Read PaperHoithaoheNhatrang2008_DoManhHong_[1] text version

Phát tri n Doanh nghi p T nhân vì Tng lai Kinh t Vi t nam

M nh H ng Obirin University, Tokyo Kinh t xã h i Vi t Nam, k t i m i (1986) ã hn 20 nm trôi qua. N n kinh t n c nhà ã v t qua nhi u th thách, mò m m, và r i cng ã tr thành m t thành thành thành viên chính th c trong cu c chi "Toàn c u hóa", ánh d u b ng m c tr viên chính th c c a T ch c M u d ch Th gi i (WTO) nm 2007 v a qua. ánh giá v quá trình chuy n i kinh t Vi t Nam nói chung, có th th y còn nhi u ti ng chê, nhng cng không ít l i khen c a nhi u gi i t báo chí truy n thông, quan ch c, kinh doanh cho t i h c gi . Nhng nh n xét m t cách khách quan, n u l y ngày nay mà so v i "êm tr c ngày i m i" thì qu là ta ã ti n c m t b c khá dài. Th h 7x, r i 8x ngày nay có th nói c s ng trong m t th gi i hoàn toàn khác cha anh chúng, không ch v i u ki n kinh t mà c chính tr là m t b ng ch ng rõ ràng. Tuy nhiên trong câu chuy n h i nh p, ta không th ch so v i ta. ng Ti u Bình khi t ý quy t tâm a con tàu kinh t Trung Qu c sang h ng g n hn n a v i th ch kinh t th tr ng (kho ng cu i nm 1991) cng ã "sáng su t" nh n ra (i u ng i bình th ng cng có th hi u) là n u phát tri n ch m hn các n c xung quanh thì có ngha là còn l c h u. D a trên tiêu th c này mà so sánh thì dù thiên v cng ph i ánh giá r ng chúng ta "cha phát tri n" so v i nhi u n c i tr c. Con ng u i b t các n c tiên ti n xây d ng m t xã h i phát tri n vn minh i v i chúng ta v n còn phía tr c xa. Làm sao rút ng n con ng ó? ây là m t câu h i c nhi u ng i, nhi u gi i, nhi u l a tu i quan tâm. Bài vi t này mong mu n óng góp m t ph n vào công cu c tìm ki m câu tr l i xác áng cho câu h i này. Còn r t nhi u v n ph i c i cách, v n nông thôn, v n giáo d c, v n dân ch , v n nng l c c a chính ph , v n x lý tham nhng, v n môi tr ng, vân vân và vân vân, nh nhi u nghiên c u trong, ngoài n c ã ch ra, là i u tác gi cng ng tình và th a nh n. Xong không th g cái r i bòng bong này b ng tham v ng x lý t t c các v n cùng m t lúc. Các v n này cng không c l p v i nhau mà tác ng kích thích l n nhau theo nh ng vòng tu n hoàn (ho c là "thi n tính" ho c là "ác tính" mà không có trung l p). C n thi t ph i tìm c m t m t xích t phá t chuy n ng theo h ng tích c c. ó kích thích các y u t còn l i

1

N i dung chính c a bài vi t s xoay quanh vi c phân tích nguyên nhân c b n d n t i nh ng vòng tu n hoàn ác tính làm gi m t c phát tri n chung trong th i gian i m i v a qua Vi t Nam, v i nh ng b ng ch ng thu th p c c qua nh ng nghiên ó ch ra c u tr c, cng nh m t s cu c i u tra th c t do tác gi th c hi n, t vòng tu n hoàn "thi n tính" cho bánh xe kinh t Vi t Nam. C th , ph n II sau ây s xây d ng m t khung phân tích lý lu n cho toàn bài vi t v i vi c bàn v khái ni m kinh t phát tri n và quá trình xây d ng n n kinh t phát tri n v m t lý thuy t. D a trên khung phân tích này, ph n III s c p t i th c t Vi t Nam trong ó nh n m nh b n thân c c u kinh t chính tr c thù mang tính "không ph i t i ai" hi n t i ã làm nhà n c, chính ph m t i vai trò ích th c c a nó là "ng i y t c a dân" cung c p d ch v công cho n n kinh t , gây hi u ng ngh ch i v i phát tri n nng l c s n xu t c a n n kinh t . Theo tác gi ây là c t lõi c a v n phát tri n kinh t xã h i Vi t Nam hi n nay. thay i cái "c c u không ph i t i ai" này, c n tìm ra l c l ng có th phá nó, i m i nó, làm nó tr l i ho t ng thúc y s phát tri n c a xã h i. Ph n IV bài vi t s phân tích v quá trình phát tri n l n m nh c a b ph n doanh nghi p t nhân trong n c, trong su t quá trình i m i t i nay, và ch ra m c dù còn h n ch vì còn "quá tr tu i" nhng ây là l c l ng duy nh t có th c i bi n c c u hi n t i. Cu i cùng, thay l i k t là m t vài g i ý v m t chính sách phát tri n kinh t xã h i, ng th i nh n m nh m t l n n a t m quan tr ng c a doanh nghi p t nhân n i a i v i tng lai kinh t xã h i n c nhà.

doanh nghi p t nhân n i a chính là l c l ng t o ra m t xích t phá, kh i ng

II. Khái ni m và con ng d n xây d ng n n kinh t xã h i phát tri n 1. Th nào là "n n kinh t xã h i phát tri n"?

Cho t i nay "tng tr ng kinh t " (v n m u ch t c a kinh t h c nói chung) cng nh "phát tri n kinh t " (v n m u ch t c a kinh t h c phát tri n) là nh ng tài không ng ng c nghiên c u bàn lu n. Lý do d hi u là b i b n thân chúng là nh ng v n liên quan th ng xuyên, ch t ch t i s t n t i c a m i thành viên (qu c gia, dân t c, cá nhân). Tuy nhiên, m t i u b t ng có th nh n th y là, ngo i tr lý lu n c a Mác có ch ra m c tiêu phát tri n là mô hình kinh t xã h i c ng s n ch ngha (nhng th c t ã ch ng minh là phi hi n th c), h u nh không có h c thuy t nào ch rõ (nh Mác) m t mô hình kinh t xã h i v i nh ng c i m c th , là cái ích cho các qu c gia h ng t i. Các lý thuy t v kinh t h c t c i n (Adam Smith, Ricardo...), tân c i n (Alfred Marshall,...) hay tr ng phái J.M. Keynes... cho t i kinh t h c hi n i (J.R.Hicks, P.A.

2

Samuelson,...), hay lý thuy t v kinh t h c phát tri n (A. Hirschman, W. W. Rostow, A. Gerschenkron, Arthur Lewis, Hla Myint,....) th ng c p t i cách th c (i u ki n) làm n n kinh t tng tr ng hay phát tri n, ch không nh m t i m t mô hình kinh t xã h i ki u m u nào. Hi n th c này ph n ánh, khái ni m v "n n kinh t xã h i phát tri n" ang còn b b tr ng, c n c nghiên c u thêm. Tuy nhiên ây là m t v n l n, không th bàn h t trong bài vi t này. V l i, trong m t th gi i mà hn b n ph n nm dân s

1

hàng ngày

v n ph i i m t v i ba nhu c u t n t i t i thi u là n, m c, và , thì v n xác nh mô hình kinh t xã h i m c tiêu hoàn toàn không áng quan tâm b ng vi c làm sao làm cho n n kinh t tr nên giàu có hn, nh ó ng i dân có th có thêm th i gian tiêu dùng cho nh ng vi c khác ngoài th i gian lo m b o các i u ki n t n t i t i thi u. V i m c ích làm công c phân tích hi n tr ng và bàn v tng lai kinh t Vi t Nam, chúng ta t m th i nh ngha "n n kinh t xã h i phát tri n" t góc c a kinh t h c phát tri n mang tính ng h c nh sau. Nói m t cách chung nh t, n n kinh t xã h i phát tri n là n n kinh t có nng l c sáng t o ra giá tr m i c v v t ch t và tinh th n, cng nh cung c p c h i phát tri n cho m i thành viên. ây th c t là m t khái ni m ng. Quá trình xây d ng m t n n kinh t nh nh ngha này không có i m k t. Nó cng nh vi c t o ra m t vòng tu n hoàn "thi n tính" phát tri n b i tác ng qua l i gi a "nng l c sáng t o giá tr m i" (bao g m c v t ch t và tinh th n), và "cung c p c h i phát tri n" (cho m i thành viên). V tr c c a nh ngha trên bao hàm nh ng y u t c b n c a hàm s s n xu t, mà theo nh Robert Solow (1956) thì g m lao ng, v n, ti n b k thu t. V sau c a nh ngha "cung c p c h i phát tri n" ám ch th th c phân ph i các c h i phát tri n cho m i thành viên. Và c n chú ý "c h i phát tri n" ây mang ý ngha nh Amartya Sen (1999) ch ra bao g m c "c h i mang tính kinh t " cng nh "c h i mang tính chính tr " (n i dung nh ng c h i này s c gi i thích trong m c sau). ng t phía các thành viên trong xã h i, i u ki n ti n s d ng c nh ng c h i này là m i cá nhân ph i có c "t do" th c hi n "quy n l i" s ng, t ó phát tri n "nng l c" c a mình.

