Read (IA7az)_1_Info7-1.qxd text version

amin smayil SADQOV Naid SAYEVA

Ümumthsil mktblrinin 7-ci sinfi üçün drslik Azrbaycan Respublikasi Thsil Nazirliyinin 04.07.2011-ci il tarixli 1192 nömrli mri il tsdiq edilmidir.

nformatika ­ 7. Ümumthsil mktblrinin 7-ci sinfi n drslik. .., Sadqov .C., sayeva N.R. Bak, "Baknr", 2011, 128 sh. www.bakineshr.az ISBN-978-9952-430-06-8 © Azrbaycan Respublikas Thsil Nazirliyi. 2011 © "Baknr". 2011 70 × 1001/16. O k 1. 8. 20.07.2011. 118.000. ulsuz.

M

Ü

N

D

R

C

A

T

Giri .............................................................................................................................................. 4

1. NFORMASYA TEXNOLOGYALARI

1.1. 1.2. 1.3. 1.4. KOMPYUTERN TTBQ SAHLR ........................................................................................ 8 KOMPYUTERLRN TSNFATI .............................................................................................. 11 NFORMASYA MDNYYT................................................................................................. 14 PROQRAM TMNATININ NÖVLR ....................................................................................... 17

2. MODELLDRM

2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. MODEL V MODELLDRM ............................................................................................... 26 GOOGLE SKETCHUP TTBQ PROQRAMI .......................................................................... 29 MODELLRL TEXNOLOGYASI. TLLR V ÜZLR ..................................................... 32 ÜÇÖLÇÜLÜ MODELLRN QURULMASI ............................................................................... 36 ÜSLUBLAR V KÖLGLR .................................................................................................... 41 HAZIR MODELLRDN STFAD ......................................................................................... 44

3. MASAÜSTÜ NRYYAT

3.1. 3.2. 3.3. 3.4. MASAÜSTÜ NRYYAT SSTEMLR. MICROSOFT PUBLISHER TTBQ PROQRAMI .. 54 NFORMASYA BÜLLETEN ..................................................................................................... 58 MTN ÇRÇVLR L ................................................................................................... 62 NFORMASYA BUKLET .......................................................................................................... 64

4. ALQORTMLDRM

4.1. 4.2. 4.3. 4.4. ALQORTM ANLAYII ............................................................................................................... 72 SAS ALQORTMK KONSTRUKSYALAR. XTT ALQORTMLR ..................................... 76 BUDAQLANAN ALQORTMLR. MAKSMAL V MNMAL ELEMENTN TAPILMASI ........................ 80 DÖVR ALQORTMLR. ÇEDLM ................................................................................... 84

5. PROQRAMLADIRMA

5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 5.7. OBYEKTLR V ONLARIN XASSLR ................................................................................ 94 OBYEKT-YÖNLÜ PROQRAMLADIRMA ............................................................................... 97 LAZARUS VZUAL PROQRAMLADIRMA MÜHT ........................................................................ 99 LK PROQRAMIN YARADILMASI .......................................................................................... 103 HADSLR V ONLARIN LNMS .............................................................................. 107 PASCAL PROQRAMLADIRMA DL ...................................................................................... 111 ÇOX FAYDALI PROQRAM ...................................................................................................... 115

Proqram ....................................................................................................................................................... 128

GR

Yaadiimiz dövrü informasiya cmiyytin keçid dövrü adlandirirlar. Bütün cmiyytlrd olduu kimi, informasiya cmiyytinin d hr bir üzvü müvafiq bilik v bacariqlara malik olmalidir. Bu bilik v bacariqlar "informasiya mdniyyti", "kompyuter savadlilii" anlayilari il ifad olunur. Mktb "nformatika" kursunun sas vziflrindn biri agirdlrd mhz informasiya mdniyytini, n balicasi, alqoritmik tfkkürü formaladirmaqdir. Dünyada v cmiyytd ba vern dyiikliklr "nformatika" fnninin d tdrisinin tkmilldirilmsini tlb edir. Beynlxalq tcrübd "nformatika" fnninin tdrisi, sasn, üç xtt üzr aparilir. nformatika fnninin mzmunu

Dünyanin informasiya mnzrsi

nformasiya texnologiyalari

Alqoritmldirm v proqramladirma

5 Tqdim olunan drslikd "kompyuter savadlilii" anlayiinin hat etdiyi mövzularla yanai, "nformatika"nin nnvi mövzulari olan alqoritmldirm v proqramladirmaya xüsusi yer verilib. Drsliyin ilk üç bölümü "kompyuter savadlilii"na aid ediln mövzulara, sonraki iki bölümü is alqoritmldirm v proqramladirmaya hsr olunub. Proqramladirmanin saslari Pascal dilin saslanan Lazarus proqramladirma mühitind öyrdilir. Bunun bir sbbi Pascal dilinin ölklrin bir çoxunun thsil sistemind sas proqramladirma dili kimi qbul olunmasindadir. Baqa sbb is Lazarus sisteminin srbst (havayi) yayilan sistem olmasinda v onun mülliflr trfindn Azrbaycan dilin lokalladirilmasindadir. 2010-cu ild tsdiq olunmu tdris proqrami sasinda hazirlanmi bu drslik müasir tlim texnologiyalarina zmin yaradacaq üslubdadir. Bütün drslr hazirliq suallari il balayir. Bu, sasn, köhn biliklri yada salmaq v mövzuya hamar keçidi tmin etmk üçündür. Drslikdki mlumatlar daha asan qavranilmasi üçün müxtlif rti iarlrl seçdirilmidir: ­ hr bir mövzunun sonunda sas mqamlari ks etdirn xülas; ­ diqqti clb edn, maraqli v mühüm informasiyalar; ­ mövzunu rh edrkn müllim trfindn agirdlr ünvanlanmi müzakir xarakterli suallar. Hr bölümün sonunda · · · · · bölümün bütün mövzularini hat edn sual v tapiriqlar; bölümün mzmununa dair maraqli tarixi materiallar; özünü yoxlamaq üçün test tapiriqlari; bölümün müxtlif mövzularina dair tdqiqat xarakterli layihlr; "Tnqidi baxi" balii il tnqidi tfkkürü formaladirmaa yönlmi v bölümün sas mahiyytini thlil etmk mqsdil problemli suallar verilmidir.

6 Kompyuterl i zamani "fayl" v "qovluq" anlayilarinin hmiyytini nzr alaraq, drsliyin sonuna "Fayl v qovluq" adli mövzu lav olunmudur. Hr bölümün giri shifsind XX srd yaayib yaratmi mhur hollandiyali rssam Maurits Kornelis Eerin (Maurits Cornelis Escher) "Metamorfozlar III" rsminin ardicil fraqmentlri verilmidir. Drs ilinin sonunda agirdlr yerin yetircklri layih zamani adi çkiln srl daha yaxindan tani olacaqlar. Grkli termin v anlayilari tez tapmaq üçün drsliy "Terminlr göstricisi" d lav olunmudur.

NFORMASYA

TEXNOLOGYALARI

· Kompyuterlrdn harada istifad olunur · Kompyuterlrin hansi növlri var · Proqram tminati nec tsnif olunur · Elektron yazimalarda hansi etik qaydalara ml olunmalidir · Qrafik istifadçi interfeysi ndir v hansi üstünlüklr malikdir

8

1.1.

KOMPYUTERN TTBQ SAHLR Kompyuterlr n üçün lazimdir v onlardan harada istifad olunur? Hansi faliyyt sahsind kompyuterlr ehtiyac yoxdur? Kompyuterlr çox sürtl hyatimizin bütün sahlrin daxil olur. Hl 15-20 il bundan qabaq kompyuterlr yalniz i yerlrind rast glmk olardisa, indi, demk olar, hr evd kompyuter var. Bu gün elm, thsil, shiyy, maliyy, kargüzarliq v baqa sahlri kompyutersiz tsvvür etmk çtindir. Kompyuterlr müssislrd. lk vaxtlar kompyuterlrin qiymtlri çox baha olduundan onlari yalniz banklar, universitetlr, yaxud iri müssislr ala bilirdi. Sonradan qiymtlri endikc, kompyuterlr daha çox yayilmaa baladi. Bu gün htta kiçik müssislrd d sndlrin, hesabatlarin hazirlanmasinda kompyuterlrdn istifad olunur. Böyük zavodlarda istehsal proseslri kompyuterlr vasitsil idar olunur. Müxtlif qurularin normal ilmsin, temperatur v tzyiqin müyyn olunmu sviyyd saxlanmasina da kompyuterlr nzart edir. nsan salamlii üçün thlükli ilrin kompyuterlr (robotlara) hval olunmasi getdikc genilnir. Bel ilri kompyuterlr bzn insanlardan da yaxi gör bilir. Kskin istid, yaxud axtada kompyuterlr, sadc, vzsizdir. Onlar thlükli kimyvi maddlrl, hddn artiq çirklnmi havada v tam qaranliqda da ily bilir. Bundan baqa, tkrarlanan monoton ilri kompyuterlr yorulmadan v daha dqiq yerin yetirir. Kompyuterlr ticartd. Yqin ki, maazada hr malin üzrind frqli qalinliqda qara xtlrdn ibart etiketi ­ bar-kodu görmüsünüz. Bar-kod (trix-kod) mal v onun istehsalçisi haqqinda

Kompyuter müxtlif növ informasiyani (mtn, dd, qrafik, ss) qbul edn, saxlayan, emal edn v istifadçinin istyin uyun formada çixia vern elektron qurudur. Kompyuterlrin müxtlif növlri var. Onlardan n geni yayilmii frdi kompyuterlrdir. Frdi kompyuter sistem blokundan, monitordan, klaviatura v siçandan ibart olur. Bundan baqa, kompyuter printer, skaner, ss sistemi, modem v digr qurular da qoula bilr. Kompyuter sistemin lav qoulan bu qurular periferiya qurulari adlanir.

1. NFORMASYA TEXNOLOGYALARI

9

informasiyani özünd saxlayir. Ödm zamani bar- Lazer üasi bar-koddan keçrkn kod optik oxuyucudan (skanerdn) keçirilir. Skane- a v qara xtlr iii frqli ks rin qoulduu kompyuter bar-koda uyun malin etdirir. Bu informasiya sasinda qiymtini ümumi siyahidan tapir v nticni kassa kompyuter mali "taniyir" v özünd olan verilnlr bazasindan aparatina göndrir. Bu texnologiya alicilarla tez v onun qiymtini müyynldirir. dqiq hesablamaa imkan verir. Eyni zamanda, hr satilmi mal mlumat bazasinda qeyd olunur. Nticd satilmi v qalan mallar haqqinda hr an mlumat almaq olur. Böyük supermarketlrd binanin iiqlandirilndi bzi supermarketlrd istimasini v hava temperaturunun tnzimlnmsini fad olunan rzaq arabaciqlarind kompyuterlr hyata keçirir. da quradirilmi kalkulyatorlar Kompyuterlr shiyyd. Son vaxtlaradk aliciya hansi mbld rzaq xstxanalarda kompyuterlrdn qeydiyyat v uçot seçdiyini bildirir. mqsdil istifad olunurdu. ndi onlar xstlr qulluq göstrilmsind çox böyük rol oynayir. Xsty brkidilmi sensorlar onun bdnind ba vern dyiikliklri göstr bilir. ndi xstlr dqiq diaqnozun qoyulmasinda kompyuter hkimlrin sl yardimçisina çevrilib. Xstnin hansi orqaninda problem olmasi kompyuterlrin kömyi il dqiqldirilir. Bunun üçün xst diqqtl müayin olunur, nticlr kompyuter ötürülür. Bir neç dqiqdn sonra kompyuter hansi analizlrin normaya uyun olmamasi haqqinda mlumat verir. Bu zaman o, diaqnozun mümkün variantlarini da tklif ed bilr. lbtt, yekun qrari hkim verir, ancaq kompyuter düzgün qrar qbul edilmsi prosesini tezldirir. Kompyuterlr thsild. Baqa sahlrl müqayisd thsild kompyuterlr bir neç funksiyani yerin yetirir. lk növbd kompyuterlr "nformatika" fnninin tdrisind öyrnm obyektidir. Burada kompyuterin quruluu, i prinsipi, növlri, ttbiq sahlri, tarixi, proqram tminati v s. öyrnilir. Eyni zamanda, kompyuterlr informatikanin sasini tkil edn alqoritmldirm v proqramladirmanin öyrnilmsind vzsiz vasitdir. Xüsusi proqramlarin (mtn, qrafik v musiqi redaktorlari, elektron cdvllr, verilnlr bazalari), elc d uyun multimedia vsaitlrinin kömyi il bütün fnlrin tdrisinin keyfiyytini yüksltmk olar. Hazirda salamliq imkanlari mhdud insanlarin thsilind d kompyuterlrdn geni istifad olunmaa balanilib.

10

Nhayt, kompyuterlr v uyun proqram tminati thsil alanlarin (agirdlrin, tlblrin) biliyinin qiymtlndirilmsi v thsil müssislrinin idar olunmasinda geni ttbiq edilir. Kompyuterlr qanun keiyind. Hüquqmühafiz orqanlarinda cinaytkarlar, axtarida olan v itkin dümü insanlar, ourlanmi yalar, avtomobillr, odlu silahlar v s. haqqinda mlumat banki yaradilir. Bundan baqa, thqiqat ilrind d kompyuterlr çox böyük yardimçi olur; msln, hadis yerindn götürülmü maddi dlillrin analizind kriminalistlr kompyuterlrin kömyindn yararlanirlar.

Evinizdki kompyuterd hansi ilri yerin yetirirsiniz? Bs valideyninizin i yerind onlardan hansi mqsd üçün istifad olunur?

ü Elm, thsil, shiyy, maliyy, kargüzarliq v baqa sahlrd kompyuterlrdn geni istifad olunur. ü Böyük zavod v fabriklrd istehsal prosesinin idar olunmasi kompyuterlr vasitsil aparilir. ü Hyat üçün thlükli olan, yaxud insanlarin gör bilmdiyi ilri kompyuterlr (robotlar) daha yaxi yerin yetirir. ü Böyük supermarketlrd binanin iiqlandirilmasini v hava temperaturunun tnzimlnmsini d kompyuterlr yerin yetirir. ü Xstlr diaqnoz qoyularkn hkimlr kompyuterdn istifad edir. nformasiya texnologiyalari xstlr qulluq göstrilmsind d hmiyytli rol oynayir. ü Thsil sahsind kompyuterlr bir neç funksiyani yerin yetirir. lk növbd, kompyuterlr "nformatika" fnninin tdrisind öyrnm obyektidir. ü Kompyuterlr v uyun proqram tminati thsil alanlarin (agirdlrin, tlblrin) biliyinin qiymtlndirilmsind geni ttbiq olunur. ü Fnlrin tdrisind, mktbin idar olunmasinda kompyuterlrdn istifad edilir.

1. NFORMASYA TEXNOLOGYALARI

11

1.2. KOMPYUTERLRN TSNFATI

Mobil telefonu kompyuter hesab etmk olarmi? Niy? Görünüc adi kompyuter bnzmyn kompyuterlr haralarda rast glmisiniz? Mktbd, evd istifad etdiyiniz frdi kompyuterlr kompyuterlrin yalniz bir növüdür. Bu kompyuterlrl yanai, müxtlif msllrin hlli üçün nzrd tutulmu baqa növ kompyuterlr d mövcuddur (1-1).

Superkompyuterlr Meynfreymlr Minikompyuterlr Mikrokompyuterlr

1-1. Kompyuterin növlri

Superkompyuterlr n böyük v n sürtli kompyuterlrdir (1-2). Bu kompyuterlrdn iri dövlt müssis v irktlrind çox böyük hcmli verilnlri emal etmk üçün istifad olunur. Onlar baqa kompyuterlrdn çox sürtli olur v qiymtlri bir neç milyon dollarla hesablanir. Meynfreym kompyuterlr superkompyuterlrl müqayisd kiçik v az mhsuldar olur. Lakin onlar hr gün gördüyümüz frdi kompyuterlr nisbtn daha böyükdür (1-3). Qiymtlri yüz minlrl dollar olan bu kompyuterlr eyni vaxtda çoxlu sayda istifadçinin tapiriqlarini icra edir. Meynfreym kompyuterlrdn çox böyük hcmli verilnlrin mrkzldirilmi qaydada saxlanmasi, ilnmsi v idar edilmsi mqsdil iri qurumlarda istifad olunur. Minikompyuterlr frdi kompyuterlrdn böyük olsa da, demk olar ki, onlarla eyni imkanlara malikdir. Qiymtlri is daha yüksk olur. Çoxlu sayda istifadçisi olan v böyük hcmd verilnlrl ilyn irktlr frdi kompyuterlrl müqayisd minikompyuterlr daha çox üstünlük ver bilr.

12 Mikrokompyuterlr çox zaman frdi kompyuterlr, yaxud masaüstü kompyuterlr deyilir. Onlar evd, yaxud müssislrd frdi istifad üçün nzrd tutulmudur. Mikrokompyuterlri, adtn, onlarda istifad olunan mliyyat sistemin gör müxtlif siniflr aid edirlr. Bu gün Microsoft Windows mliyyat sisteminin olduu PC (ingilisc "Personal Computer" sözlrindn olub "pi-si" kimi oxunur) v Mac OS mliyyat sisteminin olduu Apple Macintosh kompyuterlri daha geni yayilmidir (1-4). Noutbuklar da mikrokompyuterlr sinfin aiddir. Noutbuk kompyuterlrinin, yaxud dizüstü kompyuterlrin (1-5) imkanlari masaüstü kompyuterlrl eynidir, lakin ölçülri daha kiçik, qiymtlri is daha yüksk olur. Kiçik olduqlarindan onlar rahat dainir v elektrik bksi il yanai, batareya il d ily bilir. nternet qoulmaq üçün noutbuk kompyuterlri simsiz rabit il d tchiz edilir. Kompyuterlrin baqa növlri. Planet kompyuter noutbuka çox bnzyir (1-5). Lakin planetin ekrani öz oxu trafinda el dön bilir ki, klaviatura altda qalir. Bu halda planet qeyd dftrçsini xatirladir. Verilnlri daxil etmk v obyektlri seçdirmk üçün rqmli "qlmdn", yaxud stilusdan istifad olunur. Ovuciçi kompyuter, yaxud cib kompyuteri noutbuk kompyuterlrindn d kiçikdir. Onlarin imkanlari mhduddur v onlarda kompyuterlr xas nnvi kom-

1-2. Superkompyuter

1. NFORMASYA TEXNOLOGYALARI

13

ponentlr (msln, klaviatura) olmaya da bilr. Ona gör d bel kompyuterlrin sensor ekrani barmaqla, yaxud xüsusi vasit il yazilan simvollari qbul edir. ndi mobil telefonlar da vvllr mikrokompyuterlr xas bir sira özlliklr malikdir (msln, nternet balanmaq, e-poçt göndrib-almaq). Bir sira mobil telefonlar rqmsal kamera il d tchiz olunub. Kalkulyatorlar, interaktiv kitablar, rqmsal kameralar gündlik problemlrin hllini asanladiran yeni texnologiyalara nümundir. Mitd istifad ediln paltaryuyanlar, soyuducular, CD v DVD pleyerlr d müxtlif mikroprosessor v mikrosxemlrl tchiz olunmudur.

N üçün noutbuk kompyuterlrind çox zaman siçan deyil, trekbol v ya taçpad istifad edilir?

1-3. Meynfreym

ü Kompyuterlr ölçülrin, sürtlrin v ttbiq sahlrin gör siniflr bölünür. ü Kompyuterlri, sasn, dörd sinf ayirirlar: superkompyuterlr, meynfreymlr, minikompyuterlr v mikrokompyuterlr. ü Superkompyuterlr n böyük v n sürtli kompyuterlrdir. ü Meynfreym kompyuterlr superkompyuterlrl müqayisd kiçik v az mhsuldar olur. Onlar hr gün gördüyümüz frdi kompyuterlr nisbtn is böyük v sürtlidir. ü Minikompyuterlr frdi mikrokompyuterlrdn böyük, ancaq, demk olar ki, onlarla eyni imkanlara malikdir, qiymtlri is daha yüksk olur. ü Mikrokompyuterlr çox zaman frdi kompyuterlr, yaxud masaüstü kompyuterlr deyilir. ü Mobil telefonlar kompyuterlr xas bir sira özlliklr malikdir.

PC

Mac

1-4. Mikrokompyuterlr Noutbuk

Planet kompyuter

1-5. Portativ kompyuterlr

14

1.3. NFORMASYA MDNYYT

Kompyuterinizd olan hr hansi informasiyani dostunuza nec ötürürsünüz? Elektron poçtdan baqa, daha hansi bk ünsiyyti vasitlrini bilirsiniz? Yaadiimiz dövrü informasiya cmiyyti dövrü adlandirirlar, çünki getdikc daha çox insanin sas ii informasiya il bali olur. Baqa sözl, insanlarin ksriyyti informasiyanin istehsali, saxlanmasi, emali v onun istifadsi il mul olur. Hr bir cmiyytin öz mdniyyt anlayii olduu kimi, informasiya cmiyytind d informasiya mdniyyti anlayii meydana çixir. nformasiya mdniyyti insanin informasiya Sizc, dostunuzla v cmiyytin uyunlamasi üçün zruri olan bilik v xsn tanimadiiniz vrdilrdir. Hazirda bu anlayi altinda, ilk növbd, kims il yazima zamani eyni etik norinformasiya texnologiyalarindan istifad bacarii v malara ml olunmaona olan tlbat nzrd tutulur. Baqa sözl, inforlidirmi? masiya cmiyytind o insan "mdni" hesab olunur

1. NFORMASYA TEXNOLOGYALARI

15

ki, o, informasiya texnologiyalarindan istifad ed bilir. nformasiya mdniyytinin formalamasinda kompyuter bklrinin rolu çox böyükdür. Dünyada n geni kompyuter bksi nternetdir. ndi nternetdn hr gün milyonlarla insan istifad edir. nternetd bir çox xidmtlr tklif olunur v onlardan n çox istifad olunani elektron poçt, yaxud e-poçtdur. Onun vasitsil bkdki bir kompyuterdn baqa kompyuter mlumat göndrmk olar. Elektron poçtun, elc d bknin baqa ünsiyyt xidmtlrinin (msln, telekonfranslarin, gap xidmtlrinin) inkiafi müyyn etik normalarin da formalamasini tlb edir. ctimai yerlrd davrani qaydalarini hr biriniz uaqliqdan öyrdirlr. Virtual ünsiyyt gerçk hyatda ba vern ünsiyytdn frqlnir: hmsöhbtlriniz sizi görmür, sizin üstünlüklriniz v çatimazliqlarinizi bilmir, heç ksi sizin ictimai mövqeyiniz maraqlandirmir. Virtual ünsiyyt zamani hmsöhbtlrdn kims öz davraniina gör heç bir cza almayacaini bilrk, bzn baqalarini thqir ed, özündn çixara, yaxud, sadc, mnasiz ünsiyytl vaxt apara bilr. Buna gör d bkd ilyrkn qbul olunmu müyyn qaydalara -- ünsiyyt etikasina ml olunmalidir. bkd ünsiyyt zamani sas etik qaydalar bunlardir: · nnvi üsluba ml edin. Elektron yazimalarda grksiz yer mtni ba hrflrl yazmayin. BEL MTN HM OXUMAQ ÇTNDR, HM D O, "NZAKTSZLK" HESAB OLUNUR. · Mövzunu düzgün müyynldirin. Mul adamlar çox zaman hansi mktubu oxuyub-oxumamai qrarladirmaq üçün önc hmin mktublarin mövzusunu gözdn keçirirlr. Mktubu yazan tani deyils, onda mktubun mövzusu xüsusi hmiyyt ksb edir. Ona gör d mktubun mövzusunda qeyri-müyyn, yaxud çox ümumi (msln, "mlumat", "grkli informasiya" kimi) ifadlrdn istifad etmk mqsduyun deyil. Mövzu o qdr yicam v informativ olmalidir ki, mktubun mzmunu ilk baxida anlailan olsun. · Aldiiniz mktublari vaxtinda cavablandirin. gr aldiiniz mktubu tez cavablandirmaq xahi olunursa, onu gecikdirmk yaxi hal sayilmir. Çox tcili, yaxud vacib mktubu mümkün qdr tez cavablandirmaq lazimdir.

16 · Münaqiy sbb ola biln mktublara hmiyyt vermyin. Mnasiz, yaxud thqiredici mktub aldiqda, lbtt, drhal uyun cavabi vermk istycksiniz. Adtn, bel cavablar vziyyti daha da grginldir bilr. Ona gör d bel mktublara cavab vermy tlsmyin v cavabinizi yaxiyaxi "ölçüb-biçin".

:-)

Tbssüm

;-) :-(

Göz vurmaq

:-))) :-(((

Gülü

Myusluq

Ümidsizlik

:-0

Smayliklr

Tccüb

Elektron yazimalarda qbul olunmu digr qaydalar da vardir. Hmin qaydalari bilmk v onlara ml etmk çox vacibdir. · Fikirlrinizi qisa ifad edin. Mktubunuza çox böyük hcmli fayllar qomayin. Çünki mktubu ünvanladiiniz xsin sürtli nterneti yoxdursa, onun kompyuterind qoulmu faylin yüklnmsi çox vaxt aparacaq. · Elektron yazimalarda emosiyalari bildirmk üçün çox zaman sözlrin yerin simvollar ardicilliindan (smayliklrdn) istifad olunur. Smayliklrd istifad olunan hr simvolun öz anlami var: iki nöqt -- gözü, defis -- burnu, mötriz -- azi bildirir. · Mktubunuzun sonunda kimliyinizi -- adinizi, soyadinizi, i yerinizi (yaxud thsil aldiiniz yeri) v laq üçün informasiyani göstrin.

