Read Microsoft Word - mwndericat.doc text version

lamtdar v tarixi günlr

2009

M.F.AXUNDOV ADINA MLL KTABXANA

Tqvim

Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti lham liyevim müraciti

Türkdilli ölklrin milli kitabxana direktorlarinin konfransi v "Avrasiya Kitabxanalar Assambleyasi" mkdaliq tkilatinin ümumi iclasinin itirakçilarina Hörmtli konfrans itirakçilari! Sizi ­ türkdilli ölklrin milli kitabxana direktorlarinin konfransi v "Avrasiya Kitabxanalar Assambleyasi" mkdaliq tkilatinin ümumi iclasinin itirakçilarini smimi qlbdn salamlayir, hr biriniz uurlar, cansalii v firavanliq arzulayiram. Müstqil Azrbaycan dövltinin dünya mdni mkanina inteqrasiyasinda türkdilli dövltlrl mkaliq mühüm hmiyyt ksb edir. Son illr rzind respublikamizda müxtlif sahlrd artiq nnvi kil almi irimiqyasli forum v konfranslarin tkili d mhz bu mqsd xidmt göstrmkddir. Sizin tdbiriniz Azrbaycan Milli Kitabxanasinin yaradilmasinin 85 illik yubileyi il eyni vaxta tsadüf edir. Hr bir kitabsevr qürur hissi bx edn bu tarix ölklrimizin mdni hyatinda nzrçarpan hadisdir. Tarixn özünün yüksk kitab mdniyyti il taninan v zngin kitabxanalari il öhrt tapan Azrbaycanda bu gün d kitabxanalar bksinin inkiaf etdirilmsin xüsusi diqqt yetirilir. Azrbaycan dilind latin qrafikasi il kütlvi nrlrin hyata keçirilmsi saysind son üç ild dünya v Azrbaycan dbiyyati nümunlrindn ibart, ümumi tiraji 10 milyona çatan 500-dn artiq kitabin çap olunub ölk kitabxanalarina hdiyy edilmsi il kitabxana fondlari mütmadi znginlmi, onlardan faydalanma imkanlari xeyli genilnmidir. Qloballaan dünyada informasiya cmiyytinin tlblrin uyun olaraq müasirln milli kitabxanalar ölklrin davamli inteqrasiyasi v xalqlarin qariliqli mdni laqlrinin znginlmsi proseslrin öz layiqli töhflrini vermkddir. Ümidvaram ki, konfransinizda müzakiry çixarilan msllr v qbul ediln qrarlar milli kitabxanalarin xalqlarimizin mdni srvtlrinin yaadilmasi v intellektual potensialinin artirilmasinda rolu baximindan faydali olacaqdir. Konfrans itirakçisi olan dost v qarda ölklrin milli kitabxanalarinin rhbrlrin, Azrbaycan Milli Kitabxanasinin kollektivin mnvi dyrlrimizin, br mdniyyti xzinsi incilrinin qorunub saxlanmasi v glck nsillr çatdirilmasi namin ncib faliyytlrind yeni-yeni nailiyytlr arzu edirm. Drin hörmtl, lham liyev, Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti. Baki hri, 17 noyabr 2008-ci il.

AZRBAYCAN RESPUBLKASI MDNYYT V TURZM NAZRLY

M.F.AXUNDOV ADINA AZRBAYCAN MLL KTABXANASI

lamtdar v tarixi günlr tqvimi 2009

Respublikanin kütlvi v ixtisasladirilmi kitabxanalari, Mrkzldirilmi Kitabxana Sistemlri üçün metodik tövsiylr

­ 2008

1

REDAKSYA HEYT: Ba redaktor: Ba redaktorun müavini: Redaktor: Msul katib: K.M.Tahirov G.Sfrliyeva D.Bayramov N.Aliova

lamtdar v tarixi günlr tqvimi - 2009 /ba red. K.M.Tahirov; M.F.Axundov adina Azrbaycan Milli Kitabxanasi.- ., 2008.- 389 s.

© M.F.Axundov adina Azrbaycan Milli Kitabxanasi, 2008

2

ghrthrt

1 yanvar Gün çixir 06:26 Gün batir 17:25 31 yanvar Gün çixir 06:18 Gün batir 17:57

2009

lamtdar v tarixi günlr

Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

1-2. Yeni il bayrami 2 . Rus qounlari trfindn Gncnin ial olunmasinin 205 ili 20. Ümumxalq Hüzn Günü 24. Ucar rayonunun yaranmasinin 70 illiyi 27. Trtr rayonunun yaranmasinin 75 illiyi 29. Gömrük çilri Günü

Ümumxalq Hüzn Günü

Yanvar

22 dekabr20 yanvar

Qoç bürcünün Niansi oddur. Marsin himaysinddir. Günin Qoç bürcündn keçdiyi dövrd doulanlar qüvvtli v çevik olurlar

1990-ci il yanvarin 20-d Azrbaycanin razi bütövlüyünü pozmaq chdlrin etiraz lamti olaraq küçlr çixmi dinc haliy divan tutmaq mqsdil Bakiya v respublikanin digr rayonlarina sovet hrbi hisslri yeridildi. Görünmmi qddarliqla keçiriln cza tdbirlri nticsind heç bir günahi olmayan 133 dinc sakin öldürüldü, 744 nfr yaralandi, 841 nfr qanunsuz hbs olundu. Hlak olanlarin arasinda qadinlar, uaqlar v qocalar olmudur. Bu hadis sovet rejiminin 3 törtdiyi n qanli facilrdn biri v dinc haliy qari yönlmi vhi bir cinayt hadissi idi.

Yeni il bayrami (1 yanvar) dbiyyatünas, prfssr Vliyv Vaqif li olunun (01.01.1924-24.05.1998) anadan lmasinin 85 illiyi Rus qounlari trfindn Gncnin ial olunmasinin (03.01.1804) 205-ci ildönümü Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, pra münnisi Adamski (Bdlbyli) hmdby Bir olunun (05.01.1884-01.04.1954) anadan lmasinin 125 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Quluyev Mtlb Kamran olunun (09.01.195931.08.1992) anadan olmasinin 50 illiyi Azrbaycanin mkdar lm xadimi, Dövlt mükafati laurati, dilçi, prfssr Qurbanv Afad Mhmmd olunun (10.01.1929) anadan lmasinin 80 illiyi air, trcümçi Msimv Baba Vzir olunun (Baba Vzirolu) (10.01.1954) anadan lmasinin 55 illiyi Nasir, dramaturq lddinov Rafiq Smndr olunun (10.01.1949) anadan olmasinin 60 illiyi Nasir Qasimov nvr Yusif olunun (15.01.1914-04.03.1989) anadan olmasinin 95 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani liyev Vasili hmd olunun (15.01.195919.10.1992) anadan olmasinin 50 illiyi air Nsibv Vaqif (Vaqif Nsib) Hüsyn olunun (16.01.1939) anadan lmasinin 70 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Abdullayev Rövn bdülhüseyn olunun (16.01.1969-13.09.1992) anadan olmasinin 40 illiyi Tnqidçi, dbiyyatünas Mmmdv Aydin Mirsaleh olunun (Aydin) (16.01.194420.04.1991) anadan lmasinin 65 illiyi Ümumxalq hüzn Günü (20 yanvar 1990)

4

Azrbaycanin Xalq artisti, mkdar incsnt xadimi, bstkar Axundova fiq Qulam qizinin (21.01.1924) anadan olmasinin 85 illiyi Publisist, nasir Axundov Asif Xeybr olunun (21.01.1939) anadan olmasinin 70 illiyi Alman dramaturqu Lssinqin (Qthld fraim) (22.01.1729-15.02.1781) anadan lmasinin 280 illiyi Azrbaycanin mkdar elm xadimi, crrah fndiyev Fuad lddin olunun (23.02.1909-19.10.1963) anadan lmasinin 100 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Muradov Hikmt 29.10.1991) anadan olmasinin 40 illiyi Oqtay olunun (23.01.1969-

Azrbaycanin Xalq artisti, mkdar incsnt xadimi, dirijr Hsnv rf Hsn olunun (24.01.1909-09.08.1983) anadan lmasinin 100 illiyi Ucar rayonunun yaranmasinin (24.01.1939) 70 illiyi otlandiya airi Brns Rbrtin (25.01.1759-21.07.1796) anadan lmasinin 250 illiyi Osmanli imperiyasinin sasinin qoyulmasinin (27.01.1299) 710 illiyi Trtr rayonunun yaranmasinin (27.01.1934) 75 illiyi Gürcüstanin Xalq airi Lnidz Grgi Niklayviçin (28.01.1899-09.08.1966) anadan lmasinin 110 illiyi Gömrük içilri Günü (29.01.1992) Azrbaycanin görkmli siyasi v dövlt xadimi Rsulzad Mhmmd min Haci Molla lkbr olunun (31.01.1884-06.03.1955) anadan olmasinin 125 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, air Cavadzad li liqulu olunun (li Tud) (31.01.1924-26.02.1996) anadan lmasinin 85 illiyi

5

Yanvar

Planetimizd neç yeni il bayrami var

1

Sonra Ay tqvimin uyun Yeni il glir. Onun dqiq tarixi yoxdur, çünki yazin ilk tz Ayi (hilal) çixanda qeyd olunur. Ay tqvimi il Yeni il bayramini Çind, Malayziyada, Vyetnamda, Sinqapurda, Koreyada, Monqolustanda v Asiyanin digr ölklrind, habel buddizm sitayi ednlr keçirirlr. Sonra hr il gec il gündüzün brabrldiyi gün - martin 21-dn 22-n keçn gec qariladiimiz sevimli Novruz bayrami glir. Novruz fqanistan, ran v Pakistanda, Orta Asiya respublikalarinda v ölkmizd qeyd olunur. Növbti gün, martin 22-d Yeni il Hindistani haqlayir. Qeyd etmk lazimdir ki, Hindistanda yeni il kimi qeyd olunan skkiz tarix var. Aprelin 1-d - zarafatlar gününd Yeni ili Odessada v Birmada qarilayirlar. 6 Aprelin 13-d Yeni il riLankaya v Nepala, 14-d is Laosa glir. Mayya tayfalari Yeni ili iyulun 16-da qeyd edirdilr. Cibuti v Nigerd Yeni ili avqust ayinda, Suriyada sentyabrin 1-d, Efiopiyada sentyabrin 11-d, Zambiyada oktyabrin 7d, Ymnd noyabrin 18-d, Okeaniyada v Havay adalarinda noyabrin ortalarinda qarilayirlar. Yhudilr Yeni ili sentyabr ayinin 1-ci v 2-ci günü qeyd edirlr. Oktyabrin 31-dn noyabrin 1-n keçn gec Yeni ili otlandiya, rlandiya v Men adasinda qarilayirlar. Yeni ilin yanvarin 1dn hesab olunmasi xristianliin tarixi il balidir. Rvayt gör xristian dininin yaradicisi sa peymbr dekabrin 24-d anadan olmudur. Ona gör d xristianlar bu günü sa peymbrin

Görsn, planetimizd neç Yeni il bayrami var? Bu, heç d ritorik sual deyildir. vvlc, Yeni ili nnvi olaraq dekabrin 31-dn yanvarin 1-n keçn gec qarilayanlardan balayaq: bunlar MDB ölklri, Avstraliya, otlandiya, taliya, Avstriya, Yaponiya, Ruminiya, Kanada, AB, Finlandiya v bir çox baqa dövltlrdir. Bunun ardinca Yeni il yanvarin 14-d Yunanistana qonaq glir v Müqdds Vasili günü adlanir. Uaqlar çkmlrini sxavtli Vasilinin onlarin için hdiyy qoyacai ümidi il sobanin yanina düzürlr v arzularina çatirlar.

doulmasi rfin Milad bayrami kimi qeyd edirlr. Milad bayraminin ilkin mnbyi hr il qi güninin duruu zamani (21-25 dekabr) "xilaskar allahin doulmasi" il laqdar keçiriln qdim bütprst mrasimi olmudur. Milad bayramini ilk df Roma xristian icmalari keçirmidir. Bu bayram 431-ci ild qanunildirilmidir. Bizim istifad etdiyimiz tqvim d mhz

miladi tqvim adlanir. Bu tqvim sasn yeni il yanvarin birindn balanir. Yeni ilin rmzlrindn biri axta babadir. axta babani müxtlif ölklrd müxtlif cür adlandirirlar. Msln, AB-da v Avstraliyada o, Santa Klaus, Rusiyada - Ded Maroz, Türkiyd Noyel baba, Avstriyada ­ Silvestr, Britaniyada-Miladi baba, Yunanistanda - Müqdds Vasili adlanir. dbiyyat

Bütün hallarda axta baba uaqlarin sevimlisidir. Yeni il gecsind onlar evlr heç vaxt libo glmirlr. Torbalarindaki müxtlif hdiyylrl uaqlari sevindirirlr. Yeni ili n vaxt bayram etmk balica rt deyildir. sas odur ki, qaridan gln hr Yeni il insanlara xobxtlik bx etsin.

1 yanvar-Yeni il bayrami //Qocayev . Bayramlar v tarixi günlr.- B., 2006.- S.79-82.

1 yanvar-Yeni il //Azrbaycan respublikasinin Dövlt rmzlri, tarixi

günlri v bayramlari.- B., 2005.- S.15-16.

7

2009

Tqvim miflri (Öküz ili)

Müntzm olaraq ilin fsillrinin, aylarinin, günlrinin bir-birini vz etmsi il tbitin v bitkilrin dyiib haldanhala dümsi (cücrmsi, yarpaqlamasi, çiçklyib meyv vermsi, çilpaqlamasi v s.) ilkin tsvvürlrd bir silsil mifik obrazlarin kortbii kild yaranmasina tkan vermidir. Bitki, heyvan v tbit hadislrind ruhun varlii ideyasi meydana glmidir. Ulu cdad dünyadaki varliqlarin ölüb-dirilmsini ruhlarin iki qütb ayrilmasi il (xeyir v r

ruhlar) laqlndirmilr. Brkt, bolluq gtirn hami ruhlara ehtiram göstrib sitayi etmi, yolunda qurbanlar ksmilr. Ölüm, flakt, quraqliq, acliq v soyuu qoruyan ruhlara qari is mübariz yollari axtarmilar. lbtt, tqvim miflrind d ilkin yarani motivlrin müracit olunurdu, lakin etioloji kateqoriyaya daxil olanlardan frqli olaraq, sas qay, mqsd yaranma, meydana glm epizodlari il deyil, yaranan varliqlarin sonraki funksiyalarinda açilirdi. Baqa sözl, etioloji miflrd sas diqqt günin doulmasi sbbini aydinladirmaa yönlirs, tqvim miflrind günin doulandan sonraki faliyytin, dünyadaki varliqlarin xidmtind durmasina üstünlük verilirdi. 8

Tqvim miflrind htta ayri-ayri illr, aylar, günlr bel mifik obraza, dünya modelinin detalina çevrilir. Tqvim miflri haqqinda bel bir rvayt var: "Bir padah görür ki, binin ölksindki adamnar tez-tez illri qatidirillar bir-birin. Çünkü illrin adi yoxuymu. Padah fikirlir ki, grh illr ad qoyam. Durur çixir sfr. Ucardan, qaçardan, sürünrdn qabaina hansi çixirsa onun adini verir bir il. Binin qabaina on iki canni çixdii üçün on iki d il adi düzldir. Hmn cannilar binnardi: donuz, siçan, plh, dovan, öküz, at, qoyun, meymun, it, qu, ilan, balix. llr d binnarin adiynan addanir" . Mifd adlari çkiln heyvanlar qdim rq tqvimind (çinlilrin, koreyalilarin, yaponiyalilarin v monqollarin, elc

d bu cür tqvimlrin ilk yaradicilari hesab ediln Orta v rqi Asiya türklrinin) cüzi frqlrl tkrarlanir. lin günlr bölünmsi Çin lomanlarinin müyynldirdiyin gör, insan bdnind olan 365 sas hssas nöqt il balidir. Qdim astroloqlarin hesablamalarinda is insan skeleti 360 sümükdn ibartdir ki, bu da ilin günlrin brabrdir. Htta bzi müslman tayfalarinda (qdim tyamlarda) 60 illik tqvim sistemind ayri-ayri illr Mhmmd peymbrin bdn üzvlridir, elc d ayin otuz günü Adm peymbrin dilridir, üst çnsi açiq Ay, alt çnsi is tutqun Aydir. Azrbaycan miflrind d illr, fsillr, aylar v günlr insanla laqlndirilir. Daha çox qi, onun hisslri - böyük v kiçik çill r qüvvlr kimi tsvir edilir. Qi özü is qari klind verilir. Sonradan nail v dastanlarimizda özün geni yer tapan Küpgirn qari, Köpk qari bu tsvvürlrdn doan proobrazlardir. llrin dyimsi il dünyanin müvafiq qay-

dada növb il on iki heyvanin belind saxlanilmasina hsr olunan nnvi motivd d zaman vahidlrinin insanla laqlndirilmsin rast glirik: "Qabaxlar insannar bilmirmi ki, illri nec dlandirsinnar. Navriz bayraminda bilicilr yiiip çixillar gzi. Deyillr ki, qbaimiza hansi heyvan çixsa, o heyvanin adini verciyih bir il. Bunlarin qabaina on iki dda heyvan çixir. O heyvannarin ddariynan on iki il ad verirlr. Özü d il hnsi heyvanin üstünd thvil olsa insannan o heyvanin xasiyytind olur. Birincisi, donquzunan tudamidilar. Donquz ilind insannan slamat olallar. kincisi, siçan ilidi. nsannar siçan kimi olallar, hr eyi gmirip daidallar. Üçüncüsü, öküz ilidi. nsannar ilk olalar. Dördüncüsü, plng ilidi. nsannar plh kimi yirtici olallar. Beincisi, dovan ilidi. nsannar dovan kimi qorxax olallar. Altincisa, balix ilidi. nsannar suda çox hrkt elllr bi ild. Yeddincisi, ilan ilidi. Bi 9

ild d insannar birbirrrin zhrrr. Skincisi, at ilidi ki, binda insannar dözümnü olullar. Doqquzuncu, qoyun ilidi, binda insannar hlim, mehriban olalar. Onuncusu, meymun ilidi. Binda insannar meymun kimin oyunbaz olallar. On birincisi, qu ilidi. nsannar bi ild hvada uçallar. On ikincisi, it ilidi ki, binda da insannar it kimin bouallar, mahrb-zad olar" . rq Çin ulduz falina

gör 2009-cu il Öküz ilidir. Öküzlr sbrli v qaradinmz, tmkinli v astagl, nzr çarpmayan v hövslli, dqiq v sliqlidir. Öküzün görkmi bir qdr kndli görkmi olsa da, o, orijinal zka sahibidir. Adamlari açiq söhbt çkmk

istedadi vardir. Bu onun üstünlüklrindn biridir.. Öküz seyrçidir. Blk d, mhz buna gör tnhalii sevir. Zahiri sakitliyin baxmayaraq tündmcazdir. Tmkinlidir, lakin dlisovdur. Hiddti nadir hallarda üz çixsa da hiddtlnnd dhtlidir. Ona müqavimt göstrmmk mslhtdir. Thlükli ola bilr. Soyuqqanli görkmin baxmayaraq trsdir v balanmi iin pozulmasina dözmür. Kim yolunu kss, vay onun halina. Risdir, rhbrdir. Adtn qapalidir, lakin son drc zruri olduqda blatl dania bilir. Öküz onun ovqatini poza bilck yeniliklri xolamir. Pikassonu, yeni ca-

zi, miniyubkalari v uzun saçlari l salanlardan biridir, öz ail üzvlrinin v ya yaxin adamlarinin bunlari qbul etmsin yol vermz. Hyatinda ail böyük rol oynayir. rtiliklrin v nnlrin trfdaridir. Öküz ilkdir, sil mkçidir, ailsin firavanliq gtirir. Bir qayda olaraq öz snti olduuna v sntini iltdiyin gör aily xeyri çoxdur. Srbst pe onun üçün daha münasibdir. O, hm fiziki, hm d intellektual baximdan çevikdir, yaxi rhbr ola bilr. Knd tsrrüfati sahsind xüsusil istedadlidir. Ticartdn v ictimai münasibtlrdn bai çixmir, bunlar onun üçün çtindir. Sfrlrl, syadbiyyat

htlrl bali pe seçmk mslhtdir, syahtlr v sfrlrd o müvazintini v shhtini itirir. Tsüf ki, mhbbt onun üçün ancaq lütfkar bir zarafatdir. O, inc, sdaqtli, sevdali ola bilr, lakin heç vaxt romantik olmayacaqdir. Hyata materialist münasibt onun üçün bir çox qüss v kdrlrinin, o cümldn ail hyati il bali qüss v kdrlrin mnbyidir. Sonda qeyd edk ki, qida doulmu öküz daha xobxtdir: ii az olacaqdir. Yayda doulmu öküzün bai idn açilmayacaq, o il boyu qan-tr içind ilmli olacaqdir.

Öküz: (i, ail, vtn) //Ulduz fallari: ensiklopediya lüti /red. Mm-

mdov, T.- B., 1991.- S. 57. nternet

www.azmif.net/ forum.azeriyurdu.org/

azerbaijan.news.az/ bizimasr.media-az.com/ www.fikrini.de/viewtopic.

Nail Aliova

10

Yanvar

85 illiyi

Vaqif Vliyev 1924-1998

Folklorünas

1

dan olmudur. Orta thsilini Qazax hr 1 sayli mktbd almidir. mk faliyytin Azrbaycan KP MK Qazax Rayon Partiya Komitsind texniki katib kimi balamidir. Hrbi xidmtdn sonra ADU-nun filologiya fakültsind thsil almidir. Orada aspiranturaya daxil olmu, "Smd Vurunun poemalari" mövzusunda namizdlik dissertasiyasi, 1958-ci ild "Azrbaycan folkloru janrlari" mövzusunda doktorluq dissertasiyasi müdafi etmidir. Professor Vaqif Vliyev dbiyyat tariximiz üçün dyrli olan bir sira msllri tdqiq etmi, qoma, grayli, divani, müxmms kimi xalq eir formalarini aradirmi v bu bard maraqli tdqiqatlar aparmidir. "Ayrim bzmlri" v "Bayatilar" kitablarini trtib etmidir. V.Vliyev 1998-ci il mayin 24-d vfat etmidir.

Filologiya elmlri doktoru, professor Vaqif li olu Vliyev 1924-cü il yanvarin 1-d Azrbaycanin Qazax rayonunun Pirili kndind ana-

dbiyyat Azrbaycan folkloru.- B.: Maarif, 1985.- 411s. Qaynar söz çemsi.B.:Yaziçi, 1981.- 150 s. hmdov, T. Vaqif Vliyev //hmdov T. XX sr Azrbaycan yaziçilari: Ensiklopedik mlumat kitabi.-B., 2004.- S. 903.

Elmira irliyeva 11

Yanvar

205 illiyi

Gncnin iali 1804

3

idi. Ziyadolular ilk doqquz Qizilba tayfalarindan olan Qacarlarin bir qoludur. Yaxinlaan thlük qarisinda Azrbaycan, Daistan v Gürcüstan hakimlrinin vahid cbhdn çixi etmk meyllrindn mhartl istifad edn Gnc xani antirus koalisiya yaratmaa çaliir, htta buna müyyn qdr müvffq olur. Gnc, Qaraba, ki xanlari, lzgi amxallari v Gürcü ahzadsi Aleksandr Rusiyaya qari birg mübariz aparacaqlarina and içirlr. Cavad xanin siyasi portretinin sas cizgilrindn biri d bu idi ki, o, ninki hadislrin arxasinca sürünmür, ksin siyasi iqlim çox güclü tsir göstrmyi bacarirdi. Lakin xsi maraqlara qalib gl bilmyn xanlarin faliyyti bundan uzaa getmir. 12 Hlledici anda Gnc xani qorxunc dümn qarisinda tk qalir. Cavad xanin baçilii il gnclilr tcavüzkara qari bir aydan artiq müqavimt göstrirlr. Rus generali P.D.Sisiyanov dflrl Gnc xani Cavad xana könüllü surtd tslim olmaq tklifini göndrmi v hr df d rdd cavabi almidi. 1803-cü ild o, Tiflisdn keçrk ordusunu Gnc istiqamtin yönldir, dekabr ayinda is Gnc qalasina yaxinlamidi. Qalanin tutulmasinin çtin bir proses olduunu biln ordu baçisi xüsusi hazirliqlardan sonra 1804-cü il Yanvar ayinin 3-ü shr saat 5-d qalaya hücum edir. Bir dst general S.A.Portnyakinin baçilii il Qaraba qapisi, digr dst is Tiflis qapisi trfindn hml edirdi.

srlr boyu Gnc Azrbaycan milli ruhunun aynasi, onun mnvi dyrlr sistemini formaladiran bir mkan olub. XVIII srin sonlarinda, sürtl bir-birini vz edn siyasi hadislr fonunda Gnc xani Cavad xan digr Azrbaycan xanlari içrisind fal mövqeyi il seçilirdi. Tbii ki, bunu çox mühüm hrbi-strateji mövqed yerln xanliin mnafeyi tlb edirdi. Cavad xan Gncd XVI srdn hökmranliq edn Ziyadolular nslindn

Cavad xanin sas qüvvlri 2 df Portnyakinin hücumunu df ed bildi, yalniz üçüncü hmld dümnlr hr daxil oldular. Ruslar sas qüllni tutduqdan sonra döyü daha da iddtlndi. Müdafiçilrin ön sirasinda olan Cavad xan yaralandiina baxmayaraq, son nfsindk lind qilinc dümnl döyüdü. Amansiz keçn döyüdn sonra onlar hri tutmaa nail oldular. Cavad xan olu Hüseynqulu aa il birlikd htta dümnlrinin bel etiraf etdiyi bir qhrmanliqla hlak oldu. Cavad xanin böyük olu III Uurlu xan 1804cü ilin yayinda Gncbasarda ialçilara qari üsyan qaldirsa da, mlubiyyt urayir. 1804-cü ilin yanvarinda Gnc rus qounlari trfindn ial edildikd tkc 3700 nfr qalani müdafi edrkn hlak olmudu. Minlrl gncli (o cümldn Xanin yaxin qohumlarindan 200 ail) hri trk edrk Qafqazin digr xanliqlarina v rana köçmüdülr. gr 1802-ci ild Gncd halinin sayi 25700 nfr idis, ialdan sonra, 1804-cü

ild bu rqm 5460 nfr enmidi. Gncnin keçmi xan-by mülklri Rusiya dövltinin xeyrin müsadir olunaraq xzin hesabina keçirilir v hmin torpaqlar intensiv surtd xristian halisi (sasn ermnilr) il mskunladirilirdi. Tsadüfi deyil ki, ermnilr 1803-cü ild hrin halisinin cmi 8,5 faizini tkil etdiklri halda, 1808-ci ild bu göstrici 36,2 faiz çatmidi. Gncnin iali Rusiya üçün çox hmiyytli idi. Azrbaycanin digr xanliqlarinin taleyi d artiq hll olunmudu. Çar hökumti Gnc xanlii üzrind çtinlikl qazandii qlbni yüksk qiymtlndirrk bu münasibtl xüsusi medal tsis etmidir. Rusiyaya xoluqla birln xanliqlardan frqli olaraq Gncd xüsusi hrbi vziyyt rejimi ttbiq edildi. nadkar hrin minillrin sil bilmdiyi adini da dyirk rus padahinin xaniminin "ecazkar" ismini verdilr. V bu qdim, comrd hr düz 114 il yad qadinin adini daiyasi oldu. Amma ad dyimkl yaddalari pozmaq mümkün deyildi. Doma 13

hri üçün hid olan Cavad xan, Krbla müsibtinin simvoluna çevrilmi mam Hüseyn kimi, Gncnin bdi simvoluna çevrildi. Bir sr rzind Azrbaycan xalqi milli tkamül, müasir mdni dünyaya qovumaq yolunda hmiyytli bir mrhl keçmi oldu. Bu mrhld d Gncnin xüsusi çkisi, müstsna rolu var idi. Avropa mdni dyrlril milli nnviçiliyi (tradisionalizmi) özünd heyrtamiz kild sintez edn bu Cavad xan hri XX srin vvllrind milli ideyanin beiyi oldu. Bunun mntiqi nticsi kimi ilk demokratik Azrbaycan Cümhuriyytinin cücrtilri Gncd boy verdi. rqd ilk respublika quruculari öncüllrinin ksriyyti d Cavad xanin Gncsinin yetirdiyi siyasi xadimlr idi. Onlarin arasinda damarlarinda birbaa Ziyadolu xanlarinin qanini daiyanlar da az deyildilr. Cümhuriyyt doma Gncnin adini özün qaytardi. Lakin Rusiyadaki formasini dyimi mrkziyytçi rejim Cavad xanin xandaninin ialina bnzr bir kild

onun varislrinin yaratdii Cümhuriyyti d ial etdi. Demokratik Azrbaycani quranlar sirasinda aparici mövqed olan Gnc liderlri, boleviklrin trtib etdiyi tcili v soru-sualsiz mhv edilck xslr siyahisinda da birincilrdn oldular. Gncnin adina "l gzdirmk" d unudulmadi. Bu df boleviklr heç cür tslim olmaq istmyn üsyankar hr, qdimd Gnc trafinda qadin hökmdarimiz Tomris trfindn mlub ediln hmni padahi

Kirin adini txllüs seçmi "alovlu proletar tribununun xatirsinin bdildirilmsin layiq görüldu". nsanlarin xsi düünc v milli meyarlarina mhdudiyyt qoyan 70 illik Sovet dövrü Cavad xan tki tarixi örnklri "yad sinfin elementlri kimi" mnviyyat dairmizdn knarda saxlamaa çaliirdi. Lakin, XX srdki ikinci milli intibah dövründ Cavad xan da digr dyrli tarixi xsiyytlrimiz kimi yaddaimiza qayitdi, "yatmi" milli dbiyyat

genlrimizi oyatdi. Cavad xanin adi v hünri Gncnin, Azrbaycanin, azrbaycanlilarin azadliqsevrliyinin rmzin çevrildi. O, qeyri-brabr döyüd hid olacaini dqiq bils d, Allahin insana bx etdiyi n gözl nemt olan azadlia zrr qdr d xyant etmdi. Cavad xan lind siyrilmi qilinc, silahdalarinin vida salamlari altinda son döyü üçün Gnc qalasinin "Hacixan" bürcün qalxdi.

sayev, . Gnc v Gnclilr.- B.: Azrnr, 1992 . - 352 s. Azrbaycan xanliqlari //Azrbaycan Milli Ensik-

lopediyasi.- B.: Azrbaycan Milli Ensiklopediyasi, 2007.- S. 258-259.

hmdov, F. Gncnin tarix yaddai.- B., 1998.275 s.

nternetd

az.wikipedia.org www.borchali.net. olaylar.az. Adil Abdullayeva

14

Yanvar

80 illiyi

Afad Qurbanov 1929

Dilçi

10

Afad Mhmmd olu Qurbanov 1929-cu ilin yanvar ayinin 10-da Qrbi Azrbaycanda Kolinino rayonunun Qizil fq kndind yüksk rütbli hrbçi ailsind anadan olmudur. O, 1945-1946ci illrd knd yeddiillik mktbind direktor ilmidir. 1946-1948-ci illrd A.S.Pukin adina Tiflis Müllimlr nstitutunda, 1948-1951-ci illrd

Azrbaycan dövlt Pedaqoji nstitutunda (indiki ADPU) Azrbaycan dili v dbiyyati fakültsind thsilini davam etdirmidir. 1951-1955-ci illrd Gürcüstan Hamamali knd orta mktbind direktor, 1955-1956-ci illrd Tiflis Müllimlr nstitutunda müllim, 19561959-cu illrd AP-nin Filologiya fakültsind aspirant, 1967-1981-ci illrd dosent, dekan müavini, dekan, 1981-1989-cu illrd rektor ilmidir. 1979-cu ildn ADPUda Azrbaycan dilçiliyi kafedrasinin müdiridir. O, 1962-ci ild "Smd Vurunun "Vaqif" pyesinin dili v üslubu" mövzusunda namizdlik, 1968-ci ild "Müasir Azrbaycan dbi dili" mövzusunda

doktorluq dissertasiyasini müdafi etmidir. dbi faliyyt XX srin 50-ci illrindn balamidir. Dövri mtbuatda müasir Azrbaycan dili v dbiyyatinin aktual problemlrin dair elmi mqallri drc olunmudur. Türkiy v Yunanistanda beynlxalq konqres, konfrans v simpoziumlarda itirak v çixi etmidir. Bir sira beynlxalq elmi mrkzlrin üzvü seçilmidir. 1981-1987-ci illrd Baki Sovetin, 1990-1995-ci illrd Azrbaycan Respublikasi Ali Sovetin deputat seçilmidir. 1992-ci ild Azrbaycan Respublikasi Ali Sovetinin Fxri frmanina layiq görülmüdür. 100- yaxin elmi monoqrafik sri, drslik, drs vsaiti,

15

500-dn artiq elmi-metodiki v elmi-kütlvi mqalsi çap olunmudur. A.Qurbanov 2001-ci ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvü, 1983-cü ildn AMEA müxbir üzvü, 1970-ci ildn filologiya elmlri doktoru, professor, 1981ci ildn mkdar elm xadimi, 1991-ci ildn Dövlt mükafati laureatidir. Hazirda dünyanin bir sira beynlxalq v milli akademiyalarinin akade-

miki, Türk Dil Qurumunun rfli üzvüdür. Xarici ölklrin bir çox linqvistik v onomastik elmi komit, cmiyyt v tkilatlarinin hqiqi v ya fxri üzvüdür. A.Qurbanov ictimaisiyasi faliyyti il bali respublika xaricind, o cümldn Türkiy, Rusiya, ran v baqa ölklrd d xeyli ilr görmüdür. Türkiynin Ankara, stanbul, Adana, Qeysriyy v Konya hrdbiyyat

lrind oxuduu mruzlrind xalqimizin düdüyü flakti, onun sbblrini, çixi yollarini açiqlamidir. 1992-ci ild Azrbaycan dövlt nümaynd heytinin trkibind Yunanistanda olmu v Afinada keçiriln Beynlxalq konqresd ölkmizin vacib problemlri il bali çixilar etmidir. Professor A.Qurbanov hazirda öz ictimai-siyasi faliyytini davam etdirmkddir.

Azrbaycanin onomastikasi.- B.: ADU, 1986.116 s. Bdii mtnin linqivistik thlili.- B.: Maarif, 1986.480 s. Qafqaz razisind dillr .B.: Elm, 2001.- 44 s. Ana dilind sevgi ananin südiyl insanin qanina hopmalidir //srin sözü.2005.- 5 mart.- S. 4. Azrbaycan dilçiliyinin problemlri yeni axtari-

Dil v norma.- B.: APU, 1992.- 46 s. Dil v üslub.- B.: APU, 1992.- 46 s. Dilçilik sistemi.-B.: APU, 1976.- 88 s. Dünyada türk adlari.- B.: Elm, 2000.- 27 s. larda //Respublika.-2004.4 mart.- S. 5. qtisadiyyat terminlri lüti //Azrbaycan.- 2005.25 oktyabr.- S. 5.

Dünyanin dil aillri .- B.: APU, 1994.- 143 s. Ortaq müslman adlari.B.: Elm, 2000.- 22 s. Azrbaycan dilçiliyi problemlri.- B.: Nurlan, 2004. - 443 s. Sanballi monoqrafiya: tdqiqat //Respublika.2007.- 25 iyul.- S. 4. Ulu öndr haqqinda dyrli tdqiqat sri //Azad Azrbaycan.- 2007.- 5 iyul.- S. 4. Bybala lsgrov

16

Yanvar

55 illiyi

Baba Vzirolu 1954

Nasir

10

balamidir. 1981-ci ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvüdür. dbi faliyyt 1976ci ild "Ulduz" jurnalinda çap etdirdiyi "Bir yaz axami", "Maqazinçi Dada" hekaylri il balamidir. Hmin vaxtdan dövri mtbuatda eir v nsr srlri il fal çixi edir. Klassik rus airlrindn trcümlr etmidir. srlri xarici ölk xalqlarinin dillrin trcüm olunmudur. Uzun illr teleirktd aparici ilmidir 1998-ci ild "Mir" Dövltlr arasi Teleradio irktind redaktor, 19982002-ci illrd Azrdbiyyat Ocaq (povest).- B.: Gnclik, 1989. -280 s. Rus dilind : //.- 1983. 3.- . 31-35. 17 Sevgiy sdova baycan Kinematoqrafçilar ttifaqinda ba redaktor, idar katibi, "Yurd" jurnalinin msul katibi vzifsind çalimidir. Hazirda "stedad" jurnalinin ba redaktorunun müavinidir. Mindn artiq eirin mahni bstlnmidir. "Yeri bo qalan adam", "Snsiz v ya ömrün son axami", "Haradan balanir vtn", "Elegiya", "Be nmlik ömür" v s. sndli filmlrin ssenari müllifidir. 2000-ci ild "Humay" mükafati laureati olmu, 2005-ci ildn is mkdar incsnt xadimidir.

Nasir Msimov Baba Vzir olu - 1954-cü ild smayilli rayonunun Mollaisaqli kndind anadan olmudur. Orta thsilini baa vurduqdan sonra BDU-nun jurnalistika fakültsind thsil almidir. mk faliyytin Azrbaycan Yaziçilar ttifaqinda tlimatçi kimi Yol (povestlr v hekaylr).- B.: Yaziçi, 1992. 352 s.

Yanvar

65 illiyi

Aydin Mmmdov 1944-1991

Tnqidçi

16

tbi qizil medalla bitirib, 1960-ci ild ADU-nun filologiya fakültsin qbul olmudur. 1965-ci ild hmin fakültni bitirmidir. dbi faliyyt 1979cu ild "Ulduz" jurnalinda balamidir. 1980-ci ild filologiya elmlri namizdi adi almidir. 1981-ci ild Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvü seçilmidir. 1985-1987-ci illrd AEA-nin Dilçilik nstitutunun Dilçilik öbsinin müdiri, "Sovetskaya tür dbiyyat Sözümüz eidilndk.B.: Yaziçi, 1988.- 244 s. Son giley.- B.: Azadliq, 1992.- 94 s. Qasimolu, N. [Aydin Mmmdov haqqinda xatirlr] //Xzr.- 1992. 5-6.- S. 67-68. Sevgiy sdova koloqiya" jurnalinin ba redaktorunun müavini vzifsind ilmidir. 1989-1991 illrd Sovet Türkoloqlar Komitsinin, "Sovetski pisatel" nriyyatinin, "Vtn v Qayi" cmiyytinin idar heytinin üzvü, "Ulduz" v "Xzr" jurnallarinin heyt üzvü, Qarabaa Xalq Yardimi Komitsinin sdr müavini olmudur. 1991-ci il aprelin 19-da avtomobil qzasinda facili surtd hlak olmu, doma kndind dfn edilmidir.

Tnqidçi, dbiyyatünas Mmmdov Aydin Mirsaleh olu -1944-cü il yanvarin 16-da ki rayonunun Ki kndind anadan olmudur. Qonu Oxud kndind orta mk-

18

Yanvar

70 illiyi

Vaqif Nsib 1939

air

16

hrind anadan olmudur. Burada orta mktbi bitirdikdn sonra ADUnun filologiya fakültsind thsil almidir. mk faliyytin "Azrbaycan gnclri" qzeti redaksiyasinda dbi içi kimi balamidir. "Na boyevom postu", "Azrbaycan pioneri", "Qobustan" jurnali redaksiyasinda v baqa qdbiyyat Da havasi.- B.,1983.117 s. Qayidanlar //dbiyyat v incsnt.-1989.-18 avqust .- S. 6. Ceyrançöllü Qoç Krmli.- B.: Gnclik, 1986 .- 97 s. Dost mktubu //dbiyyat v incsnt.- 1999.- 22 yanvar.-S.8. Arzu Babayeva zetlrd msul vziflrd çalimidir. 1988-ci ildn "Azrbaycan" jurnalinda, publisistika öbsind çaliir. Bdii yaradicilia 1957-ci ild dövri mtbuatda drc etdirdiyi eirlri il balamidir. srlri xarici ölk xalqlarinin dillrin trcüm olunmudur.

16 yanvar 1939-cu ild Azrbaycanin Qazax

19

Yanvar

Azadliq Yolunun 20 Yanvar Zirvsi

20

kanin kömyi il vhicsin daidilmasi tkc süquta uramaqda olan sovet siyasi sisteminin qorunmasi chdi kimi deyil, hm d azrbaycanlilarin tarixi torpaqlarindan sixidirilib çixarilmasi il bali Çar Rusiyasinin srlrl apardii mnfur siyastin yeni raitd davami idi. 20 Yanvar hadissi xalqimizin yaddaina qanli faci kimi daxil olsa da, bütövlükd milli tariximizin n anli v qhrmanliq shiflrindn birini tkil edir. Mhz 20 Yanvardan balayaraq Azrbaycan xalqi SSR-nin trkibind dalti brpa etmyin qeyrimümkünlüyü v milli haqlarimiza obyektiv yanama nümayi olunacaina öz inamini birdflik itirdi. Hakimiyytin mnbyi sayilan v öz hüquqlari 20 urunda düüncsi, fikri, sözü, hmryliyi il mübarizy qalxmi bir xalq 1990-ci il yanvarin 19-dan 20-n keçn gec öz zhmli ordusunun tanklari, iiq saçan zhrli gülllri, xüsusi tyinatli hrbi dstlri, pozuculuq-txribat ilrini tkil edn çevik qruplari il üzldi... Bakida fövqlad vziyyt ttbiq edilmsin baxmayaraq, yanvarin 22d Azrbaycan xalqi hidlri il vidaladi. Paytaxt matm libasi geyinmidi. Respublikada 3 gün matm elan olunmudu. Azrbaycanin bütün rayonlarinda v Bakida izdihamli matm mitinqlri keçirildi. Bakida keçiriln matm mrasimind bir milyondan çox insan itirak edirdi. Bu, Azrbaycan xalqinin azadliq ssi, haqq, dalt,

1990-ci il yanvarin 20d Azrbaycanin razi bütövlüyünü pozmaq chdlrin, keçmi SSR rhbrliyinin Azrbaycanla bali apardii qrzli siyast, yerli rhbrliyin xalqimizin mnafeyin zidd mövqed durmasina qari etiraz lamti olaraq küçlr çixmi dinc haliy divan tutmaq mqsdil Bakiya v respublikanin digr rayonlarina sovet hrbi hisslri yeridildi. Dinc halinin kütlvi etiraz aksiyalarinin air hrbi texni-

demokratiya v müstqillik urunda mübariz zmi idi. 20 Yanvar facisi tördiln zaman Azrbaycan xalqi air iflic vziyytin v informasiya blokadasina salinmidi, radio, televiziya susdurulmu, onun enerji bloku silahli hrbiçilr trfindn vhicsin partladilmi, mtbuatin nrin qadaa qoyulmudu. Azrbaycan sakit v ölü bir dniz bnzyirdi. Xalq air v dhtli facidn xbrsiz idi. Görünmmi qddarliqla keçiriln cza tdbirlri nticsind heç bir günahi olmayan 133 dinc sakin öldürüldü, 744 nfr yaralandi, 841 nfr qanunsuz hbs olundu. Hlak olanlarin arasinda qadinlar, uaqlar v qocalar olmudur. Bu hadis sovet rejiminin törtdiyi n qanli facilrdn biri v dinc haliy qari yönlmi vhi bir cinayt hadissi idi. Xalqin bu air günlrind, yanvarin 21-d Heydr liyev Azrbaycanin Moskvadaki daimi nümayndliyin glrk, tkil olunmu yiincaqda çixi edr, xalqla birg olduunu bildirdi, 20 Yanvar facisin siyasi qiymt verdi, onun

hüquqa, demokratiyaya, humanizm zidd olduunu, mrkzin v o zamanki respublika rhbrlrinin günahi üzündn yol verilmi kobud siyasi shv olduunu göstrdi. Bu tarixi çixiin mtni dünyaya, respublikaya geni yayildi. Xalqin qlbind ümid çirai yandi. 1993-cü ild ulu öndr Heydr liyevin yenidn siyasi hakimiyyt qayidiindan sonra 20 Yanvar facisinin ba vermsinin sbblrinin aradirilmasi v onu tördnlrin msuliyyt clb olunmasi mslsi istiqamtind mühüm addimlar atildi. 20 Yanvar facisinin xalqimizin tarixind yeri v rolu, bu facinin bdildirilmsi v bütün dünya ictimaiyytin çatdirilmasi yönünd mühüm ilr görülmüdür. Ümummilli liderin 1994-cü il yanvarin 5-d 20 Yanvar facisinin 4-cü ildönümünün keçirilmsi il bali verdiyi Frmanda Azrbaycan Respublikasinin Milli Mclisin faciy tam v saslandirilmi siyasi-hüquqi qiymt verilmsi tövsiy olundu. Milli Mclis 1994-cü il martin 29-da 1990-ci il yanvarin 20-d 21

Bakida tördilmi facili hadislr haqqinda qrar qbul etdi. Bununla da Prezident Heydr liyevin tbbüsü v tkidi nticsind 20 Yanvar facisin dövlt sviyysind hüquqi-siyasi qiymt verildi. Baki hrinin n hündür yerind yerln hidlr Xiyabaninda Azrbaycanin azadlii urunda mübarizd hid olanlarin xatirsin ucaldilmi möhtm "bdi ml" abid-kompleksi d ümummilli lider Heydr liyevin tbbüsü il tikilmidir. Azrbaycan Prezidentinin 2000-ci il, yanvarin 17-d imzaladii Frmanla 1990-ci il 20 Yanvar facisi zamani hid olanlara "20 Yanvar hidi" fxri adi verilmidir. Bu gün Azrbaycan xalqi azadliq urunda canlarini qurban edn hidlrimizin v csur Vtn övladlarinin qhrmanliq mübarizsini çox böyük hörmt v ehtiramla ziz tutur, onlarin igidliyini yüksk qiymtlndirir. hidlrimizin qani bahasina qazanilan müstqilliyimizi qanimizla v canimizla qorumali, ümummilli liderimiz Hey-

dr liyevin dediyi kimi,

onu daimi, bdi v dbiyyat

dönmz etmliyik.

20 Yanvar facisi v rabitçilr /trt. ed. Müfiq mirov, Mdd Coqun .- B.: "Nurlar" NPM, 2003.- 95 s. 20 Yanvar Azrbaycanda xalq hrkatindan milli azadliq mübarizsin keçidin dönü mqami oldu

Balayev, A. 20 Yanvar hadislri: sndlr, mövqelr, rhlr (19902000).- B.: Çaiolu, 2000 .- 241 s. //Zaman.- 2008.- 19-21 yanvar.- S.2. 20 Yanvar facisin gedn yol haradan balanir Rus dilind

Rhimli, R. Efirin göz yalari /red. Vfadar liyev.- B.: irvannr, 2003.- 167 s. //Zaman.- 2008.- 19-21 yanvar.- S.4-5.

,. 20 1990 .- ., 2003. - 88 .

. 1990: .- .: , 1990.- 285 . nternetd

. 1990. ....- .: , 2002.- 32 .

www.azadliq.org www.azerbaijan.az

www.bizimasr.mediaaz.com www.google.az

www.january20.net www.tradition.aznet.org Adil Abdullayeva

22

Yanvar

85 illiyi

fiq Axundova 1924

Bstkar

21

ra bstkarliq öbsin keçmidir. Azrbaycanin dahi bstkari Üzeyir Hacibyov baqa gnc bstkarlar kimi, fiq xanimin da inkiafinda böyük rol oynamidir. fiq xanim xalq musiqisinin saslarini Üzeyir byin sinfind keçmi, ilk yaradiciliq uurlarini bu böyük sntkarin himaysi altinda qazanmidir. Hl tlb ikn yazdii "Yuxu", "Qlb mari", "N gözl" mahnilari diqqti clb edir. Sonralar fiq xanim "Ana vtn" adli vokal­simfonik silsilsini, "Mnim vtnim", "Bxtiyar ellr", "Leyla", "Könül istr", "Sevck mni", "Arzular" v s. onlarca gözl lirik mahnilarini yaratmidir. fiq Axundova musiqinin müxtlif janrlarin23 da ildiyin gör onun yaradiciliinda: simfonik orkestr üçün süita, solo kamança üçün "Lplrin piçiltisi" sri, müxtlif fortepiano pyeslri, xalq çali altlri üçün "Bayram rqsi", "Xo rng" v s. instrumental srlrin adini qeyd ed bilrik. rqd ilk qadin bstkardir ki, 1972-ci ild "Glin qayasi" adli opera yazmidir. 1974-cü ild Xalq yaziçisi S.Rhimovun eyni adli povesti sasinda sgndr Coqunun librettosu sasinda yazdii "Glin Qayasi" operasi il bstkar yaradiciliinda n yüksk zirvni fth etdi. .Axundova geni yaradiciliq diapazonuna malik bir bstkardir. Onun bel sntkar olmasi yeni nslin trbiy v thsilind d mühüm rol

fiq Qulam qizi Axundova 1924­cü il yanvar ayinin 21-d ki hrind anadan olub. Atasi dövrünün ziyalisi v dövlt icisi olmudur. O, Üzeyir Hacibyov adina Azrbaycan Dövlt Konservatoriyasini bitirmi, hyatini milyonlarla dinlyicinin ruhunu oxayan mahni v musiqiy hsr etmidir. Musiqiy hl uaq yalarindan böyük hvs göstrn fiq xanim mktbd oxuyarkn gözl ssi olduundan mahnilar ifa edrdi. O, Konservatoriyada vokal fakültsind oxumu, son-

oynamidir. Bel ki, bstkar 1956-ci ildn 1982-ci il qdr Azrbaycan Dövlt ncsnt nstitutunda müllim kimi faliyyt göstrmidir. Onun yaradiciliq faliyyti xalqimiz v dövltimiz trfindn daim yüksk qiymtlndirilmi, o, mkdar incsnt xadimi v Xalq artisti fxri adlarina layiq görülmü, Azrbaycan Respublikasi Prezidenti. .Q. Axundovanin "öhrt" ordeni il Thmiraz qizi, S. Nmdir hyat: (bstkar . Axundova haqqinda) /red. Abdulla, A. Bstkar . Axundovanin yaradiciliq gecsi keçirildi (Muam teatrinda keçiriln tdbir haqqinda) //Yeni Azrbaycan.-2005.-2 mart.S.3. o .. «» () //

müxtlif fxri frmanlarla tltif edilmidir. Bstkar ulu öndrimiz H.liyevin Srancami il "Prezident tqaüdçüsü"dür. 19 yanvar 2005-ci ild Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti .liyevin Srncami il Azrbaycan musiqi sntinin inkiafindaki xidmtlrin gör fiq Qulam qizi dbiyyat tltif edilmsi haqqinda: Azrbaycan Respublikasi Prezidentinin Srncami: sntünasliq dok., prof. R.Zöhrabov.-B.: NaftaPress.-2005.-356 s. Qocayeva, A. rqin opera yazan ilk qadin bstkari: /Azrbaycan Respublikasinin mkdar incsnt xadimi bstkar .Axundova il müsahib //Respublika.-2005.-16 yanvar .-S.3. Rus dilind .- 2005.- 20 .-.1. .. 80 // .-2004.-1 .-.8.

Axundovani "öhrt" ordeni il tltif etdi. Ömrünü musiqi kimi zrif, inc bir snt hsr edn fiq xanimin qlbi hmiyaar bahar çiçyi qdr travtlidir, sanki bu bstkar daim gnclik eqi il yazib yaradir. Bu gnclik travti yainin 85 olmasina baxmayaraq, indi d fiq xanimin srlrind duyulur. 19 sentyabr, 2005-ci il //Azrbaycan.-2005.-19 yanvar.-S.1.

fiq Axundova (21.01. 1924) //Qadinlar Azrbaycanin musiqi hyatinda /layihnin müllifi, trt. v red. Alla Bayramova.B., 2004.-S.52.- 53.- Mtn azrb. v rus dilind. , . : (80 . .) // .-2004.-21 .- .4. Nail Aliova

24

Yanvar

280 illiyi

Lessinq (Qothold Efraim) Alman 1729- 1781 dramaturqu

22

ild kei ailsind anadan olmudur. Demokratik milli mdniyyt urunda mübariz, zülm v zorakiliin ifasi Lessinq yaradiciliinin leytmotividir. "Miss Sara Samnson" (1755) ail drami v "Minna fon Barnhelm (1767) realist komediyasi var. "Emiliya Qalotti" (1772) pyesind, "Müdrik Natan" (1779) dramatik poemasinda dbiyyat giyasi kitabinda.1981.-157-233 B., decnotizm, feodal zülmün v dini irticaya qari çixmidir. "Laokoon" (1766), "Hamburq" dramaturgiyasi (1767-1769) srlrind realist estetika v dramaturgiyanin nzri prinsiplrini inkiaf etdirmidir. 1888-1943-cü illrd Berlind "Lessinq teatri " faliyyt östrmidir.

Alman dramaturqu, maarifçi, klassik alman dbiyyatinin banisi Lessinq 22 yanvar 1729-cu Emiliya, Qalotti: Pyes /trc.ed. Hmid Arzulu; Alman dbiyyati antalo. . ., 1972. , .. : . .- . -., 1987. , . . «: »

Rus dilind « » : ( // . .1991.- 4.- .- 43- 49.

, . : 250 . . . //.1979.- 6.- .- 28-3033. Zemfira Qhrmanova

25

Yanvar

250 illiyi

Robert Berns 1759-1796

25

mi. Berns eir yazarkn otlandiya xalq yaradicilii nnlrini, qdim xalq mahnilarindaki motivlri sas götürürdü, bu is onun eirlrinin xalq arasinda sürtl yayilmasina sbb olurdu. Bernsin eirlri o qdr ahngdar v xalq ruhuna yaxin idi ki, onlar çox asanliqla mahniya çevrilirdi. O, bir eirind açiq yazmidi ki, "mn otlandiya yoxsullarina fayda vermy haziram, mnim mahnilarim onlar üçündür". otlandiya kndlilrinin zadganlara v varlilara nifrtini, azaddbiyyat Qizilgül: eir //dbiyyat v incsnt.-1983.-18 mart.-S.3 Rus dilind . .-.: ,1979.-271 . 26

otlandiya airi

lia mhbbtini Berns mhur "Namuslu yoxsulluq", "Azadliq aaci" eirlrind ifad etmidir. airin yaratdii srlr arasinda onun mifik eirlri xüsusi yer tutur. Bunlardan "Con Anderson", "Mhbbt qizilgül kimidir...", "Bus" v baqa eirlri göstrmk olar. Xlqilik, sadlik, emosionalliq, daxili dramatizm Berns eirinin sciyyvi xüsusiyytlridir. O, 21 iyul 1796-ci ild Damfris hrind vfat edib.

Robert Berns 1759-cu ild otlandiyada Allouey kndind yoxsul kndli ailsind anadan olmudur. Berns öz yaradiciliina txminn 14-15 yalarindan balamidir. Rvayt gör, Berns çox zaman öz eirlrini tarlada i vaxtinda yazarAzadliq aaci: eir //Baki.-1959.-21 yanvar .- .: -,1984-222 s. .

Tamella Musayeva

Yanvar

110 illiyi

Georgi Nikolayeviç Leonidze Gürcü airi 1899-1966

28

Böyük Vtn müharibsi illrind yazdii eirlrind qhrmanliq, vtn mhbbt trnnüm edilir. 1950-ci ild "Samqori", 1951-ci ild "Portoxala" tarixi poemalari, 1962-ci ild is "Sehirli aac" adli hekaylr toplusu nr olunub. 1957-1966 illrd Gürcüstan Elmlr Akademiyasi .Rustaveli adina dbiyyat nstitutunun direktoru vzifsind çaliib. "Beroula" adli poemasini hmd Cmil, dbiyyat Azrbaycan airlrin (eir) /trc.ed. flatun .- : , 1986.-526 . Saracli //Azrbaycan.1975.- 9.-S.35 . Rus dilind .-: , 1987.-270 . Azad Novruzova 27 "Azrbaycan airlrin", "Vtni vsf edirm" flatun Saracli, "Bulaq" Rfiq Zka, "Vtn nmsi" Mmmd Araz, "Vsf edirm" li Krim, "Vtn haqqinda nm" Tofiq Bayram, "Tar haqqinda mahni" adli eirlri lixan Binntolu trfindn Azrbaycan dilin trcüm edilib. air 1966-ci il avqust ayinin 9-da dünyasini dyiib.

Gürcüstanin Xalq airi Georgi Nikolayeviç Leonidze 1899-cu il yanvar ayinin 28-d Saqareco rayonunun Patardzueli kndind anadan olub. eirlrind vtnprvrlik motivlri güclüdür.

Yanvar

125 illiyi

Mhmmd min Rsulzad 1884-1955

31

nyi yaratmi v ona baçiliq etmidir. 1904-cü ild Rusiya Sosial Demokrat Fhl Partiyasi Baki Komitsi nzdind "Müslman sosial-demokrat "Hümmt" qrupunun yaradilmasinda itirak etmidir. Bu dövrd "rqi-Rus", "Hümmt", "Tkamül" v s. mtbu nrlrd drc olunmu yazilarinda xalqa söz, mtbuat, vicdan, cmiyyt v ittifaqlar yaratmaq azadliqlari verilmsi, vtndalarin mlakinin v canlarinin toxunulmazliinin tmin olunmasi tlblri il çixi etmi, xalqi maariflnmy çairmi, Rusiyanin Azrbaycanda yeritdiyi milli qirin siyastini kskin tnqid etmidir. Zaman keçdikc bu siyasi tlblri "insanlara hürriyyt, milltlr istiq28

Dövlt xadimi

Azrbaycan Xalq Cümhuriyytinin banilrindn biri Mhmmd min Haci lkbr olu Rsulzad 1884- cü il yanvar ayinin 31-d Bakinin Novxani kndind anadan olmudur. lk thsilini Sultanmcid Qnizadnin 2 sayli rus-tatar mktbind almi v Baki texniki mktbini bitirmidir. O, gnc yalarindan inqilabi hrkata qoulmu, 1902-1903-cü illrd "Müslman Gnclik Tkilati" adli gnc azrbaycanli inqilabçilar dr-

lal!" çairii kimi formaladirmidir. 19051907-ci illr inqilabinin mlub olmasindan sonra Rusiyada tqiblrin artdii raitd Rsulzad rana getmidir. O, 19081911-ci illr ran inqilabinda, Cnubi Azrbaycanda milli-demokratik oyanida fal itirak etmi, Sttarxan v Bairxanla görümüdür. Bu müddtd Tehranda Avropa tipli ilk gündlik "rane-nou" ("Yeni ran") qzetini drc etmidir. 1910-1911-ci illrd Seyid Hsn Taizad il birlikd ran Demokrat Partiyasini yaratmi v onun Mrkzi Komitsin üzv seçilmidir. ran inqilabi yatirildiqdan sonra Rsulzad S.H.Taizad il birlikd Türkiyy mühacirt etmidir.

M..Rsulzad 1913cü ild Romanovlar sülalsinin 300 illiyi münasibtil verilmi fvümumidn sonra Bakiya dönmü, "Musavat" partiyasinin rhbrliyin keçmi v milli azadliq mübarizsind daha fal itirak etmidir. 1917-ci ilin iyununda "Musavat"la Nsib by Yusifbylinin baçiliq etdiyi "Türk dmi-Mrkziyyt" partiyasi birlmi v Rsulzad bu partiyanin sdri olmudur. 1917-ci ilin oktyabrinda "Türk dmi-Mrkziyyt" firqsi "Musavat"in I-ci qurultayinda M..Rsulzad partiyanin Mrkzi Komitsinin sdri seçilmidir. O, qurultaydaki çixiinda partiyanin mübariz istiqamtini müyyn edrk bildirmidir: "Milli istiqlala malik olmayan bir millt, hürriyyt v mdniyytini d hifz ed bilmz. nsanlara hürriyyt, milltlr istiqlal". 1917-ci il Oktyabr çevriliindn sonra Rusiyada bolevik irticasi v yeni milli sart dövrü balanmidi. 1918-ci ilin martinda Bakida v bunun ardinca ölknin digr bölglrind Azrbaycan xalqina qari kütlvi soy-

qirimlari tördildi. 27 may 1918-ci ild Zaqafqaziya seymi daidildiqda Rsulzad Batum konfransinda itirak etdiyin gör gizli ssverm nticsind qiyabi olaraq Azrbaycan Milli urasinin sdri seçilmidir. 1920-ci il aprelin 27-d 11-ci Qizil ordunun artiq Bakini l keçirmi olduu raitd Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti Parlamentind hakimiyyti boleviklr thvil vermk mslsi müzakir olunarkn qtiyytl bunun leyhin çixmidir. M..Rsulzad 1920ci il avqustun 17-d hbs edilmidir. Lakin .Stalinin göstrii il hbsdn azad olunub Moskvaya aparilmi, Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasinin Milli lr Komissarliinda il tmin olunmudu. Bir müddt, oradan is gizli yolla Finlandiyaya keçrk Türkiyy mühacirt etmidir. 1922-ci ilin sonlarindan onun stanbulda siyasi mühacir hyati balanmidi. Lakin, 1931ci ild Sovet hökumtinin tlbin sasn, Türkiyni trk etmy mcbur olmu v 1932-ci ildn Rsulzadnin siyasi mü29

hacirtinin Pola dövrü balanmidi. 1947-ci ild Türkiyy qayidan Rsulzad burada Azrbaycan Milli Mrkzinin baçisi kimi faliyytini davam etdirmidi. O, eyni zamanda bütün Azrbaycan mühacirlrini vahid mrkz trafinda birldirmk mqsdil Ankarada Azrbaycan Kültür Drnyini yaratmidi. Rsulzad Azrbaycan mtbuati tarixind siyasi publisistikanin n görkmli nümayndlrindn biri idi. Tdqiqatlar göstrir ki, onun 1903-1920ci illrd tkc Azrbaycanin dövri mtbuatinda 1200-dn artiq müxtlif janrda yazilari drc olunmudur. Ömrünün sonunadk Azrbaycanin müstqilliyinin brpasi urunda mübariz aparan Mhmmd min Rsulzad 1955-ci il martin 6-da Türkiynin Ankara hrind vfat etmi v Ankara hrinin sri qbiristanliinda dfn olunmudur. Azrbaycan xalqinin ümummilli lideri Heydr liyev Azrbaycan Xalq Cümhuriyytinin görkmli xadimlrinin, o cümldn M..Rsulzadnin

xidmtlrini yüksk qiySeçilmi srlri: II cildd.- I cild.- B.,1992-2001. Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti (1918-1920): II cildd . ­B.,1998. ­ 198 s. hmdov, S. Azrbaycan tarixindn yüz xsiyyt.B.: Ayna Mtbu Evi, 2006.-267 s. Qurban, T. Bir ailnin facisi: (Azrbaycan Xalq Cümhuriyytinin banisi Mhmmd min Rsulzadnin ailsi haqqinda) //Ekspress.-2006.-4-6. mart.- S.17. Rzayeva, M.Rsulzad irsindn faydalanmaq la-

mtlndirmidir. dbiyyat Çada Azrbaycan dbiyyati .-B.,1991.-110 s. lizad, A.H. Mhmmd min Rsulzad v islam: (Mühazirlr v rhlr) .B., 2003.-166 s. Yaqublu, N.Azrbaycan milli istiqlal mübarizsi zimdir: (M..Rsulzadnin 120 illiyin hsr olunmu tdbir haqqinda) //rq.-2004.-29 yanvar.S.10. Seyidaa, E. Bu gün Rsulzadnin doum günüdür: Azrbaycan Demokratik Cümhuriyytinin banternetd Çada Azrbaycan tarixi. -B.,1991.- 123 s. v Mhmmd min Rsulzad .-B., 2001.-153 s. Yaqublu, N. Mhmmd min Rsulzad.-B., 1991. - 73 s.

nisi, milli öndr Mhmmd min Rsulzadnin 123-cü ildönümü münasibtil) //Yeni Musavat.2007.-1 yanvar.-S.7.

www.resulzade.org

www.elçhin.com/az/yazi/ mresulzade.htm

Samir Eminova

30

Yanvar

85 illiyi

li Tud 1924-1996

air

31

mktbin yeddinci sinfini bitirdikdn sonra aillikl Cnubi Azrbaycana köçmüdür. lk eirini 1944cü ild "Vtn yolunda" qzetind li Tud imzasi il çap etdirmidir. 1945ci ild li Tud Azrbaycan Demokrat Firqsi siralarina daxil olur. Milli demokratik hökumt devrildikdn sonra Azrbaycana qayidan li Tud "dbiyyat" qzetind dbi içi vzifsind çaliir. 1947-ci ild Baki Dövlt dbiyyat Mnim ssim: eirlr v poemalar /trt. ed. N. Cavadzad; red. E.Cavadzad.-B.:Azrbaycan, 2002.- 469 s. Rus dilind ..- .: . , 1972.- 72 . : /. . 31 Universitetinin filologiya fakültsin daxil olur v 1952-ci ild orani frqlnm diplomu il bitirir. Bdii yaradiciliq sahsindki xidmtlrin gör ona 1987-ci ild mkdar incsnt xadimi fxri adi verilmi, mkd frqlnmy gör medali il tltif olunmudur. 1996-ci il fevralin 26da Bakida vfat etmi, II Fxri Xiyabanda dfn olunmudur.

li Qulu olu Cavadzad 1924-cü il yanvarin 31-d Baki hrind anadan olmudur. Burada 150 sayli orta Araz üst palid.- B.: Yaziçi, 1984.- 303 s. Gecikmi vüsal: (eirlr v poemalar).- B.: Yaziçi, 1988.-255 s. : /. . . .

Mühacir qeyrti.- B.: Azrbaycan, 1998.- 386 s. Tbriz yolu.- B.: Azrbaycan, 1996.- 240 s. .- .: . , 1982.- 79 . Mmmd Mmmdov

1 fevral Gün çixir 06:17 Gün batir 17:58 28 fevral Gün çixir 05:46 Gün batir 18:32

2009

lamtdar v tarixi günlr

B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28

2. Gnclr günü 9. Naxçivan MR-nin yaradilmasinin 85 illiyi 11. Regionlarin sosial-iqtisadi inkiafina dair Dövlt Proqraminin qbul edilmsinin 5 illiyi 21. Bynlxalq ana dili Günü 26. Xcali syqirimi Günü

srin facisi

Fevral

21 yanvar18 fevral

Dolça Niani havadir. Saturn v uranin himaysinddir. Günin Dolça bürcündn keçdiyi dövrd doulanlar xarakterc emosional, tbit h

1992-ci il fevralin 26-da Erm nistan h rbi birl m l ri 7 min halisi olan Xocali h rind genosid akti h yata keçirdi. Erm nistan h rbi birl m l rinin h r hücumu zamani burada yalniz 3 min yaxin insan qalmidi. Çünki, mühasir d qaldii 4 aydan artiq zaman rzind blokadada olduu üçün halinin xeyli hiss si h rd n çixmaq m cburiyy tind qalmidi. Xocali soyqirimi zamani 613 n f r ödürüldü, 1000 n f r müxt lif yali dinc sakin aldii güll yarasindan lil oldu. 106 n f r qadin, 63 azyali uaq, 70 qoca öldürüldü. 8 ail tamamil m hv edildi, 25 uaq h r iki valideynini, 130 n f r valideyinl rind n birini itirdi. Faci ba ver n gec 1275 n f r dinc sakin girov götürüldü, onlarin 150-sinin taleyi indi d m lum deyil. Cinayt czasiz qalmamalidir. Ermnistanin hrbi-siyasi tcavüzü dünya ictimaiyyti trfindn ittiham edilmlidir. Beynlxalq tkilatlar, dünya dövltlrinin parlamentlri Ermnistan Respublikasinin Azrbaycan torpaqlarinda törtdiyi hrbi cinay t - Xocali soyqirimina, sl

soyqirim hadissi kimi beynlxalq siyasi-hüquqi qiymt vermlidirlr 32

Gnclr Günü (2 fvral) Azrbaycanin Milli Qhrmani Taiyev ahin Talib olunun (03.02.1949) anadan olmasinin 60 illiyi Alman bstkari, dirijr Mndlsn Bartldi Yakv Lüdviq Fliksin (03.02.180904.11.1847) anadan lmasinin 200 illiyi Azrbaycanin Xalq artisti, aktyr Qasimv Tariyl sgndr olunun (04.02.1939) anadan lmasinin 70 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, SSR Dövlt mükafati laurati, yaziçi brahimbyv Rüstm Mmmdibrahim olunun (05.02.1939) anadan lmasinin 70 illiyi Azrbaycanin Xalq artisti, aktrisa rifova Firngiz Abbasmirz qizinin (06.02.1924) anadan olmasinin 85 illiyi Azrbaycanin Xalq artisti, rjissr Taizad Tfiq Mhdiqulu olunun (07.02.191927.08.1998) anadan lmasinin 90 illiyi Rus alimi, pdaqqu Mndlyv Dmitri vanviçin (08.02.1834-02.1919) anadan lmasinin 175 illiyi Azrbaycanin mkdar elm xadimi, neftçi-geoloq Abramoviç Mixail Vladimiroviçin (08.02.1884-05.06.1965) anadan olmasinin 125 illiyi Naxçivan MR-nin yaradilmasinin (09.02.1924) 85 illiyi Regionlarin sosial-iqtisadi inkiafina dair Dövlt Proqraminin qbul edilmsinin (11.02.2004) 5 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, aktrisa Qaziyeva Xdic Bahddin qizinin (15.02.1909-07.06.1991) anadan lmasinin 100 illiyi talyan fiziki Qaliley Qalileonun (15.02.1564-08.01.1642) anadan olmasinin 345 illiyi

33

Bynlxalq ana dili Günü (21.02.1999) Azrbaycanin Xalq artisti, Ü.Hacibyv adina Rspublika mükafati laurati, bstkar lsgrv Sülyman yyub olunun (22.02.1924-22.01.2000) anadan lmasinin 85 illiyi Rus yaziçisi, Qlikv Arkadi Ptrviçin (Qaydar) (22.02.1904-26.10.1941) anadan lmasinin 105 illiyi Yaziçi, ictimai xadim Mmmdquluzad Clil Mmmdqulu olunun (22.02.186901.01.1932) anadan lmasinin 140 illiyi Yaziçi- publisist hmdv Yusif Yaqub olunun (22.02.1939) anadan lmasini 70 illiyi dbiyyatünas Arasli Hmid Mmmdtai olunun (23.02.1909-20.11.1983) anadan lmasinin 100 illiyi Publisist, filsf, air, trcümçi Hüsynzad liby Mlla Hüsyn olunun (24.02.1864-17.03.1940) anadan lmasinin 145 illiyi Azrbaycanin mkdar rssami, Müfidzad Cmil Mir Yusif olunun (24.02.1934) anadan olmasinin 75 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Mmmdov Sahil lmdar olunun (25.02.1964) anadan olmasinin 45 illiyi Nasir, publisist smayilova Svetlana Rhim qizinin (26.02.1939) anadan olmasinin 70 illiyi Xcali syqirimi Günü (26.02.1992) Azrbaycanin Xalq artisti, aktyor Mrdanov Mustafa Haim olunun (28.02.189428.12.1968) anadan olmasinin 115 illiyi

34

Fevral

70 illiyi

Tariyel Qasimov 1939

Aktyor

4

tsin gtirib. 1964-cü ild ali thsili baa vurduqdan sonra Gnc Tamaaçilar Teatrinda i balayib. 1966-ci ild Naxçivan Musiqili Dövlt Dram Teatrina dvt olunur. 1967-ci ild is rvanda açilan Azrbaycan Dövlt Dram Teatrinin ilk aktyorlarindan biri olur. 1968-ci ild yenidn Bakiya qayidir v "Azrbaycanfilm" kinostudiyasinda rejissor assisenti kimi faliyyt balayir. dbiyyat Quliyeva, Z. Enili-yo xulu snt yollari //Azrbaycan.- 2006.- 24 may.S.8. zizov, K., Hüseynov R. Xalqin sevimli aktyoru //Respublika.-2004.-4 fevral.-S.12. Xlilzad, F. Xalq artisti haqqinda //Azrbaycan .5 fevral.- 2004.-S.7. Zamanli, D. Naillarin sonu yoxmu //Kredo.2007.- 24 noyabr .-S.14. Sadiqqizi, A. Aktyorla müsahib //Qobustan.2002. -3.-S.56-59. Mhbbt Cahangirova 35 Nhayt, 1971-ci ild onu Gnc Tamaaçilar Teatrina dvt edirlr v indi hmin teatrin aparici aktyorudur. O, "Azrbaycanfilm", "Mosfilm", "Türkmnfilm", "Özbkfilm", "Tacikfilm" , Almaniyanin "Defa" kinostudiyalarinda filmlr çkilmidir. Respublikanin Xalq artistidir. Tariyel Qasimovun ümummilli liderimiz Heydr liyev hsr etdiyi "Azadliq atasi" adli kitabi 1998-ci ild çapdan çixmidir.

4 fevral 1939 cu ild Qazax hrind anadan olub. Orta mktbi bitirdikdn sonra Bakiya glib. Aktyorlua olan hvsi onu 1960-ci ild Teatr nstitutunun kino v dram aktyorluu fakül-

Fevral

70 illiyi

Rüstm brahimbyov 1939

Yaziçi

5

brahimbyov Rüstm Mmmdibrahim olu 1939-cu il fevralin 5-d Baki hrind ziyali ailsind anadan olmudur. O, orta mktbi bitirdikdn sonra Azrbaycan Neft v Kimya nstitutunun istehsalat proseslrinin avtomatladirilmasi fakültsind thsil almidir. Thsilini bitirdikdn sonra Azrbaycan Elmlr Akademiyasinin Kibernetika nstitutunda ilmidir.

1962-ci ild "Molodyoj Azerbaydjana" qzetind drc etdirdiyi "Mürbbsiz çörk" adli ilk hekaysi il dbi faliyyt balamidir. R.brahimbyov 19651967-ci illrd SSR Kinematoqrafçilar ttifaqi yanindaki ikiillik ali ssenari kursunda oxumu, "Bir cnub hrind" adli ssenarisini diplom ii kimi ilmidir. "Azrbaycanfilm" v qarda respublikalarin kinostudiyalari onun ssenarilri sasinda iyirmiy yaxin bdii v televiziya filmi çkmidir. 1978-ci ild "Shranin a güni" v "Qum üzrind ev" filmlrin gör Ümumittifaq Lenin komsomolu mükafatina layiq görülmüdür. 1980-ci ild ona "Ad günü" v "stintaq" 36

filmlrin gör Respublika Dövlt mükafati, 1981-ci ild is SSR Dövlt mükafati verilmidir. 1993-cü ild "Urqa-mhbbt razisi" filmin gör Venesiya kinofestivalinin ba mükafatini v "Feliks" Avropa kinofestivalinin ba mükafatini almidir. 1995-ci ild "Gündn usanmilar" filmin gör is Kann kinofestivalinin Qran-Pri mükafatina v "Oskar" mükafatina layiq görülmüdür. O, hm d dramaturq v rejissor kimi d faliyyt göstrir. Rüstm brahimbyovun müxtlif illrd "Yail qapi arasinda", "ir bnzr". "Qum üzrind ev", "Kaliforniyada dfn" pyeslri Bakida, elc d ölkmizin digr teatr shnlrind

tamaaya qoyulmudur. Shn srlri Bolqaristan, Pola, Almaniya, Çexiya, Slovakiya, Amerika Birlmi tatlari v baqa xarici ölklrd

müvffqiyytl oynanilmidir. Uzun müddt Azrbaycan Kinematoqrafçilar ttifaqi idar heytinin katibi (19671981), daha sonralar bidbiyyat

rinci katibi vziflrind ilmidir.

Park: povestlr v hekaylr.- B.: Gnclik, 1987. ­ 584 s. Azrbaycanin mdniyyt xadimlrin dövlt mükafatlari tqdim edilmidir: Rüstm brahimbyova "Xalq yaziçisi" fxri adinin vsiqsi tqdim edilmsi haqqinda //Azrbaycan. ­ 2006.- 24 mart - S.4.

Ultimatum: Pyeslr.-B.: Yaziçi, 1982 .- 336 s. Taizad, S. Rüstm brahimbyovun Fransa ordeni //Baki.­ 2001.­ 26 yanvar.- S.1. ahin, G. Rüstm brahimbyovun pyesi Qazaxistan shnsind /M. Lermontov adina Almaata Dövlt Rus Dram Rus dilind Teatrinda "Hrdn bir görümk üçün trfda axtariram" pyesinin ilk tamaasi haqqinda //Azrbaycan. ­ 2006.­ 28 yanvar. ­ S.8.

.- .: ,1984. ­ 339 . .- .: ,1981.- 320 . , .. :

: .- .: ,1983.- 336 .

: .- .: , 1995.-294 .

. ­ ., 2000 ­ 215 . Samir Eminova

37

Fevral

85 illiyi

Firngiz rifova 1924

Aktrisa

6

rifova Firngiz Abbasmirz qizi 1924­cü ilin fevral ayinin 6-da Bakida anadan olub. Orta mktbi bitirdikdn sonra Baki Xoreqrafiya mktbind oxumu v bir müddtdn sonra Azr-

baycan Dövlt Konservatoriyasina daxil olmudur. 1947­ci ild Azrbaycan Musiqili Komediya Teatrinda shn faliyytin balamidir. 1949­cu ildn Gnc Tamaaçilar Teatrinda aktrisa ilyir. 1969- cu ild Azrbaycanin Xalq artisti adina layiq görülmüdür. Firngiz rifova Y. zimzadnin "Anacan", "Aprel shri", Mhsti Gncvinin "Mtant", M.Thmasibin "Çiçkli da", "Rübailr almind", S.Dalinin "Aydinlia doru", Anarin "Kedbiyyat //Azrbaycan müllimi .1979.-9 fevral.-S.4. Sadiqov, R. Shny baliliq //Azrbaycan qadini.1984.- 6.-S.18-19.

çn ilin son gecsi", .ylislinin "Mnin nmkar bibim" v baqa tamaalarda itirak etmidir. O, kinoda da çkilmidir: "Qaraca qiz", "Qum üzrind ev", "Qrib cinlr ölksind", "Bayqu glnd" v s. Xalq artisti Firngiz rifova Azrbaycan teatr sntinin iki dahisinin Mrziy Davudova v Abbas Mirz rifzadnin qizidir. Hal-hazirda yaayib yaradir.

Shn sevdasi: Xalq artisti il müsahib //Azrbaycan.- 2003 .-2 fevral.S.3. Rhimli, . Sntkar qüdrti /aktirisa haqqinda/

Salmanov, A. Sntkar qüdrti //Qobustan.- 1981 .-1.-S.45-49. Mhbbt Cahangirova

38

Fevral

90 illiyi

Tofiq Taizad 1919 -1998

Rejissor

7

yaralanaraq Bakiya qayitmidir. 1946-ci ild T.Taizad hyatda n böyük arzusuna çataraq Ümumittifaq Dövlt Kinematoqrafiya nstitutuna daxil olmudur. 1955-ci ild gnc rejissor özünün ilk böyük filmini ­ Azrbaycan v Özbkistan pambiqçilarinin nnvi dostluundan bhs edn "Görü" filmini çkmidir. Rejissorun ilk ii kimi kinokomediya janrina müracit etmsi onun bu sahd ilmk bacariini üz çixartmidir. Üç il sonra "Uzaq sahillrd" filmi çkilmi v bütün sovet mkaninda öhrt qazanmidir. Rejissora 1960-ci ild Azrbaycan mkdar incsnt xadimi fxri adi verilmidir. 1960-ci ild "sl dost", "Mn rqs ed39 cym" filmlri il yanai, mhur fransiz yaziçisi Prosper Merimenin eyniadli novellasinin motivlri sasinda "Mateo Falkone" qisametrajli filmini d uurla ekranladirmidir. Sonraki illrd kinorejissor Çeçen-nqu Respublikasi mdniyytinin inkiafindan bhs edn "mk v qizilgül", Ü.Hacibyovun eyni adli musiqili komediyasinin motivlri üzr "Arin mal alan", S.Vurunun "Komsomol poemasi"nin motivlri üzr "Yeddi oul istrm", yaziçi si Mlikzadnin povesti sasinda "Evin kiisi" bdii filmlrini yaratmidir. T.Taizadnin 1972-ci ild .Qafarovun ssenarisi sasinda çkdiyi "Qizil qaz" filmi onu psixoloji film ustasi kimi tanitmidir.

Görkmli rejissor Tofiq Mehdiqulu olu Taizad 7 fevral 1919-cu ild Baki hrind müllim ailsind anadan olmudur. Valideynlrinin mslhti il o, orta mktbi bitirndn sonra Energetika texnikumunda, eyni zamanda musiqi mktbind oxumu, 1938-ci ild M.zizbyov adina Azrbaycan Neft v Kimya nstitutunun Energetika fakültsin daxil olmudur. O, 1941-ci ild 3-cü kursda oxuyarkn könüllü olaraq cbhy getmi, 1942-ci ilin axirlarinda

"Kitabi-Dd Qorqud" dastaninin motivlri sasinda yaziçi Anarin qlm aldii ssenarini T.Taizad csartl kino dilin çevirmi v bir rejissor kimi daha da öhrtlnmidir. Kino ustasinin 80-90-ci illrd lent aldii "Babamizin babasinin babasi", "Ba mövsümü", "O dünyadan salam" v "Köpk" bdii filmlri d Azrbaycan kinosu tarixind özlrin mxsus yer tutur. T.Taizad hm d 10-a qdr filmd, o Kazimzad, A. Tofiq Taizad //Azrbaycan kinematoqrafçilari: portretlr /elmi red. prof. E.Bdlov; red. S.Sfrli. ­ B.: Mütrcim, 2002.-. 1ci buraxil. ­ S. 77-91. Kazimzad, A. Tofiq Taizad //Azrbaycan kinosu v müharib.­ B.: , . .­ .: , 1981. ­ C. 58-61.

cümldn "Mateo Falkone", "Onun böyük üryi", "Qrib adam", "Qaladan tapilan mücrü", "Zirzmi", "Bxt üzüyü" v s. kinolarda çkilmidir. Böyük sntkar filmlr çkmkl yanai, respublikanin ictimai-siyasi hyatinda da fal itirak etmidir. O, Azrbaycan SSR Ali Sovetinin deputati olmu, uzun illr Azrbaycan Kinematoqrafçilar ttifaqinin katibi ilmi, respublikamizda kino iinin tkilind v milli kino dbiyyat "Nail evi", 2005. ­ S. 116-121. Sadixov, N. Tofiq Taizad //Azrbaycan kino rejissorlari: portretlr.- B.: iq, 1988. ­ S. 84-91. "Dd Qorqud"un 30 yai qeyd olundu: [Tofiq Taizadnin çkdiyi iki seriyali "Dd Qorqud" bRus dilind

kadrlarinin hazirlanmasinda grgin mk srf etmidir. Onun milli kinomuzdaki xidmtlri yüksk qiymtlndirilmidir. Sntkar "Oktyabr inqilabi" (1971), "rf niani" (1959), "öhrt" (1998) ordenlri, "Qafqazin müdafisi urunda" (1946), "Böyük Vtn müharibsindki radtli my gör" (1946) medallari il tltif edilmidir. Azrbaycan Respublikasinin Xalq artisti, kinorejissor Tofiq Taizad 1998-ci il avqustun 27-d 79 yainda vfat etmidir. dii filmi haqqinda] //Azrbaycan. ­ 2005. ­ 9 dekabr. ­ S. 8. Mükrrmolu M. O dünyaya salam: bu gün mhur rejissor, Xalq artisti Tofiq Taizadnin anim günüdür //Xalq qzeti. ­ 2003. ­ 7 fevral.- S. 7.

nternetd www.cinema.aznet.org /drectors_az Smay Quliyeva 40

Fevral

175 illiyi

Dmitri vanoviç Mendeleyev 1834-1907

8

biri sayilir. Mendeleyev öz elmi-tdqiqat ilrinin hl ilk dövründ kimyvi trkibi, birlmlrin fiziki xasslri v formalari arasindaki laq il maraqlanmi v uzun illr davam edn axtarilar nticsind 1877-ci ild elementlrin dövri sistemi cdvlini trtib etmidir. Bu cdvld o, bir sira elementin atom çkisini v valentini tyin etmi, elm mlum olmayan bir neç kimyvi elementin varlidiini vvlcdn xbr vermi v xasslrini tsvir etmidir. Sonralar kf ediln bu elementlr dövri sistemd Mendeleyevin göstrdiyi yerlri tutmu, qabaqcadan xbr verdiyi kimi xasslri uyun glmi, bellikl d onun elementlrin dövri qanunu alimlr trfindn kimyanin sas qanunla-

Rus kimyaçisi

Rus kimyaçisi, pedaqoq v ictimai xadim, Peterburq Elmlr Akademiyasinin müxbir üzvü D..Mendeleyev 1834-cü il fevralin 8-d Rusiya Federasiyasinin Tobolsk hrind anadan olmudur. Elementlrin dövri qanunu v onlarin dövri sistemi Mendeleyev dünya öhrti qazandirmidir. 1869-ci ild trtib edilmi Mendeleyevin dövri qanunu-kimya elminin sas qanunlarindan

rindan biri kimi qbul edilmidir. Mendeleyev hmçinin neftin qeyri-üzvi mnyi haqqinda fikir irli sürmü, ondan tkc yanacaq kimi deyil, qiymtli kimyvi xammal kimi d müxtlif snaye sahlrind istifad edilmsi zrurtini irli sürmüdür. Neft yataqlarinin axtarii, neftin çixarilmasi, saxlanmasi, emali v digr tdqiqat msllrin dair elmi ilri saslandirmaq üçün o, AB-da v 6 df Bakida olmudur. Mendeleyev Bakida neft itkisini azaltmaq üçün mdnlrdn neftayirma zavoduna neft kmri çkmk haqqinda konkret mslhtlr vermidir. Elmi faliyytindki misilsiz xidmtlrin gör Mendeleyev dünyanin 130-dan artiq Elmlr Akademiyasinin, elmi cmiy-

41

ytlrin v ali mktblrin fxri adlarina layiq görülmüdür. 1907-cü il fev-

ralin 2-d gözlrini bdi yuman dahi alim Peterdbiyyat

burq hrind dfn olunmudur.

, .., . .. .- .: .-1980.- 210 . .. .- .: , 1973.- 264 .

, .. .-.: .- 1983.193 . ,.. : . .- .: .- 1978.335 .

, .., .. .- : . . . -, 1984.- 253 . , .., .- .: , 1983.- 287 .

Mmmd Mmmdov

42

Fevral

85 illiyi

9

Naxçivan Muxtar Respublikasi 1924

Azrbaycan Respublikasinin trkibind olan Naxçivan Muxtar Respublikasi 1920-1923-cü illrd Naxçivan Sovet Sosialist Respublikasi, 1923-1924-cü illrd Naxçivan Muxtar Diyari, 1924-1990-ci illrd Naxçivan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasi, 1990-ci ildn Naxçivan Muxtar Respublikasi adlanir. Ermnistan, Türkiy v ranla hmsrhddir. Muxtar Respublikanin razisi 5,5 min kvadrat metr, halisi 376,4 min

nfrdir (01.01.2006). 7 inzibati rayona (Babk, Culfa, Kngrli, Ordubad, Sdrk, ahbuz, rur) bölünür. Azrbaycan Respublikasinin Konstitusiyasina sasn Naxçivan MR Azrbaycan Respublikasinin ayrilmaz trkib hisssidir v statusu bu konstitusiya il müyyn edilir. Naxçivan MR-d Qanunvericilik Hakimiyytini Naxçivan MR-in Parlamenti - Ali Mclisi, cra Hakimiyytini Naxçivan MR-in Nazirlr Kabineti, mhkm hakimiyytini Muxtar Respublikanin mhkmlri hyata keçirir. Arxeoloji maddi mdniyyt qaliqlari Naxçivan MR razisind hl Da dövründn insanlarin mskn saldiini xbr 43

verir. Eramizin vvllrind ran, Hindistan, Orta Asiya, Çin v Avropa ölklrin gedn ticart yollari Naxçivan razisindn keçirdi. Naxçivanin lverili geostrateji mövqeyi, mühüm karvan yollarinin, o cümldn "pk yolu"nun üzrind yerlmsi, habel zngin ticart, sntkarliq mrkzi olmasi qonu dövltlrin diqqtini clb etmidi. Mühariblr zamani Naxçivan razisi dflrl ldn-l keçmi v daintilara mruz qalmidir. I ah Abbasin hakimiyyti illrind (15871629) Naxçivandan rana çoxlu hali sürgün olunmudur. Sovetlr dövründ Naxçivan MR Azrbaycan Respublikasinin trkibind özünmxsus inki-

af yolu keçmi, sosialiqtisadi, ictimai-siyasi v mdni sahd böyük nailiyytlr ld etmidir. Lakin 80-ci illrin sonlarinda sovet imperiyasinin süquta uradii bir vaxtda ittifaq rhbrliyinin ikiüzlü siyasti, ermnilri müdafi etmlri milli münaqilr rvac verdi. Bundan istifad edn ermni danaklari bir trfdn Daliq Qaraba Muxtar Vilaytini Ermnistana qatmaq üçün açiq-akar mübariz aparir, bir trfdn is azrbaycanlilari öz ata-baba yurdu olan, indiki Ermnistan adlandirilan Qrbi Azrbaycandan zorla, silah gücün qovurdular. Qovulan azrbaycanlilarin bir hisssi Naxçivana glirdi. 1990-ci il yanvarin 19da, qanli Baki facisindn bir neç saat vvl ermnilrin Muxtar RespubNaxçivan Ensiklopediyasi.­ B.: AMEA, 2002. ­ 594 s. Azrbaycan Milli Ensiklopediyasi.­ B., 2007. ­ S. 843.

likanin Sdrk qsbsin tsavüzü balandi. SSR rhbrliyinin riyakar mövqe tutmasi sbbindn xalqin tlbi il Naxçivan MSSR Ali Soveti qrar qbul etdi ­ Naxçivan MSSR SSRnin trkibindn çixdi. Dünya öhrtli siyasi xadim Heydr liyevin Naxçivana qayitmasi, 1990-1993-cü illrd burada yaayib faliyyt göstrmsi bu bölgni ermni tcavüzündn xilas etdi. Naxçivan MR­in razisi müxtlif faydali qazintilarla (molibden, mis, polimetal, qizil, sürm, mrgmü, civ, kobalt,uran, volfram, titan, daduz, dolomit, boksit, fosforit, kükürd, mmulat dalari, tikinti materiallari v s.) zngindir. 200-dn çox mineral su bulai (Darida, Badamli, Sirab, Vayxir, Nhcir, Qahab dbiyyat Naxçivan Muxtar Respublikasi ­80: Tarixi-statistik Azrbaycan Sovet Ensiklopediyasi: 10 c.-d.- C. 7.­ B., 1983.­ S. 172-174.

v s.) var. Respublikanin flora v faunasi çox zngindir. Muxtar respublika öz abidlri il d mhurdur. Mömün xatun, Qarabalar, Gülüstan türblri artiq bütün dünyada mhurdur. Burada dekorativttbiqi snt növlrindn xalçaçiliq, muncuqlu tikmlr, naxili toxumalar, bdii metalilm, aac üzrind oyma v s. inkiaf etmidir. Respublika üzümçülük, tütünçülük, baçiliq sahsind ixtisaslami, taxilçiliq v heyvandarliq da xeyli inkiaf etmidir. Naxçivan Muxtar Respublikasi thsil, mdniyyt v shiyynin inkiaf sviyysin gör Azrbaycan Respublikasinin n qabaqcil regionlarindan biridir.

mcmu.­ B.: Sda, 2004. ­ 212 s.

Smay Quliyeva 44

Fevral

100 illiyi

Xdic Qaziyeva 1909-1991

Aktrisa

15

Xdic Bahddin qizi Qaziyeva 1909-cu il fevralin 15-d Kazan hrind dünyaya göz açib. Orta thsilini bu hrd almidir. 1926-ci ild Xdic xanimi Naxçivana ilmy göndrirlr. Aktrisanin ilk rolu "Qaçaq Krm" pyesind Sirab obrazi olub. Sonra C.Cabbarlinin "Sevil" pyesind Edilya obrazini, H.Cavidin "eyx Snan" facisind Xumari oynadi. dbiyyat Aayeva, K.Shnd keçn ömür //dbiyyat v incsnt.-1969.- 8 mart.S.3. kbrov, O. 40 il shnd //Azrbaycan qadini.1969.- 6.- S.16. Vzirov, C. Qdim teatrin abirçyi //dbiyyat v incsnt.-1986.- 28 noyabr.- S.5 O, 200-dn çox obrazla qarilamidir. Azrbaycan Respublikasinin mkdar artisti fxri adina layiq görülmüdür. 1991-ci il iyunun 7-d vfat edib.

Mhbbt Cahangirova

45

Fevral

445 illiyi

Qalileo Qaliley 1564-1642

talyan fiziki

15

maraqlanmidir. O, Piza v Padua universitetlrinin professoru olmudur. sas tdqiqatlari cisimlrin airliq mrkzi, cismin srbst dümsi, mail müstvid cismin hrkti, cisimlrin nisbi hrkti v baqa sahlr aiddir. Hrktin nisbiliyi ideyasini ilk df Qaliley irli sürmüdür. 1609-cu ild üçqat, daha sonra 32 qat böyüdn teleskop qurmudur. Bunun vasitsil Yupiterin 4 peykini, Ay sthindki dalari, Günin firlanmasini v ondaki lklri, Veneranin sthlrini kf etmidir. 1632ci ild "Dünyanin iki n mühüm sistemi ­ Ptolemey v Kopernik sisdbiyyat , . .­ .: , 1964.­ 326 . Smay Quliyeva 46 temlri haqqinda dialoq" kitabi nr edilmidir. Din xadimlri bu kitabi qadaan etmi v ona qari mhkm ii qaldirilmidir. Qaliley Kopernik tlimindn imtina etmy mcbur olmudur. O, 1637-ci ild görm qabiliyytini itirmidir. O, hm d musiqiçi, rssam, incsnt hvskari v kamil dbiyyatçi idi. Latin dilini mükmml bils d, elmi srlrinin çoxunu italyan xalq dilind yazmi, yunancadan latincaya trcümlr etmidir. Q. Qaliley 1642-ci il yanvar ayinin 8-d vfat etmidir.

Q.Qaliley 1564-cü il fevral ayinin 15-d Piza hrind yoxsullami zadgan ailsind anadan olmudur. Piza Universitetin daxil olmu v tbabt elmini öyrnmidir. Sonralar Evklidin v Arximedin srlrini oxumaa balami, hnds v mexanika elmlri il

Qalileo Qaliley //Azrbaycan Sovet Ensiklopediyasi: 10 c.-d.- C.3. B., 1979. ­ S.18-19.