2. Cách th c xây d ng n n kinh t xã h i phát tri n

Làm th nào xây d ng n n kinh t xã h i phát tri n th c t là m t câu h i ng ngha v i vi c nghiên c u chi n l c phát tri n kinh t i v i các n c ang phát tri n

S li u 2007, C c th ng kê Nh t B n (http://www.stat.go.jp/data/sekai/02.htm). Theo s li u th ng kê t nm 1950 t i 2007, t l dân s các n c ang phát tri n so v i các n c phát tri n thay i t 67:23 thành 82:18.

1

3

(developing countries), m t v n c t lõi c a kinh t h c phát tri n, ã c nghiên c u nhi u t lâu nay. Nh ng nghiên c u ban u (trong lnh v c kinh t h c phát tri n) d a trên các mô hình c b n nh Harrod-Domar, mô hình Two-gap c a Chenery và Bruo (thi u h t gi a ti t ki m/ u t và thi u h t gi a xu t kh u/nh p kh u), vân vân... ch ra tình tr ng thi u v n cng nh th tr ng v n kém phát tri n, là nh ng nguyên nhân ch y u kìm hãm tng tr ng kinh t c a các n c ang phát tri n. Thêm n a, nh ng nghiên c u d a trên thành công c a các n c ông Á, d n u là Nh t, r i nhóm NIEs (Hàn Qu c, ài Loan...), ã thu hút nhi u s chú ý trong m t th i gian dài t i su t th p niên 1990s. K t qu c a nh ng nghiên c u này ã l p nên m t bi u danh m c các chính sách h u hi u cho phát tri n kinh t các n c ang phát tri n, nh "t n d ng th tr ng qu c t ", "nâng cao t l ng i bi t ch và giáo d c d y ngh ", "c i cách ru ng t", "chi n l c u t - xu t kh u ­ công nghi p hóa", vân vân... c i m c a lo t các nghiên c u này là t p trung gi i quy t v n nâng cao nng l c s n xu t (m t cung c a n n kinh t ), hay nói ng n g n là gia tng giá tr t ng s n ph m xã h i. Hay i chi u v i khái ni m "n n kinh t xã h i phát tri n" nêu trên, thì nh ng phng sách này có tác d ng c i thi n v tr c, "sáng t o ra giá tr m i" c a các qu c gia ang phát tri n. Tuy nhiên, th c t có th th y, gi i quy t nng l c ph n cung, m i ch là m t n a câu chuy n c a v n phát tri n kinh t c a các n c ang phát tri n (developing countries). M c dù bi t hi u qu c a u t n c ngoài, c a xu t kh u i v i tng tr ng kinh t , nhng r t nhi u n c không thu hút, h p th c u t n c ngoài, không y m nh c xu t kh u, vì nh ng nguyên nhân không thu n v kinh t mà còn v các m t chính tr , xã h i khác. Nhi u nghiên c u t p trung vào i m này ã xoay tr ng tâm v n tìm hi u sang th ch , ch và nh ng nh h ng tr ng i t i ho t ng kinh t , và kìm hãm tng tr ng. M t nghiên c u áng tham kh o ây là nh ng g i ý c a Amartya Sen (1999), xoay quanh nh ng khái ni m "t do", "dân ch " và "nng l c" c a cá nhân và vai trò c a chúng i v i phát tri n kinh t 2. M n ý c a Sen, có th gi i thích c ch tác ng gi a vi c gi i phóng "nng l c" c a cá nhân i v i quá trình phát tri n kinh t chung nh sau. Trong i u ki n "t do mang tính kinh t " và "t do mang tính chính tr " c m b o d i "th ch dân ch ", thì "quy n s ng" c a con ng i s phát huy nâng cao c "nng l c" c a m i cá nhân và xã h i nói chung, k t qu s d n t i phát tri n c a

Th c t lý lu n c a Sen phân tích tr c ti p v n nghèo ói. Sen cho r ng, v n nghèo ói m t qu c gia x y ra không hoàn toàn do qu c gia ó không lng th c (v t ch t), mà do nh ng ng i nghèo b m t "t do" th c hi n "quy n l i" s ng c a mình.

2

4

n n kinh t . T do mang tính kinh t ây là quy n t do s d ng nh ng c h i mang tính kinh t , em l i l i ích cá nhân cng nh l i ích c ng ng. Còn t do mang tính chính tr là quy n t do s d ng nh ng c h i mang tính chính tr nh c h i l a ch n ng i i di n, lãnh o, hay c h i phát bi u ý ki n tr c i chúng. Tóm l i v phng di n lý thuy t, xây d ng xã h i phát tri n là m t quá trình t ng h p c hai m t, nâng cao nng l c sáng t o giá tr v t ch t và tinh th n m i, mà th c ch t là nâng cao s c s n xu t (bi u hi n b ng nh ng ch tiêu có th l ng hóa nh u t, ti t ki m, xu t nh p kh u, t ng s n ph m qu c n i...), ng th i i m i th ch cung cách qu n lý xã h i theo h ng dân ch hóa nh m t o cho m i cá nhân quy n s d ng c các c h i kinh t cng nh c h i chính tr nâng cao nng l c c a mình. D a trên khung phân tích v m t lý lu n trình bày ây, ph n ti p theo s tìm hi u v th c t c a quá trình i m i kinh t xã h i Vi t Nam k t n a sau th p k 1980s, v i m c ích phát hi n ra nguyên nhân chính ang gây ra s kìm hãm t c phát tri n c a n c nhà.

III. B y c c u kinh t xã h i "C ch không ph i t i ai" - V n m u ch t c a phát tri n kinh t xã h i Vi t Nam 1. B c tranh toàn c nh v i m i - " p v mô, x u vi mô"

Nhìn l i ch ng ng t u i m i (1986) t i nay, d i m t cái nhìn kh t khe t i m c nào cng ph i th a nh n th phát tri n kinh t Vi t Nam ã tng d n theo th i gian, trái ng c h n v i giai o n 10 nm tr c ó k t khi t n c th ng nh t. Nh ng ch tiêu v mô quen thu c (GDP, u t, xu t nh p kh u, t l công nghi p hóa...) v i xu h ng tng u th ng c d n ra làm b ng ch ng cho nh n xét trên. Quan sát m t cách c th hn có th th y màu s c phát tri n kinh t nói chung n a u c a hn 20 nm i m i cng nh t nhòa hn n a sau. R i n a u c a 10 nm g n ây nh t, ho t ng kinh t cng nh n nh p thua xa n a sau. Trên tr ng qu c t (xét trên phng di n hi u bi t i chúng), t i h t nh ng nm 1980s, dù t n c ã hòa bình t lâu, nhng cái tên Vi t Nam v n th ng ch c nh c n nh ng i anh hùng trong chi n tranh, dù lu t u t n c ngoài ã c ban hành (1987). N a u th p k 1990s, dù ã có chuy n bi n, song v i t c ch m, danh ti ng Vi t Nam ã b chìm l p b i các b n ASEAN nh Thái Lan, Malaysia.... Ch vào cu i n a sau th p k 90s, khi kh ng ho ng ti n t d p t t tng tr ng kinh t c a các n c láng gi ng, cùng v i Trung Qu c, Vi t Nam l n u c nh c n v i t cách là n c có m c tng tr ng kinh t cao, không b nh h ng tr c ti p c a kh ng ho ng trong khu v c (th c

