Read Microsoft Word - irengera.doc text version

IRENGERA RY'UMWANA BW'AMATEGEKO I. IBISOBANURO RUSANGE

MU

BURYO

A. IBISOBANURO BY'IBANZE 1. Abana hakurikijwe imimerere y'ababyeyi Umuntu wese imbere ya Se na Nyina, naho yaba ashaje, ni umwana wa kanaka na Nyirakanaka. Umuntu wese rero ni umwana imbere ya Se na Nyina, hatitawe ku myaka ye y'amavuko. Hakurikije imimerere y'ababyeyi, amategeko ateganya ibyiciro bibiri by'abana : - Abana bavuka ku babyeyi bashyingiranywe - Abana bavuka ku babyeyi batashyingiranywe 2. Abana bagirwa abo ababyeyi batababyaye Amategeko ateganya ko umuntu wese, hatitawe ku myaka ye y'amavuko, ndetse ufite Se na Nyina baba bakiriho, ashobora kugirwa umwana w'undi muntu utamubyara, binyuze mu nzira iteganijwe. Iyo bigenze bityo, uwo mwana afatwa kimwe n'abandi bana babyawe n'umuntu umugize umwana ataramubyaye, mu burere bwe, mu igenwa ry'umunani no mu izungura, ndetse no mu nshingano za kibyeyi n'iz'umwana. Uwo muntu aba abaye Se cyangwa Nyina w'umwana mu buryo bw'amategeko.

1

3. Abana hakurikijwe imyaka y'amavuko. Ubukure n'ubuto Mu mvugo isanzwe, havugwa ko umuntu akiri umwana iyo atarakura. Mu mvugo y'amategeko, havugwa ko umuntu akiri umwana iyo atarageza ku myaka y'ubukure. Muri rusange, imyaka y'ubukure ni imyaka 21 y'amavuko. Umuntu utaruzuza imyaka 21 y'amavuko aba akiri umwana mu buryo bw'amategeko rusange. Mu mategeko ahana ibyaha, agenga umurimo, n'agenga amatora, ubukure butangira ku myaka 18 y'amavuko. Ni ukuvuga ko umuntu wujuje imyaka 18 y'amavuko akuze ku buryo : - Aryozwa icyaha yakoze nk'umuntu ukuze ; - Yemerewe gukora umurimo uwo ariwo wose umuhesha umushahara ; - Yemerewe gutora abayobozi b'igihugu. Hakurikijwe amategeko agenga ubwiteganyirize bw'abakozi, umwana ni umuntu uba ukirerwa. Ayo mategeko yemeza ko umuntu aba akirerwa iyo atarageza ku myaka 18 y'amavuko kandi ari ingaragu, cyangwa iyo ari umunyeshuri atarageza ku myaka 25, cyangwa ari ikimuga adashoboye kwitunga.

2

Amasezerano mpuzamahanga arengera umwana, kimwe n'Itegeko ryerekeye uburenganzira bw'umwana n'uburyo bwo kumurinda ihohoterwa, yemeza ko umwana ari umuntu wese utarageza ku myaka 18 y'amavuko. 4. Umuryango Umuntu wese agira umuryango avukamo cyangwa abamo. Umuryango ufite ibisobanuro bibiri : - Mu buryo buhinnye, umuryango ugizwe n'umugabo, umugore n'abana babo ; icyo gihe, havugwa urugo cyangwa inzu. - Mu buryo burambuye, umuryango ni ikomatanyo cyangwa itsinda ry'abantu bose bafitanye isano rya kibyeyi, ry'ubuvandimwe cyangwa ry'ishyingirwa. Havugwa ko abantu bafitanye isano rya kibyeyi iyo bari mu ruhererekane rw'abakomoka ku bandi. Urugero : umwana na Se cyangwa Nyina, umuntu na Sekuru, Sekuruza, Nyirakuru cyangwa Nyirakuruza. Havugwa ko abantu bafitanye isano ry'ubuvandimwe iyo bahuriye ku mukurambere. Urugero : Umuhungu na mukuru we, murumuna we cyangwa mushiki we, umuntu na Se wabo, Nyirasenge, Nyirarume, Nyinawabo cyangwa mubyara we. Abafitanye isano ry'ishyingirwa ni nk'umugabo n'umugore we, Sebukwe, Nyirabukwe, muramu we cyangwa benewabo b'uwo bashakanye. Uko umuryango waguka, biva ku rugo ukagera ku bwoko binyuze ku gisekuru n'umuryango mugari .

3

B. UBURENGANZIRA N'IBYICIRO BYABWO 1. Uburenganzira icyo ari cyo n'amahame y'ibanze - Uburenganzira ni ibyo umuntu yemerewe birebana n'ubuzima bwe, imibereho ye mu muryango, umutungo, imibanire ye n'abandi n'igihugu atuyemo cyangwa avukamo. - Amategeko yerekana uburenganzira bwa buri muntu, kandi ateganya ibihano kubatabwubahirije. - Amategeko ateganya uburyo bwo kurengera no kubahiriza uburenganzira bw'umuntu. - Umuntu wese afite uburenganzira ; nta muntu ubaho adafite uburenganzira. Kera habagaho abantu batagira uburenganzira bitwaga " abacakara " ; ubu rero, ubucakara bwaraciwe ku Isi hose. Umuntu afite uburenganzira kuva amaze gusamwa, akiri mu nda ya nyina ; ni cyo gituma mu Rwanda, kuvanamo inda ari icyaha cyo kuvutsa umwana ubuzima. Uburenganzira bw'umuntu burangira apfuye.

2. Ibyiciro rusange by'uburenganzira

4

Hariho ibyiciro rusange bibiri by'uburenganzira bikurikira : Uburenganzira bushingiye ku mutungo ; Uburenganzira budashingiye ku mutungo.

2.1. Uburenganzira bushingiye ku mutungo ni nko : Gutunga ikintu uri nyiracyo ; Kwicyenuza ikintu uri nyiracyo, wagikodesheje cyangwa ari intizanyo.

Uburenganzira bushingiye ku mutungo bushobora kugurishwa, kuguranwa, gutangwa, gusaza no guta agaciro. 2.2. Uburenganzira budashingiye ku mutungo: Uburenganzira budashingiye ku mutungo ntibushobora kugurishwa, kuguranwa, gutangwa, gusaza cyangwa guta agaciro. Ubwo burenganzira ni nk'ubu bukurikira : (1) Uburenganzira shingiro ni uburenganzira umuntu afite nk'ikiremwamuntu kuva asamwa mu nda ya nyina, yaremanywe, atagira uwo abusaba. Ingero : ubusugire bw'umubiri, ubusugire bw'umutima n'ubwisanzure (cyangwa umudendezo) mu mibereho, hamwe n'ubusugire bw'ibintu bitunze umuntu. - Ubusugire bw'umubiri w'umuntu bisobanura ko kizira kwonona umubiri w'umuntu, kwaba kwica, gukomeretsa, gukubita cyangwa ku bundi buryo bwose bwonona.

5

- Ubusugire bw'umutima bukubiyemo kubahiriza icyubahiro n'ishema, ishusho n'ubuzima bwite by'umuntu. - Icyubahiro n'ishema by'umuntu bisaba ko arindwa guharabikwa no gutukwa. Kubirengaho byitwa icyaha cyo gusebanya no gutukana. - Kubahiriza ishusho (ifoto) y'umuntu bibuza gutangaza no gukwirakwiza ifoto y'umuntu nta ruhushya rwe, ku mpamvu iyo ariyo yose, iyo ifoto yafatiwe ahantu hiherereye. Ni kimwe n'ijwi ry'umuntu. - Kubahiriza ubuzima bwite bw'umuntu bisaba ko umuntu agirirwa ibanga mu buzima bwe bwite, ntiyandarikwe hanze. Ibyo bireba cyane : · Ibanga mu iby'urugo, urukundo n'imibonano mpuzabitsina ; · Urwiherero urwo arirwo rwose. - Ubwisanzure mu mibereho bikubiyemo bimwe muri ibi : Kujya aho ushatse, gutura aho ushatse, ubwisanzure mu mvugo no mu bitekerezo, kwishyira hamwe no guterana nabo ushatse, ubwisanzure mu ishyingirwa, mu guhitamo akazi, mu kwidagadura, uburenganzira ku bitunga umuntu ; muri make, ubwisanzure mu buzima bwite.

6

(2)Uburenganzira bw'imiyoborere y'igihugu cyangwa bwa politiki ni ibyo umuntu yemerewe mu micungire y'igihugu cye nk'umuturage w'icyo gihugu, umunyamahanga atemerewe. Ibyo ni nko : gutora no gutorerwa ubuyobozi ; kuba umukozi wa Leta ; kuba mu nzego z'ubuyobozi bukuru bw'Igihugu ; Kuba umusirikare mu Ngabo z'Igihugu, cyangwa kwinjira muri Polisi y'Igihugu ; Guhabwa akazi mbere y'umunyamahanga. (3) Uburenganzira bushingiye ku bukubiyemo bimwe muri ibi bikurikira : muryango

Kugira umuryango ; Kuba mu muryango ; Gushinga urugo no kurushingana n'uwo ushatse ; Kubyara no kurera.

3. Uburenganzira bwihariye Ihame nuko abantu bose bafite uburenganzira kandi barengerwa kimwe n'amategeko. Ariko bitewe n'imiterere yabo n'inyungu Isi n'umuryango nyarwanda ubifitemo, hariho icyiciro cy'abantu amategeko arengera ku buryo bwihariye. Abo bantu amategeko arengera by'umwihariko harimo : Abana batarageza ku myaka 18 y'amavuko ; Abagore batwite n'abonsa.

7

Kurengera by'umwihariko abagore batwite n'abonsa nabyo ni uburyo bwo kurengera abana.

C. IRENGERA RY'UMWANA 1. Umwana urengerwa uwo ariwe Umwana urengerwa ni umuntu wese utaruzuza imyaka 21 y'amavuko muri rusange, n'imyaka 18 y'amavuko ku by'umwihariko. Umwana wese agomba kurengerwa ; umwana ni nk'undi, kandi umwana nawe n'umuntu ushyitse, wuzuye. Mu irengera ry'abana, nta tandukanirizo hagati ya : - Umwana wavutse ku bashyingiranywe n'uwavutse ku batarashyingiranywe ; - Umwana umugaye n'umwana muzima ; ahubwo uwamugaye yitabwaho by'umwihariko ; - Umwana w'impunzi n'umwenegihugu ; - Umwana w'umunyamahanga n'umwenegihugu - Umwana w'impfubyi n'ufite ababyeyi. 2. Irengera ry'umwana icyo ari cyo Irengera ry'umwana ririmo ibikorwa by'ingenzi bikurikira : - Kurera umwana kugira ngo akure neza ku mubiri no mu bwenge ;

8

- Kurinda umwana ubwe kugira ngo atangirika ku mubiri no mu bwenge ; - Kurinda umutungo w'umwana ; - Kurinda umwana ihohoterwa iryo ariryo ryose ; - Kubahiriza uburenganzira bwose bw'umwana nk'umuntu wese n'uburenganzira bwe bwihariye. 3. Impamvu y'irengera ry'ihariye ry'umwana Amategeko arengera abana ku buryo bwihariye kubera ko badashoboye ubwabo kwirinda no kurinda ibyabo nk'abantu bakuze. Ntibabishoboye kubera impamvu ebyiri z'ingenzi : Intege nke z'umubiri w'abana kubera ubuto bwabo ; Ubushishozi buke bw'abana mu bwenge bwabo kubera ubuto bwabo.

4. Ubushobozi bw'umwana Mu mategeko, ubushobozi bwumvikana mu buryo bubiri : - Ubushobozi bwo kugira uburenganzira ; - Ubushobozi bwo kurengera uburenganzira. Abana bashobora kugira uburenganzira, kandi barabufite, nko kurerwa, kuvuzwa, kwiga no kugira imibereho myiza, hamwe no kugira umutungo ; ni ukuvuga ko bafite "ubushobozi bwo kugira uburenganzira" Ariko kubera impamvu zimaze kugaragazwa, abana ntibashoboye kurengera uburenganzira bwabo nk'abantu

9

bakuze ; ntibafite "ubushobozi bwo kurengera uburenganzira" bwabo. Uburenganzira bw'abana burengerwa

n'abantu bakuze babahagarariye cyangwa babavugira. Ubusanzwe, umwana ahagararirwa na Se, Nyina

cyangwa umwishingizi we iyo ari impfubyi. 5. Abafite inshingano zo kurengera umwana Umuntu ukuze wese afite inshingano yo kurengera abana, nibura kubatabariza igihe bahohotewe cyangwa barengana. Ku buryo bw'umwihariko, inshingano yo kurengera abana ifitwe na : - Ababyeyi cyangwa abishingizi babo ; - Leta ; - Imiryango yabyiyemeje itegamiye kuri Leta.

Iby' ingenzi byo gufata muri uyu mutwe wa I 1. Uburenganzira ni ibyo umuntu yemerewe n'amategeko 2. Uburenganzira shingiro bushimangira cyane : - Ubusugire bw'umubiri. - Ubusugire bw'umutima, harimo kubahiriza icyubahiro, ishema n'ubuzima bwite bw'umuntu - Ubwisanzure mu mibereho, harimo kubaho mu mudendero. 3. Uburenganzira bw'imiyoborere y'igihugu cyangwa bwa politiki bugizwe n'ibyo umuntu yemerewe mu micungire y'igihugu cye nk'umuturage w'icyo gihugu, umunyamahanga atemerewe. 4. Uburenganzira bushingiye ku muryango harimo kumenya abagize umuryango we, kuwurererwamo no kuwubamo. Harimo kandi gushinga urugo, kubyara no kurera.

