Read PLAN UPRAVLJANJA KOMUNALNIM OTPADOM text version

Na osnovu clana 16 stav 3 Zakona o upravljanju otpadom (»Sluzbeni list RCG«, broj 80/05), Vlada Crne Gore na sjednici od 14. februara 2008. godine, donijela je

PLAN UPRAVLJANJA OTPADOM U CRNOJ GORI ZA PERIOD OD 2008 ­ 2012. GODINE

1.

UVOD

Usvajanjem Zakona o upravljanju otpadom Crna Gora se opredijelila da poslove sakupljanja, privremenog skladistenja, prevoza, obrade i odlaganja otpada organizuje uz postovanje principa: odrzivog razvoja, blizine i regionalnog upravljanja otpadom, preventivnog djelovanja, ,,zagaivac plaa" i postovanja redosljeda u praksi upravljanja otpadom. Ovim zakonom je utvreno da se upravljanje otpadom vrsi u skladu sa republickim i lokalnim planovima upravljanja otpadom. Republicki plan upravljanja otpadom (u daljem tekstu Plan) predstavlja osnovni dokument kojim se odreuju srednjorocni ciljevi i obezbjeuju uslovi za racionalno i odrzivo upravljanje otpadom u Crnoj Gori. Pored Zakona o upravljanju otpadom, okvir za pripremu ovog plana su Nacionalna politika upravljanja otpadom i Strateski master plan za upravljanje otpadom na republickom nivou (u daljem tekstu: Strateski master plan). Vlada Crne Gore donosi Plan upravljanja otpadom za period od 2008 - 2012. godine (u daljem tekstu: Plan), koji sadrzi sljedee: 1) ocjenu stanja upravljanja otpadom; 2) ciljeve upravljanja otpadom; 3) dugorocne i kratkorocne mjere u upravljanju otpadom u planskom periodu sa dinamikom realizacije; 4) okvirna finansijska sredstva za izvrsenje plana; 5) nacin realizacije i subjekte odgovorne za realizaciju; 6) razvijanje javne svijesti o upravljanju otpadom. 1.1. Ciljevi Plana Plan treba da obezbijedi provoenje glavnih ciljeva Nacionalne politike upravljanja otpadom i Strateskog master plana, postavljenih do 2012. godine u Crnoj Gori. Opsti cilj Plana je da se smanji negativan uticaj otpada na zdravlje ljudi i kvalitet stanja zivotne sredine, poboljsa efikasnost korisenja resursa i saniraju negativni efekati upravljanja otpadom u prethodnom periodu. Ostvarenjem ovog cilja poslovi upravljanja otpadom organizovae se na nacin koji je u skladu sa evropskim standardima i direktivama. Osnovni zadatak Plana u razdoblju od 2008 ­ 2012. godine je provoenje glavnih strateskih odrednica upravljanja otpadom na teritoriji Crne Gore i to: uspostavljanje integralnog sistema upravljanja otpadom koji se zasniva na: poveanju kolicine otpada koji se sakuplja, smanjenju kolicine otpada koji se odlaze, uvoenju reciklaze, sanacija i zatvaranje postojeih odlagalista, sanacija "crnih tacaka", odnosno lokacija visoko optereenih otpadom, razvoj i uspostavljanje meuopstinskih (regionalnih) sanitarnih deponija, s obradom otpada prije konacnog zbrinjavanja ili odlaganja.

1.2. Osnovni principi upravljanja otpadom Osnovni principi koji se moraju uzeti u obzir prilikom uspostavljanja i implementacije plana upravljanja otpadom su: Odrzivi razvoj ­ postovanjem ovog principa stvaraju se pretpostavke za odrzivo upravljanje otpadom sto znaci efikasnije korisenje resursa i smanjenje kolicina proizvedenog otpada, a kada je ve proizveden, postupanje sa njim na nacin koji e doprinijeti opstim ciljevima odrzivog razvoja. Princip blizine ­ otpad treba tretirati ili odloziti sto je mogue blize mjestu njegovog nastanka. Princip ima za cilj da se izbjegnu nezeljeni uticaji transporta otpada na zivotnu sredinu. Ovaj princip, meutim, zavisi od lokalnih uslova i mora se uspostaviti ravnoteza ovog principa i ekonomicnosti, sto najcese podrazumijeva regionalno organizovanje poslova upravljanja otpadom. Princip predostroznosti, odnosno prevencije ­ znaci da ukoliko postoji mogunost ozbiljne ili nepovratne stete, nedostatak pune naucne pouzdanosti ne moze biti razlog za nepreduzimanje mjera za sprecavanje degradacije zivotne sredine. Princip ,,zagaivac plaa" ­ predstavlja opredjeljenje da zagaivac mora da snosi pune troskove za posljedice svog djelovanja. Troskovi proizvodnje, tretmana i odlaganja otpada moraju biti sadrzani u cijeni usluge. Princip postovanja hijerarhije ­ upuuje na obavezu postovanja redosljeda prioriteta u upravljanju otpadom: prevencija stvaranja otpada; ponovna upotreba proizvoda za istu ili drugu namjenu; reciklaza ­ korisenje otpada kao sirovine; iskorisenje otpada kroz kompostiranje, proizvodnju energije i sl; deponovanje ili spaljivanje otpada koji se nije mogao na drugi nacin obraditi.

-

-

-

-

2

2.

INSTITUCIONALNI I ZAKONDAVNI OKVIR U OBLASTI UPRAVLJANJA OTPADOM

Prakticna iskustva u rjesavanju problema u upravljanju otpadom nedvosmisleno govore da se ova pitanja ne mogu uspjesno rjesavati parcijalno, izvan sistema zastite zivotne sredine. S tim u vezi, Crna Gora mora zakonodavno i institucionalno urediti i omoguiti usaglasenost odnosa i sinhronizovano funkcionisanje u ovoj oblasti i stalnu i kontinuiranu saradnju i koordinaciju svih nadleznih subjekata, na svim nivoima organizovanja, odnosno na cijelom svom prostoru. 2.1. Ucesnici u donosenju odluka (institucionani okvir) Najbolji rezultati u upravljanju otpadom postizu se integralnim pristupom ovom pitanju. Zbog toga je vazno obezbijediti odgovarajui zakonodavni i institucionalni okvir.

Ministarstvo nadlezno za zastitu zivotne sredine je odgovorno za:

sistem zastite i unapreivanje zivotne sredine; pripremu i implementaciju politike i strategije i zakonodavnog okvira u oblasti upravljanja otpadom, kao i priprema Republickog plana upravljanja otpadom i drugih programa i planova; uspostavljanje standarda za tretman otpada, postupak izdavanja dozvola, tehnicke standarde postrojenja za tretman otpada; koordinaciju pitanja upravljanja otpada sa drugim ministarstvima i institucijama; upravljanje i koordinaciju projekata o otpadu finansiranih iz nacionalnih i meunarodnih izvora; izdavanje dozvola postrojenjima za tretman otpada, ukljucujui reciklazu; inspekciju i ucestvovanje u ekoloskim kontrolama;

Ministarstvo poljoprivrede, sumarstva i vodoprivrede je odgovorno za: zastitu i upotrebu poljoprivrednog zemljista; kontrolu otpada zivotinjskog porijekla; rezim voda; zastitu voda. Ministarstvo za ekonomski razvoj je odgovorno za urbnisticko i prostorno planiranje, rudarstvo, energetiku i geoloska istrazivanja; Ministarstvo zdravlja, rada i socijalnog staranja je odgovorno za socijalno osiguranje, zdravstvenu njegu, ukljucujui upravljanje medicinskim otpadom, sanitarne standarde, sanitarnu kontrolu i inspekciju; Ministarstvo saobraaja, pomorstva i telekomunikacija je odgovorno za sve vrste transporta; Ministarstvo unutrasnjih samouprave; poslova i javne uprave je odgovorno za rad lokalne

Ministarstvo finansija je odgovorno za donosenje budzeta i sistem i politiku poreza, za strana ulaganja, donacije i pomo iz inostranstva; Agencija za zastitu zivotne sredine:

Agencija za zastitu zivotne sredine je nezavisno tijelo koje se bavi sprovoenjem i primjenom zakona, monitringom zivotne sredine, inspekcijskim nadzorom, izdavanjem dozvola, primjenom procedura. Uloga agencije u odrzivom upravljnju otpadom je, takoe, da prikuplja podatke i priprema izvjestaje o stanju u oblasti upravljanja otpadom nadleznim meunarodnim organizacijama, prije svih, organizacijama Evropske unije.

3

Lokalni nivo

Jedinice lokalne samouprave (Glavni grad, Prijestonica i opstine) su odgovorne za razvoj i primjenu politike upravljanja otpadom na lokalnom nivou kroz:

usvajanje programa i planova upravljanja otpadom na svojoj teritoriji, zajednicke programe izmeu dvije ili vise opstina, procjenu proizvodnje otpada, plan sakupljanja i transporta, plan tretmana, plan odlaganja, restrikciju proizvodnje otpada, poboljsanje, odnosno osposobaljavanje javnih komunalnih preduzea, regulisanje rada privatnih preduzetnika vezano za sakuplljanje, transport i odlaganje otpada, unapreivanje sistema dozvola;

Preduzea

Crnu Goru cini 21 jedinica lokalne samouprave (u daljem tekstu: JLS) i u svim njima poslovi sakupljanja, transporta i odlaganja otpada organizovani su u okviru javnih komunalnih preduzea. JLS izvrsavaju propise koje donosi Drzava, obezbjeuju finansijske uslove za obavljanje svojih aktivnosti, usvajaju kratkorocne i dugorocne programe aktivnosti i obezbjeuju dio sredstava za njihovu realizaciju, odreuju cijene komunanih usluga. JLS vrse inspekcijske poslove, naplatu taksi i izricanje novcanih kazni, izdaju dozvole za sakupljanje i tretman komunalnog otpada na lokalnom nivou. Upravljanje komunlanim otpadom, na nacin predvien Strateskim master planom, zahtijeva potpunu specijalizaciju, visok stepen obavijestenosti iz ove oblasti, visoke troskove odrzavanja objekata i opreme, velika ulaganja u moderna tehnoloska rjesenja i visoke operativne troskove. Optimalna rjesenja, u dijelu deponovanja otpada u skladu sa direktivama EU, se postizu izgradnjom meuopstinskih deponija sa reciklaznim centrima i osnivanjem meuopstinskih preduzea, koja bi preuzela sve funkcije koje moderni sistem upravljanja otpadom zahtijeva, vodei pri tome racuna o interesima graana.

Ukljucenje privatnog sektora

Shodno Zakonu o komunalnim djelatnostima poslove saklupljanja, transporta i odlaganja komunalnog otpada, pored javnih mogu obavljati i privredna drustva i preduzetnici. Ukljucenje privatnog sektora u obavljanju ovih poslova treba da pociva na: transparentnosti procesa povjeravanja obavljanja navedenih poslova; adekvatnoj tehnickoj i organizacionoj osposobljenosti preduzea ili preduzetnika; efektivnom regulisanju partnerskih aranzmana; zakljucivanju adekvatnih ugovora sa privatnim partnerom na bazi jasno definisanih odnosa, monitoringa i kontrole. Stvorene zakonske pretpostavke za ucese privatnog sektora ima za cilj uvoenje trzisnih principa u obavljanju navedenih poslova, cime se omoguava unapreenje konkurencije izmeu javnog i privatnog sektora. 2.2. Postojee zakonodavstvo u zemlji U Crnoj Gori oblast upravljanja otpadom je regulisana u okviru sljedeih propisa:

zakoni i podzakonska akta:

Zakon o upravljanju otpadom ("Sluzbeni list RCG", broj 80/05), Zakon o komunalnim djelatnostima ("Sluzbeni list RCG", broj 12/95), Zakon o zivotnoj sredini ("Sluzbeni list RCG", broj 12/96),

4

Zakon o integrisanom sprecavanju i kontroli zagaivanja zivotne sredine ("Sluzbeni list RCG", broj 80/05), Zakon o procjeni uticaja na zivotnu sredinu ("Sluzbeni list RCG", broj 80/05), Zakon o strateskoj procjeni uticaja na zivotnu sredinu ("Sluzbeni list RCG", broj 80/05), Zakon o vodama ("Sluzbeni list RCG", broj 27/07), Zakon o zastiti prirode ("Sluzbeni list RCG", br. 36/77, 39/77 i 02/89), Zakon o kvalitetu vazduha ("Sluzbeni list RCG", broj 48/07), Zakon o odrzavanju cistoe, prikupljanju i korisenju otpada ("Sluzbeni list RCG", broj 27/94) i dr. Uredba o procjeni uticaja zahvata na zivotnu sredinu ("Sluzbeni list RCG", broj 14/97), Uredba o projektima za koje se vrsi procjena uticaja na zivotnu sredinu ("Sluzbeni list RCG", broj 20/07), Uredba o visini naknada, nacinu obracuna i plaanja naknada zbog zagaivanja zivotne sredine ("Sluzbeni list RCG", br. 26/97, 9/00 i 52/00), Pravilnik o kriterijumima za izbor lokacija, nacinu i postupku odlaganja otpadnih materija ("Sluzbeni list RCG", broj 56/00), Pravilnik o sanitarno-tehnickim uslovima koje moraju da ispunjavaju deponije i mjesta gdje se odlazu fekalije ("Sluzbeni list RCG", broj 20/83), Pravilnik o nacinu unistavanja smea i fekalija ("Sluzbeni list RCG", broj 20/83), Uputstvo o sadrzaju elaborata procjene uticaja zahvata na zivotnu sredinu ("Sluzbeni list RCG", broj 21/97);

U fazi donosenja su sljedea podzakonska akta:

Pravilnik o blizim karakteristikama lokacije, uslovima izgradnje, sanitarno - tehnickim uslovima, nacinu rada i zatvaranja deponija za neopasni i inertni otpad, strucnoj spremi i kvalifikacijama rukovodioca deponije; Pravilnik o vrstama i metodama ispitivanja otpada.

ostalo: Nacionalna politika upravljanja otpadom (februar, 2004. godine), Master plan upravljanja otpadom na republickom nivou (decembar, 2004. godine), Prostorni plan i dokument Sektorska studija upravljanja otpadom (jul, 2005. godine), kojom je ova oblast obraena za potrebe izrade Prostornog plana Crne Gore za period do 2020. godine.

Nadleznosti u oblasti upravljanja otpadom podijeljene su izmeu drzavne i lokalne uprave. 2.3. Zakonodavstvo Evropske unije Jedna od kljucnih aktivnosti u procesu pridruzivanja neke zemlje Evropskoj uniji (EU), pa tako i Crne Gore, je usaglasavanje nacionalnog zakonodavstava sa zakonodavnim okvirom EU u svim sektorima. Opredeljenja ugraena u Zakon o upravljanju otpadom su preduslov da se oblast upravljanja otpadom regulise u skladu sa direktivama i standardima koji vaze u zemljama clanicama EU. Ostvarivanje ovog cilja zahtijeva izmjene u ponasanju svih subjekata i nosilaca odgovornosti za upravljanje otpadom. Priblizavanje zakonodavnih resenja propisima Evropske unije u oblasti upravljanja otpadom je proces koji je zapocet izradom ovog zakona i bie nastavljen izradom podzakonskih propisa. Okvir za evropsku politiku upravljanja otpadom sadrzan je u rezoluciji EU Vijea o Strategiji upravljanja otpadom (97/C76/01), koja se temelji na tada vazeoj okvirnoj direktivi o otpadu (75/442/EEC) i drugim evropskim propisima u oblasti upravljanja otpadom. Postoje tri kljucna evropska nacela: - prevencija nastajanja otpada,

5

- reciklaza i ponovna upotreba, - poboljsanje konacnog zbrinjavanja i nadzora. U dokumentu Koheziona politika Evropske unije kao podrska razvoju i zaposlenosti, Strateske smjernice zajednice, 2007-2013, zemlje clanice nastoje da zajedno maksimalno poveaju ekonomske efekte i smanjie troskove na nacin sto e rijesiti pitanje zagaivanja okoline na samom izvoru. U sektoru upravljanja otpadom to znaci da se prednost daje prevenciji, reciklazi i bioloskoj razgradnji otpada, kao postupcima koji su jeftiniji i osiguravaju veu zaposlenost, u odnosu na spaljivanje i odlaganje otpada. Direktive EU-a za podrucje upravljanja otpadom organizovane su u cetiri "grupe" direktiva, u zavisnosti od toga da li propisuju: okvir upravljanja otpadom (okvirna direktiva o otpadu i direktiva o opasnom otpadu), posebne tokove otpada (direktiva o ambalazi i ambalaznom otpadu, direktiva o zbrinjavanju otpadnih ulja, direktiva o otpadu iz industrije u kojoj se koristi titandioksid, direktiva o otpadnim vozilima, direktiva o mulju iz ureaja za precisavanje otpadnih voda, direktiva o otpadnoj elektricnoj i elektronskoj opremi, direktiva o baterijama i akumulatorima koji sadrze odreene opasne materije, direktiva o zbrinjavanju polihloriranih bifenila i polihloriranih terfenila), posiljke otpada, uvoz i izvoz otpada (uredba o nadzoru i kontroli otpreme otpada unutar podrucja, na podrucju i s podrucja Evropske unije) i objekti za obradu i odlaganje otpada (direktiva o deponijama, direktiva o spaljivanju otpada, direktiva o integrisanoj prevenciji i kontroli zagaenja). Obvezu planiranja upravljanja otpadom, direktno propisuju tri direktive: okvirna direktiva o otpadu, direktiva o opasnom otpadu i direktiva o ambalazi i ambalaznom otpadu. Meutim, pri izradi planova upravljanja otpadom moraju se uzeti u obzir i drugi evropski propisi, odnosno direktive, koje se odnose na posebne tokove otpada i na objekte za obradu i odlaganje otpada. Najvaznije evropske direktive u sektoru upravljanja otpadom su: Okvirna direktiva o otpadu 2006/12/EC , Direktiva o odlagalistima 1999/31/EC, Direktiva o opasnom otpadu 91/689/EEC, s dodacima 94/31/EC, 166/2006, Direktiva o mulju s ureaja za precisavanje otpadnih voda 86/278/EEC, Direktiva o spaljivanju otpada 2000/76/EC , Direktiva o ambalazi i amabalaznom otpadu 94/62/EC, s dodacima 2005/20/EC, 2004/12/EC, 1882/2003. Osnovne direktive zakonodavstva EU u oblasti upravljanja otpadom koje su ukljucene u Zakon o upravljanju otpadom:

Direktiva Savjeta 75/442/EEZ o otpadu (Okvirna direktiva); Direktiva Savjeta 91/156/EEZ koja dopunjava Direktivu Savjeta 75/442/EEZ; Direktiva Savjeta 91/689/EEZ o opasnom otpadu; Direktiva Savjeta 99/31/EZ o deponijama otpada; Direktiva Savjeta 2000/76/EZ o spaljivanju otpada; Direktiva Savjeta 94/62/EZ o ambalazi i ambalaznom otpadu; Direktiva Savjeta 91/157/EEZ o baterijama i akumulatorima koji sadrze opasne supstance; Direktiva Savjeta 75/439/EEZ o odlaganju otpadnih ulja; Direktiva Savjeta 2000/53/EZ o istrosenim vozilima; Direktiva 2002/95/EZ o ogranicavanju korisenja nekih opasnih supstanci u elektricnoj i elektronskoj opremi; Direktiva 2002/96/EZ o otpadu od elektricne i elektronske opreme; Direktiva 96/59/EZ o odlaganju PCB i PCT; Direktiva 96/61/EZ o integrisanom sprecavanju i kontroli zagaivanja zivotne sredine;

6

Direktiva Savjeta 259/93/EEZ o nadzoru i kontroli otpremanja otpada u i iz EU; Direktiva Savjeta 91/692/EEZ od 23. decembra 1991. kojom se standardizuju i racionalizuju izvestaji o sprovoenju odreenih direktiva koje se odnose na zivotnu sredinu; Odluka Komisije 2000/532/EZ od 3. maja 2000 koja mijenja Direktivu Savjeta 94/3/EZ o listama otpada u skladu sa clanom 1 (a) Direktive Savjeta 75/442/EEZ o otpadu i Odluci Savjeta 94/904/EZ o listi opasnog otpada u skladu sa clanom 1 (4) Direktiva Savjeta 91/689/EEZ o opasnom otpadu.

Sesti akcioni plan EU-a "Okolina 2010: nasa budunost, nas izbor", usvojen 2001. godine, definise prevenciju i upravljanje otpadom kao jedan od cetiri glavna prioriteta s primarnim ciljem razdvajanja nastajanja otpada od aktivnosti upravljanja. 2.4. Ucese javnosti u donosenju odluka Reakcija javnosti ponekad se manifestuje kao prepreka i smetnja za usvajanje i implementaciju strategije o integralnom upravljanju otpadom i neophodnih promjena u postojeoj praksi upravljanja otpadom ili razvoja novih postrojenja. U slucaju izgradnje novih postrojenja, javnost razlicito reaguje. To je razlog iz kojeg proistice potreba razvoja i implementacije sveobuhvatnog programa za stalnu komunikaciju i konsultacije sa javnosu i drugim ucesnicima prije i za vrijeme implementacje Plana.

7

3. ANALIZA I OCJENA STANJA U OBLASTI UPRAVLJANJA OTPADOM

Otpad se stvara na svim nivoima, drzavnom i lokalnom, u domainstvima, proizvodnim kapacitetima, organima javne uprave, trgovinama, obrazovnim institucijama, turistickim organizacijama i subjektima, medicinskim ustanovama, vojnim institucijama, i dr. Nastajanje otpada zavisi od stepena industrijskog razvoja, zivotnog standarda, nacina zivota, socijalnog okruzanja, potrosnje i drugih parametara svake pojedine zajednice. Kolicina nastalog otpada moze se znacajno razlikovati meu drzavama, ali i u okviru same drzave. 3.1. Komunalni otpad Prema definiciji, komunalni otpad je otpad iz domainstava, otpad iz proizvodne ili usluzne djelatnosti, ako je po svojstvima slican otpadu iz domainstava. U komunalni otpad spada i otpad dobijen u privrednim organizacijama, koji nije nastao u procesu proizvodnje. Upravljanje komunalnim otpadom iz domainstava u Crnoj Gori se sastoji od najmanje tri osnovne faze:

skupljanje na mjestu nastajanja otpada (obicno blizu stambenog objekta ili na zajednickoj lokaciji za vise kontejnera); transport od podrucja sakupljanja otpada do mjesta za tretman / odlaganje vozilima za sakupljanje; odlaganje na odlagalistima/deponijama.

U veini gradova u Crnoj Gori veoma je izrazen problem odlaganja komunalnog otpada. Postojea gradska odlagalista su neureena i, u najveem dijelu, bez ikakvih prateih objekata i mjera zastite (osim privremene regionalne sanitarne deponije ,,Lovanja" i nove sanitarne deponije u Podgorici) i kao takva predstavljaju prava smetlista (imajui u vidu definiciju da deponija predstavlja objekat koji inkorporira niz specificnih tehnickih i sanitarnih zahtjeva, kao i zahtjeva za zastitu zivotne sredine). 3.1.1. Podaci o kolicinama otpada

Jedan od najvaznijih instrumenata za planiranje odrzive i dugorocne implementacije sistema upravljanja cvrstim otpadom je dobra baza podataka o trenutnoj situaciji u oblasti proizvodnje otpada i njen kvalitet. Kolicina proizvedenog otpada znatno se razlikuje od kolicine sakupljenog, tretiranog i deponovanog otpada. Sadasnje stanje o kolicinama otpada u Crnoj Gori je veoma tesko procijeniti. Osnovni razlog za nedostatak podataka o kvalitativnoj i kvantitativnoj analizi otpada je nepostojanje evidencija o kolicinama, sastavu i karakteristikama otpada. U Crnoj Gori podaci o nacinu sakupljanja, korisenja i odlaganja komunalnog otpada variraju u zavisnosti od osposobljenosti kadrovskih kapaciteta u lokalnim zajednicama i njihovim komunalnim preduzeima i uglavnom su nekonzistentni, nepotpuni, sa razlikama u nacinu prikazivanja. Podaci o kolicinama se prikazuju u razlicitim mjernim jedinicama (t/dan; m3/dan i sl.). Podaci o drugim postupcima obrade komunalnog otpada (osim deponovanja) ne postoje tj. separacija i recikliranje komunanog otpada skoro i da se ne primjenjuju (izuzev u Herceg Novom i jednim dijelom u Budvi i Kotoru, a ocekuje se da e uskoro poceti izgradnja reciklaznog centra u Podgorici), dok postrojenja za termicku obradu otpada nijesu izgraena. 3.1.1.1. Kolicina otpada koji se proizvede

Uvid u postojee stanje upravljanja otpadom, odnosno u postojee i budue kolicine i sastav otpada, potreban je radi predlaganja rjesenja u sklopu ukupnog sistema upravljanja otpadom i radi preciznog definisanja tokova komunalnog otpada, od mjesta njegovog nastanka do mjesta konacnog zbrinjavanja. Osnova za definisanje tokova komunalnog otpada i izradu bilansa je cjelovito poznavanje proizvedenih, tretiranih i odlozenih kolicina.

8

Zbog dugogodisnjeg zanemarivanja praenja stanja na podrucju upravljanja otpadom, pa tako, izmeu ostalog, i praenja kretanja njegovih kolicina, do izrade ovog plana tacne kolicine otpada nijesu precizno utvrene, cak ni na nivou JLS kao najmanjih organizacionih jedinica koje bi trebale biti nosoci sistema upravljanja otpadom (izuzetak, posljednje tri godine, su opstine Kotor, Budva i Tivat, koje su tokom tog perioda odlagale otpad na regionalnoj sanitarnoj deponiji «Lovanja» i, u zadnje vrijeme, Glavni grad Podgorica, koja od avgusta 2006. godine odlaze komunalni otpad u sanitarnu kadu na deponiji ,,Livade"). Zbog toga su, za izradu ovog plana, kao polazni uzeti podaci iz Strateskog master plana za upravljanje otpadom na republickom nivou. Proracuni kolicina otpada koji se stvara zasnivaju se na podacima o broju stanovnika sa stalnim i povremenim boravkom i na iskustvima zemalja koje se mogu uporediti sa trenutnim stanjem u Crnoj Gori u ekonomskom pogledu, kao i u pogledu upravljanja otpadom. Kako geografska struktura Crne Gore pokazuje bitne razlike, koje su veoma vazne u smislu stvaranja, rukovanja, transporta i odlaganja komunalnog otpada, radi utvrivanja proizvedenih kolicina otpada, primjenjuje se podjela teritorije Crne Gore na tri regiona (koja odgovora zvanicnoj strukturnoj podjeli koja se primjenjuje) i to:

planinski (sjeverni) region sa opstinama: Andrijevica, Berane, Bijelo Polje, Kolasin, Mojkovac, Plav, Pluzine, Pljevlja, Rozaje, Savnik, Zabljak; centralni region sa opstinama: Cetinje, Danilovgrad, Niksi, Podgorica; primorski region sa opstinama: Bar, Budva, Herceg Novi, Kotor, Tivat, Ulcinj.

Uvazavajui problem da javna komunalna preduzea kolicine odlozenog otpada iskazuju i razlicitim mjernim jedinicama (zapreminskim i tezinskim), procjenjuje se da je masa generisanog komunalnog otpada u intervalu od 0,25 do 1,5 kg/covjek/dan, uz srednju vrijednost od oko 0,8 kg/covjek/dan. S obzirom da se gustina otpada znacajno razlikuje od mjesta nastanka i nacina sakupljanja, razlikuju se i podaci. Strateski master plan, posmatrano po regionima, racunao je sa sljedeim dnevnim kolicinama otpada po stanovniku:

planinski region 0,6 kg/stanovniku/dan; centralni region 0,8 kg/stanovniku/dan; primorski region 0,9 kg/stanovniku/dan.

Udio otpada od turisticke djelatnosti razlikuje se zavisno od doba godine i podrucja na kojem nastaje i u dirketnoj je vezi sa brojem noenja. Ovaj otpad se uglavnom generise u jednom razdoblju godine. Saglasno Strateskom master planu, kolicina otpada koji proizvode turisti iznosi 1,5 kg/turista/dan. Master planom je obuhvaen i otpad koji proizvode zitelji Crne Gore koji pripadaju kategoriji izbjeglih i raseljenih lica (0,25 kg/covjek/dan) Saglasno prethodnom, godisnja proizvodnja otpada u Crnoj Gori utvrena je saglasno tabeli koja slijedi:

Tabela 1. Proizvedene kolicine otpada

Region Planinski Centralni Primorski Crna Gora 3.1.1.2.

Proizvoac otpada

Stanovnistvo Turisti (broj noenja) Izbjega lica

Predvianja

Projektna predvianja (t/g)

194.879 279.419 145.847 620.145

119.626 124.874 5.691.770 5.936.270

13.601 15.947 17.336 46.884

46.877 85.598 60.673 193.148

Kolicina otpada koji se sakupi

Otpad se svakodnevno stvara na teritoriji cijele Crne Gore, ali uslugom sakupljanja i odvozenja nijesu obuhvaeni svi proizvoaci otpada. Prema podacima dobijenim iz svih opstina u Crnoj Gori, utvreno je da je sakupljanje otpada obezbijeeno uglavnom u centrima (gradovima, odnosno urbanim cjelinama) jedinica lokalne samouprave, dok se otpad koji se stvara u ruralnim sredinama, odnosno selima i manjim naseljima ne sakuplja.

9

Moze se procijeniti da je sakupljanjem otpada od strane komunalnih preduzea obuhvaeno oko 80% sanovnistva koje zivi u gradovima, dok se otpad koji se stvara u selima i manjim naseljima odlaze na ,,nelegalnim deponijama". Ako se uzme u obzir procenat stanovnistva koji zivi u gradskim centrima u pojedinom regionu i stepen pruzene usluge za stanovnistvo koje zivi na tim prostorima, onda je procijenjena kolicina sakupljenog otpada.

Tabela 2. Procijenjena kolicina sakupljenog otpada

Region Planinski Centralni Primorski Crna Gora 3.1.2.

Procijenjena kolicina sakupljenog otpada Proizvedeni otpad Nivo usluge Sakupljeni otpad (t/g) sakupljanja (%) (t/g) 46.877 30 14.063 85.598 62 53.071 60.673 47 28.516 193.148 50 96.574

Sastav komunalnog otpada

Komunalni otpad obuhvata otpad koji nastaje u okviru komunalne infrastrukture, u domainstvima, administrativnim i obrazovnim institucijama, turistickim objektima, trgovini, kao i otpad sa javnih povrsina (iz parkova, graevinski otpad od rekonstrukcije stambenih objekata). Sa aspekta pitanja koja se razrauju ovim planom vazno je ukazati i na znacenje termina: - Ostaci hrane - predstavlja otpad zivotinjskog i biljlnog porijekla nastao u procesu nabavke, pripreme i korisenja hrane. Osnovna karakteristika ovog otpada je sposobnost razlaganja, narocito pri visim temperaturama. - Krs (smee) se sastoji od sagorljivih i nesagorljivih cvrstih otpadaka, izuzev otpadaka hrane i drugih materijala sklonih truljenju. Tipicne sagorljive komponente su papir, karton, plastika, tekstil, guma, koza, drvo, namjestaj i bastenski otpaci. Nesagorljive komponente su staklo, porculan, keramika, aluminijske i druge metalne konzerve i ambalaza, crni i obojeni metali, prasina. - Pepeo ­ nastaje sagorijevanjem drveta, uglja, koksa i drugih sagorljivih materijala (otpadni pepeo iz termoenergetskih postrojenja, termoelektrana, toplana - ne spada u ovu kategoriju otpada). - Graevinski otpad i otpad od rusenja ­ potice sa malih gradilista, uglavnom od rekonstrukcije pojedinih stambenih i manjih industrijskih objekata i cine ga: prasina, cigle, kamen, beton, plastika, malter, drvena graa, sljunak, djelovi elektricnih, vodovodnih i grijnih instalacija. - Biorazgradivi otpad je svaki otpad koji podlijeze anaerobnoj ili aerobnoj razgradnji, kao sto je to slucaj s otpadom iz domainstava, bastenskim otpadom, papirom i kartonom, s tim da se pod biorazgradivim komunalnim otpadom smatra otpad iz domainstava i drugi koji je zbog svog sastava slican otpadu iz domainstava. Sastav komunalnog otpada mijenja se u zavisnosti od sredine u kojoj nastaje i zavisi od mnogo faktora kao sto su: standard stanovnistva, tip naselja, kvalitet komunanlne infrastrukture i slicno. S druge strane, razlike u procentualnom sastavu komunalnog otpada cesto su posljedica odreivanja sastava na osnovu procjene, a ne na osnovu standardizovanih postupaka. Naime, u Crnoj Gori se ne vrsi evidentiranje sastava komunalnog otpada i procentualnog ucesa njegovih komponenti saglasno standardima EU. Sastav komunalnog otpada u Crnoj Gori pretpostavljen je na osnovu specificnih karakteristika tri glavna regiona. Pretpostavka je da je sastav otpada u ovim regionima slican, posebno u dijelu preradivog otpada. Turisticka djelatnost poznata je kao proizvoac vee kolicine ambalaznog otpada (limenke, boce vode za pie, flase za alkoholna i bezalkoholna pia, kartonske kutije, plasticni omoti i sl.). Sastav komunalnog otpada u regionima Crne Gore dat je u tabeli koja slijedi (saglsno Strateskom master planu).

10

Tabela 3. Prikaz prosjecnog godisnjeg sastava komunalnog otpada

Procjena sastava komunalnog otpada (%)

Papir i karton Staklo Metal Plastika Tekstil Organski Ostali Ukupno

Cenralni region Primorski region Planinski region Prosjek 3.1.3.

17 25 15 18

7 10 7 8

4 5 4 4

10 15 12 12

5 5 5 5

25 25 35 28

32 15 22 25

100 100 100 100

Opasni komunalni otpad

Opasni komunalni otpad je nastao kao rezultat aktivnosti u domainstvima i institucijama. Proizvoaci opasnog komunalnog otpada su: hoteli, skole i univreziteti, poslovne zgrade, drzavne institucije i domainstva. Za ovaj, kao i industrijski opasni otpad zahtijeva se pravilno upravljanje. U Crnoj Gori ne postoji nikakva procjena vrsta i kolicina opasnog otpada iz domainstava, ali se na osnovu iskustava drugih zemalja, u tipicni opasni otpad iz domacinstava svrstavaju:

sredstva za cisenje (alkalna i kisjelinska); ostaci boja i lakova, razni organski rastvaraci, razreivaci boja, sprejevi; razvijaci i fiksatori rastvora, filmovi; aerosolne limene posude, kontaminirani ambalazni materijal; fungicidi, herbicidi, insekticidi, otrovi za miseve; fluorescentne tube za pakovanje, nisko naponske sijalice, termometri; tretirano drvo i sredstva za zastitu drveta; farmaceutski proizvodi; prirodna i sinteticka ulja i predmeti vezani za njih (filteri i sl.); akumulatori iz automobila, zivine baterije, litijumske baterije, ZnC alkalne baterije; odbacena elektricna i elektronska oprema; kertridzi, toneri; kontaminirani sut i slicno.

S obzirom da se ne prati proizvodnja ove vrsta otpada posebno, ve se posmatra u sklopu ukupno proizvedenog komunalnog otpada, ne raspolaze se podacima o njegovoj godisnjoj proizvodnji. Iskustva iz drugih zemalja kreu se u sirokom dijapazonu od 0,4 do 4,7 kg/stanovniku godisnje, sto znaci da se godisnja proizvodnja u Crnoj Gori kree u granicama od 250 do 3.000 t. Na osnovu pokazatelja u zemljama slicnog ekonomskog razvoja ove velicine su blize donjoj granici. Saglasno Strateskom master planu, ocekivana kolicina opasnog otpada iz domainstava je 950 t/god. Ne ocekuje se, meutim, da e u pocetku sve kolicine opasnog otpada iz domainstva biti obuhvaene sistemom upavljanja (sakupljenje i tretiranje na odgovarajui nacin), uglavnom zbog nedovoljno razvijene svijesti o neophodnosti izdvajanja ovih frakcija iz komunanog otpada. Pretpostavka je da e se godisnje obraditi oko 500 t ovog otpada. 3.1.4. Inertni komunalni otpad

Inertni komunlni otpad se uglavnom stvara pri rekonstrukciji pojedinih stambenih i manjih poslovnih objekata i cine ga: prasina, cigle kamen, beton, plastika, malter, drvena graa, sljunak, djelovi elektricnih, vodovodnih i grijnih instalacija. Po sastavu je isti kao graevinski otpad i treba ga tretirati kao i tu vrstu otpada. 3.1.5. Fizicko ­ hemijske karakteristike komunalnog otpada

Frakcioni sastav otpada Za izbor tehnologije i opreme za transportovanje, prijem, separaciju i usitnjavanje, sagorijevanje i deponovanje otpada veoma znacajan je frakcioni sastav komunalnog otpada.

