Read Redaktor: Ayaz MUSAYEV text version

Redaktor: Ayaz MUSAYEV Buraxiliina msul: Sura OSMANOVA

Qilman lkin. BAKI V BAKILILAR (Üçüncü nri). Baki, «NURLAR» Nriyyat-Poliqrafiya Mrkzi, 2006, 384 sh. Lisenziya AB 022039. Respublikamizin paytaxti Baki keçmilrd nec olub? Sevdiyimiz, fxr etdiyimiz bu gözl hr srlr boyu n kimi firtinalardan, kmklrdn keçib, bugünkü xobxt günlrin nec qovumudur? Mrd oullari onu nec qorumular, qdim abidlrini nec hifz edib saxlamilar. Bu adamlar özlri nec olmular? Özlri il nec mnvi keyfiyytlr yaatmilar? Bütün bu v baqa suallara xalq yaziçisi v Baki tarixinin bilicisi Qilman lkinin bu kitabinda cavab tapa bilcksiniz. Vtnimizin v onun paytaxti Bakinin keçmi günlrin maraq göstrn hr bir ks üçün bu kitab çox maraqli v qiymtlidir. Ensiklopedik sciyyy malik bu nrd köhn Bakinin ab-havasi v tkrarsizlii müllifin publisistik mlumatlarinda öz ksini tapmidir. Kitab nadir v sasn ilk df çap üzü görn fotokillrl zngindir.

ISBN - 9952 - 426 - 12 ­ 7

© «NURLAR», 2006

Baki dünyanin n gözl hrlrindn biridir. Bakini srlr boyu quranlar, yaradanlar bugünkü v glck nsillr üçün gözl bir hr saliblar. Biz Baki hri - ölkmizin paytaxti il haqli olaraq, fxr edirik.

1

Heydr LYEV ÖN SÖZ Çada v glck nsillr doma Azrbaycanimizi tanitmaq hamimizin borcudur. Hr bildiyi qdr, bacardii qdr. Bu müqdds bir idir. Hr nsil yaadii mühit göz açir, onun ab-havasi il böyüyür, nec deyrlr, hr eyi bir növ hazir görür. Bilmir ki, onun tarixi var, keçmii var. Bu gün dünndn yaranib, sabah da bu gündn yaranacaq. Zira tarix ardi-arasi ksilmz prosesdir. Hm fasillidir, hm d fasilsiz. Hyatin dialektikasi beldir. Hr bir eyd, hr bir hadisd keçmiin qaliqlari, indinin saslari, glcyin is rüeymlri olur. Tarix v çadaliq qirilmaz tellrl balidir. Biri digrsiz ola da bilmz. Odur ki, tariximizi, keçmiimizi bilmliyik. Bu id biz yazili mnblr, pekar tarixçilr, görüb-götürmü müdriklr, el asaqqallari, yaddaimiz, xatirlr kömy glir. Uzaq keçmii arxivlrdn, tarixi qaynaqlardan, tarixçilrin srlrindn, tarixi mövzularda yazan diblrimizdn, elm v mdniyyt tarixini izlyn mülliflrimizdn öyrniriks, nisbtn yaxin keçmiimizi d yaddalardan, xatirlrdn, bu dövrü görmü canli ahidlrdn öyrnirik. Müxtlif ölklrin millt v xalqlarinin tarixini yada salin. Görün bir Paris fransizlar, London ingilislr, Madrid ispanlar, Roma italyanlar, Berlin almanlar, Varava polyaklar üçün n qdr vacib hmiyyt malik olmular. Moskva ruslar üçün, stanbul türklr üçün, Badad iraqlilar üçün ziz olduu kimi Baki da bizim üçün ziz v qiymtlidir. Baxiniz, kitabina ön söz yazdiim Qilman lkin d Bakinin, Aberonun tarixindn, ab-havasindan, insanlarindan bhs edir. Özü d yaziçi qlmi il, publisist qlmil. Frhli haldir ki, Baki haqqinda tkc tarixçilrimiz deyil (bu sahd Sara xanim Aurbylinin, Baki snayesi haqqinda lisöhbt Sumbatzadnin v Mahmud smayilovun, Baki ticarti haqqinda M. Musayevin yazilari böyük maraq dourur), habel onun arxitekturasi bard görkmli memarlarimiz (xüsusn Sadiq Dadaov, Mikayil Hüseynov v . Salamzad v b.) az yazmamilar. Bu id sntkarlarin, yaziçilarin da myi böyükdür. Böyük münni Hüseynqulu Sarabskinin "Köhn Baki", görkmli shn ustasi Haciaa Abbasovun "Xatirlrim" kitabi tqdir olunmaa layiqdir. Bu ncib i söz sntinin ustalari - yaziçilar da fal surtd qoulmular. Yaziçi Manaf Süleymanovun "Eitdiklrim, oxuduqlarim, gördüklrim..." kitabi böyük maraq dourmudur. ndi d növb Qilman lkinindir. Ümumiyytl, böyük hrlri, o cümldn paytaxtlari onlarin trafinda olan kndlrsiz tsvvür etmk mümkün deyil. Msln, Tiflisi onun hatsind olan kndlrsiz, Moskvani "Podmoskovye" adi il mhur olan Moskva trafindaki

