo, 1998. 21. Emtsov R.G., Lukin M.Yu. Mikroekonomika. Uchebnik. - M.: Delo, 1999. 22. Sbornik zadach po mikroekonomike. K kursu mikroekonomiki R.M.Nureeva. ­ M.: NORMA, 2002.

Qo'shimcha adabiyotlar:

1. Fisher S., Dornbush R., Shmalenzi. Ekonomika - M.: Delo, 1997. 2. Kembell R. Makkonel., Stenli L. Bryu. Ekonomiks. - M.: Infra - M, 2003.

*Mustaqil

ta'lim topshiriqlari kursiv bilan ajratilgan

484

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» BM-343-3400-3.09 «09» ___06___ 2003 y. «TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

KIChIK BIZNES VA TADBIRKORLIK fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 485

Tuzuvchilar: prof. Sh.Yuldashev, dots. I.Igamberdiev. Taqrizchilar: i.f.n., dots. A.O. Xolmirzaev, dots. A. Egamberdiev

Mamlakatimizda yangi davlat ta'lim standartlarining qabul qilinishi munosabati bilan ishlab chiqarilgan o'quv rejasiga muvofiq "Korxona iqtisodiyoti" fani ham o'qitiladigan bo'ldi. Natijada "Kichik biznes va tadbirkorlik" fanining tarkibi va mazmuni birmuncha o'zgardi. Shuning uchun mazkur fan bo'yicha yangi dastur ishlab chiqish zaruriyati yuzaga keldi. Po Respublike Uzbekistan vvedeni novie uchebnie standarti, gde predusmotreno izuchenie predmeta "Ekonomika predpriyatiya". V rezultate neskolko izmenilis sostav i soderjanie predmeta maliy biznes i predprinima - telstva i voznikla neobxodimost podgotovit novuyu uchebnuyu programmu po dannomu predmetu. In area of education new education standarts have been involved in the Republis of Uzbekistan, where will be considered study such discipline as "Enterprize's economy". That's why it's necessary to remake programmes by discipline "Small business and enterpises". Notice this remake there was arised new education programm of this discipline

1. SO'Z BOShI

O'quv fanining maqsad va vazifalari, boshqa fanlar bilan o'zaro bog'liqligi

Kichik biznes va tadbirkorlik fanini o'qitishdan maqsad, yoshlarni bozor munosabatlari sharoitida biznes va tadbirkorlik bilan amalda shug'ullanishi uchun bilimlar majmuasini berishdan iboratdir. Ushbu fanningasosiy vazifalari quyidagilar:

·

·

- Talabalarning tadbirkorlik sohasidagi ma'naviyatini shakllantirish va huquqiy tarbiyasini tarkib toptirish; - Tadbirkorlikni rivojlantirish, rag'batlantirish, unga keng yo'l berish, tadbirkorlik faoliyatini kafolatlash to'g'risidagi ko'pgina qonun va farmonlarini, ya'ni tadbirkorlikning huquqiy va tashkiliy asoslarini; xususiy va kichik korxonalarni tashkil etish jarayonlarini, biznesni amalga oshirish bosqichlari, biznesdagi axloq madaniyati, biznes rejani tuzish qoidalarini mukammal bilish; jahon andozalari darajasida olgan nazariy bilimlarini amaliyotda qo'llay bilish.

486

Kichik biznes va tadbirkorlik fani o'quv rejasidagi boshqa iqtisodiy fan sohalari bilan uzviy bog'lanib ketadi va ular bir - birlarini to'ldiradilar. Masalan: mikroiqtisodiyot, moliya, soliq va soliqqa tortish, buxgalteriya hisobi va audit, korxona iqtisodiyoti, marketing, bozor iqtisodiyoti, qimmatbaho qog'ozlar va bank ishi kabi boshqa fanlar bilan bog'liqdir.

Talabalar bilimi va mahoratiga qo'yiladigan talablar

Kichik biznes va tadbirkorlik asoslarini bilishi uchun talabalarning quyidagi masalalar yuzasidan tayyorgarliklari bo'lishi zarur:

·

·

·

·

·

- O'zbekistonning bozor munosabatlariga o'tishining zaruriyati, ahamiyati to'g'risida; - Respublikamizda bozor munosabatlarini shakllantirish va rivojlantirish shakllari, shart - sharoitlari haqida; - Mulk va mulkiy munosabatlarning mohiyati, mulkdorlar sinfini vujudga keltirish yo'llari to'g'risida; - Boshqa iqtisodiy fan sohalaridan, masalan iqtisodiyot nazariyasi, investitsiya, moliya, korxona iqtisodiyoti, birja va brokkerlik faoliyati, bank ishi, marketing, menejment kabi fanlardan to'plagan bilimlarini namoyon qilishi; - Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishga qaratilgan barcha qonuniy va me'yoriy hujjatlar yuzasidan axborotga ega bo'lish.

Amaliy va seminar mashg'ulotlarda bajariladigan ishlarga talablar

Talabalar ishchi o'quv dasturida seminar va amaliy mashg'ulotlar, mustaqil ta'lim uchun (kursiv bilan) ajratilgan savollarni o'qib o'rganib boradilar, referat, nazorat ishlarini bajaradilar, masalalar ishlab, testdan o'tib, reyting ballarini to'playdilar.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlari hajmi

Ushbu fan 3 - kursning birinchi yarim yilligida (5 - semestrda) kunduzgi bo'limda, sirtqi bo'limda 9 - semestrda o'qitiladi. "Kichik biznes va tadbirkorlik" fani uchun umumiy soatlar hajmi 54 soat bo'lib, shundan ma'ruza, amaliy mashg'ulotlar uchun 18 soatdan, jami 36 soat, qolgan 18 soat esa mustaqil ta'limga berilgan.

Talabalar bilimini baholash uchun nazorat tadbirlari miqdori

O'quv jarayonidagi nazorat tadbirlari: dasturda kursiv bilan ajratilgan mustaqil ta'lim mavzulari, nazorat savollariga javob beradilar, uy vazifasi, nazorat ishi

487

bajaradilar; misollar ishlaydilar, testdan o'tadilar va baholanadilar. Talabalar bilimini baholash reyting tizimi talablari asosida olib boriladi.

Kompyuter, axborot va boshqa pedogogik texnologiyalarni qo'llash

Toshkent Moliya institutida qo'llanilayotgan Internet tizimi shahobchasidagi qidiruv tizimining elektron pochtasi korxona iqtisodiyoti bo'yicha qiziqarli va boy amaliy ma'lumotlarga ega. Ulardan foydalanish hisobiga talabalar o'z bilimlarini mustahkamlashlari va oshirishlari mumkin. Internet shaxobchasidagi elektron pochtaning quyidagi qidiruv sistemalari mavjud:

1. www.Yandex.ru

2. www.google.ru 3. www.ortv.ru Statistik ma'lumotlar. "Ekonomicheskoe obozrenie", "Ekonomicheskiy vestnik", "Bozor, pul va kredit" jurnalida chop etilgan maqolalardagi axborotlar, shuningdek, O'zbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi, Davlat statistika departamentining kichik korxonalar va mikrofirmalar faoliyatining asosiy ko'rsatkichlari bo'yicha axborotlardan foydalaniladi.