5

ra là b i Vi t nam cha tham gia h i nh p). R i sau nm 2000, và g n ây hn n a,

v i vi c tr thành thành viên chính th c c a WTO, cái tên Vi t Nam ã th ng c nh c n g n v i thu t ng "phát tri n kinh t " nhi u hn. Tóm l i không c n nhi u s li u ph c t p, mà ch c n quan sát ti n trình i m i h i nh p v i toàn c u nh trên chúng ta cng có th hình dung c, tính t i th i i m hi n t i, th phát tri n kinh t v mô c a Vi t Nam ã di n ra tng i t t, theo ý ngha không ch có xu h ng i lên (tng v m c phát tri n) mà th có xu h ng ngày càng d c (tng v t c phát tri n). i l i v i nh ng ch tiêu kinh t v mô "áng khen" trên, n n kinh t xã h i nhìn vào vi mô thì có v còn quá nhi u i u cha n. Chúng ta s l n l t xem qua nh ng bi u hi n b t n vi mô qua hai m t, th ch kinh t th tr ng bi n thái v i nh ng hi n t ng c nh tranh không lành m nh, và nng l c s n xu t (g m c trình doanh nghi p n i a. Vi t Nam thu c nhóm các n c có n n kinh t chuy n i (transition economy), t k ho ch hóa t p trung sang i u ti t b ng c ch th tr ng do v y tính non tr c a th ch kinh t m i là m t th c t i khách quan, là b i cái gì "m i" mà không "non tr ". Tuy nhiên i u áng chú ý chúng) ây là ngoài tính "non tr " quan ni m mang tính xã h i ( i Vi t Nam ban u d ng nh c hi u khá n do c tham gia vào các ho t ng kinh t , Vi t Nam v kinh t th tr ng b bi n thái khác xa so v i b n ch t c a nó. k thu t) c a

Chuy n sang c ch th tr ng

gi n, thu n ch là m ra cho t nhân t

song c h th ng pháp lu t v n ch là nh ng lu t l qui nh che ch và b o m cho nhà n c quy n l c l n át th tr ng. Cung cách qu n lý v n mang tính t p trung v i m c can thi p sâu c a nhà n c vào m i lnh v c c a n n kinh t . Kinh t th tr ng hi n i không có ngha là t do vô lu t l , mà nó ch ho t ng hi u qu (kích thích s phát tri n c a n n kinh t ) v i m t h th ng pháp lu t b o v m i cách hành x không ta, trong m t nh ng quy t nh do qui lu t th tr ng qui nh, và lo i tr th i gian dài k t

d a trên nguyên t c th tr ng (t do c nh tranh lành m nh). Tuy nhiên

quy t nh i m i, h th ng pháp lu t c a c ch th tr ng v n

cha c xây d ng. B ng ch ng là vi c àm phán gia nh p WTO c a ta ã ph i kéo r t dài (ch ng 10 nm) vì ph n l n các thành viên cho r ng n n kinh t c a chúng ta không ph i là n n kinh t th tr ng, và ta ch c công nh n sau khi v i vã hoàn t t s a i và xây d ng m t lo t các b lu t b o v cách hành x theo c ch th tr ng3. Nhi u b lu t r t c b n trong th ch kinh t th tr ng nh lu t Thng m i s a i,

Theo c u b tr ng b Thng m i, tr ng oàn àm phán gia nh p WTO Vi t Nam, t c xây d ng lu t c y m nh, là m t y u t quan tr ng thúc y quá trình àm phán ti n tri n nhanh. T i tháng 7 nm 2006 chúng ta ã xây d ng 25 trong s 26 b lu t theo yêu c u c a WTO.

3

6

lu t C nh tranh, lu t u t chung, lu t Doanh nghi p chung, lu t S h u trí tu , v.v... u ch m i c ch nh m t cách v i vã trong th i gian này. V m t lý thuy t, h th ng pháp lu t c a th ch kinh t th tr ng không ph i c xây d ng theo lý trí ch quan c a nhà n c, mà nó ph i d a trên nh ng òi h i phát sinh t th c t v yêu c u b o v nh ng hành x theo nguyên lý th tr ng, i n hình nh yêu c u lo i tr dân ki m tra" (dân c nh tranh phi lành m nh ( c quy n, gi m o, u th u b t chính,...). Nói m t cách d hi u, nó ph i là s n ph m c a quá trình "dân bi t, dân bàn, ây mang khái ni m r ng, bao g m kh i doanh nghi p t nhân). phát tri n c a n n i chi u v i tiêu th c này thì khó có th k t lu n h th ng pháp lu t hi n hành th c ch t là s n ph m c a th ch kinh t th tr ng và ph c v s kinh t th tr ng. Bên c nh t c xây d ng h th ng lu t pháp b o v th tr ng ch m tr , m t v n quan tr ng (nguy hi m) khác là s bi n thái c a th ch kinh t th tr ng trong khu v c nhà n c (t h th ng qu n lý hành chính n các doanh nghi p). Th c t , khái ni m kinh t th tr ng i th ng c lý gi i méo mó b ng thu t ng "chi phí bôi trn" k t h p v i lý lu n " ng ti n i tr c là ng ti n khôn" trong h th ng c quan hành chính, trong khu v c doanh nghi p trong h th ng d ch v công (giáo d c, y t , an ninh tr t t , k c xét x c a tòa án). Ai bi t i u này k t h p khéo léo v i qui lu t s d ng " ng ti n khôn" thì c xem là ng i nh y bén v i th i cu c, v i kinh t th tr ng và trong h th ng c quan nhà n c, h th ng doanh nghi p nhà n c không ít tr ng h p c "tôn vinh" lên nh ng v trí lãnh o hay c n k lãnh o. S bi n thái c a kinh t th tr ng này, m t m t là nguyên nhân ph bi n hóa tình tr ng h i l , tham nhng, m t khác t i t hn là gây ra tình tr ng c nh tranh không lành m nh, u tiên là c a nh ng doanh nghi p trong kh i nhà n c, và sau ó là nh ng doanh nghi p ngoài nhà n c "th c th i", không thi u c doanh nghi p v n n c ngoài. Nh ng h p ng "béo b " trong tình tr ng " u th u" thi u công khai, th ng là nh ng mi ng m i ngon cho các doanh nghi p này. Tình tr ng c nh tranh thi u lành m nh nh mô t ây ã gây tác h i l n i v i n n kinh t ch nó làm gi m b t ni m tin c a ph n ông các doanh nghi p còn l i ng th i d p t t tinh th n doanh nghi p v n ã y u nói chung. Cng là m t h qu c a th ch kinh t th tr ng bi n thái, s c c nh tranh qu c t , nng l c s n xu t, trình k thu t c a các doanh nghi p n i a c a Vi t Nam còn r t h n ch . Theo báo cáo i u tra hàng nm c a Ngân hàng H p tác Qu c t Nh t B n (Japan Bank for International Coopearation - JBIC) v ho t ng c a các doanh nghi p Nh t n c ngoài, cng nh k t qu m t s cu c i u tra các doanh nghi p s n xu t các t nh và thành ph l n nh Hà n i, thành ph c khí do tác gi tr c ti p th c hi n