2

qsb v kndlrsiz düünmk olmaz. Bu baximdan bizim Bakini da. Baki v kndlri qirilmaz vhdt tkil edir. Bakililar dedikd biz dd-babadan, nec deyrlr, kökündn, soyundan, sl bakili olan hr halisinin v hrin trafindaki kndlrin sakinlrini nzrd tuturuq, tkc Baki deyil, hm d Aberonun sakinlri nzrd tutulur. Bakinin hyatini, keçmiini v çadaliini, onun kndlri il birlikd götürmk lazimdir. Deyk ki, Bakini Mrdkan, Buzovna, Mataa, Nardaran, Novxana, Mhmmdli, Balaxana, mircan, Fatmayi v digr knd v qsblrsiz tsvvür etmk olmaz. Bu baximdan da hörmtli yaziçimiz Qilman lkin çox düzgün hrkt edrk "Baki v bakililar" srind yazdiqlarini tkc hrin özü il deyil, hm d onun kndlri il balayir, hm Bakidan, hm d onun kndlrinin sakinlrindn daniir. Haqlidir v bel d olmali idi. styirsn air ol, istyirsn alim, istyirsn tarixçi ol, istyirsn yaziçi, publisist, bunu yaxi drk ednlr, qlbn, ruhn drindn duyanlar hmi bel etmilr. Msln, Smd Vurunun "Bakinin dastani" poemasini götürk. Lirikepik janrda yazilmi v hl tamamlanmami bu srd air Bakiya, onun tarixin, çrihr, Bakinin küçlrin, Aberon torpaina, buranin sakinlrinin adt v nnlrin, keçmiin v çada hyatina xüsusi fikir verir. Qilman lkinin kitabinda da mhz bel münasibtin ifadsini görürük. Yaziçi publisist qlmil Bakinin v onun kndlrinin keçmiindn, çada hyatindan, buradaki yerli xüsusiyytlrdn geni bhs edir. Özü d tarixin akar etdiyi hqiqti, bu sahd elmin qazandii nailiyytlri bdii-publisist qlminin tsvirlril balamaqla. O, tariximizin indi çoxuna mlum olmayan el shiflrini açib göstrir ki, onlari hycansiz oxumaq olmur. Oxuduqca qzb v nifrt hissi cour, baimiza gtiriln müsibtlrin vvlki facilrin, qanli-qadali hadislrin davami olduunu bütün drinliyi il duyur, uzun müddt totalitar rejimin bizi "xalqlar dostluu v qardalii" prdsi altinda aldatdiini yqinlikl qt edirsn. Mlum olur ki, 1918d ermni-müslman qirini günlrind ermnilr traf evlrd yaayan azrbaycanlilari taxta sirk binasina yiib yandirmaq istyirlrmi. Qilman müllim 1918-ci il hadislrindn, Bakida ermnilrin törtdiyi fitn-fsad v qirinlardan, bu çirkin id danaklarin, xüsusn S. MelikYolçuyanin v aumyanin rolundan daniir. Martin 19-da danaklarin Suraxana, mircan v Bülbüld zirehli avtomatlarin kömyil halinin qaninin axidildiini, Bakida yüzlrl, minlrl adamlarimizin mhv edildiyini qeyd edir. Aydin olur ki, hazirda baimiza gtiriln qanli müsibtlrin drin köklri varmi. blis el hmi iblis imi. ziz oxucu, kitabin n maraqli bölmlrindn biri "Baki kndlri" adlanir. Müllif 1870-ci il siyahisina istinadn 41 kndin adini çkir: Bibiheybt, Kel,

3

hmdli, Zi, Hövsan, Türkan, Zir, Qala, Bin, Suraxana, mircan, Ramana, Balaxana, Sabunçu, Bülbül, Drngül, Binqdi, Digah, Mhmmdli, Zabrat, Fatmayi, Novxana, Saray, Masazir, Corat, Goradil, Pirai, Kürdxana, Mataa, Nardaran, Bilgh, Buzovna, aan, Mrdkan, Güzdk, Hökmli, Xirdalan, Xoca Hsn, Pirkkül, Bilcri, Qobu. Çoxlari el bilir ki, bu kndlr el vvllrd d böyük olmudur. Halbuki bel deyil, onlarin halisi çox az imi. Bel ki, 1813-cü il mlumatina gör Bakinin n iri kndi olan Mataada cmisi 582 nfr yaayirmi, Mrdkanin halisi is 94 nfr imi. Qilman müllim bu kndlrin sasn özlri haqqinda qisa mlumatlar verir. lbtt, bu azdir v oxucu bu sahd daha çox ey gözlyir. Arzu edrdik ki, hörmtli yaziçimiz kitabin sonraki nrlrind bunu nzr alsin v ya (bu daha yaxi olar) Baki kndlri haqqinda ayrica bir kitab yazsin. Xüsusn onlarin adamlari bard daha geni bhs etsin, müasir adamlarina kimi. Onlar buna layiqdirlr. El ikic kndi qeyd edim: bir Novxana kndini (1813-cü ild halisi cmisi 202 nfr), bir d müllifin (el mnim özümün d) doma kndi olan Mrdkani. Bu kiçik kndlrdn n qdr böyük adamlar çixib. Bu kndlr slind "kiçik" yox, böyükdürlr, müzzm v uludurlar. Novxanada 17-ci srin yadigari olan ah Sultan Hüseyn mscidi dövlt trfindn mühafiz olunan qdim memarliq abidsidir. Bu knddn ötn yüzillikd, zmanmizd neç-neç böyük v görkmli xsiyytlr çixib. Milli Demokratik Respublikamizin banisi Mmmd min Rsulzad, dahi rssam zim zimzad, görkmli siyasi xadim, alim v yaziçi ixli Qurbanov, keçmi SSR-d azri türklrindn yegan ttifaq naziri olan Sabit Orucov, xalq airi Süleyman Rüstm, 2-ci dünya müharibsinin fsanvi qhrmani Mehdi Hüseynzad, respublikamizda müasir anatomiya elminin banisi Kamil Balakiiyev, görkmli alimlr Aammmd Abdullayev (pedaqogika), Nsrulla Babayev (texnika, neftqazma), Kbutr Sfrov (knd tsrrüfati) v daha neç alim, air, rssam, bstkar, respublikanin rhbr içilri v b. (Mn yalniz dünyasini dyinlri qeyd etdim. Özü d bzilrini. Hazirda biziml birlikd yazib yaradan, mhsuldar faliyyt göstrn onlarla novxanalilari hl demirm). Mrdkan da hmçinin. Qdim tarix, Azrbaycan memarlii sntinin gözl nümunlrin malik olan bu knddn çixan görkmli adamlar bir deyil, onlarladir. Bütün dünyada taninmi tarixçi alim, keçmi SSR (indi Rusiya) Akademiyasinin müxbir üzvü hmd skndrov mrdkanlidir. Bizim ailni, yaxin qohum-qrbami "alimlr ailsi", "alimlr sülalsi" adlandirirlar. Babam Smd kiinin üç olu yüksk elmi drcsi olan alimlr idi: atam Feyzulla