Ish dasturlarini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar

Ushbu fanni o'qitishda iqtisodiyotni, xususan tadbirkorlik ob'ektlarini rivojlantirishga oid qonunlar, xukumat qaror - lari, investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va kreditlash bilan bog'liq bo'lgan, resurslardan foydalanishga, iste'molchilar talabini to'laroq qondirishga qaratilgan me'yoriy huquqiy hujjatlar, shuningdek kompyuter dasturlaridan foydalanish tavsiya etiladi.

2. FAN DASTURI

Fanning predmeti va vazifalari

Fanning mohiyati. Fanni o'rganish vazifalari va usullari. Kichik biznes va tadbirkorlik fanini o'rganishning ahamiyati, xususiyatlari va zaruriyati hamda boshqa iqtisodiy fanlar bilan bog'liqligi.

488

Tadbirkorlik faoliyatida mulk va mulkiy munosabatlar

Mulkka egalik qilish huquqi. Mulk ob'ekti. Mulk shakllari va tadbirkorlikning huquqiy asoslari.*Tadbirkorlikning jamoa shakllari. Davlat korxonalari. Aktsionerlik jamiyatlari va ularning huquqlari. Korxonalar, birlashmalar, assotsiatsiyalar, kontsernlar, konsortsiumlar, tarmoqlararo hududiy uyushmalar. Kichik va qo'shma korxonalar. Kapital mablag'lar va boshqa moliyaviy resurslarning qo'shilishiga ko'ra korxona turlari. Kichik biznes korxonalarining iqtisodiy afzalliklari. O'zbekiston milliy iqtisodiyotida kichik korxonalarning tutgan o'rni va ahamiyati. O'zbekiston iqtisodiyotida nodavlat sektorining tuzilishi. Tarmoqlar va mulk shakllari bo'yicha ishlab chiqarishning tuzilishi. Mulkiy munosabatlar va ularning bozor iqtisodiyoti sharoitida amal qilish xususiyatlari O'zbekistonda moliyaviy tadbirkorlik. Biznes sohasida raqobat.

Tadbirkorlik turini tanlash va rivojlantirish

Tadbirkorlikning mohiyati, sub'ekti va belgilari. Biznes qoidalari. Tadbirkorga qo'yiladigan talablar. O'zbekistonda tadbirkorlik faoliyatining vazifalari. Biznes faoliyatini amalga oshirish va rivojlantirish shart - sharoitlari. Tadbirkorlikning shakllanish bosqichlari. Marketing - zamonaviy biznesni boshqarish va rivojlantirish asoslari. Kichik va xususiy korxonalarni shakllantirish jarayonlari va huquqiy asoslari. O'zbekistonda tadbirkorlikni vujudga keltirish va rivojlantirishning iqtisodiy va huquqiy asoslari. Kichik va o'rta biznes sub'ektlari huquq va manfaatlarini himoya qilish. Kichik va xususiy tadbirkorlikni rag'batlantirish. Tadbirkorlik sub'ektlarini Davlat ro'yxatidan o'tkazishning umumiy sh1artlari. (O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001 yil 22 avgust 347 - sonli Qarori). Hissadorlik (aktsionerlik) jamiyatlarini vujudga keltirish va ularni davlat ro'yxatiga olish. Kichik korxonalarni yaratish va shakllantirish jarayoni va uning iqtisodiy asoslari

Tadbirkorlikning davlat tomonidan qo'llab - quvvatlanishi

O'zbekiston Respublikasida kichik va xususiy tadbirkorlikni qo'llab quvvatlashning Davlat dasturi. (O'zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 28 avgust 1995 yil ¹344 t.n. - li Qarori). Kichik va xususiy biznesni shakllanishida davlatning roli. Davlat tomonidan tadbirkorlik faoliyatini quvvatlash fondlari. Biznes fond, "Madad" va boshqa xil sug'urta agentliklari. Biznes - inkubatorlar faoliyati. Mulkka egalik qilish huquqining kafoloti va himoyasi.

489

Kichik va o'rtacha biznesni rag'batlantirishning asosiy yo'nalishlari. Kichik korxonalarni kreditlash. Kichik va o'rta biznes ob'ektlarini davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishning xususiyatlari va imtiyozlari. Bank tizimi vasoliq tizimidagi imtiyozlar

Shartnoma munosabatlari va ularni takomillashtirish yo'llari

"Xo'jalik shartnomasi" va "Majburiyati"ning mohiyati va uni tuzishning zaruriyati. Xo'jalik shartnomasini tuzish tartibi. Xo'jalik shartnomasini tuzishga asos bo'ladigan qonuniy va me'yoriy hujjatlar.Shartnomalarni tuzuvchi mas'ul shaxslar va ularning javobgarligi. Shartnomalarni huquqiy ekspertizadan o'tkazish. Da'volar va bahslarni hal qilish tartibi. Xo'jalik shartnomalarining bajarilishini baholash. Shartnoma tuzish amaliyotidagi kamchiliklar va ularni tugatish yo'llari.

O'zbekistonda kichik va xususiy biznesning rivojlanishi

O'zbekistonda kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishning zaruriyati va ahamiyati. O'zbekistonda xususiy va kichik biznes rivojining hozirgi holati va istiqbollari. Kichik va o'rta biznesni xorijiy davlatlardagi rivojlanish tajribasidan foydalanish. O'zbekistonda kichik va o'rta biznesni rivojlantirishdagi muammolar. Iqtisodiy muammolar.

Biznes etikasi va ma'naviyati

"Biznes etikasi", "biznes ma'naviyati" tushunchalari. Biznes etikasi va ma'naviyati jamiyat oldidagi ijtimoiy javobgarlik sifatida. Ijtimoiy javobgarlik darajalari: qonunga bo'ysinishi, tan olish, lider (etakchi) bo'lish. Mehnat jamoasida xodimlarning ma'naviy tarbiyasi: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Ishlab chiqarishni ergonomizatsiyalash va estetik talablarga moslash. Etik tashviqot. Rahnomolik qilish. Xayriya choralari. Ma'naviy ishontirish. Etikadan maslahatlar berish. Imidj.

490

Etika va ma'naviyat - iqtisodiy o'sishning ikki tomonidir. Iqtisodiy ma'naviyat. Etikaning kichik biznes korxonalarida shakllanishi.

Biznesni rejalashtirish

Biznes - reja firmani rivojlantirish istiqbolini belgilovchi hujjatdir. Biznes rejaning maqsadi va vazifalari. Biznes - rejani tuzish tartibi. Bozor talabini o'rganishi va iste'molchilarni tanlash. Ishlab chiqarish aloqalari. Bozorni egallash. Biznes rejaning tarkibiy qismlari va ularning mohiyati. Korxonani strategik rejasi. Strategik erishish uchun korxona taktikasi. Korxona faoliyat ko'rsata olgan shart - sharoitlarni tahlil qilishi. Mahsulotga bo'lgan talabni o'sishi va pasayishi tahlili. Korxona faoliyatidan olinadigan natijalar. Korxona faoliyati uchun resurslar topish, tanlash. Korxona faoliyati rejasi. Korxona faoliyati natijalarini baholash. Korxona faoliyatini nazorat qilish. Korxona uchun raqobatchilarni tahlil qilish. Talabni shakllantirish va uni qondirish yo'llari.