10

5. Kurengera umwana harimo kumurera no kumuha ibyo akeneye byose kugira ngo akure neza ku mubiri no mu bwenge, azigirire umumaro kandi awugirire abandi amaze gukura.

II. UBURENGANZIRA BW'INGENZI N'INSHINGANO Z'UMWANA

Umwana nawe ni umuntu, afite uburenganzira bwose bwa muntu. Uburenganzira bw'umwana bushingiye ku mahame agenga uburenganzira bw'ikiremwamuntu cyose. Umwana nawe kandi afite ibyo asabwa, afite inshingano zimureba. Muri uyu Mutwe wa II, hakubiyemo : - Amahame shingiro y'uburenganzira bw'umwana ; - Uburenganzira rusange bw'umwana ; - Uburenganzira bw'umwana mu bihe byihariye ; - Inshingano z'umwana.

A. AMAHAME SHINGIRO Y'UBURENGANZIRA BW'UMWANA

Uburenganzira bw'Umwana bushingiye ku mahame y'ingenzi akurikira, yemewe ku Isi yose n'u Rwanda : 1. Umuntu wese afite agaciro gakomeye nk'ikiremwamuntu. Ako gaciro kamuhesha uburenganzira ntakuka, mu buringanire bwa bose, aribyo shingiro ry'ukwishyira ukizana, ubutabera n'amahoro mu bantu. 2. Agaciro k'umuntu, ishema n'icyubahiro bye ni ntakuka, kandi bigomba kubahirizwa nta vangura na rimwe, ryaba rishingiye ku bwoko, ibara ry'uruhu, igitsina, ururimi, idini, imyemerere, ibitekerezo

11

by'imitegekere y'igihugu, amashuri, ivuko n'ibindi.

inkomoko,

umutungo,

3. Umwana ni umuntu wuzuye, afite uburenganzira bwose bw'umuntu. Agaciro, ishema n'icyubahiro by'Umwana bigomba kubahirizwa nk'iby'undi muntu wese. 4. Umwana akwiriye kwitabwaho no kurengerwa by'umwihariko mbere na nyuma y'ivuka rye, kubera ko aba atarakura ku mubiri no mu bitekerezo. 5. Umwana akwiriye kurererwa mu muryango , ahari umunezero, urukundo n'ubwisanzure, kugira ngo akure neza, afite ubuzima bwiza n'ubwisanzure. 6. Umwana akwiriye kurerwa mu mahoro, icyubahiro, ubwihanganirane, ubwisanzure, uburinganire n'ubufatanye. 7. Kurengera abagore by'umwihariko, ni uburyo bwo kurengera abana. 8. Abana n'abagore bakwiriye kurengerwa by'umwihariko mu gihe cy'imidugararo, ibyago n'intambara. 9. Abana bariho nabi ku buryo bukabije bagomba kwitabwaho by'umwihariko.

12

10. Ningombwa guha agaciro umuco n'umurage w'abasogokuruza mu kurengera Umwana no kurengera imikurire ye iboneye.

B. UBURENGANZIRA RUSANGE BW'UMWANA Uburenganzira buvugwa hano nubw'umwana uwo ari we wese. Umwana wese afite uburenganzira bukurikira : 1. Kwitabwaho nta vangura na rimwe rishingiye ku bwoko, ku ibara ry'uruhu, ku gitsina, ku rurimi, ku idini, ku bitekerezo byerekeye imitegekere y'igihugu cyangwa ibindi, byaba iby'umwana, iby'ababyeyi be cyangwa abamurera, inkomoko yabo, ubwoko cyangwa imibereho yabo, umutungo bafite, ubushobozi buke bwabo, aho bavuka n'ibindi ; 2. Kurengerwa no kubonerwa ibyo akeneye kugira ngo abeho kandi akure neza, kuva agisamwa kugeza akuze ; 3. Kuyoborwa no kugirwa inama zamufasha gukoresha uburenganzira bwe mu buryo buhuje n'icyateza imbere ubushobozi bwe ; 4. Kwitwa izina akivuka, no kwandikishwa mu butegetsi bubishinzwe ; 5. Kugira ubwenegihugu nyarwanda, iyo avutse ku munyarwanda yaba Se cyangwa Nyina ;

13

6. Kumenya ababyeyi be no kurerwa nabo, iyo bishoboka kubana na nyina igihe atarageza ku myaka itandatu y'amavuko, mu gihe bitabangamiye inyungu z'umwana ; 7. Kugira ibimuranga, harimo ubwenegihugu, n'ababyeyi be ; izina rye

8. Kubana n'ababyeyi be uretse igihe bigaragara ko bibangamiye inyungu ze ; 9. Gusura no gusurwa, cyangwa gukomeza gushyikirana n'ababyeyi be bombi igihe atabana n'umwe muri bo cyangwa nabo bombi ; 10. Kuva (umwana n'ababyeyi be) muri buri gihugu cyose no kwinjira mu cyo bakomokamo kugira ngo umuryango uhure cyangwa bagirane imishyikirano ; 11.Guhuzwa cyangwa gushyikirana n'ababyeyi be iyo habaye itandukana, ku mpamvu iyo ari yo yose, nk'iyo igifungo, icibwa mu gihugu cyangwa ubuhunzi ; 12.Kutajyanwa mu mahanga no guhezwayo ku buryo butemewe n'amategeko, byaba bikorwa na mwene wabo cyangwa n'undi muntu wese ; 13.Kuvuga nta kwishisha icyo atekereza ku kibazo cyose kimureba, iyo ashoboye kuvuga cyangwa kwerekana ubushake bwe, kandi ibitekerezo bye bikitabwaho ; 14.Kwita mbere na mbere ku nyungu z'Umwana, mu byemezo byose bimureba ;

14

15.Gutegwa amatwi mu byemezo by'ubutegetsi no mu mihango yose y'iburanisha mu bucamanza, byaba mu buryo butaziguye cyangwa binyuze k'umuhagararira ; 16.Kuvuga no kugaragaza ibitekerezo bye, harimo ubwisanzure mu gushakisha, guhabwa no gusakaza amakuru n'ibitekerezo by'ingeri zose, mu mvugo, mu nyandiko, biciye mu icapiro cyangwa mu buhanzi n'ubundi buryo bwose umwana yihitiyemo ; 17.Kugira ubwisanzure mu bitekerezo, ikurikiza ry'umutimanama we n'idini ashaka, ayobowe n'ababyeyi be, abamurera cyangwa abamushinzwe bemewe n'amategeko, hakurikije imyaka n'ubushishozi afite ; 18. Guteranira mu manama, kujya mu mashyirahamwe no kuyashyiraho ; 19. Kurindwa abivanga mu buzima bwite bwe, mu bireba umuryango we, icumbi rye cyangwa inyandiko ze ; 20. Kurindwa abamutesha icyubahiro n'ishema bye, abamusebya n'abamuhohotera ; 21. Kurindwa gufatwa nabi n'ababyeyi be cyangwa n'undi muntu wese umushinzwe, harimo kurindwa guhutazwa, kubangamirwa, guhungabanywa ku mubiri cyangwa mu bwenge, gutereranywa cyangwa kutitabwaho no kwandarikwa ;

15

22. Kugira ubuzima buzira umuze no kuvurwa ; 23. Kugira ubwiteganyirize no gushyirwa mu bwishingizi ; 24. Kugira ubuzima butuma akura neza ku mubiri, mu bwenge, mu myemerere, mu burere no mu mibereho myiza ; 25. Kwiga : (1) Kwigira ubuntu amashuri abanza ; (2) Koroherezwa kwiga amashuri yisumbuye rusange n'ay'imyuga, harimo kwigira ubuntu cyangwa guhabwa imfashanyo y'imari bibaye ngombwa ; (3) Korohezwa kwiga amashuri makuru, hakurikijwe ubushobozi bwa buri wese ; (4) Koroherezwa kumenya imiterere y'inyigisho z'amashuri rusange n'ay'imyuga ; (5) Kwigishwa hakurikijwe intego y'uburezi yemewe ku Isi hose, ariyo : · guteza imbere ubwisanzure bw'Umwana, impano n'ubushobozi bye mu by'ubwenge n'umubiri ; · gutegurira Umwana ubuzima bw'umuntu ukuze mu gihugu kigenga, acengezwamo kubahiriza uburenganzira bw'ikiremwamuntu n'ukwishyira ukizana, kubaha ababyeyi be, ibimuranga, ururimi rwe, umuco we, umuco w'abandi ; kurangwa n'ubwumvikane, amahoro, ubwihanganirane n'ubwubakane bw'umugore n'umugabo mu buringanire ;

16

· gucengeza mu mwana gufata neza ibidukikije.

26. Kuruhuka no kwitabira imikino, imyidagaduro hamwe n'ibikorwa ndangamuco n'ubuhanzi byo mu kigero cye. 27.Kurindwa gukoresha, kunywa, gukora no gucuruza ibiyobyabwenge. 28.Kurindwa kujya mu mazu y'imyidagaduro y'abantu bakuze no mu runywero atari kumwe n'ababyeyi be cyangwa abamushinzwe bemewe n'amategeko. C. UBURENGANZIRA BYIHARIYE BW'UMWANA MU BIHE

Habaho ibihe byihariye umwana agomba kurindwa ku buryo bwihariye. 1. Umwana utaba mu muryango we cyangwa uhamerewe nabi Umwana udafite umubyeyi n'umwe cyangwa watandukanye nawe, cyangwa umurewe nabi mu muryango akomokamo afite uburenganzira bwo kugira umwishingizi, cyangwa umubera umubeyi ataramubyaye, cyangwa ikigo cyabigenewe cyimwitaho . Umwana udafite umwishingizi cyangwa umubera umubyeyi ataramubyaye yishingirwa na Leta. 2. Umwana ugirwa uwo ababyeyi batamubyaye

17

Kuba umubyeyi w'umwana utabyaye bigomba gukorwa ku nyungu z'umwana, kandi binyuze mu nzira zemewe n'amategeko.

3. Umwana wahunze Umwana usaba kuba impunzi cyangwa wabayeyo yitabwaho by'umwihariko. Uwo mwana ashakishirizwa ababyeyi cyangwa benewabo kugira ngo ahuzwe nabo. Iyo ababyeyi be cyangwa benewabo badashobora kuboneka, ashakirwa umwishingizi cyangwa ikigo kibishinzwe kimwitaho. 4. Umwana wamugaye Umwana wamugaye yitabwaho by'umwihariko mu mivurire ye, kugira ngo ashobore kugira imibereho myiza, imuhesha ishema, ituma yibeshaho ku bwe, kandi ituma agira uruhare rugaragara mu bikorwa rusange by'abaturage. 5. Akazi k'umwana Umwana agomba kurindwa akazi kose kavunanye ku buryo byabangamira ubuzima bwe, imikurire ye, uburere bwe, ubwenge bwe, imyemerere ye, imico n'imibanire ye n'abandi. Umwana utaruzuza imyaka 14 y'amavuko ntiyemerewe kuba umukozi.

18

6. Akazi ka gisirikari n'ibihe by'ibyago n'intambara Umwana utaruzuza imyaka 18 y'amavuko ntiyemerewe gukora umurimo wa gisirikari. Umwana agomba kwitabwaho no gutabarwa mbere na mbere mu gihe cy'ibyago n'intambara. 7. Ubucuruzi bw'ibitsina Umwana agomba kurindwa : · gushukwa cyangwa guhatirwa ubusambanyi ; · gucuruzwa buraya cyangwa mu bundi busambanyi ; · gucuruzwa cyangwa gushakwamo inyungu mu bitaramo no mu myiyereko iyo ariyo yose ibambika ubusa. 8. Icuruzwa, ubucakara, kandamizwa ry'umwana ishimutwa n'irindi

Umwana agomba kurindwa : · gucuruzwa, gushimutwa n'ubucakara, mpamvu izo arizo zose, no mu buryo ubwo bwo bwose ; · gukoreshwa ku nyungu izo arizo zose buryo bubangamiye uburere n'imibereho myiza.

ku ari ku ye

9. Ihohoterwa, ishinyagurirwa no kwicwa urubozo

19

Umwana agomba kurindwa : · kubabazwa by'agashinyaguro, kwicwa urubozo, gushinyagurirwa no guhabwa ibihano by'indengakamere cyangwa bitesha agaciro ; · guhohoterwa uko ariko kwose, gusagarirwa cyangwa guhutazwa ku mubiri no ku mutima, gutereranwa cyangwa gutererwa iyo, gushyirwa ku nkeke cyangwa gushakirwaho inyungu. 10. Ifungwa n'icibwa ry'imanza z'Umwana 1. Umwana utagejeje nibura ku myaka 14 y'amavuko ntashobora gufatwa ngo afungwe, kandi ntashobora gukurikiranwaho icyaha ngo agihanirwe. 2. Gufata no gufunga Umwana bigomba gukurikiza amategeko, bikorwa ari amaburakindi, kandi bimara igihe gito gishoboka. 3. Umwana ntashobora guhabwa igihano cy'urupfu cyangwa cyo gufungwa burundu. 4. Umwana ufunzwe afatwa kimuntu n'icyubahiro gikwiye ikiremwamuntu, kandi ahabwa ibikenerwa n'abana bo mu kigero cye. 5. Umwana ufunzwe atandukanywa n'abantu bakuru, keretse iyo kutabikora bimufitiye akamaro. 6. Umwana ufunzwe afite uburenganzira bwo gukomeza gushyikirana n'umuryango we, bandikirana kandi umusura.