11

Da bi se tacno utvrdio frakcioni sastav otpada, mjerenja treba da se vrse u toku cijele godine. Analize vrsene u svijetu pokazuju da: Najvei udio fine frakcije komunalnog otpada nastaje u periodu novembar-april, Najmanji udio srednje frakcije je u periodu april-maj; Najvei udio krupnije (grube) frakcije i kabastog otpada je u periodu maj-septembar. U Crnoj Gori ne postoje validni podaci o frakcionom sastavu otpada, ali se moze procijeniti da udio krupnih (kabastih) predmeta i materijala iznosi do 4 % od ukupne mase otpada. Gustina komunalnog otpada U zavisnosti od morfoloskog sastava, udjela vlage i mineralnih komponenti mijenja se i gustina komunlanog otpada. Gustina ukupnog komunalnog otpada na mjestu nastanka kree se na nivou 50 ­ 300 kg/m3 i znatno je niza od stvarne gustine njegovih komponenti. Manje vrijednosti su karakteristicne za komunani otpad iz urbanih sredina, a vee iz prigradskih naselja gdje je prisutan vei udio minerealnih komponenti (pepela, kamena i drugog otpada od ureenja i cisenja dvorista). Na gustinu otpada utice i nacin sakupljanja, transporta i odlaganja. Dobro sabijen otpad na deponijama ima gustinu i do 850 kg/m3. Hemijski sastav otpada Poznavanje hemijskog sastava otpada je vazno za pravilan izbor postupaka i opreme za preradu i korisenje otpada. Ako se otpad koristi kao gorivo ili za proces kompostiranja, neophodno je poznavati sljedee karakteristike:

Rezultate tehnicke analize (maseni udio vlage, maseni udio isparljivih komponenti, maseni udio nesagorljivih komponenti i sl.); Vrijednost temperature topljenja pepela; Rezultate elementarne analize tj. maseni udio ugljenika, kiseonika, vodonika, azota, sumpora, pepela i vlage (maseni udio vlage u otpadu je od posebnog znacaja za procese njegove dalje prerade ­ npr. kompostiranje ili sagorijevanje ­ ali i za poslove transporta i privremenog skladistenja); Donju toplotnu mo.

Toplotna mo otpada Crna Gora nema iskustva u utvrivanju toplotne moi otpada, ali istrazivanja raena u drugim sredinama sa slicnom vrstom otpada pokazuju da toplotna mo komunalnog otpada u mnogim slucajevima moze da bude vea od toplotne moi nekih niskokaloricnih goriva koja se koriste u energetskim postrojenjima. Iz tog razloga otpad se moze koristiti kao gorivo. 3.1.6. Sakupljanje otpada

Sakupljanje kunog otpada je u nadleznosti lokalnih vlasti, a posao u praksi obavljaju javna preduzea, saglasno odlukama o osnivanju u kojima je definisan nivo usluga i nacin formiranja cijene usluga. Sakupljeni otpad se direktno transportuje na lokalne sluzbene deponije, gdje se, uglavnom, bez sistematicnog pristupa u ispitivanju i posebnog tretmana odlaze, bez postovanja, cesto i minimalnih, mjera zastite ljudi i zivotne sredine. Izuzetak predstavlja otpad sakupljen na teritoriji opstina Kotor, Budva i Tivat, koji se do kraja 2007. godine odlagao na privremenoj sanitarnoj deponiji ,,Lovanja" i, od juna 2007. godine, otpad sakupljen na prostoru Podgorice i Danilovgrada, koji se odlaze na sanitarnoj deponiji ,,Livade" u Podgorici. Saglasno Strateskom master planu, na deponiji u Podgorici, otpad treba da odlaze i opstina Cetinje. Sakupljanje kunog otpada se u urbanim podrucjima, uglavnom, obavlja dobro, uprkos nedostatku savremenih vozila za sakupljanje otpada, nedovoljnog broja kontejnera i problema sa finansiranjem.

12

U veini glavnih urbanih jezgara sakupljanje otpada se vrsi svakodnevno, cak i u malim gradovima. U jednom broju JLS komunani otpad se skuplja nekoliko puta u toku dana. Zbog poveanja kolicine otpada iz turisticke djelatnosti, tokom glavne turisticke sezone, otpad se u nekim primorskim opstinama sakuplja i do sedam puta na dan. Ucestalost sakupljanja otpada se smanjuje zavisno od velicine dijela grada, u predgraima i manjim opstinama planinskog regiona na jednom nedjeljno i ree. Otpad se sakuplja veinom u gradskim podrucjima, dok su ruralna podrucja uglavnom izostavljena iz ovog procesa. Posljedica ovoga je nastanak velikog broja lokalnih smetlista, cesto formiranih na lokacijama sa negativnim uticajem na okolinu i zdravlje ljudi. U pojedinim opstinama prisutno je i sezonsko variranje u ucestalosti sakupljanja otpada, uglavnom iz sljedeih razloga:

u turistickim centrima, kako primorskim, tako i planinskim, tokom ljetnje sezone, poveana je kolicina prikupljenog otpada; na sjeveru Crne Gore zimi: otpad sporije fermentira pa ga nije neophodno cesto odvoziti; domainstva u manjim i planinskim mjestima cesto, uz ogrijev u sezoni grijanja, spaljuju dio otpada; zbog losih vremenskih uslova, otezan je ili onemoguen pristup odlagalistima na pojedinim lokacijama;

U centrima nekih gradova frekvencija sakupljanja otpada je visa od one koja se u veini zemalja clanica EU smatra potrebnom za odreenu kolicinu otpada. Glavni razlozi ove disproporcije su:

nedovoljan broj, kapacitet ili raspored kontejnera; mijesanje kunog otpada i otpada komercijalnog sektora (trgovine i sl.); nedovoljno sabijanje otpada koji se stavlja u kontejnere, nedovoljno prostora za postavljanje potrebnog broja kontejnera u nekim urbanim zonama; navike graana.

U Crnoj Gori je uobicajeno da se sav otpad (kuni, inertni industrijski, iz komercijalnog sektora) odlaze u zajednickim kontejnerima i odvozi na odlagaliste. Zbog toga je tesko odrediti udio svakog proizvoaca otpada u ukupno proizvedenom otpadu i iz toga izvesti zakljucke o:

broju potrebnih kontejnera, frekvenciji praznjenja, broju vozila za sakupljanje otapda, cijeni usluge (skupljanje, transport i odlaganje otpada).

U nekim slucajevima, narocito ako se radi o amblaznom otpadu, vrsi se pojedinacno sakupljanje tog otpada i plasira se kao sekundarna sirovina. Od sredstava koja se koriste za sakupljanje otpada najcese se koriste:

standardni kontejner za sakupljanje otpada zapremine 1,1 m3, uglavnom u urbanizovanim djelovima jedinica lokalne samouprave; zatvoreni i otvoreni kontejneri zapremine 4 - 7 m3 u predgraima, u krugu industrijskih i zdravstvenih objekata; metalne i plasticne kante, zapremine 30 - 80 litara (koriste se samo u tri opstine).

Mnogi kontejneri su u losem stanju, ne odrzavaju se i ne koriste se na odgovarajui nacin. Stanje voznog parka za transport komunalnog otpada nije zadovoljavajue. Evidentan je nedostatak broja potrebnih vozila i vozila odgovarajueg tipa. Na osnovu informacija dobijenih od opstina u vezi sa vozilima koja se koriste za sakupljanje komunalnog otpada, pretpostavlja se da je oko 75% vozila starije od 10 godina. Veliki broj vozila je stariji i od 20 godina, iako se zadnjih godina nastoji da se stanje popravi zahvaljujui donacijama meunarodnih organizacija.

13

U mnogim opstinama otezano je automatsko rukovanje kontejnerima jer nisu dizajnirani za automatsko rukovanje ili zato sto vozila nijesu kompatibilna s kontejnerima koji se koriste, sto zahtijeva dosta manuelnog rada. 3.1.7. Tretman otpada i reciklaza

U Crnoj Gori se otpad, u najveoj mjeri, bez bilo kakvog predtretmana odlaze na deponijama (odlagalistima). Reciklaza komunalnog otpada, s manjim izuzecima, se ne obavlja, odnosno ne postoje adekvatni kapaciteti za reciklazu otpada. Naime, kapaciteti koji se bave pojedinim segmentima reciklaznog postupka postoje samo u Podgorici, Kotoru (na deponiji ,,Lovanja") i u Herceg Novom.

U opstini Podgorica je bilo postavljeno 5 dvorista za selektivno sakupljanje pojedinih vrsta otpada, kako bi se stvorili uslovi sa sistem recikliranja. Trenutno su ta dvorista van funkcije. Uraen je projekat Regionalnog reciklaznog centra, kapaciteta 90.000 t/godisnje u kojem e se tretirati neselektirani komunalni otpad i linija za tretman vozila van upotrebe. Zavrsetak izgradnje Regionalnog reciklaznog centra ocekuje se pocetkom 2009. godine. Na deponiji ,,Lovanja" organizovano je selektiranje sakupljenog otpada i baliranje. U 2006. godini u opstini Herceg Novi pocele su aktivnosti na selektivnom sakupljanju otpada, a prikupljeno je i balirano, odnosno dovodeno do nivoa pogodnog za transport do otkupnih centara van Crne Gore, oko 330 t papira, 12 t plastike, 60 t metala i 40 t stakla. U 2007. godini na podrucju grada Podgorice je izdvojeno preko 1500 t kartona i papira.

Kolicine selektovno sakupljenih sekundarnih sirovina u 2006. godini u Crnoj Gori su prikazane u tabeli koja slijedi:

Tabela 4. Kolicine selektivno sakupljenih sekundarnih sirovina

Materijal Papir, karton Metal/olupine automobila Limenke Plastika Staklo Ukupno 3.1.8. Odlaganje otpada

Kolicina (t/god) 2.800 460 31 49 40 3.380

Prema podacima o stanju upravljanja deponijama komunlanog otpada u Crnoj Gori, do skoro je svaka opstina imala barem po jednu deponiju za odlaganje otpada. Podaci se odnose na gradska podrucja, dok za seoska naselja nije bilo podataka. Pored zvanicnih lokacija za odlaganje otpada, formirao se veliki broj smetlista u skoro svim gradovima u Crnoj Gori. Od 2004. godine otpad sakupljen na teritoriji opstina Budva, Kotor i Tivat se odlaze na prvoj sanitarnoj deponiji u Crnoj Gori ,,Lovanja", koja je privremenog karaktera i cije rjesenje o lokaciji, nakon produzetka, istice krajem 2007. godine. Tokom 2007. godine u Podgorici je izgraena regionalna sanitarna deponija za opstine Podgorica, Danilovgrad i Cetinje. Za sada se na ovoj deponiji odlaze otpad sakupljen na teritoriji Podgorice i Danilovgrada. U ostalim gradovima, otpad se uglavnom odlaze na odlagalistima od kojih su pojedina locirana tako da predstavljaju opasnost po zdravlje stanovnistva i zivotnu sredinu. S malim brojem izuzetaka, ovim deponijama se upravlja veoma lose. Ni jedna od ovih lokacija nije odabrana u skladu sa principima zastite zivotne sredine, niti su sprovedene odgovarajue

14

tehnicke mjere zastite (sakupljeni otpad se direktno polaze na zemlju, bez ikakvih zastitnih slojeva). Postojee lokacije za odlaganje otpada mogu se svrstati u nekoliko kategorija:

Tabela 5. Pregled postojeih odlagalista otpada

Kategorija 1

2 3 4 5

Kriterijumi Regionalna sanitarna deponija sa potpunom opremom, drenaznim sistemom i podlogom sa folijom; sistemi za monitoring i kontrolu filtrata i gasa na deponiji Ograena (ograda, rampa, cuvar, pokrivanje) Pokrivanje bez spaljivanja otpada Ograena, rampa, cuvar Nezastiena lokacija, periodicno ili stalno spaljivanje otpada

Lokacije ,,Lovanja" za Budvu, Kotor i Tivat (privremenog karaktera ­ gradie se nova); ,,Livade" ­ Podgorica za Podgoricu, Danilovgrad i Cetinje (za sada se odlaze samo otpad sakupljen na podrucju Podgorice i Danilovgrada) Zabljak, Rozaje Pljevlja, Niksi Andrijevica, Herceg Novi Bar, Ulcinj, Pluzine, Plav (dvije deponije ­ za grad Plav i naselje Gusinje); Kolasin, Mojkovac, Bijelo Polje, Berane, Savnik

U veini gradova ne postoje posebne deponije za industijski, opasni i klanicni otpad, kao ni za graevinski (inertni) i medicinski otpad. Odlagalista sadrze mjesavinu raznih vrsta otpada, pa pri rehabilitaciji odlagalista treba strogo voditi racuna o tome. Seoske deponije i lokalna smetlista je tesko prebrojati, ali treba imati na umu da znatna kolicina otpada postoji i na takvim mjestima. Seoska smetlista, tamo gdje postoje, imaju drugacije karakteristike otpada. Otpad uglavnom cine staklo, plastika i kabasti otpad koji ne moze da sagori, kao i organski otpad od poljoprivrede (organski otpad se uglavnom spaljuje uprkos uslovima da se kroz prirodni proces aerobne digestije dobije kompost). 3.2. Industrijski otpad i opasni otpad Pod industrijskim otpadom se podrazumevaju sve vrste otpadnog materijala i nusproizvoda koji nastaju tokom odreenih tehnoloskih ­ industrijskih procesa. Postoji vrlo malo podataka o industrijskom otpadu, a evidencija industrijskog otpada se ne vrsi sistematski. Industrijski otpad po svojim karakteristikama moze biti opasni i neopasni. Opasne karakteristike otpada u zakonskoj regulativi u Crnoj Gori identifikovane su u skladu sa Bazelskom konvencijom kao toksicnost, zapaljivost, ekotoksicnost, eksplozivnost, itd. Propisi Crne Gore nalazu da svaki generator otpada, u ovom slucaju industrija, obezbijedi zbrinjavanje svog otpada u skladu sa propisima. 3.2.1. Neopasni industrijski otpad Neopasni industrijski otpad je otpad koji nema ni jedno od svojstava utvrenih Pravilnikom o vrstama i metodama ispitivanja otpada, koja su karakteristicna za opasni otpad. U Crnoj Gori ne postoje validni podaci o kolicinama i vrstama otpada koji nastaje u tehnoloskim procesima, a koji nema svojstva koja bi ga svrstavala u opasni otpad. Ova vrsta otpada nastaje u drvnoj i prehrambenoj industriji, ali i u industriji nemetala i mineralnih proizvoda. Otpad koji nastaje u poljoprivredi, ribarskoj industriji, proizvodnji hrane, pia i slicno, uglavnom se tretira kao komunalni otpad iz domainstava.

15

Procijenjena proizvodnja neopasnog industrijskog otpada daje se u tabeli koja slijedi:

Tabela 6. Proizvodnja neopasnog industrijskog otpada

Industrijska grana Drvoprerada Prehrambena industrija Nemetali, minerali

Procijenjena proizvodnja t/god 80.000 40.000 25.000

Neopasni otpad proizvoac odlaze u kontejnere (najcese veih zapremina kao sto su kontejneri od 5 m3) koje komunalno preduzee na osnovu sklopljenog ugovora, redovno odvozi i prazni. Svaki generator otpada je obavezan da izvrsi karakterizaciju i kategorizaciju otpada kod nadleznih organizacija i da, u zavisnosti od njegove prirode, sa njim i postupa u skladu sa zakonskim propisima. 3.2.2. Opasni industrijski otpad - OIO Period izmeu 1954. i 1984. godine bio je period izrazenog industrijskog razvoja Crne Gore. U ovom periodu izgraeni su znacajni industrijski objekti: za proizvodnju 400.000 t/god specijalnog celika, 120.000 t/god primarnog aluminijuma, 14.000 t/god silumina, 10.000 t/god folija, kasirane folije, profila, 10.000 t/god kovanog aluminijuma, 280.000 t/god glinice, 60.000 t/god anoda, 1.000.000 t/god boksita, 2.700.000 t/god uglja, 75.000 t/god morske soli, drvopreraivacka industrija, metaloprerada, industrija koze i tekstila, elektro industrija, hemijska industrija, prerada poljoprvredinih proizvoda i dr. Tokom 90-tih godina proslog vijeka, uslovi za industrijsku proizvodnju su postali krajnje nepovoljni sto je dovelo da se ekonomska situacija u Crnoj Gori promijeni. Jedan dio industrijskih kapaciteta je i danas van funkcije, a dobar dio koji je u upotrebi karakterise zastarjelost opreme i nizak stepen iskorisenosti. Novi razvojni pravci Crne Gore pocivaju na valorizaciji prirodnih potencijala u oblasti turizma, poljoprivrede, sumarstva i drvoprerade i sl., uz korisenje savremenih poslovnih i tehnoloskih metoda koji obezbjeuju odrzivi razvoj Crne Gore kao ekoloske drzave. Ovakva opredjeljenja imaju uticaja i na budui industrijski razvoj, a samim tim i na potrebe u oblasti upravljanja otpadom. Kao izuzetno vazno, namee se rjesavanje pitanja zbrinjavanja otpada nastalog u velikim industrijskim sistemima, kao sto su Kombinat aluminijuma Podgorica, Zeljezara Niksi; Termoelektrana Pljevlja i dr., kao i otpada nastalog u malim i sredinjim preduzeima. 3.2.2.1. Industrijski otpad iz Kombinata aluminijuma Podgorica

Kombinat aluminijuma Podgorica je sistem koji se zasniva na proizvodnji 280.000 t/god glinice i 17.000 t/god sekundarnog aluminijuma. Pri proizvodnji ove kolicine glinice iz 600.000 t/god boksita, stvara se oko 370.000 t/god industrijskog mulja, tzv. crvenog mulja. Crveni mulj, kao glavni otpad Kombinata, sam po sebi nije klasifikovan kao opasni otpad, ali zahtijeva poseban tretman, zbog primjesa koje sadrzi. U Kombinatu se stvara oko 7.000 t/god otpada od katodnih ostataka, zatim znatne kolicine mulja koji nastaje u primarnoj proizvodnji, slani mulj iz sekundarne proizvodnje, crna sljaka iz sekundarne proizvodnje, PCB iz 157 transformatora itd. Pored crvenog mulja, tehnoloski procesi koji se odvijaju u Kombinatu generisu i druge vrste opasnog industrijskog otpada koji nastaje u procesu proizvodnje glinice, u anodama, prilikom remonta pei, u elektorlizi (koja ima 528 elektrolitickih elija), livnici, PCB otpad iz 157 transformatora i drugo. Pregled otpada koji nastaje u pojedninim procesima u Kombinatu aliminijuma i njegove kolicine, dat je u tabeli koja slijedi.

Tabela 7. Proizvodnja opasnog industrijskog otpada u Kombinatu aluminijuma

Materijal/otpad Katodni ugljeni otpaci Ugljeni otpaci Ugljena pjena Talog od isparenja Organske izolacione

Mjesto nastanka Elektroliza Anode Elektroliza Anode Elektorliza

Kolicina (t/god) 2.500 300 400 30 200

Odlaganje Nema rijeseno Nema rijeseno Nema rijeseno Nema rijeseno Nema rijeseno

16

opeke Crveni mulj Glinica Vatrostalni materijali Glinica Samotne opeke Elektroliiza Industrijske opeke Elektroliza Izolacione opeke Elekroliza Vatrostalne opeke Livnica Industrijski meterijali Anode Beton i malter iz elija Elektroliza Krecni mulj Glinica Zaprljana diatomejska Fabrika za preradu zemlja Valjaonica Pneumatik - guma KAP Gumene trake KAP Piralen KAP - PCR Emulzije KAP Otpadni cekik i burad KAP UKUPNO 3.2.2.2. Industrijski otpad iz Zeljezare Niksi

370.000 200 2.000 300 300 100 100 300 100 150 600 40 40 40 300 378.000

Djelimicno - lose Nema rijeseno Nema rijeseno Nema rijeseno Nema rijeseno Nema rijeseno Nema rijeseno Nema rijeseno Nema rijeseno Nema rijeseno Nema Nema Nema Nema Nema rijeseno rijeseno rijeseno rijeseno rijeseno

Zeljezara u Niksiu je projektovana za proizvodnju 300.000 t/god visoko kvalitetnog celika raznih profila i dimenzija. Glavne vrste otpada koje se stvaraju u Zeljezari su: (a) neopasni otpad - pepeo iz termoelektrane i mulj koji nastaje nakon tretmana otpadnih voda; (b) opasni otpad ­ opasni mulj koji sadrzi teske metale, PCB koji je izmijesan sa drugim materijalima i pijesak od kalupa iz procesa livenja. Kolicine otpada koje se stvaraju u Zeljezari iznose:

Tabela 8. Proizvodnja opasnog industrijskog otpada u Zeljezari Niksi

Materijal/otpad Pepeo iz termoelektrane Mulj nakon obrade otpadnih voda PBC izmijesan sa drugim materijalima i kontaminirani pijesak

Kolicina (t/god) 12.000 6.000 nema podataka

Zeljezara je otpad odlagala na odlagalistu udaljenom 3 km od grada, koje se koristilo od 1956. godine i na kojem su deponovani milioni m3 otpada. Odlagaliste je locirano uz rijeku i nema izgraenu nepropusnu podlogu, kako se zahtijeva za ovu vrstu otpada. Od prije nekoliko godina, Zeljezara otpad odlaze na novoj deponiji, koja se nalazi pored stare, i koja takoe nije uraena u skladu s propisima jer nema zastitnog sloja. 3.2.2.3. Industrijski otpad iz Termoelektrane Pljevlja

Termoelektrana Pljevlja je veliki proizvoac industrijskog otpada. Ukupno se godisnje proizvede oko 571.000 t otpada od cega 280.000 t pepela koji nastaje sagorijevanjem uglja, kao energetskog goriva za rad elektrane. Ostali dio otpada cine otpadna ulja, mazut, otpad sa bojama, mulj iz toplane i druge vrste otpada. Pepeo i mulj sa dna, kao i prasina iz pei nijesu klasifikovani kao opasni otpad, ali zahtijevaju posebno upravljanje. 3.2.2.4. Opasni otpad iz AD «Plantaze»

AD «Plantaze» iz Podgorice je najvei poljoprivredni kombinat u Podgorici, koji u svojoj proizvodnji koristi razlicita sredstva za zastitu bilja. Ta sredstva pripadaju grupi hemijski opasnih materija kao sto su pesticidi. Ova sredstva se isporucuju u plasticnoj ili staklenoj ambalazi koja stvara velike kolicine opasnog otpada. Zbog toga je potrebno da AD «Plantaze» sacini bazu podataka o sakupljanju, transportovanju, odlaganju ili unistavanju ovog materijala.

17

3.2.2.5.

Opasni otpad iz bivseg Remontnog zavoda ,,Arsenal" u Tivtu

Na lokalitetu bivseg Remontnog zavoda ,,Arsenal" u Tivtu, cija je prenamjena u toku, decenijama se vrsio remont brodova ratne mornarice. U krugu ,,Arsenal"-a nalaze se velike kolicine otpada od pjeskarenja brodova. Bez prethodnih istrazivanja ne moze utvrditi kolicina i vrste drugog otpada koji je odlagan u krugu fabrike ili talozen u moru. Takoe nijesu poznate kolicine i vrsta otpada koji se stvara u industrijskim postrojenjima manjih i srednjih preduzea u Crnoj Gori. Jedinice lokalne samouprave ove kolicine otpada treba da ukljuce u svoje planove upravljanja otpadom. 3.2.2.6. Opasni otpad iz malih i srednjih preduzea

Pored otpada koji se stvara u malim i srednjim preduzeima u oblasti drvoprerade, metalne industrije, proizvodnje hrane, tekstilnoj industriji i dr, opasni otpad je identifikovan i u privrednim subjektima kao sto su benzinske pumpe, fotografske radnje, kozmetici saloni i sl. Bez obzira na sektor posebnog industrijskog otpada, zbog njihovih opasnih svojstava i kolicina, sljedee vrste zahtijevaju rjesavanje:

PCB, za koji ne postoje podaci o kolicinama, Otpad od drveta i pilotine, Zemlja i mulj kontaminirani uljima i zauljane otpadne vode, Koriseni akumulatori iz automobila i dielektricne tecnosti, Kontaminirani ambalazni materijal, Kisjeline i organske hemikalije Hlorisani i nehlorisani rastvori, Supstance koje sadrze azbest, Livni pijesak, pepeo, neorganski mulj, Klanicki otpad. Svojstva opasnog otpada i najcesi vidovi njegovog tretmana

3.2.2.7.

Da bi se otpad svrstao u kategoriju opasnog, potrbno je da bude: H1 eksplozivan H2 oksidirajui H3 A visoko zapaljiv H3 B zapaljiv H4 nadrazujui H5 opasan H6 otrovan H7 karcinogen H8 nagrizajui H9 infektivan H10 toksican za reprodukciju (teratogeno) H11 mutagen H12 materije i jedinjenja koji otpustaju otrovne ili vrlo otrovne gasove u kontaktu s vodom, vazduhom ili kisjelinom H13 materije i jedinjenja koji, nakon odlaganja, mogu na bilo koji nacin proizvesti drugu materiju, koja ima jedno od prethodno navedenih svojstava (H1-H12) H14 ekotoksicno. Najcese se primjenjuju sljedee tehnologije obrade opasnog otpada: fizicko-hemijska obrada - neutralizacija, talozenje, obezvodnjavanje, zgusnjavanje i obrada mulja; kondicioniranje vapnom ili cementom; destilacija i odvajanje vode; spaljivanje; kontrolisano odlaganje;

18

obrada otpadnih voda s objekta.

U tabeli koja slijedi daju se preporuke za nacin na koji treba tretirati pojedine vrste opasnog otpada.

Tabela 9. Nacin tretiranja pojedinih vrsta opasnog otpada

Tok opasnog otpada

Otpad koji sadrzi ili je kontaminiran sa PCB, PCT i PBB Ostaci termickih procesa Otpad od zastite drveta Otpad od proizvodnje i koristenja organskih rastvora Otpadna ulja, emulzije, zauljeni otpad, otpadna nafta Ostaci iz izrade i upotrebe boja, pigmenata, lakova i ljepila Otpad iz fotografske, filmske industrije i elektrons.medija Otpad koji nastaje pri povrsinskoj obradi metala i plastike Otpad koji nastaje u procesu prerade otpadnih voda Otpad koji sadrzi cink Neorganski otpad koji sadrzi cijanide Kisjeline i njihovi rastvori Baze i njihovi rastvori Organski rastvori Opasni medicinski i infektivni otpad Otpad od proizvodnje i pripreme farmaceutskih proizvoda Otpadni ljekovi na bazi citostatika

Nacin obrade

Privremeno skladistenje/ izvoz Predobrada/odlaganje Termicka obrada Termicka obrada Termicka obrada Termicka obrada Termicka/fizicko-hemijska obrada Fizicko-hemijska obrada/odlaganje Termicka/fizicko-hemijska obrada/odlaganje Fizicko-hemijska obrada/odlaganje Fizicko-hemijska obrada/odlaganje Fizicko-hemijska obrada/odlaganje Fizicko-hemijska obrada/odlaganje Termicka obrada Termicka obrada Termicka obrada Termicka obrada

Opasni otpad se mora odlagati na poseban nacin, u skladu sa njegovim karakeristikama. Ne smije se odlagati na deponiju neopasnog / komunalnog otpada. Generalno, u Crnoj Gori nedostaju osnovna i pratea infrastruktura za zbrinjavanje opasnog otpada. Vrlo mali dio opasnog otpada se izvozi, a ostatak se uglavnom nekontrolisano odlaze. 3.2.2.8. Kolicine opasnog otpada

Da bi se ustanovio sistem za upravljanje opasnim otpadom, potrebna je procjena sadasnje i budue proizvodnje ovog otpada po kategorijama. Budui da nije uspostavljen sistem koji prati ove tokove, i da proizvoacima nijesu obezbijeene pretpostavke za tretman i odlaganje, ne mogu se obezbijediti pouzdani podaci o vrstama i kolicinama ovog otpada. Strateski master plan je, na osnovu metodologije koju su obraivaci razvili u izradi tog dokumenta, pretpostavio sljedee kolicine proizvedenog opasnog otpada:

Tabela 10. Pretpostavljene kolicine proizvodnje opasnog otpada

Kategorija otpada

Kategorija Kategorija Kategorija Kategorija Kategorija Kategorija Kategorija Kategorija Kategorija Ukupno A B C H K O T X Z

J.m.

t/god t/god t/god t/god t/god t/god t/god t/god t/god t/god

Kolicina

1.152 3.796 916 3.810 malo malo malo 8.911 207 18.792

Vrsta otpada

Otpadna ulja Organski otpad koji sadrzi S ili halogene Tecni, kaloricni organski otpad bez S ili halogena Organski otpad bez S ili halogena Otpad koji sadrzi zivu Reaktivni otpad Pesticidi i herbicidi Neorganski otpad Ostali otpad

3.3. Graevinski otpad Graevinski otpad nastaje prilikom izrade graevinskih proizvoda ili poluproizvoda, gradnje, rusenja i rekonstrukcije objekata. Vrste graevinskog otpada sadrzane su u Nacrtu pravilnika o vrstama i metodama ispitivanja otpada u okviru indeksa 17. Materijali koji se javljaju u graevinskom otpadu zavise od radova koji se izvode i mogu biti: zemljani radovi / iskop tla ­ zemlja, pijesak, sljunak, glina, ilovaca, kamen;

19

niskogradnja - bitumen (asfalt) ili cementom vezani materijal, pijesak, sljunak, drobljeni kamen; visokogradnja ­ beton, opeka, gips, plinobeton, prirodni kamen; mijesani graevinski otpad ­ drvo, plastika, papir, karton, metal, kablovi, boje i lakovi, sut.

Sastav graevinskog otpada zavisi od toga da li se rusi postojei ili gradi novi objekat, kao i od podrucja gdje se gradi ­ pored opeke i betona koji su sve vise zastupljeni u savremenoj gradnji, na jugu Crne Gore kao graevinski materijal vise je zastupljen kamen, a na sjeveru drvo. 3.4. Medicinski otpad Otpad koji je nastao pruzanjem zdravstvene zastite predstavlja medicinski otpad. Medicinski otpad se stvara u bolnicama, domovima zdravlja, prilikom istrazivackih procesa i moze se klasifikovati u dvije glavne kategorije: Inertni medicinski otpad (otpad po sastavu i izgledu slican komunalnom otpadu) i Opasni medicinski otpad. Medicinski otpad moze biti vise ili manje opasan, zavisno od porijekla u medicinskim ustanovama. Opasni medicinski otpad predstavlja otpad sa visokim rizikom po zdralje ljudi i zivotnu sredinu jer posjeduje neke veoma stetne komponente. Rizicima su izlozeni i pacijenti i osoblje koje rukuje otpadom unutar i van zdravstvenih ustanova. Medicinski otpad se, prema nacinu upravljanja koje zahtijeva, moze svrstati u sljedee kategorije: tip A ­ otpad koji se moze reciklirati (sastoji se od materijala za ponovnu upotrebu i reciklazu); tip B ­ zajednicki optad (otpad slicn otpadu iz domainstava i ne zahtijeva nikakvo posebno rukovanje); tip C ­ infektivni otpad (potencijalno infektivno-zarazni otpad koji zahtijeva posebno rukovanje u zdravstvenim ustanovama i van njih); tip D ­ anatomski otpad (ova vrsta otpada zahtijeva poseban tretman, kako iz etickih razloga, tako i zbog mogunosti sirenja infekcije); tip E ­ ostali opasni otpad (ova grupa obuhvata vrste otpada koje se zbog svojih hemijskih, fizickih ili bioloskih osobina smatraju opasnim, zbog cega zahtijeva posebno rukovanje). 3.4.1. Podaci o kolicinama medicinskog otpada

Nije poznato da su u Crnoj Gori do sada vrsena mjerenja kolicina medicinskog otpada. Strateski master plan za upravljanje otpadom na republickom nivou je, na osnovu iskustava u drugim zemljama, pretpostavio da se dnevno u medicinskim ustanovama proizvede oko 2 kg otpada po krevetu. Ovom kolicinom obuhvaen je otpad koji se moze reciklirati ili ponovo upotrijebiti, otpad koji je slican komunalnom otpadu i cisto medicinski otpad (koji moze biti opsti medicinski otpad i posebni medicinski otpad). Posebni medicinski otpad (infektivni otpad, anatomski otpad i ostali opasni otpad, kao sto je citotoksicni i citostaticki otpad, toksicne supstance i dr.) zahtijeva posebno upravljanje. Proces upravljanja medicinskim otpadom pocinje smanjenjem proizvodnje otpada, kao i ponovnom primjenom i recikliranjem. Specificna tezina medicinskog otpada je mnogo manja nego kod komunlanog otpada i kree se izmeu 100 kg/m3 za posebni medicinski otpad, do 250 kg/m3 za opsti medicinski otpad. Procjena proizvodnje medicinskog otpada zasnovana je na sljedeim pretpostavkama:

obnovljivi materijali, otpad slican komunalnom otpadu i opsti medicinski otpad - 0,6 kg/dan/krevet, odnosno 1,8 kg/dan/krevet za sve tri komponente; poseban medicinski otpad ­ 0,2 kg/dan/krevet.

20

Lezajni kapaciteti u bolnicama u Crnoj Gori iznose oko 4065 bolnickih kreveta (podaci MONSTATA za 2005. godinu), sto znaci oko 6,55 kreveta na 1 000 stanovnika. Na osnovu pokazatelja o broju kreveta i specificnoj proizvodnji pojedinih vrsta medicinskog otpada, procijenjena je trenutna proizvodnja medicinskog otpada u Crnoj Gori.

Tabela 11. Pretpostavljene kolicine proizvodnje medicinskog otpada

Vrsta otpada Materijal za visestruku upotrebu, materijal koji se moze reciklirati - RMO Otpad slican komunalnom otpadu - KMO Opsti medicinski otpad OMO Posebni medicinski otpad PMO Ukupno

Bolnicki kreveti 4.111 4.111 4.111 4.111

Specificna kolicina kg/krevet/dan 0,6 0,6 0,6 0,2

Kolicina otpada kg/dan 2.466 2.466 2.466 824 8.222 t/god 900 900 900 300 3.000

Institucionalni i administrativni sporazumi kojima se utvruju uloge i odgovornost za upravljanje medicinskim otpadom nijesu posebno definisani ali su dio opstih obaveza i odgovornosti zdravstvene administracije. Ministarstvo zdravlja, rada i socijalnog staranja je nadlezno i odgovorno za cjelokupnu upravljacku strukturu javnog zdravstva. Ono takoe, izdaje dozvole za rad privatnim zdravstvenim ustanovama i kontrolise ih preko odgovarajuih inspekcijskih sluzbi (zdravstveno-sanitarna inspekcija), ali do sada u djelokrug njihovog rada nije bio ukljucen nadzor nad sakupljanjem, tretirenjem i odlaganjem otpada. 3.5. Posebne vrste (tokovi) otpada Tretman posebnih tokova otpada se zahtjeva i Strateskim master planom za upravljanje otpadom na republickom nivou. 3.5.1. Otpadna ulja Otpadna ulja mogu poticati od ulja za podmazivanje koja se koriste u industriji i od jestivih ulja. Potrosnja i jednih i drugih ulja je u porastu, a nakon upotrebe ta ulja postaju otpadna ulja. Ne raspolaze se podacima o kolicini ulja koja se stavljaju u promet, pa nije mogue procijeniti ni kolicine otpadnih ulja. Mnoga preduzea koriste veliki broj vrsta ulja u razlicite svrhe, sto za posljedicu ima stvaranje velikih kolicina otpadnog ulja. Takva ulja spadaju u kategoriju opasanog otpada i podlijezu zahtjevima Direktive Savjeta 75/439/EEC o odlaganju otpadnih ulja. Adekvatno sakupljena otpadna ulja, mogu se: preraditi na nacin da se dobiju novi proizvodi ili precistiti tako da se omogui njihova ponovna upotreba; termicki obraditi na nacin da se koriste kao gorivo. 3.5.2. Otpad koji sadrzi PCB i PCT PCB (polihlorovani bifenil) koristio se i jos uvijek se koristi kao dielektricki fliud ili izolator u kapacitorima i transformatorima. Iako su glavni i potencijalni izvori ovog otpada ve identifikovani, potrebno je izvrsiti posebnu analizu PCB u Crnoj Gori.