Fevral

140 illiyi

Clil Mmmdquluzad 1869-1932

Yaziçi

22

Daha sonra Naxçivan hr üçsinifli mktbind aldii ibtidai thsil Clil Mmmdquluzad üçün "iiqli alm ilk addim" olmudur. Qori Müllimlr Seminariyasinda keçn thsil illrind (1882-1887) dövrünün adli-sanli pedaqoqlarindan drs almi, onlarin dbi-maarifçi, pedaqoji-metodiki görülrindn faydalanmidir. O, 1887-1897-ci illr arasinda rvan quberniyasinin Uluxanli v Ba Noraen knd ibtidai mktblrind müllimlik etmidir. Bdii yaradicilia Ba Noraend ikn balayan Clil Mmmdquluzad 1889-cu ild ilk qlm tcrübsi olan "Çay dstgahi" alleqorik dramini yazmidir. Bdii yaradiciliq iini davam etdirn gnc yaziçi müllimlik hyatinin Nehrm döv47 ründ "Kimi oyunu" (1892), "Danaba kndinin hvalatlari" povestini (1894) v bir sira hekaylri qlm almi, müasirlri arasinda yeni tipli yaziçi kimi taninmaa balamidir. "Molla Nsrddin" jurnali Clil Mmmdquluzadnin ah sridir. Birinci sayi 1906-ci il aprelin 7-d Tiflis hrind nr olunan bu mhur jurnal, Azrbaycanin milli oyanii v dirçliind mühüm rol oynamidir. dibin teatr v dramaturgiya sahsind faliyyti d mhsuldar olmu, xüsusn, "Ölülr" komediyasinin yazil- masi (1909) v Bakida uurla tamaaya qoyulmasi (1916) dbi öhrtini artirmidir. "Kamança" (1920) v "Anamin kitabi" (1921) pyeslri il

Clil Mmmdquluzad ­ bnzrsiz nasir, qüdrtli dramaturq, vtndapublisist, azrbaycançiliq ideologiyasinin yaradicilarindan biri, Azrbaycan dbiyyatinda "Molla Nsrddin" dbi mktbinin, tnqidi realizmin banisi kimi geni öhrt qazanmi ictimai xadimdir. Mirz Clil Mmmdquluzad 1869-cu il fevralin 22-d Azrbaycanin Naxçivan hrind anadan olmudur.

o, Azrbaycan dramaturgiyasini znginldirmidir. Qüdrtli yaziçinin "Usta Zeynal" (1905), "randa hürriyyt" (1906), "Qurbanli by" (1906), "Quzu" (1914) v baqa srlri onu hekay janrinin böyük ustadi kimi tanitmidir. dibin son dram srlri sasn sovet cmiyytindki çaqinliq v srt Seçilmi srlri /trt. edni, müqddim v izahlarin mül.: sa Hbibbyli.- B.: Çinar-çap, 2003.- 463 s. Clil Mmmdquluzad: Biblioqrafiya /trt. edni sa Hbibbyli.- B.: Elm, 2005.- 156 s. zimli, bülft (Tahirolu): Mirz Clil rea. . . : / . ., .; . . . .-.: , 1989.- 406 . http//shexsiyyetler/nak hchivan.az

ideologiyaladirma siyastinin bdii drkin v tnqidin hsr olunmudur. Bellikl, Azrbaycan dbiyyati tarixin böyük demokrat dib, milli yaziçi kimi daxil olmu Clil Mmmdquluzad 1932-ci il yanvarin 4-d Baki hrind vfat etmi, Fxri Xiyabanda dfn olunmudur. dbiyyat Danaba kndinin hvalatlari.- B.: Atatürk kitab nriyyati, 2005.- 128 s. Konsulun arvadi: Hekaylr.-B., 2003.-185 s. lizmi.- Naxçivan: cmi nriyyati, 2006.- 94 s. Hbibbyli, . Clil Mmmdquluzad.- B.: Çinarçap, 2002.- 57 s. Rus dilind /. . . .. ; . .- .: , 1984.- 327 . nternetd

C.Mmmdquluzad dbi v ictimai hyatda Azrbaycanin milli oyanii, dirçlii v müstqilliyi urunda mübariznin möhkm bünövrsini yaratmidir. Onun bdii-publisist srlri azrbaycanda milli v müstqil dövlt quruculuuna, mnvi özünüdrk prosesin uurla xidmt edir.

Mmmdov, A. Clil Mmmdquluzad yaradiciliinda azrbaycançiliq.- B., 2003, 195 s.

: / . ..- .: . ., 1989.349 .

Mmmd Mmmdov 48

Fevral

70 illiyi

Yusif hmdov 1939

Yaziçi

22

Füzuli rayonunda anadan olub. 1963-cü ild Azrbaycan Dövlt Tibb Universitetini bitirib. 9 kitabin, yüzlrl publisistik yazilarin müllifidir. Onun povest v hekaylrinin mövzusu, aktuallii qaldirilan problemlrin bdii hlli baximindan çox maraqlidir. lk hekaylri dövri dbiyyat Torpaa töküln qan: [Roman].- B.: Azrnr, 2004.- 451 s. Ürk bailamir: [eirlr, hekaylr v miniatürMuxtar, . "Ürk bailamir": [hmdov Yusifin "Sumqayit" nriyyatinda çap olunmu eyni adli mtbuatda 60-ci illrin ortalarindan çap olunmudur. "Sninl snsiz", "Ürk bailamir", "Qara yelknli qirmizi gmilr" kitablarinin müllifidir "Ruhlarin qayitmasi" romani oxuculara saf insan duyusu ailayir.

hmdov Yusif 1939cu ild fevralin 22-d Topxana mesind görü: Hekaylr.- B.: Planet-Press, 2006.423 s.

lr].- Sumqayit: "Sumqayit", 1998.- 189 s. Zülmtdn iia doru: [Publisistik qeydlr, kiçik hekaylr].- B.: Ünsiyyt, 2002.- 265 s. kitabi haqqinda] //dbiyyat v incsnt.1998.- 17 iyul.- S. 4.

Heydr, R. fa vern yaziçi: [Yusif hmdov60] //dbiyyat qzeti.1999.- 19 fevral.- S. 6.

Günay Sfrova 49

Fevral

105 illiyi

Arkadi Petroviç Qaydar 1904-1941

Rus yaziçisi

22

etmidir. 1923-cü ild is brk xstlndiyin gör onu ordudan trxis edirlr. Ordu siralarinda hrbi xidmtini baa vurduqdan sonra o, dbi faliyytl mul olmudur. 1925-ci ild "Kov" adli Leninqrad almanaxinda ilk povesti ­ "Mlubiyyt v qlb günlrind" çapdan çixir. 1930-cu ild gnc nsil üçün yazdii "Mktb" povesti drhal uaq v mktb kitabxanalarinda l-l gzir, oxucularin n sevimli kitablarindan birin çevrilir. "Mktb" povestinin sas qhrmani, birinci xsin dilindn danian sgr olu Boris Qolikov surtind Arkadi Qaydar mhz özünü tsvir etmidir. "Timur v onun komandasi" (1940) poves50 ti ona böyük öhrt qazandirmidir. Csur, hssas, qtiyytli, xeyirxah Timur surti indi d uaqlarin n sevimli qhrmanlarindan biri olaraq qalir. Yaziçi böyümkd olan nslin n yaxi cizgilrini böyük vtnprvrlik ideyasi il qlm alaraq bu obrazda ifad etmy müvffq olmudur. Qaydar uaqlarla hr bir dild danimai bacarirdi. Onun bütün srlrind ürklri isidn smimilik, düzgünlük hiss olunurdu. Yaziçinin "Tbilçinin taleyi" (1939), "Cuk v Gek" (1939), "Hrbi sirr" (1940) v s. srlrind Böyük Vtn müharibsinin çtin günlrind var qüvvlri il xalqin zmtli mübarizsin kömk edn gnc vtnpr-

Arkadi Petroviç Qaydar 1904-cü il fevralin 9da Kurski vilaytinin Lvov hrind anadan olmudur. On üç yali Arkadi realni mktbinin üçüncü sinfind oxuyanda 1917ci ilin fevral inqilabi ba verdi. O, 14 yaindan könüllü olaraq Qizil ordu siralarina daxil olmu, Kiyevd komandirlr kursunu bitirdikdn sonra on alti yainda onu alay komandiri tyin edirlr. Qaydar alti il Qizil ordu siralarinda xidmt

vrlrin ücatindn söhbt açilir. 1941-ci il oktyabrin 26-da Qaydar dörd nfr partizanin müaiti il

kfiyyata yollanir v faist güllsinin qurbani olur. Qaydar yaradicilii, onun qhrman hyati, mllri, bdii yaradidbiyyat

cilia hsr edilmi ömrü indi d onu sevnlr üçün örnkdir.

Mnim yoldalarim: srlri /trc. edni O.Salamzad.- B.: Azrnr, 1969.- 154 s. Seçilmi srlri: 4 cildd.- B.: Gnclik, 1971 1973.

Tbilçinin taleyi: Povest /trc. edni .hmdova.- B.: Azrnr, 1963.119 s. Timur v onun komandasi B.: Uaqgncnr, 1953.103 s. Rus dilind

Uzaq illr: Povestlr /trc. ednlr: .Qasimzad, . Babayeva.- B.: Gnclik, 1980.- 290 s.

: 3 /. .

. . ....: , 1986. nternetd

. 1 ­ 446 .; . 2 ­ 364 .; . 3 ­ 441 .

www.arkadiygaydar.ru Mmmd Mmmdov

51

Fevral

85 illiyi

Süleyman lsgrov 1924-2000

Bstkar

22

Qmbr Hüseynli olmudur. S.lsgrov 1944-cü ild Azrbaycan Dövlt Konservatoriyasinin bstkarliq öbsin daxil olmu v 1948-ci ild professor B..Zeydmanin sinfini frqlnm diplomu il bitirmidir. 19481954-cü illrd Baki orta ixtisas musiqi mktbind müllim, sonralar direktor vzifsind çalimidir. O, 1956-ci ildn özünün pedaqoji faliyytini Ü.Hacibyov adina Azrbaycan Dövlt Konservatoriyasinda davam etdirmidir. 1971-ci ildn Azrbaycan xalq musiqisi kafedrasina rhbrlik etmidir. O, ilk xalq çali altlri orkestri üçün "Rqs" adli musiqi srini 1941ci ild bstlmidir. Bstkar öz yaradiciliinda vokal musiqisinin n geni yayilmi janri olan mahniya xüsusi diqqt yetirmi, yüz qdr mahni bstlmidir. Onun mahni yaradiciliinin diapazonu çox genidir. "Sülh nmsi" (Hikmt Ziya), "Ölmz srkrd" (Cavad Cavadli), "ua" (ixli Qurbanov), "Göy-göl" (lkbr Ziyatay), "Mingçevir" (Novruz Gncli) v s. mahnilari indi d dillr zbridir. Süleyman müllimin Xalq airi Süleyman Rüstmin sözlrin bstldiyi "Qaraba" mahnisi bu gün d, glckd d dbi-musiqi ictimaiyytinin diqqtind olacaqdir. Dahi sntkar Süleyman Rüstmin hl o dövrd dediyi sözlr

Süleyman yyub olu lsgrov 1924-cü il fevral ayinin 22-d Azrbaycanin bnzrsiz gulrinin ah taci sayilan uada anadan olmudur. hrin musiqi hyati uaqliqdan onda bu snt drin maraq oyatmidir. O, orta mktbi bitirdikdn sonra 1935-ci ild ua Musiqi Texnikumunun tar sinfin daxil olur. Onun ilk müllimi mhur bstkarimiz

52

bizim üçün örnk olmalidir. Mn Süleyman sninm, sn d mnimsn, Qaraba, Vtnimsn, vtnimsn, vtnimsn, Qaraba! S.lsgrovun yaradiciliinda teatr, operetta janrinda yaratdii srlr v dram tamaalarina bstldiyi musiqilr d xüsusi yer tutur. Bstkarin .Sfrlinin "Yadigar", .Qurbanovun "cb i düdük", "Ris

muldur", .fndiyevin "Mahni dalarda qaldi" v s. pyeslrin yazdii musiqi hadislrin dinamikliyini artirmaqla, mzmunun tamaaçilar trfindn emosional kild qavranilmasina zmin yaradir. Süleyman lsgrov Azrbaycan musiqi folklorunun qdim v zngin bir sahsini tkil edn aiq yaradiciliina da çox böyük diqqt yetirmidir. Azrbaycan hökumti Südbiyyat

leyman lsgrovun yaradici myini yüksk qiymtlndirmidir. 1960-ci ild ona Azrbaycan mkdar incsnt xadimi adi verilmidir. S.lsgrov 1967-ci ild Ü.Hacibyov adina Respublika Dövlt Mükafati laureati adina layiq görülmü, Azrbaycan incsntinin inkiafinda xidmtlrin gör 1974-cü ild ona Azrbaycanin Xalq artisti fxri adi verilmidir.

liolu, Y. "Subaylardan görsiniz": /si Mlikzadnin librettosu sasinda Süleyman lsgrovun bstldiyi eyni adli srin tamaasi haqqinda

//Mdniyyt.- 2004.- 8 yanvar.- S. 2. Mehdixanli, T. Mdniyytimizin görkmli nümayndsi Süleyman lsgrov ­ 80 //Azrbaycan.2005.- 10 iyun.- S. 7. nternetd

Zöhrabov, R. Görkmli bstkar v müllim: Süleyman lsgrov haqqinda //ki sahil.- 2004.- 5 iyun.- S.4.

www.musiqi-dunya.az Mmmd Mmmdov

53

Fevral

100 illiyi

Hmid Arasli 1909-1983

dbiyyatünas

23

Göy-göl rayonunun Sabir kndi) yeddiillik mktbin müllim, sonra direktor tyin edilmi, Gnc qzasinin ictimai-siyasi v mdni hyatinda fal çalimidir. 1924-1925-ci illrd orta mktb agirdlri üçün dbiyyat drnyi açmi, 19271928-ci ild Nbiaali knd v dair sovetin deputat seçilmidir. 1928ci ild Dövlt Pedaqoji nstitutunun Dil v dbiyyat fakültsin thsilini davam etdirmy göndrilmidir. 1931-ci ild Bakida Hmkarlar mktbind müllim ilmi v institutu vaxtindan vvl ­ iki il bitirmidir. Görkmli dib 1932-ci ild Gnc hr Maarif müdirinin müavini tyin edilmi, 1932-1935-ci illrd burada savadsizliin lv edilmsi iini yaxi 54 tkil etdiyin gör fxri trifnam il tltif olunmu, aspiranturaya göndrilmidir. H.Arasli Pedaqoji nstitutda aspiranturada oxuduu müddt rzind assistent, dosent vzi, eyni zamanda Elmlr Akademiyasinin Azrbaycan filiali kitabxanasinda rq öbsinin müdiri ilmidir. O, rq lyazmalari Fondunu yaratmidir. 1938-1939-cu illrd Azrbaycan Dövlt Nriyyatinda dbi-bdii öbnin redaktoru, hm d Nizami adina Dil v dbiyyat nstitutunun ba elmi içisi, sonra 1938-ci ild öb müdiri olmudur. Nizami adina dbiyyat Muzeyini tkil etmk, dahi airin yubileyi münasibtil hazirliq ilrin rhbrlik etmk üçün muzey elmi katib tyin olunmudur.

Azrbaycanin görkmli dbiyyatünas alimi, tnqidçi Hmid Mmmdtai olu Arasli 1909-cu il fevral ayinin 23-d Azrbaycanin Gnc hrind ruhani ailsind anadan olmudur. El hmin il atasi ölmü, onu atalii himay edib böyütmüdü. Hmid 1915-1920-ci illrd Gnc mdrssind orta thsil almidir. 1920ci ild Gnc kii müllimlr seminariyasina qbul olmudur. H.Arasli Nbiaali knd (ndiki

Hmid Arasli 1943-cü ild dissertasiya müdafi edib filologiya elmlri namizdi alimlik drcsi almidir. 1944-1962-ci illrd Azrbaycan Dövlt Universitetind Yaxin rq dbiyyati kafedrasinin müdiri vzifsind ilmidir. 1954-1955-ci illrd Azrbaycan EA Nizami adina dbiyyat v Dil nstitutunun Mtnünasliq öbsinin müdiri olmudur. 1960-1968-ci illrd Nizami adina Azrbaycan dbiyyati Muzeyinin direktoru, 1968-1970-ci illrd Azrbaycan EA Yaxin v

Orta rq Xalqlari nstitutunun dbiyyat öbsinin müdiri, 1970-ci ildn is hmin institutun direktoru vzifsind ilmidir. ADU-nun Filologiya fakültsind orta srlr Azrbaycan dbiyyatindan mühazirlr oxumudur. Hmid Araslinin tk v ya mütrk trtib etdiyi orta mktbin V sinif agirdlri üçün "dbiyyat", "dbiyyat müntxbati" (19361938), VIII sinif agirdlri üçün is "dbiyyat", "Qdim dbiyyat" (1950) drsliklri uzun illrdn bri kütlvi tirajla dbiyyat

nr edilir. O, 1966-ci ildn Türkiy Dilçilik Cmiyytinin Fxri üzvü, 1971-ci ildn raq Respublika Akademiyasinin Fxri akademiki seçilmidir. Hmid Arasli 1951-ci ild "rf niani", 1979cu ild "Qirmizi mk Bayrai" ordenlri v bir neç medallarla tltif olunmudur. Görkmli dbiyyatünas alim 1983-cü il noyabrin 20-d Bakida vfat etmidir. Bakidaki küçlrdn biri onun adini daiyir.

dbiyyat: 8-ci sinif üçün.- 19-cu nr.-B.: Maarif, 1987.- 192 s. Xaqani irvani: (airin hyati v zngin dbi irsi haqqinda).- B.:Yaziçi, 1982.- 62 s.

madddin Nsimi: (Hyat v yaradicilii) /red. M.Quluzad.- B.: Azrnr, 1972.- 74 s. Kitabi-Dd Qorqud. Xalq dastani /Red. H.ZeyRus dilind

nalli.- B.: Gnclik, 1978.184 s. Korolu: Kiçik yali uaqlar üçün.- B.: Gnclik, 1988.- 36 s.

: ( ).-

.: , 1973.72. Adil Abdullayeva

55

Fevral

145 illiyi

li by Hüseynzad 1864-1940

Publisist

24

Görkmli ictimai xadim, pedaqoq, hkim, jurnalist, yaziçi-publisist, rssam, musiqiünas li by Hüseynzad 1864-cü il fevralin 24-d Salyan hrind anadan olmudur. O, Qafqaz eyxülislami Axund hmd Hüseynzadnin qiz nvsidir. Tiflisd Qafqaz Müslmanlari Ruhani darsinin nzdind altisinifli mktbd (1870-1875), birinci hr gimnaziyasinda (1875-1883) oxu-

mu, Peterburq Universitetinin Fizika-riyaziyyat (1885-1889), stanbul Universitetinin Hrbi tibb fakültlrind (1890-1895) ali thsil almidir. mk faliyytin 1897-ci ild stanbulda Heydrpaa xstxanasinda hkim, 1900cu ildn balayaraq stanbul Universitetind Dri-zöhrvi xstliklri kafedrasinda professor kömkçisi (dosent) vzifsind çalimidir. Eyni zamanda o, bu illrd bdii v elmi yaradiciliqla da mul olmudur. Hl thsil illrind Peterburqda tlb siyasi drnklrind fal itirak etmi, stanbul Universitetind tlb yoldalari il Sultan bdülhmid rejimin qari mhur "ttihad v trqqi" par56

tiyasinin sasini qoymudur. Siyasi faliyytin gör Sultan xfiyylri trfindn tqib ediln li by 1903-cü ild Bakiya köçmy mcbur olur. Xarici ölkd thsil aldiina gör Rusiya razisind hkim ilmsin icaz verilmdiyindn li by Hüseynzad jurnalistika sahsind çalimi, "Kaspi" v "Baki" qzetlrind mkdaliq etmidir. li by Hüseynzadnin çoxaxli faliyytinin tmlind turançiliq mfkursi dururdu. O, türk xalqlarinin milli birliyi, milli dövltçilik ideyasini ilk df irli sürmü, onun elmi-nzri saslarini ilyib hazirlamidir. 1905-ci il inqilabindan sonra türkçülük mramnamsini "Hyat" qze-

tind, "Füyuzat" jurnalinda drc etdiyi "Türkçülük kimdir v kimlrdn ibartdir?", "Yazimiz, dilimiz", "Türk dilinin vzifeyi-mdniyyti" v digr mqallrind geni surtd rh etmidir: Eylr dili Çin sddindk hökmünü icra, Bir ucudur Altay bu yerin, bir ucu shra ­ misralarinda o türk dilinin yayildii geni razilri göstrmidir. 1907-ci ild "Füyuzat" jurnali balandiqdan sonra li by Hüseynzad pedaqoji faliyyt göstrmi, Bakida "Sadt" mktbinin müdiri olmu, "Trqqi" v "Hqiqt" qzetlrind çalimi, mhur "Siyasti-fürust" srini hiss-hiss nr etdirmidir. Türkiyd Sultan bdülhmid taxtdan salindiqdan iki il

sonra inqilabçi yoldalari olan gnc türklrin dvtil 1910-cu ild Türkiyy getmi, stanbul Universitetind professor vzifsind pedaqoji faliyytini davam etdirmidir. O, Mhmmd min Rsulzad il "Türk ocai" drnyind çalimi, Birinci Dünya müharibsi (1914-1918) illrind "Turan" türk birliyinin trkibind Qrbi Avropanin dövltlrin gedrk, türkçülük tbliati aparmi, 1916-ci ild Berlind "Türk qövmlri konqresi"nd, 1917-ci ild Stokholmda beynlxalq sosialist konqresind, 1926-ci ild Bakida türkoloji qurultayda itirak etmidir. .Hüseynzad geni yaradiciliq diapazonuna malik mütfkkir alim v yaziçidir. O, müxtlif elm dbiyyat

sahlrind çalimi, tibb, flsfy, tarix, siyast, sosiologiyaya, dbiyyatünaslia dair zngin irs yaratmidir. Onun geni dbipublisistik v elmi irsi Azrbaycan milli tfkkürünün böyük nailiyytidir. li by Hüseynzad çoxsahli faliyyti il Azrbaycan dbi-elmi fikir tarixind M.F.Axundovun ardinca yeni mrhlnin sasini qoymu, "füyuzatçi"lar adli orijinal dbi-flsfi mktb yaratmidir. XIX srin sonu, XX srin vvllrind türkmüslman dünyasinin yetirdiyi nadir siyasi v dbi simalarindan biri olan li by Hüseynzad 1940-ci il martin 17-d stanbulda vfat etmidir.

Azrbaycan mtbuati tarixi: Drs vsaiti /trt.edni Akif ahverdiyev.- B., 2006.- 250 s.

Hsnov, S. "Füyuzat" jurnali v dil problemlri. - B.: Elm, 2006.- 301 s. Mirz, R. Türkçülüyün babasi: li by Hüseyn-

zad haqqinda.- B., 2000.157 s. Tahirli, A. Azrbaycan mühacirt mtbuati.- 2 cildd.- B., 2002-2003. Mmmd Mmmdov

57

Fevral

26

Xocali Soyqirimi Xx srin n dhtli cinaytlrindndir 1992

diri-diri yandirilmi, balarinin drisi soyulmu, bdn zalari v balari ksilmi, gözlri çixarilmi, hamil qadinlarin qarni süngü il deikdeik edilmidi. Rusiyanin "Memorial" hüquq-müdafi mrkzinin mlumatina gör, dörd gün rzind Adama Xocalida qtl yetirilmi 200 azrbaycanlinin meyiti gtirilmi, onlarca meyitin thqir mruz qalmasi fakti akar edilmidir. Adamda 181 meyit (130 kii v 51 qadin, o cümldn 13 uaq) mhkm-tibbi ekspertizasindan keçirilmidir. Ekspertiza zamani müyyn edilmidir ki, 151 nfrin ölümün güll yaralari, 20 nfrin ölümün qlp yaralari sbb olmu, 10 nfr küt altl vurularaq öldürülmüdür. Hüquq-

1992-ci il fevralin 25dn 26-na keçn gec Azrbaycan xalqinin tarixin qara hrflrl yazilmidir. Hmin gec ermni silahli dstlri SSR dövründ Xankndi hrind yerlmi v xsi heytinin xeylisi ermnilrdn ibart olan 366-ci motoatici alayinin zirehli texnikasi v hrbiçilrinin kömyi il Xocali hrini yerlyeksan etmilr.

Xatin, Liditsa, Oradur soyqirimlari kimi, Xocali facisi d insanliq tarixin dümü qanli olaydir. Ermni tcavüzkarlarinin Azrbaycan xalqina qari törtdiklri bu növbti kütlvi qirin 613 nfrin, o cümldn 106 qadinin, 83 uain, 70 qocanin hyatina son qoydu. 1275 dinc sakin sir götürüldü, 150 nfrin taleyi is hl d mlum deyildir. 1000-dn artiq dinc sakin müxtlif drcli xsart alaraq ikst olmudur. Onlarin 76 nfri yetkinlik yaina çatmami uaqlar idi. Xocali qirini zamani 6 ail tamamil mhv edilmi, 25 uaq hr iki valideynini, 130 uaq is valideynlrindn birini itirmidir. 56 nfr xüsusi qddarliqla öldürülmü ­

58

müdafi mrkzi diri adamin ba drisinin soyulmasi faktini da qeyd almidir. Hmin mllrin qabaqcadan düünülmü qaydada, milli lamtin gör insanlarin tamamil v ya qismn mhv edilmsi niyyti il tördilmsi beynlxalq hüquqa v dövltdaxili hüquqa sasn mhz soyqirimi olduunu sübut edir. Ermni clladlarinin törtdiklri bu vhilik v vandalizm akti briyytin sil soyqirimi kimi tanidii v yuxarida adi çkiln facilrl eyni sviyyd qiymtlndirilmlidir. Dünyanin sülhsevr insanlari, sivil dövltlri, nüfuzlu beynlxalq tkilatlari, beynlxalq ictimaiyyt bu aci hqiqti bilmli, insanlia qari tördiln bu cinayt öz hüquqi qiymtini almalidir. Beynlxalq hüquqa gör, soyqirimi sülh v briyyt leyhin yönln mldir v n air beynlxalq cinayt sayilir. BMT Ba Mclisinin 9 dekabr 1948-ci il tarixli 260 (III) sayli Qtnamsi il qbul edilmi v 1961ci ild qüvvy minn Soyqirimi cinaytinin qarisinin alinmasi v tq-

sirkarlarin czalandirilmasi haqqinda Konvensiyada soyqirimi cinaytinin hüquqi sasi tsbit olunmudur. Ermnistanin Azrbaycana qari tcavüzü zamani hmin Konvensiyada tsbit edilmi soyqirimi cinaytini tkil edn bütün mllr ttbiq olunmudur. Bu ialçi ölknin yürütdüyü terrorçuluq siyasti uzun illrdir ki, dünya ictimaiyytinin gözü qarisinda ba verir. Halbuki, beynlxalq hüquq normalarina, BMT-nin v ATT-in prinsiplrin gör, dövltlrin srhdlrinin toxunulmazliina hörmt edilmlidir, razi bütövlüyünün v suverenliyin pozulmasi yolverilmzdir. BMT Thlüksizlik urasi Azrbaycanin ial olunmu torpaqlarinin qeyd-rtsiz azad edilmsi bard dörd qtnam qbul ets d, ialçi Ermnistan bunlari hl d yerin yetirmir. Xocali facisi iki yüz il yaxin bir müddt rzind ermni milltçilrinin v onlarin havadarlarinin Azrbaycan xalqina qari apardii etnik tmizlm v soyqirimi siyastinin davami v qanli shifsi idi. Bu mnfur siyast 59

xalqimiza saysiz-hesabsiz müsibtlr v zabziyytlr gtirmidir. Xocali soyqirimini törtmkl ermni milltçilri mkrli mqsdlr güdürdü: xalqimizi qorxutmaq, vahim yaratmaq, onun mübariz zmini qirmaq, torpaqlarin iali fakti il barimaa mcbur etmk. Lakin hiylgr v amansiz dümn mqsdin çata bilmdi. Xocali müdafiçilri qddar dümnl mübarizd yilmdilr, qhrmanliqla vuruaraq Vtn sdaqt nümunsi göstrdilr. Xocali facisindn daniarkn o zamanki rsmi Azrbaycan rhbrliyinin v ölkd vziyyt ciddi tsir edn siyasi qüvvlrin acizliyini, sritsizliyini, xalqin taleyin biganliyini xüsusi qeyd etmk lazimdir. Dövlt rhbrliyi xalqin qzbindn qorxaraq, hadisnin miqyasini kiçiltmy chd etmi, bu qanli cinayt bard beynlxalq ictimaiyyt operativ v trafli mlumat vermk üçün heç bir i görmmidi. 1994-cü ildn ümummilli liderimiz Heydr liyevin tbbüsü il Azrbaycan hö-

kumti v parlamenti ermni milltçilrinin azrbaycanlilara qari törtdiklri cinaytlr, o cümldn Xocali soyqirimi haqqinda hqiqtlri bütün miqyasi v dhtlri il dünya dövltlrin v beynlxalq ictimaiyyt çatdirmaq, bunlarin soyqirimi siyasti kimi tanin-

masina nail olmaq üçün ardicil tdbirlr görmüdür. Mqsd Xocali facisin beynlxalq hüquqisiyasi qiymt verilmsin, onun tkilatçilarinin, ideoloqlarinin v icraçilarinin dünya ictimaiyytinin gözünd ifasina v czalandirilmasina nail olmaqdir. Bu, bir trfdn

Xocali müdafiçilrinin v hidlrinin ruhu qarisinda bizim insanliq v vtndaliq borcumuzdur. Digr trfdn is, insanlia qari yönlmi bu cür qddar cinaytlrin glckd tkrar olunmamasi üçün mühüm rtdir.

XOCALI SOYQIRIMI QURBANLARININ XATRSN SÜKUT DQQS ELAN EDLMS HAQQINDA AZRBAYCAN RESPUBLKASI PREZDENTNN SRNCAMI 1992-ci il fevral ayinin 26-da Ermnistan silahli qüvvlri Azrbaycan xalqina qari misli görünmmi Xocali soyqirimi törtmilr. Bu kütlvi v amansiz qirin akti ermni qsbkarlarinin Azrbaycan dövlt müstqilliyini, razi bütövlüyünü hdf almi mqsdyönlü irticaçi siyastinin növbti qanli shifsi olmaqla, tkc Azrbaycan xalqina deyil, bütün insanlia qari cinaytdir v br tarixind qara lk kimi qalacaqdir. Xocali soyqirimi qurbanlarinin xatirsini yad etmk mqsdil qrara aliram: Hr il fevral ayinin 26-si saat 17:00-da Azrbaycan Respublikasi razisind Xocali soyqirimi qurbanlarinin xatirsin ehtiram lamti olaraq sükut dqiqsi elan edilsin. Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti Heydr liyev Baki hri, 25 fevral 1997-ci il dbiyyat Abbasov, . Misli görünmmi qsd (Xocali soyqirimi //Azrbaycan.2006. - 23 fevral.- S. 3. Rus dilind .- : . , 2007.- 34 . . - ., 2006.- 14 . nternetd

www.azerbaijan.az/_Karaba kh/_Genoside/_genocide_a. html -- 27 Adil Abdullayeva

Airli, A. Türkün Xocali soyqirimi /red. .Hsnov.- B.: Nurlan, 2005.176 s. , .

www.human.gov.az/ az.wikipedia.org/wiki/ www.mediaaz.com/karabakh/

60

1 fevral Gün çixir 05:43 Gün batir 18:33 28 fevral Gün çixir 05:52 Gün batir 20:05

2009

lamtdar v tarixi günlr

B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

2. Azrbaycanin BMT-y qbul olunmasi günü 7. Azrbaycanda ilk Dövlt Bankinin yaradilmasinin 90 illiyi 8. Bynlxalq Qadinlar Günü 10. Milli Tatr Günü 12. Daxili qounlar Günü 20-21. Nvruz Bayrami 27. Beynlxalq Teatr Günü 28. Milli Thlüksizlik Günü 31. Azrbaycanlilarin Syqirimi Günü

Azrbaycanlilarin Soyqirimi günü

Mart

19 fevral20 mart

Baliq Niani sudur. Yupiter v Neptunun himaysinddir. Günin Baliqlar bürcündn keçdiyi dövrd doulanlar inc intuasiyali olmaqla yanai, daim bir narahatliq hissi d keçirirlr.

XIX srin vvllrindn balayaraq ermnilr tarixi Azrbaycan torpaqlarinda kütlvi kild mskunladirilmaa balami, azrbaycanlilar öz qdim torpaqlarindan, ata-baba yurdlarindan qovulmu, onlarin deportasiyasi prosesi mqsdyönlü kild hyata keçirilmidir. Ötn srd dörd df - 1905-1906, 1918-1920, 1948-1953 v 1988-1989-cu illrd ermnilrin azrbaycanlilara qari törtdiklri soyqirimi v deportasiya siyasti bu gün özünü Daliq Qarabala bali mlum hadislrd biruz verir, hm d onu göstrir ki, ermnilrin xalqimiza olan tarixi münasibti dyimyib.

61

Azrbaycan gnclrinin II forumunun (01.03.1999) keçirilmsinin 10 illiyi Azrbaycanin BMT-y qbul olunmasi günü (02.03.1992) Hrbi xadim, Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti ordusunun zabiti Qacar Seyfulla Mirz Bhmn Mirz olunun (06.03.1864-1926) anadan olmasinin 145 illiyi Dilünas-alim, prfssr fndiyva Türkan rf qizinin (07.03.1929) anadan lmasinin 80 illiyi Azrbaycanda ilk Dövlt Bankinin yaradilmasinin (07.03.1919) 90 illiyi Bynlxalq Qadinlar Günü (08.03.1910) Azrbaycan Respublikasinin Xalq artisti, tar ifaçii Haimova Ceyranin (08.03.1934) anadan olmasinin 75 illiyi Dünyada ilk ksmnavt Qaqarin Yuri Alksyviçin (09.03.1934-27.03.1968) anadan lmasinin 75 illiyi Ukrayna airi vçnk Taras Qriqryviçin (09.03.1814-10.03.1861) anadan lmasinin 275 illiyi Milli Tatr Günü (10.03.1873) Qizil Aypara Günü (07.04.2008) Görkmli elm xadimi, professor brahimxlilov brahimxlil ixhmd olunun anadan olmasinin (10.03.1934) 75 illiyi SSR Nazirlr Soveti Ermnistan SSR-dn (Qrbi Azrbaycandan) azrbaycanli halinin deportasiyasi il laqdar qbul edilmi Tdbirlr Planini tsdiq etmidir (10.03.1949) Daxili Qounlar Günü (12.03.1995) Alman fiziki Eynteyn Albertin (14.03.1879-18.04.1955) anadan olmasinin 130 illiyi 62

Azrbaycanin Xalq artisti, aktyr Quliyv (15.03.1914) anadan lmasinin 95 illiyi

Mmmd

Allahvrdi

olunun

Azrbaycanin Xalq artisti, aktyr Vlixanli Mmmdli Haci Hydr olunun (15.03.1899-12.04.1969) anadan lmasinin 110 illiyi Azrbaycanin Xalq artisti, xannd Hüseynov Hacibaba Hüseynli olunun (15.03.1919-24.10.1993) anadan lmasinin 90 illiyi Fxri mühndis, lktrik, radinun ixtiraçisi Ppv Alksandr Stpanviçin (16.03.1859-13.01.1906) anadan lmasinin 150 illiyi air, dbiyyatünas Qasimv Dmir Müsyib olunun (Dmir Gdbyli) (19.03.1939) anadan lmasinin 70 illiyi Nvruz Bayrami (20-21 Mart) Azrbaycanin Xalq artisti, münni, Sarabski (Rzayv) Hüsynqulu Mlik olunun (20.03.1879-16.02.1945) anadan lmasinin 130 illiyi Beynlxalq Poeziya Günü (21 Mart) rqi Ayri-seçkiliyin (diskriminasiya) Lv Mübariz Günü (21.03.1966) Edilmsi Urunda Beynlxalq

Azrbaycanin Xalq artisti, aktyr Sadiqv Hüsynaa lsgr olunun (21.03.191423.02.1983) anadan lmasinin 95 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Thmzov Paa Qurban olunuin (23.03.194924.08.1993) anadan olmasinin 60 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, yaziçi, dramaturq Cabbarli Cfr Qafar olunun (22.03.1899-31.03.1934) anadan lmasinin 110 illiyi Azrbaycanin Xalq yaziçisi ixli smayil Qhrman olunun (22.03.191906.07.1995) anadan lmasinin 90 illiyi Azrbaycanin Xalq yaziçisi Hüsynv Mhdi li olunun (Mhdi Hüsyn) (22.03.1909-10.03.1965) anadan lmasinin 100 illiyi

63

Azrbaycanin Xalq artisti, aktyr Abdullayv Lütfli mir olunun (22.03.191409.12.1973) anadan lmasinin 95 illiyi lk azrbaycanli tyyarçi qadin Seyidmmmdova Züleyxa Hbib qizinin (22.03.1919-1999) anadan olmasinin 90 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Seryoqin Viktor Vasilyeviçin (23.03.194428.01.1992) anadan olmasinin 65 illiyi Beynlxalq Teatr Günü (27.03.1948) Milli Thlüksizlik Günü (28.03.1997) Azrbaycanin Dövlt mükafati laurati, air liyv Tymur Sülyman olunun (Tymur lçin) (28.03.1924-19.03.1992) anadan lmasinin 85 illiyi Azrbaycanda Nobel Qardalari irktinin faliyyt (29.03.1879) balamasinin 130 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani smayilov Etibar Bylr olunun (29.03.196404.01.1994) anadan olmasinin 45 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani smayilov lqar Sdi olunun (29.03.195901.10.1992) anadan olmasinin 50 illiyi Azrbaycanlilarin Syqirimi Günü (31.03.1998)

64

Mart

95 illiyi

Hüseynaa Sadiqov 1914-1983

Aktyor

3

studiyasinda görkmli shn ustalari .Hidaytzadnin, A.Tuqanovun rhbrliyi altinda yaxi yaradiciliq mktbi keçmidir. Aktyor sasn komik rollarda çixi etmidir. Uaq psixologiyasina yaxi bld olan H.Sadiqov öz istedadli oyunu il gnc tamaaçilarin mhbbtini v ehtiramini qazanmidi. Yaradiciliinin yarim sri rzind o, Azrbaycan, rus v xarici ölk dramaturqlarinin srlrind 200-dn artiq müxtlif rollarda çixi etmi, kinolarda çkilmi, Azrbaycan teatr sndbiyyat lsgr olu Sadiqovun 90 illiyi münasibtil] tinin, respublika kinematoqrafiyasinin inkiafina böyük kömk göstrmidir. "Yenilmz batalyon", "Sehirli xalat", "Alma almaya bnzr", "lddinin sehirli çirai", "Babamin babasinin babasi" v s. filmlrd çkilmidir. Hüseynaa Sadiqov Böyük Vtn müharibsi itirakçisi olmudur. 1979-cu ild Azrbaycan Xalq artisti adina layiq görülmüdür. "Qirmizi ulduz", "rf niani" ordenlri v medallarla tltif edilmidir. 1983-cü il fevral ayinin 2-d Bakida vfat etmidir.

Sadiqov Hüseynaa lsgr olu 1914-cü il mart ayinin 3-d Bakida anadan olmudur. Erkn yalarindan incsnt maraq göstrmi, hvskar, xor v teatr drnklrind itirak etmidir. 17 yainda ikn Gnc Tamaaçilar Teatrina daxil olmu v teatrin Mehdixanli, T. Güldürn, düündürn sntkar: [Xalq artisti Hüseynaa

//Azrbaycan.- 2004.- 24 mart.- S.7. Mtant brahimova

65

Mart

145 illiyi

Seyfulla Mirz Qacar 1864-1926

6

tbind thsil almidir. 1886-ci ildn Rusiya ordusunun 152-ci Vladiqafqaz alayinda, Rusiyanin müxtlif hrlrind süvari diviziyasinda xidmt etmidir. Birinci Dünya müharibsi (19141918) dövründ Qrb cbhsind tabor v alay komandiri olmudur. 1916ci ild polkovnik rütbsi alan Seyfulla Mirz Qacar Amur srhd alayinin komandiri tyin edilir. "Müqdds Stanislav", "Müqdds Anna", "Müqdds Vladimir" ordenlri, "Georgi" silahi il tltif edilmidir. Seyfulla Mirz Qacar Azrbaycan Xalq dbiyyat Nzrli, . Qacarlar .- B.: ur, 1995.- 64 s. Süleymanov, M. Azrbaycan ordusu (1918-1920).-

Hrbi xadim

Qacar Seyfulla Mirz Bhmn Mirz olu 1864cü ild Tiflisd anadan olmudur. O, hrbi xadim, Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti Ordusunun yüksk rütbsini almidir. Qacar Seyfulla Azrbaycanin Qacarlar nslindndir. Tiflis Hrbi mkNzrli, . Arxivlrin sirri açilir.- B.: Elm, 1999.414 s.

Cümhuriyyti Hrbi Nazirliyi yarandiqdan sonra Milli Orduya qoulan ilk Azrbaycan zabitlrindn biri idi. Hrbi Nazirliyin 1918-ci il 15 noyabr tarixli mri il o, qrargahda Lvazimat darsinin risi, 1919-cu ilin vvlindn is 3-cü Gnc piyada alayinin komandiri tyin edilmidi. Sonradan baqa vziflrd d faliyyt göstrmi Seyfulla Mirz Qacar 1921-ci ildk Azrbaycan hrbi hisslrind xidmtini davam etdirmi, hmin ild xstliyi il laqdar istefaya çixmidir. B.: Hrbi nriyyat.1998.- 487 s. Bybala lsgrov

66

Mart

90 illiyi

Türkan fndiyeva 1929

Türkoloq

7

balamidir. 1973-cü il Türkan fndiyevanin hyatinda n unudulmaz illrdn sayilir. O, "Azrbaycan dilinin leksik üslubiyyati" (bdii üslub) mövzusunda doktorluq dissertasiyasi müdafi etdi v respublikada dilçilik sahsind üçüncü qadin elmlr doktoru oldu. 1992-1993-cü illrd stanbulun Mrmr Universitetinin dvti il orada çalimi, Azrbaycan dili v dbiyyatindan mühazirlr söylmi, rus dilindn drs demidir. Türkan xanim 1989-cu ildn Türkiyd keçiriln türk dili konqreslrinin daimi itirakçisidir. dbiyyat Azrbaycan dilinin bdii ifad vasitlri .- B.: Elm, 1973.- 76 s. 67 Professor Türkan fndiyeva öz zngin v çoxaxli elmi yaradicilii il Azrbaycan dilçiliyind xüsusi yer tutur. Onun elmi srlri, monoqrafiya, drslik v drs vsaitlri, ana dilimizin leksikologiyasi, morfologiyasi, üslubiyyati, bdii üslub, mcazlar sistemi, poetika msllrini v nitq mdniyytini hat edir. Türkan fndiyeva bir çox beynlxalq, ümumittifaq, respublika simpozium, konfrans, müavir v elmi sessiyalarinda Azrbaycan dilçiliyini lyaqtl tmsil etmi, elmimizi tanitmidir.

Türkan rf qizi fndiyeva 1929-cu il martin 7-d Baki hrind anadan olmudur. kid orta mktbi baa vurduqdan sonra Azrbaycan Dövlt Universitetinin Filologiya fakültsind thsil almidir. mk faliyytin Azrbaycan Dövlt Universitetinin rus dili kafedrasinda laborant kimi Azrbaycan dilinin leksik üslubiyyati: (Bdii üslub) .- B.: Elm, 1980.- 251 s.

Hüseynova Güln

Mart

75 illiyi

Yuri Alekseyeviç Qaqarin 1934-1968

9

tirdikdn sonra 1951-ci ild Lyubertsi hrind snt mktbin daxil olur. Yuri snt mktbini bitirdikdn sonra Saratov Snaye Texnikumuna daxil olur. Texnikumda thsilini davam etdirmkl brabr Saratov aeroklubuna kursant qbul edirlr. Qaqarin kosmosa doru ilk addimini mhz Saratovda atmidir. 1957-ci ild Çkalov adina hrbi-aviasiya mktbini, 1968-ci ild is N.Y.Jukovski adina Moskva Hrbi-Hava Mühndislri Akademiyasini bitirmidir. 1957-ci ildn Qirmizi Bayraqli imal Donanmasinin aviasiya hisslrinin birind qirici-tyyarçi kimi xidmt etmy balayan Qaqarini

ilk kosmonavt

Qaqarin ­ tarixdir. Hm d tkc kosmonavtika tarixi olmayib, eyni zamanda bizim n yeni tariximizdir. Qaqarinin hyat hqiqti onun öz müasirlri v glck nsillr üçün bir möcüz, bir qhrmanliqdir. Qaqarin Yuri Alekseyeviç 1934-cü il martin 9-da Rusiyanin Smolensk vilaytinin Qatski rayonunun Kluino kndind kolxozçu ailsind anadan olmudur. Doma kndind natamam orta mktbi bi-

1960-ci ild kosmonavtlar dstsin qbul edirlr. Dünyada ilk kosmonavt kimi Yuri Qaqarin 1961-ci il aprelin 12-d "Vostok" gmisind kosmosa uçmu, yer trafinda 1 saat 48 dqiq dövr edib geri qayitmidir. SSR-nin ilk tyyarçikosmonavti, polkovnik, Sovet ttifaqi Qhrmani Qaqarin Yuri Alekseyeviç 1968-ci il martin 27-d tyyard tlim uçuu zamani qza nticsind hlak olmudur. nsanlar heç bir zaman Yuri Qaqarini unutmayacaq. Dünyada n qdr fdakarliqlar göstrils d o, hmi qhrman kimi baqalarina nümun olacaq, ilk kosmonavt kimi insanlarin yaddainda bdi yaayacaqdir.

68

dbiyyat Obuxova, L. srin sevimlisi.- B.: Gnclik, 1971.200 s. Obuxova, L. Olan nec kosmonavt oldu.- B.: Gnclik, 1987.- 32 s. Rus dilind , .. . ...- .: , 1985.- 220 . .. 108 : . ..- .: . , 1986.- 157 . , .. : ..- .: . , 1987.-458 . , .. : 20 .. ..: , 1981.- 145 . : .. .-.: , 1984.- 431 . , .. : ...- .: , 1990.- 446 .

nternetd www.peoples.ru/militory/ gagarin/interview.html http://gagarin.narod.ru/ga garin1.html Mmmd Mmmdov

69

Mart

275 illiyi

Taras Qriqoryeviç evçenko 1814- 1861

9

"Muzdur qadin", (1845), "Marina" (1848) v s. romanlarinda, "Taras gecsi" (1838) tarixi poemasinda evçenko milli azadliq mübarizsin toxunmudur. srlri Ukrayna dbiyyatinda siyasi lirika v satira janrlarinin inkiafinda mühüm rol oynamidir. 1847-ci ild xyant nticsind hbs edilmi, Orsk qalasina sürgün edilmidir. 10 il (1847-1857) sürgünd qalan evçenko yalniz I Nikolayin ölümündn sonra azad edilmidir. Sürgün illrind rus dilind avtobioqrafik sciyyli "Çaliçi" (1854-1855), "Bdbxt", "Kapitan arvadi", "kizlr", "Rssam" (1856) v s. realist povestlrini yazmidir. Ukrayna dbiyyatinin inkiafinda evçenkonun müstsna xidmtlri ol70

Ukrayna airi

Ukrayna airi, rssam, mütfkkir, inqilabçi-demokrat, Ukrayna dbiyyati v tsviri sntind tnqidi realizmin v inqilabi-demokratik cryanin banisi, T.evçenko 9 mart 1814-cü ild thkimli kndli ailsind doulmudur. lk thsilini knd keiindn almi, 1831-ci ild sahibi il Peterburq hrin glmidir. lk kitabi "Kovzar" 1840 ­ ci ild nr olunmudur. "Kor qadin", (1842),

mudur. srlri dünya xalqlari dillrin trcüm edilmidir. evçenko rssam kimi d mhurdur. O, 1838-1845-ci illrd Peterburq Rssamliq Akademiyasinda oxumu, K.P.Brullovdan drs almidir. Realist meyillr evçenkonun erkn yaradiciliinda meydana glmi, sürgünd yaratdii rsmlrind kskin ifaedici qüvv ksb etmidir. Sürgündn qayitdiqdan sonra evçenko çoxlu qravyüralar yaratmi, 1860-ci ild mis üzrind qravyüralarina gör akademik adi almidir. evçenkonun "Çimn Virsaviya" (1860) sri R. Mustafayev adina Azrbaycan Dövlt ncsnt Muzeyind saxlanilir. USSR-d evçenko adina Respublika Mükafati tsis edilmidir.

1861-ci ilin mayinda evçenkonun vsiyytin gör Kaver yaxinliinda,

Dnepr sahilindki Çerneçyada dfn edilmidir. dbiyyat

Bakida adina küç v mktb vardir.

Abdulla, A. Azrbaycan­Ukrayna dbi laqlri.- B., 1982.

Fikirlrim-düünclrim.- B., 1979. Rus dilind

. .- , 1988. , . « .... . :

.., 1988. : .- ., 1984 Zemfira Qhrmanova

71

Mart

Qizil Aypara Günü

10

sunun verilmsini tklif edir. Onun bu fikirlri Beynlxalq Qizil Xaç Komitsi, Beynlxalq Qizil Xaç v Qizil Aypara Cmiyytlri Federasiyasinin saslandii balica prinsiplrdir. Hmin prinsiplr Cenevr sazilri v onlara lav ediln protokollarda öz ksini tapib. Qeyd edim ki, Azrbaycan 1993-cü ild 4 Cenevr saziin imza atib. Azrbaycanda Qizil Aypara Cmiyyti 1920ci ild general-leytenant liaa ixlinskinin tbbüsü il yaradilib. Sonraki illrd keçmi SSR-nin QXQAC-lri birliyind faliyyt göstrn Azrbaycan Qizil Aypara Cmiyyti 1991-ci ildn müstqil ilyir. 1992-ci ild Xocali facisindn drhal sonra Azrbaycan QAC-in müracitin sa72 sn Beynlxalq Qizil Xaç Komitsi Bakida öz nümayndliyini açdi. Bir il sonra is BQXQAC Federasiyasi ölkmizd faliyyt baladi. Azrbaycan QAC humanitar sahd hökumtin yardimçisidir v xalqa xidmt göstrir. Bu cmiyyt 82 ildir ki, Azrbaycanda faliyytddir. Heç d tsadüfi deyil ki, Azrbaycan QAC-in 2000-ci ild keçiriln 80 illik yubileyind çixi edn Prezident Heydr liyev qurumun faliyytini çox yüksk qiymtlndirib. Bizim üçün sevindirici haldir ki, Azrbaycan QAC BQXQAC Federasiyasinin üzvüdür. lk df olaraq 2001-ci ild Federasiyanin daretm urasina üzv seçilib. Fövqlad Hallar üzr Dövlt Komissiyasinda tmsil olunan QAC-in

Qizil Xaç v Qizil Aypara hrkatinin meydana glmsi sveçr humanisti, Nobel mükafati laureati Henri Dünantin adi il balidir. O, ahidi olduu Solferina döyüünd yaralilara bigan münasibtdn tsirlnir v bu istiqamtd faliyyt balayir. Bir neç ildn sonra yazdii "Solferina xatirlri" kitabinda H.Dünant döyü meydaninda yaralilara kömk göstrilmsi üçün bütün ölklrd könüllü dstlrin yaradilmasini v onlara neytralliq statu-

sdri Novruz Aslanov qurumun eksperti tyin edilib. Hm Kiyev konfransinda, hm d Berlindki BQXC Federasiyasinin konfransinda MDB ölklri arasinda yegan Azrbaycanin nümayndsi hmsdr seçilib. Htta komissiya iclasinin sdarti d Azrbaycan QAC-a hval olunmudu. Yni bu bizim v bütövlükd Azrbaycan xalqinin nailiyytidir. Ötn müddtd BQXK münaqidn zrr çkn insanlara humanitar yardim göstrib. Bu tk rzaq yardimi deyil. Hazirda dünyada sir v girovlarin dyidirilmsi il yalniz BQXK mul olur. Komit bu faliyytini Azrbaycanda da hyata keçirir. BQXK elc d beynlxalq humanitar hüququn yayilmasini, beynlxalq axtarilar sahsind proqramlari maliyyldirir, onlarin inkiafina yardim göstrir. Azrbaycanin ialdan azad ediln razilrinin minalardan tmizlnmsi proqraminin hyata keçirilmsi d BQXK-nin faliyytin daxildir. Cmiyytin nizamnamsin gör, irqindn, dini v siyasi mnsubiy-

ytindn asili olmayaraq hr bir ks Azrbaycan QAC-in üzvü ola bilr. Bunun üçün heç bir mhdudiyyt qoyulmur. Hazirda cmiyytin 130 min nfr yaxin üzvü v 12 min nfr könüllüsü var. Cmiyyt üzv olmaq istynlr rayonlarda olan yerli tkilatlara riz il müracit edrk siralarimiza qoula bilrlr. Azrbaycan QAC hm d Beynlxalq Qizil Xaç v Qizil Aypara Hrkatinin itirakçilarindan biridir. Mlumdur ki, QAC tk müharib v tbii flaktlr zamani deyil, hmin hadislrdn xeyli ötdükdn sonra da onlarin qurbanlarini axtarir, qohumlarin qovumasina çaliir... Cmiyytin Beynlxalq Axtari Xidmti cinaytkarlarin tapilmasindan baqa bütün axtarilarla muldur. Yni, fövqlad hadislr, mühariblr v miqrasiya zamani itkin dümü insanlarin tapilmasi, aillrin bir-birin qovumasina çaliir. Eyni zamanda, bu xidmt Stalin repressiyasi, I v II Dünya mühariblri zamani itkin dün insanlarin axtarii il muldur. Hrbi sirlrin dfn olunduu 73

mzarlarin tapilmasi v bununla bali digr dövltlrdn soru sasinda arxiv sndlrinin toplanib rizçiy tqdim edilmsi d Axtari Xidmtinin faliyytin daxildir. Hazirda QAC-da sanitar yardim v fövqlad hallarla bali ilr daha böyük hmiyyt verilir. Azrbaycanin Qirmizi Aypara Cmiyytindn veriln mlumata gör, 1992-ci ildn indiy kimi Azrbaycan Qizil Aypara Cmiyyti Qaraba münaqisi nticsind öz doma yurdlarindan didrgin dümü bir milyondan artiq qaçqin v mcburi köçkünün, bu qbildn olan digr Azrbaycan vtndalarinin iztirablarinin azaldilmasi sahsind faydali i aparmidir. Hazirda Azrbaycan Qizil Aypara Cmiyyti aaidaki proqram v layihlri hyata keçirir: fövqlad hallara hazirliq v cavabverm, ilk yardim, salamliq v qayi, tmnnasiz qan donorluu, HV/ADS, humanitar dyrlr, beynlxalq humanitar hüquq v fundamental prinsiplrin yayimi, tkilati inkiaf, yerli komitlrin inkiafi, gnclr v kö-

nüllülr, mina risklrinin azaldilmasi çrçivsind "thlüksiz oyun meydançalari", miqrasiya (Mobil Texniki Dstlr), humanitar yardim, axtari xidmti v telekommunikasiya. Bütün bu faliyytlr 7 Regional Mrkz, 85 rayon v hr Komitsi v eyni zamanda "Azrpoçt" Dövlt Müssissi, Azrbaycan Milli Elmlr Akademiyasi, Azrbaycan Dövlt dman Akademiyasi, Azrbaycan Tibb Universiteti, Azrbaycan Dövlt qtisad Univer-

siteti, Azrbaycan Dövlt Pedaqoji Universiteti v 2 sayli Baki baza tibb mktbinin nzdind yaradilmi Qizil Aypara Cmiyytinin Komitlri vasitsil hyata keçirilir. Cmiyytin 214, 248 üzvü v 16, 224 könüllüsü var. Beynlxalq Qirmizi Xaç v Qizil Aypara Hrkatinin trkib hisssi olan Azrbaycan Qizil Aypara Cmiyyti hr il Ümumdünya Qirmizi Xaç v Qizil Aypara gününü qeyd edir.

Prezident lham liyev "Qizil Aypara gününün tsis edilmsi haqqinda" srncam imzalayib. Srncamda deyilir ki, münaqi qurbanlarina, fövqlad hallar nticsind zrr çkmi insanlara humanitar yardim v sosial xidmtlrin göstrilmsi sahsind Azrbaycan Qizil Aypara Cmiyytinin smrli faliyyti nzr alinib. Bellikl, Srncama gör hr il martin 10-u Qizil Aypara Günü kimi qeyd olunacaq.

dbiyyat Azrbaycan Pespublikasi Prezidenti.Qizil Aypara Gününün tsis edilmsi haqqinda: Azrbaycan Respublikasi Prezidentinin Srncami, 7 aprel 2008-ci il //Azrbaycan.7 aprel.-2008.-S.1. Pikte, J. Beynlxalq Humanitar hüququn inkiafi v prinsiplri.- B.: Siyast, 1999.-129 s. Bayramov, D. Azrbaycan Qizil Aypara Cmiyyti xeyirxah mqsdlr nternet

anspress.com bizimasr.media-az.com/ www.meclis.gov.az

xidmt edir //Azrbaycan. -2004.- 7 fevral.- S. 4. Beynlxalq Qizil Xaç v Qizil Aypara hrkatinin laq emblemi qbul edilmidir //Azrbaycan.2005.-11 dekabr.- S.11.

Nail Aliova

74

Mart

75 illiyi

brahimxlil brahimxlilov Riyaziyyatçi 1934

10

tbi müvffqiyytl baa vurmudur. 1958-1959-cu illrd Baki hrinin 129 v 66 sayli orta mktblrind riyaziyyat müllimi ilmidir. O, 1959-1960-ci illrd Azrbaycan Elmlr Akademiyasinin (indiki Milli Elmlr Akademiyasi) Riyaziyyat v Mexanika nstitutunda, 1960-ci ildn is Elmlr Akademiyasinin Hesablama Mrkzind kiçik elmi içi vzifsind çalimidir. ldiyi müddtd .brahimxlilov özünü bacariqli bir riyaziyyatçi kimi göstrir v hmin hesablama mrkzi trfindn thsilini davam etdirmk üçün Kiyev hrin aspiranturaya göndrilmidir. 1960-ci ild o, T.Q. evçenko adina Kiyev Dövlt Universitetinin "Ehtimal 75 nzriyysi v riyazi statistika" ixtisasi üzr mqsdli aspiranturaya daxil olur. "Parametrlrin qiymtlrini tapmaq üçün bzi üsullar" adli ilk elmi mqalsi il 1963-cü ild Tbilisi hrind "Ehtimal nzriyysi v riyazi statistika üzr VII Ümumittifaq Konfransi"nda çixi edir v bu mqal konfransin materiallarinda çap olunur. .brahimxlilov 1964cü ild Ukrayna SSR Elmlr Akademiyasinin Riyaziyyat, Kibernetika, Ba Astronomik Observatoriyasi nstitutlarinin birlmi Elmi urasinda "Tsadüfi kmiyytlrin paylama parametrlrini qiymtlndirmk üçün bzi üsullar" mövzusu üzr namizdlik dissertasiyasini müvffqiyytl müdafi etmidir.

brahimxlilov brahimxlil ixhmd olu brahimxlilov 1934cü ilin mart ayinin 10-da Qusar rayonunun niq kndind anadan olmudur. 1952-ci ild niq knd orta mktbini bitirmidir. 1954-cü ild ikiillik Quba Müllimlr nstitutunun Fizika-riyaziyyat fakültsini bitirib, hmin ild Azrbaycan Dövlt Universitetinin Riyaziyyat fakültsin daxil olmudur. 1959-cu ild ali mk-

brahimxlil müllim 1977-ci ild Ukrayna Elmlr Akademiyasinin Riyaziyyat nstitutunun Elmi urasinda "Qauss paylamalari sinfinin parametrlri üçün mötbr qiymtlr" mövzusunda doktorluq dissertasiyasini müdafi edrk, elmlr doktoru elmi drcsini almidir. .brahimxlilov Ehtimal nzriyysi v riyazi statistika sahsind Respublikamizda birinci elmlr doktoru v professordur. O, 1978-ci ildn Azrbaycan Xalq Tsrrüfati nstitutunun (indiki qtisad Universiteti) "Ali Riyaziyyat" kafedrasinin professorudur. Bundan lav .brahimxlilov Baki Dövlt Universitetind, Azrbaycan Dövlt Pedaqoji Universitetind, Azrbaycan Dövlt Neft

Akademiyasinda v baqa ali mktblrd ilmi v indi d institutlarda ilyir. O, dflrl AB-in Miçiqan Dövlt Universitetin dvt olunmudur. .brahimxlilovun ilk kitabi "Tsadüfi proseslrin parametrlrinin mötbr qiymtlrinin dyantliyi" adlanir. 1980-ci ild Kiyevd çap olunmudur. .brahimxlilov 1988ci ild Dakndd keçiriln "Bernuli adina riyazi statistika v ehtimal nzriyysi I Ümumdünya Konqresi"nd "Qauss proseslri statistikasinin bir problemi haqqinda" adli elmi mruz il çixi etmidir. .brahimxlilov bir çox beynlxalq konfranslarda itirak etmi v elmi mruzlrl çixi dbiyyat

etmidir. O, riyazi statistika üzr monoqrafiya, elmi-metodiki vsaitlr, 100-dn artiq elmi-kütlvi mqalnin müllifidir, o cümldn 40-a qdr sri xarici ölklrd çap olunmudur. O, dflrl Azrbaycan Elmlr Akademiyasinin müxtlif institutlarinin ixtisasladirilmi elmi uralarinin üzvü, hmçinin Baki Dövlt Universitetinin Mexanikariyaziyyat fakültsinin v Ttbiqi-riyaziyyat fakültsinin Elmi uralarinin üzvü olmudur. Hazirda görkmli alim Azrbaycan Elmlr Akademiyasinin Riyaziyyat v Mexanika nstitutunun v Baki Dövlt Universitetinin Birlmi doktorluq dissertasiya müdafi urasinin üzvüdür.

Tsadüfi proseslrin parametrlrinin mötbr qiymtlrinin dyantliyi.Kiyev, Dumka, 1980.-190 s.-(Rus dilind).

lsgrov, B. Riyaziyyatçi alim //qtisadiyyat.2004.- 26 sentyabr.- S. 5. lsgrov, B. Axixdan balanan yol //Azrbaycan müllimi, 2004.- 9 aprel.S. 3.

lsgrov, B. Taninmi alim //Samur.- 2004.- 25 may.- S. 4. lsgrov, B. Ömrünü rqmlr hsr edn alim //Hft.- 2004.- 4 aprel.S. 5. Bybala lsgrov

76

Mart

130 illiyi

Albert Eynteyn 1879-1955

14

1909-1911-ci illrd Sürix nstitunun professoru, 1911-1912-ci illrd Praqadaki Alman Universitetinin Nzri-fizika kafedrasinin müdiri, 1914cü ild Berlin Universitetinin Fizika nstitutunun direktoru vziflrind çalimidir. Eynteynin mühüm srlri molekulyar fizika, statistik fizika, kvant nzriyysi, nisbilik nzriyysi sahlrin aiddir. A.Eynteyn broun hrktinin nzriyysini vermi (1905) v bu nzriyy sonralar materiyanin atomustik quruluunu tsdiq edn tcrüblr aparmaa imkan yaratmidir. O, iiin kvant (foton) nzriyysini yaratmi v onun sasinda fotoeffektin (1905), lüminessensiyanin v fotokimyvi proses-

Alman fiziki

Alman fiziki Eynteyn Albert 1879-cu il 14 mart Almaniyanin Ulm hrind mühndis ailsind anadan olmudur. 1913cü ild Prussiya EA-nin üzvü, keçmi SSR EAnin fxri üzvü olmu (1927), Nobel mükafati laureati adina layiq görülmüdür (1921). 1893d Eynteyn sveçry köçmü, Sürix Politexnik nstitutunu bitirmidir (1900). Bern patent bürosunda üçüncü drcli ekspert vzifsin tyin olunmudur (1902-1909).

lrin qanunauyunluqlarini izah etmidir. Eynteynin n mühüm elmi nailiyyti-nisbilik nzriyysidir. Bu ona dünya öhrti qazandirmidir. stedadli alim ümumi nisbilik nzriyysini inkiaf etdirrk vahid sah nzriyysini yaratmaa chd göstrmidir. Xüsusi nisbilik nzriyysi müasir elementar zrrciklr nzriyysind v nüv fizikasinda, ümumi nisbilik nzriyysi is astronomiyaya v kosmologiyaya aid problemlrin hllind mühüm rol oynayir. Almaniyada Hitler hakimiyyt baina gldikdn sonra Eynteyn AB-a köçmü v ömrünün axirina kimi Prinstondaki Fundamental Tdqiqatlar nstitutunda ilmidir. Hitler rejimin etiraz la-

77

mti olaraq Eynteyn Prussiya EA üzvlüyündn imtina etmidir. O, Sülh urunda fal mübariz,

atom enerjisindn hrbi mqsdlr üçün istifad etmyin leyhin çixmidir. Eynteyn 1955-ci dbiyyat

il aprelin 18-d AB-in Prinston hrind vfat etmidir.

4- . - .: , 1967. , . ..- .: a, 1989.- 566 . , . :

..: , 1965.-359 . . /. . .. , . . .- .: , 1983.- 216 . : . : ( 100-

.- .: . , 1966.- 267 . .- .: , 1979.-592 . : . a..: , 1979. - 80 . Jal Mmmdova

78

Mart

95 illiyi

Mmmd Quliyev 1914-2001

Aktyor

15

Quliyev Mmmd Allahverdi olu 1914-cü il mart ayinin 15-d Naxçivanda anadan olmudur. 1943-cü ildn C.Mm-

mdquluzad adina Naxçivan Musiqili Dram Teatrinda aktyor kimi faliyyt balamidir. Shn faliyytinin ilk illrind dram tamaalari il yanai, opera v musiqili komediyalarda çixi etmidir. Aktyor 1974-cü ild Azrbaycan SSR Xalq artisti adina layiq görülmüdür. Mmmd Quliyev N.Nrimanovun "Nadir ah" srind Thmas ah, dbiyyat

H.Cavidin "eyx Snan" srind drvi, "Syavu" srind Rüstm, S.Vürunun "Vaqif" srind brahim xan, "Frhad v irin" srind Frhad, K.Qoldoninin "Mehmanxana sahibsi" srind Rippafrata obrazlarini mhartl oynamidir. M.Quliyev 2001-ci il sentyabr ayinin 11-d Naxçivanda vfat etmidir.

manov, . Gözl xarakterlr ustasi: [Naxçivan MSSR-in aktyoru Mmmd Quliyev Azr-

baycan SSR-in Xalq artisti fxri adi verilmsi münasibti il] //rq qapisi.-1974.-23 iyun.

Naxivan Ensiklopediyasi .-Baki.- Azrbaycan Milli Elmlr Akademiyasi.2002.-S.285. brahimova

Mtant 79

Mart

110 illiyi

Mmmdli Vlixanli 1899-1969

Aktyor

15

Mmmdli Haci Heydr olu Vlixanli 1899cu il martin 15-d Bakinin Fatmayi kndind anadan olmudur. Kiçik yalarindan mrasim oyunlarina, xalq teatri tamaalarina, behlr maraq göstrmidir. Onun bu marai görkmli shn ustasi Cahangir Zeynalovun nzrini clb etmidir. "Sfa" cmiyyti nzdindki mktbd thsil alan Mmmdli Vlixanli 1911-ci ild C.Zeynalovun hazirladii "Haci Qara" tamaasinda Bdl

rolunun ifasi il shn faliyytin balamidir. Bu kiçik rolda böyük müvffqiyyt qazanan Vlixanli bir sira tamaalarda müxtlif rollar oynamidir. O, 1922-ci ildn Azrbaycan Dövlt Dram Teatrinda ilmi, 1930-cu ild Baki Teatr Texnikumunu bitirmidir. Aktyorun yaradicilii iki istiqamtd inkiaf edirdi. O, dramatik xarakter daiyan rollarla yanai, eyni zamanda komediya tamaalarinda da cixi etmidir. M.Vlixanli Azrbaycan Musiqili Komediya Teatrinin yaradicilarindan biri olmudur. Teatrda ildiyi illr rzind istr müasirlrimizin, istrs d klassiklrimizin srlrind bir sira maraqli 80

obrazlar yaratmidir. O, H.Cavidin "Syavu" srind mrah, H.Mehdinin "Cavanir"ind Saran, S. Vurunun "Hyat" pyesind Qurbanli, S.Rhmanin "Xobxtlr" srind Mirz Qrnfil, "Nianli qiz"da Mindilli, "liqulu evlnir"d Xlil, M.S.Ordubadinin "Dumanli Tbriz"ind Drvi, S.Rüstmin "Qaçaq Nbi" srind Mürsl kii, M.F.Axundovun "Lnkran xaninin vziri" srind vzir, N.Vzirovun "Yaidan çixdiq, yamura düdük" pyesind Haci Qmbr, C.Cabbarlinin "Almas" srind Ocaqqulu obrazlarini özünmxsus ustaliq v sntkarliqla oynamidir. ekspir yaradicilii baqa aktyorlar kimi M.Vlixanlinin da sn-

tindn yan keçmmidir. O, "Maqbet", "On ikinci gec, yaxud hr n istsniz", "Qi naili" pyeslrind yadda qalan obrazlar yaratmidir. Azrbaycanda kino sntinin inkiafinda da M.Vlixanli böyük xidmt göstrmi,"Görü"

(1956), "Mahni bel yaranir" (1959) v s. filmlrd çkilmi, müxtlif rollarda bir-birindn maraqli obrazlar yaratmidir. M.Vlixanli Azrbaycan teatrinda n ustad sntkarlardan biri olmudur. Onun snti yüksk qiymtlndirilmi, dfdbiyyat

lrl orden v medallarla tltif edilmi, Respublikanin Xalq artisti (1949) kimi rfli ada layiq görülmüdür. M.Vlixanli 1969-cu il aprelin 12-d vfat etmidir.

Kazimov, M. M.Vlixanli.- B.: Azrbaycan Teatr Cmiyyti, 1961.60 s. Vlixanli Mmmdli //Azrbaycan Sovet En-

siklopediyasi: 10 cildd.B., 1977.- C.IL- S. 463. Sabirqizi, F. Tkc tamaaçilari yox, aktyorlari da güldürürdü: [Xalq artisti

M.Vlixanov-100] //Yeni müsavat.-1999.- 17 mart.S.4.

Dilad Sadiqova

81

Mart

150 illiyi

Aleksandr Stepanoviç Popov 1859-1906

16

ild Sverdlovsk vilaytinin Krosnoturinsk hrind anadan olmudur. Rus fiziki v elektrotexniki, mftilsiz elektrik rabitsinin, (radio rabitsinin) ixtiraçisidir. 25 aprel 1895-ci ild Rusiya Fizika-Kimya Cmiyytinin fizika bölmsinin iclasinda Popov yaratdii radiorabit sistemini nümayi etdirdi. Popovun rentgen üalarinin öyrdbiyyat Böyük rus alimlri .-B., 1950 Rus dilind .. .-., 1958. , .. .. .- ., 1976. , .. .., 1970.

xtiraçi

Popov Aleksandr Stepanoviç 16 mart 1859-cu

nilmsin dair ilri d bu dövr aiddir. Popovun qbuledicisi 1900- cü ild Parisd Ümumdünya srgisind Böyük qizil medala layiq görüldü. 1945ci ild SSR Nazirlr Sovetinin qrari il 7 may Radio Günü v Popov adina "Qizil medal" tsis edildi. Popov A.S. 13 yanvar 1906-ci ild Peterburqda vfat etmidir.

... .-., 1966.

Elmira Kazimova 82

Mart

70 illiyi

Dmir Gdbyli 1939

air

19

ADU-nun Filologiya fakültsini (1956-1961) bitirmidir. mk faliyytin Azrbaycan Dövlt Televiziya v Radio Verililri irktinin tarixi verililr ba redaksiyasinda müxbir kimi balamidir. Hazirda "Tfkkür" Universitetinin Filologiya fakültsind dosent vzifsind çaliir. dbi alm 1965-ci ild Gdby rayon qzetind çixan "Mktb" eiri il daxil olmudur. Hmin vaxtdan respublikanin dövri mtbuatinda müntzm çixi edir. "Azrbaycan sovet poeziyasinda qoma janri" mövdbiyyat Abdal olu.- B.: Nurlan, 2004.- 178 s. Xalqin Heydr babasi.B.: Caiolu, 2004.- 20 s. Tu harayi: Poema v eirlr.- B.: Tfkkür.2001.-58 s. Gülan Quliyeva zusunda namizdlik dissertasiyasini 1975-ci ild, "Azrbaycan xalq dastanlarinin poetikasi" mövzusunda doktorluq dissertasiyasini is 1987-ci ild müdafi etmidir. Keçmi SSR v xarici ölk xalqlari dbiyyatindan trcümlr etmidir. Son dövr hadislri onun "Bu qm sn simaz dünya", "Azrbaycan harayi", "sgr anasi" v s. mahnilarinda ifadsini tapmidir. Onun üç yüzdn artiq eirin mahni bstlnmidir. "Molodaya qvardiya" jurnalinda silsil eirlri drc edilmidir (1974).

air, dbiyyatünas, trcümçi Qasimov Dmir Müseyib olu 1939-cu il martin 19-da Gdby rayonunun Ataxal kndind müllim ailsind anadan olmudur. OradaBöyük Qaramurad knd orta mktbind (19461956) thsil almi, sonra

83

Mart

2021

Novruz Bayrami

Novruz - bir bayram kimi baharin glmsi münasibtil geni miqyasda qeyd olunur v sevincli bir hala - qiin qurtarmasina v baharin gliin hsr olunur. Nizami özünün "skndrnam" poemasinda Nüabnin skndri mdh edn Novruz bayraminda qonaq çairmasindan, tonqal qalamasindan v süfry cürbcür nemtlri qoymasindan bhs edir. Novruz bayramini qeyd etmk tz ili, baharin ilk gününü qarilamaq demkdir. Tqvimd baharin ilk günü is günin bir illik firlanmasi il saslanir.

Alimlrin fikrinc bu bayramin tarixi çox qdimdir. QdimVavilonada bu bayram Nisanin (mart, aprel) 21-ci günü qeyd olunurdu v 12 gün davam edirdi. Bununla bel bu 12 günün hr birisinin öz rituallari (mrasim, ayin), öz ylnclri mövcud idi. lk yazili mnbd qeyd olunur ki, Novruz bayrami bizim eradan vvl 505-ci ild yaranmidir. slam xadimlri bu bayrama hmi dini rng vermy çaliiblar. Ancaq Novruzun islamdan da vvl yaranmasina görkmli maarifçilrdn Firdovsi, Rudaki, Avisenna, Nizami, Sdi, Hafiz v baqalari da tsdiq edirlr. Novruz bayraminin yaranmasi tarixin hsr olunmu yazilardan Nizaminin "Siyastnam"sini, Ömr Xyyamin "Novruznam" sini v baqalarini qeyd etmk olar. Sovet dövründ Novruz 84

qeyri-rsmi qeyd olunurdu, çünki hökumt orqanlari buna icaz vermirdilr v insanlari tqib edirdilr. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, srlrdn qalmi nnlr sadiq qaolaraq, hr bir azrbaycanli ailsi bu bayrami qeyd edirdi. Tbitin, hyatin oyanmasi Novruzdan balanir v Azrbaycan xalqi bunu çox tntnli v hm d hl bir ay vvldn qeyd etmy balayir. Bel ki, hr hftnin üçüncü günlri Su Çrnbsi, Od Çrnbsi, Külk, Torpaq Çrnbsi günlri qeyd olunur. Xalq mövhumatina sasn birinci çrnb günü su v su mnblri tzlnir v hrkt glir, ikinci çrnb od, üçüncü çrnb yer, dördüncü çrnb külyin kömyil aaclar cücrir v baharin glmsindn xbr verir. Xalq arasinda el tsvvür yaranir ki, külk sudan da,

oddan da, yerdn d güclüdür. Çrnblrin içind n vacibi axir çrnb axamidir v sas qziyylr onda balanir. Hmin gün qdim nnlrl zngin olur, bütün hyat trzini hat edn, tz il xo arzular, aily sadt, xobxtlik v bütün bdbxtliklrdn uzaq olmaq arzulanir. Bütün evlrd bayram süfrsi açilir. Cürbcür yemklr, sasn a, irniyyatlar: paxlava, krbura, krçörk, orqoal, badambura v s. hazinlanir. Bayram süfrsind bayram xonçasinin olmasi vacibdir. Xonçanin ortasinda smni, hr ail üzvün am, boyadilmi yumurta qoyulur. Süfrd yeddi növ yemk olmalidir. Hmin gün hami öz evind olmalidir, ancaq uaqlar ata-analarina ba çkib, yen d ev qayitmalidirlar. Hmin qdim nnlr, oyunlarla zngindir. Qdim nnlrdn "Xidir lyas" (mhsuldarliq, çiçklnm rmzi), "Koskosa"­ meydan mzli oyunu (baharin glmsi rmzi) v falabaxmani qeyd etmk olar. Su v

odla bali maraqli nnlr var. Azrbaycan bir odlar ölksi kimi, odla bali zngin nnlr malikdir v bu saflama, tmizlnm lamtidir. Tonqallar qalanir v Novruzdan vvl axirinci çrnbd yaindan v cinsindn asili olmayaraq, hami tonqalin üstündn tullanmalidir, özü d yeddi df, ya bir tonqalin üstündn yeddi df v ya yeddi tonqalin hrsinin üstündn bir df. Tullanmaqla brabr bu sözlr deyilir: "Sariliim sn, qirmiziliin mn". Tonqal heç vaxt su il söndürülmür. Tonqal özü sönndn sonra cavan olan v qizlar hmin tonqalin külünü yiib, evdn knar bir yer, çöl atirlar. Bu o demkdir ki, tonqalin üstündn tullanan bütün ail üzvlrinin bdbxtçiliyi atilan küll birlikd aildn uzaqladirilir. Su il saflama is suyun real lamtil laqdardir. Su il laqdar olan nnlr Azrbaycanda tz ill balidir. Tz ild axar suyun üstündn tullanmaqla, keçn ilin günahlarini yumu olursan. Bundan baqa bütün ail üzvlri ötn ilin 85

axirinci gecsi, yatmazdan vvl biri-birinin üstün su çilyirlr. Deyiln gör axirinci çrnb gecsi bütün

axar sular dayanir v hami ona scd edir, htta aaclar da yer yilir. gr tz il axami hr ks bu sudan içrdis, onlar Tz ild bütün xstliklrdn uzaqlairdilar. Novruzun n yüksk zirvsi köhn il öz slahiyytlrini tz il vernd olur. Bu anda köhn nny gör Novruzun rfin top v tüfnglrdn yaylim atlri açilir. Hl XIX srd N.Dubrovin bu haqda bel yazmidir: "Azrbaycanda Baharin glmsini hr v kndlrd açilan yaylim atlri bildirirdi". Azrbaycanda Novruz bayrami tntnsinin itirakçisi olan Adam Oleariy hl 1637-ci ild yazirdi: "Münccim (astroloq) teztez arxasindan qalxaraq, astronomik cihaz v gü-

n saati vasitsil günin hündürlüyünü tyin edrk, gündüzl gecnin brabrldiyi anda elan etdi: "Tz il gldi" v el bu anda yaylim atlri balandi, hrin qülllrindn v divarlardan musiqi sdalari ucaldi. Bellikl, Bahar bayrami balandi." Azrbaycanlilar bayram süfrsin ciddi diqqt yetirirlr. Süfrd yeddi növ tam olmalidir ki, adlari da "S" hrfi il balayir. Sumax, sirk, süd, smni, sbzi v s. olmalidir. Bunlardan baqa süfry güzgü v amlar qoyulur, güzgünün üstün boyanmi yumurtalar

düzülür. Bunlarin da öz rmzi mnasi var: am od, iiq demkdir, hansi ki, insani bdnzrdn qoruyur, güzgü aydinliq rmzidir. nny gör bayramin ilk günü hami evd olmalidir. Xalq arasinda deyirlr: "gr bayram günü evd olmasan, yeddi il drbdr olacaqsan." Bir qayda olaraq, çöl qapilari balanmirdi. Tz ilin birinci günü bütün gec iiqlar söndürülmür, sönmü od, iiq bdbxtçilik lamtidir. Novruzu qeyd edrkn kndlilr tz ilin nec keçmyini: quru v yaxud yamurlu, mhsuldarliin dbiyyat

drcsini tyin edirdilr. nny gör Novruzun birinci günü ­ yaz, ikinci ­ yay, üçüncü ­ payiz, dördüncü gün is - qi sayilir. gr birinci gün külksiz v yamursuz olarsa, demli bu yaz knd tsrrüfati ilri üçün lverili olacaq. ksin yamurlu, külkli olsa, demli bütün yaz bel olacaq. Qalan üç günd d yayin, payizin v qiin nec olacai tyin olunurdu. Novruz n v sevimli bayramdir, xalqimizin bütün varliqlarini özünd cmldirn bayramdir.

: //.- 2008.- 19 .- .1-2.

Qocayev Y. / .­., 2006.- . 14. , . //.-2005.-20 .- . 5. Rus dilind .-2008.19 .-.2. , . , , //

, . // .-2006.- 1.- . 1214.

, . //-

.-2005-22 m.-.-5. Nail Aliova

86

Mart

130 illiyi

Hüseynqulu Sarabski 1879-1945

Aktyor

20

("Dmirçi Gav"- .Sami), Fxrddin (MüsibtiFxrddin"H.B.Vzirov), Qurban, Ncf by ("Pri cadu", "Dailan tifaq"- .B.Haqverdiyev), Lyapkin-Tyapkin ("Müftti" - N.Qoqol) v s. rollari ifa etmidir. Azrbaycan operasinin yaranmasi v inkiafinda Sarabskinin böyük xidmti olmudur. O, 1908-ci ildn "Nicat" Maarif Cmiyyti nzdindki opera truppasinin solisti olmu, hmin il ilk Azrbaycan operasi "Leyli v Mcnun"da (Ü.Hacibyov) Mcnun partiyasini müvffqiyytl oxumudur. Digr milli opera v operettalarda da sas partiyalari ilk df Sarabski ifa etmidir. 1910-cu ildn H.Sarabski rejissor kimi faliyyt göstrmi, Ü.Hacibyo87 vun "Rüstm v Söhrab" (1910), "r v arvad" (1910), "Arin mal alan" (1913), C.Mmmdquluzadnin "Ölülr" (1916) srlrini tamaaya qoymudur. Gözl ss malik istedadli münni Ü.Hacibyov adina Azrbaycan Dövlt Konservatoriyasinda, A.Zeynalli adina Baki Musiqi mktbind muam sntindn drs demidir. Ölkmizin bir çox artist v xanndlri onun tlbsi olmudur. ncsnt sahsind uzunmüddtli v smrli faliyytin gör H.Sarabski 1922-ci ild Azrbaycan SSR mkdar artisti, 1932-ci ild is Azrbaycan SSR Xalq artisti fxri adina layiq görülmüdür. O, "Qirmizi mk Bayrai" ordeni v

Münni (lirik tenor), aktyor, rejissor, pedaqoq, teatr xadimi H.Sarabski 20 mart 1879-cu ild Baki hrind dnizçi ailsind anadan olmudur. Kiçik yalarindan matros, dayonan, palçiqdaiyan v s. ilmidir. Shn faliyytin 1902-ci ild Bakida Nriman Nrimanovun "Dilin blasi" pyesindki Rsul rolu il balami, sonralar Mstli ah ("Müsyö Jordan v drvi Mstli ah" M.F.Axundov), Frhad

medallarla tltif olunmudur. H.Sarabskinin hrtrfli istedadi dbi yaradiciliq sahsind d özünü göstrmidir. Onun yazdii "Chalt", "Axtaran tapar", "N tökrsn ai-

na, o çixar qaiina" dram srlri tamaaya qoyulmudur. O, "Azrbaycan milli kostyumu", "Azrbaycan teatr tarixinin oçerklri", "H.rblinskinin trcümeyi-hali", "Bir aktyorun xatirlri", dbiyyat

"Köhn Baki" srlrinin, eyni zamanda "Dalar", "Muan" kimi populyar mahnilarin müllifidir. Görkmli teatr xadimi 1945-ci il fevral ayinin 6da vfat etmidir.

Köhn Baki.­ B.: rqQrb, 2006. ­ 143 s. Dünyamaliolu, F. Bir soyun iki nümayndsi: Ulu baba Sarabski: [RzayevSarabski sfar Aydin olunun söhbti] //Mdniyyt.­ 2008.­ 13 fevral. ­ S. 6. liyev, V. Shnmizin ilk Mcnunu: (teatr xadimi, Xalq artisti H.Sarabskinin anadan olmasinin 125 ili tamam olur) //Xalq qzeti. ­ 2004.­ 24 mart.­ S. 7. Quliyeva, Z. Hüseynqulu Sarabski anildi: [H.Sarabskinin 125 illiyi münasibtil] //Azrbaycan. ­ 2004.­ 23 aprel.­ S. 8. Salmanov, R. H.Sarabskinin yubileyi qeyd olundu //Xalq qzeti.­ 2004.- 18 iyun. ­ S. 8. Smay Quliyeva

88

Mart

90 illiyi

smayil ixli 1919-1995

Yaziçi

22

Kosalar knd orta mktbind müllim kimi çalimaa balamidir. Kndd iki il müllim ildikdn sonra 1937-ci ild Azrbaycan Dövlt Pedaqoji nstitutunun Dildbiyyat fakültsin daxil olur. Qaynar tlblik hyati ilk günlrdn onun hssas v romantik tbitin öz tsirini göstrmy balayir. dbi- bdii geclr, görülr, Smd Vurun, Mehdi Hüseyn, bülhsn kimi sntkarlarla tmas onun dbi-bdii tsvvür dairsini genilndirir. 1938-ci il 24 noyabrda "dbiyyat qzeti"nd "Qular" adli ilk eiri çapdan çixir. 1941-ci ild smayil ixli institutu bitirrk ali thsilli dbiyyat müllimi kimi Qazax rayonuna glir. Birinci ixli, Da Salahli v Kosalar kndlrind müllim, drs 89 hiss müdiri v direktor vziflrind ilyir. 1942-ci il sentyabrin 15-d smayil ixli cbhy gedir. Müharibnin sonunadk Btni urunda alman faistlrin qari vuruur. 1945-ci ilin noyabrinda cbhdn qayidan dib 1946-ci ild Azrbaycan Pedaqoji nstitutunun dbiyyat ixtisasi üzr aspiranturasina daxil olur v yaradiciliini davam etdirir. Müharib mövzusunda "Hkimin naili", "Döyüdn sonra", "Konserv qutulari", "Kerç sularinda" hekaylrini yazir, 1947-ci ild ilk hekaysi "Hkimin naili" "nqilab v mdniyyt" jurnalinda çapdan çixir. smayil ixli ayriayri mtbuat shiflrind nr edilmi hekaylri toplayib 1950-ci ild

smayil ixli dbimdni hyatimizda, ictimai-bdii fikir tariximizd özünmxsus yeri v mövqeyi olan görkmli sntkardir. smayil Qhrman olu ixli 1919-cu il mart ayinin 22-d Qazax rayonunun kinci ixli kndind ziyalimüllim ailsind doulmudur. lk thsilini Qazax rayonunun Kosalar knd mktbind almidir. Atasinin sntin olan marai onu tezlikl Qazax Pedaqoji Texnikumuna gtirir. 1936-ci ild texnikumu bitirn smayil

"Kerç sularinda " kitabina daxil edir. Yaziçi yaradiciliinin ilk mrhllrind oçerk janrina meyl göstrmi v "Qazaxdan mktublar" baliqli oçerklri mtbuatda silsil klind çap olunmudu. 1949-cu ildn institutun dbiyyat fakültsind ba müllim ilyn smayil ixli 1954-cü ild "Xalq yaziçisi Mehdi Hüseynin hyat v yaradicilii" mövzusunda dissertasiya müdafi edrk filologiya elmlri namizdi adini alir. smayil ixlini bir nasir kimi daha çox müasir hyat problemlri maraqlandirir. 50-ci illrd yazdii lirik-epik spkili ilk romani "Ayrilan yollar"da, Azrbaycan kndinin koloritli mnzrsini canlandirir. .ixli milli dbiyyatimiza adi, siravi sgrin cbh hyati v faliyytin aid gündlik formasinda ilk sr gtirn yaziçidir. .ixli epik növün bir çox forma v janrlarinda yazib yaratmi, sasn mahir hekay ustasi, dyrli "Gündlik" müllifi v görkmli realist ro-

mançi kimi öhrtlnmidir. Müllif hqiqi sntkar öhrti qazandiran "Dli Kür" tarixi romanidir. "Dli Kür" Azrbaycan bdii nsrin arsenalina daxil olmu sanballi nümundir. .ixli srin üzrind on ildn çox ilmidir. Mövzusu yaxin tarixi keçmiimizdn alinan romanda müllif bütöv bir ictimai-tarixi dövrü qüvvtli xarakterlr v kskin konfliktlrl ks etdirmidir. .ixlini "Dli Kür" romanini yazmaa sövq edn digr balica amil is mhur Qori seminariyasinin mdniyyt tariximizdki misilsiz rolu v hmiyyti olmudur. Faliyyt orta mktb müllimliyindn balami .ixli bir sira vziflrd çalimi, kollektivin v dövltin etimadini qazanmidir. O, Azrbaycan Yaziçilar ttifaqinin katibi, "Azrbaycan" jurnalinin ba redaktoru, V.. Lenin adina AP-nun rus v xarici ölklr dbiyyati kafedrasinin müdiri v baqa vziflrd çalimi, Azrbaycan Dövlt Kinostudiyasi nzdindki bdii uranin, "Azrbaycan" v "Ulduz" 90

jurnallarinin redaksiya heytlrinin üzvü kimi smrli faliyyt göstrmidir. .ixlinin bir çox sri müxtlif dillr (rus, gürcü, bolqar, özbk, belarus, alman, ingilis, fransiz, ispan) trcüm olunmu v geni yayilmidir. M.F.Axundov adina Azrbaycan Milli Kitabxanasi . ixlinin hyat v yaradiciliina dair biblioqrafik-dbiyyat östricisi hazirlayib nr etdirmidir (1982) . .ixli hm d taninmi ictimai-siyasi xadim idi. Xalq deputati, Millt vkili, parlament üzvü kimi faliyyt göstrmidi. Milli Mclisin yiincaqlarinda nüfuzlu asaqqal sözünü inamla deyir, gldiyi balica qnat v nticlri faktlarla saslandirir, ümumi i kömk edn konkret mslht v tkliflr irli sürürdü. .ixli xidmtlrin gör "Qirmizi ulduz" (1945), "rf niani" (1971), "Qirmizi mk bayrai"(1979) ordenlri, bir neç medal v Azrbaycan Ali Sovetinin Fxri frmani il tltif edilmidir. Böyük v vzsiz xidmtlrin gör o, Xalq

yaziçisi fxri adina layiq görülmüdür. Yarim srdn artiq zngin v mnali yaradiciliq yolu keçmi .ixli müasir ictimai-bdii fikrimizin, milli dbiyyat v mdniyytimizin qüdrtli simalarindandir. Milli dbiyyatimizin inkiafindaki smrli faliyyti nzr alinaraq o, anadan olmasinin 75 illiyind Azrbaycan Respublikasinin "öhrt" ordenin layiq görülmüdür. Müdrik insan, Seçilmi srlri: 2 c.-d.B.: rq-Qrb, 2005.-C. .-408 s.; C.2 .- 400 s. Daim axtarida: mqallr, publisist çixilar.smayil ixli: Biblioqrafik göstrici /trt. R.hmdov.- B.: M.F. Axundov

qabil pedaqoq, bütöv yaradici xsiyyt, fal ictimai-siyasi xadim, tmiz vicdan v mnviyyat sahibi .ixli yaasaydi, vtnin hl çox xidmtlr göstr bilrdi. Onun, zngin irsi milli yaddaimizda, dbiyyat v mdniyyt tariximizd silinmz iz qoyub getdi. Ölümündn az vvl tamamladii bdiimnvi srvt olan sonuncu "Öln dünyam" romani 1995-ci ild çapdan çixdi. dbiyyat B.: Yaziçi, 1988.-358 s. Dli Kür.- B.: Pedaqogika, 2004.-350 s. Sapi özümüzdndir.- B.: Gnclik, 1990.-62 s. adina kitabxana, 1982.49 s.

1995-ci il iyulun 26-da xalqimiza böyük itki üz verdi. .ixli uzun sürn air xstlikdn sonra 76 yainda vfat etdi. Fxri Xiyabanda dfn edildi. 2009-ci ild anadan olmasinin 90 illiyi tamam olacaq .ixli ncib mllri, yaradiciliq uurlari, vzsiz ictimai-siyasi xidmtlri il yaddalara hkk olundu, ürklrd mskunladi, xatirlrd qaldi v bdiyyt - ölmzliy qovudu.

smayilov, Y. smayil ixli. Hyati, mühiti, snti.- B.: Mtbu Evi, 1999.-221 s.

: / . . ; . . . www.azerbaijan.news.az www.az-muallim.com www.el.ans.az

Rus dilind .- .: , 1986.-336 . , . nternetd www.imtahan.blogspot.co m www.google.az 91

//.- 2000.- 9 ea.. 6.

www.load.az www.old.ayna.az Saqib Mehrliyeva

Mart

100 illiyi

Mehdi Hüseyn 1909-1964

Yaziçi

22

O, 1916-ci ild mktb daxil olmu v 1918 -ci il qdr hmin mktbd oxumudur. Atasi li Hüseynovu 1920-ci ild Qazax Müllimlr Seminariyasina i tyin edirlr. Mehdi Hüseyn d atasi il birlikd Qazaxa glir v seminariyaya daxil olur. Hmin illrd Smd Vurun v Osman Sarivlli d Qazax seminariyasinda oxuyurdular. Mehdi Hüseyn Qazax seminariyasini bitir bilmir, 1925-ci ild o, ailsi il birlikd Bakiya köçür v orta thsilini Baki Darülmüllimind tamamlayir. Burani bitirdikdn sonra 1926-ci ild Azrbaycan Dövlt Darülfünunun pedaqoji fakültsinin tarix-ictimaiyyt öbsin daxil olmudur. Baki mühiti Mehdi Hüseynin bir dbiyyatçi kimi yetimsind böyük rol oynamidir. 1930-cu ild onu Azrbaycan Proletar Yaziçilar ttifaqina msul katib seçirlr ki, bundan sonra Mehdi Hüseyn taleyini ömürlük dbiyyata balayir. Mehdi Hüseyn 1937-ci ild Moskvaya oxumaa gedir. Rus yaziçilari il xsi taniliq onun bir sntkar kimi kamillmind mühüm rol oynayir. Mehdi Hüseyn dbiyyata "Qoyun qirximi" (1927) hekaysi il glmidir. Lakin o, bu hekaydn vvl, hl Qazax seminariyasinda oxuduu zaman (1920-1925) kiçik mqallr yazirdi. Mehdi Hüseyn 30-cu ild "Xavr" v "Bahar

Nasir, dramaturq, tnqidçi Hüseynov Mehdi li olu 1909-cu il martin 22-d Azrbaycanin Qazax mahalinin kinci ixli kndind müllim ailsind anadan olmudur. Burada ilk thsilini almidir. Mehdi Hüseynin anadan olduu II ixli kndindki mktb o zaman Azrbaycanda n nümunvi mktblrdn sayilirdi.

92

sulari" hekaylr kitabçalarini nr etdirir. dib 1931-1935-ci illrd üç hissdn ibart "Daqin" romanini, "Kin" (1935) povestini v "Trlan" (1936-1937) romanini yazir. "Trlan" müxtlif sciyyli insan surtlri il zngin bir srdir. Mehdi Hüseyn tarixi mövzulara da müracit etmidir. "Komissar" (1936-1939) povesti, "Nizami" (1940-1941) v "Cavanir" dramlari tarixi mövzuda yazilmi srlrdir. "Nizami" drami Azrbaycanin böyük airi Nizaminin hyatindan bhs edir. M.Hüseyni bu srd n çox maraqlandiran vtnprvrlik mövzusudur. Dramaturqun qnatin gör, mhbbt v vtnprvrlik bir-birini tamamlayan duyulardir. dibin "Cavanir" tarixi draminda srin qhrmani öz ölksinin istiqlaliyyti urunda yadelli qsbkarlarla otuz il vuruan Girdiman hökmdari Cavanirdir. M.Hüseyn bütün ömrü boyu xalqin azadliq v namusu urunda döyülr sin grn bir cngavrin hyat

v mübarizsini srd geni ks etdirmidir. Mehdi Hüseyn Böyük Vtn müharibsi illrind "Fryad", "Tunel" v "Kin"srlrini yazir v müharibnin dhtlrini göz önünd canlandirir. 1947-1948-ci illrd dünyada mhur olan v otuzdan çox dil trcüm ediln "Aberon" romanini yazir. Bu romanda gnc neftçilr diqqt mrkzind dururlar. sr hm bdii, hm d siyasi chtdn dolun, mnviyyatca zngin obrazlara malik bir romandir. "Aberon" romani alban, çex, macar, rumin, polyak, ispan, fransiz, ingilis, alman, eston, lati v bir sira baqa dillr trcüm edilmidir. "Qara dalar" (19541958) "Aberon"un davami olub, grgin konfliktlr v zngin xarakterlr romanidir. "Qara dalar" romani istr hat etdiyi hadislr, istrs d hadislrin cryan etdiyi razi geniliyi nöqteyinzrindn hatli, zngin bir srdir. Mehdi Hüseynin yaradiciliinda "Shr"(194993

1952) romani xüsusi yer tutur. Yaziçinin bu srd sas mqsdi azrbaycanli fhllrd inqilabi üurun oyanmasi prosesini tsvir etmkdir. "Shr" romani istr siyasi, istrs d bdii chtdn dolun bir srdir. Hrtrfli biliy v geni hatli yaradicilia malik olan Mehdi Hüseyn dbiyyatimizin n mhsuldar v mübariz sntkarlarindan biridir. Onun bütün elmi, tnqidi faliyyti, ictimai xidmtlri v bdii yaradicilii Azrbaycan dbiyyatinin tkkülü v inkiafi il balidir ki, onsuz bu dbiyyati tsvvür etmk qeyri mümkündür. srlri keçmi SSR v xarici ölk xalqlarinin dillrin trcüm edilmidir. "Qirmizi mk bayrai" ordeni v medallarla tltif olunmudur. Onun adina Bakida küç, Qazax rayonunda mktb var. 1965-ci il martin 10-da Bakida vfat etmi, Fxri Xiyabanda dfn olunmudur.

dbiyyat Seçilmi srlri: 3 cildd /trt.v ön sözün mülZivr Hsnova.- tkrar nr.- B.: "Avrasiya Press" 2005.-319 s. Cfrov, N. dbi döyülr cngavri: [Mehdi Hüseyn.-90 //dbiyyat qzeti.-1999.- 9 aprel.- S.3 Hop-hop.- B.: Gnclik, 1987.-37 s. dbiyyat v hyat.- B.: Yaziçi, 1989.-512 s. Kin.- B.: Gnclik, 1988.172 s. Hüseynova, Z. Doma, ziz, xatirlr: Mehdi Hüseyn-90 //Azrbaycan.1999.- 3 iyun.- S.3 Rus Dilind : /. . ..- .: , 1991.-133 . , .. : e nternetd www.elchin.com. www.bizimasr.mediaaz.com. www.anl.az www.kitab.az. www.yeniazerbaycan.co m. www.el.ans.az. www.az.wikipedi.org. ..,1971.- . 782. Komissar.- B.: Gnclik, 1980.-167 s. Shr.- B.: Gnclik, 1989.- 615 s.