7

H Chí Minh và à N ng, cho th y, các doanh nghi p n c ngoài dù ánh giá tính h p d n u t v m t ti m nng cao, ph n l n u d ng m t qui mô mang tính thm dò, mà không m r ng u t m nh t i Vi t Nam. Bên c nh lý do s c mua c a th tr ng n i a th p, các doanh nghi p ch y u s n xu t s n ph m xu t kh u cho r ng, ngoài i u ki n ti n lng nhân công r , các ph tùng nguyên v t li u trung gian u vào l i r t h n ch , do công nghi p ph tùng kém phát tri n, ã là lý do chính trì hoãn trong vi c m r ng u t. V n liên k t gi a các doanh nghi p trong n c v i các doanh nghi p v n n c ngoài (qua quan h cung ng các s n ph m u ra và u vào l n cho nhau) h u nh không c c i thi n, ã không t n d ng c hi u qu chuy n giao công ngh c a u t tr c ti p c a n c ngoài. Tình tr ng y u này do ho t ng c a các doanh nghi p mang tính phân m nh th tr ng tách bi t. C th là nhóm doanh nghi p (trong và ngoài nhà n c) l i d ng nh ng bi n thái c a kinh t th tr ng duy trì ho t ng thì s "phát tri n" h u nh không có m i tng quan gì v i nâng cao trình k thu t s n xu t. Ho t ng c a nh ng doanh nghi p lo i này có th ánh giá là thi u o c kinh doanh, và ch t n t i c trong hoàn c nh nhá nhem. Ph n l n s doanh nghi p nhà n c còn l i ngày càng ho t ng kém hi u qu , còn doanh nghi p t nhân thì ph m vi ho t ng r t gi i h n do loay hoay tìm th tr ng riêng, tránh i u v i c doanh nghi p n c ngoài cng nh nh ng doanh nghi p. M t b ng ch ng là m c dù ã gia nh p WTO chính th c hn 1 nm r i, mà ph n l n các xí nghi p n i a còn cha quan tâm t i v n t do m u d ch cng nh tìm hi u v c ch ho t ng c a WTO. N u có, ng c l i không ph i chuy n t n d ng l i th thành viên WTO, mà là nh ng ng thái chu n b ch ng v i các doanh nghi p i th n c ngoài. Th c tr ng vi mô còn nhi u v n , c v s t n t i c a th ch th tr ng bi n thái, cng nh ho t ng r i r c v i nng l c s n xu t (c nh tranh) h n ch c a các nhóm xí nghi p, nh trình bày trên cho th y, li u Vi t Nam có duy trì c tng tr ng kinh t v mô dài h n không là m t v n c n suy ngh. Tình tr ng " p v mô, x u vi mô" cho t i này có th gi i thích b ng lý do, vì Vi t Nam v n m i trong quá trình u chuy n i sang n n kinh t th tr ng (th c s thì ch t sau nm 2000), nng l c phía cung còn quá thi u h t l n so v i c u, s phát tri n theo ki u m r ng qui mô u t, m c dù phát tri n c a phía cung cho t i nay hi u su t th p, v n còn t ho t ng. Song s

ch y u d a trên l i th lao ng r , và xu t kh u tài nguyên thô. C v m t lý lu n cng nh th c ti n cho th y ki u phát tri n này ch c ch n không th mang tính dài h n.

8

2. "C ch không ph i t i ai" ­ B y c c u c n tr s

phát tri n

i u gì y n n kinh t xã h i Vi t Nam d n t i tình tr ng nh hi n t i? T c là có phát tri n nhng cha t o c m t c s ch c ch n m b o s tng tr ng trong tng lai. Chúng ta là n c i sau, có r t nhi u lý lu n v chi n l c phát tri n kinh t , nhi u kinh nghi m c v phát tri n (development) cng nh chuy n i sang kinh t th tr ng (transition to market economy) c a các n c i tr c, các n c láng gi ng ã c th c t ki m ch ng, nhng sao chúng ta không h c t p c? Có r t nhi u nhà chuyên môn c trong và ngoài n c óng góp nh ng ý ki n mang tính khoa h c cao i v i chi n l c phát tri n kinh t xã h i nhng sao nhà n c không th m nh d n v n d ng thúc y nhanh hn quá trình i m i?

4

Có ph i vì nng l c c a nh ng

ng i lãnh o không ti p thu? V y thì sao có hi n t ng khi các v lãnh o (t th p t i cao) khi r i kh i v trí lãnh o l i có nh ng ti ng nói r t tích c c? Ph i chng tr c ó các v không nh n ra v n ? Câu tr l i là "không ph i nh v y", nhi u ng i hoàn toàn nh n th c c v n , song l i không c c u b máy . Có th nói ây là do "c ch không ph i t i ai", m t cái b y c n tr s phát tri n c a n n kinh t Vi t Nam. B y c c u này xu t hi n trong m i lnh v c (t s n xu t kinh doanh, qu n lý nhà n c cho n y t giáo d c...), và trên m i ph m vi a lý (t trung ng t i a phng). V y b n ch t c a b y c c u này là gi? Nói m t cách ng n g n, ó là k t qu c a quá trình th tr ng hóa c ch qu n lý quan liêu. ây chính là ph n bi n thái c a kinh t th tr ng trong n n kinh t chuy n i. Trong th ch c, kinh t k ho ch, nhà n c c trao quy n l c t i cao, quy t nh m i hành vi kinh t . Khi chuy n sang kinh t th tr ng v i ng l i chuy n i t ng b c (gradualism), c ch th tr ng c a vào áp d ng trong nh ng ho t ng thu n kinh t nhng nhà n c v n có quy n giám sát, can thi p m t cách c oán vào ho t ng th tr ng. Trong quá trình này, vô tình c ch qu n lý quan liêu ã d n d n b th tr ng hóa. Quy n l c th c hi n ch c nng qu n lý nhà n c không i li n v i trách nhi m ã quy t nh cái giá c a t ng v trí trong gu ng máy. Nh l i giai o n m i b c vào i m i, hàng vô s các lo i gi y phép, qui nh d i lu t, l i d ng s

4 5

t ng cá nhân, mà nguyên nhân

u tr c a h th ng lu t pháp v c ch th tr ng, c t ra v i m c ích làm ch

n c nh H i th o mùa hè c a nhóm Vi t Study ã c t ch c t r t lâu v i nhi u bài vi t óng góp ý ki n c a nhi u chuyên gia, giáo s n i ti ng. Hay m t ví d khác là b n góp ý c a nhóm giáo s gi ng viên c a tr ng Harvard, Kennedy School of Government, chng trình châu Á v chi n l c phát tri n cho Vi t Nam giai o n 2011-2020 m i ây, xem Ben Wilkinson et. al. (2008). 5 Tác gi cng ã có d p tham gia nói chuy n tr c ti p v i c th t ng Võ Vn Ki t, và chính ông cng th a nh n, khi còn ng ch c có r t nhi u i u mu n làm thúc y c i cách mà không th c hi n c, vì lý do ràng bu c c a b máy.

9

d a ki m ti n b t chính cho nh ng b ph n thi hành ch c nng qu n lý nhà n c. M i v n ã không c i u ch nh b ng pháp lu t mà b ng quy n l c c a ng i thi hành ch c nng qu n lý nhà n c. M t khi m i v trí trong b máy nhà n c có giá c a nó, thì m t cá nhân mu n vào ó ph i tr giá, và sau khi vào ó c n tìm m i cách "ki m l i" bù cho chi phí " u t ch ng", và m t ph n khác ph i "bôi trn" nh ng b ph n liên quan. S c ép bu c ph i "ki m l i" ã è b p lng tri cng nh o lý mà m i cá nhân tha th trình ó th a kh nng nh n th c. C ch này tàn b o ch nó không có cho nh ng ng i có lng tâm. âu ó không thi u nh ng tin t c v nh ng