3. AMALIY VA SEMINAR MAShg'ULOTLARI MAVZUSI

Tadbirkorlik faoliyatida mulk va mulkiy munosabatlar.

Mulk va mulkka egalik qilish huquqi. a) Mulk ob'ekti; b) Mulk shakllari; v) Mulk va mulkka egalik qilish huquqi;* g) Mulkiy munosabatlar. Tadbirkorlik shakllari. Tadbirkorlikni rivojlantirish to'g'risidagi qonun va farmonlar, ularning mohiyati, ahamiyati. O'zbekiston milliy iqtisodiyotida kichik va o'rta korxonalarni tutgan o'rni va ahamiyati.

Tadbirkorlik turini tanlash va rivojlantirish

Tadbirkorlikning mohiyati, maqsadi, tadbirkorlik sub'ektlari. Biznes qoidalari. Tadbirkorlik xususiyatlari va vazifalari. Biznesni amalga oshirish shart - sharoitlari. * Kichik va xususiy korxonalarni shakllantirishning jarayonlari va huquqiy asoslari. O'zbekistonda kichik va xususiy korxonalarni vujudga keltirish tartibi va uning takomillashtirilishi. O'zbekistonda kichik va xususiy korxonalarni shakllantirish

491

jarayonlari *. Kichik va o'rta biznes sub'ektlarining huquq va manfatlarini himoya qilish.

Tadbirkorlikning davlat tomonidan qo'llab - quvvatlanishi

Kichik va o'rta biznesni davlat tomonidan qo'llab - quvvatlash zaruriyati. Kichik va xususiy biznesning shakllanishida davlatning roli. Kichik biznesni qo'llab - quvvatlash shakllari, yo'llari. Axborot va maslahat beruvchi markazlar. Kichik va o'rtacha biznesni rag'batlantirishning asosiy yo'nalishlari. Tadbirkorlar uchun bank va soliq tizimidagi imtiyozlar.

Shartnoma munosabatlari va ularni takomillashtirish yo'llari

"Xo'jalik shartnomasi" va "majburiyati"ning mohiyati Xo'jalik shartnomasini tuzish tartibi.* Xo'jalik shartnomasini tuzishdagi me'yoriy hujjatlar. Shartnomalarni huquqiy ekspertizadan o'tkazish nimayo Da'volar va bahslarni hal etish tartibi; ularni boshqarishni baholash. Shartnoma tuzish amaliyotidagi nuqson va kamchiliklar, ularni tugatish choralari.

O'zbekistonda kichik va xususiy biznesning rivojlanishi

O'zbekistonda kichik va xususiy biznesni rivojlantirishning zaruriyati, ahamiyati va holati. Tadbirkorlikni rivojlantirish istiqbollari.* Tadbirkorlikdagi iqtisodiy muammolar.

Biznes etikasi va ma'naviyati

"Biznes etikasi", "Biznes ma'naviyati" Jamiyat oldidagi ijtimoiy javobgarlik va uning darajalari.* Mehnat jamoasida xodimlari axloqiy tarbiyalash.

Biznesni rejalashtirish

Biznes rejani tuzish zaruriyati va ahamiyati. Biznes rejaning tarkibiy qismlari, ularning mohiyati. * Biznes rejani tuzish uchun tayyorgarlik. Biznes reja tuzish uchun zaruriy ma'lumotlar.

492

4. KO'RGAZMA - NAMOYISh MATERIALLARI

· · · · · · · ·

·

- Mulk shakllari va tadbirkorlik shakllari; - Kichik va o'rta biznes guruhlari; - Tadbirkorlik sub'ektlarini ro'yxatdan o'tkazish sxemasi; - Yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun zaruriy hujjatlar ro'yxati; - Xususiy tadbirkorlar uchun zaruriy hujjatlar ro'yxati; - Davlat va nodavlat korxonalarning ko'rsatkichlari bo'yicha salmog'i (%); - O'zbekistonda kichik va o'rta biznesni rivojlanish holati (jadvali); - Kichik va o'rta korxonalarni ayrim rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotida tutgan o'rni; - O'zbekistonda tadbirkorlikni qo'llab - quvvatlash shakllari va turlari (chizma).

5. O'ZLAShTIRIShNING NAZORATI

Talabalar tomonidan ushbu fanni o'zlashtirishning nazorat turlari xilma - xildir. Masalan, davomati, ma'ruza darsi bo'yicha konspektlarni to'liq olib borilishini baholash (ball); belgilangan muddatlarda mustaqil ta'lim topshiriqlarini boshqarish; darsdagi faolligi, bilimga intilishini baholash; Internet tizimi bo'yicha masofaviy darsga borishi, seminar va amaliy darslardagi davomati, javobi (yozma va og'zaki), uy vazifalarini bajarishini baholash. Shular asosida JB va OB ballarini o'z vaqtida chiqarish va talabalar e'tiboriga etkazish.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. O'n ikkinchi chaqiriq O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 11 - sessiyasida. 1992. yil 8 dekabrda qabul qilingan. - T.: O'zbekiston, 1992. 2. O'zbekiston Respublikasi, Qonunlar va farmonlar. - T.: O'zbekiston, 1992. 3. O'zbekiston Respublikasi, farmonlar va Qarorlar. Iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish, xususiy mulk manfaat - larini himoya qilish va tadbirkorlikni rivojlantirish chora - tadbirlari to'g'risida. 4. - chi kitob. - T.: O'zbekiston, 1994. 5. - chi kitob. - T.: O'zbekiston, 1995.

493

6. "O'zbekiston Respublikasida mulkchilik to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi qonuni. - T.: 1990. 7. "Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi qonuni. - T.: 1991. 8. "Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi qonuni. - T.: 2000, (25 may). 9. "O'zbekistonda tadbirkorlik to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi qonuni. - T., 1991, (15 fevral). 10. "Kichik va xususiy tadbirkorlikni rag'batlantirish to'g'risida" O'zbekiston Respublikasining 1995, 21 dekabr Qonuni. 11. "Lizing to'g'risida" O'zbekiston Respublikasi Qonuni. 14.04.99. 12. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. "Iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish, xususiy mulk manfaat - larini himoya qilish va tadbirkorlikni rivojlantirish chora tadbirlari to'g'risida", Toshkent, 1994, 21 yanvar. PF. ¹745. 13. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. "O'zbekiston Respublikasining Davlat mulkini boshqarish va tadbirkor - likni qo'llab - quvvatlash davlat qo'mitasini tashkil qilish to'g'risida". O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov. Toshkent, 1994, 7 - fevral. PF. ¹758. 14. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni. "Kichik va o'rtaa tadbirkorlikni rivojlantirishni rag'batlantirishning qo'shimcha choralari to'g'risida". 31 yanvar 1997. 15. "Xususiy tadbirkorlikda tashabbus ko'rsatishning ba'zi chora - tadbirlari to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 1995, 14 fevraldagi Farmoni 1;55. 16. "Faoliyatning ayrim turlari bilan shug'ullanish uchun maxsus ruxsatnomalar (litsenziyalar) berish tartibini takomillashtirish to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori. 1994, 19 aprel. ¹215. 17. "Kichik va o'rtacha tadbirkorlikni rivojlantirishni rag'batlantirish mexanizmini takomillashtirish to'g'risida" 27 may 1998y. dagi 232 t.r. - li O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori. 18. "Tadbirkorlik sub'ektlarini davlat ro'yxatidan o'tkazish va hisobga qo'yish tizimini takomillashtirish to'g'risida" 2001 yil 22 avgust 347 t. raqamli O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori. 19. I.Karimov O'zbekiston iqtisodiy islohatlarni chuqurlashti - rish yo'lida. T.: O'zbekiston, 1995. 20. I.Karimov. O'zbekiston milliy istiqlol, iqtisod, siyosat mafkura. T.: O'zbekiston, 1996. 21. I.Karimov. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - T.: O'zbekiston, 1997.