4

akademik, mkdar elm xadimi, mkdar müllim, yüzlrl srin müllifi idi, xsn özü 120 nfrdn artiq elmlr namizdi, 30 nfr yaxin elmlr doktoru yetidirmidi. Qardalari (milrim) Mustafa tibb, Hacibaba is biologiya sahsind elmlr doktoru idi. Knddn bir neç elmlr doktoru, onlarla elmlr namizdi çixib. Keçmi sovet hakimiyyti illrind kndimdn 500 nfrdn çox adam ali thsil alib. Özü d unutmayaq ki, Mrdkan da digr kndlrimiz kimi kütlvi repressiyalara n çox mruz qalan yerlrdn olub. 37-38-ci illrd, sonralar da Vtn müharibsind yüzlrl adamini itirib. mim olu Asim Moskvada mhur akademik V. A. Trapeznikovun baçiliq etdiyi daretm problemlri institutunda ba elmi içi, texnika elmlri doktorudur. Qardai Rasim milli Akademiyamizda çaliir; o da texnika elmlri doktorudur. Xalam olu Tofiq kimya sahsind taninmi alimlrimizdndir. Respublika Elmlr Akademiyasinin müxbir üzvüdür. Knddn görkmli firça ustasi, respublikamizin xalq rssami Maral xanim Rhmanzad, ön söz yazdiim bu kitabin müllifi xalq yaziçisi Qilman lkin v qardai Qurban Musayev, air v alim Cfr Rmzi, taninmi arxeoloq Qardaxan Aslanov çixib v b. k. Xalam Çimnaz Aslanova 20-ci illrd yetin ilk azrbaycanli qadin maarif qabaqcillarindan idi, sad mktb müllimlrindn keçmi SSR Ali Sovetind Milltlr Soveti sdrinin müavinin qdr yükslmi v 20 ildn artiq bu vzifd olmudu. Bakinin v kndlrinin o qdr d uzaq olmayan tarixindn çox ey öyrn bilrik. Çada tlb v ehtiyaclarimiz üçün istifad ed bilrik. Msln, el su, rzaq, xeyriyy v mesenatliq mslsini götürk. Su saridan korluq çkirik. Suya, xüsusn tmiz v içmli suya ciddi ehtiyacimiz var. Köhn Bakinin bir çox hytlrind quyular var idi. Kndlrd is daha çox. Yaxi olmazdimi ki, imkan daxilind onlari brpa edk, yenilrini qazaq. Xüsusi evlr, xüsusi hyt-bacalar indi çoxalib. Qoy onlarin hr birind öz quyusu olsun. El iri yaayi binalarinin hytlrind d quyular qazmaq olar. Baki kndlrinin bitkiçilik, ba-bostan, mhsul baximindan hr birinin özünmxsus chtlri, tkrar olunmaz üstünlüklri var idi. Xeyriyy v mesenatliqda is indiki varlilarimiz Haci Zeynalabdindn ibrt götürsünlr, xalq yolunda, onun salamlii, maarifi, elm v thsili yolunda sirgmdn xrclsinlr, sponsorluq etsinlr, saliinda xeyir-dualar, alqilar, dünyasini dyidikdn sonra is qni-qni rhmtlr qazansinlar. Respublikamizin air bir raitd yaadii, müharibnin getdiyi, qitliq v bahaliin kök saldii mühitd sponsorluun, xeyriyyçiliyin, varlilarin v imkanlari geni olanlarin, haliy qayi göstrmsinin n qdr böyük hmiyyt malik olduunu söylmy ehtiyac yoxdur. Qoy bu ncib id ata v babalarimizin