1. NFORMASYA TEXNOLOGYALARI

17

ü nformasiya cmiyytind insanlarin ksriyyti informasiyanin istehsali, saxlanmasi, emali v onun istifadsi il mul olur. ü nformasiya mdniyyti ­ insanin informasiya cmiyytin uyunlamasi üçün zruri olan bilik v vrdilrin toplusudur. Hazirda bu anlayi altinda, ilk növbd, informasiya texnologiyalarindan istifad bacarii v bu texnologiyalara olan tlbat nzrd tutulur. ü nformasiya mdniyytinin formalamasinda kompyuter bklrinin, xüsusn d nternetin rolu böyükdür. ü Demk olar ki, elektron hesablayici mainlarin yaranmasi il eyni vaxtda onlar arasinda qariliqli laqnin qurulmasi mslsi ortaya çixib. Bunun balica sbbi informasiyani daha smrli emal etmk, proqram v aparat resurslarindan daha faydali istifad etmk idi. ü Kompyuter bksind ilyrkn insanlarin qbul olunmu ünsiyyt etikasina ml etmsi vacibdir.

1.4.

PROQRAM TMNATININ NÖVLR Hansi kompyuter proqramlarini taniyirsiniz?

Bildiyiniz kimi, kompyuter sistemi müxtlif qurulardan ­ klaviatura, siçan, monitor, printer, mikrosxemlr, disksürnlr v baqa qurulardan ibartdir. Onlar özlüyünd heç n etmir, yni bu qurularin ilmsi üçün xüsusi proqramlar lazimdir. Kompyuterd istifad olunan proqramlara onun proqram tminati deyilir. Buna uyun olaraq da kompyuter sistemini tkil edn qurular aparat tminati adlanir. Kompyuter verilnlri emal edrkn aparat v proqram tminatlari qariliqli laqd olur. Verilnlr kompyuter giri qurulari vasitsil daxil edilir. Sonra xüsusi proqramlar kompyuter hmin verilnlri nec emal etmyi "bildirir". Baqa sözl, proqram tminati aparat tminatina n etmli olduunu göstri verir. Verilnlrin lazim olan formaya salinmasi v monitora, printer çixarilmasi da proqramlar vasitsil hyata keçirilir.

18 Kompyuter proqramlarini üç sinf ayirirlar: sistem proqramlari, ttbiqi proqramlar v proqramladirma altlri (1-6).

Sistem proqramlari Ttbiqi proqramlar Proqramladirma altlri

1-6. Proqram tminatinin növlri

Sistem proqramlari içind mliyyat sistemlri xüsusi yer tutur. mliyyat sisteminin kömyi il kompyuter v istifadçi arasinda ünsiyyt yaranir. Antivirus proqramlari, arxivldirm proqramlari, kompyuter qurularinin i qabiliyytini yoxlayan proqramlar, qurularin iini idar edn proqramlar (drayverlr) v bu kimi proqramlar da sistem proqramlara aiddir. Paint qrafik redaktoru, WordPad mtn redaktoru, Power Point tqdimat proqramlari il artiq tanisiniz. Kompyuterd oyun oynamai is, yqin ki, hr biriniz xolayirsiniz. Bel proqramlara ttbiqi proqramlar deyilir. Kompyuterin ttbiq olunduu hr bir sahd yüzlrc ttbiqi proqramdan istifad olunur. Bs yuxarida sadalanan proqramlar nec yaranir? Proqramladirma altlri sinfin aid olan proqramlar bunun üçün nzrd tutulub. Ttbiqi proqramlarin hazirlanmasi üçün Basic, Pascal, C++ kimi proqramladirma dillrindn geni istifad olunur. Qeyd olunduu kimi, insan v kompyuter arasinda ünsiyyt prosesi mliyyat sistemi vasitsil hyata keçirilir. Kompyuterd ilmyin rahatlii mhz bu ünsiyytin nec tkil olunmasindan asilidir. nsanin kompyuterl ünsiyyt qaydalarina istifadçi interfeysi deyilir. Supermarketlrin kassalarinda stifadçi interfeysi mliyyat sistemini ödnilrin qeydiyyati üçün hansi növ proqramdan istifad olunur? xarakteriz edn sas chtlrdndir.

1. NFORMASYA TEXNOLOGYALARI

19

1-7. Qrafik istifadçi interfeysind simglr

Uzun müddt n geni yayilmi mliyyat sistemi DOS idi. ndi bu sistem bzi köhn v zif kompyuterlrd rast glmk olar. Hazirda Windows mliyyat sistemi daha geni yayilmidir. Bu mliyyat sisteminin geni yayilmasinin sas sbblrindn biri is onun qrafik interfeys, daha dqiqi, qrafik istifadçi interfeysin malik olmasidir. Bu interfeysd siz kompyuterl qrafik simvollar, baqa sözl, killr vasitsil ünsiyytd olursunuz. Kompyuteri i saldiqda ekranda i masasi açilir v orada müxtlif obyektlr, yaxud simglr görünür (1-7). Bu qrafik simvollar ­ fayl, disk, proqram v baqa obyektlri tmsil edir. Bugünkü kompyuterlrin ksriyytind qrafik istifadçi interfeysinin hr hansi bir növü olur. Yaxi hazirlanmi qrafik istifadçi interfeysi istifadni asanladirir, istifadçini mtn komandalarini yadda saxlamaqdan azad edir. Proqramlari, yaxud komandalari aktivldirmk üçün istifadçi, sadc, siçanin göstricisini uyun obyektin üzrin aparir v onu çiqqildadir.

20 ü Kompyuter proqramlarini üç sinf ayirmaq olar: sistem proqramlari, ttbiqi proqramlar v proqramladirma altlri. ü Sistem proqramlari kompyuterin bütün hisslrinin düzgün ilmsini tmin edir. ü Sistem proqramlarinin arasinda mliyyat sistemlri xüsusi yer tutur. ü Mtn redaktorlari, elektron cdvllr, nriyyat sistemlri, verilnlr bazasinin idar olunmasi sistemlri, qrafik redaktorlar, kompyuter oyunlari, öyrdici proqramlar ­ bunlar proqram tminatinin ttbiqi proqramlar növün aiddir. Ttbiqi proqramlarin hazirlanmasi üçün Basic, Pascal, C++ kimi proqramladirma dillrindn geni istifad olunur. ü Proqramladirma altlri sinfin aid olan proqramlar sistem v ttbiqi proqram tminatini yaratmaq üçün nzrd tutulub. ü stifadçi interfeysinin geni yayilmi iki növü vardir: komanda stri interfeysi (DOS kimi) v qrafik istifadçi interfeysi (Windows v Mac OS kimi). ü Qrafik istifadçi interfeysind istifadçi kompyuterl qrafik simvollar (simglr), killr vasitsil ünsiyytd olur.

21

Sual v tapiriqlar

1. Kompyuterlrin geni ttbiq olunduu bir neç sahnin adini çkin. 2. Hansi sahlrd kompyuterlr insanlardan daha yaxi faliyyt göstrir? 3. Knd tsrrüfatinda kompyuterlrdn nec istifad etmk olar? 4. Noutbuklar kompyuterlrin hansi növün aiddir? 5. Planet kompyuterlr noutbuk kompyuterlrindn n il frqlnir? 6. Stilus ndir? 7. Kompyuter texnikasinin glck inkiafini nec tsvvür edirsiniz? 8. nformasiya cmiyyti v informasiya mdniyyti ndir? 9. Kompyuter bklri hansi mqsdlr üçün yaradilir? 10. Virtual almdki ünsiyytin gerçk hyatdaki ünsiyytdn hansi frqli xüsusiyytlri var? 11. Elektron poçt ünsiyyti zamani hansi normalara ml olunmasi vacibdir? 12. Smaylik ndir v ondan hansi mqsd üçün istifad olunur? 13. Sinif yoldalarinizla ünsiyyt üçün yeni smayliklr fikirlin. 14. Proqram tminati neç sinf ayrilir v onlar hansilardir? 15. Sistem proqramlarinin vzifsi ndir? 16. Ttbiqi proqramlar n üçündür? 17. Proqramladirma altlri dedikd n nzrd tutulur? 18. Microsoft Office proqramlari proqram tminatinin hansi sinfin aiddir? 19. nterfeys ndir? 20. Tanidiiniz proqram tminatlarini siniflr üzr qrupladirin.

22

TAR X 1985-ci ilin 20 noyabrinda Microsoft irkti Windows 1.01 mliyyat sisteminin satiina baladi (bu sistemin Windows 1.0 versiyasinda ciddi xtalar olduundan satia buraxilmamidi). Frdi kompyuterlr üçün proqram tminatinin hazirlanmasi il mul olan Microsof irkti Bill Geyts v onun dostu Pol Allen trfindn yaradilmidir. Bill Geyts proqramladirma il sizin yada olarkn, yni 13 yainda mul olmaa balayib. 1973-cü ild Harvard Universitetin daxil olub. Orada oxuduu vaxtlarda ilk kompyuter olan Altair 8800 üçün BASIC proqramladirma dilini hazirlayib. 1975-ci ild Microsoft irkti qurulduqdan sonra Bill Geyts üçüncü kursdan thsilini yarimçiq qoyub. Microsoft 1981-ci ild MS-DOS mliyyat sistemini ilyib hazirlayib.

Bill Geyts (1985)

23

ÖZÜNÜ SINA

Düzgün cavablari söylyin 1. Kompyuterin baza (tml) dsti ... qurularindan ibartdir. A. monitor, klaviatura, siçan, modem B. sistem bloku, monitor, klaviatura, printer C. sistem bloku, monitor, klaviatura, siçan D. sistem bloku, modem, klaviatura, siçan 2. Proqram tminatina hm d ... deyilir. A. aparat tminati B. proqram C. alqoritm D. interfeys 3. Kompyuter sisteminin iini idar edn proqramlar qrupu ... adlanir. A. sistem proqram tminati B. ttbiqi proqram tminati C. proqramladirma altlri D. utilit proqramlar 4. Noutbuklar hansi kompyuter sinfin aiddir? A. superkompyuter B. meynfreym C. minikompyuter D. mikrokompyuter 5. Dünyada n böyük bk hansidir? A. Arpanet B. nternet C. Ethernet D. ntranet

24

LAYHLR LAYH 1-1 Kompyuterlr "elektron hesablayici mainlar" da deyilir. Sizc, kompyuterlri main hesab etmk düzgündürmü? Onlar mainlara xas keyfiyytlr malikdirmi? Fikrinizi saslandirmaq üçün mainlar v onlarin xasslri haqqinda mlumat toplayin. LAYH 1-2 Sizin maraq dairniz aid bir sah seçin (msln: idman, musiqi, elm v s.). Hmin sahd kompyuterlrin ttbiqin aid mlumat toplayin v bir neç abzasdan ibart yazi hazirlayin. BRG LAYH Dostunuzdan elektron poçtla aldiiniz, yaxud ona yazdiiniz hr hansi mktubu götürün. bk etikasi baximindan hmin mktubu thlil edin. Hansi qaydalara ml olunmadiini qeyd edin. Qeydlrinizi qrupda müzakir edin.

TNQD BAXI

Bir anlia tsvvür edin ki, dünyada olan bütün kompyuterlr ilmir. Sizin fikrinizc, bu halda hansi hadislr ba ver bilr? Bu mnzrni tsvir edn yazi hazirlayin. Bu yaziya kompyuterlrin hyatimiza mnfi tsirlri haqqinda da düünclrinizi lav edin.

MODELLDRM

· Model ndir · N üçün eyni bir obyektin müxtlif modellri hazirlanir · SketchUp proqraminda modellr nec qurulur · Modellrin üslubu nec dyidirilir · Modellr nec kölg verilir · nternetd olan hazir modellrdn nec istifad etmk olar

26

2.1. MODEL V MODELLDRM

Qlobus ndir? "Model" dedikd n baa düürsünüz? Bizi hat edn alm çox mürkkbdir. Bu almdki obyektlr d mürkkb qurulua malikdir v onlarin çoxlu xasslri var. Obyektlrin öyrnilmsi zamani onlarin bütün xasslrini nzr almaq mümkün olmur. Ona gör d bzn obyektlrin modellrindn istifad olunur. Baqa sözl, real obyektin vzin, onun bzi xasslrini özünd ks etdirn bnzrini öyrnmk daha lverili olur; msln, obyekt olaraq insani nzrdn keçirk. "Model" termini latin dilinKiçikyali uaqlar üçün insanin ilk modeli kukdki "modulus" sözündn aliladir. Uaq böyüdükc bel model onun üçün nib v "örnk, nümun" anlamaraqsiz olur. Ona gör d kukla baqa modell mini verir. vz olunmalidir. nsanin özü kimi, onun modeli d çoxchtlidir. Bel ki, konkret model mqsddn asili olaraq dyiir; msln, drziy öz iind maneken daha çox fayda ver bilr. Çünki drzini, ilk növbd, insanin ölçülri ­ boyu, boynunun hcmi, küryinin eni v s. maraqlandirir. Anatomiyani tdris edn müllim, yaxud insanin sümük quruluunu öyrnn tibb içisi üçün insanin skeletini heç n vz ed bilmz. Heykltra v rssamin yaratdii modellrd is insanin xarici görkmi daha çox hmiyyt daiyir. Bellikl, eyni bir obyektin müxtlif modellrini düzltmk olar. Ona gör d kukla, maneken, skelet, heykl, kil ­ insanin müyyn xasslrini ks etdirn modellrdir.

2-1. Uain müxtlif modellri (kukla, kil, heykl)

2. MODELLDRM

27

Göründüyü kimi, modellrin realladirilmasi formasi müxtlif ola bilr. Realladirma formasindan asili olaraq modellri iki sas növ ayirirlar: maddi modellr v informasiya modellri. Maddi modellr ll toxunmaq olar. Örnk olaraq göstriln kukla, heykl (2-1) insanin maddi modellridir. nformasiya modeli obyektin, hadisnin müyyn formada tsvirindn ibartdir. nformasiya modellri çox geni yayilib; msln, bdii srlrd oxuduunuz hr hansi obyektin, hadisnin tsviri informasiya modelidir; maddi obyektin kaiz üzrind görüntüsü d (rsm, sxem) informasiya modelidir. Bellikl, obyektin modeli dedikd onun müyyn xasslrini ks etdirn bnzri nzrd tutulur. Modeli qurulan obyektin özün orijinal obyekt deyilir. Modellrin yaradilmasi v öyrnilmsi prosesi modelldirm adlanir. nsan hyatda daim müxtlif msllrl qarilair: yeni main v mexanizmlri nec yaratmali, daha rahat yaayi evlrini nec tikmli, xstliklrdn nec qorunmali v s. Modelldirm bu cür msllri tez v az xrc çkmkl hll etmy imkan verir. nformatika üçün, tbii ki, informasiya modellri maraqlidir. nformasiya modellrini tqdim etmk üçün tbii v formal dillrdn istifad olunur. Tbii dillr sözlü, tsvirli modellrin qurulmasinda daha lverili olur; msln, Yer kürsinin hansi modellrini dbi srlr il model anlayii arasin- taniyirsiniz? da birbaa laq vardir, çünki hmin Hmin modellr hansi mqsdlr srlr oxucunun diqqtini hyatin üçün yaradilib? Müxtlif obyektlrin eyni modeli ola müxtlif trflrin yönldir. Bu srlr bilrmi? içrisind tmsillri xüsusil qeyd etmk lazimdir. Mktbd öyrndiyiniz hr bir fnnd siz müxtlif modellrl rastlairsiniz. Riyazi, mntiqi v xüsusi modellrin qurulmasinda formal dillrdn istifad olunur. Riyaziyyat fnnind öyrndiyiniz düsturlarin hr biri riyazi model örnk ola bilr.

r d 2-2. Riyazi modellr

nformasiya modelinin n sad növlrindn biri qrafik modellrdir. Qrafik modellr obyektin xarici lamtlrini -- ölçülrini, formasini, rngini ks etdirir. Qrafik modellr sözlü modellr nisbtn daha çox informasiya daiyir. Botanika v biologiyani, corafiyani, hrbi ii v baqa sahlri xritlrsiz tsvvür etmk çtindir. Texniki qurular, binalar yaradilarkn önc onlarin qrafik modeli ­ çert-

28 yojlari hazirlanir. ddi v statistik verilnlri yani formada göstrmk üçün qrafik v diaqramlardan istifad olunur. Kompyuterlr meydana çixdiqdan sonra modellrin yaradilmasinda onlardan geni istifad olunmaa baladi. Müasir kompyuterlr yetrinc mürkkb kompyuter modellri qurmaa imkan verir. Kompyuter modellri istr maddi, istrs d qeyri-maddi (informasiya) modellri vz ed bilr. Bir vaxtlar main v mexanizmlrin nec ilycyini qabaqcadan öyrnmk üçün onlarin maddi modellri hazirlanirdi. ndi is bzn bel modellr grk olmur. Müasir kompyuter proqramlari bu iin öhdsindn daha yaxi glir.

2-3. Evin kompyuterd hazirlanmi modeli

ü Obyektin modeli dedikd onun müyyn xasslrini ks etdirn bnzri nzrd tutulur. Modeli qurulan obyekt orijinal obyekt deyilir. ü Modellri iki sas növ ayirirlar: maddi modellr v informasiya modellri. ü Modellrin yaradilmasi v öyrnilmsi prosesi modelldirm adlanir. ü Kukla, maneken, heykl, kil ­ insanin müxtlif modellridir. ü Modelldirmdn istifad etmkl insanlar qariladiqlari bir çox msllri tez v az xrcl hll ed bilirlr. ü nformasiya modellrini bu v ya digr formada tqdim etmk üçün tbii v formal dillrdn istifad olunur. ü Kompyuter modellri maddi v informasiya modellrini vz ed bilr.

2. MODELLDRM

29

2.2.

GOOGLE SKETCHUP TTBQ PROQRAMI Qrafik redaktor ndir? Hansi qrafik redaktorlari taniyirsiniz?

Qrafik modellr uzun illr kaiz üzrind hazirlanirdi. Kompyuter texnikasi meydana glndn sonra qrafik modellr kompyuterd hazirlanmaa baladi. Bunun üçün uyun proqram tminatindan -- qrafik redaktorlardan istifad olunur. Qrafik redaktorda hazirlanmi modeli printerd keyfiyytli kild çap etmk mümkündür. killrl sad mliyyatlar üçün nzrd Texnologiyalarin inkiafi nticsind yeni-yeni terminlr tutulmu Paint qrafik redaktoru il aai sinif- yaranir. Onlardan biri d lrdn tanisiniz. Bu proqramda yaradilan killr üçölçülü qrafika, yaxud 3Dikiölçülüdur. Proqram tminati inkiaf etdikc qrafika terminidir. üçölçülü qrafik obyektlr düzltmk imkani Buna uyun olaraq da nnvi yarandi. Müasir kompyuter oyunlari v cizgi film- "müstvi" obyektlrin ikiölçülü qrafika, yaxud 2Dlri mhz bel obyektlrdn ibartdir. qrafika obyektlri deyilir. nnvi ikiölçülü qrafikadan frqli olaraq, hcmli obyektlri kompyuterin ekraninda firlatSizc, "3D-qrafika" termaqla ona hr trfdn baxmaq olar. minind D hrfi nyi Kompyuterd müstvi qrafik görüntülr v bildirir? onlarin yaradilmasi texnologiyasi ikiölçülü qrafika (2D-qrafika) adlanir. Hcmli qrafik obyektlr v onlarin yaradilmasi texnologiyasina is üçölçülü qrafika (3D-qrafika) deyilir. Üçölçülü qrafik obyektlr yaratmaq v onlarla ilmk üçün müxtlif qrafik redaktorlar hazirlanmidir. Pekarlar üçün nzrd tutulmu 3D-redaktorlarinda ilmyi öyrnmk el d asan deyil. Buna baxmayaraq, tdris mqsdi üçün nzrd tutulmu proqramlar da mövcuddur. Bel qrafik redaktorlardan biri d havayi (srbst) yayilan v çox lverili interfeys malik Google SketchUp proqramidir ("quql-skeçap" kimi oxunur). Google SketchUp proqraminin pullu versiyasi da vardir: SketchUp Pro. Ancaq bu proqramin yeni versiyasi çixdiqda "köhnlmi" versiya havayi olaraq yayilir. ksr proqramlarda olduu kimi, proqram baladildiqdan sonra ekranda onun ba pncrsi açilir (2-4). Proqramin ba pncrsi dörd sas hissdn ibartdir: menyu zolai, altlr zolai, modelldirm pncrsi v status zolai. Redaktorun i sahsi modelldirm pncrsi adlanir. Orada rngli (qirmizi, yail v göy) oxlarla üçölçülü koordinat sistemi tsvir olunub. Koordinat oxlarin-

30 dan keçn müstvilr virtual (xyali) fzani rti olaraq 8 hissy ayirir. stiqamtin müyynldirilmsi v miqyasin qavranilmasi üçün koordinat balanicinin yaxinliinda insan fiquru yerldirilib.

Baliq zolai Menyu zolai Altlr zolai Modelldirm pncrsi

kil 2-4. Google SketchUp proqraminin ba pncrsi Kompyuter qrafikasinda "sürüklmk" dedikd görüntünü v ya obyekti "tutmaq" v yeni mövqey "dartmaq" yolu il ekranin bir yerindn baqa bir yerin aparmaq nzrd tutulur. Siçanla ilyrkn sürüklmk bel hyata keçirilir: 1) siçanin göstricisi obyektin "üzrin" yerldirilir; 2) siçanin düymsini basib saxlamaqla obyekt yeni mövqey dartilib aparilir; 3) sonra siçanin düymsi buraxilir.

Hcmli modellri gözdn keçirmk üçün bu redaktorda aaidaki prinsipdn istifad olunur: sanki hansisa virtual telekamera görüntülri çkir v redaktorun pncrsin ötürür. Kamera virtual fzada hrkt ed bilr. Bu halda pncrdki görüntü d dyiilir. Kameranin yerdyimsi rejimlrini açmaq üçün altlr zolainda xüsusi düymlr nzrd tutulub. Orbit düymsi kamerani ixtiyari orbit üzr hrkt etdirmy imkan verir. Bu rejimd yerdyimni hyata keçirmk üçün siçanla sürüklmk üsulundan istifad olunur. Pan düymsi kameranin panoramli yerdyimsi rejimini aktivldirmk üçün nzrd tutulub. Bu rejimd d yerdyimni hyata keçirmk üçün siçanla sürüklmk üsulundan istifad olunur.

2. MODELLDRM

31

Zoom düymsi obyektivin oxu istiqamtind kamerani yaxinladirmaq v uzaqladirmaa sbb olur. Burada da yerdyim siçanla sürüklmkl balidir. Zoom Extents düymsinin çiqqildadilmasi kamerani el yerldirir ki, modellr ekrani tam tutsun. Çalima 1. Kameranin yerdyimsi düymlri il i Kameranin yerdyimsi düymlrindn istifad etmkl ekrandaki görüntünü hrkt etdirin. Vrdi etmyiniz üçün eyni hrktlri bir neç df tkrarlayin. Qrafik redaktorlarda rsm mliyyatlari, adtn, standart hndsi fiqurlardan ­ qrafik primitivlrdn istifady saslanir. Onlara aaidaki hndsi fiqurlar aiddir: düz xtt, yri, düzbucaqli, oval (ellips), çoxbucaqli, dyirmi düzbucaqli. Google SketchUp redaktorunun qrafik primitivlri o qdr d çox deyil. Onlarin sayi dörddür: ­ xtt; ­ düzbucaqli; ­ dair; ­ qövs. "Xtt" alti düz xtt parçasi çkir. "Düzbucaqli" v "Çevr" altlri d öz adlarina uyun fiqur çkir. Sonuncu "Qövs" alti is yrilrin qövslrini çixarmaa imkan verir. Çalima 2. Düzbucaqli v dair düymlri il i 1. Altlr zolainda "Düzbucaqli" altini seçin. Siçanin göstricisi karanda klin dück. 2. Göstricini üfüqi müstvi üzrin aparin v siçanla sürüklmkl düzbucaqli çkin. 3. Eyni qayda il dair çkin. Dairnin qurulmasinin mrkzdn balanmasina diqqt edin.

32 Növbti drsd bu müstvi fiqurlar sasinda hcmli fiqurlarin qurulmasi texnologiyasi il tani olacaqsiniz. ü Hcmli qrafik obyektlr v onlarin yaradilmasi texnologiyasina üçölçülü qrafika (3D-qrafika) deyilir. ü Üçölçülü qrafik obyektlr yaratmaq v onlarla ilmk üçün müxtlif qrafik redaktorlar ilnib hazirlanib. Bel qrafik redaktorlardan biri Google SketchUp proqramidir. ü Proqramin ba pncrsi dörd sas hissdn ibartdir: menyu zolai, altlr zolai, modelldirm pncrsi v status zolai. ü Qrafik redaktorlarda rsm mliyyatlari, adtn, standart hndsi fiqurlardan ­ qrafik primitivlrdn istifady saslanir. sas qrafik primitivlr bunlardir: düz xtt, yri, düzbucaqli, oval (ellips), çoxbucaqli, dyirmi düzbucaqli. ü Google SketchUp redaktorunda dörd qrafik primitivdn istifad olunur: xtt, düzbucaqli, dair v qövs.

2.3.

MODELLRL TEXNOLOGYASI. TLLR V ÜZLR Kubun neç tili var? Düzbucaqli piramidanin neç üzü var?

Proqramladirma dillrind kompyuterin ekraninda üçölçülü obyektlr çkn proqram yazmaq o qdr d sad i deyil. Bel ii SketchUp proqraminda yerin yetirmk is olduqca asandir: bunun üçün nzrd tutulmu altlr içrisind Push/Pull (tl/Dart) altini xüsusi qeyd etmk lazimdir. Bu alt seçildikd siçanin göstricisi uyun kil alir. Sonra göstricini hr hansi müstvi fiqurun üzrin apardiqda hmin fiqur seçdirilir. Bunu fiqurun nöqtlrdn ibart xirda tor il örtülmsin gör bilmk olar. Bu fiquru üçölçülü fiqura çevirmk üçüns siçani uyun istiqamtd sürüklmk kifaytdir.

2. MODELLDRM

33

Çalima 3. Dartma düymsi il i 1. Google SketchUp proqramini baladin. 2. "Düzbucaqli" altindn istifad etmkl modelldirm sahsind düzbucaqli çkin. 3. Altlr zolainda Push/Pull altini seçin. Göstrici uyun kil alacaq. 4. Göstricini düzbucaqlinin üzrin aparin v siçani yuxariya doru sürüklyin. Göstricinin ardinca hcmli fiqur ­ paralelepiped "boy atacaq". 5. Göstricini paralelepipedin yan üzün aparin. O, nöqtlrdn ibart xirda tor klind seçdirilck. 6. Siçani uyun istiqamt sürüklmkl paralelepipedin ölçülrini dyiin.