494

22. I.Karimov. O'zbekiston buyuk kelajak sari. T.: O'zbekiston, 1998. 23. I.Karimov. Jamiyatni isloh qilish yo'lida. - T.: Sharq, 1999. 24. I.Karimov. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. - T.: O'zbekiston, 1998. 25. I.Karimov. Adolat - qonun ustivorligida, - T.: O'zbekiston, 2001. 26. I.Karimov. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. Asarlar 9 - jild. - T.: O'zbekiston, 2001. 27. I.Karimov. Jamiyatda tadbirkorlik ruhini Qaror toptirish - taraqqiyot garovi. //Xalq so'zi. 2001 y. 18 iyul. 28. I.Karimov. Iqtisodiyotni erkinlashtirish, resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish bosh yo'limiz. - T.:O'zbekiston, 2002. 29. g'ulomov S.S. Tadbirkorlik va kichik biznes. - T.: Sharq, 2002. 30. Egamberdiev E. Kichik biznes va tadbirkorlik. O'quv qo'llanma - T.: TMI, 2002. 31. Egamberdiev E. Kichik biznes va tadbirkorlik. Ma'ruza matni. - T.: TMI, 2000. 32. Xasanov B., Vaxobov A. i dr. Maliy biznes i predprinima - telstvo: problemi i resheniya. - T.: TMI, 2002. 33. Busigin A.B. Predprinematelstvo. - M., 1997. 34. Kurs predprinimatelstva. V. Ya. Gorfinkel tahriri ostida. Darslik. - M., 1997. 35. Dashkov L.P. i dr. Predprinimatelstvo i biznes. Ucheb. - M.., 1995. 36. Xosking A.. Kurs predprinimatelstva. - M., 1993. 37. Gulomov S.S., Axmedov D.K., Boev X.I. Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari. - T., 1996. 38. Osnovi predprinimatelskoy deyatelnosti. Ekonomicheskaya teoriya, marketing, finansi, menejment. Pod red. prof: V. M. Vlasova. - M., 1995. 39. Abdusolomov M., Otaxonov F. Kontraktopiya shartnomalari, talabnoma va da'vo arizalari. - T.: Adolat nashriyoti, 1998. 40. Rayzberg B. A. Osnovi biznesa. - M., 1998. 41. Sobirov X. R., Fattaxov A. A., Iminov O. K. Nalogooblojenie predpriyatiy malogo i srednego biznesa Respubliki Uzbekistan. NUKPF, Biznes - inkubator - texnomarket. T., 2000. 42. Taminov V. V. Kultura predprinimatelstva. - S - Pb., 2000. 43. Abdullaev q. Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari. 100 savolga - 100 javob. - T.: Mehnat, 2002. 44. Muravyov A.I., Ignatev A.M., Krutik A.B. Maliy biznes. - S - Pb., 1999. 45. Vaxobov A. Iqtisodiy yangilanish yo'lidan.//O'zbekiston iqtisodiyot axborotnomasi. Ekonomicheskiy vestnik Uzbekistana, ¹ 9, 2002.

495

Qo'shimcha adabiyotlar

1. Qishloq xo'jaligi mahsulotlari kontraktatsiya shartnoma - larini tuzish va bajarish tartibi to'g'risida NI3OM. (O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994, 29 avgust 438 t.r. Qaroriga ilova). 2. "Qishloq xo'jaligi kooperativi to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni 1998, 30 aprel. 3. Fermer xo'jaligi to'g'risida O'zbekiston Respublikasi Qonuni. 1998, 30 aprel (Qonun 1998 1 iyuldan amal qila boshlagan). 4. "Dehqon xo'jaligi to'g'risida" O'zbekiston Respublikasi qonuni. 1998, 30 aprel. 5. O'zbekiston Respublikasining "Xo'jalik yurituvchi sub'ektlar faoliyatining shartnomaviy - huquqiy bazasi to'g'risida"gi Qonuni. 1998 y. 29 avgust (Qonun 1998, 1 noyabrdan kuchga kirgan). "Nizolarni xal qilish tartibi", 36 - modda. 6. O'zbekiston Respublikasining Xo'jalik - protsessual Kodeksi. - T.: Adolat, 1995. 7. O'zbekiston Respublikasining Mehnat Kodeksi (208 ta modda bor). - T.: Adolat, 1999. 8. O'zbekiston Respublikasining ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi Kodeksi. - T.: Adolat, 1998. 9. O'zbekiston Respublikasining Fuqorolik Kodeksi. - T., 1994. 10. I.Karimov. O'zbekiston bozormunosabatl ariga o'tishning o'ziga xos yo'li. - T.: O'zbekiston, 1993.

* Mustaqil ta'lim topshiriqlari kursiv bilan ajratilgan.

496

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» VM - 343 - 3400 - 3.10 «09» ___08___ 2003 y.

«TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

«INVESTITsIYaLARNI TAShKIL ETISh VA MOLIYaLAShTIRISh» fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 497

Tuzuvchilar: i.f.n., A.S.Jo'raev, i.f.n., dots. N.G.Karimov Taqrizchilar: i.f.n., dots. O.Sobirov, k. o'q. B.S.Mamatov Bozor iqtisodiyoti va islohotlarining hozirgi sifat bosqichida hamda iqtisodiyotni tarkibiy qayta qurish sharoitida davlatning investitsiya faoliyati va investitsiya dasturlarini amalga oshirishi o'ziga xos ahamiyat kasb etadi. «Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish» fanining predmeti bo'lib, investitsiyalarni moliyalashtirish tizimida vujudga keladigan iqtisodiymunosabatlar hisoblanadi. Kursda asosiy e'tibor investitsiyalarning iqtisodiy samaradorligini oshirishga qulay sharoit yaratish, investitsiyalarni moliyalashtirishning muqobil shakllari bo'lgan lizing kreditlari va investitsiyalarni loyihaviy moliyalashtirish shakllariga katta e'tibor berilgan. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish o'quv fani talabalarga investitsiya faoliyatini tashkil etish, moliyalashtirish va kreditlashtirishning, shuningdek. investitsiyalarning iqtisodiy samaradorligini hamda monitoringi bo'yicha amaliy va nazariy savollar yuzasidan bilim egallashlariga imkoniyat beradi Na sovremennom etape rinochnix reform, v usloviyax strukturnoy perestroyki ekonomiki osoba vajnoe znachenie priobretaet investitsionnaya deyatelnost gosudarstva, realizatsiya investitsionnoy programmi. Predmetom kursa «Organizatsiya i finansirovanie investitsiy» yavlyaetsya ekonomicheskie otnosheniya, voznikayushchie v sisteme finansirovaniya investitsiy. V distsipline osoboe vnimanie aktsentiruetsya na alternativnix formax finansirovaniya, lizingovoe kreditovanie i proektnoe finansirovaniya investitsionnix proektov, sozdayushchix prioritetnie usloviya dlya povisheniya ekonomicheskoy effektivnosti investitsiy. Uchebnaya distsiplina «Organizatsiya i finansirovaniya investitsiy» daet vozmojnost studentam ovladet teoreticheskimi i prakticheskimi znaniyami po voprosam organizatsii finansirovaniya i kreditovaniya investitsionnoy deyatelnosti gosudarstva monitoringa ekonomicheskoy effektivnosti investitsiy. On the contemporary stage of the market reforms the investment activity of the government and realization of investment program acquires of the great importance in the conditions of structural transformation of the economy. The subject «Organization and the investments financing» is the economic relations arising in the system of investments financing. The discipline gives a special attention to the alternative forms