5

yolu nümun olsun. Qilman müllim böyük maarifprvr alim v jurnalist Hsnby Zrdabinin rolundan daniir. Milli qeyrtimizin tcssümü olan H. Z. Taiyevin bu sahdki misilsiz xidmtlrini qeyd edir. Onun ikinci tbbüsü nticsind 1905-ci ild "Müslman Xeyriyy cmiyyti" yaradilir. Cmiyyt kasib-füqraya, yetim-yesirlr l tutur, qocalara himaydarliq edir, balalarimizi oxutdurur v digr xeyirli faliyyt göstrir. Haci Zeynalabdinin sdr, srafil Haciyevin sdr müavini, Haci Mustafayevin xzindar, hmd by Aayevin katib, smayil by Sfrliyevin, limrdan by Topçubaovun v sdulla hmdovun idar heytinin üzvlri olduu bu cmiyytin müssislri sirasinda Hsnby Zrdabi özü, liby Hüseynzad, Haci Aslan Aurov, saby Hacinski, Kamil by Sfrliyev, bülxaliq Axundov, Mmmdrza Vkilov, Hsn by Aayev, Ncfqulu Sadiqov, Mirz sdullayev, sdby Slimxanov, Aabala Quliyev, Haci Hsn Aamaliyev, Ncf miraslanov da varmi. Göründüyü kimi bunlar tkc milyonçular deyil, hm d xalqimizin görkmli elm v mdniyyt xadimlri idilr. Yni cmiyytd var-dövltl zka, srvtl ail birlmidi. Bu gün biz bu su kimi, hava kimi lazimdir. Qoy qeyrtli varlilarimiz, "qaz vurub, qazan dolduran" frastli biznesmenlrimiz ail v zka sahiblri il, elm v mdniyytin görkmli adamlari il tdbir iltsinlr, birg faliyyt göstrsinlr. Qoy milltimiz maddi v intellektual srvtdn geni istifad ed bilsin. 1906-ci ild yaradilmi "Nr v maarif" cmiyyti d xalqin xeyri namin geni i aparirdi. Faliyytini "Müslman Xeyriyy cmiyyti" il laqlndirir, xalqa böyük fayda verirdi. Cmiyyt Baki kndlrind 17, hrd is 3 mktb açdirmi, yoxsul v yetim uaqlari pulsuz oxutdururdu. "Nicat" mdni-maarif cmiyyti d böyük ilr görürdü. Bu cmiyytin üzvlri milltimizin görkmli ziyalilari idi. Onlarin sirasinda Üzeyir Hacibyov, Cahangir Zeynalov, Mirzaa liyev, Hüseynqulu Sarabski, Hüseyn rblinski, Hbib by Mahmudbyov, Soltan Mcid Qnizad, Murad Muradov, Mirmahmud Kazimov, Mehdi by Hacinski, Sidqi Ruhulla, Mmmdli Sidqi v b. kimi xadimlr var idi. Xalqimizin böyük olu, Milli Demokratik Respublikamizin banisi Mmmd min Rsulzad cmiyytin üzvü idi. O, 1907-ci ild Hsn by Aayev rana getdikdn sonra cmiyytin sdri olur. ndi bel cmiyytin olmasina böyük ehtiyac duyulur. Alim v yaziçilarimiz llrindn glni edir. Hr il neç-neç qiymtli v millt üçün çox faydali olacaq srlr yazirlar. Onlari nr etmk is mükül bir idir, çox vaxt mümkün olmur. Qoy qeyrtli varlilarimiz bel kitablarin nrind geni sponsorluq faliyyti göstrsinlr. Yaxi deyiblr: "Sndn hrkt, mndn brkt". Yazib yaratmaq zka sahiblrindn, nr etmk d varidat sahiblrindn. Qoy pullarimiz lazimi yerlrd xrclnsin. Millt elm, mdniyyt fdailril var-dövlt sahiblrinin birg iindn faydalansin.

6

Qilman müllimin kitabinda Baki tacirlri v ruhanilrinin tkil etdiyi "Sadt" (1907) cmiyytinin d fali Axund lkbr olub. 1907-ci ildn cmiyytin açdii "Sadt" mktbind 1910-cu ildn 1916-ci ildk direktor liby Hüseynzad olub. "Sadt"in d faliyyti geni v mhsuldar idi. Bakili Haci Smd Heydrov 55 min tikdirdiyi binani kupçisil birlikd mktb bailayir v iki mrtbli daha bir bina tikdircyini vd edir. Bel qeyrtli oullarimizin ruhu ad olsun. Qoy onlarin ncib ii bu gün d davam etsin, nny çevrilsin. Hr bir elmi, bdii, tdris v ya mlumat xarakterli sr müyyn mna daimali, idraki v trbiyvi hmiyyt malik olmali, oxucuya bilik v zövq vermlidir. lbtt, gr o hqiqtn srdirs, sözün sl mnasinda srdirs. Tarix, dbiyyat, o cümldn publisistika da söz yiini deyil. Mna daiyan sahlrdir. Dövrümüz, yaadiimiz çtin günlr, kemkeli hyatimiz eldir ki, tarixi v çada mna daiyan operativ yazilara, tsirli v ksrli sözlr ehtiyac artib, tlbat çoxalib. Oxucu onu maraqlandiran, onu düündürn keçmiini, dünni xatirladan, çada vzif v msllrini baa salan, glcyi izah edn yazilara xüsusi maraq göstrir. Bakida v Aberonda 2 milyondan artiq adam yaayir. Burada xeyli qaçqinlar da var. Demk olar ki, respublika halisinin üçdn biri burdadir. Blk d daha çox. Üstlik Baki hyati il, onun problemlri, tarixi v çadalii il tkc bakililar deyil, aberonlular deyil, elc d bütün respublika halisi maraqlanir. Bu da tbiidir. Çünki Baki respublikanin paytaxtidir. Düünn beyni, döyünn üryi, görn gözüdür. naniram ki, Qilman lkinin "Baki v bakililar" kitabi il hami maraqlanacaq, o on minlrl, yüz minlrl oxucunun diqqtini clb edck, ümumi maraa, soru-suala sbb olacaqdir. Kitablarin da ömrü müxtlif olur. Kitab var ki, çapdan çixar-çixmaz unudulur. Kitab da var ki, xeyli müddt yaayir, nsillr grkli olur, zamanzaman ona ehtiyac v tlbat duyulur. Tkrar nrlri olur, ya da zahirn köhnls d, vrqlri saralsa da, oxunur, fayda verir. naniram ki, Azrbaycan tarixini öyrnnlr "Drbndnam"y, "Qarabanam"y indi d müracit etdiklri kimi ninki çada nsil, el glck nsillr d Qilman lkinin kitabina müracit edck, Baki v bakililarin tarixini öyrnmkd ondan faydalanacaqlar. Dediklrimin çin olacaina minm. FUAD QASIMZAD, akademik QDM HR