21

Najvea kolicina PCB i ulja kontaminiranih PCB nalaze se u Kombinatu aluminijuma gdje postoji najmanje 700 t (ukljucujui transformatore i kondenzatore) otpada koji sadrzi PCB. Kupoprodajnim Ugovorom o privatizaciji KAP-a utvrena je, izmeu ostalog, obaveza Vlade Crne Gore da sprovede aktivnosti na uklanjanju postojeeg PCB otpada koji se cuvao u skladistu KAP-a. Sa kompanijom MITECO iz Beograda zakljucen je ugovor o preuzimanju i izvozu 204 t ovog otpada iz KAP-a (kondenzatori, transformatori, kontaminirana zemlja /ambalaza, organski rastvarac kontaminiran PCB-ijem i otpadni PCB). Preduzee ,,MITECO" d.o.o. je realizovalo svoje ugovorne obaveze. Manje kolicine ovog otpada nalaze se u Zeljezari (manje od 2 t) i Luci Bar (manje od 6 t PCB koji sadrze transformatorska ulja). Pretpostavlja se da jos neke industrije imaju manje kolicine opreme sa PCB koja se koristi ili je uskladistena. Nakon prestanka korisenja i stavljanja ove opreme van pogona, ona e postati opasni otpad kojim je potrebno upravljati u skladu sa zakonom. 3.5.3. Vozila van upotrebe Vozila van upotrebe ili otpadna vozila su vozila koja zbog osteenja, dotrajalosti ili drugih razloga vlasnik odbacuje, namjerava ili ih mora odbaciti. U Crnoj Gori ne postoji propis koji regulise pitanje upravljanja vozilima van upotrebe. Direktiva Evropske unije 2000/53/EC, dopunjena sa 2002/525/EC regulise pitanje prihvatanja, recikliranja i lagerovanja istrosenih vozila. Direktiva zabranjuje odlaganje vozila van upotrebe na zemljiste koje nije posebno pripremljeno za odlaganje u skladu sa Dirktivom. Vozila van upotrebe imaju mogunost opasnog zagaivanja zivotne sredine zbog prisustva mineralnih i drugih ulja, kisjelina i elektroda iz akumulatora, kao i od eventualnog spaljivanja vozila. 3.5.4. Baterije i akumulatori Otpadne baterije i akumulatori su baterije i akumulatori koji se ne mogu ponovno koristiti i namijenjeni su obradi ili recikliranju. Veina otpadnih baterija i akumulatora klasifikuje se kao opasni otpad (olovne baterije, nikalkadmijumske baterije, baterije sa zivom, odvojeno skupljani elektroliti iz baterija i akumulatora). Potrosnja baterija i akumulatora u stalnom je porastu. Meutim, ne raspolaze se podacima o kolicinama otpadnih baterija i akumulatora, kao ni o kolicinama novih akumulatora i baterija koje se stavljaju na trziste iz kojih bi se mogla izvesti priblizna vrijednost kolicine otpada. S obzirom da spada u kategoriju opasnog otpada, otpadne baterije i akumulatori e se tretirati kao i ostali opasni otpad. 3.5.5. Ambalaza i ambalazni otpad Ambalaza predstavlja sve proizvode za pakovanje, cuvanje, rukovanje, isporuku i promociju robe, od sirovina do gotovih proizvoda, od proizvoaca do korisnika ili potrosaca, bez obzira na prirodu materijala od kojeg su izraeni, a moze biti: prodajna ili primarna ambalaza ­ najmanja ambalazna jedinica u kojoj se proizvod prodaje konacnom kupcu; zajednicka ili sekundarna ambalaza ­ ambalazna jedinica koja sadrzi vise proizvoda u primarnoj ambalazi tako da je proizvod pristupacan kupcu u grupi, a moze se izdvojiti i uzeti pojedinacno; transportna ili tercijarna ambalaza ­ zastitna ambalaza koja omoguava prevoz, pretovar i rukovanje odreenom kolicinom proizvoda pakovanog samo u prodajnoj ili i u prodajnoj i zajednickoj ambalazi; u ovu vrstu ambalaze ne spadaju kontejneri za drumski, zeljeznicki, prekomorski i vazdusni prevoz robe. Ambalazu cine i pomona sredstva za pakovanje koja sluze za omotavanje ili povezivanje robe, pakovanje, nepropusno zatvaranje, pripremu za otpremu i oznacavanje robe.

22

Ambalazni materijal je svaki materijal od kojeg se proizvodi ambalaza, kao sto su: staklo, plastika, papir, karton, drvo, metal, viseslojni mijesani materijali i drugi materijali. Ambalazni otpad se definise kao ambalaza ili ambalazni materijal koji ostane nakon sto se proizvod raspakuje i odvoji od ambalaze, iskljucujui proizvodne ostatke. Ambalaza i ambalazni otpad predstavljaju vazan dio otpada koji se moze reciklirati, zbog cega je neohodno utvrditi kolicine ove vrste otpada koje se proizvode u jedinici vremena i napraviti projekciju ocekivanih kolicina u narednom periodu. Saglasno projekciji datoj u Master planu, koja je raena na osnovu iskustava 12 zemalja clanica Evropske unije, procijenjene kolicine ambalaze i ambalaznog otpada u komunalnom otpadu domainstava i pravnih lica su:

Tabela 12. Pretpostavljene kolicine proizvodnje ambalaze i ambalaznog otpada

Matreijal Papir i karton Staklo Metal Plastika Ukupno

Ambalaza od privrednih subjekata u 2007. godini (t) 12.960 2.200 1.044 5.060 21.264

Ambalaza od domainstava u 2007. godini (t) 2.280 8.860 4.100 9.420 24.660

Veinu papirnog i kartonskog ambalaznog otpada proizvode privredni subjekti, dok veina staklenog i metalnog otpada potice iz domainstava. 3.5.6. Otpadne gume Otpadne gume su gume putnickih automobila, autobusa, teretnih automobila, radnih masina, radnih vozila i traktora, aviona i drugih letilica, kao i drugi slicni proizvodi koje vlasnik zbog osteenja, istrosenosti, isteka roka trajanja ili drugih razloga ne upotrebljava, pa ih zbog toga mora odbaciti. Otpadne gume su neopasan otpad, a u Katalogu otpada navedene su pod kljucnim brojem 16 01 03 sadrzanom u Nacrtu pravilnika o vrstama i metodama ispitivnja otpada. Povean broj automobila u Crnoj Gori poslednjih godina je uticao na poveanje broja otpadnih automobilskih guma, meutim ne raspolaze se podacima o godisnjim kolicinama otpada koji se stvara na ovaj nacin. 3.5.7. Otpad od elektricnih i elektronskih proizvoda Elektricni i elektronski (EE) otpad cine:

otpadna elektricna i elektronska oprema koja ukljucuje sklopove i sastavne dijelove koji nastaju u privredi (industriji, preduzetnistvu i slicno); otpadna elektricna i elektronska oprema nastala u domainstvima ili proizvodnim i usluznim djelatnostima, kad je po vrsti i kolicini slicna EE otpadu iz domainstava.

Direktiva 2002/96 o otpadu od elektricne i elektronske opreme (EE otpad) se odnosi na sljedee kategorije elektricnih i elektronskih ureaja: kuni ureaji; elektronska i telekomunikaciona oprema (oprema informaticke tehnike (IT) i oprema za telekomunikacije); oprema siroke potrosnje za razonodu; oprema za osvjetljenje, fluorescentne lampe; elektricni i elektronski alat (osim velikih nepokretnih industrijskih alata); igracke, oprema za razonodu i sportska oprema (s elektricnim ili elektronskim komponentama); medicinska oprema (osim svih implantiranih i inficiranih ureaja); istrumenti za monitoring i kontrolu;

23

automatski rasprsivaci, automatski ureaji za izdavanje toplih napitaka, izdavanje toplih i hladnih boca ili kutija, izdavanje cvrstih proizvoda, izdavanje novca, kao i svi ureaji koji automatski izdaju sve vrste proizvoda.

Neke vrste EE-otpada idu u red opasnog otpada zbog opasnih komponenti koje sadrzi. 3.6. Komunalni kanalizacioni mulj 3.6.1. Nastajanje mulja i normativna ureenost Shodno pozitivnim propisima, jedinice lokalne samouprave su obavezne da graanima obezbijede pruzanje usluge sakupljanja i precisavanja komunalnih otpadnih voda prije njihovog ispustanja u prirodni prijamnik. Mulj nastao u postupku precisavanja otpadnih voda mogao bi se smatrati komponentom komunalnog otpada. Meutim, s obzirom na mjesto nastanka, upravljanje muljem je u nadleznosti subjekata koji upravljaju ureajima za tretman otpadnih voda, zbog cega se posebno izdvaja. U Zakonu o upravljanju otpadom, odredbe koje se odnose na komunalni kanalizacioni mulj, odnosno njegovu dozvoljenu i nedozvoljenu upotrebu, sadrzane su u clanovima 52, 53 i 54. Clanom 60 Zakona zabranjeno je odlaganje otpada "ako je otpad u tecnom stanju, ukljucujui otpad koji sadrzi vodu u kolicini veoj od 95 % ukupne mase, iskljucujui mulj", sto znaci da je na deponijama prihvatljivo odloziti kanalizacioni mulj ukoliko to dozvoli nadlezni organ, a u skladu sa kriterijumima i standardima prihvatanja otpada na deponijama, koji su definisani aneksom II direktive o deponijama otpada 1999/31/EC, a koji obezbeuju zastitu zivotne sredine, zastitu procesa "pozeljne stabilnosti na deponiji", zastitu u pogledu opasnosti po ljudsko zdravlje (u tom smislu svaki otpad pa i kanalizacioni mulj mora proi opste procedure testiranja za prihvatanje otpada na deponiji). Saglasno direktivama Evropske unije i domaem zakonodavstvu, glavna strategija upravljanja muljem odnosi se na: (i) prevenciju, (ii) smanjenje, (iii) proizvodnju, preradu i ponovnu upotrebu i (iv) odlaganje mulja. Prioritet se daje prevenciji i smanjenju kolicina proizvedenog mulja. Sprovoenjem odgovarajue kampanje i edukacijom trebalo bi raditi na smanjenju potrosnje vode. Dalje smanjenje mulja mogue je postii tretiranjem i stabilizacijom otpadnih voda. U sistemima postrojenja za aericirano tretiranje otpadnih voda kolicina mulja se smanjuje i za 25 %. Veoma je vazno da se ispita svaka druga mogunost korisenja mulja prije njegovog konacnog odlaganja. Za mulj definisanog kvaliteta postoje mogunosti korisenja u poljoprivredi, sumarstvu, sanacionim radovima i zelenim povrsinama. Nacini prerade mulja su: fizicka stabilizacija, hemijska stabilizacija i smanjenje patogenih klica i pasterizacija. Strateski master plan za upravljanje otpadom na republickom nivou preporucuje kompostiranje. Ovaj metod, meutim, zahtijeva veliku kolicinu agensa radi obezbjeenja pravilne konzistentnosti mulja za aeraciju u cvrst oblik. Kao agensi najcese se koriste piljevina i otpad od drveta ili komunalni otpad iz kojeg su izdvojene neorganske komponente. Kao suplementarni metod tretiranja mulja u Podgorici, Herceg Novom, Beranama i Pljevljima, Strateski master plan predlaze solarno susenje. 3.6.2. Kolicine mulja U Crnoj Gori samo u Podgorici postoji postrojenje za precisavnje otpadniih voda, ciji je kapacitet 55.000 ekvivalent stanovnika. Kako u gradskim naseljima Podgorice zivi preko 140.000 stanovnika, jasno je da ureaj svojim kapacitetima ne zadovoljava potrebe grada. Ureaj je tokom 2007. godine rekonstruisan, cime mu je povean kapacitet. Kolicina mulja koji se proizvodi u postrojenju za tretman otpadnih voda u Podgorici procjenjena je u Strateskom master planu za upravljanje otpadom na republickom nivou na 1.650 t/god. (Projekcija je raena na osnovu Strateskog master plana za kanlizaciju i

24

otpadne vode centralnog i sjevernog dijela Crne Gore). Podaci o kolicinama mulja koji se proizvede nakon rekonstrukcije ureaja nijesu bili dostupni zbog kratkog perioda rada postojenja nakon rekonstrukcije. 3.7. Otpad zivotinjskog porijekla Nusproizvodi zivotinjskog porijekla nastaju u klanicama, objektima za preradu mesa, ribe, jaja, mlijeka, u hladnjacama, skladistima, inkubatorima pilia, prodavnicama mesa, ribarama, ugostiteljskim objektima, objektima za uzgoj zivotinja, zooloskim vrtovima i drugim mjestima na kojima se zivotinje uzgajaju i gdje se proizvode namirnice zivotinjskog porijekla. Evropska unija je jasno definisala podjelu otpada zivotinjskog porijekla na tri kategorije. U prvu kategoriju spadaju: svi djelovi trupa, odnosno lesevi zivotinja za koje se sumnja da su ili su zarazene TSE-om, zivotinja koje nijesu uzgajane, divljih zivotinja, zivotinja iz zooloskih vrtova i cirkusa, zivotinja koje su korisene u naucnim istrazivanjima, zatim proizvodi dobijeni od zivotinja kojima su davane posebne supstance i dr. U drugu kategoriju ubrajaju se nusproizvodi kao sto su: stajsko ubrivo i sadrzaj probavnog trakta, ostaci sakupljeni pilikom precisavanja otpadnih voda iz klanica, proizvodi koji sadrze ostatke veterinarskih ljekova i kontaminata i slicno. Treu kategoriju nusproizvoda zivotinjskog porijekla cine djelovi zaklanih zivotinja koji su higijenski ispravni, ali nijesu namijenjeni za ishrnu ljudi, djelovi zaklanih zivotinja koji su neprikladni za ishranu ljudi, ali na kojima nema znakova bolesti koje se mogu prenijeti na ljude i zivotinje i slicno. Sve ove kategorije otpada zahtijevaju poseban tretman. U Crnoj Gori ne postoje podaci o kolicinama ove vrste otpada, niti je on posebno tretiran. 3.8. Ocjena stanja 3.8.1. Komunalni otpad 3.8.1.1. Neopasni komunani otpad Na osnovu prikazanih podataka moze se zakljuciti da se osnovni problemi, koji vaze za veinu opstina u Crnoj Gori u oblasti upavljanja otpadom, mogu svrstati u tri grupe: nacin i mogunost sakupljanja otpada, transport otpada, odlaganje otpada. Vezano za nacin i mogunost sakupljanja otpada karakteristicno je s obzirom da se jedino u gradovima redovno sakuplja otpad, sakupi se i deponuje samo oko 50% stvorenog otpada na teritoriji Crne Gore, pri cemu ne postoje pouzdani podaci da li se taj dio otpada koji nastaje u ruralnim podrucjima spaljuje ili ponovo koristi; postoje velika variranja u dnevno proizvedenim kolicinama i sastavu komunalnog otpada; sastav otpada daje velike mogunosti za reciklazu i kompostiranje, ali se oni trenutno ne vrse u znacajnijoj mjeri; nepravilno odlaganje otpada u stambenim zonama grada, kao posljedica nedovoljnog broja kontejnera; neadekvatan raspored i veliki broj neispravnih kontejnera, neadekvatan odnos graana prema pitanjima koja se odnose na oblast upravljanja otpadom. U dijelu transporta otpada moze se izdvojiti: nedostatak broja i vrste (odgovarajuih modernih) vozila za transport otpada; neodgovarajua ucestanost transporta otpada; nerijeseno pitanje transporta opasnog otpada iz zdravstvenih ustanova i nekih privrednih subjekata.

25

Najvei problem u oblasti upravljanja otadom odnosi se na konacno zbrinjavanje, odnosno deponovanje: gradska odlagalista ne odgovaraju vazeim domaim propisima i propisima EU (izuzev deponija ,,Lovanja" i ,,Livade") veina postojeih odlagalista su bez urbanisticke, graevinske i upotrebne dozvole, cesto veoma popunjena i pred zatvaranjem; za veinu deponija nijesu uraeni projekti i programi sanacije i njihovog sukcesivnog zatvaranja; na veini postojeih lokacija nema odgovarajue mehanizacije; na postojeim odlagalistima uglavnom se ne sprovodi tehnologija deponovanja, odnosno otpad se odlaze bez reda, ne sabija se i ne prekriva slojem inertnog materijala, na odlagalistima se cesto odlaze klanicki i medicinski otpad; nerijetko se na odlagalistima komunanog otpada odlaze industrijski otpad; na najveem broju odlagalista odlaganje se vrsi bez prethodnog selektiranja, nije oranizovana reciklaza (s malim izuzecima) u cilju valorizacije sekundarnih sirovina; odlaganje otpada na odlagalistima bez tretmana i postojanja potrebne infrastrukture dovodi do nekontrolisanog oslobaanja deponijskog gasa i cestih nekontrolisanih pozara; na odlagalistima nema postavljenih ureaja za kontrolu zagaenja vazduha i voda; ne postoje zvanicne deponije opasnog i inertnog otpada. 3.8.1.2. Opasni komunani otpad Na osnovu prethodno iznijetog, moze se zakljuciti da osnovni problem u oblasti upavljanja opasnim otpadom lezi u cinjenici da u Crnoj Gori ne postoji odgovarajua evidencija o proizvoacima i kolicinama opasnog komunanog otpada, pa, saglsno tome, niti odgovarajue akivnosti u pogledu tretmana i zbrinjavanja ove vrste otpada. Cesto se opasni komunalni otpad, zajedno sa ostalim komponentama komunalnog otpada, sakuplja i odlaze na gradskim odlagalistima. Postoje pojedinacni slucajevi da se otpadno ulje, razne vrste metala i papira i drugi otpad sa karakteristikama opasnog otpada, koji se moze reciklirati, sakuplja i transportuje u susjedne zemlje (uglavnom u Srbiju). Ove poslove uglavnom obavljaju manja preduzea. 3.8.1.3. Inertni komunani otpad Ne postoje podaci o kolicinama proizvedenog inertnog otpada. Manje kolicine otpada koji potice od rekonstrukcije stambenih i manjih poslovnih objekata, sakupljaju komunalna preduzea i, bez prethodnog izdvajanja reciklabilnih komponenti, odlazu uglavnom na deponije komunalnog otpada u veini gradova u Crnoj Gori. Veina JLS u Crnoj Gori nije definisala lokacije za odlaganje ove vrste otpada, pa je vrlo cesta pojava da graani otpad odlazu na spontano formiranim odlagalistima i smetlistima. 3.8.2. Industrijski otpad i opasni otpad Postupanje sa industrijskim otpadom Problem odlaganja industrijskog otpada u Crnoj Gori se rjesava na sljedee nacine: odlaganjem na posebna skladista ili deponije u krugu fabrika; na mjesovita i/ili industrijska odlagalista; odlaganjem na deponiju neopasnog/komunalnog otpada (neopasni industrijski otpad). Karakteristike postupanja sa industrijskim otpadom su: U veini slucajeva, postupanje sa industrijskim otpadom nije adekvatno niti je u skladu sa zakonskim zahtjevima;

26

Ne postoji deponija ili skladiste opasnog otpada koje se deklarise kao stalno odlagaliste opasnog otpada i koje zadovoljava osnovne kriterijume bezbjednog odlaganja, cime bi se rijesio problem odlaganja dijela industrijskog opasnog otpada; Proizvoaci otpada su prinueni da pronalaze po njih najbezbolnija rjesenja, koja nijesu u skladu sa tehnickim niti normama zastite zivotne sredine i to odlaganjem na privremena odlagalista, uglavnom u krugu preduzea, i to cesto na neadekvatan nacin (plasticna i metalna burad, plasticne vree, betonski platoi cesto bez nadstresnice, razne neadekvatne betonske ili druge kasete, rezervoari); Reciklaza otpada u industrijskim okvirima se najveim procentom odnosi na reciklazu metala i ambalaze i to: vraanjem amabalaze dobavljacu na ponovno korisenje, davanje ambalaze sakupljacima na dalju preradu.

Na osnovu dostupnih podataka, moze se zakljuciti da su osnovni problemi u oblasti upravljanja industrijskim opasnim otpadom isti kao i u upravljanju ostalim opasnim otpadom, a to znaci: ne postoji efikasna i strucna organizacija koja se sveobuhvatno bavi pitanjima upravljanja opasnim otpadom; ne postoji edukacija stanovnistva/privrede/zaposlenih o opasnom otpadu, nacinu postupanja, obavezi reciklaze, tako da postoje veliki rizici po zdravlje ljudi i zivotnu sredinu sto izaziva opravdanu zabrinutost javnosti; ne postoji kompletna baza podataka (katstar zagaivaca) sa identifikacijom svih proizvoaca u skladu sa propisima i direktivama EU; nije izvrsena karakterizacija cjelokupnog opasnog otpada u skladu sa nacionalnim zakonodavstvom i direktivama EU; nisu utvreni optimalni i dozvoljeni tehnoloski postupci za tretman i preradu opasnog otpada; nijesu jasno definisani generatori sekundarnih sirovina, niti odreeni potencijalni korisnici sekundarnih sirovina; nerijeseno pitanje transporta opasnog otpada ili sekundarnih sirovina do sakupljaca do primjene Zakona o upravljanju otpadom; postojea skladista u okvirima veine fabrika su privremenog karaktera, bez graevinske i upotrebne dozvole, ne postoji odobrena lokacija deponije opasnog otpada; ne postoji postrojenje za spaljivanje opasnog otpada; nijesu snimljeni i utvreni kapaciteti postojeih tehnoloskih proizvodnih postupaka koji bi se mogli koristiti za preradu odreenih vrsta i tipova otpada; ne postoji plan sanacije zemljista kontaminiranih opasnim otpadom, niti sanacije divljih industrijskih deponija opasnog otpada; prostornim planom nijesu predviene lokacije za izgradnju postrojenja za tretman opasnih otpada; u proizvodnim kapacitetima ne postoje programi upravljanja opasnim otpadima, kao ni procedure za postupanje sa opasnim otpadima; u fabrikama, uglavnom, ne postoje posebna lica ili sluzbe zaduzene za evidentiranje opasnih otpada. 3.8.3. Graevinski otpad U Crnoj Gori nema podataka o kolicinama graevinskog otpada niti se vrsi organizovano sakupljanje. Samo manju kolicinu ovog otpada sakupljaju i odvoze komunalna preduzea (otpad iz domainstava). Intenzvna gradnja poslednjih godina, meutim, doprinosi naglom porastu ove vrste otpada sto zbog neadekvatnog postupanja postaje sve vei problem. Otpad, uglavnom, uklanjaju izvoaci radova koristei vlastitu mehanizaciju, pri cemu ne izdvajaju korisne frakcije, ve pomijesan otpad odvoze do mjesta odlaganja. Ovaj otpad sadrzi i komponente ambalaznog otpada. Budui da u veini JLS nijesu utvrene posebne lokacije za odlaganje graevinskog otpada, najvei dio se odlaze na nekontrolisanim odlagalistima, pored puteva, uz rijecne tokove, itd.

27

3.8.4. Medicinski otpad U pogledu upravljanja i kontrole medicinskog otpada u Crnoj Gori postoji nedostatak zakonodavnog okvira za pravilno upravljanje ovom vrstom otpada. Posebne evidencije o medicinskom otpadu se ne vrse, a otpad se najveim dijelom odlaze na deponije komunalnog otpada. Takoe se ne vrsi poseban tretman medicinskog otpada, bez obzira na njegovu prirodu koja zahtijeva posebnu paznju. Stanje upravljanja medicinskim otpadom u Crnoj Gori moze se okarakterisati sljedeim:

u veini zdravstvenih ustanova higijenski standard upravljanja otpadom je znatno nizi od meunarodnih standarda; otpad iz operacionih sala, odjeljenja sa bolesnicima i laboratorija se ne sakuplja u adekvatnim posudama za jednokratnu upotrebu, opasni infektivni otpad se odlaze zajedno sa obicnim otpadom, a spricevi i igle se ne odvajaju od drugog otpada; upravljanje radioaktivnim otpadom iz medicinskih sluzbi se ne obavlja na bezbjedan nacin, ve se ispusta u kanalizaciju; infektivni otpad iz mikrobioloskih laboratorija se ne tretira na odgovarajui nacin; osoblje nije dovoljno obuceno o bezbjednom i higijenskom rukovanju otpadom; zbog neobiljezavanja opasnog i infektivnog otpada, postoji rizik od kontaminacije lica koja rukuju otpadom pri njegovom prevozu i odlaganju; infektivni otpad se ne skladisti na odgovarajua mjesta, gdje bi samo ovlasena lica imala pristup; neadekvatan prevoz i odlaganje specijalnog bolnickog otpada, predstavljaju rizik kako za one koji rukuju njim, tako i ljude koji na odlagalistima pretrazuju otpad.

3.8.5. Posebne vrste (tokovi) otpada 3.8.5.1. Otpadna ulja

Iako se radi o opasnom otpadu, u Crnoj Gori nije uspostavljen sistem za prikupljanje i tretman otpadnih ulja. Takoe ne postoji evidencija o kolicni proizvedenog otpada. Cesto se pojedine vrste otpadnih ulja bez ikakvog prethodnog tretmana ispustaju u povrsinske i podzemne vode ili u kanalizaciju. Evidentirani su pojedinacni slucajevi, posebno u opstinama Crnogorskog primorja koji obavljaju odreene aktivnosti na tretmanu otpadnih ulja i organizuju njihov izvoz do postrojenja u kojima se vrsi njihov potpuni tretman i trajno zbrinjavanje. 3.8.5.2. Otpad koji sadrzi PCB i PCT

U Crnoj Gori ne postoje posebni prostori za obradu ili odlaganje otpada koji sadrzi PCB. Ovaj otpad se, uglavnom, odlaze u kurugu preduzea koja koriste opremu sa PCB. Tokom 2007. godine, Vlada Crne Gore je, shodno obavezi iz kupoprodajnog ugovora Kombinata aluminijuma u Podgorici izvezla sve, do dana zakljucivanja ugovora u krugu fabrike uskladistene, kolicine iskorisenih transformatorskih ulja (PCB) i opreme kontaminirane PCB. Ova oprema i ulja su izvezeni u Njemacku i Austriju na tretman i odlaganje. 3.8.5.3. Vozila van upotrebe

Sakupljanje vozila koja se vise ne mogu koristiti i njihovo djelimicno recikliranje obavljaju manji dileri starog gvoza. Oni prikupljaju jedan broj vozila koja su van upotrebe, uklanjaju preostali koristan materijal i prevoze staro gvoze do Zeljezare. Gvoze, akumulatori, bakarne i aluminijske zice imaju isplativu ekonomsku vrijednost, pa se recikliraju. Ostali materijali, ukljucujui opasni otpad, kao sto su ulja, odlazu se na nekontrolisan nacin. U poslednje vrijeme preduzee DOO «Deponija» iz Podgorice, sakupilo je oko 400 t otpadnih vozila.

28

3.8.5.4.

Otpadne baterije i akumulatori

U Crnoj Gori ne postoji organizovano sakupljanje otpadnih baterija i akumulatora. Manje firme koje sakupljaju istrosena vozila, izdvajaju akumulatore i, uglavnom, izvoze. U naredenom periodu potrebno bi bilo uspostaviti sistem upravljanja svim otpadnim baterijama i akumulatorima koji bi obuhvatio: sakupljanje, obradu, recikliranje, kontrolisanu preradu i zbrinjavanje ostataka posle obrade i recikliranja, bez obzira na oblik, zapreminu, masu i materijale od kojih su izraeni. 3.8.5.5. Ambalaza i ambalazni otpad

Osnovni problemi, koji vaze za upavljanje komunalnim otpadom vaze i za ambalazu i ambalazni otpad. I pored nekih aktivnosti na izdvajanju i sakupljanju ambalaze i ambalaznog otpada iz komunalnog otpada, najvei dio ovog otpada i dalje se odlaze na odlagalistima komunalnog otpada. Vezano za nacin i mogunost sakupljanja ovog otpada karakteristicno je: ne postoje pouzdani podaci o kolicinama ovog otpada; postoje velika variranja u dnevno proizvedenim kolicinama i sastavu ovog otpada; sastav otpada daje velike mogunosti za reciklazu, ali se ona trenutno ne vrsi u znacajnijoj mjeri; zbog nedovoljnog broja kontejnera, otpad se nepravilno odlaze i, narocito kada se radi o papiru i kartonu, u velikoj mjeri unistava; ambalazni otpad iz domainstava uglavnom sakupljaju javna komunalna prduzea, uz ostali komunalni otpad; dio ambalaznog otpada koji proizvode privredni subjekti sakupljaju, takoe, komunalna preduzea ili lica sa kojima su vlasnici otpada sklopili ugovore o preuzimanju i zbrinjavanju ove vrste otpada; u Crnoj Gori, u Podgorici, Herceg Novom i na meuopstinskoj deponiji «Lovanja» izdvajaju se pojedine vrste ambalaznog otpada (karton, staklo, PET, limenke ...), koje se podvrgavaju postupku predtretmana i izvoze, uglavnom u Srbiju. 3.8.5.6. Otpadne gume

Stanje u oblasti upravljanja otpadnim gumama, kao i kod drugih posebnih tokova otpada, karakterise izostanak praenja nastanka, tretmama i nacina zbrinjavanja ove vrste otpada. 3.8.5.7. Elektricni i elektronski otpad

Stanje i problemi sadasnjeg nacina upravljanja EE otpadom se ocituju u rastu ukupnih kolicina otpada koje zavrsavaju na odlagalistima, cime se kapaciteti postojeih odlagalista smanjuju poveevajui ujedno rizik za zdravlje ljudi i zivotnu sredinu. Podaci o EE-otpadu i njegovim tokovima se ne obrauju, pa je samim tim i procjena kolicina nesigurna. EE-otpad se zasada odvozi u sklopu akcija sakupljanja kabastog otpada ili redovnog odvozenja komunalnog otpada i zavrsava, najcese, na raznim odlagalistima. Sve je vise interesovanja o nacinu postupanja sa ovim otpadom, a pojedini sakupljaci otpada kao sekundarnih sirovina poceli su sa prikupljanjem i skladistenjem u cilju obrade ili izvoza. 3.8.6. Komunalni kanalizacioni mulj Iako gradovi u Crnoj Gori imaju kanalizacionu mrezu za priblizno 300.000 stanovnika, infrastruktura za prihvat otpadnih voda (izuzev u Podgorici) ne sadrzi postrojenja za tretman otpadnih voda i one se bez prethodnog precisavanja ispustaju u okolinu. Mulj koji se proizvodi u postrojenju u Podgorici se za sada odlaze u krugu JP «Vodovod i kanalizacija» jer nije obraen i isusen do nivoa koji bi omoguio njegovo skladistenje na sanitarnoj deponiji. Da bi se ovaj mulj mogao odlagati na deponiji u Podgorici, zahtijeva se vei nivo prerade.

29

3.8.7. Otpad zivotinjskog porijekla Otpad zivotinjskog porijekla nije posebno tretiran u Crnoj Gori. Unistavanja ostataka zivotinjskog porijekla su, uglavnom, vrsena na neadekvatan nacin, zakopavanjem ili odlaganjem na otvorena smetlista. 3.8.8. Institucionalni i zakonodavni okvir Najvaznije karkteristike postojeeg stanja institucionalnog i zakonodavnog okvira ukazuju na nedovoljne institucionalne kapacitete, kao i nepotpun zakonodavni okvir, cime se stvara prostor za slabu primjenu postojeih propisa. Stanje u ovim segmentima uprvaljanja otpadom ukazuje na nekompletnost upravljanja otpadom i sljedee nedostatke: nije uspostavljena implementacija integralnog i efikasnog sistema upravljanja otpadom, neharmonizovanost dijela postojeeg zakonodavstva sa EU zakonodavstvom, nepokrivenost svih aspekata sistema upravljanja otpadom, nepotpuna primjena u praksi, nedovoljni ljudski i tehnicki resursi, nedovoljni finsnsijski instrumenati za obavljanje komunalnih djelatnosti na nivou JLS, neefikasni instrumenti za sprovoenje zakonodavstva, nedovoljno definisane inspekcijske nadleznosti i kazne, nedostatak jasno utvrenih sistema i procedura, nedostatak ucesa privatnog sektora u komunalnim djelatnostima i, uopste, oblasti upravljanja otpadom.

30

4.

STRATEGIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

Strategija upravljanja otpadom u Crnoj Gori je postavljena u okviru Nacionalne politike upravljanja otpadom i Strateskog master plana za upravljanje otpadom na republickom nivou. Crna Gora je 26. februara 2004. godine usvojila Nacionalnu politiku upravljanja otpadom koja sadzi viziju, nacela i ciljeve utvrene Programom razvoja zivotne sredine, kao i ve postojee nacionalne regulative i standarde. Politika integralnog i odrzivog upravljanja otpadom u Crnoj Gori utvruje nacin upravljanja otpadom i definise ciljeve i strategije koji e olaksati njeno sprovoenje. Kljucni elementi strategije su: uspostavljanje adekvatnog institucionalnog okvira za upravljanje otpadom; smanjenje proizvodnje svih vrata otpada i njihovog uticaja na zivotnu sredinu; poveanje pokrivenosti povrsina sakupljanjem otpada; obezbjeenje zdravog zivota ljudi i smanjenje negativnih uticaja loseg upravljanja otpadom na zivotnu sredinu; uspostavljanje hijerarhije upravljanja otpadom; formiranje reciklaznih centara; obezbjeivanje lokacija za dugorocno odlaganje otpada; priprema objekata za upravljanje otpadom. Osnovni ciljevi i podciljevi ukupnog sistema upravljanja otpadom su: samodovoljnost u upravljanju proizvedenim otpadom; nova regionalna (meuopstinska) odlagalista otpada u skladu sa standardima EU; integralni sistem upravljanja otpadom; smanjivanje proizvedenih kolicina otpada; smanjivanje kolicina otpada koji se odlaze na odlagalista primarnim odvajanjem korisnog otpada; smanjivanje udjela biorazgradivog otpada u odlozenom komunalnom otpadu; smanjivanje negativnog uticaja odlozenog otpada na okolinu, klimu i zdravlje ljudi; upravljanje proizvedenim otpadom na principima odrzivog razvoja; energetsko iskorisavanje otpada. Kako bi se ostvarili ovi ciljevi, prioritet je izgradnja meuopstinskih sanitarnih deponija i uspostavljanje meuopstinskih centara za upravljanje komunalnim otpadom. U poreenju s drugim sektorima, u oblasti upravljanja otpadom se malo paznje posveuje integralnom pristupu upravljanja otpadom zasnovanom na adekvatnom informacionom sistemu, decentralizovanoj odgovornosti, interdisciplinarnoj interakciji i kooperaciji izmeu nivoa. Napori za poboljsanje stanja u ovoj oblasti treba da budu usmjereni ka odgovarajuem strateskom planiranju i metodama finansijskog menadzmenta, ukljucujui ekonomske cijene usluge, planiranje i kontrolu budzeta, proracun jedinicnih troskova i finansijsku i ekonomsku analizu. U operativnom dijelu, planiranje upavljanja otpadom treba da ukljuci: tehnike sakupljanja podataka, analizu sastava otpada, projekciju stvaranja otpada, formulisanje specifikacije opreme, obezbjeenje postupaka i upravljanja informacionim sistemom za efikasan monitoring, evaluaciju i reviziju planiranja. Urbanisticko planiranje, takoe, ima vaznu ulogu u dostizanju odrzivog upravljanja otpadom. Adekvatno urbanisticko planiranje treba da:

obezbijedi planski okvir koji omoguava adekvatno ucese postrojenja za upravljanje otpadom; podstice praksu upravljanja otpadom sa ciljem ocuvanja zivotne sredine; minimizira nepovoljne uticaje na zivotnu sredinu koji proizilaze iz rukovanja, prerade, tretmana, transporta i odlaganja otpada; da razmotri potrebu novih postrojenja za tretman i odlaganje otpada.

31

5.