498

of financing, leasing crediting and project financing of the investment projects creating priority conditions for increase of an economic efficiency of the investments. The educational discipline «Organization and investments financing» enables the students to take possession of theoretical and practical knowledge on organization of financing and crediting of investment activity of the state and the monitoring of investments economic efficiency.

1. SO'Z BOShI

O'quv fanining maqsad va vazifalari, boshqa fanlar bilan o'zaro bog'lanishi

«Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish» fanini o'qitishning maqsadi ­ kelgusida yuqori malakali iqtisodchi bakalavrlar bo'lib etishadigan talabalarga O'zbekiston Respublikasining investitsiya faoliyati va uning yo'nalishlari haqida nazariy va amaliy bilimlar berish, banklarning investitsiya faoliyatini tashkil etish va moliyalashtirishdagi yo'nalishlari bo'yicha ularda asosiy ko'nikmalar hosil qilishdan iborat. Ushbu maqsaddan kelib chiqib fan o'z predmetini o'rgatish uchun quydagi vazifalarni qo'yadi:

· · ·

· ·

investitsiya faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish jarayonlarini; investitsiyalarni moliyaviy ta'minlovchi manbalar; investitsiyalarni moliyalashtirish uchun pul mablag'larini to'plash usullari va shakllari; kapitalni joylashtirish usullari; shu maqsad uchun to'plangan resurslarni byudjetdan moliyalashtirish yoki banklar orqali kreditlash yo'llari bilan xo'jalik sub'ektlariga berish va boshqalar.

Mazkur fan iqtisodiyot nazariyasi faniga asoslanadi va «Buxgalteriya hisobi», «Bank ishi», «Moliya», «Mikroiqtisodiyot», «Korxona iqtisodiyoti» vaboshqa fanlar bilan bevosita bog'liqdir.

Fan bo'yicha talabalarning bilimi, uquvi va ko'nikmasiga qo'yiladigan talablar

Mazkur fanni o'rganish jarayonida talabalar ko'nikmalarga ega bo'lishlari lozim:

· ·

quyidagi

bilim,

uquv

va

- iqtisodiyotni rivojlantirishda investitsiyalarning ahamiyati; - investitsiya faoliyatini tashkil etish;

499

· ·

·

- investitsiya faoliyatini tartibga solish jarayonlari; - investitsiyalarni turli manbalar evaziga moliyalashtirish va kreditlashtirish tartiblari; - investitsiyalarning samaradorligini baholash usullari;

Talabalar mazkur o'quv fani bo'yicha yuqorida ko'rsatib o'tilganlar to'g'risida tasavvurga ega bo'lishlari, amaliyotda qo'llay olishlari va yangiliklarni o'zlashtirishni bilishlari lozim. Shuningdek, ular kompyuterlardan, axborot vositalaridanva boshqa zamonaviy texnologiyalardan foydalanish asoslarini o'rgatuvchi fanlarni ham o'zlashtirishlari kerak. O'qitish jarayonida nazariy bilim bilan amaliyotni solishtirish usullarini, talabalarning mustaqilligini ta'minlovchi o'quv jarayonini, bilimga bo'lgan qiziqishini tashkil qilish bilan birga ularning mustaqil bilim olishiga sharoit yaratib berish kerak.

Amaliy, seminar va laboratoriya mashg'ulotlari bo'yicha bajariladigan ishlar minimal miqdoriga talablar

O'quv dasturida keltirilgan amaliy (seminar) mashg'ulotlar mavzulari yuzasidan talabalar tegishli mavzular bo'yicha konspektlar oladi, referatlar hamda mustaqil ishlar tayyorlaydi va amaliyot o'qituvchisi baholashida ular yuzasidan suhbatdan o'tadilar. Ushbu talablar amaliy mashg'ulotlar mavzularida kursiv bilan ko'rsatilgan savollar bo'yicha talabalarning dars jarayonini to'liq o'zlashtirishlarini belgilab beradi.

Auditoriya mashg'uloti turlarining soatlari hajmi (foizlarda) bo'yicha tavsiyalar

Fanning umumiy soatlar hajmi 108 soat bo'lib, shundan 36 soat ma'ruza, 36 soat amaliy mashg'ulot va 36 soat mustaqil ta'lim olishga bo'lingan. O'quv jarayonida rejaga muvofiq oldin ma'ruza, keyin amaliy mashg'ulot o'tkaziladi. O'tilgan mavzular bo'yicha talabalarning mustaqil o'rganishi uchun alohida mavzular bo'yicha uy vazifalari beriladi. Talabalarning olgan bilimlarini aniqlashning yoki yozma usullari qo'llaniladi.

Talabalar bilimini baholash uchun o'tkaziladigan baholash tadbirlari miqdori

Ushbu fan bo'yicha talabalar bilimini baholash o'quv reyting tizimi bo'yicha joriy, oraliq va yakuniy baholash asosida amalga oshiriladi. Fanni o'qitishda ikki marotaba joriy baholash (seminar mashg'ulotlarida), ikki marotaba oraliq baholash (ma'ruza mashg'ulotlarida) va bir marotaba yakuniy baholash (yozma ish usulida) o'tkaziladi.

500

Kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarini qo'llash

«Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish» fanini o'qitishning kompyuter, informatsion va boshqa zamonaviy o'qitish texnologiyalarining tarkibiy qismlari bo'lib quyidagilar hisoblanadi: 1. o'quv maqsadlari va vazifalari katalogini ishlab chiqish; 2. o'quv maqsadlarini test(nazorat) topshiriqlariga ko'chirish; 3. tarqatma materiallardan, testlar to'plamidan, slayd va dasturlaridan foydalanish kabilar tavsiya etiladi.

kompyuter

Ish dasturini tuzishga oid uslubiy tavsiyalar Mazkur fan bakalavriat ta'lim yo'nalishlari bo'yicha ta'lim olayotgan barcha talabalarga birinchi semestrda o'tilishi mo'ljallangan. Bu fanni o'qitishda investitsiya faoliyatiga tegishli qonunlar, hukumat qarorlari, investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va kreditlashtirish bilan bog'liq bo'lgan me'yoriy - huquqiy hujjatlar, shuningdek, kompyuter dasturlaridan, saytlardan foydalanish lozim. «Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish» fanini ma'ruza va amaliy mashg'ulot shaklida auditoriyada o'rgatish usuli qo'llaniladi. Talabalarning o'quv jarayonida auditoriyada olgan bilimlari reyting usulida o'qituvchilar hamda belgilangan hay'at a'zolari tomonidan baholash tavsiya etiladi.