7

Qdim Baki Xzr dnizinin qrb sahilind, imal külklrinin daim döycldiyi, cnub v qrb trfdn hündür çilpaq tplrl hat edilmi çökkd salinmidir. imal külklri (buna xzri deyirlr) qopduu zaman öz yolunda Ba Qafqaz silsil dalarina toxunur v bütün gücü il silsilnin trafina yayilir, çilpaq boz tplrin sinsindn toz-torpai qopararaq, burula-burula hrin üzrin hücum çkir. 1826-ci ild Bakida olmu görkmli syyah Zeynalabdin irvani yazirdi: "Bakini Badkub d adlandirirlar. Çünki bu yerd daim külklr sir. Bzn el güclü sir ki, hrin böyük tikililrini d xsart uradir. Buna gör burada evlrin özülünü yonulmu dalardan qoyur, hytlri v damlari qirla örtürlr". Baki v xzri. hrin yaraniindan bu iki mfhumu bir-birindn ayri tsvvür etmk mümkün deyil. Xzri smy baladimi bir hftdn tez ksmz. Qdim bakililar bir adamin bakili olub-olmadiini öyrnmk üçün ona bel bir sual verrdilr: "Bakida qi n vaxt olur?". gr hmin adam "Xzri snd" dey cavab verrdis, onun bakili olduuna übh etmzdilr. Yay aylarinda xzri sdiyi zaman adamlar isti paltar geymy mcbur olurdular. Qida is onun soxula bilmdiyi dlm-deik qalmazdi. Baki qdim hrdir. Dorudur, onun mhz hansi srd salindii hl dqiq müyyn edilmmidir. Lakin Bakinin özünd v traf kndlrind arxeoloqlarin apardii qazintilar nticsind tapilan tarixi abidlr, saxsi qablar, da sandiqçalarda dfn edilmi adamlarin sümüklri, sikklr v sairdn mlum olur ki, onun yaranma tarixi eramizdan vvlki srlr gedib çixir. Hazirda Binqdi yaxinliinda "Qir gölü" adi il taninan böyük bir sah vardir. Tarixçilrin yazdiina gör on min illr bundan qabaq burada göl zamanzaman qurumu v bugünkü klini almidir. Burada gölün qalin qir tbqlri altinda çoxlu, htta bu gün artiq Aberonda mövcud olmayan vhi heyvanlarin sümüklri tapilmidir. ir, iri maral, ayi, at, uzunqulaq sümüklri il yanai tapilan krkdan sümüklri d göstrir ki, Aberonda on min illr qabaq bu heyvanlar yaamidir. Bzi alimlr bel nticy glirlr ki, bu heyvanlarin yaadiqlari yerd yqin ki, onlari ovlayan ibtidai insanlar da yaamilar. Demk, eramizdan hl xeyli qabaq Aberon trafinda ibtidai insanlar mskn salmilar. Qobustan dalarinda is bu heyvanlari ovlayan ibtidai insanlarin killri hkk edilmidir. Mlum olduu üzr Baki trafinda n qdim mskn yerlrindn bzilri hazirda Xzr sulari altinda qalmidir. Eramizin II-VII srlrind Xzr dnizinin hazirki sahili Nargin v Vulf adalarindan xeyli uzaqda olmudur. Eramizin 6-ci srindn balayaraq, Xzrin sviyysi artmi v Qiz qalasinadk olan bütün körfz su altinda qalmidir. Yaxin keçmid dniz sthinin aai dümsi nticsind suyun dibindn yüksln qdim tikilinin bürclri buna aydin sübutdur. 1830-cu ild Bakida olmu alman akademiki E. Lens yerli halidn eitmi olduu