OPCIJE UPRAVLJANJA OTPADOM

Zbog razlike u kvalitetu pojedinih postupaka obrade otpada, evropske direktive i Zakon o upravljanju otpadom definisu strogi hijerarhijski tok (postupak) zbrinjavanja otpada: PREVENCIJA NASTAJANJA OTPADA PONOVNA UPOTREBA DOBIJANJE MATRIJALA DOBIJANJE ENERGIJE ILI DRUGE VRSTE OBRADE PRIJE KONACNOG ODLAGANJA OTPADA Koncept hijerarhije upravljanja otpadom ukazuje da najefiktivnije rjesenje za zivotnu sredinu cesto predstavlja smanjenje proizvedenih kolicina otpada. Meutim, tamo gdje dalje smanjivanje nije prakticno ostvarljivo, pojedini proizvodi i materijali u otpadu se mogu iskoristiti za istu ili slicnu namjenu. Ukoliko ne postoji ni takva mogunost, otpad se dalje moze iskoristiti kroz reciklazu ili kompostiranje, ili za dobijanje energije. Samo ako ni jedna od prethodnih mogunosti ne daje rjesenje, otpad treba odloziti na deponiju. Ovaj strogi niz je uspostavljen s obzirom na ukupnu ocjenu odrzivosti, odnosno ekoloske prihvatljivosti. Navedena rjesenja koriste se i iscrpljuju tim redom, smanjujui svaki put kolicinu otpada za dalju obradu. Veliki broj evropskih drzava nastoji da redukuje kolicine otpada koje se odlazu na deponije, usljed cega raste potreba da se u ukupnoj kolicini povea udio recikliranog i bioloski obraenog otpada. Postoji vise moguih postupaka zbrinjavanja otpada s vrlo razlicitim uticajem na okolinu. Prevencija nastajanja otpada, kao i druge mjere za smanjivanje nastajanja otpada, svakako je najpovoljnija metoda za rjesavanje problema otpada. Te se mjere preduzimaju u toku tehnoloskog procesa na mjestu nastajanja otpada, a ukljucuju prevenciju nastajanju promjenom nacina proizvodnje ili nacina upotrebe, redukciju na samom izvoru, kao i ponovnu upotrebu proizvoda. Postupci reciklaze, odnosno prerade materijala takoe daju dobre rezultate u pogledu uticaja na okolnu, a odnose se, uglavnom, na odvojeno prikupljeni otpad koji se moze iskoristiti kao sekundarna sirovina. a) Smanjivanje otpada na izvoru Kreator politike koja treba da rezultira redukcijom proizvedenih kolicina otpada treba da bude Vlada. Za razliku od drugih opcija u hijerarhiji otpada, redukcija otpada nije opcija koja se moze odabrati u nedostatku drugih. O redukciji se mora razmisljati svaki put kada se donosi odluka o korisenju resursa. Redukcija mora biti osmisljena od projektovanja, preko izrade do transporta, ambalaze i prodaje proizvoda. Potrosaci takoe treba da aktivno ucestvuju u redukciji otpada kupovinom proizvoda koji daju minimalni otpad. b) Ponovna upotreba Neki proizvodi su dizajnirani da bi se mogli koristiti vise puta. Propisima EU o ambalazi, dat je podstrek proizvoacima da razmotre primjenu ambalaze za visestruku upotrebu (staklena ambalaza, pojedine vrste plasticne ambalaze i sl). U nekim slucajevima proizvodi se mogu preraditi u proizvode iste ili slicne namjene. Ponovnim korisenjem proizvoda stedi se energija, smanjuju se troskovi odlaganja, kao i troskovi trgovaca i potrosaca. c) Reciklaza Reciklaza je znacajna kako u domenu industrijskog tako i u domenu komunalnog otpada. U oba slucaja se mogu ostvariti izuzetno znacajni tehnicki, ekoloski i ekonomski efekti. Najznacajniji su svakako: smanjenje kolicina industrijskog i komunalnog otpada koje bi se morale trajno zbrinuti odlaganjem na deponije (cime se vijek deponija produzava) i znacajno usporavanje procesa iscrpljivanja prirodnih sirovinskih resursa. Uvoenje selektivnog prikupljanja otpada u naseljima i gradovima pocinje opredjeljenjem lokalnih vlasti da frakcije komunanog otpada, koji se moze reciklirati ne odlazu, na sanitarne deponije, ve da se izdvajaju i koriste kao sekundarne sirovine. Ukoliko se izdvajanje korisnih frakcija otpada vrsi na mjestu njegovog nastanka, potrebni su novi kontejneri za selektivno sakupljanje otpada i nova vozila za sakupljanje i prevoz otpada.

32

Dalje sortiranje i kompaktiranje ovih materijala obavlja se u centralnoj stanici za reciklazu, odakle ih preuzimaju kupci, koji ih koriste kao sekundarne sirovine. d) Kompostiranje Kompostiranje predstavlja ubrzano, djelimicno, razlaganje vlazne, cvrste organske materije, prvenstveno otpadaka od hrane, pomou aerobnih mikroorganizama i pod kontrolisanim uslovima. Kao proizvod dobija se koristan materijal - kompost, slican humusu, koji nema neprijatan miris i koji se moze koristiti kao sredstvo za poboljsanje kvaliteta zemljista ili kao ubrivo. Prednosti i nedostaci kompostiranja: (i) prednosti ­ krajnji proizvod ima izvjesnu trzisnu vrijednost, prostor potreban za lokaciju postrojenja je relativno mali, cijene transporta nijesu mnogo visoke; (ii) nedostaci ­ potrebna velika ulaganja u postrojenje, trziste nije uvijek osigurano, skladistenje krajnjeg proizvoda moze biti problem, cesto je potrebno kompost dodatno tretirati (proces sterilizacije, itd.). e) Anaerobna digestija Razlaganje (fermentacija) organskog dijela cvrstog otpada (pri cemu se dobija tzv. biogas koji sadrzi u najveem procentu metan) moze se ostvariti putem anaerobnog razlaganja ili anaerobne fermentacije. Uprkos znacajnim ogranicenjima, bioloske metode za preradu cvrstog i opasnog otpada stalno privlace paznju. Pojedine vrste mikroorganizama u odgovarajuim uslovima pretvaraju neke organske materije u bezopasne, cak upotrebljive nusproizvode, meu kojima i metan. Komunalni otpad i mulj iz postrojenja za preradu otpadnih voda se prerauju u posebnim kadama u kojima relativno brzo dolazi do anaerobnog mikrobioloskog razlaganja iz kojeg nastaje biogas. Posle fermentacije organskog otpada, izdvojenog na izvoru, ostatak fermentacje se tretira aerobno do komposta. Na taj nacin je konacni rezultat fermentacije otpada slican aerobnom kompostiranju. U procesu razlaganja otpada organska frakcija se razlaze na: biogas, kompost i vodu. U zavisnosti od sastava organske materije, proizvodnja biogasa iznosi 130 -150 m3/t otpada. Biogas je ekolosko gorivo sa toplotnom moi 6-7 kWh/m3 i moze se upotrijebiti u komercijalne svrhe za proizvodnju elektricne energije, kao energent u domainstvima, ili kao gorivo za vozila. f) Otpad kao gorivo

spaljivanje (insineracija) otpada

Spaljivanje otpada se primjenjuje u cilju smanjivanja njegove kolicine i iskorisavanja, tokom procesa spaljivanja, osloboene energije. Spaljivanjem otpada raspoloziva hemijska energija, definisana toplotnom moi, prevodi se u fizicku energiju dimnih gasova, definisanu temperaturom gasova. Postrojenja za spaljivanje komunalnog otpada sa iskorisavanjem toplote su po svojim karakteristikama slicna termoelektranama. Spaljivanje je znacajan i koristan nacin redukcije kolicine otpada, do nivoa od cak 90%. Meutim, kapitalni i operativni troskovi za modernu spalionicu (insinerator), koja radi u skladu sa emisnionim ogranicenjima, su visoki, generalno mnogo visi od troskova za odlaganje otpada na sanitarnim deponijama. Iako se spaljivanjem smanjuje zapremina otpada, javlja se dodatni otpad koji nastaje usljed precisavanja dimnih gasova koji su kontaminirani i zahtijevaju slozen i skup tretman. Ovo ukljucuje dodatak kreca, kao i aktivnog uglja za apsorbciju dioksina i sakupljanje leteeg pepela. Oko 30% kapitalnih troskova kod konvencionalnog postrojenja za spaljivanje se odnosi na sistem za precisavanje dimnih gasova. Ostaci od tretmana gasa se smatraju opasnim otpadom. Spaljivanje otpada sa iskorisenjem energije mora biti razmatrano u kontekstu integralnog pristupa upravljanja otpadom koji znaci redukciju, ponovnu upotrebu i reciklazu. Kada je spaljivanje sa iskorisenjem energije najprakticnija opcija za zivotnu sredinu, neophodno je razmotriti mogunost kombinovanog dobijanja toplote i energije u cilju poveanja efikasnosti procesa.

33

alternatina goriva

Neki industrijski procesi i postrojenja za proizvodnju energije rade pod uslovima koji dozvoljavaju korisenje otpada visoke kaloricne moi umjesto konvencionalnog goriva. U ovom slucaju postoji korist po zivotnu sredinu i smanjenje troskova proizvodnje. Integralna prevencija i kontrola zagaenja daje granice do kojih se u procesu primarno gorivo moze zamijeniti otpadom. Direktiva EU o spaljivanju otpada takoe propisuje dozvoljenje granice emisije za postrojenja koja koriste alternativna goriva. g) Nove tehnologije tretmana otpada sa iskorisenjem energije Nove tehnologije, ukoliko su pouzdane i konkurentne u poreenju sa ostalim opcijama, mogu takoe zauzeti svoje mjesto u sistemu upravljanja otpadom. Neke od ovih tehnologija su: Piroliza ­ Kod ovog tretmana organski otpad se zagrijeva u odsustvu vazduha i dobija se smjesa gasovitih i tecnih goriva, a nusproizvod je inertni cvrsti ostatak; Gasifikacija ­ postupak se sastoji u zagrijevanju otpada koji sadrzi ugljenik u prisustvu vazduha ili pare, radi dobijanja gorivih gasova. Tehnologija se zasniva na poznatom procesu proizvodnje gasa iz uglja i zahtijeva industrijska postrojenja. Plazma ­ Plazma predstavlja alternativu za sistem tertmana otpada u spalionicama. Energija osloboena elektricnim praznjenjem u inertnoj atmosferi omoguava da se pri temperaturi koja dostize 3 000 ­ 10 000 oC, organski materijal pretvara u gas bogat vodonikom i inertni amorfni ostatak. Gas je pogodan za dobijanje elektricne energije. Ovakav sistem je izuzetno skup i jos uvijek je vrlo malo u primjeni. h) Odlaganje otpada na deponije Odlaganje otpada na sanitarne deponije predstavlja dio u kompleksnom procesu upravljanja otpadom koji obuhvata tretiranje otpada od nastanka do konacnog odlaganja finalnog ostatka na deponiju. Sanitarne deponije su aktuelne u svakoj kombinaciji zbrinjavanja otpada jer uvijek postoji jedan dio otpada koji se mora odloziti deponovanjem. Sanitarne deponije su infratrsukturni objekti u kojima postoji jedan ili vise posebno ureen prostor (najcese u obliku kade), za odlaganje otpada, gdje se odreenim tehnoloskim postupcima otpad kompaktira i pokriva slojem zemlje ili drugog inertnog materijala i na taj nacin trajno zbrinjava. Posebno ureeni prostor u kojem se otpad odlaze je vodonepropusan i na taj nacin se rizik za prodiranje procjednih voda iz deponije u zemljiste i eventalne podzemne vodotokove svodi na najmanju moguu mjeru. Takoe ovaj prostor sadrzi dva odvojena drenazna sistema, jedan za prikupljanje i tretman procjednih voda do nivoa propisanog kvaliteta koji omoguava njihovo ispustanje u recipijent i drugi za prikupljanje proizvedenih gasova. Odlaganje otpada na sanitarnim deponijama izvodi se na nacin koji smanjuje negativne uticaje na zivotnu sredinu - odlaganje se vrsi u tankim slojevima, sabijanjem (kopmaktiranjem) do najmanje prakticne zapremine i nanosenjem i sabijanjem pokrivnog materijala na kraju svakog operativnog dana. Kljucni principi sanitarne deponije su: primjena dnevnog pokrivaca; zastita povrsinskih i podzemnih voda od procjednih voda (filtrata) iz deponije; kontrola deponijskog gasa; zabrana otvorenog paljenja otpada. Izgradnja sanitarnih deponija podrazumijeva aktivnosti u vise faza, pri cemu je neophodno postovati sljedei redosljed: (i) izbor lokacije (terensko-istrazivacki postupak); (ii) utvrivanje lokacije kroz prostorno plansku dokumentaciju i izrada uslova za njeno privoenje namjeni; (iii) izrada dokumentacije za izvoenje (tehnicka dokumentacija); (iv) izgranja deponije. Svaka od ovih faza podlijeze specificnim zakonskim i strucnim uslovima,

34

kao i specificnoj proceduri obezbjeenja podataka, iznalazenja optimalnih rjesenja i revizije svake faze posebno. Jedan od najvaznijih zadataka vezanih za odlaganje otpada je planiranje nacina korisenja rekultivisanog zemljista. Strateskim master planom je predviena sanacija postojeih odlagalista nakon koje nee predstavljati opasnost po zdravlje ljudi i kvalitet zivotne sredine. U Podgorici je proces sanacije visedecenijskog odlagalista obavljen u sklopu izgradnje moderne sanitarne deponije na kojoj se istovremeno odlaze do tada deponovani otpad i nove kolicine sakupljenog otpada. Polazei od cilja da se smanji uticaj otpada na zivotnu sredinu i poboljsa efikasnost korisenja resursa, uzevsi u obzir sve navedene opcije upravjanja otpadom, za Crnu Goru su u ovom trenutku najprihvatljiviji postupci koji pretpostavljaju poveano iskorisavanje otpada. Razlozi za potrebu poveanog iskorisenja otapda su:

ograniceni prirodni resuri nameu potrebu raconalnog korisenja onoga cime se raspolaze; strozi propisi o zastiti zivotne sredine otezavaju zbrinjavanje otpada deponovanjem, pa je neophodno kroz proces selektivnog prikpljanja otpada i reciklaze smanjiti kolicine otpada koji se odlaze; teskoe u obezbjeivanju lokacija za nove deponije ukazuju na reciklazu kao jednu od mogunosti smanjivanja potreba za novim deponijama.

Uslovi koji uticu na odluku o iskorisavanju ili uklanjanju otpada su:

poveani zahtjevi za ekoloski bezbjednijim uklanjanjem otpada, sto za posljedicu ima vee troskove uklanjanja; primjena principa zaracunavanja stvarnih troskova uklanjanja otpada zagaivacu; razvoj novih tehnologija i postupaka iskorisavanja otpada; razrada modela prognoziranja, radi procjene razvoja trzista sirovina.

35

6.

PRETOSTAVKE ZA IZRADU PLANA UPRAVLJANJA OTPADOM

Plan upravljanja otpadom definise upravljanje otpadom u narednih pet godina u skladu sa Nacionalnom politikom upravljanja otpada usvojenom 2004. godine i Strateskim master planom za upravljanje otpadom na republickom nivou usvojenim 2005. godine, bazirajui se na:

prevenciji nastajanja otpada; postepenom sirenju teritorije sa koje se sakuplja otpad, odreivanju oblasti koje gravitiraju zajednickom prikupljanju otpada; formiranju mreze meuopstinskih deponija na osnovu oblasti koje gravitiraju zajednickom prikupljanju komunlanog otpada; uspostavljanju sistema za recikliranje otpada.

Sistem za upravljanje otpadom mora biti organizovan na nacin da bude lako primjenjljiv sa visokim stepenom bezbjednosti za zivotnu sredinu. U pocetku on e se u najveoj mjeri i dalje oslanjati na odlaganje na deponijama. Stavljanje novih objekata za upravljanje otpadom u funkciju, odlaganje otpada na deponije bie znatno redukovano, ali se uvijek mora obezbijediti prostor za konacno odlaganje preostalog otpada, kao i ostatke recikliranja, kompostiranja i za druge materijale za koje se ocijeni da je odlaganje najpogodniji vid tretiranja. 6.1. Komunalni otpad

6.1.1. Projekcija kolicina otpada U Crnoj Gori najvea dnevna specificna kolicina otpada stvara se u primorskom regionu, sto je saglasno veim ekonomskim potencijalima ovog podrucja, uglavnom, kao posljedica turistickih privrednih djelatnosti i, s tim u vezi, veeg broja komercijalnih objekata i iznosi oko 0,90 kg/st/dan. Za centralni region pretpostavljena je nesto niza stopa specificne kolicine otpada i ona iznosi 0,80 kg/st/dan. Znatno niza vrijednost specificne kolicine otpada od 0,60 kg/st/dan, karakterise sjeverni (planinski) region, koji je, s jedne strane, slabije razvijen u ekonomskom smislu, a s druge zastupljeno je vise nego u ostalim djelovima Crne Gore ponovno iskorisavanje otpada u domainstvima. Na osnovu nekih iskustava u upravljanju otpadom u turistickim podrucjima, pretpostavlja se vea dnevna stopa proizvodnje komunalnog otpada od 1,50 kg/tur./dan. Ova kolicina otpada je posljedica promjene ponasanja usljed turistickih aktivnosti, npr. vea potrosnja proizvoda za jednokratnu upotrebu. U tabeli koja slijedi data je procjena proizvodnje specificnog komunalnog otpada (preuzeto iz Master plana):

Tabela 13. Specificna proizvodnja komunalnog otpada

Procjena specificne proizvodnje komunalnog otpada kg/st/dan kg/st/god Centralni region 0,80 292 Rezidencijalno Primorski region 0,90 329 stanovnistvo Planiniski region 0,60 219 Izbjeglice 0,25 91 Turisti (vezan za broj noenja) 1,50 Na osnovu postojeih demografskih podataka, ukljucujui broj stanovnika, broj noenja turista, broj izbjeglica i stanovnika koji su zaposleni u inostranstvu, kao i podataka koji se

36

odnose na specificnu proizvodnju otpada, postojea proizvodnja otpada u Crnoj Gori prikazana je u sljedeoj tabeli 1:

Tabela 14. Procjena proizvodnje otpada po opstinama

Procjena proizvodnje otpada po opstinama Proizvoaci otpada Iznos otpada po opstinama (t/god)

Opstina Podgorica Niksi Cetinje Danivlovgrad Bar Herceg Novi Ulcinj Kotor Budva Tivat Bijelo Polje Pljevlja Berane Rozaje Plav Mojkovac Kolasin Andrijevica Pluzine Zabljak Savnik Ukupno Region Stanovn. 169.132 75.282 18.482 16.523 279.419 40.037 33.034 20.290 22.947 15.909 13.630 145.847 50.284 35.806 35.068 22.693 13.805 10.066 9.949 5.785 4.272 4.204 2.947 194.879 620.145 Turisti (noenja) 74.169 35.826 39.948 230 150.173 721.774 1.506.053 588.280 347.023 2.319.339 209.301 5.691.770 9.945 7.921 2.323 1.239 0 5.714 18.575 0 1.075 47.307 228 94.327 5.936.270 Lica koja Izbjegla rade lica vani 10.352 12.507 1.522 2.500 243 140 119 800 12.236 15.947 5.502 7.191 1.137 4.000 6.202 1.360 763 815 410 2.000 510 2.000 14.524 17.366 7.015 1.550 1.098 700 5.922 5.716 5.003 1.140 7.879 2.000 251 235 104 500 686 1.515 25 140 39 105 34 0 28.056 13.601 54.816 46.914 Lokal. stanov. 50.532 22.211 5.410 4.899 83.052 13.652 11.220 6.789 7.613 5.411 4.662 49.347 11.154 7.905 8.217 5.034 3.208 2.227 2.225 1.408 948 931 645 43.902 176.301 Turisti 111 54 60 0 225 1.083 2.259 882 521 3.479 314 8.538 15 12 3 2 0 9 28 0 2 71 0 141 8.904 Lica koja rade vani 766 113 18 9 906 458 95 516 63 34 42 1.208 389 61 329 278 437 14 6 38 1 2 2 1.557 3.671 Izbjegla lica 1.138 228 13 73 1.452 654 364 124 74 182 182 1.580 141 64 520 104 182 21 46 138 13 10 0 1.239 4.271 Ukupno 52.547 22.606 5.501 4.981 85.635 15.847 13.938 8.311 8.271 9.106 5.200 60.673 11.699 8.042 9.069 5.418 3.827 2.271 2.305 1.584 964 1.014 647 46.839 193.147

Central. region

Primors. region

Planins. region

6.1.2. Sastav komunanog otpada Podaci o fizickom sastavu otpada su vazni za procjenu i utvrivanje sljedeih aktivnosti: izbor i korisenje odgovarajue opreme za skladistenje, sakupljanje, transport, tretman i odlaganje otpada; procjenu izvodljivosti smanjenja otpada ­ ponovne upotrebe na mjestu nastanka, recikliranja i obnove energije; projektovanje transfer (pretovarnih) stanica, postrojenja za tretman otpada ­ postrojenja za reciklazu, deponija i objekata na deponijama. Generalno, komunalni otpad se sastoji od sljedeih glavnih frakcija: organski otpad (ostaci hrane, otpad iz dvorista, trava, lise, odsjecene grane, drvee); papir i karton (novine, knjige, casopisi, komercijalna stampa, kancelarijski papir, papir za pakovanje, papir za cisenje, valoviti papir); plastika (ambalazni materijal, kutije, boce, plasticne kese, folije i drugi proizvodi od plastike); staklo (boce, tegle, ambalaza za pia, ravno staklo); metal (limene kante, limenke, aluminijum, gvoze i drugi metali); tekstil i koza; ostalo (prljavstina, pepeo, ulicno smee, prasina, neidentifikovani materijali).

U odnosu na vrijednosti date u Master planu, ova tabela je inovirana na nacin sto je obracun raen na bazi broja stanovnika prema popisu iz 2003. godine, s tim da su na ime rasta broja stanovnika od 2003 do 2006. godine, izvrsene korekcije u specificnoj proizvodnji otpada. Podaci o broju noenja odnose se na 2006. godinu i preuzeti su iz zvanicnih podataka MONSTATA.

1

37

Saglasno tacci 3.1.2., pretpostavljeni sastav komunalnog otpada u Crnoj Gori (formiran na osnovu podataka dobijenih od opstina i iskustava zemalja u okruzenju), izgleda:

Tabela 15. Procjena sastava komunalnog otpada

Procjena sastava komunalnog otpada (%)

Papir i karton Cenralni region Primorski region Planinski region Prosjek Staklo Metal Plastika Tekstil Organski Ostali Ukupno

17 25 15 18

7 10 7 8

4 5 4 4

10 15 12 12

5 5 5 5

25 25 35 28

32 15 22 25

100 100 100 100

Poznato je da turisticka privreda proizvodi disproporcionalno vise otpada od ambalaznog materijala (limenke, boce za vodu i pia, kartonske kutije, staklene boce, plasticna pakovanja). S obzirom da planiniski region karakterise vei broj stanovnistva koji zivi u ruralnim podrucjima, pretpostavlja se da e otapd proizveden u tom dijelu Crne Gore sadrzati vise organskih komponenti. 6.1.3. Podrucja obuhvaena komunanim uslugama S obzirom da se ne raspolaze preciznim podacima o stepenu sakupljanja otpada u opstinama, podaci su preuzeti iz Strateskog master plana, koji je baziran na procjenama: stepen sakupljanja u gradskim sredinama je 85%, a u ruralnim 15 % ukupno proizvedenog otpada; ostali otpad u manjim gradovima, naseljima i selima se ne sakuplja, zbog cega se otpad koji se ne moze dalje koristiti odlaze na smetlistima; u centralnom regionu u kojem oko 80% stanovnistva zivi u centru grada, stepen sakupljanja otpada iznosi 70%; u primorskom regionu, zbog urbanizovanosti cijelog podrucja, 58% stanovnistva obuhvaeno je komunalnim uslugama, iako u centrima grada zivi 40% stanovnistva; usljed niskog stepena urbanizacije i gustine stanovnistva (oko 40% stanovnistva zivi u ruralnom podrucju), stepen sakupljanja otpada u planinskom regionu iznosi 42%. Na osnovu podataka o specificnoj proizvodnji otpada i stepena obuhvaenosti komunalnim uslugama, obracunate su godisnje kolicine sakupljenog otpada za svaku jedinicu lokalne samouprave, meuopstinska podrucja (saglasno podjeli za izgradnju deponija u Master planu), i cijelu Crnu Goru.

Tabela 16. Godisnje kolicine sakupljenog otpada Otpad u opstimana (t/god) 2006. god Gravitaciono Opstine Stanonistvo Reciklirano i podrucje Proizveden Recikliran Odlozen odlozeno (%) Podgorica 169.132 52.547 2.800 36.347 74 Cetinje 18.482 5.501 0 4.018 73 Podgorica Danilovgrad 16.523 4.981 0 2.137 43 ukupno 204.137 63.030 2.800 42.502 72 Niksi 75.282 22.606 0 15.414 68 Pluzine 4.272 964 0 354 37 Niksi Savnik 2.947 647 0 161 25 ukupno 82.501 24.217 0 15.929 66 Bar 40.037 15.847 0 7.648 48 Bar Ulcinj 20.290 8.311 0 4.480 54 ukupno 60.327 24.158 0 12.128 50 Herceg Novi Herceg Novi 33.034 13.938 850 8.519 67 Kotor 2 Kotor 22.947 8.271 4.528 57 570 Budva 15.909 9.106 6.525 74 3.504 71 Tivat 13.630 5.200

2

U master planu predviena Budva

38

Bijelo Polje 3

Pljevlja

Berane

ukupno Bijelo Polje Mojkovac Kolasin ukupno Pljevlja Zabljak ukupno Berane Rozaje Plav Andrijevica ukupno

Crna Gora

85.520 50.284 10.066 9.949 70.299 35.806 4.204 40.010 35.068 22.693 13.805 5.785 77.351 620.145

22.576 11.699 2.271 2.305 16.274 8.042 1.014 9.056 9.069 5.418 3.827 1.584 19.898 193.147

570 23.077 0 4.457 0 1.007 0 864 0 6.328 0 4.424 0 421 0 4.845 0 3.619 0 2.410 0 1.643 0 469 0 8.142 4.220 112.951

67 38 44 37 39 55 42 54 40 44 43 30 41 61

6.1.4. Budua proizvodnja otpada Generalno, kolicina otpada i njegov sastav zavise od niza razlicitih faktora, kao sto su: porast broja stanovnika ekonomska situacija, promjena u potraznji i prirodi potrosnih dobara, promjena metoda prerade. Sve pretpostavke na kojima se zasniva projekcija proizvodnje otpada, preuzete su iz Master plana. Zbog razlika u odnosu na period izrade Master plana i nemogunosti da se obezbjede novi podaci, procjenu treba uzimati sa odreenom dozom opreznosti. Pretpostavka godisnjeg prirasta stanovnistva temelji se na uporeivanju podataka sa popisa iz 1991. i popisa iz 2003. godine. Godisnji prirast stalnog stanovnistva od 0,37 % je uzet kao prosjek za cijelu zemlju (odnosno rast od 0,81% za centralni region, rast od 1,26% za primorski region i opadanje od ­ 0,68% za planinski region). Ekonomski razvoj moze se najbolje okarakterisati preko bruto drustvenog proizvoda. Godisnji rast nacionalnog bruto drustvenog proizvoda predvien je na nivou od oko 4,0%. Za Podgoricu i primorski region utvreno je prosjecno kretanje BDP-a za + 1,0% vee od nacionalnog BDP-a. Za sve ostale opstine u centralnom i planinskom regionu pretpostavljen je BDP za 1,0% nize od nacionalnog BDP-a. Povezanost proizvodnje otpada i ekonomskog razvoja predviena je u odnosu 50%, sto znaci da 2% poveanja BDP dovodi do poveanja otpada za 1%. Ova zavisnost poveanja otpada i BDP-a odnosi se samo na komponente potrosackog otpada: staklo, papir i karton, metal, plastiku, tekstil). "Ostale" i "organske frakcije" ne bi trebalo da budu u neposrednoj vezi sa kretanjem BDP-a. 6.1.5. Prevencija nastajanja otpada Prevencija nastajanja otpada, kao i druge mjere za smanjivanje nastajanja otpada, svakako je najpovoljnija metoda za rjesavanje problema otpada. Te se mjere sprovode u toku procesa ili na mjestu nastajanja otpada, a ukljucuju prevenciju nastajanju otpada modifikacijom proizvodnog procesa ili nacina korisenja proizvoda, redukciju na samom izvoru, kao i ponovnu upotrebu proizvoda. Postupci recikliranja, odnosno ponovne prerade takoe su vrlo korisni s aspekta zastite zivotne sredine, a odnose se, uglavnom, na odvojeno prikupljeni otpad koji se moze iskoristiti kao sekundarna sirovina. Preventivno smanjivanje nastajanja otpada moze se postii sljedeim aktivnostima: regulatornim djelovanjem na privredne subjekte sa ciljem primjena mjera za smanjivanje nastajanja otpada; provoenjem sistemske edukacije po horizontalnoj i vertikalnoj liniji drustva;

3

U Master planu predvien Mojkovac

39

promotivnim akcijama sa ciljem edukacije i uticaja na promjenu ponasanja tzv. "potrosackog mentaliteta".

6.1.6. Ocekivanja u planskom periodu Ocekivanja u planskom periodu zasnovana su na sljedeem:

prosirenje oblasti obuhvaene komunalnim uslugama: u urbanim sredinama postupno poveanje do nivoa 96%; u ruralnim sredinama postupno poveanje do nivoa 33%. uvoenje i nastavak aktivnosti odvajanja otpada na izvoru njegovog nestanka na nekoliko frakcija koje se mogu reciklirati: postupno poveanje udjela papira i kartona koji je izdvojen iz ove frakcije sakupljenog otpada do 52 %; postupno poveanje udjela stakla koji je izdvojen iz ove frakcije sakupljenog otpada 50%; postupno poveanje udjela metalnih limenki i konzervi do 22% u ukupnoj kolicini metala u oviru sakupljenog otpada; postupno poveanje udjela otpada iz dvorista urbanih sredina u ukupnoj kolicini organskog otpada u okviru sakupljenog otpada, do 12 %; postupno poveanje udjela otpada iz dvorista ruralnih sredina u ukupnoj kolicini organskog otpada u okviru sakupljenog otpada, do 33 %.

Na osnovu ovih pretpostavki, izvrsena je projekcija proizvodnje komunalnog otpada u planskom periodu. Saglasno Strateskom master planu, ove kolicine otpada, iskazane kroz komponente, izgledaju:

Tabela 17. Proizvodnja komunanog otpada u Crnoj Gori u periodu 2008 ­ 2012. godine

Sastav Papir i karton Organski otpad Tekstil Plastika Metal Staklo Ostalo Ukupno

2008. 38.994 51.877 10.211 24.573 8.813 16.229 46.303 197.000

2009. 39.981 52.133 10.464 25.198 9.038 16.651 46.573 200.038

Godina 2010. 41.051 52.393 10.724 25.842 9.270 17.087 46.847 203.214

2011. 42.153 52.658 10.992 26.507 9.509 17.536 47.124 206.479

2012. 43.291 52.928 11.269 27.191 9.756 17.999 47.405 209.839

Iako je zadnjih par godina zapazen trend rasta udjela papira i kartona, plastike i metalnih limenki u sastavu komunalnog otpada na racun organskog otpada, tekstila i ostalih vrsta otpada, tokom narednih 5 godina sastav komunalnog otpada na nivou Crne Gore nee se znatnije promijeniti: organski otpad e i dalje predstavljati glavnu frakciju sa oko 25%, slijede "ostale frakcije" sa oko 23%, dok papir i karton oko 20%, plastika 13%, staklo 9% i tekstil i metal po 5% 6.2. Industrijski otpad i opasni otpad

S obzirom da se ne ocekuju promjene kapaciteta glavnih industrijskih proizvoaca otpada u posmatranom planskom periodu, nee biti znatnijeg odstupanja u pogledu kolicina, odnosno godisnje proizvodnje i sastava industrijskog otpada u odnosu na podatke iznesene u poglavlju 3.2. Ocekuje se da e se u najveim i najznacajnijim privrednim sistemima proizvesti sljedee kolicine industrijskog otpada:

40

Tabela 18. Pretpostavljene kolicine industrijskog otpada u velikim sistemima

Proizvoac otpada Kombinat aluminijuma Podgorica Zeljezara Niksi Termoelektrana Pljevlja Plantaze Podgorica

Kolicina (t/god) 378.000 >18.000 571.000 Nema podataka

Polazei od procjene sa nizom vrijednosu u skali proizvodnje industrijskog otpada u malim i srednjim preduzeima (4-6 kg/stanovnik), u Crnoj Gori treba ocekivati 2.500 ­ 3.900 t OIO/god. Projekcija kolicina opasnog otpada preuzeta je iz Master plana i zasnovana je na poveanju generisanja ovog otpada za 20% u prvoj godini u odnosu na osnovu datu u Tabeli 10 i sa godisnjim porastom od 10 % za narednih 5 godina.

Tabela 19 : Projektovane kolicine opasnog otpada

Kategorija otpada Kategorija A Kategorija B Kategorija C Kategorija H Kategorija K Kategorija O Kategorija T Kategorija X Kategorija Z Ukupno 6.3. Graevinski otpad

J.m. t/god t/god t/god t/god t/god t/god t/god t/god t/god t/god

Kolicina 2008. 1.452 4.518 1.178 4.535 malo malo malo 10.336 356 22.375 2012. 1.708 5.315 1.386 5.335 malo malo malo 12.159 419 26.321

U Crnoj Gori nema podataka o proizvodnji i obradi graevinskog otpada, pa je to razlog sto se ne moze dati projekcija ocekivanih kolicina ove vrste otpada u narednom periodu. Stoga je potrebno uraditi studiju koja e dati odgovore na pitanja vezana za kolicine proizvedenog graevinskog otpada, mjesto nastanka, nacin tretiranja i dr. Kada je u pitanju proizvodnja suta, u Strateskom master planu je pretpostavljeno da e se u narednom periodu proizvoditi oko 200 ­ 300 kg/stan./godisnje, odnosno za Crnu Goru 130.000 do 200.000 t godisnje. 6.4. Medicninski otpad Projekcija proizvodnje medicinskog otpada do 2012. godine, raena je na bazi utvrenog broja lezajeva na 1.000 stanovnika (6,55) i prirasta broja stanovnika, koji je izmeu dva popisa (1991 i 2003. godine) iznosio 4,88%. Tabela 20: Pretpostavljene kolicine proizvedenog medicinskog otpada Specificna Kolicina otpada Bolnicki Vrsta Godina kolicina klreveti otpada Kg/dan t/god kg/krev./dan RMO 0,6 2.486 908 KMO 0,6 2.486 908 3.025 2008. 4.144 OMO 0,6 2.486 908 PMO 0,2 829 303 RMO 0,6 2.497 911 KMO 0,6 2.497 911 3.038 2009. 4.161 OMO 0,6 2.497 911 PMO 0,2 832 304 3.049 2010. 4.177 RMO 0,6 2.506 915 KMO 0,6 2.506 915 OMO 0,6 2.506 915

41

2011.

4.194

2012.

4.210

PMO RMO KMO OMO PMO RMO KMO OMO PMO

0,2 0,6 0,6 0,6 0,2 0,6 0,6 0,6 0,2

835 2.516 2.516 2.516 839 2.526 2.526 2.526 842

305 918 918 918 306 922 922 922 307

3.062

3.073

RMO - Materijal za visestruku upotrebu, materijal (otpad) koji se moze reciklirati; KMO ­ Medicinski otpad slican komunalnom otpadu; OMO - Opsti medicinski otpad: PMO - Posebni medicinski otpad. 6.5. Posebne vrste otpada 6.5.1. Otpadna ulja Projektovane kolicine otpadnih ulja date su u Tabeli 19 u okviru proizvodnje opasnog otpada. 6.5.2. Otpad koji sadrzi PCB i PCT Oprema koja sadrzi PCB i koja se jos uvijek koristi postepeno e se izbacivati iz upotrebe. Preduzea, vlasnici ove vrste otpada moraju saciniti planove njihovog iskljucivanja iz tehnoloskog procesa i rijesiti pitanje njihovog zbrinjavanja. 6.5.3. Otpadna vozila Broj starih automobila u Crnoj Gori je povean, a time se poveava i broj vozila van upotrebe. Zabranom uvoza vozila starijih od 7 godina smanjie se dinamika proizvodnje otpadnih vozila. Efekti ove mjere, meutim, ocekuju se tek za nekoliko godina budui da je u prethodnom periodu uvezen velik broj vozila kojima sada istice radni vijek. 6.5.4. Baterije i akumulatori Sistem za sakupljanje baterija i akumulatora bi trebao da obezbijedi da se do 2012. godine postigne stopa sakupljanja ovog otpada od najmanje 25%. 6.5.5. Ambalaza i ambalazni otpad U tabeli koja slijedi data je projekcija proizvodnje ambalaze i ambalznog otpada u 2008 i 2012. godini

Tabela 21. Projekcija proizvodnje ambalaze i ambalaznog otpada

Matreijal Papir i karton Staklo Metal Plastika Ukupno 6.5.6. Otpadne gume

Ambalaza od privrednih subjekata (t) 2008. 2012. 13.280 14.800 2.250 2.500 1.072 1.200 5.180 5.750 21.782 24.1250

Ambalaza od domainstava (t) 2008. 2.340 9.080 4.200 9.660 25.280 2012. 2.600 9.700 4.700 10.700 27.700

Polazei od toga da se automobilske gume, shodno Direktivi EU 1999/31/EC ne smiju deponovati u sanitarnim kadama, ve na posebno, za te namjene, ureenim platoima, potrebno je uraditi studiju o kolicinama otpada od istrosenih guma koji se stvara u Crnoj

42

Gori. Na bazi dobijenih podataka bi se definisao nacin upravljanja ovim otpadom, broj regionalnih odlagalista za otpadne gume, kao i definisala mogunost dalje prerade. 6.5.7. Otpad od elektricnih i elektronskih proizvoda Povean standard graana doprinosi poveanju kolicina otpada od elektricne i elektronske opreme. Ne postoje pokazatelji o kolicinama proizvedenog EE otpada, pa je potrebno uraditi studiju koja e definisati izvore otpada, kolicine i preporuciti nacin upravljanja. 6.6. Komunlani kanalizacioni mulj Projekcija ocekivanih kolicina mulja koji se dobija nakon stabilizacije kompostiranjem, saglasno Master planu za upravljanje otpadom, data je u tabeli koja slijedi:

Tabela 22. Pretpostavljene kolicine proizvodnje mulja i rezultati nakon kompostiranja

Region Primorski Centralni Sjeverni

Unos mulja 3.115 3.737 2.785

Kompostirani materijal (t/god) 1.636 1.962 1.462

Potrebna povrsina (m2) 4.970 5.961 4.443

6.6.1. Predvianja proizvodnje mulja Predvianja proizvodnje mulja zasnivana su na podacima iz Master plana za odvoenje i precisavanje otpadnih voda Crnogorskog primorja i opstine Cetinje i Strateskog master plana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i sjevernom regionu Crne Gore. Planovi sadrze tri scenarija za implementaciju:

Kratkorocni: Trenutno jedino u Podgorici postoji postrojenje za tretman mulja. Srednjerocni: 2009 ­ planira se izgradnja postrojenja za tretman otpadnog mulja u nekoliko opstina prema trenutnoj stopi povezanosti od 36% - 40%. Takoe se planira da se zapocne sa primarnim mehanickim precisavanjem koje tretira netretirani sirovi mulj. Dugorocni: 2019 ­ planira se poveanje stope povezanosti do 80% u nekoliko opstina kao i implementacija sekundarnog tretmana (bioloski i stabilizacioni).