t m gng liêm tr c, hay nh ng t m lòng cao c , vì nh ng lý do nh ã th c s

công cách m ng, c l a ch n vào nh ng v trí then ch t c a gu ng máy, nhng không hành ng theo c ch ó k t qu u b "ào th i" kh i v trí, thay th b ng nh ng ng i "bi t i u". Th c t này ã gây n n h i l tham nhng tràn lan, n sâu vào m i ngóc ngách c a h th ng qu n lý nhà n c (t doanh nghi p nhà n c cho t i các c quan cung c p d ch v công nh y t , giáo d c, hành chính). i u áng lu ý là sau th i gian hình thành ch y u do vi c th tr ng hóa c ch qu n lý quan liêu, "c ch không ph i t i ai" này phát tri n m t m c cao hn t o ra m t nhóm c quy n chính tr câu k t v i ch ngha t b n thân h u m i hình thành ã vô hi u hóa ch c nng qu n lý nhà n c, làm "ch y máu" tài s n chung c a qu c gia d i muôn vàn hình th c khác nhau 6. K t qu c a quá trình này t o ra m t môi tr ng c nh tranh thi u lành m nh, ch nuôi d ng kích thích "mu tìm c l i" (rent seeking), mà tri t h tinh th n "mu tìm l i nhu n" (profit seeking) c a các doanh nghi p. Lý do c b n b y "c ch không ph i t i ai" này t n t i, phát tri n lan r ng chính là ch nó c t xa ch c nng giám sát c a dân, trong m t môi tr ng hoàn toàn trái ng c v i nh ng i u ki n xây d ng m t n n kinh t xã h i phát tri n nh ã trình bày trong khung phân tích lý lu n ph n II trên ây. Thi u tính dân ch , ng i dân không s d ng c nh ng c h i chính tr cng nh c h i kinh t , nng l c c a t ng cá nhân không c c i thi n, k t qu là b n thân ng i dân không có kh nng th c hi n ch c nng giám sát ngay c khi nh ng qui nh lu t l phi dân ch c gi m b t d n. M t lý do khác g i tên b y này là "c ch ch ng ph i t i ai" là vì nó ch ng ch a ai. K c nh ng ng i t ng là ch ch t trong gu ng máy, nhng khi ra kh i ó, n u ch ng l i nó cng b nó hành x nh m i ng i dân th ng. S t n t i c a c ch này, nh phân tích trên nguy hi m ch nó phá h ng ng c c a tng tr ng (engine of growth) c a n n kinh t . Song v n làm sao phá nó? Ch có th có nh ng con ng i chính tr c trong b máy nhà n c m i có th thay

6

Bàn v nhóm c quy n chính tr và ch ngha t b n thân h u Ben Wilkinson et. al. (2008).

Vi t Nam, xin xem thêm

10

i, nhng nh trình bày trên cho th y, c ch này t n t i c do nó có s c m nh lo i tr nh ng quan ch c chính tr c. Có nh ng ý ki n nh n m nh y u t "quy t tâm chính tr " nh c a nhóm giáo s chuyên gia Havard, Kennedy School of Government chng trình Á châu trong bài góp ý phân tích chi n l c phát tri n kinh t xã h i Vi t Nam giai o n 2011-2020 (Ben Wilkinson et. al. [2008]), theo tác gi không ph i là không úng, nhng n u th a nh n "tính kháng" c a c c u hi n t i v i nh ng cá nhân tích c c, k c nh ng nhà lãnh o cao c p, thì dù cá nhân có "quy t tâm chính tr " cng khó o ng c l i vòng quay c a gu ng máy. "Quy t tâm chính tr " ph i mang tính phong trào trên di n r ng m i có th thay i c ch qu n lý m t cách hi u qu . Th c t là "quy t tâm chính tr " c a t ng cá nhân có th do ý chí ch quan, song "quy t tâm chính tr " c a c b máy lãnh o và h th ng qu n lý nhà n c thì khó có th hình thành m t cách ch quan nh v y, n u không có s c ép t s giám sát và ki m tra c a m i ng i dân (th hi n qua quy n ti n c và b u c ng i i di n). Và giám sát c hi u qu (không ph i mang tính hình th c) l i òi h i hai i u ki n: 1) nng l c c a ng i dân (nh n th c v dân ch và kh nng th c hi n quy n dân ch c a mình; 2) m i ho t ng qu n lý nhà n c ph i c công khai thông tin minh b ch m i ng i dân c bi t. Hai i u ki n này, b n thân chúng cng có tác ng tng h thúc y l n nhau. Tuy nhiên xem xét s hình thành c a hai i u ki n này, có th th y i u ki n th nh t hình thành theo m t quá trình (ph i c giáo d c, k c môi tr ng t giáo d c, dân trí m i có th c nâng cao d n), còn i u ki n th hai l i mang mâu thu n n i t i trong quan h v i i u ki n "quy t tâm chính tr ", b i chính ho t ng qu n lý nhà n c c n có "quy t tâm chính tr " m i có th công khai hóa minh b ch. Nh v y ch t l i, toàn i ng lãnh o nhà n c có c "quy t tâm chính tr ", nh m phá b y c ch hi n t i, xu t phát i m c a v n là c n t p trung nâng cao nng l c ng i dân. Ph n ti p theo s tìm hi u v n này, thông qua m i liên h v i s phát tri n b ph n doanh nghi p t nhân n i a.

IV. S phát tri n c a doanh nghi p t nhân n i a - l c l ng gi i phóng b y c c u hi n t i. 1. T ng quan v quá trình phát tri n c a b ph n doanh nghi p t nhân

Nhìn nh n v s phát tri n c a doanh nghi p t nhân Vi t Nam, nhi u ý ki n k c trong và ngoài n c th ng ánh giá là ch m và nng l c c nh tranh còn y u, trình k thu t s n xu t cng nh qu n lý kinh doanh còn th p. Tuy nhiên i vào tìm hi u th c t , theo tác gi doanh nghi p t nhân Vi t Nam dù còn nh nhng ã phát tri n khá

11

nhanh n u tính t i i u ki n b ph n này m i ch c phép t do ho t ng th i gian g n ây. i m l i c quá trình t u i m i, có th th y doanh nghi p t nhân là b ph n "áng thng" so v i doanh nghi p u t n c ngoài hay doanh nghi p nhà n c, vì áng l (nh các n c tiên ti n khác) nó ph i là tr c t c a n n kinh t , ph i c lu t pháp nhà n c quan tâm hn c , nhng th c t nó ch là b ph n "n theo" nh ng c i m c a ch i v i doanh nghi p u t n c ngoài. T sau khi tuyên b i m i, nm 1987, lu t u t tr c ti p i v i các doanh nghi p v n n c ngoài c ch nh và công b , cng ng ngha v i vi c doanh nghi p n c ngoài c phép ho t ng công khai. Nhng h t nh ng nm 80s kinh t t nhân v n ch c ho t ng trong tình tr ng n a kín n a h . Vào th p k 90s, lu t công ty, r i lu t doanh nghi p t nhân c ch nh tháng 12 nm 1990, có hi u l c t nm 1991, nhng khi ó v n h u nh cha có doanh nghi p ng ký. Bên c nh lý do th t c qui trình ng ký ph c t p, thi u minh b ch, m t lý do quan tr ng hn là s t n t i c a kinh t t nhân cha c hi n pháp m b o. Th i gian ó hi n pháp ( c s a i nm 1982) v n qui nh kinh t t nhân là thành ph n ph i "c i t o" (xóa b ), b i v y không ai mu n l di n làm "ông ch ". i u k l là trong khi u t n c ngoài (ng nhiên là t nhân) c ho t ng công khai, mà kh i t nhân trong n c l i b hi n pháp ngn c n. Ch t i nm 1992, hi n pháp bu c ph i s a i, chính th c công nh n s t n t i (không khuy n khích) c a kinh t t nhân, quy n t h u tài s n, khi ó lu t Công ty và lu t Doanh nghi p T nhân m i b t u có i t ng i u ch nh. Dù v y, s li u th ng kê cho th y, trong su t th p k 90s, doanh nghi p t nhân ng ký chính th c tng d n u n nhng v i t c tng i "c nh giác". Ph n l n v n ho t ng trong tình tr ng "du kích" (kín c ng, cao t ng, không l di n), c bi t nh ng doanh nghi p có u t máy móc thi t b (mà th c t s này r t hãn h u). Nhìn vào c c u ngành ngh , có th th y a ph n ho t ng trong lnh v c thng nghi p, do c i m không c n u t tài s n c nh nhi u, phòng khi "lâm s " có th "gi i tán" nhanh chóng. Nh ng nm sau c a th p k 90s, tình hình ngày càng tr nên n nh hn, do s xu t hi n ngày càng nhi u c a u t n c ngoài, c a i ng doanh nghi p t nhân trong n c. Kh nng nhà n c dùng quy n l c ban hành lu t l i ng c dòng ch y c a i m i g n nh khó có th x y ra, mà trái l i, s c ép c a h i nh p (th tr ng t do) qu c t (là thành viên c a ASEAN t 1995, tham gia vào AFTA) ã bu c nhà n c ph i có nh ng chính sách c i m hn n a v i u t n c ngoài, và theo ó là v i khu v c doanh nghi p t nhân. B c ngo t l n c a ch qui nh i v i b ph n kinh t t nhân c ánh d u b ng lu t doanh nghi p m i nm 2000. Ch ng ký kinh doanh c thay c ch