SketchUp proqraminda bütün modellrin sasinda iki ey dayanir: tillr v üzlr. Baqa sözl, tillr v üzlr yaradilan hr bir modelin sas bloklaridir. kild (2-5) solda SketchUp proqraminda çkilmi kub verilib. O, 12 til v 6 üzün birlmsindn ibartdir. Sada verilmi model daha mürkkb olmasina baxmayaraq, o da bütövlükd tillrdn v üzlrdn tkil olunub.

Til Üz Til Üz

kil 2-5. SketchUp modellri tillrdn v üzlrdn düzldilmi olur

SketchUp-da ilyrkn tillr v üzlrl bali bir neç vacib fakta nzr salaq. · Tillr hmi düz olur. SketchUp proqraminda hr formada model qurmaq mümkün olsa da, oradaki tillrin hamisi, slind, düz olur. Htta qövslr v dairlr d kiçik düz xtt parçalarindan tkil olunur (2-6). · Tillrin qalinlii olmur. Ekranda nec görünmsindn asili olmayaraq tillr heç bir qalinlia malik olmur.

34 · Tillrin görünmmsi onlarin mövcud olmamasina dlalt etmir. Tillri ekranda görmürsünüzs, bu o demk deyil ki onlar mövcud deyil. Sadc, onlar gizldilir; müyyn formalar düzltmk üçün bu populyar üsuldan istifad olunur.

Düz tillr

kil 2-6. yri xtlr d düz tillrdn düzlib

· Tillrsiz üz olmur. Üzün olmasi üçün bir müstvi üzrind yerln v qapali kontur ml gtirn n azi üç tilin olmasi vacibdir. Baqa sözl, üz onu hat edn tillr vasitsil tyin olunur. SketchUp proqraminda Qapali kontur almaq üçün n azi üç düz xtt tlb hr modelin sasinda tillr olunduuna gör üzlrin d n azi üç trfi v üzlr durursa, onda olmalidir. SketchUp-da üzlrin n çoxu neç tkürni nec tsvvür edirsiniz? rfinin olmasina is heç bir mhdudiyyt qoyulmur. kild bir v ya bir neç üzü müyyn edn tilin uzaqladirilmasindan sonra n ba verdiyini görürsünüz (2-7). · Üzlr hmi müstvi klind olur. SketchUp-da yri görünn sthlr d çoxlu sayda müstvi üzlrdn tkil olunub (2-8). · Tillr kimi, üzlrin d qalinlii olmur. Üzlr kaiz parçasina çox bnzs d, onlar heç bir qalinlia malik olmur. Qalin sthlr düzltmk üçün, sadc, yan-yana iki sthdn istifad etmk lazimdir.

kil 2-7. Üzü ml gtirn tilin biri uzaqladirildiqda üzün özü d silinir

2. MODELLDRM

35

Bu üçbucaqlarin hr biri müstvi klinddir

kil 2-8. yri sthlr müstvi klind olan kiçik üzlrdn tkil olunur

Tillr v üzlrin bzi mühüm xasslri il taniliqdan sonra indi onlarin qariliqli laqsin baxaq. SketchUp proqraminda üz yaratmaq üçün hr hansi xüsusi alt yoxdur. Sadc, bir müstvi üzrind üç v ya daha çox tildn ibart qapali fiqur çkn kimi SketchUp avtomatik olaraq üzü formaladirir. kild (2.9) bu mliyyat göstrilib: sonuncu til birinci till birldiriln kimi "dövr" qapanir v SketchUp üzü yaradir. Yaradilmi hr hansi üz siz lazim deyils, onu silmk üçün aaidaki mliyyati yerin yetirmk lazimdir:

Çalima 4. Üzün silinmsi 1. Siçanin göstricisini silinsi üzün üzrin aparin v siçanin sa düymsini çiqqildadin. 2. Açilan kontekst menyusunda Erase bndini seçin. Hmin üz uzaqladirilacaq, ancaq onu tyin edn tillr yerlrind qalacaq (2-10).

kil 2-9. Bir müstvi üzrind tillrdn qapali dövr yaranan kimi SketchUp avtomatik olaraq üzü formaladirir

36

kil 2-10. Üzü formaladiran tillri uzaqladirmadan da üzün özünü silmk olar

Silinmi üzü brpa etmk olar. Bunun üçün bir müstvi üzrind yerln v qapali sah ml gtirn tillri Line (Xtt) alti vasitsil yenidn çkmk lazimdir.

Üzü tyin edn tillrdn birini uzaqladiran kimi üzün özü d silinir; msln, kubun tillrindn birini sildikd hmin tilin tyin etdiyi üzlrin hr ikisi görünmz olacaq. Bu ona gör bel olur ki, üzü tyin edn tillrdn biri olmadan üzün olmasi mümkün deyil.

ü Push/Pull (tl/Dart) altinin kömyi il müstvi fiquru fza fiquruna (üçölçülü) çevirmk olur. ü SketchUp proqraminda bütün modellr tillr v üzlrdn düzlir. ü Tillrl bali bzi mühüm faktlari bilmk lazimdir: 1) tillr hmi düz olur; 2) tillrin qalinlii olmur; 3) tillrin görünmmsi onlarin mövcud olmamasina "dlalt etmir". ü Üzlr d bir neç önmli xassy malikdir: 1) tillrsiz üz olmur; 2) üzlr hmi müstvi klind olur; 3) tillr kimi, üzlrin d qalinlii olmur. ü SketchUp proqraminda üz yaratmaq üçün hr hansi xüsusi alt yoxdur. Sadc, bir müstvi üzrind üç v ya daha çox tildn ibart qapali fiqur çkn kimi SketchUp avtomatik olaraq üzü formaladirir.

2.4.

ÜÇÖLÇÜLÜ MODELLRN QURULMASI

Taxtadan stul düzltmk alqoritmini sözl ifad edin. Hr bir yeni proqram kimi, SketchUp-da normal ilmk üçün zaman lazimdir. ndi tani olacainiz çalima bu proqramin sas altlri v anlayilarini öyrnmy kömk edck.

2. MODELLDRM

37

Çalima 5. Stul modelinin yaradilmasi 1. Google SketchUp proqramini baladin. 2. Altlr zolainda "Düzbucaqli" altini seçin v tpsi koordinat balanicinda olan düzbucaqli çkin (2-11 a).

a kil 2-11.

b

3. Status zolaindaki Measurements (Ölçülr) sahsind düzbucaqlinin ölçülrini tyin etmk üçün klaviaturadan "1800, 1800" daxil edin v <Enter> klaviini basin (gr hmin sah status zolainda yoxdursa, ViewaToolbarsaMeasurements menyu komandasi vasitsil onu aktivldirin). 4. Kameranin yerdyimsi düymlrindn (Orbit, Zoom, Pan) istifad etmkl düzbucaqlini el böyüdüb yerldirin ki, onunla ilmk rahat olsun. 5. Altlr zolaindan Push/Pull altini seçin. 6. Göstricini düzbucaqlinin üzrin aparin v siçani yuxariya doru sürüklyin. 7. Klaviaturada 4' yiin v <Enter> klaviini basin (2-11 b). 8. Line altini seçin v yan üzün yuxarisindan onun ortasina aquli düz xtt parçasi çkin (2-12 a). 9. Parçanin son ucundan üzün qirainadk üfüqi xtt çkin (2-12 b).

38

a kil 2-12.

b

10.

Line alti il stulun ayaqlari arasindaki bolua uyun olaraq düzbucaqli çkin (2-13 a). Bellikl, modelin bir üzünd glck stulun profili çkilmi olacaq.

11.

Push/Pull altini seçin v ayaqlar arasinda indic çkdiyiniz düzbucaqlini "itlyin" (2-13 b). Göstrici modelin arxa üzün çatdiqda ekrana "On Face" ipucu çixacaq (2-14 a). 12. Siçanin düymsini çiqqildadin. Stulun oturacainin altindaki material yox olacaq. 13. Bu qayda il oturacaqdan yuxaridaki materiali da uzaqladirin. Bundan sonra model artiq üçölçülü stula oxayacaq (2-14 b).

2. MODELLDRM

39

a kil 2-13.

b

a kil 2-14.

b

40

14. Kameranin yerdyimsi düymlrindn istifad etmkl modeli el döndrin ki, arxa ayaqlar görünsün (2-15 a). 15. Rectangle alti il stulun arxa ayaqlari arasindaki bolua uyun olaraq düzbucaqli çkin (2-15 b).

a

kil 2-15.

b

16. Push/Pull alti vasitsil arxa ayaqlar arasindaki sahni uzaqladirin. 17. Eyni qayda il qabaq ayaqlar arasindaki sahni d silin. 18. 19. Arc alti vasitsil stulun söykncyinin yuxarisinda qövs çkin (2-16 a).

Push/Pull altindn istifad etmkl söykncyin yuxarisinda yaranan sahni uzaqladirin. 20. Kameranin yerdyimsi düymlrindn istifad etmkl modeli hr trfdn gözdn keçirin.

a

kil 2-16.

b

2. MODELLDRM

41

2.5.

ÜSLUBLAR V KÖLGLR Kölgsin gör yani müyyn etmk olarmi?

Qurulmu modelin xüsusi görünmsi v duyulmasi üçün üslublardan istifad olunur. Üslub müyyn növ tildn, üzdn, fon rngindn v baqa rsm effektlrindn ibart ola bilr. SketchUp proqraminda çoxlu üslub var. Onlarin bzilrindn modeli çkrkn, bzilrindn is modellrin çapi v ya tqdimati zamani istifad etmk daha yaxi olur. Üslublarla ilmyin n sad yolu SketchUp-da olan hazir üslublardan istifad etmkdir. SketchUp-da üslublarin ttbiqi dörd mrhldn keçir: 1. WindowaStyles menyu komandasini seçmkl Styles dialoq boksunu açin. 2. gr Select shifsi açiq deyils, onu açin. 3. Aai dün Styles Libraries siyahisindan istdiyiniz üslublar kitabxanasini seçin. 4. Styles pncrsind istdiyiniz üslubu seçmkl onu model ttbiq edin. Çalima 6. Üslubun model ttbiq edilmsi 1. Google SketchUp proqramini baladin. 2. Altlr zolaindaki Rectangle v etmkl paralelepiped çkin. Push/Pull altlrindn istifad

3. Eyni qayda il Circle v Push/Pull altlrindn istifad etmkl onun yaninda silindr çkin (2-17).

kil 2-17.

42

4. WindowaStyles menyu komandasini seçin. Styles dialoq boksu açilacaq (2-18).

Qdim Romada yazi üçün istifad olunan çubua "stil" deyirdilr. Sonradan bu çubuqla yazanin xttin d "stil" demy baladilar. Daha sonra ifahi v yazili nitq trzini d "stil" adlandirdilar. ndi dbiyyatla yanai, bir çox sahlrd ­ rssamliqda, heykltraliqda, memarliqda, musiqid v baqa sahlrd "stil" termini ildilir. Dilimiz "stil" sözü daxil olsa da, daha çox rb dilindn alinma "üslub" anlayiindan istifad edilir.

kil 2-18.

5. Select aai dün Styles Libraries siyahisindan hr hansi üslublar kitabxanasini seçin. 6. Styles pncrsind istdiyiniz üslubu seçmkl onu model ttbiq edin (2-19).

kil 2-19.

7. 5-ci v 6-ci addimlari baqa üslublar üçün tkrar edin v effektlrin nec dyimsin diqqt yetirin.

2. MODELLDRM

43

SketchUp proqrami modellr kölg vermk imkanina malikdir. Bu da hmin modellr gerçk mühitd olduu kimi görünü verir. Kölglr günün zamanindan v modelin Yer üzrind harada yerlmsindn asili olaraq dyi bilr; msln, ev kölg verib, hmin kölgnin Gnc hrind 10 dekabr saat 1020-d nec dücyini görmk olar. SketchUp-da kölg vermk funk- Gün tutulmasi ndir v o siyasi modeld drinlik v realizmi duymaq üçün nec ba verir? çox gözl vasitdir. Kölg altlrini ekrana çixarmaq üçün View menyusunun Toolbars bndini, sonra is Shadows bndini seçmk lazimdir. Nticd Shadows pncrsi ekranda görünck (2-20). Buradaki altlrl ilmk üçün xüsusi izaha grk yoxdur. Orada hr ey sad v aydindir -- hr alti bir df sinaqdan keçirmk yetr ki, onlarin nec ilmsi aydin olsun.

kil 2-20. Kölg altlri

Kölgnin kömyi il yanin hündürlüyünü müyyn etmk mümkündür; msln, günli günd aacin hündürlüyünü onun kölgsinin ölçüsün gör hesablamaq olar. Bunun üçün hr hansi yani, msln, yiilmi gün çtirini ölçün. kild bu kmiyyt a il iar olunub. Sonra çtirin (b) v aacin (d) kölgsinin uzunluunu ölçün. ndi aacin hündürlüyünü

c = (a × d) : b düsturu il hesablamaq olar.

c a d b

44

2.6.

HAZIR MODELLRDN STFAD "Sifirdan balamaq" ifadsi hansi anlamda ildilir?

Çox zaman hr hansi modeli "sifirdan" yaratmaqdansa, hazir modellrdn istifad etmk daha lverili olur. Htta hazir model sizin mqsdiniz tam uyun olmasa da, ondan yararlanmaqla özünüz grkli olan modeli yarada bilrsiniz. SketchUp istifadçilr çoxlu sayda hazir modellr tklif edir. Aaidaki çalimada bel modellrdn nec istifad olunmasi üsulu göstrilib. Nzr alin ki, hazir modellrdn istifad edn zaman kompyuter nternet balanmi olmalidir.

Çalima 7. Hazir modeldn istifad 1. Google SketchUp proqramini baladin. 2. WindowaComponents menyu komandasini seçin. Components dialoq boksu açilacaq (2-21).

kil 2-21. Components dialoq boksu

2. MODELLDRM

45

3. Üzrind aaiya ox ( ) iarsi olan Navigation düymsini çiqqildadin. 4. Açilan siyahidan Architecture bndini seçin. Ekrana arxitektura kolleksiyasi çixacaq. 5. Kolleksiyalardan birini, msln, Furniture (Mebel) kolleksiyasini seçin. Üçölçülü modellr toplusu açilacaq (2-22).

kil 2-22. Mebel kolleksiyasi

6. Bu kolleksiyalardan birini, msln, Beds (Çarpayilar) kolleksiyasini seçin. Bir neç hazir model açilacaq. 7. Bu modellrdn birini, msln, Twin size bunk bed (kiqatli çarpayi) modelini seçmk üçün siçanla modelin adinin üstün çiqqildadin. Ekrana ikiqatli çarpayi modeli çixacaq (2-23). 8. Download Model düymsini çiqqildadin. Load Into Model? dialoq boksu açilacaq. 9. Yes (H) düymsini çiqqildadin. Model SketchUp pncrsind görünck. 10. Modeli rsm sahsinin istdiyiniz yerin aparin v siçanin sol düymsini çiqqildadin. Model rsm sahsind yerldirilck v siz onun üzrind istdiyiniz ilri apara bilrsiniz.

46

kil 2-23. kiqatli çarpayi

Hazir modellr kolleksiyasi il yaxindan tani olduqda orada yetrinc mürkkb modellr rast glcksiniz. Sual yarana bilr: bs hmin modellr nec yaradilib? Axi onlari "sifirdan" yaratmaq üçün xeyli vaxt, sbir v bacariq tlb olunur. SketchUp proqraminda fotoqrafiyalar sasinda da model yaratmaq imkani vardir. Sizin hr biriniz, yqin ki, fotokil çkmisiniz. Bunu rqmli kamera il etmsniz d, mobil telefon vasitsil etmisiniz. SketchUp-da JPG, TIFF, PNG v PDF formatinda olan fayllari import etmk imkani var. Çkdiyiniz fotolari SketchUp proqraminda bir neç yolla istifad ed bilrsiniz. mport olunmu fotoqrafiyalari sthlrin üzrin "yapidirmaqla" binalarin v digr obyektlrin real fotomodelini yaratmaq olar. Lakin fotoqrafiyalar daha çox mürkkb obyektlrin modelinin qurulmasi zamani vzsiz "Fotoqrafiya" sözünün yunancaolur. dan hrfi trcümsi "iiqla yaziBel ki, modelini qurmaq istdiyiniz fotoram" anlamini verir. Fotoqrafiyaqrafiya proqramin rsm sahsin import edilir. nin yaranma tarixi 19 avqust Sonra kildki obyektin konturu üzr hrkt 1839-cu il hesab olunur.

2. MODELLDRM

47

etmkl xtlr çkilir. Bu üsul hm d ona gör Piramida ndir? Daha hansi lverilidir ki, burada obyektin elementlri üçölçülü hndsi fiqurlari arasindaki mütnasiblik saxlanilir. taniyirsiniz? Bu bölümün sonunda müxtlif modellrin qurulmasi zamani tez-tez siz lazim olacaq bir fiqurun modelinin yaradilmasi texnologiyasi il tani olaq. Konus, yaxud piramidanin üçölçülü modelini yaratmaq üçün SketchUp proqraminda aaidaki altlrl ilmyi bacarmaq lazimdir: · Rectangle (Düzbucaqli) alti · Move (Yerdyim) alti · Line (Xtt) alti

Çalima 8. Piramidanin çkilmsi 1. Rectangle altindn istifad etmkl tplrindn biri koordinat balanicinda olan kvadrat çkin. Çkdiyiniz düzbucaqli kvadrat klini aldiqda onun diaqonali qiriq-qiriq xtl göstrilir v ekrana "Square" (kvadrat) sözü çixir.

2.

Line altindn istifad etmkl kvadratin diaqonallarini çkin (baqa sözl, onun qari tplrini birldirin).

48

3. Move altini seçin. 4. Göstricini diaqonallarin ksidiyi nöqtnin üzrin aparin. Ekrana "Endpoint" yazisi çixacaq.

5. Siçanin sol düymsini çiqqildadin. 6. Göstricini göy ox boyunca yuxari hrkt etdirin. stdiyiniz hündürlüy çatdiqda siçanin düymsini buraxin.

49

Sual v tapiriqlar

1. Model v modelldirm ndir? 2. N üçün bir real obyektin bzn bir neç modeli qurulur? 3. Tmsillri model hesab etmk olarmi? gr olarsa, onlari modelin hansi növün aid etmk olar? 4. Keçdiyiniz fnlrd müxtlif modellr nümunlr göstrin. 5. Üçölçülü qrafika ndir? 6. Paint proqraminda hansi qrafik primitivlrdn istifad olunur? 7. Qrafik redaktorda "sürüklmk" mliyyati nec hyata keçirilir? 8. Google SketchUp qrafik redaktorunda yaradilmi modellrin gözdn keçirilmsi hansi prinsip saslanir? 9. Tillr hansi xasslr malik olur? 10. Üz ndir v onun hansi xüsusiyytlri var? 11. Üzlrin qalinlii olmursa, bs qalin sthlr nec düzldilir? 12. Üzün tillrindn birini sildikd n ba verir? Sbbini izah edin. 13. Stulun drsd öyrndiyiniz üsulla modelinin qurulmasi "çixma üsulu" adlanir. Sizc, tsvir olunan üsul n üçün bel adlandirilib? ncsntin hansi sahsind bu üsuldan istifad olunur? 14. "Toplama üsulu" il (ayri-ayri hisslri birldirmkl) stulun modelini qurun. 15. "Üslub" dedikd n baa düürsünüz? 16. Hr hansi model müxtlif üslublari ttbiq edin v onlari rssamliin siz tani olan janrlari il müqayis edin. 17. Küç fnrinin altindan keçrkn kölgniz nec dyick? 18. Hr hansi model kölg verin, sonra tarixi v zamani dyimkl kölgnin nec dyimsin diqqt edin. 19. "Hazir modellr kolleksiyasi"ndan maraqlandiiniz mövzu üzr model seçin v onu istyiniz uyun dyidirin.

50

TAR X Yer kürsinin üçölçülü modeli ­ qlobus Tarixi mnblr gör, ilk qlobusu miladdan önc II srd Malloslu Kratet hazirlayib (Mallos hri Kilikiya yaltind, indiki Türkiynin Çukurova bölgsind yerlirdi). ski dünyani tam ks etdirn ilk qlobuslar islamin qizil çainda (VIII ­ XIII srlr) hazirlanmidi. Bel nümunlrdn birini IX srd müslman corafiyaçisi v xritçisi l-Mmun düzltmidi. Baqa bir nümun 1267-ci ild astronom Camal d-Din Muhmmd ibn Tahir ibn Muhmmd l-Zydi l-Buxari trfindn hazirlanmi v Pekin aparilmidi. 1492-ci ild alman corafiyaünasi v syyahi Martin Behaym (1459-1507) trfindn hazirlanmi qlobus günümüzdk glib çatmidir. Yer kürsinin "Yer almasi" (Erdapfel) adlandirilan bu modelinin diametri 54 sm-dir. Bu qlobus hazirda Almaniyanin Nürnberq hrindki muzeyd saxlanilir. Dünyada n böyük qlobus 1998-ci ild AB-da hazirlanib v hmin qlobusun diametri 12,5 metr, çkisi 25 tondur.

Martin Behaymin "Yer almasi"

51 ÖZÜNÜ SINA Aaidaki mühakimlrdn hansi dorudur? 1. Qrafik modellr informasiya modelinin bir növüdür. 2. SketchUp modelind til görünmürs, demli, o mövcud deyil. 3. SketchUp proqraminda üz yaratmaq üçün xüsusi alt yoxdur. 4. SketchUp redaktorunda dörd qrafik primitivdn istifad olunur. 5. Üzün mövcud olmasi üçün onun 2 tilinin olmasi kifaytdir.

Düzgün cavablari söylyin 1. Maneken insanin ... modelidir. A. informasiya B. maddi C. qrafik D. riyazi 2. SketchUp proqrami ... irktinin mhsuludur. A. Microsoft B. Adobe C. Google D. Mozilla 3. SketchUp proqraminda ... qrafik primitiv hesab olunmur. A. nöqt B. xtt C. düzbucaqli D. dair 4. SketchUp redaktorunda bütün modellr ... sasinda yaradilir. A. xtlr v dairlrin B. xtlr v qövslrin C. tillr v üzlrin D. tillr v düzbucaqlilarin

52

LAYHLR LAYH 2-1 nternetd axtari aparmaqla Google SketchUp redaktoru üçün üçölçülü modellr tapin. Ümumi istifad üçün nzrd tutulmu hmin modellri kompyuteriniz köçürün v redaktorda baxin. LAYH 2-2 Google SketchUp redaktorunda oxuduunuz mktbin üçölçülü modelini qurun. BRG LAYH Yaadiiniz bölgd mrmrdn (qranitdn) v tuncdan hazirlanmi heykllri aradirin. Onlarin hazirlanmasinda "toplama", yoxsa "çixma" üsulundan istifad olunmasi haqqinda mlumat hazirlayin. Heykltraliin uyun janrlari haqqinda bilgilrinizi d hesabata daxil edin.

TNQD BAXI Yer kürsinin xritlrini v qlobusu müqayis edin. Qlobusun üstünlüklrini qeyd etmkl mtn redaktorunda qisa hesabat hazirlayin. Hesabata qlobusun çatimayan chtlri haqqinda fikirlrinizi d lav edin.

MASAÜSTÜ

NRYYAT

· "Çap mhsullari" dedikd n baa düülür · Bir neç dqiqy "divar qzeti"ni nec hazirlamaq olar · Çap mhsullarinin hansi növlri var · nformasiya bülleteni ndir v onu nec yaratmaq olar · Çap mhsullarinin rng v rift sxemi nec dyidirilir · Ayri-ayri mtn çrçivlrini birldirmk olarmi · nformasiya bukletini nec hazirlamaq olar

54

3.1.

MASAÜSTÜ NRYYAT SSTEMLR. MICROSOFT PUBLISHER TTBQ PROQRAMI Bu drsliyi nr adlandirmaq olarmi? Niy?

Nr dedikd nr edilmi, çapdan çixmi kitab, jurnal, mcmu v s. nzrd tutulur. Nr mhsullarinin iki sas növü var: vrq tipli nr mhsulu v kitab tipli nr mhsulu. Vrq tipli nr mhsulu bir, yaxud bir-birin bitidirilmmi bir neç vrqdn ibart çap mhsuludur (msln: afialar, bukletlr, blanklar, qzetlr, xritlr, plakatlar, tqvimlr). Kitab tipli nr mhsulu bir-birin bitidirilmi v cildlnmi çap mhsuludur (msln: broüralar, kitab Buklet tipli tqvimlr, jurnallar, kitablar). Bir neç onillik bundan önc professional sayilan bülleten, yaxud hesabatlar bir neç nfrin birg gücü saysind hazirlana bilrdi. Rssamlar qrafikalari v illüstrasiyalari çkirdilr, düzücülr (mürttiblr) mtnlri yiirdilar, dizaynerlr is shiflrin maketlrini çap Blank üçün hazirlayirdilar. Çox zaman bu proses yetrinc baha baa glirdi. Bu gün is frdi kompyuterlrin v baha olmayan proqram tminatinin kömyi il clbedici, pekarcasina trtib olunmu sndlr hazirlamaq olar. Bu mqsdl xüsusi proqramlardan istifad olunur. Masaüstü nriyyat proqramlari adlandirilan bu proVrq qramlar professional sviyyd nr mhsullari hazirVrq tipli nr mhsullari lamaa v çap etmy imkan verir. Bu proqramlarin kömyi il reklam bukletlri, broüralar, tbrik üçün poçt kartlari, kataloqlar, informasiya bülletenlri v firma blanklari çap etmk olar. Hazirda n geni yayilmi masaüstü nriyyat proqramlari ­ Microsoft Publisher, Adobe PageMaker v QuarkXPress proqramlaridir. Növbti drsd bel sistemlrdn biri ­ Microsoft Broüra Publisher il ilycksiniz. ndis nr iind vacib Kitab tipli nr mhsulu olan bzi anlayilarla tani olaq. Nr mhsullarinin daha gözl, professional görünmsi üçün riftlrin düzgün seçilmsinin önmi böyükdür. rift eyni üsluba, yazili klin, qalinlia v ölçüy malik olan

3. MASAÜSTÜ NRYYAT

55

simvollar yiinidir. Yqin ki, mtn redaktorunda i zamani Times New Roman, Arial üslublu riftlrdn istifad etmisiniz. Üslubuna gör riftlri iki qrupa ayirirlar: çixintili riftlr v çixintisiz riftlr.