20

7. Umwana ukurikiranyweho icyaha afite uburenganzira bwo kubona bidatinze umuburanira cyangwa umwunganira. 8.Umwana ukurikiranyweho icyaha afite uburenganzira bwo kubona bidatinze umuburanira cyangwa umwunganira . 9.Umwana ukurikiranyweho icyaha afatwa nk'umwere kugeza igihe icyaha kigaragarijwe hakurikijwe amategeko. 10.Umwana ntahatirwa guhamya cyangwa kwishinja icyaha, cyangwa kwihamagariza abagabo bamushinja. 11. Umwana afite uburenganzira bwo guhabwa umuburanira cyangwa umwunganira igihe aburana mu nkiko. D. INSHINGANO Z'UMWANA Nk'uko umuntu ukuze agira inshingano, umwana nawe arazifite. Asabwa ibi bikurikira : 1. Kubaha ababyeyi, umwishingizi we, abarimu be, abandi bana, n'abandi bose bamuruta. 2. Gufasha ababyeyi n'abishingizi be imirimo, hakurikije ubushobozi bwe. 3. Gukunda igihugu no kugikorera hakurukijwe ubushobozi bwe. 4. Kwiga amashuri abanza n'andi yose ababyeyi, umwishingizi cyangwa igihugu bashoboye kumubonera.

21

Iby'ingenzi byo gufata muri uyu mutwe wa II 1. Amahame shingiro y'uburenganzira bw'umwana Umwana nawe ni umuntu wuzuye. Afite agaciro n'uburenganzira bwose Umwana ni nk'undi. Nta mwana uruta undi. Abana bose bafite agaciro kangana n'uburenganzira bungana, hatitawe ku nkomoko, ubwoko, amavuko, igitsina, ubutunzi bw'ababyeyi, ubumuga cyangwa ibindi. Umwana akwiriye kwitabwaho no kurengerwa by'umwihariko. 2. Uburenganzira bw'ingenzi bw'umwana - Kwitabwaho nta vangura na rimwe - Kurerwa no kubonerwa ibyo akeneye kugira ngo abeho kandi akure neza - Kumenya ababyeyi be no kurerwa nabo - Kwishingirwa na Leta, iyo ari impfubyi nta mwene wabo cyangwa undi wemeye kandi ushoboye kumwishingira - Kwiga, harimo kwigira amashuri abanza ubuntu no koroherezwa kwiga amashuri yisumbuye, ay'imyuga n'amakuru - Kurindwa ihohoterwa iryo ariryo ryose no gushakirwaho inyungu.

22

3. Inshingano z'umwana - Kubaha ababyeyi, n'abamurera - Kwiga adasiba ishuri. Imyitozo 1. Andika uburenganzira bw'umwana bwubahirizwa n'ubutubahirizwa mu : Urugo ubamo Akagari, Umurenge, Akarere, Intara utuyemo, Igihugu, muri rusange 2. Tekereza ku nzitizi cyangwa imbogamizi zituma uburenganzira bw'umwana butubahirizwa mu rugo ubamo, Akagari, Umurenge, Akarere, Intara cyangwa Igihugu utuyemo, hamwe n'Ishuri wigamo niba uri umwana 3. Nk'umwana - Tekereza aho ujya usuzugura ababyeyi, umwishingizi, mwarimu wawe cyangwa abakurera, ubasabe imbabazi kandi ufate icyemezo cyo kutazongera gusuzugura. - Tekereza kandi aho ujya urwana, ukubita abandi, utukana, wangiza cyangwa wiba ibyo abandi, warurira inyoni cyangwa uzica, wangiza imyaka n'ibiti, uta imyanda hose, maze usabe imbabazi kandi wikosore - Tekereza nabwo igihe ujya usiba ishuri cyangwa ujyayo utabishaka, witotomba, maze usabe ababyeyi na mwarimu imbabazi, wikosore.

23

III. IBYAHA BIKORERWA UMWANA N'IBIHANO BYABYO

Igikorwa gihohotera umuntu cyitwa icyaha. Hariho ibyaha rusange bishobora gukorerwa umuntu uwo ariwe wese, harimo n'umwana. Habaho kandi n'ibyaha byihariye bishobora gukorerwa umwana. A. IBYAHA RUSANGE N'IBIHANO BYABYO

Muri iki cyiciro cy'ibyaha, harimo · Ibyaha bihohotera umuntu ku mubiri no ku mutima · Ibyaha bikorerwa ku mutungo w'umuntu. 1. Ibyaha bihohotera n'umutima ubusugire bw'umubiri

Ibyaha 1.1. Ukwica n'ugukomeretsa ku bushake (1) Ubwicanyi, aribyo kwica umuntu ubishaka (2) Ubuhotozi, aribyo kwica umuntu byagambiriwe cyangwa byategewe igico (3) Uguhekura, aribyo ubwicanyi cyangwa ubuhotozi bwakorewe uruhinja mu ivuka

Igihano

Igifungo cya burundu

Igihano cyo kwica

- Igifungo cya burundu, iyo ari ubwicanyi

24

ryarwo cyangwa rukimara kuvuka

- Igihano cyo kwicwa, iyo ari ubuhotozi

(4) Kuroga, aribyo kugambirira ubuzima bw'umuntu umuha ibintu bishobora kwica bwangu cyangwa bitinze (5) Kwica urubozo, aribyo kugambira kwica umuntu wabanje kumushinyagurira cyangwa kumugaragura (6) Gukubita no gukomeretsa ku bushake byateye urupfu nta gitekerezo cyo kwica

Igihano cyo kwicwa

Igihano cyo kwicwa

Igifungo kuva ku myaka 5 kugeza ku 10 Ihazabu itarenze 10.000 Frw

(7) Gutera umuntu uburwayi biturutse ku bintu by'uburozi yamuhaye ku bushake, ariko atagambiriye kwica (8) Gutera umuntu uburwayi cyangwa ubumuga buhoraho biturutse ku bintu by'uburozi yamuhaye, ariko atagambiriye kwica (9) Kwica umuntu bitagambiriwe, biturutse ku bintu by'uburozi yamuhaye ku bushake (10) Ugukubita cyangwa ugukomeretsa umuntu ku bushake

- Igifungo cy'imyaka 5 - Ihazabu ya 10.000 Frw

Igifungo cy'imyaka 10

-Igifungo cy'imyaka 20

- Igifungo kuva ku kwezi 1 kugeza ku mwaka 1 - Ihazabu kuva ku 500 Frw kugeza 2000 Frw - Igifungo kuva ku mezi 2

(11) Ugukubita cyangwa

25

ugukomeretsa umuntu bigambiriwe

kugeza ku myaka 2 - Ihazabu kuva ku 1000 Frw kugeza 5000 Frw - Igifungo kuwa ku mezi 2 kugeza ku myaka 2 - Ihazabu kuva ku 500 Frw kugeza 2000 Frw

(12) Ugukubita cyangwa ugukomeretsa umuntu ku bushake, biteye uburwayi cyangwa kudashobora kwikorera (13) Ugukubita cyangwa ugukomeretsa umuntu bigambiriwe, biteye uburwayi cyangwa kudashobora kwikorera (14) Ugukubita cyangwa ugukomeretsa umuntu ku bushake, biteye uburwayi cyangwa ubumuga buhoraho

- Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 3 - Ihazabu kuva ku 1000 Frw kugeza 5000 Frw

- Igifungo kuva ku myaka 2 kugeza 5 - Ihazabu kuva ku 2000 Frw kugeza 5000 Frw

(15) Ugukubita cyangwa ugukomeretsa umuntu ku bushake, bimuviriyemo urupfu, nta gitekerezo cyo kwica (16) Ugukubita cyangwa ugukomeretsa umuntu bigambiriwe, bimuviriyemo urupfu, nta gitekerezo cyo kwica

- Igifungo kuva ku myaka 5 kugeza ku 10 - Ihazabu itarenze 10.000 Frw

Igifungo kuva ku myaka 20 kugeza 15

26

Ibyaha 1.2. Ugukangisha umuntu kumugirira nabi cyangwa umuvutsa ibyo atunze

Igihano - Igifungo kuva ku minsi 8 kugeza ku myaka 5 - Ihazabu itarenze 5000 Frw

1.3 Ukwica umuntu no kubabaza umubiri bidaturutse ku bushake, ahubwo bitewe n'ubwitonzi buke, uburangare, umwete muke, ubuteshuke, cyangwa ubushishozi buke (1) Kwica umuntu bidaturutse ku bushake -Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 2 -Ihazabu kuva ku 1000 Frw kugeza 10000 Frw -Igifungo kuva ku minsi 8 kugeza ku mwaka 1 -Ihazabu kuva ku 500 Frw kugeza 5000Frw -Igifungo kitarenze iminsi 8 - Ihazabu itarenze 200 Frw

(2) Ukugirira nabi umubiri w'umuntu bidaturutse ku bushake

- Ugutera umuntu ikintu kimubangamiye cyangwa kimwanduje 1.4. Ukugirira nabi umuntu hakoreshejwe imbaraga zihishe zidasanzwe (forces occultes) (1) guhoza umuntu ku nkeke hakoreshejwe imbaraga zihishe zidasanzwe

- Igifungo kuva ku mezi 2 kugeza ku myaka 2 - Ihazabu itarenze 10.000 Frw

27

(2) guhoza umuntu ku nkeke biteye uburwayi cyangwa ubumuga, hakoreshejwe imbaraga zihishe zidasanzwe

-Igifungo kuva ku mwaka 1 kugeza ku myaka 20 -Ihazabu kuva ku 1000 Frw kugeza 20.000 Frw

(3) guhoza umuntu ku nkeke bizanye urupfu, hakoreshejwe imbaraga zihishe zidasanzwe

Igihano cyo kwicwa

28

Ibyaha

Igihano

1.5. Ugusebanya n'ibitutsi (1) gucira umuntu, ku bw'inabi kandi mu ruhame, igikorwa gitesheje icyubahiro, cyangwa agaciro, cyangwa gisuzuguje -Igifungo kuva ku minsi 8 kugeza ku mwaka 1 -Ihazabu kuva ku 1000 Frw kugeza 10.000 Frw -Igifungo kuva ku minsi 8 kugeza ku mezi 2 -Ihazabu itarenze 5000Frw -Igifungo kuva ku kwezi 1 kugeza ku mwaka 1 -Ihazabu itarenze 5000Frw

(2) gutuka umuntu mu ruhame

(3) kugaragarisha ugusebanya cyangwa ibitutsi mu ruhame, iseseme cyangwa urwango rufitwe abandi bantu kubera inkomoko, ubwoko cyangwa idini ryabo

(4) guhagurukiriza abantu kwanga abandi kubera inkomoko, ubwoko cyangwa idini ryabo

-Igifungo kuva ku kwezi 1 kugeza ku mwaka 1 -Ihazabu itarenze 5000 Frw

(5) kurega umuntu umubeshyera

-Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 3 -Ihazabu kuva ku 1000 Frw kugeza ku 20000 Frw -Igifungo kitarenze iminsi 8 -Ihazabu itarenze 1000 Frw

(6) gusebya cyangwa gutuka umuntu

29

2. Ibyaha byibasira umutungo Ibyaha 2.1. Ubujura n'ubwambuzi (1) Ubujura budakoreshejwe kiboko cyangwa ibikangisho Igihano

2) Ubujura bukoreshejwe kiboko cyangwa ibikangisho (3) Ubwambuzi bukoreshejwe kiboko cyangwa agahato

- Igifungo kitarenze imyaka 10 - Ihazabu itarenze 10.000Frw - Igifungo kuva ku myaka 5 kugeza 15 - Igifungo kuva ku myaka 5 kugeza 20 - Ihazabu itarenze 20.000 Frw - Igifungo kuva ku mwaka 1 kugeza ku myaka 5 - Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 2 - Ihazabu itarenze 10.000 Frw - Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 10 - Ihazabu itarenze 100.000 Frw - Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 5 - Ihazabu itarenze 20.000 Frw - Igifungo kuva ku kwezi 1 kugeza ku mwaka 1 - Ihazabu kuva ku 20.000 Frw kugeza 200.000 Frw

(4) Ubwambuzi bukoreshejwe andi mayeri (5) Ukwigana cyangwa uguhindura imfunguzo mu buryobw'uburiganya 2.2. Ubuhemu (1) Uburiganya bwo kurigisa cyangwa gutagaguza ibintu by'abandi

(2) Ukugurisha cyangwa ugutangaho ubugwate ibintu by'abandi

(3) Kwaka undi muntu inyungu zirenze urugero ufatiye ku ntege nke ze, irari, ubukene cyangwa ubujiji bye