12

"xin ­ cho", r i i c nhi m rà soát bãi b gi y phép con th c hi n tinh th n lu t doanh nghi p m i c thành l p là nh ng ng thái m i c a nhà n c, ã t o c m t môi tr ng u t thông thoáng (hn nhi u so v i tr c) cho kinh t t nhân. Nh ng doanh nghi p n mình tr c ó nay ã có th ra công khai. S doanh nghi p ng ký ch sau m t th i gian ng n ã hn c con s tích ly 10 nm tr c ó. Lnh v c ho t ng cng c a d ng hóa, không ch loanh quanh trong thng nghi p mà lan r ng sang các ngành công nghi p. Thêm n a không còn n i lo b qu c h u hóa tài s n, doanh nghi p t nhân b t tay vào u t nhà x ng, máy móc thi t b , thay th chi n thu t "du kích" b ng s n xu t qui mô l n, chi n u tr ng k 7. Tóm l i, có th nói m c dù n n kinh t ã i m i c hn 20 nm, nhng doanh nghi p t nhân n i a Vi t Nam m i ch th c th ra i ch ng hn 5 nm, sau m t th i gian thai nghén quá dài. Nh v y n u so v i các doanh nghi p n i a c a Trung Qu c, ã phát tri n tr c Vi t Nam hn 10 nm (n u k t cu c Nam Chinh c a ng Ti u Bình nm 1992), hay so v i các doanh nghi p Thái Lan, ã có c h i phát tri n t do vài ch c nm tr c, thì s thua kém v qui mô cng nh trình s n xu t c a i b ph n doanh nghi p t nhân Vi t Nam là i u h p l t nhiên. N u i vào so sánh nh ng tr ng h p c th , có th th y nh ng tr ng h p dù tu i i còn ít nhng nng l c c nh tranh c a doanh nghi p t nhân Vi t Nam không thua nhi u so v i các n c láng gi ng, dù doanh nghi p các n c ó ngoài môi tr ng ch pháp lu t c i m còn có nh ng i u ki n khác (nh liên k t v i doanh nghi p n c ngoài) t t hn ta. Theo suy ngh c a tác gi , n u h th ng lu t pháp thay i s m hn, lu t doanh nghi p m i, lu t u t chung c ch nh cùng kho ng th i gian i m i hi n pháp, th a nh n s t n t i h p pháp c a s h u t nhân, c a kinh t t nhân, thì hi n t i có l doanh nghi p t nhân Vi t Nam có s c c nh tranh không thua các n c xung quanh.

2. Vai trò doanh nghi p t nhân n i a i v i n n kinh t

D a trên khung phân tích lý lu n (ph n II), nhìn l i quá trình phát tri n th c t trên có th th y, doanh nghi p t nhân Vi t Nam ã ra i t khi ng i dân có i u ki n s d ng quy n t do s d ng nh ng c h i mang tính kinh t , t c là t do tham gia quá trình ho t ng s n xu t. Và sau ó quá trình phát tri n c a doanh nghi p t nhân Vi t Nam v a có vai trò nâng cao nng l c sáng t o ra giá tr m i cho xã h i, v a có hi u

7

Tác gi ã th c hi n m t s cu c i u tra tr c và sau nm 2000, ã có d p so sánh s phát tri n v u t nhà x ng máy móc c a các doanh nghi p t nhân. Tr c nm 2000 ít th y doanh nghi p t nhân có nhà máy riêng, mà th ng thuê n náu ho c nhà riêng (v i qui mô r t nh ) ho c các kho bãi c a doanh nghi p nhà n c không s d ng. Sau nm 2000, tình hình thay i hoàn toàn, c bi t các khu công nghi p (không ph i dành cho u t n c ngoài) nhi u nhà máy t nhân c xây d ng qui mô r t àng hoàng.

13

qu nâng cao nng l c ng i dân, t o s c ép i m i c ch qu n lý nhà n c, t o i u ki n cho ng i dân s d ng nng l c c a mình yêu c u quy n t do s d ng nh ng c h i mang tính chính tr n, d n hình thành m t môi tr ng mang tính dân ch cao hn. Vai trò nâng cao nng l c s n xu t n i a c th hi n qua m t s s li u th ng kê v m t s ch tiêu c b n nh s doanh nghi p, v n, doanh thu và lao ng mô t s phát tri n c a b n thân b ph n doanh nghi p t nhân c th nh sau.

Hình 1. Doanh thu thu n c a các doanh nghi p phân theo s h u

1,200

(nghìn t vnd)

Private En te rpris es

800

F DI Enterpris es SOEs

400

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006

T li u: Thu th p t T ng c c Th ngng kê (2007), ch nh lý b i tác gi .

Hình 1 so sánh thay i doanh thu thu n c a các doanh nghi p phân theo lo i hình s h u (theo th t t trái qua ph i là các doanh nghi p v n nhà n c ­ SOEs, doanh nghi p v n t nhân bao g m c doanh nghi p c ph n hóa có v n nhà n c, và doanh nghi p v n n c ngoài bao g m c 100% v n FDI và liên doanh). S li u trên ph n ánh s phát tri n m nh m c a b ph n doanh nghi p t nhân, không ch v qui mô mà c v t c . N u nh nm 2000, doanh thu thu n c a doanh nghi p v n t nhân ch x p x v i doanh nghi p FDI, cùng b ng n a SOEs, thì nm 2006 con s này ã g n g p ôi doanh nghi p FDI, và v t tr i hn SOEs. So v i t c tng kho ng 2 l n c a SOEs, và 3 l n c a FDI trong kho ng t 2000-2006, t c tng c a doanh nghi p v n t nhân là hn 5 l n. Nhìn vào ch tiêu t ng u t (hình 2) có th th y qui mô v n c a doanh nghi p t nhân có tng nhng t c ch m hn SOEs nhi u. Tr t t qui mô gi a ba lo i hình nm 2006 không thay i so v i nm 2000. ng u v n là SOEs, r i n FDI và cu i cùng là doanh nghi p t nhân.

Hình 2. T ng u t c a các doanh nghi p phân theo s h u (nghìn t vnd).

800

Private En te rprise s

600

F D I En te rp ri s es

400

SOE s

200

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006

T li u: Nh hình 1.

14

K t h p xem xét c hai ch tiêu, doanh thu và v n, có th th y, v i qui mô v n nh , doanh thu l n t c là vòng quay v n l n. i u này ph n ánh rõ ràng nng l c c nh tranh cao c a doanh nghi p t nhân so v i SOEs. (Riêng v i FDI, qui mô v n tng t l v i doanh thu, ph n ánh m c phát tri n n nh c a b ph n này. Th c t b ph n này cng có phân m nh th tr ng riêng, không c nh tranh v i hai b ph n doanh nghi p trong n c). M t con s khác ph n nh m c tng nng l c s n xu t c a là m c tng s doanh nghi p phân theo qui mô v n (hình 3). Trong hình, giá tr tng d i 1 l n ph n ánh s doanh nghi p nm 2006 gi m so v i nm 2000.

Hình 3. So sánh t l tng s doanh nghi p nm 2006/2000 theo qui mô v n (l n)

13.0 12.0 11.0 10.0 9.0 8.0 7.0 6.0 5.0 4.0 3.0 2.0 1.0 T ng s doanh nghi p <0.5 t >0.5 t >1 t >5 t >10 t >50 t >200 t >500 t

Private En te rprise s

SOE s FD I E nterpri s es

T li u: Nh hình 1.