Kompyuterdn istifad etmkl mtn v qrafik görüntülrin kombinasiyasindan gözl trtibatli sndlrin hazirlanmasi prosesi masaüstü nriyyat adlanir.

Çixintili rift

Çixintisiz rift

Simvollarinin aai, yaxud yuxari uclarinda qisa trixlri, yaxud naxilari olan rift çixintili rift adlanir. Çixintisiz riftlrd is bel trixlr, yaxud naxilar olmur.

Bu cüml çixintili riftl yazilib. Bu cüml çixintisiz riftl yazilib.

Çixintili riftlrdn böyük mtn bloklarinda, çixintisiz riftlrdn is, adtn, baliqlarda istifad olunur. Mtnd simvollarin yazili klinin d önmi böyükdür. Dörd sas yazili klindn istifad olunur: Normal, Kursiv, Qalin v Qalin kursiv. Mtnd oxucunun diqqtini nys clb etmk üçün, yaxud nys xüsusi münasibt bildirmk üçün kursiv kli münasib olur. Hansi mtn redakQalin yazili klindn güclü vurulama vasitsi kimi torlarini taniyirsiniz? Bs killrl istifad olunur. Elc d bu kildn sndin trtibati ilmk üçün hansi zamani baliqlarda istifad olunur. qrafik redaktora Mtni baximli edn amillrdn biri d oradaki üstünlük verirsiniz? simvollarin ölçüsüdür. Nriyyat iind simvollarin ölçüsünü göstrmk üçün "keql" anlayii ildilir. Arial, Tahoma çixintisiz riftlrdir. Keql punktla ölçülür (pt). 1 punkt 0,35 millimetr Times, Palatino brabrdir. Adtn, sndlrd riftin 12, yaxud 14 pt Linotype çixintili riftlrdir. ölçülrindn istifad olunur. Masaüstü nriyyat proqramlarinda ilyrkn çap olunacaq vrqin ölçülri il bali da müyyn bilgilr malik olmaq zruridir.

56

3-1. Çap vrqinin ölçülri

3. MASAÜSTÜ NRYYAT

57

Kaiz formatlari yaradilarkn sas olaraq ölçülri 841 mm × 1189 mm v sahsi 1 m2 olan kaiz vrqi götürülüb. Bu format A0 adlandirilib. Qalan ölçülr is vrqi qisa trf boyunca iki brabr hissy bölmkl alinir. Baqa sözl, hr növbti formatli vrqin sahsi vvlkindn iki df kiçik olur. Demli, dftrxana ilrind geni istifad olunan A4 vrqinin sahsi , ölçülri is 210 mm × 297 mm-dir. A6 ­ 105 mm × 148 mm A5 ­ 210 mm × 148 mm A4 ­ 297 mm × 210 mm A3 ­ 297 mm × 420 mm A2 ­ 420 mm × 594 mm A1 ­ 594 mm × 841 mm A0 ­ 841 mm × 1189 mm ü Nr dedikd nr edilmi, çapdan çixmi kitab, jurnal, mcmu v s. nzrd tutulur. Nr mhsullarinin iki sas növü var: vrq tipli nr mhsulu v kitab tipli nr mhsulu. ü Masaüstü nriyyat proqramlari professional sviyyd nr mhsullari hazirlamaa v çap etmy imkan verir. ü Nr mhsullarinin daha gözl, professional görünmsi üçün riftlrin düzgün seçilmsinin önmi böyükdür. rift eyni üsluba, yazili klin, qalinlia v ölçüy malik olan simvollar yiinidir. ü Üslubuna gör riftlri iki qrupa ayirirlar: çixintili riftlr v çixintisiz riftlr. Çixintili riftlrdn böyük mtn bloklarinda, çixintisiz riftlrdn is, adtn, baliqlarda istifad olunur. ü Mtnd simvollarin dörd sas yazili klindn istifad olunur: normal, kursiv, qalin v qalin kursiv. ü Nriyyat iind simvollarin ölçüsünü göstrmk üçün "keql" anlayii ildilir. Keql punktla ölçülür (pt). 1 punkt 0,35 millimetr brabrdir. ü Dftrxana ilrind geni istifad olunan A4 formatli vrqin sahsi 1/16 m 2, ölçülri is 210 mm x 297 mm-dir.

58

3.2. NFORMASYA BÜLLETEN

Sinif otainizda hansi növ nr mhsullari var? Hr bir nr mhsulunun hazirlanmasi bir neç mrhldn keçir. Bunun üçün vvlc, yaratmaq istdiyiniz nr mhsulunun növünü seçmk lazimdir. Nriyyat ii üçün nzrd tutulmu proqramlarin ksriyyti bir neç növ nr mhsulu hazirlamaa imkan verir. Bu proqramlarda hazir dizayn elementlrindn istifad olunur. Nr mhsulunun növü seçildikdn sonra növbti addim snd bütövlükd dizayn seçmkdir. Nr mhsulunun dizaynina mtnin formatlanmasi, shiflrin nianlanmasi, qrafik elementlrin xüsusiyytlri aiddir. Buna gör d göstriln obyektlri müstqil yaratmaa ehtiyac qalmir. Masaüstü nriyyat proqramlarinda mtnlr üçün hazir çrçivlr (doldurucular) olur. Hmin çrçivlr mtnlr doldurulur; msln, doldurucularda "Adresatin adi", yaxud "irktin adi" kimi yazilar ola bilr. Ola bilr ki, siz lav doldurucular lazim olsun. Bu halda yeni mtn çrçivlri yarada v ora öz mtninizi lav ed bilrsiniz. lkin mtnlr, adtn, mtn redaktorlarinin kömyi il yaradilir. Bütün masaüstü nriyyat proqramlarinda mtn qrafik tsvirlr lav etmk imkani vardir. nformasiya bülleteni ­ ictiMtn v qrafik materiallar toplandiqdan sonra mai dyri olan hadis, monlari shifd optimal yerldirmk lazimdir. sl, i haqqinda qisa rsmi Nr mhsulunun clbedici v yani olmasi üçün mlumatdir. bu çox vacibdir. Hr bir mtn bloku v tsvir ayrica obyekt kimi olduundan onlari istniln yer qoymaq çox asandir. Bu bölümd masaüstü nriyyat sistemlrin aid ediln proqramlardan biri -- Microsoft Publisher ("Maykrosoft pablier") il tani olacaqsiniz.

3. MASAÜSTÜ NRYYAT

59

Adindan da göründüyü kimi, Publisher proqrami nr mhsullarinin hazirlanmasi üçün nzrd tutulub. Bu proqram vasitsil cmi bir neç addima bülletenlr, broüralar, elanlar, sertifikatlar, vizit kartlari kimi çap mhsullari hazirlamaq mümkündür. Dorudur, sadalanan bu mhsullari mtn emali proqramlarinda da yaratmaq olar, ancaq bu sahd Publisher proqraminin imkanlari daha genidir. Bu proqram htta veb-shiflrin hazirlanmasi üçün d gözl vasitdir.

Baliq zolai Menyu zolai Altlr zolai

Tapiriqlar paneli

3-2. Microsoft Publisher proqraminin ba pncrsi

Göstriln mhsullardan hansinin yaradilmasindan asili olmayaraq Publisherd ii "bo vrqdn" balamaa grk yoxdur. Burada hr bir çap mhsulu üçün çoxlu sayda professional hazir maket tklif olunur. balamaq üçün, sadc, xounuza gln maketi açmaq kifaytdir. Maketi açdiqdan sonra siz mtn v rsmlr üçün nzrd tutulmu yerlri doldurmalisiniz. Bundan baqa, rng sxemini v rift sxemini dyidirmkl, maket yeni elementlr artirmaqla, yaxud müyyn elementlri uzaqladirmaqla maketi öz istyiniz tamamil uyunladira bilrsiniz.

60

Çalima 1. Yeni bülletenin yaradilmasi 1. Microsoft Publisher proqramini baladin (bax 3-2). 2. Ekranin solunda ks olunan New Publication tapiriqlar panelind nr növlri siyahisindan Publications for Print növünü, sonra is Newsletters növünü seçin. Bu zaman pncrnin sa hisssind informasiya bülletenlrinin müxtlif ablon nümunlri ks olunacaq (3-3).

3-3. nformasiya bülletenlrinin ablon nümunlri

3. Lazim olan ablonu seçin. nformasiya bülleteninin yaradilmasi Sehrbazi baladilacaq. 4. Sehrbaz ekrana Personal Information dialoq boksunu çixaracaq. Cancel düymsini çiqqildadin. Ekranin sol trfind ks olunan Newsletter Options tapiriqlar panelind Page Content bndini çiqqildadin v sndiniz üçün sütunlarin sayini göstrin (3-4). 5. File menyusunda Save komandasini yerin yetirin. 6. Fayla ad verin. Publisher proqrami bu fayli 3-4. Bülletend sütunavtomatik olaraq .pub uzantisiyla saxlayacaq. larin sayinin seçilmsi 7. Save düymsini çiqqildadin.

3. MASAÜSTÜ NRYYAT

61

Microsoft Publisher proqraminda xüsusi çrçivlrdn istifad etmkl siz öz informasiya Publisher proqraminda hazirbülleteniniz nian qoya bilrsiniz. Bunlar hm lanan nr mhsullarinin elemtn, hm d qrafik çrçivlr ola bilr. Bül- mentlri, o cümldn mtn letend olan çrçivlrin hr hansi birini çiqqil- bloklari bir-birindn asili datmaqla siz balii, mtni, yaxud kli d- deyil. stniln elementi tlb olunan yerd yerldirmk yidirmk imkani ld edirsiniz. v hr bir elementin ölçülriMüyyn mtn çrçivsind yerln mtni ni, formasini, xarici görünüdyidirmk üçün siçanin göstricisini hmin ünü dyidirmk olar. çrçivnin istniln yerin aparib sol düymni çiqqildatmaq v öz mtninizi klaviaturadan daxil etmk lazimdir. Yeni mtn bülletenin ablonunda olan mtni vz edck. Çalima 2. Mtn çrçivlrinin doldurulmasi 1. Standart altlr zolainda Zoom In düymsini çiqqildadin. Bundan sonra üzrind ilycyiniz bülletenin görüntüsü böyüyck. 2. Lead Story Headline mtn çrçivsinin istniln yerini çiqqildadin v sas mqalnin baliini klaviaturadan daxil edin. 3. sas mqal çrçivsind verilmi tövsiylrl tani olun v bu mtn çrçivsinin istniln yerini çiqqildadin. ndi siz tövsiy xarakterli mtni öz mqalnizin mtni il vz ed bilrsiniz. Eyni qayda il baqa mtn çrçivlrindki mtnlri d dyidir bilrsiniz. 4. Mtn çrçivlrinin ölçülrini dyidirmk üçün mtn sahsini bir df çiqqildadin v siçanin göstricisini mtn çrçivsinin perimetri boyunca yerln kiçik a tutacaqlardan birinin üzrin aparin. Bu zaman göstrici öz formasini dyirk ikiyönlü ox klini alacaq. Siçanin sol düymsini basib saxlamaqla tutacai dartin. Hrkt istiqamtindn asili olaraq çrçivnin ölçülri böyüyck, yaxud kiçilck. 5. Bülletenin baqa shifsin keçmk üçün proqram pncrsinin aai hisssind yerln simgsini çiqqildadin. 6. Save komandasindan istifad etmkl informasiya bülletenini yazib saxlayin.

62

3.3.

MTN ÇRÇVLR L Mtnin redaktsi dedikd n nzrd tutulur?

Bildiyiniz kimi, masaüstü nriyyat proqramlarinda mtnlr üçün hazir çrçivlr (doldurucular) olur. Hmin çrçivlr mtnlr doldurulur. lkin mtnlr, adtn, mtn redaktorlarinin kömyi il yaradilir. Hr bir mtn bloku v tsvir ayrica obyekt kimi olduundan onlari istniln yer qoymaq çox asandir. Mtn cari çrçivy yerlmy bilr. Bel olduqda o, avtomatik olaraq hmin çrçivy bitiik olan baqa çrçivy keçir. Bir-birin birlmi mtn çrçivlri bir neç shifydk uzana v bir neç sütundan ibart ola bilr.

Çalima 3. Mtn çrçivlrinin birldirilmsi v ayrilmasi 1. gr bir neç mtn çrçivsi bir-biriyl birldirilmis, yni onlarda bir mqalnin mtni yerldirilmis, onda bu çrçivlrin hat etdiyi sahnin sol yuxari, yaxud sa aai küncünd Go to Previous Text Box v Go to Next Text Box düymlri görsnir. Onlardan hr hansi birini çiqqildadin v siz mhz hansi çrçivlrin bir-biriyl birlmi olduqlarini bilcksiniz.

2. Bir-biriyl bali olan iki mtn çrçivsini ayirmaq üçün birinci çrçivni, sonra is altlr zolainda Break Forward Link düymsini çiqqildadin. Ayrilmi çrçivnin mtni Text in Overflow adli xüsusi sahy yerldirilir. Bu sah ekranda görünmür. Mtn çrçivsinin aai hisssind simgsi ml glir ki, bu da mtnin bir hisssinin gizldilmi olduunu göstrir.

3. MASAÜSTÜ NRYYAT

63

3. Mtn çrçivsini böyüdün, yaxud mtnin gizldilmi hisssini baqa sahy köçürün.

4. Mqalni baqa mtn çrçivsind "davam etdirmk" üçün önc airi mtnin olduu çrçivni, bundan sonra is altlr zolaindaki Create Text Box Link düymsini çiqqildadin. Bu zaman siçanin göstricisi "içrisind mtn olan" dolça klini alacaq ( ). 5. ndi mtnin artiq hisssini bo mtn çrçivsin "tökmk" üçün siçanin dolçakilli göstricisini hmin çrçivnin içrisin aparin v sol düymni çiqqildadin. 6. gr faylin importu zamani mtnin hamisi çrçivy siimirsa, onda ekrana avtomatik köçürm funksiyasindan istifad edilib-edilmmsi haqqinda soru çixacaq. nformasiya bülletenin lazimi miqdarda mtn sahsi lav etmk olar. Çalima 4. Yeni mtn çrçivsinin yaradilmasi 1. Proqramin ba pncrsinin sol qirai boyunca yerln Objects altlr zolainda Text Box düymsini çiqqildadin. 2. Siçanin göstricisini bülletenin lazim olan yerin aparin v sol düymni basili saxlayaraq yeni çrçiv çkin.

3. Redakt rejimin keçmk üçün mtn çrçivsinin istniln yerini çiqqildadin. 4. Zrurt varsa, Formatlama altlri zolaindan istifad etmkl mtnin üslubunu (simvollarin riftini, ölçüsünü v üslubunu) dyidirin, sonra is mtni klaviaturadan daxil etmy balayin.

64 Bülletend olan bzi sahlr sizin üçün grksiz ola bilr. Çalima 5. Mtn çrçivlrinin uzaqladirilmasi 1. Bir mtn çrçivsini uzaqladirmaq üçün siçanin göstricisini onun üzrin aparib sa düymni çiqqildadin. Açilan kontekst menyusundan Delete Object komandasini seçin. 2. Bir neç obyekti uzaqladirmaq üçün hmin obyektlri "lasso" üsuluyla seçdirin. Bunun üçün göstricini hmin obyektlrdn knar bir yer aparin, siçanin sol düymsini basib saxlamaqla onu el hrkt etdirin ki, bütün grksiz obyektlr çrçivy alinsin. 3. <Delete> klaviini basin, yaxud siçanin göstricisini seçdirilmi obyektlr qrupunun istniln yerin aparib sa düymni çiqqildadin. Açilan kontekst menyusundan Delete Object komandasini seçin.

3.4.

NFORMASYA BUKLET Mtnd "buklet" sözünün trcümsi il tani olun. Sizc, bel adlandirilmanin sbbi ndir? Bukletlr populyar olan kiçik poliqrafiya formalarindan biridir. O, iki paralel qatlamasi olan vrqdir. Bu cür forma ona yicamliq verir v onu quruluca informasiya bloklarina ayirir. Bukletlr srgilr, tqdimatlar, reklam kampaniyalari aparilan yerlrd tklif olunan mallar v xidmtlr haqqinda mütrilri mlumatlandirmaq üçün ideal vasitdir. Savadli trtib olunmu bukletd mütrilri maraqlandiran balica suallarin cavabi verilir. Bukletin dizaynini hazirlamaq üçün ümumi halda aaidaki elementlr lazim olur: loqotip, laq mlumati, qrafik materiallar v mtnlr.

"Buklet" fransizca "bouclett" sözündn olub "halqaciq" kimi trcüm olunur. Adtn, bukletlr A4, yaxud A3 ölçülü kaizdan hazirlanir v tabairli kaizda çap olunur.

3. MASAÜSTÜ NRYYAT

65

Çalima 6. nformasiya bukletinin yaradilmasi 1. Microsoft Publisher proqramini baladin. 2. Ekranin solunda ks olunan New Publication tapiriqlar panelind nr növlri siyahisindan Publications for Print növünü, sonra is Brochures növünü seçin. Bu zaman pncrnin sa hisssind informasiya bukletlrinin müxtlif ablon nümunlri ks olunacaq. 3. Lazim olan ablonu seçin. nformasiya bukletinin yaradilmasi Sehrbazi baladilacaq. 4. Sehrbaz ekrana Personal Information dialoq boksunu çixaracaq. Cancel düymsini çiqqildadin. 5. gr bukleti poçtla göndrmli olacaqsinizsa, Brochures Options tapiriqlar panelinin Customer Address bölümünd Include variantini çiqqildadin (3-5). 6. gr buklet forma lav etmk lazimdirsa, Form bölümündki Order form (Sifari formasi), Response form (Cavab formasi), yaxud Sign-up form (mza formasi) variantlarindan birini seçin. 7. Mtn çrçivlrind olan mtnlri öz mtnlrinizl vzlyin. 8. Bukletin rng sxemi sizi qane etmirs, onu dyidir bilrsiniz. Bununçün Brochures Options tapiriqlar panelind Color Schemes istinadini çiqqildadin. Bülletend olduu kimi, burada da ya 3-5. Brochures Options tklif olunan rng sxemlrindn birini seç, yaxud tapiriqlar paneli da Custom color scheme istinadina daxil olmaqla öz rng sxeminizi yarada bilrsiniz. Çox zaman mtnin ölçüsü avtomatik olaraq el tnzimlnir ki, mtn çrçivsi tam doldurulsun. Lakin mtnin ölçüsünü l il d dyimk olar. Çalima 7. Sahdki mtnin ölçülrinin dyidirilmsi 1. Mtn çrçivlrini çiqqildadin. 2. Format menyusunda AutoFit Text bndin keçin v Do Not Autofit komandasini seçin. 3. Mtni seçdirin v Formatlama altlri zolainda Font Size siyahisindan mtnin yeni ölçüsünü seçin.

66

Çalima 8. killrin vzlnmsi 1. Siçanin göstricisini dyidirmk istdiyiniz klin üzrin aparin v sa düymni çiqqildadin. Açilan kontekst menyusunda Change Picture bndini seçin. 2. Yeni klin yerldiyi qovluu tapin. 3. Buklet yerldirmk istdiyiniz kli tapin v onu qoa çiqqildadin. Publisher kil üçün lazim olan ölçülri avtomatik müyynldirck. 4. Zrurt olarsa, bu proseduru digr killr üçün d tkrarlayin.

gr Change Picture komandasi ks olunmursa, ola bilr, kil baqa obyektlrl qrupladirilib. Bu halda klin üzrind siçanin sa düymsini çiqqildadin v açilan kontekst menyusunda Ungroup komandasini seçin. Bundan sonra is dyimk istdiyiniz kli seçdirmk üçün yenidn siçanin sa düymsi il çiqqildadin. Açilan menyudan Change Picture bndini seçin. Buklet tlb olunan kl düdükdn sonra onu yazib saxlayin. Bunun üçün File menyusunun Save As komandasindan istifad edin.

67

Sual v tapiriqlar

1. Hansi nr mhsulu növlrini taniyirsiniz? 2. Masaüstü nriyyat ndir? 3. rift ndir v o, hansi parametrlrl xarakteriz olunur? 4. Bu drslikd drslrin baliinda v sas mtnlrd hansi riftlrdn istifad olunub? 5. A2 formatli vrqin sahsi n qdrdir? 6. nformasiya bülleteni ndir v Microsoft Publisher proqraminda o, nec hazirlanir? 7. stdiyiniz fnn üzr müyyn mövzuda bülleten hazirlayin. 8. Publisher-in tklif etdiyi maketlrdn istifad etmkl ilin sevdiyiniz fsli haqqinda informasiya bülleteni hazirlayin. 9. stdiyiniz mövzuda informasiya bülleteni yaradin. 10. Buklet ndir v ondan hansi mqsdlr üçün istifad olunur? 11. Bukletlr harada rast glmisiniz? 12. stdiyiniz mövzuda buklet hazirlayin.

68

ÖZÜNÜ SINA Aaidaki mühakimlrdn hansi dorudur? 1. Microsoft Word masaüstü nriyyat proqramidir. 2. Böyük mtn bloklarinda, adtn, çixintili riftlrdn istifad olunur. 3. A1 formatli vrqin sahsi 0,5 m2- brabrdir. 4. Microsoft Publisher proqram tminatinin proqramladirma altlri sinfin aiddir. 5. "Buklet" sözü fransizcadan trcümd "düzbucaqli" anlamini verir.

Düzgün cavablari söylyin 1. ... kitab tipli nr mhsuluna aid deyil. A. Broüra B. Jurnal C. Qzet D. Tqvim 2. ... masaüstü nriyyat proqramlaridir. A. Microsoft PowerPoint, Microsoft Publisher B. QuarkXPress, Adobe PageMaker C. Adobe PageMaker, Microsoft Word D. Microsoft Publisher, Microsoft Word 3. Üslubuna gör riftlri ... qruplarina ayirirlar. A. normal, qalin B. normal, kursiv C. Times, Arial D. çixintili, çixintisiz 4. A2 formatli vrqin sahsi ... brabrdir. B. 1/4 m2 A. 1/2 m2 2 C. 1 m D. 2 m2 5. Microsoft Publisher proqraminda ... yaratmaq mümkün deyil. A. qrafik fayllar B. buklet C. bülleten D. veb-shif

69

TAR X Kitab çapi Bizim indi gördüyümüz kild olan kitablar orta srlrd çap olunmaa balayib. Müasir kitab çapinin ixtiraçisi Almaniyanin Mayns hrindn olan ohann Quttenberq (1400-1468) hesab olunur. Lakin onun ttbiq etdiyi v tkmilldirdiyi texnika daha qdimdir. Hl miladdan önc 175-ci ild Çin imperatorunun saray alimlri mühüm frmanlari, eirlri v tarixi mlumatlari glck nsillr saxlamaq üsulunu ilyib hazirlamidilar. Uzun zaman v qüvv srf edilmkl lazim olan mtnlr da lövhlr üzrind oyulurdu. Sonra nmlndirilmi kaizi hmin dalara el sixirdilar ki, kaizin üzrini tula örtdükd ksilmi yazi simvollarinin yeri qara kaizda a qalirdi. Bellikl, çinlilr istdiklri qdr bel basma ed v onlari bütün imperiyaya yaya bilirdilr. Sonralar çinlilr da vzin aac lövhlrdn istifad edirdilr. Hr bir iar aac üzrind çevrilmi kild ksilirdi v onlar qabariq olurdu. Sonra onlari boyayirdilar v kaiz üzrin basirdilar. Çinlilr bu yolla hl VII srd tkc dini v elmi mtnlri deyil, hm d oyun kartlari, tqvimlr v htta kaiz pullar çap edirdilr. 868-ci ild çap olunmu "Almaz sutra" adli kitab günümüzdk saxlanmidir.

Britaniya muzeyind saxlanilan "Almaz sutra" (868)

70

LAYHLR LAYH 3-1 Mtn redaktorundan, yaxud masaüstü nriyyat proqramindan istifad etmkl özünüz haqqinda qisa hekay yazin (adiniz ndir, neç yainiz var, hansi sinifd oxuyursunuz, n il maraqlanirsiniz). Hekayniz illüstrasiyalar lav edin. in sonunda onu printerd çap edin. Bu iiniz nr mhsullarinin hansi növün aiddir? LAYH 3-2 Publisher proqraminin imkanlarindan istifad etmkl tqvim düzldin. Bu mqsdl nr mhsullarinin Calendars növündn istifad edin. BRG LAYH Vizit kartlari v onlarin növlri haqqinda mlumat toplayin. Publisher proqraminin (Invitation Cards) vasitsil özünüzün xsi v rsmi vizit kartinizi hazirlayin. Hr bir kartin tlblr cavab verib-vermdiyini qrupda müzakir edin.

TNQD BAXI Siz kompyuterd aaidaki ilri yerin yetirmk tapirilib: · mktub yazmaq; · drs cdvlini qurmaq; · hesablamalar aparmaq; · divar tqvimi hazirlamaq; · vizit karti hazirlamaq. Hr bir ii görmk üçün siz tani olan hansi proqramlardan istifad edrdiniz? Bu ilri kompyutersiz nec yerin yetirmk olar? Münasib bildiyiniz proqramda cdvl qurun. Birinci sütunda sadalanan ilrin adlarini, ikinci sütunda bu ilrin kompyuterd icrasinin, üçüncü sütunda is onlarin kompyutersiz yerin yetirilmsinin üstün v zif chtlrini qeyd edin.

ALQORTMLDRM

· Alqoritm v alqoritmldirm ndir · Alqoritmin sas xasslri hansilardir · Qurulu baximindan alqoritmlr hansi sas növlr bölünür · Xtti, budaqlanan v dövri alqoritmlrdn mhur msllrin hllind nec istifad etmk olar · ddlr ardicilliinda n böyük v n kiçik ddi nec tapmaq olar · ddlr ardicilliini nec çeidlmk -- onlari artma, yaxud azalma sirasiyla nec düzmk olar

72

4.1.