Plan buduih ureaja za tretman, transportnog sistema i investicija zasniva se na predvianjima proizvodnje mulja kao sto je naznaceno u tabeli koja slijedi:

Tabela 23. Projekcija proizvodnje mulja po opstinama Proizvodnja Region sa mulja Postrojenje Opstina Region sa deponijom tSM/god muljem 2006 Herceg Novi Bar Ulcinj Kotor+ Tivat Budva Cetinje Podgorica Danilovgrad Niksi Savnik Pluzine Berane Rozaje Bijelo Polje Mojkovac Kolasin Primorski 1 2 3 4 Centralni Sjeverni 5 6 7 (X) (X) (X) (sa Tivtom) (X) (X) X (X) (X) (X) (X) (X) (X) (X) (X) (X) Proizvodnja mulja tSM/god 20081.785 1.020 1.785

1.650

5.240 90 470 20 25 195 125 280 55 55 43

Andrijevica Plav Zabljak Pljevlja SUMA

8

(X) (X) (X) (X) 1.650

30 75 30 200 11.480

Proizvodnja mulja izrazena u kolicini suvih cvrstih djelova e se bitno poveavati tokom rada postrojenja za precisavanje otpadnih voda od 2008. godine pa nadalje. Ocekuje se da e se u periodu od 2009 - 2019. godine, proizvodnja mulja vise nego udvostruciti. Postepeno uvoenje postrojenja za precisavanje otpadnih voda u opstinama dovese do proizvodnje sljedeih kolicina mulja po regionima:

Tabela 24. Projekcija proizvodnje mulja po regiomima

Godina 2009Primorski Region CentralniRegion Sjeverni Region 2.805 4.150 1.090

Godina 20195.990 3.608 4.945

Ukupna proizvodnja mulja u tonama suve materije (SM) godisnje 8.795 10.115 7.555

Na osnovu dosadasnjih aktivnosti postoji opravdano ocekivanje da e doi do prolongiranja aktivnosti koje su definisane Strateskim master planom za upravljanje otpadnim vodama za centralni i sjeverni region, sto znaci da postoji velika vjerovatnoa da se kolicina proizvedenog mulja koja je planirana do 2009. godine, realno ostvari zakljucno sa 2011. godinom. 6.7. Otpad zivotinjskog porijekla Ne postoje pokazatelji o kolicinama proizvedenog otpada zivotinjskig porijekla, pa je potrebno uraditi studiju koja e definisati izvore otpada, kolicine i preporuciti nacin upravljanja ovom vrstom otpada i predloziti mikrolokacije za njegovo odlaganje i unistavanje.

44

7.

7.1.

PLANOVI UPRAVLJANJA OTPADOM

Plan upravljanja komunalnim otpadom

7.1.1. Sistem upravljanja otpadom Strateski master plan uptravljanja otpadom na republickom nivou sistem upravljanja otpadom zasniva na: formiranju meuopstinskih preduzea za upravljanje otpadom; izgradnji meuopstinskih deponija; sistemu prikupljanja i transporta otpada; odgovarajuoj strukturi naknade; odgovarajuoj zakonodavnoj strukturi; odgovarajuoj institucionalnoj strukturi. Brojna mogua rjesenja, kao sto su recikliranje, bioloski tretman, spaljivanje i dr. su komplikovana i vrlo skupa, zbog cega Plan sugerise rjesenja koja se oslanjaju na regionalni pristup zbrinjavanja otpada, odnosno gradnju sedam ili osam regionalnih sanitarnih deponija i osnivanje sedam meuopstinskih preduzea za uprvljanje otpadom, uz organizovanje adekvatnog sistema prikupljanja i transporta otpada. Stopa prikupljanja otpada treba da se poveava svake godine i u narednih 5 godina u urbanim podrucjima trebala bi da iznosi 96 %, a u ruralnim 33 %. 7.1.2. Infrastruktura komunalnog otpada Predlozeni sistem upravljanja komunalnim otpadom zasniva se na slozenoj strukturi koja se do odreenog nivoa nadovezuje na postojei sistem prikupljanja i transporta otpada. Planirana infrastruktura koja e se na nivou lokalnih samouprava koristiti za tretman komunalnog otpada treba, u zavisnosti od specificnosti u pojedinim lokalnim sredinama, da sadrzi dio ili sve od sljedeih elementa: Prosirenje postojeeg podrucja prikupljanja otpada, tako da se zadovolje ciljevi naglaseni u prethodnom odjeljku. Sistem selektivnog prikupljanja i transporta otpada sa mogunosu recikliranja, sto podrazumijeva osnivanje odrzive mreze sabirnih centara (zelenih ostrva) u cilju preuzimanja pocetnih aktivnosti sistematicnog recikliranja i sticanja neophodnog iskustva; Osnivanje mreze reciklaznih dvorista kako bi se olaksalo prikupljanje materijala koji se moze reciklirati i prosirila mreza sabirnih centara. Sakupljanje specijalnog komunalnog otpada i opasnog komunalnog otpada pomovise se kroz postrojenja reciklaznih dvorista; Mreza transfer (pretovarnih) stanica; Mreza postrojenja za kompostiranje zelenog (organskog) otpada koja bi bila dio sistema recikliranja; Mreza postrojenja za recikliranje graevinskog otpada i suta; Mreza meuopstinskih deponija izgraena u skladu sa EU standardima. 7.1.2.1. Sistem sakupljanja otpada 7.1.2.1.1. Organizacija sakupljanja i transporta komunalnog otpada U cilju poboljsanja uslova za sakupljanje i transport komunalnog otpada, predlaze se da se djelatnost sakupljanja otpada odvoji od djelatanosti odlaganja otpada. Preduzea koja se bave sakupljanjem komunalnog otpada bi se bavila sakupljanjem otpada iz domainstava (i ostalim odreenim vrstama otpada), voenjem reciklaznih dvorista, odvozom otpada i radom u pretovarnim stanicama.

45

7.1.2.1.2. Sistem sakupljanja otpada Sistem sakupljanja otpada obuhvata kontejnere za otpad iz domainstava, opremu i vozila za primarno i sekundarno sakupljanje i potrebnu radnu snagu. Izbor opreme za sakupljanje treba da bude baziran na lokalnim uslovima - specificnim podacima o kolicini i sastavu otpada i dr. Najvaznije za lokalne uprave je da se pitanje sakupljanja i transporta otpada obavlja na nacin kojim e se najbolje zastititi zdravlje stanovnistva i ocuvati okolina. Hijerarhija upravljanja otpadom, uspostavljena kroz politiku Evropske unije u ovoj oblasti, utice na taj nacin sto odvajanje otpada na mjestu nastanka postaje prioritet. Primarna reciklaza Iskustva zemalja Evropske unije jasno ukazuju da je izdvajanje na mjestu nastanka i selektivno sakupljanje otpada, odnosno izdvajanje reciklabilnog materijala iz komunalnog otpada, u velikoj prednosti u odnosu na izdvajanje reciklabilnih komponeneti iz ukupne mase otpada. Primarna reciklaza temelji se na odvojenom sakupljanju iskoristljivih frakcija otpada i to na mjestu njegovog nastanka. Na taj nacin se formiraju odvojeni tokovi razlicitih vrsta materijala koji se mogu koristiti i opasnih komponeneti otpada. Odvojeni tokovi pojedinih vrsta otpada (npr. auto guma, ljekova, ulja, elektro otpada, graevinskog otpada, akumulatora, zelenog otpada i lako biorazgradivog otpada, papira, starih automobila, stakla, metalne i plasticne ambalaze i dr.) garantuju kvalitetnu reciklazu. Sistem sakupljanja otpada oslanjae se na primjenu mjera za smanjivanje otpada na mjestu njegovog nastanka, uz postovanje uslova propisanih u podzakonskim aktima, cija izrada je predviena Zakonom o upravljanju otpadom, a koji treba da obuhvate primarno odvajanje i prikupljanje pojedinih kategorija otpada (ambalazni otpad, otpadne gume, otpadna ulja...). Za otpad koji ne bude obuhvaen pojedinim pravilnicima, primjenjivae se odvojeno prikupljanje u okviru komunalnog otpada za komponente kao sto su: papir i karton, staklo, plastika, metali, opasni komunalni otpad, kabasti otpad i drugo. Sistem odvojenog prikuplajnja otpada moze se organizovati na razlicite nacine: zelena ostrva (ZO), ili sabirne tacke, gdje se primarno izdvajanje reciklabilnih komponenti iz otpada (izdvajanje na mjestu nastanka) vrsi postavljanjem zasebnih kontejnera za papir, staklo, limenke, plastiku i sl. na lokacijama kojima se sluzi vise stambenih jedinica; reciklazna dvorista (RD), gdje graani dopremaju otpad, posebno kabasti otpad, otpad preostao od graenja, bastenski otpad, namjestaj i slicno; posuda za odvojeno prikupljanje postavljenih uz kontejner za sakupljanje komunalnog otpada. Plan u segmentu odvojenog prikupljanja odreuje da se: povea kolicina odvojeno prikupljenog otpada na ekonomski isplativim osnovama; povea broj vrsta materijala koji se odvojeno prikuplja (graevinski sut, opasni otpad iz domainstava i dr.); obezbijedi da reciklazna dvorista budu dostupna graanima; u slabije naseljenim podrucjima organizuje postavljanje minimalno jednog RD-a po naselju s brojem i velicinom posuda prilagoenim velicini naselja (u ovim podrucjima potrebno je provoditi edukativne akcije za promociju kunog, odnosno vrtnog kompostiranja otpada i sl.); guse naseljena mjesta i gradovi opremaju veim brojem posuda za odvojeno prikupljanje (predvieno od 30 do 50 posuda na 1000 stanovnika); turisticka mjesta s izrazitom sezonskom oscilacijom broja korisnika komunalnih usluga opremaju za vrsno optereenje (predvieni broj posuda je od 50 do 100 na 1000 posjetilaca) broj RD uskaldi s prostornim planovima.

46

Uvoenje reciklaze u Crnoj Gori treba da se oslani na stvaranje RD na lokacijama u urbanim podrucjima, ili na lokacijama izvan grada, gdje e graani moi odlagati predmete koji se organizovano ne sakupljaju (preduzea). Reciklazna dvorista, kao mjesta namijenjena razvrstavanju i privremenom skladistenju posebnih vrsta otpada, imaju znacajnu ulogu u ukupnom sistemu upavljanja otpadom jer sluze kao spona kojom jedinice lokalne samouprave ostvaruju vezu izmeu graana, ovlasenih skupljaca i ovlasenih obraivaca otpada. RD treba da budu mjesta na kojima graani mogu na jednostavan i prihvatljiv nacin dobiti informacije o upravljanju otpadom, posebno u pogledu mogunosti smanjivanja kolicina i stetnog dejstva vlastitog otpada, kao i u pogledu nacina boljeg iskorisavanja raznih vrsta otpada. Stanovnistvo treba da se obavjestava o radu RD-a (radno vrijeme, vrste otpada i dr.) u sredstvima javnog informisanja. Prilikom izbora mikrolokacije narocito je vazno da reciklazno dvoriste bude smjesteno tako da graani mogu sto jednostavnije doi do njega. Okvirno se moze racunati da gravitaciono podrucje RD-a obuhvata od 5 000 do 50 000 stanovnika, odnosno jedno RD po naselju. Niza je vrijednost ekvivalentna za manje naseljena podrucja. Potrebno je, takoe, broj reciklaznih dvorista uskladiti s prostorno planskom dokumentacijom nizeg reda. Master plan pretpostavlja da distribucija reciklaznih dvorista i sabirnih centara za recikliranje treba da bude sto je mogue vea u cijeloj Crnoj Gori, kako bi se formirala mreza koja zadovoljava aktivnosti prikupljanja i transporta otpada. Budui da zbog malog broja stanovnika i, s tim u vezi, niske proizvodnje otpada, u nekim opstinama nije opravdano formirati potpuno opremljena reciklazna dvorista, predlaze se korisenje djelimicno opremljenih reciklaznih dvorista. Ukoliko, pak, prikupljene kolicine otpada koji se moze reciklirati opravdaju potrebu prosirenja kapaciteta, reciklazna dvorista se mogu prosiriti. U okviru reciklaznih dvorista je mogue organizovati sakupljanje kabastog otpada, jer se na taj nacin postize znacajno poboljsanje kvaliteta usluga i smanjivanje troskova: graani mogu tokom cijele godine, u sve radne dane, ukljucujui subotu, besplatno i na za okolnu bezbjedan nacin odloziti kabasti otpad; poveavaju se prikupljene kolicine otpada po reciklaznim dvoristima i time smanjuje prosjecna cijena; izbjegava se razbacivanje kabastog otpada po javnim gradskim povrsinama; provodi se kvalitetnije odvojeno prikupljanje kabastog otpada i time efikasnije recikliranje i prerada (autogume, metali, rashladni ureaji, elektro otpad, itd.); omoguava se ravnomjernije i efikasnije sortiranje te priprema za dalju obradu. Stepen homogenosti odvojeno prikupljenih materijala nikad nije dovoljan za direktan plasman uz prihvatljivu ekonomsku nadoknadu. Osim toga transportni troskovi su vrlo visoki zbog niske gustine odvojeno prikupljenih komponenti. Stoga je potrebno, na lokalnom nivou, iz tih komponenti izdvojiti necistoe, sortirati ih i presovati u bale dovoljne gustine da bi transportni trosak postao prihvatljiv. Vei stepen klasiranja pojedinih komponenti otpada (papir, polimeri) rezultira veom trzisnom vrijednosu pripremljenog materijala. Odvojeno prikupljene materijale iz ekonomskih razloga treba transportovati samo na manje udaljenosti, do pretovarnih stanica (PS) koje su opremljene postrojenjem za dodatnu selekciju i baliranje otpada. Lokacije za postavljanje reciklaznih dvorista, kojima se osigurava provoenje mjera za odvojeno prikupljanje otpada, treba da obezbijede jedinice lokalne samouprave. Reciklazna dvorista su u vlasnistvu jedinica lokalne samouprave ili u vlasnistvu preduzea koje je lokalna samouprava ovlastila da, u njeno ime, upravlja reciklaznim dvoristima i preuzimaju odvojeno skupljeni otpad iz domainstava. Ovako prikupljen otpad moze se direktno predavati ovlasenim skupljacima ili obraivacima ili prevoziti na lokaciju gdje postoji mogunost njegove dalje prerade ili skladistenja do predaje ovlastenim preduzeima. Reciklazna dvorista moraju imati dozvolu nadleznog organa lokalne uprave za obavljanje djelatnosti upravljanja neopasnim otpadom i nadleznog organa drzavne uprave za upravljanje opasnim otpadom.

47

Nacini odvojenog sakupljanja otpada i primarne reciklaze stalno se dopunjavaju i mijenjaju, u zavisnosti od stanja tehnike i trzisnih uslova. Ne ocekuje se da aktivnosti primarne reciklaze znacajnije uticu na kolicinu otpada koji se odlaze na deponijama u prvim godinama implementacije. Za uspjesno i kvalitetno uspostavljanje sistema primarnog odvajanja otpada, neophodno je sprovesti edukaciju na svim nivoima drustva, preko projekata u kojima e ucestvovati pojedinci, nevladine organizacije, vaspitno-obrazovne ustanove, javne i drzavne institucije, kao i jedinice lokalne samouprave. Prihvatanjem ovakvog sistema upravljanja otpadom, postii e se efekti sadrzani u principu smanjenja kolicina otpada koji se odlaze. Opasni komunalni otpad U dijelu upravljanja opasnim komunalnim otpadom, s obzirom da je u ovom petogodisnjem periodu tesko uticati na smanjenje upotrebe prizvoda koji generisu opasni komunalni otpad, mjere koje su predviene ovim planom imaju cilj da se povea stepen izdvajanja i odvojenog sakupljanja opasnog komunalnog otpada iz ukupnog komunalnog otpada i da se proizvoaci stimulisu da ovaj otpad odlazu na posebno predviena mjesta. Sabirni centri za opasan komunalni otpad treba da se organizuju u okviru reciklaznih dvorista u gradovima. Za uspostavljanje sistema odvojenog skupljanja opasnog otpada koji nastaje u domainstvima potrebno je u okviru razvijene mreze reciklaznih dvorista obezbijediti prostor za prikupljanje i odlaganje manjih kolicina opasnog otpada, kao sto su baterije, akumulatori, ljekovi, zagaena ambalaza od boja i lakova. Odvojeni i skupljeni opasni otpad iz reciklaznih dvorista i skladista ovlasenih skupljaca (kada se stvore uslovi za takav vid organizovanja ovih poslova), odvozie se ili u centre za upravljanje otpadom na obradu, gdje e se

obraivti i neutralizovati, a zatim odlagati na deponije uz ostali komunalni otpad; ukoliko se ne moze neutralizovati, odlagati u privremenim skladistima do iznalazenja nacina za trajno rjesavanje problema, izgradnjom deponija za odlaganje opasnog otpada ili izvozom.

Inertni komunalni otpad Kao dio graevinskog otpada koji nastaje u domainstvima, inertni komunlani otpad e se tretirati kao i ostali graevinski otpad. Budui da se ne raspolaze podacima o kolicinama i mjestu nastanka ovog otpada, potrebno je uraditi studiju o kolicini i vrsti inertnog otpada s predlogom nacina njegovog zbrinjavanja. 7.1.2.1.3. Transfer (pretovarne) stanice S obzirom na koncept upravljanja otpadom u Crnoj Gori, tok otpada u pojedinim slucajevima ukljucuje i njegov prolazak kroz pretovarne stanice. Pretovarna stanica je mjesto za privremeno skladistenje, pripremu i pretovar otpada namijenjenog transportu prema reciklaznim centrima ili regionalnim deponijama. Transfer sistemi ukljucuju platoe za pretovar i posebna vozila i opremu za transport otpada, kao i procedure za rad i odrzavanje postrojenja i opreme. Velicina, broj i raspored transfer stanica mora biti pazljivo projektovan da bi se obezbijedio njihov efikasan rad i minimum transportnih troskova. Detaljna analiza cijena treba da odredi optimalno rjesenje. Tehnicke karakteristike transfer stanice moraju biti u skladu sa lokalnim sistemom sakupljanja otpada. Posebna paznja se mora posvetiti smanjenju zagaenja. Uspostavljanjem sistema sa regionalnim sanitarnim deponijama za posljedicu ima poveanje distanci na koje se transportuje otpad. Zbog toga se mora nai ekonomican nacin transporta korisenjem odgovarajue i ekonomicne opreme. Potreba rjesavanja ovog pitnja narocito je izrazena u krajevima gdje su deponije udaljene vise desetina kilometara od podrucja na kojima se sakuplja otpad, pri cemu transport do deponije, uz upotrebu vozila kojima se sakuplja otpad, postaje neekonomican jer se: smanjuje vrijeme i frekvencija skupljanja otpada; neracionalno trosi radno vrijeme u putu; trose i raubuju vozila koja nijesu

48

projektovana za voznju na veim rastojanjima. Ovo znaci da bi u jednom broju opstina bilo neophodno u dogledno vrijeme sagraditi pretovarne stanice. Pretovarna stanica je postrojenje u kojem se komunalni otpad, sakupljen u sakupljackoj mrezi, istovara iz vozila za sakupljanje otpada, pregleda uz eventualno izdvajanje kabastog otpada, kratko zadrzava, utovara u vea vozila i transportuje na dalji tretman (recikliranje ili deponovanje). U pretovarnim stanicama koje se nalaze na udaljenim lokacijama, koje duzi period mogu biti izolovane zbog losih vremenskih uslova, mogue je prethodno sortiranje i presovanje otpada sa ciljem smanjivanja volumena, radi lakseg transporta. Transport otpada vozilom veeg kapaciteta znatno smanjuje troskove transporta jedinica lokalne samouprave. U pojedinim slucajevima, na lokaciji pretovarne stanice mogu biti smjesteni i posebni objekti s pripadajuom opremom za prethodnu obradu otpada, kao i privremena skladista za prihvat posebnih vrsta otpada sakupljenih u reciklaznim dvoristima. Pretovarne stanice imaju znacajnu ulogu u ukupnom sistemu upravljanja otpadom jer sluze kao veza izmeu sakupljacke mreze jedinica lokalne samouprave i meuopstinskih preduzea za upravljanje regionalnim deponijama. Pored komunalnog otpada proizvedenog u domainstvima, pretovarne stanice mogu prihvatiti i otpad nastao u industrijama, a koji je slican komunalnom, zeleni otpad, opasni kuni otpad (sredstva za cisenje, pesticidi, herbicidi, ulja, antifriz, boje.), kao i odvojeno sakupljeni otpad koji se moze reciklirati (graevinski otpad, ambalazni otpad i sl.). Na lokaciji pretovarne stanice mogue je postavljanje postrojenja za obradu graevinskog otpada prije ponovne upotrebe ili odlaganja neiskoristivog dijela otpada. Pretovarne stanice se meusobno mogu dosta razlikovati - to mogu biti jednostavne ravne povrsine sa cvrstom podlogom gdje se otpad istovara i smjesta u velike kontejnere ili kamione, ali mogu biti i slozeni pogoni gdje se optad u presama sabija i balira (kompaktorski ureaji). Budui da jedinice lokalne samouprave treba da realizuju programe u kojima su tokovi razlicitog otpada odvojeni, u pretovarnim centrima za prihvatanje takvog otpada mora se omoguiti njegovo odvojeno dostavljanje, privremeno skladistenje i transport. Plan daje mogunost jedinicama lokalne samouprave da odluce da li e u ovom periodu graditi pretovarne stanice i kojeg nivoa opremljenosti. U principu, pretovarna stanica se sastoji od: prilaznog puta koji je veza s javnim prilazom (javni put); manipulativnog prostora unutar stanice i unutrasnje putne infrastrukture, projektovane uz uvazavanje dimenzija transportnih vozila; kontrolisanog ulaza u podrucje pretovarne stnice (portirnica), gdje se otpad mjeri i naplauje; vage za mjerenje kolicine otpada; zatvorenog objekta za smjestaj sluzbi obezbjeenja i administracije koja vodi evidenciju o otpadu; parkiralista; podrucja za prihvat otpada koji se moze reciklirati, a odlazu ga graani (RD); tampon-zone ­ otvoreni prostor koji je hortikulturalno ureen i ograda oko prostora stanice; prihvatne zone ­ koja sluzi za pregled otpada koji pristize i zadrzavanje neprihvatljivog otpada koji se uklanja (ili ne prihvaa u pretovarnoj stanici); povrsine za prikupljanje graevinskog otpada i otpada od rusenja; mogueg mobilnog ili stacionarnog postrojenja i prostora za prihvat i obradu graevinskog otpada (za stacionarno postrojenje potrebna je odgovarajua dozvola nadleznog organa); ureaja za smanjivanje volumena otpada (balirka). Osnovni zahtjev za objekte pretovarnih stanica je da se obezbijedi povrsina dovoljno velika da moze: (i) prihvaiti opad ­ budui da se otpad proizvodi tokom cijele godine, radna povrsina mora omoguavati rad na pretovaru otpada u svim vremenskim uslovima u kojima s moze obavljati sakupljanje otpada; mora biti dovoljno manipulativnog prostora za

49

obavljanje svih neophodnih procesa u stanici, kao i za kretanje i zadrzavanje vozila koja dovoze otpad; (ii) sakupljati otpad - na udaljenim transfer stanicama treba da ima dovoljno prostora da se moze sakupljati otpad i do nedjelju dana. Ovakva potreba se javlja u onim krajevima Crne Gore u kojima se moze desiti da je u toku zimskih dana onemoguen prilaz pretovarnim vozilima. Otpad na pretovarnim stanicama ne bi trebao da stoji vise od nedjelju dana. U predjelima gdje su mogua duza razdoblja loseg vremena, na trnsfer stanicama se moraju izgraditi dodatni objekti za cuvanje otpada. Direktni utovar u drugo transportno vozilo pojednostavljuje postupak prenosa otpada, ali ogranicava mogunost da se otpad pregleda ili sortira. Kada se otpad ne utovara direktno, istovara se privremeno, na pod, a zatim se utovara u drugo transportno vozilo. 7.1.2.2. Tehnoloski postupci obrade i iskoristavanja komunalnog otpada prije konacnog zbrinjavanja

Savremeni sistemi zbrinjavanja otpada obuhvataju razlicite tehnologije obrade i iskorisavanja otpada koje imaju za cilj da se smanje kolicine otpada koje se moraju odloziti ili uklone ili smanje stetne uticaje otpada na okolinu (emisije gasova nastalih razgradnjom otpada, procjedne vode i sl.). Odabir tehnoloskog postupka za obradu otpada mora se temeljiti na analizi isplativosti, uz nastojanje da se koriste najbolje dostupne tehnologije koje ne zahtijevaju previsoke troskove. O moguim postupcima obrade i iskorisavanja komunalnog otpada bilo je rijeci u poglavlju 5. U nastavku se daje prikaz tehnologija obrade komunalnog otpada za koje se ovim planom predvia mogunost primjene u Crnoj Gori. Reciklaza Prema podacima, ukupna kolicina proizvedenog otpada u Crnoj Gori iznosi oko 190.000 t/godisnje. Uzimajui u obzir da je iz komunalnog otpada mogue teoretski reciklirati oko 75-80% komponenti, a da je realan stepen reciklaze oko 30%, proizilazi da se reciklazom komunalnog otpada moze ostvariti znacajan prihod. Sistem za preradu izvorno izdvojenog i odvojeno sakupljnog materijala treba da bude u sprezi sa sistemima za sakupljanje otpada ­ zelena ostrva, reciklazna dvorista i zavisie od nacina organizovanja selektivnog prikupljanja otpada u opstinskim sistema. Na osnovu procjene proizvodnje komunalnog otpada i njegovog sastava, nastojala se utvrditi kolicina otpada koji e se izdvajati iz komunalnog otpada i koji se moze reciklirati.

Tabela 25. Prikaz ocekivanog otpada koji se moze reciklirati

Materijal Papir i karton Staklo Metal Plastika Tekstil Organski otpad Ukupno

Kolicina u tonama 2008. 2012. 37.550 40.171 15.726 16.824 8.558 9.156 23.857 25.522 9.949 10.644 53.597 57.338 149.237 159.654

U tabeli koja slijedi su prikazane procjene udjela otpada koji e se izdvajati iz odgovarajuih komponenti komunalnog otpada i reciklirati, uz opis nacina provoenja primarnog izdvajanja.

50

Tabela 26. Prikaz ocekivanog otpada koji se moze reciklirati Procentualno ucese Reciklazni Region Godina materijal recikliranog materijala 2008 Papir i karton 2012 2008 Staklo 2012 Biootpad - otpad iz dvorista, proracunat kao procentualna vrijednost organskog otpada Limenke, proracunato kao pocentualna vrijednost kolicine metala Sut 2008 2012 2008 2012 2008 2012 2008 2012 38 17 33 6 12 7 22 21 43 cijela Crna Gora ruralno podrucje Crne Gore ruralno podrucje Crne Gore urbano podrucje Crne Gore urbano podrucje Crne Gore cijela Crna Gora cijela Crna Gora cijela Crna Gora cijela Crna Gora 52 16 cijela Crna Gora cijela Crna Gora 26 cijela Crna Gora

Nacin reciklazna dvorista organizovano sakupljanje reciklazna dvorista organizovano sakupljanje primjena posebnih propisa reciklazna dvorista organizovano sakupljanje reciklazna dvorista organizovano sakupljanje primjena posebnih propisa organizovano sakupljanje organizovano sakupljanje organizovano sakupljanje organizovano sakupljanje reciklazna dvorista organizovano sakupljanje reciklazna dvorista organizovano sakupljanje organizovano sakupljanje reciklazna dvorista organizovano sakupljanje

Prilikom postavljanja ciljeva u dijelu reciklaze, moraju se uzeti u obzir neki aspekti koji su vazni za projektovanje buduih aktivnosti, a odnose se na prevenciju proizvodnje otpada i recikliranje: postojei sistem upravljanja otpadom, kada su u pitanju reciklazne aktivnosti, je nedovoljno razvijen i nesistematican; ne postoje pouzdane analize koje se odnose na sastav otpada, narocito one koje se odnose na potencijal materijala koji se moze reciklirati. Zbog toga, uzimajui u obzir okolnosti u Crnoj Gori, predlaze se postupna implementacija recikliranja. Mnoga pitanja vezana za recikliranje otpada treba da se urede specijalnim zakonom o ambalazi i ambalaznom otpadu koji treba donijeti nakon pocetka realizacije selektivnog prikupljanja otpada, kada e se dobiti konkretni i mnogo precizniji podaci o vrstama i kolicinama otpada koji se moze na ovakav nacin primarno tretirati. Kompostiranje Pored reciklaze, potrebno je promovisati i sistem za preradu izdvojenog organskog otpada kompostiranjem. Kompostiranje je oblast koja najvise obeava kada se radi o ponovnom korisenju organskih materijala. Pored smanjenja zapremine otpada koji treba da bude transportovan i odlozen, kompostiranje generise proizvod pogodan za primjenu u poljoprivredi ili poboljsanju kvaliteta zemljista predvienog za zelene povrsine. Donosenju odluke o uvoenju kompostiranja u proces tretmana otpada mora da prethodi objektivna i detaljna ekonomska i finansijka analiza opravdanosti, odnosno izrada studije izvodljivosti koja bi obuhvatila pocjenu kolicine otpada na godisnjem nivou koji se moze kompostirati, izbor i velicinu lokacije, tehnicke i tehnoloske smjernice za izradu projekta, procjenu vrijednosti izgradnje objekta i ekonomsku opravdanost.

51

Regionalnim pristupom upravljanju komunalnim otpadom, koji e se primjenjivati u Crnoj Gori, obuhvaena je i potreba za regionalnim organizovanjem upravljanja otpadom u dijelu tretmana biorazgradivog otpada. Regionalne (meuopstinske) organizacije za upravljanje otpadom treba da, saglasno svojim potrebama, osmisle i ustanove svoje sisteme upravljanja otpadom, sto pored projektovanja i izgradnje deponija, podrazumijeva i izgradnju postrojenja za kompostiranje biorazgradivog otpada, cime bi se smanjile kolicine deponovanog otpada. 7.1.3. Regioni za upravljanje otpadom Uvoenjm instituta integralnog upravljanja komunalnim otpadom, ocekuje se da e jedinice lokalne samouprave ucestvovati i nai interes u uspostavljanju meuopstinskog (regionalnog) sistema upravljanja otpadom i uspostavljanju meuopstinskih organizacija za upravljanje otpadom. Planiranje cjelokupnog sistema zbrinjavanja otpada na nivou Crne Gore omoguilo je drugaciji pristup planiranju ove djelatnosti. Regionalni koncept zbrinjavanja otpada je zasnovan na regionalnom principu i interesu opstina koje su prepoznale prednosti meusobnog udruzivanja s jednim zajednickim centrom za zbrinjavanje otpada. Osnovni ciljevi regionalnog koncepta su racionalno korisenje prostora kao ogranicenog resursa i smanjivanje troskova ukupnog tretmana otpada. Regionalni koncept se temelji na optimizaciji prostornih i ekonomskih parametara. Gustina naseljenosti i, s tim u skladu, kolicina proizvedenog komunalnog otpada, geografski uslovi i mogunost transporta su osnovni parametri na kojima pociva regionalno organizovanje u upravljanju otpadom na nacin kako je sugerisano Master planom. Master plan preporucuje regionalnu podjelu Crne Gore na 8 podrucja sa kojih se prikuplja otpad: Bar i Ulcinj; Berane, Rozaje, Andrijevica i Plav; Budva, Kotor i Tivat; Herceg Novi; Mojkovac, Bijelo Polje i Kolasin; Niksi, Savnik i Pluzine; Pljevlja i Zabljak; Podgorica, Cetinje i Danilovgrad. koja se zadrzava i u ovom planu, s tim da se jedinice lokalne samouprave mogu povezivati na nacin koji najvise odgovara njihovim potrebama i interesima. 7.1.4. Reciklazni centri i deponije Principi integrisanog procesa upravljanja otapdom, kako su predstavljeni u hijerarhiji upravljanja otpadom, imaju za cilj smanjenje kolicine otpada koji se odlaze na deponijama. Meutim, cak i uslovima aktivne minimizacije otpada i reciklaze, ostaje velika kolicina otpada za odlaganje na deponijama, sto treba uraditi na nacin koji ne zagauje zivotnu sredinu. Lokalne vlasti treba da obezbijede odgovarajue lokacije za odlaganje otpada. Deponije treba da budu pazljivo locirane, ispravno projektovane i dobro voene da bi se osigurao njihov efikasan rad i rizik od eventualnog nastajanja negativnih posljedica na stanje kvaliteta zivotne sredine sveo na najmanju moguu mjeru. Posebna paznja mora biti posveena zastiti podzemnih voda, tla i vazduha kroz kontrolu ocjednih voda i gasova. Donosenje odluke o lokaciji na kojoj e se graiti deponija, pored neophodnosti postovanja pozitivnih propisa i standarda i direktiva EU, ima i dimenziju informisanja javnosti i obezbjeivanje uslova za njeno ucese u cilju postizanja zadovoljavajueg rjesenja. Metod konacng zbrinjavanja nekorisnog i neopasnog komunalnog otpada koji najvise odgovara zemljama u razvoju je uglavnom odlaganje na regionalne (zajednicke za vise opstina) sanitarne deponije u kombinaciji sa transfer stanicama i reciklaznim centrima. Stoga je sljedei korak u upravljanju komunalnim otpadom stvaranje meuopstinskih regiona i izgradnja regionalnih sanitarnih deponija, transfer stanica i reciklaznih stanica.

52

Formiranje regiona u funkciji izgradnje regionalnih deponija i mreze reciklaznih centara zavisi o vise faktora, u prvom redu od velicine i strukture opstina i saobraajne povezanosti unutar regiona, s obzirom da osnovu sistema cini sakupljanje, transport i odlaganje otpada. U Strateskom master planu je uspostavljanje mreze sanitarnih deponija i reciklaznih centara bazirano na predlozenim podjelama i projektovanim kolicinama otpada, a prati ih i odgovarajua mreza transfer stanica. Svaki region sa kojeg se sakuplja otpad opsluzivae jedna meuopstinska deponija, izgraena u skladu sa pozitivnim propisima i standardima i direktivama EU o deponijama. U zavisnosti od potreba jedinica lokalne samouprave koje cine jedan region, planira se da deponije imaju infrastrukturu neophodnu za tretman odreenih reciklabilnih komponenti otpada: postrojenja za recikliranje otpada, postrojenja za kompostiranje zelenog otpada, postrojenja za tretman mulja i sl. Drugi korak je utvrivanje osnova za odreivanje konkretnih zona i lokacija za izgradnju regionalnih sanitarnih deponija i mreze transfer stanica i reciklaznih centara. S obzirom na osjetljivost pitanja donosenja odluke o lokaciji za izgradnju deponije, preporucuje se izrada studije moguih lokacija koja treba da odgovori koja od nekoliko moguih lokacija u najveem stepenu zadovoljava kriterijume utvrene pozitivnim propisima i standardima i direktivama EU. Tokom izrade ovog dokumenta jedinice lokalne samouprave su se saglasile, a pojedine i donijele odluke o lokacijama za regionalne sanitarne deponije: za Bar i Ulcinj ­ Mozura; za Kotor, Budvu i Tivat ­ u skladu sa rezultatima Studije moguih lokacija (najbolje ocijenjene lokacije su Lovanja, Tresanjski mlin i Velovii); za Niksi, Pluzine i Savnik ­ Budos; za Bijelo Polje, Kolasin i Mojkovac ­ Celinska kosa; za Pljevlja i Zabljak ­ Jelin potok; za Berane, Rozaje, Andrijevicu i Plav ­ Vasova voda; za Herceg Novi ­ postoji nekoliko predloga (izgradnja regionalne deponije za potrebe opstina koje se nalaze na tromei Crne Gore, Republike Hrvatske i Bosne i Hercegovine, izgradnja sanitarne deponije namijenjene za odlaganje otpada prikupljenog sa teritorije opstine Herceg Novi i odlaganje otpada na regionalnoj deponiji za opstine Kotor, Budva i Tivat). U Glavnom gradu Podgorici je, od avgusta 2006. godine, u funkciji sanitarna deponija na kojoj se, pored otpada prikupljenog na teritoriji Podgorice, odlaze otpad prikupljen na podrucju opstine Danilovgrad, uz mogunost odlaganja otpada pirkupljenog sa teritorije Prijestonice Cetinje. Osnovni koncept razvoja meuopstinskih deponija baziran je na pazljivoj izgradnji, koja podrazumijeva da se, najkasnije do sredine 2009. godine, izgradi osnova svake od navedenih sanitarnih deponija, koje e obezbijediti odlaganje otpada za period od najmanje 5 godina. Dalje sirenje deponija razmatralo bi se na osnovu potreba i to u intervalima od 5 godina. Na taj nacin bi se ogranicilo pocetno ulaganje u izgradnju deponija, a razvoj deponija bi zavisio od stope proizvodnje otpada i sirenja aktivnosti recikliranja i obnove otpada. Pocetku izgradnje svake od navedenih deponija prethodi obavezna izrada studija izvodljivosti i elaborata procjene uticaja na zivotnu sredinu, kao i glavnog projekta. Navedena dokumenta treba da pokazu da li je izgradnja deponije na odreenoj lokaciji izvodljivo i odrzivo rjesenje i koje mjere treba preduzeti i konkretne aktivnosti predvidjeti kao neophodne u izradi glavnog projekta i izgradnju deponije da bi se rizik za zdravlje ljudi i kvalitet zivotne sredine sveo na najmanju moguu mjeru. Takoe, ova dokumenta su nepohodna u procesu pripreme zahtjeva za odobravanje kreditnih sredstava od strane meunarodnih finansijskih institucija, kao i instrumenta za finansijsku podrsku koju Evropska unija obezbjeuje zemljama, potencijalnim i kandidatima za ulazak u EU.