Nhìn t ng th so gi a hai th i i m, 2006 và 2000, s doanh nghi p gi m ph n ánh công cu c c i cách, t nhân hóa doanh nghi p nhà n c t k t qu nh t nh. Tuy nhiên s doanh nghi p có v n l n (trên 200 t , và trên 500 t ) l i tng. ây là k t qu c a m r ng u t tràn lan c a m t s t p oàn v n nhà n c. Doanh nghi p FDI có qui mô nh tng m nh là m t tín hi u lành m nh, b i lo i doanh nghi p này có kh nng liên k t (thông qua trao i mua bán và h p tác k thu t) v i doanh nghi p v n trong n c nhi u hn, t o ra hi u qu chuy n giao k thu t th c s c a FDI. B ph n doanh nghi p t nhân tng nhanh h u h t các m c qui mô v n, t qui mô quá nh (d i 500 tri u vnd). S l ng doanh nghi p có v n trên 200 t vnd tng nhi u nh t, g p hn 11 l n so gi a hai th i i m 2006 và 2000. Các m c qui mô khác cng tng bình quân 6-7 l n. Nh ng con s này ph n ánh nng l c s n xu t c a c a doanh nghi p t nhân trong nh ng nm sau 2000 c phát tri n m t cách m nh m . T tr ng trong óng góp c a khu v c kinh t t nhân trong t ng giá tr s n ph m nói chung cng nh t ng giá tr công nghi p nói riêng ngày càng tng, chính là k t qu c a nng l c sáng t o ra giá tr m i cho xã h i c a b ph n doanh nghi p t nhân c nâng cao trong nh ng nm g n ây. Ngoài nh ng óng góp nâng cao nng l c c a m t cung c a n n kinh t nh trình bày trên, s phát tri n c a doanh nghi p t nhân còn có tác d ng nâng cao nng l c cá nhân c a s ông dân chúng thông qua kh nng t o vi c làm cho ng i lao ng,

15

gi m m c th t nghi p, gi m ói nghèo và s m t t do s d ng các c h i mang tính kinh t cng nh tính chính tr vì lý do nghèo ói. i u này có th gi i thích nh sau. Trong tình tr ng th t nghi p, hay lao ng nông nghi p v i nng su t quá th p, ng i lao ng, cng là ng i dân không chi phí sinh ho t, và càng không ch phí mua các d ch v giáo d c. Ngay c trong tr ng h p giáo d c b t bu c, do không có thu nh p bù p sinh ho t t i thi u, ng i nghèo ph i t b quy n c giáo d c c a mình. Tuy nhiên, khi có c h i lao ng, có vi c làm, bên c nh vi c c ào t o thêm qua công vi c, ng i lao ng có thu nh p, có th cho con cái, ng i thân (v n là i ng th t nghi p d b do nghèo và không c giáo d c ào t o) c a mình có c nh ng c h i c ào t o, và t ó nâng cao nng l c cá nhân, nâng cao kh nng tham gia vào ho t ng c a xã h i. óng góp v m t t o vi c làm c a b ph n doanh nghi p t nhân c ph n ánh qua ch tiêu thay i v s lao ng trong nh ng nm g n ây (nh hình 4 d i ây).

Hình 4. T ng s lao ng theo hình th c s h u (nghìn ng i)

4,000

Private Enterprises

3,000

F DI Ent erpr is es SOE s

2,000

1,000

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006

T li u: Nh hình 1.

S li u hình trên cho th y, qui mô lao ng c a khu v c FDI tng u n, cng nh qui mô v n và t ng doanh thu thu n, ph n ánh s phát tri n n nh c a b ph n này. i u này cng có ngha nó không ph i là m t tr c t gi vai trò chính trong vi c t o vi c làm gi m th t nghi p. Còn s l ng lao ng trong khu v c doanh nghi p nhà n c g n nh không thay i nhi u, có khuynh h ng gi m, nh là m t h qu c a ti n trình c i cách và t nhân hóa doanh nghi p nhà n c. B ph n này nh v y cng không óng góp l n vào vi c t o vi c làm cho xã h i nói chung. i l i v i hai b ph n trên, t ng s lao ng trong doanh nghi p t nhân tng v i t c nhanh, u, v i qui mô l n. S lao ng nm 2006 tng hn g p 3 l n so v i nm 2000, t kho ng 1 tri u lên g n 3,4 tri u ng i. i u này cng có ngha kho ng b ph n doanh nghi p t nhân trong 1,4 tri u vi c làm m i ã c sáng t o ra t kho ng th i gian này. Nh ng óng góp c a doanh nghi p t nhân thông qua sáng t o vi c làm và thu nh p t ó nâng cao nng l c c a ng i dân, ng i lao ng có th d ánh giá qua

16

nh ng s li u trên. Tuy nhiên m i tng quan gi a nng l c ng i dân c nâng cao và s c ép thúc y quá trình dân ch hóa, c i bi n th ch cung cách qu n lý nhà n c, m r ng hn n a các quy n s d ng các c h i mang tính chính tr nh th nào là v n khó ch ng minh b ng nh ng ch tiêu nh l ng. Song, b ng phng pháp n i suy, có th k t lu n r ng, m t khi b ph n doanh nghi p t nhân phát tri n r ng hn, v i qui mô và ch t l ng cao hn, a s ng i lao ng và nhà doanh nghi p trong kh i này s tr thành l c l ng i di n c a xã h i. Ti n trình dân ch lúc ó s c thúc y theo h ng t o c h i công b ng v quy n t do s d ng nh ng c h i mang tính kinh t cng nh c h i mang tính chính tr cho m i thành viên. ó cng là lúc s v n hành c a m i ho t ng trong n n kinh t xã h i thoát kh i b y c c u kìm hãm s phát tri n hi n t i.

V. Thay l i k t - g i ý i v i chính sách phát tri n kinh t xã h i

Nh ng phân tích trên ây c g ng trình bày v n m u ch t trong quá trình phát tri n kinh t xã h i Vi t Nam hi n nay là làm sao gi i phóng kh i c cái b y c c u kìm hãm s phát tri n th c s (t vi mô t i v mô) c a n n kinh t . Nhng c ch này, t nó nh m t cn b nh ác tính, có kh nng h y di t nh ng "t bào" t t, b i v y, b n thân t ng cá nhân lãnh o nhà n c hi n t i mu n thay i cng ph i b t l c. Trong i u ki n nh v y, vi c ra nh ng chi n l c phát tri n dài h n d a trên quan ni m c b n mang tính ti n coi kinh t nhà n c, i di n b ng b ph n doanh nghi p nhà n c ph i là c t tr ch ch t c a n n kinh t , và quy n can thi p tuy t i c a chính ph vào ho t ng th tr ng, ch khi n tình hình thêm x u i. Làm nh v y trong ng n h n n n kinh t v m t v mô, trong m t ch ng m c nào ó v n th hi n s hào nhoáng m t m c nh t nh, nhng s nh m t lâu ài xây trên cát, b i n n t ng vi mô y u s ngày càng t i t . Vi mô không m nh, v mô không th b n. Cho d u không thay i c ngay ki u "bùng n t c th i" (big bang) h th ng doanh nghi p nhà n c, nhng không th duy trì tình tr ng tng s doanh nghi p nhà n c siêu l n nh hi n t i. Tham kh o hình 3, s doanh nghi p v n trên 200 t , và trên 500 t tng m nh, (dù s có v n nh , cng nh toàn b gi m) trong khi s lao ng gi m. i u này hàm ý, bên c nh ho t ng không hi u qu (qua ch tiêu doanh s so v i v n), doanh nghi p nhà n c cng không b o m vai trò t o vi c làm m i. Tình tr ng này th c ch t là l y c a c i c a qu c gia chia cho m t nhóm ng i trong doanh nghi p nhà n c. Do v y, c n thay i suy ngh kinh t nhà n c, doanh nghi p nhà n c là ch o. a b ph n này v úng v trí c a nó, là ch ho t ng trong nh ng lnh v c cung c p hàng hóa và d ch v công. T p trung t o môi tr ng cho doanh nghi p t nhân n i a