ALQORTM ANLAYII Günel v Fatim kulinariya kitabindan götürdüklri resept üzr piroq biirdilr. Eyni keyfiyytli mhsullardan istifad etslr d, Fatimnin biirdiyi piroq daha dadli alindi. Sizc, bu frqlr hansi sbblrdn ola bilr?

nsan hr gün hlli vacib olan müxtlif çtinlikli çoxlu sayda msllrl qarilair. Htta bzilri o drcd çtin olur ki, onlarin hllini tapmaq üçün uzun müddt düünmk lazim glir. Bzi hallarda is hlli tapmaq mümkün olmur. Digrlri is ksin, o qdr sad olur ki, onlar avtomatik kild hll edilir. "Universitet qbul olmaq" kimi bir mslnin hlli "Dondurma almaq" kimi bir mslnin hllindn daha çtindir v onun hlli üçün daha çox sayda çtin mliyyatlarin yerin yetirilmsi tlb olunur. Bununla yanai, htta n sad mslnin hlli d, adtn, bir neç ardicil mrhl v ya addimlarin yerin yetirilmsindn ibartdir. Atilacaq addimlarin qabaqcadan plani tutulsa, qoyulmu mqsd çatmaq daha asan olur. Adtn, biz vrdi etdiyimiz hrktlri düünmdn, mexaniki yerin yetiririk; msln, sizin hr biriniz açarla qifili nec açmai yaxi bilirsiniz. Ancaq bu mslni balaca uaa öyrtmk istsniz, hm hr bir hrkti, hm d onlarin yerin yetirilm ardicilliini dqiq izah etmlisiniz:

1. Cibindn açari çixart. 2. Açari qifilin deiyin sal. 3. Açari saat qrbinin ksi istiqamtind iki df firlat. 4. Açari deikdn çixart. gr mqsdimiz qapinin qifilini açmaqdirsa, bu sadalanan hrktlri ardicil yerin yetirsk, öz mqsdimiz çatariq. Alqoritm qoyulmu mslnin hllin aparib çixaran sonlu sayda mllr (hrktlr) ardicilliidir. Msllrin hlli üçün alqoritmlrin ilnib hazirlanmasi prosesin alqoritmldirm deyilir.

4. ALQORTMLDRM

73

stniln hrktlr ardicilliina alqoritm demk olmaz. Baqa sözl, alqoritm müyyn xasslr malik olmalidir: 1. Müyynlik; alqoritmin hr addimi aydin, dqiq, birmnali olmalidir. 2. Kütlvilik; eyni bir alqoritm müxtlif msllrin hllin ttbiq edil bilmlidir. 3. Nticlilik; alqoritm axtarilan nticnin alinmasina aparib çixarmalidir. Alqoritmin xasslri

XX yüzilin texniki chtdn mürkkb olan bir çox layihlrind (yeni avtomobillrin, binalarin, tyyarlrin v s. yaradilmasinda) buraxilmi yanliliqlar thlil olunmudur. Thlillr göstrmidir ki, hmin yanliliqlarin ksriyyti alqoritmik yanliliqlardir, yni onlar hrktlr ardicilliinin düzgün müyynldirilmmsi sbbindn yaranib.

Müyynlik

Msl. Kiçik dmir yolu stansiyasinda lokomotivi v üç vaqonu olan qatar dayandi. Bu vaqonlarda fhllr var v onlar stansiyada müyyn tikinti ilrini görmlidirlr. Bu zaman stansiyaya bu qatarin ardinca rniin qatari yaxinlair. Dmir yolu birxtli olduundan öndki qatar rniin qatarina yol vermlidir. Bunun üçün stansiyadaki dalan yolundan istifad etmk olar. Lakin dalan yoluna ya lokomotiv v bir vaqon, ya da iki vaqon yerlir. rniin qatarina nec yol vermk olar?

lkin vziyyt

Fhl qatari Srniin qatari

Nticlilik

Dalan yolu

Tlb olunan vziyyt

Kütlvilik

74

Hlli. 1-ci addim. Fhl qatari bo yolla dalanin balanicinadk gedir. Sonra geri hrkt edrk dalana girir. ki vaqon açilir v özü dalandan çixaraq irli hrkt edir.

2-ci addim. Srniin qatari dalanin balanicinadk hrkt edir. Fhl qatarinin dalanda olan iki vaqonunu özünün sonuncu vaqonuna qour v irli hrkt etmkl onlari dalandan çixarir. Sonra srniin qatari geri hrkr edrk dalanin giriini azad edir.

3-cü addim. Fhl qatari (lokomotiv v vaqon) geriy hrkt edrk dalana girir.

4-cü addim. Srniin qatari özünün son vaqonuna qoduu iki vaqonu açir v bo yolla lazim olan istiqamt hrkt edir.

5-ci addim. Fhl qatari (lokomotiv v vaqon) dalandan çixir, geriy hrkt etmkl öz vaqonlarina yaxinlair, onlari qour v öz ilkin dayandii yer qayidir.

4. ALQORTMLDRM

75

Bu göstrilr toplusu alqoritmin hr üç xasssini ödyir: 1. Müyynlik; hr bir addim aydin göstrilib, msln, "dalanin balanicinadk hrkt edir", "iki vaqon açilir" v s. 2. Kütlvilik; srniin qatarinda müxtlif sayda vaqonlar ola bilr, srniin qatarinin vzin yük qatari da ola bilr v s. 3. Nticlilik; göstrilr yerin yetirildikdn sonra gözlniln ntic alinacaq, yni srniin qatari öz yolu il hrktini davam etdirck.

"Alqoritm" sözü bu Abdullah Muhammd ibn Musa l-Xarzminin adindan qaynaqlanir. Bu alim txminn 820-ci ild yazdii "l-cbr v'l l-muqabala" srind ilk df olaraq mövqeli onluq say sisteminin tsvirini vermidir. l-Xarzmi yeni say sistemind hesablamalarin qaydasini formaladirmi v ddin yaziliinda buraxilmi mövqeyi göstrmk üçün 0 (sifir) rqmindn istifad etmidir. XII yüzilliyin birinci yarisinda l-Xarzminin bu sri latin dilin trcüm olunaraq Avropada yayildi. Trcümçi sr "Algoritmi de numero Indorum" ("Alqoritmi hind hesabi haqqinda") adini verdi. Bellikl, bu trcüm saysind "alqoritm" sözü Avropa dillrin keçdi. stniln hrktlr ardicilliina alqoritm demk olmaz. Qifilin açilmasi alqoritmind 2-ci v 3-cü addimlarin yerini dyisk, n ba verr? Biz mqsdimiz çata bilrikmi?

Riyaziyyatdan bir çox alqoritmlrl tanisiniz: çoxrqmli ddlrin toplanmasi, çixilmasi, vurulmasi, bölünmsi, adi ksrlr üzrind aparilan oxar mllr, Evklid alqoritmi v s.

ü Alqoritm qoyulmu mslnin hllin aparib çixaran sonlu sayda mllr (hrktlr) ardicilliidir. ü "Alqoritm" sözü IX srd yaami bu Abdullah Muhammd ibn Musa l-Xarzminin adindan qaynaqlanir. Onun txminn 820-ci ild yazdii "l-cbr v'l l-muqabala" sri XII srin birinci yarisinda latin dilin "Algoritmi de numero Indorum" ("Alqoritmi hind hesabi haqqinda") adi altinda trcüm olunmudu. ü Hr hansi hrktlr ardicilliinin alqoritm olmasi üçün o, üç xassy malik olmalidir: müyynlik, kütlvilik, nticlilik. Baqa sözl: 1) alqoritmin hr addimi aydin, dqiq, birmnali olmalidir; 2) alqoritm tkc ilkin verilnlrin bir qiymti üçün yararli olmamalidir, o hm d verilnlrin baqa qiymtlri üçün d istifad oluna bilmlidir; 3) alqoritm axtarilan nticnin alinmasina aparib çixarmalidir.

76

4.2.

SAS ALQORTMK KONSTRUKSYALAR. XTT ALQORTMLR N üçün alqoritmlrin yazilii üçün tbii dillr münasib deyil?

Alqoritmlri müxtlif formalarda vermk olar: tbii dild, xüsusi dild, düsturlarla, hndsi fiqurlar klind. Verilm formasinin seçilmsi mslnin xarakterindn asili olur. Hesablamalarla bali alqoritmi düstur, yaxud düsturlar ardicillii klind yazmaq olar. Çayin dmlnmsi alqoritmini nömrlnmi bndlrdn ibart cümllrl vermk daha lverilidir. Alqoritmlrin n sad verilm formasi onlarin tbii dild sözl yazili formasidir. Alqoritmin mahiyytini tqribi vermk lazim gldikd bu üsul çox lverili olur. Ancaq sözlr vasitsil heç d hmi ideyani dqiq ifad etmk mümkün olmur. Alqoritmi yani tsvir etmyin n geni yayilmi üsulu onun qrafik formada ­ blok-sxem klind verilmsidir. Bu forma sözl yazilia nisbtn daha yicamdir, daha yanidir, daha dqiqdir. Blok-sxem standart hndsi fiqurlardan ibart olur.

Blok-sxemin elementlri

Balanic / Son

Giri / Çixi

Emal

Seçim (rt)

Hr bir element alqoritmin bir hisssidir. Blok-sxemd mliyyatlar (hrktlr) düzbucaqlilarla, rtin yoxlanilmasi is rombla göstrilir. Giri v çixi paraleloqram klind verilir. Elementlri birldirmk üçün aquli v üfüqi xtlrdn istifad olunur. mliyyatlarin yerin yetirilm istiqamtini göstrmk üçün xtlrin uclari oxla iar olunur. Düzbucaqlilardan hmi yalniz bir ox çixir

4. ALQORTMLDRM

77

(lakin bir neç ox gir bilr), romblardan is iki ox çixir. Rombdan çixan oxlarin biri "h" sözü il, ikincisi is "yox" sözü il iar olunur (onlar rtin yerin yetirilib-yetirilmdiyini göstrir). Bel üsul alqoritmin analizi üçün, onun iinin mntiqi düzgünlüyünün yoxlanilmasi üçün lverilidir. Oval, yaxud dyirmi düzbucaqli proqramin balanic v son nöqtlrini bildirir. Alqoritmd hrktlr bir-birinin ardinca tsvir olunur, ancaq hmin hrktlr heç d hmi ardicil yerin yetirilmir. Buna sbb alqoritmd müyyn rtlrin thlil olunmasidir. Alqoritm rtlr artirmaqla müxtlif strukturlu alqoritmlr almaq olur. Qurulu baximindan onlar üç sas qrupa bölünür: xtti alqoritmlr, budaqlanan alqoritmlr, dövri alqoritmlr.

Xtti alqoritmlr Budaqlanan alqoritmlr Dövri alqoritmlr

stniln mürkkb alqoritmi hisslr el bölmk olar ki, hr bir hiss yuxarida göstriln qruplarin birin aid olsun. Buna gör d hmin üç növ alqoritmin hr birinin strukturunu v onlarin qurulma prinsipini bilmk çox önmlidir. Msl. ki stkan verilib v onlarin birind su, o birind is süd var. Stkanlarin içrisindkilrin yerini dyimk tlb olunur, baqa sözl, südü su olan stkana, suyu is süd olan stkana tökmk lazimdir.

Aydindir ki, bu problemi hll etmk üçün daha bir stkana ehtiyac var.

78

vvlc birinci stkandan suyu bo stkana, sonra ikinci stkandan südü birinci stkana, nhayt, üçüncü ­ yardimçi stkandan suyu ikinci stkana tökürük. Göründüyü kimi, göstriln mslnin hllinin alqoritmi üç ardicil yerin yetiriln hrktdn ibartdir. Baqa sözl, tsvir olunan alqoritm xttidir.

Heç bir mrhlsi buraxilmadan v tkrarlanmadan bütün mrhllri tam ardicilliqla yerin yetiriln alqoritm xtti alqoritm deyilir.

Bu üsuldan proqramladirmada da geni istifad olunur. Bel ki, iki dyinin qiymtini qariliqli dyimk üçün yardimçi bir dyin ehtiyac yaranir; msln, A dyininin qiymtini B-y, B-nin qiymtini is A-ya mnimstmk aaidaki qaydada hyata keçirilir:

X := A; A := B; B := X. Çayi keçm haqqinda msl. ki sgr çayi keçmk istyir. Onlar qayiqda üzn iki uaq görürlr. Qayiq balaca olduundan ora iki uaqdan, yaxud bir sgrdn artiq kims min bilmz. Baqa sözl, bir uaq v bir sgr, yaxud iki sgr birlikd qayia yerlmirlr. Bs sgrlr çayin o biri sahilin nec keçsinlr?

4. ALQORTMLDRM

79

Hlli. sgrlri v uaqlari rti olaraq iarlyk. Tutaq ki, sgrlr 1 v 2, uaqlar is U1 v U2-dir. Qayiin hrkt istiqamtini oxla göstrk. Onda mslnin hlli alqoritmini aaidaki kimi vermk olar:

Addim 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Bu sahild 1, 2 1, 2 2, U1 2, U1 2 2 U1 U1 Qayiqda U1, U2 U1 1 U2 U1, U2 U1 2 U2 U1, U2 stiqamt O biri sahild U2 U2 1 1 U2, 1 U2, 1 1, 2 1, 2

Be kfiyyatçi çayi keçmlidir. Çay çox drindir v yaxinliqda körpü yoxdur. Sahild iki olan qayiqda oturub. Kfiyyatçilar uaqlardan onlari o biri sahil keçirmyi xahi edirlr. Qayiqda ya bir kfiyyatçi, ya da iki uaq otura bilr. Bir kfiyyatçi v bir uaq is birlikd qayiqda otura bilmz. Kfiyyatçilarin çaydan keçmsi alqoritmini qurun. Qayiin bir istiqamt hrktini bir reys hesab etsk, kfiyyatçilarin çayi keçmsi üçün n azi neç reys etmk lazim glck?

ü Alqoritmlri müxtlif formalarda vermk olar: tbii dild, xüsusi dild, düsturlarla, hndsi fiqurlar klind. Verilm formasinin seçilmsi mslnin xarakterindn asili olur. ü Alqoritmi yani tsvir etmyin n geni yayilmi üsulu onun qrafik formada ­ blok-sxem klind verilmsidir. ü Blok-sxemd mliyyatlar (hrktlr) düzbucaqlilarla, rtin yoxlanilmasi is romblarla göstrilir. ü Qurulu baximindan alqoritmlri üç sas qrupa bölmk olar: 1) xtti alqoritmlr; 2) budaqlanan alqoritmlr v 3) dövri alqoritmlr. ü stniln mürkkb alqoritmi hisslr el bölmk olar ki, onlarin hr biri sas qruplardan birin aid olsun. ü Xtti alqoritmin bütün mrhllri tam ardicilliqla yerin yetirilir. Bu zaman heç bir mrhl buraxilmir v tkrarlanmir.

80

4.3. BUDAQLANAN ALQORTMLR.

MAKSMAL V MNMAL ELEMENTN TAPILMASI Dilimizd rt bildirn balayicilar hansilardir? Hansi halda cümlnin sas mzmununa xll gtirmdn rt balayicisini atmaq olar? Hyatda xtti alqoritmlr az hallarda rast glinir. Çox zaman hr hansi rtdn asili olaraq alqoritmin bu v ya baqa "budai" il hrkt etmk lazim glir. Alqoritmd budaqlanmadan iki halda istifad olunur: 1. Alqoritmd el addimlar olur ki, müyyn rtdn asili olaraq onlari buraxmaq lazimdir. 2. Müyyn rtdn asili olaraq alqoritmd lazim olan mllrin (hrktlrin) içrisind seçim edilmlidir. Blok-sxemd budaqlanma rti rombla göstrilir v ondan iki ox çixir: "H" oxu rt ödndikd, "yox" oxu is rt ödnmdikd hansi mlin yerin yetirilmli olduunu göstrir. Budaqlanma alqoritmi ümumi kild aaidaki kimi olur:

Qoyulmu rtdn asili olaraq alqoritm mslnin hlli variantlarindan birini seçmy imkan verirs, bel alqoritm budaqlanan alqoritm deyilir.

h yox

rt

mliyyat 1

mliyyat 2

Bu sxemi sözlrl bel ifad etmk olar: "gr rt, onda mliyyat1, ks halda mliyyat2". Budaqlanma alqoritminin bu klin onun tam formasi deyilir. Budaqlanma alqoritmind rt ödnilmdikd hr hansi mliyyatin yerin yetirilmsi nzrd tutulmaya da bilr. Alqoritmin bu klin yarimçiq forma deyilir: "gr rt, onda mliyyat1".

ki ddi qiymtin müqayissi zamani budaqlanmani aaidaki kild göstrmk daha lverili olur:

<

a?b

h

rt

yox

mliyyat 1

>

=

mliyyat 1 mliyyat 2 mliyyat 3

4. ALQORTMLDRM

81

Dustaq haqqinda msl. Zindandan çixmaa iki qapi var. nlardan biri azadlia, digri is ölüm aparir. Hr iki qapida keikçi dayanib. Onlardan biri hmi yalan, digri is doru daniir. Lakin dustaq onlardan kimin kim olduunu bilmir. Dustaa zindandan qurtulmaq imkani verilir. Bel ki, keikçilrdn hr hansi birin yalniz bir sual vermkl azadlia aparan qapini tapmaq lazimdir. Sizc, dustaq hansi suali vermlidir?

Hlli. Qapilardan birini göstrib keikçilrin hr hansi birindn sorumaq lazimdir: "Snin yoldain deyrmi ki, bu qapi azadlia aparir?". gr dustain göstrdiyi qapi azadlia aparirsa v müracit etdiyi keikçi yalançidirsa, onda o, "Yox" deyck, çünki onun doruçu yoldai bu suala müsbt cavab verrdi. gr göstriln qapi ölüm aparirsa, onda yalançi keikçi "H" cavabini verrdi. Eyni qayda il mühakim yürütsk, doru danian keikçi d azadlia aparan qapini göstrdikd hmin suala "Yox" cavabini, ks halda is "H" cavabini verrdi.

Azadlia aparan qapi Yox Yox Ölüm aparan qapi H H

Yalançi keikçi Doruçu keikçi

Bellikl, dustaq göstriln suali hansi keikçiy verirs versin, gr göstrdiyi qapi azadlia aparirsa, "Yox" cavabini eidck; gr dustaq "H" cavabini alarsa, demk, azadlia o biri qapi aparir.

82

Trzid çkm mslsi. Görünüc tamamil eyni olan 8 medal hazirladilar. Medallardan biri qalanlarindan yüngül alindi. Çki dalari olmayan l trzisind yalniz iki df çkmkl yüngül medali nec müyynldirmk olar?

Hlli. Medallari üç qrupa ayiraq: 3 + 3 +2. Üç medaldan ibart qruplari çkk. gr onlarin çkisi eyni olarsa, demk, axtarilan medal yerd qalan iki medaldan biridir. ks halda is axtarilan medal çkid yüngül glmi qrupda olacaq. Hr iki halda bir df çkmkl yüngül medalin hansi qrupda olduu müyyn edilir. Sonra daha bir df d çkmkl yüngül medali dqiq müyynldirmk mümkündür. yanilik üçün mslnin hllini sxem klind göstrk. Verilib: 1-ci çkm = > 2-ci çkm > = >

Cavab

4. ALQORTMLDRM

83

Bu alqoritmi blok-sxem klind bel göstrmk olar.

Balanic

8 medal

(1, 2, 3), (4, 5, 6), (7, 8)

(1, 2, 3) v (4, 5, 6) qruplarini çkmk

yox yox

(1, 2, 3) = (4, 5, 6) h

(1, 2, 3) > (4, 5, 6) h

7 v 8 çkmk

4 v 5 çkmk

1 v 2 çkmk

h

7>8

yox

=

4?5

>

<

=

1?2

>

<

min:= 8

min:= 7

min:= 6

min:= 5

min:= 4

min:= 3

min:= 2

min:= 1

min

Son

ü Qoyulmu rtdn asili olaraq alqoritm mslnin hlli variantlarindan birini seçmy imkan verirs, bel alqoritm budaqlanan alqoritm deyilir. ü Alqoritmd budaqlanmadan iki halda istifad olunur: 1) alqoritmd el addimlar olur ki, müyyn rtdn asili olaraq onlari buraxmaq lazim glir; 2) müyyn rtdn asili olaraq alqoritmd lazim olan mllrin içrisind seçim edilmli olur. ü Blok-sxemd budaqlanma rti rombla göstrilir v ondan iki ox çixir: "H" oxu rt ödndikd hansi mlin yerin yetirilmli olduunu, "Yox" oxu is rt ödnmdikd hansi mlin yerin yetirilmli olduunu göstrir. ü Budaqlanma alqoritmi iki formada ola bilr: tam formada v yarimçiq formada. Tam formani sözlrl bel ifad etmk olar: "gr rt, onda ..., ks halda ...". ü Budaqlanma alqoritmind rt ödnilmdikd hr hansi mliyyatin yerin yetirilmsi nzrd tutulmaya da bilr. Alqoritmin bu klin yarimçiq forma deyilir: "gr rt, onda ...".

84

4.4.

DÖVR ALQORTMLR. ÇEDLM nsanin fiziki faliyytinin hansi növlri tkrarlanan hrktlr saslanir?

traf almd ba vern proseslrin bir çoxu eyni hrktlrin dflrl tkrarlanmasindan ibartdir; msln, hr gün shr açilir, hr il fsillr bir-birini vzlyir, aaclar çiçklyir. Tkrarlanan mliyyatlara hesablamalar zamani daha çox rast glinir. Riyaziyyatdan bilirsiniz ki, vurma mlini yerin Alqoritmin hr hansi mrhyetirmk üçün müyyn sayda toplama mlini lsi tkrar-tkrar yerin yetirilirs, bel alqoritm dövri tkrarlamaq lazimdir; msln, 15 × 5 hasilini tapalqoritm deyilir. maq üçün 15 ddi 5 df üs-üst toplanilir: 15 × 5 = 15 + 15 + 15 + 15 + 15. Bu kimi msllrin hllinin alqoritmini qurarkn çox zaman müyyn sayda mliyyatlar ardicilliini dalbadal bir neç df yerin yetirmk lazim glir. lbtt, bu ardicillii neç df grkdirs, bir o qdr yazmaq olar. Ancaq bu üsul o qdr d lverili deyil. mliyyatlarin sayi, yaxud tkrarlarin sayi çox böyük olarsa, alqoritmin yazilii çox uzun alinar. Bel alqoritmd shv etmk d asandir. Bundan baqa, bir çox alqoritmlrd tkrarlarin sayi qabaqcadan mlum olmur v o, alqoritmin gedii zamani aydinlair. Bu problemlr xüsusi alqoritmik struktur ­ dövr vasitsil hll olunur. Dövrlrdn istifad olunmasi alqoritmin hcmini önmli drcd azaldir. Dövri alqoritmlr iki kild ola bilir. Bir halda tkrarlarin sayi qabaqcadan (dövrün balanicinadk) mlum olur; msln, 100 krpici bir yerdn baqa yer daimalisinizsa, siz eyni hrktlri 100 df tkrarlayacainizi bilirsiniz. Baqa hallarda hrktlr müyyn rt ödnilndk tkrar olunur. Tsvvür edin ki, qaranliq otaqdasiniz v siz divara çatmaq lazimdir. Siz qabaqcadan bilmirsiniz ki, bunun

4. ALQORTMLDRM

85

üçün neç addim atmalisiniz. Bu halda nec hrkt etmlisiniz ki, divarla toqqumayasiniz? Divara çatib-çatmadiinizi yoxlamaq üçün linizi qabaa uzatmalisiniz. Sonra is addim atmalisiniz v bu hrkti liniz divara dyndk tkrarlamalisiniz. Demli, hr addimi atmazdan önc divarin yaxinda olub-olmamasi yoxlanilir. Bundan asili olaraq ya növbti addim atilir, ya da dayanilir.

Trzid çkm mslsi. Müxtlif çkiy malik dörd qarpiz var. Çki dalari olmayan l trzisind n çoxu be df çkmkl hmin qarpizlari çkilrinin artma sirasiyla nec düzmk olar?

Hlli. Bu mslnin hlli alqoritmini sözl bel ifad etmk olar: 1. Birinci cüt qarpizlari çkilrin gör müqayis etmk. 2. kinci cüt qarpizlari çkilrin gör müqayis etmk. 3. Birinci cütdki daha air qarpizi ikinci cütün air olan qarpizi il müqayis etmk. Nticd n air qarpiz tapilir. 4. Birinci cütdki daha yüngül qarpizi ikinci cütün yüngül olan qarpizi il müqayis etmk. Nticd n yüngül qarpiz tapilir. 5. Qalan iki qarpizi müqayis etmk. Ölçmnin nticsin gör onlar 2-ci v 3-cü yeri tutur.

Müxtlif çkiy malik 100 kürcik var. Çki dalari olmayan l trzisind n çoxu 150 df çkmkl onlarin içrisind n yüngül v n air kürciyi nec tapmaq olar?

86

Tutaq ki, baliq tutmaq üzr yari keçirilir v n iri baliq tutan qalib hesab olunur. Burada bel bir taktika seçmk olar: tutulan birinci baliq vedry qoyulur. kinci tutulan baliq vedrdki il müqayis olunur. gr yeni baliq böyükdürs, vedrdki baliq suya buraxilir, yeni tutulan is vedry qoyulur. Yox, gr yeni baliq kiçikdirs, o, suya buraxilir, vedrdki baliq is öz yerind qalir. Aydindir ki, bu zaman vedrd hmi tutulmu baliqlarin n irisi olacaq. Tutaq ki, 100 elementdn ibart ddlr cdvli verilmidir. Yuxaridaki üsuldan istifad etmkl bu cdvld maksimal elementin tapilmasi alqoritminin blok-sxemini bel göstrmk olar:

Balanic

a1 , a2 ,..., a100

n := 1; max := a1

n: = n+1

h

n >100

yox yox

an >max

h

max:=an

max

Maksimal elementin tapilmasi alqoritminin blok-sxemi

Son

4. ALQORTMLDRM

87

ü Alqoritmin hr hansi mrhlsi tkrar-tkrar yerin yetirilirs, bel alqoritm dövri alqoritm deyilir. üDövrlrdn istifad olunmasi alqoritmin hcmini önmli drcd azaldir. ü Dövr üç sas hissdn ibart olur: 1) balatma; 2) dövrün gövdsi v 3) dövrün rti. ü Dövrün rti tkrarlanmanin n vaxt baa çatacaini bildirir. ü Dövrd addimlarin sayi qabaqcadan mlum ola da bilr, olmaya da. ü Maksimal elementin tapilmasi v çeidlm kimi msllrin hllind dövri alqoritmlrdn istifad olunur.