30

Ibyaha 2.3. Ubushukanyi n'ububeshyi (1) Ubushukanyi bwo kwambura iby'undi

Igihano

-Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 10 - Ihazabu itarenze 100.000 Frw -Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku mwaka 1 -Ihazabu itarenze 20.000 Frw

(2) Ububeshyi ku ngano, agaciro, kamere ubwoko cyangwa inkomoko y'ikintu kigurishwa

2.4. Uguhishira undi ibyibano (1) Ugihishira undi ibintu byibwe, byambuwe cyangwa byarigishijwe -Igifungo kitarenze imyaka 5 -Ihazabu itarenze 10.000 Frw -Igifungo kuva ku minsi 8 kugeza ku myaka 2 -Ihazahu itarenze 10.000 Frw

(2) Kugumana ikintu cyatoraguwe cyangwa kugiha abatari bene cyo, by'uburiganya

2.5. Ibindi byaha bikorerwa k'umutungo (1) Kwaka ikitari bwishyurwe -Igifungo kuva ku minsi 8 kugeza ku mezi 6 -Ihazabu kuva ku 1000 kugeza ku 30.000 Frw -Igifungo kuva ku kwezi 1 kugeza ku myaka 5 -Ihazabu itarenze 300.000 Frw Igifungo kuva ku myaka 15

(2) Gukoresha inyandiko z'ivunja-mari zitazigamirijwe

(3) Itwika ku bushake ry'ahantu harimo abantu cyangwa bashobora kuba

31

bari (4) Itwika ku bushake ry'ahantu hatarimo abantu

kugeza kuri 20 -Igifungo kuva ku myaka 3 kugeza kuri 20 -Ihazabu kuva kuri 5.000 Frw kugeza kuri 20.000 Frw -Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 5 -Ihazabu itarenze 10.000 Frw -Igihano cyo kwicwa iyo habaye urupfu -Igifungo cya burundu iyo habaye ubumuga - Igifungo kuva ku minsi 7 kugeza ku mezi 2 - Ihazabu kuva ku 200 Frw kugeza ku 5.000 Frw -Igifungo kuva ku myaka 2 kugeza kuri 5 -Ihazabu itarenze 10.000 Frw -Igifungo kuva ku myaka 10 kugeza kuri 20 -Igihano cyo kwicwa iyo habaye urupfu rw'abantu cyangwa ubumuga bukomeye kandi buhoraho Igihano cyo kwicwa

(5) Itwika ry'amashyamba n'imyaka

(6) Itwika ku bushake bw'ahantu harimo abantu ryateye urupfu rw'umuntu cyangwa ubumuga bukomeye buhoraho (7) Itwika ry'umutungo w'undi muntu bitewe n'uburangare cyangwa kudateganya (8) Isenya cyangwa iyonona ku bushake ry'ibintu n'inyubako by'undi

(9) Isenya cyangwa iyonona ku bushake ry'ibintu n'inyubako by'undi hakoreshejwe urutambi

(10) Itega, mu buryo bw'ubugome, cy'urutambi munzira nyabagendwa (11) Gutsemba cyangwa ukwangiza bugome ibiti, imyaka cyangwa ibintu by'undi

-Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku mwaka 1 -Ihazabu kuva kuri 500 Frw kugeza ku 10.000 Frw

32

(12) Ugutsemba cyangwa ukwangiza, nta bugome ariko bitemewe, ibiti, imyaka cyangwa ibintu by'undi (13) Ugukuraho, ukwangiza cyangwa ukwimura bugome imbago zitandukanya amasambu, imirima cyangwa ibibanza (14) Kwica cyangwa gukomeretsa cyane, bugome, amatungo y'undi muntu

-Igifungo kitarenze iminsi 7 -Ihazabu itarenze 2000 Frw -Igifungo kuva ku mezi 2 kugeza kuri 6 -Ihazabu itarenze 10.000 Frw

- Igifungo kitarenze amazi 6 - Ihazabu itarenze 3.000 Frw

33

B. IBYAHA BYIHARIYE BIKORERWA ABANA N'IBIHANO BYABYO

Ibyaha byihariye bikorerwa umwana biri mu byiciro umunani bikurikira :

· Ibyaha byo guhishira ibyaha bikorerwa abana ; · Ibyaha byo kuvutsa umwana ubuzima no

kumwangiriza umubiri ;

· Ibyaha byo gusambanya umwana no kumukoresha

ibiteye isoni ;

· Ibyaha byo gushora umwana mu busambanyi no

mu buraya ;

· Ibyaha byo gushakira inyungu ku mwana ; · Ibyaha byo gutererana no guta umwana ; · Ibyaha byo gushyingira umwana imburagihe · Ibyaha

cyangwa ku gahato ; byo kuburizamo bw'umwana. ubwishyire-ukizana

Ibyaha 1. Icyaha cyo guhishira ibyaha bikorerwa abana Kutamenyesha inzego z'ubutegetsi zibishinzwe ibyaha byakorewe umwana 2. Ibyaha byo kuvutsa umwana ubuzima no kumwangiriza umubiri (1) Kwica, gukubita no gukomeretsa umwana

Ibihano -Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 5 -Ihazabu kuva ku 20.000 Frw kugeza 100.000 Frw

Reba ibivugwa mu byaha rusange

34

(2) Kwivanamo inda ku bushake (3) Kugerageza kwivanamo inda (4) Gukuramo umugore inda, atabyemeye (5) Gukuramo umugore inda, abyemeye (6) Gukuramo umugore inda, bitagambiriwe

Igifungo kuva ku myaka 5 kugeza ku myaka 15 Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 3 Igifungo kuva ku myaka 20 kugeza kuri burundu Igifungo kuva ku myaka 5 kugeza kuri 15 Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 3 Kubuzwa umwuga ujyanye n'ubuvuzi

(7) Kubabaza umwana by'agashinyaguro, kumujujubya, kumuha ibihano by'indengakamere cyangwa bitesheje agaciro (8) Kubabaza umwana, kumujujubya cyangwa kumuhana bimuviriyemo ubumuga (9) Kubabaza umwana, kumujujubya cyangwa kumuhana bimuviriyemo urupfu 2. Ibyaha byo gusambanya umwana no kumukoresha ibiteye isoni Imibonano yose mpuzabitsina cyangwa ishingiye ku bitsina ikorewe umwana, uko yaba ikozwe kose, n'icyaba cyakoreshejwe cyose, ni icyaha cyo gusambanya umwana

-Igifungo kuva ku mezi 4 kugeza ku myaka 5 -Ihazabu kuva 50.000 Frw kugeza ku 200.000 Frw

-Igifungo kuva ku myaka 3 kugeza kuri burundu

Igihano cyo kwicwa

35

(1) Gusambanya umwana utarageza ku myaka 14 y'amavuko

- Igifungo cya burundu - Ihazabu kuva ku 100.000 Frw kugeza ku 200.000 Frw - Igifungo kuva ku myaka 20 kugeza kuri 25 - Ihazabu kuva 100.000 Frw kugeza ku 500.0000Frw Igihano cyo kwicwa

(2) Gusambanya umwana ufite hagati y'imyaka 14 na 18 y'amavuko

(3) Gusambanya umwana bimuviriyemo urupfu cyangwa bimuteye indwara idakira (4) Gusambanya umwana bikozwe n'ushinzwe kumurera, uhagarariye ubutegesti, uhagarariye idini, ushinzwe umutekano, umuvuzi, umurezi, uwitoza umwuga w'ubuvuzi cyangwa w'uburezi, undi wese wishingikirije umwuga akora cyangwa ububasha afite ku mwana. (5) Igikorwa cy'iterasoni cyakozwe ku mwana naho cyaba kitashoboye gusozwa

-Igifungo cya burundu -Ihazabu kuva ku 100.000 Frw kugeza ku 200.000 Frw

- Igifungo kuva ku mwaka 1 kugeza ku 5 - Ihazabu kuva 20.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw

3. Ibyaha byo gushora umwana mu busambanyi no mu bumaraya (1) Kureshya, kwoshya cyangwa kuyobya umwana ashorwa mu bumaraya cyangwa mu busambanyi -Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 5 -Ihazabu kuva ku 10.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw

36

(2) Gufasha, guhagarikira cyangwa kurengera, abizi, ubumaraya bw'umwana cyangwa ubureshye bw'abana mu bumaraya (3) Gutambamira igikorwa cy'imiryango iri mu nzira nziza zo kurwanya no kurokora abana boramye mu bumaraya cyangwa babonekaho amatwara yabwo

- Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 6 - Ihazabu kuva ku 10.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw

- Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 5 - Ihazabu kuva ku 10.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw - Ibihano bikubwa kabiri

(4) Gushora umwana mu busambanyi bikozwe n'umubyeyi we, n'umushinzwe, n'umukozi wa Leta cyangwa uhagarariye idini, byongera ubub ibw'icyaha 5. Ibyaha byo gushakira inyungu ku mwana (1) Kuyobora, gucunga imari cyangwa gutanga imari yo gufasha abizi inzu y'ubumaraya bw'abana

- Igifungo cy'imyaka 5 kugeza ku 10 - Ihazabu kuva ku 200.000 Frw kugeza ku 500.000 Frw Igifungo cy'imyaka 2 kugeza ku 5

(2) Kwakira abizi ibiturutse ku bumaraya bw'umwana (3) Kwamamaza ubumaraya cyangwa gukoresha imyiyereko ishingiye ku bitsina hakoreshejwe cyangwa hifashishijwe abana mu bitaramo

- Igifungo cy'imyaka 5 kugeza ku 12 - Ihazabu kuva kuri 200.000 Frw kugeza ku 500.000 Frw

37

(4) Kuba intumwa, uko yakwitwa kwose, ikoreshwa hagati y'abana n'abashaka inyungu ku bumaraya bw'abana cyangwa babubahembera (5) Gutanga cyangwa gukodesha ahantu ho gukorerwa ubumaraya bw'abana, abizi

- Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 6 - Ihazabu kuva ku 20.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw

(6) Kwiba umwana, kumugurisha cyangwa kumujyana mu bucakara (7) Guha umwana ibiyobya-bwenge, gukoresha cyangwa kwifashisha umwana mu bucuruzi bw'ibiyobyabwenge, bw'intwaro cyangwa bwa magendu

- Igifungo kuva ku myaka 2 kugeza ku myaka 6 - Ihazabu kuva ku 20.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw Igifungo cy'imyaka 5 kugeza ku gifungo cya burundu - Igifungo cy'imyaka 5 kugeza ku 20 - Ihazabu ya 100.000 Frw kugeza ku 500.000 Frw

38

Ibyaha 6. Ibyaha byo gutererana no guta umwana (1) Guta umwana ahantu hagaragara cyangwa kumutererana

Ibihano

(2) Guta umwana ahantu hagaraga cyangwa kumutererana, bikozwe n'umubyeyi we, umwishingizi we cyangwa yabikoresheje undi muntu, uwo mwana akaza kuboneka (3) Guta umwana ahantu hihishe cyangwa kumutererana

- Igifungo kuva k'ukwezi 1 kugeza ku mwaka 1 - Ihazabu kuva ku 500 Frw kugeza ku 1000 Frw - Igifungo kuva ku mwaka 1 kugeza kuri 5 - Ihazabu kuva 20.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw

-Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 3 -Ihazabu kuva ku 1000 Frw kugeza ku 5000 Frw -Igifungo kuva ku myaka 5 kugeza kuri 15 -Ihazabu kuva ku 50.000 Frw kugeza ku 200.000 Frw Igifungo cya burundu

(4) Guta umwana ahantu hihishe, bikozwe n'umubyeyi cyangwa umwishingizi we, uwo mwana akaza kuboneka (5) Gutererana umwana cyangwa kumuta bimuvuriyemo ubumuga budakira (6) Gutererana umwana cyangwa kumuta bimuviriyemo urupfu (7) Guteshuka ku nshingano yo kurera umwana no kumurinda ihohoterwa, bitewe n'impamvu iyo ariyo yose, harimo ubusinzi, imyifatire mibi, guta urugo, kudatanga ibyangombwa byo

Igihano cyo kwicwa

-Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 5 , cyangwa -Ihazabu kuva ku 20.000 Frw kugeza ku 10.000 Frw

39

kumufata neza, no kutamuyobora, bikozwe n'umubyeyi we, umwishingizi we cyangwa ushinzwe ikigo kimurera. (8) Gushora umwana mu buzererezi, no guhabwa ibiturutse ku buzererezi bw'umwana kandi abizi, bikozwe n'umubyeyi we, umwishingizi cyangwa ushinzwe ikigo kimurera. -Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 5, cyangwa -Ihazabu kuva ku 10.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw

(1)

Ibyaha Guta ku bushake umugore utwite, bikozwe n'umugabo we mu gihe kirenze amezi abiri Gushyira mu mutwe umubyeyi igitekerezo cyo kujugunya umwana we w'uruhinja cyangwa uzavuka

Ibihano -Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 2 -Ihazabu kuva ku 2000 Frw kugeza 20.000 Frw -Igifungo kuva ku mezi 3 kugeza ku myaka 2

(2)

- Gutuma uzaba umubyeyi yiyemeza kujugunya umwana uzavuka, guhishira cyangwa gukoresha uko kwiyemeza

-Ihazabu kuva 1000 Frw kugeza 2000 Frw

7. Ibyaha byo gushyingira umwana imburagihe cyangwa ku gahato (1) Kubana n'umwana utarageza ku myaka 18 y'amavuko cyangwa kugerageza kubana nawe nk'umugabo cyangwa umugore -Ibihano nk'ibyo uwasambanije umwana