17

nhanh chóng tr thành b ph n xng s ng c a n n kinh t . Ngay c chính sách thu hút u t n c ngoài, là bi n pháp úng thúc y kinh t n i a phát tri n, song c n ph i th y c, thu hút u t n c ngoài không ph i là m c ích mà là phng ti n thúc y doanh nghi p trong n c, c bi t là t nhân phát tri n. Nh m l n gi a phng ti n và m c ích trong v n này s gây hi u qu "tr n kính" (glass ceiling) i v i s phát tri n c a công nghi p n i a nh kinh nghi m c a m t s n c láng gi ng (Thái Lan, Phillippine...). S phát tri n nhanh m nh c a doanh nghi p t nhân trong giai o n qua ã kh ng nh kh nng t thân phát tri n (không c n ph i nh ng can thi p c a nhà n c nh chính sách b o h phát tri n ngành...) c a nó, cng nh ch ng minh rõ vai trò c a nó i v i s phát tri n c a n n kinh t nói chung (nâng cao nng l c cung, t o vi c làm, nâng cao thu nh p ng i dân, nâng cao s c mua c a th tr ng n i a). Vì v y v i t cách lãnh o n n kinh t c n th a nh n th c t này có thái úng v i b ph n doanh nghi p t nhân. Nhìn l i quá trình "tìm tòi" i m i, có th th y chúng ta ã ánh m t ch ng 10 nm trong vi c nhìn nh n và m ra môi tr ng cho doanh nghi p t nhân phát tri n. Gi s , nh ã nh c trên, th i i m u th p k 90s, khi tình hình th gi i ã thay i chung (kh i các n c xã h i ch ngha ông Âu không còn n a, Trung Qu c cng có ng thái thay i m nh theo h ng chuy n d ch g n v i kinh t th tr ng), cùng v i vi c s a i hi n pháp Vi t Nam th a nh n chính th c s t n t i c a doanh nghi p t nhân, n u trong ch ng ký doanh nghi p, c ch "xin-cho" c bãi b thay th b ng c ch ng ký t do, và lý t ng hn n a lu t doanh nghi p, lu t u t c th ng nh t làm m t, n gi n hóa, áp d ng chung cho m i lo i hình doanh nghi p (c nhà n c, t nhân và n c ngoài), thì nay n n kinh t Vi t Nam ã sáng s a hn r t nhi u, và v n phát tri n b n v ng cng n m trong t m tay. câu chuy n ang bàn gi i h n trong v n i m i. Tuy nhiên, bài h c quá kh này không ph i vô ngha, n u chúng ta nhìn nh n ra rút kinh nghi m, nhanh chóng có hành ng úng trong hi n t i, t c là gi m thi u ngay kh i doanh nghi p nhà n c, m r ng và ng viên s tri n m nh. S tham nh p th tr ng c a b ph n doanh nghi p t nhân. ng thái này s khuy n khích doanh nghi p t nhân phát phát tri n này ng c l i, s t o ra môi tr ng bu c h th ng qu n lý nhà n c c i thi n theo h ng minh b ch hóa, công b ng hóa do nâng cao yêu c u giám sát c a ng i dân. Tóm l i s phát tri n c a i ng doanh nghi p t nhân, c bi t n i a, có nhi u ý ngha. Bên c nh sáng t o ra nh ng giá tr m i cho xã h i, v m t i n i t thân nó s ây không t v n gi s s m hn, vì n n kinh t xã h i Vi t Nam ch u ph thu c ch t ch vào qu c t , và

18

thúc y nh ng c i cách mang tính chính tr xã h i khác theo h ng ti n t i t do dân ch , v m t i ngo i nó s giúp qu c gia có ti ng nói tr ng l ng trên chính tr ng qu c t . T nh ng ý ngha quan tr ng c a v n này, g i ý rút ra ây là, chúng ta, t t c m i gi i tr c m t c n u tiên t p trung cho v n nuôi d ng, thúc y phát tri n c a i ng doanh nghi p t nhân n i a. c bi t nh n th c c a gi i lãnh o v v n này có m t tác d ng to l n, b i nh h ng áng k c a các v t v trí c m quy n c a mình, nh tham kh o qua câu chuy n thay i nh n th c c a ng Ti u Bình nói trên./.

Tài li u tham kh o

Amartya Sen (1999) Development as Freedom, Oxford : Oxford University Press. Ben Wilkinson et. al. (2008) "L a ch n Thành công - Bài h c t ông Á và ông Nam Á cho tng lai c a Vi t Nam M t khuôn kh chính sách phát tri n kinh t - xã h i cho Vi t Nam trong giai o n 2011 ­ 2020". Chng trình Châu Á (John F. Kennedy School of Government, Harvard University (Tài tr b i t ch c Liên hi p qu c t i Vi t Nam). David O. Dapice (2003) "N n kinh t Vi t Nam: Câu chuy n thành công hay tình tr ng l ng th b t th ng? M t phân tích các i m m nh, i m y u, c h i và nguy c", Chng trình Vi t Nam, Trung tâm Doanh nghi p và Chính ph M nh H ng (2006a) "Tr l i Sân chi cho Doanh nghi p T nhân" Th i báo Kinh các ngành S n xu t Ph tùng", t Sài gòn s 31 nm 2006. ---------- (2006b) "H i nh p Công nghi p Khu v c t Vi n khoa h c xã h i Vi t Nam, Vi n Kinh t Chính tr Th gi i Nh ng v n kinh t chính tr th gi i, s 123 tháng 7 nm 2006, trang 57-64 -------(2005a) Tìm ch ng cho công nghi p Vi t Nam trong m ng l i phân công lao ng qu c t : Nâng cao s c c nh tranh c a các doanh nghi p h i nh p và phát tri n (http://hoithao.viet-studies.info/Hoithao2005.htm) --------------(2005b) "Ch n mi t phá nào cho Công nghi p hóa?" Góp vào i m i, Th i (2000). "Kinh nghi m Công nghi p hóa Thái Lan và V n Phát tri n Khu v c Châu Á Thái Bình Dng (Asia-Pacific Economic Trung tâm Kinh t Châu Á Thái Bình Dng. bào Kinh t Sài gòn, Ng c Trân biên t p, Nhà xu t b n tr 2005, trang 100-111. S n xu t T nhân" Kinh t Review)

John Mc Millan, Chistopher Woodruff (2002) "The Center Role of Entrepreneurs in Transition Economies" Journal of Economics Perspectives ­ Volume 16, Number 3

19

pp. 153-170 Leila Webster, Markus Taussig (1999) " ng l c Tng tr ng chua l n c a Vi t Nam: K t qu i u tra 95 Doanh nghi p S n xu t T nhân có Qui mô l n t i Vi t Nam" Chuyên nghiên c u kinh t t nhân s 8 Mekong Project Development Facility Pietro P. Masina (2006) Vietnam's Development Strategies London and New York, Routledge. Rober Solow (1956) "A Contribution to the Theory of Economic Growth." Quarterly Journal of

Economics, Vol.70, pp. 65-94.

T ng c c th ng kê (2007) Th c tr ng Doanh nghi p qua K t qu i u tra t nm 2000 n 2007 T ng c c th ng kê (b n i n t , tham kh o trang web www.gso.gov.vn)

Tr n Vn Th (2007) Bi n ng Kinh t ông Á và Con ng Công nghi p hóa Vi t Nam, Nhà xu t b n Tr Tr n Vn Th , M nh H ng (2004) "T ch t Doanh nhân Hi n i" Di n àn Doanh nghi p Phòng Thng m i Công nghi p Vi t Nam (báo i n t : www.dddn.com.vn/Desktop.aspx/ TinTuc/VanHoa-XaHoi/To_chat_doanh_nhan_hien_dai/) World Bank (2005) Vietnam Business, Vietnam Development Report 2006 World Bank

20

Information

PaperHoithaoheNhatrang2008_DoManhHong_[1]

20 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

239851