88

Sual v tapiriqlar

1. Alqoritm ndir? 2. Alqoritmldirm ndir? 3. Hrktlr ardicillii hansi xasslr malik olmalidir ki, ona alqoritm demk mümkün olsun? 4. "Canavar, keçi v klm" mslsinin hll alqoritmini qurun. 5. Alqoritm hansi formalarda veril bilr? 6. Blok-sxemin sas elementlri hansidir v onlarin hr biri nyi ifad edir? 7. Xtti alqoritm ndir? 8. Xtti alqoritm misallar göstrin. 9. Su v südl bali mslnin hlli alqoritminin blok-sxemini qurun. 10. Alqoritmd n zaman budaqlanmadan istifad olunur? 11. Budaqlanan alqoritmin hansi formalari olur? 12. ki dddn n böyüyünün tapilmasi alqoritminin blok-sxemini qurun. 13. "Dustaq haqqinda msl"nin hlli alqoritmini blok-sxem klind göstrin. 14. Alqoritmd n zaman dövrdn istifad olunur? 15. Dövrün rti ndir? 16. Aacin hündürlüyü 20 metrdir. Hr gün ilbiz shr tezdn axamadk 2 m yuxari qalxir, ancaq gec 1 m aai sürüür. Bu gedil ilbiz neç gün aacin baina çatacaq? Baqa sözl, ilbiz aacin baina çatanadk "qalxma, sürüm" hrktlri neç df tkrarlanacaq?

89

TAR X lk alqoritmlr Bzi riyazi alqoritmlrin yai bir neç min ildir. n qdim orijinal alqoritm iki tam ddin n böyük ortaq bölninin (BOB) tapilmasi üsulu hesab olunur. Evklidin "Balanic" srinin yeddinci kitabinin ilk tkliflrindn olan bu alqoritmin txminn 2300 yai var. Bu alqoritm Evklid alqoritmi kimi mhurdur. Evklid alqoritmi (iki müsbt tam ddin BOB-nün tapilmasi). Tutaq ki, verilmi iki müsbt ddin n böyük ortaq bölnini tapmaq tlb olunur. Bunun üçün önc böyük dd kiçik dd bölünür, sonra ikinci dd alinmi qalia bölünür, daha sonra birinci qaliq ikinci qalia bölünür v s. Bu prosesd sifirdan frqli axirinci müsbt qaliq verilmi ddlrin n böyük ortaq bölni olacaq. Örnk. Tutaq ki, a = 777, b = 629. Onda 777 = 629 1 + 148, 629 = 148 4 + 37, 148 = 37 4. Sonuncu sifirdan frqli qaliq olan 37 el 777 v 629 ddlrinin n böyük ortaq bölnidir.

"Balanic" srinin n qdim fraqmentlrindn biri (txminn 100-cü ild)

90

ÖZÜNÜ SINA Aaidakilardan hansilari alqoritm hesab etmk olar? 1. 2. 3. 4. 5. Piyada keçidinin olmadii yerd yolu thlüksiz keçm qaydasi. Yol hrkti qaydalarinin toplusu. ki adi ksrin toplanmasi qaydasi. Azrbaycan dilind isimlrin hallanma qaydasi. Maazada satida olan mallarin siyahisi.

Düzgün cavablari söylyin 1. Blok-sxemd rti bildirmk üçün ... fiqurundan istifad olunur. A. düzbucaqli B. dyirmi düzbucaqli C. romb D. paraleloqram 2. Ortadaki blok-sxem alqoritmin ... növün aiddir.

A. xtti

B. budaqlanan

C. dövri

D. qariiq

3. Bütün addimlari tam ardicilliqla yerin yetiriln alqoritm ... alqoritm deyilir. A. xtti B. budaqlanan C. dövri D. ardicil

91

4. Alqoritmin hr hansi mrhlsi tkrar-tkrar yerin yetirilirs, bel alqoritm ... alqoritm deyilir. A. xtti B. budaqlanan C. dövri D. tkrarlanan 5. Qoyulmu rtdn asili olaraq alqoritm mslnin hlli variantlarindan birini seçmy imkan verirs, bel alqoritm ... alqoritm deyilir. A. xtti B. budaqlanan C. dövri D. rti

LAYHLR

LAYH 4-1 Birxtli dmir yolunda iki yük qatari qari-qariya glir. Qatarlarin hr birind 80 vaqon var. Onlarin rastladii stansiyada olan dalan yoluna yalniz 40 vaqon v lokomotiv yerl bilr. Mainistlr nec hrkt etmlidirlr ki, qatarlar öz yollarini davam etdir bilsin? Bu mslnin hll alqoritmini qurun. Mtn redaktorunda bu haqda mlumat hazirlayin.

LAYH 4-2 Aaidaki düsturlardan istifad edrk Hicri tqvimindn Miladi tqvimin v ksin keçid alqoritmlrini qurun: · H ­ H / 33 + 622 = M, · M ­ 622 + (M ­ 622) / 32 = H, burada H ­ Hicri, M is Miladi ilini göstrir. Bu alqoritmi hesabat klind trtib edin. Hesabata Hicri v Miladi tqvimlri haqqinda mlumat da daxil edin. Alqoritmi icra edrk cari ilin Hicri tqvimi il neçnci il uyun gldiyini hesablayin.

92

LAYH 4-3 n iri baliin tutulmasi mslsind verilmi üsuldan ddlr sirasindan n böyük, yaxud n kiçik ddin tapilmasi alqoritmind d geni istifad olunur. Bu üsulla ddlr sirasinda n kiçik ddin tapilmasi alqoritmini sözl v blok-sxem klind ifad edin.

NTEQRATV LAYH dbiyyat drslrind öyrndiyiniz srlrdn parçalar seçin. Aaidaki alqoritmdn istifad etmkl hmin parçalari aradirin: 1. dbi srdn olan parçani oxuyun. 2. Orada el hadis tapin ki, onu alqoritmik konstruksiya klind göstrmk mümkün olsun. 3. Hadisnin gediini blok-sxem klind göstrin. 4. Nticni vrqd trtibata salin, yaxud mtn redaktorunda yazib çap edin.

PROQRAMLADIRMA

· Obyekt v element anlayilarinin frqi nddir · Obyektin metodlari dedikd n baa düülür · Obyekt-yönlü proqramladirma ndir · Lazarus proqramladirma mühitinin sas elementlri hansilardir · Forma ndir · Hadis ndir v ona nec reaksiya verilir · Bir neç addima nec proqram yaratmaq olar

94

5.1. OBYEKTLR V ONLARIN XASSLR

Obyekt ndir? Kompyuterin proqram tminatinin növlri il tani olarkn onlarin üç sinf ayrildii qeyd olunmudu: sistem proqramlari, ttbiqi proqramlar v proqramladirma altlri. lk iki sinf aid proqramlarin bzilri il artiq tanisiniz: Windows, Calculator, Paint, Notepad, WordPad v s. Bu bölümd proqramladirma altlri sinfin aid Windows, Paint, olan proqram tminati haqqinda daniilacaq. Daha Notepad, WordPad, dqiq desk, proqramladirma altlrindn biri ­ MS DOS proqramlariPascal dilin saslanan Lazarus proqramladirma nin hr birinin hansi mühiti il tani olacaqsiniz. Önc bu mühitd i prinsinf aid olduunu söylyin. siplrini daha yaxi anlamaq üçün grkli olan bir anlayii yada salaq. "Obyekt" sözünü xüsusn informatika fnnind tez-tez eidir v ildirsiniz. nsanlar diqqt yetirdiklri varlii obyekt adlandirirlar. Bu varliq canli da ola bilr, cansiz ya da. Tbitd ba vern hadis, yaxud proses d obyekt kimi baxmaq olar. Bu varliqlarin hamisi fiziki varliqlardir. Onlari siz fizika, kimya, biologiya, corafiya fnlrind öyrnirsiniz. Ana dili fnnind öyrndiyiniz hrflri, sözlri, cümllri, duru iarlrini obyekt adlandirmaq olarmi? Bs riyaziyyatda istifad etdiyiniz ddlri, riyazi mllri, düsturlari nec? Cdvllr, diaqramlara, qrafiklr, sxemlr, killr obyekt kimi baxmaq olarmi? lbtt, bunlar da obyektlrdir, ancaq fiziki obyektlrdn frqli olaraq, bu obyektlr informasiya obyektlri deyilir.

5. PROQRAMLADIRMA

95

stniln varliq obyekt ola bilr. gr hr Fikrimizin, diqqtimizin yönlhansi varlii gözdn keçirrkn, yaxud onu diyi v öz xasslri il seçiln hr öyrnrkn onun xasslrini frqlndiririks, bir ey obyektdir. Obyektin öz demli, o, obyektdir. Yox, gr onun xasslri xasslri il frqlnmyn trkib hisslrin obyektin elementlri frqlndirilmirs, onda o, baxilma v ya deyilir. öyrnm obyekti deyil. Hmin varlia baqa yöndn baxmaqla onun frqlndirici xasslrini tapmaq olar. Onda onu da obyekt hesab etmk olar. Buludlari müahid edrkn tsadüfn gözümüz qu dstsi dy bilr. gr onun xasssi bizi maraqlandirmirsa (frqlndirmiriks), onda indiki anda qu dstsi bizim üçün müahid obyekti olmayacaq. Lakin biz qu dstsin diqqt yetirib, onun xasslrini (dstnin formasi, uçuun hündürlüyü, istiqamti v sürti, dstdki qularin sayi v s.) frqlndir bilrik. Bu halda qu dstsi bizim üçün obyekt olacaq. Bu baximdan dstdki hr bir qu obyekt deyil, dstnin elementi hesab olunur. Ayrica qua diqqt yetirmkl biz onun frdi xasslrini akarlaya bilrik. Onda obyekt ayrica qu olacaq. trafiniza nzr salin. Bizi minlrl obyekt hat edir v onlarin hr birinin öz xasslri var. Müxtlif obyektlrin xasslri üst-üst dü bilr, msln, stul v stol eyni materialdan hazirlana bilr. Lakin hr bir obyektin bütün xasslrinin toplusu bnzrsizdir (unikaldir). Bel olmasaydi, onu oxar obyektlr içrisind seçmk, frqlndirmk mümkün olmazdi. Bu halda o, obyekt deyil, baqa bir obyektin trkib elementi olardi. Xasslr toplusunun unikallii obyektlrin xasssi olmayib, onlara qoyulan tlbdir. Bu tlb pozulduqda ya varliin lav (unikal) xasslrini üz çixarmaq lazimdir, ya da hmin varlia obyekt kimi baxilmamalidir v onu daha yüksk sviyyli obyektin elementi hesab etmk lazimdir; msln, tutaq ki, Alpay v Günayda tamamil eyni olan karanda var. Xarici görünü gör onlari frqlndirmk mümkün deyil. Ona gör d gr biz bu karandalara müxtlif obyektlr kimi baxmaq istyiriks, onlara lav xass tyin etmliyik; msln, onun yiysini göstrmliyik: "Alpayin karandai", "Günayin karandai". Obyektlrin xasslri ixtiyari ola bilr. Obyektlrin xasslrini v metodLakin rahatliq üçün informatikada xasslrin larini bilmk bzn çox önmli olur iki növünü frqlndirirlr: lamt xasslri v msln, gr "mismar" obyektini hrkt (ml) xasslri; msln, karandain "divar" obyektin vurmaq lazimdirlamt xasslri onun rngi, formasi, yonul- sa, biz bu obyektlrin xasslrini hökmn bilmliyik. gr divar ma keyfiyyti, saxlanma yeridir. Obyektin aacdandirsa, mismar dmirdn hrkt xasssi is verilmi obyektin yerin olmalidir (ksi is ola bilmz). yetir bildiyi, yaxud onunla bali olan

96 hrktlrdir. gr karandaa alt kimi baxsaq, onunla "yazmaq", "çkmk", "yonmaq" kimi hrktlr laqdardir. Proqramladirmada lamt xasslrin, sadc, obyektin xasslri deyilir. Hrkt xasslri üçüns xüsusi termindn istifad olunur: obyektin metodlari.

Obyekt: Bbir

Obyektin xasslri Xassnin adi Rngi Hündürlüyü Bdninin uzunluu Quyruunun uzunluu Çkisi Xassnin qiymti Sari v ya sari-kürn (qara v qonur xallarla) 45-80 sm 90-190 sm 60-110 sm 40-80 kq Obyektin metodlari Oturmaq Parçalamaq Siçramaq Pusmaq

ü Fikrimizin, diqqtimizin yönldiyi v öz xasslri il seçiln hr bir ey obyektdir. üObyektin öz xasslri il frqlnmyn trkib hisslrin obyektin elementlri deyilir. ü Müxtlif obyektlrin bzi xasslri üst-üst dü bilr, ancaq hr bir obyektin bütün xasslrinin toplusu bnzrsizdir (unikaldir). ü nformatikada xasslrin iki növünü frqlndirirlr: lamt xasslri v hrkt xasslri. lamt xasslrin obyektin xasslri, hrkt xasslrin is obyektin metodlari deyilir.

5. PROQRAMLADIRMA

97

5.2.

OBYEKT-YÖNLÜ PROQRAMLADIRMA Sizi yuxudan oyandiran saat hansi hadis ba verdikd zng çalir?

"Obyekt" anlayii proqramladirmada da mühüm rol oynayir. Proqram obyektlri real hyatdaki obyektlr çox bnzyir ­ onlar da öz daxili qurululari, hrktlri, xasslri il bir-birindn frqlnir. Kompyuterin ekraninda gördüyünüz hr bir ey obyekt kimi baxmaq olar: ekranda istniln pncr obyektdir; hr bir düym, simg obyektdir; istniln menyu obyektdir. Obyekt-yönlü proqramladirmanin mahiyytini baa dümk üçün tarix qisa syaht edk. Ötn srin 50-70-ci illrind kompyuterlr alaglmz drcd baha idi. Onlarin qiymtlri il müqayisd proqramçilar çox cüzi mkhaqqi alirdi. Bu münasibt proqramladirmaya da tsir göstrirdi. O illr proqramlarin yazilmasina v sazlanmasina proqramçinin n qdr vaxt srf etmsi o qdr d önmli deyildi. sas mqsd kompyuteri el yüklmk idi ki, o, bir dqiq bel bo dayanmasin. Çünki kompyuterin hr dqiqsi böyük mbllrl hesablanirdi. Hr ey 80-ci illrin ortalarinda frdi kompyuterlrin meydana çixmasi il dyidi. Kompyuterlrin kütlvi istehsali onlar üçün çoxlu sayda proqramlarin olmasini da tlb edirdi. Bu zaman aydin oldu ki, pekar proqramçinin bir ayliq iinin dyri onun kompyuterinin qiymtindn aai deyil. Onda insanlar proqramçilarin vaxtini hdr yer srf etmmk üçün proqramladirma mühitinin özünü tkmilldirmy baladilar. lk növbd koddan tkrar istifad prinsipi yarandi. Bu prinsip gör, kimins bir df yaratmi olduu proqram modullari toplanib saxlanmali v baqa proqramçilar trfindn hazir bloklar klind istifad olunmalidir. Bel proqram bloklarini obyektlr adlan- Obyekt-yönlü proqramladirmani dirdilar. Yeni proqram hazirlamaq lazim gldikd beton evlrin tikintisi il müqayis etmk çox maraqli olardi. Ev is vvlki proqramlardan grkli obyektlr hazir otaqlardan qurulur v ongötürülür v onlar, sadc, yeni tlblr uyun larin xasslri yerind dyidirilir. dyidirilir. Otaq götürülüb yerin qoyuldu, Yqin ki, müxtlif proqramlarda eyni for- su, elektrik, kanalizasiya xtlrin mali pncrlr, oxar menyulara, eyni qouldu ­ mtbx, yaxud vanna otai alindi. Su, kanalizasiya düymlr rast glmisiniz. Proqramlarin xtlrin qomadan, divarlarin, ksriyytind eyni riftlrdn istifad olunur. dömnin xasslrini dyidirBunlarin hamisi yeni tlblr uyunladirilan mkl yataq, yaxud qonaq otai almaq olar. obyektlrdir.

98 lk obyekt-yönlü proqramladirma dili C++ ("si-plyus-plyus" kimi oxunur) oldu. Sonra Pascal dilinin d obyekt-yönlü versiyasi ­ Object Pascal meydana çixdi. Hazirda dünyada çoxlu sayda bel proqramladirma dillri vardir. Kompyuterlrin qrafik idarolunmasi sisteminin meydana çixmasi il proqramlarin ilnib hazirlanmasi metodu da dyidi. O da qrafik, baqa sözl, vizual oldu. Vizual proqramladirma mühitind glck proqramlarin hazir bloklari siçan vasitsil seçilir v onlar yeni tlblr uyun dyidirilir. Gln drsd tani olacainiz Lazarus da mhz obyekt-yönlü, vizual proqramladirma altidir. Qeyd olunduu kimi, hr bir obyektin xasslri v hrktlri (metodlari) olur. Proqram obyektlrinin d xasslri vardir. lk baxida çox sad görünn proqram obyektlri çoxlu sayda xassy malik ola bilr; msln, pncrd olan komanda düymsini götürk. Bu düymnin ölçülri, yeri, rngi, üzrindki yazi v baqa xasslri var. Proqramladirma zamani yalniz lazim olan xasslrl ilmk olar. Qalan xasslrin is bir df (proqrami yaradarkn) lazim olan qiymtlrini vermk, sonra is "unutmaq" olar. Proqram obyektlrinin xasslrini dyimk mümkündür. Bunun üçün xüsusi prosedurlardan ­ metodlardan istifad olunur. Ola bilr ki, siz shr yuxudan oyanmaq üçün zngli saatdan istifad edirsiniz. Bir obyekt kimi saat müyyn xasslr v hrktlr malikdir. Ancaq burada bir mqama diqqt etmk lazimdir: saati qurduqdan sonra o, lazim olan vaxtda sizin müdaxilniz olmadan hrkt edir (zng çalir). Bu ona gör ba verir ki, saatin qurulduu zaman ani glib çatir. Zngli saat üçün bu fakta hadis kimi baxmaq olar. Hadis ba verdikd onun emali balanir: zngli saat üçün bu, zng siqnalinin i dümsidir. Demli, obyektl bali olan hr bir hadis onun müyyn hrktin sbb olur. Baqa sözl, obyekt hadisni emal etmk üçün müyyn metoddan istifad edir. Windows mliyyat sistemi d bu prinsipl ilyir. Daha dqiqi, Windows hadislrl idar olunan mühitdir. Hadislrl idar olunan sistemd kompyuter daim gözlyir ki, istifadçi siçan, klaviatura, yaxud baqa quru il hansisa hrkt etsin. Bel hrktlr proqram tminati üçün bir hadisdir v o, hmin hadisy uyun reaksiya vermlidir (hrkt etmlidir). Bellikl, hr bir obyekt üçün müyyn hadislr toplusu var; msln, komanda düymsi Click (çiqqilti), MouseDown (siçanin düymsi basildi), MouseUp (siçanin düymsi buraxildi) kimi hadislri dstklyir.

5. PROQRAMLADIRMA

99

Ola bilsin, bu anlayilar siz bir qdr çtin glsin. Lakin gln drslrd obyektyönlü mühitd öz proqramlarinizi yaradan zaman hmin anlayilar aydin olacaq.

Obyekt: Düym

Obyektin xasslri Xassnin adi Rngi Eni Uzunluu Balii Xassnin qiymti Göy 30 piksel 100 piksel OK Click MouseDown MouseUp Hadislr

ü Kompyuterin ekraninda gördüyünüz hr bir ey obyekt kimi baxilir: ekranda istniln pncr obyektdir; hr bir düym, simg obyektdir; istniln menyu obyektdir. ü Proqram obyektlrinin d xasslri v metodlari var. ü lk obyekt-yönlü proqramladirma dili C++ dilidir. ü Lazarus obyekt-yönlü, vizual proqramladirma altidir. ü Windows hadislrl idar olunan sistemdir. Bel sistemd kompyuter daim gözlyir ki, istifadçi siçan, klaviatura, yaxud baqa quru il hansisa hrkt etsin.

5.3.

LAZARUS VZUAL PROQRAMLADIRMA MÜHT Proqram pncrsi hansi elementlrdn ibartdir?

Ötn drsd qeyd olunduu kimi, müxtlif vizual proqramladirma mühitlri mövcuddur: Visual Basic, Delphi, Borland C++ Builder v s. Bunlarin hr birinin öz proqramladirma dili var; msln, Visual Basic mühiti Basic, Delphi mühiti Pascal, Borland C++ Builder mühiti C++ proqramladirma dilin saslanir. Bu proqramladirma mühitlrinin hr biri çox güclü sistemlrdir, ancaq onlarin hamisi kommersiya mhsullaridir. Baqa sözl, onlardan qanuni yolla istifad etmk üçün müyyn mbl ödnilmlidir. Buna gör d getdikc dünyanin bir çox ölksinin thsil sistemind srbst (havayi) yayilan proqram mhsullarindan

100 istifady üstünlük verilir. Bu drsd siz bel mhsullardan biri ­ Lazarus il tani olacaqsiniz. Lazarus proqramladirma mühiti Pascal, daha dqiqi Free Pascal dilin saslanir.

gr kompyuterinizd Lazarus proqrami quradirilmayibsa, onu http://www.lazarus.freepascal.org veb-ünvanindan endirib kompyuteriniz yükly bilrsiniz.

gr kompyuterin i masasinda simgsi varsa, onu qoa çiqqildadin. ks halda Start menyusunda All Programs Lazarus Lazarus komandasini seçin. Ekranda indiydk tani olduunuz proqramlarda olduu kimi, bir deyil, bir neç pncr açilacaq: proqramin ba pncrsi, Object Inspector (Obyekt müfttii), Source Editor (lkin kod redaktoru), Form1 v Messages (Mesajlar) pncrlri (5-1). Bu pncrlrin hr birinin o birilrdn asili olmayaraq ekranda yerini dyimk olar.

Baliq zolai Altlr zolai Menyu zolai Komponentlr palitrasi

5-1. Lazarus proqraminin pncrlri

Ba pncr. Lazarus sisteminin ba pncrsi, adtn, ekranin yuxari hisssind yerlir. Baqa proqramlarda olduu kimi, ba pncr bir neç hissdn ibartdir: baliq zolai, menyu zolai, altlr zolai. Hr bir pncrnin baliq zolai olur. Orada hazirda açiq olan layihnin adi göstrilir: project1. Baliq zolainin altinda menyu zolai yerlir. Menyu zolai

5. PROQRAMLADIRMA

101

hr bir proqramin, yaxud sistemin n mühüm elementidir. Burada sistemin bütün mümkün komandalarini tapmaq olar. Menyu zolaindan aaida altlr zolai yerlir. Burada tez-tez istifad olunan komandalarin düymlri toplanir. Düymnin adini bilmk üçün, sadc, siçanin göstricisini hmin düymnin üzrin aparmaq lazimdir. Ba pncrd indiydk siz tani olanlardan frqlnn bir altlr zolai da var. Bu altlr zolai komponentlr palitrasi adlanir. Burada proqramladirma zamani siz lazim olacaq komponentlr toplanib. Siçanin göstricisini komponentin düymsinin üzrin apardiqda hmin komponentin adi açilir. Gördüyünüz kimi, komponentlr palitrasi çoxlu sayda shifdn ibartdir. Hr bir shifnin öz komponentlri var. Komponentlrin sayi yüzlrc olsa da, biz onlarin çox az qismindn istifad edcyik. Obyekt müfttii. Ekranin sol trfind çox faydali olan Object Inspector (Obyekt müfttii) pncrsi yerlir (5-2). Proqramladirma zamani bu pncrdn tez-tez istifad olunur. Proqram obyektlri mhz burada köklnir. Hr hansi obyekti seçdikd bu pnCari crd onun xasslri görünür v obyekt siz onlari dyidir bilrsiniz. Obyektlrin reaksiya verdiyi Xasslrin köklnmsi hadislri d burada seçmk v köklmk olar. Hadislrin Forma pncrsi. Forma köklnmsi glck proqramin pncrsinin blankidir. Hr bir proqramin, heç olmasa, bir pncrsi v demli, bir formasi olur. Ona gör d proqramla i zamani forma pncrsini hmi ekranda görürsünüz. Birinci pncrnin maketi Form1 adlanir (5-3). gr proqramda iki pncr olacaqsa, onda ikincinin maketi Form2 Köklnn xass adlanacaq v s.

5-2. Obyekt müfttii proqram obyektlrini köklmk üçün nzrd tutulub

102

5-3. Forma pncrsind glck proqramin idaretm elementlri yerldirilir

lbtt, siz bu standart adlari daha münasib adlarla vz etmk imkani verilir. kildn d gördüyünüz kimi, balanicda forma pncrsi bo olur. Gln drsd proqram yaradarkn siz ora lazim olan idaretm elementlrini lav edcksiniz. Forma pncrsindki nöqtlrdn ibart tor obyektlri düzgün v sliqli yerldirmy imkan verir. Proqram çalidii zaman is hmin tor görünmyck. Kod pncrsi. Bu pncrd proqramin kodu yerlir. Sual oluna bilr: axi biz heç n yazmamiiq, bs kod pncrsindki yazilar haradan meydana çixdi? (5-4).

5-4. Kod pncrsind proqramin mtni olur

Msl ondadir ki, sizin proqramin böyük bir hisssini Lazarus sisteminin özü avtomatik formaladirir. Burada heç bir iirtm yoxdur. Windows mliyyat sistemind htta "bo" proqram da proqramladirma dilinin bir neç min operatorundan ibart olur. Buna baxmayaraq, proqraminiza operator lav etmk istdikd onu mhz bu pncrd edcksiniz. Bzi operatorlari Lazarus sistemi özü artiracaq, digrlrini is özünüz l il lav etmli olacaqsiniz.