2. FAN DASTURI

Kursning predmeti va mazmuni

«Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish» fanining predmeti, maqsadi va vazifalari. Fanning tarkibiy tuzilishi va boshqa fanlar bilan bog'liqligi.

Investitsiyalar, ularning iqtisodiy mohiyati hamda makro va mikro iqtisodiyotni rivojlantirishdagi ahamiyati

«Investitsiyalar», «Kapital qo'yilmalar» tushunchasi, ularning o'xshashligi va farqi. Moliyaviy (portfel) investitsiyalar. Real (moddiy) investitsiyalar. Intellektual investitsiyalar. Investitsiya iqtisodiy kategoriya sifatida, ularning mikro - makro iqtisodiyot darajasidagi funktsiyalari. Investitsiya faoliyatining sub'ektlari va ob'ektlari.

Investitsiya faoliyati va investitsiya siyosati

Investitsiya faoliyatini muvofiqlashtirishda davlatning roli. Investitsiya faoliyatiga iqtisodiy (egri - bevosita) va boshqaruv (to'g'ridan - to'g'ri) usullari bilan ta'sir etish.

501

Investitsiya sohasidagi me'yoriy - qonuniy bazalarning holati. «Investitsiya faoliyati to'g'risida»gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni. Investitsiya faoliyatiga ta'sir etuvchi omillar. Investitsiya siyosati, uning mazmuni va bozor iqtisodiyoti sharoitida ularning roli.

Davlat investitsiya dasturi

O'zbekiston Respublikasi Investitsiya dasturi ­ mamlakatni ijtimoiy - iqtisodiy rivojlantirishning istiqbolini belgilashning tarkibiy qismi sifatida. Dasturning asosiy maqsadi. Dasturni shakllantirish muddati va tartibi. Kapital qo'yilmalarni rejalashtirish - muhim investitsiya takliflarining yig'ma ro'yxati. Investitsiya loyihalarining adres dasturlari. Adres ro'yxatlari va ularni ko'rib chiqish va tasdiqlash tartibi. Dasturni davlat tomonidan qo'llab - quvvatlash. Dasturni amalga oshirish ustidan baholash.

Iqtisodiyotda xorijiy investitsiyalarning ahamiyati

Xorijiy investitsiyalarning iqtisodiy mohiyati va mazmuni. Xorijiy ivestitsiyalarni iktisodiyotga jalb qilishning ob'ektiv zarurligi. Xorijiy investitsiyalarning iqtisodiyotdagi roli. Ular uchun yaratilgan huquqiy va iqtisodiy shart - sharoitlar. Milliy iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilishning shakllari.

Real investitsiyalarni moliyalashtirishning asosiy tamoyillari va manbalari

Real investitsiyalarni moliyalashtirish manbalarining mohiyati va turkumlanishi. Kapital qo'yilmalarni moliyalashtirish uchun mablag'larni safarbar etish tartibi. Qurilishni moliyalashtirishni banklarda ochishning asosiy tamoyillari va shartlari.

Investitsiya faoliyatida kapital qurilish

Kapital qurilishning mohiyati. Kapital qurilish va kapital qo'yilmalar o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik. Yangi qurilish, ta'mirlash, kengaytirish, texnik qayta jihozlash tushunchalari. «Qurilish industriya»si tushunchasi, uning tavsifi, qurilish ishlab chiqarishining davomiyligi. Qurilishning umumiy muddati. Mamlakat iqtisodiyoti uchun qurilishning muddatini qisqartirishning ahamiyati. Qurilishning uch bosqichi: tayyorgarlik, qurilish, qurilish mahsulotining realizatsiyasi. Qurilishda xo'jalik yuritishning hissadorlik jamiyatlari shakllarini joriy etish. Qurilishning ikki xil shakli va ularga tavsif. Kapital qurilishda loyihalashtirish, loyihalar sifatining kelgusi qurilish uchun ahamiyati. Buyurtmachi va loyihachilarning huquq va majburiyatlari. Loyiha qidiruv tashkilotlarini moliyalashtirish tartibi. Qurilish - montaj ishlarining smeta qiymati. Qurilish ob'ektining shartnoma narxlari.

502

Investitsiyalarni byudjetdan moliyalashtirish

Byudjetdan moliyalashtirish tamoyillari. Byudjetdan moliyalashtirishning ob'ekti va sub'ektlari. Byudjet mablag'lari hisobiga moliyalashtiriladigan investitsiya loyihalarining iqtisodiy samaradorligini kompleks baholash. Byudjet resurslaridan foydalanishning maqsadi va xarakteri. Byudjet resurslari hisobiga moliyalashtiriladigan qurilishni «Rejaning bajarilishi» usuli bo'yicha moliyalashtirish. Buyurtmachi va pudratchiga banklardan ochiladigan hisob - kitob raqamlari. Byudjetdan moliyalashtirishni ochish shartlari. Banklarda moliyalashtirishni ochish uchun tavsiya etiladigan hujjatlar ro'yxati. Respublika Markaziy banki orqali qaytarib berish sharti bilan byudjetdan moliyalash.

Kapital qo'yilmalarni kreditlash

Korxonalarning asosiy fondlarini uzoq muddatga kreditlashning ob'ektiv zarurati. Kapital qo'yilmalarni kredit orqali moliyalashtirishning afzalligi. Uzoq muddatga kreditlashtirishning mohiyati va mexanizmi. Kreditlash ob'ekti, kredit olish huquqini berish tartibi, kredit berish, foiz siyosati, asosiy qarzni va foizni to'lash, kredit monitoringi. Ipoteka krediti: mohiyati, o'ziga xosligi va ahamiyati.

Investitsiya loyihalarini moliyalashtirishning muhim shakllari (lizing, forfeyting)

Lizing, uning mohiyati, turlari va iqtisodiy tavsifi. Lizing oldi - berdisini tashkil etish. Lizing to'lovlari summasini aniqlash. O'zbekistonda lizingni rivojlantirish zarurati va dolzarbligi. Forfeyting - uning mazmuni va amalga oshirish tartibi. Investitsiyalarni loyihaviy moliyalashtirish Investitsiyalarni «loyihaviy moliyalashtirish» tushunchasi. Loyihaviy moliyalashtirish bosqichlari:

· · · ·

loyihalarning texnik ekspertizasi loyihalarning iqtisodiy tahlili loyihalarning moliyaviy tahlili risklarni aniqlash.

Loyihaviy moliyalashtirish mexanizmi (sindikatlashgan kreditlar). Loyihalarning hayotiyligi monitoringi. Loyihaviy moliyalashtirishning samaradorligini oshirish uchun banklarda chora - tadbirlar qabul qilish.

503

Investitsiya risklari va ularni pasaytirish yo'llari

«Investitsiya risklari» tushunchasi va uning investitsiya faoliyatidagi o'ziga xos xususiyati. Risklarning tasniflanishi. Investitsiya risklarini aniqlash usullari. Risklarni boshqarish va risk darajasini pasaytirish yo'llari.