40

(2)

Kubana n'umwana ufite kuva ku myaka 18 ya mavuko ariko atujuje 21, cyangwa kugerageza kubana nawe nk'umugabo cyangwa nk'umugore Kugira uruhare mu gushyingira umwana imburagihe cyangwa ku gahato

-Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 2 -Ihazabu kuva ku 50.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw

(3)

Kugira uruhare mu gushyingira umwana imburagihe cyangwa ku gahato, bikozwe n'umubyeyi cyangwa umwishingizi we 8. Ukuburizamo ubwishyireukizana bw'umuntu 1) Gushimuta cyangwa gushimutisha, gufunga cyangwa gufungisha umwana by'urugomo (2) Gushimuta cyangwa gushimutisha, gufunga cyangwa gufungisha umucakara cyangwa acuruzwe bucakara

(4)

-Igifungo kuva ku mezi 6 kugeza ku myaka 5 -Ihazabu kuva ku 20.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw -Igifungo kuva ku mwaka 1 kugeza kuri 5 -Ihazabu kuva ku 40.000 Frw kugeza ku 100.000 Frw

Igifungo kuva ku myaka 10 kugeza kuri burundu

Igifungo kuva ku myaka 10 kugeza kuri b urundu

41

Iby' ingenzi byo gufata muri uyu mutwe wa III 1. Ibyaha bihohotera ubusugire bw'umubiri n'umutima

-

-

Ukwica, ugukubita n'ugukomeretsa ku bushake Ugukangisha umuntu kumugirira nabi cyangwa kumuvutsa ibyo atunze Ukwica umuntu no kubabaza umubiri bidaturutse ku bushake, ahubwo bitewe n'ubwitonzi buke, uburangare, umwete muke, ubuteshuke, cyangwa ubushishozi buke. Ukugirira nabi umuntu hakoreshejwe imbaraga zihishe zidasanzwe (forces occultes) Ugusebanya n'ibitutsi

2. Ibyaha byibasira umutungo

-

Ubujura n'ubwambuzi Ubuhemu Ubushukanyi n'ububeshyi hagamijwe kwambura umutungo w'undi Uguhishira undi ibyibano Kwaka ikitari bwishyurwe Gukoresha inyandiko y'ivunja-mari itazigamirijwe Kwica cyangwa gukomeretsa, bugome, amatungo y'undi muntu Kwangiza,ku bushake cyangwa bugome, ibintu by'undi muntu (gutwika, gusenya, kwonona,..)

42

3. Ibyaha byihariye bikorerwa abana

-

-

-

Guhishira ibyaha bikorerwa abana Kuvutsa umwana ubuzima no kumwangiriza umubiri, harimo gukuramo inda Gusambanya umwana no kumukoresha ibiteye isoni Gushora umwana mu busambanyi no mu bumaraya Gushakira inyungu ku mwana, harimo gutungwa n'ubumaraya bw'umwana cyangwa kumukoresha mu bucuruzi bubujijwe Gutererana no guta umwana, harimo guteshuka ku nshingano yo kurera no kumushora mu buzererezi Kuburizamo ubwishyire-ukizana bw'umwana harimo kumushimuta cyangwa kumushimutisha, kumufunga cyangwa kumufungisha by'urugomo cyangwa hagamijwe kumucuruza cyangwa kumugira umucakara

43

Imyitozo 1. 2.

3.

Andika ibyaha bikorerwa cyane abana aho utuye, ababikora n'impamvu zibibatera Andika ibyaha ababyeyi n'abarezi bakorera cyane abana bashinzwe mu gace no mu rugo utuyemo Tekereza ku bishobora gukorwa kugira ngo ibyo byaha bigabanuke cyangwa bihagarare

44

IV.

ABASHINZWE IRENGERA N'INSHINGANO ZABO

RY'ABANA

Ufite inshingano y'ibanze yo kurengera abantu n'ibintu byabo ni Leta. Ku bw'amategeko kurengera umwana bishinzwe cyane cyane : Ababyeyi cyangwa umwishingizi ; Leta. Hariho kandi mu Rwanda imiryango itegamiye kuri Leta yihaye inshingano yo kurengera abana ; urugero ni nk'Umuryango HAGURUKA. A. INSHINGANO B'UMWANA Z'ABABYEYI N'ABISHINGIZI

Umubyeyi wese afite uburenganzira bw'ibanze bwo kurera no kwita ku mwana we, mbere y'abandi. Kandi nabwo ni inshingano, kuko iyo adakoresheje ubwo burenganzira abihanirwa. Kubw'ibyo, umubyeyi cyangwa umwishingizi ategetswe ibi bikurikira :

1. 2. 3. 4.

Kurera umwana we no kumwitaho, mbere y'abandi. Kubonera umwana, mu rugero rw'amikoro ye kandi mbere y'abandi, ibyangombwa akenera kugira ngo akure, harimo gutanga ibintu n'imari by'indezo. Kuba hamwe n'umwana we, keretse bigaragara ko bibangamiye inyungu ze cyangwa bidashoboka. Gusura cyangwa gukomeza gushyikirana n'umwana we igihe batabana.

45

5. 6. 7. 8.

Kohereza umwana mu ishuri. Kuyobora umwana mu gukoresha ubwisanzure mu bitekerezo bye, mu ikurikiza ry'umutimanama we no mu ihitamo ry'idini. Gucunga neza umutungo w'umwana, harimo kuwubyaza inyungu kugira ngo wiyongere cyangwa wongere agaciro. Kuzigamira umwana umutungo azahabwaho umunani cyangwa azazungura.

B. INSHINGANO ZA LETA

1.

Kurinda umwana icyitwa ivangura cyose cyangwa ibihano biturutse ku mimerere ye, ku bikorwa, ku bitekerezo bitangajwe no ku myumvire by'ababyeyi be, by'abamuhagariye cyangwa by'abagize umuryango we. Gufata ibyemezo bikwiye kugira ngo uburenganzira bw'umwana bwubahirizwe. Mu byemezo byose, hitabwaho gusa icyagirira umwana akamaro, mbere y'ibindi byose. Kurengera umwana no kumubonera ibyo akeneye kugira ngo abeho kandi akure neza. Kwishingira umwana udafite umwishingizi cyangwa umubera umubyeyi ataramubyaye.

2.

3. 4.

46

5.

Kubahiriza uburenganzira n'inshingano by'ababyeyi b'umwana, cyangwa iby'abagize umuryango we waguye n'abaturanyi, abamurera cyangwa abandi bamushinzwe . Guha umwana ibimuranga, cyangwa kubimusubiza iyo yabyambuwe mu buryo bunyuranyije n'amategeko. Korohereza umwana n'ababyeyi be kubonana cyangwa gushyikirana, iyo habaye itandukana ku mpamvu iyo ari yo yose, nk'iyo igifungo, icibwa mu gihugu cyangwa ubuhunzi. Kurwanya ko abana bajyanwa mu mahanga bagaherayo mu buryo butemewe n'amategeko, byaba bikorwa na benewabo cyangwa n'undi muntu wese. Kubahiriza uburenganzira umwana afite bwo kwisanzura mu bitekerezo bye, ku mutimanama n'idini bye, ayobowe n'ababyeyi be cyangwa abamushinzwe.

6. 7.

8.

9.

10. Kumva umwana mu byemezo by'ubutegetsi bimureba no mu mihango yose y'iburanisha mu bucamanza, byaba mu buryo butaziguye, byaba binyuze k'umuhagararira.

47

11. Gukora ku buryo umwana abona amakuru anyuranye amufitiye akamaro, nk'agamije guteza imbere imibereho ye, ukwemera, umuco n'ubuzima bwiza bw'umuburi n'ubwenge. Kubera iyo mpamvu, hagomba kubaho :

·

gushyigikira itanganzamakuru mu gusakaza inkuru n'ibindi bintu bifitiye umwana akamaro mu mibereho ye no mu muco kandi bihuje n'intego y'uburezi bw'abana ; gushyigikira iyandikwa n'itangazwa ry'ibitabo bigenewe abana ; gushyigikira ubufatanye mpuzamahanga mu gutera, guhererekanya no gusakaza amakuru n'ibindi bikoresho nk'ibyo bituruka mu mico inyuranye, mu gihugu cyangwa mu mahanga ; gufata ibyemezo bigamije kurinda umwana amakuru ashobora guhungabanya imibereho ye myiza.

· ·

·

12. Kurinda umwana gufatwa nabi. Leta igomba kurinda Umwana ibikorwa byose bibi ashobora kugirirwa n'ababyeyi be cyangwa n'undi muntu wese umushinzwe. Kandi, igomba gushyiraho gahunda mu byerekeye imibereho, zigamije kurinda umwana kugirirwa nabi no gufasha abana bagiriwe nabi, harimo n'uburyo ubucamanza bwabigiramo uruhare.

48

13.

Kurengera umwana utabana n'umuryango we cyangwa uwumerewemo nabi. Leta igomba kwita by'umwihariko ku mwana utabana n'umuryango we cyangwa uhamerewe nabi. Gukora ku buryo abona undi muryango umurera cyangwa agashyirwa mu kigo gishinzwe kurera abana. Ibikorwa muri urwo rwego bigomba kwita ku muco umwana yavukiyemo.

14. Kwita k'ubuzima n'ubuvuzi bw'abana. Leta igomba gukora ku buryo nta mwana n'umwe uvutswa uburenganzira ku buzima buzira umuze no kuvurwa, hakorwa ibi bikurikira :

(1) kugabanya

bapfa ;

umubare

w'impinja

n'abana

(2) kubonera

abana bose uburyo bwo kwivuza n'imiti ya ngombwa, ariko cyane cyane guteza imbere ubuvuzi bw'ibanze ;

(3) kurwanya indwara n'indyo mbi, bikorewe mu

buvuzi bw'ibanze, hifashishijwe ubuhanga buzwi na bose, gutanga ibiribwa bifite intungamubiri n'amazi meza no kurwanya ibintu byose bishobora kwanduza ibidukikije ;

(4) kuvura

babyaye ;

ababyeyi

igihe

batwite

n'igihe

49

(5) guha

abantu bose, cyane cyane ababyeyi n'abana, inyigisho zerekeye ubuzima no kugaburira abana, akamaro ko kwonsa umwana, isuku, ibidukikije bibereye ubuzima no kwirinda impanuka. Gutanga imfashanyo zituma izo nyigisho zikurikizwa ;

(6) guteza imbere uburyo bwo kwirinda indwara

n'ubwo kugira inama ababyeyi, uburere n'igenamigambi yo kuringaniza imbyaro ;

(7) gufata

ibyemezo bikomeye byo guca imigenzo ikorerwa abana (nko kubotsa no kubarasaga) ishobora kugira ingaruka mbi ku buzima bwabo.

15. Gufasha ababyeyi cyangwa abandi bamushinzwe, mu mikoro yayo, kubonera umwana ibyangombwa akenera kugira ngo akure, harimo kugena imfashanyo y'ibintu, nk'ibiribwa, imyambaro n'amacumbi, hamwe no gushyiraho za gahunda zo kubashyigikira . 16. Korohereza abana kwiga mu buringanire bwa bose, harimo :

(1) kwigishiriza

abanza ;

abana ubuntu mu mashuri

50

(2) korohereza

abana kwiga amashuri yisumbuye, rusange n'ay'imyuga, harimo kwigira ubuntu cyangwa guhabwa imfashanyo n'imari bibaye ngombwa ; abana kwiga amashuri makuru, hakurikijwe ubushobozi bwa buri wese ; abana kumenya imiterere y'inyigisho z'amashuri rusange n'ay'imyuga ;

(3) korohereza (4) korohereza (5) kubahiriza

intego y'uburezi yemewe ku Isi hose, nk'uko yasobanuwe muri iyi nyandiko ariyo, mu magambo make, gutegurira umwana imibereho myiza amaze gukura ;

(6) gufata ibyemezo ku buryo amategeko yo mu

ishuri yubahiriza uburenganzira n'icyubahiro by'umwana hamwe n'intego y'uburezi ;

(7) gufata

ibyemezo bituma abana bihatira kwiga badasiba ishuri kandi umubare w'abareka ishuri batarangije ukagabanuka ;

(8) kubahiriza

ubwisanzure bw'abantu cyangwa imiryango mu byerekeye gushinga no kuyobora ibigo by'amashuri.

51

17. Gushyigikira imyidagaduro n'imikino by'abana hamwe n'ibikorwa byabo ndangamuco n'ubuhanzi, hakurikije ikigero cyabo, mu buringanire bwa bose, harimo kugenzura ko Imijyi, Uturere n'Ibigo bishinzwe abana bifite ibyangombwa bihagije by'imyidagaduro n'imikino. 18.Gukingira abana ibikorwa byose bibahohotera mu burere bwabo, imikurire yabo n'imibereho myiza yabo. 19. Gufasha abana bahohotewe, mu burere bwabo, no mu mivurire, mu mibereho yabo, harimo no gukurikirana ababahohoteye mu nzego zibishinzwe. 20.Guha umwana umuburanira cyangwa umwunganira mu bucamanza, cyane cyane igihe adafite umwishingizi.