5. PROQRAMLADIRMA

103

ü Dünyada müxtlif vizual proqramladirma mühitlri mövcuddur: Visual Basic, Delphi, Borland C++ Builder v s. Onlardan biri d srbst (havayi) yayilan Lazarus proqramladirma mühitidir. ü Lazarus proqramladirma mühiti Pascal dilin saslanir. ü Lazarus baladildiqda ekranda bir deyil, bir neç pncr açilir: proqramin ba pncrsi, Object Inspector (Obyekt müfttii), Source Editor (lkin kod redaktoru), Form1 v Messages (Mesajlar) pncrlri. ü Baqa proqramlarda olduu kimi, ba pncr bir neç hissdn ibartdir: baliq zolai, menyu zolai, altlr zolai. Ba pncrd frqli bir altlr zolai da var. Ona komponentlr palitrasi deyilir. ü Proqram obyektlri Object Inspector (Obyekt müfttii) pncrsind köklnir. Hr hansi obyekti seçdikd bu pncrd onun xasslri görünür v onlari dyidir bilrsiniz. Obyektlrin reaksiya verdiyi hadislri d burada seçmk v köklmk olar. ü Forma glck proqramin pncrsinin blankidir. Hr bir proqramin, heç olmasa, bir pncrsi v demli, bir formasi olur. ü Kod pncrsind proqramin kodu yerlir.

5.4.

LK PROQRAMIN YARADILMASI Siçanla seçdirmk v sürüklmk anlayilari hansi hrktlri ifad edir?

Bu drsd siz Lazarus sistemind ilk proqraminizi yaradacaqsiniz. Bu proqram çox sad olacaq ­ heç n etmyck! Onu yalniz açmaq v qapatmaq olar. Nyis açmasi üçün proqramin pncrsi olmalidir, onu qapatmaq üçün is uyun düym olmalidir. Bundan baqa, proqram pncrsin hansisa yazi da lav edilck. Nticd kild göstriln (5-5) kimi bir ey alinacaq. Lazarus sistemind hr bir bitmmi proqram layihdir. Sistem layihnin bütün fayllarini taniyir v onlari verilmi qovlua yazir. Layihd hmi çoxlu fayl olur. Onlarin ksriyytini sistem özü yaradir. Sizin üçün hmin fayllardan üçü önmlidir: forma fayli, kod fayli v layih fayli. Qalan fayllara fikir vermmk d olar ­ sistem özü onlara nzart edir.

5-5. Sonda bel bir proqram alinacaq

104

Kod pncrsi

Ötn drsd qeyd olunduu kimi, forma glck proqramin pncrsinin blankidir. Siz proqramladirma müddtind forma il ilyirsiniz. Proqram hazir olduqda v siz onu balatdiqda is forma dyrli bir pncry çevrilir. Hr bir proqramin, heç olmasa, bir pncrsi v demli, formasi olmalidir. Çünki baqa obyektlr formada saxlanmalidir; msln, proqram yalniz bir 5-6. Forma pncrsi v onun ilkin kod pncrsi komanda düymsindn ibart ola bilmz. Komanda düymsi, gln drsd tani olacainiz baqa idaretm elementlri kimi, formada yerl bilr. Lazarus sistemini baladin. Sistem özü yeni proqram pncrsi üçün blanki ­ formani yaradacaq. Sistem eyni zamanda bütün yaradilan proqramlar üçün ümumi olan ilkin kod fraqmentini hazirlayacaq (5-6). Formada heç bir idaretm elementi, kod fraqmentind is sizin proqraminizin yerin yetir bilcyi heç bir ml yoxdur. lbtt, bel bo forma, elc d bo proqram pncrsi heç ks lazim deyil. Adtn, proqram pncrsi bo olmur: orada idaretm elementlri ­ müxtlif düymlr, yarliqlar v baqa faydali eylr olur. Lazarus sistemind bu elementlrin d hazir maketlri var. Onlara komponentlr deyilir. Lazarus sistemind komponentlr üçün Component Palette (Komponentlr palitrasi) adli xüsusi altlr zolai var (5-7). O, çoxlu sayda müxtlif shifdn ibartdir v hr shifd müyyn kateqoriyali komponentlr toplanib. n sad komponentlr Standard shifsinddir. Hr komponentin öz simgsi var. Hr hansi komponenti seçmk üçün onun simgsini bir df çiqqildatmaq lazimdir. Simgni qoa çiqqildatdiqda komponent birbaa formaya lav olunur.

Forma pncrsi Button (Düym) komponenti Label (Yarliq) komponenti Standart komponentlr

5-7. Lazarus sisteminin komponentlr palitrasi

lk proqraminizda yalniz iki komponentdn ­ Label (Yarliq) v Button (Düym) komponentindn istifad edilck.

5. PROQRAMLADIRMA

105

Çalima 1. Formaya yeni komponentin lav edilmsi 1. Lazarus proqramini baladin. 2. Siçanin göstricisini TLabel komponentinin üzrin aparin v onu çiqqildadin. Bu komponent seçdirilck. 3. Göstricini formanin istdiyiniz yerin aparin v siçanin sol düymsini basin. Formanin hmin yerind yeni obyekt ­ Label1 obyekti yaranacaq. Bu obyekt trflrind v künclrind kiçik kvadrat tutacaqlarla qeyd olunacaq (5-8). 5-8. Yeni yaradilmi obyekt 4. Siçanla sürüklmk üsulundan istifad tutacaqlar vasitsil seçdirilir edrk obyekti formanin istdiyiniz yerin yerldirin.

Seçilmi Siz ilk obyektinizi ­ Label1 obyekobyektin tini yaratdiniz, ancaq lazim olan mtn adi hl orada yoxdur. Onu da yaratmaq Xasslrl i lazimdir. Bunun üçün vvlc obyektlrin xasslri il tani olaq. Bildiyiniz kimi, bütün obyektlrin xasslri var v müxtlif obyektlr müxSeçilmi Xassnin tlif xasslr malikdir. Label1 obyekti xass qiymti üçün yazinin mzmunu onun mühüm xasslrindn biridir. N qdr ki siz onu xüsusi olaraq göstrmmisiniz, obyektin adi yazinin mzmunu kimi qbul olunur. Mhz buna gör d ekranda Label1 yazisini görürsünüz. 5-9. Obyekt müfttii vasitsil obyektin Obyektlrin xasslrini köklmk xasslrinin köklnmsi üçün Lazarus sistemind xüsusi panel ­ Object Inspector (Obyekt müfttii) paneli nzrd tutulub (5-9). Hmi istifad edcyiniz bu panell i qaydasi beldir: 1. Önc köklnsi (xasslri dyidirilsi) obyekt seçilir. 2. Sonra lazim olan xass seçilir. 3. Nhayt, seçilmi xassy qiymt verilir.

106

Çalima 2. Obyektin xasslrinin köklnmsi 1. Label1 obyektini seçdirin. 2. Yarliin mtnini dyimk üçün Object Inspector panelind Caption xasssini çiqqildadin. Bu xass seçdirilck (5-9). 3. Mtni daxil edin, msln: Mnim ilk proqramim. Gördüyünüz kimi, obyektin ölçülri mtnin uzunluuna uyun olaraq dyiilir. Obyektin özünü bel aparmasi xüsusi xass il müyyn olunur. Bu xass AutoSize adlanir. 4. AutoSize xasssini siyahidan tapin v onun qiymtinin True (Doru) olduuna min olun. Bu onu göstrir ki, mtn sahsinin ölçülri mtnin mzmunundan asili olaraq dyick. 5-10. Font 5. Mtnin riftini dyimk üçün Font (rift) xasssi nzrd tutulub. Bu, mürkkb xassdir, xasssinin özü alt xasbunu hmin xassnin qabaindaki kiçik üçbuslr caq simvolundan bilmk olar. Üçbucaq iarsini malikdir çiqqildatdiqda Font xasssinin alt xasslri açilacaq (5-10). 6. Color (Rng) alt xasssini çiqqildadin. Sada rnglrdn ibart siyahi açilacaq. 7. Siyahidan lazim olan rngi, msln, clPurple bndini seçin. Mtn bnövyi rng alacaq. 8. Style (Üslub) alt xasssini çiqqildadin. Bu alt xassnin özü d mürkkb xassdir. Hmin xassnin qabaindaki kiçik üçbucaqli iarsini çiqqildadin. Style alt xasssinin özünün alt xasslri açilacaq. 9. Açilan siyahida fsBold v fsItalic xasslrinin qiymtini True edin. Mtn qalin v kursiv klini alacaq. Çalima 1-dki üsulla formada komanda düymsi yaradin. Bunun üçün komponentlr palitrasinin Standard shifsindki TButton komponentindn istifad edin. Sonra çalima 2-dki üsuldan istifad etmkl düymnin üzrindki yazini (Button1) istdiyiniz yazi il (msln: Qapatmaq) vz edin (5-11).

5-11. Forma pncrsi düymnin parametrlrinin köklnmsindn sonra

Bellikl, lazim olan komponentlr formaya daxil edildi. Gln drsd bu forma üzrind i davam etdirilck.

5. PROQRAMLADIRMA

107

ü Lazarus sistemind hr bir bitmmi proqram layihdir. ü Layihd hmi çoxlu fayl olur. Onlarin ksriyytini sistem özü yaradir. Proqramçi üçün hmin fayllardan üçü önmlidir: forma fayli, kod fayli v layih fayli. ü Hr bir proqramin, heç olmasa, bir pncrsi (formasi) olmalidir, çünki baqa obyektlr formada saxlanmalidir; msln, proqram yalniz bir komanda düymsindn ibart ola bilmz. Komanda düymsi hr hansi formanin üzrind yerl bilr. ü Adtn, proqram pncrsi bo olmur: orada idaretm elementlri ­ müxtlif düymlr, yarliqlar v baqa komponentlr olur. ü Lazarus sistemind komponentlr Component Palette (Komponentlr palitrasi) adli xüsusi altlr zolainda yerlir. ü Formaya yeni komponent lav etmk üçün komponentlr palitrasindan lazim olan komponent seçilir, göstrici formanin istniln yerin aparilir v siçanin sol düymsi basilir. ü Obyektin xasslrini dyidirmk üçün xüsusi panel nzrd tutulub. Object Inspector (Obyekt müfttii) adli bu panell i qaydasi beldir: 1) önc köklnsi (xasslri dyidirilsi) obyekt seçilir; 2) sonra lazim olan xass seçilir; 3) nhayt, seçilmi xassy qiymt verilir.

5.5.

HADSLR V ONLARIN LNMS Sizc, "düym" obyekti üçün hansi hadislr ba ver bilr?

Ötn drsd ilk proqraminiz üçün formani yaratdiniz. Ora iki obyekt ­ yarliq v komanda düymsi artirildi. Sonra hr iki obyektin xasslri köklnildi. Bu drsd hmin proqram üzr ii davam etdircyik. Yaradilmi düym hllik, sadc, pncrnin bzyidir. Onu çiqqildatdiqda heç n ba vermyck, çünki bu haqda proqrama hl heç n bildirilmyib. Baqa sözl, düymnin çiqqildadilmasi hadissi ba verdikd düymnin bu hadisy nec reaksiya vercyi müyynldirilmyib. ndi düym çiqqildadildiqda biz çiqqiltini emal edn proqram kodunu ­ proseduru yazmaliyiq. Proqramçilar bir modul klind çox uzun proqramlar yazmai xolamirlar. Proqramda operatorlarin sayi artdiqca onlara nzart etmk çtinlir. Onlarin sayi yüzlrc olduqda is xoaglmz xtalar qaçilmaz olur; msln, müasir

108 oyun proqramlari milyonlarla stirdn ibart olur v bel proqramlari alt proqramlara bölmdn onlarla ilmk mümkün deyil. Bir alt proqram oyun qhrmaninin yeriin, baqasi tullanmasina, üçüncüsü onun nec at açmasina cavab verir. Müasir proqramlarda bel böyük olmayan alt proqramlarin sayi onlarca, bzn is yüzlrc olur. Onlarin hamisi kompyuterin yaddainda yerlir v n vaxt çairilacaqlarini gözlyir; msln, oyunçu "At!" düymsini basan kimi at rejimini emal edn alt proqram baladilir. Alt proqramlarin biri mrmilrin hara düdüyünü yoxlayir, baqasi qalan döyü sursatinin miqdarina nzart edir, üçüncüsü toplanma xallarin qeydiyyatini aparir v s. Alt proqramlarin iki növünü frqlndirirlr: prosedurlar v funksiyalar. Bel bölgü rtidir, bel ki, bzi proqramladirma dillrind bütün alt proqramlara funksiya kimi baxilir. Hr hal5-12. Hadislr shifsi da, onlar arasindaki kiçik frqi bilmk lazimdir. Funksiya el alt proqramdir ki, o, müyyn hesablamalari, yaxud yoxlamalari yerin yetirmk üçün çairilir. O, iini bitirn kimi hesablamanin nticsi funksiyani çairmi proqrama qaytarilir. Prosedur da alt proqramdir, onu da çairdiqda müyyn hesablamalar, yaxud yoxlamalar yerin yetirilir. Lakin prosedur onu çairmi proqrama heç n qaytarmir. Çalima 3. Obyektin hadisy reaksiyasinin tyin olunmasi 1. Siçanin göstricisini formadaki düymnin üzrind çiqqildatmaqla onu seçdirin. Düym tutacaqlarla qeyd olunacaq. 2. Object Inspector pncrsin keçin v Events (Hadislr) shifsini çiqqildadin. ndi Obyekt müfttiinin sol sütununda verilmi obyektin (düymnin) reaksiya ver bilcyi bütün hadislr olacaq. Hr bir hadisnin qarisinda hmin hadisni emal edn prosedur göstril bilr. Hllik heç bir prosedur göstrmdiyimizdn sa sütun bodur. 3. Hazirda bizi düymnin çiqqildadilmasi hadissi maraqlandirir. Bu hadis OnClick adlanir. Onun üçün emalçi-prosedur yaratmaqdan ötrü hmin hadisnin sain-

5. PROQRAMLADIRMA

109

daki sütunda qoa çiqqildadin. Lazarus avtomatik olaraq kod pncrsini aktivldirir v ora hmin hadisnin emalçi-prosedurunu artirir (5-13).

Prosedurun operatorlari bura daxil edilir Prosedurun adi

5-13. Kod pncrsind emal prosedurunun blanki

4. Bu prosedurun adi ­ TForm1.Button1Click ­ özü haqqinda hr eyi deyir: Form1 formasinda Button1 düym obyekti üçün Click (çiqqilti) hadissi emal olunur. begin v end sözlri arasinda yazilmi bütün komandalar göstriln hadis ba verdikd icra olunacaq. Bu operatorlari Lazarus sistemi özü qoyur ki, proqramçi prosedurun balanicini v sonunu drhal görsün. Biz, sadc, düymni çiqqildatdiqda n ba vermsini tsvir edn operatorlari daxil etmk qalir. Bu ii bir az da asanladirmaq üçün mtn kursoru artiq lazim olan yer qoyulub. Düymni "Qapatmaq" adlandirdiimiz üçün onu çiqqildatdiqda proqram iini bitirib pncrni qapatmalidir. Pascal dilind bunu etmk üçün Close(); operatoru nzrd tutulub. Bu operatoru mtn kursorunun durduu yer daxil edin. ndi kod redaktorundaki mtn aaidaki kild olacaq: procedure TForm1.Button1Click(Sender: TObject); begin Close(); end; Artiq proqram hazirdir! Gördüyünüz kimi, kod pncrsindki mtn yetrinc uzundur, ancaq biz yalniz özümüz yazdiimiz dörd operatora "cavabdehik". Yerd qalan bütün mliyyatlari vizual proqramladirma sistemi öz üzrin götürür. ndi proqramin nec ilmsini yoxlayaq. Bunun üçün proqrami icra üçün balatmaq grkdir. Bunu Run Run (Çalidirma Çalidir) menyu komandasi, <F9> klavii, yaxud altlr zolaindaki Run (Çalidir) düymsi vasitsil etmk olar. Lazarus sistemi proqrami kompilyasiya edir, icra faylini yaradir v onu baladir. Baladildiqdan sonra proqram pncrsinin nec görünmsin diqqt edin (bax 5-5).

110 Bellikl, biz tam ilk olan (dorudur, el bir faydasi olmayan) bir proqram yaratdiq. Ancaq vacib bir i qalir ­ layihmizi hl yazib saxlamamiiq. Lazarus sistemind hazirlanmi htta bir proqram da layihdir. Ona gör d biz önc layihmiz ad tapmali, sonra is onu harada saxlamai müyynldirmliyik. "Fayl v qovluq" mövzusunda faylin adinin v onun saxlanma yerinin düzgün seçilmsinin önmi qeyd olunmudu. Glin ilk layihmiz el lk adini verk v onu C:\Lazarus qovluunun içrisind yeni qovluq yaradib, orada saxlayaq. Yeni qovluu münasib adla, msln, Layihlr adlandiraq. Hr bir layih üçün ayrica qovluq ayiraq. Bellikl, layihnin saxlanmasi üç addimdan ibart olacaq: 1) C:\Lazarus qovluunun içrisind Layihlr alt qovluunun yaradilmasi (birinci df). Onun içrisind is konkret layih üçün qovluun yaradilmasi; 2) layih faylinin uyun qovluqda saxlanmasi; 3) proqram fayllarinin layih qovluunda saxlanmasi. Bu mliyyati File Save As (Fayl... kimi saxla) menyu komandasindan balamaq olar. Save project project1 (*.lpi) (project1 layihsinin saxlanmasi) dialoq pncrsi açilacaq (5-14).

5-14. Layihnin saxlanmasinin dialoq pncrsi

C:\Lazarus qovluunda Layihlr adli alt qovluq yoxdursa, önc onu yaradin, sonra is onun içrisind lk adli qovluq yaradin. File name sahsind

5. PROQRAMLADIRMA

111

project.lpi adini ilk.lpi adi il vz edin. Save düymsini çiqqildatdiqda layih fayli seçilmi yer yazilacaq. Bundan sonra Save Unit1 (*.pas) (Unit1 faylinin saxlanmasi) dialoq pncrsi açilacaq. Bu, proqramin mtnin saxlanmasi üçündür. Tklif olunan Unit1 adini dyimdn Save düymsini çiqqildadin. Bellikl, layih il bali bütün fayllar göstriln yerd saxlanacaq.

ü Müasir proqramlar onlarca, bzn is yüzlrc alt proqramdan ibart olur. ü Alt proqramlarin iki növünü frqlndirirlr: prosedurlar v funksiyalar. ü Funksiya el alt proqramdir ki, o, müyyn hesablamalari, yaxud yoxlamalari yerin yetirmk üçün çairilir. O, iini bitirn kimi hesablamanin nticsi funksiyani çairmi proqrama qaytarilir. ü Prosedur da alt proqramdir, onu da çairdiqda müyyn hesablamalar, yaxud yoxlamalar yerin yetirilir. Lakin prosedur onu çairmi proqrama heç n qaytarmir.

5.6.

PASCAL PROQRAMLADIRMA DL Sizc, proqramladirma dilinin Blez Paskalin rfin adlandirilmasinin sbbi ndir?

Ötn drsd Lazarus sistemind ilk proqraminizi yaratdiniz. Hmin proqram el bir faydali i görms d, ilk proqram kimi maraqli idi. Gln drsd glckd baqa proqramlariniz üçün d örnk olacaq bir proqramla tani olacaqsiniz. Hlliks proqramladirmada istifad olunan bzi anlayilari bilmyiniz vacibdir. Kompyuterin bilavasit "baa düdüyü" yegan dil main dilidir. Main dilind proqram yazmaq v bel proqramin düzgünlüyünü yoxlamaq hddn artiq çtin v yorucu idir. Ona gör d proqramçilar öz ilrini yüngülldirmk üçün yollar arami v nticd proqramladirma dillrini yaratmilar. Proqramladirma dilind yazilmi proqramin main dilin çevrilmsi prosesi kompilyasiya adlanir. Bildiyiniz kimi, Lazarus sisteminin sasinda Free Pascal proqramladirma dili dayanir. Free Pascal proqramladirma dili öz balanicini klassik Pascal dilindn götürüb. Bir çox ölknin orta mktblrind proqramladirmanin saslari mhz Pascal dilinin bazasinda öyrnilir. Bununla yanai, bu

112 gün n güclü vizual proqramladirma sistemlrindn hesab olunan Delphi d Pascal dilin saslanir. Pascal ("paskal" kimi oxunur) proqramladirma dili 1971-ci ild isveçrli fizik Niklaus Virt (1934) trfindn yaradilib. Fransiz riyaziyyatçisi v filosofu Blez Paskalin (1623-1662) rfin adlandirilib. N.Virt bu dili öz tlblri üçün tdris dili kimi yaratmidi. ndi bu dil n geni yayilmi proqramladirma dillrindn biridir. Baqa dillrdn proqramlarin aydin v mntiqi yazilma imkanlarina gör seçilir ki, bu da onu Blez Paskal hm yeni balayanlar, hm d tcrübli proqramçilar üçün lverili edir. Bildiyiniz kimi, alqoritmin hr bir addimi alqoritmin icraçisina yönlmi komanda, yaxud göstridir. Proqramladirma dilinin ayrica komandasi operator (statement) adlandirilir. Proqramladirma dilind hr bir proqram operatorlarin nizamli ardicilliindan ibartdir. Proqramda operatorlarin bir-birindn ayrilmasi proqramladirma dilinin qaydalari il müyyn olunur. lk proqramladirma dillrinin ksriyytind qayda bel idi ki, hr bir ayrica operator ayrica stird yazilmalidir. BASIC dilind indi d bu qayda qüvvddir. NiklausVirt Müasir proqramladirma dillri, adtn, bir stird bir neç operator yazmaa, yaxud ksin, bir operatoru bir neç str bölüdür-

ngilisc "statement" termini dilimizd proqramladirmaya aid dbiyyatda "operator" kimi ildilir. Bunun da sbbi ksr proqramladirma termini kimi, bu terminin d dilimiz rus dili vasitsil keçmsidir. Bel ki, "statement" termini rusdilli dbiyyatda "" kimi göstrilir. nnni pozmamaq üçün "operator" varianti bu drslikd d saxlanilib. Lakin msl ondadir ki, "statement" v "operator" terminlri bir-biri il bali olsa da, slind, ayri-ayri anlayilari ifad edir. A + B ifadsind "A" v "B" operandlar, "+" is operatordur. Bütövlükd ifady is ingilisc "statement" deyilir. "Statement" ingilisc "dem, söylm (öz fikrini, ryini v s.), iddia" anlamlarini verir. Proqramladirma dillrind "statement" ifadsi kompyuter müyyn mlin yerin yetirilmsi zruriliyini "deyir". Bunlari nzr alaraq "statement" termininin dilimizd "deyim" kimi ildilmsi daha doru olardi.

5. PROQRAMLADIRMA

113

my imkan verir. Bu halda operatorlari birbirindn ayirmaq üçün onlarin arasinda ayirici simvol qoyulur. Proqramladirma dillrinin ksriyytind, o cümldn Pascal dilind ayirici kimi nöqtli vergüldn (;) istifad olunur. Operatorlar haqqinda daniarkn, adtn, onlarin tyinati da qeyd olunur msln, mnimstm operatoru, rt operatoru, dövr operatoru v s. stniln mslnin hlli zamani proqramda hr hansi verilnlrin emali ba verir. Proqramda verilnlri kmiyytlr adlandirirlar. Proqramin gediind qiymti dyin kmiyytlr dyinlr, dyimynlr is sabitlr, yaxud konstantlar deyilir.

Sual oluna bilr: sabit kmiyytlr ad vermyin n mnasi var? Dorudur, bu, proqramin ilmsin heç bir tsir etmir, ancaq proqramlari daha anlaiqli edir. Bundan baqa, adtn, proqramlarda eyni bir kmiyyt dflrl müracit olunur. Bu halda gr identifikatordan istifad olunmamisa v proqram sabit kmiyytin baqa qiymti üçün çalimalidirsa, bu dyiikliyi proqramin hr yerind etmk lazim glck. Sabit kmiyytlr (konstantlara) ad verilmsin riyaziyyatda, fizikada v baqa sahlrd d rast glinir. Bel kmiyytlrdn hansilarla tanisiniz?

Hr bir dyinin adi, tipi v qiymti olur. Ad dyinin iarsidir (nianidir) v proqramladirma dilind ona identifikator deyilir. Ümumiyytl, proqramladirma dillrind müxtlif obyektlri ­ dyinlri, konstantlari, funksiyalari v s. adlandirmaq üçün identifikatorlardan istifad olunur. dentifikatorlar hrf, rqm v bzi xüsusi simvollardan ibart olur. dentifikatorlarin müxtlif proqramladirma dillrind yazili qaydalari frqli olsa da, sas prinsiplr vardir: 1. dentifikator hrf v rqmlrdn ibart ola bilr, ancaq hrfl balamalidir. 2. dentifikatorda boluq simvolu v duru iarlri ola bilmz. Bzi xüsusi iarlr icaz veril bilr, msln, "_", yaxud "$" iarlrin. 3. Bütün proqramladirma dillrind dilin operatorlarini yazmaq üçün açar sözlr mövcuddur. dentifikator heç bir açar sözl üst-üst dümmlidir. 4. dentifikator hm kiçik, hm d ba hrflrl yazila bilr. Yalniz hrflrinin böyük-kiçikliyi il bir-birindn frqlnn identifikatorlara proqramladirma dillrind müxtlif yanamalar var; msln, Bir v bir identifikatorlari BASIC v Pascal dillrind eyni, C dilind is frqli hesab olunur.