8

rvaytlr bard bel yazirdi: "Xeyli müddt vvl dniz indikin nisbtn 20 verst uzaqliqda idi. O zaman Nargin adalari da qurunun ayrilmaz hisslri idi. Sonra dnizin sthi qalxaraq, xeyli qabaa glmi v sahil indiki görkmini almidir". Lensin o zaman sezdiyi bir sira lamtlr bu ehtimali daha da möhkmlndirirdi. Lens Nargin adasinin qayaliqlarinda Zi burnuna gedn araba çarxlarinin izini görmüdü. Bunu Abbasqulu aa Bakixanov da özünün "Gülüstanirm" kitabinda tsdiq edirdi. O yazirdi: "Baki qzasinin Bilgh, Zir, Bibiheybt v baqa kndlrind, habel bir neç adada qayaliqlar üstünd dnizin içrilrin trf gedn araba çarxlarinin izlri görünür". Daha sonra Bakixanov yazirdi: "hrin özünd Haci Baba Haci Aahüseyn olu adinda bir ev sahibi öz hytind quyu qazdii zaman dnizin indiki sviyysindn aaida, yerin altinda dala dönmi bir yola rast glmidir". Zi burnunda da qayaliqlarda dnizin içrilrin trf gedn araba tkrlrinin izlrini görnlr olub. Bütün bunlar göstrirdi ki, Xzr dnizinin sthi yüksldiyi zaman bir çox tikililr, htta rvayt gör Sbail adli bütöv bir hr d suyun altinda qalmidir. hrin n yüksk bir yerind yerln irvanahlar sarayinda aparilmi qazintilar nticsind tapilan sikklrl hl 8-ci srd burada ticart liman hri olduu müyynldirilmidir. Bakiünas alim Sara Aurbyli bel bir nticy glmidir: "Baki feodal hri kimi hl eramizin 8-ci srind mövcud idi". Bellikl, ehtimal etmk olar ki, Bakinin 12 srlik tarixi vardir. Yeri glmikn qeyd edk ki, Baki hrinin öyrnilmsind görkmli alim Sara Aurbylinin misilsiz xidmti vardir. Baki sözünün mnyi d indiydk tam v dürüst aydinladirilmamidir. Hl X srin birinci yarisinda rb y fars mnblrind bu hrin adi Bakuh, Bakuya, Baku v Badkub klind ilnmidir. Badkub sözünün yaradilmasi daha sonraki srlr aiddir. Msln, 18-ci srdn balayaraq, bir çox mnblrd Baki sözünün bu formasina tez-tez tsadüf olunur. Bu, iki fars sözündn düzldilmdir: Bad-külk, kub-döyn demkdir. Yni külk döyn. Görünür ki, bu hrd tez-tez iddtli külklr sdiyindn bzilri onu bel adlandirmilar. Htta bzi mnblrd Azrbaycan dilind "Yeldöyn" sözün d rast glmk mümkündür. Qafqazünas K. P. Patkanov iddia edir ki, hrin adi lak sözü "baki"dn (tp demkdir) ml glmidir. O dövrlrd Baki tplr üstünd salindiindan bu fikird müyyn drcd bir hqiqt vardir. Türklrin mhur "slam ensiklopediyasi"nda is bu sözün By-köy türk sözlrindn düzldiyi iddia olunur. By-köy ba hr demkdir. Tarixçi li Hüseynzad is Mahmud Kaqarinin 1072-1074-cü illrd yazildii güman ediln mhur "Divani lüt üt türk" srin saslanaraq K. P. Patkanovun söyldiyi nticy glir, o, bu srd tp mnasinda ildiln Baki sözün tsadüf etmi v bel qrara glmidi ki, Baki tplr üstünd salindiindan

9

hrin d adi bu sözdn götürülmüdür. Bu fikri corafiya elmlri doktoru B. Budaqov da tsdiq etmidir. Bizc, bu fikir hqiqt daha uyundur. hrin tbii srvtlri il yanai corafi raiti, rq v qrb, habel imala gedn ticart yollarinin lverili bir yerd yerlmsi çox cahangirlrin v yadelli ialçilarin itah v diqqtini clb edirdi. 7-ci srin 30-cu illrind rb qounlari ranin bir çox böyük hrlrini ial etdikdn sonra Azrbaycan torpaqlarina soxuldular. Lakin onlar hr yerd ciddi müqavimt rast gldilr. rb istilaçilari Azrbaycanin gözl yaylaqlarini, knd v hrlrini xarabazara çevirdilr. irvanin mhsuldar qüvvlrin böyük zrb vurdular. Ölkd, azinliq v talan baladi. Mdni srvtlr mhv edildi, tarixi abidlr daidildi. Yüzlrl, minlrl adamlar öz yurd-yuvalarindan didrgin salindi. slam dini bu talanlar üçün bir vasity çevrilmidi. Onlar Baki torpaqlarinin zngin yataqlara malik olduqlarini bildiklri üçün irvan v Bakini daim nzart altinda saxlayirdilar. Çünki onlar Baki neftindn, Bakinin duz v baqa mmulatindan xilaft xzinsin daxil olan glirin yarisini bel baqa ölklrdn toplaya bilmirdilr. Bzn neft v duz yataqlarinin bir hisssi vqf yerlri elan edilrk, Drbndd qrargah qurmu xilaft nümayndlrinin srncamina, rb sgrlrinin istifadsin verilirdi. Drbnddki qounun demk olar ki, bütün xrclri Baki neftinin hesabina ödnilirdi. rblr imalin köçri tayfalarinin, birinci növbd Xzrlrin basqin v hücumlarindan qorxaraq, Drbnd srhdlrini alinmaz bir istehkama çevirmidilr. Baki nefti hrbi mqsdlr üçün d istifad edilirdi. Döyülrd neft qablara doldurularaq, dümn üzrin atilirdi. rblrin döyülrd qlb qazanmalari çox zaman neftin hesabina idi. Bir trfdn air vergilr, o biri trfdn soyunçuluq v talançiliq xalqin qzbini getdikc codurur, hr bir yurdda, hr bir ocaqda ialçilara qari üsyan v qiyam dalalari alovlanirdi. Dorudur, qiyamlar hr df amansizcasina yatirilirdi. Ancaq halinin nifrt v qzbini qilinc v silah vasitsil d boa bilmirdilr. rb miri irvanahlari mcbur etmidi ki, hr il ona 4 min gnc olan v qiz qul kimi verilsin. Vergilri vermynlr d qul halina salinirdi. irvanahlar torpainin çox hisssi, xüsusi il suvarilan torpaqlar xlifnin xüsusi mlaki hesab edilirdi. Muan v irvan düzlrinin n münbit torpaqlari rbistandan buraya köçürülmü rb tayfalarinin srncamina verilmidi. Sonralar bu rb tayfalarindan çoxu yerli hali il qaynayib-qarimi, hmilik bu torpaqlarda qalmidilar. Hazirda Azrbaycanin cnub rayonlarinda bir para kndlr o vaxtdan rb adlari daiyirlar. rblrin yerli halinin atprstlik mbdlrini daidib yandirmalarina baxmayaraq, kndlilr slam dinini çtinlikl qbul edirdilr. Yalniz hrlrd v o cümldn Bakinin özünd snaf v sntkarlar rb istilaçilarinin dinin daha