3. AMALIY MAShG'ULOTLAR MAVZULARINING TAXMINIY RO'YXATI

Investitsiyalar, ularning iqtisodiy mohiyati va makro -hamda mikroiqtisodiyotni rivojlantirishdagi ahamiyati

«Investitsiyalar», «Kapital qo'yilmalar» tushunchasi, ularning o'xshashligi va farqi. Moliyaviy (portfel) investitsiyalar*. Real (moddiy) investitsiyalar*. Intellektual investitsiyalar*. Investitsiya iqtisodiy kategoriya sifatida, ularning mikro - makro iqtisodiyot darajasidagi funktsiyalari. Investitsiya faoliyatining sub'ektlari va ob'ektlari.

Investitsiya faoliyati va investitsiya siyosati

Investitsiya faoliyatini muvofiqlashtirishda davlatning roli. Investitsiya faoliyatiga iqtisodiy (egri - bevosita) boshqaruv (to'g'ridan - to'g'ri) usullari bilan ta'sir etish. Investitsiya sohasidagi me'yoriy - qonuniy bazalarning holati. O'zbekiston Respublikasining «Investitsiya faoliyati to'g'risida»gi Qonuni*. Investitsiya faoliyatiga ta'sir etuvchi omillar*. Investitsiya siyosati, uning mazmuni va bozor iqtisodiyoti sharoitida ularning roli.

Davlat investitsiya dasturi

O'zbekiston Respublikasi Investitsiya dasturi ­ mamlakat ijtimoiy - iqtisodiy rivojlanishi istiqbolini belgilashning tarkibiy qismi sifatida. Dasturning asosiy maqsadi*. Dasturni shakllantirish muddati va tartibi. Investitsiya loyihalarining adres dasturlari*. Adres ro'yxatlari va ularni ko'rib chiqish va tasdiqlash tartibi. Dasturni davlat tomonidan qo'llab quvvatlash. Dasturni amalga oshirilishi ustidan nazorat.

Iqtisodiyotda xorijiy investitsiyalarning ahamiyati

Xorijiy investitsiyalarning iqtisodiy mohiyati va mazmuni. Xorijiy ivestitsiyalarni iqtisodiyotga jalb qilishning ob'ektiv zarurligi*. Xorijiy investitsiyalarning iqtisodiyotdagi roli. Ular uchun yaratilgan huquqiy va iqtisodiy shart - sharoitlar. Milliy iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilishning shakllari*.

504

Real investitsiyalarni moliyalashtirishning asosiy tamoyillari va manbalari

Real investitsiyalarni moliyalashtirish manbalarining mohiyati va turkumlanishi. Kapital qo'yilmalarni moliyalashtirish uchun mablag'larni safarbar etish tartibi*. Qurilishni moliyalashtirishni banklarda ochishning asosiy tamoyillari va shartlari.

Investitsiya faoliyatida kapital qurilish

Kapital qurilishning mohiyati. Kapital qurilish va kapital qo'yilmalar o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik*. Yangi qurilish, ta'mirlash, kengaytirish, texnik qayta jihozlash tushunchalari., «Qurilish industriya»si tushunchasi, uning tavsifi, qurilish ishlab chiqarishning davomiyligi. Qurilishning umumiy muddati. Mamlakat iqtisodiyoti uchun qurilishning muddatini qisqartirishning ahamiyati. Qurilishning uch bosqichi: tayyorgarlik, qurilish, qurilish mahsulotining realizatsiyasi. Qurilishda xo'jalik yuritishning hissadorlik jamiyatlari shakllarini joriy etish. Qurilishning ikki xil shakli va ularga tavsif. Kapital qurilishda loyihalashtirish, loyihalar sifatining kelgusi qurilish uchun ahamiyati. Buyurtmachi va loyihachilarning huquq va majburiyatlari. Loyiha qidiruv tashkilotlarini moliyalashtirish tartibi. Qurilish montaj ishlarining smeta qiymati qurilish ob'ektining shartnoma narxlari.

Investitsiyalarni byudjetdan moliyalashtirish

Byudjetdan moliyalashtirish tamoyillari. Byudjetdan moliyalashtirish ob'ekti va sub'ektlari. Byudjet mablag'lari hisobiga moliyalashtiriladigan investitsiya loyihalarining iqtisodiy samaradorligini kompleks baholash*. Byudjet resurslaridan foydalanishning maqsadi va xarakteri. Byudjet resurslari hisobiga moliyalashtiriladigan qurilishni «Rejaning bajarilishi» usulibo'yicha moliyalashtirish. Buyurtmachi va pudratchiga banklardan ochiladigan hisob - kitob raqamlari. Byudjetdan moliyalashtirishni ochish shartlari. Banklarda moliyalashtirishni ochish uchun tavsiya etiladigan hujjatlar ro'yxati. Respublika Markaziy banki orqali qaytarib berish sharti bilan byudjetdan moliyalashtirish.

Kapital qo'yilmalarni kreditlash

Korxonalarning asosiy fondlarini uzoq muddatga kreditlashning ob'ektiv zarurati*. Kapital qo'yilmalarni kredit orqali moliyalashtirishning afzalligi. Uzoq muddatga kreditlashtirishning mohiyati va mexanizmi. Kreditlash ob'ekti; kredit olish huquqini berish tartibi; kredit berish, foiz siyosati, asosiy qarzni va foizni to'lash, kredit monitoringi. Ipoteka krediti: mohiyati, o'ziga xosligi va ahamiyati.

505

Investitsiya loyihalarini moliyalashtirishning muhim shakllari (lizing, forfeyting)

Lizing, uning mohiyati, turlari va ularga qisqacha tavsif. Lizing oldi - berdisini tashkil etish. Lizing to'lovlari summasini aniqlash. O'zbekistonda lizingni rivojlantirish zarurati va dolzarbligi*. Forfeyting, uning mazmuni va amalga oshirish tartibi.

Investitsiyalarni loyihaviy moliyalashtirish

Investitsiyalarni «loyihaviy moliyalashtirish bosqichlari*:

· · · ·

moliyalashtirish»

tushunchasi.

Loyihaviy

loyihalarning texnik ekspertizasi loyihalarning iqtisodiy tahlili loyihalarning moliyaviy tahlili risklarni aniqlash.

Loyihaviy moliyalashtirish mexanizmi (sindikatlashgan kreditlar). Loyihalarning hayotiyligi monitoringi. Loyihaviy moliyalashtirishning samaradorligini oshirish uchun banklarda chora - tadbirlar qabul qilish.

Investitsiya risklari va ularni pasaytirish yo'llari

«Investitsiya risklari» tushunchasi va uning investitsiya faoliyatidagi o'ziga xos xususiyati. Risklarning tasniflanishi*. Investitsiya risklarini aniqlash usullari. Risklarni boshqarish va risk darajasini pasaytirish yo'llari.