52

C. URUHARE RW'IMIRYANGO ITEGAMIYE KURI LETA MU IRENGERA RY'UMWANA : URUGERO RW'UMURYANGO HAGURUKA 1. Ihame shingiro ry'imiryango irengera umwana Umuntu wese afite inshingano yo gutabara no gutabariza undi muntu uri mu kaga. Umuntu wese wamenye icyaha cyakorewe undi afite inshingano yo guhita abimenyesha inzego z'igihugu zishinzwe gukurikirana umunyacyaha. Ndetse, kubw'umwihariko, umuntu wese wamenye icyaha cyakorewe umwana akicecekera arabihanirwa bikomeye. -

Hariho rero abantu bumva neza agaciro k'umuntu, bashishikajwe n'uko bagenzi babo bamererwa neza, bashishikajwe no gutabara abantu bari mu kaga, bashishikajwe n'imibereho myiza y'abandi, cyane cyane iyo abafite intege nke nk'abana.

-

Ni muri urwo rwego abantu bamwe bishyira hamwe, bakarema imiryango igamije kurengera uburenganzira bw'ikiremwamuntu.

Umuryango HAGURUKA nawo wavutse kuwa 16/07/1991 ugamije kurengera umwana muri icyo gihe wariwugarijwe n'akaga k'ingeri nyinshi : intambara, inzara, ubukene, kutiga, ubuzererezi, guhohoterwa ku buryo bwinshi, kutitabwaho bihagije.

53

N'ubu ibyo bibazo by'abana biracyariho kandi ni byinshi. 2. Inshingano ry'umwana za HAGURUKA mu irengera

Umuryango HAGURUKA wihaye inshingano zikurikira mu irengera ry'umwana : (1) Guharanira uburinganire bw'umwana w'umuhungu n'umukobwa mu mibereho yabo (2) Guharanira iyubahiriza ry'uburenganzira bw'umwana (3) Gushyigikira ibikorwa byerekeranye n'iyubahirizwa ry'uburenganzira bw'umwana ; (4) Guharanira ko umwana yiga amashuri abanza, ay'imyuga, ayisumbuye ndetse n'amakuru hakurikije ubushobozi bwe ; (5) Gushyigikira, mu buryo bw'inama, imari n'ibikoresho, ibikorwa bifitiye umwana akamaro ; (6) Gutabariza abana barengana cyangwa bari mu kaga ; (7) Gushakisha ibisubizo biboneye ku bibazo abana bafite ; (8) Gushishikariza ubutegetsi bw'igihugu, imiryango inyuranye, ababyeyi n'abaturage bose kwita bihagije ku bana.

54

3.

Uburyo HAGURUKA ry'umwana

ikoresha

mu

irengera

(1) Kugira ngo yubahirize inshingano HAGURUKA ikora ibi bikurikira : -

yihaye,

Amahugurwa n'Isakazabumenyi ku burenganzira bw'ikiremwamuntu Gufasha abana n'abagore mu byo amategeko no mu bucamanza Gufasha abana n'abagore mubyo imibereho n'ubukungu Ubushakashatsi n'ubuvugizi ku mibereho y'abana n'abagore n'iyubahiriza ry'uburenganzira bwabo.

(2) Amahugurwa n'Isakazabumenyi bigamije kwigisha no kumenyekanisha mu bantu b'ingeri zose uburenganzira bw'umwana, inshingano za buri wese mu kurengera umwana n'uburyo bwo kubigeraho. (3) Gufasha muby'amategeko no mu bucamanza bigamije gutabara umwana wahohotewe, warenganijwe. Hakorwa ibi bikurikira : Kwakira no kuyobora umwana ufite ibibazo ; Gutanga inama no guherekeza umwana mu nzego z'ubutegetsi n'ubucamanza zifite inshingano zo kurenganura abantu ;

55

-

Gushaka no kuriha ba "avoka" bo kuburanira abana barenganye.

(4) Gufasha muby'imibereho n'ubukungu bigamije cyane kurengera umwana mu burenganzira bwe ku mibereho myiza, ubukungu n'umuco. Hakorwa cyane cyane ibi bikurikira : Gukura abana mu buzererezi ; Gusubiza abana b'inzererezi mu mashuri no kubarihira ; Kwigisha no gusubiza urubyiruko rw'inzererezi imyuga ; Gushakira imirimo urubyiruko rumaze kwigishwa imyuga ; Gutera inkunga y'imari n'ibikoresho ingo zakiriye abana b'imfubyi Gufasha abana bari bonyine n'ingo zibakira kwikorera imishinga ibyara inyungu. (5) Ubushakashatsi n'ubuvugizi bugamije gushishikariza ubutegetsi bw'igihugu, imiryango inyuranye, ababyeyi, abarezi n'umuntu wese muri rusange kwita bihagije ku bana, harimo cyane cyane gukemura ibibazo bafite no kubahiriza uburenganzira bwabo.

56

Ibyo ingenzi byo gufata muri uyu mutwe wa IV I. Inshingano z'ababyeyi 1. 2. 3. Kurera abana babo no kubitaho Kohereza no gusubiza abana mu ishuri Gucunga neza umutungo w'abana no kubazigamira umutungo bazahabwaho umunani cyangwa izungura.

II.Inshingano za Leta

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Gukurikirana uko uburenganzira bw'Umwana bwubahirizwa mu gihugu. Gushyiraho amabwiriza agenga Ibigo byakira abana no kubigenzura. Kumva umwana mu byemezo by'ubutegetsi cyangwa by'ubucamanza bimureba. Kwigishiriza abana ubuntu mu mashuri abanza. Korohereza abana batishoboye kwiga amashuri yisumbuye n'amakuru. Gushyigikira no gutera inkunga itangazamakuru rigenewe abana, iyandikwa n'ikwirakwizwa ry'ibitabo n'ibinyamakuru bibagenewe .

57

7. 8. 9.

Gushyiraho gahunda no kuyubahiriza yo gutera inkunga ababyeyi batishoboye mu mibereho y'abana. Kwita byihariye ku bana bamugaye. Gukurikirana buri gihe abana bagizwe ab'ababyeyi batababyaye cyangwa barererwa mu miryango badakomokamo.

10. Kwita ku myidagaduro n'imikino by'abana hamwe

n'ibikorwa byabo ndangamuco n'ubuhanzi, harimo ko Imijyi, Uturere n'Ibigo bishinzwe abana bishyiraho ibyangombwa bihagije by'imyidagaduro n'imikino.

11. Gukurikiranira hafi ababishinzwe uko bubahiriza

uburenganzira bw'Umwana ku mibereho myiza ihagije, ubuzima buzira umuze, ukuvuzwa n'uburere bwiza.

12. Gufasha no kwita ku bana bahohotewe. 13. Kunganira abana mu butegetsi no mu bucamanza

badafite ubishingiye.

14. Gukingira abana ibikorwa byose by'ihohoterwa,

isagarirwa, ihutazwa ku mubiri no ku mutima, itereranwa, inkeke cyangwa gushakirwaho inyungu .

58

Imyitozo 1. Nk'umuyobozi mu gihugu ushinzwe kurengera abana, zirikana ku nshingano zawe utubahiriza wowe ubwawe cyangwa urwego uyobora, maze wihe ingamba, umugambi na gahunda byo gutunganya inshingano zawe uko bikwiye. Nk'umubyeyi, umwishingizi cyangwa umurezi, zirikana ku nshingano zawe zo kwita ku bana, uhereko ufata icyemezo cyo gutunganya izo utubahiriza uko bikwiye.

2.

59

V. INZIRA ZIKURIKIZWA MU IRENGERA RY'UMWANA

Irengera ry'umwana, mu buryo bw'amategeko, rinyura mu nzira enye z'ingenzi zikurikira : Inzira nshingamategeko Inzira y`ubutegetsi Inzira mbonezamubano Inzira y'ubucamanza. A. INZIRA NSHINGAMATEGEKO N'INZIRA Y'UBUTEGETSI

1. Inzego z'Igihugu zishinzwe kurengera abana Inzego z'Igihugu zishinzwe amategeko hamwe n'Inzego z'Ubutegetsi zifite inshingano yo kurengera abana. Izo nzego ni : Inteko Ishinga Amategeko, igizwe n'Abadepite, Guverinoma, igizwe n'Umukuru w'Igihugu, Minisitiri w'Intebe n'Abaministiri Za Minisiteri Ubuyobozi bw'Intara, Uturere n'Imijyi Inzego zishinzwe umutekano, zigizwe cyane cyane na Polisi y'Igihugu n'Ubushinjacyaha Komisiyo y'Igihugu y'Uburenganzira bw'Ikiremwamuntu. gushyiraho bw'Igihugu

60

2.

Ibikorwa nshinganwa by'Inzego zishinzwe kurengera abana

z'Igihugu

Muri iyi nyandiko, haragaragazwa gusa muri rusange ibikorwa by'ingenzi byo kurengera abana n'Inzego z'Igihugu zibishinzwe

1. Igikorwa Gushyiraho amategeko arengera abana Gushyiraho amabwiriza no gufata ibyemezo bigamije kurengera abana no gushyira mu bikorwa amategeko abarengera Gushyiraho amabwiriza agenga Ibigo cyangwa Imiryango byakira abana no kugenzura iyubahiriza ryayo Kwigishiriza abana ubuntu amashuri abanza no kugenzura ko abana bose biga nibura amashuri abanza Urwego rubishinzwe Inteko Ishinga Amategeko hamwe na Guverinoma Guverinoma

2.

-

3.

-

Minisiteri ishinzwe imibereho myiza y'abaturage

4.

-

Inama y'uburezi mu Karere n'Umujyi Minisiteri y'Uburezi hamwe na Minisiteri ishinzwe imibereho myiza

61

5.

Igikorwa Korohereza abana n'ababyeyi batishoboye kwiga amashuri yisumbuye n'amakuru Kwita ku myidagaduro n'imikino by'abana, harimo gushyiraho ibyangombwa bihagije by'iyo myidagaduro n'imikino Kwita byihariye ku bana bamugaye Gukurikirana imibereho y'abana b'imfubyi bishingiwe hamwe n'iy'abana bagizwe ab'ababyeyi batababyaye mu bigo bibitaho cyangwa mu miryango yabakiriye

-

Urwego rubishinzwe Minisiteri y'Uburezi hamwe na Minisiteri ishinzwe imibereho myiza y'abaturage

6.

-

Imijyi n'Uturere Minisiteri ishinzwe imikino

7.

-

Minisiteri ishinzwe imibereho myiza y'abaturage Minisiteri ishinzwe imibereho myiza y'abaturage

8.

-

9.

Gukurikirana ko abana bagira imibereho myiza harimo ubuzima buzira umuze, kuvuzwa no kugira uburere bwiza Gushyiraho gahunda yihariye yo gutera inkunga ababyeyi batishoboye mu mibereho myiza y'abana no kuyubahiriza 10. Kurinda abana imirimo ivunanye

-

Minisiteri ishinzwe imibereho myiza y'abaturage

-

Minisiteri ishinzwe umurimo hamwe na Minisiteri ishinzwe imibereho myiza y'abaturage

62

11.

Gufata ibyemezo cyangwa gukurikirana ko inzego zibishinzwe zifata ibyemezo byo gukingira abana ibikorwa byose by'ihohoterwa Gufasha no kwita ku bana bahohotewe Kugenzura no gukurikirana abahohotera abana Gukurikiranira hafi uko uburenganzira bw'umwana bwubahirizwa

-

Minisiteri ishinzwe imibereho myiza y'abaturage

12.

-

Minisiteri ishinzwe imibereho myiza y'abaturage

13.

- Inzego zishinzwe umutekano

14.

- Komisiyo y'Igihugu y'Uburenganzira bw'Ikiremwamuntu - Minisiteri ishinzwe imibereho myiza y'abaturage

Umuturage wese, cyane cyane uri mu Nzego z'Igihugu zibishinzwe, afite inshingano yo gutabara no gutabariza umwana utitaweho, uri mu kaga cyangwa wahohotewe. 3. Ibyemezo byo kurinda urubyiruko Hashobora gushyirwaho amategeko n'amabwiriza yihariye bigamije kurinda urubyiruko. Ni muri urwo rwego hariho itegeko-teka ryo kuwa 17/11/1973 ryo kurinda imyifatire myiza y'urubyiruko. Iryo tegekoteka ribuza abana batarageza ku myaka 18 kujya mu runywero batari kumwe n'umubyeyi we cyangwa umwishingizi we. Iryo tegeko-teka riteganyiriza ibihano ababyeyi cyangwa abarera abo bana, abo bana ubwabo n'abacuruzi b'inzoga.

63

-

Inama y'Umujyi wa Kigali, mu ntangiriro za 2000, yafashe nk'ibyo ibyemezo nk'ibyo mu buryo bwo kubahiriza iryo tegeko. Inama z'Uturere n'indi Mijyi nazo zishobora gufata ibyemezo no gushyiraho amabwiriza bigamije kurengera urubyiruko n'abana. INZIRA MBONEZAMUBANO

B.

Kurengera abana binyuze mu nzira mbonezamubano ni uburyo bwo kurengera abana hitabajwe imibanire isanzwe mu rugo, mu muryango cyangwa mu baturage. Hariho uburyo Kurengera Kurengera Kurengera mbonezamubano bwo: umwana ufite ababyeyi ; umwana w'impfubyi ; umwana uwo ariwe wese.