Saqib Mehrliyeva

94

Mart

95 illiyi

Lütfli Abdullayev 1914-1973

22

sntkarliini artirmaq mqsdi il Üzevir Hacibyov adina Azrbaycan Dövlt Konservatoriyasina daxil olmudur. 1938-ci ildk Opera v Balet Teatrinda ilyn Lutflinin yaradiciliq inkiafi üçün hmin ild ba vermi bir hadis çox mühüm rol oynamidir. Bu da Azrbaycan hökumtinin qrari il müstqil Musiqili Komediya Teatrinin tkil olunmasi idi. Görkmli sntkar 1946ci ild Dövlt mükafati laureati, 1960-ci ild Xalq artisti adina layiq görülmüdür. Onun hyati Azrbaycan Musiqili Komediya Teatri il six badbiyyat hrimizin maestrosu: (Teatr xadimlri ttifaqinda Xalq artisti Lütfli Abdullayevin 90 illik yu-

Aktyor

Lütfli Abdullayev 22 mart 1914-cü ild kid anadan olmudur. O, doma hrindki yeddiillik mktbi bitirdikdn sonra fhl gnclr klubunda hvskar artist kimi çixi etdiyi zaman nuxalilarin rbtini qazanmidir. 1928-ci ilin payizinda Bakiya gln Lütfli Abdullayev öz

li olmudur. Lütfli Abdullayev "Be manatliq glin" d Möhsün, "Toy kimindir"d Qoun, "Durna"da Dursun, "Gözün aydin"da Qhrman kimi obrazlar yaratmidir. Görkmli sntkar "Ulduz"da Mhmmd, "Hicran"da Mito kimi rollar oynami, "Arin mal alan" (1945) "hmd haradadir" (1964) filmlrind çkilmidir. "Qirmizi mk Bayrai" rdeni v medallarla tltif edilmidir. Lütfli Abdullayev 1973-cü il dekabr ayinin 9-da Bakida vfat etmidir.

Babayev, A. Lütfli Abdullayev.- B., Azrb. teatr cm., 1966.- 47 s.

bileyinin keçirilmsi haqqinda) //rq.­ 2004.-27 mart.-S. 14. Mlaht Hsnova

95

Mart

85 illiyi

Teymur Elçin 1924-1992

28

fakültsind thsil almidir. (1941-1948). dbi faliyyt kiçik yalarindan balami, ilk eirlrini mktb nliklrind oxumudur. Onun ilk mtbu sri Baki Mrkzi Pioner Evinin 1938-ci ild nr etdiyi "eirlr mcmusi"d drc olunan "Azrbaycan" eiridir. Bundan sonra mktb illrind onun dövri mtbuatda drc ediln yazilari "Teymur lizad" imzasi il çixmidir. Onun bir sira siyasi, lirik, mk v uaq eirlrin mahnilar bstlnmidir. "Qar qiz" mndbiyyat Bayramov, B. Uaq dbiyyati uaq deyil: T.Elçinin yaradicilii haqqinda //Ulduz.-1989.- . 4.-S.64-70.

air

liyev Teymur Süleyman olu (Teymur Elçin) 1924-cü il martin 28-d ua hrind anadan olmudur. 1931-ci ild aillikl Bakiya köçmülr. Burada 132 sayli mktbi bitirdikdn sonra ADU-nin Filologiya Toraayin nmsi.- B.: Yaziçi, 1979 .-20 s. Torul babanin nail aaci.- B.: Gnclik,1982.62 s. .

zum pyesi Gnc Tamaaçilar Teatrinda tamaaya qoyulmudur. srlri keçmi SSR, hmçinin xarisi ölk xalqlarinin dillrind çap olunmudur. Son eir v poemalari, habel bstkar Vasif Adigözlov il birlikd yazdii "Qaraba" poema-oratoriyasi airin bir növ vsiyyti olmudur. T.Elçin gözl insan, vtnda air, smimi dost, qayike ail baçisi idi. 1992-ci il martin 19da uzun sürn xstlikdn sonra vfat etmidi. Hacizad, N. Nurlu ömür: Teymur Elçinin 80 illiyi münasibt il //MdniMaarif.- 2004.- .5.- S. 15-19 Arzu Babayeva

96

Mart

130 illiyi

Bakida "Nobel qardalari" irkti 1879

29

ks sirr deyil ki, onun kapitalinin sas mnbyi Baki olub. ...Silah istehsali il mul olan Nobellr ailsi sln sveçdndir. 1843-cü ild ail baçisi Emmanuel Nobel oullari Alfred, Lüdviq v Robertl Rusiyaya glrk, burada silah istehsalina balayir. Ail sasn sualti mrmilr hazirlayirdi. Krim müharibsinin baa çatmasiyla Nobellrin d bazari balanir. Qoz aaci tüfng qundai üçün n yaxi xammal sayildiindan Robert Nobel "qoz aaci" soraiyla Azrbaycana da glib çixir. Bir müddt Bakida qalan Robert "neft v milyonlar sltnti"nin hesabina qisa zaman ksiyind qaz vurub-qazan doldurmain mümkünlüyünü anlayib, qardalarina Bakiya glmyi tklif edir. "Burada 97 qizil su kimi axir. Bel olan halda biz qundaq istehsali lazimdirmi?" fikirlrinin yer aldii mktub qardalarin Bakiya köçünü qtildirir. 1875-ci ild Nobel qardalari Bakida "Tovariestvo Neftyanoqo Proizvodstva Bratyev Nobel" Nobel Qardalari irktini yaradirlar. Az müddtd Nobel qardalari Aberonun bir sira neft mdninin sahibi olur, bir sira zavodlar alirlar. Onlar bütün neft snayesini dyiirlr: Baki mdnlrin Amerikadan neft avadanlii v texnologiyalar, nefti müasir üsullarla çixarmaq üçün Pensilvaniyadan Bakiya buruq ustalari gtirirlr. Proletar inqilabi Nobellr dövrün son qoymu oldu... Lakin Nobellrin n böyük nailiyyti ­ dün-

Baki hmi dünyanin neft maqnatlarinin diqqt mrkzind olub. 1879-cu ildn etibarn Bakida "Nobel qardalari" neft irkti faliyyt göstrib. Baki neftinin böyük bir hisssini hat edn bu neft irktinin tmlini Azrbaycanda Nobel qardalari kimi taninan Robert, Alfred, Lüdvik qoymudur. Qardalar arasinda n böyük shm is Alfred Nobel mxsus olub. Böyük alim, 90-a yaxin kfi olan Alfred öz shmlrini mhz neft sltntin qoyub. V heç

yada ilk neftdoldurma tankerinin yaradilmasi olur. 1877-ci ild Nobel qardalarinin sifarii il sveçd ilk neftdoldurma gmisi "Zoroastr" ina edilir. 90-ci illrd Bakinin neft hasilati artiq Amerikani ötüb keçrk dünyada birinci yer çixir. Artiq 20-ci srin vvllrin yaxin Bakida faliyyt göstrn 20-y qdr xarici irkt arasinda n aparici yer Nobel qardalarina mxsus idi. Nobellrin var-dövlti artaraq artiq 45 milyona çatir. Lakin el mhz bu dövrlrdn Rusiyada inqilabi hrkat ba qaldirmaa balayir. Bu, Baki neftind d fhllrin ttillrin, itialara gtirib çixarirdi. Peterburqda yaayan Nobel qardalarindan biri yazirdi: "El gün olmur ki, mdn v zavodlarimizda fhllr itia salib, main v avadanliq sindirmasinlar. Üryimiz Bakidadir. Bizi iflic vursa, Bakidan vuracaq".. Rusiyada proletar inqilabindan sonra boleviklr Baki neftin can atirdilar. 1920-ci ilin aprel ayinda onlar Bakiya daxil

olur, neft snayesi millildirilir. Nobellrin milyonlari, lbtt ki, batmadi, onlar onsuz da xarici banklarda idi, lakin onlarin Baki dövrü artiq baa çatmi oldu. Suraxani, Balaxani, Bibiheybtd mdn sahibin çevriln qardalar mis, çuqun, kükürd, neftayirma zavodlarini da tikib, istifady verirlr. Snaye üsulu il neft çixarmaa balayan qardalarin srmaysi tezlikl 15 milyona çatir. Sonra bu rqm 30, 45 milyona qalxir. O vaxt "Nobel qardalari" irktinin aksiyalari qizil qiymtin brabr idi... Qardalardan biri ­ Alfred Nobel 1896-ci ild dünyasini dyiir. Onun vsiyytnamsi sasinda 1901-ci ild "Nobel" mükafati tsis olunur. Varidatinin bir hisssinin elm dünyasina ayrilmasina, fizika, kimya, dbiyyat, tibb sahsind uur qazanan insanlarin illik mükafatlandirilmasina xrclnmsini vsiyyt edir. Mlum msldir ki, mükafatin yüksk sviyyd tqdimati, ümumiyytl rsy glmsi

v yaamasi üçün mütlq bir maliyy mnbyin dayaqlanmalidir. lbtt ki, maliyy mnbyi rolunu bu mükafatin tsisini vsiyyt edn Alfred Nobelin mirasi oynadi. O miras ki, Baki neftinin gliri sasinda yiilmidi. Gördüyünüz kimi, dünya öhrtli "Nobel" mükafatinin rsy glmsind Baki nefti hlledici rola malikdir. Bir fakti qeyd etmk lazimdir ki, bu bir qdr görünmyn qatlardadir. Nobel mükafati ideyasi slind Alfred Nobel deyil, onun qardai Lüdvik Nobel mxsusdur. lk df o, bel bir mükafat tsis etmk fikrin düüb. El adini da öz soyadlarinin rfin "Nobel" adlandirib. O, 1888-ci ild dünyasini dyind, xsi arxivind olan materiallar arasinda Nobel mükafatinin nizamnamsi d olub. Sonradan Alfred Nobel qardainin yazdii bu nizamnam üzrind kiçik dyiikliklr apararaq, onu yenidn dstklyir. Tarixd d Nobel mükafati Alfredin adi il qalir.

98

dbiyyat Mirzyev, M.A. Nobellr v Nobel mükafatlari /M.A.Mirzyev Nobelçi fiziklr.- B.: Nasir, 2004.S.6. Nobel mükafatlari almi iqtisadçilar v onlarin nzriylri.- B.: Elm, 2004.- 237 s. Süleymanov, M. Neft snayesinin inkiafi /SüleyRus dilind , .. .., 1974 , .. .- ., 1980. nternetd www.deyerler.org/ az.wikipedia.org/ www.tourism.az/ : .- .1-2.--.,1965 manov M. Eitdiklrim, oxuduqlarim, gördüklrim.- B.: Azrnr, 1989.S.64-177.

99

Mart

31

Tariximizin facili shifsi 1918

Tarixi yaddasizliq v unutqanliq xalqimiza baha baa gl bilr. Azrbaycanlilara qari zaman-zaman tördiln bu air cinaytlri unutmamaq, böyüyn nsli bdxah qüvvlrin mkrli niyytlrin qari ayiq-sayiqliq ruhunda trbiy etmk mühüm vzifdir. Heydr liyev, ümummilli lider

Son iki srd Qafqazda qari azrbaycanlilara mqsdyönlü kild hyata keçirilmi etnik tmizlm v soyqirimi siyasti nticsind xalqimiz air mhrumiyytlr v mqqtlr mruz qalmidir. Mrhl-mrhl güclndiriln bel qeyri insani si-

yast nticsind azrbaycanlilar indi Ermnistan adlandirilan razidn min illr boyu yaadiqlari tarixi etnik torpaqlarindan didrgin salinaraq kütlvi qtl v qirinlara mruz qalmi, xalqimiza mxsus minlrl tarixi mdni abid v yaayi mskni daidilib viran edilmidir. XX srin vvllrind ermnilr tkc bu gün Ermnistan adlanan razi deyil, Baki quberniyasinin Baki, amaxi, Quba hri, Göyçay qzalarinda, Qarabada, Zngzurda, 100

Naxçivanda da vaxtairi xalqimiza qari qirinlar, talanlar, yaninlar, terror v digr zorakiliq aktlari hyata keçirmilr. Ermni faistlri bu razilrd on minlrl dinc azrbaycanli halini - qadini, uai, qocani yalniz milli mnsubiyytlrin gör vhicsin qtl yetirmi, yaayi yerlrini talan edrk yandirib viran qoymu, xalqimizin milli mdniyyt abidlrini, mscidlri daitmi v yandirmilar. XIX srin vvllrindn balayaraq ermni-

lr tarixi Azrbaycan torpaqlarinda kütlvi kild mskunladirilmaa balami, azrbaycanlilar öz qdim torpaqlarindan, atababa yurdlarindan qovulmu, onlarin deportasiyasi prosesi mqsdyönlü kild hyata keçirilmidir. Tarixin hl tam açilmami shiflrindn biri olan bu soyqirimi hadissi xalqimiza qari dflrl tördilmi kütlvi qtl kimi qiymtlndirilmlidir. Tarixi faktlar tsdiq edir ki, son iki srd azrbaycanlilara qari mqsdyönlü kild hyata keçirilmi bu soyqirimi siyasti nticsind soydalarimiz qdim Azrbaycan torpai olan, indi Ermnistan adlandirilan öz doma torpaqlarindan didrgin salinmilar. 1918-ci ild Bakida v Azrbaycanin digr bölglrind ermnilrin törtdiklri qirinlardan 85 il ötmsin baxmayaraq, bu vhiliklr xalqin qan yaddainda bdi iz buraxmidir. Ötn srin vvllrindn balayaraq ermnilrin azrbaycanlilara qari hyata keçirdiklri aramsiz soyqirimi v deportasiya siyasti 1918-1920-ci illrd xüsusn genilnmi v

Azrbaycan xalqini yer üzündn tam silmk kimi iyrnc niyytlrini bütün çilpaqlii il üz çixarmidir. Hmin illrd ermnilrin Azrbaycanda törtdiklri milli qirin haqqinda biz çatan tarixi sndlrdki faktlar amaxida, Qubada, Muanda, Zngzur qzasinda, Qarabada, rvan quberniyasinda v ölknin digr razilrind azrbaycanlilarin amansizliqla qtl yetirildiyini, hr v kndlri talan edilrk daidildiini sübut edir. Azrbaycanin ayri-ayri bölglrind olduu kimi, Bakida da hmin illrd azrbaycanlilarin soyqirimi hyata keçirilmi v hr ermni silahli dstlri trfindn daidilmidir. 1918-ci ilin mart ayinin son üç gününd tkc Bakida otuz mindn çox halini ermni vhilri xüsusi amansizliqla qtl yetirmilr. Mart qirinlari haqqinda müstqil tdqiqatçi Kulqe yazir: "Ermnilr muslman halisini ignclrl öldürür, mirlrl parçalayir, süngü il dlikdeik edir, körp uaqlari süngüy keçirir, csdlrin burun, qulaq v balarini ksir, evlr od 101

vurub sakinlri il qariiq yandirir, qadinlari soyundurur v saçlarini bir-birin balayaraq tüfngin qundai il ölüncy qdr döyürdülr". Kulqe ermnilr trfindn üzü divara çevrilrk itlr gmirdiln azrbaycanlilarin killrini d çkmidir. Bu faktlar ermni danak qaniçnlrinin azrbaycanlilara qari törtdiklri vhiliklrin kiçik bir hisssidir v ancaq 1918-ci ilin mart ayinin son üç gününd tördiln Baki qirinini ks etdirir. 1918-ci ild ermni bandalari insanlara qari vhi amansizliq etdiklri kimi, mdniyyt abidlrini v tarixi abidlri d vhicsin daidir, mscidlri yandirir, memarliq incisi sayilan binalari yerl-yeksan edirdilr. Mart qirini haqqinda olan mnblrd göstrilir ki, ermnilr bir çox qdim binalari, o cümldn Cüm mscidini, smailiyy binasini top atin tutaraq daitmilar. Hmin dövrü hat edn, 1918-ci ild Bakinin daidilmasini ks etdirn tarixi fotokillr d tarixçilrin yazdiqlarini yani kild tsdiqlyir.

Ötn srd dörd df 1905-1906, 1918-1920, 1948-1953 v 1988-1989cu illrd ermnilrin azrbaycanlilara qari törtdiklri soyqirimi v deportasiya siyasti bu gün özünü Daliq Qarabala bali mlum hadislrd büruz verir, hm d onu göstrir ki, ermnilrin xalqimiza olan tarixi münasibti dyimyib. Ancaq Azrbaycanin beynlxalq almd möhkmlnn mövqeyi v real beynlxalq vziyyt ötn srdn tamamil frqli olduuna gör yqin ki, ErmnistanAzrbaycan münaqisinin daltli hlli, ermni ialçilarinin torpaqlarimizdan çixarilmasi, danak ideyalarinin davamçilarinin yerind oturdulmasi mümkün olacaqdir. 1918-ci ilin mart soyqirimi zamani Baki hrind 11 min nfrdk türk-müslman öldürülmüdür. Onlarin çoxunun meyitlri tapilmamidir. Çünki ahidlrin dediklrin gör, ermnilr meyitlri od-alova bürünmü evlr, dniz v quyulara atirdilar ki, cinaytin izini itirsinlr. Bakinin hr camaatindan 400 milyon ma-

natliq da-qa v mlak müsadir olunmudu. Xalqin bir çox ziyartgahlari v tarixi abidlri daidilib yerl-yeksan edilmidir. Uzaqvuran topla Tzpir mscidi zdlnmidi. Danaklar Bakida dünya memarliinin incilrindn sayilan "smailiyy" binasina od vurub yandirmidilar. Bakida ba vermi facili hadislr hr olduqca böyük ziyan vurmudu. Qdim Azrbaycan hri amaxi da dhtli talan v vhiliklr mruz qalmidi. amaxi hri v amaxi qzasi üzr ermnilrin törtdiklri vhiliklr haqqinda 7 cild, 925 vrqdn ibart materiallar toplanib. amaxinin müslmanlar yaayan hisssinin hamisina od vurulmudu, 13 mhll mscidi v mhur müqdds ocaq Cüm mscidi yandirilmidi. Ermni quldurlari minlrl dinc adami qtl yetirmidilr. amaxi qzasinin 53 kndind ermnilr 8077 azrbaycanlini qtl yetirmidilr. Onlardan 4190 nfri kii, 2560 nfri qadin v 1277 nfri uaqlar olmudur. Bu kndlr dyn ümumi maddi zrr o dövrün 102

qiymtlri il 339,8 milyon manat olmudur. vvlcdn qurulmu plana gör danak-bolevik qounu amaxini ial etdikdn sonra Quba qzasina daxil olmali idi. S.aumyan Cnubi Qafqazda böyük Ermnistan dövlti yaratmaq üçün bütün imkanlardan istifad edirdi ki, tki Azrbaycan deyiln dövlt yaranmasin.

Ermnilr boleviklrin kömyi il Quba qzasinda üç df qirin törtmilr. Qubaya hücum ednlr içrisind özünü bolevik kimi qlm vern v 2 min sgr baçiliq edn David Kelovandilidn baqa, bolevik Stiqua da olmudu. Onun dstsind min sgr olub. Ermnilrin vhiliklri nticsind 1918-ci ilin ilk 5 ayi rzind üstüst 16 mindn çox insan

mhv edilmidir. Ayriayri mnblr v ahidlrin dediklrin sasn, qirin zamani 12 mindk lzgi, 4 mindn çox azri türkü öldürülmüdü. 1918 -ci ilin qirinlari zamani danak-bolevik birlmlri Quba qzasinda 162 kndi daitmidilar ki, bunlardan 35-i hazirda mövcud deyildir. Danak-bolevik birlmlri ninki Quba qzasinda, htta Cnubi Daistanda, Bakidan Drbnd kimi böyük bir razid müslmanlarin soyqirimini hyata keçirmk niyytind idilr. Azrbaycanin tarixindn mlumdur ki, 1918-ci ilin yazindan balayaraq, Ermnistanda (Qrbi Azrbaycan) yaayan azrbaycanlilar da ermni bolevik dstlri trfindn soyqirima mruz qaldilar. Ermni clladlari "Böyük Ermnistan" yaratmaq üçün ilk növbd Qrbi Azrbaycandaki müslman halisini buradan çixarmaa v bu mkrli planin reallamasina çaliirdilar. Tkc

aprelin sonunda bu razid daidilmi müslman kndlrinin sayi 199-a çatirdi. 1918-ci ilin yazinda Baki hrind v Azrbaycan qzalarinda danak-bolevik birlmlrinin türk müslman halisin qari törtdiklri vhiliklr istr hüquqi baximdan, istrs d siyasi chtdn soyqirimi kimi qiymtlndirilmlidir. Azrbaycan xalqina qari tördilmi bütün soyqirimi facilrini qeyd etmk mqsdil mrhum Prezident Heydr liyevin 27 mart 1998-ci il "31 Mart Azrbaycanlilarin Soyqirimi" haqqinda Frmani il 31 Mart Azrbaycanlilarin Soyqirimi Günü elan edilmidir. Frmanda deyilir: "Azrbaycan xalqina qari tördilmi bütün soyqirimi facilrini qeyd etmk mqsdil qrara aliram: 1. 31 Mart Azrbaycanlilarin Soyqirimi günü elan edilsin.

2. Azrbaycan Respublikasinin Milli Mclisin tövsiy olunsun ki, azrbaycanlilarin soyqirimi il bali hadislr hsr olunmu xüsusi sessiyanin keçirilmsi mslsin baxilsin". Xalqimiza qari 1918ci ild tördiln mart soyqirimi kimi facili bir tariximizin sovet tarixünasliinda saxtaladirilmasi v ört-basdir edilmsini tkc tarixi bir anin unudulmasi kimi qbul etmk olmaz. Mart hadislrinin saxtaladirilmasi xalqimiza qari tarixn dümn münasibt bslyn ermni xisltinin gizldilmsi oldu. Bu is özlüyünd XX sr tariximizd yeni-yeni canli shiflrin açilmasina gtirib çixarmidir. 1998-ci ildn bri respublikamizda 31 Mart hr il Azrbaycanlilarin Soyqirimi Günü kimi dövlt sviyysind qeyd edilir. Bu hadislri, onlarin drslrini unutmaa haqqimiz yoxdur".

103

dbiyyat "Azrbaycanlilarin soyqirimi haqqinda" Azrbaycan Respublikasi Prezidentinin frmani //Azrbaycan.- 1998.- 27 mart. Abiov V, Azrbaycanlilarin soyqirimi: (19171918-ci illr).-B.: Nurlan, 2007.-175 s. Arzumanli, V. 1918-ci il soyqirimi.- B.: Öyrtmn, 1995.- 89 s. Azrbaycan tarixi sndlr v nrlr üzr.-B.: Elm, 1990.-381 s. Azrbaycan tarixi: 7 c.d.-5 c.-B.:Elm, 2001.672 s. Baykara, H. Azrbaycan istiqlal mübarizsi tarixi.B.:Azrnr, 1992.-276 s. Mmmdov, L., sdov, S. Ermnistan Azrbaycanlilari v onlarin aci taleyi.-B.: Azrbaycan, 1992.-71 s. Paayev, A.Açilmami shiflrin izi il.-B.: Azrnr, 2001.-535 s.

Rus dilind , ., . . 1918-1920 .-.: , 1994.-112 . , . .-.: , 1991.-205 . , . 1917: nternetd http://www.azadqarabag .azerall. www.anl.az. Bybala lsgrov .- .: , 1995.- 61 . , . (19181920 .) . .-., 1996.- 193 .

104

1 aprel Gün çixir 05:50 Gün batir 20:06 30 aprel Gün çixir 04:56 Gün batir 20:36

2009

lamtdar v tarixi günlr

Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

1. Eldgizlr dövltinin hökmdari Mhmmd Cahan Phlvanin hakimiyyt glmsinin 835 illiyi 2. Klbcr rayonunun ial günü 12. Ümumdünya Kosmonavtika v AviasiyaGünü 18. Tarixi abidlrin mühafizsi Günü 18. Qori seminariyasinda Azrbaycan öbsinin yaradilmasi haqqinda qrarin qbul olunmainin 135 ili 24. Baki-Supsa neft kmrinin i salinmasinin 10 ili

Klbcrin iali

Aprel

21 mart20 aprel

Qoç bürcünün Niansi oddur. Marsin himaysinddir. Günin Qoç bürcündn keçdiyi dövrd doulanlar qüvvtli v çevik olurlar.

Klbcr Azrbaycanin n yüksk da rayonudur. n hündür zirv Kami daindadir (3724 m). razinin çox hisssi melikdir. Rayonda 132 yaayi mntqlri vardi. Klbcr rayonunun gözl v zngin tbiti, yeralti v yerüstü srvtlri, münbit torpaqlari vardir. Knd tsrrüfatinda sasn heyvandarliq v kinçilik inkiaf etmidir. Rayonun razisi 1993-cü ild ermni silahli dstlri trfindn ial edilmidir.

105

Ümumdünya Gülü Günü (01.04.) Eldgizlr dövltinin hökmdari Mhmmd Cahan Phlvanin hakimiyyt glmsinin (01.04.1174) 835 illiyi dbiyyatünas, dilçi, prfssr Xudiyv Nizami Manaf olunun (01.04.1949) anadan lmasinin 60 illiyi air, trcümçi Xlilv Zynal Rza olunun (Zynal Xlil) (01.04.1914-10.08.1973) anadan lmasinin 95 illiyi Rus yaziçisi Qql Niklay Vasilyviçin (01.04.1809-04.03.1852) anadan lmasinin 200 illiyi Klbcr rayonunun ial (02.04. 1993) günü Azrbaycan bstkari Zynalli Asf Zynalabdin olunun (05.04.1909-27.10.1932) anadan lmasinin 100 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, prfssr smayilv Tfiq Hüsyn lunun (06.04.1939) anadan lmasinin 70 illiyi Azrbaycan yaziçisi Abdullayv Çingiz Akif olunun (07.04.1959) anadan lmasinin 50 illiyi Azrbaycan dramaturqu, publisist, tatr xadimi Vzirv Ncf by Ftli by olunun (11.04.1854-09.07.1926) anadan lmasinin 155 illiyi Ümumdünya Kosmonavtika v Aviasiya (12.04.1961 ) Günü Azrbaycanin Xalq artisti, Rspublikanin mkdar müllimi, xannd uinski Syid Mir Möhsün Aa Syid brahim olunun (12.04.1889-01.10.1965) anadan lmasinin 120 illiyi Ümummilli lider Heydr liyevin "Atatürk Beynlxalq Sülh Mükafati" il (13.04.1999) tltif edilmsinin 10 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, air Mütllibv Tfiq Mütllim olunun (13.04.1929-02.11.1992) anadan lmasinin 80 illiyi 106

Rus yaziçisi Fnvizin Dnis vanviçin (14.04.1744-12.12.1792) anadan lmasinin 265 illiyi Azrbaycanin Xalq artisti, bstkar Mirili Ramiz Aqil olunun (16.04.1934) anadan lmasinin 75 illiyi Amerika rejissoru, aktyor v ssenarist Çaplin Çarlz Spenserin (16.04.188925.12.1977) anadan olmasinin 120 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, bstkar Hacibyli Zülfüqar bdülhüseyn olunun (17.04.1884-30.09.1950) anadan olmasinin 125 illiyi Dövlt xadimi Cfrov Vaqif Cfr olunun (18.04.1949-20.11.1991) anadan olmasinin 60 illiyi Tarixi Abidlrin Mühafizsi Günü (18.04.1983) Qori seminariyasinda Azrbaycan öbsinin yaradilmasi haqqinda qrarin qbul olunmasinin (18.04.1874) 135 ili Azrbaycanin Xalq artisti, mkdar incsnt xadimi, aktyr Thmasib Rza Abbasqulu olunun (20.04.1894-14.02.1980) anadan lmasinin 115 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, prfssr Hüsynv Çingiz Hüsyn olunun (20.04.1929) anadan lmasinin 80 illiyi Beynlxalq Yer kürsi Günü (22.04.1970) ngilis dramaturqu v airi kspir Vilyamin lmasinin 445 illiyi (23.04.1564-23.04.1616) anadan

Baki-Supsa neft kmrinin i salinmasinin (24.04.1999) 10 ili Azrbaycanin Xalq artisti, aktyor Bürcliyv Mmmd smayil olunun (25.04.191425.11.1994) anadan lmasinin 95 illiyi Azrbaycanin Xalq artisti, Azrbaycan v Türkmnistanin mkdar incsnt xadimi, kinorejissor brahimv jdr Mütllim olunun (29.04.1919-20.09.1993) anadan lmasinin 90 illiyi

107

Aprel

95 illiyi

Zeynal Xlil 1914-1973

air

1

Xlilov Zeynal Rza olu 1914-cü il aprelin 1d Gnc hrind sntkar ailsind doulmudur. 7 yainda atasini itirdiyindn böyük qardalarinin himaysind boyabaa çatmidir. Yeddiillik hr mktbini bitirib pedaqoji fhl fakültsind thsil almidir. Azrbaycan Dövlt Pedaqoji nstitutunun Dil v dbiyyat fakültsind thsilini davam etdirmidir (1932-1936). "Ye-

ni knd" adli ilk mtbu eiri tlblik illrind "Hücum" (1932-ci il, 7-8) jurnalinda drc olunmudur. 1936-ci ild onu Qasim smayilov rayonunun Goranboy kndin orta mktb müdir vzifsin göndrmilr (1936-1938). dbi faliyyt 1934-cü ild balamidir. eirlri "Gnc içi", "dbiyyat qzeti" v "Hücum" jurnali shiflrind drc olunmudur. "stk" adli eirlr mcmusi 1936-ci ild Azrnrd çapdan çixmidir. Bakida ncsnt Muzeyinin müdiri (19381939), Azrbaycan Sovet Yaziçilar ttifaqi Ryast Heytinin msul katibi (1939-1945), M.Maqomayev adina Azrbaycan Dövlt Filarmoniyasinda müdir (1945-1948), Azr108

baycanin Xarici Ölklrl Mdni laqlr Cmiyytinin sdr müavini, öb müdiri ilmidir (19471950). 1941-ci il avqustun 25-dn 1942-ci il yanvarin 1-dk ("Na turm" qzetinin redaksiyasinda) qlmini süngü il yanai tutmudur. kinci Dünya müharibsi illrind "ntiqam" (1942), "Qatir Mmmd" (1945) mnzum pyeslri M.zizbyov adina Azrbaycan Dövlt Akademik Dram Teatrinda oynanilmidir. Onun "Gnc ustalar", "Gnc qartali" pyeslri d tamaaya qoyulmudur. Azrbaycan SSR Siyasi v Elmi Biliklri Yayan Cmiyytin redaktoru, msul katibi (19501951), Azrnrd redaktor (1951-1952), Azrbaycan SSR Radio Ko-

mitsind bdii verililr üzr mslhtçi (19521956), Azrbaycan Sovet Yaziçilar ttifaqinda dramaturgiya üzr mslhtçi (1956-1958), Azrbaycan Mdniyyt Nazirliyi ncsnt ilri idarsinin risi (1960-1963) olmudur. Ömrünün sonuna kimi Azrbaycan Dövlt

Kinematoqrafiya Komitsind ba redaktor vzifsind çalimidir (1963cü ildn). .Petefinin "eirlr" (1956) kitabini trcüm edib çapa vermidir. "rf niani" ordeni, "Qafqazin müdafisin gör", 1941- 1945ci illr kinci Dünya müharibsind "Fdakar dbiyyat

my gör", "19411945-ci illr kinci Dünya müharibsind Almaniya üzrind qlby gör" medallarini, iki df Azrbaycan Ali Soveti Ryast heytinin Fxri frmani il tltif olunmudur. 1973-cü il avqustun 10-da vfat etmidir.

Seçilmi srlri.- B.: Öndr, 2004.

Da ciiri: eirlr v poemalar.- B.: Yaziçi, 1986. Abbasov, . Zamanla birlikd: Zeynal Xlil-70. //dbiyyat v incsnt.1984.- 25 may.- S. 7. Arzu Babayeva

Abbasov, . Sntkar ömrü /Z.Xlilin yaradicilii haqqinda //Ulduz.- 1984.6.-S. 41- 44.

109

Aprel

60 illiyi

Nizami Xudiyev 1949

Dilçi-alim

1

lrd Azrbaycan Dövlt Pedaqoji nstitutunun Filologiya fakültsind thsil almidir. O, 1979-cu ild nstitut Hmkarlar ttifaqi Komitsinin sdri seçilmidir. 1991-ci ildn N.Tusi adina ADPU-nin birinci prorektoru, 1994-cü ildn is hmin Universitetin rektoru olmudur. Nizami Xudiyev 19962006-ci illrd Azrbaycan Dövlt Televiziya v Radio Verililri irkdbiyyat "Heydr liyev v Azrbaycan dili".- B.: Thsil, 2001.- 146 s. Mehdizad, . darçiliyi bacarmaq dövltçilikdnRus dilind "] // .-2001.-19 ..3. tinin sdri vzifsind ilmidir. O, filologiya elmlri doktoru, professordur. 200-dn çox elmi mqalnin, 30 monoqrafiya, drslik, drs vsaitinin müllifidir. Nizami Xudiyev Azrbaycan Yaziçilar Birliyi v Jurnalistlr Birliyinin üzvüdür. O, Azrbaycan Respublikasi Ali Sovetinin Fxri Frmani il tltif edilmidir.

Nizami Manaf olu Xudiyev 1949-cu ild Azrbaycan Respublikasi Naxçivan MR-nin ahbuz rayonunda anadan olmudur. 1966-1970-ci ilAzrbaycan antroponimlrinin tkkülü v inkiafi.- B.: Azrnr, 2005 .-158 s. , . : [ : ",

dir: [Filologiya elmlri doktoru Nizami Xudiyev haqqinda] // 525-ci qzet.2006.-10 iyul.- S. 38.

Gülr Hüseynova 110

Aprel

200 illiyi

Nikolay Vasilyeviç Qoqol 1809-1852 Rus yaziçisi

1

rssamlia, aktyorlua hvs göstrmi, eir v facilr yazmidir. Nikolay 1829-cu ild Alov imzasi il "Hans Kühelqarten" idilliyasini çap etdirmi, lakin sr uurlu olmamidir. Qoqola dbi öhrt gtirn ilk sr Ukrayna xalq dbiyyati, nail v fsanlri sasinda, romantik üslubda yazilmi "Dikanka yaxinliindaki xutorda axamlar" (1831-1832) povestidir. 1836-ci ild yazilmi "Müftti" v 1842-ci ild yazilmi "Ölü canlar" dbiyyat Taras Bulba: Povest /Nikolay Vasilyeviç Rus dilind : .- .: , 1990.283 . Adil Abdullayeva 111 srlri Qoqol dramaturgiyasinin ah srlri sayilir. 1836-1848-ci illrd Nikolay xaricd yaami, uzun müddt Rusiyanin qabaqcil adamlarindan uzaq dümü v 1847-ci ild "Dostlarla yazimalardan seçilmi parçalar" kitabini nr etdirmidir. Moskvada Nejind abidsi qoyulmu, doulduu küçd ev - muzeyi açilmidir. Nikolay Vasilyeviç Qoqol 1852-ci ild martin 4-d Moskvada vfat etmidir. Qoqol.- B.: Maarif, 1983.112 s.

Görkmli rus yaziçisi Nikolay Vasilyeviç Qoqol 1809-cu il aprelin 4-d yoxsullami mülkdar ailsind anadan olmudur. O, 1828-ci ild Nejin ali elmlr gimnaziyasini bitirmidir. Tlb ikn

srlri: 6 cildd /Nikolay Vasilyeviç Qoqol.B.: Azrnr, 1993. : / .- .: , 1990.- 430 .

Aprel

2

razisi - 1936 km2 halisinin sayi ­ 53962 nzibati mrkzi ­ KLBCR al tarixi - 02 - 4 aprel 1993-cü il

Klbcr

Klbcr hm tbii srvtlrl znginliyin gör, hm iqliminin gözlliyin gör, hm d orada yaayan insanlarin fdakarliina gör respublikada hmi çox hörmt, ehtirama layiq olubdur. Klbcr Azrbaycanin ayrilmaz bir parçasidir, hisssidir. Heç übhsiz, o gün glck ki, Klbcr rayonu Ermnistanin silahli qüvvlrinin ialindan azad olacaq v Klbcrin vtndalari, sakinlri, bizim soydalarimiz öz yerlrin, yurdlarina qayidacaqlar Heydr liyev, ümummilli lider Klbcr Azrbaycanin n yüksk da rayonudur. n hündür zirv Kami daindadir (3724m). razinin çox hisssi melikdir. Rayonda 132 yaayi mntqsi vardi. Rayonun razisi 1993-cü ild ermni silahli dstlri trfindn ial edilmidir. Klbcr rayonunun gözl v zngin tbiti, yeralti v yerüstü srvtlri, münbit torpaqlari vardir. Knd tsrrüfatinda sasn heyvandarliq v kinçilik inkiaf etmidir. 1998-ci ildn balayan elan olunmami müharibd Klbcr camaati qeyrtl vuruaraq tpdn dirnaacan silahlandilar v havadarlarina arxalanan ermnilri torpaqlarina yaxin qoymadilar. Bir fakti qeyd 112 edk ki, Klbcrin Adaban kndinin qadinlari 1991-ci ild 11 nfr silahli ermni quldurunu trksilah edib, sir götürmüdü. Tssüf ki, bel ücatlr baxmayaraq, yerli adamlar respublika rhbrliyi trfindn heç bir kömk, qayi görmdilr. ala qdr klbcrlilr min zab-ziyyt çkdilr, sarsintili, skskli günlr yaadilar.

1992-ci il aprelin 8-d Adaban kndi ermnilrin amansiz hücumlarina döz bilmdi, ial olundu. 39 nfr knd sakini qddarcasina öldürüldü, 5 nfr girov götürüldü, 100-dn artiq ev yandirildi. Respublika rhbrliyindn qayi görmyn razi bir ucdan boalirdi. Dümnlrimiz is fürsti ldn vermir, sasli müqavimt rast glmdiklri üçün günbgün irlilyirdilr. 1993-cü ilin mart ayi bu bölgy qara gldi. Dümnlr strateji hmiyytli bir neç yükskliyi tutdular. Tkqaya, Zaalar, Çiraq kndlrin soxulub evlr od vurub, dinc halini diri -diri yandirdilar. n hmiyytli Keçiliqaya yükskliyin sahib çixdilar. Aprelin 2-d Klbcr

artiq ermni quldurlarinin lind idi. al nticsind Klbcrd: 511 nfr hid oldu, 231 nfr itkin düdü, 100-lrl adam ikst oldu. 130 yaayi mntqsi, dünya öhrtli, "stisu" sanatoriyasi, 500dn artiq snaye, tikinti, mit, ticart obyekti, 172 mdniyyt obyekti, 96 ümumthsil mktbi, 76 shiyy obyekti, 1 muzey darmadain edildi. 100 min ba qaramal, 500 min ba qoyun-quzu, 100lrl main, texnika, avadanliq talan olundu. 1993-cü ilin qiymtlri il Klbcr azi 761 mln. AB dollari dyrind ziyan dydi. Mnvi ziyanlar is heç deyilsi deyil. Klbcr facisi Adamin, Füzulinin, Qubadlinin, Cbrayilin ialina dbiyyat

yol açdi. Bu artiq Qarabain iflasi demk idi. Hazirda Klbcr rayonundan olan mcburi köçkünlr Baki, Sumqayit, Gnc v Azrbaycanin 44 rayon v hrind mskunlamilar.

Onlardan 116 ail çadirda, 8988 ail ictimai binalarda, mktblrd, 351 ail yol knarinda v humanitar tkilatlar trfindn tikilmi müvqqti yaayi yerlrind yerldirilmidir. Klbcr rayonunda ermni tcavüzü nticsind 24279 uaq zrr çkmi, onlardan 734 nfri yetim qalmidir.

Klbcrli inqilabli günlrimiz: Sndli publisistika.-B.:Nasir, 2005.356 s.

ahhüseynov, M. Klbcrsiz, Zarsiz keçn ömürlr.- B.: irvannr, 2003.-90 s. nternetd

Tapdiqolu, N. Klbcrin toponimlri.- B., 2002.-140 s.

http://www.azadqarabag .azerall.

www.anl.az. Adil Abdullayeva 113

Aprel

100 illiyi

Asf Zeynalli 1909-1932

Bstkar

5

kestr fakültsind (truba) umu, snra is Bstkarliq fakültsin keçmidir. nun müllimlri Ü.Hacibyv, L.P.Yablnk, V.V.Karagiçev lmudur. Ü.Hacibyv glck bstkarin yaradiciliq simasinin frmalamasina böyük tsir göstrmidir. Bstkar srlrinin çunu Knservatriyadaki thsil illrind yazmidir. Bunlardan frtepian üçün "Cahargah"i, "Durna"ni, skripka üçün "Muamsayai" pyesini, alq mahnisi sasinda iki vilençel v frtepian üçün "ki füq"nu göstrmk lar. 1920-ci illrin airinda Zeynalli Azrbaycan "Tnqid-tbli" Teatrinin Musiqi öbsinin müdiri vzifsin tyin lunmudur. 1920-ci illrin 114 snu-1930-cu illrin vvlind Zeynalli özünün n mhur srlrini- "Ölkm", "Sual", "Seyran", "Çadra", "Srhdçi" rmanslarini yazmidir. Eyni zamanda "Sndn mn yar lmaz", "Araz" v s. bu kimi mahnilari nta köçürmü, ss v vkal ansambli üçün ilmidir. 1930-cu illrin vvlind , Knservatriyanin yaradiciliq bölmsin rhbrlik etmi, Azrbaycan Prletar Musiqiçilri ttifaqinin (APM) baçisi lmudur. Zeynalli bir sira dram tamaalarina musiqi trtibati vermidir. , C.Cabbarlinin "Sevil", Yanvskinin "Qzb", Kirnun "imal külyi", C.ndanin "Gizli l", .B.Hamidin "Hind qizi", S.Rüstm v H.N-

Asf Zeynalabdin lu Zeynalli 1909-cu il aprelin 5-d Drbnd hrind ysul aild anadan lmudur. , ibtidai thsilini Drbnd realni mktbind almidir. 1920-ci illrin vvlind A. Zeynallinin ailsi Bakiya köçmüdür. Bakida Zeynalli hrbi mktb dail lmu, ilk df musiqi altind-klarnetd çalmai da burada öyrnmi, musiqi nzriyysi üzr keçiln fnlrl mul lmudur. 1926-ci ild Zeynalli Knservatriyaya dail lmudur. , vvlc r-

zrlinin "Yanin" v s. pyeslrin musiqi yazmidir. Bu pyeslr yazilmi musiqinin ayri-ayri hisslrindn 2 hissli "Fraqmentlr" süitasini bstkar Knservatriyani bitirdikdn snra ilmidir. ("Fraqmentlr"in ikinci süitasi bstkarin ölümündn snra nun müllimi L.P.Yablnk trfindn rkestrldirilmidir.) O, 1931-ci ild Leninqrada gedib rada Azrbaycan bstkarlarinin srlrindn ibart knsert tkil etmi v knsertlr zamani Azrbaycan musiqisi haqqinda mruzlrl çii etmidir. lk milli frtepian musiqi srlrinin meydana çimasinda Asf Zeynallinin müstsna idmti lmudur. Mhz , ilk df milli flklr

yaradiciliindan mli kild istifad edrk klassik Avrpa frtepian musiqisinin nnlri il Azrbaycan alq musiqisinin sciyyvi chtlrini birldirmidir. A.Zeynalli Azrbaycan musiqi mdniyyti tariind bir sira yeni janrin (milli rmans v s.) yaradicisi kimi taninmi, simfnik, kamera, vkal v instrumental srlr bstlmidir. Bstkarlardan: Q.Qarayev, S.Haciyev, T.Quliyev, Z.Bairv nun sinfind umular. A.Zeynalli "btidai nt savadi" drsliyinin mülliflrindndir. A. Zeynallinin "Uaq süitasi" Azrbaycanda uaqlar üçün v uaqlar haqqinda yazilmi ilk musiqi nümunsidir. dbiyyat

Zeynalli alq musiqisinin tplanmasi, nta köçürülmsi v ilnmsi sahsind d faydali i aparmidir. 50 alq mahnisini nta almidir. Sfrlrdn birind yatalaq stliyin tutulan bu gözl sntkar 1932-ci il dekabrin 27-d Bakida vatsiz vfat etmidir. idmtlrini yüksk qiymtlndirrk 1953-cü il 31 dekabrda Azrbaycan SSR Ali Sveti Ryast Heytinin qrari il Baki rta tisas Musiqi Mktbin (indiki Asf Zeynalli adina Azrbaycan Dövlt Musiqi Klleci) A.Zeynallinin adi verilmidir. nun qyub getdiyi irs Azrbaycan musiqi mdniyytinin tkkülü v inkiafina böyük tkan vermidir.

[ot]: /. .- ., 1970.-.74. [ot]: ea .- B.: , 1969.-11 .

[ot]: ea ..: , 1984.-28 . [ot]: / ; , e ..., 1966.-.3-5.

[ot] / .; ; ., 1971.-.72.

115

/ . .; .-.: , 2001.-463 s. -( ); - . . : ( 80 ):

/. ed. .. ; .. .- ., 1989.- 13 . , .. : Rus dilind

Z //.-1984.-4.- .61-68. , . /.. , . // : .- .: , 1984.- .85-90.

: .- .: , 1981.-9 . : -

: -.- .: , 1972.-9 . : -.- .: , 1984.nternetd

29 .

www.musigi-dunya.az/ musigi-dunya.az/ az.wikipedia.org/

musigi-dunya.az/

Nail Aliova

116

Aprel

70 illiyi

Tofiq smayilov 1939

6

luq (1958-1962), sonra Rejissorluq fakültsind (1962-1968) thsilini davam etdirmidir "Müasir Azrbayan kinosunda tipik xarakter" mövzusunda namizdlik dissertasiyasi üzrind ilmidir. Son illr "Sntkarlarimizin portreti" silsil bdii-sndli filmlri ­ Tofiq Quliyev, min Dilbazi, Gülxar Hsnova haqqinda çkmidir (1992-1994). Uaqlar üçün pyeslr, hekaylr yazmidir. lk mtbu hekaysi ­ "A dsmal" 1962-ci ild "Göyrçin" dbiyyat Rzayev, T. Türkdilli dövltlrin kino tarixi: (T.smayilovun eyniadli kitabinin nr olunmasi haqqinda) //Respublika. ­ 2002. ­ 23 yanvar. ­ S. 2.

Kinodramaturq

jurnalinda çap edilmidir. srlri bir sira xarici ölk xalqlarinin dillrin trcüm olunmudur. 1987-ci ild mkdar incsnt xadimi adi almidir. 1994-cü ild Türkiy ncsnt Universitetin dvt alib. Kinorejissor Tofiq smayilov 15 ildir Türkiyd yaayir. Faliyytinin sas hisssi hmin ölk il bali olan mkdar incsnt xadimi son filmini 1994-cü ild çkib.

Nasir, kinodramaturq T.smayilov 6 aprel 1939cu ild Baki hrind anadan olmudur. 1958-ci ild orta mktbi bitirmi v M.A.liyev adina Teatr nstitutunun Aktyor-

Di arisi .­ B.: Gnclik, 1986. ­ 92 s. Qonular.­ B.: Gnclik, 1978. ­ 14 s. Sevincin yuxusu.­ B.: Gnclik,1979.­38 s.

Tofiq qizi, A. Rejissor taleyinin zirvlri: (Kinorejissor T.smayilov haqqinda) //Qobustan.­ 2003. -2.-S.44-45. Smay Quliyeva

117

Aprel

50 illiyi

Çingiz Abdullayev 1959

Yaziçi

7

balamidir. Sonra Baki hri zizbyov rayonu craiyy Komitsind öb müdiri, Qarada rayonu komitsind tkilat öbsinin tlimatçisi, siyasi-maarif kabinetinin müdiri vziflrind çalimidir. 1989-cu ilin fevralindan Azrbaycan Yaziçilar ttifaqinin katibi olmudur. 1988-ci ild beynlxalq tcavüz problemi bard dissertasiya müdafi edib, hüquq elmlri namizdi alimlik drcsi almidir. 1989-cu ildn Krakov (Pola) Universitetinin fxri professorudur. 1990-ci ildn H.Z.Taiyev adina Xeyriyy Cmiyytinin sdri v Azrbaycan PEN-klubunun vitse- prezidentidir. 1991-ci ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin katibidir. Bundan baqa, 118 Beynlxalq Yaziçilar ttifaqinin üzvü, eyni zamanda Beynlxalq dbiyyat Fondunun hmsdridir. Azrbaycan Demokratik Ziyalilar ttifaqi nzdind olan Milli Akademiyanin fxri doktorudur. 1991-ci ild o, Beynlxalq cinayt problemi bard doktorluq dissertasiyasi müdafi etmi, hüquq elmlri doktoru adini almidir. O, dbi faliyyt tlblik dövründn balamidir. 1983-cü ildn dövri mtbuatda oçerk, mqal v detektiv janrinda yazdii hekaylrl müntzm çixi edir. Çingiz Abdullayevin srlri 18 xarici ölkd 11 dil trcüm edilib çap olunur. Almaniyada, rlandiyada, Fransada, Rusiyada kütlvi tirajla

Görkmli nasir, publisist, dünya öhrtli kskin süjetli romanlarin müllifi Çingiz Akif olu Abdullayev 1959-cu il aprelin 7-d Baki hrind ziyali ailsind anadan olmudur. 1976-ci ild o, Azrbaycan Dövlt Universitetinin Hüquq fakültsin daxil olmudir. 1981-ci ild thsilini müvffqiyytl bitirmidir. mk faliyytin 1981ci ildn Baki stehsalat birliyind vvlc hüquq mslhtçisi, sonra is böyük hüquq mslhtçisi v öb risi kimi

buraxilmi, 20 milyon nüsxd olan 600-dn çox kitabi dünyada yayilmidir. Bütün bu kitablar onu siyasi detektiv janrinda yazan n yaxi müasir yaziçi kimi tanitdirmidir. Fxrl dey bilrik ki, hmyerlimiz, Xalq yaziçisi Çingiz Abdullayev cnub-rqi Asiyadan tutmu Latin Amerikasinacan geni bir razini hat edn "Mavi mlklr" romanini yazmaqla dünya detektiv dbiyyatinda yeni "qlobal siyasi detektiv" janrinin sasini qoymu v bütün dünyada bu janrin ustasi kimi öhrt qazanmidir. Onun "Mavi mlklr", "nsan ovu", "Qanin üç rngi", "fsan hüququ" v s. romanlari çada siyasi detektiv janrinin zirvlridir. Ger-

çklikl fantaziyanin mntiqi kild uzlamasi v bir-birini tamamlamasi, dünyada ba vern ictimai-siyasi hadislr bard shih informasiyalar, bir çox hallarda öz tsdiqini tapan siyasi proqnozlar, haminin tanidii dövlt xadimlrinin tsvirind heç bir komplekslr qapilmamaq bütün bunlar Ç.Abdullayevin siyasi detektivlrinin üstün chtlrindndir. Yaziçinin qlminin mhsulu olan "Chnnmdn keçid", "Geri dönmmk", "Öz dünyani yarat", "nanilmaz qtl", "Atlantika üzrind ölüm", "Xammurapinin mcllsi", "Unudulmu yuxu", "Yalniz özününkülr", "Professionallarin oyunlari", "Professionallarin qaydalari", "Gün dbiyyat

altinda zülmt" kimi casus, "Döyüçünün yolu", "Mhkumlarin cnnti", "Eramizin vvlindki sui-qsd" kimi tarixi detektivlr v baqa rngarng üslublu detektiv romanlar göstrir ki, Ç.Abdullayev bu janrin bütün növlrind gözl srlr yaratmain mahir ustasidir. Buna gör d onun yaradiciliini aradirarkn yalniz siyasi detektivlrl kifaytlnmk düzgün olmaz. Dövlt baçisi cnab lham liyev 2005-ci il iyulun 12-d Çingiz Abdullayevi "Xalq yaziçisi" fxri adi il tltif etmidir. Hazirda yaziçi üç kitab, bir böyük ssenari v dram üzrind ilyir.

Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti. Azrbaycan Yaziçilar Birliyi üzvlrinin tltif edilmsi Alçain üslubu: Roman /trc.Tbssüm Muxtarova; red. .Cfrli.- B.: Çiraq, 2005.- 236 s.

haqqinda Azrbaycan Respublikasi Prezidentinin Srncami: 12 iyul, Döyüçünün yolu /trc ed. K.Prvin v Fidan.-B.: Ciraq, 2007.-302 s. Mnim gözl alibim /trc.ed. T.Muxtarova.B.:Nurlan, 2006.-166 s. 119

2005-ci il //Azrbaycan.2005.- 13 iyul.- S. 1.

Monte-Mario tpsind ölüm: roman /red. .Cfrli; trc. Zeynb liqizi.- B.: Çiraq, 2005.158 s.

Pri bussi: roman /trc.ed. V.Mhrrmli. : : / .- .: , 2007.- 314 . : / -

B.: Nail evi, 2007.-70 s. Rus dilind .. // .- 2005.- 13 .- .1. .- .: , 2007.320 . : / nternetd .- .: , 2007.503 .

www.ans.az www.bizimasr.mediaaz.com

www.kitabklubu.org. www.scond.narod.ru www.wikipedia.org Adil Abdullayeva

120

Aprel

155 illiyi

Ncf By Vzirov 1854-1926

Yaziçi

11

Ncfin özünün xst v bdnc zif olmasi onun vaxtinda mktb getmsin mane olmudur. O, 12 yainda ilk thsilini dini mktbd almi v bir ildn sonra ua hrindki mülkiyy mktbin getmidir. Lakin mülliminin amansiz rftari, uaqlari yerli-yersiz döyüb ignc vermsi yeniyetm gnci mktbdn uzaqlamaa mcbur etmi v o, uadan ayrilaraq 1868-ci ild Bakiya getmidir. O, imtahan verib realni gimnaziyanin II sinfin daxil olmudur. Gimnaziyanin son siniflrind oxuyarkn Ncf laçi bir agird kimi taninmi, htta dövltli uaqlarina drs demkl mul olmudu. 1873-cü ild, 6-ci sinifd oxuyarkn Ncf by 121 Vzirov rus teatrina getmi v teatrla ilk tanilii balanmidir. Bundan sonra Ncf byd milli teatr yaratmaq, ana dilind tamaalar hazirlamaq fikri daha da qüvvtlnmidi. 1873-cü ild Hsn by Zrdabinin rhbrliyi v Vzirovun fal itiraki il Bakida M.F. Axundovun "Haci Qara" komediyasi tamaaya hazirlanmi v shny qoyulmudu. Hl gimnaziyada oxuyarkn Ncf by ilk qlm tcrübsi olan "ti snin, sümüyü mnim" komediyasini v "Qaragünlü" facisini yazmidir. Hmin srlrd köhn cmiyytin xlaq qanunlari, mövcud thsil sistemi, xüsusil dini mktblrdki tdris üsulu tnqid olunmu, pisln-

Azrbaycan dramaturgiyasinin inkiafinda, milli teatrin yaradilmasinda v inkiafinda müstsna rolu olan görkmli xsiyytlrdn biri d Ncf by Vzirovdur. Ncf by Ftli by olu Vzirov 1854-cü il aprel ayinin 11-d Azrbaycanin n gözl gulrindn biri olan ua hrind doulmudur. Uaq ikn hm ailnin air vziyyti, hm d

midi. 1874-cü ild Ncf by Vzirov realni gimnaziyani müvffqiyytl bitirib, thsilini davam etdirmk üçün Peterburqa getmi, lakin burada qariladii uursuzluq onu Moskvaya getmy mcbur etmidir. Moskvaya qayidan Ncf by sentyabrda PetrovskiRazumovski Me v Torpaqünasliq Akademiyasinin Meçilik öbsin daxil olmudur. 1878-ci ild Ncf by Akademiyani bitirrk mebyi ixtisasina yiylnmidir. Qafqaz Caniinliyi Ba darsinin nzdindki Dövlt Mülkiyyti idarsi trfindn Yelizavetpol (Gnc) quberniyasinin Trtr nahiysin III drcli mebyi tyin olunmu, 1880ci ilin iyul ayina qdr burada çalimi v II drcli mebyi kimi rvan quberniyasinin Dilican nahiysind faliyyt göstrmidir. 1885-ci ild müavir Abbas by Haqverdiyevin qizi, gözl trbiy v thsil almi Xurud xanimla evlnmi v bu evlilikdn onun 3 övladi olmudur. Rusiyada inqilabiazadliq hrkatinin yükslii il laqdar olaraq

Ncf by d siyasi etibarsizliqda günahlandirilaraq mebyi vzifsindn azad edilmidir. 1895-ci ild Bakiya köçn Vzirov lazimi imtahanlari verib vkillik vsiqsi almi v mhkmlrd çalimidir. Burada o, uzun müddt ayri düdüyü bdii yaradiciliini da davam etdirmidi. "Daldan atilan da topua dyr"(1890), "Sonraki peimançiliq fayda vermz" (1890), "Adi var özü yox" (1891), "Yaidan çixdiq, yamura düdük" (1895) komediyalarini v Azrbaycan dbiyyati tarixind faci janrinin sasini qoymu "Müsibti Fxrddin" kimi klassik srini yaratmidir. Ncf by 1903-cü ild Baki Dumasina katib seçilmidir. Az sonra hr maarif öbsi risinin müavini tyin edilmi v ziz müllimi Hsnby Zrdabi il birg doma xalqinin maariflnmsi üçün yeni mktblrin, müxtlif trbiy ocaqlarinin açilmasi iind yaxindan itirak etmidir. 1905-ci il inqilabi N.Vzirovun dbi, ictimai faliyytinin genilnmsi üçün münbit zmin ya122

ratmidi. Maarifprvr dib bir trfdn Bakida çixan "Hyat", "rad", "Taz hyat", "Açiq söz" v s. qzetlrd "Drvi" imzasi il felyetonlar yazmi, digr trfdn dram drnklrin rhbrlik etmi, Azrbaycanda teatr sntinin inkiafi, aktyor nslinin yetimsi üçün yorulmadan faliyyt göstrmidir. 1913-cü il noyabr ayinin 15-d "Sfa" maarif cmiyyti Ncf by Vzirovun dbi faliyytinin 40 illiyi münasibtil Bakida tntnli yubiley gecsi keçirmidir. Bu illrd o, "Pul dügünü Haci Frc" komediyasini, "Tz srin ibtidasi" dramini yazmi, böyük fransiz yaziçisi Jan Batist Molyerin "Xsis" komediyasini "Aa Krimxan rdbili", fransiz mzhksi "Vkil Patelen"i is "Dlduz" adi il tbdil etmidir. Keçn srin 20-ci illrindn Vzirov Bakida Knd Tsrrüfati Texnikumunda müllim ilmidir. 1926-ci ilin yayinda N.Vzirov tcrüb mllri aparmaq üçün tlblrl birlikd amaxiya - Çuxuryurda getmi v iyulun 9-da orada vfat

etmidir. Yaziçinin cnazsi Bakiya gtirilmi,

iyulun 12-d dfn olunmudur. dbiyyat

Seçilmi srlri /trt. X. Mmmdov; red. Z. sgrli.- B.: Maarif, 2002.sgrli, Z. Ncf by Vzirov.- B.: ua, 1998.56 s. sgrli, Z. Millt, vtn aiqi: Ncf by Vzirov150 //Azrbaycan.- 2004. 5.-S. 144-147.

291 s.- (Mktb kitabxanasi) srlri /trt. D.Mmmdova; red. . MirhMmmdov, K. Ncf by Vzirov.- B.,1995.328 s. Mmmdova, D. Ncf by Vzirovun yubiley tntnsi //Azrbaycan. 5.- 2004.- S. 148-150. Rus dilind

mdov.- Tkrar nr.- B.: rq-Qrb, 2005.- 421 s.(Klassik Azrbaycan dbiyyati)

, . « ».-.: , 2003.-160 . nternetd www.azerbaijan.new www.azerilobbi.com www.az.wikipedia.org www.bizimasr.mediaaz.com www.elm.az www.kitabxana.iatp.az www.sazeri.iblog.com

Adil Abdullayeva

123

Aprel

120 illiyi

Seyid uinski 1889-1965

Xannd

12

beiyi olan Qarabain v dahi xannd Cabbar Qaryadi olunun çox böyük tsiri olmudur. Böyük sntkar ualilar qarisinda ilk df olaraq 1908-ci ild çixi etmidir. Seyid uinski xüsusi musiqi mktbi bitirmmidir. Lakin o, öz fitri istedadi v bacarii saysind hl gnclik illrind dövrünün mhur musiqiünaslarindan, özündn yali xannd v tarznlrdn musiqi elminin sirlrini drindn öyrnmidir. XX srin vvllrind Zaqafqaziyanin inzibati mrkzi Tiflisd bir sira mdniyyt ocaqlari açildi. 1912-ci ild Tiflisd yaziçi C.Mmmdquluzadnin v maarifçi limirz Nrimanovun tbbüsü il hrin azrbaycanlilar yaayan 124 hisssind ("eytanbazar"da) açilan "Auditoriya" klubunun tkilin Seyid yaxindan kömk göstrmidir. Klubun açilii günü burada uinskinin rhbrliyi il "rq konserti" tkil olunmudur. Seyid uinski konsertdn ld olunan pulun hamisini kluba bailamidi. Seyid bir "messenat" kimi daima hm teatra, hm d teatrda itirak edn artistlr maddi yardim göstrmidir. S.uinski hm d istedadli bir shn ustasi idi. O, 1916-1919-cu illrd Bakida, uada, Tiflisd, Vladiqafqazda, Batumda, Mahaçqalada v Drbndd shny qoyulan opera tamaalarinda müvffqiyytl

Mir Möhsün aa Seyid brahim olu uinski 1889-cu ild aprel ayinin 12-d ua qzasinin Horadiz kndind anadan olmudur. Gnc Seyid ilk thsilini Horadiz mdrssind almi, orani bitirdikdn sonra drzilik snti il mul olmudur. Lakin buna baxmayaraq, hrdn dini mrasimlrd v xalq nliklrind çixi etmidir. Seyidin pekar bir xannd kimi yetimsind Azrbaycanda xanndlik sntinin

çixi etmi, xalqin rbtini qazanmidir. Htta S.uinski 19241926-ci illrd Azrbaycan Dövlt Akademik Dram Teatrinin artisti olmudur. O, teatr tamaalarinda bir çox rollarda çixi etmkl, shn sntinin inkiafina böyük kömk göstrmidir. 1926-ci ild Baki hrind "Böyük rq konserti" tkil edilmidir. Bu konsertd Cabbar Qaryadi olu, Bülbül, uinski, F. Seyid uinski.-Tkmil. tkrar nr .- B.: iq, 1991.- 181 s. Xlilzad, F. "rq musiqisinin bahadiri": [Seyid uinski ­ 115] //Azrbaycan.- 2004.- 13 aprel.S.7. Salmanov, R. rq musiqi dünyasinin incisi Seyid uinskinin xatir gecsi:

li Zülalov, Qurban Pirimov, Saa Oqanezavili, Elolu smayil il birlikd S.uinski d çixi etmi, "Mahur" v "Mani" muamlarini böyük mhartl ifa etmidir. Böyük sntkar hm d görkmli pedaqoq idi. Azrbaycan xanndlrinin böyük bir nsli onun tlbsi olmudur. Seyid uinskiy Azrbaycan musiqi mdniyytinin inkiafi tarixindki xidmtlrin gör dbiyyat

Azrbaycan SSR Xalq artisti adi verilmi, "rf Niani" ordeni v bir sira medallarla tltif edilmidir. Böyük xannd Azrbaycan SSR mkdar müllimi fxri adina da layiq görülmüdür. S.uinski ömrünün son günlrindk öz gözl snti il xalqina sdaqtl xidmt etmi, 1965-ci ilin noyabr ayinin 1-d vfat etmidir.

("Vahid" poeziya evind keçirilmi tdbir haqqinda) //Xalq qzeti.- 2004.13 oktyabr.- S. 8. Seyid uinski //Qaraba xanndlri.- B.: "Azrb. Mdniyytinin Dostlari" fondu, 2005.- S. 20-21. Rus dilind

Vhdzad, S. Böyük münni, mkdar müllim: Seyid uinski xalq musiqisinin çirpinan üryi idi //Azrbaycan mdniyyti v incsnti.2005.- 20 yanvar.- S. 2.

, . //

.-.: . , 1979.- . 150-171. Smay Quliyeva

125

Aprel

80 illiyi

Tofiq Mütllibov 1929-1992

air

13

redaktor olmudur. Sonralar "Azrbaycan gnclri" qzetind dbiyyat, incsnt v mdniyyt öbsinin müdiri vzifsind ilmidir. airin 300-dn artiq eirin mahni bstlnmidir. Onun mhur "Cüclrim" eirinin musiqisini bstkar Q. Hüseynli bstlmidir. T.Mütllibovun srlri dünya xalqlarinin dilind çap olunub yayilmidir. 1981-ci ild Abdulla aiq adina Azrbaycan Dövlt Kukla Teatrinda "Me naili", 1982-ci ild "Danian qayalar" pyeslri, 1984-cü ild Azrbaycan Dövlt Gnc Tamaaçilar Teatrinda is "Cüclrim" alleqorik pyesi tamaaya qoyulmudur. 1968-1990-ci illrd SSR Yaziçilar ttifaqinin Uaq v Gnclr dbiyyati urasinin üzvü olmudur. 1970-ci ild SSR-Çexoslovakiya Dostluu Cmiyyti Azrbaycan öbsi dar Heytinin üzvü seçilmidir. 1955-ci ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvü olmudur. 1986-ci ild Azrbaycan Yaziçilar ttifaqi Tfti Komissiyasinin üzvü seçilmidir. 1988-ci ild "dbiyyat v incsnt" qzeti redaksiya heytinin üzvü seçilmidir. 1989-cu ild Azrbaycan SSR-nin mkdar incsnt xadimi fxri adina layiq görülmüdür. Üç df Azrbaycan SSRnin Ali Soveti Ryast Heytinin Fxri frmani il tltif edilmidir. 1992-ci il noyabrin 2-d Bakida vfat etmidir.

Tofiq Mütllim oglu Mütllibov 1929-cu il aprelin 13-d Naxçivan hrind anadan olmudur. Orta mktbi bitirdikdn sonra ADU-nun Filologiya fakültsind thsil almidir (1958-1963). 1946-ci ild "Zfr" adli ilk eiri "Azrbaycan pioneri" qzetind çixmidir. Mütllibov "Pioner" jurnalinda msul katib, Azrbaycan Dövlt Radio v Televiziya Verililri Komitsind redaktor, böyük redaktor, ba

126

dbiyyat Durnalar qanadinda.-B.: Gnclik, 1992.- 205 s. Babayev, A. Tofiq ömrü nailladi...mkdar incsnt xadimi air Tofiq Mütllibovun anadan olmasinin 75 illiyi Qövsi-qüzeh.- B.: Gnclik, 1990.-170 s. Sevnlrin üryi . ­ münasibtil //Vfa.2004. - 4.- S. 16-19. Vliyev, S. O, yaxiliq qoyub getdi. Yaziçinin arxivindn. (air Tofiq Mütllibov haqqinda) nternetd www.adalet-az.com www.azerbaijan.news.az www.dil-tarixpoeziya.iatp.az www.xalqqazeti.com www.paralel.az www.varliginsesi.com B.: Yaziçi, 1991.-279 s. Vüqarin ngmlri.-B.: Gnclik, 1987.-160 s. //Xalq qzeti.-1999.-26 may- S . 5.

Saqib Mehrliyeva

127

Aprel

265 illiyi

Denis vanoviç Fonvizin 1744-1792 Rus yaziçisi

14

ailsind anadan olmudur. 1755-1762-ci illrd Moskva Universitetinin nzdind gimnaziyada oxumudur. 1762-ci ild Peterburq hrin köçmü, trcümçilik il mul olmudur. "Xzindar tülkü" (1762) tmsilind v "Nökrlrim mktublar"inda (1764-1766) thkimçiliy tnqidi münasibt öz ksini tapmidir. Onun "Briqadir" (1768-1769) mit komediyasinda cnbi mdniyyt sitayi masqaraya qoyulur. dbiyyat Seçilmi srlri.- B.: Srq-Qrb.-2006.-157 s. Rus dilind ..: .-1989.-607 . ; ; ; ..: .1987.-268 . Prvan Qurbanova 128 "Nadan övlad" (nri 1783, tamaasi 1782) satirik komediyasinda thkimçilik, zadgan xlaqi, hakim tbqlrin kütbeyinliyi ifa olunur. Fonvizinin publisistik mqallri, xatirlri var. Yaradiciligi realist rus dbiyyati v teatrin inkiafina güclü tsir göstrmidir. 12 dekabr 1792-ci ild Peterburq hrind vfat etmidir.

Rus dbiyyatinda maarifçi realizmin görkmli nümayndsi kimi taninan, milli komediyanin banisi Fonvizin Denis vanoviç 14 aprel 1744-cü ild zadgan

Aprel

120 illiyi

Çaplin Çarls Spenser 1889-1977

16

il müqavil balami, 1914-cü ild "Dolanacaq pulu qazanarkn" qisametrajli kinokomediyasinda ckilmidir. M.Sennetin qisametrajli komediya filmlrind itiraki, Çaplinin komik ustaliinin inkiafi üçün mktb olmudur. Çaplin 1914-ü ild rejissorluq faliyytin balami, sonralar sasn öz filmlrind aktyor, rejissor, çox vaxt hm d bstkar kimi çixi etmidir. Çaplinin yaradiciliinda qrotesk v parodiya üslublari, elc d, pantomima, xalq teatri, müzik holl v sirk sntlrinin ifad vasitlri hmiyytli yer tutmudur. 1915-1918-ci illrin filmlrind "Sfil", "", "Müzik-holl axami", "Avantürist", "Borc dükani", "Sakit 129

Amerika rejissoru

16 aprel 1889-cu ild Londonda anadan olmudur. Çarls Çaplin - amerika rejissoru, aktyoru, ssenaristidir. Mnc ingilisdir. Müzik-holl aktyorlari ailsindndir. 8 yaindan shnd çixi etmy balamidir. 19071912­ci illrd F.Karnonun pantomimo truppasinda istedadli komediya aktyoru kimi yetimidir. Çaplin 1913-cü ild M.Sennetin rhbrlik etdiyi "Kestoun" irkti

küç", "Mühacir", "t günü", "Silahi çiynin al" v "Balaca"(1920) filmind komediya formasinin kamilliyin nail olm udur. Çaplinin filmlrind komiklik facilikl qovuur, onun qhrmani kapitalist cmiyyti trfindn rdd olunmu yoxsullar dünyasini tcssüm etdirmidir. Çaplin 1923-cü ildn tammetrajli "Parisli qiz" (1923), "Qizila hrislik" (1925) v "Sirk" (1928) filmlrini çkmidir. Dünya kinokomediyasinin incilri sayilan bu filmlrd burjua cmiyytinin ifasi sad v mzlum adamlara drin mütssirlik duyusu il uyudurulmudur. "Balaca adam"in sadt ümidlrinin qeyri-reallii, onun ictimai daltsizlik

leyhin mübarizsinin facisi smrsizliyini ks etdirn "Böyük hrin iiqlari" (1931) v "Yeni yyamlar" (1935) filmlrind komediya rtliliyi qhrmanin mhbbt yolunda tamaaçilari riqqt gtirn mtanti, zirklik v tdbirliliyi, yüksk humanizmi vhdt tkil edir. "Böyük diktator"(1940) satirik filmi Çaplinin yaradiciliinda v onun qidsinin tkamülünd mühüm mrhldir. Çaplinin kapitalizm cmiyytinin riyakarliini ifa edn "Müsyo Verdi" (1947) fil-

mi AB-in mürtce dairsinin qzbin sbb olmudur. "Shn iiqlari" (1952) filmind müllifin incsnt v istedad, mhbbt v qocaliq haqqinda düünclri poetik ksini tapmidir. Çaplin tqiblr nticsind Hollivudu trk etmi, 1952-ci ild sveçry köçmüdür. O,1957ci ild Böyuk Britaniyada, amerikan hyat trzini satira atin tutan kdrli "Kral Nyu-Yorkda" filmini, 1967-ci ild is "Honqkonqlu qrafinya" romantik komediyasini yaratmidir. dbiyyat

1982-ci ild böyük Britaniya televiziyasinda Çaplinin ilk komediya filmlri üzrind nec ilmsi bard "Film nec yaranir" sndli film çkilmidir. Dramatik, lirik v yumoristik shnlri v vziyytlrin üzvi uyarlii Çaplinin filmlrinin n diqqtlayiq chtlrindndir. Böyük artist, humanist, rejissor olan Çaplin dünya kinosunun inkiafina böyük tsir göstrmidir. O, 25 dekabr 1977-ci ild vfat etmidir.

Shn iiqlari.- B.: Gnclik.-1973.-119 s. / . c. , ..: .-1990.-.1.-350 . ; .2.-348 . , . : / . .Rus dilind .- .: , 1990.669 . , . ? / // .1977 .-23 .- . 8. , . / // .1978 .-8 .- .10. , . / // .- 1978.- 27 .- .14.

Prvan Qurbanova

130

Aprel

75 illiyi

Ramiz Mirili 1934

16

bind hm kamançadan, hm d musiqi nzriyysi fnnindn drs demidir. O, 1957-ci ild Ü.Hacibyov adina Azrbaycan Dövlt Konservatoriyasinda Cövdt Haciyevin sinfind Bstkarliq öbsind thsil almidir. R.Mirili oxuduu illrd Azrbaycan Teleradio Verililri Komitsinin Xalq Çali Altlri Orkestrind birinci kamança vzifsini tutmudur. Bu dövrlrd bstkar fortepiano üçün prelyüdlr, sonatino, simfonik poema, simli kvartet, romanslar bstlmidir. 1964-cü ild o, keçmi SSR Bstkarlar ttifaqina üzv qbul olunmudur. R.Mirili uzun illr F.mirov adina Azrbaycan Dövlt Mahni v Rqs Ansamblinin bdii rhbri olmudur. 1964cü ild o, Azrbaycanda 131

Bstkar

Bstkar R.Mirili 1934cü il aprel ayinin 16-da Naxcivan hrind anadan olmudur. 1937-ci ild Üzeyir Hacibyovun tbbüsü il Naxçivanda açilan ilk musiqi mktbind kamança sinfind thsil almi, mktbi bitirdikdn sonra Bakida Asf Zeynalli adina Orta xtisas Musiqi mktbinin Xalq Çali Altlri öbsinin birbaa II kursuna qbul olunmudur. 1954cü ild mktbi bitirib Naxçivan hrin qayitmi, uaq musiqi mkt-

ilk df olaraq mahni janrinda yalli rqs ritmin müracit etmi v "Bayram axamlarinda" mahnisini yazmidir. Mahni onun n sevimli janridir. O, 300-dn çox mahninin müllifidir. Muamlarimiza drindn yiylnn Ramiz mürkkb ladlarimizdan istifad edib "Oxu tar", "Oxu bülbül" kimi vokal srlr yaratmi, 1981-ci ild C.Mmmdovun librettosu sasinda "Qaçirilmi qiz" operettasini yazmidir. Bstkar "Gl qohum olaq" operettasinin da müllifidir. R.Mirili teatr v kino janrlarina da müracit etmi, .ylislinin "Nmkar bibim", Teymur Elçinin "Qar qiz" v s. bir sira bu kimi dram srlrin musiqi bstlmidir.

C.Cabbarli adina "Azrbaycanfilm" kinostudiyasinda A.Babayevin "Alma almaya bnzr", T.Taizadnin "Evd kii var", E.Qasimovun "Köhn br", .kbrovun "Shrasiz gec" kinofilmlrin, S.Rüstm, Naxçivan MR-si, T. Mütllibov haqqinda filmlrin, "Bacariqli llr" adlanan sndli filmin, uaqlarin sev-sev baxdiqlari "Tiq-tiq xanim", "Dost axtatiram", "Kirpi Azrbaycan, dünyam mnim [Not]: fortepiano il oxumaq üçün mahnilar.B.: iq, 1978.- 49 s. Kamança mktbi [Not]. - B.: Azrnr, 1970.118 s. Bünyadov, T. Hikmti heyrtdi...: (Bstkar Ramiz Mirilinin anadan olmasinin 70 illiyi haq.)

v alma" v s. cizgi filmlrinin musiqisi R.Mirilinindir. Nizami Gncvinin qzlin solist, xor v simfonik orkestr üçün "Peymbrin trifi" vokal poemasini (1997), "Qzlxan" bdii filmin musiqi bstlmidir. Bstkar pedaqoji faliyytl d mul olmudur. O, 1986-ci ildn dosent, 1993-cü ildn is professordur. dbiyyat Mahnilar [Not]: fortepiano il oxumaq üçün.- B.: Azrnr, 1968.-16 s. Oxu tar [Not]: fortepiano il oxumaq üçün mahnilar.- B.: iq, 1981.32 s. //Yeni Azrbaycan.2004.- 3 iyun.- S. 5. Qocayeva, A. Yaratdiqlari il yaayacaq bstkar : [Ramiz Mirili il söhbt] Rus dilind ..-..: , 1973.-45 s

Musiqi mdniyytimizin inkiafindaki xidmtlrin gör R.Mirili Naxçivan MR-in mkdar incsnt xadimi (1974), Azrbaycan Respublikasinin mkdar incsnt xadimi (1982), Azrbaycan Respublikasinin Xalq artisti (1990) v "öhrt" ordenin layiq görülmüdür.

Snin birc tbssümün [Not]: fortepiano il oxumaq üçün mahnilar.- B.: Azrnr, 1973.- 45 s.

//Respublika.dekabr.- S. 4.

2004.-3

[]: -

Smay Quliyeva

132

Aprel

115 illiyi

Rza Thmasib 1894-1980

20

1934-1937- ci illrd Thmasib Moskva Dövlt Kinematoqrafiya nstitutunun rejissorluq fakültsind thsil almidir. Sovet kinosunun görkmli, bnzrsiz xadimi S.Eyzenteyin ona Moskvada birg ilmyi tklif ednd "Mn Azrbaycanda daha çox ehtiyac var"- deyrk vtn qayitmidir. O, M.zizbyov adina ADDT-nin shnsind "eyx Snan", "Vfa", "Sevil", "Madrid" v baqa pyeslri uurla tamaaya qoymudur. R.Thmasib eyni zamanda kino sahsind d böyük yaradiciliq yolu keçmidir. Onun "Azrbaycanfilm" Kinostudyasinda Hacibyovun "Arin mal alan" komediyasi, "On birdn biri", "Sbuhi", "Bakinin iiqlari", "Mahni bel yaranir", "Onu bailamaq 133

Rejissor

Rza Thmasib ­ Azrbaycan aktyoru, rejissoru, pedaqoq, Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi 1894-cü ild aprelin 20-d Naxçivanda anadan olub. 1910-cu ild Tbilisi hrind azrbaycanli aktyorlar truppasinda, sonra Baki hr neftmdnlrind ilmi, 1917-1920-ci illrd is yenidn ana vtni Naxçivana qayidib müllimlik etmidir. Onun ilk müstqil rejissor ii Naxçivan teatrinda C.Mmmdquluzadnin "Ölülr" pyesi il baladi. Daha sonra Tbilisi v Yerevan teatrlarinda aktyor v rejissor ilmidir.

olarmi" filmlri tamaaçilarin rbtini qazandi. 1937-ci ildn R.Thmasib ömrünün axirina kimi M.liyev adina AD-da müllim kimi çalimi, aktyor snti kafedrasinin müdiri olmudur. R.Thmasib mktbi el sntkarlar yetidirmidir ki, onlar bu gün d ölkmizin teatrlarinda, "Azrbaycanfilm"kinostudiyasinda, radio v televiziyada, Azrbaycan Dövlt Mdniyyt v ncsnt Universitetind böyük uurla ilyirlr. R.Thmasib 1946-ci ild Azrbaycan mkdar incsnt xadimi, Xalq artisti, dövlt mükafati laureati adlarina layiq görülmüdür. 1980-ci il 14 fevralda Bakida vfat etmidir.

dbiyyat Thmasib, T. R. Thmasib .- B., 2005.- 272 s. Aliqizi, M. Snt iii: [Rza Thmasib v baqa korifeylr haqqinda] //Azad Azrbaycan.2008.- 16 mart.- S. 7. "Bir ail": Sevimli kinolarimiz: Kadrarxasi: Sovet kinosunun ulduzu Lyubov Orlova Azrbaycan filmind: [Ssenari müllifiMir Clal, quruluçu rejissor R.Thmasib olan eyni adli film haqqinda] //Ekspress.- 2007.-24-26 fevral.- S.18. Qhrmanov, . Mnali ömrün iziyl: [Rza Thmasib- 110] //Yeni Azrbaycan.- 2004.- 10 iyul.S. 6. "Mahni bel yaranir": Sevimli kinolarimiz: Kadr arxasi: [Ssenari müllifi R.Thmasib v Roman Fatiyev] //Ekspress.2007.- 10-12 fevral.- S. 18. Shn onun hyati idi...: [mkdar incsnt xadimi, Xalq artisti R.Thmasibin 113 yainin tamam olmasi haqqinda] //Xzr qzeti.- 2007.- 21 aprel.- S. 19.

Günay Sfrova

134

Aprel

80 illiyi

Çingiz Hüseynov 1929

Yaziçi

20

rini clb etmidi. Yaziçi öz srlrind ciddi xlaqi problemlrdn bhs edir, oxuculari mnvi tmizliy, saflia çairir. Yaziçi 1978-ci ild filologiya elmlri doktoru, 1979-cu ild professor adina layiq görülmüdür. Müllif 1981-ci ild yazdii "Ftli fthi" romanini M.F.Axundova hsr etmidir. Moskvada yaayibyaradan Çingiz Hüseynovun Azrbaycan dbiyyatina, dbiyyatin nzri problemlrin dair monoqrafiyalari, dbitnqidi mqallri vardir. dbiyyat Ftli fthi: Roman.- B.Yaziçi, 1986.- 712 s. Rus dilind .., 1980. Mtant brahimova 135 Ç.Hüseynov M.. Sabir, C.Mmmdquluzad, S.Vurun, H.Mehdi, bülhsn v baqalarinin srlrini rus dilin trcüm etmidir. dibin srlri bir sira xalqlarin dillrin trcüm edilib, povest v hekaylri Bolqaristan, Pola, Macaristan, Çexoslavakiya, ADR v AB-da nr olunmudur. Ç.Hüseynovun yüksk ixtisasli kadrlarin hazirlanmasinda çox böyük xidmtlri vardir.

Çingiz Hsn olu Hüseynov 1929-cu il aprel ayinin 20-d Baki hrind anadan olmudur. Ç.Hüseynovun "Novruzgülü" povesti hl 60ci illrin vvllrind dbi ictimaiyytin nzAdalar: Hekaylr v povestlr.-B.:Gnclik.-1980. - 308 s.

Nbiyev, B. Söz ürkdn glnd .- B.: Yaziçi, 1984.- S.99-104.

Aprel

445 illiyi

Vilyam ekspir 1564-1616

23

matika mktbind thsil almidir. ekspir 80-ci illrin sonunda Londona glmi, teatr mühitind dolami, pekar aktyor, az sonra is dramaturq kimi faliyyt göstrmidir. Yaradiciliinin n smrli illri Londonun mhur teatrlarindan olan "Qlobus" la balidir. Vilyam tqribn 1612-ci ild Londonu trk edrk Stratforda qayitmi, ömrünün sonunadk burada yaami v üç ildn sonra vfat etmidir. ekspir 37 pyesinkomediyalarin, tarixi dramlarin, facilrin, dbiyyat Rhimli, E. Azrbaycan dilind danian ekspir nternetd www.sekspir.wordpress.c om www.wikipedia.org

ngilis dramaturqu

habel "Venera v Adonis" (1593), "Lukretsiya"(1594) poemalarinin, çoxlu sonetlrin müllifidir. "Hamlet", "Otello", "Makbet", "Kral Lir" kimi srlr Qrb dbiyyatinin incilri sayilir. Azrbaycanda ilk df ekspirin "Otello" facisi 1903-cü ild N.Vzirovun trcümsind uada oynanilmidir. Hmin sr 1910-cu ild Bakida tamaaya qoyulmudur v dflrl Milli Teatrin shnsind oynanilmidir.

Dahi ingilis dramaturqu v airi Vilyam ekspir 1564-cü il aprel ayinin 23-d Stratford-onEyvon hrind anadan olmudur. Uaqliq, gnclik illrini doma hrind keçirmi, qramSeçilmi srlri : 2 cildd -B.: Öndr, 2004.- (Dünya uaq dbiyyati) www.biyografi.net www.xariciedebiyyat.azer iblog.com

//Mdni-maarif.- 2005. 8.- S. 37.

Adil Abdullayeva

136

Aprel

95 illiyi

Mmmd Bürcliyev 1914-1994

Aktyor

25

inkiafina hsr etmi, 60 il müddtind zngin v bitkin obrazlar yaratmaqla tamaaçi qlbin yol tapmi v sntsevrlrin rbtini qazanmidir. O, M.brahimovun "Kndçi qizi", S.Vurunun "Frhad v irin", C.Mmmdquluzadnin "Ölülr" v baqa tamaalarda gözl obrazlar yaratmidir. "Mn ki, gözl deyildim", "Dli Kür" filmlrin çkilmidir. Gözl yumor ustasi kimi taninan sntkar hyat hqiqtlrini snt dili il xalqa çatdirmaq üçün var qüvvsi il çalimidir. dbiyyat Hqiqt duyusu //dbiyyat v incsnt.1990.-28 sentyabr.- S.7. Xo ovqat da bir nemtdir //Kommunist.-1989.-12 mart.- S. 4. Aktyorun rejissorluq faliyyti nticsind neç-neç dbi sr Gnc teatrinin shnsind müvffqiyytl tamaaya qoyulmudur. Shn fdaisi Mmmd Bürcliyev 1958-ci ild Xalq artisti adina layiq görülmüdür. O, uzun illr Azrbaycan Teatr Xadimlri ttifaqinin Gncbasar öbsinin sdri olmudur. Görkmli aktyor M.Bürcliyev 1994-cü il noyabrin 25-d 81 yainda vfat etmidir.

Azrbaycan Respublikasinin Xalq artisti Mmmd smayil olu Bürcliyev 25 aprel 1914 -cü ild ki hrind anadan olmudur. Teatr sntin 30-cu illrd qdm basan M.Bürcliyev hyatinin n mnali calarini Gnc Dövlt Dram Teatrinin lsgrli, Ç. srin dizlrini qatlayan kii: M.Bürcliyev-80 //Mdniyyt.1994.-23 aprel.-S. 2.

nqilab. Kollektivin istedadli üzvü: /M.Bürcliyev haqqinda/ //dbiyyat v incsnt.-1984.- 7 dekabr.- S. 7. Elmira irliyeva

137

Aprel

90 illiyi

jdr brahimov 1919-1993

Kinorejissor

29

brahimov jdr Mütllim olu 1919-cu il aprel ayinin 29-da Türkmnistanin Aqabad hrind fhl ailsind anadan olmudur. Skkiz yainda atasini itirdiyindn krpic zavodunda fhllik etmi, 11 yainda orta mktb daxil olmu, mktbin özfaliyyt drnyind ciddi çalimidir. 1937-ci ild Aqabadda Azrbaycan MusiqiliDram Teatrinda aktyorluq etmi, eyni zamanda teatr

mktbind thsil almidir. .brahimov 1942-ci ilin martinda ordu siralarina çairilmidir. Aqabadda piyada hrbi mktbi, sonra lahidd zabitlr mktbini leytenant rütbsi il bitirmidir. kinci Dünya müharibsind yaralandiina gör 1945-ci ild ordudan trxis olunmudur. Bundan sonra 1945-1946-ci ild Türkmnistan Dövlt Filarmoniyasinda direktor müavini vzifsind çalimidir. 1946-1952-ci illrd Ümumittifaq Dövlt Kinematoqrafiya nstitutunun Rejissorluq fakültsind thsilini davam etdirmidir. Bir müddt Aqabad kinostudiyasinda ilmi, "Firuz" (1953), "Xzrin rqind" (1953) mnzr filmlrinin rejis138

soru olmudur. Sonra 1954-1959-cu illrd Baki Kinostudiyasinda faliyyti dövründ "Bir mhllli iki olan", "Onun böyük üryi" bdii filmlrini çkmidir. Sonralar çkdiyi "26 Baki Komissari" (1966), "Ulduzlar sönmür" (1960), "Urk msllri"(1973), "Mhbbtim, kdrim mnim" (1978) filmlri onun kino rejissoru kimi yüksliini göstrir. Vyetnam Demokratik Respublikasina ezamiyytd olduu müddt rzind ilk milli kino mktbinin yaradilmasinda, milli aktyor v rejissor kadrlarinin hazirlanmasinda fal itirak etmidir. O, 1959-1962- ci illrd kino snti msllri üzr mslhtçi v Hanoy kino mktbind müllim ol-

mudur. Burada onun rhbrliyi v yaxin kömyi il "Bir payiz gününd", "Cüllüt" (1962), "ki sgr" filmlri çkilmidir. 1962-ci ildn "Mosfilm" kinostudiyasinda quruluçu rejissor ilyir. "Mosfilm" kinostudiyasi ba bdii urasinin üzvü, rejissorlar bölmsinin sdr müavini olmudur. .brahimov Moskva Mdniyyt nstitutunda kinorejissorluq üzr müVyetnamda gördüklrim.B.: Azrnr, 1964.-120 s. brahimov, . Moskvada anildi: (Azrbaycanin taninmi kinorejissoru,

llim, "Azrbaycanfilm" kinostudiyasinda bdii rhbr, "Türkmnfilm" v "Qazaxfilm"in çkdiklri bir sira filmlrin bdii rhbri olmudur. Bdii yaradicilia 1948 -ci ild "Türkmnistan" jurnalinda çap etdirdiyi "Möcüz" hekaysi il balamidir. Bundan sonra hekay, oçerk, povest v ssenarilrini rus, türkmn v Azrbaycan dbiyyat Gün alayir.- B.: Azrnr, 1978.- 96 s. Azrbaycanin Xalq artisti, professor .brahimovun 85 illiyin hsr olunmu Rus dilind

dillrind yazib yaratmidir. jdr brahimov xidmtlrin gör 1971-ci ild "rf niani", 1976ci ild "Qirmizi mk Bayrai", 1979-cu ild "Xalqlar dostluu" ordenlri il, elc d 1962-ci ild Vyetnamin drcli "mk ordeni" v "Dostluq" medali il tltif edilmidir.

xatir gecsi haqqinda) //rq.- 2004.- 12-19 may.- S. 2.

a .- .: , 1966.48 .

.-.: , 1970.- 280 . Samir Eminova

139

1 may Gün çixir 04:55 Gün batir 20:36 31 may Gün çixir 04:13 Gün batir 21:04

2009

lamtdar v tarixi günlr

C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

3. Bynlxalq Söz v Mtbuat azadlii Günü 8. ua rayonunun ial günü 9. Faizm üzrind Qlb Günü 10. Ümummilli lider Heydr liyevin doum günü 10. Heydr liyev Fondunun yaranmasinin 5 illiyi 15. Bynlxalq Ail Günü 18. Bynlxalq Muzylr Günü 18. Laçin rayonunun ial günü 28. Rspublika Günü

ua v Lacinin ial günü

ua Qaraba silsilsind 14001500 metrdn çox yükskliy malik hamar platoda yerlir. Da-iqlim kurortudur. Müxtlif növ tikinti materiali yataqlari v mineral su bulaqlari (Tursu v irlan) var. Laçin rayonu n yüksk da rayonlarindan biridir. n hündür nöqtsi dniz sviyysindn 3594 m yüksklikd yerln Qizilboaz daidir. Rayonda 127 yaayi mntqsi yerlir. Hr iki rayonun razisi 1992-ci ild ermni silahli dstlri trfindn ial edilmidir.

21 aprel21 may

Bua bürcünün Niani Yerdir. Veneranin himaysinddir. Günin Bua bürcündn keçdiyi dövrd doulanlar tbitc emosional olurlar.

May

140

Yaziçi Mlikzad si Abbas olunun (01.05.1934) anadan lmasinin 75 illiyi Azrbaycan Dövlt mükafati laurati, tnqidçi, dbiyyatünas, prfssr Syidv Yusif Mirhmd olunun (02.04.1929) anadan lmasinin 80 illiyi Bynlxalq Söz v Mtbuat azadlii Günü (03.05.1993) talyan diplmati, yaziçi v tarixçisi Makiavlli Nikklnun (03.05.146922.06.1527) anadan lmasinin 540 illiyi Yaziçi kbrv Mhmmd Hmz olunun (Mmmd kbr) (05.05.190911.11.1974) anadan lmasinin 100 illiyi SSR Xalq artisti, Dövlt Mükafati laurati, bstkar Hacibyv Soltan smayil olunun (08.05.1919-19.09.1974) anadan lmasinin 90 illiyi ua rayonunun ial (08.05. 1992) günü Faizm üzrind qlb günü (09.05.1945) Akadmik Cfrv Mmmd Cfr Zynalabdin olunun (Mmmd Cfr) (09.05.1909-11.05.1992) anadan lmasinin 100 illiyi Ümummilli lider Heydr liyevin doum günü (10.05.1923-12.12.2003) Azrbaycanin mkdar mühndisi, SSR dövlt mükafati laurati Lmbranski li Cmil olunun (10.05.1914-01.05.1999) anadan lmasinin 95 illiyi Prfssr Qurbanv amil Dünyamali olunun (10.05.1934) anadan lmasinin 75 illiyi Heydr liyev Fondunun yaranmasinin (10.05.2004) 5 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Abdullayev Namiq Vahid olunun (10.05.197409.02.1993) anadan olmasinin 35 illiyi ngilis yaziçisi Vyniç tl Lilianin (11.05.1864-28.07.1960) anadan lmasinin 145 illiyi 141

"Dinc dalar" Beynlxalq ekspedisiyasinin üzvü Mursaqulov Sridann Azrbaycanin dövlt bayraini dünyanin n uca zirvsi olan Everest sancmasinin (12.05.1999) 10 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi air fndiyv Hikmt Ziya olunun (Hikmt Ziya) (13.05.1929-02.08.1995) anadan lmasinin 80 illiyi Bynlxalq Ail Günü (15.05.1994) Azrbaycanin Xalq artisti fqanli Rzanin (15.05.1899-09.11.1973) anadan olmasinin 110 illiyi Nasir, dramaturq liyev Hmid Frhad olunun (Hmid Arzulu) (15.05.1939) anadan olmasinin 70 illiyi air, dbiyyatünas hmdov Elburus (17.05.1944) anadan olmasinin 65 illiyi Bynlxalq Muzylr Günü (18.05.1977) Laçin rayonunun ial (18.05.1992) günü Azrbaycanin Milli Qhrmani Haciyev Fikrt li olunun (19.05.1964-04.05.1992) anadan olmasinin 45 illiyi dbiyyatünas, prfssr Hkimv Mürsl smayil lunun (20.05.192919.04.2006) anadan lmasinin 90 illiyi Fransiz yaziçisi nr d Balzakin (20.05.1799-18.08.1850) anadan lmasinin 210 illiyi Görkmli dbiyyatünas alim sgrv Salman Mmmdmin olunun (Salman Mümtaz) (20.05.1884-1938) anadan lmasinin 125 illiyi Azrbaycanin Xalq yaziçisi brahimv Hüsyn Mhmmdli olunun (23.05.191910.04.2008) anadan lmasinin 90 illiyi air Mhdizad Abbasqulu labbas olunun (Abbas Shht) (24.05.187411.07.1918) anadan lmasinin 135 illiyi 142 Misir olunun (hmd Elburus)

air, folklorünas Kmali li kbr olunun (24.05.1944-01.08.1996) anadan olmasinin 65 illiyi Trcümçi, publisist Bayramov Adilxan Hüseynli olunun (24.05.1949) anadan olmasinin 60 illiyi Publisist, teatr xadimi Hacinski Mehdiby Süleyman olunun (24.05.187918.06.1941) anadan olmasinin 130 illiyi air, yaziçi Sadiqzad Umgülsüm bülziz qizinin (24.05.1899-1946) anadan olmasinin 110 illiyi dbiyyatünas Mmmdov Hüseynqulu Mmmd Mmmdli) (24.05.1919) anadan olmasinin 90 illiyi olunun (Hüseynqulu

dbiyyatünas, air Zkiyev mamddin ahverdi olunun (24.05.1939) anadan olmasinin 70 illiyi Zaqafqaziya Müslmanlari Ruhani darsinin yaranmasinin (25-28.05.1944) 55 illiyi Azrbaycanin Xalq yaziçisi, mkdar incsnt xadimi fndiyv lyas Mhmmd olunun (26.05.1914-03.10.1996) anadan lmasinin 95 illiyi dbiyyatünas, publisist, prfssr Xuluflu Vli Mmmdhüseyn olunun (Vli Xuluflu) (26.05.1894-1938) anadan lmasinin 115 illiyi Rspublika Günü (28.05.1918.) Azrbaycanin Xalq artisti, kaman ustasi liyev Habil Mustafa olunun (29.05.1929) anadan olmasinin 80 illiyi Rus yaziçisi Lnv Lnid Maksimviçin (31.05.1899-08.08.1994) anadan lmasinin 110 illiyi

143

May

75 illiyi

si Mlikzad 1934-1995

Nasir

1

tirdikdn sonra M.zizbyov adina Azrbaycan Snaye nstitutunun Neft-kimya fakültsind thsil almidir (19521957). dbi yaradicilia balayan si Mlikzad "Ulduz" jurnali redaksiyasinda publisistika öbsinin müdiri, msul katib (1966-1973), C.Cabbarli adina "Azrbaycanfilm" kinostudiyasinda ssenari redaksiya heytinin üzvü (1974-1976), "Azrbaycan" jurnali redaksiyasinda nsr öbsinin müdbiyyat illiyi münasibtil //Azrbaycan.-2004.-2 iyun.S. 8. si Mlikzadnin xatirsi anildi: [Yaziçi haqqinda] //Yeni Azrbayçan.2003 .-7 fevral.-S. 4. diri (1976-1980), "Ulduz" jurnali redaksiyasinda nsr öbsinin müdiri (1980-1981), "Mozalan" satirik kinojurnalinda böyük redaktor ilmidir (1983-1985). 1990-ci ildn ömrünün sonunadk "Azrbaycan Mdniyyt Fondunun" Qaraba filialinin sdri vzifsind çalimidir. si Mlikzad 1995-ci il mayin 12-d Bakida vfat etmidir.