4. TAVSIYa ETILAYoTGAN MAVZULAR BO'YIChA KO'RGAZMA - NAMOYISh MATERIALLARI, O'QUV FILMLARI VA BOShQA DIDAKTIK MATERIALLAR RO'YXATI

"Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish " fanini o'rganishda talabalar amaliy yordam tariqasida investitsiyalarni tashkil etish, uni moliyalashtirish va kreditlash tartibini o'rganish bo'yicha slaydlar bilan ta'minlanadi. Talabalar "Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish" fanini o'rganishda turli xil axborot vositalaridan, shu jumladan Internet tizimidan ham keng foydalanishlari mumkin. Unda quyidagi saydlar va elektron pochtalardan foydalanishlari mumkin: 1. 2. 3. 4. http://www.calvertfoundation.org/ http://www.optionetics.com/ http://www.Apexvc.com http://www.wisebuy.co.uk/

506

5. http://subscribe.ru 6. http://www.bimk.kiev.ua 7. tininfo.bigural.ru 8. www.bashkortostan.ru 9. http://megapolis.kharkov.ua 10. http://www.rada.kiev.ua 11. http://alyona.nns.ru 12. http://www.hse.ru 13. http://www.samara.ru 14. http://www.vestona.ru

5. O'ZLAShTIRISh BAHOLAShI

Fanning umumiy soatlar hajmi 108 soat, shundan yillik o'quvsoati 72 soat bo'lib, uning 36 soati ma'ruza, 36 soati amaliy mashg'ulotlarga (36 soat mustaqil ta'lim) ajratiladi. Ushbu fan bo'yicha talabalar bilimini nazorat qilish o'quv reyting tizimi asosida baholanib, jami auditoriya soatining 35 foizi - joriy, 35 foizi - oraliq va 30 foizi yakuniy baholash uchun ajratiladi. Talabalarni fan bo'yicha o'zlashtirishlarini baholash semestr davomida muntazam ravishda olib boriladi va quyidagi turlar orqali amalga oshiriladi; joriy baholash, oraliq baholash va yakuniy baholash. Joriy va oraliq baholash turiga ajratilgan ballar miqdori o'quv rejasida fanga ajratilgan soatning 70 foizi, yakuniy baholash esa 30 foiz miqdorida belgilangan "Investitsiyalarnitashkiletishvamoliyalashtirish" fanidan talaba to'plashi mumkin bo'lgan maksimal ball 72 ga teng bo'lib, shundan joriy va oraliq baholashlarga 25,2 balldan hamda yakuniy baholashga esa 21,6 ball ajratiladi. Joriy va oraliq baholash turlariga belgilangan ballar quyidagi holatlarda qo'yiladi;

· · · · ·

- talabaning o'quv jarayonidagi davomati va faolligi; - amaliy (seminar) mashg'ulotlarga tayyorgarlik darajasi; - dolzarb mavzular bo'yicha referatlar yozish; - mustaqil ta'lim uchun berilgan nazorat ishlarini bajarish; - fan bo'yicha ko'rgazmali qurollarni tayyorlash.

507

Tayanch tushunchalariga asoslangan "qzma ish" usulini o'tkazish tartibi "Reyting tizimini yakuniy baholash bosqichida "qzma ish" usulini tatbiq etish bo'yicha Namunaviy Nizom" bilan belgilanadi.

6. ADABIYoTLAR

Asosiy adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasining qonuni: «Investitsiya faoliyati to'g'risida». 1998 y., 24 dekabr. 2. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning Vazirlar Mahkamasi yig'ilishida «Mamlakatni ijtimoiy - iqtisodiy rivojlantirishning 2001 yil yakunlari»ga bag'ishlangan ma'ruzasi.// Xalq so'zi, 2002 y., fevral. 3. Angelidi M.S., G'ozibekov D.G. Lizingoviy kredit va texnicheskiy progress. - T.: TMI, 1991. 4. Bankovskoe delo i finansirovanie investitsiy, t.1, t.2. Pod. red. N.Bruka (Vsemirniy Bank Rekonstruktsii i Razvitiya) Institut ekonomicheskogo razvitiya Vsemirnogo Banka, 1995. 5. G'ozibekov D.G., Angelidi M.S. Investitsionnaya deyatelnost pered vxojdeniem v rinochnuyu ekonomiku. ­ T., 1991. 6. G'ozibekov D.G., Qoraliev T.M. Investitsiya faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish. ­ T.: 1993. 7. G'ozibekov D.G., Angelidi M.S., Karimov N.G. Finansovoe obespechenie investitsiy v ekonomiku Uzbekistana. ­ T., 1995. 8. G'ozibekov D.G'. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish fanidan testlar to'plami. ­ T., 1997. 9. G'ozibekov D.G., Sobirov O.Sh. Lizing i ego razvitie v Uzbekistane. ­ T.: Moliya, 2001. 10. Igoshin N.V., Investitsii. ­ M.: Yuniti, 1999. 11. Kovalev V.V. Finansovoy analiz. Upravlenie kapitalom. Vibor investitsiy. Analiz otchetnosti. ­ M.: Finansi i statistika, 2000. 12. Radionova S.P., Radionov N.V.. Otsenka investitsionnix resursov predpriyatiy. ­ M.: Alfa. 2001. 13. Karp M.V., Shabalin E.M., Eriashvili N.D., Istomin O.B.. «Lizing i .ego ekonomicheskie i pravovie osnovi». - M.: Yuniti - Dana, 2001. 14. Kostyunina G.M., N.N.Liventsev. Mejdunarodnaya praktika regulirovaniya inostrannix investitsiy. - M.: Ankil, 2001. 15. Igoshin N.V. Investitsii. Organizatsiya i finansirovaniya. ­T., 2000.

508

16. Sergeev I.V. Veretennikova N.I. Organizatsiya i finansirovaniya investitsiy. - M.: Finansi i statistika, 2000. 17. Endovitskiy D.A. Kompleksniy analiz i kontrol investitsionnoy deyatelnosti. - M.: Finansi i statistika, 2001.

Qo'shimcha adabiyotlar:

1. Bogatin Yu.V., Shvandar V.A. Otsenka effektivnosti biznesa i investitsiy. - M.: Yuniti, 1999. 2. Leshchenko M.I. Osnovi lizinga. Ucheb. pos. - M.: Finansi i statistika, 2000. 3. Gusakov B.I. «Ekonomicheskaya effektivnost investitsionnoy sobstvennosti- M.: Finansi, 1998. 4. Sergeev A.A. Ekonomicheskie osnovi biznes planirovaniya. - M.: Yuniti - Dana, 1999. 5. Lojnikov A.V. Investitsionniy analiz i kontrol investitsionnoydeyatelnosti. - M.: Finansi i statistika, 2001. 6. Margolin A.M. Ekonomicheskaya otsenka investitsiy. ­ M.: Finansi i statistika, 2001. 7. Moskvin V.A. Kreditovanie investitsionnix proektov. ­ M.: Finansi i statistika, 2001.

509

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

«RO'YXATGA OLINDI» VM - 343 - 3400 - 3.11 «09» ___08___ 2003 y.

«TASDIQLANDI» O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi S.Tulyaiov «1» iyul 2003 y.

«MOLIYa BOZORI VA QIMMATLI QOG'OZLAR» fanidan DASTUR

340000 - "Biznes va boshqaruv" ta'lim sohasidagi barcha bakalavriat yo'nalishlari uchun

Toshkent - 2003 510

Tuzuvchi:

i.f.n., dots. Sh.Sh.Shoxa'zamiy

Taqrizchilar: V.D.Juraev Dotsent A.S. Ismoilov I.f.n. A.A.Abduraimov

Ushbu dastur O'zbekiston Respublikasi «Ta'lim to'g'risida» gi qonuniga va Vazirlar Mahkamasining 200