53

Ovaj koncept takoe podrazumijeva da se u okviru svakog regiona, najcese u krugu deponije, izgradi reciklazni centar, koji e, zajedno sa deponijom ciniti centar za upravljanje otpadom jednog meuopstinskog podrucja. Centar za upravljanje otpadom funkcionise na nacin sto se otpad prikupljen u okviru uspostavljene mreze za sakupljanje (koja ukljucuje i pretovarne stanice) u ovom centru prihvata i podvrgava odgovarajuem tretmanu prije njegovog konacnog odlaganja. Aktivnosti vezane za obradu otpada za koje se pretpostavlja da se odvijaju u reciklaznim centrima bile bi: prihvat i obrada sortiranog ili nesortiranog otpada; sakupljanje otpada koji se moze ponovno preraditi ili reciklirati, kao i sakupljanje i dalja predaja opasnog otpada; sakupljanje i distribucija otpada koji se moze koristiti u druge svrhe; energetsko iskorisavanje pojedinih frakcija otpada; odlaganje obraenog otpada. U fizickom smislu, centar treba da se sastoji od: ulazne zone, postrojenja za obradu otpada, zone za privremeno skladistenje, zone za odlaganje otpada, zone za sakupljanje i obradu biogasa, zone za prikupljanje i obradu otpadnih voda. Ulazna zona se sastoji od platoa za pranje tockova i vozila, mosne vage na kojoj se otpad koji ulazi u centar mjeri, portirnice i upravne zgrade, parkiralista za osoblje i posjetioce i objekta za odrzavanje opreme i vozila. Cijelo podrucje centra mora biti ograeno. Na prostoru predvienom za postrojenje za obradu otpada postavlja se tehnoloska linija za obradu otpada. Izbor tehnoloskog postupka za obradu otpada mora se zasnivati na isplativosti. Prethodno je ve opisan pregled savremenih tehnologija obrade komunalnog otpada. Ovim planom se predvia mogunost primjene mehanicko bioloske obrade otpada. U svijetu je razvijen veliki broj varijanti mehanicko bioloske obrade otpada. Radi se o postrojenjima s velikim razlikama u tehnickoj opremljenosti i uslovima rada. U principu, tehnologije mehanicko bioloske obrade otpada ukljucuju procese kao sto su:

mehanicka obrada usitnjavanje i paletizacija, drobljenje i mljevenje, prosijavanje i druge metode mehnickog izdvajanja, separacija djelovanjem elektromagnetnih sila. bioloska obrada bio susenje, biostabilizacija, kompostiranje, anaerobna digestija. Kombninovanjem mehanicke i bioloske obrade otpada postize se: izdvajanje maksimalnih kolicina obnovljivih sirovina (staklo, metal, plastika, papir...); proizvodnja komposta; proizvodnja visokokvalitetnog cvrstog goriva iz otpada; proizvodnja biostabilnog otpada za odlaganje; proizvodnja biogasa.

54

Proces mehanicko bioloske obrade otpada moze biti tako projektovan da kao izlaz ima vise izlaznih primarnih (gore navedenih) produkata. Pored toga, u ovim procesima nastaju i sekundarni izlazni produkti kao sto su: otpadne vode, razne emisije u vazduh. U sklopu reciklaznog centra potrebno je osigurati zone za privremeno skladistenje pojedinih vrsta otpada, kao npr. kabastog otpada, koji se nakon izdvajanja i privremenog skladistenja predaje ovlasenom sakupljacu ili se podvrgava daljem postupku obrade. U sastavu ove zone moze se predvidjeti izgradnja reciklaznog dvorista u kojem se prikuplja odvojeno sakupljeni otpad. Ova zona treba da sadrzi i prostor predvien za privremeno skladistenje opasnog otpada koji se izdvaja iz ukupnog otpada. Nakon sto se izdvoji i privremeno skladisti, ovaj otpad se podvrgava proceduri koja vazi za upavljanje opasnim otpadom. Zonu za odlaganje otpada cini deponija za neopasni otpad. Na deponije neopasnog otpada mogu se odlagati samo one vrste otpada koje su date u dozvoli za rad deponije (prethodno tretirani komunalni otpad i neopasni otpad koji ispunjava kriterijume za prihvat na deponije za neopasni otpad, kao i stabilni i nereaktivni opasni otpad (koji posle obrade ne reaguje na druge vrste otpada), saglsno uslovima iz Zakona o upravljanju otpadom). Deponije se, inace, mogu graditi kao:

deponije inertnog otpada na koje se smije odlagati samo inertni otpad; deponije neopasnog otpada na koje je dopusteno odlaganje: a) komunalnog otpada, b) neopasnog otpada bilo kojeg porijekla koji ispunjava kriterijume za prihvat otpada na odlagalista za neopasni otpad u skladu s odredbama Pravilnika, c) stabilnog i nereaktivnog, prethodno obraenog opasnog otpada, ako granicne vrijednosti zagaivaca u otpadu i eluatu ne prelaze granicne vrijednosti za neopasni otpad propisane posebnim propisom, d) otpad kojem je bitno smanjen udio biorazgradive frakcije, odnosno otpad iz kojeg e se u kontrolisanom procesu, biorazgradiva frakcija iskoristiti za proizvodnju biogasa; deponije opasnog otpada na kojima je dopusteno odlaganje samo opasnog otpada, ako granicne vrijednosti zagaivaca u otpadu i eluatu ne prelaze granicne vrijednosti za opasni otpad koje su propisane posebnim propisom; podzemna odlagalista koja podrazumijevaju mjesto za stalno odlaganje otpada pod zemlju u pogodnu busotinu nastalu rudarskom eksploatacijom ili istrazivanjem. U podzemno odlagaliste dopusteno je odlaganje inertnog, kao i opasnog i neopasnog otpada.

Saglasno Pravilniku o deponijama, na deponije otpada dopusteno je odlaganje samo prethodno tretiranog otpada. Deponije inertnog otpada predviene su za odlaganje ostatka graevinskog otpada koji ostaje nakon njegove obrade (ako se ne moze drugacije koristiti) i za druge vrste inertnog otpada. Ovim planom se ne predvia izgradnja centralnih (regionalnih) deponija inertnog otpada. Svaka jedninica lokalne samouprave treba da, do sredine 2009. godine, obezbijedi lokaciju za odlganje inertnog otpada, za koji ne postoji interes da se preradi ili koji je ostao nakon sto je prethodno obraen. Graevinski otpad i sut se obrauje u pokretnoj opremi za sortiranje i lomljenje da bi se ponovo mogao koristiti, a finalni proizvod su sekundarne sirovine koje se mogu koristiti u graevinarstvu ili drugim djelatnostima. Novim Pravilnikom o blizim karakteristikama lokacije, uslovima izgradnje, sanitarnotehnickim uslovima, nacinu rada i zatvaranja deponija za neopasni i inertni otpad, strucnoj spremi i kvalifikacijama rukovodioca deponije (u daljem tekstu: Pravilnik o deponijama), koji je usklaen s evropskom praksom, definisu se radni i tehnicki zahtjevi za deponije, granicne vrijednosti emisija u zivotnu sredinu od odlozenog otpada, obavezni postupci, pravila i drugi uslovi za odlaganje, uslovi i mjere u vezi s planiranjem, gradnjom, radom i zatvaranjem deponija, te upravljanjem nakon njihovog zatvaranja, sa ciljem da se u citavom razdoblju trajanja deponija smanji dejstvo stetnih uticaja na okolinu. Ovo se narocito odnosi na zagaivanje povrsinskih i podzemnih voda, tla, vazduha i zivotne sredine uopste, ukljucujui efekt staklene baste. Cilj je, takoe, da se smanji rizik za ljudsko

55

zdravlje do kojeg bi moglo doi uslijed odlaganja otpada i tokom sveukupnog postojanja deponije. Deponije neopasnog otpada na kojima se odlaze obraeni komunalni otpad s visokim procentom biorazgradive mase, moraju se graditi tako da se omogui izdvajanje gasova koji nastaju razgradnjom otpada. U zonama za sakupljanje i obradu biogasa ovaj gas se sakuplja i spaljuje (ako kolicine proizvedenog gasa nijesu dovoljne za ekonomicnu upotrebu) ili se transportuje i tretira na nacin koji najmanje zagauje okolinu (moze se porizvoditi elektricna energija). Sve otpadne vode koje nastanu u centrima i deponijama se moraju sakupljati i obraditi u okviru posebnog sistema koji cini sastani dio deponije. Atmosferske vode se sakupljaju odvojeno od drugih u bazen za atmosferske vode i odvode u odvodni sistem za atmosfersku vodu. Sanitarne otpadne vode odvode se javnim kanalizacionim sistemom, ako je infrastruktura dostupna, ili se sakupljaju u septickim jamama odakle se povremeno prazne. Procjedne vode i otpadne vode nastale u procesu obrade otpada odvojeno se sakupljaju i obrauju do kvaliteta potrebnog za ispust u prijemnik. Koncept izgradnje reciklaznih centara treba bazirati na pazljivom planiranju, koje podrazumijeva postepenu gradnju i prosirenje kapaciteta za pojednine vrste obrade otpada, zavisno od potreba i mogunosti opstina. Do kraja planskog perioda potrebno je obezbijediti osnovne sadrzaje reciklaznih stanica, koji e omoguiti barem mehanicku obradu otpada. Dalje opremanje centra razmatralo bi se na osnovu potreba, u intervalima od najvise 5 godina. Na taj nacin bi se ogranicilo pocetno ulaganje u opremanje reciklaznih centara, a njihov razvoj bi zavisio od potreba trzista za ovim vrstama sirovina. Opasni komunalni otpad Pitanje upravljanja opasnim komunalnim otpadom jos uvijek nije rijeseno. Da bi se ispostovala Direktiva EU 2000/532/EC, potrebno je uraditi studiju o kolicini, vrsti i mjestu nastanka opasnog komunalnog otpada i studiju o izboru privremene lokacije za deponovanje i tretman opasnog komunalnog otpada, koje e dati odgovor na pitanje nacina zbrinjavanja ove vrste otpada u Crnoj Gori. Plan predvia izgradnju privremene deponije za odlaganje opasnog otpada do iznalazenja trajnog rjesenja za njegovo zbrinjavanje (najvjerovatnije izvoz). 7.1.5. Zadaci jedinica lokalne samouprave i industrijskih i proizvodnih postrojenja Nakon donosenja ovog plana, jedinice lokalne samouprave e donijeti svoje planove upravljanja otpadom u kojima e odrediti budui sistem upravljanja otpadom. Lokalnim planovima upravljanja otpadom, koje jedinice lokalne samouprave treba da donesu u roku od sest mjeseci od donosenja ovog plana (zbog kasnjenja u donosenju Republickog plana upravljanja otpadom, jedinice lokalne samouprave su se saglasile da donesu svoje planove u roku od 6 mjesci), detaljnije e se definisati sadrzaji sistema za upravljanje otpadom, tehnologija obrade otpada u pojedinim opstinama, obim, rasprostranjenost i namjena pretovarnih stanica, tok svih vrsta otpada unutar regije (meuopstinskog podrucja) i mogui uticaji na ljude i okoliinu. U skladu sa ovim i planovima jedinica lokalne sampurpave, proizvodni subjekti, koji na osnovu Zakona o upravljanju otpadom imaju tu obavezu, donijee sopstvene planove upravljanja otpadom u roku od 3 mjeseca. 7.1.6. Dozvola za deponovanje otpada i zatvaranje sanitarnih deponija Korisnik deponije moze obavljati djelatnost odlaganja otpada na deponijama samo ako ima dozvolu za odlaganje otpada prema Zakonu o upravljanju otpadom. U dozvoli, uz podatke propisane u Zakonu o upravljanju otpadom, potrbno je odrediti i: kategoriju deponije; vrste otpada i kolicine koje se mogu odloziti na deponiju; godisnju kolicinu bioloski razgradljivih sastojaka otpada koji se mogu odloziti;

56

nacin preuzimanja otpada i provjere njegovog sadrzaja; nacin kontrole, radnog monitoringa i drugih oblika nadzora vezanog za zagaivanje okoline; nacin redovnog pregleda tijela deponije i tehnickih objekata na deponiji; dopustene promjene indikativnih parametara podzemne vode; zahtjeve u vezi s izvjestavanjem o vrstama, mjestu nastanka i kolicinama odlozenog otpada; zahtjeve u vezi sa zatvaranjem deponije i mjere za sprecavanje stetnih uicaja na okolinu nakon zatvaranja deponije; vremensko razdoblje u kojem korisnik, nakon zatvaranja deponije, mora izvrsavati propisane obveze (koje za deponiju za opasni ili neopasni otpad iznosi najmanje 30 godina);

Nakon zatvaranja deponije korisnik je odgovoran za njeno odrzavanje, provoenje propisanih mjera za sprecavanje stetnih uticaja na okolinu, kontrolu i nadzor nakon zatvaranja. Odlukom o zatvaranju deponija nadlezno tijelo moze propisati i dodatne mjere za sprecavanje stetnih uticaja na okolinu i dodatne mjere kontrole i nadzora. Subjekat koji je koristilo deponiju duzan je nakon njenog zatvaranja, u vremenskom razdoblju utvrenom u odgovarajuem aktu (dozvoli za rad ili odluci o zatvaranju), obezbijediti: odrzavanje i zastitu zatvorene deponije, redovne preglede stanja tijela deponije, obavljanje kontrole i nadzora deponije, izradu godisnjeg izvjestaja o njenom stanju i provoenju propisanih mjera. 7.1.7. Monitoring uticaja rada sanitarnih deponija na zivotnu sredinu Do sredine 2009. godine u Crnoj Gori treba da se izgrade sve regionalne sanitarne deponije, a uporedo sa tim treba poceti sanaciju i rekultivacju svih zvanicnih nesanitarnih smetlista. Organizacija upravljanja otpadom i monitoring uticaja rada deponija na zivotnu sredinu mora biti u skladu sa EU direktivama za pojedine vrste otpada (75/442EEC; 94/904/EEC; 91/689/EEC; 75/490/EEC; 96/59/EC; 91/157/EEC; 99/31/EC i dr.), direktivama za vode i podzemne vode (COM 97/49; 91/676/EEC; 80/858/EEC; 91/692/EEC; 80/659/EEC i dr.), direktivama koje regulisu kvalitet vazduha i ogranicenje emisija u vazduh (96/62/EEC; 82/884/EEC; 85/203/EEC; 80/779/EEC; 94/63/EEC; 97/68/EEC u dr.); direktivama za kontorilu i upravljanje rizicima (84/360/EEC; 96/61/ EC; 96/82/EC; COM96 538 i dr,). Subjekat koji upravlja deponijama (bilo da se radi o opasnom ili neopasnom otpadu) mora osigurati kontrolu i nadzor za vrijeme aktivnog korisenja deponije i jedan period posle njenog zatvaranja. Kontrola i nadzor ukljucuju: mjerenja meteoroloskih parametara; mjerenja emisija deponijskog gasa; mjerenja emisija procjedne vode i atmosferske vode s povrsine odlagalista; mjerenja parametara zagaenja podzemne vode opasnim supstancama, ako je u podrucju uticaja deponije; kontrolu stabilnosti tijela deponije. Subjekat koji upravlja deponijom duzan je da nadlezno tijelo obavijestiti o stetnim uticajima na okolinu ako se otkriju u postupku nadzora i kontrole kvaliteta, kao i o preduzetim korektivnim mjerama. Takoe je duzan, jednom godisnje, saciniti izvjestaj o svim rezultatima kontrole i nadzora. Ispitivanja koja se rade na deponijama posebno moraju obuhvatiti: Kvalitet vazduha: Dva puta godisnje neophodno je izvrsiti sedmodnevno mjerenje kvaliteta vazduha preko sadrzaja: SO2, NO2, dima i cai, ozona, fenolnih materija, formadehida; NH3, cijanida, fluorida, vodonik sulfida; lebdeih cestica, teskih metala u lebdeim cesticama (Pb, Cd, Hg, As, Cu, Cr, Zn, Co, Ni), sadrzaj PAH-s i PCB i dioksina u lebdeim cesticama.

57

Kvalitet voda: Obuhvata mjerenje kvaliteta podzemnih voda uzvodno i nizvodno od deponije i pijezometrijskih busotona, dva puta godisnje, kao i kontrolu kvaliteta voda u bunarima u neposrednoj blizini deponije. Obim analiza mora biti prema Pravilniku o kvalitetu otpadnih voda koje se mogu upustiti u prirodni recipijent ("Sluzbeni list RCG", br. 10/97), a obuhvata fizicko-hemijska, mikrobioloska i radioloska ispitivanja. Takoe, cetiri puta godisnje treba kontrolisati kvalitet ocjednih voda u kaptaznom objektu na deponiji, radi kontrole procesa na deponiji. Ukoliko se otpadne vode ispustaju u kanalizaciju ili prirodni recipijent, potrebno je vrsiti njihovu kontrolu cetiri puta godisnje u navedenom obimu analiza. Kvalitet zemljista: Ispitivanja treba vrsiti dva puta godisnje na cetiri razlicite strane od deponije na udaljenosti 100 ­ 300 m. Obim ispitivanja mora biti usklaen sa Pravilinikom o MDK stetnih i opasnih materija u zemljistu ("Sluzbeni list RCG", broj 19/97). Analizom treba obuhvatiti ispitivanje teskih metala (Pb, Cd, Cu, Hg, As, Cr, Ni, Zn, B, Co, Mo), cijanide, sadrzaj pesticida (organohlorne, organofosforne insekticide, triazine, karbamate i ditiokarbamate, hlorfeniksi i fenolne herbicide), toksicne i kancerogene materije: PCB-s, PAH-s, dioksine i furane, kancerogene PCBs i organokalajna jedinjenja. Ispitivanje zemljista na radioaktivnost trebala bi se raditi dva puta godisnje gamaspektrometrijski. Kvalitet povrsinskih i podzemnih voda se mora kontrolisati prije i poslije izgradnje deponije. Ocjedna voda mora biti kontrolisana prije i poslije prolaska kroz deponiju s ciljem utvrivanja kvaliteta ispustene tretirane ocjedne vode. Monitoring kvaliteta vazduha na deponijama mora obuhvatiti monitoring kvaliteta ambijetalnog vazduha na i oko deponije, kao i na monitoring gasova izdvojenih iz deponije. 7.1.8. Zatvaranje odlagalista otpada Do 2004. godine u Crnoj Gori nije postojala ni jedna sanitarna deponija, ve samo gradska i divlja smetlista, sa kojima se nije upravljalo na odgvarajui nacin. Ne postoji tacna evidencija ovako uspostavljenih odlagalista, ali svako naselje u Crnoj Gori ima bar po jedno glavno odlagaliste ­ deponiju i vise nekontrolisanih smetlista. Stanje postojeih odlagalista otpada je takvo da, ili ne postoje nikakve osnovne mjere zastite da bi se sprijecilo zagaenje zemljista, voda i vazduha, ili su one na vrlo niskom nivou. Nanosenje zemljanog prekrivaca na sloj odlozenog otpada se ne vrsi redovno ili se uposte ne vrsi. Montirong uticaja ovih odlagalista na zivotnu sredinu realizuje se u sklopu redovnih godisnjih monitoringa stanja zivotne sredine u Crnoj Gori od 1999. godine. U okviru "Programa ispitivanja opasnih i stetnih materija u zemljistu" ispitivanjem sadrzaja teskih metala, policiklicnih aromaticnih ugljovodonika, polihlorovanih bifenila (PCB-s) i njihovih kongenera, pesticida, sadrzaja fenola, cijanida i mineralnih ulja. Sa svih gradskih smetlista (osim Plava i Rozaja) uzimaju se kompozitni uzorci u skladu sa propisanom metodologijom. Referentni uzorak za procjenu uticaja deponije na zemljiste uzima se sa zemljista na 150300 metara od deponije u pravcu dominantne ruze vjetrova. Do sada nije ispitivan uticaj deponija na povrsinske i pozemne vode osim u nekoliko slucajeva (Lovanja; odlagaliste u Budvi, prije Lovanje; odlagaliste u Broiima u opstini Herceg Novi). Ispitivanja pokazuju na direktan uticaj odlagalista na podzemne i nadzemne vode. Uticaj na aerozagaenje takoe se nije vrsilo osim na starom odlagalistu u Podgorici. Najvei broj postojeih odlagalista se mora zatvoriti (posebno sve neovlasene lokacije) i sanirati. Sanacija se mora sprovesti u skladu sa standardima. Izvrsenje obaveze sanacije postojeih odlagalista, jedinice lokalne samouprave e obaviti nakon izrade studije sanacije. Studija treba da obuhvati sve lokacije na kojima se odlaze otpad u urbanim i ruralinim naseljima. Nakon izrade Studije sanacije potrebno je uraditi planove sanacije odlagalista. Plan treba da definise trajno zatvaranje i nacin sanacije odlagalista (smetlista) koji mora biti u skladu s Direktivom EU 1999/31/EC. Plan mora u potpunosti da dâ odgovore o strukturi, lokaciji, stanju i kolicini cvrstog komunalnog otpada, kao i da predlozi tehnicke mjere sanacije, nacin i vrijeme zatvaranja za svako odlagaliste i pocjenu potrebnih sredstava. Planom bi trebalo obuhvatiti sljedee aktivnosti:

58

plan upravljanja i funkcionisanja odlagalista do potpune sanacije; tehnicke i finanisjske mjere sanacije i zatvaranja postojeih otvorenih odlagalista smea sa ciljem smanjenja zagaivanja voda, vazduha i zemljista, kao i smanjenja negativnog uticaja na zdravlje ljudi i zivotinja

Potpuna sanacija na svim mjestima deponovanja prema EU standardima zahtijeva znacajna finansijska sredstva i moze obuhvatiti: raskopavanje lokacija da bi se poboljsala stabilnost, izgradnja rezervoara za sakupljanje gasova, instaliranje sistema za signalizaciju i sistema za sakupljanje i precisavanje filtrata, kao i odgovarajue prekrivanje i sanaciju. Ova poboljsanja se predviaju u dugorocnom periodu. Vazno je utvrditi pravilan metod sanacije za odreenu kategoriju deponije da bi se osiguralo minimiziranje takvih uticaja, vodei racuna pri tome da li se mora nastaviti sa korisenjem deponije, dok se ne nae alternativno rjesenje. Postoje tri pristupa sanaciji: premjestanje ukupnog otpada na sanitarnu deponiju ­ ovo je najbolje rjesenje, ali najskuplje i mogue samo za nekoliko manjih deponija; zatvaranje lokacije ­ neke lokacije su pune ili predstavljaju takav rizik da se moraju odmah zatvoriti, ali zbog raznih okolnosti nije mogue izvrsiti premjestanje otpada; ovakve dponije e se se zatvoriti i rekultivisati; zatvaranje i sanacija starijih djelova lokacije na kojoj e se graditi sanitarna deponija i premjestanjem prethodno odlozenog otpada u sanitarnu kadu. Nemogue je identifikovati detaljne zahtjeve za sanaciju koji se odnose na odreenu lokaciju, bez detaljnog ispitivanja. Meutim, mogu se dati osnovni principi za minimizaciju negativnih uticaja na zivotnu sredinu koje cine: prekrivanje otpada (cime se smanjuje raznosenje otpada, smanjuje mogunost izbijanja i sirenja pozara, smanjuje pristup zivotinjama i pticama kao potencijalnim prenosiocima zaraze, smanjuje infiltracija padavina, a time i nastanak filtrata kao zagaivaca podzemnih i povrsinskih voda, smanjuje mogunost dolaska ljudi i zivotinja u kontakt sa otpadom); ograivanje (smanjuje se pristup ljudi i zivotinja kao potencijalnih prenosnika bolesti, onemoguava se dalje nekontrolisano odlaganje); sabijanje otpada (cime se poboljsava stabilnost i smanjuje mogunost klizanja); pravljenje kanala za sakupljanje filtrata oko deponije (cime se obezbjeuje sakupljanje tecnog otpada i kanalisanje ka mjestu kontrolisanog ispusta i, eventualno, stvara mogucnost precisavanja); pravljenje kanala oko deponije da se onemogui kretanje atmosferskih voda ka deponiji (cime se smanjuje kolicina nastalog filtrata i smanjuje mogunost klizanja otpada); pravljenje otvora za ispustanje gasova cime se omoguava da se gasovi kontrolisano ispustaju u atmosferu, a izbjegava se njihovo nekontrolisano kretanje kroz tlo. U nastavku slijedi pregled zvanicnih odlagalista otpada u Crnoj Gori koje treba sanirati u planskom periodu.

Tabela 27. Pregled odlagalista koja treba sanirati

7 8.1 8.2 8.3 8.4 9

Kruce Vrmac Tresanjski mlin Lovanja III Metkova voda Petrovac

Primorski region

R/B 1 2.1 2.2 3 4 5 6

Opstina Podgorica Niksi 1 Niksic 2 Danilovgrad Cetinje Bar Herceg Novi Ulcinj Kotor 1 Kotor 2 Kotor 3 Kotor 4 Budva

Odlagaliste emovsko polje Mislov Do Mislov Do II nema Vrtijelka Volujica Dugunja

Region Centralni rerion

Napomena sanirano

sanirano lokacija za novu privremena lokacija sanirno sanirano

59

10.1 10.2 10.3 10.4 11 12.1 12.2 13 14 15.1 15.2 16 17 18 19 20 21

Tivat 1 Tivat 2 Tivat 3 Tivat 4 Bijelo Polje Pljevlja 1 Pljevlja 2 Berane Rozaje Plav 1 Plav 2 Mojkovac Kolasin Andrijevica Pluzine Zabljak Savnik

Grabovac Karlardovo Lovanja I Lovanja II Kumanica Jagnjilo I Jagnjilo II Budimlja Njegus Komaraca Gusinje Podbise Bakovi Sueska Gradac Kljestina Savnik

prekriveno zemljom prekriveno zemljom sanirno sanirano

7.2. Plan upravljavljanja industrijskim otpadom 7.2.1. Neopasni industrijski otpad Zbog svega navedenog u prethodnim poglavljima, kada je u pitanju upravljanje industrijskim otpadom, u buduem periodu ovom otpadu treba posvetiti posebnu paznju, tim prije sto industrijski neopasni otpad ima isti tretman kao komunalni otpad. Naime, u pojedinim vrstama industrije se pojavljuje tzv. neopasni otpad, a to je narocito karakteristicno za metalne ostatke. Takva reciklaza se ve vrsi. U tom smislu bi bilo neophodno: identifikovati proizvoace otpada koji se mogu izdvojiti kao znacajni proizvoaci otpada pogodnog za reciklazu; sakupiti potencijalni reciklazni otpad; uspostaviti ekonomske interese na liniji generator-sakupljac-preraivac; preraditi sekundarne sirovine; uspostaviti trzisne mehanizme; plasirati reciklirani otpad. U tom cilju, potrebno je uraditi studiju kojom e se obuhvatiti pregled proizvoaca i postojeeg stanja kolicina i vrsta neopasnog industrijskog otpada po pojedinim regionima u Crnoj Gori, nacin na koji e se tretirati i odlagati. 7.2.2. Opasni industrijski otpad Opasni industrijski otpad zahtijeva poseban tretman. S obzirom na zahtjeve i ciljeve postavljene Strateskim master planom i Zakonom o upravljanju otpadom, svi generatori su duzni da izvrze karakterizaciju i kategorizaciju otpada. Takoe neophodno je u skladu sa Zakonom o upravljanju otpadom: uvesti obavezu da svaki proizvoac mora izraditi plan i proceduru postupanja sa opasnim otpadom od momenta nastajanja do konacnog tretmana i odlaganja; izgraditi informacioni sistem za prikupljanje podataka o opasnom otpadu; identifikovati sve proizvoace opasnog otpada u Crnoj Gori i proizvoace sekundarnih sirovina; identifikovati sve tipove otpada, izvrsiti karakterizaciju otpada i utvrditi kolicine po pojedinima vrstama generesinaog opasnog otpada; uspostaviti mjere za smanjenje nastajanja opasnog otpada; definisati obaveze maksimalnog ponovnog korisenja i reciklaze ambalaze za dopremu sirovina;

60

Sjeverni region

rekonstruisati postojee proizvodne cikluse sa aspekta nastajanja opasnog otpada; smanjiti toksicnost nastalih opasnih otpada zamjenom sirovina; maksimalno iskoristiti postojee reurse za tretman opasnog otpada; uraditi posebnu studiju koja e predloziti rjesenje za nacin na koji e se opasni otpad odlagati (privremeno ili trajno) ukljucujui i ekonomsku analizu i u zavisnosti od rezultata predloziti nacin na koji e se otpad odlagati privremeno ili stalno; na osnovu rezultata potrebno je uraditi i studiju moguih lokacija za ovakvu vrstu deponija; uspostaviti obavezu monitoringa i kontrolnog sistema za upravljanje opasnim otpadima; organizovati sistem obuke za generatore i njihove radnike; raditi na permanentnoj edukaciji javnosti; u nedostatku tehnickih propisa i pravne regulative, koristiti regulativu EU. Izbjegavanje i smanjenje nastajanja otpada u praksi se vrlo tesko postize, ali treba tome teziti. Predvia se da e dio mjera za izbjegavanje i smanjenje nastajanja otpada biti regulisano sprovoenjem novih zakona (Zakon o upravljanju otpadom, Zakon o integrisanom sprjecavanju i kontroli zagaivanja zivotne sredine). 7.3. Plan upravljavljanja inertnim otpadom (graevinskim otpadom) 7.3.1. Sistem upravljanja Svaka jedinica lokalne samouprave ili vise njih zajedno, mora odrediti lokaciju za odlaganje inertnog otpada, kojeg u najveem dijelu cini graevinski otpad. U odnosu na stepen opasnosti graevinski otpad se klasifikuje kao inertni otpad i ne smije u svom sastavu da ima neopasne ili opasne vrste otpada. Zbog transportnih troskova, lokacije bi trebalo da se nalaze u precniku od 30-50 kilometara od mjesta nastanka. Manje kolicine inertnog otpada (u daljem tekstu graevinski otpad) se privremeno mogu odlagati u reciklaznim dvoristima i pretovarnim stanicama. U periodu do izgradnje regoinalnih sanitarnih deponija, graevinski otpad se moze odlagati na postojeim odlagalistima komunalnog otpada gdje se moze koristiti kao prekrivka i/ili za njihovu sanaciju. Prikupljeni graevinski materijal se moze tretirati u mobilnim postrojenjima za reciklazu graevinskog otpada. Opstine mogu odlagati graevinski otpad i otpad iz iskopa u kamenolome, ukoliko postoje na njihovoj teritoriji. Kamenolomi su pogodni i za postavljanje ureaja i objekata za recikliranje graevinskog otpada. U posmatranom planskom periodu, zbog optimizacije kapaciteta, potrbno je nabaviti dva mobilna postrojenja za preradu graevinskog otpada, za podrucje Crne Gore. Jedinice lokalne samouprave treba da odluce da li e sakupljanje i prerada graevinskog otpada biti povjerena javnim komunalnim preduzeima, ili e se koncesija, u postupku javnog nadmetanja, dodijeliti nekom privrednom drustvu ili preduzetniku. U cilju punog iskorisavanja mobilnih postrojenja, predlaze se davanje koncesija preduzetnicima ili privrednim drustvima. Otpad bi trebalo da se prevozi u velikim kontejnerima u vozilima s prikolicom. Financiranje i odrzavanje lokacija obezbjeuje se iz naknada za dovoz, prihvat i odvoz koje plaa proizvoac graevinskog otpada. Posebne lokacije za odvajanje graevinskog otpada jedinice lokalne samouprave treba da definisu u svojim planovima za upravljanje otpadom. Upravljanje postojeim graevinskim otpadom moze se sprovesti na dva nacina: trajno zbrinjavanje cjelokupnog graevinskog otpada u okviru odlagalista na kojem se nalazi ovakva vrsta otpada, uz stvaranje uslova za odlaganje i upravljanje koji su zahtjevni propisima za deponije za inertni otpad; djelimicno ili potpuno zbrinjavanje graevinskog otpada na isti nacin kao novonastali graevinski otpad. U slucaju kada za to postoje odgovarajui uslovi, graevinski otpad je potrebno u sto veoj mjeri preraditi i na taj nacin izbjei njegovo trajno odlaganje na odreenim lokacijama. Sugerisu se sljedei nacini tretmana graevinskog otpada:

61

Jednolicni graevinski otpad:

asfaltni lom i mijesani asfaltni lom s betonskim lomom (otpad koji nastaje rusenjem mostova na auto saobraajnicama, uklanjanjem slojeva asfalta sa kolovoza itd.) treba odvoziti u asfaltne baze, preduzea koja se bave odrzavanjem puteva; kameni otpad, ukoliko za to postoje uslovi, treba odlagati u kamenolome sa ili bez drobilicnih postrojenja; betonski lom i izdvojeni lom opeke i crijepa, koji nastaje pri rusenju zgrada, treba odvoziti na deponije za inertni otpad; papir, staklo i plastiku treba izdvojiti iz graevinskog otpada i tretirati kao sekundarnu sirovinu (predati ovlasenim sakupljacima i obraivacima te vrate otpada). otpad treba podvri obradi u mobilnim (stacionarnim)

Mijesani

graevinski postrojenjima.

7.3.2. Zahtjevi za objekte i ureaje za upravljanje inertnim (graevinskim) otpadom Pogoni za sortiranje, obnovu i reciklazu graevinskog otpada i otpada od rusenja Dio graevinskog otpada koji se ponovno direktno ne upotrijebi, dostavlja se: u pogone za sortiranje i obnovu graevinskog otpada i otpada od rusenja u kojima ovaj otpad istovara i iz njega uklanjaju ciljani materijali. Takvi materijali ukljucuju velike komade koji mogu biti nekompatibilni s mehanizacijom za obradu i materijale koji se lako uklanjaju i imaju vrijednost na trzisti sekundarnih sirovina (npr. veliki komadi drvene grae koji se mogu ponovno upotrijebiti); u pogone za reciklazu graevinskog otpada i otpada od rusenja koji su opremljeni postrojenjima za drobljenje, separaciju frakcija i izdvajanje zeljeza. Postrojenja u kojima se obrauje graevinski otpad mogu biti: stacionarna/fiksna postrojenja ­ ta postrojenja zauzimaju veliki prostor i izraena su od razlicitih stacionarnih instalacija koje se sastoje od cijelog niza transportnih traka i, uglavnom, dva tipa opreme za drobljenje. Oprema i neophodna infrastruktura reciklaznih centara graevinskog otpada kostaju, otprilike, deset puta vise nego mobilna drobilica. Sto je reciklazni centar blize naseljenim mjestima, izvjesnije je da e morati uraditi zastita od buke i prasine i sagraditi objekat za smjestaj odreene opreme, sto moze da utice na poskupljenje postupka prerade, a samim tim otezava plasman recikliranog materijala na trziste; mobilni pogoni su pogoni koji se dovoze na prostor na kojem se rusi i strukturom svoga sklopa slicni su fiksnim pogonima. Prema studijama opravdanosti za kolicine manje od 100.000 t/god graevinskog otpada nije financijski isplativo graditi stacionarna postrojenja za preradu graevisnkog otpada pa se preporucuje upotreba mobilnih postrojenja. Preporucuje se da se poslovi tretmana ovih vrsta otpada, uz prethodno uraene cost ­ benefit i druge analize i potrebna dokumenta, organizuju na regionalnom principu (dvije ili vise opstina zajednicki nabavljaju potrebnu opremu i organizuju upravljanje i odrzavanje iste). Aktivnosti pogona za obradu graevinskog otpada i otpada od rusenja zahtijevaju: odgovarajue prostorno planiranje pogona; lokacijsku, graevinsku i upotrebnu dozvolu; studiju procjene utjecaja na zivotnu sredinu. Pri projektovanju i izgradnji ovih postrojenja potrebno je uvaziti sljedee faktore: prasinu, buku, vodu, skladistenje materijala, opasni otpad i materijale u ovom otpadu, promet, voenje dokumentacije, radno vrijeme, ograde i sigurnost za zdravlje i bezbjednost ljudi.