114 Mümkün identifikatorlara örnk olaraq bunlari göstrmk olar: i, a, t0123456789, NoClass. Bu identifikatorlardan is istifad etmk olmaz: 1stPlace (rqml baladiina gör), one and one (boluq simvollari olduuna gör), yes(no)(mötrizlr olduuna gör). Dyinlr qiymt vermk, yaxud onlari dyidirmk üçün mnimstm operatoru nzrd tutulub. Bu operator ümumi kild üç hissdn ibartdir: <identifikator> <mnimstm iarsi> <ifad> Msln, x dyinin 2 qiymti vermk üçün mnimstm operatoru x := 2; klind olacaq. Mnimstm operatorunun sol trfind dyinin identifikatoru göstrilir. Pascal dilind mnimstm iarsi := kimi iar olunur. Operatorun icrasi zamani sa trfdki ifadnin qiymti hesablanir v alinan ntic sol hissdki dyin mnimsdilir. ddlr üzrind mliyyat apararkn ddi ifadlrdn istifad olunur. ddi ifadlrd dörd hesab mlindn (toplama, çixma, vurma, bölm) v mötrizlrdn istifad olunur. Proqramladirma dillrind toplama v çixma iarsi riyaziyyatdaki kimidir (+ v ­ ), ancaq vurma v bölm iarsi olaraq * v / simvollarindan istifad olunur. mllrin yerin yetirilm ardicillii da riyaziyyatda olduu kimidir. Aaida düzgün ddi ifadlr örnklr göstrilib:

a := b + c; i := i + 1; z := x * x + y * y;

b v c dyinlrinin qiymtlri toplanir v cm a dyinin mnimsdilir. i dyininin qiymti 1 vahid artirilir. z dyinin x v y dyinlrinin kvadratlari cmi mnimsdilir.

Bu örnklr göstrir ki, mnimstm iarsini brabrlik iarsi kimi qbul etmk olmaz; msln, ikinci nümund verilmi operatorun sol v sa hisslri heç vaxt brabr olmur. Dyinin tipi onun mümkün qiymtlr çoxluunu müyynldirir. Standart Pascal dilind dyinlrin dörd tipi vardir: Integer (tam), Real (hqiqi), Boolean (mntiqi) v Char (simvol). Pascal dilindki proqramda istifad olunan bütün dyinlr qabaqcadan tsvir olunmalidir, yni onun tipi bildirilmlidir. Bunun üçün proqramin balanicinda var açar sözünü göstrmk lazimdir. Bu sözdn sonra hr bir dyinin identifika-

5. PROQRAMLADIRMA

115

toru v tipi verilmlidir (onlar arasinda "iki nöqt" qoyulmalidir); msln, aaida birinin tipi tam dd, o birinin hqiqi dd olan iki dyin tsvir olunub: var i: Integer; r: Real; ü Proqramladirma dilind yazilmi proqram kompilyator vasitsil main dilin çevrilir. Bu prosesin özün is kompilyasiya deyilir. ü Pascal proqramladirma dili 1971-ci ild isveçrli fizik Niklaus Virt trfindn yaradilib. ü Proqramladirma dilinin ayrica komandasi operator (deyim) adlandirilir. Hr bir proqram operatorlarin nizamli ardicilliindan ibartdir. ü Proqramin gediind qiymti dyin kmiyytlr dyinlr, dyimynlr is sabitlr (konstantlar) deyilir. ü Hr bir dyinin adi, tipi v qiymti olur. Ad dyinin iarsidir (nianidir) v proqramladirma dilind ona identifikator deyilir. ü Standart Pascal dilind dyinlrin dörd tipi vardir: Integer (tam), Real (hqiqi), Boolean (mntiqi) v Char (simvol). ü Dyinlr qiymt vermk, yaxud onlari dyidirmk üçün mnimstm operatorundan istifad olunur. ü Proqramda olan bütün dyinlr qabaqcadan tsvir, yaxud elan olunmalidir.

5.7.

ÇOX FAYDALI PROQRAM Hicri tqviminin tarixi haqqinda n bilirsiniz?

Lazarus sistemind ilk proqraminiz çox sad idi v demk olar ki, heç n etmirdi. Onun balica mqsdi vizual proqramladirmanin n demk olduunu göstrmk idi. Növbti proqram da mürkkb olmayacaq, ancaq faydali olacaq. Siz Hicri tqvimindn Miladi tqvimin v ksin keçid prosesini avtomatladiracaqsiniz. Bu zaman ötn bölümd tani olduunuz M = H ­ H / 33 + 622 v H = M ­ 622 + (M ­ 622) / 32 düsturlarindan istifad edilck. Bellikl, yeni proqraminiz daxil edilmi ili ya Hicridn Miladiy, ya da Miladidn Hicriy çevirck v nticni ekranda göstrck.

116

Çalima 4. Tqvimlr 1. Lazarus proqramini baladin. 2. Yeni layih yaratmaq üçün FileNew... (FaylYeni...) menyu komandasini seçin. Uyun dialoq pncrsi açilacaq. 3. Siyahidan ProjectApplication (LayihTtbiqi proqram) bndini seçib OK düymsini çiqqildadin. Yeni layih yaranacaq. 4. Yeni layihyni Tqvim qovluunda saxlayin. Bunun üçün FileSave As (FaylSaxla... kimi ) menyu komandasindan istifad edin. 5. Aaidaki cdvldn istifad etmkl formanin xasslrini dyiin.

Xass Caption Qiymt Hicri tqvimindn Miladiy v ksin keçid 230 400 Arial 10 Xassnin tsviri Formanin balii Formanin hündürlüyü Formanin eni riftin adi riftin ölçüsü

Height Width Font.Name Font.Size

6. Komponentlr palitrasinin Standard shifsindn istifad etmkl formada iki yarliq obyekti ­ Label1 v Label2 yaradin. 7. Standard shifsindki TEdit komponentindn istifad etmkl Label1 obyektinin qarisinda Edit1 obyektini yaradin. Eyni qayda il Label2 obyektinin qarisinda Edit2 obyektini yaradin. 8. TButton komponentindn istifad etmkl Edit1 obyektinin qarisinda Button1 obyektini yaradin. Eyni qayda il Edit2 obyektinin qarisinda Button2 obyektini yaradin. Obyektlri bir-birin nzrn düzlndirin. Nticd txminn kil 5-15-dki kimi mnzr alinacaq.

5. PROQRAMLADIRMA

117

5-15. Formanin qurulmasi

9. Label1 obyektini seçdirin v onun mtnini dyirk Hicri ili edin. Eyni qayda il Label2 obyektinin mtnini Miladi ili edin. 10. Button1 obyektini seçdirin v onun mtnini dyirk Miladiy edin. Eyni qayda il Button2 obyektinin mtnini Hicriy edin. 11. Edit1 obyektini seçdirin v onun Text xasssinin qiymtini boluq simvolu edin. Edit2 obyekti il d eyni mliyyati tkrar edin. Bellikl, proqramin interfeysi hazirdir (5-16).

5-16. Obyektlrin xasslri dyidirildikdn sonra

Proqram bel ilyck: Hicri ili mtn sahsin ili ifad edn hr hansi dd yazilir (msln: 1419). Hmin ilin Miladi tqvimind hansi il uyun olduunu bilmk üçün Miladiy düymsi çiqqildadilir. Bu zaman Miladi ili mtn sahsind indi istifad etdiyimiz tqvim uyun il görünck (msln 1998).

118

12. Miladiy (Button1) düymsi üçün OnClick hadissinin emalçisini yaratmaq üçün Miladiy (Button1) obyektini qoa çiqqildadin. daretm ilkin kod redaktoruna keçck. 13. TForm1.Button1Click prosedurunu aaidaki kimi düzldin: procedure TForm1.Button1Click(Sender: TObject); var H, M: integer; begin H := StrToInt(Edit1.Text); M := H­(H div 33) + 622; Edit2.Text := IntToStr(M); end; Proqram kodunu stirbstir gözdn keçirk. Stir 1. Alt proqramin balii procedure açar sözündn v alt proqramin adindan ­ TForm1.Button1Click ibartdir. Mötrizd, adtn, alt proqramin parametrlrinin siyahisi verilir. Stir 2. Dyinlrin tsviri bloku açilir (var ingilisc "variable" ­ "dyin" sözünün qisaltmasidir). Stir 3. H v M dyinlrini tsvir edir. Stir 4. Proqram bloku balayir (begin ­ balanic). Stir 5. Bel bir mliyyat yerin yetirilir: Edit1 obyektinin Text xasssindn ora daxil edilmi informasiya oxunur. Bu informasiyani kompilyator mtn stri kimi qbul edir (msln, '360' üç simvoldan ibart stirdir). Lakin biz hesablama üçün ddi qiymtlr lazim olduundan StrToInt funksiyasi onu tam dd çevirir. Ntic H dyinin mnimsdilir. Stir 6. fadnin qiymti hesablanir v ntic M dyinin mnimsdilir. Stir 7. Edit2 obyektinin Text xasssi dyidirilir. M dyininin qiymti tam dd olduundan onu stir tipin çevirmk lazimdir. Bunun üçün IntToStr funksiyasindan istifad olunur. Stir 8. Proqram kodunun sonu (end ­ son).

5. PROQRAMLADIRMA

119

14. Hicriy (Button2) düymsi üçün OnClick hadissinin emalçisini yarat maq üçün Hicriy (Button2) obyektini qoa çiqqildadin. daretm ilkin kod redaktoruna keçck. 15. TForm1.Button2Click prosedurunu aaidaki kimi düzldin: procedure TForm1.Button2Click(Sender: TObject); var H, M: integer; begin M := StrToInt(Edit2.Text); H = M­622+(M­622) div 32; Edit1.Text := IntToStr(H); end; Bellikl, proqram hazirdir. ndi onu kompilyasiya etmk v balatmaq olar. Kompilyasiya etmk üçün RunRun (ÇalidirmaÇalidir) menyu komandasini yerin yetirmk lazimdir. Kompilyasiya zamani sintaktik xtalarin olubolmamasi yoxlanilir. Xta akarlanarsa, kompilyasiya prosesi dayandirilir. TForm1.Button2Click prosedurunun 6-ci strind qsdn yanlilia yol verilib (mnimstm operatorunda iki nöqt buraxilib). Kompilyasiyanin nticsi kild göstrilib (5-17). Yanliliq olan stir xüsusi olaraq seçdirilib. Mesajlar pncrsind xtanin akarlandii strin nömrsi v xtanin növü göstrilib. Shvi düzldib, proqrami yenidn kompilyasiya etmk lazimdir.

5-17. Xta olan stir xüsusi olaraq seçdirilib

120 Kompilyasiya uurla sona çatdiqdan sonra proqram baladilir (5.18). ndi siz drsin balanicinda qoyduumuz mqsdi gerçkldir bilrsiniz. Bel ki, Hicri ili mtn sahsin müyyn dd yazib (msln: 1432), Miladiy düymsini çiqqildatsaniz, Miladi ili mtn sahsind uyun dd (2011) çixacaq. Bunun ksini d etmk olar: Miladi ili mtn sahsind hr hansi ili yazib, Hicriy düymsi çiqqildadilsa, proqram verilmi düstur sasinda uyun Hicri ilini tapacaq v nticni Hicri ili mtn sahsind ks etdirck.

5-18. Proqramin iinin nticsi

121

Sual v tapiriqlar

1. Obyekt v element anlayilarinin frqini izah edin. 2. nformatikada bütün xasslri eyni olan iki obyekt ola bilrmi? 3. Obyektin metodu ndir? 4. "Yazi lövhsi" obyektinin bir neç xasssini v metodunu sadalayin. 5. masasinda Computer simgsi hansi xasslr malikdir? 6. Obyekt aid hadis ba verdikd obyekt hmin hadisni nec emal edir? 7. "Hadislrl idar olunma" n demkdir? 8. Hansi proqramladirma dillri il tanisiniz? 9. Lazarus baladildiqda hansi pncrlr açilir? Hr bir pncrnin funksiyasini izah edin. 10. Komponentlr palitrasi harada yerlir v orada nlr olur? 11. Lazarus sistemind layih ndir? 12. Layihnin balica fayllari hansilardir? 13. Formaya yeni obyekt nec lav olunur? 14. Proqram obyektinin xasslrini dyidirmk üçün n etmk lazimdir? 15. Mürkkb xass n demkdir? 16. Alt proqram ndir v n üçün onlardan istifad olunur? 17. Prosedur v funksiyanin frqi nddir? 18. "Düym" obyektinin hadislr siyahisini gözdn keçirin. Hmin hadislrdn bzilrinin n vaxt ba verdiyini anlamaa çaliin. 19. Proqramladirma dilind olan proqrami main dilin çevirmk üçün n etmk lazimdir? 20. Hicri tqvimi il indi hansi ildir? 21. Siçanin göstricisini hr hansi obyektin üzrin aparib, onun sol düymsini çiqqildatdiqda ba vern hadis proqramda hansi prosedurla emal olunur? 22. Pascal dilind dyinlr nec tsvir olunur? 23. Tqvim proqramindan istifad etmkl Hicri tarixi il hansi ild doulduunuzu müyyn edin.

122 TAR X "kibali" yozum Kompyuter komandalari adi dild vermk daha gözl olardi. Tssüf ki, mainlar insanlarin daniiindaki incliklri baa dü bilmir. nsanlar danidiqlari zaman jestlr v mimikalardan, üstüörtülü ifadlrdn, istehzadan v blatin baqa üsullarindan istifad edirlr. Bu da onlara bir ey söylyib, slind, baqa bir eyi çatdirmaa imkan verir. nsanlar "ikibali" (çoxmnali) sözlr ildirlr. nsan ali tbii dilin "tapmacalarindan" ba çixara bilir, kompyuter is yalniz tam ciddi, riyazi dqiqlikli ünsiyyt sistemini anlayir. Bel sistemd hr bir simvol, yaxud simvollar qrupu hmi eyni bir eyi bildirmli, hr bir cüml is hrfn baa düülmlidir. stehza, daniiq ifadlri, yaxud dolaiq eyhamlar, sadc, yolverilmzdir. Bu mnada aaidaki hvalat çox ibrtamizdir: XV srd ah smayil Xtai sarayinda "Mliküra" lqbi qazanmi air Hbibi uaqliqda Göyçayin Brguad kndind çobanliq edrmi. O vaxt ikara çixmi Aqoyunlu hökmdari Sultan Yaqub öz yaxin adamlari il ona rast glib sorumudu: ­ N yiirsan? ­ Çör-çöp. ­ Çör ndir, çöp ndir? ­ Çör dik duranlardir, çöp yixilanlar. Sultan Yaqub Hbibinin cavablari il maraqlanaraq bir d sorumudu: ­ Bu quzular kimindir? ­ Qoyunlarin! ­ Kndinizin böyüklri kimlrdir? ­ Öküzlr. ­ Mn demk istyirm ki, kndiniz bir böyük adam gls, onun qabaina kim çixir? ­ Köpklr. Sultan Yaqub bu cavabdan aciqlanaraq lini qilincina atmi v aciqla Hbibiy demidi: ­ N çaparam sni! ­ Çap ki, yoldalarindan geri qalmayasan, ­ dey Hbibi yen hazircavabliq göstrmidi.

123

ÖZÜNÜ SINA Aaidaki mühakimlrdn hansi dorudur? 1. Müxtlif obyektlrin eyni xasslri ola bilmz. 2. Lazarus vizual proqramladirma mühitidir. 3. Lazarus proqramladirma mühitinin sasinda C++ dili dayanir. 4. Hr bir proqramda n azi bir forma var. 5. Funksiya alt proqramin bir növüdür.

Düzgün cavablari söylyin 1. Obyektin ... onun hrkt xasssidir. A. formasi B. trkib hisslri C. rngi D. metodlari 2. Ba vern hadisni emal etmk üçün obyekt müyyn ... istifad edir. A. xassdn B. prosedurdan C. metoddan D. funksiyadan 3. Siçanin düymsi basildiqda ... hadissi ba verir. A. Click B. Press C. MouseDown D. MouseUp 4. Lazarus proqramladirma mühiti ... dilin saslanir. A. Basic B. Pascal C. Free Pascal D. Turbo Pascal 5. Proqramladirma dilinin hr bir ayrica komandasi ... adlanir. A. operator B. göstri C. funksiya D. deyim

124

LAYHLR LAYH 5-1 Lazarus proqraminin loqosunda n üçün bbir tsvir olunub? Bu haqda v bu proqram sisteminin tarixi haqda nternetdn mlumat toplayin. Topladiiniz mlumatlar sasinda hesabat hazirlayin.

LAYH 5-2 Hr bölümün ilk shifsind mhur qrafik rassam Maurits Eerin (Maurits Cornelis Escher) 1967-1968-ci illrd çkdiyi "Metamorfozlar III" srinin bir fraqmenti verilib. nternetdn bu rssam v onun göstriln sri haqqinda mlumat toplayin. Rssamin yaradicilii haqqinda buklet hazirlayin. Buklet "Metamorfozlar III" srinin mahiyyti bard öz düünclrinizi d lav edin.

BRG LAYH Xasslrin v hrktlrin gör obyektin tapilmasi il bali bel bir oyun oynayin. Bir nfr fikrind bir obyektin adini tutur. Qalan oyunçular hmin sözü tapmaq üçün obyektin xasslri v hrktlri il bali yönldici suallar verirlr. Suallar el olmalidir ki, onlara "h", yaxud "yox" cavabi vermk mümkün olsun; msln, fikird tutulmu söz "dv"dirs, suallar v cavablar bel ola bilr: ­ O, canli tbitin obyektidirmi? ­ H. ­ Bitkidirmi? ­ Yox. ­ O, uça bilirmi? ­ Yox. ­ O, imalda yaayirmi? ­ Yox. gr oyunçulardan kims hesab ets ki, cavab ona aydindir, o, birbaa hmin obyektin adini dey bilr. gr o yanilarsa, oyundan çixarilir.

125

FAYL V QOVLUQ

lav oxu üçün

Windows sisteminin sas anlayilarindan biri fayldir. Fayl müyyn daiyicida (msln diskd, maqnit lentind) saxlanilan hr hansi informasiyadir. Faylda informasiya kodladirilmi kild saxlanilir. Bu, mtn d ola bilr, kil, proqram, yaxud videogörüntü d. Fayla mütlq ad vermk lazimdir ki, hmin ada gör onu tapmaq mümkün olsun. Faylin tam adi iki hissdn ibart olur: adin özündn v faylin tipini göstrn uzantidan. Faylin adi ona yaradilan zaman verilir. DOS mliyyat sistemind faylin adi n çoxu 8 simvoldan ibart ola bilr. Windows mliyyat sistemind is bel mhdudiyyt yoxdur. Faylin adi uzun da ola bilr, qisa da; ad mnali da ola bilr, mnasiz da; adda hrflr d ola bilr, rqmlr d; msln: "nformatika-7", "Lesson1", "sgfg123", "Bölüm_1". Bzi simvollarin xüsusi tyinati olduundan onlardan faylin adinda istifad etmk olmaz. Faylin tipi, orada saxlanilan verilnlrin tipini v tyinatini göstrir. nsanin soyadi kimi, faylin tipin gör d orada saxlanilan verilnlr haqqinda mlumat almaq olar: o, mtn, qrafika, ss, yaxud proqramdir. Çox zaman "faylin tipi" vzin "faylin uzantisi" anlayiindan istifad olunur. Faylin adi v uzantisi nöqtyl ayrilir; msln, BAY.DOC yazisinda BAY faylin adi, DOC is onun uzantisidir. Faylin uzantisi istniln kimi verilsydi, onun el bir hmiyyti olmazdi. Buna gör d fayllarin tiplri (uzantilari) il bali bzi razilamalar vardir:

DOC, TXT BMP, JPG AVI, MPG WAV, MP3 BAK EXE, COM Bel uzantilar faylin mtndn ibart olduunu bildirir. Bel uzantilar qrafik fayllarda olur. Bel uzantilari olan fayllari mliyyat sistemi videofayllar kimi taniyir. Ss informasiyasinin saxlandii faylin uzantisi bel ola bilr. Dyidirdikdn sonra faylin vvlki versiyasinin saxlandii faylin uzantisi bel olur. Proqram fayllarinin uzantisi, adtn, bel olur.

Ad v uzanti il yanai, Windows mliyyat sistemind hr bir faylin öz simgsi olur. Simg d tmsil etdiyi faylin tipin uyun glir.

126 Faylin ölçüsü, yaranma tarixi v zamani da onun parametrlridir. Faylin ölçüsü, informasiyanin hcminin ölçüsü kimi, baytla, kilobaytla, meqabaytla ölçülür. Hr bir fayl yaradilarkn yaranma tarixi v zamani da sistemd faylin parametri kimi qeyd olunur. Bu, müyyn qaydada yazilir; msln, 20.05.11 22:16 yazisi faylin 20 may 2011-ci il tarixind saat 2216-da yaradildiini göstrir.

Kompyuter üçün faylin adinin böyük v ya kiçik hrflrl yazilmasinin frqi yoxdur. Faylin adi n çoxu 255 simvoldan ibart ola bilr, ancaq çalimaq lazimdir ki, o, uzun olmasin. Faylin adinda * / : < > ? \ | " simvollarindan istifad etmyin, çünki hmin simvollardan hr birinin Windows üçün xüsusi mnasi var.

F A Y L I N Parametrin adi Faylin adi Faylin tipi Faylin simgsi Faylin ölçüsü Yaranma tarixi v zamani

P A R A M E T R L R Parametrin qiymti 1_Alqoritmika Orman Soraq DOC BMP EXE

126 Kb

15 Kb

136 Kb

09.10.10 00:41 07.03.07 19:28 29.09.98 16:08

Fayllari yaratmaq, saxlamaq, açmaq, adini dyidirmk, üzünü köçürmk, yerini dyidirmk, uzaqladirmaq, qapatmaq olar. Kompyuterd informasiyanin disklrd saxlandiini bilirsiniz. Sonradan rahat tapmaq üçün onlar düzgün v sliqli yerldirilmlidir. Bu mqsdl qovluqlardan istifad olunur. Kaiz vrqlri kimi, fayllar da qovluqlara yerldirilir. Hr bir obyekt kimi, qovluun da adi vardir. Qovluqlara adlarin verilmsi qaydasi fayllardaki kimidir, yegan frq ondadir ki, qovluun adinin uzantisi olmur. Qaydalara uyun olaraq qovlua istniln adi ver bilrsiniz, ancaq çaliin ki, verdiyiniz ad anlaiqli olsun v mahiyyt uyun glsin. Ad qovluun sas parametridir. Qovluun parametrlrindn biri d onun ölçüsüdür. Qovluun ölçüsü onun içrisind olan bütün fayllarin v qovluqlarin ölçülrinin cmin gör müyyn olunur. Qovluq yaradilarkn mliyyat sistemi onun yaranma tarixi v zamanini qeydiyyata alir. Fayllar kimi, qovluqlar üzrind d bzi standart mliyyatlari aparmaq mümkündür. Hmin mliyyatlar bunlardir: "yaBzi mliyyat sistemlrind ratmaq", "açmaq", "adini dyidirmk", "üzünü (msln, DOS v UNIX-d) köçürmk", "yerini dyidirmk", "uzaqladir"qovluq" termininin yerin "kataloq" ildilir. maq", "qapatmaq".

127 TERMNLR GÖSTRCS

Altlr zolai 59,100 Alqoritm 72 Alqoritmldirm 72 Ayirici simvol 113 Bar-kod (trix-kod) 8 Baliq zolai 59,100 Blok-sxem 76 Budaqlanan alqoritm 80 Budaqlanma 80 Buklet 64 Çixintili rift 55 Çixintisiz rift 55 Deyim 112 Dyin 114 Dövri alqoritm 84 ddi ifad 114 Elektron poçt 15 Element 95 mliyyat sistemi 18 Fayl 125 Faylin adi 125 Faylin ölçüsü 126 Faylin tipi 125 Faylin uzantisi 125 Forma 101 Forma pncrsi 101 Funksiya 108 Hadis 98 dentifikator 113 kiölçülü qrafika 29 nformasiya bülleteni 58 nformasiya cmiyyti 14 nformasiya mdniyyti14 nformasiya modeli 27 nterfeys 18 nternet 15 masasi 19 stifadçi interfeysi 18 Kaiz formati 57 Kataloq 126 Keql 55 Kod pncrsi 102

Kölg 43 Komponentlr palitrasi 100 Kompilyasiya 111 Kompyuter modeli 28 Konstant 113 Layih 103 Lazarus 94 Maddi model 27 Masaüstü nriyyat 54 Main dili 111 Menyu zolai 59,100 Meynfreym 11 Mikrokompyuter 12 Minikompyuter 11 Model 26 Modelldirm 27 Modelldirm pncrsi 29 Nr 54 Obyekt 95 Obyekt müfttii 101 Obyektin metodu 96 Obyektin xasssi 96 Operand 112 Operator 112 Orijinal obyekt 27 Ovuciçi kompyuter 12 Pascal 18,94 Periferiya qurulari 8 Planet kompyuter 12 Proqram tminati 17 Proqramladirma altlri 18 Prosedur 108 Punkt 55 Qovluq 126 Qrafik istifadçi interfeysi 19 Qrafik model 27 Qrafik primitiv 31 Qrafik redaktor 29 Riyazi model 27 bk etikasi 15 Simg 19 Sistem proqramlari 18

Smaylik rift Stilus Superkompyuter Sürüklmk Tapiriqlar paneli Ttbiqi proqram Til Üçölçülü qrafika Üslub Üz Xtti alqoritm

16 54 12 11 30 59 18 33 29 41 33 78

128

Ümumthsil mktblrinin 7-ci sinfi üçün "nformatika" fnnindn PROQRAM

Hftd 1 saat, cmi 32 saat

1. nformasiya cmiyyti (2 s.) nformasiya mdniyyti. Kompyuter texnikasinin ttbiq sahlri. bk etikasi. 2. nformasiya texnologiyalari (2 s.) Kompyuterlrin tsnifati. Proqram tminatinin növlri. Qrafik istifadçi interfeysi v onun obyektlri. 3. Ttbiqi proqramlar (9 s.) Microsoft Publisher proqrami. nformasiya bülleteni. Buklet. Google SketchUp proqrami. Üçölçülü modelldirm. Fotoqrafiyalar sasinda modelldirm. Üslublar v kölglr. 4. Alqoritm (4 s.) Standart alqoritmlr (maksimal v minimal elementin tapilmasi, çeidlm). Müxtlif msllrin alqoritmlrinin trtib edilmsi. 5. Proqramladirma (14 s.) Pascal sasinda obyekt-yönlü proqramladirma mühiti (Lazarus v ya Delphi). Formalar, idaretm elementlri. Hadislr. Riyazi operatorlar. Verilnlrin tiplri v dyinlr. Stirlr. rt. Dövr. 6. Yekun (1 s.)

Information

(IA7az)_1_Info7-1.qxd

128 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

362461