Mlikzad si Abbas olu 1934-cü il mayin 1d Azrbaycanin Acabdi rayonunda anadan olmudur. Burada Xalfrddin orta mktbini biDolaiin novruz bayrami.- B.: Gnclik.1992.-119 s. ehli çmnlrin iii.B.:Yaziçi,-1991 .-304 s. Quliyeva, Z. Xatir geçsi: [si Mlikzadnin 70

Paayev, Q., brahimqizi, G. Bdii nsrimizd si Mlikzad nfsi: si Mlikzad-70 //Vfa.- 2004.4.- S.20- 21.

Mlaht Hsnova 144

May

80 illiyi

Yusif Syidv 1929

2

Yusif Mir hmd lu yüz qdr srin, cümldn 30-dn ç kitbin (mnqrfiy, drslik v drs vsitlrinin) müllifidir. Y.M.Syidvun lmi yrdicilii çchtlidir. ncq sintksis prblmlrin tdqiqi nun fliyytind ss yr tutur. , bu shd n görkmli mütssislrdn ­ türklqlrdn hsb lunur. nun 1950-ci illrd yzdii ilk srlrind fli trkiblrin qrmmtik mhiyyti çilmi, trkiblrl budq cümllrin ynildirilmsinin byktiv v subyktiv sbblri, flsfi sslri müyyn dilmi v bu, ntic tibril cüml il fikri, dil il tfkkürü, frm il mzmunu ynildirmk kimi qiymtlndirilmidir. Y.Syidv türklgiyd trkib v budq 145

dbiyyatünas

cüml mslsind üç mövqyin lduunu müyynldirmi v bu bölgü snrlr mürkkb cüml v trkiblr hqqind yziln srlrin, dmk lr ki, hmisind qyd-rtsiz tkrr dilmidir. zrbycn dilçiliyind sintktik lqlrin lmi sslrl gni tdqiqi Y.Syidvun di il blidir. , tbsizlik v tblilik lqlrinin bütün sintktik vhidlr üzr (söz birlmsindn mürkkb cümly qdr) tzhür hllrini müyyn tmi, bu shd bir sir yni fikirlr irli sürmüdür. Y.Syidv zrbycn dili triin dir d smrli tdqiqtlr prir: "Nsiminin srlri zrbycn dbi dilinin trii bidsi kimi", "Dstni-hmd Hrmi" hq-

Yusif Mirhmd olu Syidv 1929-cu il may ayinin 2-d Nçivn MR-da rur rynunun Yngic kndind ndn lmudur, fillgiy lmlri dktru, prfssrdur, BDU-nun zrbycn dili v dbiyytinin tdrisi mtdiksi kfdrsinin müdiridir. Dövlt mükfti lurti v mkdr lm dimi 50 ildir ki, pdqji v lmi-tdqiqt ii il mul lur. Y.M.Syidv dilçiliyin nzri v ttbiqi prblmlrin hsr dilmi iki

qind bzi qydlr, "Kitbi-Dd Qrqud"un dilind sd cüml (inkif sviyysi), "Dövrün (XII-XIX srlr) ir dilin ümumi bir nzr", "Nsiminin dilind söz birlmlri", "Nsimi dilind sy", "Nsimi dilind vzlik", "Nsimi dilind tbli mürkkb cüml", "dbi siyyt v dil" v s. mqllri dbi dil trii v trii qrmmtik shsind knkrt mühid v trilrin mhsuludur. Y.Syidv "Yziçi v dil" prblmi il d müntzm mul lur. nun bu shdki tdqiqlri iki istiqmtddir: dbi-bdii dil, nun inkif myllri v yllri; yziçilrin söz, dil, bdii dil hqqind fikir v mülhizlri. Y.Syidv bir sir mqllrind, üsusn "Klssik zrbycn irlri söz hqqind" (1977), "Yziçi v dil" (1979), "Sözün öhrti» (1981), "Sözün qüdrti» (1988), "Sözün hikmti" (1989) v s. mnqrfiylrind XI srdn blyrq srimizin 90-ci illrin qdr zrbycn yziçilrinin söz v snt hqqind, dil v nun insn hytind, c-

miyytd rlu, hmiyyti brd fikirlrini tplyib sistm slmi, dbi-trii rdicilliql tsvir v thlil tmi, lqin dilçilik, qismn d dbiyytünsliq v sttik görülrinin yicm salnmsini yrtmidir. Y.Syidvu bir dilçifillq kimi sciyylndirn ss üsusiyytlrdn biri d nun dbi prssi rdicil izlmsi, lis dbi tdqiqlr myilli lmsidir. Tsdüfi dyildir ki, , tlblik illrindn blyrq sirf dilçilik tdqiqlri il müvzi, dbi-tnqidi srlrini d çp tdirir ki, bunlrin bir qismi "dbi tnqid v bdii dil" (1986), "y ulu düny" (2003) kitblrind öz ksini tpmidir. , zrbycn fillgiysin vhid lmi yrdiciliq shsi kimi bir v bl hsb dir ki, yziçinin dilin nzr ytirmdn, nun ustliini, nun yrdiciliinin mhiyytini çmq lmz. Y.Syidvun srlrinin 15 cildliyi çp hzirlnmidir. Bunlrdn hr biri 600 shif hcmind ln yddi cildi nr lunmudur. 146

Y.M.Syidv lmi rdktr kimi d böyük i prir. nun rdkt tdiyi srlrdn bir nç misl: ds. .Q. Hsnvun "zrbycn dilind müyynlik v qyri-müyynlik ktqriysi" (1970), prf. N.N.Mmmdvun "zrbycn dilçiliyinin nzri sslri" (1971), prf. .Z.bdullyvin "Müsir zrbycn dilind tbli mürkkb cümllr" (1964, 1974), prf. F.R.Zynlvun "Türk dillrind nitq hisslrinin tsnifi" (1957), prf. .M.Qurbnvun "Müsir zrbycn dili" (1985), prf. H..Byrmvun "zrbycn dili frzlgiysinin sslri" (1978), .Cbbrvun "Bdii dbiyytd brzlar" (1986) v s. Bu kitblrin bir qismi Y.M.Syidvun giri sözü il blnir. Y.M.Syidv spirnt illrindn blyrq, 50 ildir ki, BDU-d mühzirlr uyur. , zrbycn dili v dbiyytinin tdrisi mtdiksi kfdrsinin yrndii vtdn (1965) nun müdiri lmql özünü bcriqli lm v tdris tkiltçisi kimi göstrmidir. Snrdn univr-

sittin bq kfdrlrind çlin bir sir lmlr dktrlri, prfssrlr v lmlr nmizdlri, dsntlr ilk lmi-pdqji fliyytlrini bu kfdrd blmi v burd ilmilr. Bq li mktblrd v lmi müssislrd ilyn bir ç lmlr dktru v lmlr nmizdinin dissrtsiylri bu kfdrd müzkir dilmi v müdfiy burilmidir. Y.M.Syidv iki lmlr dktrunun mslhtçisi lmu, n yddi lmlr nmizdi hzirlmi, 16 lmlr dktrunun v çlu lmlr nmizdinin rsmi ppnnti lmudur. ndiy kimi llidn ç rici vtnd ­ B, Ypniy, Çin, Csrlri. 15 cildd. I cild.B.: BDU, 2006-2007.628 s.; II cild.- 555 s.; III cild.- 562 s.; IV cild.- 571 s.; VI cild.- 566 s.; VII cild.- 562 s. Azrbaycan dili .- B.: Yaziçi, 2007.- 125 s. Azrbaycan dili (BDUnun rus bölmlri üçün drslik).-B.: Maarif, 2005.- 220 s.

nubi Kry, Finlndiy, Ukryn v bq ölklrin vtndlri zrbycn dilini öyrnmk mqsdi il kfdry mürcit tmi v nlrin çu bu dili mükmml öyrnrk vtnlrin qyitmilr. Y.Syidv univrsittin v rspubliknin ictimi hytind fl itirk dir. , bir nç illr fkült prtiy tkiltinin ktibi, univrsitt prtiy kmitsinin üzvü lmudur. 1960-ci illrin vvllrindn fkültnin v univrsittin lmi urlrinin üzvüdür. BDU-nun mtdursinin sdridir. Bir nç il Thsil Nzirliyi lmi-mtdik ursinin sdri lmu, indi hmin urnin sdrinin müvinidir. Bir nç müdfi dbiyyat zrbycn dili (drslik).- B.: BDU, 2005 .358 s. zrbycn dilinin qrmmtiksi: Mrflgiy.B.: BDU, 2005.- 360 s. Dmkrtiynin uzun ylu: I kitb.- B.: BDU, 2001.- 212 s. Dmkrtiynin uzun ylu : II kitb.- B.: BDU, 2002.- 181 s. 147

urlrinin üzvü, Knin ksprt ursinin sdr müvini lmudur. Y.Syidv mübriz "linc" zrbycn siysi yriyy cmiyytinin fl üzvlrindn lmu, hmin cmiyytin siysi rqni "Ss" qztind, snrlr bq mtbut rqnlrind lqimizin dhi lu Hydr liyvin siysi mövqyini müdfi tmidir. nun bu yönümd mqllrinin bir qismi "Dmkrtiynin uzun ylu" dli iki cildlik kitbind çp lunmudur: "XX-XXI srlr ­ Hydr liyv srlri", "Dhilik mrtbsi", "Hydr liyvin dövltçilik strtgiysi", "Hydr liyv v düny zrbycnlilrinin hmrylik idysi" v s. y ulu düny.- B.: BDU, 2003.- 813 s. Müasir Azrbaycan dili: IV hiss. Sintaksis.- B.: Maarif, 1972.- 476 s. Sözün hikmti.-B.: Yaziçi, 1989.- 485 s. Sözün öhrti .-B.: Yaziçi, 1983.- 282 s.

Bybala lsgrov

May

540 illiyi

Nikollo Makiavelli 1469- 1527

3

diplomati, yaziçisi, tarixçisi, hrb nzriyyçisidir. taliyanin flaktini onun siyasi prakndliyi il balayan Makiavelli bu problemi o dövrd aradan qaldirmaq iqtidarinda olan güclü milli dövlt nzriyysi yaratmi, dövlt problemin dünyvi mövqedn yanamidir. Makiavelli respublikani n yaxi dövlt formasi hesab ets d, taliya raiti üçün tkhakimiyytliliy üstün

talyan diplomati

Makiavelli Nikollo 3 may 1469-cu ild Florensiyada anadan olmudur. taliya siyasi xadimi,

lük vermidir. Onun fikrinc, tarixin sas hrktverici qüvvsi siyasi mübarizdir. O, bir sira dbi- bdii srlr d yazmidir. Hrb sntin aid görülrind muzdlu ordu sisteminin kskin tnqidini vermi, onun hökmdara tabe olan daimi ordu il vz edilmsini tklif etmidir. Makiavelli 22 iyun 1527-ci ild Florensiyada vfat etmidir.

dbiyyat ..: , 1987.- 446 . : .- .: , 1999. , . . " ".- .: , 1990.- 155 . Elmira Kazimova

148

May

90 illiyi

Soltan Hacibyov 1919-1974

8

, .. . . "" . sr 1940 . . t ald . " " , " " v " " srlrini . - . 1946- oe , 149

Bstkar

o 8 may 1919 . , 1930 , 1936- . . . ( ..), 1939- , B-

, . 1948- 1966- .oa , vzifsind almdr. . musiqi n . , "", "" , , , . . , . "" (. ), " " srlri dünyanin bir çox ölklrind, "" ""

. ., ., ., , . - r. Bstkar " " t , , l , , , , . "" . . 1950- .. . a

"" . . , "" 1952-i a . 1953- "G" . . ki, bu i "" () . . . Milli bstlmidir. . . dbiyyat

. , . . , . , . i , . 1948- . 1969- 1974- . . 55 , 1974- 19- .

Bolqar süitasi [Not]: partitura.-.: Azrnr, 1962.- 46 s. Hind rsmlri, süita. Böyük simfonik orkestr üçün. [Not].-

.: o, 1978.- 76 . "Qizil gül", 3 prd, 4 kild musiqili komediya /librettosu M.lizadnindir-Reavir.- B.: Azrnr, 1972.-111 s. 150

Mahnilar [Not]: Fortepiano il oxumaq üçün.B.: Azrnr, 1964.-18 s. Simfoniya 2 [Not]: simfonik orkestr üçün partitura.-B.: Azmusnr, 1968.-189 s.

, . «» /. o //.-2004.-9 .- .12. , .. o /.. , . [No] . 3- . 4 . . , .-., 1972.111 . [Not]: . . .-

* * * // : ..: , 1984.- .170-176. , . : o Rus dilind .: , 1959.-44 . - [No].-.: , 1964 .-15 . . nternert

85 // .2004.- 2.-.11-13. , . // .- .: , , 2007.- .14.; . . .- .: , 1965.- 30 .

musigi-dunya.az/ voices.musigi-dunya.az/ Nail Aliova

151

May

8

razisi ­ 351,55 km2 halisinin sayi ­ 25,720 nzibati mrkzi ­ ua al tarixi- 8 may 1992

ua

uanin ial altinda olmasi qlbimizi kdrlndirir, sixir, incidir... uanin ialina rait yaradanlar, onu sadc olaraq hakimiyyt mübarizsi zamani qurban veriblr ki, bu da dhtdir. Heydr liyev, ümummilli lider uanin dalari bai dumanli, Drdindn ölmy çoxdur gümanli... vanir trfindn qoyulan uanin baini dorudan da dumanlar alib. ua 1992-ci il mayin 8-d ermni qsbkarlari trfindn ial olunub. Azrbaycan musiqisinin beiyi sayilan uanin onlarla tarixi abidlri, cümldn Pnahli xanin sarayi, Cüm mscidi, Aai "Gövhr aa mscidi", "Xurid Banu Natvanin evi", "Molla Pnah Vaqifin mqbrsi" yamalanib. Htta, Ü. Haci152 byov, Bülbül, Natvan kimi tarixi xsiyytlrin heykllri bel dümn güllsin tu glib... Lakin böyükdn-kiçiy hami inanir ki, n yaxin vaxtlarda uanin bainin üstündki qara duman çkilck, Qaraba savainda yüzlrl hid vern ua ermni ialindan azad edilck, elindnobasindan didrgin dün qaçqinlar yenidn öz yurdlarina qayidacaqdir. Belc, ua köhn ya-

Ustad Xan uinskinin yazdii v oxuduu bu mahnini eidnd istr-istmz adamin üryinin bai göynyir. Çünki sasi Qaraba xani Pnahli xan Ca-

ralara mlhm qoya-qoya yen nmli-sözlü ömrünü yaayacaq, yen havalanacaq "Xanin ssi", "Qarabain ikstsi..." 1992- 8- i - . - 8 , 31 , 17 , 8 , 25 , 40 , 241 , . ni - , , , , , , . , . , , , ,

, , , , . , . - , , , . , , . 5000- 250 . , , , , , 15 , . . - . , 153

. . , « ». , , , . , , , , . . , - , .

, , .

. , , . -

, , . , .

dbiyyat , . , : ( ).- ., 1993.168 . , . .- .: , 2003.- 79 . , . .- .: , 2005.460 . .- .: , 2006.- 63 . Rus dilind , .. (Internetd http://www.azadqarabag .azerall. www.anl.az. http://bizimki.org http://shusha.az.net.orq http://shusha.iatp.az http://www.musigidunya.az Nail Aliova , . .- ., 2003.203 .

, . . -.: -, 2007.-344 .

..) .- .: , 2004.-166 .

154

May

9

Faizm üzrind qlb günü 1945

mühariby o vaxt SSRnin trkibind olan Azrbaycan SSR- d qoulmali olmudu. Azrbaycan xalqi istr cbhd, istrs d arxada misilsiz döyü v mk radtlri göstrmidi. Qisa müddt rzind Respublikada 87 qirici tyyar batalyonu v 1124 özünümüdafi batalyonlari tkil olunmudu. 600 mindn çox azrbaycanli cbhy getmidi. Azrbaycanlilardan ibart 416-ci, 271-ci, 77ci, v 223-cü Milli diviziyalar tkil edilmidi. Bu diviziyalar Qafqaz dalarindan Berlindk anli bir döyü yolu keçmidilr. 100-dn çox azrbaycanli n yüksk hrbi ada ­ Sovet ttifaqi Qhrmani adina layiq görülmüdü. 30 nfr rf ordeni, 170 min nfr is müxtlif orden v medallarla tltif olunmudu. Sovet ttifaqi Qhrmani adina ilk df 155 Azrbaycandan srafil Mmmdov layiq görülmüdü. Bu ada iki df layiq görülmü hrbiçimiz is Hzi Aslanov olmudur. Sovet ttifaqi Qhrmanlari Adil Quliyev, Ziya Bünyadov, Gray sdov, Mlik Mhrrmov, Mehdi Hüseynzad, generallar Mahmud bilov, Akim Abbasov, Trlan liyarbyov, Hacibaba Zeynalov v baqalari öz qhrmanliqlari il xalqimizin hrb tarixin yeni rfli stirlr yazdilar. Respublika iqtisadiyyatinin hrbi relslr üzrin keçirilmsi sahsind böyük ilr görüldü. Yüngül v yeyinti snaye sahlri hrbildirildi. Az vaxt rzind Baki hri döyün ordunun cbbxanasina çevrildi. Böyük çtinliklr baxmayaraq neftçilrimiz döyün ordunu yanacaqla tmin edirdilr. Azrbaycan alimi Yusif Mmmdliyevin baçiliq

XX srd briyyt iki dünya müharibsi il üzldi. kinci Dünya müharibsi hat dairsin, itirakçi dövltlrin sayina v müharibnin aparilmasi metodlarina v vasitlrin gör birincidn qat-qat dhtli idi. taliyada faist v Almaniyada nasist diktaturalari ninki bu ölklrin özlrini, habel bütün briyyti thlük altina qoymudu. Qrb demokratiyasinin, faizmin v kommunizmin toqqumasinin labüd nticsi olaraq bu

etdiyi alimlr qrupu yüksk oktanli tyyar benzininin alinmasi üsulunu kf etdilr. 1941-ci ild Azrbaycanin neft tarixind rekord miqdarda ­ 23,5 milyon ton neft istehsal olundu. Bu SSRd istehsal olunan neftin 71,4 %-ni tkil edirdi. Ümumiyytl, müharib illrind Azrbaycan neftçilri ölky 75 milyon ton neft, 22 milyon ton benzin v baqa neft mhsullari vermidilr. Sovet ordusunun tyyar v tanklari demk olar ki, Baki nefti il ilyirdi. Azrbaycanin digr srvtlri d cbh üçün srf olunurdu. Qadinlar döyüçülr üçün yundan corab, lck, köynk toxuyur, bzk yalarini müdafi fonduna verirdilr. Kolxozçular ordunu rzaqla tchiz edirdilr. Taxil, t, süd, ya son damlasinadk cbhnin ehtiyaclarina yönlmidi. Sovet dövltinin xalqimiza qari etdiyi n böyük daltsizliklrdn biri d Bakiya layiq olduu adin "Qhrman hr" adinin

verilmmsi idi. Alman nasizmi üzrind qlbd misilsiz rol oynami Baki neftinin roluna bel münasibt srlrdn bri imperiyalarin xalqimiza qari daltsizliyinin bariz nümunsi idi. 1945-ci ilin mayinda tcvüzkar dövltlrdn yalniz Yaponiya mübarizni davam etdirirdi. 1945- ci il Potcdam konfransinda Avropa problemlrinin müzakirsi il yanasi, Uzaq rqdki vziyyt d böyük diqqt yetirildi. 1945-ci il 26 iyul Byannamsind AB, Böyük Britaniya v Çin hökumtlrinin Yaponiyaya tklif etdiklri konkret tslim rtlrini Yaponiya hökumti rdd etdi. 1945-ci il avqustun 8-d öz müttfiqlik borcuna sdaqtli olan Sovet hökumti Yaponiyaya müharib elan etdi. SSRnin Yaponiyaya qari mühariby balamasi rfsind AB hrbi zrurt olmadan ilk df yeni silah ttbiq edrk Xirosima v Naqasaki hrlrin iki atom bom-

basi atdi. 1945-ci il sentyabrin 2-d is Yaponiya tslim aktini imzalayaraq Potsdam Byannamsinin rtlrini daniiqsiz yerin yetircyini bildirdi. Bununla da kinci Dünya müharibsi qurtardi. Müharib briyyt çox böyük itkilr bahasina baa gldi. Tqribn 50 milyon adam hlak olmudu. Milyonlarla insan yaralanmi, ikst olmu, itkin dümü, sir dürglrind ignc v zülmlr mruz qalmidir. Minlrl hr, knd, qsb xarabazarlia çevrilmidir. Bir daha bel dhtli mühariby yol vermmk üçün bütün dünya öz qüvvlrini sfrbr etmidir. Ona gör d Almaniyanin tslim olmasi günü ­ 9 May bütün briyyt trfindn faizm üzrind Qlb Günü kimi qeyd olunur.

156

dbiyyat Bairzad, . Azrbaycan ziyalilari Böyük Vtn müharibsi illrind . - B.: Abdullayeva, . Onlarin ruhu qarisinda borcluyuq "Respublika xatir kitabi", "Böyük Vtn müharibsind hlak olmu v itkin dümü soydalarimiz haqqinda" //Xalq qzeti.- 2002.- 9 May.S. 3. Azrbaycan kinci Dünya müharibsi illrind //Azrbaycan.- 2005.- 6 sentyabr.- S. 4. Azrnr, 1970. ­ 442 s. Jelev, J. Faizm .­ B.: Faizm qurbanlarinin xatirsi unudulmazdir: 1944-cü ilin mart, 1945-ci ilin aprel aylarinda Avstriyadaki Mauthauzen dürgsind sirlikd olmu hmvtnlrimizin siyahisi //Azrbaycan.2003.- 8 may.- S. 8. Xlilzad, F.Tarixi hqiqti gizltmk olmaz: II Dünya müharibsind 600 -min azrbaycanli itirak edib //Azrbaycan.- 2002. - 15 may.- S. 7. Rus dilind , . . . ­ .: , 2005.448 . , .. . 1941 ­ 1945 . .: ­ , 2005.479 . , . : 1942 ­ 1943 .- .: , 2005.- 448 . Samir Eminova BSU Kitab almi, 2005. ­ 278 s. sayev, . Ölümdn güclü: 27 aprel 1942-ci il almanlarin sir dürglrind zab vermi onlarca azrbaycanli qizil sgri haqqinda //Azrbaycan. ­ 2005. ­ 6 sentyabr. ­ S. 4. Respublika Veteranlar urasinin IV plenumu keçirilmidir //Azrbaycan. ­ 2006. ­ 27 aprel. ­ S. 3.

157

May

100 illiyi

Mmmd Cfr 1909-1992

9

Azrbaycan Respublikasi EA-nin dbiyyat, dil v incsnt bölmsinin akademik-katibliyin qdr rfli v zngin hyat ylu keçmidir. , dbi tnqid v dbiyyatünasliq elmimizin inkiafi tariind böyük idmtlri lan görkmli siyytdir. Tminn 35 il rzind 22 kitab v brüra, çlu sayda publisist, elmi-tnqidi mqallr nr etdirmi, sanballi mnqrafiyalar yazmidir. M.Cfr yaradicilia 30-cu illrdn balayib. lk mtbu sri - Gertsen haqqinda yazdii mqal 1937-ci il tsadüf edir. 30-cu illrd , hl dbi-mdni hadislrin mrkzind lmasa da, hr halda hmin dövrün ari-acilarini duyub. 30cu illr M.Cfrin 158

dbiyyatünas

Azrbaycan Milli Elmlr Akademiyasinin hqiqi üzvü, mkdar elm adimi, fillgiya elmlri dktru, prfessr Mmmd Cfr Zeynalabdin lu Cfrv 1909-cu il mayin 9-da Azrbaycanin Naçivan hrind anadan lmudur. Burada ilk thsilini aldiqdan snra Naçivan Pedaqji Tenikumuna daxil olmudur. Daha sonra Baki Ali Pedaqji nstitutunda thsil almi v el rada da aspiranturani bitirmidir. "Gnc içi" qzetind dbi içi vzifsindn

nzrind ilk növbd haqsiz qurban gedn ziyalilarimizin yaayib yaratdii bir dövr demkdir. Günahsiz qurbanlardan Hacibaba Nzrli v li Nazim M.Cfrin müllimi lublar. M.Cfr "atirat"da H.Nzrlinin rhbrliyi il Vlter haqqinda diplm ii yazdiini, .Nazimdn hmin il bali mslhtlr aldiini bir tssüratla yada salir. M.Cfrin klassik irs müraciti rmantizml mhdudlamir. "M.F. Aundvun dbi-nzri görülri", "Mütfkkirin siyyti", "C.Mmmdquluzad", "Hünrvr air" (M..Sabir haqqinda) v s. mqallrindn blli lduu kimi, M.Cfr ardicil laraq klassik realizm nnl-

rin d üsusi maraq göstrmidir. M.Cfr ardicil laraq dünya estetik dbi fikri il laqdar srlr d yazmidir. Gnc nslin yetidirilmsi, tdris v tlimin keyfiyytinin yüksldilmsi kimi vacib bir i kömk etmidir. Uzun müddt respublikamizin ayri-ayri ali mktblrind müllimlik edn görkmli dbiyyatünas "Estetik trbiy, ail v mktb", "Estetik zövq haqqinda" üç cildlik, "I sr rus dbiyyati" kitablarini yazmai, gnc nsli anadilli drslikl tmin etmyi özünün vtndaliq brcu saymidir. Yarim srdn ç bir dövr rzind Azrbaycan dbiyyatinin mühüm v sas hadislri nun dbi-tnqidi srlrind tkrarsiz tcssümünü tapmidir. Tnqid sahsind yrulmaz faliyytl yanai M.Cfr dbiyyatünasliin fundamental prblemlrini d tdqiq edirdi. Müharibdn snra yazilan v nr lunan "Azrbaycan dbiyyati tarii" srinin Seçilmi srlri: 2 cildd /trt. T.Frzliyev; elmi

yaradilmasinda müllif v redaktrlardan biri kimi yaindan itirak etmidir. nun srlrind Azrbaycan dbiyyati klassiklrinin ksriyytinin hyat v yaradicilii, flsfi v humanist ideyalar almi, vtndaliq mövqeyi hrtrfli öyrnilmidir. "Klassiklrimiz haqqinda", "M.F.Aundvun dbi-tnqidi görülri", "dbi düünclr", "Füzuli düünür", "Mütfkkirin siyyti", "H. Cavid", "Hyatin rmantikasi", "Snt yllarinda", "Nizaminin fikir dünyasi", "Smd Vurun" kimi nlarca tdqiqati, srlri milli dbiyyatimizin gözl nümunlridir. M.Cfr uzun illr ali mktblrimizd, Baki Dövlt Universitetind Azrbaycan, rus v arici ölk dbiyyatlari tariindn mühazirlr umu, kafedra müdiri v dekan vziflrind ilmidir. M.Cfr rta v ali mktblr üçün dbiyyat drsliklrinin müllifidir. 1950-ci illrin rtalarindan etibarn faliyytini Respublika EAdbiyyat red. fil.elm. dk. prf. Elçin; red. fil. e.n. 159

nin Nizami adina dbiyyat nstitutu il balami, Akademikin elmi rhbrliyi altinda dbiyyatünaslarimizin neç-neç nsli yetimi, namizdlik v dktrluq dissertasiyalari müdafi edilmidir. M.Cfr fal ictimai adim idi. , saysiz-hesabsiz ictimai elmi qurumlarin, elmi uralarin, redaksiya heytlrinin, Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin dar Heytinin üzvü lmudur. M.Cfrin klassik v müasir dbiyyatimizin mhur nümayndlrini geni ucu kütlsin tanitmaqda, habel rus v Qrb dbiyyatinin n görkmli simalarini, nlarin fikri bdii nailiyytlrini tbli etmk sahsind idmtlri böyükdür. nun Tqr, Hüq, Göte, Heyne, Uitmen kimi dbi slr bard mqallri mhz bu nöqteyi-nzrdn hmiyytlidir. Akademik 15 may 1992-ci ild uzun sürn air stlikdn snra 83 yainda vfat etmidir.

.srafilv.-B.: Çinar-Çap, 2003.- C. 1.-355 s.

Seçilmi srlri : 2 cildd /red.S.Hüseynva.-B.: Azrnr, 1973.- C. 1.351 s.; C.2.-1974.- 342 s. , . / .- .: , 1980.-. 224.-230. .- .: , 1981.- 124 . : 9-c / ., . .- ., 1983.400 .

: /. ...: ,1981.-200 . Hmi biziml: Mqallr /red. v mq. mül. Elçin.- B.:Yaziçi, 1980.364 s. : .- .: .-1981.-201 . / . ..- .: , 1970.- .- 315 .; .-1974.-326 . Rus dilind

( l ): /. . ..- .: -, 2003.-124 . : .- .: , 1975.-368 . , . .- .: , 1979.323 .

/. .. .- .: , 1984.266 . / .- .: , 1982.194 . - / .- .: , 1982.21 .

: / ; . . .- .: , 1988. -382 . : «

».- .: , 1974.- 112 . - / ., . . : .: .. .- .: ,1985.280 .

www.azerbaijan.news.az. www.525.az/ www.azeri.net/

www.xatirekitabi.az/ www.kitabxana.iatp.az/ www.kitab.az

www.azerbaijan.az/_ Nail Aliova

160

May

5 illiyi

Heydr liyev Fondu 2004

10

onu sevir, iiqli zkasini qiymtlndirir v inanaraq ardinca gedirdi. slind Heydr liyev ömrü Azrbaycan xalqinin XX sr tarixinin 35 illik bir dövrü il six balidir v onlari bir-birindn ayri konteksd götürmk v izah etmk mümkün deyildir. Bu gün yeni cmiyyt quruculuunda fal itirak edn Heydr liyev Fondu Azrbaycan xalqinin öz dahi oluna sonsuz ehtiraminin daha bir ifadsidir. Ulu öndrin ideyalarina, iiqli amal v mslkin sadiq qalan Fond ictimai tkilat olaraq hyata keçirdiyi genimiqyasli layihlrd mhz xalqin ictimai falliina v dstyin arxalanir. 2004-cü il mayin 10-da ­Ümummilli liderin do161 um günü açili mrasimini keçirn Heydr liyev Fondu bu dahi insanin milli dövltçilik, Azrbaycançiliq mfkursinin hyata keçirilmsi, onun zngin nzri-flsfi, siyasi irsinin drindn öyrnilmsini özünün balica mqsdi, vzifsi hesab edir. Heydr liyev Fondunun prezidenti kimi Mehriban xanim liyeva dövltçilik tariximizd müstsna xidmtlr göstrmi böyük bir xsiyytin - Azrbaycan xalqinin ümummilli lideri Heydr liyevin irsinin qorunmasi v tblii kimi ali bir missiyani yerin yetirir. Fondun yaradilmasinda sas mqsdlrdn biri mhz Heydr liyevin zngin irsinin hrtrfli öyrnilmsin v tbliin, Azrbaycanin

Ulu öndrimiz Heydr liyevin hyat amali, zaman v mkan anlayiina simayan faliyytinin sas mqsdi azad v müstqil bir dövlt qurmaq idi. Tarix müstqil dövltimizin qurucusu kimi daxil olan bu xsiyyt hmi Azrbaycani özün güvnn qüdrtli bir ölky çevirmk istyirdi. Bu yolda addimlar atir, mli ilr görür, iqtisadi inkiaf yolunda olan Azrbaycanin etibarli glcyini qururdu. Xalq

trqqisi v xalqimizin rifahi namin ondan istifad olunmasina yönln genimiqyasli proqramlarin v tdbirlrin hyata keçirilmsidir. Fond ictimai tkilat kimi hazirda cmiyytin müyyn bir qismini tkil edn qaçqin v mcburi köçkün aillrinin, elc d valideyn himaysindn mhrum olan uaqlarin problemlrini diqqtd saxlamaa v hllin kömk etmy çaliir. Böyük siyasi xadim Heydr liyev müstqil Azrbaycanin beynlxalq almd taninmasinda, ölkmiz haqqinda hqiqtlrin dünya ictimaiyytin çatdirilmasinda, Vtnimizin dünya birliyind nüfuzunun artirilmasinda v özünmxsus yer tutmasinda misilsiz xidmtlr göstrmidir. Fond dahi xsiyytin bu yönd gördüyü ilri davam etdirir, Azrbaycanin beynlxalq nüfuzunun artirilmasi il bali tdbirlrin keçirilmsin daim yardim göstrir. Grgin myin smrli nticsi olaraq, qisa müddt rzind Heydr liyev Fondunun Azr-

baycan, rus v ingilis dillrind nfis trtibatla ilnib hazirladii nternet shifsi açilmidir. Saytda ümummilli liderimiz Heydr liyevin hyat v yaradicilii, irsi haqqinda mlumatlar verilir. Zngin materiallari olan Fondun yaranma tarixi, faliyyti, beynlxalq mkdalii, mükafatlari, fxri qonaqlari, kitabxanasi v s. haqqinda da trafli mlumat burada yerldirilmidir. Bel bir saytin açilmasi il Heydr liyev Fondu xaricd yaayan hmvtnlrimizl,

beynlxalq qurumlarla, ictimaiyytl, kütlvi informasiya vasitlri il laqlrin genilndirilmsi mqsdlrini hyata keçirir. Fondun faliyytind diqqti clb edn ilrdn biri d ölkmiz hsr olunmu Azrbaycan, ingilis v rus dillrind 162

"Azrbaycan" adli nternet shifsinin yaradilmasidir. Burada Azrbaycanin tarixi, corafiyasi, dövlt quruluu, regionlarin sosial-iqtisadi hyati, elm, thsil, mdniyyt, dbiyyat v incsnt, idman v turizm sahsi geni iiqlandirilir. Baqa sözl, bu, informasiyanin hcmin v znginliyin gör respublikada analoqu olmayan nternet texnologiyalari sahsind yeni bir layihdir. Azrbaycanla maraqlanan hr ks burada trafli mlumat ld ed bilckdir. Ulu öndr Heydr liyevin çoxaxli faliyytind elm, thsil v mdniyytin, shiyy v idmanin inkiaf etdirilmsi d hmiyytli yer tuturdu. Fond da öz növbsind, bütün bu sahlrdki layihlrin hyata keçirilmsin, xüsusil d Azrbaycançiliq mfkursinin brqrar olunmasina, milli mnvi dyrlrimizin qorunmasi v tbliin, böyümkd olan gnc nslin salam, hrtrfli biliy malik, layiqli vtnda kimi yetimsin yardim edir.

Fondun xtti il 20042007-ci illrd hyata keçiriln proqramlar daha çox maarifçilik mahiyyti daimasi il yaddaqalan olmu, thsilin sviyysini yüksltmy imkan vermidir. Fondun tbbüsü il hyata keçiriln, dövlt qurumlarinin v vtnda cmiyytinin bzi strukturlarinin da dstkldiyi "Yeniln Azrbaycana yeni mktb" layihsi çrçivsind tkc 2005-2006-ci illrd Azrbaycanin müxtlif regionlarinda 200- yaxin mktb binasi ina olunaraq lazimi avadanliqlarla tchiz edilmidir. Müasir gerçkliklr fonunda dünya thsil sistemin inteqrasiyanin tmin edilmsi, cmiyytd hami üçün brabr thsil imkanlarinin yaradilmasi, yeni mktblrin, thsil ocaqlarinin inasi, gnc nslin kompyuter v informasiya texnologiyala-

rina drindn yiylnmsi msllri bu gün d Fondun xüsusi diqqt yetirdiyi msllr sirasindadir. Heydr liyev Fondu ulularimizdan bizlr yadigar qalmi mdniyyt incilrimizin qorunmasi, bu srvtin heç bir itkiy mruz qalmadan glck nsillr mant edilmsi üçün mqsdyönlü v konkret faliyyt planina malikdir. Fondun prezidenti Mehriban xanim liyevanin Bakida "Qafqaz xalq nnlri evi"nin yaradilmasi il bali YUNESKO qarisinda irli sürdüyü tbbüsü d bu planin tpkib hisssidir. Bel bir qurumun tkili Qafqaz xalqlarina mxsus mdni irsin qorunmasi baximindan daha böyük faydalar vd edir. "Qafqaz xalq nnlri evi"nin yaradilmasi Avropa Birliyinin tbbüsü il Qafqaz regionunda hyata keçiriln "Yeni Qonuluq siyasti"nin icrasina müyyn töhf vermkl brabr, hm d zaman-zaman Azrbaycanin mdniyyt incilrini ourlayib öz adlarina çixan ermnilrin bu hrktlrinin qarisini almi olacaqdir. 163

2007-ci ild Heydr liyev Fondunun, Azrbaycan Mdniyytinin dostlari Fondunun dstyi il keçirdiyi "Muam televiziya müsabiqsi2007" layihsi Azrbaycan muamini tbli etmk, zngin muam mktbi üçün yeni sslr axtarmaq v gnc ifaçilara öz potensiallarini tam kild realladirmaq üçün rait yaratdi. Azrbaycan muamini qorumaq, inkiaf etdirmk, glck nsillr çatdirmaq üçün Heydr liyev Fondu, Azrbaycan Mdniyytinin Dostlari Fondu il birlikd bu istiqamtd bir sira mühüm layihlr hyata keçirmidir: "Qaraba xanndlri" musiqi albomu buraxilib. Alboma "Qaraba xanndlri" adinin seçilmsi il bütün dünyaya Qarabain zli v bdi Azrbaycan torpai, muamin is bu torpain dünyaya bx etdiyi nadir snt nümunsi olduu bir daha nümayi etdirildi. Azrbaycanin birinci xaniminin rhbrliyi altinda "Qaraba hqiqtlri" kitabinin çapa hazirlanmasi Azrbaycanin, Qarabain tarixi keçmiinin öyrnilmsi tarixi

baximdan son drc böyük hmiyyt daiyir. "Muam" jurnalinin nri, "Muam" ensiklopediyasinin hm çap, hm d elektron versiyasinin hazirlanmasi çox hmiyytlidir. Hazirda Muam Mrkzi tikilir ki, bu layih YUNESKO trfindn dstklnir v bu beynlxalq bir mrkz olacaq, yeni beynlxalq tdbirlr keçirilck. Azrbaycanin görkmli alimlrinin, yaziçi v bstkarlarinin yubileylrinin keçirilmsi, "Kitabi-Dd Qorqud" dastaninin 1300 illiyinin beynlxalq miqyasda qeyd olunmasi, YUNESKO-nun "Dünya irs siyahisi"na çrihrin, irvanahlar Saray Komplekslrinin, Qobustan Qoruq Muzeyinin v Atgahin da daxil edilmsi, tarixi mdniyyt abidlrinin brpasi "Azrbaycan Mdniyytinin Dostlari" Xeyriyy Fondunun faliyytinin tqdirlayiq mqamlari kimi vurulanmalidir. Heydr liyev Fondunun hyata keçirdiyi kompleks tdbirlr

hm d xalqin milli kimliyini, keçmiini, milli varliini özünd yaadan Azrbaycan folklorunun inkiafina, onun nümunlrinin toplanilmasi v nri iin ciddi tkan verir. Heydr liyev Fondunun prezidenti, YUNESKO-nun v SESKO-nun xomramli sfiri, Milli Mclisin deputati Mehriban xanim liyevanin tbbüsü il ilnib hazirlanmi "Hrmiz bir aac kk" layihsi traf mühitin salamladirilmasi, ekoloji vziyytin yaxiladirilmasi, vtnimizin abad, yail, çiçklnn diyara çevrilmsi namin hyata keçirilir v balanan bu hrkatin hmiyytini yerlrd yaxi baa düür v laziminca dyrlndirirlr. Ulu öndrin mrhmt, nciblik v yüksk humanizm saslanan ali ideallarin ictimai üurda möhkmlnmsin çalian, milltin glcyi namin bir sira hmiyytli layihlri inamla hyata keçirn Heydr liyev Fondu hazirda cmiyytd

bir çox insanlarin ümid yerin çevrilmidir. Qurumun balica mqsdi Ulu öndrimizin zngin dövltçilik irsinin öyrnilmsi v tbliin xidmt edn irimiqyasli proqramlari hyata keçirmk, xalqin rifahinin yüksldilmsin yönlmi faydali tbbüslri dstklmk, elm, thsil, mdniyyt, incsnt, shiyy v idmanin inkiafini tmin edn layihlr yardimçi olmaq, milli mnvi dyrlr sadiq gnclrin yetidirilmsin çalimaq, respublikamizin nüfuzunu artirmaq kimi strateji hmiyytli vziflrdn ibartdir. Heydr liyev Fondunun glck planlari geni v çoxaxlidir v bunlarin hamisi bir mqsdUlu Öndrin ideyalarinin, arzu v istklrinin ardicil v mqsdyönlü kild hyata keçirilmsin xidmt etmy, ölk ictimaiyytini, habel xaricd yaayan soydalarimizi bu i getdikc daha geni clb etmy yönldilmidir.

164

dbiyyat Heydr liyev Fondu: 2004-2005.-B., 2005.-103 s., fotok. Heydr liyev Fondu: Heydr liyev haqqinda.Heydr liyev Fondunun yeni layihsi: Hrmiz bir aac kk //Azrbaycan.2007.-29 mart.-S.5. manov, M. Xeyirxahliin ali ünvani: Ulu öndrimiz Heydr liyevin adini B., 2006.-129 s., fotok.Mtn Azrb. v ing. dillrind. Heydr liyev Fondu: 2005- 2006.- B., 2006.-67 daiyan Fondun ideallarina layiq kild faliyyt göstrir //Azrbaycan.2006.- 6 iyul.-S.4. smayilov, H. Xo mram v mqsdlr elçisi: Heydr liyev Fondunun çoxnternetd www.heydar-aliyev-foundation.org/ www.yap.org.az/ www.csl-az.com. www.president.az. Www.204az.net. s., fotok.-Mtn Azrb. v ing. dillrind

axli faliyyti xalqimiza xas mütrqqi dyr v ideallarinin ictimai üurda möhkmlnmsin yönlmidir //Azrbaycan.2007.-13 sentyabr.-S.4.

Nail Aliova

165

May

95 illiyi

li Lmbranski 1914-1999

10

ranski 1941-1942-ci illrd alman faizmin qari müharibd itirak etmi v air yaralanaraq, arxa cbhy göndrilmidir. Vtn qayitdiqdan sonra o, 1942-1959-cu illrd neft-ya zavodunda ba mühndis v direktor, Baki Neftayirma Zavodlari Trestind müdir, Azrbaycan Neftayirma Zavodlari Birliyind ris vziflrind çalimidir. li Lmbranski eyni zamanda 1954-cü ildn Respublika Neft Snayesi nazirinin müavini olmudur. 1959-1966-ci illrd li Lmbranski Baki hr Zhmtke Deputatlari Soveti craiyy Komitsinin sdri vzifsind ilmidir. 1966-ci ild o, SSR Nazilr Soveti yaninda Mikrobiologiya Snayesi 166

Mühndis

li Cmil olu Lmbranski 1914-cü il mayin 10-da Adam rayonunda anadan olmudur. O, 1936-ci ild Azrbaycan Snaye nstitutunu bitirdikdn sonra mk faliyytin Bakida neft-ya zavodunda balayaraq, qisa bir zamanda ba mühndis vzifsini tutmudur. 1939-cu ild orduya çairilmidir. Ordudan trxis olunaraq, 1940-1941-ci illrd hmin zavodda ba mühndis kimi iini davam etdirmidir. li Lmb-

Ba darsi risinin birinci müavini, 1970-ci ild is Azrbaycan Nazirlr Soveti sdrinin müavini vzifsin tyin olunmudur. 1987-ci ild bu vzifdn tqaüd çixmidir. Buna baxmayaraq, li Lmbranski ömrünün sonunadk respublika hmiyytli müxtlif tikintilr uurla baçiliq etmidir. 1998-ci ild yenidn istifady verilmi Azrbaycan Musiqili Komediya Teatrinin brpasinda, indiki H.liyev adina Respublika sarayinin tikilmsind li Lmbranskinin xüsusi xidmti olmudur. li Lmbranski tutduu hr bir vzifd özünü bilikli mütxssis, bacariqli tkilatçi v tbbüskar rhbr kimi göstrmidir. Bütün öm-

rünü respublikada tsrrüfatin müxtlif sahlrinin inkiafina hsr etmi li Lmbranskinin mksevrliyi v pekarlii neç-neç nsl örnkdir. Grgin mk faliyyti il yanai o, ömrünün son günlrin qdr respublikanin ictimai hyatinda fal itiBayramov, . Özün heykl qoyan adam li Cmil olu Lmbranski , . . . . ().-., . .1964, 137 . . . : ( ) // .1999-13 -.3.

rak etmidir. .Lmbranski dflrl Respublika Ali Sovetinin deputati seçilmidir. Onun zngin v mnali hyat yolu Vtn sdaqtin, xalqa mhbbtin, seçdiyi snt vurunluun sl nümunsidir. li Lmbranskinin myi keçmi SSR-nin dbiyyat ni anarkn (. Lmbranskinin ölümü münaRus dilind .. , . //- 2002 .- 2 . ­ . 5. ,. : «, ! , , !» // .- 20019 .- . 7. , . « » -

n yüksk mükafatlarina layiq görülmüdür. Dövlt mükafati laureati, mkdar mühndis li Cmil olu Lmbranski 1999-cu ild 85 yainda vfat etmidir.

sibtil xatir) //Xalq qzeti.-1999.-3 iyun.-S.4.

// 2004.- 12 .­.1. : ( . ) // .- 2003.- 15 .- . 4. , . : / //.- 1991. - 22 .- . 13. Tahir Hsnova

167

May

145 illiyi

Etel Lilian Voyniç 1864-1960

11

didir. 1887-1889-cu illrd Rusiyada yaamidir. 1920-ci ild Nyu-York hrin köçmüdür. O, mhur "Ovod" srini italyan xalqinin XIX srin 30-40-ci illrindki azadliq mübarizsin hsr etmidir. Qhrmani mrdlik v yenilmzlik rmzin çevriln bu sr dünya xalqlarinin dilin, o cümldn Azrbaycan dilin trcüm edilmidir. Etel Lilian "Cek Rey

ngilis yaziçisi

Etel Lilian Voyniç 1864-cü il may ayinin 11d rlandiyanin Kork hrind anadan olmudur. ngilis riyaziyyatçisi C.Bulun qizi, Pola inqilabçisi M.Voyniçin arvaOvod. Roman /trc. ed. B. Mustafayev; red. P. Sa : 3- .- .: , 1975

mond" (1901), "Oliviya Letta Le tam" (1904), "Ovod sürgünd" (1910), "Bamaqlarini çixart" (1945) romanlarinda italyan, rus, polyak xalqlarinin inqilabi mübarizsini ks etdirir. O, hmçinin müsiqi srlri d bstlmidir. "Babilistan" (1948) oratoriyasi rusiyada çarizmin devrilmsin hsr olunmudur. O, 1960-ci il iyul ayinin 28-d Nyu-Yorkda vfat etmidir.

dbiyyat lamova.- B.: Gnclik, 1976.- 270 s. Rus dilind Yasmn Sadiqova

168

May

80 illiyi

Hikmt Ziya 1929-1995

air

13

(1947-1952). dbi yaradicilia 1952-ci ild "Azrbaycan pioneri" qzetind çap ediln "Qeqola" adli ilk eiri il balamidir. Sonra dövri mtbuatda vaxtairi yeni eirlri il çixi etmidir. lk satirik eirlri, eyni zamanda "Atamin hdiyysi" (1957), "Bahar gözldir, ya qi?" (1959), "Milçk üryi" (1960) kitablari Hikmt fndiyev imzasi il çap olunmudur. "Qrib cinlr diyarinda" bdii filminin ssenari müllifidir. Bir qlm sahibi kimi onun yaradiciliq simasini dbiyyat Qrib cinlr diyarinda.B.: Gnclik, 1970.- 141 s Tmsillr.- B.: Gnclik, 1985.- 120s tmsil eirlri müyyn edir. Azrbaycan dbiyyatinda qisa tmsil anlayii müasir dbi proses bilavasit H.Ziya adi il gtirilmidir. dibin txminn 3000- yaxin tmsili vardir. Xidmtlrin gör Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi (1986) fxri adina layiq görülmü, Azrbaycan Respublikasi Ali Soveti Ryast Heytinin frmani il tltif olunmudur Hikmt Ziya 1995-ci il avqustun 2-d Bakida vfat etmidir Tmsillr.- B.: Yaziçi, 1988.- 237 s. Vtnim mnim.-B.: Gnclik, 1988.- 123 s. Mmmd Mmmdov

mkdar incsnt xadimi, taninmi air Hikmt Ziya olu fndiyev 1929-cu il mayin 13-d Adam hrind anadan olmudur. 1 sayli orta mktbi bitirdikdn sonra Azrbaycan Dövlt Universitetinin Filologiya fakültsinin jurnalistika öbsind thsil almidir Seçilmi srlri.- B.: Azrnr, 1992.-293 s. Qardalar ovda.- B.: Gnclik, 1978.- 143s

169

May

15

Beynlxalq Ail Günü 1994

BMT Ba Assambleyasinin 20 sentyabr, 1993-cü il tarixli qtnamsin sasn 1994-cü ildn hr il mayin 15-i Beynlxalq Ail Günü kimi tntn il qeyd olunur. Hmin günün tsis edilmsi dünya ictimaiyytinin müasir ailnin vziyyti il, onun cmiyytd v böyümkd olan nslin trbiysind rolu il bali narahatliindan irli glmidir. Ümumiyytl, ailnin yaranma tarixi insanliin yai il ölçülür. Ail -

cmiyytin içind qurulan kiçik bir dövltdir v bu dövltin tml daini qoyanlar gnclrdir. Cmiyytin saflii, dövltin uurlari xeyli drcd normal, sivil qaydalar sasinda formalaan ail mit prinsiplri il rtlnir. Bu gün Respublikamizda 1 milyon 800 min yaxin ail var. Qadinlarin sayi is 4 milyon 328 min qdrdir. Bunlarin arasinda 1100 nfr abirçyin yai 100-ü keçib. Bu gün bizim aillrimiz xobxt ömür-gün sürmkl yanai, cmiyytd fal hyat mövqelri, elmd, yaradiciliqda v tsrrüfat ilrind qazandiqlari nailiyytlrl d digr ölklrdn frqlnirlr. Ailnin, qadin v uaqlarin problemlri müstqil

Azrbaycan dövltinin daim diqqt mrkzinddir. Bu sahd dövlt siyastinin prinsiplri ümümmilli lider Heydr liyev trfindn müyyn olunub. Ulu öndr daim qadinlarin ictimai hyatda itirakini dstklmi, ail v uaq problemlrinin hllin diqqtl, qayiyla yanamidir. Bu siyastin davamçisi olan Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti lham liyevin 2006-ci il fevralin 6-da imzaladii Frmani il yaradilmi Ail, Qadin v Uaq Problemlri Üzr Dövlt Komitsi bunun yani sübutudur. Bu gün Prezident lham liyevin xsi tbbüsü v rhbrliyi il ölk halisinin sosial vziyytinin yaxiladirilmasi sahsind uurlu addimlar atilir. Evini v ailsini möhkm qala sayan soydalari-

170

mizin bü gün müdafiy v dsty ehtiyaci var. Çadir dürglrind, yük vaqonlarinda

mskunlami qaçqin v mcburi köçkün aillri üçün yeni qsblrin salinmasi bu sahd dbiyyat

görüln ilrdndir.

hmiyytli

Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti .liyevin Azrbaycan Respublikasinin Ail, Qadin v Uaq Problemlri üzr Dövlt Komitsinin yaradilmasi

haqqinda Frmani //Azrbaycan.- 2006 .- 7 fevral.S. 1. Cabbarov, A. 15 mayBeynlxalq Ail Günüdür nternetd

//Azrbaycan.- 2007.- 15 may.- S. 5. Qurbanqizi, Z. Ail kiçik dövltdir //Respublika.2006.- 16 may.- S. 4.

www.azadinform.az www.azerbaycan.news.az

www.geleceknesil.az www.news.trend.az Adil Abdullayeva

171

May

laçin

18

razisi - 1875 km2 halisinin sayi - 61763 nzibati mrkzi ­ LAÇIN al tarixi 18.05.1992 Laçin - dalarin sinsin qonmu nhng bir qartala bnzyir. Bu qartalin hr llyi dümn gözün bir ox idi. Qulu Xlilov

Laçin rayonu Azrbaycan Respublikasinin cnub-qrbind, daliq razid yerlir. imaldan

Klbcr, rqdn Xocali, ua v Xocavnd, cnubdan Qubadli rayonlari, qrbdn is Ermnistan Respublikasi il hmsrhddir. Dünyada n nadir aac sayilan qirmizi dmiraac melri, çoxlu mineral sulari, kobalt, uran, civ, qizil, dmir, müxtlif

rngli mrmr yataqlari, hddindn çox drman bitkilri v s. vardir. Laçin hrinin yerini Tai ahbazi Simurq seçmi v bu adi da ona özü vermidir. Laçin rayonu 1924-cü ild tsis edilmidir. Rayonun mrkzi Laçin hridir.

aldan vvl:

217 mdniyyt müssissi; 142 shiyy obyekti; 133 idar v müssis; 100 ümumthsil mktbi; 5 mktbqdr müssis; 5 musiqi mktbi; 1 internat mktbi; 1 orta texniki pe mktbi; 1 rabit müssissi. 172

1992-ci il xalqimizin tarixin n air, müdhi bir il kimi daxil olub. Dalar qoynunda yerlrk öz gözlliyi il alm meydan oxuyan, hr dainda bir sirr yatan Laçin dümn tslim edildi. Laçin da ua kimi mühüm hrbi-strateji hmiyyt malik idi. uanin iali günü Laçin da güclü top v raket atin mruz qalmidi. Xyant v xyant brabr msuliyytsizlik Daliq Qarabain, bütünlükd is Azrbaycanin glck taleyi üçün mühüm hmiyyt malik olan vüqarli Laçini dümn tslim et-

di. Bu tslim nticsind tbii sngrlrl hat olunmu Laçin odlara qalanaraq tamamil daidildi. Srvti talan olunaraq Ermnistana daindi, mdniyyt ocaqlarimiz, tarixi-memarliq abidlrimiz o torpaqlardan silindi, minlrl ba mal-qara aparildi, n balicasi is laçinlilar doma obalarindan perik dürk respublikamizin bölglrin splndilr. ua v Laçin hmin günlr yalniz taleyin ümidin qalmidi Artiq 15 ildir ki, dalar gözli Laçin ermni danaklarinin ayaqlari aldbiyyat

tinda inildyir, laçinlilar is ölknin müxtlif razilrind köçkün vziyytind yaayirlar. Laçinlilara dövltimiz v soydalarimiz trfindn n qdr qayi v diqqt göstrmsin baxmayaraq, onlar yurd hsrti il çirpinirlar. Ölk baçisi lham liyevin bu istiqamtd apardii siyast demy sas verir ki, torpaqlarimizin ialdan azad edilcyi, bir milyondan artiq qaçqin-köçkünümüzün, o cümldn laçinlilarin öz yurdlarina qayidacaqlari gün uzaqda deyil.

liyev, A. Laçin polisinin qhrmanliq salnamsi.B.:ur, 1993.-74 s.

smayilov, F. Tarixin facisi: Laçin.- B.: Nurlar, 2003.-48 s. Mahmudov, Y. Qaraba: real tarix, faktlar, sndlr nternetd

/ Mahmudov, Y., ükürov F.- B.: Thsil, 2005.380 s.

http://www.azadqarabag.a zerall.

www.anl.az.

Sadt Mütllimova

173

May

18

Beynlxalq Muzeylr Günü 1977

Dünyada ilk muzey Ellin dövründ qdim Misirin paytaxti skndriyy hrind yaradilmidir. Burada 40 000dn artiq eksponat toplanmidir. öhrti bütün dünyaya yayilmi muzeylr is çoxdur. Onlardan n mhurlari Parisd Luvr Muzeyi, Londonda Viktoriya v Albert Muzeyi, stanbulda Topqapi

Muzeyi v Sankt-Peterburqda Ermitajdir. Azrbaycanda is muzey iinin tarixi çox da qdim deyil. lk milli muzeyin yaradilmasi Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti dövrü il balidir. 1919-cu il dekabrin 7-d "stiqlal" Muzeyi faliyyt balamidi. Muzeyd tariximizi, milli-mnvi dyrlrimizi ks etdirn eksponatlar - mit yalari, silahlar v lyazmalar toplanmidi. Keçmi Sovet hakimiyyti illrind Respublikada muzey bksi daha da genilnmidir: Nizami adina dbiyyat Muzeyi, L.Krimov adina Azrbaycan Xalçasi v Xalq Ttbiqi Snti Dövlt Muzeyi, Azrbaycan Tarixi Muze-

yi, Xalq Maarifi Muzeyi, ksr rayon v hrlrd diyarünasliq muzeylri, elm v mdniyyt xadimlrinin ev - muzeylri v s. Azrbaycan hm d açiq sma altinda yerln muzeylr ölksidir. Bunu Qobustanda, stisuda (Klbcr) v Gmiqayada (Naxçivan) qayalar üzrindki tsvirlr sübut edir. Dünya mdni ictimaiyyti hr il mayin 18-ni 1977-ci ild Beynlxalq Muzeylr urasinin 11-ci konfransinda tsis olunmu Beynlxalq Muzeylr Günü kimi qeyd edir. 1978-ci ildn etibarn bu bayram hr il 150-dn çox ölkd qeyd olunur.

174

dbiyyat Kbutr. Beynlxalq Muzeylr Günü qeyd olundu //Yeni Azrbaycan.2006.- 19 may.- S.7. 18- May Beynlxalq Muzeylr Günü //Qocayev, . Bayramlar v tarixi günlr.- B.: Altun Kitab, 2006.- S. 107-109. Mükrrmolu, M. Beynlxalq Muzeylr Günü münasibtil Musiqi Mnternetd www.apa.az. www.azadinform.az www.bizimasr.mediaaz.com www.osi-az.org www.ses-az.com Adil Abdullayeva dniyyti Dövlt Muzeyind tdbir keçirildi //Xalq qzeti.- 2007.- 20 may.- S. 4.

175

May

125 illiyi

Salman Mümtaz 1884-1941

25

ilmsi v ç qüvvtli hafizsi mühüm rl ynamidir. Salman Mümtaz müllimi Mirz sdulladan rb v fars dillrini, habel Hindistanda geni yayilmi urdu dilini öyrnmidir. rq dillrin bld lmasi nda ümumiyytl, dbiyyat nümunlrini tplamaq, nlarin izahi v rhi il mul lmaq, nr etmk, mhur airlrin srlrini uculara çatdirmaq meylini güclndirmi v nu mtbuat almi il daha si balamidir. , grgin . , - . 176

dbiyyatünas

Salman Mmmdmin lu sgrv (Mümtaz) 20 may 1884-cü ild ki hrind anadan lmudur. Kiçik yalarindan Aqabad hrind yaami, ibtidai thsilini d rada alalli Mirz sdullanin mktbind almidir. Uaqliqdan böyük bir ailnin qayisini çkmy mcbur lan Salman Mümtaz müntzm thsil ala bilmmidir. nun bir dbiyyatünas kimi yetimsind istedadi, dbiyyata böyük hvsi, öz üzrind

. - . i , , , , Firdövsi, . , , ü , , , , , , -

. 1905- "l " adi d . , "l " , , , , , , , , luq etmidir. , . , , . S.Mümtaz ks , d ,

. "" nriyyatinda " " 24 (, , , , .., . , .. .) . . " " (. 1-2, 1927-1928; 1935), " » (1927,1934) . S.Mümtaz n - sahsind d . dibin , , , , , , baqalarinin , .. , . dir. . , , -

. , , , . . 1927 " " c . o , A it. a yüzlrl günahsiz qurbanlardan biri kimi , . , 125 1938- .

177

dbiyyat ( : 2 /. . ; . ... ); - .üzuli -..: , 2005.- C..461 . /. .; . ..- .- B.: , 2006.- 439 . / ..- .: ,1986. Elmlr nstitutu.- .: , 2005 .-237 . , . : ( Zeynalov, M. Azrbaycanin n zngin adami: Salman Mümtaza öz lil yaratdii lyazmalar Fon448 . / . ; - .- .: , 2005.-292 . / . .; . ..- .: , 2005.-31 . ).- .: , 2002.16 . , . .- .: , 1974.44 .

, . .- .: , 1987. - 98 . , . M /., .; , . , . , .- .: , 1985.- .533-546.

dunu da çox gördülr //Xalq cbhsi.- 2003.- 9 may.-S.14.

Nail Aliova

178

May

80 illiyi

Mürsl Hkimov 1929-2006

20

illik Müllimlr nstitutunda thsil almidir (1947-1949). Azrbaycan Dövlt Pedaqoji nstitutunun Tarix-filologiya fakültsind thsilini davam etdirmidir (19551960). "Aiq Hüseyn Cavanin hyat v yaradicilii" mövzusunda namizdlik dissertasiyasi müdafi etmidir (1965). "Orta srlr Azrbaycan aiq yaradicilii" mövzusunda doktorluq dissertasiyasi müdafi etmidir (1986). dbi-elmi faliyytin tlblik illrindn balamidir. srlri dövdbiyyat Dd Qorqud-1300.- B.: ADPU nri, 2000.- 40 s. Ouz-trkm xalq mrasimlri v meydan tamaalari.-B.: Maarif, 1997.- 333 s. Azrbaycan xalq dastanlarinda ana-qadin mn-

Folklorünas

ri mtbuatda, toplu v almanaxlarda çap olunmudur. SSR Folkloristlr Cmiyytinin, Azrbaycan folklorünasliq qurumunun tmsilçisi (19771992), Türkiy Atatürk Kultur Dil v Tarix yüksk qurumunun üzvü olmudur. Azrbaycanin taninmi folklorünas alimi, lyaqtli ziyali, professor Mürsl Hkimov 2006-ci il aprel ayinin 19-da Bakida vfat etmidir.

Mürsl smayil olu Hkimov 1929-cu il mayin 20-d Qazax rayonunun Kmrli kndind anadan olmudur. Burada knd orta mktbini bitirdikdn sonra Qazax ikiAzrbaycan aiq eir killri v qaynaqlari .- B.: Maarif, 1999.- 375 s. Bayatilar.- B.: AP nriyyati, 1991.- 101 s. Bozqurd-kultum mnim, Türk eli yurdum mnim.B.: "Yeni nsil", 2001.333 s.

viyyati //Dd-Qorqud.2003 .- 1-2.- S. 6-14.

Güln Hüseynova 179

May

90 illiyi

Hüseyn brahimov 1919-2008

23

kimi mk faliyytin 1940-ci ild balami, Noraen rayonunda bir sira ictimai vziflrd çalimidir. dbi faliyyt 1944-cü ild "dbiyyat qzeti"ind çap olunan "O, dümnd qoymadi anasinin qanini" adli ilk eiri il balamidir. Bundan sonra öz hekaylrini dövri mtbuatda müntzm olaraq çap etdirmidir. "Qu qulari ölnd oxuyurlar" srini v Hüseyn Cavid hsr etdiyi "Böhtan" romanini 1998-ci ild baa çatdirmidir. srlri keçmi SSR v bir çox xarici ölk xalqlarinin dillrin trcüm olunmudur. Yaziçi hm komediya, hm d faci janrinda mükmml srlr yaratmidir. "Torpain övladlari" v "tiriln saliq" 180

Yaziçi

Azrbaycanin Xalq yaziçisi Hüseyn brahimov 1919-cu il may ayinin 23-d Naxçivan MR-in rur rayonunun ahtaxti kndind anadan olmudur. Knd yeddiillik mktbini bitirdikdn sonra Naxçivan Pedaqoji Texnikumunda, Azrbaycan Dövlt Universitetinin Jurnalistika fakültsind (1953-1958) thsil almidir. Noraen (indiki rur) rayon Sdrk knd orta mktbind müllim

pyeslri Clil Mmmdquluzad adina Naxçivan Dövlt Dram Teatrinda tamaaya qoyulmudur. ziz Nesinin (Türkiy), Murad Sibainin (Suriya), ixata Ubeydin (Misir) v Abdulla Qhharin (Özbkistan) bir sira hekaylrini Azrbaycan dilin trcüm etmidir. SSR yaziçilarinin ikinci v üçüncü qurultaylarinda nümaynd kimi itirak etmidir. Azrbaycan KP Naxçivan Vilayt Komitsi v Azrbaycan Yaziçilar ttifaqi plenumuna dflrl üzv seçilmidir. Naxçivan Ali Sovetinin (V, V, V çairi) deputati, Naxçivan Ali Sovetinin Sdri (19631967) olmudur. SSR "Bilik" cmiyyti nümaynd heytinin trkibind Finlandiya v Da-

nimarka ölklrin (1967), Azrbaycan mdniyyt içilri nümaynd heytinin rhbri kimi taliya v lczair ölklrin (1975) sfr etmidir. Naxçivan MR Ali mclisinin nümaynd heytinin trkibind ran

slam Respublikasinda (1992, 1994, 1996) olmudur. Azrbaycan dbiyyatinin inkiafindaki xidmtlrin gör be medalla, 1994-cü ild anadan olmasinin 75 illiyi münasibtil "öhrt" ordeni il tltif edilmidir. dbiyyat

Prezidentin frdi tqaüdün layiq görülmüdür (2002). Azrbaycanin xalq yaziçisi Hüseyn brahimov 10 aprel 2008-ci ild 89 yainda dünyasini dyiib

Seçilmi srlri: 3 c.-d. ­ B.: Naksuana, 2007. Seçilmi srlri.­ B.: Gnclik, 1998. ­ 423 s. Ata, qiz v bostonlu Franklin: Hekaylr, novellalar, povestlr.­ B.: Yurd, 1999. -180 s. Bahar yaii.- B.: Yaziçi, 1983. ­ 219 s. Böhtan: Roman.­ B.: rq -Qrb, 1998. ­ 286 s.

srin onda biri: Roman .­ B.: Avrasiya, 2005. ­ 383 s. Gün doan yerd.­ B.: Gnclik, 1976. ­ 147 s. Qu qulari ölnd oxuyurlar.­ B.: Azrb. Dövlt Kitab Palatasi, 1988.203 s. Xalq yaziçisi Hüseyn brahimov-80: [Tbriklr, mqallr, xatirlr topRus dilind

lusu] /topl. v red. Hüseyn Himli.­ B.: Yurd, 1999. ­ 124 s. Xlilzad, F. Sabahin sorainda: [Xalq yaziçisi Hüseyn brahimovun 85 illiyi münasibtil] //Azrbaycan.-2004.-22 may.- S. 8.

: .­ .: , 1958. ­ 95 .

: .­ .: , 1968. ­ 171 . nternetd

www.az.wikipedia.org Smay Quliyeva

181

May

135 illiyi

Abbas Shht 1874-1918

24

qdr aydinliq ksb etmidir. Mehdizad Abbasqulu labbas olu Shht (Abbas Shht) 1874-cü il mayin 24-d amaxi hrind anadan olmudur. Burada atasinin açdii mktbi bitirdikdn sonra ranin Xorasan hrind mdrsd, sonralar Tehranin "Mdrssyi-nizamiyyyinasiriyy" mktbind thsil almidir. mk faliyytin amaxida Rüdiyy mktbind müllim kimi balayan Abbas Shht hm d bdii yaradicilia güclü meyl göstrmidir. 1905-ci il inqilabi milli dbiyyatin ümumi inkiafina oyadici tsir göstrdiyi kimi, Shhtin d yaradiciliq imkanlarinin genilnmsi üçün münbit rait yaratmidir. Onun ilk mtbu eiri 1905-ci ild "rqi182

air

Azrbaycanda XX srin vvlinin dbibdii mühitinin tufani, onun hm realist, hm d romantik dalada qabaran, öz içrisindn aibdaan narahat qlbi mhz Shhtin poeziyasinda durulmudur. Sözün sl mnasinda "millilik" v "millt" anlayii, "Ana dili" v "Vtn" mfhumu müasirlri v qlm dostlari arasinda mhz Abbas Shhtin zngin dbi-elmi irsind bu

rus" qzetind drc edilmidir. Burjua-demokratik inqilabinin tsiri onun poetik yaradiciliinda ictimai-siyasi motivlri güclndirmidir. Çixi yolunu maarif v mdniyytin inkiafinda görn air öz eirlrind, nsr srlrind v mqallrind xalqin hyatini, milli azadliq mübarizsini, vtn mhbbti, xlaq v trbiy msllrini ks etdirmidir. Vtn mövzusu Shht eirind n ali duyularin çlngidir. Onun bütün fdakarlii vtn üçündür. n uca mhbbt ­ vtn mhbbtidir. Mn vtni canim kimi sevirm, Ruhum, tim, qanim kimi sevirm. A.Shhtin trcümçilik faliyyti d çox zngin olmudur. O, klassik rus, rb, fars, gürcü

v fransiz yaziçilarinin srlrindn trcümlr etmi, onlari "Mrib günlri" (iki cildd) adli

kitabinda 1912-ci ild çap etdirmidir. Vtnda air 1918-ci ild Gnc hrind yadbiyyat

talaq xstliyindn vfat etmidir.

Seçilmi srlri /trt., ed. ön söz v qeydlrin mül. Kamal Talibzad.- B.: Lider nriyyati, 2005.456 s.

Gün dalara yayildi: (kiçik yali uaqlar üçün eirlr) /red. F.Hüseynova.- B.: Turan, 2002.-12 s.

Tmsillr, trcümlr /buraxili v yayima msul A.brahimov.- B.: Turan, 2001.-15 s. Mmmd Mmmdov

183

May

110 illiyi

Ümgülsüm Sadiqzad 1899-1946

24

olmudur. lk thsilini atasindan almi, türk, fars v rb dillrini mükmml öyrnmidir. Gnclik dövründn eirlri, hekay v mqallri dövri mtbuatda - "qbal", "Yeni iqbal", "Açiq söz", "stiqlal", "Azrbaycan" qzetlrind, "Mktb", "Dirlilik" jurnallarinda vaxtairi çap olunmudur. "Solun çiçk" miniatürü "Qurtulu" jurnalinin 1915-ci ild keçirdiyi müsabiqd birinci yeri tutduuna gör M..Sabidbiyyat Hüseynzad, A. stiqlal airi Ümgülsüm.- B.: Çaiolu, 2005.-269 s. Bayramolu, A. Türk dünyasinin istiqlali namin /Ümgülsüm haqqinda //dbiyyat qzeti.- 1997. -29 avqust.- S.8.

Yaziçi

1899-cu il mayin 24-d Azrbaycanda Baki trafindaki Novxani kndind ruhani ailsind anadan

rin "Hop-Hop namsi" v "Qurtuluun" birillik abunsi il mükafatlandirilmidir. Ömür-gün yoldai, yaziçi Seyid Hüseynin onun bir qlm sahibi kimi püxtlmsind böyük rolu olmudur. 1937-ci ild aillikç represiyaya uramilar. Seyid Hüseyni xalq dümni kimi gülllmi, özünü Sibir sürgün etmilr. 1946-ci ild dünyasini dyimidir.

Ümgülsüm. Solun çiçk. /Hekay //Azrbaycan qadini.-1971.- 2.-S.1-2.

Gülan Quliyeva

184

95 illiyi

lyas fndiyev 1914-1996

May

26

rafiya öbsind qiyabi thsil almidir. O, 19381940-ci illrd "Yeni yol", "Kommunist" qzetlrinin redaksiyalarinda dbi içi, 19401941-ci illrd "dbiyyat qzeti" redaksiyasinda tnqid öbsinin müdiri, 1941-1947-ci illrd Azrbaycan Radio Komitsind dbiyyat öbsinin müdiri, 19441945-ci illrd Baki Kinostudiyasinda ssenari öbsinin risi, 19461947-ci illrd "nqilab v mdniyyt" jurnali redaksiyasinda nr öbsinin müdiri vziflrind ilmidir. 1940-ci ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvü olmudur. 1952-1958-ci illrd Azrbaycan Yaziçilar ttifaqinda nsr üzr mslhtçi, 1958-1961-ci illrd msul katib kimi 185

Yaziçi

fndiyev lyas Mhmmd olu 1914-cü ilin may ayinin 26-da Azrbaycanin Füzuli hrind tacir ailsind anadan olmudur. 19301933-cü illrd burada ikinci drcli mktbi bitirib orta mktblrd dil v dbiyyat fnlrini tdris etmidir. 19341938-ci illrd Azrbaycan Pedaqoji nstitutuna daxil olsa da, bir ildn sonra yenidn Füzuli hrin qayitmi, orta mktblrd corafiya müllimi ilmi, eyni zamanda AP-nin co-

çalimidir. O, 1960-ci ild Azrbaycan mkdar incsnt xadimi fxri adina layiq görülmüdür. Yaziçi dbi faliyyt 1939-cu ildn balamidir. .fndiyevin "Berlind bir gec" adli ilk hekaysi 1939-cu ild "dbiyyat qzeti"ind drc olunmudu. O, dövri mtbuatda müntzm olaraq çixi etmidir. "Söyüdlü arx" (1958) , "Körpüsalanlar" (1960), "Dalar arxasinda üç dost" (1963), "Sariköynkl Valehin naili" (1978), "Geriy baxma, qoca" (1980), "Üçatilan" (1981) kimi romanlari bir çox digr povest v hekaylri Azrbaycan v rus dillrind dflrl Bakida nr edilmidir. Eyni zamanda srlri keçmi SSR

xalqlarinin dillrin, ingilis, fransiz, alman, çex, slovak, bolqar, macar v baqalarina trcüm olunmudur. Mövzusu kinci Dünya müharibsin hsr ediln "ntizar" adli ilk pyesini o, M.Hüseynl birlikd yazmidir. Onun 1947-ci ild "iqli yollarla", 1948-ci ild "Bahar sulari", 1954-cü ild "Atayevlr ailsi", 1964-cü ild "Sn hmi mnimlsn", 1968-ci ild "Unuda bilmirm", 1969-cu ild "Mhv olmu gündliklr", 1970-ci ild "Mnim günahim", 1971-ci ild "Mahni dalarda qaldi", 1973-cü ild "Qrib olan", 1981-ci ild "Xurudbanu Natvan", 1983-

cü ild "Büllur sarayda", 1986-ci ild "eyx Mhmmd Xiyabani", 1988ci ild "Bizim qrib taleyimiz" v baqa pyeslri Azrbaycan Dövlt Akademik Dram Teatrinda, (indiki Akademik Milli Dram Teatri) elc d respublikanin teatr shnlrind tamaaya qoyulmudur. Bir çox oçerklrin, publisistik yazilarin v bdi-tnqidi mqallrin müllifidir. .fndiyev M.Hüseynl birlikd A.N.Ostrovskinin "Son qurban" komediyasini Azrbaycan dilin trcüm etmidir. O, 1953-cü ild "Ulduz" jurnali redaksiya heytinin, Azrbaycan Yaziçilar ttifaqi dar Heyti, dbiyyat

1991-ci ild Asaqqallar urasinin üzvü olmudur. .fndiyev 1972-ci ild Azrbaycan dövlt mükafati laureati,1974-cü ild Azrbaycanin Xalq yaziçisi kimi fxri adlara layiq görülmüdür. O, 1949-cu ild "rf niani", 1971-ci ild "Qirmizi mk bayrai", 1974cü ild "Oktyabr inqilabi", 1994-cü ild "öhrt" ordenlri v bir çox medallarla tltif olunmudur. Unudulmaz dib 1996-ci il oktyabrin 3-d Bakida vfat etmi, Fxri Xiyabanda dfn olunmudur.

Seçilmi srlr: Üç cildd.- C.I.-B.: Avrasiya Press, 2005.- 279 s.; C.II .-335 s.; C.III .445 s. lyas fndiyev: Biblioqrafik göstrici /trt. ed. .fndiyev.- B.: Çinar çap, 2002.-238 s. Sntkarin ikinci ömrü: Beç ilin salnamsi.- B.: Çinar çap, 2002.-340 s.

Seçilmi srlri: cildd.- C.I.- B.: çap, 2002.- 443 s.; 469 s.; C.III.-621s.;

Yeddi Çinar C.II .C.IV.

-565 s.; C.V.-613 s.; C.VI.- 421 s. ; C.VII.566 s.

Qarayev, Y. Xari bülbülün naili.- B.: Azrnr, 1995 .-53 s. ahbazova, S. lyas fndiyevin tarixi dramlari.B.: Çinar çap, 2002.189 s. 186

Tahirli, A. lyas fndiyevin publisistikasi.B.: Elm, 2005.-63 s.

Dadaov, A. "Sn hmi mnimlsn //Respublika. -2004.-23 iyul.- S. 7. hmdov, T. bdiyaar sntkar //Respublika.2007.-3 oktyabr.-S.6. lizad, . Tnqidçi duyumu //Azrbaycan.2004. -N11.- S. 27. Xlilzad, F. Azrbaycan nsrinin irin dili //Azrbaycan.-2004.- 2 oktyabr. - S. 5. Haciyev, T. Nsr v dramaturgiyanin seiriyyti

//Xalq qzeti.-2004.-19 may.- S.6. Hmi bizimlsn //dbiyyat qzeti.-2006.-6 oktyabr.-S.1-2. lyas fndiyev haqqinda monoqrafiya //ki sahil.2006.-8 iuyn.-S.6. Ülvü, A. öhrti xalq baindan hirslnn ustad sntkar //Xalq qzeti,2005.-2 oktyabr.-S.6. Yusifli, V. lyas fndiyevin nsri //Azrbaycan.-2004.-11.-S. 6-11. Rus dilind

Kbutr, . Mahni dalarda qaldi //Yeni Azrbaycan.-2004.-28 may.S. 6. Mmmdzad, R. Böyük yaziçi .fndiyevin xatirsin //Respublika.-2003 .-2 oktyabr.-S. 5. Müasirlri .fndiyev haqqinda //Azrbaycan.2004.- 11.- S. 28. msizad, N. Zirvdnzirvy v bdiyyt //Xalq qzeti.- 2004.-19 may.-S. 6.

.­ .: , 1984 ­ 420 . : 2- .- .: -, 2002. ­ T. 1.613 .; .2 .- 485 . .- .: .. , 1967 ­ 296 .

.- .: . , 1976 ­ 480 . .- .: . , 1973 ­ 271 . . ­ .: , 1979.- 475 .

.­ .: . , 1983 ­ 376 .- .: , 1984 ­ 472 . .- .: , 1984 ­ 422 . . ­.: , 1989419 . Bybala lsgrov

187

May

115 illiyi

Vli Xuluflu 1894-1938

26

vaxtdan gizli inqilabi i qoulmu, sonra RSDFP siralarina daxil olmudur (1919). Gnc quberniyasinda qza partiya komitsinin katibi ilmidir (1921-1922). Bakida ADU-nun rqünasliq fakültsind thsilini davam etdirmi, eyni zamanda yeni türk (Azrbaycan) lifbasi komitsind ilmidir (19221927). Azrbaycan Dövlt Elmi-Tdqiqat nstitutunda elmi katib, onun yenidn tkili vaxti is Dil, dbiyyat v ncsnt nstitutunun direktoru olmudur. "El aiqlari" (1927) toplusunu trtib v çap etdirmidir. dbiyyat Korolu.- B.: Azrnr, 1927.- 115 s. mla lüti.- B.: Azrnr, 1929.- 342 s. 188

Folklorünas

Vli Mmmdhüseyn olu Xuluflu 1894-cü il mayin 26-da amxor rayonunun Xuluflu kndind anadan olmudur. btidai thsilini mollaxanada almidir (19051907). Sonra "MdrseyiRuhaniyy"ni bitirmidir (1912). Hmin mktbd müllim saxlanmidir. Bu Yeni türk lifbasi il yazi qaydalari.- B.: "Yeni türk lifbasi komitsi" nriyyati, 1925.- 24 s.

Yeni türk lifbasi komitsinin üzvü v yeni lifbanin digr ölk xalqlari arasinda yayilmasi üzr tlimatçi kimi onun faliyyti böyükdür. Bu münasibtl Qazaxistan, Özbkistan, Türkmnistan, Tacikistan respublikalarinda, Krimda, Kazan v digr hrlrd olmudur. Zaqfederasiyanin 10 illiyind ictimai-elmi v dbi xidmtlrin gör Fxri trifnam v qizil saatla tltif olunmudur. Vli Xuluflu 1938-ci ild cza tdbirlri dövründ hlak olmudur.

Din v qadin.- B.: Azrnr, 1930.- 36 s.

May

Respublika Günü 1918

28

rumlarinin ortadan qalxmasina gtirib çixardi. Lakin XIX srin II yarisindan balayaraq Avropa mdniyytinin v elmi nailiyytlrinin tsiri altinda Azrbaycanda milli üurun oyanmasina xidmt edn güclü maarifçilik cryanlari meydana gldi. M.F.Axundzadnin, H.Zrdabinin, C.Mmmdquluzadnin, M..Sabirin v digr görkmli maarifçilrimizin tsiri altinda tdricn milli özünüdrk v müstqil dövltçiliy olan arzularin rüeymlri cücrmy baladi. Türkçü alim li by Hüseynzadnin "Türklmk, islamlamaq, müasirlmk" ideyasi il silahlanan minlrl vtnprvr lverili tarixi raitd Azrbaycanin dövlt müstqilliyinin yeticyi gün urunda mübarizy baladilar. Nha189 yt, 1918-ci ilin 28 Mayinda Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti elan olundu. Müstqilliyini brpa etdikdn sonra bu bayram hr il ölkmizd böyük tntn il qeyd edilir. Keçiriln tdbirlrd Cümhuriyyt dövrün bir daha nzr salinir, onun tariximizdki yeri v rolu trafli thlil edilir, dövlt quruculuu tcrübsi hrtrfli öyrnilir. Ümummilli lider Heydr liyev dövltçilik tariximizd Azrbaycan Xalq Cümhuriyytinin özünmxsus yeri olduunu nzr alaraq, 2003-cü ilin fevral ayinda verdiyi xüsusi srncamla Baki hrind Xalq Cümhuriyytinin xatirsin abid ucaldilmasi haqqinda qrar qbul etmidi. Müslman rqind ilk demokratik respublika ol-

XIX srin I rübünd Rusiya mperiyasinin cnuba - isti dnizlr çixii, yeni geostrateji razilrin lkeçirm siyasti çoxsrlik Azrbaycan tarixinin müstqil dövltçilik nnlrin ciddi ziyan vurdu v ölkmizin tam iali il nticlndi. Amansiz müstmlk siyasti, onun xalqimiza qari hyata keçirdiyi assimilyasiya, dini-milli ayriseçkilik mllri ölknin tbii inkiafini lngitdi v müstqil dövltçiliik qu-

an Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti ölkmizin çox sirlik sosial-iqtisadi, ictimai-siyasi v mdni inkiafinin, xalqimizin milli oyanii v dirçlii proseslrinin mntiqi nticsi kimi meydana çixmidir. Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti xalqimizin siyasi üur sviyysinin, intellektual v mdni potensialinin, yüksk istedad v qabiliyytinin göstricisi idi. 1918-ci il mayin 28-d Azrbaycanin istiqlaliyytinin elan edilmsind, Xalq Cümhuriyytinin tkkül tapmasinda v faliyyt göstrmsind Cümhuriyyt rhbrlik etmi xslrin ­ limrdanby Topçubaovun, Mmmdmin Rsulzadnin, Ftli xan Xoyskinin, Nsib by Yusifbylinin, Smd by Mehmandarovun, liaa ixlinski v baqalarinin böyük xidmtlri olmudur. Bu görkmli dövlt xadimlrinin, vtnprvr ziyalilarin, pekar hrbçilrin adlari xalqimizin yaddaina bdi hkk olunmudur. Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti Avropanin demokratik dyrlri il rq mdniyytinin xüsusiyytlrini üzvi kild

birldirn yeni dövlt v cmiyyt nümunsi idi. Cmi 23 ay faliyyt göstrmsin baxmayaraq, ilk respublika dövründ hyata keçiriln tdbirlr müstqil dövltçiliyimizin saslarinin yaradilmasi v glck inkiaf yolunun müyynldirilmsi baximindan mühüm hmiyyt ksb etdi. Demokratik hüquq v azadliqlarin brqrar olmasi, etnik v dini mnsubiyytdn asili olmayaraq bütün vtndalara brabr hüquqlar verilmsi, htta bir çox Avropa ölklrindn daha vvl qadinlara seçki hüququnun verilmsi, Azrbaycan dilinin dövlt dili elan edilmsi, thsil v mdniyytin inkiafina xüsusi diqqt göstrilmsi, nizami milli ordunun, thlüksizlik strukturlarinin qurulmasi v sair ilr Xalq Cümhuriyyti hökumtinin yürütdüyü siyastin miqyasini, mahiyyt v mnasini yani kild sciyylndirir. Hyata keçiriln tdbirlr xalqimizin dövltçilik nnlrinin brpasina v milli mnlik üurunun güclnmsin böyük tsir göstrdi. Mhz buna gör, 1920-ci ilin 190

aprelind bolevik iali nticsind Cümhuriyyt süqut etdikdn sonra da müstqillik hisslri azrbaycanlilari sonraki dövrd heç zaman trk etmdi, azadliq ideyalari üurlara hakim ksildi. Sovet hakimiyytinin qurulmasi il Azrbaycanin dövlt müstqilliyin faktiki olaraq son qoyulmasina baxmayaraq, xalqimiz formal kild olsa da öz dövltini qoruyub saxladi, müttfiq respublika kimi SSR-ni tkil edn subyektlrdn birin çevrildi. XX srin 80-ci illrinin sonu - 90-ci illrin vvlind Azrbaycanda balami milli-azadliq hrkati bolevik rejiminin süqutunu yaxinladirdi. Xalqin tkidi v tlbi il 1991-ci il fevralin 5-d Azrbaycan SSR Ali Sovetinin sessiyasi dövltin adini dyidirrk "Azrbaycan Respublikasi" adlandirdi. AXC-nin üçrngli, ay-ulduzlu bayrai bu respublikanin da dövlt bayrai kimi tsdiq olundu. Hmin il mayin 21-d verilmi, xüsusi frmanla 28 may Respublika Günü elan edildi. Xalqimiz yeni tarixi raitd öz dövlt müstqilliyini brpa etdikdn

sonra ümummilli liderimiz Heydr liyevin rhbrliyi altinda Xalq Cümhuriyytinin nnlrini sas tutaraq, müstqil Azrbaycan dövltini yaratdi. Lakin Azrbaycan Respublikasi Azrbaycan Xalq Cümhuriyytindn frqli olaraq, mürkkb vziyytd öz müstqilliyini v suverenliyini qorumai v möhkmlndirmyi bacardi, ilk illr buraxilan kobud shvlr baxmayaraq, dövltçiliyin qorunmasi üçün qtiyytli tdbirlr görüldü, ölkd davamli ictimai-siyasi sabitlik brpa edildi. Bu gün möhtrm Prezidentimiz cnab lham liyevin rhbrliyi altinda Azrbaycan Respublikasinda demokratik, hüquqi, dünyvi dövlt, vtnda cmiyyti quruculuu prosesi uurla davam etdirilir. Bu sahd qazanilmi nailiyytlr qürur dourur. Respublikamizda siyasi, iqtisadi v sosial islahatlar uurla hyata keçirilir, ölk iqtisadiyyati dönmdn inkiaf etdirilir, halinin sosial müdafisinin güclndirilmsi üçün tsirli tdbirlr görülür. Müxtlif ölklrl hüquq brabrliyi v qariliqli

faydali mkdalia saslanan laqlr yaradilir. Azrbaycan nüfuzlu beynlxalq v regional tkilatlara daxil olaraq dünya birliyin daha six inteqrasiya olunur, bu birlikd özün layiq yer tutur. Ölkmiz regionun n iri enerji (Baki-TbilisiCeyhan neft, Baki-Tbilisirzurum qaz kmrlri) v tranzit (Tarixi pk yolu ­ TRASEKA, imalCnub nqliyyat dhlizi, Baki-Tbilisi-Qars dmiryolu xtti) layihlrinin mrkzin çevrilmidir. Ermnistan Respublikasinin hrbi tcavüzü nticsind Azrbaycan razilrinin 20 faizi ial edilmi, 20 mindn çox insan qtl yetirilmi, 50 mindn artiq adam yaralanmi v ikst olmudur. Bir milyondan artiq insan 15 ildn çoxdur ki, qaçqin v mcburi köçkün raitind yaayaraq Ermnistanin azrbaycanlilara qari etnik tmizlm v soyqirimi siyastinin qurbani olmu, elementar insan hüquqlarindan mhrum edilmidir. al nticsind 900-dn artiq yaayi mntqsi talan edilmi, yandirilmi v daidilmi, 6 min snaye, 191

knd tsrrüfati müssissi v digr obyektlr mhv edilmi, ümumi yaayi sahsi 9 mln kv. km-dn artiq olan 150 yaayi binasi daidilmi, 4366 sosial­mdni obyekt, eyni zamanda 695 tibb ocai mhv edilmidir. al edilmi razilrd knd tsrrüfati sahsi, su tsrrüfati hidrotexniki qurular bütün nqliyyat v kommunikasiya xtlri tam siradan çixarilmidir. Daintilar nticsind iqtisadiyyata 60 milyard AB dollarindan artiq ziyan dymidir. Hrbi tcavüz zamani l keçirilmi Azrbaycan razilrind 927 kitabxana, 464 tarixi abid v muzey, 100-dn çox arxeoloji abid, 6 dövlt teatri v konsert studiyasi daidilmidir. Talan edilmi muzeylrdn 40 mindn çox qiymtli ya v nadir eksponat ourlanmidir. Bel ki, Klbcr Tarix Diyarünasliq Muzeyi yerl yeksan olunduqdan sonra muzeyin ekspozisiyasina daxil olan nadir qizil v gümü zint yalari, ötn srlrd toxunmu xalçalar Ermnistana dainmidir. uadaki Tarix Muzeyinin, Adamdaki Çörk

Muzeyinin, Zngilandaki Da Abidlr Muzeyinin d taleyi bel olmudur. Ourlanmi v mhv edilmi bu tarixi-mdni srvtlrin dyrini müyynldirmk, pulla qiymtlndirmk mümkün deyildir. Bir sözl Ermnistan Respublikasi "Hrbi münaqilr zamani mdni srvtlrin qorunmasi haqqinda" HAAQA Konvensiyasinin v "Mdni srvtlrin qeyriqanuni dövriyysi haqqinda" Paris Konvensiyasinin müddalarini kobudcasina pozaraq Azrbaycanin mdni srvtlrini talamaqla muldur. Birlmi Milltlr Tkilatinin Thlüksizlik

urasinin 1993-cü ild qbul edilmi 822, 853, 874, 884 sayli Qtnamlrind Azrbaycan Respublikasinin razi bütövlüyünün taninmasina v ial olunmu Azrbaycan razilrinin qeyd-rtsiz azad edilmsi tlblrin baxmayaraq Ermnistan Respublikasi bu gün d ialçiliq siyastini davam etdirir. n air problemimiz olan Ermnistan-Azrbaycan münaqisi v Daliq Qaraba probleminin hll edilmsi, ial olunmu torpaqlarimizin geri qaytarilmasi, razi bütövlüyümüzün brpa edilmsi istiqamtind ardicil v mqsdyönlü tdbirlr hdbiyyat

yata keçirilir. Hal-hazirda Azrbaycan Respublikasi istr iqtisadi qüdrtin, istrs d hrbi-siyasi nüfuzuna gör regionun lider ölksidir. Biz bu gün d Azrbaycan Xalq Cümhuriyytinin tarixini, onun görkmli xsiyytlrinin faliyytini drindn öyrnmli, ideyalarini tbli etmli, tcrübsindn bhrlnmliyik. Cümhuriyytin tarixi tcrübsi göstrir ki, dövlt müstqilliyini v suverenliyi ld etmk kifayt deyil, hm d onu bütün vasitlrl qorumaq v möhkmlndirmk lazimdir.

liyv, lham 28 My ­ Rspublik Günü münsibtil zrbycn l-

qin tbrik //lq qzti.2008.- 28 my.- S.1. Qcyv, . 28 My Rspublik Günü /.Qcyv Hcizd, . Mskvd zrbycnin Milli byrmi ­ Rspublik Günü //zrbycn.- 2006.- 28 my.- S.9.

Byrmlr v trii günlr.-B.: ltun Kitb, 2006.- S.26-30.

Hciyv, H. rqd n dmkrtik rspublik //Rspublik.- 2005.- 28 my.- S.6.

Yqublu, H. 28 My istiqllinin mnsi //Yni Müsvt.-2001.- 27 my.S.15. Nail Aliova

192

May

110 illiyi

Leonid Maksimoviç Leonov 1899-1994

31

mükafati laureati (19431977) olmudur. lk srlri 1915-ci ild, M.L. Leonovun sürgünd olduu Arxangelsk hrinin qzetlrind drc edilmidir. lk irihcmli sri olan "Porsuqlar" (1924) romaninda inqilab rfsind Moskvanin mean hyati, kndd inqilabi mübariz tsvir edilir. "Sukutarevski" (1932), "Okeana yol" (1935), romanlarinda köhn ziyalilarin yeni hyat quruculuuna qoulmasindan daniilir. 3040 ci illrd Leonov bir sira dram srlri "Polovçan balari", "Canadbiyyat , . / . //. .- 1987.3 .- . 6.