10

çox meyl göstrirdilr. Bu da onunla laqdardi ki, rb istilaçilari onlarin srbst alver etmlri üçün rait yaradirdilar. rblr qari ba vermi n böyük üsyanlardan biri 748-ci ild Beylqanda olmudu. Lakin üsyan Abbasilr trfindn yatirilmi v Beylqan qalasi yerl yeksan edilmidi. 808-ci ild rdbil mahalinda, Savalan dalari tyind balayan Babk hrkati 30 il müddtind rb xilaftini daim qorxu altinda saxlamidi. Qhrmanliqla döyün xürrmilr 819-827-ci illr rzind rblrin 6 ordusunu darmadain etmidilr. 9-cu v 10-cu srlrd bu qiyam v üsyanlar Abbasilar xilaftinin qüdrtini xeyli zifltmidi. Hr trfd xüsusi feodalliqlar yaranib, özlrini rb sartindn xilas etmy, vergilri vermkdn imtina etmy baladilar. X srd Drbnddn Kür çayinadk uzanan torpaqlar artiq irvanahlarin hökmranlii altinda idi. Bir rvayt vardir ki, guya yunanlar da Bakida olmular. Bu rvayt Xzrin sulari altinda qalmi qdim "Yunan qala" v yaxud "Yunan hr" qaliqlari sasinda yaranmidir. Bu hr qaliqlari Baki-Salyan yolunun txminn lli verstliyinddir. Txminn 90 il qabaq Bakidan Salyana gedn "Saruxan" adli bir gminin kapitani suyun altinda bel bir mnzry rast glmidi: "Körfzin sulari sakit idi. Gün dnizin dibini apaydin iiqlandirmidi. Birdn gmi heyti gminin böyük bir küçnin üstü il üzdüyünü gördü. Aaida, dnizin dibind qdim bir hr görünürdü. Küçlr, dönglr ovucun içi kimi aydin idi". Bellikl, 20 fut drinliyind suyun altinda qdim bir hr kf edilmidi. Daha sonralar dnizçilr Bakinin cnubunda, Kür çayinin Xzr dnizin töküldüyu yerd, Byandovan burnunda da qdim bir hrin qaliqlarina rast glmidilr. Akademik . M. Qubkin Xzr dnizi sthinin qalxib-enmsinin dinamik proseslr nticsind ba verdiyini göstrrk yazirdi ki, "suyun altinda qalmi hr haqqinda rvaytlr fsan deyil, hqiqtdir". Yunanlar Bakiya nec glmilr? Bir rvayt gör Aleksandr Makedonski Bakini fth etmk üçün buraya qoun yeritmidir. Lakin tarixdn biz mlumdur ki, Aleksandrin qounlari Bakiya çatmayiblar. Bs bzi dalarin v qayalarin üstün yunan sözlri nec hkk olunub? Çox ehtimal ki, ran dövlti Roma v Yunanistanla etdiyi mühariblrd sir aldiqlari sgrlri sntkarliqlarina gör mmlktin müxtlif yerlrind yerldirmidir. Dalarin üzrin yunan sözlri d yqin onlarin trfindn hkk edilmidir. irvan ta qdimdn Slavyan dünyasi il ticart laqsi saxlayirdi. IX srd yaami rb yaziçisi bdülqasimin yazdiina gör hl onun zamaninda rus tacirlri Volqa v Xzr dnizi vasitsil htta Badadin özün gedib çixmidilar. Lakin onlar Xzrin sahillrin çixmaq üçün Xzrlrin torpaqlarindan keçmli