62

7.4. Plan upravljavljanja medicinskim otpadom 7.4.1. Ciljevi upravljanja medicinskim otpadom

Osnovni cilj upravljanja medicinskim otpadom je uvoenje zdravstveno bezbjednog i ekoloski prihvatljivog nacina postupanja sa medicinskim otpadom. Kao sekundarni ciljevi upravljanja otpadom postavljaju se: Stvaranje koherentnog sistema upravljanja usklaenog sa praksom i regulativom EU; Stvaranje uslova za primjenu najboljih tehnika za tretiranje medicinskog otpada. 7.4.2. Aktivnosti

Zbrinjavanje medicinskog otpada podrazumijeva niz aktivnosti meu kojima je zadnja karika konacno uklanjanje njegovih opasnih dejstava. Sistem zbrinjavanja cine: zakonodavstvo (terminologija/kategorizacija), sprovoenje zakonskih odredbi, postupanje i prevoz, odgovarajui ureaji za tretman (sterilizaciju ili spaljivanje), odlaganje nakon odgovarajue obrade, te edukacija. Zakonska regulativa obuhvata zakone, pravilnike, preporuke i standarde. Najvaznija aktivnost u narednom periodu je zavrsetak rada na Pravilniku o vrstama, nacinu upravljanja i uslovima odlaganja medicinskog otpada. Nakon donosenja Pravilnika potrebno je izraditi strategijski dokument kojim e se definisati nacin upravljanja medicinskim otpadom. Za pravilno postupanje sa medicinskim otpadom neophodno je izvrsiti edukaciju ucesnika u procesu zbrinjavanja medicinskog otpada. 7.4.3. Osnovne odrednice

Neophodno je da usvojeni nacin upravljanja medicinskim otpadom bude kompatibilan sa preporukama WHO (Svjetske zdravstvene organizacije), zasnovan na Bazelskoj konvenciji i Zakonu o upravljanju otpadom. Nacin upravljanja medicinskim otpadom mora uvazavati sve principe upravljanja opasnim otpadom i da ima prihvatljivu cijenu u odnosu na postignuti efekat. Kako je diskutabilno da se u dogledno vrijeme izradi ureaj za kontrolisano spaljivanje opasnog otpada, kao jedno od moguih rjesenja koje treba anlizirati, kao mogua rjesenja nameu se: (i) upotreba takozvanih mobilnih jedinica kod kojih se obrada otpada odvija u dvije faze. Prva se sastoji u predobradi kod koje se izvodi mljevenje otpada, a u drugoj fazi provodi se sterilizacija mljevenog otpada usled cega otpad postaje inertnikomunalni otpad i (ii) transport dijela opasnog medicinskog otpada do najblizeg ureaja za kontrolisano spaljivanje opasnog otpada. Moraju se izraditi i implementirati programi edukacije zaposlenih u zdravstvenim ustanovama kao i planovi upravljanja medicinskim otpadom u svim zdravstvenim ustanovama. Planom upravljanja pored ostalog mora se definisati mjesto nastanka i kolicine medicinskog otpada, nacin razvrstavanja i pakovanja, nacin objelezavanja i evidencije otpada te nacin privremenog odlaganja. 7.5. Plan upravljavljanja posebnim vrstama (tokovima) otpada 7.5.1. Otpadna ulja Na osnovu zahtjeva Direktive 75/439/EEC o odlaganju otpadnih ulja (kojom se favorizuje tretman ulja regeneracijom ili sagorijevanjem uz utilizaciju energije, od strane tree strane, ili u sopstvenim postrojenjima), u Crnoj Gori za upravljanje otpadom potrebno je: izraditi Plan za upravljanje otpadnim uljima; uspostaviti sistem za prikupljanje otpadnog ulja (idealna mjesta su transfer stanice, reciklazni platoi, reciklazni centri gdje se mogu postaviti specijalni kontejneri u koje bi korisnici ulja donosili otpadno ulje); o nastaloj i prikupljenoj kolicini voditi preciznu evidenciju; adekvatno skladistenje prikupljenog ulja i pazljivo rukovanje u skladu sa propisima; ukoliko se otpadno ulje koristi kao dopunsko gorivo u sopstvenim postrojenjima, moraju se postovati i normativi zacrtani direktivom o spaljivanju otpada 2000/76/EC; pri tome se o svakoj transakciji i prevozu mora obavijestiti nadlezni organ.

63

Pored toga prema Direktivi: dozvole za sve operacije tretmana i/ili postrojenja za tretman daje nadlezni organ; preduzea ne smiju da ispustaju otpadna ulja u povrsinske ili podzemne vode, ili kanalizaciju; veoma je vazno da se na regionalnom nivou razvije program edukacije zaposlenih kao rukovaoca ovim materijama. 7.5.2. Otpad koji sadrzi PCB i PCT PCB ulja (polihlorisani bifenili, polihlorisani terfenili, monometiltetrahloridfenil metan, monometildihloridfenil metan) se najvise nalaze u elektroenergetskim postrojenjima. U tom cilju moraju se preduzeti posebne mjere kontrole korisenja PCB i to: elektroenergetska postrojenja moraju izvrsiti evidentiranje i kategorizaciju opreme koja je u pogonu i koja sadrzi PCB materije; elektroenergetska postrojenja moraju do 2010. godine prestati sa upotrebom opreme sa PCB, izvrsiti dekontaminaciju opreme i retrofiling, ako se i dalje bude upotrebljavala, pri cemu se mora izvrsiti bezbjedan tretman materija i opreme zagaene sa PCB; do novembra 2008. godine vlasnici opreme sa PCB moraju pripremiti plan postepenog, do 2010. godine, smanjenje upotrebe ove opreme, ukljucujui i plan njene zamjene; do propisanog perioda, dozvoljeno je korisenje samo nove opreme i opreme sa dobrom zaptivenosu, tako da ne moze doi do curenja ili izlivanja PCB ulja. Ovu opremu koristiti samo u prostorijama gdje se rizik od izlivanja ulja u zivotnu sredinu moze minimizirati ili brzo izvrsiti sanacija pri udesu; nije dozvoljeno koristiti opremu sa PCB uljima u prostorijama gdje se vrse aktivnosti koje su na bilo koji nacin povezane za proizvodnju ili preradu hrane ili gdje se vrsi priprema hrane ili ishrana; ukoliko se oprema sa PCB koristi u naseljenim mestima, ukljucujui blizinu skola ili bolnica, zahtijeva se preduzimanje svih potrebnih mjera zastite da ne doe do elektricnih kvarova koji bi mogli da izazovu pozar, kao i redovna provjera rada opreme da ne doe do curenja ulja. U cilju minimizacije rizika po zivotnu i radnu sredinu, neophodno je pripremiti i sprovesti navedeni plan koji e sadrzati odrzavanje i nadziranje transformatora punjenih PCB tecnostima. Potrebno je posebno obezbijediti zastitu od spoljnih pozara, predvidjeti zastitu tla od eventualnih curenja tecnosti sa PCB, a u slucaju unutrasnjih kvarova moraju se preduzimati odgovarajue, preventivne popravke. S obzirom na opasnosti koje izaziva PCB, nadlezni organi za zastitu zivotne sredine identifikovae postrojenja koja sadrze PCB, na osnovu cega bi se u okviru navedenog plana uradio program tretmana (ukoliko je to tehnicki izvodljivo i ekonomski opravdano) i program obuke zaposlenih i rukovaoca ovim materijama. 7.5.3. Vozila van upotrebe Evropsko zakonodavstvo je pitanje upravljanja isluzenim, neuptrebljivim vozilima uredilo u okviru Direktive Savjeta 2000/53/EC o istrosenim vozilima. Osnovni zahtjevi ove direktive su da se: uspostavi sistem voenja podataka o nabavkama novih vozila i broju, odnosno vrsti postojeih vozila; uspostavi sistem sakupljanja vozila koja su van upotrebe, kao i djelova vozila koja se zamjenjuju, a prema vrsti materijala od kojeg su ti djelovi izraeni; obezbijedi sistem za razgradnju vozila u cilju sakupljanja reciklabilnih materijala, ili ako to nije mogue, da se obezbijedi sistem za odnosenje i pravilno uklanjanje ove vrste otpada; po uspostavljanju trzista sekundarnih sirovina obezbijede sluzbe koje bi vrsile njihovu prodaju;

64

obezbijedi da rukovanje dijelovima vozila koji spadaju u grupu opasnog otpada bude u skladu sa nacionalnim i inostranim propisima vezanim za upravljanje opasnim otpadom; podaci o sakupljenim vozilima, materijalima pogodnim za reciklazu i opasnom otpadu iz tih vozila redovno dostavljaju nadleznim institucijama; razvije program obuke zaposlenih kao korisnika vozila.

U skladu sa gore navedenim zahtjevima, potrebno je, do novembra 2008. godine, pripremiti plan (preporucuje se na regionalnim nivou) za uspostavljanje sistema za reciklazu vozila, tj. za demontazu vozila i razdvajanje na djelove koji se mogu reciklirati (plastika, metal, gume, tekstil, ulja) i djelove kojima treba posvetiti posebnu paznju u smislu daljeg postupanja sa njima-opasan otpad. 7.5.4. Baterije i akumulatori U skladu sa odredbama Direktive Savjeta 91/157/EEC o baterijama i akumulatorima koji sadrze opasne supstance obaveza drzave Crne Gore, odnosno nadleznih organa za zastitu zivotne sredine, je da: zabrani i onemogui korisenje baterija i akumulatora sa vise od 0,0005% zive; izradi program posebnog sakupljanja potrosenih baterija i alumulatora; u skladu sa programom, obezbijedi uslove za sakupljanje i privremeno cuvanje potrosenih baterija i akumulatora; vodi evidenciju o nabavljenim, utrosenim i sakupljenim baterijama i akumulatorima; po uspostavljanju trzista sekundarnim sirovinama, organizuje sluzbu koja bi se bavila prethodnim aktivnostima, kao i prodajom ovih sekundarnih sirovina; dostavlja informacije o sakupljenim i odlozenim (uskladistenim) baterijama nadleznim organima; razvije program obuke zaposlenih u vezi sa baterijama i akumulatorima. 7.5.5. Ambalaza i ambalazni otpad U skladu sa ovom Direktivom (94/62/EEC), drzava Crna Gora bi morala: da izradi program postupanja sa ambalazom, narocito za dio koji se odnosi na komercijalni sektor; u skladu sa programom, da obezbijedi uslove za sakupljanje i privremeno cuvanje ambalaze; da vodi evidenciju o nabavljenim, utrosenim i sakupljenim kolicinama ambalaze, po uspostavljanju trzista sekundarnim sirovinama, da organizuje sluzbu koja bi se bavila prethodnim aktivnostima, kao i prodajom ovih sekundarnih sirovina; da promovise ponovno korisenje ambalaze; organizovati sakupljanje otpadne ambalaze, a u tom cilju organizovati odgovarajui informacioni sistem; razviti program edukacije zaposlenih kao korisnika ambalaze; ambalazu koja se ne moze ponovo koristiti, organizovano iznositi na trziste ili organizovati njeno korisenje kao energenta. U skladu sa navedenim, potrebno je tokom 2010. godine pripremiti i usvojiti Zakon o ambalaznom otpadu, kao i, u vezi sa njime, odgovarajue podzakonske akte. 7.5.6. Otpadne gume Crna Gora, odnosno nadlezni organ za zastitu zivotne sredine e u skladu sa zahtjevima direktive: pripremiti plan za tretman automobilskih guma (kojih ima u sklopu svojih proizvodnih kompleksa), s obzirom da je odlaganje guma na deponijama zabranjeno. Kao alternativan tretman sigurno treba razmotriti tretman koinsineracije u buduim cementarama, kao i druge kao sto je drobljenje i ponovno korisenje kao punioca u razlicitim materijalima (u betonu, za pjesacke staze i sl.);

65

obuciti zaposlene i sprovesti program edukacije za postupanje sa otpadom.

7.5.7. Otpad od elektricnih i elektronskih proizvoda Direktivom se zahtijeva da se moraju uspostaviti sistemi za sakupljanje odnosno da distributeri i imaoci elektricnih i elektronskih proizvoda treba da preuzmu ovakve istrosene proizvode od domainstava bez trazenja naknade. Clanice EU moraju da obezbijede da distributeri koji dostavljaju nove proizvode, u svojoj ponudi novog proizvoda nude opremu koja je bez kontaminanata. Clanice takoe moraju obezbijediti da je otpadna elektricna i elektronska oprema transportovana u registrovano postrojenje za tretman. Takoe, ovom direktivom se defnisu uslovi za postupanje sa fluorescentnim lampama koje sadrze zivu i metodologija za postupanje sa njima s obzirom da se one tretiraju kao opasni otpad. U skladu sa Direktivom, u Crnoj Gori bi moralo da se: uspostavi sistem voenja podataka o otpadu od elektronskih i elektricnih proizvoda; uspostavi sistem sakupljanja ovih vrsta otpada; obezbijedi sistem za razgradnju u cilju sakupljanja reciklabilnih materijala, ili ako to nije u mogunosti, da obezbijedi sistem za odnosenje i pravilno uklanjanje ove vrste otpada; po uspostavljanju trzista sekundarnih sirovina obezbijedi sluzbu koja bi vrsila njihovu prodaju; obezbijedi da rukovanje djelovima ureaja koji spadaju u grupu opasnog otpada bude u skladu sa nacionalnim i inostranim propisima vezanim za upravljanje opasnim otpadom; podaci o sakupljenim istrosenim elektricnim i elektronskim ureajima, reciklabilnim materijalima i opasnom otpadu iz tih ureaja redovno dostavljaju nadleznim institucijama; razvije program obuke. 7.6. Komunlani kanalizacioni mulj 7.6.1. Principi upravljanja komunalnim kanalizacionim muljem U skladu s direktivama EU osnovni principi upravljanja komunalnim kanalizacionim muljevima su: prevencija, smanjenje kolicina, proizvodnja, prerada i ponovna upotreba i odlaganje mulja. U cilju zadovoljenja navedenih principa, od velike vaznosti je da se pokrene aktivna kampanja smanjenja potrosnje vode. Dalje smanjenje kolicina komunalnog kanalizacionog mulja mogue je postii tretiranjem i stabilizacijom otpadnih voda, kojim se kolicina mulja moze smanjiti i do 25 %. Veoma je vazno da se svaka mogunost korisenja mulja ispita prije njegovog konacnog odlaganja. Za mulj definisanog kvaliteta postoje mogunosti njegovog korisenja u poljoprivredi, sumarstvu, sanacionim radovima i zelenim povrsinama. Tretirani mulj moze se ponovo koristititi za prekrivanje deponije. 7.6.2. Tretiranje i upravljanje komunalnim kanalizacionim muljem Upravljanje komunalnim kanalizacionim muljem zavisi od dostupnih mogunosti zastite, smanjenja, tretiranja i odlaganja mulja. Dalja prerada i ponovno korisenje u mnogome zavisi od kvaliteta komunalnog kanalizacionog mulja. U zavisnosti od mogunosti upravljanja, korisenje komunalnog kanalizacionog mulja je u direktnoj zavisnosti od kvaliteta dobijenog mulja: Kvalitet A + susenje ­ za poljoprivredne svrhe, Kvalitet A: kompostiranje ­ za poljoprivredne svrhe,

66

Kvalitet B: kompostiranje ­ za poljoprivredne svrhe i za parkove/zelene povrsine, Kvalitet C: susenje ­ za spaljivanje i/ili rekultivacija deponija i podrucja oko rudnika, Niski kvalitet C ­ susenje za rekultivaciju deponija i podrucja oko rudnika Komunalni kanalizacioni mulj se moze tretirati razlicitim metodama (fizicka stabilizacija, hemijska stabilizacija, bioloska stabilizacija, smanjenje patogenih klica i pasterizacija). 7.6.3 Institucionalni aspekt U ovom trenutku samo u Podgorici postoji postrojenje za precisavanje otpadnih voda tako da se samo u njemu proizvodi komunalni kanalizacioni mulj, a njime upravlja JP "Vodovod i kanalizacija" iz Podgorice. Preporuka Strateskog master plana u dijelu upravljanja muljem je da se forsira razvoj regionalnih institucija za upravljanje komunalnim kanlizacionim muljem, sto zahtijeva jacanje i razvoj institucionalnih, zakonskih, tehnickih i finansijskih aspekata u cjelokupnom sistemu, kako bi se postigao potpun efekat. 7.7. Otpad zivotinjskog porijekla Crna Gora, odnosno organ drzavne uprave nadlezan za poslove poljoprivrede, treba da obezbijedi da upravljanje otpadom zivotinjskog porijekla bude u skladu sa propisima i standardima Evropske unije vezanim za upravljanje ovom vrstom otpada. Potrebno je uspostaviti sistem voenja podataka o otpadu zivotinjskog porijekla, uspostavi sistem sakupljanja i tretman i odlaganje ovih vrsta otpada. 7.8. Institucionalni i zakonodavni aspekt upravljanja otpadom Donosenjem Zakona o upravljanju otpadom 2005. godine, ucinjen je znacajan korak na usklaivanju domaeg zakonodavstva s pravom EU, a proces e se nastaviti donosenjem niza podzakonskih akata i drugih dokumenata. Cjelovit postupak usklaivanja zakonodavstva u Crnoj Gori u oblasti upravljanja otpadom, prema rokovima utvrenim Zakonom o upravljanju otpadom, treba da bude dovrsen do 01.11.2008. godine, kada e poceti primjena ovog Zakona. Stoga je saglasno obavezama utvrenim Zakonom o upravljanju otpadom, potrebno pristupiti izradi i donosenju sljedeih podzakonskih akata ­ propisa iz nadleznosti organa drzavne uprave, i to: katalog otpada-klasifikacvija otpada (po grupama, podgrupama i vrstama u skladu sa porijeklom otpada), propis o nacinu, postupku i metodu karakterizacije otpada (fizicke, hemijske i bioloske osobine otpada) propis o uslovima u pogledu opreme i kadra za obavljanje djelatnosti obrade, odnosno odlaganje otpada, propis o uslovima koje moraju ispunjavati sredstva i oprema kojima se sakuplja, odnosno transportuje opasni otpad, propis o listi otpada koji se moze ustupati fizickim i pravnim licima radi ponovnog korisenja i reciklaze, propis o sadrzaju oznaka za proizvode koji sadrze opasne materije, propis o voenju evidencija o kolicinama i vrsti otpada, propis o sadrzaju oznaka za obiljezavanje baterija i akumulatora, voenje i cuvanje evidencije, propis o nacinu i postupku upravljanja otpadom od elektricnih i elektronskih proizvoda, propis o vrstama medicinskog otpada cija obrada nije dozvoljena, nacinu upravljanja i uslovima za odlaganje medicinskog otpada, propis o vrstama veterinarskog otpada cija obrada nije dozvoljena, nacinu upravljanja i uslovima za odlaganje,

67

propis o uslovima koje treba da ispunjava, kolicinama, obimom, ucestalosu i metodama analize komunalnog kanalizacionog mulja i uslovima koje treba da ispunjava zemljiste planirano za njegovu primjenu, propis o vrsti otpada koji se moze spaljivati i uslovima koje treba da ispunjavaju objekti i postrojenja za spaljivanje otpada, propis o karakteristikama lokacije, uslovima izgradnje, sanitarno ­ tehnickim uslovima, nacinu rada i zatvaranja deponija, strucnu spremu i kvalifikaciju rukovodioca deponije, propis o vrstama otpada i uslovima za prihvatanje otpada na deponiji, propis o klasifikaciji otpada i sadrzaju dokumentacije koja se podnosi uz zahtjev za izdavanje dozvole za uvoz, izvoz i tranzit otpada, propis o sadrzaju, obliku i nacinu voenja registra izdatih dozvola za prekogranicno kretanje otpada, propis o visini naknade i nacinu plaanja upravljanja otpadom.

Jedinice lokalnih samouprava, saglasno Zakonu o upravljanju otpadom su duzne: da utvrde nacin selekcije i prikupljanja otpada, radi reciklaze, , da propisu nacin, postupak i uslove odrzavanja cistoe, iznosenja i odlaganja otpada iz domainstava i poslovnih prostora u kontejnere ili na drugi nacin, iznosenje i sakupljanje kabastog otpada koji nije mogue odloziti u kontejnere ili na drugi nacin, da u roku od jedne godine od dana stupanja na snagu Zakona, izvrse popis neureenih odlagalista na svom podrucju i donesu plan sanacije, da donesu lokalne planove upravljanja otpadom u roku od 12 mjeseci od dana donosenja Republickog plana upravljanja otpadom. Ustavnim i zakonskim rjesenjima, poslovi komunalne djelatnosti odredjeni su kao izvorni poslovi jedinice lokalne samouprave, jer se komunalne potrebe zadovoljavaju neposredno na lokalnom nivou. Crna Gora je Zakonom o komunalnim djelatnostima ("Sluzbeni list RCG", broj 12/95), u slucaju javnih komunalnih preduzea, ciji je osnivac jedinica lokalne samouprave, utvrdila da ista posluju sredstvima preduzea kao sredstvima u drzavnoj svojini na nacin utvren zakonom, aktom o osnivanju i statutom preduzea. Dakle, ureen je oblik svojine nad sredstvima kojima posluju javna komunalna preduzea, a meusobni odnosi drzave, odnosno lokalne samouprave i javnog preduzea prema sredstvima kojima posluju, ureen je Zakonom o komunalnim djelatnostima, Zakonom o lokalnoj samoupravi, Zakonom o graevinskom zemljistu, Zakonom o javnim preduzeima, Zakonom o ostvarivanju javnog interesa u javnim preduzeima, Zakonom o zivotnoj sredini itd.

68

8.

POTREBNI KAPACITETI ZA UPRAVLJANJE OTPADOM

Aktivnosti vezane za upravljanje otpadom su: definisanje prostora u lokalnim jedinicama za postavljanje specijalnih kontejnera (zelena ili reciklazna ostrva); organizovanje selektivnog nacina prikupljanja otpada; nabavka specijalnih kontejnera; izbor lokacije za reciklazna dvorista; izbor lokacije za meuopstinske regionalne sanitarne deponije; izbor lokacija za pretovarne (transfer stanice) i reciklazne centre; izbor lokacija za centre za kompostiranje; nabavka specijalnih vozila za prikupljanje i transport otpada, nabavka opreme za sanaciju odlagalista. definisanje prostora za privremeno odlaganje pojedinih vrsta otpada. 8.1. Komunalni otpad

Kod prikaza regiona za formiranje odreenih mreza (regionalnih deponija, transfer stanica, reciklaznih centara, centara za kompostiranje), kao osnova su uzete potrebe meuopstinskog udruzivanja za izgradnju regionalnih sanitarnih deponija. Kolicina otpada data je samo kao indikator i odnosi se na ukupnu procijenjenu kolicinu otpada cije se odlaganje planira na regionalnim deponijama, bez specificiranja kolicine reciklabilnog otpada, otpada pogodnog za kompostiranje ili drugi vid obrade. 8.1.1. Mreza regionalnih deponija Svako podrucje sa kojeg se prikuplja otpad opsluzivae jedna meuoptinska sanitarna deponija, izgraena u skladu sa zahtjevima direktiva EU o deponijama. Saglasno potrebama jedinica lokalne samouprave, deponije e imati postrojenja za recikliranje otpada, postrojenja za kompostiranje zelenog otpada i postrojenja za tretman mulja.

Tabela 28: Mreza regionalnih deponija Region 1 2 3 4 5 6 7 8 UKUPNO Lokacija deponije Bar Berane Bijelo Polje Herceg Novi Kotor Niksi Pljevlja Podgorica Obuhvaene opstine Bar, Ulcinj Berane, Andrijevica, Plav, Rozaje Bijelo Polje, Mojkovac, Kolasin Herceg Novi Budva, Kotor, Tivat Niksi, Pluzine, Savnik Pljevlja, Zabljak Podgorica, Cetinje, Danilovgrad 8 reg.deponija za 21 opstinu Broj stanovnika 60.300 77.300 70.300 33.000 52.500 82.500 40.000 204.100 620.000 Otpad koji e se deponovati u periodu 20082012. g. t 78.000 51.600 78.500 49.800 42.500 87.600 25.600 242.400 656.000

Napomena: Rjesenja iz Strateskog master plana o uspostavljanju regiona, u dijelu organizovanja poslova vezanih za odlaganje otpada, zadrzana su i u ovom planu. Izmjene u odnosu na Master plan su izvrsene u pogledu lociranja pojedinih regionalnih deponija. Naime, tokom izrade ovog plana neke opstine su se dogovorile o izboru drugih lokacija za regionalne deponije u odnosu na one predlozene u Master planu i one su takve uvrstene u predlog navedenog koncepta: deponija za opstine Budva, Kotor i Tivat, umjesto na teritoriji opstine Budva (kako je predvieno Master planom) gradie se na teritoriji opstine Kotor, deponija za opstine Bijelo Polje, Mojkovac i Kolasin, umjesto u Mojkovcu, gradie se u Bijelom Polju.

69

Nezavisno od odabranog koncepta, lokacije deponija, kao i kriterijumi i smjernice za njihovu gradnju moraju biti planirani prostornim planovima. Konacna odluka o izboru koncepta zavisi od dogovora pojedinih jedinica lokalne samouprave i lokacije e biti utvrene nakon obavljenih istraznih radova, odnosno uraenih studija izvodljivisti i provedenog postupka procjene utjecaja na zivotnu sredinu, koji prethodi postupku izdavanja rjesenja o lokaciji. Opstina Herceg Novi, iako je Master planom predvieno da sama rjesava pitanje odlaganja otpada, moze, ukoliko postigne dogovor sa drugim opstinama (Budva, Kotor i Tivat) organizovati poslove odlaganja otpada na nekoj od regionalnh deponija. 8.1.2. Mreza transfer stanica

Tabela 29: Mreza transfer stanica Region Obuhvaene opstine 1 Ulcinj 2 Andrijevica, Plav, Rozaje 3 Mojkovac, Kolasin 4 Herceg Novi 6 Pluzine, Savnik 7 Zabljak 8 Cetinje UKUPNO 9 transfer stan. za 15 opstina Broj stanovnika 20.000 6.000 14.000 22.000 10.000 10.000 33.000 4.000 3.000 4.000 19.000 145.000 Otpad t/dan 22,77 4,34 10,48 14,84 6,22 6,31 38,19 2,64 1,77 2,78 15,07 125,41

Napomena: Ukoliko se opstina Herceg Novi opredijeli da sama rjesava pitanje odlaganja otpada, odluka o gradnji transfer stanice e zavisiti od udaljenosti lokacije deponije od grada. Transfer stanice bi trebale da budu obaveza u svim opstinama u kojima nema sanitarnih deponija. Trnsfer stanice se mogu graditi i u onim opstinama na cijoj se teritoriji nalazi regionalna deponija ako se zbog udaljenosti lokacije pokaze opravdanost takvog opredjeljenja. S druge strane, ako se radi o opstinama male povrsine, gdje distance od gradova do regionalne deponije nijesu znacajnije, nije neophodno graditi transfer stanicu (takav primjer bi bio za opstine Budva, Kotor i Tivat i za Podgoricu i Danilovgrad). 8.1.3. Mreza reciklaznih centara

Tabela 30: Mreza reciklaznih centara Region Centar Obuhvaene opstine Broj stanovnika 60.000 147.000 70.000 33.000 52.000 82.000 40.000 204.000 618.000 Otpad t/dan 66,19 54,52 44,59 38,19 61,85 66,35 24,81 172,68 529,18

1 Bar Bar, Ulcinj 2 Berane Berane, Andrijevica, Plav, Rozaje 3 Bijelo Polje Bijelo Polje, Mojkovac, Kolasin 4 Herceg Novi Herceg Novi 5 Kotor Budva,Kotor, Tivat 6 Niksi Niksi, Pluzine, Savnik 7 Pljevlja Pljevlja, Zabljak 8 Podgorica Podgorica, Danilovgrad, Cetinje UKUPNO 7 (8) rec.centara za 21 opstinu

Reciklazni centri su planirani za svaki region uz meuopstinsku sanitarnu deponiju. 8.1.4. Mreza centara za kompostiranje

Tabela 31: Mreza centara za kompostiranje Region 2 Obuhvaene opstine Berane, Andrijevica, Plav, Rozaje Broj stanovnika 77.000 Otpad t/dan 54,52 70

3 6 7 8 UKUPNO

Bijelo Polje, Mojkovac, Kolasin Niksi, Pluzine, Savnik Pljevlja, Zabljak Podgorica, Danilovgrad, Cetinje 3 (5) centara za komp. za 15 opstina

70.000 82.000 40.000 204.000 473.000

44,59 66,35 24,81 172,68 362,95

8.1.5. Mreza reciklaznih dvorista Tabela 32: Mreza reciklaznih dvorista

Region 1 Obuhvaene opstine Bar, Ulcinj Berane, Andrijevica, Plav, Rozaje, Bijelo Polje, Mojkovac, Kolasin Herceg Novi Budva, Kotor, Tivat Niksi, Pluzine, Savnik 7 8 UKUPNO Pljevlja, Zabljak Podgorica, Danilovgrad, Cetinje 26 recikl. dvorista za 21 opstinu Broj stanovnika 40.000 20.000 35.000 6.000 14.000 22.000 50.000 10.000 10.000 33.000 16.000 22.000 14.000 76.000 4.000 3.000 36.000 4.000 169.000 16.000 19.000 618.000 Otpad t/dan 43,42 22,77 24,85 4,34 10,48 14,84 32,05 6,22 6,31 38,19 24,95 22,66 14,25 61,93 2,64 1,77 22,03 2,78 143,97 13,65 15,07 529,17 1 1 5 1 1 18 8 Potpuno opremljeno RD 1 1 1 Djelimicno opremljeno RD

2

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1

3 4 5

6

8.1.6. Sanacija odlagalista Oprema za sanaciju odlagalista ukljucuje bager (rovokopac) za kopanje rovova, buldozer za uklanjanje otpada ili cisenje okolne vegetacije, razastiranje i sabijanje otpada tamo gdje otpad ostaje na lokaciji, utovarna lopata za punjenje kamiona uklonjenim otpadom, kiperi za dovozenje pokrivnog materijala. Za sanaciju su potrebni i sljedei materijali: pokrivni materijal ­ zemlja, izdrobljeni graevinski otpad, ograivanje ­ metalni stubovi i metalna mreza, bodljikava zica i slicno, materijali za punjenje (ispustanje vode i gasova) - sljunak (graevinski otpad), materijal za aeraciju filtrata ­ veliki komadi graevinskog otpada.

Tabela 33: Nacin sanacije odlagalista

Problem Nema pokrivanja otpada Nema zastitne

Aktivnost Prekriti lokaciju zemljom, drobljenim kamenom i glinom Ograditi lokaciju bodljikavom

Oprema i materijal bager kamion prekrivni materijal materiijal za ograivanje

71

ograde Nema prilazme kapije Nema obodnih kanala

zicom na minimum 1,5 m visine Obezbijediti kapiju moze zakljucavati koja se kapija i pratei materijali bager kamion materijal kanala

Postaviti kanale za odvod povrsinskih voda oko lokacije Postaviti rovove za sakupljanje na najnizoj tacci odlagalista na osnovu njegovih prirodnih kontura, do pune dubine otpada. Rov bi trebalo ozidati krupnim kamenom. Obezbijediti sistem za aeraciju (vodeni pad, tj.drenaza preko niza stijena) Izbusiti rupe na ravnim lokacijama ili u uvalama da omogue ventilaciju i ozidati ih kamenom. Sabiti otpad i poravnati povrsine otpada prije pokrivanja Razastrti otpad i sabiti da se obezbijedi ravna povrsina za pokrivanje

za

oblaganje

Nema sistema za sakupljanje filtrata

Nema sistema za precisavanje filtrata Nema sistema za ispustanje gasova Nema sabijanja otpada prije pokrivanja Otpad gomilama na

bager kamion materijal za punjenje Tamo gdje je potrebno, uraditi septicku jamu za sakupljanje filtrata sa pumpom za uklanajnje filtrata. bager kamion kamenje bager kamion kamenje buldozer ili kompaktor

buldozer

8.1.7. Oprema za sakupljanje otpada Na osnovu sistema upravljanja otpadom i prognoze o kolicini otpada u planskom periodu treba da se obezbijedi sljedea oprema za sakupljanje otpada:

Tabela 34: Oprema za sakupljanje otpada

Oblast regionalne deponije Bar Berane Bijelo Polje Herceg Novi Kotor Niksi Pljevlja Podgorica Ukupno

Specijalizovana vozila za odvoz otpada sa presom 2 1 1 2 3 3 1 5 19

Kontejneri 1,1 m3 1,248 592 460 1,050 1,775 2,027 456 6,088 13,696

Kontejneri 5 m3 302 239 169 121 190 144 68 328 1,560

Vozila sa sistemom za podizanje 1 1 1 1 1 1 1 3 10

72

Oprema potrebna za selektivno sakupljanje otpada (primarna reciklaza)

Tabela 35: Broj kontejnera za materijale koji e se reciklirati

Oblast regionalne deponije Bar Berane Bijelo Polje Herceg Novi Kotor Niksi Pljevlja Podgorica Ukupno

Papir i karton 554 263 201 334 512 352 93 933 3.241

Staklo 203 118 93 122 190 135 42 405 1.306

Konzerve i limenke 350 219 182 210 351 262 78 742 2.394

Otpad iz dvorista 171 179 141 88 121 120 43 341 1.205

Ukupno 1.277 779 617 754 1.174 869 256 2.421 8.146

Jedinice lokalne samouprave e planirati obim selelektivnog sakupljanja otpada, zavisno od svojih moginosti i potreba, na nacin sto e postepeno poveavati prostor na kojem je organizovan ovaj vid upravljanja otpadom, kako bi se na kraju planskog perioda ostvario planirani procenat na ovaj nacin sakupljenog otpada. 8.1.8. Oprema za sakupljanje opasnog komunalnog otpada iz domainstava Opasni otpad u domainstvu definise se kao «vrsta otpada koja moze potencijalno poveati opasna svojstva komunalnog otpada kada se odlozi na deponiju komunalnog otpada ili kompostira». U cilju odvajanja ovog otpada na mjestima blizim mjestu njegovog nastanka, Master plan sugeruse da se sistem upavljanja otpadom opremi pokretnim kapacitetima za prikupljanje opasnog otpada iz domainstava. Radi se o specijalno opremljenim vozilima koji sakupljaju otpad sa unaprijed odreenih lokacija na kojima graani mogu odlagati svoj opasni otpad. U cilju postizanja vee ekonomicnosti, ovaj mobilni sistem se moze dopuniti aktivnostima sakupljanja svih vrsta otpada koji se nalaze u reciklaznim dvoristima. U posmatranom planskom periodu nije predviena nabavka posebne opreme za sakupljanje opasnog otpada iz domainstava, ve e se za to koristiti oprema za sakupljanje otpada iz reciklaznih dvorista. 8.2. Oprema za tretiranje komunalnog kanlizacionog mulja Saglasno Master planu, za tretman komunalnog kanlizacionog mulja potrebna postrojenja za isusivanje, oprema za solarno isusivanje i transportna sredstva. 8.3. Procjena potrebnih sredstava su

Sredstva potrebna za realizaciju Plana obuhvataju sredstva za infrastrukturu sistema upravljanja otpadom i sredstva za pokrivanje operativnih troskova. Procjena potrebnih sredstava prikazana je u tabelama koje slijede i bazirana je na potrebama za opremom definisanom u prethodnom poglavlju. 8.3.1. Vrijednost opreme za sakupljanje otpada

Tabela 36: Vrijednost opreme za sakupljanje otpada u

Oblast reginalne deponije Bar Berane

Specijalizovana vozila za odvoz otpada sa presom 270.000 135.000

Kontejneri 1,1 m3 349.440 165.760

Kontejneri 5 m3 211.400 167.300

Vozila sa sistemom za podizanje 95.000 95.000

Ukupno () 925.840 563.060

73

Bijelo Polje Herceg Novi Kotor Niksi Pljevlja Podgorica Ukupno

135.000 270.000 405.000 405.000 135.000 675.000 2.430.000

128.800 294.000 497.000 567.560 127.680 1.704.640 3.834.880

118.300 84.700 133.000 100.800 47.600 229.600 1.092.700

95.000 95.000 95.000 95.000 95.000 285.000 950.000

477.100 743.700 1.130.000 1.168.360 405.280 2.894.240 8.307.580

8.3.2. Opremanje radionica Predvieno je da svaki region sa kojeg se sakuplja otpad ima svoju radionicu ekipiranu potrebnom opremom i alatima, kao i rezervnim djelovima i drugim potrosnim materijalom, sto je neophodno za adekvatno odrzavanje vozila, kontejnera i druge opreme. S obzirom da je postojee stanje radionica i opreme nepoznato, sredstva potrebna za osposobljavanje radionica utvrena su pausalno i procijenjena na iznos od 100.000 po radionici, odnosno ukupno 700.000 za 7 radionica u svakom regionu (Podgorica nije ukljucena). Sredstva za strucnu obuku osoblja, procijenjena su na iznos od 350.000 . 8.3.3. Investicioni troskovi izgradnje regionalnih deponija Na osnovu podataka o kolicinama proizvedenog otpada, procijenjena je zapremina regionalnih deponija, odnosno potrebne povrsine zemljista za deponovanje projektovanih kolicina otpada na svakoj deponiji. Velicina deponije direktno utice i na investicione troskove u mobilnu opremu na deponijama. S obzirom na stepen preciznosti procjena ulaznih vrijednosti, dobijeni rezultati se mogu smatrati okvirnim planskim vrijednostima. Za izradu projektne dokumentacije za izgradnju sanitarnih deponija procijenjena su sredstva:

Tabela 37: Vrijednost izrade potrebne dokumentacije

Projektna dokumentacija Izrada studija izvodljivosti Izrada elaborata procjene uticaja na zivotnu sredinu Izrada glavnih projekata UKUPNO

Cijena 150.000 75.000 170.000 5 395.000

Kol. 64 6 6 6

Ukupno () 900.000 450.000 1.020.000 2.370.000

Investicioni troskovi za izgradnju deponija u prvih pet (5) godina, saglasno Master planu, obracunati su na nacin dat u tabeli koja slijedi.