Rus yaziçisi

Rus sovet yaziçisi Leonov Leonid Maksimoviç, 31 may 1899-cu ild Moskva hrind anadan olmudur. 1972-ci ildn SSR EA-nin akademiki, 1967-ci ildn Sosialist myi Qhrmani, Lenin mükafati laureati (1957), Dövlt 10 ..- 1.- ., 1981. .- ., 1976.

var" (1938), "Çovun" (1939), "Adi adam" (1941) v s. yazmidir. "Basqin", (1942), "Lyonuka" (1943) pyeslri, Böyük Vtn müharibsin hsr edilmidir. "Dimkovun dünyasi" (1974), "Son gzinti" (1979) romanlari insan v tbit, briyytin v mnvi srvtlrin glck taleyi problemlrin hsr edilmidir. 8 avqust 1994-cü ild Moskva hrind vfat edib.

, . 1970 - //.1979.- 11.- . 197­ 205. Elmira Kazimova

193

1 iyun Gün çixir 04:12 Gün batir 21:05 30 iyun Gün çixir 04:10 Gün batir 21:15

2009

lamtdar v tarixi günlr

Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 18 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

1. Uaqlari Bynlxalq Müdafi Günü 5. traf Mühitin Mühafizsi Günü 15. Milli Qurtulu Günü 17. Shiyy çilri Günü 18. nsan Hüquqlari Günü 23. Dövlt Qulluqçularinin P Bayrami 26. Milli Silahli Qüvvlr Günü 26. Narkmaniyaya v Nrkbizns qari Bynlxalq mübariz Günü

Qan yaddai 1988-2009

yun

22 may21 iyun

kizlr bürcünün Niani Havadir. Merkurinin himaysinddir. Günin kizlr bürcünün keçdiyi dövrd doulanlar çox ailli olub, hr eyi bilmy hvs göstrir, rait asanliqla uyunlairlar.

20 yanvar - Ümumxalq hüzn günü 31 mart ­ Azrbaycanlilarin soyqirimi günü Keçmi Daliq Qarabain (ua, Xankndi, Xocali, sgran, Xocavnd, Adr, Hadrut) ial tarixi- 1988-1993-cü illr (Sah: 4400 kv.km.) olmudur. ua (08 may 1992-ci il) 351,55 kv.km Laçin (18 may 1992-ci il) 1835 kv.km Klbcr (3-4 aprel 1993-cü il) 1936 kv.km Adam (23 iyul 1993-cü il) 1094 kv.km. Cbrayil (23 avqust 1993-cü il) 1050 kv.km. Füzuli (23 avqust 1993-cü il) 1386 kv.km. Qubadli (31 avqust 1993-cü il) 802 kv.km. Zngilan (30 oktyabr 1993-cü il) 707 kv.km

194

Uaqlari Bynlxalq Müdafi Günü (01.06.1949) Rus bstkari Qlinka Mixail vanoviçin (01.06.1804-15.02.1857) anadan olmasinin 205 illiyi Baki Dövlt Universitetinin Elmi Kitabxanasinin yaradilmasinin (02.06.1919) 90 illiyi air, dramaturq Vkilv Vaqif Smd olunun (Vaqif Smdolu) (05.06.1939) anadan lmasinin 70 illiyi traf Mühitin Mühafizsi Günü (05.06.1972) Rus yaziçisi Pukin Alksandr Srgyviçin (06.06.1799-10.02.1837) anadan lmasinin 210 illiyi Azrbaycanin mkdar lm xadimi, prfssr Dadazad Mmmd Arif Mhrrm olunun (Mmmd Arif) (10.06.1904-27.12.1975) anadan lmasinin 105 illiyi SSR v Azrbaycanin Xalq artisti, rus münnisi Zikina Lyudmila Grgiyvnanin (10.06.1929) anadan lmasinin 80 illiyi Milli Qurtulu Günü (15.06.1993) air Hüseynzad Hüseyn Camal olunun (15.06.1924-14.09.1992) anadan olmasinin 85 illiyi dbiyyatünas Alianov Hüseyn Hsn olunun (Hüseyn Kürdolu) (15.06.193412.07.2003) anadan olmasinin 75 illiyi mkdar incsnt xadimi, xor dirijoru Krimov Rfail Musa olunun (15.06.1949) anadan lmasinin 60 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, Dövlt mükafati laurati, prfssr, Türkiynin Milli airi Rfiq Cfr Xndan olunun (Rfiq Zka Xndan) (16.06.1939-07.01.1999) anadan lmasinin 70 illiyi Shiyy çilri Günü (17.06.2001) 195

nsan Hüquqlari Günü (18.06.2007) mkdar elm xadimi, tnqidçi sdullayev Seyfulla Qüdrt olunun (19.06.1924) anadan olmasinin 85 illiyi Bibliqraf, dbiyyatünas, prfssr Axundv Nazim Frrux olunun (20.06.192410.03.1994) anadan lmasinin 85 illiyi Azrbaycan mütfkkiri, yaziçi, maarifprvr Bakixanv Abbasqulu Aanin (Qüdsi) (21.06.1794-1847) anadan lmasinin 215 illiyi Azrbaycan yaziçisi Cavadv Clal Nvruz olunun (Clal Brgüad) (22.06.192409.07.1996) anadan lmasinin 85 illiyi "Nobel Qardalari" irktinin v "Lüdviq Nobel" cmiyytinin baçisi Emmanuel Nobelin (22.06.1859-31.05.1932) anadan olmasinin 150 illiyi Dövlt Qulluqçularinin P Bayrami (23.06.2006) Beynlxalq Olimpiya Komitsinin yaradilmasinin (23.06.1894) 115 illiyi Rus airsi Axmatva (Qrnk) Anna Andryvnanin (23.06.1889-05.03.1966) anadan lmasinin 120 illiyi Azrbaycanin mkdar lm xadimi, prfssr Rzayv Nurddin Mmmdbair olunun (26.06.1929) anadan lmasinin 80 illiyi Milli Silahli Qüvvlr Günü (26.06.1918) Narkmaniyaya (26.06.1987) v Narkbizns qari Bynlxalq Mübariz Günü

Azrbaycan Xalq Cümhuriyytind türk (Azrbaycan) dilinin dövlt dili elan edilmsinin (27.06.1919) 90 illiyi Azrbaycanin Xalq artisti, aktyr Dadav Mlik Yusif olunun (27.06.192403.12.1996) anadan lmasinin 85 illiyi Azrbaycanin mkdar mdniyyt içisi, air liyv Çingiz li olunun (29.06.1944) anadan olmasinin 65 illiyi 196

yun

1

Uaqlari Beynlxalq Müdafi Günü 1949

Uaqlari sevin, uaqlar bizi nurlu glcy aparan yoldur... Uaqlar dünyanin sevincidir... Uaqlar bizim bu günümüz v sabahimizdir. Heydr liyev, ümummilli lider yon uain hamisinin hüquqlari qorunur" demk mümkün deyil. Xüsusi qayiya ehtiyaci olan uaqlar cmiyytin n hssas qruplarindan birini tkil edir. Bel uaqlarin sayi Respublikamizda 21 min nfrdkdir. Bu rqmin çoxluunun sbbi Ermnistanin Azrbaycana tcavüzü nticsind uaqlarin valideynlrini itirmsi, qaçqin v mcburi köçkün aillrinin sosial vziyytinin çtinliyidir. Uaqlarin normal inkiaf etmsi üçün dövlt v cmiyyt trfindn hrtrfli dstk zruridir. Buna gör d hr bir dövrd sabahimizin sahiblri olan uaqlarin xobxt, bxtvr, eyni zamanda, msuliyytli vtnda kimi böyümsi urunda mübariz cmiyyti narahat edn, düündürn msllrdn biridir. Bu sahd ilkin v n uurlu addimlardan biri Uaqlari Beynlxalq Müdafi Gününün tsis edilmsi oldu. Bu bayramin qeyd olunmasi haqqinda qrar Beynlxalq Demokratik Qadinlar Federasiyasi urasinin 1949cu ilin noyabrinda keçirilmi xüsusi sessiyasinda qbul edilmidir. Uaqlari Beynlxalq Müdafi Günü ilk df 1950ci il iyunun 1-d qeyd olunmudur. Bununla laqdar n maraqli snd BMT-nin "Uaq hüquqlari haqqinda Konvensiya"sidir. Bu snd uaqlarin hansi dövltd yaamasindan asili olmayaraq, onlarin hüquqlarini tam hat edir. Hazirda Kon-

Uaqlar mnsub olduqlari ölknin glcyi, iiqli sabahidirlar. Fransiz mütrqqi romantizminin aparici nümayndsi Viktor Hüqo "Dünyanin n dahi himni körp qiiltisidir" sözlrini bs yer demmidir. Hr bir uaq aild böyümli, ataana mhbbti hiss etmlidir. Çünki, hr bir insanin formalamasinda, cmiyytd layiqli yer tutmasinda ailnin rolu vzsizdir. Statistikaya gör, Azrbaycanda 2,5 milyon uaq yaayir. Ancaq "2,5 mil-

197

vensiyaya 189 ölk qoulub. Azrbaycan Respublikasi bu Konvensiyaya 1992-ci ildn qoulmudur. Azrbaycanin glcyi olan uaqlarimiz arasinda yüzlrl, minlrl istedad sahibi olanlar var. Bu gün onlarin bacariini üz çixarib, daha da inkiaf etdirmlri üçün ölkmizd hr cür rait yaradilmidir. Ümummilli liderimiz Heydr liyev uaqlari çox sevir, onlarla frhlnir, salam böyümlri, düzgün trbiy almalari üçün vzsiz ilr görür, çaliirdi ki, istedadli uaqlarin pe seçimi düzgün istiqamtlndirilsin. Ölmz rhbrin tbbüsü v göstrii il 1996-ci ild istedadli uaqlara hsr olunmu "Qirmizi kitab" yaradildi v bu kitaba neç-neç istedadli uain adi düdü. Dahi rhbrin nnlrini Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti cnab lham liyev uurla davam etdirrk öz faliyytind uaqlarin qayi v problemlrin böyük diqqt yetirir. Bu istiqamtd hyata keçiriln bir sira qanunverici aktlar, dövlt proqramlari v tdbirlr uaqlarimizin

rifahinin yüksldilmsin real zmin yaradir. Cnab lham liyevin imzaladii "Baximsiz v küç uaqlarinin probleminin hlli üzr" Tdbirlr Plani, "Xüsusi qayiya ehtiyaci olan (salamliq imkani mhdud) uaqlarin thsilinin tkili üzr" nkiaf Proqrami, "Xüsusi istedada malik olan uaqlarin yaradiciliq potensialinin inkiafi üzr" Dövlt Proqrami, "Ana v uaqlarin salamliinin qorunmasi üzr" Tdbirlr Proqrami, "Körp v erkn yali uaqlarin qorunmasi haqqinda", "Valideynlrini itirmi v valideyn himaysindn mhrum olmu uaqlarin sosial müdafisi haqqinda" Qanunlar v digr mühüm sndlr normal uaqlarimizin fiziki v mnvi inkiafina xidmt edir. Azrbaycan Respublikasi Nazirlr Kabinetinin 2003-cü il 14 aprel tarixli Srncami il tsdiq edilmi "Azrbaycan Respublikasinda baximsiz v küç uaqlari probleminin hlli üzr Tdbirlr Plani" çrçivsind YUNSEF-l birg bu uaqlar üçün sosial v psixoloji reabilitasiya 198

iinin v mrkzlrinin tkili sahsind layihlrin hyata keçirilmsi üçün ilr balanilmidir. Hazirda Heydr liyev Fondu Ulu öndrin iiqli ideyalarini davam etdirrk, uaqlara xüsusi qayi göstrir. Heydr liyev Fondunun prezidenti, YUNESKO v SESKO-nun xomramli sfiri, Millt vkili Mehriban xanimin tbbüsü il respublikamizin ucqar kndlrind bel müasir üslublu yeni mktb binalari, uaq baçalari tikilmi, köhnlri sasli tmir olun-

mudur. Uaq evlri, internatlar xüsusi qayi il hat olunmudur. Vaxtairi ölkd xüsusi qabiliyyt malik istedadli uaqlarin mahni, rqs, rsm v digr yaradiciliq müsabiqlri keçirilir. Möhtrm Prezidentimiz lham liyev uaqlarin rifahinin yüksldilmsini dövlt siyastinin balica vziflrin-

dn biri kimi müyyn etmidir. Lakin yalniz dövlt orqanlarinin sylri il kifaytlnmk olmaz. Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti. Valideynlrini itirmi v valideyn himaysindn Baxliyev, R. Uaq parlamenti faliyyt baladi: Milli Mclis gnclr ilk qanun layihsini tqdim etdi /Rad Baxliyev //rq.- 2007.- 2 iyun.S. 4. Hüseynova, H. Ölkmizd hr bir uaq dövlt qayisi . « (www.azeribaijan.az www.azeribaijan.news.az

Bütün cmiyyt, hr bir vtnda uaqlarin qayilari il yaamali, onlarin rifahinin yüksldilmsi dbiyyat mhrum olmu uaqlarin sosial müdafisi haqqinda: Azrbaycan Respublikasinin Qanunu.- B.: il tmin olunur: 1 iyun Uaqlari Beynlxalq Müdafi Günüdür /Hicran Hüseynova //Xalq qzeti.2007.- 1 iyun.- S.10. Milli Mclis YUNSEF-l mkdalii daha da güclndirck: Uaq problemlri Azrbaycan hökuRus dilind ) 2006-2010 »: 17 , 2006 // .2006.- 18 .- . 1. . nternetd www.itv.az www.kaspi.az

üçün lindn etmlidir.

glni

Qanun, 2004.-12 s.- (Hüquqünasin kitabxanasi).

mtinin diqqtinddir //Azrbaycan.- 2005.- 21 dekabr.-S. 5. Uaq hüquqlari il bali vziyyti ks etdirn snd hazirlanmidir //Azrbaycan.- 2007.- 24 aprel.S. 4.

: 14 , 2007 // .- 2007. - 15 .. 2.

www.szlibrary.aznet.org Adil Abdullayeva

199

yun

70 illiyi

Vaqif Smdolu 1939

5

diri (1968-1971), C.Cabbarli adina "Azrbaycanfilm" kinostudiyasinda kinoaktyor teatrinin dbi hiss müdiri vzifsind (1982-1985) ilmidir. "Yeddi eir" adli ilk sri 1963-cü ild "Azrbaycan" jurnalinda çap olunmudur. Bundan sonra dövri mtbuatda vaxtairi çixi etmidir. 1992-1994cü illrd "Ouz eli" qzetinin ba redaktoru vzifsind çalimidir. V.Smdolu 2000-ci ild Azrbaycan Milli Mclisin deputat seçilmidir. O, Avropa urasi Parlament Assambleyasinin üzvüdür. Onun "Uca da bainda", Bxt üzüyü", "Lotoreya", "Yayda qartopu oyunu", "Yail eynkli adam", "Generalin son mri", "Mamoy kiinin yuxulari" pyeslri 200

air

air, dramaturq, publisist Vkilov Vaqif Smd Vurun olu 1939-cu il iyun ayinin 5-d Baki hrind dünyaya göz açmidir. O, Bülbül adina musiqi mktbind v Ü.Hacibyov adina Azrbaycan Dövlt Konservatoriyasinda thsil almidir. V.Smdolu Moskvada Çaykovski adina Konservatoriyada ixtisas kursu keçmi (19621963), sonra Azrbaycan Dövlt Konservatoriyasinda fortepiano üzr ixtisas müllimi (19631971), Azrbaycan Sovet Ensiklopediyasinda incsnt redaksiyasinin mü-

Baki, Naxçivan, ki Dövlt Dram Teatrlarinda tamaaya qoyulmudur. lk df dramaturq kimi "Bxt üzüyü" tamaasi il tanindi v indi d taninir... Hüseyn rblinski adina Sumqayit Dövlt Dram Tearinda tamaaya qoyulan bu srd müasirlrimizin hyatini qlm alan yaziçi mnvi-psixoloji, etiq-xlaqi msllri ön plana çkmi, qidsi, ideali, mqsdi olan insanlarin yaayi trzini v hyata baxilarini dörd ailnin simasinda grgin dramatik shnlrd canlandirmidir. O, "Humay" mükafati laureatidir (1998). 1999-cu ild Azrbaycan Xalq airi adina layiq görülmüdür.

Bxt üzüyü: (pyeslr).B.: Gnclik, 1999.­402 s. Günün baxti: eirlr.­ B.: Gnclik, 1972. ­ 46 s. liyev, . Xalq airi Vaqif Smdoluna: [Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti .liyevin airin 65 illik yubileyi il laqdar tbriki] //Azrbaycan. ­ 2004. ­ 6 iyun. ­ S. 1.

dbiyyat Mn burdayam, ilahi: eirlr v poema.- B.: Gnclik, 1996. ­ 426 s. Uzaq yail ada: [eirlr]. B.: rq-Qrb, 2004.Xyal, S. Vaqif Smdolu: (yaradicilii sasinda) . ­ B.: Yurd NPB, 2006.­174, [2] s. Rna. "Müasirlrin seriyasi" Vaqif Smdolu il davam edir: [Tdqiqat] Sona Xyalin V.SmdRus dilind

263 s. Yoldan teleqram: eirlr. ­ B.: Gnclik, 1968.-70 s.

oluna hsr olunmu yeni kitabi haqqinda //525-ci qzet.-2006.-13 aprel.S. 7.

.­ .: , 2006. ­ 199 .

: . ­ .: . , 1990. ­ 92 . nternetd

www.google.az

Smay Quliyeva

201

yun

210 illiyi

Aleksandr Sergeyeviç Pukin 1799-1837

6

yinin üzvlri il, azad fikirli dvoryanliin nümayndlri, o cümldn P.Y.Çaadayevl yaxinlamidir. 1817-ci ild liseyi bitirn Pukin Kollegiya katibi rütbsi almi, Xarici ilr kollegiyasina tyin olunmudur. 18171820-ci illrd yazdii srlrd gnc airin Peterburq hyati, grginln siyasi rait, yetimkd olan dvoryan inqilabçilari nslinin görülri ksini tapmidir. 1820-ci ild xidmti tyinat adi il Rusiyanin cnubuna sürgün ediln Pukin Qafqaz v Krimda olmu, Kiinyovda v Odessada yaami, burada dekabristlrdn V.F.Rayevski, P..Pestel v b. il görümüdür. Cnub sürgünü Pukin romantizminin vüst al202

Rus airi

Böyük rus airi Aleksandr Sergeyeviç Pukin 1799-cu il iyun ayinin 6da qdim boyar nslindn olan ortabab dvoryan ailsind doulmudur. Pukin 12 yasinda ikn Sarskoye Selo liseyin daxil olmu, ilk uurlu eirlrini orada thsil aldii illrd yazmidir. Hl liseyd oxuyarkn Q.R.Derjavin, N.M.Karamzin, V.A.Jukovski v K.N.Batyukovun diqqtini clb edn Pukin "Arzamas" dbi drn-

dii dövrdür. Yaradiciliinda mühüm yer tutan üsyankar ruhlu "Qafqaz siri", "Quldur qardalar", "Baxçasaray fontani" poemalarinda ilk df olaraq Pukinin azadliq, mhbbt, xsiyyt problemlrin flsfi münasibti nzr çarpir. 1824-cü ilin iyul ayinda air xidmtdn knar olunaraq, Pskov vilaytinin Mixaylovskoye kndin sürgün edilmidir. Pukin orada hl cnubda yazmaa baladii "Yevgeni Onegin" mnzum romaninin yeni fsillrini v "Qraf Nulin" satirik poemasini yazmi, Rusiyanin tarixi, salnamlrini öyrnmi, xalq mahni v naillarini qlm almidir. Pukinin yaradiciliq tkamülünd mühüm mrhl olan "Boris Qodu-

nov" facisind realizm, xlqilik v tarixilik prinsiplrinin sasi qoyulmudur. Pukin Dekabristlr üsyaninin mlubiyytindn sonra, 1826-ci il sentyabrin 8-d II çar I Nikolayla görüüb söhbt etmidir. I Nikolay airi bailadiini bildirmi v özünün onun yegan senzoru olacaini vd etmidi. Siyasi v iqtisadi islahatlar keçirilmsinin v hökumtl mkdaliin mümkünlüyün ümid bslyn Pukin eyni zamanda çara I Pyotrun yolunu davam etdirmyi, sürgün olunanlara mrhmt göstrmyi mslht görmüdür. 1830-cu ilin payizinda Boldinoda yaayan Pukin 50-y yaxin müxtlif janrli sr yaratmidir. 1831-ci ilin fevral ayinda

evlnmi, hmin ilin may ayinda Peterburqa köçmü, Rusiya tarixin, o cümldn I Pyotr dövrün v Puqaçov hrkatina dair arxiv materiallari, sndlri öyrnmidir. 1833-cü ilin oktyabrinda yenidn Boldinoya qayitmidir. kinci "Boldino payizi" airin yaradiciliinda yeni yüksli mrhlsi olmudur. Pukin orada "Dubrovski" romanini, "Puqaçov tarixi"ni, "Tunc atli", "Ancelo" poemalarini, "Qaratoxmaq qadin" povestini, bir sira mhur naillarini yazmidir. Zülm v istibdad dümni, azadliq carcisi olan airin saraydaki dümnlri onun hyatini zhrlmy çaliir, hyat yoldai Natalya il fransiz mühaciri J.Dantesin yaxinlii haqqinda ayilr dbiyyat

yayirdilar. Pukin bu dedi-qodulara son qoymaq mqsdil Dantesi duel çairir. O, 1837-ci il yanvarin 23-d ba vern dueld yaralanmi v iki gündn sonra ölmüdür. M.Y.Lermontov, F..Tütçev, A.V.Koltsov v baqalarinin bu münasibtl yazdiqlari seirlrd Pukinin ölümü milli faci, ümumxalq kdri kimi qiymtlndirilirdi. Pukin br mdniyytinin n görkmli nümayndlrindndir. Rus v dünya mdniyytinin nailiyytlrindn, xalq yaradiciliindan bhrlnn air, qisa bir dövr rzind bir neç dbi mrhlni keçrk, kamil realizm glib çixmidi. Pukin rus dbi dilini yeni yüksk zirvy qaldirmidir.

liyev, H. Azrbaycan Prezidenti Heydr liyevin nitqi: (Bakida dahi rus airi A.S.Pukinin abidsinin açilii mrasimind) //Azrbaycan. ­ 2001.-13 oktyabr. ­ S.3 Pukin tkc Rusiyanin yox, bütün briyytin dahi insanlarindan biridir:

Bakida dahi rus airi A.S.Pukinin abidsi açilmidir. Azrbaycan Prezidenti Heydr liyev mrasimd itirak etmidir //Azrbaycan.-2001.13 oktyabr.- S.2. Seçilmi srlri: ki cildd /trt. Telman Cfrov.203

B.: Avrasiya Press, 2006. C.I.­ 279 s., C.II ­ 318 s. Yevgeni Onegin: Mnzum roman.­ B.: Adilolu, 2005.­209 s. Pukin Çaadayeva: eirlr //Kaspi.-2006.-10-12 iyun.-S.18

Pukini kim öldürüb: Xarkovlu yaziçi v tarixçi Aleksandr Zinuxovun yenic çapdan çixmi

"Aleksandr Pukini kim öldürmüdür" kitabi haqqinda //Azrbaycan.2004 .-10 mart.-S.8. Rus dilind

: 10 . ­ .: , 2005. .­.: , 2006.- 378 . , . c, , : (C. ..) // .- 2001.

: .- .: , 2006. ­ 351 . ­ 12 . ­ .7 : ( ..

, . ..: - .­ .: , 1997. ­ 430 . 206 ) // .­ 2005.­ 8 . ­ .4.

nternetd: http: //www. musiqidunya.az www.bioqrafi.info/kii/pu kin

Samir Eminova

204

yun

105 illiyi

Mmmd Arif Dadazad 1904-1975

10

1904-cü il iyunun 10-da Baki hrind anadan olmudur. Rus-tatar mktbini bitirdikdn sonra bir müddt müllimlik etmidir. 1920-1925-ci illrd Baki Xalq Maarifi nstitutunda thsilini davam etdirmi, 1925-1931ci illrd ADU-nun rq fakültsini bitirmidir. Savadli alim aradirmalara xüsusi meyilli milli kadrlardan biri kimi Moskvada Sovet rq Xalqlari Elmi-Tdqiqat nstitutunun aspiranturasina daxil olmudur. Mmmd Arif 19321938-ci illrd Azrbaycan Maarif komissarinin müavini, eyni zamanda AP-nin Rus dbiyyati kafedrasinin ba müllimi, dosent ilmi, ADU-nun Rus dbiyyati kafedrasinin müdiri tyin

Akademik

Yaradici insanin xobxtliyi onun öz dbielmi axtarilarinin mhsulu il taninmasi v sevilmsidir. Hl saliinda ikn böyük nüfuza malik olmu, klassiklmi bel xobxt xsiyytlrdn biri d Azrbaycanin görkmli dbiyyatünas alimi, tnqidçi, trcümçi, pedaqoq, nasir, akademik Mmmd Arif Dadazaddir. Mmmd Arif Mhrrm olu Dadazad

edilmidir. Keçmi SSR EA Azrbaycan filialinin dbiyyat v Dil nstitutunda ba elmi içi, 19571959-cu illrd nstitutun direktoru vzifsind ilmidir. M.A.Dadazad dbi faliyyt 1923-cü ild "Molla Nsrddin" mcmusi shiflrind çixan "Bdgümanam", "Bel gets düzlr", "Mrsiy xbrlri" felyetonlari il balamidir. 1920-1930cu illrd dövri mtbuatda eir v hekaylrl vaxtairi çixi etmidir. Bu dövrdn balayaraq sovet dbiyyatünaslii v dbi tnqidinin yaranmasi, tkkülü v inkiafinda çalimidir. Görkmli alim 1936-ci ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvüdür. Görkmli alim 19411945-ci illrd "Vtn u-

205

runda" jurnalinin redaktoru olmu, Azrbaycan EA Ryast Heyti nzdind olan Terminologiya Komitsinin sdri kimi çalimidir. O, 1954-cü ild "Cfr Cabbarlinin yaradiciliq yolu" mövzusunda doktorluq dissertasiyasini müdafi etmi, filologiya elmlri doktoru, professor adi almidir. 1955-ci ild Azrbaycan EA-nin müxbir üzvü, üç il sonra is hqiqi üzvü seçilmidir. 1959-cu ild EA-nin ictimai elmlr bölmsinin akademik katibi, 1960-ci ild vitseprezidenti olmu, ömrünün sonuna kimi bu vzifd ilmidir. Görkmli alim mhsuldar myin gör mkdar elm xadimi adina layiq görülmüdür. Mmmd Arif Azrbaycan dbiyyati tarixinin yaradicilarindan biridir. Azrbaycan, rus v dünya xalqlari klassik dbiyyati, dbiyyat nzriyysi, dbi-mdni laqlr onun sas tdqiqat obyekti olmudur.

kicildlik "Müxtsr Azrbaycan dbiyyati tarixi", "Azrbaycan sovet dbiyyati tarixi oçerki"nin mülliflrindn biridir. Alimin "Azrbaycan xalqinin dbiyyati" kitabi rus, ingilis v fars dillrind çapdan çixmidir. 1932-ci ildn balayaraq onun digr mülliflrl birg yaratdii dbiyyat drsliklri 50 ildn artiqdir ki, döndön çap olunub mktblrd tdris olunur. Bdii yaradiciliqla yanai, müntzm olaraq Mmmd Arif dünya klassiklrindn R.Taqor, E.Remark, N.Qoqol, L. Tolstoy, A.Çexov, M. Qorki, N.Ostrovski, Evripid, A.Barbüs, Servantes v baqalarinin srlrindn bdii trcümlr etmidir. Bu gün asanliqla sadalanan hr bir trcümnin arxasinda böyük zhmt, milli bdii sözün inkiafina xidmt chdi durur. srlri keçmi SSR xalqlarinin dillrin

v xarici dillr çevrilmidir. Görkmli alim EA-nin "Dünya dbiyyatinin inkiaf qanunauyunluqlari" problemi üzr elmi urasinin Moskvada çixan "Qisa dbiyyat ensiklopediyasi"nin redaksiya heytinin üzvü idi. Mmmd Arif 1946-ci il ran yaziçilarinin I konqresind, 1960-ci ild rqünaslarin XXI Beynlxalq konqresind itirak etmi, Azrbaycan Ali Sovetinin deputati v sdri olmudur. 1974-cü ild Azrbaycan Dövlt mükafati laureati, iki df "Qirmizi mk Bayrai" ordeni il tltif olunmudur. Mmmd Arif Dadazad 1975-ci il dekabrin 27-d Bakida vfat etmi, Fxri Xiyabanda dfn olunmudur. Alimin ölümündn sonra Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin kitabxanasina, Baki küçlrindn birin onun adi verilmidir.

srin olu.- B.:Yaziçi, 1979.- 135 s.

dbiyyat Sntkar qocalmir.-B.: Yaziçi, 1980.-368 s.

206

Bayramolu, A. Görkmli alimin yubileyi rfin: [Akademik M.A.Dadazadnin 100 illik yubileyi münasibtil AMEA-nin Nizami adina dbiyyat nstitutunda keçiriln Respublika elmi konfransi haqqinda] //Respublika.2004.-23 noyabr.- S. 7. liyeva, . "Tnqidimizin vicdani": [ Mmmd Arif100] //Vfa.-2004.-7.S.10-12.

Xlilzad, F. dbiyyatimizin prvansi: [Mmmd Arif-100] //Azrbaycan.-2004.-11 iyun.S.7. Sttarli, L. Mmmd Arifin 100 illik yubileyi Xizida qeyd olundu //Azrbaycan.- 2004.3 noyabr.- S.8. Saliinda klassik çevrilmi alim: [Mmmd Arif -100] //Sirda.-2004.30 oktyabr.-S.1-2.

Ülvi, A. Müllim rfi unudulmazdir: Mmmd Arif Dadazadnin 100 illik yubileyi münasibtil //Xalq qzeti.- 2004.- 30 iyun.-S.7. Vüsal, R. Mmmd Arifin 100 illiyi Xizida qeyd edildi //Respublika.- 2004. - 3 noyabr.-S.6.

Hicran Birova

207

yun

nsan Hüquqlari günü 2007

18

v tkmilldirilmidir. Bu ideyanin inkiafina dövlt adimlri v hüquqünaslar qiymtli töhflr vermilr. Nticd frdin hüququnun müdafisini müyynldirn yazili nrmalar tdricn mütlif ölklrin qanunvericiliyin dail edilmidir. nsan hüquqlari sahsind beynlalq nrmalari qbul etmk üçün ilk addimlar I srd v üsusil d Birinci Dünya müharibsi qurtarandan snra nzr çarpmaa baladi. Ancaq srin ikinci yarisinda insan hüquqlarinin geni hatli beynlalq müdafi sistemi sas etibaril BMT-nin, itisasladirilmi tsisatlarin v reginal hökumtlrarasi tkilatlarin sylri nticsind yaradildi. 208 nsan hüquqlari sahsind dövltin özünün bu sahd beynlalq öhdliklrin ml etmsi vacibdir. nsan hüquqlarina hörmt prinsipinin mzmununu is ilk növbd, dövltlrin nlarin yuridikasiyasi sferasinda yerln bütün slr münasibtd hr hansi diskriminasiya lmain, bu hüquqlara hörmt v ml etmk öhdliyi tkil edir. nsan hüququ amili Azrbaycan alqinin ümummilli lideri Heydr liyevin faliyytinin sasi lmudur ki, bu da bilavasit nun tbbüsü il kifayt qdr nrmativ sndlrin qbul edilmsi il nticlnmidir. 1988ci il iyunun 18-d Azrbaycan Respublikasinda "nsan hüquqlarinin müdafisin dair Dövlt

Müasir beynlalq v dövlt daili hüquqda n mühüm msllrdn biri d insan hüquq v azadliqlarinin qrunmasidir. nsan hüquqlari il laqdar msllrin bilavasit beynlalq hüquq çrçivsind öyrnilmsinin özü bu prblem briyytin diqqtinin artmasi il laqdardir. Bütün tari byu siyytin lyaqtin hörmti tmin etmk mqsdil sylr göstrilmidir. nsan hüquqlari knsepsiyalari irli sürülmi

Prqrami"nin, 22 fevral 1998-ci il tarili "nsan v vtnda hüquqlarinin v azadliqlarinin tmin edilmsi sahsind tdbirlr haqqinda" Azrbaycan Respublikasi Prezidentinin Frmani v insan hüquq v azadliqlarinin müdafisini nzrd tutan 100-dn artiq beynlalq müqavily qulmasi buna misal göstril bilr. Azrbaycan alqinin ümummilli lideri Heydr liyev insan hüquqlari anlayiina knkret yanaaraq, briyytin bu sahd qazandii nailiyytlr real dyrli töhf verrk ilk növbd ölüm hökmünün ttbiqini dayandirdi. Milli Mclisd insan hüquqlarina dair beynlalq knvensiyalar ratifikasiya edildi. -

, mühüm dur, bu tmi. , . h zrbaycan Respublikasi 12- . , 12 - 1- , 12- 2- dbiyyat

, zrbaycan espublikasinin . . . 18-i .

Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti. Azrbaycan Respublikasinda nsan Hüquqlari Gününün tsis edilmsi haqqinda: Azrbaycan Respublika-

sinin Prezidentinin Srncami [18 iyun, 2007] //Xalq qzeti.-19 iyun.2007.-S.1. : 209

/. ..; .- .: . .-, 2002.-70 . , . q : , -

/.; . . .. ..- .: , 2006.-241 . //.2007. -24 .-.4.

.- .: , 2006.- 32 : / .: .. , .. ; ­ Rus dilind

.- .: , 2006.-155 . / : /. . ... ..- ., 2000.- 120 . //.2005.-15 .- .3.

//

-

.- 2003.- 15 .. 2.

/, 4 , 1950 . // .-2002.- 3 .- . 2

www.azhumanrights.org/ www.unhchr.ch/udhr/lang

www.un-az.org. www.humanrights.az

www.ombudsman.gov.az.

Nail Aliova

210

yun

Abbasqulu aa Bakixanov 215 illiyi 1794-1847 Tarixçi

21

xalqimizin mdniyytinin tanitdirilmasinda, tbliind diqqtlayiq ilr görmüdür. Bdii srlril dbiyyatda tnqidi realizmin inkiafi üçün ciir acan Bakixanov XIX sr dbiyyatinda inkiaf edn realizm cryaninin ilk nümayndlri sirasina daxildir. Abbasqulu aa Bakixanov (Qüdsi) Baki xanlarinin nslindndir. kinci Mirz Mhmmd xanin böyük oludur. O, 1794-ci ild iyun ayinin 21-d keçmi Baki qzasinin Xil (indiki mircan) kndind anadan olmudur. lk uaqliq illri mircan, Balaxani v Mataa kndlrind keçmidir. Lakin Abbasqulu aa Bakida çox az yaami, ömrünün böyük bir hisssini Qubada, atasinin msar kndin211

Azrbaycan elminin, mdniyytinin, tarixinin v flsfsinin inkiafinda böyük xidmtlri olan Abbasqulu aa Bakixanov ensiklopedik zkaya malik tarixi xsiyytlrdn olmudur. O, bir dilçi, air, trcümçi, tarixçi, corafiyaçi, astronom, filosof kimi geni v çoxtrfli elmi faliyytl mul olmu, XIX srd ninki Azrbaycan v Rusiyada, elc d Yaxin v Orta rq ölklrind

dki malikansind keçirmidir. lk thsilini Bakida balami, Qubada davam etdirmidir. Qubada bilikli ruhanilrdn fars v rb dillrini mükmml öyrnmidir. Müntzm v sasli thsil A.Bakixanova Firdovsi, Xyyam, Nizami, Xaqani, Mövlan Rumi, Sdi, Hafiz kimi klassiklrin, Yaxin rqd taninmi alim v mütfkkirlrin srlri il tani olmaa, öz yaradiciliinda bunlardan istifad etmy imkan yaratmidir. A.Bakixanov gnclik dövründ rus dili il d maraqlanmi, sonralar Tiflisd onu mükmml öyrnmidir. 1819-cu ild A.Bakixanov Tiflis gedrk, Qafqazin ba hakimi general A.P.Yermolovun idarsind rq dillri

mütrcimi vzifsin qbul edilir. O, Tiflisd bir trfdn rus dilinin kömyi il dünya mdniyytini öyrnir, o biri trfdn is o zamanlar Zaqafqaziyada yaayan bzi dekabristlrl dostlaib, onlarin vasitsil dekabrist Rusiyasinin qabaqcil ictimai fikril tani olmaa balayir. Onun maarifçi dünyagörüü bel bir raitd inkiaf edir. A.Bakixanovun rsmi dövlt qulluu mühariblr dövrün tsadüf edir. Bu dövrd çar hökumti lin keçirdiyi ucqar ölklrin daxilind hökumt leyhin qalxan kndli üsyanlarini yatirtmaqla mul olur, Zaqafqaziyada öz hakimiyytini möhkmlndirmk mqsdi il ran v Türkiy hökumtlri il mühariblr aparirdi. Ba mmur v srkrdlrin yaninda mütrcim kimi çalian Bakixanov bir sira hrbi sfrlrd itirak edir, göstrdiyi bacariina gör getdikc rütbsi yükslir. O, 1820-ci ild praporik, 1826-ci ild poruçik, 1827 -ci ild tabs-kapitan, 1828-ci ild kapitan, 1829 -cu ild mayor, 1832-ci ild podpolkovnik, 1842ci ild is polkovnik

rütbsi alir. 1823-ci ild Bakixanov Yermolov trfindn Qaraba yaltini tdqiq edn komissiyanin üzvü tyin olunur. Qarabaa sfri zamani o, bu yaltin qdim tarixini, corafiyasini v etnoqrafiyasini öyrnrk özünün glck "Gülüstanirm" sri üçün xeyli mlumat toplayir. I Nikolay Yermolovdan übhlndiyi üçün, 1827-ci ilin mart ayinda onu qraf Paskeviçl vz edir. A.Bakixanovun Rusiya dövltindki qulluunun parlaq dövrü d bu zamandan balanir. 1826-1828-ci il Rusiyaran v 1829-cu il RusiyaTürkiy mühariblri zamani Paskeviç bu hökumtlrl sülh daniiqlarini Bakixanovun vasitsil aparmidir. Bakixanovun diplomatiya sahsindki faliyyti v onun Qriboyedovla dostluu da bu dövr aiddir. 1827-ci ilin noyabrinda Cnubi Azrbaycanda Dehxarqanda Paskeviçin sdrliyi, A.S. Qriboyedovun katibliyi il Rusiya-ran dövltlri arasinda sülh mclisi açilir ki, Bakixanov da orada Rusiya dövltinin nümayndsi kimi itirak edir. 212

Cnubi Azrbaycanda ikn Bakixanov rdbild rus qounlarinin lin keçn zngin kitabxananin tdqiqil d mul olur. Hmin kitabxana zbt olunub Tiflis gtirildikdn sonra Bakixanov onun üzrind iini davam etdirrk, rq mülliflri trfindn yazilmi srlrin kataloqunu trtib edir. Bu zamanlar Bakixanov "Drbndnam"nin qisa rhi v rusca trcümsi üzrind d elmi i aparir. A.Bakixanovu rsmi dövlt qulluundan daha çox elmi v dbi yaradiciliq ii maraqlandirirdi. Buna gör d mühariblr qurtardiqdan sonra o, dinc bir raitd elmi faliyyt balayir. Bakixanovun birinci elmi sri 1831-ci ild fars dilinin qanun v qaydalarini tlim edn "Qanuni-Qüdsi" adli srf v nhv sridir. sr Zaqafqaziya v Rusiyada fars dilinin ilk qrammatikasidir v mktb agirdlri üçün bir drslik kimi yazilmidir. 1830-cu illrd Bakixanov kainatin quruluu v vziyytini öyrnmk üçün qdim yunan v rb

mnblrini mütali edir. Yeni kflri il mhur olan Nikolay Kopernik (1473-1543), saaq Nyuton (1642-1727), Qalileo Qaliley (1564-1642) v b. alimlrin nzriyylri il tani olur. Bel bir tdqiqat iindn sonra o, Kopernikin kainat haqqindaki heliosentrik nzriyysini müdafi edn "srarül-mlkut" srini yazir. Bu sr müqddimdn, üç ayri-ayri hissdn v nticdn ibartdir. 1835-ci ildn etibarn Bakixanov atasinin msar kndind olan malikansind yaayir, elmi v dbi faliyytini davam etdirrk "Thzibi-xlaq", "Kitabi-nsiht", "Kitabisgriyy", "Mikatül-nvar" srlrini yazir. Öz elmi faliyytind flsf, pedaqoji v etika msllrin d geni yer vern A.Bakixanovun tlim-trbiy, xlaq problemlrin hsr olunmu srlrindn biri "Thzibixlaq", o biri is "Kitabinsiht"dir. "Thzibi-xlaq" flsfi srdir. Bunu yazmaqda müllifin mqsdi gnclrin trbiylnmsi iin kömk etmkdir.

"Thzibi-xlaq"dan sonra A.Bakixanov pedaqoji sri "Kitabi-nsiht" v ya "Nsihtnam"ni yazmidir. sr 102 nsihtdn ibartdir. Bu illrd o, Qubada "Gülüstan" adinda dbi mclis tkil edir. Qubanin az-çox taninmi air v ziyalilarini bu mclis toplayir. 1841-ci ild A.Bakixanov özünün mhur "Gülüstani-rm" srini fars dilind yazib qurtarir. "Gülüstani-rm" Bakixanovun tarix elmin baxiini göstrn qisa, dolun mzmunlu bir müqddim il balanir. Müqddimd Azrbaycanin v Daistanin qisa corafi tsviri, bu ölklrin xalqlarinin mnyi, dili v dinlri haqqinda mlumat verilir. srd Azrbaycan v Daistan tarixinin qdim zamanlardan 1813-cü ildk dövrü hat olunur. "Gülüstani-rm"d Albaniya (Qafqaz), Babk hrkati, irvanahlar, monqol hücümlari, Qaraqoyunlu v Aqoyunlu dövltlri, Azrbaycan xanliqlari, onlarin Rusiyaya birldirilmsi v s. haqqinda mlumat vardir. 213

Bakixanovun "Gülüstani-rm" srini M.Kazim by, görkmli rqünaslardan M..Brosse, B.A.Dorn v baqalari yüksk qiymtlndirmilr. 1843-1844-cü illrd Bakixanov sri özü rus dilin trcüm etmidir. "Gülüstani-rm" ilk df 1926-ci ild rusca, 1951ci ild is Azrbaycan dilind çap olunmudur. 1970-ci ild is srin elmi tnqidi mtni nr edilmidir. A.Bakixanov görkmli alim olduu kimi, hm d istedadli air idi. Bdii irsi lirik v epik srlrdn ibartdir. Lirik eirlrind dünyvi mhbbt trnnüm olunmudur. "Tiflis" müxmmsi v "Gürcülr arasinda" mnzum mktubunda Tiflisin, gürcu qizlarinin gözlliyi, xalqlar dostluu trnnüm edilir. Orijinali tapilmami "Fatma tar çalir" eirinin alman dilind, "Tatar nmsi"nin is rus dilind trcümsi qalmidir. Bakixanovun maraqli satirik eirlri d vardir. "Tbriz hlin xitab" eiri XIX sr Azrbaycan poeziyasinda zadgan v ruhanilr leyhin ilk ictimai satiradir. "Mikatül-nvar" srind Baki-

xanovun mnzum mktub v tmsillri toplanmidir. Bakixanovun "Kitabisgriyy" hekaysi Azrbaycan nsrinin ilk nümunlrindndir. srd iki gncin mhbbtindn bhs olunur, onlarin sadtin mane olan feodal qayda-qanunlari tnqid edilir. 1974-ci ild Tbriz Milli Kitabxanasinda Bakixanovun Azrbaycan, fars v rb dillrind yazdii srlrindn ibart

divani, habel bir neç eiri tapilmidir. Bakixanov jurnalistika sahsind d faliyyt göstrmi, "Tiflisskiye vedomosti" (1828-1832) qzetinin mkdai, onun fars dilind buraxilan variantinin redaktoru, habel Qafqaz xalqlarinin tarix v mdniyyt msllrin dair mslhtçisi olmudur. Bakixanovun bütün elmi v dbi yaradiciliinin sas qaysi xalqin maariflnmsi olmu, müdbiyyat

trqqi rus mdniyytini tbli etmi, Zaqafqaziya v Rusiya xalqlari arasinda dostluq münasibtlrinin yaranmasina çalimidir. 1846-ci ilin martinda rq syaht edn Bakixanov vtnindn uzaqlarda, Mdin v Mkk arasindaki "Vadiyi-Fatim" adlanan yerd, 1847ci ilin vvllrind vba xstliyindn ölmü v orada da dfn edilmidir.

Seçilmi srlri.- B.: "Avrasiya Press", 2005.487 s. Hbibolu, V. Abbasqulu aa Bakixanov.- B.: Gnclik, 1992.- 350 s. Qurban, T. Müqdds mkanda Qüdsimiz vardir...: Abbasqulu aa Bakixanovun vfatinin 160 illiyi münasibtil.- B.: irvannr, 2007.- 104 s.

Qurd v lbiz: Tmsillr.B.: Gnclik, 1985.-20 s. Arzumanli, V. A.Bakixanovla yeni "görü": [A.Bakixanovun anadan olmasinin 200 illiyi il laqdar] //Xalq qzeti.1993.- 9 oktyabr.- S. 3. "Thzibül - xlaq" "lhud" nriyyatinda çap olunmudur: [A.Bakixa-

Hind fsansi.Gnclik, 1991.- 83 s.

B.:

novun eyni adli srinin latin qrafikasi il çap edilmsi haqqinda] //Azrbaycan.-2005.- 12 fevral.S.7. ükürov, A. Yeni tdqiqat: Abbasqulu aa Bakixanov-200 //Azrbaycan.-1994.- 24 fevral. Dilad Sadiqova

214

yun

85 illiyi

Clal Brgüad 1924-1996

22

1943-cü ild müharibdn qayitdiqdan sonra 1946-ci il qdr Qubadli rayon Daxili lr öbsind VVAQ müdiri ilmidir. Onun "Cnub taydan sn meh" adli ilk eiri d 1946-ci ild Qubadlida cixan "Avanqard" qzetind drc olunmudur. 1951-ci ild Azrbaycan Dövlt Universitetinin Filologiya fakültsinin nzdind jurnalistika öbsini bitirmidir. Hmin il o, "Azrbaycan pioneri" qzeti redaksiyasinda dbi içi tyin edilmidir. O, 1958-ci ildn Azrbaycan Dövlt Televiziya irktind böyük redaktor vzifsind ilmidir. Clal Brgüad 1963-cü

Yaziçi

Cavadov Clal Novruz olu 1924-cü il iyun ayinin 22-d Azrbaycanin Qubadli rayonunun Qzyan kndind anadan olmudur. Orta thsilini rayon fhl-gnclr mktbind almidir. O, kinci Dünya müharibsind itirak etmi, air döyülrin birind kontuziya alduuna gör trxis edilmidir.

ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin Üzvü olmudur. Onun ssenarisi sasinda "Çoban Boran", "Göy göl", "Torpain tri", "Çinar yarpai" televiziya filmlri çkilmidir. "Babk" sri 1984-cü ild Tehranda farsca, "Qaçaq Nbi" sri is 1979-cu ild stanbulda türkc kütlvi tirajla çap olunmudur. O, 1986-ci ild xidmtlrin gör birinci drcli "kinci Dünya müharibsi" ordeni v medallarla tltif olunmudur. Clal Novruz olu Cavadov 1996-ci il iyulun 9-da vfat etmidir.

215

dbiyyat Boz atin belind: Roman.B. : Gnclik, 1994.- 318 s. Dünyada nlr gördüm. B. : Yaziçi, 1991. - 364 s. liyev, H. Yaziçi Clal Brgüada: Azrbaycan Pespublikasinin Prezidenti Heydr liyevin anadan olmasinin 70 illiyi v dbi faliyytinin 50 illiyi münasibtil tbriki //dbiyyat qzeti.- 1994. - 8 iyul.- S. 1. Adlarina layiq. Müllifl 70 illik yubileyi il laSiyrilmi qilinc: Roman.B.:Gnclik, 1994.- 340 s. qdar müsahib //dbiyyat qzeti.- 1994.- 8 iyul.- S. 4. "Boz atin belind", "Siyrilmi qilinc"la: Yaziçi Clal Brgüadin 70 illiyi münasibtil Zngzur cmiyytlri birliyind keçirilmi görü haqqinda //Baki.- 1994.- 30 iyun.S. 3. rq çiçyi: Hekaylr, xatirlr.-B.:Gnclik, 1985.- 236 s. Generallar döyü üçün do ulmular. Günümüz, taleyimiz //dbiyyat qzeti.- 1993.- 26 noyabr.S.2. Kürdolu, H. Clal Brgüad: Vfati münasibtil //dbiyyat qzeti.1996.- 12 iyul.- S. 7.

Samir Eminova

216

yun

120 illiyi

Anna Andreyevna Axmatova 1889-1966 Rus airi

hrind anadan olmudur. Rus Sovet airidir. Axmatova ziddiyytli yaradiciliq yolu keçmidir. dbi faliyytinin ilk dövründ akmeizm meyl etmidir. "Axam" (1912), "Tsbeh" (1914) eir kitablarini, Böyük Oktyabr Sosialisit inqilabindan sonra yeni hyatdan knarda qalmasina baxmayaraq, a mühacirlri qtiyytl pislmi, "Vtni atanlarla deyilm..." adli eirini yazmidir. dbiyyat .- .: , 2007.-414. : .- ., 1997.- 240 . , . . : 217 "Qhrmansiz poema" (1940-1962) lirik-epik sri Axmatovanin yaradiciliq zirvsidir. eirlri forma kamilliyi, ahngdarlii, drin lirizmi il seçilir. O, hmçinin rq v Qrbi Avropa airlrinin srlrindn trcümlr etmidir. A.Axmatova 5 mart 1966-ci ild vfat etmi v Leninqradda dfn edilmidir.

23

Anna Andreyevna Axmatova (si familyasi Qorenkodur) 23 iyunda 1889-cu ild Odessa

: /.. , . . : ( , - : . .).- ., 1990. , . .

..: , 2005.471 . .- .,1998.- 32 . Tahir Hsnova

yun

80 illiyi

Nurddin Rzayev 1929

26

versitetinin Müalic profilaktika fakültsin daxil olub. 1950-ci ild Universiteti frqlnm diplomu il bitirib, 1958-ci ild "Mezatonun crrahiyyd ttbiqi" mövzusunda namizdlik dissertasiyasini müdafi edib. 1965-ci ild "A ciyr arteriyasinin trombozlariv nin diaqnostikasi müalicsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyasini müdafi edib, az sonra is professor elmi rütbsini alib. 1982-ci ild mkdar elm xadimi fxri adina layiq görülmüdür. 1983dbiyyat nr, 1988.-174 s. Cfrov, Ç. Professor NuRus dilind .- .: , 1971.- 174

Elm xadimi

cü ildn Beynlxaq Crrahlar Cmiyytinin, 1993-cü ild Avropa Txirsalinmaz Crrahliq v Travma Cmiyytinin, 1994-cü ildn is NyuYork Elmlr Akademiyasinin üzvüdür. Elmi-bdii kitablar müllifi N.Rzayev ana dilimiz, türkcmiz, milli drin mdniyytimiz mhbbt bslyn bir ziyalidir. Hkim-yaziçi Nurddin Rza 1999-cu ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvüdür.

Rzayev Nurddin Mmmdbair olu 1929cu il iyun ayinin 26-da Gdby rayonunda anadan olmudur. 1945-ci ild orta mktbi qizil medalla bitirib, Tibb UniQan damarlarinin crrahliq xstliklri.-B.: Azr .- .: 1970.- 224 .

rddin Rza-70.- B.: Gün, 1999.- 134 s.

Azad Novruzova

218

yun

Narkomaniya v Narkobiznes qari Beynlxalxq Mübariz Günü

26

Müasir dövrümüzd insanliq üçün böyük bla olan narkomaniya bütün dünyada geni yayilmidir. Bu bla il mübariz etmk bir o qdr asan deyil. Narkotik madd alverçilri pul qazanmaq namin insanlari, xüsusil uaqlari ölüm aparan bu pis vrdi alidirirlar. Narkotik maddlr geni çeidlidir: xaxa, tiryk, marixuana, heroin, kakoin v sair. Son illrd kimyvi laboratoriyalarda hazirlanan sintetik narkotik maddlr meydana glmidir. Bunlar xüsusil thlüklidir, çünki bir nec df istifaddn sonra adami özün alidira bilir. Narkotiklrdn asililiq air xstliy - narkomaniyaya gtirib çixarir. Narkotik maddlr insan salamliina brpaedilmz ziyan vurur, fiziki qüvvlri 219 tükndirir, bdnin çkisi birdn-bir azalir, ümumi zhrlnm ba verir. Narkomaniya keçici xstliklrin sürtl yayilmasina sbb olur. Narkotik maddlrin bir çoxu prisl qana ötürüldüyündn, narkoman qruplari daxilind eyni prisdn istifad edildiyindn narkomanlar arasinda QÇS v baqa xstliklr tutulmu insanlar daha çoxdur.

Narkomaniya "a ölüm" dür, hyatdan üz çevirmkdir. "Narkomaniya" v "ölüm" sözlri bu gün insanlarin tsvvüründ sinonim sözlr çevrilib. Narkomaniya briyyti narahat edn n böyük problemlrdn biridir. Hr il on minlrl insan "a ölüm"ün qurbanina çevrilir. n qorxulusu is narkotik vasitlr daha çox gnclrin meyl etmsidir.

Narkotik maddlrl ticart böyük glir gtirir. Milyard dollarlarla qazanc ld edn cinaytkarlar üçün bacardiqca daha çox adami "iyny oturtmaq", daha çox gnclri v

uaqlari narkomaniyaya sövq etmk srfli idir. Bir az "yüngül" narkotiklrdn balayan insan tez bir zamanda çox tsiredici narkotiklr aliir v müalicsi mümkün olmayan xstliklr mübtla olur. Narkotik maddlrin gnc nsillr arasinda yayilmasi thlüksinin

qarisini almaq mqsdil, bir çox ölklr "Narkotiksiz glck namin" milli proqramlar qbul edirlr. Buraya thsil ocaqlarinda, hüquq mühafiz orqanlarinda, tkilatlarda narkomaniyanin ziyani haqqinda maariflndirilm kampaniyalari daxildir. Bu kampaniyalar kütlvi informasiya vasidbiyyat

tlri, nternet bksi vasitsil aparilir. Narkomaniya il bali problemlri daim ictimaiyytin nzarti altinda saxlamaq mqsdil BMT iyun ayinin 26-ni Narkomaniyaya v Narkobiznes qari Beynlxalq Mübariz Günü elan etmidir.

liyev, Q. Narkomaniya v narkotizml mübariz problemlri.- B., 1999.60 s.

Mmmdov, M. Narkomaniya, alkoqolizm v... . - B ., 1995 .- 93 s. Narkotik vasitlrin, psixotrop maddlrin qabali 2007-2012-ci illri hat edn ikinci dövlt proqrami hazirlanib //PaRus dilind

nunsuz dövriyysi il mübariz haqqinda qanun.- B., 2000 .- 98 s.

Cahandarov, B. Narkomanlarin 70 faizi gnclrdir /Narkotiklrin qanunsuz dövriyysi il « " // .- 2001.- 20 .- . 1.

ritet.-2007.- 3. - 26-27 iyun. - S. 7.

// .- 2001.-15 .. 1-2. ­ / -

a // .- 2005.- 30 .. 3.

Samir Eminova

220

yun

Azrbaycan Silahli Qüvvlri Günü 1918

26

xidir, Azrbaycan xalqinin suverenliyinin tarixidir. 1918-1919-cu illrd ermni tcavüzünün güclnmsi Azrbaycan türklrinin fiziki chtdn mhv olmaq thlüksi il üz-üz qoymudu. Yaranmi vziyyt tcili olaraq ordu quruculuuna balamai tlb edirdi. 1918ci il 26 iyun ­ lahidd Azrbaycan korpusu yaradildi v hmin il avqustun 1-d Azrbaycan Xalq Cümhuriyytinin Hrbi Nazirliyi tsis edildi. Qisa müddtd Milli Ordu Osmanli dövltinin Qafqaz slam Ordusu il birlikd Bakini v traf qzalari ermni-bolevik ialindan xilas etdi. Bu hrbi birlmlr Muanda v sgranda milli hökumt qari ba vermi qiyamlari yatirmaqda yüksk sritlilik göstr221 di, Qazaxda Azrbaycan srhddini pozmu ermni nizami ordu hisslrini darmadain etdi. Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti süqut etdikdn sonra bolevik hökumti Milli Ordunu lv etdi. Onun rhbrlrinin ksriyyti Nargin adasina aparilib gülllndi. Azrbaycan öz dövlt müstqilliyini brpa etdikdn sonra milli ordunun yaradilmasi günün n vacib mslsin çevrilmidi. Lakin hl 1991-ci il sentyabrin 5-d Müdafi Nazirliyinin yaradilmasi bard qrarin v hmin ilin oktyabrin 9da Azrbaycan Respublikasinin Ali Soveti trfindn Silahli Qüvvlrin yaradilmasi haqqinda Qanunun qbul edilmsin baxmayaraq, o dövrün Respublika rhbrliyi bu

Azrbaycan ordusunun sasi 1918-ci ild Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti dövründ qoyulub. 1918-ci il 26 iyun ­ ilk lahidd Azrbaycan Korpusunun yaradildii gün ümummilli lider Heydr liyevin 22 may 1998-ci il tarixli Frmani il Silahli Qüvvlr Günü elan olundu. Azrbaycan Respublikasi Silahli Qüvvlrinin tkili müstqil Azrbaycanin dövlt quruculuunun mühüm tarixi nailiyytlrindn biridir. Ordumuzun tarixi slind müstqilliyimizin tari-

qrarlarin hyata keçirilmsi üçün heç bir sy göstrmirdi. Ermnistanin gündn-gün genilnmkd olan hrbi tcavüzü Milli Ordunun yaradilmasi iini sürtlndirmyi tlb edirdi. Lakin ilk vaxtlar yaradilmi hrbi hisslr müxtlif siyasi qüvvlrin lind alt çevrilmidi. Ordu quruculuuna yalniz 1993-cü ildn balamaq mümkün oldu. Heydr liyev hakimiyyt ikinci df qayitdiqdan sonra vziyyt kökündn dyidi. O, ilk növbd Respublikada mövcud olan ictimai-siyasi vziyyt aydinliq gtirdi. Onun 1993-cü il noyabrin 2-d radio v televiziya il xalqa tarixi müracitindn sonra Silahli Qüvvlrin quruculuu sahsind, Ermnistan-Azrbaycan cbhsind vziyyt radikal surtd dyidi v atks haqqinda sazi imzalandi. Atks rejimi ld edildikdn sonra Azrbaycan Silahli Qüvvlri özünümüdafi dstlrin-

dn dünya ordu quruculuunun münasib standartlarina cavab vern, bir mrkzdn vahid komandanliq prinsipi il idar olunan, möhkm, mtin hrbi struktura çevrildi. Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti Heydr liyev hrbi thsil sisteminin daha da inkiaf etdirilmsi mqsdi il 1999-cu il yanvarin 20-d Hrbi Akademiyanin yaradilmasi haqqinda Frman imzalamidi. Prezidentin 20 avqust 2001-ci il tarixli Frmani il Silahli Qüvvlr üçün kadr hazirliinin tkmilldirilmsi mqsdil Müdafi Nazirliyi sistemind faliyyt göstrn mktblr: Azrbaycan Ali Hrbi Mktbi, Azrbaycan Hrbi Dnizçilik Mktbi v Azrbaycan Ali Hrbi Tyyarçilik Mktbi adlandirilmidir. Son illr Azrbaycan Respublikasinin Silahli Qüvvlrinin yaranmasinda, möhkmlnmsind v onun müasir tlblr cavab vermk sviyysin

qaldirilmasinda

böyük

nailiyytlr ld edilib. Hazirda Silahli Qüvvlrd kadr siyasti üzr ilr Ali Ba Komandanin, Müdafi Nazirinin mr, srncam v göstrilrin, Azrbaycan Respublikasinin hrbi qanunvericilik aktlarinin tlblrin uyun olaraq hyata keçirilir. sas komanda-qrargah vziflrinin pekar, ali hrbi thsili olan, professional, mnvi, fiziki v psixoloji chtdn hazirliqli, döyü tcrübsi olan zabitlrl komplektldirilmsi diqqt mrkzind olub. Tarixi vrslik nnsin uyun olaraq Prezidentin Frmani il Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti dövründ Milli Ordunun yarandii 26 yun günü Azrbaycan Silahli Qüvvlri Günü kimi bayram edilir.

222

dbiyyat sgrin yadda kitabçasi /trt.ed. C.Mmmdov.B.: Azrbaycan, 1993.40 s. Azrbaycan ordusu tarixindn //Azrbaycan ordusu.- 2007.- 24 noyabr.S. 3. Süleymanov M. Azrbaycan ordusu (19181920).- B.: Hrbi nriyyat, 1998.- 487 s. Azrbaycan Silahli Qüvvlri cümhuriyyt ordusunun varisidir //Azrbaycan Ordusu.- 2007.- 26 iyun.- S. 3. nternetd www.anl.az www.azerbaijan.az www.az.wikipedia.org www.bizimasr.mediaaz.com www.yeniazerbaijan.com Adil Abdullayeva Süleymanov, M. Qafqaz slam ordusu v Azrbaycan.- B.: Hrbi nriyyat, 1999.- 439 s. Hrb tariximizd Heydr liyev fenomeni //Azrbaycan Ordusu.- 2007.24 noyabr.- S. 2.

223

yun

85 illiyi

Mlik Dadaov 1924-1996

27

M.zizbyov adina Azrbaycan Dövlt Akademik Dram Teatrinda çalimi v bütün hyatini bu snt ocai il balamidir. M.Dadaov 19891992-ci illrd S.Vurun adina Azrbaycan Dövlt Rus Dram Teatrinin direktoru v bdii rhbri kimi çalimidir. Aktyor ilk df H.Muxtarovun "Ail namusu" srind Arif rolunda oynamidir. eyx Nsrullah, (C.Mmmdquluzad, "Ölülr"), Sebastian (V.ekspir, "On ikinci gec"), Karenin (L.Tolstoy, "Canli meyit"), uriy v apur ("S.Vurun, "Frhad v irin"), Zabelin (N.Poqodin, "Kreml saati"), Trlan (.Qurbanov, "Snsiz"), Tahirov (.Qasimov, "Nail balananda") obrazlarini mhartl ifa 224

Aktyor

Görkmli teatr v kino aktyoru Mlik Yusif olu Dadaov 1924-cü il iyun ayinin 27-d Baki hrind anadan olmudur. 1941-ci ild orta mktbi bitirmi v cbhy getmidir. O, 1945-ci ild ordudan trxis olunaraq geri dönmü v Gnc Tamaaçilar Teatrinda, Zaqatala Dövlt Teatrinda v mkir Teatrinda aktyor kimi faliyyt göstrmidir. 1951-ci ild Mirzaa liyev adina Azrbaycan Dövlt Teatr nstitutunu bitirmi, hmin ildn

etmidir. Böyük sntkar eyni zamanda pedaqoji faliyyt göstrmidir. O, 1960-ci ildn ömrünün sonunadk Azrbaycan Dövlt ncsnt Universitetind aktyorluq sntinin sirlrini böyük hvsl gnc nsl öyrtmy çalimidir. M.Dadaov bir çox filmlrd ba rollara çkilmi v yadda qalan obrazlar yaratmidir. Bunlardan "Bir mhllli iki olan" (1957), "26 Baki komissari"(1966), "Dli Kür" (1969), "Ulduzlar sönmür" (1970), "Axirinci airim" (1971), "Mezozoy hvalati" (1975) v s. misal göstrmk olar. Sntkarin bu xidmtlri yüksk qiymtlndirilmi v ona 1974-cü ild Azrbaycan SSR Xalq artisti adi verilmi, müxtlif

orden v medallarla tltif olunmudur. stedadli aktyor, Xalq artisti, Dövlt mükafati Mehdixanli, T. Xarakterlr ustasi: [Mlik Dadaov haqqinda] //Azrbaycan.2004.- 11 iyul.- S. 6. Mehdiyeva, K. Unudulmaz aktyor, müllim: (Xalq artisti Mlik Dadaov haqqinda) //Qobustan. - 2003. - 1.- S. 50-52. Mükrrmolu, M. Bir ömür yaasa da...: Akademik Milli Dram Teatrinda

laureati M.Dadaov 1996 -ci il dekabr ayinin 3-d vfat etmidir. dbiyyat Xalq artisti Mlik Dadaovun xatirsi yad edildi //Xalq qzeti.- 2006.- 23 dekabr.- S. 8. Mükrrmolu, M. Bitkin obrazlar ustasi: (M. Dadaov-80) /M. Mükrrmolu //Xalq qzeti.2004.- 14 avqust.- S. 6. Mükrrmolu, M. Xatirlrd bdi yaayacaq (Azrbaycanin Xalq artisti Rus dilind Mlik Dadaov haqqinda) //Xalq qzeti.- 2003.- 3 iyul.- S. 7. rif, M. Dadaov anildi: (Xalq artisti, Dövlt mükafati laureati Mlik Dadaov haqqinda) //Yeni Azrbaycan.- 2003.- 28 iyul.- S. 5.

, . ,

// .- 2005.- 8 .- C. 14. nternetd

www.cinema.aznet/org .actors_az.html Smay Quliyeva

225

1 iyul Gün çixir 04:11 Gün batir 21:15 31 iyul Gün çixir 04:48 Gün batir 20:57

2009

lamtdar v tarixi günlr

Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

2. Azrbaycan Plisi Günü 11. Türk dünyasinin tarixi Çaldiran döyüünün ba vermsinin 495 ildönümü 14. Heydr liyevin Azrbaycan KP MK-nin 1 katibi seçilmsinin 40 illi yi 22. Milli Mtbuat v Jurnalistika Günü 23. Adam rayonunun ial günü

Adamin ial günü

yul

22 iyun22 iyul

Xrcngin Niani sudur. Ayin himaysinddir. Günin Xrçng bürcündn keçdiyi dövrd doulanlar daha çox açiq xasiyytli, xyalprst olurlar.

Rayonun relyefi sasn düznlik, qismn alçaq daliqdir. razid geni yer tutan Qaraba düzünün mütlq hündürlüyü cnub-qrbdn imal-rq doru tdricn azalir. razid hng dai, sement xammali, çinqil v qum yataqlari var. Rayon razisind Xaçin v Qarqar çaylari axir. 1993-cü ild ermni silahli dstlri trfindn igal olunub. al nticsind Adamin rayon mrkzi il birlikd 90 kndi, 10 kolxozu, 2 snay, 100-dn artiq mdni-maarif, bir o qdr d shiyy obykti dümn lin kçib.

226

Azrbaycan Plisi Günü (02.07.1998) Nasir, tdqiqatçi-alim, professor Zamanova Elmira Nzr qizinin (07.07.1939) anadan olmasinin 70 illiyi Alman yaziçisi Fyxtvangr Linun (07.07.1884-21.12.1958) anadan lmasinin 125 illiyi Azrbaycanin mkdar lm xadimi, Dövlt mükafati laureati, prfssr Dmirçizad bdülzl Mmmd olunun (08.07.1909-10.04.1979) anadan lmasinin 100 illiyi Çx yaziçisi Nruda Yanin (09.07.1834-22.08.1891) anadan lmasinin 175 illiyi dbiyyatünas, trcümçi Babayev kbr Aarza olunun (10.07.1924-12.09.1979) anadan olmasinin 85 illiyi Filosof Makovelski Aleksandr Osipoviçin (10.07.1884-16.12.1969) anadan olmasinin 125 illiyi Türk dünyasinin tarixi Çaldiran döyüünün (11.07.1514) ba vermsinin 495 ildönümü Maarif xadimi Axundzad Xosrov Mirz li olunun (13.07.1889-10.05.1960) anadan olmasinin 120 illiyi Heydr liyevin Azrbaycan KP MK-nin I katibi (14.07.1969) seçilmsinin 40 illiyi dbiyyatünas, trcümçi Tariverdiyeva Kövsr Mmmd qizinin (14.07.1914) anadan olmasinin 95 illiyi dbiyyatünas, publisist Vliyev Hmid Ali olunun (15.07.1939) anadan olmasinin 70 illiyi Azrbaycanin Xalq rssami, heykltra Qaryadi Clal Mhrrm olunun (15.07.1914-01.01.2001) anadan lmasinin 95 illiyi Azrbaycanin mkdar memari liyev Rasim Hsn olunun anadan olmasinin (16.07.1934) 75 illiyi 227

Etnoqraf, folklorünas bdülhlimov Hikmt hmd olunun (17.07.1939) anadan olmasinin 70 illiyi Amrika yaziçisi, Nbl mükafati laurati Hminquy rnst Millrin (21.07.189902.07.1961) anadan lmasinin 110 illiyi Amerika astronavtlarinin Ayin sthin enmlrinin (21.07.1969) 40 illiyi Milli Mtbuat v Jurnalistika Günü (22.07.1875) Adam rayonunun ial (23.07. 1993) günü air, publisist Mahmudv Tfiq Cavad olunun (Tfiq Mahmud) (24.07.1944) anadan lmasinin 65 illiyi Rus rejissoru, mkdar incsnt xadimi, yaziçi v kinorejissor ukin Vasili Makaroviçin (25.07.1929-02.10.1974) anadan olmasinin 80 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Mmmdov Aqil Smd olunun (30.07.196907.08.1992) anadan olmasinin 40 illiyi

228

yul

125 illiyi

Feyxtvanger Lion 1884-1958

8

1939­cu illrd Moskvada çixan "Vort" (Das Vort) jurnalinin redaktoru olmudur. O, hmçinin "Moskva" kitabini (1937) yazmidir. 1940-ci ild Fransa hökumtinin mürtce siyastini tnqid etdiyin gör hbs dürgsin salinmi, alman qounlari Fransani igal edrkn çtinlikl xilas olmudur. Feyxtvanqerin "Hrbi sirlr" (1918), "Sülh" (1918) eirlrind, hmçinin "Gözlm zali" trilogiyasinda, "Müvffqiyyt" (1930) "Oppenheymlr ailsi" (1933), "Sürgün" (1939) romanlari, "Lautenzak qardalari" (1943) romaninda faizm ifa olunur, vtnin yeni trqqisi namin mübariznin zruriliyi ideyasi irli sürülür. Onun "Yhudi Zyuss" (19201922, nri 1925), "Ey229

Alman yaziçisi

bcr hersoginya" (1923) v s. tarixi romanlarinda xalq kütllrinin rolu, sosial trqqinin inqilabi formalari übh altina alinir. 1930-cu illrd yazdii tarixi romanlar "Yhudi mühariblri" (1932), "Oullar" (1935), "Gun glck" (1942) trilogiyasi, "Yalançi Neron" (1936) dövrün mütrqqi ictimai-siyasi ideyalari il sslirdi. "Tülkülr üzümlükd" (1947), "Qoyya, yaxud idrakin mqqtli yolu" (1952), "Qrib adamin müdrikliyi, yaxud Jan Jak Russonun ölümü v ölmzliyi" (1952) romanlarinda tarixd xalq kütllrinin inqilabi roluna inami güclnmidir. Feyxtvangerin bir ox srlri ekranladirilmidir. Ömrünün son illrini yaziçi AB-da keçir-

Alman yaziçisi Lion Feyxtvanger 7 iyul 1884cü ild Münhen hrind anadan olmudur. Berlin v Münhen hrlrind filoloji thsil almidir. 1907-ci ildn flsf elmlri doktoru adini almidir. Jurnalistika v teatr tnqidi il mul olmudur. 1933-cü ild Almaniyadan Fransaya mühacirt etmi v orada yaamidir. Feyxtvanger Beynlxalq mdniyyti müdafi hrkatinda itirak etmi, B.Brext v B.Bredel il birg 1936-

midir. 21 dekabr 1958-ci

ild Los-Anceles hrind

vfat etmidir.

dbiyyat Roman, hekaylr.B.,1991.- C. 85.- (Dünya dbiyyati kitabxanasi) ixli, . XX sr xarici dbiyyat tarixi.-B.: Maarif, 1974.- 248 c. Rus dilind : 6- . /. .. .- .: X , 1988.733 . : . . ­ / . ..- .: ; , 2005.-318 . . . . - .: 1987 - «», 1990.-334 . / . ., . .- .: , 1991.-609 .

-.- .: ,1990.- 64 . Prvan Qurbanova

230

yul

100 illiyi

bdülzl Dmirçizad 1909-1979

8

çizad bdülzl Azrbaycan dbi dili tarixin, müasir Azrbaycan dilinin fonetikasina, üslubiyyatina, etimologiyasina v dilçiliy aid srlrin, orta v ali mktb drsliklrinin müllifidir. Elmi kadrlarin hazirlanmasinda xüsusi xidmti var. 25-ci Beynlxalq rqünasliq konqresind (Moskva, 1960) mruz etmidir. Qirmizi mk Bayrai ordeni v medbiyyat SSR EA. nr., 1957.- C. VIII.- S. 87-100. ahbazli, F. Azrbaycan dilçiliyi v professor . M.Dmirçizad.-B.: "Nurlan", 2000.- 141 s. Xudiyev, N. Dmirçizad dünyasi: [Professor bdülzl Dmirçizad haqqin-

Elm xadimi

Dmirçizad bdülzl Mmmd olu 1909cu ild ki hrind anadan olmudur. DmirAzrbaycan dbi dilinin tarixi: Ali mktb tlblri üçün drslik.- B.: Maarif.- 1979.- 22 s. Azrbaycan dili lüt trkibinin tarixi tdqiqin dair Nizami adina dbiyyat v Dil nstitutunun srlri.-B.: Azrbaycan

dallarla tltif olunmudur. Dmirçizad bdülzl "Azrbaycan dbi dili tarixi xülaslri" (1938), "Kitabi Dd Qorqud" dastanlarinin dili (19581962), "Azrbaycan dilinin üslubiyyati", "Müasir Azrbaycan dili" (1972) kitablarinin müllifidir. Görkmli elm xadimi . Dmirçizad 1979-cu il 10 aprel tarixind vfat etmidir.

da] //Azrbaycan.- 2002 . - 4 sentyabr.- S. 5. Qnbrli, H. Dmirçizad haqqinda tdqiqat //Azrbaycan.- 2000.- 29 oktyabr.- S. 4.

Zmin hmdova 231

yul

175 illiyi

Neruda Yan 1834-1891

9

dur. Neruda Akademik gimnaziyani qurtarmi, Praqa Universitetind oxumu, orada flsf v hüquq fakültlrind mühazirlr dinlmidir. Bir neç il Praqa idarlrind ilmi, gimnaziyada alman dilindn drs demidir. Onun ilk eirlri 50-ci illrin vvllrind çap olunmudur. "Qbristanliq çiçklri" (1857), "eirlr kitabi" (1868), "Kosmik nm-

Çex yaziçisi

lr"(1878), "Balladalar v romanslar" (1883), "Övliya cümsi nmlri" (1896) v s. kitablarin müllifidir. Vtnprvrlik v sosial azadliq duyularinin trnnümü, xalq gücün inam poeziyasinin ideya mzmunudur. Nerudanin familiyasini çili airi Pablo Neruda ozün txllüs seçmidir. O, 22 avqust 1891-ci ild vfat etmidir.

Neruda Yan 1934-cu il iyul ayinin 9-da Praqa hrind anadan olmu-

dbiyyat eirlr: Çex poeziyasi. Yelizarova, M.Y. v b. Antologiya.- B.: Azrnr, XX sr xarici dbiyyat 1965.- 314 s. tarixi.- B.,1964.- 494 . .- .: , 1984.- 470 . ; ; Rus dilind ; ..: ., 1975.-494 s. , .. .- .: , 1973.- 304 . Yasmn Sadiqova

232

yul

Azrbaycan Tarixind lamtdar Gün 1969

14

gerçkliklrini yaratmi v glcy aparan yollari müyyn etmidir. Mhz buna gör d Azrbaycan tarixinin 1969-cu ildn bri yaanan dövrü Ulu öndrin adi il six balidir v tariximiz Heydr liyev dövrü kimi hkk olunmudur. Bu illr rzind xalqin ictimai-siyasi v mdni hyatinin bütün sahlrind dirçli mhz onun adi il laqdardir. Azrbaycanin keçmi sovetlr mkaninda ön siraya çixmasinda, onun yüksli v trqqisind 1969-1982-ci illrin özünmxsus yeri vardir. Azrbaycan Kommunist Partiyasi Mrkzi Komitsinin (AKP MK) 1969cu ilin iyulunda keçiriln plenumunda Heydr liyev AKP MK-nin birinci katibi v MK-nin büro üzvü seçilmidir. Bununla 233 Heydr liyevin Azrbaycana rhbrliyinin birinci dövrü balanmidir. Bu dövrdn balayaraq Ulu öndr respublikada xalq tsrrüfatina v mdni quruculua rhbrliyi sasli surtd yaxiladirmaq, dövlt v mk intizamini möhkmlndirmk, kadrlarin msuliyytini artirmaq siyastini hyata keçirirdi. Onun bu sahd gördüyü ilr Moskvanin diqqtini clb etmi v o, 70-ci illrd Sovet ttifaqi Kommunist Partiyasi Mrkzi Komitsinin (Sov.KP MK) üzvlüyün namizd seçilmidir. 1976-ci ild Heydr liyev Sov.KP MK Siyasi Bürosu üzvlüyün namizd olmudur. O, SSR Konstitusiya Komissiyasinin üzvü kimi Sovet ttifaqinin yeni Konstitusiyasinin yaradilmasinda fal itirak etmi,

Hr bir xalqin, milltin tarixind, taleyind xsiyytin yeri, hlledici rolu danilmazdir. Hr bir ölkni, hr bir xalqi onun böyük xsiyytlrin gör taniyirlar. Xalqin böyüklüyü briyyt bx etdiyi dühalarla ölçülür. n ali v yüksk keyfiyytlri özünd birldirn ümummilli lider Heydr liyev d bel xsiyytlrdndir. Heydr liyev parlaq siyasi zkasi v istedadi saysind yeni Azrbaycani, onun bugünkü

eyni zamanda Azrbaycan SSR-nin yeni Konstitusiyasini yaradan Komissiyanin sdri olmudur. Hmin Konstitusiyaya gör Azrbaycan dili Azrbaycan SSR-in dövlt dili elan edilmidir. Ulu öndr Heydr liyevin Azrbaycana rhbrlik etdiyi ilk illrdn mükmml iqtisadi inkiaf konsepsiyasi hazirlanmi, nnvi tsrrüfat sahlrinin öhrti v smrliliyi brpa edilmi, yeni-yeni istehsal sahlrinin istiqamtlrinin sasi qoyulmu, iqtisadiyyatin snaye bazasi genilndirilmi v müasirldirilmidir. Heydr liyevin respublikaya rhbrliyinin birinci dövründ (1969-1982) ictimai-iqtisadi inkiafin v milli-mdni oyaniin bütün sahlrind sürtli inkiaf dövrü olmudur. 1982-ci ilin noyabrinda Ümummilli Lider Sov. KP MK-nin Siyasi büro üzvü seçilmi, eyni za-

manda SSR Nazirlr Soveti sdrinin birinci müavini tyin edilmidir. Faliyytinin Moskva dövründ d Heydr liyev daim Azrbaycani düünmü, onun taleyi il yaami, respublikanin tanidilmasinda lindn glni etmidir. 1988-ci ildn

balayaraq Azrbaycan xalqinin baina gtiriln müsibtlr, facilr dözmyrk Azrbaycana-Naxçivana qayidan Heydr liyev bu glii il blokada raitind yaayan Naxçivani ermni tcavüzündn qorudu. 1993-cü ilin iyun ayinda xalqin istyi v tlbi il hakimiyyt yenidn qayidan Heydr liyev Azrbaycanin qarisinda duran çox çtin probdbiyyat

lemlrin hllin nail oldu. Qanunsuz silahli dstlr v separatçi qüvvlr zrrsizldirildi, dövlt çevrililrinin qarisi alindi, müharibd uzunmüddtli atks nail olundu, yeni demokratik Konstitusiya qbul edildi, yeni neft strategiyasi hyata keçirildi v Azrbaycan iqtisadiyyati yeni inkiaf mrhlsin qdm qoydu. Ümummilli lider Heydr liyevin düünülmü v uzaqgörn siyasti bu gün möhtrm Prezidentimiz lham liyevin mqsdyönlü faliyyti nticsind son drc dqiqlikl hyata keçirilir. Artiq günbgün inkiaf edn ölkmiz regionda lider dövlt çevrilib. minlikl dey bilrik ki, Heydr liyev siyastinin davamçisi olan lham liyev xobxt glcyimiz doru uzanan yolu böyük qtiyytl davam etdirir.

hmdov, S. Azrbaycan tarixindn yüz xsiyyt /Sbuhi hmdov; red. .Qasimzad.- B.: Ayna Mtbu Evi, 2006.- 267 s.

Heydr liyev - istiqlala gedn yol (1969-1987-ci illr) /red. . Hsnov.B.: BUN, 2006.- 606 s. 234

Ümummilli lider Heydr liyevin Azrbaycan Respublikasinin rhbrliyin glmsinin 36-ci il dönümün hsr olunmu

beynlxalq elmi praktik konfrans.- Sumqayit: Elm, Azrbaycan tarixinin Heydr liyev dövrü , . .- .: , 2003.- 304 .

2005.- 375 s. //Fövqlad hallar.2007.- 14 iyul.- S.1. Rus dilind , . .- .: , 2003.- 516 . : , .- 2-o .- .: , 2006.- 215 .

nternetd www.aliyev-museum. nakhchivan.az www.azerbaijan.news. az www.xalqqazeti-com www.meclis.gov.az www.mus.gov.az

Adil Abdullayeva

235

75 illiyi

Rasim liyev 1934

yul

Memar

16

ki hrinin ba memarinin 1-ci müavini (1965-1974) v ba memari (1974-1988) olmudur. Baki hrinin "Ba plani", "çrihrin" regerasiya plani layihlrinin müllifidir. "Xalqlar dostluu" metro stansiyasi (mütrk layih), Xirdalan mdniyyt sarayi, Nazirlr Kabinetinin qonaq evi, Quba hrinin mrkzi meydani v burada tikilmi 600 yerlik mdniyyt sarayi, Naxçivanda H.Cavidin mqbrsinin (1996, müllifi Ömr Eldarov), Bakida bir sira xatir abidlrinin layihlrini vermidir. O, Bin Beynlxalq Hava Limaninin dbiyyat Milli Elmlr Akademiyasi, 2002.- S. 145. Aytn Abdullayeva 236 (mütrk) v Azrbaycanin Türkiydki sfirliyi binasinin layihlrinin müllifidir. 1980-1988-ci illrd Azrbaycan Memarlar ttifaqinin katibi olub. Qirmizi mk Bayrai v "öhrt" ordenlri il tltif olunmudur. Azrbaycan Memarlar ttifaqinin vitse-prezidentidir. rq ölklri Beynlxalq Memarliq Akademiyasinin (Baki) hqiqi üzvü (1992), Rusiya Memarliq Akademiyasinin fxri üzvü (1994), Azrbaycan Respublikasi Dövlt mükafati, H.Cavid adina v bir sira mükafatlarin laureatidir.

liyev Rasim Hsn olu 16 iyul 1934-cü ild Gnc hrind anadan olub. 1958-ci ild Politexnik nstitutunun (indiki Texniki Universitet) memarliq öbsini bitirmidir. 1958-1965-ci illrd "Azrdövltlayih" nstitutunda faliyyt göstrmidir. Daha sonralar BaNaxçivan Ensiklopediyasi. - B.: Azrbaycan

yul

Milli Mtbuat v Jurnalistika Günü 1875

22

alim Hsn by Zrdabi idi. Qzetin rsy glmsind M.F.Axundov, S..irvani, Ncf by Vzirov, .A.Gorani v baqa ziyalilarin böyük xidmtlri olmudur. "kinçi" qzeti trfindn byan edilmi balica prinsiplr-maariflnm, müasirlm, ümummilli mqsdlrin tblii, dbi dilin daniiq dilin yaxinladirilmasi, hadislrin obyektiv iiqlandirilmasi Azrbaycan milli demokratik mtbuatinin glck inkiafi üçün böyük rol oynadi. 1877-ci ild "kinçi" qzeti balandiqdan sonra respublikamizda cryan edn ictimai proseslr v gündlik xbrlr "Kkül", "Kaspi", "rqi-rus" qzetind öz ksini tapmaa baladi. 1906-ci il aprelin 7-d Clil Mmmdquluzadnin tbbüsü, redaktorluu v nairliyi il hftlik illüstrasiyali ilk Azrbaycan satirik jurnali "Molla Nsrddin" iiq üzü gördü. Hmin jurnal geriliyi, mövhumati, müstmlkçilik siyastini satira atin tutur, Azrbaycan dilinin saflii urunda ardicil mübariz aparirdi. Azrbaycanin 1918-ci il mayin 28-d müstqillik qazanmasinda milli mtbuatin da mühüm rolu olmudur. Azrbaycan Xalq Cümhuriyyti dövründ ümummilli platformadan çixi edn "Azrbaycan" qzetinin dahi Üzeyir by Hacibyov trfindn nr edilmsi, ictimai-siyasi proseslrin milli mdniyytin inkiafi il n qdr

Azrbaycanin ictimai hyatinin n mühüm hadislrindn biri milli mtbuatin formalamasi olmudur. Ölkmizd milli mtbuatin bünövrsi 1875-ci il iyulun 22-d "kinçi" qzetinin ilk nömrsinin çapdan çixmasi il qoyuldu. Bütün Qafqazda böyük ks-sda douran bu qzetin nairi d, redaktoru da, korrektoru da Azrbaycan milli marifçilik hrkatinin banilrindn biri, tbitünas

237

bali olduunun n bariz nümunsidir. Azrbaycan öz müstqilliyini brpa etdikdn sonra hyatin bir çox sahlrind olduu kimi, mtbuatin inkiafinda da dönü yarandi v söz azadliini tmin etmk üçün mühüm ilr hyata keçirilmy baladi. Azrbaycan mtbuatinin sürtli inkiafi respublikamizda dünya stan-

dartlarina cavab vern müstqil kütlvi informasiya vasitlrinin yaranmasina gtirib çixardi. Bu gün hüquqi, demokratik dövlt v vtnda cmiyyti qurmaq istiqamtind irlilyn Respublikamizda 650-dn çox müxtlif kütlvi informasiya vasitlri ­ qzet, jurnal, informasiya agentliklri faliyyt göstrir. dbiyyat

Yarandii 134 il rzind Azrbaycan milli mtbuati zngin v mnali inkiaf yolu keçmi, milli özünüdrkin brqrar olmasinda, vtnprvrlik hisslrinin ailanmasinda, ümumbri dyrlrin tbliind müstsna rol oynamidir.

Birli, A. Azad mtbuatin çrçivsind /elmi red: prof. Y.Mahmudov.B., 2007.- 223 s kinçi. 1875-1877 /ön sözün mül. v red. ziz Mirhmdov.- B., 2005.495 s. Hüseynov, . Mtbu irsimizdn shiflr.- B., 2007.- 478 s.

Srdarov, E. Vtnda cmiyyti mtbuat aynasinda .- B., 2007.- 94 s. smayilov, V. Mtbuatda dövlt qayisina gör Azrbaycan MDB mkaninda öncül yer tutur //Azrbaycan.- 2005.- 26 aprel.- S. 4.

Aslanov, M. stiqlal v istiqbal ümidi /Azrbaycan qzetinin nr tarixi haqqinda //Azrbaycan.- 2007.- 17 may.S. 5. Hüseynov, . Bir srlik msaf - n dyiib, n qalib? /"Molla Nsrddin"-100 //Günay.- 2006. - 1 aprel.- S. 4. Mmmd Mmmdov

238

yul

110 illiyi

Ernest Heminquey 1899-1961

21

tindaki kiçik qsbd, Oyk Parkda anadan olub. Amerika yaziçisi, Nobel mükafati laureatidir. Mktbi bitirdikdn sonra (1917) Kanzas­Star qzetind reportyor ilmidir. Jurnalistlik faliyyti Heminqueyin yaziçi kimi formalamasinda mühüm rol oynamidir. 1939-cu ildn Kubada yaami, Kuba inqilabini rbtl qarilamidir. Havana yaxinliindaki San-Fransisko de Paula dbiyyat cl zngi: Roman /trc. ed. H.Haciyev.-B.: Yaziçi, 1986.- 431 s.

Amerika yaziçisi

adlanan yerdki evi ölümündn sonra xatir muzeyin çevrilmidir, srlri dünyanin bir cox dillrin trcüm olunmu, ekranladirilmidir. Saalmaz xstlikdn air ruhi böhran kecirmi Heminquey 1961-ci il iyulun 2-d Aydaho tatindaki Ketçemd intihar etmidir.

Ernest Miller Hemunquey 1899-cu il iyulun 21-d Çikaqo yaxinliinda llinoy talvida silah: Roman /trc. ed. H.Haciyev.-B.: Azrnr,1986.- 264 s. : 4- .- .1.-; ; ; /.

Ernest Heminquey tarix realist baxi.-B., 2005.285 s.

Rus dilind ..- M.: ... ., 1981.-671 . .: , 2005.-126 . . /. . .

239

Rna Orucliyeva

yul

23

razisi ­ 1154 km2 halisinin sayi ­ 153154 nzibati mrkzi ­ ADAM al tarii i­ 23 iyul 1993

Adam

Adamin igid oullarini birldirn özünümüdafi dstlri dümnin hücumlarinin qarisinda mtantl dayanmi, yüzlrl vtnprvr öz torpai urunda hid olmudur. Lakin ölknin keçmi rhbrlrinin laqeydliyi, xyanti, sritsizliyi üzündn Ermnistan silahli qüvvlri lverili döyü mövqelrini l keçirmi v bellikl, Adam rayonunun bir hisssi 1993-cü il iyulun 23-d dümn trfindn ial olunmudur. Heydr liyev, ümummilli lider

Adam Azrbaycanin qdim v çox böyük tarix malik hrlrindn biridir. Rspublikamizin

hyatinda Adam rayonu hm iqtisadi, lmi potnsialina, hm d insanlarin fdakarliina gör hmi çox mühüm rol oynamidir. Bir qdr Adam rayonunun corafi mövqyin nzr salaq: Rspublikanin n inkiaf tmi, güclü snaysi v knd tsrrüfati, böyük iqtisadi potnsiali olan rayonlarindan idi 240

Adam. Rayonda 134 knd, 36 kolxoz v sovxoz, 12 snay, 196 mdni-maarif, 158 shiyy obykti, 103 mktb var idi. Dniz sviyysindn yükskliyi 410 mtr, maksimum yükskliyi 1365 mtrdir. qlimi, sasn, mülayim isti, quraq subtropikdir. Datyi yrlrd yüksklik artdiqca iqlim mülayim-

lir. n çox yainti datyi sahlr düür. llik yainti 300-500 mmdir. Rayonun razisindn Qarqar v Xaçin çaylari axir. Adam rayonunda çoxlu sayda tariximizin ahidi olan mmarliq abidlri var. Adam hrinin imal-qrbind Xindiristan kndind yrln Üzrlik tp abidsi, Xaçindrbnd kndindki Qutlu Musa olu günbzi (1314-cü il), Salahli-Kngrli kndindki türb v da abidlri (XIV sr), Papravnd kndindki Xanolu türbsi (XVII sr), türblr v mscid (XVIII sr), Qaraba xani Pnahli v onun nslinin Adam hrindki imarti (XVIII sr), ahbulaq qalasi v s. mmarliq abidlri bu yurdun qdim Azrbaycan torpai olduunu tsdiq dir. Tariximizin sirdai, v ünvani olan bu abidlr Adamin kçmiinin qaranliqlarina iiq saçaraq dünnindn bu günün soraq vrir. 1930-cu ild Adam inzibati rayonu tkil olunmudur. Adam rayonu Acabdi, Brd, Trtr, Daliq Qarabaa daxil olan Adr rayonlari il hmsrhddir. Rayonun mrkzi olan

Adam Bakidan 358 kilomtr, Qarqar çayinin sahilindn 3 kilomtr arali, Qaraba düzünün cnub-qrbinddir. Adam air, yyinti v yüngül snayy, inkiaf tmi knd tsrrüfatina malik olan rayondur. Adamda dzgah avadanliqlari, arokosmik v rabit cihazlari, mtizfurnitur, traktor v avtomobil tmiri, konsrv, tikinti matriallari zavodu, t kombinatlari, iki dmir yolu vazali v aroport, knd tsrrüfatinin mxanikldirilmsi v lktrikldirilmsi zavodu, Ü. Hacibyov adina Musiqi Txnikumu v .Haqvrdiyv adina Adam Dövlt Dram Tatri faliyyt göstrirdi. Rayon razisinin 1700 hktari mlik, 91,3 hktari is knd tsrrüfatina yararli torpaqlardan ibart idi. Knd tsrrüfatinin istiqamti is sasn pambiqçiliq, üzümçülük v hyvandarliqdir. Çox tssüf ki, biz bu haqda kçmi zamanda danimali oluruq. Hydr liyvin hl 70-ci illrdki uurlu faliyyti Adamin dirçli illri kimi yaddalarda idi. 241

rmniln Qarabai milltldirn, oraya millt qayisini artiran, kadr potnsialini azrbaycanladiran Hydr liyv Adama daim xüsusi diqqt göstrmidir. 70-80-ci illrd iri aqrar, snay, tsrrüfat rayonuna çvriln, bölgnin iqtisadi mrkzi olan, halinin rifahi daim yüksln Adam mhz Hydr liyvin mqsdyönlü siyasti nticsind 90-ci illrin vvllrind özünü Qarabain mrur qalasi kimi göstrdi. 1993-cü ilin iyununda rmni tcavüzkarlari Azrbaycanda ba vrmi siyasi böhrandan istifad drk yni hücum mliyyatina baladi. rmnistanin ialçi qüvvlri Adam rayonunun Qarqarçayi, Saybali kndin qdr razini ial tdi. 23 iyul, 1993-cü il, saat 17 radlri. Bu, Adamin iala mruz qaldii qara tarixdir. Baki qazan kimi qaynayirdi. Qarabain üstün «qrad» lar, "alazan"lar dolu kimi yairdi. Sakinlr arasinda dünyalarini dyinlrin sayi günbgün artirdi. Yaayanlara is qorxu, sksk, xof qnim ksilmidir. Bir trfdn d

Adam torpaqlarimizi canlarindin artiq svnlri mümmali kild qtl ytirirdilr. Adam kökü baltalanan azman aac kimi laxlayirdi. Sakinlr sir-ysir olmudular. traf bölglrd Adama alinmaz qala, adamlilara is hünr, comrd simvolu kimi baxirdilar. uadan, Laçindan, Klbcrdn, Xocalidan mcburiyyt qarisinda qalib didrgin dünlr adamlilara siinmidilar. Bu ünvanda mskunlamidilar. Bs indi onlarin özlri hara üz tutsunlar, kim pnah gtirsinlr. Adam am kimi yanir, gil-gil riyirdi. Onu tnha, kömksiz görn gavurlar daha da quduzlairdilar. Cbh yrli özünümüdafi batalyonlarinin ümidin qalmidi. Dümn sürtl irlilyirdi. Malibyli kndind güclü döyülr gdirdi. "Frd" lqbli Asif Mhrrmovun müdafi batalyonlarinin döyüçülri iyulun 22-23-d bütün günü v gcni dümnl lbyaxa döyüdülr. Lakin kömk glmdiyi üçün gri çkildilr. yulun 23-d 43 gün dümn sin grmi Adam hri süqut tdi. Yai dümn vlr od

vurur, mdniyyt abidlrini daidir, insanlarin mlaklarini qart dir, hri trk d bilmyn dinc haliy amansiz divan tuturdu. Adam rayonunun 1094 km2 razisi hakimiyyt urunda gdn siyasi didimlrin, txribat v xyantlrin qurbani oldu. Adam vurumudur, döyümüdür, böyük itkilr vrmidir. Adamin ialindan 16 il ötür. Hr bl ildönümünd dön-dön xatirlanan, ialinin sbblri aradirilan Adamin itkisi il barimaq n qdr çtin olsa da, bu aci grçklik v kçmiin qaranliq shiflri aydinladirmai tlb dn zrurtdir. Qaraba münaqisi balayanda, lc d bu, müharib mrhlsin qdm qoyanda rmnilr n çox Adamdan v adamlilardan çkinirdilr. Bu münasibtin çoxsrlik tarixi vardi. Hl ötn srin vvllrindn tibarn dflrl ba qaldiran rmni qiyamçilarinin qarisi hmi Adam cbhsi trfindn alinmi, Adam daim rmnilrin qorxu obykti olmudur. Adam tk özünü yox, Qarabain digr rayonlarini da 242

müdafi tmk gücünd idi. Lakin Adam n qdr lyaqtl döyüs d, müdafi olunsa da, ial talyindn yan kç bilmdi. übhsiz ki, Adamin iali rmni tcavüzünün nticsi idi. Adam halisi ba vrn bu prosslrin rayonun itkisi il nticlncyini anlayirdi. Adam indi razisinin 20 faizin siinib, 1094 km2 razisinin 247 km2­d (ümumi razisinin 22,6 %) Adamin 60 min sakini mskunlaib. Qalan 100 min nfr is rspublikanin 58 rayonunda müvqqti siinacaq tapib. al nticsind Adamin rayon mrkzi il birlikd 90 kndi, 10 kolxozu, 2 snay, 100-dn artiq mdni-maarif, bir o qdr d shiyy obykti dümn lin kçib. Adamin ialindan xyli vvl rayonun trafindaki bütün stratji nöqtlr yükskliklr rmnilr trfindn zbt olunmudu. Bu, hrin ialini qaçilmaz dirdi. Vtn urunda gdn savada 6 mindn artiq adamli hidlik zirvsin yüksldi, minlrl insan fiziki ikstlik qazanmi, 126 min nfrdn artiq a-

damli öz doma viyindn didrgin dümüdür. Azrbaycanin csart rmzi, Qarabain mübarizlik istinadgahi olan Adam indi dümn nzartind olsa da, hami mindir ki, bu uurlu hal tzlikl bitck. Ölknin müxtlif gülrind mskunlaaraq Adam qubarini qlbind hsrt çvirnlrin bir istyi, tmnnasi var: tz bir zaman rzind doma yurda qayitmaq! Hç ks unutmamalidir ki, bizim qarimizda müqdds vzif var: Azrbaycanin razi bütövlüyünü tmin tmk, ial olunmu torpaqlarimizi azad tmk v hmin torpaqlardan didrgin dümü soydalarimizi öz yrin-yurduna qaytarmaq, Adamin bütün razilrin ynidn qayitmaq. Bu bizim ali Adamim qiblgahim.-B.: ua, 2001.- 648 s.

mqsdimizdir. Hr bir adamli mindir ki, onun müqdds ziyartgahi, dyimz qiblgahi olan, bu gün azan ssin hsrt qalmi mscidimiz, musiqi sslrin möhtac qalmi brli-brktli torpaqlarimiz, ata-babalarimizin uyuduqlari mzaristanliqlarimiz tzlikl azad dilck. Ötn nsillrin qizil llri il qurub-yaratdiqlari Adam hrind, kndlrimizd, hr bir divarin dainda ata v babalarimizin alin tri, qyrti, odlu nfsi, nnlrimizin myi, hünri var. Qurub-yaratmai özlrinin hyat amali, mslki tmi nç-nç ötn nslimiz glck nsillr ürk sözlri kimi a hrimizi - Adami ucaltmidilar. Adamlilar inanirlar ki, Avropada, Amrikada v digr qitdbiyyat Tapdiqolu, N. Adam rayonu v onun toponimiyasi.- B.: Thsil, 2006.444 s. nternetd www.anl.az.

lrd onlarin haqlarini qoruyan, problmlrini qaldiran v bununla da rmni tcvüzünü ifa dn lham liyv bu faliyytinin davami olaraq Adama da qlb bayrai sancacaq! Adamlilar mindir ki, 70-ci illrd "Lidr rayon"statusunu qazanan Adam Hydr liyvin qurduu yni Azrbaycanda da öz zmtini brqrar dck! Hami ial gününün qlb günün çvrilcyini hsrtl gözlyir ...Adamin qara günlri bitck, adindan hmi qürur, iftixar duyduumuz hrimizin a günlri balayacaq, onun bainin üstündki qara buludlar çkilck. O gün uzaqda dyil.

http://www.azadqarabag .azerall.