1. Inzira mbonezamubano yo kurengera umwana uwo ariwe wese Umwana uwo ariwe wese uvugwa hano ni umwana ufite umubyeyi cyangwa w'impfubyi. Uburenganzira bw'umwana bushimangirwa n'amategeko mbonezamubano mu buryo bugaragazwa mu ngingo zikurikira 1.1. Iyubahiriza ry'uburenganzira bwo kumenya ababyeyi (Se na Nyina) Uburenganzira bwo kumenya ababyeyi bushimangirwa n'Amategeko agenga umuryango ku buryo bukurikira :

64

-

-

-

Umwana wese wasamwe igihe abashyingiranywe bakiri kumwe yemewe n'amategeko kandi umugabo wa nyina niwe se. Umwana uvutse ku bashyingiranywe afite uburenganzira bwo kwemerwa n'abamubyaye. Umwana uvutse ku batarashyingiranywe afite uburenganzira bwo guhatira Se cyangwa Nyina kumwemera, binyuze mu nzira y'ubucamanza, iyo bitabaye ku bushake bwabo. Umwana wavutse ku batarashyingiranywe wemewe n'uwamubyaye afite uburenganzira n'inshingano ku babyeyi be bimwe n'iby'abana bakomoka ku bashyingiranywe.

1.2. Abana bagizwe ab'ababyeyi batababyaye Kubera umubyeyi umwana utabyaye bigomba gushingira ku mpamvu z'ukuri kandi bifitiye akamaro uwo mwana. Ibi bigamije cyane kurinda no kwita ku bana batawe, abana b'impfubyi n'abandi batagira imiryango izwi ibitaho. Si ngombwa ko umwana aba ari imfubyi kugira ngo agirwe uwo umubyeyi utaramubyaye. Uwagizwe umwana n'utaramubyaye afite uburenganzira n'inshingano zimwe n'abana b'uwamugize umwana. Ariko ntashobora kuzungura ababyeyi b'uwamugize umwana. Kandi iyo apfuye adasize abana, ibintu yari yahawe bigaruka kuwabimuhaye.

-

-

65

-

Umwana wagizwe uw'ababyeyi batamubyaye agumana uburenganzira bwe bwose mu muryango akomokamo, harimo n'amazina, umunani n'izungura. Ibyerekeye irangamimerere n'ubwenegihugu y'umwana

1.3.

Mu byerekeye irangamimerere n'ubwenegihugu, umwana arengerwa ku buryo bukurikira : Kwitwa izina n'ababyeyi be cyangwa abamurera, mu minsi 15 umwana avutse. Kwandikwa mu bitabo by'irangamimerere, mu minsi 15 umwana avutse. Umwana uvuka ku munyarwanda afite ubwenegihugu bw'u Rwanda. Umwana ukivuka watoraguwe ku butaka bw'u Rwanda afite ubwenegihugu bw'u Rwanda, iyo se cyangwa nyina batazwi. Irengera ry'umwana bw'ababyeyi igihe cy'ubutane

1.4.

Iyo habaye ubutane bw'ababyeyi, umwana arengerwa ku buryo bukurikira : Umwana agenerwa umubyeyi cyangwa undi muntu umurera, hitawe gusa ku nyungu z'umwana. Umwana agenerwa icya kabiri cy'umutungo w'ababyeyi be, igihe cy'ubutane ku bwumvikane.

66

-

-

Umwana agenerwa indezo na buri mubyeyi, kandi afite uburenganzira bwo gusurwa n'ababyeyi be no kubasura. Umwana agumana uburenganzira bwe bwose ku babyeyi, harimo guhabwa indezo, umunani n'izungura.

1.5. Ibyerekeranye no guteganyiriza umwana no kurengera umutungo we Nk'uko bimaze kuvugwa, umwana agenerwa icya kabiri cy'umutungo w'ababyeyi be, igihe cy'ubutane bwabo ku bwumvikane. Ntibyemewe gutanga, kugurisha cyangwa kugwatiriza ibintu by'umwana ku buryo bigabanura umutungo we, naho byaba bikozwe n'ababyeyi be, keretse byemejwe n'Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo, ku nyungu z'umwana. Ababyeyi bategetswe kuzigamira abana babo, naho yaba umwana umwe gusa, nibura 4/5 by'umutungo wabo. Abana nibo bazungura umutungo w'ababyeyi babo ; nibura 4/5 by'uwo mutungo nibyo bazungura cyangwa bahabwaho umunani. Abana bazungura ku buryo bungana, nta tandukanirizo hagati y'abakobwa n'abahungu, cyangwa hagati y'abana bato n'abakuze.

-

-

-

-

67

-

Iyo abana babaye impfubyi ku mubyeyi umwe, nibura ¾ by'umutungo warusangiwe n'ababyeyi be biba ibyo abana, igihe umubyeyi usigaye yongeye gushaka.

(1) Inzira mbonezamubano yo kurengera umwana ufite ababyeyi. Ububasha bwa kibyeyi. Byitwa ko umwana afite ababyeyi, iyo asigaranye nibura umubyeyi umwe umurera, se cyangwa nyina. Nk'uko byavuzwe, ababyeyi bafite inshingano yo kurengera abana babo bakoresheje " ububasha bwa kibyeyi " bemererwa n'amategeko. Ababyeyi (se na nyina) bafite ku mwana wabo ububasha busesuye, bwitwa " ububasha bwa kibyeyi " bugizwe cyane cyane n'ibi bikurikira : Uburenganzira n'inshingano bwo kumenya umwana . Uburenganzira n'inshingano byo gucungira umwana umutungo. Uburenganzira bwo kwikenuza ibikomoka ku mutungo w'umwana. bwa kibyeyi bukoreshwa mu buryo

Ububasha bukurikira :

(1) Uburenganzira n'inshingano byo kumenya umwana bitegeka ababyeyi kumutunga no kumurera bakurikije uko bariho n'umutungo wabo.

68

(2) Gutanga, kugurisha cyangwa kugwatiriza ibintu by'umwana ku buryo bigabanura umutungo we bikorwa byemejwe n'Urukiko. (3) Uburenganzira bwo kwikenuza ku mutungo w'umwana ntibwemerewe umubyeyi watsinzwe urubanza rw'ubutane, keretse yashinzwe kumenya uwo mwana. (4) Umwana wifashe nabi, akananirana ashobora gushyirwa mu kigo ngororamuco mu gihe kitarenze umwaka, bitegetswe n'Urukiko, bisabwe n'ababyeyi. (5) Ababyeyi bafashe nabi abana barabihanirwa ; uretse kwakwa ububasha bwa kibyeyi, amategeko ahana ategenya n'ibindi bihano, harimo igifungo. (6) Umubyeyi ashobora kwamburwa ububasha bwa kibyeyi, bisabwe n'ubushinjyacyaha cyangwa n'undi muntu wese ubifitemo inyungu : Iyo umubyeyi akoresheje nabi ububasha bwa kibyeyi cyangwa akagirira umwana imico mibi irenze urugero ; Igihe umubyeyi yiyandaritse ku buryo bugaragara cyangwa ntacyo agishoboye. Urugero rwo kwiyandarika : ubusinzi bukabije,

-

69

ubusambanyi n'ibindi bikorwa biteye isoni imbere y'abana. (2) Inzira mbonezamubano yo kurengera impfubyi. Ubwishingire (3) Impfubyi irengerwa by'umwihariko Impfubyi zirengerwa n'amategeko mbonezamubano ni abana badafite umubyeyi n'umwe ubitaho Ubwishingire butangira ku mwana muto wapfushije se na nyina, bazimiye, babuze cyangwa bambuwe ububasha bwa kibyeyi. Butangira kandi ku mwana muto udafite se na nyina bazwi Ubwishingire ni uburyo buteganijwe n'amategeko mbonezamubano bwo kureresha umwana udafite umubyeyi n'umwe umwitaho ku wundi muntu utari umubyeyi we cyangwa ku kigo kibishinzwe

-

(4) Inzego z'ubwishingire (5) (6) (7) (8) Umwishingizi ; Umugenzuzi w'umwishingizi ; Inama y'ubwishingizi ; Leta

(9) Umwishingizi (10) Umubyeyi upfuye nyuma asiga avuze umwishingizi cyangwa abishingizi b'abana bato. Ashobora guhitamo muri bene wabo cyangwa mu nshuti z'umuryango ;

70

-

Iyo umubyeyi wasigaye apfuye adahisemo umwishingizi w'umwana, ubwishingizi buba ubw'umwe mubo umwe mu babyeyi be akomokaho begeranye kurushaho mu isano. Iyo ibyo bidashobotse, Inama y'ubwishingizi ihitamo umwishingizi, akemezwa n'Urukiko rwa mbere rw'Iremezo.

-

Iyo umwana abuze mwenewabo akomokaho cyangwa inshuti y'umuryango umwishingira, umwana yishingirwa na Leta, akaba " impfubyi ya Leta " (pupille de l'Etat) ; muri icyo gihe, Urukiko rwa mbere rw'Iremezo rwemeza Ikigo kigomba kurera umwana mu izina rya Leta. Nta muntu uhatirwa kuba umwishingizi w'umwana. Umuntu watoranijwe kuba umwishingizi afite iminsi itarenze mirongo itatu yo kubihakana, uhereye igihe yabimenyesherejwe.Iyo yibereye mu nama imwemeza, agomba kubihakanira aho. Nyuma, umwishingizi ashobora gusaba kuvanirwaho ubwishingire ku mpamvu zikurikira gusa : · Iyo yujuje nibura imyaka 60 y'amavuko ; · Iyo yamugaye bikomeye kandi abifitiye icyemezo ; · Iyo abaye umutindi nyakujya.

-

-

71

-

Umwishingizi afite k'umwana ububasha nk'ubwo umubyeyi we, uretse uburenganzira bwo kwikenuza ku mutungo w'umwana.

Inama y'ubwishingizi

(11) -

Inama y'ubwishingizi niyo ishinzwe gukurikirana uburere bw'umwana ; ifite ububasha bwose k'umwana kugira ngo uburere bwe bugende neza.

(12) Inama y'Ubwishingizi igizwe na : · Perezida w'Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo rw'aho ubwishingire buzabera cyangwa intumwa ye ; · Benewabo batandatu (6) b'umwana, batatu batoranijwe mu muryango wa se, abandi batatu mu muryango wa nyina. Mu bagize Inama y'Ubwishingizi · Abafitanye isano n'umwana ishingiye ku buvandimwe baza mbere y'abo bafitanye isano ishingiye kw'ishyingirwa bari ku rwego rumwe kandi kubo bafitanye isano ishingiye ku buvandimwe bari mu rwego rumwe, umukuru mu myaka niwe uza mbere. Umubare ntarengwa wa batandatu (6) ntiwitabwaho ku bavandimwe b'umwana basangiye Se na Nyina.Iyo ari batandatu

·

72

cyangwa barenga, bose barema inama y'ubwishingizi, hiyongereyeho abo bakomokaho. Iyo batagejeje ku mubare, abo bafitanye isano ishingiye ku bavandimwe buzuza umubare w'inama. · Iyo benewabo w'umwana batabonetse bahagije, inshuti z'umuryango zishobora gushyirwa mu nama y'ubwishingizi.

-

Abafitanye isano n'umwana cyangwa inshuti bahamagawe bagomba kwitaba ku giti cyabo.

Iyo batitabye, bashobora kubihanirwa. Umugenzuzi w'umwishingizi

(13) -

Mu bwishingizi bwose, haba umugenzuzi w'umwishingizi ushyirwaho n'Inama y'ubwishingizi . Nta na rimwe umwishingizi atora mu ishyirwaho ry'umugenzuzi w'umwishingizi. Umugenzuzi w'umwishingizi ntashobora guturuka mu gisekuru kimwe n'icy'umwishingizi, keretse iyo ari abavandimwe b'umwana. Umugenzuzi w'umwishingizi afite ububasha busesuye bwo gucunga no kugenzura imikorere n'imigendekere y'ubwishingire. Imicungire mibi y'ubwishingizi, iyo habaye uburangare bw'umugenzuzi w'umwishingizi, arayiryozwa, afatanyije n'umwishingizi.

-

-

73

(14) -

Ubwishingizi bwa Leta

Iyo umwana abuze mwenewabo cyangwa inshuti y'umuryango umwishingira, umwana yishingirwa na Leta, akaba imfubyi ya Leta (pupille de l'Etat) ; muri icyo gihe, bisabwe n'Ubushinjacyaha cyangwa umuntu wese ubifitemo inyungu, Urukiko rwa mbere rw'Iremezo rwemeza ikigo kigomba kurera umwana no gucunga umutungo we, mu izina rya Leta. Ubwishingizi bwa Leta ntibugira inama y'ubwishingizi cyangwa umugenzuzi w'umwishingizi. Porokireri wa Repubulika afite ububasha burambuye bwo kugenzura inyungu z'umwana izo arizo zose. Ushinzwe ikigo cyahawe ubwishingire bw'umwana akora imirimo yose ya kibyeyi uretse kwikenuza umutungo w'umwana. Kandi, ashyikiriza buri gihembwe Minisitiri ushinzwe imibereho y'abaturage uko umwana amerewe, ari ku mubiri cyangwa mu mibereho ye. Uburyo bwo gucunga umutungo w'umwana bugenwa na Minisitiri ushinzwe imibereho myiza y'abaturage (N.B. kugeza ubu, ubwo buryo ntiburajyaho). Leta itanga buri mwaka amafaranga agenewe uburezi bw'abana bishingiwe nayo.