Tabela 38: Troskovi izgradnje regionalnih deponija

Lokacija deponije Bar Berane Bijelo Polje Herceg Novi Kotor Niksi Pljevlja Podgorica Ukupno

Povrsina deponije [ha] 4,00 8,60 6,00 3,60 7,50 2,60 1,85 32,50 66,65

Ukupne investicije [mil.] 3,90 9,72 9,50 5,40 4,14 6,38 3,31 29,60 71,95

Investicije za prvih 5 godina [mil.] 3,90 3,12 2,00 1,32 2,49 2,04 1,11 7,01 22,99

Dodatni troskovi [mil.] 1,00 1,72 1,30 1,03 0,78 1,19 0,66 3,00 10,68

Troskovi prvih 5 godina [mil.] 4,90 4,84 3,30 2,35 3,27 3,23 1,77 10,00 33,66

4 5

Nije uzeta u obzir deponija u Podgorici i Herceg Novom Prosjecna vrijednost 74

Investicioni trosak za izradu projektne dokumentacije i izgradnju deponije u Podgorici nije ukljucen u ukupne troskove potrebne za izgradnju deponija. Razlog za to je sto su ve tokom 2007. godine izgraene dvije sanitarne kade na ovoj deponiji, dimenzija 100 x 200 x (-5) m, sto je dovoljno za potrebe odlaganja otpada sakupljenog na teritoriji Podgorice, Danilovgrada i Cetinja u planskom periodu. 8.3.4. Troskovi odlaganja otpada Troskovi odlaganja otpada ukljucuju troskove izrade potrebne dokumentacije, projektovanja, gradnje deponija, operativne troskove rada i procijenjene troskove zatvaranja deponija, odrzavanja i nadzora tokom 30 godina nakon zatvaranja. Troskovi odlaganja otpada utvruju se prema kolicini i svojstvima otpada prema principu ,,zagaivac plaa". 8.3.5. Investicioni troskovi izgradnje reciklaznih centara Ve je receno da koncept izgradnje reciklaznih centara treba bazirati na pazljivom planiranju, koje podrazumijeva postepenu gradnju i prosirenje kapaciteta za pojednine vrste otpada i nacin obrade, zavisno od potreba i mogunosti jedinica lokalne samouprave, kao i da do kraja planskog perioda treba obezbijediti osnovne sadrzaje za mehanicku obradu otpada. Pod ovim pretpostavkama, za pocetno opremanje reciklaznih centara, koje podrazumijeva nabavku: presa za baliranje papira, presa za baliranje limenki i drugog metalnog otpada, mlinova za mljevenje plastike i sl., potrbna su sredstva u iznosu od po 1.000.000 , odnosno 8.000.000 , za sve reciklazne centre uz deponije. 8.3.6. Investicioni troskovi centara za kompostiranje Planirani sistem upravljanja otpadom za planski period ne obavezuje na izgradnju centara za biolosku obradu otpada kompostiranjem. Jedinice lokane samouprave, meutim, zavisno od svojih potreba i mogunosti, mogu realizovati i ovaj segment obrade otpada, saglasno koncepciji izlozenoj u ovom planu. Ova vrsta tretmana otpada posebno je interesantna za jedinice lokalne samouprave gdje se organski (biorazgradivi) otpad javlja u visokom procentu u ukupnoj kolicini otpada. Obzirom da ovaj plan ne obavezuje na izgradnju ovih centara do kraja planskog perioda, sredstva potrebna za njihovu izgradnju nijesu uvrstena u ukupno potrebna sredstva za uspostavljanje sistema upravljanja otpadom u posmatranom petogodisenjm periodu. 8.3.7. Investicioni troskovi izgradnje transfer stanica Kao i u slucaju izgradnje reciklaznih stanica, izgradnja transfer stanica, kao jednog od elemenata sistema upravljanja otpadom koji nije neophodno obezbijediti na samom pocetku uspostavljanja integralnog sistema upravljanja otpadom, odvijae se u skladu s potrebama i mogunostima jedinica lokalne samouprave. Plan ostavlja mogunost jedinicama lokalne samouprave da, ukoliko ekonomski pokazatelji potvrde potrebu izgradnje transfer stanica u ovom petogodisnjem periodu, u okviru svojih planova razrade i ovaj segment upravljanja otpadom u skladu s rjesenjima datim u ovom planu. 8.3.8. Vrijednost opreme za recikliranje Oprema za selektivno sakupljanje otpada

Tabela 39: Vrijednost opreme za selektivno sakupljanje otpada Oblast regionalne Kontejneri za papir, Kontejneri za otpad deponije staklo i limenke iz dvorista Bar 332.100 85.500 Berane 180.000 89.500 Bijelo Polje 142.800 70.500 Herceg Novi 199.800 44.000 Kotor 315.900 60.500 Niksi 224.700 60.000

Ukupno 417.600 269.500 213.300 243.800 376.400 284.700 75

Pljevlja Podgorica Ukupno

63.900 624.000 2.083.200

21.500 170.500 602.000

85.400 794.500 2.685.200

Pored opreme za selektivno sakupljanje otpada koja se postavlja na mjestima gdje se odlaze otpad koji e se reciklirati (kontejneri), troskovi iskazani u ovom dijelu, odnose se na opremanje reciklaznih dvorista. Planom je predviena izgradnja 18 potpuno opremljenih i 8 djelimicno opremljenih reciklaznih dvorista. Procjenjuje se da e graani donositi u ova dvorista oko 30 [kg/stan.] otpada godisnje. Opremanje reciklaznih dvorista i godisnji troskovi rada Reciklazna dvorista e biti opremljena sa nekoliko kontejnera za sakupljanje i skladistenje razlicitih komponenti otpada. Za transport otpada od mjesta sakupljanja otpada do pretovarnih stanica ili regionalnih deponija, potrebno je po jedno vozilo za oblast koju opsluzuje jedna regionalna deponija, odnosno 8 vozila za cijelu Republiku. Za recikliranje graevinskog materijala i suta, Master planom je predvieno da se nabave dvije pokretne jedinice.

Tabela 40: Vrijednost opreme za recikliranje Oprema Opremanje reciklaznih dvorista Jedinice za reciklazu graevinskog materijala i suta UKUPNO Kolicina 26 2 Vrijednost () 4.680.000 880.000 3.666.150

Godisnji troskovi za pretpostavljeni sistem recikliranja procijenjeni su na nacin koji slijedi:

Tabela 41: Godisnji troskovi sistema recikliranja Troskovi Selektivno sakupljanje reciklabilnih materijala Reciklazna dvorista Jedinice za reciklazu graevinskog materijala i suta UKUPNO Ukupno za 5 godina () Vrijednost (/god) 1.765.100 1.316.350 281.943 3.363.393 16.816.970

Godisnji troskovi za predlozeni sistem recikliranja procjenjuju se na iznos od 3.363.393 , pri cemu se 52 % odnosi na prikupljanje materijala koji se mogu reciklirati, 40 % na troskove reciklaznih dvorista i 8 % na recikliranje graevinskog materijala i suta. 8.3.9. Troskovi sanacije postojeih odlagalista Saglasno aktivnostima datim u poglavlju 9. koje se ticu nacina saniranja postojeih odlagalista, potrebna finansijska sredstva za sanaciju i zatvaranje odlagalista, obracunata su na sljedei nacin:

Tabela 42: Troskovi sanacije postojeih odlagalista Rok za CD Opstina Odlagaliste Region sanaciju 1 emovsko Podgorica polje 2.1 Niksi 1 Mislov Do 2009. 2.2 Niksic 2 Mislov Do II 2011. 3 Danilovgrad nema 4 Cetinje Vrtijelka 2011. 5 Bar Volujica 2012. 6 Herceg Novi Dugunja 2014. 7 Ulcinj Kruce 2011. 8.1 Kotor 1 Vrmac 8.2 Tresanjski 2009. Kotor 2 mlin 8.3 Kotor 3 Lovanja III 2008. Centralni rerion Primorski region Potrebna sredstva sanirano 89.290 78.105 160.290 517.840 426.860 152.130 sanirano 100.000 200.000

76

8.4 9 10.1 10.2 10.3 10.4 11 12.1 12.2 13 14 15.1 15.2 16 17 18 19 20 21

Kotor 4 Budva Tivat 1 Tivat 2 Tivat 3 Tivat 4 Bijelo Polje Pljevlja 1 Pljevlja 2 Berane Rozaje Plav 1 Plav 2 Mojkovac Kolasin Andrijevica Pluzine Zabljak Savnik UKUPNO

Metkova voda Petrovac Grabovac Karlardovo Lovanja I Lovanja II Kumanica Jagnjilo I Jagnjilo II Budimlja Njegus Komaraca Gusinje Podbise Bakovi Sueska Gradac Kljestina Savnik

sanirano 2014. 2008. sanirano 263.700 62.000 sanirano sanirano 130.410 24.370 6.420 85.360 377.485 280.155 279.100 156.385 121.615 21.395 244.350 83.770 230.820 4.091.850

2010. 2010. 2009. 2011. 2012. 2009. 2012. 2012. 2012. 2009. 2010. 2011. 2010.

Za sanaciju i zatvaranje odlagalista u ovom periodu potrebna su sredstva u iznosu od 4.091.850 . Nije uzeta u obzir nabavka nove opreme jer e se koristiti oprema koja je namijenjena za opremanje regionalnih deponija. 8.3.10. Investicioni troskovi izgradnje deponije za privremeno odlaganje opasnog otpada Planom je predviena izgranja deponije za privremeno odlaganje opasnog otpada. Prije izgradnje deponije potrebno je uraditi Studiju izvodljivosti izgradnje takve deponije. Potrebna sredstva za izgradnju ove deponije procijenjena su na iznos od 7.000.000 . 8.3.11. Troskovi investiranja, odrzavanja i odlaganja komunalnog kanalizacionog mulja Potrebna sredstva za tretman komunalnog kanalizacionog mulja za posmatrani planski period preuzeta su iz Master plana, na nacin sto su uzeti podaci za srednjorocni period za one gradove u kojima e se postrojenja za tretman otpadnih voda graditi u narednih pet godina.

Tabela 43: Troskovi investicija za tretman mulja

Sjeverni region

Grad Bar Herceg Novi Ulcinj Tivat i Kotor Budva Cetinje Primorski region Podgorica Niksi Danilovgrad Centralni region Bijelo Polje Pljevlja Berane Rozaje Plav

Troskovi () 2008-2012. 0 0 0 0 0 0 0 2.211.000 374.000 0 2.585.000 0 0 0 0 0

77

Mojkovac Kolasin Andrijevica Pluzine Zabljak Savnik Sjeverni region Crna Gora

0 0 0 0 0 0 0 2.585.000

8.3.12. Okvirna finansijska sredstva za upravljanje medicinskim otpadom Za edukaciju odnosno transfer znanja, izradu strateskog dokumenta i tenderske dokumentacije ukoliko se strateskim dokumentom definise da opasni otpad zdravstvene ustanove predaju ugovornim i ovlasenim kompanijama da sa njime dalje postupaju potrebno je godisnje izdvojiti oko 400.000 .

78

9.

IZVORI FINANSIRANJA

Sredstva za realizaciju Plana obezbijedie se iz: Kredita meunarodnih finansijskih institucija (Svjetska banka, Evropska banka za obnovu i razvoj, Evropska investiciona banka, itd.) budzeta jedinica lokalne samouprave i sredstava komunalnih preduzea (u vlasnistvu jedinica lokalne samouprave); budzeta Crne Gore, fondova Evropske unije (instrument predpristupne pomoi IPA); institucije koja e biti formirana u procesu pristupanja EU (ekofond, ekorevolving fond ili slicna institucija); privatna ulaganja (javno-privatno partnerstvo, koncesije i dr.). A. Sredstva budzeta Crne Gore Sredstva budzeta Crne Gore koristie se u manjoj mjeri za izradu projektne dokumentacije, a primarno e se koristiti za podsticanje razvoja sistema, pripremu programa i projekata sanacije, posebno «crnih tacaka». B. Sredstva jedinica lokalne samouprave i komunalnih preduzea i krediti Sredstvima jedinica lokalne samouprave i kreditima i donacijama meunarodnih organizacja i finansijskih institucija obezbijedie se zemljiste za lokacije deponija, reciklaznih centara, pretovarnih stanica, reciklaznih dvorista, kao i potrebna infrastruktura. Korisenje kredita banaka predvia se na nivou lokalne samouprave za uspostavljanje sistema prikupljanja i gradnju sistema odlaganja otpada. Na drzavnom nivou e se koristiti krediti banaka za sanaciju «crnih tacaka». C. Evropski fondovi Crna Gora je ve tokom 2001. godine pocela graditi svoj institucionalni sistem za realizaciju finansijskih sredstava Evropske unije, koji se vremenom razvijao u skladu sa zahtjevima Evropske unije za upravljanje tim istim programima. U prethodnom periodu Crna Gora je bila korisnica CARDS programa. Na pocetku 2007. godine, Crnoj Gori su dostupna sredstva IPA (Instrument for PreAccession Assistance /Instrument Predpristupne Pomoi) kao integrirani instrument koji je zamijenio program CARDS i pretpristupne programe Phare, ISPA i Sapard. Novi instrument IPA namijenjen je pruzanju pomoi zemljama potencijalnim kandidatima i zemljama sa statusom kandidata, u pripremi za upravljanje strukturnim fondovima koji e im biti dostupni nakon pristupanja Evropskoj uniji. D. Privatna ulaganja Zadnjih je godina u Evropi je zabiljezen porast saradnje javnog i privatnog sektora sa ciljem razvijanja i gradnje infrastrukture u oblasti zastite zivotne sredine i transporta, zbog niza prednosti kao sto su: brza gradnja infrastrukture, brza realizacija, manji ukupni troskovi, bolja alokacija rizika, kvalitetnija usluga, stvaranje dodatnih prihoda i efikasnije upravljanje. Javno-privatno partnerstvo (JPP) je oblik saradnje izmeu organa javne uprave i privatnog sektora, koji podrazumijeva da privatni sektor ne ucestvuje samo u realizaciji projekta nego i u procesu odlucivanja uravnotezenom raspodjelom rizika. Ovim planom se predvia mogunost privatnog ulaganja u primarnu selekciju, skupljanje i obradu korisnog otpada (plasticni materijali, staklo, metali, gume, papir, ulja . . ), kao i u tehnolosku i termicku obradu komunalnog, opasnog, neopasnog tehnoloskog i graevinskog otpada, preko koncesija i JPP-a.

79

E. Troskovi i prihodi i obracun cijene usluge Planom se predvia da se u obracun troskova ukljuce svi troskovi koji su potrebni za zbrinjavanje otpada (kapitalni troskovi i operativni troskovi), sto ukljucuje sve faze od prikupljanja, prevencije, edukacije, transporta, predobrade, obrade, konacnog odlaganja i troskove nakon zatvaranja deponija. U obracun se ukljucuju i prihodi od prodaje sekundarnih sirovina i energije dobijene obradom otpada. Ovako obracunati prihodi i troskovi su osnova za izracunavanje cijene zbrinjavanja po toni prikupljenog otpada. Cijene e se fornirati po principu potpunog pokrivanja troskova, koja pored operativnih troskova obuhvata i trosove vraanja kredita (anuiteti), amortizacije, odrzavanje deponija nakon zatvaranja i dr. Studija izvodljivosti, treba da utvrdi ocekivanu cijenu zbrinjavanja otpada za svaku jedninicu lokalne samouprave, koja e omoguavati samoodrzivi rad sistema upravljanja otpadom. Cijene treba da budu podlozne provjeri kako ne bi doslo do gubitka ili prevelikog profita.

80

10.

JACANJE JAVNE SVIJESTI

Jedinstven i cjelovit sistem upravljanja otpadom nije mogue realizovati ako se posmatra samo s tehnoekonomskog aspekta i ako zanemarimo dimenziju i ulogu ekoloske edukacije. Vaspitanje i obrazovanje o zivotnoj sredini je nezaobilazan segment svakog integralnog sistema upravljanja otpadom. Izmeu eko-edukacije i eko-kulture postoji uzajamni odnos s uzrocno-posljedicnim vezama. Ekoloskom edukacijom omoguava se sticanje ekoloskih znanja i vjestina s ciljem poveanja nivoa svijesti svakog pojedinca za efikasno ucese u sprovoenju sistema upravljanja otpadom. Ekoloska edukacija kod ljudi razvija nova saznanja i stvara nove vrijednosti koje e ih uputiti na promjene u ponasanju. Stoga su, za ostvarivanje postavljenih razvojnih ciljeva i zadataka, potrebne bitne promjene u socijalnom, privrednom, obrazovnom i kulturnom smislu. Uviajui potrebu ekoloske edukacije ljudi od najranije dobi, Ministarstvo prosvjete i nauke je ukljucilo u obrazovne programe u Crnoj Gori komponente zastite zivotne sredine. Uspostavljanje sistema jacanja javne svijesti o zivotnoj sredini izradom nacionalnog plana edukacije o zivotnoj sredini, a zatim njegovo sprovoenje u institucionalnim i vaninstitucijskim oblicima, treba da dâ osnovne pretpostavke za uspjesnu i adekvatnu zastitu okoline. Nacionalni plan edukacije o zivotnoj sredini stvorio bi kod ljudi osjeaj odgovornosti za stanje zivotne sredine od lokalnog do globalnog nivoa, osigurao prepoznavanje problema zivotne sredine kao svojih problema i podstaknuo preduzimanje pravih mjera. Planske odrednice u vaspitanju i obrazovanju o zivotnoj sredini u svjetlu odrzivog razvoja treba da budu njegovanje vizionarskog, interdisciplinarnog, problemskog, istrazivackog i efikasnog pristupa. Za postizanje navedenih ciljeva predlazu se sljedee mjere: a) Potpuno, tacno i pravovremeno informisati javnost o stanju zivotne sredine i o svim aktivnostima i rezultatima jedinica lokalne samouprave i drugih ucesnika u oblsti upravljanja otpadom, zastite zivotne sredine i odrzivog razvoja; b) osnivati javne baze podataka o otpadu i zivotnoj sredini u gradskim preduzeima i povezati (umreziti) ih s buduom centralnom bazom podataka; c) raditi na promociji zastite zivotne sredine i odrzivog razvoja koji e biti glavni nosioci aktivnosti na tom podrucju djelovanja; d) osigurati kontinuiranu promociju zastite zivotne sredine preko javnih preduzea u kontekstu njihovih djelatnosti; e) uspostaviti partnerske odnose s drugim zainteresiranim subjektima (drzavnom upravom, naucnim, strucnim i obrazovnim ustanovama, privredom, udruzenjima, pojedincima i dr.) i saraivati na zajednickim edukativno-promotivnim projektima vezanim za uprvljanje otpadom i zastitu okoline, kao i podsticati i podrzavati sve dobre ideje i inicijative u tom smislu; f) osigurati sistamsko i cjelovito osposobljavanje zaposlenih u jedinicama lokalne samouprave i drzavnim organima za donosenje razvojnih odluka vezanih za upravljanje otpadom i zastitu okoline, kao i za kvalitetnu komunikaciju u procesima odlucivanja; g) u utvrenim periodima provoditi ispitivanja javnog mnjenja. Potrebno je da sva preduzea koja se bave upavljanjem otpadom u svoje planove rada ukljue i kampanju za razvijanje javne svijesti o kvalitetnom upravljanju otpadom. Cilj je da se ukaze javnosti na negativne uticaje pogresnog upravljanja otpadom na zivotnu sredinu, na zdravlje ljudi i na ukupne troskove. Drugi mehanizam za jacanje javne svijesti je adekvatno sprovoenje zakona, odnosno njihovih kaznenih odredbi za pocinjene prekrsaje (ilegalno odlaganje otpada i sl.). U slucajevima kada se edukacijom ne postignu zeljeni rezultati, bie potrebno na javnu svijest uticati primjenom zakona. U tom smislu potrebna je povezanost nadleznih organa za spovoenje zakona i lica za sprovoenje kampanje. Kampanje, takoe, imaju za cilj da podstaknu razvijanje javne svijesti kod potrosaca da pomognu u uspostavljanju odrzivog sistema upavljanja otpadom kupovinom proizvoda napravljenih od reciklabilnih materijala i selektiranjem otpada na mjestu nastanka.

81

Dijalog i dostupnost informacijama kljucni su faktori u svakoj aktivnosti vezanoj za jacanje javne svijesti, budui da je to jedini nacin ukljucivanja javnosti u sagledavanje problema o otpadu i nacin za iznalazenje trajnih rjesenja prihvatljivih za sve zainteresovane strane. U zadnje vrijeme je povean pristup javnosti informacijama i to se shvata kao integralni dio demoktratskog razvoja. Pravo pristupa inrormacijama o zivotnoj sredini jedan je od najvaznijih instrumenata zastite zivotne sredine. Koristei ovo pravo daje se mogunost da graani i njihove grupe mogu uticati na donosenje odluka o zivotnoj sredini, a njihovo aktivno ucese nemogue je bez lako dostupnih i valjanih informacija. Potrebno je, takoe, izraditi komunikacijsku strategiju koja treba da obuhvati: promotivne poruke, slogane; edukativne i promotivne aktivnosti; predskolski uzrast, osnovne skole, srednje skole, eko-skole, fakultete; privredna drustva; domainstva; lokalnu i drzavnu upravu; program odvijanja aktivnosti.

82

11.

AKTIVNOSTI I ODGOVORNOSTI ZA IMPLEMENTACIJU PLANA

11.1. Zakonodavne mjere

Tabela 43: Zakonodavne mjere

R/B 1. 2. 3. 4. 5. 6.

7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

15. 16. 17. 18. 19. 20. 21.

Aktivnost/mjere Donosenje Zakona o zastiti prirode Donosenje Zakona o ambalazi i ambalaznom otpadu Revizija i harmonizacija postojeih propisa u oblasti upravljanja otpadom Revizija i harmonizacija postojeih i donosenje novih propisa o regionalnom organizovanju poslova odlaganja komunanog otpada Pravilnik o sadrzaju, obliku i nacinu popunjavanja evidencije o otpadu Pravilnik o sadrzaju oznaka za obezbjeivanje baterija i akumulatora, voenje i cuvanje evidencije o kolicini proizvedenih ili uvezenih baterija i akumulatora, odnosno ureaja sa ugraenim baterijama i akumulatorima; Pravilnik o nacinu i postupku upravljanja otpadom od elektricnih i elektronskih proizvoda Pravilnik o uslovima u pogledu opreme i kadra za obavljanje djelatnosti obrade odnosno odlaganje otpada Pravilnik o uslovima koje moraju ispunjavati sredstva i oprema kojima se sakuplja, odnosno transportuje opasni otpad Pravilnik o klasifikaciji otpada i sadrzaju dokumentacije koja se podnosi uz zahtjev za izdavanje dozvole za uvoz, izvoz i tranzit otpada Pravilnik o sadrzaju, obliku i nacinu voenja registra izdatih dozvola za prekogranicno kretanje otpada Pravilnik o vrstama otpada i uslovima za prihvatanje otpada na deponiji Uredba o visinama naknade i plaanja upravljanja otpadom Pravilnik o uslovima koje treba da ispunjava, kolicinama, obimu, ucestalosu i metodama analize komunalnog kanalizacionog mulja i uslovima koje treba da ispunjava zemljiste planirano za njegovu primjenu Pravilnik o vrstama medicinskog otpada cija obrada nije dozvoljena, nacinu upravljanja i uslovima za odlaganje medicinskog otpada Pravilnik o sadrzaju i nacinu voenja registra podataka o proizvodnji optada i upravljanju otpadom, izdatim dozvolama i formi zbirnog izvjestaja Pravilnik o sadrzaju oznaka za proizvode koji sadrze opasne materije Pravilnik o listi otpada koji se moze ustupati fizickim i pravnim licima radi ponovnog korisenja i reciklaze Pravilnik o vrsti otpada koji se moze spaljivati i uslovima koje treba da ispunjavaju objekti i postrojenja za spaljivanje otpada Pravilnik o postupanju s otadnim uljima, nacinu i postupku regenerisanja baznih ulja i islovima koje treba da ispunjava posebno postrojenje za spaljivanje baznih ulja Pravilnik o nacinu i postupku odlaganja i bioloskoj ili fizicko ­ hemijskoj obradi otpada koji sadrzi PCB

Rok 2008. 2010. 2008 ­2009. 2008. 2008. 2008. 2008. 2008. 2008. 2008. 2008. 2008. 2008. 2008.

2008. 2008. 2009. 2008. 2011. 2008. 2008.

83

22.

Pravilnik o postupku sakupljanja i predaje vozila ciji je vlasnik nepoznat i visina naknade troskova sakupljanja, predaje i obrade

2008.

Odgovornost za implementaciju Plana

Aktivnosti pod 1 ­ odgovornost za implementaciju ima organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine; Aktivnost 2, 3 - primarnu odgovornost ima organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine; sekundarnu lokalna samouprava i privredni subjekti; Aktivnost pod 4 - primarnu odgovornost imaju jedinice lokalne samouprave; Aktivnost pod 5 ­ primarnu odgovornost ima organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine i Agencija za zastitu zivotne sredine, sekundarnu odgovornost jedinice lokalne samouprave i privredni subjekti; Aktivnost pod 6, 7, 8, 9, 10, 16, 17 ­ odgovornost ima organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine i Agencija za zastitu zivotne sredine; Aktivnost pod 12 ­ odgovornost ima organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine i jedinice lokalne samouprave; Aktivnost pod 13 ­ odgovornost za implementaciju ima ­ organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za poslove finansija; Aktivnost pod 14 ­ primarnu odgovornost za implementaciju ima organ drzavne uprave nadlezan za poslove vodoprivrede; sekundarnu odgovornost ima organ drzavne uprave za zastitu zivotne sredine; Aktivnost pod 15 - odgovornost za implementaciju ima organ drzavne uprave nadlezan poslove zdravlja; Aktivnost pod 18 ­ odgovornost ima organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za privatizaciju, lokalna samouprava i privredni subjekti; Aktivnost pod 19 ­ ogovornost za imlementaciju ima organ drzavne uprave nadlezan za zastiitu zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za planiranje prostora; Aktivnost pod 20 ­ primarnu odgovornost ima organ drzavne uprave nadlezan za za zastiitu zivotne sredine; Aktivnost pod 21 ­ ogovornost za imlementaciju ima organ drzavne uprave nadlezan za zastiitu zivotne sredine i privredni subjekti. Aktivnost pod 22 ­ ogovornost za imlementaciju imaju jedinice lokalne samouprave;

11.2. Institucionalne i organizacione mjere

Tabela 42: Institucionalne i organizacione mjere

R/B 1. 2. 3. 4. 5. 6.

7. 8.

Aktivnost/mjere Osnivanje Agencije za zastitu zivotne sredine Osnivanje meuopstinskih preduzea za upravljanje regonalnim sanitarnim deponijama Osnivanje EKO revolving fonda Osnivanje Jedinice za implementaciju projekata iz oblasti komunalnih djelatnosti i zastite zivotne sredine Detaljno definisati odgovornosti na drzavnom i lokalnom novou Transforisati javna preduzea u komunalnoj oblasti na nacin cto e se, gdje je to mogue, odvojiti poslovi upravljanja otpadom od drugih komunalnih poslova i poslovi sakupljanja optada od poslova obrade i zbrinjavaja. Razvijanje modela tendera i ugovora za vrsenje komunalnih usluga Inkorporiranje EU i nacionalnih standarada i ciljeva u sadrzaj dugorocnih ugovora za upravljanje komunalnim otpadom

Rok 2008. 2008. 2008. 2008. u fazi izrade svakog propisa 2008 - 2009. 2008. 2009. 84

9 10.

Ukljuciti selektivno sakupljanje materijala koji se mogu reciklirati u lokalne planove i ugovore za vrsenje usluga sakupljanja otpada Procjena ljudskih resursa u potrebe obuke na lokalnom nivou i drzanvo nivou

2008 -2012. 2008 -2009.

Odgovornost za implementaciju Plana

Aktivnosti pod 1 - primarnu odgovornost ima organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine; Aktivnost pod 2, primarnu odgovornost imaju jedinice lokalne samouprave; odgovornost ima i organ drzavne uprave nadlezan za lokalnu samoupravu; Aktivnost pod 3 ­ odgovornost imaju organ drzavne uprave nadlezan za poslove finansija, organ drzavne uprave nadlezan za zastiitu zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za lokalnu samoupravu, jedinice lokalne samouprave. Aktivnost pod 4 ­ primarnu odgovornost ima orgran drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine; odgovornosti ima i organ drzavne uprave nadlezan za poslove finansija i jedinice lokalne samouprave; Aktivnost pod 5 ­ primarnu odgovornost ima organ drzavne uprave nadlezan za poslove zastite zivotne sredine; Aktivnost pod 6 ­ primarnu odgovornost imaju jedinice lokalne samouprave i Agencija za prestrukturiranje privrede i strana ulaganja; sekundarnu odgovornost ima organ drzavne uparve nadlezan za javnu upravu i organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine; Aktivnost pod 7, 8 i 9 ­ odgovornost za implementaciju imaju jedinice lokalne samouprave; Aktivnost pod 10 ­ primarnu odgovornost ima organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine; sekundarnu: organ drzavne uprave nadlezan za poslove zdravlja, organ drzavne uprave nadlezan za poslove poljoprivrede i vodoprivrede, jedinice lokalne samouprave.

11.3. Tehnicke / operativne mjere

Tabela 43: Tehnicke/operativne mjere

R/B 1.

2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Aktivnost/mjere Izrada dokumentacije za izgradnju regionalnih sanitarnih deponija u Bijelom Polju, Beranama, Pljevljima, Niksiu, Baru, Kotoru i Herceg Novom /studije izvodljivosti i elaborati procjene uticaja na zivotnu sredinu, glavni projekti/ Obezbjeenje potrebnih dozvola, saglasnosti i odluka za izgradnju regionalnih deponija Izgradnja pocetnih kapacitata regionalnih sanitarnih deponija u Bijelom Polju, Beranama, Pljevljima, Niksiu, Baru, Kotoru i Herceg Novom Izgradnja reciklaznih centara Organizovanje i postepeno sirenje selektivnog nacina sakupljanja otpada iz domainstava postavljanjem odgovarajuih kontejnera Uspostavljanje sistema reciklaznih dvorista u svakom gradu u Crnoj Gori u koje e graani sami donositi reciklabilne materijale, njihovo promovisanje i postepeno sirenje Zatvaranje i sanacija postojeih odlagalista otpada Zatvaranje i sanacija privremene sanitarne deponije "Lovanja" Rekultivacija zatvorenih smetlista Uspostavljanje sistema za upravljanje graevinskim

Rok 2008. 2008. 2008-2009. 200820082008 2008 2008. 2010 2009.

85

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

otpadom i sutom/nabavka pokretnih postrojenja za tretman graevinskog otpada Definisanje lokacija za odlaganje inertnog/grevinskog otpada Uspostavljanje regionalnog sistema za prijem, pakovanje i privremeno skladistenje potencijalno opasnih otpada Uspostavljanje regionalnog sistema za tretman i odlaganje medicinskog otpada Uspostavljanje sistema za fizicko hemijski tretman i stabilizaciju nezapaljivih opasnih otpada Uspostavljanje sistema za prihvatanje/ preradu otpadnih ulja, starih guma, potrosenih baterija, akumulatora, neupotrebljivih vozila, elektircne i elektronske opreme Izgradnja postrojenja za tretman, preradu i reciklazu biorazgradivog otpada (kompostiranje) Uspostavljanje sistema za tretman otpadne ambalaze i ambalaznog otpada Uspostavljanje sistema za tretman i stabilizaciju kanalizacionog mulja Izgradnja transfer stanica

2008. 2012. 2012. Posle 2012. 2010. 2010. 2010. 2008. - 6 2010.-

Odgovornost za implementaciju Plana

Aktivnosti pod 1 - primarnu odgovornost imaju jedinice lokalne samouprave; sekundarnu odgovornost ima organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine; Aktivnost pod 2, primarnu odgovornost imaju jedinice lokalne samouprave; odgovornost imaju i organi drzavne upravne nadlezni za ureenje prostora, zastitu zivotne sredine; Aktivnost pod 3, 4, - odgovornost za implementaciju imaju jedinice lokalne samouprave; Aktivnost pod 5, 6, - odgovornost za implementaciju ovih aktivnosti imaju jedinice lokalne samouprave, organ drzavne uprave nadlezan za oblast zastite zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za poslove urbanizma, organ drzavne uprave nadlezan za privatizaciju, organ drzavne uprave nadlezan za javnu upravu, organ drzavne uprave nadlezan za obrazovanje; Aktivnost pod 7, 8, 9 - odgovornost za implementaciju ovih aktivnosti imaju jedinice lokalne samouprave, organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za urbanizam, organ drzavne uprave nadlezan za zdravlje, organ drzavne uprave nadlezan za oblast poljoprivrede i vodoprivrede; Aktivnost pod 10 ­ odgovornost imaju jedinice lokalne samouprave, organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za poslove urbanizama, organ drzavne uprave nadlezan za poslove privatizacije; Aktivnost pod 11, odgovornost imaju jedinice lokalne samouprave, organ drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za poslove urbanizama; Aktivnost pod 12, 14, 15, 17, odgovornost imaju organ drzavne uprave nadlezan za poslove zastite zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za urbanizam, organ drzavne uprave nadlezan za zdravlje, organ drzavne uprave nadlezan za poljoprivredu i vodoprivredu, organ drzavne uprave nadlezan za rudarstvo i energetiku, organ drzavne uprave nadlezan za poslove privatizacije; Aktivnost pod 13, odgovornost imaju organ drzavne uprave nadlezan za poslove zastite zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za urbanizam, organ drzavne

6

2008. godine za Podgoricu koja posjeduje postrojenje za tretman otpadnih voda, 2009. godina za Niksi koji treba da pocne izgradnju postrojenja, 2010. godine i dalje ostale jedinice lokalne samouprave.

86

uprave nadlezan za zdravlje, organ drzavne uprave nadlezan za poljoprivredu i vodoprivredu; Aktivnost pod 16, odgovornost imaju jedinice lokalne samouprave, organ drzavne uprave nadlezan za poslove zastite zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za urbanizam, organ drzavne uprave nadlezan za zdravlje, organ drzavne uprave nadlezan za poljoprivredu i vodoprivredu, organ drzavne uprave nadlezan za rudarstvo i energetiku, organ drzavne uprave nadlezan za poslove privatizacije; Aktivnost pod 18, odgovornost imaju jedinice lokalne samouprave, organ drzavne uprave nadlezan za poslove zastite zivotne sredine, organ drzavne uprave nadlezan za urbanizam, organ drzavne uprave nadlezan za zdravlje, organ drzavne uprave nadlezan za poljoprivredu i vodoprivredu; Aktivnost pod 19, odgovornost za implementaciju imaju jedninice lokalne samouprave i organi drzavne uprave nadlezan za zastitu zivotne sredine.

87

12.

OBJAVLJIVANJE PLANA UPRAVLJANJA OTPADOM U CRNOJ GORI

Ovaj plan e se objaviti u ,,Sluzbenom listu Crne Gore".

Broj: 03-686 Podgorica, 14. februar 2008. godine

Vlada Crne Gore Predsjednik, Zeljko Sturanovi

88

Information

PLAN UPRAVLJANJA KOMUNALNIM OTPADOM

88 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

709210

You might also be interested in

BETA
Microsoft Word - Razvoj infrastrukture i prevencija zagadjenja.doc
BEZBEDNO UPRAVLJANJE MEDICINSKIM OTPADOM Dr Milena Grubor, ekolog
Microsoft Word - Vodic medicinski otpad, draft 1.dec 2008.doc
Microsoft Word - STUDIJA - BFC - SUVI PEPEO - konacno-novo.doc