Aynur Qmbrova

243

1 avqust Gün çixir 04:49 Gün batir 20:56 31 avqust Gün çixir 05:31 Gün batir 20:15

2009

lamtdar v tarixi günlr

B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

1. Azrbaycan lifbasi v Azrbaycan Dili Günü 5. Hrbi Dnanma Günü 12. Bynlxalq Gnclr Günü 14. I Dünya müharibsinin balanmasinin 95 illiyi 23. Cbrayil rayonunun ial günü 23. Füzuli rayonunun ial günü 31.Qubadli rayonunun ial günü

Cbrayil, Füzuli v Qubadlinin ial günü

Cbrayil

Cbrayil, Füzuli v Qubadli 1993-cü ild ermni quldur dstlri trfindn ial olunub. Fqt saysiz-hesabsiz abidlr, maaralar, qalalarin, bürclrin, mbdlrin qaliqlari tarixin da dili il piçildayir ki, burada insanlar min illr boyu ömür sürmülr. Füzuli... Yer üzünün ilk insan msknlrindn sayilan Azix Füzuliddir. Quruçay mdniyyt abidlri srlrin sirrini açir, eyni zamanda çox-çox sirlri d gizldir. Türblr, karvansaralar, qsr, qala v hasar izlri bu gün d yaamaqdadir. Hazirda rayonun ial olunmami 22 kndind 50 min nfr yaxin hali yaayir. Bir yaninda Brgüad çalayir, bir yaninda Hkri. Çaylar boyu ellr, obalar, aban evlr... Bu yerlrd Qaçaq Nbi at oynatdi, Hcr sdaqti igidlr ürk verdi. Qubadli Azrbaycanin mrdlr, igidlr yurdu olub.

Avqust

22 iyul23 avqust

irin Niansi oddur. Ulduzlar padahi olan Günin himaysinddir. Günin ir bürcündn keçdiyi dövrd doulanlar hökmlü v daxili almlri zngin olur.

Füzuli

Qubadli

244

Azrbaycan lifbasi v Azrbaycan Dili Günü (01.08. 2001) Azrbaycan Kinosu Günü (02.08.1898-18.12.2000) dbiyyatünas, tnqidçi Bairov Bair brahimxlil olunun (01.08.1929) anadan olmasinin 80 illiyi N.Nrimanovun Bakida ilk ictimai kitabxana- qiratxana açmasinin (01.08.1894) 115 illiyi Fransiz tbitünasi Lamark jan Batist Pyr Antuan d Mnnin (01.08.174418.12.1829) anadan lmasinin 265 illiyi dbiyyatünas, prfssr Mmmdv Xyrulla Qulam olunun (01.08.1934) anadan lmasinin 75 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Novruzov lsgr Xanlar olunun (01.08.194926.02.1992) anadan olmasinin 60 illiyi air Qoqarli Oruc Hüseyn olunun (04.08.1909-25.11.1989) anadan olmasinin 100 illiyi dbiyyatünas Vahabzad sfndiyar Bxtiyar olunun (05.08.1954) anadan olmasinin 55 illiyi Hrbi Dnanma Günü (05.08.1992) Rus byakari v qrafiki Rpin lya Yfimviçin (05.08.1844-29.09.1930) anadan lmasinin 165 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Hsnov Mhmmd lsgr olunun (09.08.195914.06.1992) anadan olmasinin 50 illiyi "Qizil Qlm" mükafati laureati, air Yusifv Zki slam olunun (10.08.1939) anadan lmasinin 70 illiyi Bynlxalq Gnclr Günü (12 avqust) Yaziçi, dramaturq, "Qizil qlm" mükafati laurati Frzliyv amil Xurud olunun (amil Xurud) (14.08.1934) anadan lmasinin 75 illiyi 245

I Dünya müharibsinin (14.08.1914) balanmasinin 95 illiyi Biologiya elmlri doktoru sgrova Roza Qasim qizinin anadan olmasinin (15.08.1929) 80 illiyi Fransa dövlt xadimi v srkrd Napoleon Bonapartin (Napoleon I) (15.08.176905.05.1821) anadan olmasinin 240 illiyi Cbrayil rayonunun ial (23.08. 1993) günü Füzuli rayonunun ial (23.08. 1993) günü Xüsusi Dövlt Mühafiz xidmti mkdalarinin pe bayrami günü (23.08.2008) Qafqaz Müslmanlari darsinin sdri yxülislam Allahükür Paazadnin (26.08.1949) anadan lmasinin 60 illiyi Alman airi Höt hann Vlfqanqin (28.08.1749-22.03.1832) anadan lmasinin 260 illiyi Qubadli rayonunun ial (31.08.1993) günü

246

Avqust 1

Azrbaycan lifbasi v Azrbaycan Dili Günü 2001

Dilimiz çx zngin v ahngdar dildir, drin tarixi ölr malidir. xsn mn öz ana dilimi çx svir v bu dild danimaimla fxr dirm. Heydr liyev, ümummilli lider

Ana dilinin saflii urunda bütün dövrlrd mübariz aparilib. Dma dilimizin mühafizsi il laqdar air v yaziçilarimiz, dbiyyatünaslarimiz llrindn glni sirgmyiblr. l df ah smayil Xtai trfindn dövlt dili lan diln Azrbaycan dilinin türk dünyasinda özünmxsus yri lub. Türklqlar, müxtlif dilçilr hmi tiraf diblr ki,

Azrbaycan dilind baqa dillrd lmayan znginlik vardir. Azrbaycan dilinin ölri ramizdan vvl I minilliy - manna, maday, kas v alban dillrin gdib çixir. Azrbaycan dilçiliyinin tarixi XI srdn, daha drusu, Mahmud Qaqarinin mhur srindn balanir. nun "KitabiDivani lüat-üt-Türk" itabi türlgiya sahsind, cümldn Azrbaycan dilçiliyi tarixind ilk snd v ilk mnb hsab dilir. Mahmud Qaqarid dilimizin xüsusiyytlri haqqinda çx maraqli v 247

qüvvtli fikirlr vardir. Bu sr dilçiliyimiz üçün çx böyük hmiyyt malikdir. Azrbaycan dilinin düzgün inkiaf yluna dümsind dövltimizin qayisini, yaxin kömyini v himayçiliyini xüsusi laraq qyd tmk lazimdir. Ulu öndr Hydr liyv aktiv siyasi faliyytd lduu ömrünün sas hisssini Azrbaycana, rhbrliy srf tdiyi tuz il yaxin bir dövrd milli mdniyytimizin inkiafinda, lm v incsnt xadimlrinin yaradiciliinin çiçkln-

msind vzsiz rl ynamidir. H.liyvin mnsub lduu xalqin v uzun zaman rhbrlik tdiyi, möhkmlndirdiyi dövltin dili - Azrbaycan dili haqqinda fikirlri vzsiz olmudur. Böyü mütfkkirdövlt xadimi H.liyv Azrbaycan dilinin bir dövlt dili sviyysin yükslmsin çalimaqla yanai, mslnin hllinin lmi-nzri prinsiplri, yllari bard d düünmüdur. , ana dilimizin mnyini, tarixi inkiafini, bugünkü funksinal xüsusiyytlrinin aradirilmasi iin hmi diqqt ytirmi, Azrbaycan dilçilrinin bu sahd intnsiv çalimalari üçün dövlt baçisi imi lindn glni sirgmmidir. "Azrbaycan Respublikasinda dövlt dili haqqinda" Qanun v bu Qanunun rspublikamizda ttbiq dilmsi bard 2 yanvar 2003-cü il tarixind Przidnt trfindn Frman imzalanmidir. Bllikl, ilk növbd Knstitusiyamiza uyun laraq Azrbaycan dilinin dövlt dili kimi hüquqi statusu tsdiqlnmidir.

Azrbaycan Rspublikasinin müstqil bir dövlt imi dmkratiya mrhlsin baladii dövrd Azrbaycan xalqinin dil v lifba sahsind çtinliklri pill-pill aradan qaldirildi. Xalqimiz 1929-1939cu illrd iltdiyi latin qrafikali Azrbaycan lifbasina qayitdi. Azrbaycan dili yazisinin latin dilli qrafikaya qayitmasi xalqimizin dünya sivilizasiyasina qvumasinda br mdniyytinin xzinsin daha yaxin lmasina ciddi tsir göstrdi. Yuxarida qyd dildiyi kimi, rspublikamizda dövlt dili il bali müxtlif dövrlrd qrarlar çixarilmi v frmanlar vrilmidir. 19191920-ci illrd Azrbaycan Cümhuriyyti dilimizi öz nnvi adi il dövlt dili kimi iltmidi. 1930-cu illr qdr dövlt dili yn türk dili adlandirilmidi. 1936-ci ildn dövlt dili Azrbaycan dili adi il ilnmy balamidir. Lakin nun dövlt dili kimi ilnmsi frmal sciyy daimi, rsmn dövlt dili sayilsa da, sln dövlt idarlrind mh248

dud kild ildilmidir. Müstqil Azrbaycan Rspublikasi yaranandan snra, tbii i, dil haqqinda yni qanun vrilmli idi. 1992-ci ilin 22 dkabrinda vriln Frmanla Azrbaycan Rspublikasinin dövlt dili öz si adinda, türk dili adlandirildi. 1995-ci il 12 nyabrda qbul dilmi Knstitusiyada is Azrbaycan dili adlandirildi. 2001-ci il iyunun 18-d "Dövlt dilinin ttbiqi iinin tkmilldirilmsi haqqinda", 2001-ci il avqust ayinin 9-da "Azrbaycan lifbasi v Azrbaycan dili gününün tsis dilmsi haqqinda" Frmanlar vrildi. Daha snra 2002-ci il sntyabr ayinin 30-da 3 fsil 20 madddn ibart "Dövlt dili haqqinda" Qanun qbul dildi. 2003-cü ilin yanvarin 2-d is "Azrbaycan Rspubliasinda Dövlt dili haqqinda" Frman imzalandi. ndi Azrbaycan dili Svt hakimiyyti illrindi kimi yx, hqiqi mnada müstqil dövlt dilidir. Bu gün Azrbaycan Rspublikasi müstqil, suvrn dövltdir v tbii ki, nun dövlt dili haqqindaki qanunu da raldir.

Azrbaycan dili Azrbaycanda milltlrarasi ünsiyyt vasitsidir. Ulu öndr Hydr liyv çx vacib, aktual lan mslni bir qdr d knkrtldirrk dmidir: "Xarici dil bilmk, lbtt i, lazimdir, vacibdir. Mn bir daha arzu dirm i, vtndalarimiz ingilis dilini d, rus dilini d, fransiz dilini d, alman dilini d, türk dilini d, rb dilini d, fars dilini d, htta Çin dilini d bilsinlr. Gnclrimiz n qdr çx dil bilslr bir qdr zngin dünyagörüün malik lacaqlar. Bu müasir dünyanin tlblridir. Amma n sasi ndan ibartdir ki, hr bir Azrbaycan vtndai, hr bir azrbaycanli öz ana dilini Azrbaycan dilini, dövlt dilini mükmml bilmlidir. Gnclr tövsiy dirm i, gr kimins Azrbaycan lifbasi v Azrbaycan Dili Gününün tsis dilmsi haqqinda: Azrbaycan Rspublikasi Przidntinin Frmani //Azrbaycan.-2001.-10 avqust.- S.4. Azrbaycan Rspublikasinda "Dövlt Dili haq-

bu bard çatimazlii varsa, çalisin, bunu aradan qaldirsin. Xarici ölklrd thsil alarkn, hmin ölknin dilini öyrnrkn öz dilinizi hç vaxt unutmayin v öz ana dilinizi hç bir baqa dil dyimyin. Xalqin, milltin, insanin öz ana dilindn ziz hç bir yi la bilmz". Xalqin lifbasini trtib tmk, nu min illr üçün stabilldirmk, n zruri msllrdn biridir. Yaranmi ictimai-siyasi hadislrl laqdar yni lifbanin brpasi dövründ kçirilmi ümumxalq müzakirlrinin nticlri göstrdi ki, xalqimiz dilimizin latin qrafikali lifbasinin brpasini tlb dir. Çünki hqiqt ndan ibartdir ki, latin lifbasi türk sistmli dillrin, cümldn Azrbaycan dilinin fntik tbitini tam hat dir, dbiyyat qinda" Azrbaycan Rspublikasi Qanununun ttbiq dilmsi bard: Azrbaycan Rspublikasi Przidntinin Frmani //Azrbaycan.- 2003.- 4 yanvar.-S.1. 13 avqust 2001-ci ild ümummilli lidrimiz Hy249

sait sslri bildirmk üçün müvafiq hrflr v iarlri özünd cmldirir. Mtbuatda, kranlarda, idar v müssislrd ünvan, bildiri v rklam sahsind çx yazilar bu lifba sasinda aparilir. Bu lifbanin sn varianti Azrbaycan Ali Svtinin Milli urasinda gni müzakir dilib, qrar qbul lunub, Przidntin frmani il qüvvy minmidir. Bu frman sasinda lm v thsil caqlarinda, cümldn klub v kitabxanalarda yni latin qrafikali Azrbaycan lifbasina kçm üçün sasli tdbir v prqramlar hazirlanmidir. Kçmi Dövlt Mtbuat Kmitsi v Xalq Thsili Nazirliyi trfindn yni drslik v drs vsaitlri nr lunmudur.

dr liyvin milli-mnvi dyrlrin qrunmasi v ssial dalt haqqinda Byanati //Azrbaycan.2004.- 13 avqust.- S.2. 2005-2006-ci illrd Azrbaycan dilind latin qrafikasi il çapi nzrd tutulan srlrin siyahisi-

nin tsdiq dilmsi haqqinda: Azrbaycan Rspublikasi Przidntinin Azrbaycan dilinin fntikasi.- B.: Maarif, 1984.391s. Dil v dbiyyat: 2 C-d. - B.: Gnclik, 2003.-C.I.658 s.; C.II.-436 s. lifba tliminin tkilin dair mtdik göstrilr : Axundv, A. Przidnt frmanindan bir il ötür: Dilimiz dövlt qayisi //Azrbaycan.-2002.-21 iyun.-S.1-2. lcanli, S. Yadda nrjisinin xilaskar gücü: Azrbaycan dili haqqinda

Srncami //Azrbaycan.2004.- 28 dabr.- S.1. zahli planladirma.-B., 1996.- S. 62. Qurbanv, A. Müasir Azrbaycan dili.- B.: Nurlan, 2003.-S.449. Qurbanv, A. Ümumi dilçilik: 2-C-d. Drslik .B.: Nurlan, 2004.- C.I //Azrbaycan.-2002.-7 dkabr.- S.5-6. libyzad, . Azrbaycan xalqi v nun dilinin sy kökü-mnyi, prblmi //Yni Azrbaycan.2002.-11yanvar.-S.16. Niftliyv, . Milli varliin ilk atributu: 21 fvral Rus dilind 2004.- 747 s.; C.II-2004.531 s. Rüstmv, T.Z. ski lifba.- B., 1996. - S.71.

- Bynlxalq Ana Dili Günüdür //Azrbaycan.2005.-20 fvral.- S.3 Vliyv, A. Dilimizin safliini qrumaq hamimizin brcudur //Azrbaycan.2001.- 22 sntyabr.- S.5.

//.-2003.-4 .-.1. . 835 2 2003 « -

» // .-2004.-13 ..1. // .-2001.-10 .-.1. 250

, 2005-2006 // .-2004.28 .- .1. , .. //.-2004.1.- .55-60 Samir Eminova

Avqust

115 illiyi

Bakida ilk ictimai kitabxana - qiratxana 1894

1

XIX srin axirlarinda Azrbaycanda kitabxana ii tarixind mühüm hadis ba verdi. 1894-cü ild Bakida görkmli yaziçi, ictimai v dövlt xadimi Nriman Nrimanov ilk ümum açiq milli Azrbaycan kitabxana-qiratxanasinin sasini qoydu. Bu Azrbaycan xalqinin mdni v ictimai hyatinda görkmli hadislrdn biri idi. 1891-ci ild Bakiya glib müllimlik edn N.Nrimanov xalqin zülm v sart altinda yaamasini v onu bu zülmdn xilas etmk yolunu maarifd görürdü. Milli xalq kitabxana-qiratxanasi yaratmaq fikrin dün Nriman Nrimanov görkmli ziyalilardan S.M. Qnizad, H.Mahmudbyov, S.Vlibyov, . Axundov, .Cfrzadnin yaxindan kömyi il Xaqaninin, Nizaminin, Füzulinin, Sdinin, Hafizin, Firdovsinin, A.Bakixanovun, M.F.Axundovun, M.P.Vaqifin, Q.Zakirin, S. .irvaninin v b. srlrini, hmçinin jurnal v qzet komplektlrini toplamaa baladi. Kitabxana-qiratxanani açmaq üçün müyyn hazirliq ii görüldükdn sonra, Baki qubernatorunun icazsi il 1894-cü il, avqustun 1-d kitabxana-qiratxana faliyyt baladi. O dövrd kitabxana-qiratxanani lazimi dbiyyatla tmin etmk olduqca çtin idi. Bir trfdn Bakida qzet v kitab nrinin az olmasi v mütrqqi qzet v kitablarin yoxluu, digr trfdn d lazimi maddi 251 vsaitin olmamasi kitabxananin tkmillmsi iini çtinldirirdi. Tez bir müddtd Nrimanov Hindistan, Misir, Bolqaristan, Türkiy, ran v baqa ölklrin nriyyatlari v Rusiyanin bir çox hrlri il laq yaratmaa müvffq oldu. Qzet v kitablarin çoxu milyonçu H.Z.Taiyevin hesabina alinirdi. Qiratxanaya giri haqqi 2 qpik idi. Oxucularin suallarina tez v vaxtinda cavab vermk üçün kataloq düzldilmidi. Kitabxanaçi-qiratxanaçi vzifsind Nrimanovun n yaxin silahdalarindan olan, öz iini sevn lisgndr Cfrov ilyirdi. Kitabxana-qiratxananin faliyyt baladii ilk vaxtlar bir ay rzind kitabxanaya 710 nfr oxu-

cu glmi, bunlardan 151 nfri azrbaycanli, digr qismi is müxtlif milltlrin nümayndlri idi. Bu da o zaman Zaqafqaziya kitabxanalarinin heç birinin malik olmadii bir rqm idi. Kitabxana tkc qzet, jurnal, kitab vermkl kifaytlnmir, hm d geni kütlvi i aparirdi. Kitabxananin yaninda gnc dbiyyat hvskarlarinin, gnc aktyorlarin drnklri tkil edilmidi. Drnklrd hm bdii srlr oxunub müzakir edilmi, hm d Azr-

baycanin teatr mdniyyti tarixind xüsusi rol oynami bir neç sr tamaaya qoyulmudu. Tamaalardan toplanilan pullar qiratxanaya verilmidi. Drnklrin faliyytind N.Nrimanov yaxindan itirak etmidi. Bu xeyirxah v mütrqqi i heç d hami trfindn rbtl qarilanmirdi. Zhmtke xalq kütllrinin gözünün açilmasindan qorxuya dün çar mmurlari, burjua ziyalilari, ruhanilr, köhn fikirli adamlar bu gözl mdni-maarif müssisdbiyyat

sin qari mübarizy baladilar. Çox air raitd cmi 4 il faliyyt göstrdikdn sonra gözl mdni-maarif müssissi olan kitabxana-qiratxana 1898-ci ild çar hökumti trfindn balandi. Nriman Nrimanovun ilk ümum açiq milli kitabxana-qiratxanasi çox az bir müddtd faliyyt göstrmsin baxmayaraq, ölknin mdni inkiafinda, Azrbaycan xalqinin milli üurunun yükslmsind, thsil v trbiysind çox mühüm rol oynamidi.

Xlfov, A.Nriman Nrimanovun ilk ümum açiq milli kitabxana-qirat-

xanasi /A.Xlfov Azrbaycanda kitabxana iinin

tarixi: Drslik.-2 hissd.H.I.- B.: BUN, 2004.328 s.

nternetd www.azeriart.net www.azerilobbi.com www.google.az Adil Abdullayeva

252

Avqust

265 illiyi

Jan Batist Lamark Pyer Antuan De Mone 1744-1829

1

dn Paris Elmlr Akademiyasinin üzvü olmudur. 1778-ci ild Lamarkin Fransanin florasina dair 3 cildd sri cixmidir. 1793-cü ild onun tklifi il Kral Botanika Bai Tbitn Tarixi Muzeyin cevrildi. Lamark burada hratlarin, qurdlarin v mikroskopik heyvanlarin zoologiyasi kafedrasinin professoru v rhbri oldu. Lamark ilk df 1794cü ild heyvanlar almini 2 qrupa - onuralilar v onurasizlar qrupuna böldü. Lamark onurasizlari 10 qrupa ayirmidir. O, bu siniflri özünün tkmildbiyyat : 2- . / .. .. ; . ..

Fransiz tbitünasi

Lamark Jan Batist Pyer Antuan De Mone 1 avqust 1744-cü ild Pikardiya vilaytinin Bazanten adlanan kicik bir kndind anadan olmudur. Fransiz tbitünasi, ilk v tam tkamül nzriyysinin yaradicisidir. 1783-cü il-

lm prinsipi-qradasiya sasinda ardicil olaraq mürkkbln 4 qurulu drcsi arasinda böldü. O, zoopsixologiyanin sasini qoymudur. Botanika v zoologiyaya dair ilri il yanai Lamark geologiya, hidrologiya, meteorologiyaya dair nrlrin müllifidir. "Hidrogeologiya" srind (1802) tarixilik v aktualizm prinsiplrini irli sürmüdür. Jan Batist Pyer Antuan De Mone Lamark 1829cu ild Parisd vfat etmidir.

, .. .- .,1961.236 .

.- : - . . , 19551959.-968 . Rna Orucliyeva

253

Avqust

165 illiyi

lya Yefimoviç Repin 1844-1930

Rus boyakari

5

karliq janrlarinda faliyyt göstrmi, ofort v litoqrafiyalar çkmidir. 1870-1873-cü illrd yaratdii "Burlaklar Volqada" tablosunda zülm qari etiraz motivlri, sad adamlarin mnviyyati, qüvv v qüdrti ks etdirilmidir. Repin 1873cü ild taliya v Fransaya syaht edir. 3 il orada qalan rssam Avropa incsnti il yaxindan tani olmu, "Paris kafesi"(1874-1875), "Sadko sualti sltntd" (1876) srlrind plener üsulundan mhartl istifad etmidir. 1870-1880-ci illr Repin yaradiciliinin n mhsuldar dövrüdür. Xaricdn qayitdiqdan sonra 1882-ci ildn Peterburqda yaayan Repin rus hyatinin sosial ziddiyytlrini v ictimai mü254 nasibtlri qabariq kild tsvir edrk, "Qorxaq kndli" (1877), "Bdnzr kndli"(1877) srlrind 1 sira kndli obrazlari yaratmidir. "Tövbdn imtina"(1879-1885), "Tbliatçinin hbsi" (1880-1892), "Gözlmirdilr" (1884-1888) tablolarinda sürgündn qayitmi inqilabçilarin obrazini tsvir etmi, qhrmanin air taleyini, onun ail üzvlrinin hiss v hycanlarini mürkkb rng qammalari il göstrmidir. Bu illrd Repin n yaxi portretlrini: "V.V. Stasov" (1873), "A.F.Pisemski" (1880), "L.N. Tolstoy" (1887) ilmi, hmçinin tarixi janr sahsind "ahzad Sofiya"(1879), "van Qrozni v olu van"(1885), "Zaporojyelilr Türkiy sul-

Görkmli rus boyakari v qrafiki Repin 1844-cü il avqustun 5-d Ukraynanin Xarkov vilaytind anadan olmudur. O, 1864-1871-ci illrd Peterburq Rssamliq Akademiyasinda oxumudur. 1893-cü ildn is hmin Akademiyanin hqiqi üzvü seçilmidir. Repinin yaradicilii rus demokratik-realist incsntinin zirvlrindn birini tkil edir. O, portret, mit v tarixi boya-

tanina mktub yazarkn" (1878-1891) adli görkmli srlrini yaratmidir. Repin 1930-cu il sentyabrin 29-da vfat etmidir. Repinin öldüyü v

dfn olunduu Penatida 1940-ci ild xatir muzeyi açilmidir. Çuquyevd d Repinin xatir muzeyi açilmidir. 1958-ci ild Moskvada Repin abid dbiyyat

qoyulmudur. Sankt-Peterburq Boyakarliq, Heykltraliq v Memarliq nstitutu Repinin adini daiyir.

..: . ., 1975.- 34 . , . . . . .- 3- .- ., 1983.

: [].- .: . ., 1987. - 48 . , . .- ., 1980. , . .- 2- .- ., 1983. Adil Abdullayeva

255

Avqust

12

Beynlxalq Gnclr Günü 1999

Assambleyasi avqustun 12-sini Beynlxalq Gnclr Günü elan etdi. 2000-ci ildn balayaraq bu gün bir çox dövltlrd, o cümldn dünya birliyinin tamhüquqlu üzvü olan Azrbaycanda da Beynlxalq Gnclr Günü kimi qeyd olunur. Tarix qisaca nzr salsaq, slind Azrbaycan gnclrinin bel bir bayrami qeyd etmy daha çox mnvi haqlarinin çatdiini görmk olar. Müstqilliyimizin v dövltçiliyimizin möhkmkmlndirilmsi, etibarli glcyimizin tmin edilmsi, ölkmizin inkiafi gnclrin sosialsiyasi falliinin yükslmsindn çox asilidir. Mhz buna gör d ümummilli lider Heydr liyev trfindn müyynldirilmi v hazirda Ulu öndrin layiqli 256 davamçisi Prezident lham liyev trfindn uurla davam etdiriln dövlt gnclr siyastinin aparici xttind bu msl daim diqqtddir. Son 14 ild Azrbaycanda gnclrl i sahsind görüln ilr, bu istiqamtd hyata keçiriln mükmml dövlt siyasti Azrbaycan gncliyinin inkiafina böyük tkan vermi, onun cmiyytd özünü tsdiq etmsind böyük rol oynamidir. Bu illrd Azrbaycan gncliyi beynlxalq miqyasda cryan edn ictimai-siyasi proseslrd d yaxindan itirak etmi v ölkmizi tanitmidir. Ayri-ayri dövlt orqanlarinin gnclrl i sahsindki faliyytinin laqlndirilmsi Azrbaycan gncliyinin yenidn tkilatlanmasi, ölkd gnclr hrkatinin,

Avqustun 12-si Beynlxalq gnclr günüdür. Birlmi Milltlr Tkilati Ba Assambleyasinin 1999-cu il dekabrin 17-d qbul etdiyi qrara sasn elan olunan Beynlxalq Gnclr Günü hazirda dünyanin ksr dövltlrind qeyd edilir. Xatirladaq ki, 1998-ci il avqustun 8-12-d Lissabonda müxtlif ölklrin gnclrl i üzr nazirlrinin itiraki il keçiriln Beynlxalq Konfransda Beynlxalq Gnclr Gününün tsis edilmsi v bütün dünyada bayram kimi qeyd edilmsi tklif olunmudu v bir qdr sonra BMT Ba

gnclik enerjisinin bir mrkzdn koordinasiya olunmasi mqsdil 1994cü ild yaradilmi Gnclr v Turizm Nazirliyi qisa zamanda dövlt gnclr siyastinin uurla hyata keçirilmsin start verdi. Azrbaycani çox düzgün olaraq "gnclr ölksi" adlandiran ulu öndr Heydr liyev bu sahd hyata keçiriln dövlt siyastini sas prioritetlrdn biri kimi müyynldirrk hr zaman gnclrin ii üzr msllri, onlara olan qayinin vacibliyini ön çkirdi. Mhz Heydr liyevin tbbüsü il 1996ci ildn balayaraq Azrbaycan gnclrinin forumlari keçirilmy baladi. Forumlarda ulu öndr Heydr liyevin proqram xarakterli çixilarinin nticsi olaraq hr bir gncin qarisinda duran vziflr müyynldirilmi, gnc nslin hrtrfli inkiafi, problemlrin hlli sahsind tdbirlrin görülmsi laqdar tkilatlarin qarisinda vzif kimi qoyulmudu. Ulu öndr Heydr liyev gnclrin I forumundan sonra Respublikanin hr

yerind gnclrl aparilan iin nzr çarpacaq drcd canlandiini nzr alaraq 1997-ci ild imzaladii Srncamla tdbirin keçirildiyi günüfevralin 2-ni Azrbaycan Gnclr Günü elan etdi. Gnclr göstriln diqqt v qayi dövlt proqramlarinda da öz ksini tapib. sasi Heydr liyev trfindn qoyulmu dövlt gnclr siyastini Azrbaycan Prezidenti lham liyev uurla davam etdirir. Prezident Heydr liyevin 2005-ci ilin avqustunda tsdiq etdiyi "Azrbaycan gncliyi Dövlt Proqrami (2005-2009-cu illr)" is dövlt gnclr siyastinin n mühüm trkib hisssidir. Bu proqram Azrbaycanda gnclr qayinin yani tzahürüdür. Hazirda proqrama uyun olaraq gnclrin sosial müdafisi, mulluunun tmin edilmsi, hrbivtnprvrlik trbiysinin güclndirilmsi, milli ruhda thsil v trbiysi, onlarin yaradiciliq axtarilarinin, stimulladirilmasi, salam hyat trzinin tblii v sair istiqamtlrd kompleks tdbirlr keçiri-

lir. Gnclr gününün 10cu ildönümü münasibtil gnclr tkilatinin nümayndlri il görün Prezident lham liyev onlarin cmiyytdki rolunu çox yüksk qiymtlndirmidir: "Gnclrin Azrbaycan cmiyytind rolu çox böyükdür. Azrbaycanin dövlt müstqilliyi urunda mübariz aparan da, bu müstqilliyi brpa edn d gnclr olmular". 2007-ci ild is Azrbaycan gnclrinin ölknin ictimai siyasi, iqtisadi v mdni hyatinda fal itiraki, sosial problemlrin hlli v hüquqlarinin müdafisinin tmin edilmsi, gnclr siyastinin bütün istiqamtlr üzr müvafiq Dövlt Proqraminin smrli hyata keçirilmsi, gnc istedadlara dövlt qayisinin artirilmasi, elm, thsil, iqtisadiyyat, mdniyyt, dövlt idarçiliyi v digr sahlrd gnclrin xidmtlrini qiymtlndirilmsi üçün Prezident lham liyevin Srncami il "Gnclr ili" elan edilib.

257

dbiyyat Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti. 2007-ci ilin "Gnclr ili" elan edilmsi haqqinda: Azrbaycan Respublikasi Prezidenti lham liyevin Srncami //Azrbaycan.2007.- 10 fevral.- S.1. liyev, lham. Azrbaycan gncliyi üçün n böyük xobxtlik vtn, xalq üçün çalimaqdir: Azrbaycan Prezidentinin yekun nitqi: Gnclr gününün 10-cu ildönümü il laqdar ölknin gnclr tkilatlarinin nümayndlri il görüd //Azrbaycan.-2007.-3 fevral.-S.3. Cfrli, R. Ölkmizd gnclr siyasti uurla hyata keçirilir //Azrbaycan.-2007.-12 avqust.S.1-4. XXI sr gnclrin sridir //Respublika.-2007.- 2 fevral.-S.7. Qarayev, . Müstqil Azrbaycan Respublikasinda dövlt gnclr siyasti //Dirçli XXI.2004.- fevral.- S.59-64. Nail Aliova

258

Avqust

95 illiyi

I Dünya müharibsi 1914

14

Müharib br cmiyytinin zruri atributlarindan biridir. nsanlarin, tarixin yetidirmi olduu liderlrin, qüdrtli dövltlrin tbiti eldir ki, onlar çox vaxt mövcud vziyytl, nail olduqlari il kifaytlnmk istmirlr. Bu is mütlq mühariblr gtirib çixarir. Birinci Dünya müharibsi d mhz bel mühariblrdn biridir. I Dünya müharibsin 33 dövlt clb edilmkl 70 milyondan çox adam sfrbrliy alinmidir. Müharibnin balanmasina Almaniya il ngiltr v Almaniya-Rusiya

arasindaki ziddiyytlr böyük tsir göstrmidir. Birinci Dünya müharibsin hazirliq hrbisiyasi bloklarin yaranmasinda öz ksini tapdi. Almaniya hl 18791882-ci illrd AvstriyaMacaristan v taliya il hrbi blok yaratmidi ki, bu da Rusiya, ngiltr v Fransa dövltlrin qari çevrilmidi. "Antanta" adli ittifaqda is ngiltr, Fransa v Rusiya birlmidi. Müharib zamani taliya da Antantanin trfin keçdi v bellikl, Avropada bir-birin dümn iki cbh yarandi. Müharibnin balanmasina sas bhan 1914-cü il iyunun 15-d serb milltçisi trfindn Avstriya-Macaristan ahzadsi Frans Ferdinandin öldürülmsi oldu. Almani259

yanin tzyiqi il AvstriyaMacaristan Serbiyaya ultimatum verdi v slind bu ultimatumun qbul olunmasina baxmayaraq, iyulun 15-d Serbiyaya müharib elan etdi. Bir qdr sonra is Almaniya Rusiya il mühariby baladi. yulun 22d Fransa v Belçika da Almaniyaya qari mühariby qouldu. Hrbi mliyyatlar Avropa, Asiya v Afrika qitlrind, bütün okeanlarda aparilirdi. Birinci Dünya müharibsi Almaniya v onun müttfiqlrinin mlubiyyti il baa çatdi. Paris sülh konfransinin çixardii qrara gör Almaniya böyük mbld Tzminat ödmy v öz Silahli qüvvlrini kskin

surtd azaltmaa mcbur oldu. Öz miqyasina gör Birinci Dünya müharibsi briyytin ona qdrki

tarixi rzind n air müharib olmudur. Bu müharibd 9,5 milyon adam hlak olmu, 20 milyon adam is yaradbiyyat

lanmidir. Txmini hesablamalara gör müharib qizilla 360 mlrd. dollara baa glmidir.

Azrbaycan Sovet Ensiklopediyasi.- B., 1978.- C. 2.- S. 182-183.

Haciyeva, A. Beynlxalq münasibtlr tarixi: /Drs vsaiti.- B., 2001.- 558 s. Rus dilind

SSR tarixi: (kinci hiss: 1861-1917).- B.: Maarif, 1982.- 565 s.

.- ., 1960-61.- 718 . , .. 1914-1917.- ., 1964.- 216 . www.fizistwar,info www.wui.tut2.ru

, .. .- ., 1976.- 446 . nternetd

Mmmd Mmmdov

260

Avqust

80 illiyi

Roza sgrova 1929

Elm xadimi

15

fakültsini bitirmi, Azrb. Milli EA-nin Botanika nstitutunda ba elmi içi olmu, hazirda is ali bitkilrin sistematikasi öbsinin müdiridir. 1979-cu ild biologiya elmlri doktoru adini almidir. Sistematika, floristika, flokogenezis, palinologiya sahsind çaliir. Respublikada ilk df müasir bitkilrin tozcuqlarinin mikfologiyasi (palinomorfologiya) v onun sistematikada ttbiqi il mul olmudur. dbiyyat , . . : III .- ., 1973.- 82 s. , . : (Compositae Cichorieae).- B.: Elm, 1987.- 207 s. , . .- .7-8.., 1959-690 s. Bir monoqrafiyanin, 80- qdr elmi mqalnin müllifidir. III Beynlxalq palinologiya (Novosibirski, 1971), XII Beynlxalq Botanika (Leninqrad, 1973) konqreslrind, mürkkbçiçklilr fsilsin dair beynlxalq konfransda (London, 1994) mruzlr etmidir. Çox cildlik "Azrbaycan faunasi"nin (C.78.-B.,1959-1961), "Azrbaycanin qirmizi kitabi" nin (B., 1989) mülliflrindndir.

sgrova Roza Qasim qizi 15 avqust 1929cu ild Babk rayonunun Qahab kndind anadan olmudur. 1950-ci ild Azrbaycan Dövlt Universiteti (indiki BDU) Biologiya

Tahir Hsnova 261

Avqust

23

razisi - 1050 km2 halisinin sayi ­ 54430 nzibati mrkzi - CBRAYIL al tarixi ­ 23.08.1993

Cbrayil

Qaraba hr zaman Azrbaycanin razisi olub, bunu yalniz biz yox - ermni, gürcü v rus silli dbiyyatlar da söylyir!... Heydr liyev, ümummilli lider Qurbaninin, Aiq Prinin, Mücrüm Krmin, Aiq Humayin vtnidir. aldan vvl rayonda 72 orta v natamam mktb, 3 musiqi mktbi, 12 mdniyyt evi, 32 klub, 10 mdni çadir v avtokülüb, 78 kitabxana, 3 daimi, 4 syyar kinoqurusu faliyyt göstrirdi. Zngin eksponatlari olan tarix ­ diyarünasliq muzeyi vardi. haliy 210 çarpayiliq mrkzi xstxana v ümumi çarpayi sayi 245 yer olan knd xstxanalari, Da Tumas, Quycaq, Balyand kndlrind 11 hkim, 52 felder - mama mntqsi 262 sakinlr xidmt göstrirdi. nsanlarin yegan glir yeri torpaq idi. 1970-ci ildn balayaraq rayonda quruculuq ilri geni vüst almidi. Rayon mrkzind bir vaxtlar "Dyirman drsi" kimi taninan bo razi ötn srin 80-ci illrind geni yaayi massivin çevrilmidi. Yai srlrl hesablanan Xan çinar bu yurdun simvoluna çevrilmidi. Rayonda irilixirdali 90 knd vardi. Hmin illrd camaatin güzrani daha da yaxilamaa baladi. Sözügedn dövrd irlilyi sbb olan sas amil

On dörd ildir hsrtini çkdiyimiz rayonlardan biri d Cbrayildir. Bu torpaq onlarla tarixi abidnin msknin çevrilib. ala qdr rayonda tiki, xalça, cihazqayirma sexlri, skkiz snaye obyekti faliyyt göstrirdi. Cbrayil milli aiq-ozan sntimizin banilri ­ Dirili

üzüm balarinin salinmasi idi. Rayon mrkzini knd-

lrl birldirn yollarin hamisina asfalt dönmidi. Hr 5-10 nfr sakindn biri özün minik maini almidi. Rayonda elm, thsil maraq günbgün artirdi. Çoxsayli alimlrimizin, ziyalilarimizin rfli, anli nnlri uurla davam etdirilirdi. Cbrayilin adi çox yerd hörmtl v mhbbtl çkilirdi. Amma.... 1988-ci ildn balayaraq rayonun "bxtind qara zolaqlarin" sayi artmaa baladi. Cbrayilin razisind ermnilrin yaadii iki knd var idi: Hrkül v Banazur. Ermnilrin tarixn naxlf olmalari bard çox yazilib, onlari bir daha sadalamaa ehtiyac yoxdur. Bütövlükd hr bir azrbaycanli bilirdi ki, insan qiyafsin girmi bu mxluqlar dönükdürlr, satqin, birf, xain v

paxildirlar, yen onlara smimiyyt göstrir, süfrlrinin bainda yldirir, bir tik çörklrini onlarla bölüdürürdülr. Hl bu azmi kimi, özlri enib aranda n axarlibaxarli yerlri, zümrüd meliklri, di göyndn bulaqlari, lçatmaz, ünyetmz dalari onlara bailamidilar. Bax, Cbrayilin, cbrayillilarin üstün top, "Alazan", "Qrad" atlri hmin yükskliklrdn atilirdi. Evlr od tutub yanirdi, dailirdi, heç bir günahi olmayanlar qanlarina qltan edilirdilr, lakin dözürdülr. Hansisa bir qüvvnin gücün inanib gözlyir, tab gtirirdilr. Bellikl, 1990-ci ildn 1993-cü il iyulun 23-n kimi camaatin n gecsi gec oldu, n d gündüzü gündüz. Nhayt... uada, Laçinda, Adamda olduu kimi, cbrayillilar da kömy ehtiyac duyurdular. Hrbi taktika, strategiya, vahid komanda altinda birlm, irlilm yox idi. Demk olar, hr öz gücün güvnir, frdi qaydada intiqam almaa çaliirdi. O çtin dözülmz günlrd Cbrayil rayonunda kifayt qdr qüvv yox 263

idi. Amma çtinliklr baxmayaraq srhdd ermnilr qari müdafi xtlri yaradilmidi. aqay yükskliyi alinmi v orada mövqe tutulmudu. Yeddi ay hmin yükskliyin hesabina rayona nzart edildi. aqay yükskliyi itirildikdn sonra bununla da Cbrayilin bai üstünü qara buludlar aldi. Rayonun iali hmin yüksklik veriln gündn baladi. Cbrayil razisini o air günlrd qoruyan rnlr d az olmamidi. Yusif Allahverdiyev, Samir Aliyev, ükür Abdullayev, nqilab Aslanov, Azr Bayramov, Mais Verdiyev, Mübariz Qasimov, Mehdi smayilov... onlarin hr biri cismn ayri düüblr, ruhn hmi, hr vaxt bizimldirlr. Ümumiyytl, döyülrd 180, atks dövründ is 6 nfr hlak olub. 14 nfr polis, 60 nfr mülki xs dünyasini dyiib, 90 nfr yaxin is sir v itkin düüb. Cbrayillilar içrisind 180 nfr yaxin Qaraba müharibsi lili statusu alib, 6 nfr is Azrbaycanin Milli Qh-

ramani fxri adina layiq görülüb. Hazirda cbrayillilar arasinda 351 nfr hid ailsi var. Artiq 14 ildir ki, cbrayillilar ölknin 58 bölgsin splniblr. Daha çox Beylqan, mili, Sabirabad, Bilsuvar

rayonlarinda mskunlaiblar. Bu gün müxtlif tyinatli obyektlrd mskunlaan Cbrayil camaati öz ata-baba ocaqlarina, hidlrin narahat ruhlari dolaan o müqdds yerlr qayidacaqlari günü hsrtl gözlyirlr. Ahildbiyyat

lar "mni doma torpaimizda dfn edin" dey-dey dünyalarini dyiirlr. Gnclr ail qururlar. Amma hami glcy ümidl baxir. Tki inam ölmsin!

Abuzrov, A. Cbrayilin qm karvani.- B.: Ulu, 2000.-126 s. Quliyev, . Cbrayil: tarixi oçerk /.Quliyev,

T.Abbasov, F.Quliyev.B., 1993.-126 s. Tapdiqolu, N. Cbrayil rayonu v onun toponimiyasi.- B., 2004.- 454 s. nternetd

http://www.azadqarabag.azerall. www.anl.az . Günel fndiyeva

264

Avqust

Füzuli

23

razisi - 1361 km2 halisinin sayi - 110 000 nzibati mrkzi ­ FÜZUL al tarixi- 23.08.1993 Füzuli camaati mksevr, torpaq qdri biln insanlardir. Xatirlayiram ki, 1970-1980-ci illrd onlar plan v tapiriqlari artiqlamasi il ml edirdilr. Grgin mklri hesabina yüksk mvacib alirdilar, xo güzranda yaayirdilar. Hr df bu regiona glnd yerli sakinlrdn raziliq eidrdim. Heydr liyev, ümummilli lider

Füzuli rayonu Qaraba da silsilsinin cnub-rq tklrindn, Araz çayina qdr maili düznlik v alçaq sahlri hat edir. O, Cbrayil, Xocavnd, Acabdi, Beylqan ra-

yonlari v Araz çayi boyunca ranla hmsrhddir. Rayonun sasi 1827-ci ild qoyulmu v ilkin adi Qarabulaq olmudur. Rayon 8 avqust 1930-cu ild tkil olunmu v Qaryagin adlandirilmidir. 1959-cu ilin aprelind böyük airimiz Mhmmd Füzulinin anadan olmasinin 400 illiyi rfin Qaryagin rayonunun adi dyirk Fü265

zuli rayonu adlandirilmidir. Füzuli rayonunda 1 hr, 1 hr tipli qsb, 75 knd v baqa yaayi mntqlri vardir. Rayon razisindn axan Quruçay, Köndlnçay, Qozluçay, Çrkn çaylari Araz hövzsinin çaylaridir. Rayonun ialdan azad olunmu razisind 13 qsb v 20 knd vardir. Qsblrdn 12-si ial-

dan azad olunmu razid yeni salinmi v mcburi köçkün aillri müvqqti olaraq burada yerldirilmilr. Hazirda razid 51 min nfr mcburi köçkün mskunlamidir. Mhsuldarliq baximindan knd tsrrüfatina yararli boz, abalidi, bozqhvyi kimi torpaq sahlri var. Rayonda taxilçiliq, heyvandarliq, üzümçülük, qoyunçuluq, quçuluq, baramaçiliq geni inkiaf etmidir. Knd tsrrüfati il yanai, rayonda tikinti tresti, 6 nqliyyat tkilati, 13 snaye müssissi v s. faliyyt göstrirdi. ala qdr rayonda 70 kitabxana, 20 mdniyyt evi, 45 klub, xalq v dövlt dram teatrlari, 685 çarpayiliq 13 xstxana, 40 felder-mama mntqsi, vrm v dri zöhrvi xstliklri dispanseri, 20 kinoquru, texnikum, 2 texniki pe mktbi, 38 mktbqdr müssis, 2 muzey, stadion, 65 kolxoz v sovxoz, 12 fermer tsrrüfati v s. obyektlri var idi. Qarabaimizin dilbr gusi olan Füzuli rayonu razisind müxtlif dövrlrd Qaraköpktpd, Qarabulaq kurqanlarinda,

Güntpd, Quruçay sahillrind v digr yerlrd tdqiqatlar aparilmi, Azrbaycanin qdim kök sahib olduu sübut edilmidir. 1968-ci ilin yayinda mrhum arxeoloq-alim Mmmdli Hüseynov trfindn akar olunmu preneandertal ­ Azixantrop adaminin alt çnsinin sümüklri rayon mrkzindn 15 km arali msafd yerln Azix maarasinda tapilmidir. Azrbaycan arxeologiya elminin böyük nailiyytlri olan bu abid Qarabain Füzuli razisind vaxtil qdim paleolit dövrünün mövcudluunu akarladi. Füzuli rayonunda cmi memarliq mktbinin tsiri il ina olunan bir sira memarliq abidlri var idi. Çox tssüf ki, hmdalilar v ya Arali türbsi (XIII srin sonu), Babi türbsi (1273), Aai Veyslli kndind hamar dadan tikiln qüllvari Mirli türbsi (XV sr), Qarabazar kndind Haciqiyasddin mscidi (1682), Karvansara (1684), Qoçhmdli kndind mscid (XVIII sr), Füzuli hrind Haci lkbr mscidi (XIX 266

sr), "Mdi Hbib" hamami (XIX sr), Merdinli kndi yaxinliinda dadan yonulan at, qoç fiquru qdim abidlri (XVIII-XIX srlr) v s. bu kimi tarixi hmiyyt daiyan abidlrimiz ermnilrin vhi vandalizmin mruz qalmi, mhv edilmi, yandirilmidir. Hr bir xalq öz tarixinin qdimliyi il taninir. Lakin ialçi ermnilr Azrbaycana dair tarixi hr vasit il saxtaladirmaa, yaddalardan silmy çalimilar. Zbt edilmi torpaqlarimizin hr dainin kül döndrilmsi, viran edilmsi ermni vandalizminin bir daha sübutudur. 1988-ci ildn balayan ermni tcavüzün qari mübarizd minlrl füzulili döyümü, yüzlrl füzulili hid olmu, yaralanmi, itkin dümüdür. Füzuli rayonunun halisi Qaraba müharibsind ölkmizd n çox itkin v hid vermidir. Füzulinin 1100-dn çox hid v itkini, 113 girovu, 1450 nfr müxtlif drcli lili var. Füzuliy ermni tcavüzü nticsind 36 361 nfr uaq zrr çkmi, onlardan 155 n-

fri valideynlrini itirmidir. Müharibnin sas airliini Qacar, Divannalar, Yuxari Veyslli, Aai Veyslli, Qaradali, Üçbulaq, Ari, Qoçhmdli, Cuvarli, Güzdk, Gorazilli, Cmilli, Dilaarda, Yalivnd, Govad, Xlf, Mollavli kndlrinin

halisi çkmilr. Avqustun 23-ü 1993-cü ild ecazkar Füzuli torpaqlari da girov düdü, sir alindi. Hazirda 51 knd v rayon mrkzi ermni tapdai altinda zillt çkir, 55 min nfr yaxin füzulili köçkün hyati yaayir.

Ümid edirik ki, ial olunmu torpaqlarimiz yaxin zamanlarda ermni zülmündn azad edilck. Minlrl köçkün öz yurdyuvalarina qayidacaq. O gün glck ki, Füzuli rayonu yenidn öz vvlki qüdrtini, zmtini brqrar edck.

dbiyyat Tapdiqolu, N. Füzuli rayonu v onun toponimiyasi.- B.: Ünsiyyt, 2006.- 488 s. nternetd http://www.azadqarabag .azerall. www.anl.az.

Günel fndiyeva

267

Avqust

260 illiyi

ohann Volfqanq Höte 1749-1832

28

soq olan Karl Avqustun dvti il Höte onun sarayina köçür v ömrünü orada keçirir. Sarayda müavir, nazir, mhkm risi v s. vziflr tyin edilir, nhayt, yan adi alir, bel ki, sözd feodalizm quruluunun dümni olan Höte, id saray xadimi olur. Saray hyatinin ilk on ili dbi yaradiciliq baximindan, demk olar ki, tmamil smrsiz keçir. Bu durunluq illrindn sonra, 1786-ci ild mqsdyönlü taliya sfri Hötenin yaradiciliq ruhunu yenidn dirçldir. Klassik mdniyytin canli xatirlrini yaadan taliya hrlri, möhtm saraylar, binalar, heykllr, abidlr, muzeylr Hötey o qdr tsir edir ki, bir zaman yeni ictimai qurulu ya268

Alman airi

Alman airi ohann Volfqanq Höte 1749-cu il avqust ayinin 28-d anadan olmudur. Hötenin hyat v yaradicilii yalniz vtni Almaniyada deyil, bütün Avropada mürkkb ictimai-siyasi çaxnamalar dövrün tsadüf edir. O, ilk gnclik yalarindan bu "firtina v hücum" cbhlrin atilir, htta hmin ad altinda mlum olan dbi cryana, bu coqun dbi mübarizy baçiliq edir. 1775-i ild Veymar prinsi, sonralar is, her-

ratmaq arzusu il köhn dünyaya meydan oxuyan, onu mhv etmk istyn, coqun, üsyankar, "Firtina v hücüm" baçisi Höte, dönüb alman klassisizminin baçisi olur. Vaxtil milli xalq mdniyytin, memarliq abidlrin valeh v heyran olan Höte, indi antik snt srlrinin mftunu kimi taninir. Özü d klassik üslubda srlr yazmaa balayir. Adlari, mzmunlari, qhrman v itirakçilari da, balica olaraq klassik dbiyyatla laqdar olan "figeniya Tavridada" (1887), "Torkvato Tasso" (1790), "German v Doroteya" v sair srlri mhz bel nümunlrdndir. Höte mhur "Faust" sri üzrind, demk olar ki, bütün yaradicilii boyunca ilmidir. O,

hmin sri 1772-ci ild, 23 yainda yazmaa balayib, 1831-ci ild, yni 82 yainda, ölümündn bir il vvl bitirmidir. Bu böyük snt srind hyat il, müyyn tarixi dövr v mühit il, yni Hötenin yaadii Almaniya il v alman xalqinin hyati il üzvi surtd balidir. Haqli olaraq "Faust" alman hyatinin

ensiklopediyasi kimi yüksk qiymtlndirilir. Tbitünasliq sahsind d Hötenin mühüm xidmti olmudur. Heyvanlarin v bitkilrin müqayisli morfologiyasina dair Hötenin tdqiqatlari böyük tarixi hmiyyt malikdir. Onun 1770-ci ild yazdii "Bitki metamorfozuna dair tcrüb" srind bitki alminin geni thlilini ver bildbiyyat

midir. Hötenin bitki v heyvan orqanizmlrinin birliyin dair baxilari onu Ç.Darvinin slflrindn biri hesab etmy imkan verir. Höte ohann Volfqanq 1832-ci il mart ayinin 22d Frankfurt-Maynda vfat etmidir.

Faust .- B.: Öndr nriyyat.- 2004.- 560 s. Abdullayeva, L. "Qrbrq Divani..V.Höte ­ dahi alman airi //Yeni Azrbaycan.- 2002.- 17 may.- S. 4. . Samir Eminova . Gözlov, . Höte v rq almi //Baki.-1983.-24 yanvar.- S.2. smayilov, . Cavid v Höte //Elm v hyat.1980.- 1.- S.35-36. Qurbanova, K. Hötenin yaradiciliq dünyasi //Vfa.-2004.- 9.-S.42-44

269

Avqust

Qubadli

31

razisi - 826 km2 halisinin sayi - 31300 nzibati mrkzi - QUBADLI al tarixi - 31. 08.1993 Hr df Azrbaycan razilrinin iala mruz qalmasini eidnd üryim sancar, varliim göynyrdi. O torpaqlar mksevr insanlarin qeyrt, brkt ünvani idi... Qubadlililar Qarabaa, Laçina, Klbcr Ermnistandan gln yolun üstünd möhtm qala kimi dayanmidilar. Onun ialindan da brk sarsildim. Heydr liyev, ümummilli lider

15 il vvl Qubadli ial olundu. 30 mindn artiq hali öz yurdyuvasindan didrgin düdü. Var-dövlti badan aan rayon mrkzi v 94 knd qart edildi, talandi, yandirildi. Qubadlinin i-

ali Daliq Qarabain Ermnistana birldirilmsi, dnizdn-dniz böyük Ermnistan yaradilmasi bard danak ideoloqlarinin çoxillik srsm ideyalarinin trkib hisssi idi. Tarixn hm çar, hm d sovet imperiyasinin çökmsi zamani Daliq Qaraba mslsi dflrl qaldirilmidi. Azrbaycan torpaqlarina, o cümldn Qubadliya ermni ialçilari hücum 270

etmi, kndlr yandirilmi, talan edilmi, dinc haliy divan tutulmudur. Qubadli slind, ermni tcavüzü il Qaraba münaqisindn bir qdr vvl üzlmidi. Srhdlrin dqiqldirilmsi adi il tarixn qubadlilarin dd-baba torpaqlari olan Vli düzü, Gülü zmi kimi gözl tbitli yerlri Ermnistana vermk chdi slind

münaqinin örtülü olsa da bünövrsini qoymudu. Lakin Qaraba münaqisinin sl starti sovet imperiyasinin labüd çökmsi nticsind ba verdi. 1988-ci il fevral ayinin 6-da Xankndind ilk ermni mitinqlrindn sonra Ermnistandan azrbaycanlilarin deportasiya edilmsin balandi v ilk qaçqin dalasi Qubadlidan keçdi. Sisiyandan, Qafandan, Gorusdan qovulan, döyülüb thqir ediln azrbaycanlilarin bir qismini qubadlilar qbul etdilr. Daliq Qarabala Ermnistan arasinda yerln Qubadlinin strateji hmiyytini baa dün ermni tcavüzkarlari Qubadlida terror-txribat mllri tördirlr. Daliq Qarabaa Qubadli razisindn keçid yaratmaq, dhliz açmaq, buradan separatçilara silah-sursat daimaq niyytini hyata keçirmk istyirdilr. 1989-cu ilin sentyabr ayinda sovet qounlarinin zirehli texnikalarinin müaiyti il Gorus istiqamtind Yazi düzü yolu il 150-160 avtomobildn ibart main karvaninin Qubadli razisin yaxinladii xbr verildi. Bir

saat rzind hali ayaa qalxdi. Bütün yollar balandi. liyalin camaat main karvaninin yolunu el srhddc ksdi. Xankndi hrin avtomobil karvani buraxilmadi. Tssüf ki, geri qaytarilan avtomobil karvani bir hft Gorusun Xinzrk kndind qaldiqdan sonra Laçin-ua yolu il Xankndin yol tapa bildi v karvani müaiyt edn zirehli texnika Laçin hrind facilr törtdi. Qubadli Ermnistanla 120 km2 msafd hmsrhddir. Bilavasit, Ermnistan razisindn Qubadlinin srhdd yerln liquluuai, Mlikmhmmdli, Seytas, Eyvazli, Qdili, Davudlu, Novlu, Y.Cibikli, yin, Çaxdaxli, Tarovlu, Frcan, Göyyal, Salda, Çrli kndlrin tcavüz edilir, kndlr at tutulurdu. 1989-cu ilin axirlari rayonda vziyyt son drc airladi. Gündüz srhdd keik çkn dümnin hücumlarinin, txribat mllrinin qarisini alan özünümüdafi dstlri yerli milis qüvvlri il birlikd hrkt edirdi. Lakin qüvvlr qeyri271

brabr idi. Tcavüzkar ermni dstlri avtomat silahlardan, artilleriyadan, zirehli hrbi texnikadan gen-bol istifad etdiyi halda, bizd adi ov tüfnglri çatmirdi. Rayonun rq trfdn geni bir razisi müdafisiz qalmidi. Hkri çayi boyunca Zilanli, Mahruzlu, Xanliq kndlrindn tutmu Baarat zonasinadk yerli hali silaha sarilsa da, qüvvlr qeyri-brabr idi. Zirehli texnikanin qarisini 4-5 adama dün bir avtomatla qorumaq mümkün deyildi. Avqust ayinin 30-da ermni hrbi birlmlri yalniz mülki halinin qoruduu Gyn zonasi istiqamtindn güclü hrbi texnikanin müaiyti il hücuma keçdi. sas zrb Xanliq istiqamtin göndrilmidi. Qeyri-brabr döyüd xanliqlilar n qdr fdakarliqla döyüslr d, ermni tanklari knd soxuldu. Hkri çayi boyunca Muradxanli, Balasoltanli, Xocik istiqamtind rayona soxulan ermni birlmlri kndlri yandirdi, dinc haliy divan tutdular. Avqustun 31-d daha bir faci tördildi. Qani-

çn ermni hrbi birlmlri il üz-üz qalan mülki hali mcburiyyt üzündn rayonu trk etmli oldu. Avqustun 31d Qubadli bütünlükd ial olundu. Qubadlinin ialindan 15 ildn çox keçmsin ahmar, E. Xanimanim Qubadli .-B.: Araz, 1988.803 s.

baxmayaraq rayon sakinlri nikbindirlr. Çünki onlarin zati-alilri Heydr liyev kimi srkrdlri olmu v indi d lham liyev inanirlar. Ümidvariq ki, lham liyevin müdrik sülhsevr siyasti dbiyyat

nticsind torpaqlarimiz azad olunacaq. gr Ali Ba Komandanimiz torpaqlarimizi hrb yolu il qaytarmaq qrarina gls, qubadlilar ld silah ön crgd getmy hazirdilar.

nternetd http://www.azadqarabag .azerall. www.anl.az. Yegan Mmmdova

272

05:31 20:15

1 sentyabr Gün çixir 05:33 Gün batir 20:14 30 sentyabr Gün çixir 06:06 Gün batir 19:25

2009

lamtdar v tarixi günlr

Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

1. II Dünya müharibsinin balamasinin 70 ili 15. Bilik Günü 18. Milli Musiqi Günü 20. Neftçilr Günü 20. "srin müqavilsi"nin imzalan masinin 15 illiyi

"srin müqavilsi"

Sentyabr

24 avqust23 sentyabr

Qiz bürcü Niansi yerdir. Günin Qizlar bürcünün keçdiyi dövrd doulanlar hr id aydinliq, dqiqliyin olmasini istyirlr.

1994-ci ilin 20 sentyabrinda Gülüstan sarayinda Amerikanin "Amoko", "Yunokal", "Pennzoil", "Makdermott", Böyük Britaniyanin "British Petroleum» v "Ramko" Norveçin "Statoil", Rusiyanin "Lukoil", Türkiynin "Türk Petrollari", Sudiyy rbistanin "Delta" irktinin yaratdii konsorsium sasinda Azrbaycan Dövlt Neft irkti Xzr dnizinin Azrbaycan sektorundaki Azri-Çiraq yataqlarinin v Günli yatainin drinlikd yerln hisssinin birlikd ilnmsi v neft hasilatinin pay bölgüsü haqqinda "srin neft müqavilsi" adli sazi imzaladi. 273

II Dünya müharibsinin (01.09.1939) balamasinin 70 ili Azrbaycanin Milli Qhrmani hmdov Natiq lyas olunun (01.09.196926.09.1991) anadan olmasinin 40 illiyi Nasir, dramaturq ahvld Rza Nbi olunun (02.09.1909-02.07.1984) anadan olmasinin 100 illiyi Bakida Televiziya Mrkzinin tmli (02.09.1954) qoyulmudur Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, air rucv Hidayt Xudu olunun (05.09.1944) anadan lmasinin 65 illiyi Azrbaycanin mkdar elm v texnika xadimi, neftçi alim Quluzad Mmmdpaa Piri olunun (05.09.1914-28.02.1994) anadan lmasinin 95 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi Vkilv Mnsur Fxri olunun (Mnsur Fxri) (07.09.1939) anadan lmasinin 70 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, teatrünas Cfrov Cfr Haim olunun (07.09.1914-19.09.1973) anadan lmasinin 95 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, prfssr Rhimli lham ziz olunun (08.09.1949) anadan lmasinin 60 illiyi Ukrayna kin rjissru Dvjnk Alksandr Ptrviçin (11.09.1894-25.11.1956) anadan lmasinin 115 illiyi Yaziçi, dramaturq Qhrmanli lmasinin 70 illiyi Aslan Qhrman olunun (14.09.1939) anadan

Naxcivan Dövlt Kukla Teatrinin yaranmasinin (14.09.1989) 20 illiyi Amrika yaziçisi Kupr Cyms Fnimrun (15.09.1789-14.09.1851) anadan lmasinin 220 illiyi Bilik Günü (15.09.2004) Milli Musiqi Günü (18.09.1995) Neftçilr Günü (20.09.1994) 274

"srin müavilsi"nin (20.09.1994) imzalanmasinin 15 illiyi Azrbaycanin mkdar lm xadimi, prfssr Cfrv Nizami Qulu olunun (21.09.1959) anadan lmasinin 50 illiyi Azrbaycanin mkdar elm xadimi, flsfünas irliyev Hsn smayil olunun (22.09.1929-30.11.1997) anadan olmasinin 80 illiyi Azrbaycan Milli Elmlr Akademiyasinin akademiki, ilk azrbaycanli qadin biologiya elmlri doktoru, professor Tutayuq Valid Xaspolad qizinin (23.09.191412.11.1980) anadan olmasinin 95 illiyi air, publisist Bünyadzad Ülvi Yusif olunun (23.09.1969-20.01.1990) anadan lmasinin 40 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, yaziçi sgrv fqan Haciaa olunun (23.09.1929) anadan lmasinin 80 illiyi Texnika elmlri doktoru Kngrli Ulduz Sttar olunun (28.09.1924) anadan olmasinin 85 illiyi Rus yaziçisi strvski Niklay Alksyviçin (29.09.1904-22.12.1936) anadan lmasinin 105 illiyi

275

Sentyabr

70 ildönümü

II Dünya müharibsi 1939

1

Britaniya v Fransa Almaniyaya müharib elan etdilr. 1941-ci il iyunun 22-d Almaniyanin Sovet ttifaqina hücumu il müharib daha geni miqyas aldi. kinci Dünya müharibsinin sas cbhsin çevrilmi sovet-alman cbhsind silahli mübariz son drc grgin xarakter almidi. Müharibnin ilk aylarinda xeyli razilrin ial edilmsin baxmayaraq, Hitler Almaniyasi "Barbarossa" adli nzrd tutulmu strateji mqsdini hyata keçir bilmdi v "ldirim sürtli müharib" plani puça çixdi. 1941-ci il dekabrin 7d Yaponiya Sakit okeandaki Pirlxarbon hrbi bazasina endirdiyi qfil zrb il AB-a qari mühariby baladi. 276 1942-ci il noyabrin 19da Sovet qounlari Stalinqrad trafinda gedn döyülrd ks hücuma keçdi v dümnin 330 minlik qoununu mühasiry alib, darmadain etdi. Stalinqrad (indiki Volqoqrad) trafindaki qlb faist Almaniyasini sarsitdi, onun hrbi v siyasi nüfuzunu aai saldi, ial olunmu ölklrd milli azadliq mübarizsinin inkiafina güclü tkan verdi. 1945-ci ilin mayinda Berlin v Praqa mliyyatlarinda alman-faist qounlarinin sonuncu qruplamalari da mhv edildi. Mayin 8-d V.Keytelin baçilii il Almaniya ali komandanliinin nümayndlri faist Almaniyasi silahli qüvvlrinin

kinci Dünya müharibsi (1939-1945)­ beynlxalq irtica qüvvlrinin hazirladii v balica olaraq tcavüzkar dövltlr ­ faist Almaniyasi, faist taliyasi v militarist Yaponiyasi trfindn balanmi n dhtli mühariblrdndir. Bu mühariby dünyanin 61 dövlti, Yer kürsi halisinin 80%-dn çoxu clb edilmidi. Hrbi mliyyatlar 40 dövltin razisind, hmçinin dniz v okeanlarda aparilmidi. kinci Dünya müharibsi sentyabrin 1-d faist Almaniyasinin Polaya hücumu il balandi. Sentyabrin 3-d Böyük

daniiqsiz tslim olmasi haqqinda akti imzaladilar. Sentyabrin 2-d Yaponiya hökumti d tslim olmasi haqqinda snd imzaladi v bununla da kinci Dünya müharibsi baa çatdi. kinci Dünya müharibsi 2194 gün davam etdi v müharibd itirak edn dövltlrin halisinin ümumi sayi 1,7 milyarda yaxin olmudur. Ön cbhy 115 milyon sgr v zabit çairilmidi. Bu müharib tarixind ba vermi mühariblrin n daidicisi idi. Tkc Avropaya hrbi daintidan

dyn maddi zrr tam olmayan mlumata gör 270 milyarad dollar (1938-ci il qiymtlrin gör) tkil etmidir. kinci Dünya müharibsind 50 milyondan çox adam hlak olmu, SSRnin itkisi 27 milyon nfr tkil etmidir. Azrbaycan xalqi da faizm qari vahid cbhd döyün digr xalqlar il birlikd Vtnin müdafisin qalxdi. Baki neftçilrinin fdakarlii nticsind müharibnin 4 ili rzind ölky 75 milyon ton neft vermidi. Müharib dövründ Azrdbiyyat

baycan zhmtkelri Sovet ordusunu yüksk keyfiyytli benzin, sürtkü materiallari, müxtlif silahlar, rzaq v döyü sursati il tchiz edirdi. Ön cbhd xalqimizin igid oul v qizlari dümn qari qhrmancasina vurumudur. Azrbaycan döyüçülrindn 123 nfri Sovet ttifaqi Qhrmani adina, tank qounlari general-mayoru Hzi Aslanov is bu ada iki df layiq görülmüdür.

Azrbaycan Respulikasi.B., 2000.- 652 s. Azrbaycanin Sovet ttifaqi Qhrmanlari: (Mqallr mcmusi).- B.: Azrnr, 1963.- 247 s. . 1939-1945.. 1.-10.- ., 1973-1979.

Aslanov, M. Azrbaycan döyüçülrinin partizan hrkatinda itiraki: (1941 -1944-cü illr).- B.: Elm, 1975.- 250 s. Mehdixanli, T. Sönn Rus dilind , .. nternetd

ocaqlar: kinci Dünya müharibsi - 60 //Azrbaycan.- 2005.- 11 yanvar.- S. 4.

: 2- .- , 1966.531 .

www.weltkrieg.ru

http://1939-1945.net. Mmmd Mmmdov 277

Sentyabr

65 illiyi

Hidayt Orucov 1944

5

1966-1968-ci illrd "Sovet Ermnistani" qzetind dbi içi ilmi, 1968-ci ilin iyul ayindan C.Cabbarli adina rvan Dövlt Azrbaycan Dram Teatrinin direktoru tyin olunmu, fasilsiz olaraq 16 il xalqimizin bu qdim snt ocaina baciliq etmidir. O, eyni zamanda Ermnistan Yazicilar ttifaqinin Azrbaycan dbiyyati urasina rhbrlik etmi, rvan Pedaqoji nstitutunun Azrbaycan öbsind XIX-XX sr Azrbaycan dbiyyatindan drs demidir. 19841986-ci illrd "Gnclik" nriyyatinda ba redaktorun müavini, 1986-1992ci illrd ba redaktor olmudur. 1992-2005-ci illr Azrbaycan Respublikasi Prezidentinin Milltlr arasi Münasibtlr üzr 278

air

Hidayt Xudu olu Orucov 1944-cü il sentyabr ayinin 5-d, Qrbi Azrbaycanda Meqri rayonunun Maralzmi kndind anadan olmudur. 1953-cü ild Maralzmi ibtidai mktbin getmi, sonra Lök v Aldr kndlrind oxumu, S.Vurun adina orta mktbi qizil medalla bitirmidir. 1963-1968-ci illrd Azrbaycan Dövlt Universitetinin (indiki Baki Dövlt Universiteti) Filologiya fakültsind thsil almidir.

müaviri vzifsind ilmidir. Hal-hazirda Dini qurumlar üzr Dövlt komitsinin sdri vzifsind ilyir. "Nyin var" adli ilk eiri 1963-cü ild "dbi Ermnistan" mcmusind drc olunmudur. Bu vaxtdan dövri mtbuatda müntzm çixi edir. O, poetik yaradiciliqla brabr, dramaturgiyaya, bdii trcümy d xüsusi diqqt vermi, "Uçan nmlr", "Bu yaimda", "Tom dayinin daxmasi" kimi iri hcmli kitablari trcüm etmidir. O, 1978 -ci ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvüdür. H.Orucov 1980-1984cü illrd Ermnistan Yaziçilar ttifaqinin dar Heytinin üzvü v Azrbaycan dbiyyati drnyinin sdri olmudur. O,

1974-1984-cü illrd hmçinin Ermnistan Teatr cmiyytinin üzvü seçilmidir. H.Orucov 1970-ci ild "mkd igidliy gör" medali, 1978-ci ild Azr-

baycan Ali Sovetinin Ryast Heytinin Fxri frmanina, 1991-ci ild mkdar incsnt xadimi, 2002-ci ild Gürcüstanin "öhrt" ordenin layiq görülmüdür. dbiyyat

H.Orucov Azrbaycan v digr dillrd çap olunmu 40-dan çox kitabin müllifidir.

Bir teatrin üç aktyoru.rvan: Ermnistan teatr cmiyyti, 1977.- 60 s. Evimiz anali olsun.- B.: Yaziçi, 1981.- 101 s. Hsrt.- B.: Göytürk, 1998 .- 122 s. lsgrov, B. Hidayt: Biblioqrafik göstrici.- B.: Nail evi, 2001.- 404 s. Hrdn xatirla mni.- B.: Göytürk, 1998.- 129 s.

Heydr liyev v Azrbaycanda milli siyast.B.: rq-Qrb, 2002.172 s. rvana 7 mktub.- B.: bilov, Zeynalov v oullar, 2004.- 82 s. Qatardan mktub.- B.: Yaziçi, 1986.- 159 s. Mir Clal dünyasindan stirlr.B.: Yaziçi, 2006.- 84 s. Rus dilind

Sabaha çox var.- B.: Yaziçi, 1989.- 408 s. Sözün vaxti.- B.: Kitab cmiyyti, 1995.- 76 s. Ömrümün shimlri.- B.: AMEA, 2002.- 476 s. Zngzurda douldum.B.: bilov, Zeynalov v oullar, 2005.- 600 s.

.- .: , 1992.- 488 . .-.: , 1986.- 224 .

.- .: , .- 2006.84 . Bybala lsgrov

279

Sentyabr

70 illiyi

Mnsur Vkilov 1939-2008

7

midir. Rus dilind yazibyaradan Mnsur Vkilovu oxucular "Avar ssi", "Sonuncu etiraf", "Qaridan atilan güll", "Payiz uçuu" eir kitablarinin müllifi kimi taniyirlar. air 1961-1963 cu illrd " " qzeti redaksiyasinda dbi içi, sonra msul katib vziflrind çalimidir. 1968-1969cu illrd Moskvada ssenaristlrin ali kursunda dinlyici olmudur. 1991ci ildn is " " jurnalinin ba redaktoru ilmidir. El hmin ild Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin katibi seçilmidir. 1963-cü ild gnc yaziçilarin IV Ümumittifaq müavirsinin, 1967- ci ild is Moskvada keçiriln gnc poeziya günlrinin itirakçisi olmudur. 280

air

Azrbaycan yaziçilarinin V v VI qurultaylarinda tfti komissiyasinin üzvü, VII, VIII qurultayinda is Azrbaycan Yaziçilar Birliyi idar heytinin xüsusi üzvü seçilmidir. Mnsur Vkilov poetik yaradiciliinda bdii trcümy diqqt vermidir: Zeynal Xlil, Süleyman Rhimov, bülhsn, li Krim, Bxtiyar Vahabzad, Fikrt Qoca v digr hmkarlarinin srlrini rus dilin çevirmidir. Mnsur Fxri 1981-ci ild Azrbaycan Ali Soveti Ryast Heytinin Frmani, 1986-ci ild is "rf niani" ordeni v A.S.Pukin medali il tltif edilmidir. airin eirlrind insan v zaman haqqinda düünclr, doma torpaa mhbbt, sabahi düünn qanadli duyular onun

Vkilov Mnsur Fxri olu (Mnsur Fxri) ­ air, trcümçi, ssenarist. 1968-ci ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvü, 2003-cü ildn mkdar incsnt xadimidir. 1939-cu il sentyabrin 7-d Bakida anadan olmudur. Orta mktbi bitirdikdn sonra ADU-nun Filologiya fakültsind thsil almidir, (19561961). lk eirlrini ("Parta", "nstitut dhlizlrind") " " (1959, 8) jurnalinda drc etdir-

yaradiciliina xas olan chtlrdir.

"Payiz uçuu"- Mnsur Vkilovun Azrbaycan dbiyyat

dilind çap olunan ilk kitabidir.

Payiz uçuu .-B.:- Gnclik, Lirika.-B.: Kitab cmiyyti 1983.- 78 s. nriyyati, 2000.- 80 s. Rus dilind : ( ) / .- .: , 1980.- 144 . : / .- .: », 1977.- 95 . , . : ( . ()..: , 1970.108 . : ( ) / .- .: , 1987- 156 . // .2002.- 21 .- C. 4. Jal Mmmdova . /. .. , . .- .: , 2006.- 112 .

281

Sentyabr

115 illiyi

Aleksandr Petroviç Dovjenko 1894-1956

11

Müllimlr nstitutunu bitirmdir. 1926-ci ild öz ssenarisi sasinda "slahatçi Vasya" adli ilk filmini (birg i) çkmidir. 1927-ci ild lent aldii "Diplomatik kuryerin çantasi" macra filmind sovet diplomatlarinin qhrmanlii tsvir olunmudur. Vtnda müharibsindn, Ukrayna xalqinin tarixi keçmii, inqilabi yolundan, Ukrayna kndlilrinin kollektivlm urunda mübarizsindn bhs edn "Zveniqora" (1928), "Arsenal" (1929), "Torpaq" (1930) filmlri sovet kino sntinin inkiafinda mühüm mrhl tkil edir. Kinematoqrafiya tarixi bürosunun tnqidçilri arasinda keçiriln beynlxalq soruda (1958, Brussel) 282

Ukrayna rejissoru

Ukrayna sovet kinorejissoru, yaziçi v kinodramaturq, RSFSR Xalq artisti (1950), SSR Dövlt mükafati laureati (1941, 1949), Lenin mükafati laureatidir (1959, ölümündn sonra). Dovjenko Aleksandr Petroviç 11 sentyabr 1894-cu ild, indiki Çerniqov vilaytinin Sosnitsi kndind anadan olmudur. 1912-ci ild Qluxov

"Torpaq" filmi bütün dövrlrin v xalqlarin 12 n yaxi filmindn biri hesab olunmudur. Dovjenko 1932-ci ild ilk ssli sovet kino srlrindn olan "van", 1935-ci ild is "Aeroqrad" filmini çkmidir. Böyük Vtn müharibsi illrind (1941-1945) Dovjenko hrbi müxbir kimi, publisistik mqallr, hekay v oçerklr yazmidir. Onun "Azadliq" (1940), "Bizim Sovet Ukraynasi urunda vuruma" (1943), "Sasahil Ukraynasinda qlb" (1945) sndli filmlri poetik kinopublisistikanin görkmli nümunlrindndir. Müharibdn sonraki illrd "Çiçklr qoynunda" pyesinin ssenarisini yazmi, onun sasinda "Miçurin" (1949) rngli

bdii filmini yaratmidir. Dovjenkonun filmlri üçün yüksk romantika v kskin satira, lirika, siyasi publisistika, hadislrin epik rhi sciyyvidir. Görkmli kinorejissorun ssenarilri üzr rejissor Y.Solntseva "Dniz haqqinda poema" (1953), "Alovlu illrin povesti" (1961), "Mftun olmu

Desna" (1965) filmlrini çkmidir. Dovjenko filmlrinin ssenarisini sasn özü yazmidir. 1945-1951 v 1955-ci ildn Ümumittifaq Dövlt Kinematoqrafiya nstitutunda pedaqoji faliyyt göstrmidir. Dovjenkonun yaradicilii, estetik görülri sovet v dünya sntinin inkiafina böyük tsir göstrmidir. Bir çox dbiyyat

filmi beynlxalq kino festivallarinda mükafata layiq görülmüdür. Kiyev bdii filmlr kinostudiyasina Dovjenkonun adi verilmidir. Lenin ordeni, Qirmizi mk ordeni v medallarla tltif edilmidir. 25 noyabr 1956-ci ild Moskva hrind vfat etmidir.

Aleksandr Petroviç Dovjenko : Anadan olmasinin 90 illiyi //Yeni filmlr 1984.- 9 .- S.1.

"Alovlu sntin sgri": Aleksandr Dovjenko ­ 90 //dbiyyat v incsnt.1984.- 28 sentyabr.- S.4. Rus dilind

, . k. ..: «..», 1968. ­ 271 . ..:,1983.-463 . : -..:

. , 1966. -186 . : . .: «», 1963.214 . , .. .- ., «. », 1968.-383 .

« ...» : , , .- ., « », 1967.403 .

hla Mmmdli

283

Sentyabr

70 illiyi

Aslan Qhrmanov 1939

Nasir

14

a vurduqdan sonra 1956ci ild ADU-nin Mexanika-riyaziyyat fakültsin qbul olmudur. 1961-ci ild hmin fakültni bitirmidir. 1961-ci ildn mk faliyytin Azrbaycan EA-nin hesablama mrkzind balamidir. 1984cü ildn Azrbaycan Neft Kimya nstitutunun ttbiqi riyaziyyat kafedrasinin dosentidir. "Dalarin mahnisi" adli ilk hekaysi 1967- ci ild "Gnc qlmlr" almanaxinda drc olunmudur. Hmin ildn dövri dbiyyat Energetikanin riyazi msllri.-B., 1989.- 45 s. Qizil zncirli açar (povestlr v hekaylr) .- B.: Yaziçi, 1990.- 224 s. mtbuatda müntzm çixi edir. "Spektr", "Döng", "Burulan", "ni axtariram", "Sndn xbrsiz", "Baila" v s. telepyeslri Azrbaycan televiziyasinda dflrl tamaaya qoyulmudur. 1986-ci ild Azrbaycan televiziyasinin "Müasirlrimiz" devizi il n yaxi televiziya pyeslrinin müsabiqsind müllifin "Ürk" pyesi ikinci mükafata layiq görülmüdür.

Nasir, dramaturq fizika-riyaziyyat elmlri namizdi Qhrmanli Aslan Qhrman olu 1939-cu ilin sentyabr ayinin 14-d Astafa rayonunun Yenigün kndind anadan olmudur. Orta thsilini ba-

Da dönmülr hri (naillar v fantastik hekaylr).- B., 2007.207 s.

Sni axtariram (pyeslr v hekaylr).- B.: Gnclik, 1998.- 104 s.

Sevgiy sdova 284

Sentyabr

220 illiyi

Kuper Ceyms Fenimor 1789-1851

15

Nyu-Cersi tatinda Börlinqton hrind anadan olmudur. Amerikanin milli istiqlaliyyt urunda mübarizsindn bhs edn "Casus"(1821), "Pirat" (1822), "Losman" (1823), "Layonel Linkovi" (1825) tarixi romanlarinin müllifidir. "Hindi silsilsi" romanlarinda ("Pionerlr" 1823, "Sonuncu mogikan", 1826, "Lpirçi" 1840, "Vhi heyvan ovçusu" 1841) romaninda kapitalist sivilizasiyasini tnqid etmi, hindilrin dbiyyat " Lpirçi".- B., 1959. Rus dilind , .. . . . . . / .-, 1980. 642.- . 99-101. 285

Amerika yaziçisi

Amerikan yaziçisi, Amerika dbiyyatinda romantizmin görkmli nümayndsi Ceyms Kuper Fenimor 1789-cu ild, sentyabr ayinin 15-d

vhicsin qirilmasinin leyhin çixmidir. "Amerikali demokrat" (1838) publisistik traktatinda, "Monikinlr" (1835) satirasinda, "Ev" (1838), "Evd" (1838), romanlarinda Amerika demokratiyasini qtiyytl pislmidir. 14 sentyabr 1851-ci ild Kuperstaun hrind vfat etmidir.

"Sonuncu mogikan".- B., 1958 .- , 1991. , .. .- , 1990.

, . - , 1992. Zemfira Qhrmanova

Sentyabr

15 illiyi

srin müqavilsi 1994

20

srin müqavilsi il qoyduumuz tml XXI srd Azrbaycan xalqinin inkiafi, firvan hyati, müstqil Azrbaycan dövltinin suverenliyinin daha da möhkmlnmsi üçün gözl imkanlar yaradir v inaniram ki, XXI sr müstqil Azrbaycan dövlti üçün n xobxt dövr olacaqdir. Heydr liyev, ümummilli lider sonra Azrbaycan müstqil inkiaf yoluna qdm qoydu. Cmi 23 ay ömür sürmü Azrbaycan Demokratik Respublikasi bu imkandan hrtrfli istifad ed bilmdi, lakin indi ölkmizin v onun vtndalarinin trqqisi namin dövltçiliyin, demokratik tsisatlarin brqrar olunub möhkmlnmsi üçün yenidn real rait yaranmidir. Hazirda Azrbaycan Respublikasinin neft snayesi öz inkiafinin keyfiyytc yeni mrhlsinddir ki, bu da, bir trfdn, n vvl respublikanin 1991-ci ild müstqillik ld etmsi, digr trfdn, çox böyük neft v qaz yataqlarinin akar edilmsi, onlari mnims286 mk üçün geni perspektivlr açilmasi saysind mümkün olmudur. Azrbaycan iqtisadiyyatina xarici srmaylrin geni miqyasda clb edilmsin hl 1990-ci ild, keçmi SSR-nin mövcud olduu dövrd balanmidir. Lakin onda da v Azrbaycan siyasi müstqillik ld edndn sonra da dqiq strategiya, möhkm siyasi irad v sarsilmaz qtiyytin olmamasi, hmçinin daxili v xarici qaridurmalar bu prosesi müvffqiyytl baa çatdirmaa imkan vermdi. Tqribn üç il davam edn daniiqlar 1993-cü ild çixilmaz vziyyt düdü.

srin vvllrind bizim neft snayeçilrimiz dünya bazarlarinda Avropanin v imali Amerikanin neft irktlri il uurlu rqabt aparirdilar. Eyni zamanda hmin illrd xarici srmaydarlar Azrbaycanda neftçixarmanin, neftayirmanin, neft mainqayirmasinin, nqliyyat kommunikasiyalarinin inkiafina böyük kömk göstrirdilr. Birinci Dünya müharibsi qurtarib Rusiya imperiyasi parçalanandan

1994-cü ilin fevralindan balayaraq ilin sonuna kimi ardicil surtd yeni, çox msul qrarlar qbul etmk, konkret mli ilr görmk

lazim gldi ki, tkc bizim respublikamiz üçün deyil, o cümldn Azrbaycanla hmsrhd dövltlr üçün böyük v prinsipial hmiyyt malik snd ­ "Azri", "Çiraq" v "Günli" yataqlarinin ilnmsi v neft hasilatinin pay bölgüsü haqqinda Sazi bütün itirakçilar trfindn raziladirilib imzalansin v Azrbaycan Parlamenti trfindn tsdiq edilsin. Son mrhld alti dövlti ­ AB-i, Böyük Britaniyani, Rusiyani, Norveçi, Türkiyni v Sudiyy rbistanini tmsil edn "AMOKO", "Bi-P", "Pennzoyl", "Yunokal", "Statoyl", "Mak Dermott", "Lukoyl", "Türkiy Petrolleri Anonim ortaqlii", "Delta" v "Remko" kimi güclü irktlrin daxil olduu

Xarici Neft irktlri Konsorsiumu il üç ildn çox aparilan daniiqlar 1994-cü il sentyabrin 20d Bakida Saziin tntnli kild imzalanmasi mrasimi il baa çatdi. Mrasimd daniiqlarin itirakçilari il yanai, irktlri konsorsiuma daxil olan ölklrin hamisinin nümaynd heytlri d itirak edirdilr. 1994-cü ilin sentyabrin 20-d "Gülüstan" sarayinda Azrbaycan, Böyük Britaniya, Norveç, Rusiya, Sudiyy rbistani, AB v Türkiynin Xzr dnizinin sahilind neft yataqlarinin birg ilnmsi haqqinda Azrbaycan Dövlt Neft irkti il müqavil imzalanmasi münasibtil tntnli mrasim keçirilmidi. Mrasimd toplaanlar Azrbaycan Prezidenti Heydr liyevi smimi salamladilar. O, imzalama mrasimini açaraq nitq söylmidi. Xzr dnizinin Azrbaycan sektorunda ümumi sahsi 432, 4 km2 olan "Azri", "Çiraq" yataqlarinin v "Günli" yatainin drinlikd yerln hisssinin birg ilnmsi v neft hasilatinin pay 287

bölgüsü haqqinda Sazi respublikanin siyasi v iqtisadi hyatinda unikal bir hadisdir. Mqsd birdir - Azrbaycanin malik olduu imkanlardan tam istifad etmk. Müqavilnin imzalanmasi mrasimind Heydr liyev v xarici qonaqlar tbrik v minntdarliq sözü il Azrbaycan xalqina müracit etmilr. "Briti Petroleum" irktinin prezidenti Con Braun, "AMOKO" irktinin prezidenti Uilyam Laurin, "Penzoyl" irktinin prezidenti Tom Hamilton, Türkiynin Dövlt naziri Ncmddin Gövhri, Böyük Britaniyanin Energetika naziri Timoti Edqar, AB Energetika nazirinin müavini Uilyam Uayt, Norveçin Snaye v energetika nazirinin birinci müavini Quunar Murvanq, Rusiya Federasiyasinin Yanacaq v Energetika Nazirliyi Ba idarsinin risi Stanislav Puqaçov, slam nkiaf Bankinin prezidenti Osam Cfr Fakihin çixi edrk, müqavilnin müvffqiyytindn danidilar. Mrasimd Azrbaycan Respublikasinin Prezidenti Heydr liyev

yekun nitqi söyldi v mtbuat konfransi keçirildi. "srin müqavilsi" adini almi "Azri-ÇiraqGünli" v "Baki-TbilisiCeyhan" neft kmrlri özü-özlüyünd hazirda dünyada hyata keçiriln n böyük neft layihlrindn biridir. Bu, istr hasil olunacaq karbohidrogen ehtiyatlarinin v Azrbaycana gtircyi glirlrin hcmin, istrs

d layih çrçivsind i clb edilmi insanlarin sayina gör dünya sviyyli bir idir. Tkc "Azri"dn txminn 35 milyon barrel neft çixarilmasi nzrd tutulur. Bu gündlik hasilatin orta heasabla 93 min barrel olmasi demkdir. 30 düyümlük yeni sualti boru kmri hasil olunan nefti Sngçal terminalina çatdirir. Baki-Tbilisi-Ceyhan kmri i dündn sonra dbiyyat

onun vasitsi il nql olunacaq. 2008-ci ildn Azri-Çiraq-Günli yatainin drinlikd yerln hisssi artiq neft verir. Bellikl, 1994-cü ilin sentyabrinda imzalanmi Hasilatin Pay Bölgüsü Sazii 30 il qüvvd olacaq. Bu dövr rzind "AzriÇiraq-Günli" yataqlarinin 5,4 milyard barrel neft vercyi gözlnilir.

Bünyadov, Z. Azrbaycan tarixi.- B.: Elm, 1994.606 s. srin müqavilsi.- B.: MBM, 2004.- 182 s. Adilqizi, N. Dünyada analoqu olmayan dostluq neft kmri //Respublika.2004.- 3 mart.- S. 7. Camalov, Y. Neft snayesind yeni eranin balanici //Respublika.2004.- 19 sentyabr.- S. 4. liyev, Q. "srin müqavilsi" beynlxalq hmiyytli hadisdir //Azad

srin müqavilsi.- B.: Azrnr, 1996.- 110 s. Nsibli, N. Azrbaycan geopolitikasi v neft .- B.: Elm, 2001.- 118 s. Azrbaycan.- 2005.- 20 sentyabr.- S. 4. "srin müqavilsi" çrçivsind neft v smt qazi hasilati artir //Xalq qzeti.- 2006.- 8 may.- S.6. smayilov, V. H.liyev diplomatiyasi qalib gldi //Azrbaycan.- 2004.- 14 noyabr.- S. 4.

Vliyev, . Briyyt ünvani.- B.: Elm, 2002.116 s.

Krimov, K. Ölkmiz milyardlarla dollar xarici srmay qoyuluu reallaib//Xalq qzeti.- 2004.22 sentaybr.- S. 3. Sadiqli, E. Azrinin ilin nefti srin müqavilsinin kulminasiya nöqtsidir //Azrbaycan.- 2005.- 17 fevral.- S. 3. Bybala lsgrov

288

Sentyabr

50 illiyi

Nizami Cfrov 1959

21

tik tkamülü (inkiafi)" mövzusunda dissertasiya müdafi edrk filologiya elmlri namizdi alimlik drcsi almidir. mk faliyytin Azrbaycan MEA Nsimi adina Dilçilik nstitutunda kiçik elmi içi kimi balayir. Müasir Azrbaycan dilçiliyinin v nzri linqvistikanin ayri-ayri problemlrin hsr etdiyi mqallri dövri mtbuatda drc olunmudur. Burada sosioloji tnqiddn daha çox sözün bdii funksiyasina, ayri-ayri yaziçilarin yaradiciliinin bdii-estetik özünmxsusluuna, üslub msllrin, qdim türk dili dbi abidlrin dilin tdqiqatçi linqvist alim kimi diqqt yetirmidir. nstitutun elmi-ictimai hyatinda fal itirak edn N.Cfrov tezlikl Gnc 289

Elm xadimi

Nizami Qulu olu Cfrov 1959-cu ilin sentyabrin 21-d Azrbaycanin Astafa rayonunun Zlimxan kndind müllim ailsind anadan olmu, Zlimxan knd skkizillik, Yeniknd knd orta mktbini bitirib 1977-ci ild Azrbaycan indiki Baki Dövlt Universitetinin Filologiya fakültsin daxil olmu v 1982-ci ild hmin fakültni frqlnm diplomu il bitirib Azrbaycan dilçiliyi ixtisasi üzr aspiranturaya daxil olur. 1985-ci ild "Sad cümlnin struktur seman-

Alimlr urasinin sdri seçilir, elmi aradirmalarini davam etdirmk rtil yanai, milli müstqillik urunda ideya mübarizsini aparan gnc intellektuallarin sirasina qoulur. 1987-1991-ci illrd "dbiyyat v incsnt" qzetinin tnqid v dbiyyatünasliq öbsin baçiliq etmidir. O, türkçülük, azrbaycançiliq ideyalarinin tbliin fikir verirdi. N.Cfrov 1991-ci ild "XVIII sr Azrbaycan türk dbi dili" mövzusunda doktorluq dissertasiyasini müdafi etmidir. Sonra Universitetin Türkologiya kafedrasinda müllim, ba müllim, professor kimi çalimidir. 1994-2001-ci illrd Filologiya fakültsinin de-

kani olmudur. Hazirda BDU-nun ümumi dilçilk kafedrasinin, eyni zamanda Azrbaycan Atatürk Mrkzinin müdiri vziflrind çaliir. O, 20012003-cü illrd Azrbaycan Ali Attestasiya Komissiyasinin Dilçilik üzr doktorluq müdafi urasinin sdri olmudur. 2003-cü ildn filologiya Azrbaycan yalvarilari lüti.- B.: BDU, 2000.22 s. Azrbaycan mdniyyti msllri.- B.: BDU, 2000.- 49 s. Azrbaycanünasliq msllri.-B.:BDU, 2001 .36 s. Azrbaycanünaslia giri.- B.: BDU, 2002.600 s. Azrbaycanünasliin saslari.- B.: Pedaqogika, 2005.- 480 s. Anar.- B.: Azatam, 2004. - 58 s. Heydr liyev.- B.: Az Atam, 2002.- 81 s. Klassiklrdn müasirlr .- B.:Çaiolu, 2004.272 s. Qdim türk dbiyyati.B.: Çaiolu, 2006.-347 s.

elmlri üzr Ekspert urasinin sdridir. N.Cfrov 1993-cü ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvü, 2000-ci ildn mkdar elm xadimi, 2001-ci ildn Azrbaycan MEA-nin müxbir üzvü, 2002-ci ildn Millt vkilidir. O, bir Millt vkili kimi Azrbaycan dilinin dövlt dili olaraq dbiyyat Türk xalqlari dbiyyati.C. I.- B.: Çaiolu, 2006.348 s.; C. II.- 318 s. ; C.III.- 2007.- 318 s. ; C.IV.- 2007.-360 s. Türkologiya tarixin ümumi bir baxi.- B.: BDU, 2000.- 92 s. Kamal, R. Nizami Cfrov, yaxud bir tfkkürün poetikasi.- B.: Thsil, 2007.- 102 s. Osmanli, D. Nizami Cfrov: ictimai xadim, mütfkkir alim, ideoloq.B.: Adilolu, 2005.- 50 s. Akademik Bkir Nbiyevin yaradiciliq yolu //Respublika.- 2005.- 24 iyul.- S. 3. Ana dilmiz xalqimizin n böyük mnvi srvtidir //Xalq qzeti.- 2006.- 1 avqust.- S.5.