-

-

-

-

-

74

(15)

Irangira ry'ubwishingire

(16) Ubwishingire burangira : · Iyo umwana akuze cyangwa yemerewe ubukure ; · Iyo umwana apfuye ; · Iyo umubyeyi we wari warabuze cyangwa yarazimiye abonetse ; · Iyo nyuma y'ubwishingire, umwe mu babyeyi yemeye umwana ; · Iyo umwana agizwe umwana n'utamubyaye. Umwishingizi wese amurika ibintu yacunze igihe umurimo we urangiye, mu gihe kitarenze amezi abiri. Imurika rikorerwa umwana umaze gukura cyangwa wemerewe ubukure. Iyo umwana adahari, rikorerwa Inama y'ubwishingizi. Kwemererwa ubukure

(17) -

-

Umwana wemerewe ubukure agira ubushobozi nk'ubwo umuntu ukuze, uretse gusa ishyingirwa risabirwa uruhushya ruteganijwe kubatarageza ku myaka y'ubukure ya 21 y'amavuko. Iyo umwana muto ashyingiwe, aba yemerewe ubukure nta shiti Umwana utarashyingirwa ugejeje ku myaka 18 nawe ashobora kwemererwa ubukure, bikozwe na : · Se, cyangwa Nyina ; imvugo ye yakirwa n'umwanditsi w'irangamimerere ; · Inama y'ubwishingizi n'imvugo ya Perezida w'urukiko, ku mwana wishingiwe ;

75

·

Urukiko, bisabwe na Porokireri wa Repubulika cyangwa ushinzwe ikigo umwana arererwamo, ku mpfubyi za Leta.

C.

INZIRA Y'UBUCAMANZA Ihame

(18)

Mu mibereho isanzwe, umuntu ntakoresha uburenganzira bwe mu mudendezo hatabayeho kirogoya cyangwa ihohoterwa. Ihohotera ry'uburenganzira bw'umwana rishobora guturuka ku wundi muntu uwo ariwe wese, ndetse no kubashinzwe kurengera abana. Umuntu wese afite uburenganzira bwo kwitabaza ubucamanza, aburegera, kugira ngo bumurenganure. Muri rusange, umuntu ukuze (ufite nibura imyaka 21 y'amavuko) niwe witabariza, aregera ubucamanza. Ashobora kunganirwa cyangwa guhagararirwa iyo bibaye ngombwa. Umwana, we, aratabarizwa ; igihe cyose, ahagararirwa mu bucamanza n'umuntu umurera cyangwa, iyo bibaye ngombwa, n'inzego za Leta zibishinzwe.

(19)

Inzira ikurikizwa mu bucamanza

Muri iyi ngingo, haravugwamo impamvu yo kwitabaza ubucamanza, urukiko ruregerwa n'uwemerewe guhagararira cyangwa gutabariza umwana.

76

Impamvu yo gutabaza ubucamanza 1. Icyaha gikorewe umwana

2. Gushakisha umubyeyi (Se cyangwa Nyina w'umwana) igihe yihakana umwana Kwemeza ko umwana w'impfubyi agirwa uwo umubyeyi utaramubyaye (Adoption) 4. Irangamimerere y'umwana

5. Imirerere mibi y'umwana harimo no kutitabwaho, bitewe n'imyifatire mibi y'ababyeyi cyangwa abamurera 6. Kwambura umuntu ububasha bwa kibyeyi

Urukiko ruregerwa Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo cyangwa rwa Kanto rw'aho icyaha cyakorewe hakurikijwe uburemere bw'icyaha Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo rw'aho umubyeyi ushakishwa atuye Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo rw'aho umwana arererwa Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo rw'aho umwana arererwa Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo

Uhagararira/Utabariz a umwana (20) Umurezi w'umwana ; Umuntu wese wamenye icyaha (21) Ubushinjacyaha - Polisi Umurezi w'umwana (Se, Nyina cyangwa umwishingizi) mu izina ry'umwana Umurezi w'umwana n'umuntu ugiye kumubera umubyeyi - Umurezi w'umwana - Ubushinjacyaha

- Umuntu wese - Ubushinjacyaha

Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo rw'aho umwana arererwa cyangwa ababyeyi batuye

-

Umuntu wese Ubushinjacyaha

77

Impamvu yo gutabaza ubucamanza 7. Ubwishingire bw'impfubyi (1) Gushyiraho umwishingizi w'umwana, iyo atashyizweho n'ababyeyi bakiriho no kwemeza uwashyizweho nabo (2) Kwemeza abagize Inama y'Ubwishingizi (3)Ubwishingizi bw'impfubyi idashobora kubona mwene wabo uyishingira (kwishingirwa na Leta) (4) Ibindi byose byerekeranye n'ubwishingire bw'impfubyi 8. Kwemererwa ubukure ku mpfubyi yishingiwe na Leta 9. Kwemeza itanga, igurisha cyangwa igwatiriza ry'ibintu by'umwana bigabanya umutungo we 10. Kurengera umutungo w'umwana

Urukiko ruregerwa

Uhagararira/Utabariza umwana

(1) Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo rw'aho umubyeyi wapfuye nyuma yaratuye 2) Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo (3) Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo

(1) Umuntu wese

(2) Umuntu wese (3) Ubushinjacyaha cyangwa undi muntu wese (ingero : ubuyobozi bw'umurenge, bw'akarere, umuturanyi, umurezi,...). Mwene wabo w'umwana Inshuti y'umuryango - Ubushinjacyaha Umuntu wese - Porokireri wa Repubulika Ushinzwe Ikigo umwana arererwamo - Ababyeyi - Umwishingizi w'umwana - Inama y'Ubwishingire Ababyeyi Umwishingizi Umugenzuzi w'umwishingizi Inama y'Ubwishingire Undi muntu wese

(4) Perezida w'Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo

Urukiko rwa Mbere rw'Iremezo

78

Iby' ingenzi byo gufata muri uyu mutwe wa V 1. Inzego z'ingenzi z'ubutegetsi zishinzwe kurengera abana

-

Ubuyobozi bw'Akagari, Umurenge, Akarere n'Imijyi Minisiteri ishinzwe uburezi Minisiteri ishinzwe imikino Minisiteri ishinzwe Imibereho myiza y'Abaturage Komisiyo y'Igihugu y'Uburenganzira bw'Ikiremwamuntu

2.

Inzira mbonezamubano yo kurengera abana (1) Ababyeyi bafite inshingano yo kumenya abana babo, kubabonera ibibatunga n'ibindi bacyeneye kugira ngo bakure neza, hamwe no kubacungira neza umutungo, hakurikije uko bariho n'amikoro yabo. Abana b'impfubyi ku babyeyi bose bagenerwa umwishingizi muri benewabo cyangwa mu nshuti z'umuryango. Iyo bidashobotse, bishingirwa na Leta igomba gutanga indezo, bisabwe ubucamanza n'umuntu wese. Umubyeyi wese agomba kwiyandikishaho umwana yabyaye. Iyo atabikoze, arabihatirwa binyuze mu bucamanza, mu nzira yo gushakisha umubyeyi (Se cyangwa Nyina). Kubera umubyeyi umwana utabyaye bigomba gushingira ku mpamvu z'ukuri kandi bifitiye umwana akamaro. Umwana uvuka ku munyarwanda afite ubwenegihugu bw'u Rwanda Umwana ukivuka utoraguwe ku butaka bw'u Rwanda yitwa umunyarwanda, iyo Se cyangwa Nyina batazwi. Iyo habaye ubutane bw'ababyeyi, umwana agenerwa umubyeyi cyangwa undi muntu umurera, hitawe gusa ku bifitiye umwana akamaro.

(2)

(3)

(4) (5) (6) (7)

79

(8) Abana nibo bazungura umutungo w'ababyeyi babo ; nibura 4/5 by'uwo mutungo nibyo bazungura cyangwa bahabwaho umunani (naho umwana yaba umwe gusa) (9) Iyo abana bapfushije umubyeyi umwe, nibura ¾ by'umutungo warusangiwe n'ababyeyi be biba ibyo abana, igihe umubyeyi usigaye yongeye gushaka.

(10) Umubyeyi ukoresheje nabi ububasha bwa kibyeyi, ugirira umwana imico mibi irenze urugero cyangwa wiyandaritse ku buryo bugaragara, yamburwa ububasha bwa kibyeyi, umwana akarerwa nk'impfubyi n'abandi babishoboye. 3. Umwana, igihe cyose, ahagararirwa mu bucamanza n'ababyeyi be cyangwa n'ushinzwe kumurera.

Imyitozo 1. Andika amazina y'abana b'impfubyi uzi aho utuye badafite umwishingizi. Tekereza kucyo wabafasha kugira ngo babone umwishingizi ubitaho. Andika amazina y'abana uzi aho utuye bafashwe nabi cyane n'ababyeyi cyangwa abishingizi babo. Andika ibibi bakorerwa.Tekereza kucyo wabamarira kugira ngo basohoke muri ako kaga. Vuga inzira binyuramo kugira ngo umwana w'impfubyi abone umwishingizi. Umwishingizi agenzurwa gute ? Vuga inzira binyuramo kugira ngo umwana w'impfubyi yishingirwe na Leta . Leta imumarira iki ?

2.

3. 4.

80

VII. UMWANZURO Amategeko y'u Rwanda arengera umwana ku buryo buhagije. Ikibazo kiriho gikomeye ni ukubahiriza ayo mategeko. Ni ngombwa rero ko ababishinzwe, cyane cyane Leta n'ababyeyi, bita ku bana uko amategeko abiteganya. Ni ngomba kandi ko Umuturage wese ahora azirikana ko afite inshingano yo kurengera no gutabariza umwana urenganye, uhohotewe. U Rwanda ruzamera uko abana barerwa ubu. Nibarerwa neza, ruzaba rwiza, amahoro azahinda, iterambere rizashinga imizi ikomeye. Nibarerwa nabi, u Rwanda ruzahora mu ngorane. Aho uburenganzira bw'abantu bwubahirijwe, haba amahoro n'iterambere nyakuri.

81

IMYITOZO RUSANGE KU MITWE YOSE Y'IGITABO I. 1. Igenewe Umuyobozi w'Akagari, Umurenge, Akarere, Intara , Umujyi n'uwo mu rwego rw'Igihugu Andika uburenganzira bw'umwana bwubahirizwa bihagije n'ubutubahirizwa mu Kagari, ku Murenge, mu Karere, mu Ntara no mu Gihugu. Andika inzitizi cyangwa imbogamizi zituma uburenganzira butubahirizwa uko bikwiye. Muri izo nzitizi cyangwa imbogamizi, wibuke no kuzirikana ku iziguturukaho ubwawe cyangwa izo ufitemo uruhare.. Hamwe n'abo ufatanije nabo ubuyobozi, tekereza maze wandike ingamba, umugambi na gahunda byo kurengera kurushaho abana aho uyobora, cyangwa unononsore ibyo ufite.

2.

3.

II. Igenewe Umubyeyi, Umwishingizi n'Umurezi 1. 2. Andika uburenganzira bw'umwana wawe cyangwa ushinzwe bwubahirizwa n'ubutubabahirizwa. Andika inzitizi cyangwa imbogamizi zituma uburenganzira bw'abana ushinzwe butubahirizwa uko bikwiye. Muri izo nzitizi cyangwa imbogamizi, wibuke no kuzirikana ku iziguturukaho ubwawe cyangwa izo ufitemo uruhare. Hamwe n'abo ufatanije nabo uburezi, tekereza maze wandike ingamba, umugambi na gahunda byo kurengera kurushaho abana ushinzwe.

3.

III. Igenewe Umuryango urengera abana 1. 2. Andika uburenganzira bw'umwana butubahirizwa mu gace k'igihugu ukoreramo. Zirikana ibyo umaze gukora mu nshingano wihaye, ibyo urimo ukora, ibyo ushigaje n'ibyo utaratangira cyangwa utaratekereza gukora.

82

3. 4.

Zirikana inzitizi n'imbogamizi uhura nazo. Zirikana ingufu ufite n'intege nke zawe, harimo n'iziguturukaho ubwawe. Toranya uburenganzira ugiye kwibandaho cyane, maze wihe ingamba, umugambi na gahunda, cyangwa unononsore ibyo ufite.

IV. Igenewe umwana 1. 2. Andika uburenganzira bwawe bwubahirizwa n'ubutubahirizwa. Shimira abagufasha bose kubahiriza uburenganzira bwawe, harimo Mama, Papa, Umwishingizi, Umurezi, Mwarimu n'Abayobozi b'Igihugu. Andika abafite inshingano yo kubahiriza uburenganzira bwawe butubahirijwe. Maze, mu kinyabupfura, ubibwire umubyeyi wawe, ushinzwe kukurera cyangwa umuyobozi w'aho utuye, kugira ngo agufashe cyangwa agutabarize.

3.

Byateguwe Na CYIZA Augustin,Umwigisha w'Amategeko

Kigali, nzeri 2002.

83

Information

Microsoft Word - irengera.doc

83 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

673589


You might also be interested in

BETA
Microsoft Word - umuryango.doc