öz siyasi-ideoloji mövqelrini güclndirilmsi urunda fal mübariz aparir. 2004-cü ildn Mtbuat urasinin dar Heytin üzv seçilmidir. Azrbaycan "Bilik" Maarifçilik Cmiyytinin qrari il "Yusif Mmmdliyev adina medal"la tltif olunmudur.

Ayaz Vfaliya açiq mktub //dbiyyat qzeti.2007.- 20 aprel.- S. 3. Bütün azrbaycanlilarin Prezidenti //Azrbaycan.2007.- oktyabr.- S. 3. Heydr liyev ­ liderlik fenomeni //Xalq qzeti.2005.- 13 dekabr.- S. 3. Heydr liyev v millimnvi yüksliin tml prinsiplri //Xalq qzeti.2007.- 10 may.- S. 6. Heydr liyevin dövltçilk irsi v varislik //Xalq qzeti.- 2006.- 10 may.- S. 7. Türk tarixinin böyük dövlt qurucusu ictimai harmoniya ustasi //Xalq qzeti.- 2006.- 17 iyun.S. 5. Bybala lsgrov

290

Sentyabr

80 illiyi

fqan sgrov 1929

Yaziçi

23

b müdiri kimi mk faliyytin balami v 1958-ci ildk orada ilmidir. Bu dövrd "O mnim olumdur" adli ilk pyesi gnclik mövzusunda n yaxi pyeslr müsabiqsind mükafata layiq görülmüdür. sr 1954cü ild Gnc Tamaaçilar Teatrinda tamaaya qoyulmudur. 1958-1961-ci illrd C.Cabbarli adina "Azrbaycanfilm" kinostudiyasinda redaktor, 1961-1990-ci illrd "Kommunist" qzeti redaksiyasinda dbiyyat v incsnt öbsinin müdiri, 1990-ci ildn "Sovet kndi" (sonra dbiyyat Xlilov, Q. Hyatin canli tsviri: fqan sgrovun 50 illiyi münasibti il "Hyat") qzetinin redaktoru vzifsind çalimidir. O, bdii yaradicilii il yanai, ictimai ilrd d falliq göstrmidir. Onun "Da seli", "Sari lck", "Qiz atasi", "Gülmyn adam" pyeslri Baki, Gnc v Sumqayit teatrlarinda tamaaya qoyulmudur. 1958-ci ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvüdür. 1986-ci ild mkdar incsnt xadimi adina layiq görülmüdür.

Nasir, dramaturq fqan Haciaa olu sgrov 1929-cu il sentyabr ayinin 23-d dünyaya göz açmidir. Orta mktbi bitirdikdn sonra Azrbaycan Dövlt Universitetinin Filologiya fakültsinin jurnalistika öbsind 1948-1953-cü illrd thsil almidir. 1953-cü ild "Azrbaycan gzeti" redaksiyasinda ö-

Tarixdn ntic çixarilir //Azrbaycan. ­ 2006. ­ 21 aprel. ­ S. 7.

//dbiyyat v incsnt. ­ 1979. ­ 21 dekabr. ­ S. 7. Smay Quliyeva

291

Sentyabr

85 illiyi

Ulduz Kngrli 1924

28

baycan Milli EA Energetika nstitutunun aspiranturasini bitirmidir. 1958-1961-ci illrd Sumqayit hrindki ElmiTdqiqat "Neftkimyaavtomat" Layih nstitutunda öb müdiri v Elmi-Tdqiqat Neft nstitutunda laboratoriya rhbri ilmidir. 1961-ci ild Azrbaycan Politexnik nstitutunda (indiki Texniki Universitet) onun rhbrliyi il radiotexnika, elektronika v rabit kafedrasi tkil edilmidir. Alim radioelektronika sahsind dbiyyat siqnallar. 2 hissd.hiss1-2.- B., 1978-1982.

Professor

tdqiqatlar aparmi, 12 drslik v drs vsaitinin, 185 elmi mqalnin, "Rusca-azrbaycanca-ingilisc radioelektronika terminlri lüti"nin (1983; Cmil Kngrli il birlikd) müllifidir. Elmi aradirmalari neft snayesind-neft quyularini qazima v neft emali proseslrinin avtomatladirilmasinda v baqa snaye sahlrind geni ttbiq edilmidir.

Texnika elmlri doktoru, professor Ulduz Sttar olu Kngrli 1924-cü il sentyabr ayinin 28-d anadan olmudur. 1952-ci ild Azrbaycan Snaye nstitutunun (indiki Neft Akademiyasi) Energetika fakültsini, 1958-ci ild is Azr-

Qeyri-xtti elektron dövrlri nzriyysi.- B.: Maarif, 1991.- 434 s. Radiotexniki dövrlr v

Siqnallarin verilm nzriyysi. 2 hissd.- hiss 1-2.- B., 1981-1983. Smay Quliyeva

292

Sentyabr

105 illiyi

Nikolay Alekseyeviç Ostrovski 1904-1936

Rus yaziçisi

29

nsib olmami, 11 yaindan ilmy balamidir. 1927-ci ild air iflic Nikolayi yataa salmi, 1928-ci ild is gözlri tutulmudur. Lakin yenilmz irady malik Ostrovski tslim olmami, bütün mnvi qüvvsini toplayaraq yaamaq urunda mübariz aparmi, thsilini artirmidir. 1930cu ilin payizinda "Polad nec brkidi" romanini yazmidir. O, 1934-1936ci illrd Qrbi Ukrayna zhmtkelrinin inqilabi mübarizsindn bhs edn 3 cildlik "Firtinadan dodbiyyat 1987.- 645 s.- (Dünya uaq dbiyyati) Ostrovskaya, R. Nikolay Ostrovski /Raisa OstrovsRus dilind : / ., 1984.-191 . ulmular" romani üzrind ilmidir. Yaziçinin srlri 100-dn çox dild, o cümldn Azrbaycan dilind dflrl nr olunmu, ekranladirilmidir. Lenin ordeni il tltif edilmidir. 19281936-ci illrd yaadii Soçid, Moskvada v vtnind N.A.Ostrovskinin ev-muzeyi var. 1979-cu ild Xmelnitski vilaytinin epetovka hrind Ostrovskinin rfin xatir kompleksi yaradilmidir.

Rus yaziçisi Nikolay Alekseyeviç Ostrovski 1904-cü il sentyabrin 29da Ukraynanin Rovno vilaytind fhl ailsind anadan olmudur. Uaqliq illrind thsil almaq ona Polad nec brkidi: Roman; Çapayev : povest /Nikolay Alekseyeviç Ostrovski.- B.: Gnclik, : / .- .: , 1986.348 .

kaya.- B.: Gnclik, 1986.248 s.

Adil Abdullayeva

293

1 oktyabr Gün çixir 06:07 Gün batir 19:24 31 oktyabr Gün çixir 05:38 Gün batir 17:40

2009

lamtdar v tarixi günlr

Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

1. Prkurrluq çilri Günü 1. Bynlxalq Ahillar Günü 5. Müllim Günü 18. Dövlt Müstqilliyi Günü 24. Birlmi Milltlr Tkilati Günü 30. Zngilan rayonunun ial günü

Zngilan rayonunun ial günü

Oktyabr

24 sentyabr23 oktyabr

Trzi bürcü Niani havadir. Veneranin himaysinddir. Günin Trzi bürcündn keçdiyi dövrd? doulanlar yumaq xasiyytli, parlaq

Ermni quldurlari trfindn ial olunana kimi halisi sasn heyvandarliq v trvzçilik, üzümçülük v ariçiliqla mul olmudur. Avropada n böyük çinar meliyi d Zngilan rayonunun razisind yerlir. Burada dövlt qoruu yaradilmidi. Rayon ölknin cnub-qrbind alçaq daliq v datyi razid yerlir. Rayon hmçinin molibden, qizil, qranit v digr yeralti ehtiyatlarla da zngindir. Rayon 1993-cü ild tamamil ermni silahli dstlri trfindn ial edilmidir.

294

Prkurrluq çilri Günü (01.10.1998) air Cbrayilv Vaqif sib olunun (Vaqif Bayatli Önr) (01.10. 1949) anadan lmasinin 60 illiyi Bynlxalq Ahillar Günü (01.10.1992) Dövlt çevriliin (04.10.1994) chd edilmsinin 15 ili Müllim Günü (5 ktyabr) Ukrayna airi, SSR Dövlt mükafati laureati Bajan Mikl Platanviçin (09.10.1904-23.11.1983) anadan lmasinin 105 illiyi Rus airi Lrmontv Mixail Yuryviçin (15.10.1814-27.07.1841) anadan lmasinin 195 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, air sgndrov liaa Mmmdqulu olunun (liaa Vahid) (15.10.1894-01.10.1965) anadan olmasinin 115 illiyi Azrbaycanin mkdar lm xadimi, dbiyyatünas Hbibv sa kbr olunun (sa Hbibbyli) (16.10.1949) anadan lmasinin 60 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, air Rzayv Hüsyn Mmmd olunun (Hüsyn Razi) (17.10.1924-27.02.1998) anadan lmasinin 85 illiyi Dövlt Müstqilliyi Günü (18.10.1991) Bstkar Cavid rtrul Hüsyn Cavid olunun (22.10.1919-14.10.1943) anadan lmasinin 90 illiyi dbiyyatünas, prfssr Mikayilv mistan Abdu olunun (24.10.1929) anadan lmasinin 80 illiyi Birlmi Milltlr Tkilati Günü (24.10.1945) Zngilan rayonunun ial (30.10. 1993) günü 295

Oktyabr

60 illiyi

Vaqif Bayatli Önr 1949

air

1

rayonunun Böyük Mrcanli kndind anadan olmudur. O, Azrbaycan naat Mühndislri nstitutunun Snaye v Mülki Tikinti fakültsind thsil almidir. Vaqif Bayatli 1992-ci ildn Azrbaycan Televiziya v Radio irktinin xarici ölklr verililr studiyasinin direktoru vzifsind çaliir. 1991-ci ild Azrbaycan Yaziçilar Birliyi katibliyi idar heytin (gnclrl i üzr) katib seçilmidir. dbiyyat n gülmli ölü: eirlr .B.: Azrb.Trc. Mrk., 1998.-319 s. Behrudi, R. blisin heybsindki incil:[Vaqif Bayatli Önr mktub] Dflrl Sovet dbiyyati günlrind, ümumittifaq konfranslarinda, XI poeziya festivalinda itirak etmidir. Görkmli air 1993-cü ild Azrbaycan mtbuat fondunun Mirz Clil mükafatina v Moskvanin "Molodaya qvardiya" nriyyatinin kütlvi tirajla buraxdii "Siçrayi" kitabina gör Gürcüstan Nazirlr Sovetinin V.Mayakovski mükafatina layiq görülmüdür.

Çada Azrbaycan poeziyasinin görkmli nümayndlrindn biri d Vaqif Bayatli Önrdir. Vaqif Cbrayilov 1949-cu il oktyabrin 1-d Cbrayil

Unudulacaq bütün sevdalar.-B.: Yaziçi, 1986.110 s. Ölncn sevmk azdir.B.:Yaziçi, 1990.-126 s.

//Azadliq.-2006.- 6 iyul.S.12. Haciyev, T. Adi da srbst eir olan air: [Vaqif Bayatli Önr haqqinda] //dbiyyat qzeti.1998 . -23 oktyabr.-S.3.

296

Hicran Birova

Oktyabr

105 illiyi

9

Mikolo Bajan Platonoviç 1904-1983 Ukrayna airi

ild Sosalist myi Qhrmani adini almidir. "On yeddinci patrul" adli ilk eir kitabi 1923-cü ild nr edilmidir. Böyük Vtn müharibsi illrind Mikolo Bajan ial edilmi vilaytlrin halisi üçün buraxilan "Za Padyansku Ukrainu" (Sovet Ukraynasi urunda) qzetinin redaktoru olmudur. Müharib illri v ondan sonraki illrdki yaradiciliinin sas mövzusu xalqlar dostluu, sülh urunda mübarizdir. Mikolo Bajan .Rustavelinin "Plng drisi dbiyyat olmasinin 80 illiyi münasibtil //Kitablar alRus dilind geymi phlvan", .Nvainin "Frhad v irin" poemalarini, A.S.Pukinin, B.B.Mayakovskinin, A.Mistkeviçin srlrini ukrayna dilin trcüm etmidir. 1978-ci ildn Ukrayna Sovet Ensiklopediyasinin ba redaktoru, SSR Ali Sovetinin deputati olmudur. Dörd df Lenin ordeni, müxtlif orden v medallarla tltif olunmudur. 23 noyabr 1983-cü ild vfat etmidir.

Mikolo Bajan Platonoviç 1904-cü il 9 oktyabr tarixind Ukraynanin Kamenets-Polodski hrind anadan olmudur. 1951-ci ild Ukrayna SSR Elmlr Akademiyasinin üzvü, 1946-1949-cu illrd SSR Dövlt mükafati laureati olmu, 1974-cü Abdulla, A. Bajan mktbi /Ukrayna Sovet airi Mikola Bajanin anadan

mind.-1984.- 4.- S.1921.

297

: .2- .-.: . ., 1984

, .. .- .: . ., 1970.- 183 .

: .., 1989. - 495 . Yasmn Sadiqova

Oktyabr

195 illiyi

Mixail Yuryeviç Lermontov 1814-1841 Rus yaziçisi

15

dir. 1828-ci ild Moskva silzadlr Pansionuna daxil olmu v 1828-ci ild "Çrkzlr", "Dniz qulduru", "Qafqaz siri", 1829-cu ild "Cani", "Demon" poemalarini, bir çox lirik eirlrini burada yazmidir. Moskva Universitetindki thsil illri (1830-1832) Lermontovun formalamasinda hmiyytli rol oynamidir. Bu illrd Lermontov mövzusu Puqaçov hrkatindan alinmi "Xadim" (1832) tarixi romani üzrind ilmi, "smayil by", "Haci Abrek" (1833-1834) poemalarini v "Qrib adam" (1831) dramini yazmidir. A.S.Pukinin ölümün hsr etdiyi "airin ölümün" (1837) eiri Lermontovun yaradiciliinda hlledici rol oynamidir. M.Y.Lermontov dostu S.Rayevskiy yazdii mktublarda Qafqaz tssüratlarini onunla bölüdürür. O, Tiflisd olarkn "tatar (azrbaycanli) alim li v hmd"l tani olduunu, ua (yqin ki, ki), Quba, Qusar v amaxini gzdiyini, yerli hali il ünsiyytini v htta "fransiz dili Avropada vacib olduu qdr Asiyada geni ilnn tatar dilini öyrnmy baladiini da vurulayirdi. Dflrl Qafqaza syaht edn

Rusiyanin görkmli airi Mixail Yuryeviç Lermontov XIX srin birinci yarisinda yaayib yaratmidir. airin uaqliq illri nnsinin malikansind - Tarxani kndind keçmidir. Qohumlari il Qafqaza sfrlri (1818, 1820, 1825) Lermontovun xatirsind silinmz izlr buraxmi-

298

air, dramaturgiyamizin banisi M.F.Axundovla yaxindan tani olmu v mhz onun yaxindan kömyi nticsind mhur mhbbt dastanimiz "Aiq Qrib"i "Türk naili" adi il yaziya alinmidir. M.Y.Lermontov rus dbiyyatinda realist rus sosial - psixoloji roman janrinin sasini qoymu

v "Zmanmizin qhrmani" romanini qlm almidir. Bu sr 1908-ci ild Azrbaycan türkcsin çevrilmidi. Bu mövzudan tsirlnn taninmi air v yaziçimiz, rus dbiyyatinin gözl bilicisi v trcümçisi Abdulla aiq is Azrbaycan hqiqtlrini ks etdirn "srimizin qhrdbiyyat

mani" romanini yazmidir. Azrbaycanda XIX srin sonlarindan balami bu gündk Lermontovun hyat v yaradiciliina olan maraq v mhbbt azalmamidir. Xüsusn d onu dilimiz çevirn airlr bu mövzuda gözl eir nümunlri yaratmilar.

Seçilmi srlri.- B.: Öndr nriyyati, 2005.520 s. Aiq Qrib: Nail /red. M.Namaz; trc. ed. .YuQurbanov, . Lermontov v Azrbaycan dbiyyati. -B.: Maarif, 1976.-

sifolu.-B.: Gnclik, 1981. - 23 s. Sevirm Qafqazi mn /trc. ed. M.Rahim v b.B.: Gnclik, 1988.-181 s. 66 s. Mmmd, C. XIX sr rus dbiyyati .-h.1.-B.,1970 Rus dilind

Zmanmizin qhrmani /trc.ed. C.Mcnunbyov; red. R.Salamova.- B.: Gnclik, 1976.-175 s.

: 4 -x.- 2- .-.1-4.., 1979-1981. : 2 -.-

.: , 1989. , .. o .- ., 1982.

, . . .o: .- ., 1997.

Nail Aliova

299

Oktyabr

60 illiyi

sa Hbibbyli 1949

Tnqidçi

16

nstitutunun Naxçivan filialini frqlnm diplomu il bitirmidir. 19711975-ci illrd rur rayonunun Danyeri knd skkizillik mktbind müllimlik etmidir. O, 1975-1979-cu illrd akademik Y.Mmmdliyev adina Naxçivan Dövlt Pedaqoji nstitutunun Azrbaycan dbiyyati kafedrasinin professorudur. .Hbibbyli 19761990-ci illrd akademik Y.N. Mmmdliyev adina Naxçivan Dövlt Universiteti tlb elmi cmiyytinin sdri olmudur.1991-1996-ci illrd bu ali mktb universitet statusu alandan sonra onun elmi ilr üzr ilk prorektoru, sonra, 1996-ci ildn is rektoru tyin edilmidir. Naxçivan Dövlt Universitetinin "Elmi srlri"nin, "Fi300 kir" informasiya jurnalinin ba redaktoru, ixtisaslami müdafi urasinin sdridir. "Dialoq Avro-Asiya", "Elm v hyat" jurnallarinin, "dbiyyat qzeti", "Tlb-press" qzeti, Naxçivan MR Ali Mclisinin (I-II çairi) deputati, nsan Haqlari Parlamentlrarasi laq v Beynlxalq Münasibtlr daimi Komissiyasinin sdri seçilmidir. 2001-ci ildn Dünya Azrbaycanlilarinin laqlndirm urasi dar Heytinin üzvüdür. 2001-ci ild Nyu-York Elmlr Akademiyasinin hqiqi üzvü seçilmidir. Hmin ild AB-in Bioqrafiya nstitutu trfindn "lin adami" adina layiq görülmüdür. Alim Azrbaycan Xalq Thsili Nazirliyi nzdindki dbiyyatü-

Tnqidçi, dbiyyatünas Hbibov sa kbr olu 1949-cu il oktyabr ayinin 16-da Azrbaycanin Naxçivan MR-nin rur rayonunun Danyeri kndind müllim ailsind anadan olmudur. 1966-ci ild orta mktbi bitirdikdn sonra mk faliyytin Bakida balamidir. 1966-1967-ci illrd 3 sayli tikinti-tmir idarsind, sonra Baki soyuducular zavodunda fhl ilmidir. sa Hbibov 1971-ci ild Azrbaycan Pedaqoji

nasliq üzr elmi-metodik uranin üzvüdür. Onun ilk elmi mqalsi 1971-ci ild AP-d tdqiqatçi tlblrin elmi srlri toplusunda drc olunmudur. Müntzm olaraq dövri mtbuatda müasir dbi proses, dbiyyat tarixi v dbiyyat nzriyysin dair mqallrl çixi edir. srlri xarici ölklrd d drc olunmudur. 1980-ci ild Azrbaycan EA Nizami adina dbiyyat nstitutunun aspiranturasinda qiyabi thsil

alaraq "XX sr Azrbaycan romantik lirikasi" mövzusunda namizdlik, 1996-ci ild "Clil Mmmdquluzad: mühiti v müasirlri" mövzusunda doktorluq dissertasiyasi müdafi etmidir. 1995-ci ild Naxçivan Atatürk Aradirma Mrkzini yaratmidir. 1999-cu ild Türkiy Cümhuriyyti Atatürk Kültür, Dil v Tarix Yüksk Qurumu Baqanliinin üzvü, "Ankara Universitetinin fxri dostu" seçilmidir. O, Beynlxalq elmi konfrans dbiyyat

v simpoziumlarda itirak etmidir. 1986-ci ild Ali v Orta xtisas Thsili Nazirliyinin fxri frmanlari, ÜLKG Mrkzi Komitsinin tsis etdiyi "Tlblrin elmi-tdqiqat ilrind müvffqiyytlr gör" medali il tltif olunmudur. 1993-1994cü illrd Mmmd Araz dbi mükafatinin laureatidir.

Heydr liyev v Naxçivan Dövlt Universiteti. -Naxçivan: Qeyrt, 2002. -80 s. Mirz Clil v Mmmdquluzadlr. Mktublasa Hbibbyli Azrbaycan xalqinin adi haqqinda ilk aradirma //dbiyyat qzeti.-2005.- 4 noyabr.S.1. sa Hbibbyli kbr olu: Biblioqrafik göstrici.B.: Elm, 2004.119 s.

ma.- B.: Çinar-çap, 2003.238 s. Molla Nsrddin. Rssam Oskar merlinq.- Naxçivan: Gmiqaya, 2002.52 s. sa Hbibbyli kbr olu: Biblioqrafik göstricisi. Filologiya elmlri doktoru professor sa Hbibbylinin "Elm" nriyyatinda srlrinin biblioqrafik göstricisinin çap edilmsi haqqinda //Azrbaycan.- 2005.-14 yanvar. - S.5.

Müasirlri Abbas Zamanov haqqinda.- B.: Çinarçap, 2003.-350 s. hriyar dünyasi.- Tehran: Zifa yayinlari, 2000.88 s. Mdtov, A. dbi-bdii irs: Obyektivlik, müasirlik, bütövlük: [Professor sa Hbibbylinin "XX srin vvllri Azrbaycan yazicilari" adli kitabi haqqinda] //Xalq qzeti.- 2005.- 10 aprel.- S.4.

Samir Eminova 301

Oktyabr

85 illiyi

v Hüseyn Razi 1924-1998

air

17

dki orta mktbd müllim ilmidir. O, kinci Dünya müharibsi illrind Sovet Ordusu siralarinda Oryol trafinda gedn döyülrd itirak etmi, yaralanmi, saaldiqdan sonra kiçik tyyar mütxssislri mktbini bitirmi, Pribaltika cbhsind lahidd Uzaq Kfiyyat alayinda xidmt etmi, ordudan trxis olunmudur. O, dbi faliyyt 1947-ci ild "rq qapisi" qzetind çap olunan "Moskva" adli eirindn sonra balamidir. dbiyyat Araz sahilind.- B.: Gnclik, 1974.-14 s. smayilov, N. Hüseyn Razinin dramaturgiyasi: [Naxçivanda yaayib-yaradan H.Razi haqqinda] 302 1959-cu ild Hüseyn Razi ADU-nun Filologiya fakültsinin jurnalistika öbsini qiyabi bitirmidir. Dövri mtbuatda müntzm çixi etmi, poetik yaradiciliqla yanai bdii trcüm il d mul olmu, pyeslr yazmidir. O, xidmtlrin gör bir neç medala v Fxri frmanlara layiq görülmüdür. Hüseyn Razi 1998-ci il fevralin 27-d Naxçivan hrind vfat etmidir.

Hüseyn Mmmd olu Rzayev 1924-cü il oktyabrin 17-d Ordubad rayonunun Dst kndind anadan olmudur. 1941-1943-cü illrd Ordubad Pedaqoji mktbini bitirdikdn sonra Culfa rayonunn rzin kndinAyrilmaram.- B.: Azrnr, 1981.- 244 s. Sahil hsrti.- B.:Yazii, 1985.- 294 s. Canli tonqal.- B.: Azrnr, 1977.-95 s.

//Qobustan.-2001.-2.-S. 47-48.

Gülr

Hüseynova

Oktyabr

Birlmi Milltlr Tkilati Günü 1945

24

Birinci Dünya müharibsi (1914-1918) 15 milyon insanin hyatina son qoydu. Müharibnin bütün dhtlrini görmü Avropa xalqlari birg byanat qbul etdilr: "Müharib olmasin!" Birinci Dünya müharibsinin yekunlarina hsr olunmu Versal sülh konfransinda (1914) sülhü müdafi etmk namin beynlxalq birliyin yaradilmasi ideyasi irli sürüldü. Bu ideyanin müllifi AB Prezidenti Vuqro Vilson idi. Bu tklif konfrans itirakçilari t-

rfindn rbtl qarilandi v Milltlr Cmiyyti adlanan beynlxalq tklilat yaradildi. Bu tkilat el yarandii ilk gündn çtinliklrl qariladi. AB Senati Vilsonun Milltlr Cmiyytin daxil olmaq bard tklifini rdd etdi. SSR yalniz 1933-cü ild bu tkilata daxil oldu. Lakin tezlikl, 1939-cu ild Finlandiya il müharibd tqsirlndirilrk qovuldu. Milltlr Cmiyyti 1927-ci ild arbitraj v thlüksizlik üzr xüsusi komissiya yaratdi. Hmin dövrd Milltlr Cmiyytinin üzvü olan bütün ölklr yeni müharibnin alovlanmasina yol vermmk üçün tntnli kild and içdilr: dünyada heç bir ölk baqa ölky hücum edib mühariby 303

balaya bilmz. Bütün mühariblr müdafi xarakteri daimali idi. Buna baxmayaraq 1939-cu ild Almaniya Çexiya v Polaya soxuldu. Bununla da kinci Dünya müharibsi balandi. Bu, Milltlr Cmiyytinin dailmasi demk idi. kinci Dünya müharibsi (1939-1945) baa çatanda dünya xalqlari bir daha qtiyytl dedilr: "Müharib olmasin!". Bu df müharib 50 milyon insanin hyatina son qoymudu. bdi sülhü brqrar edib möhkmlndirn yeni beynlxalq birliyin yaradilmasi zrurti meydana çixdi. Birlmi Milltlr Tkilati beynlxalq sülhü v thlüksizliyi qorumaq v möhkmltmk, elc d dövltlr ara-

sinda dinc mkdalii inkiaf etdirmk mqsdi il müstqil dövltlrin könüllü birlmsi nticsind tkil edilmi beynlxalq tkilatdir. BMT-nin Nizamnamsi 1945-ci ilin aprelind AB-in San-Fransisko hrind keçiriln konfransda 50 dövltin nümayndsi trfindn imzalanmi v hmin ilin 24 oktyabrinda qüvvy minmidir. Odur ki, oktyabrin 24-d beynlxalq almd BMT Günü kimi qeyd olunur. Beynlxalq sülhün v thlüksizliyin qorunmasi üçün sas msuliyyt BMT-nin Thlüksizlik urasinin üzrin qoyulmudur. Burada qrar qbul olunmasi zamani Tnin be daimi üzvü AB, Böyük Britaniya, Fransa, Rusiya v Çinin ss birliyi prinsiplri mövcuddur. Bu o demkdir ki, bu dövltlrdn hr biri öz mandatina uyun glmyn qrara veto qoymaq hüququna malikdir. Bu ölklrin daimi üzv

seçilmsi BMT yarandii vaxtda dünyada mövcud olan siyasi vziyytl bali idi. BMT-nin Thlüksizlik urasindan lav, sas orqanlari bunlardir: Ba Mclis, qtisadi v ctimai ura, Qyyumluq urasi, Beynlxalq Mhkm v BMT Ba katibinin baçiliq etdiyi Katiblik. BMT sistemind 15 ixtisasladirilmi tsisat da vardir. BMT-nin iqamtgahi Nyu-Yorkda yerlir. Azrbaycan Respublikasi 1992-ci il martin 2-d BMT-nin üzvilüyün qbul olunmudur. 2000-ci ild BMT üzvlrinin sayi 189-a çatmidi. BMT yarandii vaxtdan yeddi ba katibi olmu dur: Treqvi Li (Norveç), Daq Hammarskold (sveç), U.Tan (Birma), Kurt Valdhaym (Avstriya), Havyer Peres de Kuel (Peru), Butros-Butros Qali (Misir), Kofi Annan (Qana). BMT-d rsmi olaraq ingilis, rb, çin, fransiz, rus v ispan dillri ilnir.

BMT-nin n çox halisi olan üzvü Çin dövltidir: 1 milyard 300 milyon nfr. n az halisi olan üzvü is Tudaludur: 10000 nfr. razisindn v halisinin sayindan asili olmayaraq hr bir ölk BMT-nin Ba Mclisind bir ssl tmsil olunur. BMT-nin münaqi zonalarinda yerldirmk üçün müxtlif ölklrin hrbçilrindn tkil olunmu v "mavi dbilqlilr" adlanan sulhmramli qoun kontinqenti d vardir. Ermnistan ordusunun torpaqlarimizi ial etmsi mslsi dörd df BMT-d müzakir olunmu, bu iali pislyn v ial olunmu razilri qeyd-rtsiz trk etmyi tlb edn 822, 853, 874 v 884 nömrli qtnamlri indiydk yerin yetirilmmidir. Beynlxalq birliyin sanksiyalarina mruz qalmayan tcavüzkar is bu qtnamlri yerin yetirmkdn imtina edir.

304

dbiyyat BMT-nin ixtisaslami qurumlari.- B., 2003.34 s. BMT-nin Qaçqinlar üzr Ali Komissarliinin Nizamnamsi.­ B., 2004. ­ 12 s. BMT-nin Minillik Sammiti: Nyu-York, 6-8 sentyabr. 2000.- B., 2000.23 s. Azrbaycanin BMT-y üzv olmasindan 14 il ötür //525-ci qzet.- 2006.- 3 mart.- S.1. BMT-nin Ümumdünya rzaq Proqraminin icraçi direktoru mtbuat konfransi keçirmidir //Azrbaycan.- 2006.- 29 iyul.S. 2. BMT il Azrbaycan arasinda insan hüquqlari üzr Rus dilind . .- -: , 2006.- 561 . . .--. : , 2006. ­ 345 . Samir Eminova Mlikova, N. BMT strukturlarinda Azrbaycan diplomatiyasinin xüsusiyytlri: Monoqrafiya.- B.: Elm, 2007.- 147 s.

Abdullayev, E. Azrbaycan BMT münasibtlri daim inkiaf edir //Respublika.- 2007.- 3 mart.S. 6. Akifqizi, . Azrbaycan BMT-nin yeni yaradilan nsan Hüqüqlari urasina uzunmüddtli üzv seçilmidir //Azrbaycan.2006.- 11 may.- S. 14.

mkdaliq uurla davam edir //Azrbaycan.- 2005.8 oktyabr.- S. 3. smayilova, V. Sülh, inkiaf v insan hüqüqlari bütün münaqilrin lvini tlb edir //Azrbaycan.- 2004.- 24 sentyabr.S. 3.

305

Oktyabr

Zngilan

razisi - 707 km2 halisinin sayi ­ 33890 nzibati mrkzi ­ ZNGLAN al tarixi 30 oktyabr 1993-cü il Zngilanda Azrbaycan xalqinin milli mdniyytini ks etdirn tarixi abidlr var. Azrbaycan xalqinin hyatini ks etdirn tarixi hadislr ba vermidir. Zngilanda keçmi srlrd d xalqimizin çox hörmtli, dyrli insanlari yaayiblar, yaradiblar v bellikl d Zngilan hm öz tbitin gör, hm o torpaq üzrind insanlarin qurduqlarina, yaratdiqlarina gör v bugünkü nsillr çatdirdiqlari irs gör Azrbaycanin qiymtli bir diyaridir, qiymtli bir hisssidir. Heydr liyev, ümummilli lider rindn hesab olunur. Bölg razisind mövcud olan bir neç maara (sgülüm v Süsn dalarinda) burada ibtidai insanlarin yaayiindan xbr verir. Ancaq rayon kimi Zngilan 1930-cu ild tkil olunmudur. Rayonda bir hr, bir hr tipli qsb, bir qsb, 81 knd var idi. Mrkzi Zngilan hridir. XX srin sonu Azrbaycan xalqinin tarixin facilrl dolu bir dövr kimi yazildi. Ölkd mövcud ictimai-siyasi vziyyt, daxili çkimlr, birbirin xyant edn silahli birlmlrin bd mllri torpaqlarimizin itirilmsi il nticlndi. Zngilan da digr rayonlarimiz

30

Zngilan rayonunun razisi n qdim insanlarin yaayi msknl-

306

kimi xyantin qurbani oldu. Tqvimimizd daha bir qara günün sayi artdi30 Oktyabr (1993-cü il). Zngilan müharib alovunun qasirasini 1990-ci ildn hiss etmy baladi. Ermnilr dmir yolunu balayir, qatarlari saxlayir, adamlari girov götürürdülr. 1992-ci ilin vvlindn is rayonun srhd kndlri döyü zonasina çevrildi. Zngilanin iali artiq 1992-ci ild faktiki olaraq reallamidi. Hrbi idn az-çox bai çixan adam bu reallii görürdü. Aydinliq olsun dey, iala aparan bu yolda xronoloji ardicillia qisa nzr yetirk: 1992-ci ilin yanvar ayinin sonunda ermnilrin Zngilana mütkkil hücumlari balayir. Fevralin 1-d Günqilaq, Qazançi, Drli v Veynli kndin basqin etdilr. Artiq döyülr intensiv xarakter almidi. Aprelin 9-da ermni silahli birlmlri Qazançi, Seyidlr, Drli, Aknd, Pirveyis, Günqilaq kndlrin soxulur, evlr od vururdular. Bellikl, bu kndlr ermnilrin nzarti altina düdü. 2 hft sonra Qazançi v Drli

kndlri azad edils d, Seyidlr kndi mühasird qaldi. Bundan sonra ermnilrin növbti hücumu iyunun 29-da oldu. Çox air v qanli döyülr iki saat çkdi. Artiq iyulun 6-da dümn rayon mrkzini at tutmudu. Bütün yayi Zngilanin kndlri v rayon mrkzi dümn atin mruz qaldi. Bir müddt fasil verdikdn sonra oktyabrin 20-d ermnilrin döyü tyyarlri rayon mrkzini bombalayirdi. Bel raitd Bakida hl d siyasi hrc-mrclik hökm sürürdü. Dekabrin 10-da Seyidlr kndi yenidn ermnilr trfindn ial olundu. Bellikl d, 1992-ci ilin sonuna Zngilanin 13 yaayi mntqsi, bir çox strateji yükskliklr dümnin lin keçmidi. Bununla da rayonun ialinin sasi qoyuldu. AXC - Müsavat iqtidari rayonun müdafisini bali-baina buraxdiindan vziyyt getdikc grginlirdi. yulun 19-da Qizilda qsbsi döyü meydanina çevrilmidi. Avqustun 25-d ermni hrbi birlmlri genimiqyasli hücuma keçrk daha 5 kilometr irlildilr. Ra307

yon mrkzinin mühasiry dümk thlüksi daha da artdi. Oktyabrin sonuna yaxin rayon tam mühasir vziyytin düdü. Oktyabrin 25-26-da Siirt v Bartaz yükskliklri ial olunmudu. Bununla da Zngilanin mühasirsi baa çatdirildi. Dümn sasn 3 istiqamtd hrkt edirdi: Mehri istiqamtind hrkt edn ialçilar yükskliklri l keçirib, Vjnli v Abnd kndlrini ial etdilr; Qafan istiqamtind hrkt edib Burunlu, ayifli, Göyli kndlrini tutub rayon mrkzin gedn yola çixdilar; Qubadlinin ial edilmi razilrindn hrkt edib Salda, Çrli, Mollali, Qiyasli, Ulali, bilc, Qarakii, Tinli, Xocahan, Abiz kndlri v Abiz yükskliklrini l keçirirlr. Txminn 34 min hali ran srhddin - Araz çayinin knarina toplair. Gur sulu Araz çayini is keçmk mümkün deyildi. Xalqimizin xilaskari, ulu öndrimiz Heydr liyev bu df d xalqin kömyin gldi. O, ran hökumti il daniiqlar aparir v Araz çayi üzrindki bndd suyu

balayirlar. Yalniz bundan sonra hali çayi keçib xilas olur. Buna gör d zngilanlilar Heydr liyev daim minntdardilar. O, olmasaydi, yqin ki, hali ya qirilmali, ya sir dümli, ya da Arazin sularina qrq olmaliydi. ZNGLANDA TRDKLRMZ: ZNGLAN boyda VTN; Dünyada II, Avropada I Nadir Çinar melri; Krimli, A. al (Zngilan hidlri haqqinda) /Akif Krimli.B.: Azrbaycan, 1994.- 165 s. Krimli, A. Soraq verin (Zngilan hidlri haqqinda) /Akif Krimli.- B.: Azrbaycan, 1995.- 63 s. manov, V. Bu yurd yaiya qalmaz: (Zngilanin ialindan 9 il ötür) /Vahid manov //Xalq qzeti.2002.- 29 oktyabr.-S.5. www.anl.az www.azerbaijanfoundatio n.org

Torpaq üzrind olan bütün var-dövlt; 67 mktb, 56 kitabxana, 34 klub, 9 mdniyyt evi, 7 xstxana, 6 iri dmir yol stansiyasi, dmir yol deposu, 2 rab zavodu, konserv zavodu. Hazirda Zngilan rayonunun mcburi köçkünlri Bakida v respublikamizin 43 rayonunda müvqqti mskunlamidir. Zngilan rayonunda ermni tcavüzü nticsind dbiyyat Sobulu, . Zngzurun Zngilanli ziyalilari /li Sobulu; red. A.B.Nuriyev.- I hiss.- B.: Arida, 2001.-188 s. Sobulu, . Zngilan lillri /li Sobulu; red. .

Milli Ordunun 33 nfr döyüçüsü qhrmancasina hlak olmu, 7 nfr polis içisi itkin dümüdür. Zngilan 200 nfrdn çox hid vermi, 12 800 uaq zrr çkmi, 395 uaq yetim qalmidir. 44 nfrin aqibti blli deyil, 127 nfr is müharib lilidir.

Slimbyli.- B.: ADKP, 1997.-114 s. Tapdiqolu, N. Zngilanin toponimlri /Nazim Tapdiqolu; red. B.drisolu.- B., 2002.- 116 s.

Mehdixanli, T. Görü yeri dyimir...//Azrbaycan.2002.- 29 oktyabr.- S.7.

Rzali, R. Biz gldik Vtn qaldi //Azrbaycan.2001.- 30 oktyabr.- S.5.

nternetd www.bizimyol.az www.huquqsunas.sayt.ws www.qarabag.iatp.az Adil Abdullayeva

308

1 noyabr Gün çixir 05:39 Gün batir 17:38 30 noyabr Gün çixir 05:29 Gün batir 17:45

2009

lamtdar v tarixi günlr

B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

6. Tlviziya v Radi çilri Günü 12. Knstitusiya Günü 15. Baki Dövlt Univrisittinin tsis dilmsinin 90 illiyi 14. Ümumdünya Diabet Günü 17. Milli Dirçli Günü 20. Bynlxalq Uaq Günü 22. Sumqayit hrinin yaranmasinin 60 illiyi 24. Beylqan rayonunun yaranmasinin 70 illiyi 24. smayilli rayonunun yaranmasinin 70 illiyi

Baki Dövlt Univrisitti- 90

Noyabr

24 oktyabr22 noyabr

qrbin Niani sudur.Marsin v Neptunun himaysinddir. Günin qrb bürcündn keçdiyi dövrd doulanlar güclü xarakterli olurlar.

Azrbaycanin ilk ali thsil müssissi olan Baki Dövlt Universiteti 1919-cu ild yaradilib. Azrbaycanda tdris müssislrinin flaqmani olan, zngin tarixi keçmi malik universitet hazirda taninmi elm v thsil mrkzidir. Universitet hr zaman Azrbaycanda mütrqqi fikrin, milli düüncnin mrkzi olmudur. Burada Azrbaycanin yüzlrl taninmi alimlri, ziyalilari, görkmli diplomatlari thsil almilar. 309

air, publisist smayilv Mmmd Mürüd olunun (Mmmd smayil) (01.11.1939) anadan lmasinin 70 illiyi air Rzali Oqtay Mhrrm olunun (Oqtay Rza) (02.11.1934) anadan olmasinin 75 illiyi Rus rqünasi, akadmik Bartld Vasili Vladimirviçin (03.11.1869-19.08.1930) anadan lmasinin 140 illiyi Azrbaycanin Milli Qhrmani Musayev Aqil Hüseyn olunun (03.11.197405.10.1994) anadan olmasinin 35 illiyi Tlviziya v Radi çilri Günü (06.11.) Geologiya-mineralogiya elmlri doktoru liyev Vasif smayil olunun anadan olmasinin (07.11.1929-25.01.1982) 80 illiyi Azrbaycanin mkdar mdniyyt içisi, yaziçi Vzirv Clil Hbib olunun (08.11.1944) anadan lmasinin 65 illiyi Rus bstkari Paxmutva Alksandra Niklayvnanin (09.11.1929) anadan lmasinin 80 illiyi Alman airi iller ohann Kristof Fridrixin (10.11.1759-09.05.1805) anadan olmasinin 250 illiyi Azrbaycanin Xalq artisti Rzayev slam Tapdiq olunun (11.11.1934-28.01.2008) anadan olmasinin 75 illiyi Knstitusiya Günü (12.11.1995) Baki Dövlt Univrisittinin tsis dilmsinin (15.11.1919) 90 illiyi Ümumdünya Diabet Günü (14.11.1991) Milli Dirçli Günü (17.11.1988)

310

Azrbaycan neftinin Baki-Tbilisi-Ceyhan sas ixrac boru kmri vasitsil nqlin dair dövltlrarasi saziin (18.11.1999) imzalanmasinin 10 illiyi Bynlxalq Uaq Günü (20 nyabr) Azrbaycanin mkdar hüquqünasi, prfssr Mlikva Msum Fazil qizinin (22.11.1929) anadan lmasinin 80 illiyi Sumqayit hrinin yaranmasinin (22.11.1949) 60 illiyi Aforist-deyimçi liyev Elman Aa olunun (Safruh) (23.11.1939) anadan olmasinin 70 illiyi Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, rssam Smdova Vcih li qizinin (24.11.1924-24.10.1965) anadan olmasinin 85 illiyi Beylqan rayonunun yaranmasinin (24.11.1939) 70 illiyi smayilli rayonunun yaranmasinin (24.11.1939) 70 illiyi Türk yaziçisi Rad Nuri Güntkinin (25.11.1889-07.12.1956) anadan olmasinin 120 illiyi air Xlilov Alqayit Bayram olunun (28.11.1939) anadan olmasinin 70 illiyi air, trcümçi Tapdiqv lyas ruc olunun (lyas Tapdiq) (30.11.1934) anadan lmasinin 75 illiyi

311

Noyabr

70 illiyi

Mmmd smayil 1939

air

1

olunmu "Dalar" qomasi il balamidir. 1966-1973-cü illrd Azrbaycan Dövlt Televiziya v Radio Verililri irktind kiçik redaktor, redaktor, böyük redaktor, 1973-1975-ci illrd "dbiyyat v incsnt" qzetind dbi içi, 1975-1980-ci illrd C.Cabbarli adina "Azrbaycanfilm" kinostudiyasinin "Elmi-kütlvi, sndli filmlr birliyinin" ba redaktoru, 1980-1983-cü illrd "Yaziçi" nriyyatinda ba redaktor müavini, redaksiya müdiri, 1983-1987-ci illrd "iq" nriyyatinin direktoru, 1987-1992-ci illrd "Gnclik" v "Molodost" jurnallarinin ba redaktoru, 1992-1993-cü illrd Azrbaycan Televiziya v 312 Radio Veriliri irktinin sdri olmudur. Hazirda Türkiyd Çanaqqala Universitetind çaliir. 1998-ci ild "Çada Azrbaycan poeziyasinda aiq eiri motivlri" mövzusunda namizdlik dissertasiyasini müdafi etmidir. O, 1997-ci ild Dyant Vqfinin Mhmmd Peymbrin doum günü il bali keçirdiyi eir yarimasinin qalibi olmudur. Onun 1999-cu ild "Bu qan yerd qalan deyil", 2000ci ild "Türkün sevgisi", 2003-cü ild "Baxtima dün gün" kitablari Türkiyd çap olunmudur. M.smayil 1970-ci ildn Azrbaycan Yaziçilar v Jurnalistlr Birliyinin üzvü, 1964-cü ild "Qizil qlm" mükafati, 1978-ci ild Respublika Lenin komsomolu v N.Ostrov-

smyilov Mmmd Mürüd olu 1939-cu il noyabr ayinin 1-d Tovuz rayonunun srik-Cirdaxan kndind anadan olmudur. Orta thsilini kndd almi, 1957-1964cü illrd ADU (indiki BDU)-nun Filologiya fakültsini v 1973-1975-ci illrd Moskvada ikiillik Ali dbiyyat kursunu bitirmidir. dbi faliyyt 1956-ci ild Tovuzda çixan "Sosializm kndi" qzetind drc

ski

adina

mükafatlara

layiq görülmüdür. dbiyyat

Seçilmi srlri.- B.: Azrnr, 1992.- 301 s. Aman, tklik lindn.- B.: Yaziçi, 1987.- 196 s. Axamlar, shrlr.- B.: Gnclik, 1972.- 125 s.

Bxtim dün gün.- B.: Yaziçi, 1980.- 144 s. Döyü, qlb.- B.: Yaziçi, 1983.- 230 s. Hl yaamaa dyr.- B.: Gnclik, 1981.- 2008.

Qoymayin dünyani adilmy.- B.: Gnclik, 1978.- 150 s. Ümiddn asilan qilinclar. - B.: Yaziçi, 1990.- 286 s.

Bybala lsgrov

313

Noyabr

140 illiyi

Vasili Vladimiroviç Bartold 1869-1930

3

dir. 1899-1900-cü illrd yaratdii "Türküstan monqol istilasi dövründ" srin gör ona "rq tarixi üzr "doktor" elmi drcsi verildi. Bartold islam dini tarixin dair srlrind rb v qrbi Avropa alimlrinin islam dinin münasibtlrin tnqidi yanaaraq, islam dini haqqinda geni material toplayib, dinin yaranmasi v yayilmasi tarixi haqqinda yeni görülrini ortaya qoymudur. Bartold qdim slavyanlardan yazan rb mülliflrinin srlri üzrind yorulmadan v mhsuldar ilmidir. 1917-ci dbiyyat lrin yeri.- B: Elm, 1999.159 s. Rus dilind - : -

Rus rqünasi

Vasili Vladimiroviç Bartold 3 noyabr 1869-cu ild Peterburq hrind anadan olmudur. O, Peterburq Universitetinin rq dillri fakültsin daxil olmu v 1891-ci ild orani bitirmidir. H min ild d elmi ­ pedaqoji faliyyt balamiMüslman dünyasi tarixind Xzryani bölg: B 9 .- ., 1963 (1977)

ildn is "Müslman dünyasi" jurnalini nr etdirmidir. 1950-ci ild Azrb. EA Nizami adina dbiyyat v Dil nstitutu Bartoldun rus dilin trcüm etdiyi "Dd Qorqud" dastanini çap etdirmidir. Görkmli alim 1924- cü ild ADUda "Türk-tatar xalqlari tarixi" kursundan mühazirlr oxumudur. Bartold 1926-ci ilin martinda Bakida keçiriln I Ümumittifaq Türkoloji qurultayda da itirak etmidir. O, 19 avqust 1930-cu ild Peterburq hrind vfat etmidir.

.-.: 1999. 319 . Tamella Musayeva

314

Noyabr

65 illiyi

Clil Vzirov 1944

Yaziçi

8

thsil almidir. Hl tlb ikn respublika qzetlrind oçerklri, mqallri, teatr tamaalarina resenziyalari drc olunmudur. 1968-ci ilin iyul ayinin 16-dan bu gün qdr "rq qapisi" qzeti redaksiyasinda dbi içi, müxbir, ba müxbir, bölm müdiri, dbiyyat v incsnt öbsinin müdiri vzifsind ilmidir. 30 ildn çoxdur dbi yaradicilqla muldur. Bir jurnalist-teatrünas kimi yüzlrl mqallrin, essenin, oçerkin, teatr resenziyalaridbiyyat rur qdim diyar (oçerklr toplusu.- B.: "irvan ", 1997 Tanrinin iiqli bndsi (sndli roman).- B.: "Azrbaycan" , 1998 315 nin, habel monoqrafiyalarin müllifi kimi öhrt tapmidir. dibin mqallri rus, türk, ingilis, çex, hind, eston, gürcü, özbk, türkmn, kürd dillrind çap olunmudur. Azrbaycan Respublikasinin mkdar mdniyyt içisi, Azrbaycan Jurnalistlr Birliyinin üzvüdür. C. Vzirov hmçinin Azrbaycan Teatr Xadimlri ttifaqinin üzvü v onun Naxçivan tkilatinin sdri olmudur.

Clil Hbib olu Vzirov 1944-cü ild Naxçivan hrind ziyali ailsind dünyaya glmidir. Naxçivan hrindki 4 sayli orta mktbi bitirib, 1964-1968-ci illrd Arbaycan Dövlt ncsnt nstitutunda Güldürn-aladan (monoqrafiya).- B.: "cmi", 1998 Ömrün romantik notlari (monoqrafiya).-B.: "cmi", 1996

Tki sn ssl mni (sndli povest).- B: "Qismt", 1999 hla Mmmdli

Noyabr

Konstitusiya günü 1995

12

ölk prezidenti seçilmsindn sonra balanmidir. Mhz onun sdrliyi il 35 nfrdn ibart yeni konstitusiya layihsini hazirlayan Komissiya yaradilmi, cmi 6 ay rzind yeni konstitusiya ilnib hazirlanmi v xalqin müzakirsin verilmidir. 1995-ci il noyabrin 12d keçiriln ümumxalq referendumunda qbul olunmu Azrbaycan Respublikasinin Konstitusiyasi 1995-ci il noyabrin 27-dn qüvvy minmidir. Yeni Konstitusiya Azrbaycan Respublikasinin tarixind ilk df olaraq, Azrbaycan dövltinin müstqilliyi, suverenliyi v razi bütövlüyünü qorumaq zmini, Azrbaycan xalqinin öz müqddratini srbst, 316 müstqil olaraq hll etmk v öz idaretm formasini müyyn etmk hüququnu tntnli surtd byan etmidir. Dövltin sas qanununda göstrilir ki, Azrbaycan Respublikasi demokratik, hüquqi, dünyvi, unitar respublika olmaqla öz suveren hüquqlari v mnafelri il bali olan hr bir mslni referendumda hll edir. Konstitusiyada sas diqqt yetiriln msllrdn birincisi insan v vtndalarin hüquq v azadliqlarina hrtrfli diqqtin göstrilmsidir. Yeni Konstitusiyada azadliq hüququ, yaamaq hüququ, mülkiyyt hüququ, xaric getmi vtndalara manesiz olaraq respublikamiza qayitmaq hüququ, salamliin qorunmasi hüququ v sair

Konstitusiya hr bir dövltin ali hüquqi qüvvy malik olan sas qanunu hesab olunur. Ölkmizd ilk Milli Konstitusiya yaranmasi zrurti SSR-nin dailmasi nticsind respublikamizin müstqillik qazanmasi il balidir. Müstqil Azrbaycanin ilk Milli Konstitusiyasinin yaranmasi prosesi yalniz ümummilli lider Heydr liyevin xalqin tkidi v tlbi il yenidn siyasi hakimiyyt qayitmasi v

hüquqlara da geni yer verilmidir. Milli Konstitusiyanin sciyyvi chtlrindn biri d Azrbaycan dilinin rsmi dövlt dili kimi tsbit edilmsidir. Azrbaycan dilinin qorunmasi v inkiafi qayisina qalmaq dövltin sas vziflrindn biri kimi göstrilmidir. 1995-ci il Konstitusiyasi siyasi-iqtisadi, sosialmdni hyatda ba vern keyfiyyt dyiikliklrini d özünd ks etdirmidir. Bu Konstitusiya mzmununa v quruluuna gör inkiaf etmi demokratik dövltlrin kons-

titusiyalarina çox oxardir. Hakimiyytin bölünmsi prinsipinin tsbit edilmsi, ayri-ayriliqda qanunvericilik, icra v mhkm hakimiyyti orqanlarinin statusunun müyyn edilmsi hmin oxarlii sciyylndirn balica xüsusiyytlrdndir. Ümumbri dyrlr sadiqliyini byan edrk, bütün dünya xalqlari il dostluq, sülh v minamanliq raitind yaamaq v bu mqsdl qariliqli faliyyt göstrmk maddsinin Konstitusiyada öz ksini tapmasi, xalqimizin dünya xalqlari dbiyyat

arasinda öz mövqeyini ifad etmkl yanai, hm d Azrbaycan dövltinin dünya dövltlri sisteminin tam hüquqlu üzvü v onun ayrilmaz trkib hisssi olduu bir daha özünü tsdiqlmidir. Odur ki, Azrbaycan dövlti yeni Konstitusiya aktini qbul etmkl ölknin demokratik inkiaf prosesin dönmzlik xarakteri vermi, qanunçuluun, dövltçiliyin möhkmlndirilmsin tminat yaratmi, müstqilliyimizi bdi etmidir.

Azrbaycan Respublikasinin Konstitusiyasi /nr msul: ahbaz Xuduolu.- B.: Qanun, 2004.47 s. Azrbaycan Respublikasinin Konstitusiyasi /buraxilia msul. D.Rzayeva.B..: Qanun, 2002.- 141 s. Azrbaycan Respublikasinin Konstitusiyasi v konstitusiya aktlari /nr

msul. .Xuduolu.- B.: Qanun, 2003.- 127 s. Cfrov, . Azrbaycan Respublikasi Konstitusiyasinin rhi /elmi red. M.fndiyev.-B.: Hüquq dbiyyati nriyyati, 2001.- 488 s. sgrov, Z. Konstitusiya hüququ (Drs vsaiti).-B.: "Baki Universiteti" nriyyati, 2002.- 632 s.

Xlilov, C. Azrbaycan Respublikasi Konstitusiyasinin preambulasi v ümumi müddalarin rhi. -B.: Qanun, 2007.- 248 s. smayilov, . Azrbaycan Respublikasi Konstitusiyasi v hüququnun saslari (Ali mktblr üçün drslik).- B.: Qanun, 2002.- 179 s. Nail Aliova

317

Noyabr

90 illiyi

Baki Dövlt Universiteti 1919

15

Mn çox xobxtm ki, Baki Dövlt Universitetinin mzunuyam Heydr liyev, ümummilli lider

Tariximizin çtin, ziddiyytli v rfli dövrlrindn biri Azrbaycan Demokratik Respublikasinin faliyyti illridir. Azrbaycan Milli Hökumti yarandii gündn milli mdniyytin v xalq maarifinin inkiafina

xüsusi qayi il yanadi, xalqin maariflnmsi üçün çox ciddi addimlar atdi. Bütün mktblrd thsilin icbari olmasi v ana dilind aparilmasi sahsind bir sira tdbirlr hyata keçirdi. 1919-cu ild Baki Dövlt Universitetinin açilmasi Azrbaycan xalqinin mdni hyatinda lamtdar hadis, Azrbaycan Demokratik Respublikasinin is n mühüm xidmtlrindn biri oldu. 1919-cu il sentyabrin 15-d Universitet komissiyasinin son iclasi oldu. 318

clasda müvqqti ura v Universitet dar heyti yaradildi. 1919-cu il noyabrin 15-i Universitetd birinci drs günü elan edildi. Azrbaycanda ilk milli ali thsil ocai faliyyt baladi. Onun ilk rektoru görkmli rus alimi V..Razumovski bu münasibtl yazmidi: "Azrbaycan öz maarif ocaini yaratdi. Türk xalqinin tarixin yeni parlaq shif yazildi. Avropa il Asiyanin qovainda yeni ml yandi. Bu böyük tarixi hadisnin ahidlri kimi biz özümüzü xobxt hesab edi-

rik." Dorudan da, bu gün Baki Dövlt Universitetinin keçdiyi tarixi yola nzr salarkn bel bir qti qnat glmk olur ki, Azrbaycanin bu gününü, onun dünya öhrtli elmini, mdniyytini, alimlrini, iqtisadiyyatini, bütövlükd müasir Azrbaycan cmiyytini bu elm mbdgahindan ayriliqda tsvvür etmk qeyri mümkündür. Yarandii zaman 40 müllim v 4 (tarixfilologiya, fizika-riyaziyyat, hüquq v tibb) fakültsi olan universitetin auditoriyalarinda 877 tlb v 217 azad dinlyici mul olurdu ki, onlarin 297 nfri azrbaycanli, 366 nfri yhudi, 209 nfri is rus idi. Bu gün zngin tarixi bir yol keçmi v daima inkiafda olmu Baki Dövlt Universitetinin 16 fakültsind 14 mindn çox tlb thsil alir, 1300 nfr professor-müllim heyti, o cümldn 300- yaxin elmlr doktoru, 800- yaxin elmlr namizdi, dosent çaliir, 6 muzey, 80 elmi-tdqiqat v tdris laboratoriyasi, informasiya v trcüm mrkzi, idman-salamliq kompleksi, poliklinika

faliyyt göstrir. Burada hmçinin yataqxana v tlb hrciyi d vardir. Azrbaycanin trqqisi, inkiafi v çiçklnmsi urunda böyük zml çalian vtnprvr ziyalilarin çoxu bu milli thsil ocainin yetirmlri olmudur. Universitet 90 illik tarixi rzind respublikamizin bütün elm sahlrin görkmli simalar bx etmidir. Öz xalqina, onun mdniyyti v mnviyyatina bali olan, öz xsiyyti il xalqimizin simvoluna çevriln, Azrbaycan dövltinin xilaskari v qurucusu Heydr lirza olu liyev d BDU-nun mzunu olmudur. Universitetin öhrtini dünyaya onun Yusif Mmmdliyev, Heydr Hüseynov, Abdulla Qarayev, fayt Mehdiyev, Zahid Xlilov, rf Hüseynov, Mcid Rsulov, Mirli Qaqay, smayil Hüseynov kimi alimlri yayiblar. Fxr edirik ki, Azrbaycanimizin Cfr Cabbarli, Mikayil Müfiq, Süleyman Rhimov, Sid Rüstmov, frasiyab Bdlbyli kimi görkmli elm, mdniyyt xadimlri, yaziçi v airlri d Universitetin m319

zunlaridir. Yarandii gündn bu vaxta qdr Universitet Azrbaycan ziyalilar ordusuna 100 mindn artiq yüksk ixtisasli mütxssis vermidir. Diqqtlayiqdir ki, BDU öz faliyytinin bütün dövrlrind elm v thsil mbdi olmaqla yanai, hm d Azrbaycan dilinin inkiafinda, milli üurun, vtnprvrlik ruhunun inkiafinda xidmtlr göstrmi bir mrkz rolunu oynamidir. Baki Dövlt Universiteti faliyyt göstrdiyi illrd tkc respublikamiz üçün deyil, yaxin v uzaq xarici ölklr üçün: Almaniya, Pola, Çexiya, Slovakiya, Bolqaristan, Türk, Misir, Suriya, ordaniya, ran, fqanistan, Çili, Çin, Vyetnam, bir sözl 50-dn çox dövlt üçün minlrl mütxssis hazirlamidir. Universitetin diplomu dünyanin 50-dn artiq ölksind taninir. Baki Dövlt Universiteti Avroasiya Universitetlri Assosiasiyasinin, Xzryani Dövltlrin Universitetlri Assosiasiyasi v Qara dniz hövzsi ölklrinin Universi-

tetlrinin Assosiasiyasinin üzvüdür. Universitetin fxri doktorlari arasinda Türkiy, Özbkistan, Türkmnistan, Qirizistan, Gürcüstan PrezidentlriSüleyman Dmirl, slam Krimov, Saparmurad

Niyazov, Askar Akayev, Eduard evardnadze, YUNESKO-nun prezidenti Federiko Mayor, amerikali doktor Lütfizad, fransali ren Mlikova, polali Tadeu Svyatoxovski, iranli doktor Cavad Heyt, aldbiyyat

maniyali hmd mide kimi dünyanin görkmli siyasi v dövlt xadimlri, mhur elm v thsil nümayndlri vardir.

Atakiiyev, A. M..Rsulzad adina Baki Dövlt Universitetinin tarixi: 2 hissd /Aslan Atakiiyev.- B.: Baki Universiteti nriyyati, 1991.- H.I.544 s. Baki Dövlt Darülfünunun tsisi: (Sndlr toplusu) /trt.: S. brahimov.B. ADU, 1989.- 88 s. Baki Dövlt Universitetinin dünya öhrtli mzunu: Heydr liyev haqqinda /elmi. red. C. liyev; buraxil. msul A.

Mhrrmov.- B.: Baki Universiteti nriyyati, 2001.- 229 s. Mhrrmov, A. Baki Dövlt Universiteti /Abel Mhrrmov.- B.: Göytürk, 2000.-46 s.- (BDUnun 80 illik yubileyin hsr olunub) BDU-nun yeni tdris kurslari açilacaqdir: (Almaniya Akademik Mübadil Xidmtinin (DAAD) ba katibi Kristian Vordun baçiliq etdiyi nümaynd heyti BDU-da) Rus dilind

//Azrbaycan.- 2007.- 19 aprel.- S. 6. mkdaliq haqqinda müqavil imzalanmidir: (BDU il Taras evçenko adina Kiyev Milli Universiteti arasinda) //Azrbaycan.- 2005.- 9 aprel.S. 4. Xlilzad, F. Haqqi v xidmti olanlar: (Baki Dövlt Universitetinin Jurnalistika fakültsi haqqinda) //Azrbaycan.2005.- 20 iyul.- S. 5.

, . (1919-

1994): / . , . nternetd

, . .., 1994.- 141 .

www.bsu.inbaku.com www.bizimyol.az

www.lidertv.com www.bakuonline.com.az 320

www.kitab.az Adil Abdullayeva

Noyabr

Milli Dirçli Günü 1988

17

1988-ci ild Sovet imperiyasinin dailmasiyla bali onun hüdudlari daxilind qanli çaxnamalar ba verdi. Artiq çürümü imperiyanin sl mahiyyti aydinlair, uzun illr tlqin olunan kommunist beynlmillçiliyinin puç olduu üz çixirdi. Xalqlari bir-birin dümn etmkl öz dayaqlarini saxlamaa çalian imperiya dhtli cinaytlr l atdi... 1988-ci il noyabrin 17d Azrbaycan xalqinin azadliq ssini ucaldaraq,

imperiyaya qari hamiliqla ayaa qalxmasi onun dirçlii yolunda dönü nöqtsi oldu. Azrbaycan xalqi uzun illr arzusunda olduu müstqilliyin qovudu. Öz haqqi, azadlii v torpaqlarina sahib çixmaq istyn xalqimiz bu müqdds ideallar namin birlik v brabrliyini bir daha bütün dünyaya nümayi etdirdi. 1992-ci ildn 17 Noyabr Milli Dirçli Günü kimi qeyd olunur. 1988-ci ilin ilk günlrind Ermnistanin Azrbaycana qari açiq tcavüzü balandi. Moskvanin, xüsusn d SSR-nin rhbri M.Qorbaçovun buna bigan münasibtini görn ermnilr planli kild, Ermnistan hökumtinin tapirii v göstriil 321

Ermnistanda yaayan 200 mindn çox azrbaycanlini öz ata-baba yurdlarindan kütlvi surtd qovdular. Ermnilr azrbaycanlilari tkc öz ev-eiklrindn qovmayirdilar, hm d onlari cismn öldürür, diri-diri yandirirdilar. Ermnilrin tarixd görünmmi bu vandalizmin M.Qorbaçov v onun trafi heç bir reaksiya vermdilr. Ermnilr bununla da kifaytlnmdilr. 1988-ci ilin fevralin vvllrind Azrbaycanin Daliq Qaraba bölgsind ixtialar törtdilr. Onlar Azrbaycanin tarixi torpai olan Daliq Qarabai Azrbaycandan qoparib Ermnistana birldirmsi haqqinda msl qaldirdilar. Bel bir vaxtda Azrbaycan xalqi

ayaa qalxdi. Xalq öz etirazini sakit kild rhbrliy bildirdi. lk zamanlar Azrbaycan vtndalari Moskvaya, yerli hakimiyyt baçilarina inanirdilar. Onlarin üarlari, gzdirdiklri portret v bayraqlar bunu sübut edirdi. Ancaq, xalq gördü v baa düdü ki, n Moskva, n d Azrbaycanin o vaxtki rhbrliyi heç bir qti tdbir görmk istmirlr. Bel olduqda, respublikanin hr yerin-

dn insanlar axin-axin Bakiya glir, Azadliq meydanina (o vaxt V..Lenin adini daiyirdi) toplair, ermnilrin v Sovet hökumtinin bel münasibtin qari mitinqlr keçirir, öz etirazlarini bildirirdilr. 1988-ci ilin noyabrin 17-d Bakinin sas meydani sayilan Azadliq meydaninda Sovet dövltinin xalqimiza qari apardii antiazrbaycan siyastin etiraz lamti olaraq Azrbaycan ictimaiyydbiyyat

tinin sonu bilinmyn mitinqi balandi. O vaxt bütün xalq bir yumruq kimi düyünlnmidi. Bu, sl xalq hrkati, milli azadliq hrkati idi. Dekabrin vvllrind sovet qounlari trfindn ümumxalq mitinqi daidildi. Azrbaycanda bu hadislr milli azadliq hrkati kimi qiymtlndirilir v Vtnimizin istiqlaliyyt qazanmasinda sas amil sayilir.

Dirçli illrind: Kitabalbom. (Heydr liyev Allahverdiyev, R. nkiafa, sabitliy aparan yol: 17 Noyabr-Milli Dirçli Günüdür //Cmiyyt v cza.- 2005.- 6.- S. 33. liyev, H. sl müstqilliy aparan yol: Bu yol ulu öndr Heydr li-

haqqinda).- B.: Azrbaycan, 1998.- 80 s. yevin hakimiyyt gldiyi gündn balanir: [Dirçli günü il laqdar] //Azrbaycan.- 2006.- 17 noyabr.- S. 4. liyev, H. Mnvi gücün qüdrti: [Heydr liyev v Dirçli Günü haqqinda] Milli Dirçli Günü //Qocayev, . Bayramlar v tarixi günlr.- B.: Altun kitab.S. 64-66.

Adil Abdullayeva

322

Noyabr

85 illiyi

Vcih Smdova 1924-1965 Rssam

mi rus rssami Pavel Korinin emalatxanasina daxil olur. O, 1951-ci ild "Üzeyir Hacibyov tlblri arasinda" adli diplom iini müvffqiyytl müdafi edir. Thsilini baa vurduqdan sonra vtn qayidir v Azrbaycanin ilk pekar qadin rngkari olur. Portret, mnzr v tematik tablolar çkmidir. Vcih Smdova ömrünün axiranadk thsil aldii rssamliq texnikumunda pedaqoji faliyytl mul olmudur. V indi onun yetirmlri respublikanin adli-sanli firça ustalaridir. 1954-cü ilin avqustunda Moskvada SSR Rssamliq Akademiyasinin salonunda müharibdn sonra ilk df Gürcüstan, Ermnistan v Azrbaycan rssamlarinin 323 srlrindn ibart srgi açildi. Vcih Smdova bu srgid özünün n yaxi tablolarindan birini"mtahandan vvl" srini nümayi etdirdi. Moskva tamaaçilari, snt bilicilri gözl naxili xalça fonunda tsvir edilmi tlb obrazina baxa-baxa sr haqqinda smimi fikirlr söyldilr. Obrazin tbiiliyi, gözlliyi v bütövlükd srin güclü koloriti tamaaçilarin böyük maraina sbb oldu. Az sonra Bakida Respublika srgisind onun Göy-göld çkdiyi bir neç mnzr tablolari da sntsevrlr trfindn eyni smimilikl qarilandi. Srgidki "Leyla Bdirbylinin portreti" Vcih xanimin bu janrdaki uurunu göstrirdi. Onun srlrini indi d muzeylrd görnlr bu

24

Görkmli Azrbaycan rssami, Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi Vcih li qizi Smdova 1924-cü ild Baki hrind anadan olmudur. 1939-1944-cü illrd zim zimzad adina Azrbaycan Dövlt Rssamliq Texnikumunda thsil alan Vcih xanim, sonradan V..Surikov adina Moskva Dövlt Rssamliq nstitutunun Rngkarliq fakültsin - tanin-

rssamin nec yüksk bir istedada, professional hazirlia malik olduunu tsdiq ed bilrlr. Uaqlara hsr etdiyi hr bir srind is Vcih xanimin körplri qlbn sevn bir ana olduu qabariq görünür v bu srlr indinin özünd d hycansiz baxmaq olmur. "Gnc skripkaçinin portreti" (olu Nicatin portreti) v "Fatimnin portreti" (rssamin qizi) kimi srlri

dorudan da misilsiz snt yadigarlaridir. Firça ustasinin "Toy günü", "Gözlm" srlri Moskvada, Riqada, Tbilisid tçkil olunmu srgilrd nümayi etdirilmidir. Vcih Smdova "Xbr gözlyrkn" (Xzr baliqçilarinin hyatina hsr olunmu) kimi ciddi planda psixoloji srlr d ilmidir. 1962- ci ild rssamin Bakida frdi srgisi açilir. Onun "Bayram", "Türk dbiyyat

qizi" kimi digr srlri tamaaçilari valeh edir. Tablolarindaki rng çalarlari, milli kolorit böyük ustaliqla ilnmi bu srlri dünyanin bir sira muzeylrind layiqli yer tutmasina sbb olub. 1965-ci ildn Bakida rssamin adini daiyan srgi salonu var. 1965-ci ild Bakida vfat etmidir.

Vcih Smdova. Azrbaycan SSR mkdar incsnt xadimi.- B., 1966.- 6 s. smayilova, T. srlrind bdiln rssam

//Baki.- 1984.- 13 aprel.S.3. Qasimova, E. Doma, ziz...: [Rssamin yaratdii srlr haqqinda]

//Qobustan, 1985.- 2.S. 16-18. Ncfov, M. Rssamin yeni srgisi qarisinda //dbiyyat v incsnt.1985.- 6 dekabr.- S. 8. Elnaz Hsnova

324

Noyabr

120 illiyi

Rad Nuri Güntkin 1889-1956

25

Nazirliyind müftti vzifsin tyin edilmidir. On iki il müftti ildiyi dövrd o, knd v hrlri dolami, xalq hyatini yaxindan öyrnmidir. Görkmli yaziçi kimi öhrt qazanan Rad Nuri 1939-cu ild Türkiy Böyük Millt Mclisin deputat seçilmidir. 1947ci ild stanbulda çixan "Mmlkt" qzetinin ba redaktoru ilmi, daha sonra Parisd Birlmi Milltlr Tkilati nzdind faliyyt göstrn Mdni cmiyytd Türkiynin nümayndsi olmudur. Yaradiciliqla Birinci Dünya müharibsi illrindn mul olmaa balayan Rad Nuri ilk mqallrini fransizca nr olunan jurnalda drc etdirmidir. Yaziçinin ilk nsr sri 1917-ci ild

Türk yaziçisi

Görkmli türk yaziçisi Rad Nuri Güntkin 1889-cu il noyabrin 25-d stanbulda hkim ailsind anadan olmu, uaqliq illrini Anadolu, Çanaqqala v zmird keçirmidir. zmird fransizca orta thsil almi, stanbul Universitetinin dbiyyat fakültsini bitirmidir. Sonralar Rad Nuri müllim v mktb müdiri ilmi, bir neç il snt dostlari il birg satirik jurnal nr etmi, 1927-ci ild Maarif

yazdii "Köhn dost" hekaysidir. Sonra 1918ci ild "Xarabalarin çiçyi" romanini yazmi, 1923-1930-cu illrd birbirinin ardinca bir neç hekaylr kitabi nr etdirmidir. R.N.Güntkin çoxlu hekay, pyes v mqallr yazsa da, daha çox romançi kimi mhurdur. O, "Çaliquu" (1922), "Dama" (1924), "Dodaqdan qlb"(1925), "Acimaq" (1928), "Yarpaq tökümü" (1930), "Köhn xstlik" (1938), "Dyirman" (1944), "Qovaq yellri" (1950), "Qan davasi" (1956) v s. romanlarinda Türkiy hyatinin geni realist tsvirini vermidir. "Yail gec" (1928) romani is türk xalqinin milli azadliq mübarizsindn bhs edir. Rad Nuri "Xncr" (1918), "Da parçasi" (1926), "Flakt qari-

325

sinda" (1931), "Vergi orusu" (1933), "stiqlal" (1933) v baqa dram srlri d yazmidir. 1919-cu ild Azrbaycan artistlrinin qastrol tamaalari münasibti il yazdii "Azrbaycan teatri" mqalsind Azrbaycan

teatrinin ideya-sntkarliq sviyysini, Ü.Hacibyovun "Arin mal alan" v "Mdi bad" komediyalarini yüksk qiymtlndirmidir. Ömrünün son illrind tzdn Maarif Nazirliyin qayitdbiyyat

mi, az sonra tqaüd çixmidir. Rad Nuri Güntkin 1956-ci il dekabrin 7-d Londonda müalicd olarkn vfat etmi v stanbulda dfn edilmidir.

Çaliquu: roman / trc.ed. M.Rzaquluzad.- B.: rq -Qrb, 2006.- 373 s. Dodaqdan qlb: roman

/n. haz. M. Axundova.B.: rq-Qrb, 2006.277 s. Rus dilind

Yarpaq tökümü: roman /red. F.Qoçliyeva.- B.: Çinar-Çap, 2007.- 111 s.

.- .: , 1986.750 .

: /. . ...: , 1991.- 412 . Adil Abdullayeva

326

Noyabr

75 illiyi

lys Tpdiq 1934

30

nr"d rdktr, 19681976-ci illrd "Gnclik" nriyytind böyük rdktr, rdksiy müdiri, 1968-1976-ci ild b rdktr, 1976-1978-ci ild zrbycn B Mtbut Müvkilliyind qrup rhbri, 1978-1983-cü illrd zrbycn Tlviziy v Rdi Vrililri Kmitsind Tlviziy gnclr b rdksiysinin b rdktru, 1989-1992ci illrd Türkiynin nkr hrind Türk Stndrtlri nstitutund v rici lr Nzirliyi v klkinm jsind müllim, "zrbycn" qztinin Türkiy üzr üsusi mübiri vziflrind ilmidir. .Tapdiq gözünü dünyy çdii zmndn szin lylsi il prvri tpmi, xalqin svinci il svinmi, kdri il k327

air

lyas Tapdiq zrbycn uq dbiyytinin tninmi nümyndlrindn biridir. O, 1934-cü il nybr yinin 30-d Gdby rynunun li smyilli kndind dulmu, mktbi bitirdikdn snr P-nin Dil v dbiyyt fkültsind thsil lmidir. dbi yrdicili tlblik illrind "Bkinin gcsi" iril blmidir. 1957-1962-ci illrd "Uqgncnr"d, 1962 1968-ci ilrd "zr-

drlnmi, müsir hytl ymi, zmnl, vtl yqlm çlimi, insnlrin istk v rzulrinin sl trnnümçüsün çvrilmidir. Bu chd v mrq nun yrdiciliind müsbt bhrlrini bu gün d göstrir. lq pziysin, iq irin yindn bliliq, vurunluq nun pziysin üsusi bir ynqliq, smimiyyt gtirir. Tsdüfi dyildir ki, nun srlri rspublik srhdlrindn ç-ç uzqlrd d yyilmi, özün digr rspubliklrdn d ucu tpmidir. lys Tpdiq dbiyytimizin llinci illrin nslin mnsubdur. Hl ilk irlrindki yicmliq, zngin lq dbiyytindn yrdici kild bhrlnmk iri ucu-

lrin tnitdirmi v svdirmidir. Mütlif illrd nriyytlrd burilmi "Kndimizin çbni", "Bulq bind", "umr", "rli dlr", "Çimnz ynyir", "Bir gülün qönçsi" v bq Bir vim vr: zyli uqlr üçün irlr.- B.: Gnclik, 1971.-12 s. Bir gülün qönçsi: irlr. -B.: Gnclik, 1970.123 s. Hcizd, N. Przidnt tqüdçüsü «irimin cnidir bu l, bu vtn... (ir lys Tpdiq hqqind) //zrbycn.2004.-25 dkbr.- S.6 Mmmd, . Ustd hqqi qznmi ir (mül-

kitblri uq dbiyytinin inkifind mühüm rl ynmidir. lys Tpdiq hm d lirik irdir. "ksim v qlbim", "Bir qin imyi" v bq kitblrind tplnmi irlr gnclrin dbiyyat ziz bir insni tirlyirm: (Mir Cll hqqind tirlr).- B.: ur, 199.-26 s. Qizr, qyilr: irlr v pmlr.- B.: zrnr, 1974.-154 s. lifin lys Tpdiin yrdicilii hqqind 2001ci ild yzdii mqlsi) //Rspublik.- 2006.-14 fvrl.- S. 7. Mmmd rzin mktublri: (lys Tpdi) //Zfr qlsi.-2005.-1-10 sntybr.- S. 4. Rus dilind

sv-sv uduu irlrdndir. 1989-cu ildn "zrnr"d bdii dbiyyt öbsinin müdiri vzifsind çliir. Prezident tqaüdçüsüdür.

Mhbbt yllri: irlr.- B: Yziçi, 1973.191 s. ir svn bllr: ir v pmlr.- B.: Turn vi, 2005.-503 s. irin yubilyi kçirildi: lys Tpdiin ndn lmsinin 65, yrdiciliinin 50 illiyi //Mdniyyt.- 2000.- ynvr.1.- S.5.

: .- .: , 1981.-95 .

: .- .: C., 1973.- 103 . Nail Aliova

328

1 dekabr Gün çixir 06:08 Gün batir 17:15 31 dekabr Gün çixir 06:26 Gün batir 17:24

2009

lamtdar v tarixi günlr

Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca C B Be Ça Ç Ca 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

1. QÇS- qari mübariz Günü 3. Bynlxalq lillr günü 11. Uaqlarin Bynlxalq Tlviziya v Radi Vrililri Günü 12. Respublikamizda ilk df bldiyy seçkilri keçirilmsinin 10 illiyi 16. Srhd Qunlari Günü 30. Gnc hrinin tarixi adinin brpa olunmasinin 20 illiyi 31. Dünya Azrbaycanlilarinin Hmrylik Günü

Qan yaddai 1988-2009

Dekabr

23 noyabr21 dekabr

Oxatanin Niani oddur. Yupiterin himaysinddir. Günin Oxatan bürcündn keçdiyi dövrd doulanlar tmkinli, fal olurlar. Kiilr qadinlarin xouna

1988-ci ilin yanvar ayindan etibarn azrbaycanlilarin indiki Ermnistan Respublikasinin razisindn, öz tarixi torpaqlarindan kütlvi deportasiyasina balayaraq, Azrbaycan Respublikasinin Daliq Qaraba daxil olmaqla 20 faiz razisini ial edib orada «etnik tmizlm», «yandirilmi razilr» prinsipini hyata keçirn ermni trfi hmvtnlrimiz qari kütlvi qtllr v soyqirimi törtmi, 1 milyondan artiq vtndaimizi öz yurd-yuvasindan didrgin salmidir. 1995-ci ildn etibarn ial olunmu razilrdki qeyriqanuni faliyytini daha da genilndirn ermni trfi narkotik maddlrin qanunsuz becrilmsi, istehsali, dövriyysi, insan ticarti, qanunsuz mskunladirma, maddi-mnvi srvtlrin talan edilmsi, nüv v radioaktiv tullantilarin basdirilmasi v digr beynlxalq cinaytlr törtmkl hmin razilri beynlxalq, o cümldn ermni terrorçularinin siinacaq yerin v tlim-mq bazasina çevirmi, cbhyani zonadan yüz kilometrlrl uzaq yaayi mntqlrini hat edn terror-txribat mllrinin corafiyasini genilndirmi, bu cinayt mllrin Azrbaycanda yaayan azsayli xalqlarin nümayndlrini d clb etmidir. 329

QÇS- qari Mübariz Günü (01.12.1996) Azrbaycanin Milli Qhrmani liyev Yusif liyusif olunun (02.12.196914.09.1991) anadan olmasinin 40 illiyi Bynlxalq lillr Günü (03.12.1992) Azrbaycan Rspublikasinin mkdar incsnt xadimi, kinrjissr Mahmudbyv amil Frmz olunun (05.12.1924) anadan lmasinin 85 illiyi Azrbaycanin neft ustasi, liyev Gülbala Aabala olunun (05.12.1879-27.03.1971) anadan lmasinin 130 illiyi Azrbaycanin Xalq airi Babayv Nbi lkbr olunun (Nbi Xzri) (10.12.192415.01.2007) anadan lmasinin 85 illiyi Uaqlarin Bynlxalq Tlviziya v Radi Vrililri Günü (11 dkabr) Respublikamizda ilk df bldiyy seçkilri keçirilmsinin (12.12.1999) 10 illiyi Gürcüstanin mkdar mdniyyt içisi, dbiyyatünas, trcümçi liyva Dilar kbr qizinin (14.12.1929-20.04.1991) anadan lmasinin 80 illiyi Azrbaycanin Xalq rssami Bhlulzad Sttar Bhlul olunun (15.12.190914.10.1974) anadan olmasinin 100 illiyi Azrbaycanin Xalq airi Hüseynzad Hüseyn Camal olunun (Hüseyn Arif) (15.12.1924-14.09.1992) anadan olmasinin 85 illiyi Srhd Qunlari Günü (16 dkabr) air, dramaturq Qurbanov Teyyub Yarmmmd olunun (Teyyub Ourban) (18.12.1934) anadan lmasinin 75 illiyi Azrbaycanin Xalq airi Bayramv Tfiq Qulam olunun (Tfiq Bayram) (18.12.1934-18.04.1991) anadan lmasinin 75 illiyi

330

Azrbaycanin Xalq artisti, aktyor Mmmdov brahim hmd olunun (22.12.1934) anadan olmasinin 75 illiyi dbiyyatünas, tnqidçi kbrov Tofiq Süleyman olunun (22.12.193929.12.1985) anadan olmasinin 70 illiyi mkdar elm xadimi, dbiyyatünas smayilov Rauf bdülli olunun (22.12.1939) anadan olmasinin 70 illiyi Azrbaycanin mkdar mdniyyt içisi, air Aslanv Mmmd Muxtar olunun (Mmmd Aslan) (24.12.1939) anadan lmasinin 70 illiyi air, tnqidçi, prfssr Mhdiyv Famil Aalar olunun (Famil Mehdi) (25.12.1934-18.09.2003) anadan lmasinin 75 illiyi Azrbaycanin Xalq artisti, rqqas Dilbazi min Paa qizinin (26.12.1919) anadan lmasinin 90 illiyi Azrbaycan Respublikasinin Dövlt Neft Fondunun (ARDNF) yaradilmasinin (29.12.1999) 10 illiyi Azrbaycan tarixçisi, professor zizbyova Püst zizaa qizinin (29.12.192908.01.1998) anadan lmasinin 80 illiyi Gnc hrinin tarixi adinin brpa olunmasinin (30.12.1989) 20 illiyi ctimai xadim, tarixçi sgndrov Mmmd Salman olunun (30.12.1909-1965) anadan lmasinin 100 illiyi Dünya Azrbaycanlilarinin Hmrylik Günü (31.12.1991)

331

Dekabr

85 illiyi

Nbi Xzri 1924-2007

10

Azrbaycan radio komitsind diktor, 19451947-ci illrd "Vtn urunda" jurnali redaksiyasinda dbi içi vzifsind ilmidir. 1947-1949cu illrd Leninqrad Dövlt Universitetind, 19491953-cü illrd Moskvada M.Qorki adina dbiyyat nstitutunda thsil almidir. "Çiçklnn arzular" adli ilk kitabi (1950), "Baki shri" (1954), "Salxim söyüdlr" (1957), "Kim mni xatirlasa" (1960), "Dniz, göy mhbbt" (1965), "llr v sahillr" (1969), "Drlr" (1970), "Ulduz karvani" (1979) lirik eirlr kitablari nr edilmidur. N.Xzrinin poemalarinda müasirlrimizin zngin mnvi almi, doma vtn tbitinin gözlliklri trnnüm olunur. 332

air

Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, Xalq airi Nbi lkbr olu Babayev 1924-cü il dekabrin 10-da Bakinin Xirdalan kndind yoxsul kndli ailsind anadan olmu, opta mktbi bitirdikdn sonra ADU-nun Filologiya fakültsin daxil olmudur. 1942-1943cü illrd ordu siralarina çairilmi, lakin xstliyin gör trxis edilmudur. 1943-1945-ci illrd "Kommunist" qzeti redaksiyasinda korrektor,

Buna misal olaraq "Tmiz ürk" (1954), "Dalar daimdir mnim" (1962), "Günin bacisi" (1964), "ki Xzr" (1967), "fsanvi yuxular" (1971), "Mnim babam baxan dalar" (1976), "Baci" (1977), "nam" (1980) poemalarini göstrmk olar. srlri SSR xalqlari dillrin v bir sira xarici dillr trcüm edilmidir. N.Xzri Azrbaycan Yaziçilar ttifaqinda mslhtçi (19491952), "dbiyyat v incsnt" qzeti redaksiyasinda dbi içi (19571958), Azrbaycan Yaziçilar ttifaqinin katibi (1958-1965), Azrbaycan Dövlt Radio v Televiziya Verlilri Komitsinin sdr müavini (1965-1971), Azrbaycan mdniyyt nazirinin müavini (1971-1974),

Azrbaycanin Xarici Ölklrl Dostluq v Mdni laqlr Cmiyyti Ryast Heytinin sdri, (1974-1992), 1992-ci ildn "Azrbaycan dünyasi" Beynlxalq laqlr Mrkzinin prezidenti

vzifsind ilmidir. 1981-ci ild SSR Yaziçilar ttifaqi idar heytin üzv, 1991-ci ild Azrbaycan Yaziçilar Birliyi Asaqqallar urasina üzv seçilmidir. air Qirmizi "mk Bayrai" ordbiyyat

deni il tltif olunmu, anadan olmasinin 70 illiyi münasibtil "öhrt" ordenin layiq görülmüdür. N.Xzri 17 yanvar 2007-ci il tarixind, Baki hrind vfat etmidir.

Seçilmi srlri: 2 cildd.-B.: "Lider nriyyati", 2004.- 2004.- 246 s. Salatin.- B.: Gnclik, 1991. - 22 s.

Ömür çinarindan yarpaqlar.- B.: Gnclik, 1995.359 s. Peygmbrlr.- B.: Azrbaycan, 1992.- 48 s.

Sndn eld bir nian qalar söz.- B.: Azrbaycan, 1994.- 20 s. Sma uca, torpaq drin.B.: Gnclik, 1995.- 269 s. srin qanli lalsi.- B.: Azrnr, 1996.- 465 s. Kim mni xatirlasa: (eir) //dbiyyat qzeti.2007.- 19 yanvar.-S.1.

"Bu gün Nbi Xzri kimssizlik dövrünü yaayir /air APA-nin suallarina cavab verir , . : /. . ., .-

//Azadliq.- 2006.- 27 aprel. ­ S. 3. Rus dilind .- .: . o, 1988.- 302 . : .nternetd

.: , 1988.- 302 .

www.az-customs.net www.bizimasr.mediaaz.com

www.dil-tarix-poeziya www.xalqqazeti.com www.xazar.info

www.iatp.az www.lider.tv.az Saqib Mehrliyeva

333

Dekabr

80 illiyi

Dilar liyeva 1929-1991

14

cüstan EA-nin ota Rustaveli adina dbiyyat nstitutuna ezam edilmi, "Azrbaycan-gürcü dbi laqlrinin XIX sr dbiyyatinda inikasi" mövzusunda namizdlik dissertasiyasini tamamlami, 1954-cü ild müdafi etmidir. 1960-ci ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvü, Gürcüstanin mkdar mdniyyt içisi (1980), Azrbaycan Respublikasi Ali Sovetinin deputati (1990) vziflrind ilmidir. Azrbaycan EA Nizami adina Dil v dbiyyat nstitutunda kiçik elmi içi, Nizami adina dbiyyat Muzeyind ba elmi içi (1957-1959), qdim v orta srlr dbiyyati öbsind müdir (1959-1972), sonra Ni-

dbiyyatünas

dbiyyatünas, trcümçi liyeva Dilar lkbr qizi 1929-cu il dekabrin 14-d Gürcüstanin Tbilisi hrind dmirçi ailsind anadan olmudur. 97 sayli Azrbaycandilli hr orta mktbini bitirdikdn sonra ADU-nun rqünasliq fakültsind thsil almidir (1945-1950). Azrbaycan EA Nizami adina Dil v dbiyyat nstitutunun aspiranturasina daxil olandan sonra Gür-

zami adina dbiyyat nstitutunun dbi laqlr öbsind böyük elmi içi (1972-1979), Nizamiünasliq öbsind böyük elmi içi (19791986), institutun dbi laqlr öbsind aparici elmi içi vziflrind ilmi, (1986-ci ildn) eyni zamanda bölm müdiri kimi çalimidir. «Nizami v gürcü dbiyyati» mövzusunda doktorluq dissertasiyasi müdafi etmidir. Filologiya elmlri doktoru olmudur (1985). 1991-ci il aprelin 20-d avtomobil qzasinda facili kild hlak olmu, Bakida Fxri Xiyabanda dfn olunmudur. Qadin Hüquqlarini Müdafi Cmiyyti onun adini daiyir.

334

dbiyyat "Korolu"nun yeni lyazma nüsxsi: Yeddinci mclis //Azrbaycan.- 1990.- 9.- S. 174-189. Trcüm mhartinin nümunsi (hmd Cahmdov, T. XX sr Azrbaycan yaziçilari.B.: "Nurlar", 2004.S. 175. smayilli, . Bitmmi müsahib v ya duru vad haqqinda).- dbiyyat v incsnt.1989.- 12 iyul.- S. 1011. Türkiy görülri: (I Mil ltlrarasi Böyük Azrbaycan Konqresi haqmeydani: /Dilar liyeva haqqinda //dbiyyat qzeti.- 1992.- 27 mart.- S. 5. Kngrli, F. ...Önc mslkda idik: [Dilar qinda) //Elm.- 1990.- 7 iyul.- S. 1- 4. Ürk bir, dilk bir .- B.: Yaziçi, 1981.- 217 s.

liyeva haqqinda] //dbiyyat qzeti.1993.- 23 aprel.- S. 4.

Aytn Abdullayeva

335

Dekabr

75 illiyi

Tofiq Bayram 1934-1991

air

18

b müdiri kimi balamidir. Sonra Azrbaycan Dövlt Radio v Televiziya Verililri Komitsind dbi içi, M.F.Axundov adina Dövlt Opera v Balet Teatrinda dbi hiss müdiri (1961-1964), "Ulduz" jurnali redaksiyasinda (19641968), "dbiyyat v ncsnt" qzeti redaksiyasinda öb müdiri (1968-1978), "Yaziçi" nriyyatinda ba redaktor müavini vziflrind (1978) ilmidir. airin yaradiciliinda Smd Vurun poeziyasinin, Vurun dbi mktbinin böyük rolu olmudur. Bu baximdan "Smd Vurgun çlngi" silsil eirlrini göstrmk olar. air Smd Vurguna olan sonsuz el sevgisini, Vurunun müdrik poezi336 yasinin sxavtini öz eirind göstrmidir. T.Bayram yaradiciliinin aparici xtti onun vtndaliq ehtirasidir. airin "Ana tbssümü", "Mnim air xalqim", "Sizi düünürm", "namim, qidm", "Grk el yanim..", "Azrbaycan deynd", "Sninl göründ"v s. kitablari oxucular trfindn maraqla qarilanmidir. Tofiq Bayram sasn lirik airdir. Ancaq onun lirikasinda siyasi-motivlr üstünlük tkil edir. O, bir air kimi çox yaxi baa düürdü ki, hyatda insani yaadan inamdir, qiddir. qidsiz, inamsiz yaamaq ölüm brabrdir. Ona gör d air yazir: Yaaya bilmrm çörksiz, susuz, Yaaya bilmrm bir gün amalsiz.

Tofiq Bayram 1934-cü il dekabrin 16-da Bakinin mircan kndind anadan olmu, hmin kndd orta mktbi bitirdikdn sonra Azrbaycan Pedaqoji nstitutunun Tarix fakültsind thsilini davam etdirmidir. nstitutda oxuyarkn dbiyyat drnyin getmi v ilk eirlrini d el orada yazmidir. mk faliyytin "Azrbaycan müllimi" qzeti redaksiyasinda ö-

Drin flsfi tfkkür malik olan air öz eirlrind ilk baxida çox adi görünn msllri poetik znginlikl bzyir v ona flsfi mahiyyt ver bilir. air "rik aaci" eirind hytlrind bitn rik aacini el tsvir edir ki, oxucu hmin rik aacinin timsalinda canli bir almi görür. T.Bayram hm d epik poemalar mülifidir. airin "Yarali nm", "FhSeçilmi srlri.- B.: Lider nriyyati, 2005.325 s. Ay gecikn mhbbtim .B.: Yaziçi, 1987.-235 s. Bayram, T. /Tofiq Bayram. Dostum sair Hsn Valeh cavab [eir] //Azrbaycan. 2001.- 6 yanv.-S.4. Quliyeva, Z "Silinib itmrm xatirlrdn" [AMEA-nin "Nizami

l daniir" kimi poemalari buna misaldir. T.Bayramin bir trcümçi kimi faliyyti onun yaradiciliinin böyük bir sahsini tkil etmidir. Lope de Veqanin "Hiylgr muq" pyesini (1978) trcüm etmidir. 1988-ci ild A.T.Tvardovskinin "Yaddain hökmü" poemasinin trcümsin gör M.Qorki adina Azrbaycan Dövlt müdbiyyat srin oyunu.B.: Gnclik, 1979.-120 s. Könlümd yaayanlar.B.: Yaziçi, 1980.-252 s. Gncvi" adina Azrbaycan dbiyyati Muzeyind air Tofiq Bayrama hsr olunmu "Silinib itmrm xatirlrdn" adli xatir gecsi haqqinda]//Azrbaycan.- 2005.- 18 iyun.- S. 7. nternetd

kafati fxri adina layiq görülmüdür. T.Bayramin dbiyyat sahsindki xidmtlri dövltimiz trfindn yüksk qiymtlndirilmi, o, respublikanin mkdar incsnt xadimi kimi fxri ada layiq görülmüdür. 1991-ci il aprelin18-d vfat etmi, Bakinin mircan kndind dfn olunmudur.

Mslkim-silahim.- B.: Yaziçi,1984.-268 s. Sninl göründ.- B.: Azrnr, 1977.-136 s. Ulduz, B. Mslk v ilham airi Tofiq Bayram70. //Azrbaycan 2004.10.-S. 106-116.

www.romantik.iatp.az. www.az.wikipedia.org. www.load.az.

www.azerbaijan.news.az www.municipality.az. Saqib Mehrliyeva 337

Dekabr

75 illiyi

Teyyub Qurban 1934

18

208 sayli orta mktbi bitirdikdn sonra 19541959-cu illrd ADU-nun (indiki BDU) Filologiya fakültsinin jurnalistika öbsind thsil almidir. T.Qurban dbi faliyyt 50-ci illrd balamidir. Onun "Koreyali döyüçüy" adli ilk eiri 1950ci ild "Pioner" jurnalinin 12-ci sayinda çixmidir. Dövri mtbuatda müntzm çixi edir, eirlri ayri-ayri xalqlarin dilind çap olunmudur. 1993-cü ild Haci Zeynalabdin dbiyyat Dostluun gücü.- B.: Azrnr, 1966.- 43 s. Dostluq v qhrmanliq shiflri.- B.: Azrnr, 1985.- 103 s. Dönmzlik.- B.: irvannr, 1997.- 114 s. Yani.- B.: Azrnr, 1972.- 80 s. Mnim gncliyim.- B.: Azrnr, 1963.- 42 s.

air

Qurban Teyyub Yarmmmd olu 1934-cü il dekabrin 18-d Baki yaxinliindaki Bülbül qsbsind fhl ailsind anadan olmudur.

Taiyev hsr etdiyi "Yaayan ömür" pyesi Azrbaycan Dövlt Gnclr Teatrinda tamaaya qoyulmudur. 1994-cü ilin may-sentyabr aylarinda M..Rsulzadnin hyatindan bhs edn "Dönmzlik" poemasi "Bakinin ssi" qzetind drc olunmudur. 2002-ci ild "Yail rngin iii" kitabini trtib etmidir. Hazirda frdi yaradiciliqla muldur.

Ömrün gecikn yazi .- B.: Yaziçi, 1992.- 152 s. Sara (poema).- B.: irvannr, 2002.- 110 s. Bybala lsgrov

338

Dekabr

75 illiyi

brahim Mmmdov 1934

22

dind 1934-cü ild anadan olub. 1955-ci ildn C.Mmmdquluzad adina Naxçivan Dövlt Dram Teatrinda ilyir. sas rollari Yaar, Rbi ("Yaar", "Od glini", C. Cabbarli), Haci Qara ("Haci Qara", M.F.Axundov), Bxtiyar ("Komsomol poemasi", S. Vurun), Vahan ("Nakam qiz", A.irvanzad), Nr olan ("Qiz atasi", .sgrov), Mdi bad, dbiyyat Naxçivan Ensiklopediyasi.- B.: Azrbaycan Milli Elmlr Akademiyasi, 2002.- S. 312.

Aktyor

Mmmdov brahim hmd olu Culfa rayonunun Bnnyar kn-

Mrcan by ("O, olmasin, bu olsun", "r v arvad", (Ü. Hacibyov), Krmov ("Toy", S.Rhman), Dadabala ("Hicran", S. Rhman, E.Sabitolu), li Paa ("Nadir ah", N.Nrimanov) v s. 2000-ci ild Azrbaycanin Xalq artisti adina layiq görülüb. Azrbaycan Teatr Xadimlri ttifaqinin üzvüdür.

Elnaz Hsnova

339

Dekabr

70 illiyi

Mmmd Aslan 1939

24

yonunun Yanaq, stisu knd mktblrind müllim kimi balamidir. Sonra rayonda nr olunan "Yenilik" qzetinin redaksiyasinda msul katib ilmidir. 1970-ci ild Baki hrin köçmü, burada "Ulduz", "Azrbaycan tbiti" jurnallarinda, "Azrbaycan gnclri", "dbiyyat v incsnt" qzeti redaksiylarinda çalimi, Yaziçi nriyyatinda böyük redaktor olmudur. Bdii yaradicilia 1960 -ci ild "Azrbaycan müllimi" qzetind çixan ilk eiril balami, keçmi SSR xalqlari dbiyyatindan trcümlr etmidir. Özbk airi Zülfiyynin "Torpaa scd", qazax airi Qdir Mirzaliyevin "Bu bada bülbüllr ötr" eirlr

air

air Aslanov Mmmd Muxtar oglu 1939-cu il dekabrin 24-d Azrbaycanin Klbcr rayonunun Laçin kndind ziyali ailsind anadan olmudur. Atasinin klassik dbiyyata drindn bld olmasi onda eir-snt tüknmz hvs oyatmidir. Klbcrd orta mktbi bitirdikdn sonra APnin Filologiya fakültsind thsil almi, mk faliyytin Klbcr ra-

mcmulrini rikli trcüm etmidir. Bir sira beynlxalq v respublika mükafatlari laureatidir. 2000-ci ild "öhrt" ordeni il tltif edilmidir. Mmmd Aslan eirdn-eir inkiaf edn, müasir hyatimizi, adamlarimizin zngin mnvi almini daha dolun k etdirmyi bacaran airdir. Mmmd Aslanin eirlrinin mayasi vtn mhbbtidir. airin "Dlidada qalan var", "Çiçk dnizi", "Dr v zirv", "Klbcr", "Torpaq" v s. eirlri buna misaldir. Mmmd Aslan eirlrind ifahi xalq yaradiciliina arxalanmi, elin bu tüknmz srvtindn bol-bol faydalanmidir. airin ilk mqallr kitabi "Bizdn sonra n

340

qaldi" 1979-cu ild çapdan çixmidir. Hmi axtarida olan, elimizin dadli-duzlu ifadlrini, müdrik atalar sözlrini eirlrind ildn Mmmd Aslanin bu kitabinda onun 15 illik publisist yazilari, oçerk v mqallri toplanmidir. Smd Vurgun, B.Vahabzad, Aiq mir, Aiq Ömr, Misgin Abdal haqqinda yazdii mqallri n qdr tbii v smimidirs, müasirlri olan hkim, müllim, valideynlr, Böyük Vtn müharibsinin itirakçilari haqqindaki yazilarda da

eyni odlu stirlr, qayikelik v smimiyyt vardir. "rzurumun gdiyin varanda" kitabi airin Türkiy sfrindn aldii tssüratin mhsuludur. Kitabda airin türk v Azrbaycan dbiyyati haqqinda müqayisli qeyd v mülahizlri sas yer tutur. Özünün dediyi kimi, "mnim yazdiqlarim istr tmasda olduum mövzular baximindan, istrs d dil chtdn bir folklorçu gündliyidir. Kitabin ruhuna hopan duyulardan biri d airin Türkiyni gzrkn hmidbiyyat

v hr yerd öz Azrbaycanini anmasi v doma torpaq trinin hsrtini çkmsidir. Xalq dilinin mna v znginliyi, bdii tsvir v ifad vasitlri Mmmd Aslanin publisistikasinin canidir. Bu chti xüsusi qiymtlndirn B.Vahabzad onun "Ssim ss ver" kitabi haqqinda bel yazmidir: "Qoy ana dilimizin dadini, duzunu, krini duymaq istynlr bu kitabi oxusun, sslrin düzülüün, sözlrin nmsin valeh olsunlar".

Bizdn sonra n qalir: (oçerklr, puplisistika).B.: Gnclik, 1979.-180 s. Durnalar llk salir: (Hekaylr).- B.: Gnclik, 1982.-167 s.

Dvlr niy gövyir: (uaq eirlri).- B.: Gnclik, 1980.- 81 s. rzurumun gdiyin varanda: (xatirlr).- B.: iq, 1985.- 250 s. Saxla izimi dünya.- B.: iq, 1989.- 200 s. smayilqizi, X. Görü yeri. Bnöv qoxulu stirlr müllifi: [Mmnternetd www.irfan.sayt.ws/seir.h tm www.kitab.az. 341

Nur içind nur (eirlr).Ankara, 1997.-128 s. Allahin rsulu.- B., 2001. - 327 s. Bir sultan yaardi Sultantpd.- stanbul, 2003. - 123 s. . md Aslan haqqinda] //Yeni Azrbaycan.- 2003. -may.- S.8. www.sd.com.az Saqib Mehrliyeva

Haciyeva, M. Müdriklik çemsi.- B.: Azrnr, 1984.- S. 102-107 www.ahiska.iatp.az. www.azadliq.az. www.az.wikipedia.org.

Dekabr

75 illiyi

Famil Mehdi 1934- 2003 air

25

Adam Pedaqoji mktbind thsil almidir. 1953-1958-ci illrd ADU-nun Filologiya fakültsinin jurnalistika öbsind thsilini davam etdirmidir. Famil Mehdi bdii yaradicilia 1951-ci ild Adam rayon qzetind çixan ilk eiri il balami, dövri mtbuatda vaxtairi çixi etmidir. Famil Mehdi 1959-cu ildn Azrbaycan Yaziçilar Birliyinin üzvüdür. O, 1974-cü ild "Azrbaycan bdii publisistikasinin sntkarliq problemlri" mövzusunda doktorluq dbiyyat Qaraba facisi (publisistika).-B.: Gnclik, 1995 . -320 s.

Azrbaycanin görkmli airi, tnqidçi, publisist Famil Aalar olu Mehdiyev 1934-cü il dekabrin 25-d Adam rayonunun Sarihacili kndind anadan olmudur. hmdavar knd yeddiillik mktbini bitirdikdn sonra

dissertasiyasi müdafi etmi, 1977-ci ildn professor adina layiq görülmüdür. Onun srlri müxtlif xarici ölk xalqlarinin dillrin trcüm olunmudur. Görkmli alim eyni zamanda pedaqoji, elmi v ictimai faliyytl mul olmudur. Ali mktb tlblri üçün yazilmi "Jurnalistika msllri" drsliyinin mülliflrindn biridir. Famil Mehdi 2003-cü il sentyabrin 28-d Bakida vfat etmidir.

Seçilmi srlri.- B.: Azrnr, 1989.- 223 s. 50-dn sonra.- B.: Yaziçi, 1993.-132 s.

Haciyev, T. Famil yadima düüb...//dbiyyat qzeti.-2007.-16 fevral.-S.3. Hicran Birova

342

Dekabr

90 illiyi

26

min Dilbazi 1919

Rqqas

Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, Xalq artisti, rqqas min Paa qizi Dilbazi 1919-cu il dekabrin 26-da Qazax rayonunun Musagöy kndind anadan olmudur. min Dilbazi milli rqslrimizin kamil bilicisi v gözl ifaçisi kimi incsnt tariximizd özünmxsus yer tutur. Onun rqs dünyasi çoxsrlik mdniyytimizd yeni bir mrhl, yeni bir mktbdir. min Dilbazi 1935-ci ildn rqqaslik faliyytin balamidir. 1936-1969-

cu illrd M. Maqomayev adina Azrbaycan Dövlt Filarmoniyasi Mahni v Rqs Ansamblinin solisti, 1939-cu ildn rqs qrupunun rhbri olmudur. Dilbazinin oynadigi "nnabi", "Trkm", "Vagzali-Mirzyi", "Turaci", "Naz elm" rqslri xüsusil mhurdur. Gözllik v inclik mücssmsi olan hr rqsi ona öhrt qazandirmidir. Rqqasnin repertuarinda rus, ukrayna, özbk, rb v digr ölklrin rqslri geni yer tutmudur. Müasir rqqas eyni zamanda bir çox rqslrin, Ü.Hacibyovun "Leyli v Mcnun" operasi, "Arin mal alan" v "O olmasin, bu olsun" musiqili komediyalarinda

v s. srlrd rqslrin quruluunu vermidir. O, 1949-cu ildn Baki Xoreoqrafiya Mktbind pedaqoji faliyyt göstrir. .Dilbazi 1959-cu ildn Azrbaycan Tibb nstitutunun "Çinar" rqs ansamblinin rhbri olmudur. Ansamblin ilk çixii 1959-cu ild Moskvada keçirilmi Azrbaycan ncsnti Ongünlüyünd olmudur v ona böyük öhrt gtirmidir. 1967-1968-ci illrd is Azrbaycan Dövlt Filarmoniyasinda "Sevinc" qizlar ansamblini yaratmidir. Ömrünü Azrbaycan incsntinin tbliin hsr edn rqqas bir sira xarici ölklrd çixi etmidir. 1957-ci ild Moskvada keçiriln tlb v gnclrin VI Ümum-

343

dünya Festivalinda "Qizil medala" layiq görülmüdür. min Dilbazi qonu imali Qafqazin incsnt ustalarinin da diqqtini clb etmidir. O, imali Osetiyanin mhur "Alan" rqs ansamblinda bir çox rqslrin quruluunu vermidir.

Tüknmz enerji, hvs, sntin vurunluq onu gümrah saxlamidir. Daim axtaridadir. min Dilbazi ömrünün yarim srdn çoxunu Azrbaycan xalq rqslrinin toplanmasi, öyrnilmsi v tblii iin hsr edrk zngin nzri dbiyyat

irs qoymudur. Onun hr bir rqs üzrindki ii bir elmdir, estetik v flsfi fikirlr toplusudur. .Dilbazi "rf niani" v "stiqlal" ordeni v medallarla tltif edilmidir.

Rqs ahzadsi /trt. ed. Frid Lman.- B.: "Ozan", 1999.-227 s. Gncli, S. min Dilbazi //Qadin, gözllik v ülviy"Hr ksin haqqi düzgün verilmlidir": Sntkar hmi istyir ki, onu unutmasinlar": [Xalq artisti .Dilbazi il müsa-

yt.- B.: Azrbaycan, 2001. - S. 255-256. Umudlu, . Dilbazilr: tarixi-biblioqrafik aradirma.-B.: bilovhib] //Kaspi.-2005.-8-10 oktyabr.-S.22. Qocayeva, A. Oxuyan llr /min Dilbazi-85/ //Respublika-2004.-29 dekabr.-S. 4. Rus dilind

Zeynalov v oullari, 2007.-391 s.

Sttrova, M. Yeralti turacin rqsi: [Rqqas . Dilbazi haqqinda] //Xzr.-2007.-17 mart.-S. 14.

, . . .- , 1959. nternet www.az-custom.net www.el.ans.az www.express.com.az www.xazar.az www.ikisahil.com www.wikipedia.org

Saqib Mehrliyeva

344

Dekabr 31

Dünya Azrbaycanlilarinin Hmryliyi günü 1991

XX srin 80-ci illrinin axirlarinda dünyada ba vern qlobal dyiikliklrl laqdar bir çox xalqlarin, o cümldn Azrbaycan xalqinin özünüdrki, hmrylik hissi güclndi. ctimai hyatin demokratiklmsi istiqamtind genilnn xalq hrkati zminind ilk olaraq Naxçivan Muxtar Respublikasinda 1989-cu ilin noyabrinda imali v Cnubi Azrbaycan arasinda çkilmi srhd çprlrin qari xalqin etirazi balandi. Bellikl, "Srhd hrkati" adi il balanan bu siyasi aksiya

1989-cu il dekabrin 31-d azrbaycanlilarin hmrylik hrkatina çevrildi. 1990-ci il noyabrin 3-5d Türkiyd keçiriln Birinci Milltlrarasi Azrbaycan Türk Drnklri Qurultayi is Naxçivan Muxtar Respublikasinda balami hrkatin davami kimi milli birlik v hmrylik rolunda atilan mühüm addim oldu. Qurultayin qbul etdiyi qrarda 31 dekabr gününün hr il Hmrylik Günü kimi qeyd edilmsi irli sürüldü. Bütün bunlari nzr alaraq ümummilli liderimiz Heydr liyevin baçiliq etdiyi Naxçivan Muxtar Respublikasinin Ali Mclisinin 1991-ci il 16 dekabr tarixli iclasinda 31 dekabrin Dünya Azrbaycanlilarinin Hmrylik

Günü elan edilmsi qrara alindi. Bu qrar dünya azrbaycanlilari arasinda hmrylik hissini daha da güclndirdi. Hazirda YUNESKO-nun mlumatina gör, dünyada 40 milyondan çox azrbaycanli yaayir. Onlardan 29 milyonu Cnubi Azrbaycanin, 3 milyonu Türkiynin, 2 milyondan çoxu Rusiyanin, 1.5 milyonu AB-in, 500 mini Ukraynanin, 300 mini Almaniyanin, 180 mini Fransanin, 175 mini Kanadanin, 350 mini Hindistan v Pakistanin, 700 mini raqin, 430 mini fqanistanin payina düür. XX srin vvllrindn tkkül tapan v faliyytini son dövrlrd xeyli güclndirn Azrbaycan diasporu yeni bir inkiaf mrhlsinddir.

345

Azrbaycan diasporunun dünyanin müxtlif ölklrind formalaan özklri, birliklri Azrbaycan dövltinin, Azrbaycan mdniyytinin, Azrbaycan hqiqtlrinin taninmasi v tblii iind radio v televiziyanin, dövri mtbuatin imkanlarindan geni istifad edir. Hazirda dünyanin bir çox ölklrind Azrbaycan dilind müxtlif qzet v jurnallar nr olunur, xüsusi radio v televiziya verililri hazirlanir. Dünyanin 30-dan çox ölksind azrbaycanlilarin 100-dn artiq ictimai, milli v mdni cmiyyt v tkilatlari faliyyt göstrir. Müstqillik qazandiqdan sonra ld olunan nailiyytlr saysind bütün dünya azrbaycanlilarinin milli hüquqlarinin, liyev, Z. Dünya diasporlari: Nzriyy v tcrüb. ­ B.: Qismt, 2005. ­ Cfrli, Y. Bir çairiin tarixi: Ulu öndr Heydr liyev dünya azrbaycanlilarinin birliyi ideyasinin banisidir //Azrbaycan.-2006.­16 dekabr. ­ S. 3.

beynlxalq haqlarinin hyata keçirilmsin geni imkanlar açilmidir. Ümummilli liderimiz Heydr liyevin srncamina müvafiq olaraq 2001-ci il noyabrin 10-da Baki hrind Dünya Azrbaycanlilarinin Birinci Qurultayi keçirildi. Qurultayda 36 ölkdn glmi 1105 nümaynd, 906 qonaq itirak edirdi. Qurultayda Azrbaycan Respublikasi Prezidentinin söyldiyi proqram sciyyli nitqinin aparici xttini bel bir tezis tkil edirdi: "Biz azrbaycançiliin dövlt rmzlrini yaadan müstqil dövltimiz trafinda daha six birlmli, onun trqqisi üçün limizdn glni sirgmmliyik". Qurultay dünyanin müxtlif qütblrin splnmi soydalarimizin bir dbiyyat 349 s.

araya gtirilmsi vzifsinin hyata keçirilmsi istiqamtind atilmi ilk ciddi addim idi. Qurultay Azrbaycanin Avroatlantika mkanina inteqrasiyasina kömk edck diasporumuzun inkiafinda hlledici hmiyyt malik qrarlar qbul etdi. Türk dünyasinin böyük lideri Heydr liyev minillik tariximizd dünya azrbaycanlilarini ilk df bir araya gtirn dövlt xadimi oldu. Azrbaycan dövlti Dünya Azrbaycanlilarinin I Qurultayinin tarixi qrarlarinin mli surtd hyata keçirilmsi üçün bir sira ilr gördü. O cümldn, 2002-ci il iyulun 5-d Xarici Ölklrd Yaayan Azrbaycanlilarla i üzr Dövlt Komitsi yaradildi.

Cfrov, N. Azrbaycan dünyaya bütövlrk qovuur: (Dünya Azrbaycanlilarinin Hmryliyi Günü münasibti il) //Xalq qzeti.-2006.-31 dekabr. ­ S. 3. 346

Hbibolu, V. Azrbaycan diasporu yeni mrhld //Xalq qzeti. ­ 2006. ­ 31 dekabr. ­ S.4. Samir Eminova

lavlr

Göy-gölün yaranmasinin (Kiçik Qafqazda da gölü) (1139) 870 illiyi Qori Müllimlr Seminariyasinin nzdind Azrbaycan bölmsinin yaradilmasinin (1879) 130 illiyi Azrbaycanin n qdim rsdxanasi - Maraa (1259) rsdxanasinin ina edilmsinin 750 illiyi talyan airi Aligyeri Dantenin (1269-1321) anadan olmasinin 740 illiyi rb alimi v biblioqrafi bn l-Fuvati Kmalddin bu-Fzl bdürrzzaq ibn hmd ibn Mhmmdin (1244-1326) anadan olmasinin 765 illiyi Azrbaycan airi v mütfkkiri madddin Nsiminin (Syid li) (1369-1417) anadan lmasinin 640 illiyi Azrbaycan airi Füzuli Mhmmd Süleyman olunun (1494-1556) anadan olmasinin 515 illiyi Fransiz yaziçisi Rabl Fransuanin (1494-09.04.1553) anadan lmasinin 515 illiyi rvan qalasinin (orta srlrd qala hr) ina edilmsinin (1509-1510) 500 illiyi "eyx Sfi" xalçasinin (Tbriz xalçaçiliq mktbin mnsub Azrbaycan xalisi) (1539) 470 illiyi Azrbaycan airi Zair Qasim by (Qasim by liby olu Cavanir) (1784-1857) anadan lmasinin 225 illiyi Azrbaycan airi Vidadi Mlla Vlinin (1709-1809) anadan lmasinin 300 illiyi

347

Alman airi iller ohann Kristof Fridrixin (1759-1805) anadan olmasinin 250 illiyi Azrbaycan airi Mirz fi Vazehin (1794-1852) anadan olmasinin 215 illiyi air v nqqa Krblayi Zeynalabdinin (1839-1904) anadan lmasinin 170 illiyi mkdar incsnt xadimi, münni Qacar Xuridin (1849-1963) anadan lmasinin 160 illiyi Xalq qhrmani Qaçaq Nbinin (Nbi Ali olu) (1854-12.03.1896) anadan lmasinin 155 illiyi Görkmli Molla Nsrddinçi air Abbaszad Bayramli Abbas olunun (1869-1926) anadan olmasinin 140 illiyi Tnqidçi publisist Aayv hmd by Mirz Hsn olunun (Aaolu) (1869-1939) anadan lmasinin 140 illiyi Dövlt xadimi, hrbiçi Cahangirzad brahim by Cahangir olunun (187419.05.1948) anadan olmasinin 135 illiyi Azrbaycan airi Hadi Mhmmdin (Aamhmmd Haci bdülslim olu) (187904.1920) anadan lmasinin 130 illiyi air, nasir v tatr xadimi azimzad Smd Haci hmd olunun (Smd Mnsur) (1879) anadan lmasinin 130 illiyi ctimai xadim eyx Mhmmd Haci bdülhmid olunun (eyx Mhmmd Xiyabani) (1879-1920) anadan olmasinin 130 illiyi Publisist, ictimai xadim ahbazi Tainin (Tai ahbazi Simurq) (1889-1937) anadan lmasinin 120 illiyi Maarif xadimi Qiyasbyli Mdin Mehdiaa qizi (Mdin xanim Qiyasbyli) (18891938) anadan olmasinin 120 illiyi Azrbaycan yaziçisi fndiyv Qafur Sbi olunun (Qantmir) (1899-1944) anadan lmasinin 120 illiyi Nasir lkbrzad bülhsn libala olunun (1904-1986) anadan olmasinin 105 illiyi 348

Yaziçi lizad Mhrrm Frc olunun (1909-17.11.1942) anadan lmasinin 100 illiyi air Axundv Mzahir Hmz olunun (Mzahir Daqin) (1909-31.11.1979) anadan lmasinin 100 illiyi Azrbaycanin mdar incsnt xadimi, yaziçi Musayv Qilman sabala olunun (Qilman lin) (04.1914) anadan lmasinin 95 illiyi Cavadova Nabat Paa qizinin (Aiq Nabat) anadan olmasinin (1914-1973) 95 illiyi Gnc Milli Müllimlr Seminariyasinin açilmasinin (1919) 90 illiyi Azrbaycan Milli Mclisinin Sdri .Topçubaov Eyfel qüllsindn Gnc radiostansiyasina ilk teleqram (noyabr-1919) göndrmidir dbiyyatünas, trcümçi, professor Beqdeli Qulamhüseyn Ftulla xan olunun (1919-1998) anadan olmasinin 90 illiyi SSR Dövlt mükafati laureati, air, dramaturq Muxtarov Hüseyn Muxtar olunun (1919-1980) anadan olmasinin 90 illiyi Azrbaycan Dövlt Nriyyatinin yaranmasinin (1924) 85 illiyi air, dbiyyatünas sgrov amil Slim olunun (1929) anadan olmasinin 80 illiyi Mingçevir SES-in i salinmasinin (1954) 55 illiyi Azrbaycanin mkdar mdniyyt içisi, air-aiq fndiyv amandar Hmid olunun (1929-28.10.2000) anadan lmasinin 80 illiyi Qizilaac Dövlt Tbit qoruunun yaradilmasinin (1929) 80 illiyi Azrbaycan Bstkarlar ttifaqinin yaradilmasinin (1934) 75 illiyi Nizami Gncvi adina Azrbaycan dbiyyati Muzeyinin yaradilmasinin (1939) 70 ili Neft Dalarinin salinmasinin (1949) 60 illiyi 349

Radioda maqnit lent yazisi ttbiq (oktyabr 1949) olunmudur Bynlxalq Sülh müafatlarinin tsis edilmsinin (1949) 60 illiyi "Azrbaycanfilm"d yaradilmi multiplikasiya sexind birhissli rngli "Cirtdan" cizgi filmi çkilmsinin (1969) 40 illiyi Muam Teatrinin yaradilmasinin (1989) 20 illiyi Qurban bayrami Ramazan bayrami

350

2009

Qurban Bayrami

slam dininin n vacib ayinlri sirasinda Qurban bayrami adlanan dini mrasim müslmanlar arasinda geni yayilan ayinlrdndir. O, Quranin müyyn etdiyi dini tlbdir, müslmanlarin riayt etdiyi ümumi mrasimdir. Üç smavi dinin yhudilik, xristianliq v slamin hr üçünd müxtlif formada qurbanliq mövcuddur. Lakin slamda bu ayin xüsusi mahiyyt v hmiyyt ksb edir. Onun sasinda Allaha sonsuz sevgi, Onun qüdrtin drin inam v iman iii durur.

nsanlari halallia, paklia sslyn Qurban bayraminin çox maraqli tarixi v rtlri var. slind qurban ayini slamdan çox-çox vvllr, müxtlif ölklrd müxtlif cür icra olunurdu. Msln, qdim dövrlrd qurban verilnlrin ksriyyti hrbi sirlr olmudur. Çünki müharibd l keçiriln sirlri saxlamaq lverili deyildi, onlar izafi mhsul yaratmir, xüsusi göztçi tlb edir v baqa lav qayilar doururdular. Buna gör d onlarin qurban verilmsi n lverili v müqdds mliyyat sayilirdi. Cmiyytin ictimai-iqtisadi inkiafinin müyyn pillsind, insan myinin mhsuldarlii artib izafi mhsul yaratmaa baladiqda, yni cmiyyt siniflr bölündüyü zaman 351

hrbi sirlri qurban verib öldürmk vzin, onlari qula çevirib iltmy baladilar. Bu dövrdn etibarn allahlara veriln qurbanlar sasn heyvanlardan ibart oldu. Ev heyvanlari v qulari qurban vermk adt halini aldi. Atprstlr is insani odda yandirirdilar. Onlar bu yolla guya Allaha yaxin olduqlarini göstrirdilr. Qdim Çind d insanlari tanrilara qurban vermk adti var idi. Bu ölklrd tbii flaktlrdn, daqinlardan hifz olunmaq üçün uaqlari çaya atirdilar. slam dini rb tayfalarinin hmi icra etdiklri qurban vermk adtin müqddslik mahiyyti verrk, onu Qurban bayrami adlandirib müslmanliin sas tlblrindn birin çevirdi.

Onun bu adt etdiyi yegan lav ondan ibart olmudur ki, bu mrasimi istniln vaxt keçirmyin vzin hr il hicri tarixi üzr Zilhicc ayinin 10-da keçirmyi qanunildirmidir. slam dinind Qurban bayrami böyük bayram (eyd l-kbir) adlanir. Bayram günü mscidlrd xüsusi bayram namazi qilinir, dv, mal-qara, davar qurban ksilir, vfat etmi ziz adamlarin xatirsini yad etmk lamti olaraq evlrd v qbiristanliqlarda dua oxunur, ehsan verilir. Qurban bayrami haqqinda Qurani-Krimd deyilir ki, "Allah Beytülhram olan Kbni haram ayi (zilhiccni), Kby gtiriln boyunlari basiz v bali (boyunlarina nian taxilmi v taxilmami) qurbanlari insanlarin (dini v dünyvi ilrinin) düzlib sahmana dümsi üçün bir yol müyyn etdi". rit gör, qurbanliq heyvanin qüsuru olmamali v onu ksn biçaa xüsusi qurban duasi oxunmalidir. Nsil artiminda dii heyvanlarin müstsna rolu olduuna gör qurbanliq heyvanin erkk olmasi

daha üstün tutulur. Qurbanliq qoçun yaina glinc, bu, n azi alti ayliq heyvan olmalidir. Lakin dana, yaxud dvnin bir yai tamam olsa, daha yaxidir. Bir qurbanliq heyvan yeddi dindarin adindan ksil bilr, lakin frdi qurban daha savabli sayilir. Qurban bayrami müslman ruhanilri trfindn brahim peymbrin () öz olu smayili Allahin rfin qurban ksmk niyytini bildirn hadis il laqlndirilir. Allah öz sevimlisi brahim peymbrin () sadiqliyini sinamaq üçün ondan yegan olu smayili qurban ksmyi tlb edir v brahim peymbr () gözünü qirpmadan olunu yer yixib baini ksrkn, Allahin göndrdiyi mlk Cbrayil () göydn enib onun lini saxlayib, Allahin brahimdn () razi qaldiini bildirib v olu smayilin vzin Tanrinin göndrdiyi qoyunu ksmyi tklif edir. Buna gör d Qurbanliq bayraminda ksiln qurbana "smayil qurbani" da deyirlr. Çox sevdiyi balasini Allah yolunda qurban vermy hazir olmasi 352

Peymbrin () Allah qarisinda imaninin, smimiliyinin v mütiliyinin bariz sübutudur. Odur ki, din tarixind drin iz salmi bu hadis Allaha inamin, drin etiqadin nümunsidir. Bu onu göstrir ki, insanlar Allahi sonsuz imanla sevmli v öz sevgilrind bu cür smimi olmalidirlar. Çtin anlarda Allahi yada salib, yaxi zamanlarda Onu unutmaq mömin yaraan hrkt deyil! Bu andan etibarn dindarlar hr il ev heyvanlarindan birini Allahin rfin ksib, Ona öz itatkarliqlarini bildirirlr. Ömründ bir df vacib Mkk v ya Hcc ziyartin getmsi v orada qurban ksmsi d dindarin mühüm borcu hesab olunur. Bu hadisnin baqa bir flsfi-xlaqi mnasi ondan ibartdir ki, slam dinind insanin Allah yolunda qurban ksilmsi qbul olunmur. Çünki insan Allahin yaratdii n rfli v n üstün mxluqdur. Allah özünün yaratdiini öz yolunda qurban ksilmsini qbul etmir. Bu bayramin sas mahiyyti Allah yolunda

ksilmi heyvanin tini Allahin imkansiz bndlri il bölümk, onlari sevindirmk v sevincin rik olmaqdir. Bellikl, bu bayramin v ayinin d sasinda, orucluqda olduu kimi, xeyirxahliq, pakliq, Allaha inam v sevgi durur. Bzn bir neç adam bir heyvan alib onu öz aralarinda bölümkl, yaxud gedib bazardan t alib gtirmkl öz qurbanini ksmi hesab edirlr. Lakin slam dinin gör bunlar qurbanliq hesab olunmur. lbtt, bir neç nfr yiiib bir danani qurban ks bilrlr, bu rtl ki, hr bir xs dümü t payini n azi üç hissy bölmk mümkün olsun. Bu hisslrdn biri onlarin öz ailsin srf olunmali, qalan hisslr is fqirfüqraya paylanmalidir. liyv, . Qurbn byrmi münsibtil Azrbaycan Pespublikasinin Prezidenti lham liyevin zrbycn lqin tbriki //lq qzti.- 2006.- 28 dkbr.- S. 1. Hcc ziyrti v Qurbn byrmi /Düny dinlri: nsiklpdik mlumt ki-

Qurbanliin n gözl xüsusiyytlrindn biri odur ki, burada din, mzhb ayri-seçkiliyin yol verilmir. Bu bayramda istniln dindn olan yetimin, kimssizin v yoxsulun haqqi var ki, varlinin imkanlarindan bhrlnsin, adi günlrd yey bilmdiyi qurbanliq tindn dadsin. Qurbanliq o demkdir ki, insanlar Allahin xouna glck bir mli icra edirlr. Qurbanliin rtlrindn biri d odur ki, qurban ksmk yalniz buna imkani olan varli adamlarin boynunda haqdir. mkani olmayan adama is qurban ksmk vacib deyil. Qurban ksmk üçün borc pula heyvan almaq slamda tqdir olunmur, çünki bu bayramin sas mahiyyti znginlrl imkansizlarin birliyi, qardaliidir. Bu dbiyyat tbi.-B.: zrbycn Milli nsiklpdiysi, 2003.S.441-443. Krimv, Q. rit v nun ssil mhiyyti.B.: zrnr, 1987.- S.73. Qcyv, . Byrmlr v trii günlr.-B.:ltun, 2006.-152 s. 353

bayramda hami sevinmlidir: varlilar - Allaha xo gedn mli icra etdiklri v kasiblari sevindirdiklrin gör, kasiblar is-dünya nemtindn ld etdiklrin v baqalarindan gördüklri mrhmt v qayiya gör. slam dünyasinin n müqdds bayramlarindan sayilan Qurban bayrami bütün müslman ölklrind tmtraqla qeyd olunur. Azrbaycan müstqillik ld etdikdn sonra Milli Mclisin qbul etdiyi 1992-ci il 27 oktyabr tarixli "Azrbaycan Respublikasinin bayramlari haqqinda" Qanununa sasn Qurban bayrami ölkmizd d dövlt sviyysind bayram edilir.

Syidzd, Q.M. Qurbn ksilmsi /Q.M. Syidzd. slmi söhbtlr: II hiss.- B.: Gnclik, 2002.S.157.

Sadt Mütllimova

2009

Ramazan Bayrami

slam dininin müqdds bayramlari arasinda Ramazan bayrami v ya orucluq mühüm yer tutur. Bu bayramin tarixi müslman tqvimi il hicrinin 2-ci ilindn (miladi 623-cü il) balanir. Oruc sasn Ramazan ayinda tutulduu üçün ona "Ramazan orucu" da deyirlr. Bildiyimiz kimi, qmri aylar gün tqvimindki aylara nzrn on gün vvl glir. Ramazan orucuna hr il on gün tez balandiina gör Ramazan ayi txminn 33 il rzind sirayla ilin bütün fsillrini dolair, bellikl oruc tutacaimiz

vaxtlar da dyiir. Dünyanin hr yerind müslmanlarin olduunu nzr alsaq, müslmanlarin frqli mövsümlrd oruc tutmasi, hr mövsümün çtinliklrin alimasi v yoxsullarin müxtlif fsillrd çkdiklri sixintilari drk etmsi il laqlndirilir. Hicri tqvimi il ilin aylari arasinda Ramazan ayi n fqtli v müqdds bir ay, sbr, mrhmt v bailanma ayidir. On bir ayin sultani olan Ramazanda müqdds kitabimiz "Qurani-Krim" nazil olmudur. Quranin nazil olduu gec "qdir" v ya "hya" gecsi adlanir. slamünaslarin fikrinc, bu gec Ramazan ayinin son 10 gecsindn biridir. Allah-Tala müqdds Quranda Bqr sursinin 183-cü aysind bel bu354

yurur: "Ey iman gtirnlr! Oruc tutmaq sizdn vvlki ümmtlr vacib buyurulduu kimi, siz d vacib buyuruldu ki, blk bunun vasitsil pis mllrdn çkinsiniz!" Oruc tutmaq Adm peymbrin zamanindan bri briyyt üçün vacib sayilmidir. Mühüm olan ibadtlrin içrisind birinci namaz, ikinci is oruc tutmaq mr olunmudur. Orucun insan orqanizmi üçün faydalarindan peymbrlrimiz, imamlarimiz, alimlrimiz, hkim v tbiblrimiz zaman-zaman geni kild açiqlamalar vermilr. Bu bard yalniz islam alimlri deyil, Qrbin v Avropanin bir çox elm sahiblri maraqli aradirmalar ortaya çixarmilar. Tibb alimlrinin nöq-

teyi-nzrinc hr bir insan hddi-bülu vaxtindan gr oruc tutmu olarsa, o xs glckd fiziki xstliklrdn, msln, md-bairsaq, qan tzyiqi, kr, artiq piylrin v duzun bdnd yiilmasindan xilas olmu olar. Ümumiyytl, orucluun orqanizm verdiyi faydalardan çox danimaq olar, amma bu ayin sas hmiyyti mnviyyata bx olunan dyrlrdir. Hr bir xs mdsini ziyanli qidalardan qoruya bilr, lakin mnviyyati qorumaq çox çtin bir idir. Oruc tutan hr bir salam insan sübh açilandan axam olana qdr mdsini yemk v içmkdn, bdninin digr üzvlrini: gözünü, qulaini, lini, ayaini, xüsusil dilini günah v haramdan qorumalidir. Ramazan insanda dözüm,

irad v tmkin trbiy edir. Müqdds ramazan ayinda hr bir oruc tutan mömin xlaq v mnviyyatini çtinlik v günah mikrobundan tmizlmi olur. Maddi imkani yaxi olan v daim istdiyi qidani yemy qüdrti olan xs yoxsulun v acin n çkdiyini yalniz bu ayda dyrinc drk etmy qadirdir. Uaqlar, xstlr, hamil qadinlar, döyüçülr, sirlikd olanlar v sfr çixanlar orucluqdan azad olunurlar. Bel rvayt olunur ki, Ramazan ayinin ilk günlrinin birind Rsulullah (s..s.) bel buyurmudur: "Budur, brkt ayi Ramazan gldi. Artiq siz Allahin rhmti il hat olunmusunuz. O ay yer üzün bol-bol rhmt enr. Günahlar bailanar. Dualar qbul olunar. Allah sizin yaxiliq v ibadtlrd yarimainiza dbiyyat

baxaraq mlklrin qari sizinl fxr edr. El is qulluunuzla özünüzü Allaha sevdirin." Ramazanda hami eyni vaxtda oruc tutur, birlikd namaz qilir v bununla insanlarin Xaliq qarisinda brabrliyi bir daha tsdiqlnir. Orucluun baa çatdii gün bayram edilir. Hmin gün bütün müslmanlar bir-birlrini tbrik edir, vfat ednlrin qbirlrini ziyart edir, ruhlarina dualar oxuyurlar. Bayram günü hr ks öz himaysind olanlar üçün tqribn 3 kiloqram buda, un, yaxud xurma miqdarinda kasiblar üçün fitr zkati vermlidirlr. Orucluq bayrami ölkmizd Milli Mclisin qbul etdiyi 1992-ci il 27 oktyabr tarixli "Azrbaycan Respublikasinin bayramlari haqqinda" Qanuna sasn dövlt sviyysind qeyd olunur.

Mhmmd, C. Ramazan orucu: Fziltlri, qaydalari, hökmlri /trc. Rasim Abdullayev.- B.: liyev, . Ramazan bayrami münasibti il Azrbaycan Respublika-

"bilov, Zeynalov v oullari", 2003.- 24 s. Sbr v tvkkül ayi Ramazan /elmi red. Mübariz sinin Prezidenti lham liyevin Azrbaycan xalqina tbriki //Azrbay355

Camalov; trc. lkin Abdulla.- B.: "Xzr nriyyati" MMC, 2007.- 65 s. can.- 2006.- 22 oktyabr.S.1.

AB Prezidenti Corc Bu dünya müslmanlarini Ramazan ayinin balanmasi münasibti il tbrik etmidir //Azrbaycan.2005.- 6 oktyabr.- S. 3. Azrbaycan Prezidenti adindan qaçqin v mcburi köçkün uaqlar üçün iftar süfrsi açilmidir //Azrbaycan.- 2003.- 23 noyabr.- S.3. Dinindn, dilindn v milliyytindn asili olmayaraq, Azrbaycanda bütün milltlr, xalqlar de-

mokratiya v dözümlülük raitind rahat, srbst yaayir v yaayacaqlar: Müqdds Ramazan bayrami münasibtil eyxülislamin tbriki //Azrbaycan.-2004.-14 noyabr.S. 3. Mehdiyev, A. Ramazanon bir ayin sultani /A.Mehdiyev //Azrbaycan.- 2004.- 15 oktyabr.S. 7. Mmmdliyev, V. Allah orucunuzu qbul etsin, salam olasiniz, niyyRus dilind

tiniz çatasiniz //Azrbaycan.2005.11 oktyabr.- S. 8. Mustafaolu, M. Orucun bx etdiyi rf nail olmaa çaliaq /Mhmmd Mustafaolu //Azrbaycan.- 2006.- 28 sentyabr.- S. 5. eyxülislam Müqdds Ramazan ayi münasibti il iftar süfrsi açmidir //Azrbaycan.- 2005.- 27 oktyabr.- S. 1.

, . . / .- .: « », 2006.- 191 . , . . , /.. , .. -

, .. m..: , 1991.- 63 . : .- , 2002.- 175 . , . / nternetd

.-: «», 2004.- 388 . .- .: . «»: «», 1990.- 63 .

www.capital.trend.az www.delta-telecom.net

www.islamiyet.gen.tr

www.yeniazerbaijan.com Adil Abdullayeva

356

870 illiyi

Göy-Göl 1139

2009

Göy-göl Azrbaycanin n gözl göllrindn biridir. 1139-cu ild Gncd ba vermi zlzl nticsind Kpz dai uçaraq Asu çayinin qarisini ksib. Nticd füsunkar gözlliyi, xüsusil d suyunun ffaflii il seçiln mhur Göygöl yaranmidir. Göy-göl razisind ümumilikd 19 göl var. Bunlardan 7-si böyük göllr sirasina daxildir. Dniz sviyysindn 1556 metr yükskliyind yerlir. Uzunluu 2800 metrdir. Eni 800 metrdn 1000 metr qdrdir. Drinliyi 96 metrdir. Ona, "Göy-göl" deyirlr. Çünki aaclarin

kölgsi ayna üzün düüb rngini göyrtmidir. slind göy rng xoa gln yailliqdir, yailliqsa cavanliq lamtidir. Gölün dünyaya n vaxt gldiyini tarixçilr bilr. Onlar yazirlar ki, 1139 ­ cu ilin sentyabr ayinin 30da birdn dalarin baini duman bürümü, düzlrin üstünü qara buludlar almi, dhtli zlzl olmu, paytaxt Gnc xarabalia dönmü, Kpz uçmu, aaisindaki drnin içindn uzanib gedn da çayinin (Asunun) yolunu ksmidir. Skkiz ildn sonra (1147) orada quyruqlu ulduza bnzyn parlaq bir göl yaranmi v ilk df onu quzu otaran bir olan görüb gnclilr xbr vermidir. Bai buludlara dyn o zmtli da uçub onun üstün töküldüs, d o "ölmdi", ba-gözü dai357

dilmi Kpzin sinmi belini nhng bir l kimi qucaqladi. ndi düz 870 il yaxindir üzünü onun tyin sürtüb xumarlanir. Dniz sviyysindn 1600 metr yüksklikd olsa da, dibi 94 metrdir, suyu irindir, baliqlar xallidir, dadlidir. Hüsnü o qdr gözldir ki, görnlr heyran qalir. Moskvali alim, tibb elmlri doktoru R. Qlizerin onun "qonai olduqdan" sonra yazib ki, "Göy-gölü seyr etmk, onun havasi il nfs almaq, müalic ücün bir "vaqon" drman qbul etmkdn yaxidir". Belc, sevil-sevil siallandi ömür boyu, belc nazlana-nazlana uyudu göllr gözli. Dalarin dainda, melrin qoynunda göylr güzgü tuta-tuta yaadi Göy-göl, yan-yörsind d yeddi gözl: Maral göl, Qara göl, Ördk göl, Zli göl,

A göl, Ayna göl, amliq göl... Gölün görünm qabiliyyti 8-10 metrdir. Göygölün faunasi olduqca zngindir. Göld qorunmaqda olan forel baliqlari yaayir. O Respublikanin digr çay forellrindn

xeyli frqlnir. Öz mnyi etibaril Göy-göl foreli çay forelindn ml glmidir. Onlarin mlglm tarixi Göy-gölün yaranma tarixi il balidir. Zlzl zamani gölün razisind qalan çay forellri uzun illr rzind dbiyyat

tdricn göl forelin çevrilmi, artib çoxalmi v zmanmiz qdr glib çatmidir. Göy-göl v onun trafinin me landafti öz tbit znginliyi v füsunkarlii il dünyada mhurdur.

hmdov, F. Gncnin tarix yaddai.- Baki, 1998.-237 s.

sayev, . Gnc v gnclilr.- B.: Azrnr, 1992.- 352 s. nternetd

http://az.wikipedia.org/ Qedim Gnc Gence.Az Ganca.Net Nail Aliova

358

470 illiyi

"eyx Sfi" xalçasi 1539

2009

"eyx Sfi" xalisi dünyanin skkizinci möcüzsi sayilir. Xali Azrbaycan tarixind Sfvilr hakimiyyti dövrünün qoyduu parlaq iz, günümüzdk glib çatmi nadir inci, bütün dövrlrin kamil snt nümunsidir. 1843-cü ild rdbild olmu syyah V.R. Holms vtnin döndükdn sonra yazdii "Xzr sahillri haqqinda hekaytlr" kitabinda qeyri-adi dyr malik bu xali haqqinda heyrtini bel bildirmidir: "Sfvilrin mscid-türbsinin yerin dönmi bu xalinin oxari yer üzünd hl görünmmidir". Xalinin "eyx Sfi"

türbsinin tavaninin bdii trtibatina uyun eyni kompozisiya quruluunda v eyni naxilarda olmasi sübut edir ki, mscid-türbnin tikilmsi il xalinin toxunmasi eyni vaxta tsadüf etmi v bir nfr trfindn idar olunmudur. Mlumatlardan blli olduu kimi, xalinin toxunmasina bu ideyanin müllifi ah smayil Xtainin olu I ah Thmasib xsn rhbrlik etmidir. Onun bu xalinin yaradilmasinda mqsdi ulu babasi eyx bu shaq rdbilinin adini tarixin yaddaina bdi hkk etdirmk olmudur. eyx Sfi mqbrsi özü sufi mslkli ilrin toplandii n nüfuzlu dini mrkz, ibadtxana, mscid, böyük binalar, hamam, ba, qbiristanliq v çoxlu mqbrlr olan kiçik 359

hrcik idi. "eyx Sfi" mqbrsinin genilnmsi il ah smayilin vaxtsiz ölümündn sonra onun olu ah Thmasib özü ciddi mul olmudur. Mhur "eyx Sfi" xalisini pekar tbrizli ustalar toxusalar da, ah Thmasibin mri il karxana sahibi Maqsud Kaaninin bu ilr rhbrlik etdiyi ehtimal olunur. Xalinin toxunmasina 3 il yarim vaxt srf edilmi, xali 946-hicri, 1539cu il miladi tqvimind baa çatmidir. Xalinin yuxari hisssind ustad Hafiz irazinin "Snin astanandan baqa siinacaq yerim yoxdur. Mnim baimi bu qapidan baqa tapiracaq mkanim yoxdur" misralari yerldirilmi, stirlrin altinda is ustanin öz adi toxunmudur: "müqdds

yerin qulu Maqsud Kaaninin ii, 946". Mhur "eyx Sfi" xalisi 1888-ci ild bir il davam edn qiymt daniiqlarindan sonra rdbil türbsindn satin alinib ngiltry aparilmi, Londonda "ran xalilari" srgisind nümayi olunmudur. "Tayms" qzetind "Fövqlad xali", Mançestrdki "Quardyan" qzetind is "Drvilrin rhi olan n inc xali" adli geni mqallr nr edilmidir. 1892-ci ild is Londonda keçiriln hrracda "eyx fi" xalisina o dövr qdr heç bir xaliya tyin edilmyn n yüksk dyr 2500 funt sterlinq qiymt qoyulmudur. "Viktoriya v Albert" Muzeyi ingilis ictimaiyytin xalinin alinib xaric aparilmamasi üçün yardim göstrmlri mqsdil müracit etmidir. ngilislr bu msld muzeyl hmry olduqlarini nü-

mayi etdirrk tlb olunan vsaitin yiilmasinda fal itirak etmi, xalinin Almaniyaya aparilmasina imkan vermmilr. Bellikl, bütün ingilis xalqinin yardimi il "eyx Sfi" xalisi "Viktoriya v Albert" Muzeyinin mlakina çevrilmidir. "eyx Sfi" xalisinin mürkkb çenisi orta srlr ornament sntinin qanunauyunluqlarina drindn bld olan, pekar rssam trfindn çkilmidir. K.Erdman bu rssamin Sultan Mhmmd, A.Poup is Behzad olduunu ehtimal edirlr. "eyx Sfi" xalçasinin bdii quruluu Tbriz xalça mktbin mxsus "Lçk turunc" kompozisiyasindadir. lk baximdan xalinin sürmyi rngli yerliyini praknd kild bzyn nbati elementlr slind XII srdn balayaraq ornament sntimizd genternet

ni yayilmi dürüst ölçülr saslanan spiral sistemlr üzrind yerldirilmidir. Sfvi dövrünün xalilarinda bu mürkkb spiral sistemli xalilarin toxunmasi nn halini almidir. Bu spiral formali qurulu sistemini tkc ideal gözllik deyil, hmçinin d orta srlrin mistik-flsfi baxilarinin tcssümü adlandirmaq olar. "eyx Sfi" xalisi eyni zamanda astronomik mahiyytli sirli informasiyanin daiyicisidir. gr xalinin dörd hisssind yerldirilmi lçklrdn çixan üç tam qubpalari planetlr, yarimçiq qubpalari is hrkt, dinamikliy iar kimi qbul etsk, xalinin mrkzind olan turuncu iiq saçan günin simvolu adlandirmaq olar. Xali üzrind splnmi qirmizi v kri çiçklr is ulduzlara iardir.

www.xalqqazeti.com www.bizimasr.media-az.com

www.azerbaijan-irs.com

Nail Aliova

360

2009

750 illiyi

Maraa Rsdxanasi 1259

XIII sr mxsus olan Maraa rsdxanasinin çox qdim bir tarixi vardir. 1253-cü ild Çingiz Xanin nvsi Hülaku xan böyük bir qounla Smrqnddn keçmkl Xzr dnizin doru hrbi yürü balayir v bu razilri ial edir. O, digr alimlrl yanai Nsirddin Tusini d hbsdn azad edir. Hülaku xan Tusinin qabiliyytini, ailli fikir v mühakimlrini v rq xalqlari arasinda böyük hörmti olduunu nzr alaraq onu özünün xsi müaviri tyin edir.

Görkmli alim qazandii nüfuzdan istifad edrk çoxdan arzuladii rsdxanani yaratmaqla daha ciddi mul olmaa balayir. Tusi yarim ildn az bir müddt glck rsdxana üçün çox lverili bir yer seçir. Bu yer, Urmiya gölünün rq sahilindn 35 km aralida, dniz sviyysindn 1613 metr yüksklikd yerln balar v geni çöllrl hatlnmi qdim mdniyyt malik Maraa hrinin qrb trfind, tpliyin zirvsind idi. Burada astroiqlim çox lverili idi. Rsdxananin razi ölçülri 150m × 35m idi. Hülaku xan rsdxana yaratmaq üçün 20000 dinar pul buraxilmasina raziliq verir v nhayt, 1259-cu ild (amaxi Astrofizika rsdxanasinin tmlindn düz 700 il vvl) Maraa astronomiya rsdxanasinin (tqri361

bn 50 il faliyyt göstrmidir) sasinin qoyulmasina nail olur. Nsirddin Tusi rsdxananin hm layihsinin müllifi idi, hm d astronomiya cihazlarinin çertyojlarinin hazirlanmasinda yaxindan itirak edirdi.

Tusi hmçinin rsdxananin nzdind tkil etdiyi xüsusi mktbd elmi kadrlarin hazirlanmasi il d ciddi mul olurdu. Çox keçmdn N.Tusi Qafqaz, Orta Asiya, ran, rbistan, Çin v s. ölklrin görkmli alimlrini Maraaya dvt edir. Mhur alimlrdn ibart böyük

kollektiv 12 illik grgin zhmtdn sonra "Zic Elxani" (Elxan cdvllri) adli mhur kataloq yaradirlar. Elxanilr sülalsinin rfin adlandirilmi bu kataloq bütün Avropa ölklrind srlrl geni istifad edilmidir. Maraa rsdxanasi dünya elm tarixind möh-

tm bir abiddir. Burada aparilan elmi ilrin diapazonu, sviyysi onun irsinin sonraki srlrd inkiafina tsir göstrmidi ki, rsdxana öz çrçivsindn çixaraq Elmlr Akademiyasi zirvsin yükslmidi. Yüksk sviyyli böyük elmi kollektiv, mükmml dbiyyat

astronomik altlr v zngin kitabxanaya malik olmu Maraa rsdxanasi XIII srd dünyanin n görkmli elm v mdniyyt mrkzi kimi öhrt qazanmidi. Tsadüfi deyil ki, YUNESKO 2008-ci ili Maraa rsdxanasi ili kimi elan etmidir.

Qasimov, R. srlri qabaqlami alim Nsirddin Tusi /elmi red. prof. E.

Mehrliyev.- B.: Yurd NPB, 2003.- 363 s. Rzayev, A. Nsirddin Tusi: (hyati, elmi, dün// Xalq qzeti.- 2007.- 2 yanvar.- S. 5. Zeynal, V. Elm dünyasinin korifeyi: (Nsirddin nternetd

yagörüü) /AMEA-nin ST; red. R.hmdov, Q.Camalov.- II nri.- B.: Elm, 2001.- 343 s. Tusinin 804 illik yubileyi il laqdar) //Azrbaycan.- 2005.- 18 fevral.S.6.

Aayeva, K. Göylrin n parlaq ulduzu: Mhmmd Nsirddin Tusi-805

www.akademiya.net www.azerislam.com www.azeri.net www.az.wikipedia.org Adil Abdullayeva

362

640 illiyi

madddin Nsimi 1369-1417

2009

air

biylnmi, yni zamanda Yaxin rqin görkmli airlrinin: Clalddin Rumi, Rudki, Sdi, ttar v baqa klassik airlrin srlrini drindn öyrnmi, özü d kiçik yalarindan ir yazmaa balamidir. Nsimi özündn snra zngin bir irs qyub gtmidir. Dahi Azrbaycan airi Nizami Gncvinin Yaxin rq dbiyyatina gtirdiyi humanist idyalari davam v inkiaf tdirn böyük sntkar insana, insan lyaqtin, nun qüdrtin lan yüksk inamini trnnüm dr irlrind insani hyatin yaradicisi, hyati gözlliklrin sil mnbyi kimi vsf tmidir. Bel ki, hürufiliyin banisi Fzlullah Nimi il yaxindan tani olan madddin o zaman artiq lirik air kimi bütün Azrbay-

Alti yüz ildir ki, böyük Azrbaycan airi madddin Nsiminin adi Yaxin rqd mrdlik, fdakarliq v irad rmzi kimi hörmtl çkilir. Alti yüz ildir ki, mslki urunda dara çkilib drisi soyulan, son nfsind bel öz sözündn dönmyn bu mrd insanin facili ölümü airlrin eirind, aiqlarin sazinda trnnüm olunur. Nsimi Azrbaycan dilind irin ilk gözl nümunlrini yaradan, öz mütrqqi fikirlrini yüksk bdii dill ifad t-

myi bacaran qüdrtli sntkarlardan biri lmudur. nun ana dilindn baqa rb v fars dillrind d yaratmi lduu divanlar airin vtnindn çx-çx uzaqlarda, bütün Yaxin rqd öhrtlnmsin sbb lmudur. airin sl adi Seyid lidir. , 1369-cu ild amaxi hrind dulmudur. Atasi Syid Mhmmd dövrünün taninmi adamlarindan biri lmudur. Syid li ilk thsilini amaxi hrind almi, snralar biliklrini daha da tkmilldirmi, xüsusn dini v flsfi cryanlari öyrnmy hvs göstrmidir. , Nizami, Xaqani, Mhsti, Flki, Zülfiqar irvani, Arif rdbilli, Mahmud büstri, Clalddin v Maraali vhdinin srlri il tr363

canda taninirdi. Lakin Nimi il taniliq onun hyatini dyiir. O, hürufiliyi qbul edir v bütün qalan hyatini insanlarin kamilldirilmsin srf edcyini bildirir. Briyytin xilasini kamil insanlarin mövcudluunda görn madddin hvsl hürufiliyin sas müddalarini yaymaa balayir. Fzlullah Nimi 1394cü ild hbs edilmi v Naxçivan razisind Teymurilr trfindn ignc il edam olunmudur. Ölümündn vvl yazdii "Vsiyytnam"y sasn o, Nsimini öz davamçisi elan etmidir. Mülliminin vsiyytini yerin yetirn Nsimi özü üçün thlüksiz olan irvandan çixmi v Tbriz, ordan is Anadoluya yollanmidir. airin qabaqcil idyalari dövrün mürtc ruhanilri trfindn iddtli müqavimt rast glirdi. , allahsizliqda ittiham lunur, pantist fikirlri yanli izah dilirdi. Mhz

buna gör d Nsimi dini ifadlrdn gni istifad ylu il fikirlrini yaymaa çaliirdi. , öz irlrind birinci növbd cahil insanlari tnqid dir, hyat gözlliklrindn ilham almaa çairirdi. nun istr didaktik, istrs d mhbbt mövzusunda yazilmi irlri, tbit tsvirlrin hsr lunmu srlri xucularin sttik zövqünü xayir. air yni zamanda hakim tbqnin zülm v daltsizliyini, istilaçilarin qartçiliyini v nlara xidmt dn ruhanilrin satqinliini ifa edn srlr d yaradirdi. Nsimi müasirlrini hyat v kainatin sirlrini öyrnmy, biliy, mövcud qanun - qaydalara açiq gözl baxmaa çairir, nlari qflt yuxusundan yatmaq istyirdi. airin hr üç dild yazilmi irlri bdii chtdn sntkarliqla ilnmidir. Nsimi snti bütvlükd insan gözlliyin, dbiyyat

insan qüdrtin hyranliqla dlu bir himn kimi sslnir. Ancaq bu gözllik, bu qüdrt dünyada bütün insanlara dyil, yalniz özünü tanimi, drk tmi kamil insanlara xasdir. Nsimi irsi sn drc thriflr uramidir. Hr ydn vvl, böyük airin davamçilari hürufiliyin ciddi tqib lunduu illrd Nsimi divaninin üzünü köçürrkn nlari müyyn drcd dyidirmk mcburiyytind qalmilar. Nsiminin müxtlif ölklrd, müxtlif zamanlarda yazdii irlrinin hamisi divanina dümmidir. Nsimi Hlb hrind hbs edilir v Misir Sultaninin mri il 1417ci ild el Hlb hrind edam olunur. Onun ölümü il bali rvaytlrd fdakar airin ölüm ayainda özünü mrdlikl aparmasi v mslkindn dönmmsi göstrilir.

Seçilmi srlri.- B., 2005.-314 s.

Hsnolu, . Nsimi "nlhq"qinin köklri.B.: Nurlan, 2004.- 99 s. 364

Lirika.- M.: Dilya, 2001.352 s.

Nsim, E. Nsimi eirind mntiq //Azrbaycan mdniyyti v incsBöyük Azrbaycan airi madddin Nsiminin heyklinin açili mrasimi //Azrbaycan.- 2005.- 28 aprel.- S.2-3.

nti.- 2006.- 26 oktyabr.S. 1-3. ahin, G. Türkiyd madddin Nsimi beynlxalq simpoziumu keçirildi: Ankarada keçiriln Nsimi I Beynlxalq simpoziumu Rus dilind haqqinda //Azrbaycan.2005.- 24 iyun.- S. 8.

.- .: , 2001.- 352 . , . / ..: ,1984.262 .

/ . . .- .: , 1973.-92 . , .. ; .-.: , 1973 .- 40 . , .. ­ .- .: , 1973 .- 50 .

Samir Eminova

365

250 illiyi

iller ohann Kristof Fridrix 1759-1805

2009

Alman airi

iller XVIII sr Almaniyasinin n csur v böyük xsiyytlrindn biridir. O, 1759-cu ild anadan olmudur. On iki yainda onu Vürtemberq hökmdarinin açdii mktb qoyurlar. O, gnc ikn eir, flsfy v dramaturgiyaya meyl göstrirdi. Bu dövrd alman dbiyyatinda "Firtina v hücum" dbi mktbinin nüfuz v tsiri qüvvtlnmkd idi. Gnc iller d dövrünün bir çox airlri kimi Homer, ekspir kimi böyük sntkarlarin srlrin valeh

olaraq coqun hisslr, yüksk ideyalar, alovlu xyallar il çirpinirdi. iller yaradiciliinin n ah sri "Qaçaqlar"dir. iller 1781-ci ild ilk sri olan "Qaçaqlar"i öz pulu il çap etmy müvffq olur. Bu srl o, Almaniyanin n mhur airlri sirasina keçmidir. Artiq onun simasinda "alman ekspir"i doulduunu etiraf edirdilr. "Qaçaqlar"in müvffqiyyti illerd böyük ruh yükskliyi oyatmi, "Dünyada Fieskonun suiqsdi", bir az sonra is "Mkr v mhbbt" srlrini yazmasina imkan yaratmidi. 1783-cü ild onu Mannheym teatrosuna dramaturq vzifsin çairirlar. 1784-cü ild iller "Mkr v mhbbt" srinin ilk df tamaaya 366

qoyulmasina müvffq ola bilir. sr gurultulu alqilarla qarilanmidi. "Mkr v mhbbt" illerin yazmi olduu n inqilabi v hyati realistcsin tsvir edn sri idi. iller 1788-ci ild Höte il tani olur, yeni bir hyat, yeni bir dövr qdm basir, 1795-ci ild airin hyatinda yeni v parlaq bir dönü balayir. Bir çox yeni srlr, eirlr, balladalar, dramatik srlr yaradir. "Vallenteyn" kimi tarixi trilogiyasini nr edir, srlrini tamaaya qoyurdu. 1800-cü ild mhur "Mariya Stüart" srini, bir az sonra is "Orlean qizi"ni yazir. 1800-cü ildn sonra, o, yeni bir hvs, yeni bir ruh il "Messina glini", "Vilhelm Tell" kimi srlrini yaradir. Artiq

bu zamanlar iller öhrt v yüksliin zirvsin çatmidir. Bu illr iller yaradiciliinin n smrli v n coqun illri

sayilirdi. O, 1805-ci ild vfat etmidir. iller azad xsiyyt prstikari, qhrman xsiyyt airi v mftunudur. illerin dbiyyat

srlri Azrbaycan shnsind tamaaya qoyulmudur.

iller, F. Seçilmi srlri.- B.: "Öndr", 2004.350 s.

iller, F. Balladalar, eirlr.-B.: irvannr, 2002.60 s. Rus dilind

ixli . XIII sr xarici dbiyyat tarixi.-B.,1970.150 s.

, . : .- .: , 1989.574 .

: :

.- ., 1999.638 .

367

225 illiyi

Qasim by Zakir 1784-1857

2009

air

Azrbaycan dbiyyatinda ictimai satiranin banisi, aiq poeziyasinin varisi v davamçisi, maarifçi, görkmli airlrimizdn biri Qasim by Zakirdir. Qasim by li by olu Zakir 1784-cü ild ua hrind by ailsind doulmudur. Onun sli Qarabada mhur olan Cavanirlr nslindndir. Zakir uaq ikn mollaxanada oxumu, fitri istedadi saysind fars v rb dillrini qisa müddtd öyrnmi,

rq klassik dbiyyati nümunlri il maraqlanmi, Yaxin rqin Firdovsi, Nizami, Sdi, Hafiz kimi mhur söz ustadlarinin srlrini oxumudur. Qarabada ba vermi siyasi hadislr, Qacarin 1795-1797-ci illrd uaya hücumu, air Molla Pnah Vaqifin öz olu il birlikd Cidir düzünd öldürülmsi, XIX srin ilk illrindn balayaraq çar Rusiyasinin Azrbaycana qari istilaçi hücumlari, 1804-cü ild Cavad xanin olu v arvadi il brabr Gncd, 1806-ci ild is brahimxlil xanin ail üzvlri il birlikd uada vhicsin güllbaran edilmsi Zakirin dünyagörüünün formalamasina tsir göstrmidir. Zakir ilk eirlrini dahi Azrbaycan airi Mhm368

md Füzulinin dbi tsiri il yazmidir. XIX sr Azrbaycan dbiyyatinda Zakir yaradicilii lirik, satirik v epik üslublarin qovaq nöqtsidir. Sntkar öz ilhamini yaadii hyatdan, gördüyü canli insanlardan, doulub böyüdüyü milli zmindn almidir. Zakir lirikasinin bir hisssi mhbbt, digr hisssi is ictimai mövzudadir. Qasim by öz aiqan eirlrini yaradarkn ifahi xalq poeziyasi nnlrindn istifad edrk ondan qidalanmidir. "Alaram", "Öyrnib", "Ay mdd" v s. rdifli qomalarini aiq eirindn ayirmaq çtindir. airin lirikasinda ictimai mzmunda eirlr d sas yerlrdn birini tkil edir. Onun "Eylr", "Dost yolunda cfa çkdim, can üzdüm",

"Gözüm yolda qaldi, könül intizar", "Dost yolu balandi, ümid ksildi", "Qltdir qocaya növcavan sevmk" misralari il balanan qomalarinda, bzi qzl v müxmmslrind zmandn ikayt, haqsizlia etiraz motivlri, mnvi-xlaqi naqisliklrin tnqidi güclüdür. Qasim by Zakirin satiralari Azrbaycan dbiyyatinda realizmin formalamasi v inkiafinda mühüm rol oynamidir. Zngin mzmuna malik satiralarinda air, dövrünün mühüm ictimaisiyasi msllrini, tipik chtlrini ümumildirmi, feodal üsul-idarsinin nöqsanlarini açib göstrmidir. Mnzum hekaylr v tmsillr d Zakir yaradiciliinda mühüm yerlrdn birini tutur. air açiq dild söyly bilmdiyi bir çox csartli fikirlri mnzum hekaylrd, tmsillrd dolayi yolla oxuculara çatdirir. Mövzularina gör airin "xlaqsiz qazi", "Xalqa vz deyn, özü fisqü fücurdan çixan biml alim", "Hyasiz drvi" adli mnzum hekaylri feodal xlaq normalarini,

din nümayndlrini ifa edir. "Qoca kii v cavan arvad", "Zövci axr", "mirzad v aiq" kimi mnzum hekaylrd is sevgi, evlnmk, ail, qadin hüququ msllri hat olunmudur. "Tisbaa, qara, ksyn v ahu", "Tülkü v ir", "Qurd, çaqqal v ir", "Tülkü v qurd", "Dv v ek", "lan, dv, tisbaa" tmsillri Azrbaycan xalq tmsillrinin orijinal yolla ilnmi klidir. Qaraba xanlii Rusiyanin idarsin keçdikdn sonra Zakir çar ordusunun Qafqaz müslman könüllü atli dstsind xidmt etmi, 1806-1813, 18261828-ci illrin Rusiyaran mühariblrinin itirakçisi olmudur. Qasim by Rusiya-ran mühariblrind frqlndiyin gör çarin 1828-ci il 15 mart tarixli frmanina sasn gümü medalla tltif edilmidir. 1830-cu ild könüllü polis dstlrinin trkibind Balakn getmi, Cardaki üsyanlarin yatirilmasinda itirak etmidir. O, 1806-ci ild Qaraba halisinin köçürülüb rana aparilmasinin qarisini almaqda xüsusi xidmt göstrmidir. 369

1812-ci ild Talia getmi, Abbas Mirznin baçiliq etdiyi ran qoununa qari vuruan dstnin trkibind olmudur. Gnclik illrini at belind, müxtlif mühariblrd v döyülrd keçirn Qasim by Zakir 30-cu illrin sonlarindan tamam tsrrüfatçiliqla mul olmaa balayir. lin yay fslini uada, qalan fsillrini is Xuridbanu Natvanin atasi Mehdiqulu xanin ona bailadii Xindiristan kndind keçirirdi. 1849-cu ilin oktyabr ayinda Qasim by hökumtdn qaçaq dümü qardai olu Behbud by Cavaniri evind saxlamaq üstünd günahlandirilaraq ail üzvlri il birlikd hbs edilb ua hbsxanasina gtirildi. Hbsd olarkn air bir neç df yuxari hökumt dairlrin mktub yazib qanunsuz tutulduunu bildirs d, onun ikaytlrin daltli bir cavab verilmdi. air bir il qdr ua hbsxanasinda qaldiqdan sonra mühakim edilmdn Bakiya sürgün edildi. Olu Ncfqulu by v qardai olu sgndr byi Tiflis gtirdib, oradan vvlc

Voronej, sonra is Kaluqaya sürgün etdilr. Zakirin ailsi is uada qaldi. ctimai mzmunlu eirlrindn biri olan "Durnalar" rdifli qomasini air Bakida sürgünd olarkn yazmidir. air yaxin dostlari Mirz Ftli Axundov, smayil by Qutqainli, liko Orbeliani, Mixail Kolyubakin kimi xslrin kömyi il uaya qayidib, ömrünün axirina qSeçilmi srlri /trt. Kamran Mmmdov.- B.: Yaziçi, 1984.- 384 s. Seçilmi srlri /trt. Kamran Mmmdov.Tkrar nr.- B.: "Avrasiya Press", 2005.- 398 s.(Klassik Azrbaycan dbiyyati) /. ..- .: , 1971.- 232 . : .- .: , 1987.- 64 . , .. www.azerilobbi.com www.az-customs.net

dr polis nzarti altinda yaadi. Qasim by Zakirin ömrünün son illri olduqca frhsiz v kdrli keçmidi. Olu v qardai olunun hbsdn azad olmasi onu sevindirs d daim nzart altinda yaamasi onu sixirdi. Maddi ehtiyac v çtinliklr d öz tsirini göstrirdi. Bu haqda Zakir yen d hökumt dairlrind çalian dostlari kömk etmi v dbiyyat Mnzum hekaylr v tmsillr /trt. S.Axundov; rs. A. Mmmdov.B.: Gnclik, 1984.- 88 s. Mmmdov, K. Qasim by Zakir /trt. Kamran Mmmdov.- B.: Gnclik, 1984.- 232 s.- (Azrbaycanin görkmli adamlari) Rus dilind /.. ..: , 1973.146 . , . / .- .: ,1984.nternetd www.az.wikipedia.org www.gateway.az

ona "Rus dövltin göstrdiyi xidmtlrin gör" 1857-ci ildn balayaraq ayda 36 manat tqaüd tyin edilmidir. Lakin tqaüd kaizi uaya çatanda air artiq dünyasini dyimidi. Qasim by Zakir 1857-ci ild uada vfat etmi, hrin Mirz Hsn qbiristanliinda dfn olunmudur.

Azrbaycan dbiyyatinin qaynaqlari /red. M. Adilov.- B.: "Avrasiya press", 2006.- 440 s.- (Azrbaycan dili v tarixi)

50 .- ( ) , . /. .- .: , 1965.-152 . www.kitabxana.iatp.az Adil Abdullayeva

370

2009

130 illiyi

Mhmmd Hadi 1879-1920

air

Azrbaycan dbiyyatinin n görkmli simalarindan biri olan Mhmmd Hadinin hyati son drcd qmli, facili kçmidir. Avtobioqrafik mahiyytd olan bir srind air nahaq dmirdi ki, mn trcümyi-halimi yazmaqda çtinlik çkirm, çünki drdli üryim aci hqiqtlrl doludur!.. sl adi Aa Mhmmd olan, gncliyind özün "Hadi" (rbc: doru yol göstrn) txllüsünü sçn air

1879-cu ild, rqin ir snt mrkzlrindn biri kimi taninan amaxi hrind doulmudur. Onun uaqliq v gnclik illri Azrbaycanda fodalizmin süqutu, kapitalizmin yni-yni inkiafa baladii tarixi mrhly tsadüf tmidir. airin atasi Haci bdülslim böyük nsildn idi. Alvrl dolanan Haci bdülslim öz ailsin miyan bir hyat qura bilmi, olu Mhmmdi kiçik yaindan oxumaa qoymudur. "Hyat" qztind çixan ilk yazilarindan mlum olur ki, artiq 19051906-ci illrd o, Nizamini, alim v yaziçi Mirz Mlküm xani, Snanini, Clalddin Rumini, Sdini, Byzavini, Hafizi, Namiq Kamali, bdülhq 371

Hamidi, ünasini yaxi öyrnmi, Syid zim irvani, Bixud kimi görkmli Azrbaycan airlrini d drindn mütali etmidir. M.Hadinin mtbuata glii 1905-ci ild birinci rus inqilabinin baladii dövr tsadüf tmidir. Onun ilk mtbu srlri Bakida "Hyat" qztind çap olunan lmi v publisistik mqallr idi. Mqallrin içrisind bzn mövzuya uyun mnzum parçalar da vrmsi Hadinin yni zamanda ir böyük marai olduunu göstrirdi. airin "Hyat" qztind çap olunan ilk sri mktbin, lmin hmiyytini trnnüm dn "Lövhi-mkatib" iri idi. Lakin hl "Hyat" qztind çap olunan ilk yazilari gös-

trirdi ki, gnc Hadinin görülri çox dumanli v ziddiyytli olmudur. 1907-1908-ci illrd Hadi artiq Azrbaycan irinin görkmli simalarindan biri sayilirdi. dya v sntkarliq chtindn sürtl irlilyib kamala çatmaqda olan air srlrind gtdikc daha böyük, ciddi sosial msllr qoymaa çaliirdi. ctimai mzmun, inqilabi motivlr Hadi irind üstünlük tkil dirdi. Xüsusil vtnprvrlik, azadliq, maarifprvrlik idyalari lirik airin lytmotivlrin çvrilmidi. Hadi yaradiciliinin ayri-ayri dövrlrinin mhsulu olan "Ax am tzzöhlri", "Gözlrin", "Tsviri mhbbt", "Zümzümati thssürat" kimi onlarca ird bu xüsusiyyt aydin nzr çarpir. XX srin vvllrind Azrbaycanda güclnmi milli-mdni hrkatin, dmk olar bütün mürkkb ziddiyytli xüsusiyytlri Hadinin yaradiciliinda öz ksini tapmidir. Onun bir çox ciddi msllrd gah "Füyuzat" jurnalina, gah da "Molla Nsrddin" dbi mktbin haqq qazan-

dirmasi, myl tmsi d tbiidir. Daha sonralar dib stanbulda çixan "Tnin", "Srvti-Hünun" rdaksiyalarinda i dvt olunmu, türk dbi mühiti il six laq saxlamidir. Siyasi baxilarina gör Yunanistanin Saloniki hrin sürgün dilmidir. 1912-1914-cü illrd Dünya müharibsind müslman alayi trkibind ön cbhd vurumudur. Ordudan trxis dilib Gncy qayitsa da, i tapa bilmmi, ruhn dükün, böhranli hyat kçirmidir. 1918-1920-ci illrd Bakida nr ediln "Bsirt", "Azrbaycan" v s. qztlrd mkdaliq tctimai-siyasi midir. mzmunlu irlrind v mqallrind lmi, maarifi tbli dir, dövrün haqsizliq v rzaltlrin qari çixirdi. M. Hadi milli dbiyyatda mütrqqi romantizmin görkmli nümayndsi hsab dilir. Nizami Gncvi, Ömr Xyyam, Hafiz v baqa sntkarlarin poziyasindan trcümlr tmidir. Bugünkü Azrbaycan iri örnklrind Hadi ruhlu mnzumlr yox 372

dyildir. ruzu biln, klassik poziyamiza, divan dbiyyatimiza htiram göstrn airlrimiz Mhmmd Hadi sntin yüksk mhbbt bslyir, ondan faydalanirlar. air 1920-ci ilin may ayinda Gncd vfat tmidir. Dünyadan 40 yainda köçn, daima mqqtlrl, ziyytlrl, müsibtlrl üz-üz gln airin ömrü vfa tsydi, yni cmiyyti görüb svinck, arzulari çiçk açacaqdi, ömrü boyu vtn, xalq dyn sntkari azadlia çixmi vtni, xalqi alqilayacaqdi. Bu güns onun "y ol vaxti görn msud, unutma bizlri, yad t!" misrasi qulaimizda doma bir ss kimi sslnir. Biz gözl airimizi bu gün d yad dir, ondan öyrnir, onu yaadir v Mhmmd Hadiy üzümüzü tutub, bugünkü nslin adindan bu misralari dyirik: Vtnprvr, hünrprvr, zfrprvr vtandadin, Azrbaycana aiqdin sil övlad klind!

dbiyyat Sçilmi srlri /trt. ed.: .Hüsynov v b.- tkrar nr.- B.: rq-Qrb, Aamirov, M. Mhmmd Hadinin flsfsi /M.Aamirov.- B.: Azrnr, 1987.-272 s. Hadi irsinin tdqiqi sasinda /lmi rd.prof. S.T. hmdli.- B.: Baki Univrsitti, qtisad Univrsitti, 2003.-167 s. Qribli, . Mhmmd Hadinin "nsanlarin tarixi facilri, yaxud lvahi . . .: .-.-.: ., 1962.-.320. /100 2005.- 463 s.- (Klassik Azrbaycan dbiyyati) l fryadi: Sçilmi irlr v pomalar /müintibah" pomasi.- B.: lm, 2001.-117 s. Mmmdova, A. XX sr Azrbaycan romantizminin flsfsi /A.Mmmdovanin "XX sr Azrbaycan romantizminin flsfsi" kitabi haqqinda //Rspublika.2004.-15 arl.- S.4 Osmanli, V. Mhmmd Hadinin romantizmi /lmi Rus dilind , .. « , X //, 1979.-7 .-.3. , . « »: 100nternetd www.kitab.az/ www.anl.az/ az.wikipedia.org/ kitabxana.iatp.az/ Nail Aliova qddim M.Cfrindir; trt. v rd. .Mirhmdov.- B.:Yaziçi, 1980.152 s. rd. prof.Y. Qarayv.- B.: lm, 2006.-202 s. Vahabzad . Milltimin imzasi: (M.Hadi haqqinda).-B.Tbib, 1992.-190 s. Zka, R. Mhmmd Hadi: (anadan olmasinin 100 illiyi münasibtil).- B.: N.U.,1979.-87 s.

».- .,1990.21 .

// , 1979.7 .-.4.

373

500 illiyi

rvan Qalasi 1509-1510

2009

rvan xanliinin razisind iki böyük müdafi qalasi olmudur. Bunlardan biri d rvan qalasi idi. Bu qala Srdrabad qalasi il müqayisd daha qdim tarix v böyük ölçülr malik idi. lverili tbii mövqed tikilmidi. Onun tikintisi üçün iti axan Zngi çayinin sa trfindki srt sahild yerln hündürlük seçilmidi. Bu sahil qalanin qrb trfini tkil edirdi. Ona gör hm iti axan çayi, hm d onun srt sahili üzrindki hündür divarlar bu isti-

qamtd qalanin müdafi imkanlarini xeyli artirdi. Qala, demk olar ki, kvadrat formasinda tikilmidi. Yalniz onun qrb divari Zngi çayinin sahil boyu salindiindan qövsvari formada idi. Qalanin divarlari dadan v çiy krpicdn hörülmüdü. Bayirdan tikiln divarlarin hündürlüyü be sajen yarim idi. Bzi mlumatlara gör hmin divarda 17 bürc olmudu. Daxili divarlar is birinci divardan daha hündür idi. Bu plana gör divari götürülmüdü, dümn birinci keç bilsydi, daha hündür olan ikinci divarla üzbüz glmli v bu divarlar arasindaki kiçik sahd onlarin faliyyti xeyli çtinlmli idi. kinci divarda da çoxlu bürclr var idi. Bu bürclr sasn yarimdair klind 374

tikilmidi. Qalanin iki darvazasi var idi. Biri imalda, o biri is cnubda yerlirdi. Onlar Tbriz v irvan divarlari adlandirilirdi. Darvazalar qalin taxtadan düzldilmi v onlarin üzrin dmir lövhlr vurulmudu. Darvaza keçidlri el düzldilmidi ki, buradan arabalarin glib getmsi çtin idi. Qalanin darvazalarini xüsusi keikçi dstlri qoruyurdu. Qala divarlarinin qalinlii da çox böyük idi. Onlarin ölçülri htta top mrmilrin davam gtirirdi. Uzunmüddtli mühasiry davam gtirmk üçün gizli yolla qalanin daxilin su xtti çkilmidi. Rus qounlarinin ikinci hücumu zamani bu xtt tapilib daidilmidi. Qalanin müdafi qüdrtini artirmaq üçün onun trafinda su saxlanclari yaradilmidi. Bu su saxlanclari qurudan birbaa qala üzrin hücumu qeyrimümkün edirdi. Onlari keç-

my chd göstrnlri is qala divarlari üzrindn asanliqla vurmaq olurdu. Su saxlanclari xüsusi plan üzr pillli kild tikilmidi. Qirxbulaq çayindan gil borularla gln su imal darvazasi yaninda xüsusi su saxlancina tökülürdü. Su qalanin rqin v cnubuna uzanan yuxari saxlanci doldurduqdan sonra gil borularla aai saxlanca tökülüb onu doldururdu. Fransiz syyahi J. arden ahidi olduu rvan qalasini tsvir edrkn göstrir ki, onu müstqil bir hr kimi qbul etmk olar. Qala divarlarinin uzunluu dörd min addim olan bu hrcikd 800 ev var idi. Fransiz syyahinin hadtin gör qalada yalniz azrbaycanlilar yaayirdi. Ermnilr is bura yalniz ticart glirdilr. Qalanin daxilind bir neç ermni dükani mövcud idi. Ermnilr gündüz burada sövdgrlikl mul olduqdan sonra axam qaladan çixib yaxinliqda

yerln hr yollanirdilar. Qala daxilind hrsalma rq üslubunda idi. Küçlr xeyli dar, evlrin divarlari is hündür idi. Küçd evin hytini müahid etmk çtin olurdu. Ruslarin rvan qalasi üzrin sonuncu hücumunda itirak etmi dekabrist E.Naçinovun qeydlrin gör qala daxilind iki mscid olduu qeyd edilir. Bzi dbiyyatda mövcud olan mlumatlara gör is qala daxilind 4 mscid var idi. Onlardan n qdimi qalanin sasi qoyulduu illrd, 1510-cu ild ah smayil Xtainin göstrii il tikilmidi. Srdar sarayinin yaxinliinda olan Cüm mscidinin sasini is ah Abbas qoymudu. Bu mscidd mdrs, kitabxana v qonaq otaqlari yerlirdi. Qalanin daxilindki n möhtm tikili Srdar sarayi idi. Burada rvan xanliinin hm dftrxanasi v hm d hrmxanasi yerlirdi. Veriln mlumatlara gör Srdar sarayinin sasi el qala tikildiyi vaxtdan qoyulmudu. 375

Lakin sonraki illrd bu tikili sasli kild tkmilldirilmi v böyük bir memarliq incisin çevrilmidi. Xüsusn XVIII srin sonlarinda Hüseynli xanin v onun olu Mhmmd xanin dövründ memar Mirz Cfr trfindn görüln quruculuq ilri sarayi daha baximli v bütöv etmidi. Dekabrist Naçinov öz qeydlrind ermnilr trfindn artiq daidilmi olan Srdar sarayinin da mükmml tsvirini verir. Azrbaycan memarliq sntinin incilrindn olan bu sarayin n gözl otaqlarindan biri xanin otai idi. E.Naçinova gör sonsuz zövq v ustaliqla bzdilmi bu otaqda maraqli rsmlr v portretlr asilmidi. Sarayin qarisinda Srdarin yay qbul zali yerlirdi. Yay qbul zali da böyük zövql bzdilmidi. Yay qbul zalinin bir divarinda Ftli ahin taxtda oturduu rsmi vziyytd, Abbas Mirznin xanla qardai Hsn xanin v iki kürd döyüçüsünün rsmlri çkilmidi. Sarayla üzbüz Zngi çayinin o biri sahilind is Srdar bai salinmidi. Bain bir hisssind meyv aaclari, üzümlüklr salinmi, bir hisssin is kölglik üçün aaclar kilmidir. Bada istiraht üçün eyvan v otaqlar ti-

kilmidi. rvanin sonuncu mühasirsi zamani xanin göstrii il bain aaclarinin bir hisssi qirilmidi ki, rus qounlarinin hrktini yaxi müahid etmk mümkün olsun.

rvan hri qalanin imalinda tikilmidi. Qala il hr arasinda müyyn qdr msaf var idi. Onun möhtmliyini rus generallari da dflrl öz raportlarinda qeyd etmidilr. dbiyyat

Tsadüfi deyil ki, rvan qalasini ial etdiyin gör general Paskeviç irvanli txllüsü verilmi v bu qalanin tutulmasi Sankt-Peterburq hrind imperatorun özünün itiraki il tntnli kild qeyd edilmidir.

lkbrli, . Qdim Türk-Ouz yurdu.- B., 1994.-S.184-187.

Süleymanov, M. rvan xanliinin Rusiyaya birldirilmsi tarixindn.Rus dilind

B.: Hrbi nriyyat, 1997.- 160 s.

, . / , . -

.- ., 2007.- . 240

Bybala lsgrov

376

MÜNDRCAT Yanvar ayi üçün tqvim................................................................................ Planetimizd Neç Yeni l Bayrami var....................................................... Tqvim miflri (Öküz ili).............................................................................. Vaqif Vliyev - 85........................................................................................... Gncnin iali-205..................................................................................... Afat Qurbanov - 80....................................................................................... Baba Vzirolu - 55........................................................................................ Aydin Mmmdov - 65.................................................................................... Vaqif Nsib - 70.......................................................................................... Azadliq Yolunun 20 Yanvar Zirvsi............................................................. fiq Axundova - 85.................................................................................. Lessinq (Qothold Efraim) - 280................................................................... Robert Berns - 250........................................................................................ Georgi Nikolayeviç Leonidze - 110.............................................................. Mhmmd min Rsulzad - 125.............................................................. li Tud - 85............................................................................................... Fevral ayi üçün tqvim............................................................................... Tariyel Qasimov - 70........................................................................... Rüstm brahimbyov - 70............................................................................. 377 4 6 8 11 12 15 17 18 19 20 23 25 26 27 28 31 33 35 36

Firngiz rifova - 85.................................................................................. Tofiq Taizad - 90 ..................................................................................... Dmitri vanoviç Mendeleyev - 175............................................................ Naxçivan Muxtar Respublikasi - 85 ........................................................... Xdic Qaziyeva - 100.................................................................................... Qalileo Qaliley - 445................................................................................... Clil Mmmdquluzad -140 .................................................................... Yusif hmdov - 70 ................................................................................... Arkadi Petroviç Qaydar -105...................................................................... Süleyman lsgrov - 85............................................................................. Hmid Arasli- 100 ................................................................................... li by Hüseynzad -145........................................................................... Xocali soyqirimi XX srin n dhtli cinaytlrindndir........................ Mart ayi üçün tqvim.................................................................................. Hüseynaa Sadiqov -95 ............................................................................ Seyfulla Qacar­ 145....................................................................................... Türkan fndiyeva - 90............................................................................. Yuri Alekseyeviç Qaqarin - 75 .................................................................. Taras Qriqoryeviç evçenko - 275............................................................... Qizil Aypara günü......................................................................................... brahimxlil brahimxlilov - 75................................................................. 378

38 39 41 43 45 46 47 49 50 52 54 56 58 62 65 66 67 68 70 72 75

Albert Eynteyn - 130................................................................................. Mmmd Quliyev - 95................................................................................. Mmmdli Vlixanli - 110 ........................................................................ Aleksandr Stepanoviç Popov - 150 ............................................................. Dmir Gdbyli - 70................................................................................ Novruz Bayrami.......................................................................................... Hüseynqulu Sarabski - 130......................................................................... smayil ixli - 90........................................................................................... Mehdi Hüseyn - 100...................................................................................... Lütfli Abdullayev - 95............................................................................ Teymur Elçin - 85....................................................................................... Bakida "Nobel qardalari" irkti.............................................................. Tariximizin facili shifsi.......................................................................... Aprel ayi üçün tqvim................................................................................ Zeynal Xlil ­ 95......................................................................................... Nizami Xudiyev - 60 ................................................................................... Nikolay Vasilyeviç Qoqol - 200............................................................... Klbcr...................................................................................................... Asf Zeynalli - 100...................................................................................... Tofiq smayilov - 70...................................................................................... Çingiz Abdullayev - 50.................................................................................... 379

77 79 80 82 83 84 87 89 92 95 96 97 100 106 108 110 111 112 114 117 118

Ncf by Vzirov - 155............................................................................... Seyid uinski - 120 ................................................................................... Tofiq Mütllibov - 80 ............................................................................... Denis vanoviç Fonvizin - 265.................................................................. Çaplin Çarls Spenser - 120......................................................................... Ramiz Mirili - 75....................................................................................... Rza Thmasib ­ 115........................................................................................ Çingiz Hüseynov - 80.................................................................................... Vilyam ekspir - 445.................................................................................... Mmmd Bürcliyev - 95............................................................................. jdr brahimov - 90 .................................................................................. May ayi üçün tqvim................................................................................... si Mlikzad - 75........................................................................................ Yusif Syidv - 80........................................................................................ Nikollo Makiavelli - 540............................................................................. Sultan Hacibyov - 90.................................................................................. ua.............................................................................................................. Faizm üzrind qlb günü....................................................................... Mmmd Cfr - 100..................................................................................

121 124 126 128 129 131 133 135 136 137 138 141 144 145 148 149 152 155 158

380

Heydr liyev Fondu .............................................................................. li Lmbranski - 95 ........................................................................... Etel Lilian Voyniç - 145 ............................................................................ Hikmt Ziya - 80.......................................................................................... Beynlxalq Ail Günü ............................................................................... Laçin .........................................................................................................

161 166 168 169 170 172 174 176 179 180 182 184 185 188 189 193 195 197 200 202

Beynlxalq Muzeylr Günü ....................................................................... Salman Mümtaz - 125 ................................................................................. Mürsl Hkimov - 80 .................................................................................. Hüseyn brahimov - 90 ............................................................................. Abbas Shht - 135...................................................................................... Ümgülsüm Sadiqzad - 110 ................... ..................................................... lyas fndiyev -95 ..................................................................................

Vli Xuluflu - 115.......................................................................................... Respublika Günü ....................................................................................... Leonid Maksimoviç Leonov - 110............................................................... yun ayi üçün tqvim.................................................................................... Uaqlari Beynlxalq Müdafi Günü......................................................... Vaqif Smdolu - 70................................................................................ Aleksandr Sergeyeviç Pukin - 210.............................................................

381

Mmmd Arif Dadazad - 105................................................................... nsan Hüquqlari Günü.................................................................................. Abbasqulu aa Bakixanov-215................................................................... Clal Brgüad-85.................................................................................... Anna Andreyevna Axmatova - 210............................................................... Nurddin Rzayev ­ 80.................................................................................. Narkomaniya v narkobiznes qari beynlxalq mübariz günü............................................................................................................... Azrbaycan Silahli Qüvvlri Günü........................................................... Mlik Dadaov - 85 .................................................................................... yul ayi üçün tqvim..................................................................................... Feyxtvanger Lion ­ 215................................................................................ bdülzl Dmirçizad - 100...................................................................... Neruda Yan -175.......................................................................................... Azrbaycan Tarixind lamtdar Gün........................................................ Rasim liyev - 75 ....................................................................................... Milli Mtbuat v Jurnalistika Günü ................................................................ Ernest Heminquey - 110............................................................................. Adam.......................................................................................................... Avqust ayi üçün tqvim............................................................................. Azrbaycan lifbasi v Azrbaycan Dili Günü...................................... Bakida ilk ictimai kitabxana- qiratxana.................................................. 382

205 208 211 215 217 218 219 221 224 227 229 231 232 233 236 237 239 240 245 247 251

Jan Batist Lamark Pyer Antuan De Mone - 265 ......................................... lya Yefimoviç Repin - 165 ............................................................................ Beynlxalq Gnclr Günü....................................................................... I Dünya müharibsi .................................................................................... Roza sgrova - 80...................................................................................... Cbrayil........................................................................................................... Füzuli............................................................................................................. ohann Volfqanq Höte - 260........................................................................... Qubadli ....................................................................................................... Sentyabr ayi üçün tqvim.............................................................................. II Dünya müharibsi ..................................................................................... Hidayt Orucov - 65 ................................................................................... Mnsur Vkilov - 70....................................................................................... Aleksandr Petroviç Dovjenko - 115................................................................ Aslan Qhrmanov - 70................................................................................ Kuper Ceyms Fenimor - 220 ......................................................................... srin müqavilsi ........................................................................................ Nizami Cfrov - 50 ....................................................................................... fqan sgrov - 80......................................................................................... Ulduz Kngrli - 85.......................................................................................

253 254 256 259 261 262 265 268 270 274 276 278 280 282 284 285 286 289 291 292

383

Nikolay Alekseyeviç Ostrovski -105............................................................... Oktyabr ayi üçün tqvim................................................................................. Vaqif Bayatli Odr - 60................................................................................. Mikolo Platonoviç Bajan - 105 ...................................................................... Mixail Yuryeviç Lermontov - 195................................................................... sa Hbibbyli - 60.......................................................................................... Hüseyn Razi - 85............................................................................................ Birlmi Milltlr Tkilati Günü ................................................................. Zngilan........................................................................................................... Noyabr ayi üçün tqvim................................................................................. Mmmd smayil - 70...................................................................................... Vasili Vladimiroviç Bartold - 140................................................................... Clil Vzirov - 65........................................................................................... Konstitusiya Günü........................................................................................... Baki Dövlt Universiteti................................................................................. Milli Dirçli Günü....................................................................................... Vcih Smdova - 85................................................................................. Rad Nuri Güntkin - 120.......................................................................... lys Tpdiq - 75 ............................................................................................ Dekabr ayi üçün tqvim................................................................................. Nbi Xzri - 85 ............................................................................................. 384

293 295 296 297 298 300 302 303 306 310 312 314 315 316 318 321 323 325 327 330 332

liyeva Dilar - 80...................................................................................... Tofiq Bayram - 75......................................................................................... Teyyub Qurban - 75.................................................................................... brahim Mmmdov - 75................................................................................. Mmmd Aslan - 70...................................................................................... Famil Mehdi - 75............................................................................................ min Dilbazi - 90 ....................................................................................... Dünya Azrbaycanlilarinin Hmryliyi Günü ........................................... lavlr...................................................................................................... Qurban Bayrami............................................................................................. Ramazan Bayrami......................................................................................... Göy-göl ........................................................................................................ "eyx Sfi" xalçasi ...................................................................................... Maraa Rsdxanasi...................................................................................... madddin Nsimi - 640................................................................................. iller ohann Kristof Fridrix - 250 ............................................................. Qasim by Zakir - 225 ................................................................................... Mhmmd Hadi - 130................................................................................... rvan qalasi - 500.........................................................................................

334 336 338 339 340 342 343 345 347 351 354 357 359 361 363 366 368 371 374

385

LAMTDAR V TARX GÜNLR TQVM 2009

Nriyyat rdaktru: Krrktrlar: Kompyuter dizayni:

T.Aamirva .hmdva ahbazova Nazli

Ünvan: AZ-1000 Baki ., aqani küç.29 -mail: [email protected] URL: www.anl.az

M.F.Aundv adina Azrbaycan Milli Kitabanasinin mtbsind fst üsulu il çap lunmudur. Sifari 45 Çapa imzalanmidir: Tiraji: 300 Pulsuz:

386

Tc qvim 2009

Yanvar Fevral Mart be ça ç ca c b be ça ç ca c b be ça ç ca c b 1 2 3 4 1 1 5 6 7 8 9 1011 2 3 4 5 6 7 8 2 3 4 5 6 7 8 12 13 1415161718 9 101112131415 9 101112131415 19 20 2122232425 16171819202122 16171819202122 232425262728 23242526272829 26 27 28293031 3031 May be ça ç ca c b 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11121314151617 18192021222324 25262728293031 Sentyabr be ça ç ca c b 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10111213 14151617181920 21222324252627 282930 yun be ça ç ca c b 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1011121314 15161718192021 22232425262728 2930 yul be ça ç ca c b 1 2 3 4 5 6 7 8 9 101112 13141516171819 20212223242526 2728293031 Aprel be ça ç ca c b 1 2 3 4 5 6 7 8 9 101112 13141516171819 20212223242526 27282930 Avqust be ça ç ca c b 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10111213141516 17181920212223 24252627282930 31 Dekabr be ça ç ca c b 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10111213 14151617181920 21222324252627 28293031

Oktyabr Noyabr be ça ç ca c b be ça ç ca c b 1 2 3 4 1 5 6 7 8 9 1011 2 3 4 5 6 7 8 12131415161718 9 101112131415 19202122232425 16171819202122 262728293031 23242526272829 30

Information

Microsoft Word - mwndericat.doc

390 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

349025


You might also be interested in

BETA
Microsoft Word - mwndericat.doc