11

idilr. Ruslar Qara dnizd gmilr oturur v Azov dnizindn Don çayi il qalxaraq, Xzrlrin torpaqlarina çatir v burada gmilrini quru il sürütdysürütdy Volqa çayina salaraq, Xzr çixirdilar. Xzrd bzn Baki limanina yan alir, bzn d Kür çayina daxil olaraq, o zaman ticart mrkzi kimi taninmi Brdy keçirdilr. IX srin axirlarindan ruslar hmin yolla artiq ticart mqsdi il deyil, qart qsdil Xzr sularinda üzürdülr. Ruslarin Xzrin qrb sahillrin ilk sfrlri 909-910-cu illrd olmudur. Onlar Xzr sularinda saina-soluna üzrk qartl mul olurdular. Ruslarin n böyük hücumlari 913-cü ild olmudur. Bu df onlar Xzrlrin xaqani il daniaraq, onlarin torpaqlarindan manisiz keçmi v hrsind 100 nfr adam olan 500 gmi il Volqa il üzrk Xzr çixmidilar. Daistani keçndn sonra Baki yaxinliinda bir adada yerlmidilr. Bir müddt burada qaldiqdan sonra Xzr sahillrini qart balamidilar. Zngin qnimtlrl geri dönn ruslar Volqanin mnsbind Xzrlrin özlri trfindn basqina mruz qalaraq, talan edilmidilr. Sonralar ruslar yen bir neç df Azrbaycana basqin etmilr. 944-cü ild onlar gmilrl Brd yaxinliinda sahil çixmaq istrkn hr hli trfindn böyük müqavimt rast glmidilr. Ancaq buna baxmayaraq, hri ial ed bilmidilr. X sr rb tarixçilrindn biri ruslar bard yazirdi: "Öz iri bdnlri v csartlri il frqlnn ruslar geri qaçmain n olduunu bilmirlr. Onlar dümni öldürmyinc v ya özü ölmyinc geri dönmzdilr. Mn ruslari görn adamlardan onlarin csarti bard çox maraqli eylr eitmim". Bir müddt sonra Mrzban bn Mhmmd 30 min qounla Brdni mühasiry alaraq, hri hml il tutmaq istmidi. Ancaq bu heç bir ntic vermmidi. Yazili mnblr göstrir ki, ruslar qilinclarini i salaraq, Mrzbanin qounlarini qirmidilar. Sonra ruslar özlri d Brdd qalmayiblar. Kür çayinda onlari hazir gözlyn gmilr oturaraq, Azrbaycani trk etmidilr. 1032-ci ild tkrar Bakida olan ruslar quru il geri dönrkn Drbnd miri trfindn mlub edilmidilr. Bu illrd Brd hri il yanai olaraq, Gnc, amaxi, abran, Beylqan, rdbil, Tbriz, Maraa v Baki hrlri hr v knd sntkarlarinin istehsal etdiklri ipk mmulati, parça v geyimlri il taninmidilar. Bu hrlr öz tikintilri, karvansara v örtülü bazarlari il v habel halisinin sayina gör Badad hrindn heç d geri qalmirdi. Baki öz nefti v duzu il yen bütün rq ölklrind öz vvlki öhrtini hifz edib, saxlaya bilmidi. Burada istehsal olunan neft, duz v zfran dv karvanlari il rana, raqa v baqa rb ölklrin dainirdi. Neftdn hr yerd - hm yanacaq, hm sürtgü yai, hm d hrbi id v tbabtd istifad olunurdu. rb tarixçisi Msudinin yazdiina gör Bakida olan

12

sas iki neft quyusundan 1.000 dirhm glir ld edilirdi. amaxida v Bakida hazirlanan ipk paltarlar da xarici bazarlarda ad çixarmidi. Baki hlinin ksriyyti kustar v sntkar olsa da knd tsrrüfati, kinçilik v bostançiliqla mul olani da vardi. Qala divarlarindan xaricd olan düznlik v çöllr bakililarin kin sahlri idi. Hazirki M. Naiyev xstxanasinin trafi Sinqnbr adlanirdi. Burada yaxi buda v arpa yetiirdi. Qanli tp bostan yerlri idi. ndiki Sttrxan zavodunun dörd bir trfi üzüm balari idi. Htta onun sa trfind olan tp son vaxtlaradk Salqim üstü adlanirdi. ndiki vazalin yeri d üzümlüklrdi. Burada çox mhsuldar üzüm balari vardi. Bakida tez-tez quraqliq olduundan buda çox boy atmazdi. Buna gör biçin zamani onu ll kökündn qoparardilar. ndiki fvvarlr meydaninin yeri is bakililarin zfran tarlalari idi. Kndlrd çoxlu çki aaclari kilrdi. Bakida istehsal olunan ipk mhur amaxi ipyindn heç d skik deyildi. hr camaati öz mal-qarasini bu çöllrd otladardi. Meydanin yaxinliindaki naxir bulai yaxin keçmidk qalmidi. Baki trafi torpaqlarin münbitliyi bard syyahlarin qeydlrin tez-tez rast glmk olar. 1884-cü ild Bakida olmu Skalkovskanin Sankt-Peterburqda çap olunmu "Yol xatirlri" adli kitabinda Baki trafi torpaqlar bardki qeydlri çox sciyyvidir. O yazirdi: "hrin (Bakinin - Q..) iki verstliyind arpa v buda zmilri balayir. Adam inanmirdi ki, xirda da ovuntularindan ibart olan zmi bel mhsul ver bilr. Zahirn miskin görünn torpaq burada çox mhsuldardir. Bzn el olurdu ki, kndlinin inaat üçün da çixardii yerd qalan xirda da ovuntularini v tozu külk qovaraq, torpaa qatar v yaili havalardan sonra bu torpaqda yaxi mhsul bitrdi. Görünur ki, bu da v baliqqulai qirintilarinda fosfor turusu vardir ki, o kin kömk edir. Lakin iddtli külklr taxilin artmasina mane olurdu. Odur ki, Baki yaxinliinda taxil heç bir arin da arta bilmirdi. Buna gör taxili biçmk çtinlrdi. Onlari sadc olaraq, ll kötüyündn çixarir v kiçik drzlr balayirlar. Bel kin torpai tez qüvvdn salir". XI srdn balayaraq, Orta Asiyadan çixan köçri Slcuq türklri rq v o cümldn 1054-cü ild Azrbaycana basqin edirlr. Bir ildn sonra Torul byin komandanlii altinda Slcuqlar rb xilaftinin paytaxti Badadi da zbt ed bilmidilr. Torul by xilaftd siyasi hakimiyytin baçisi elan edilmidi. Böyük Slcuq dövltinin paytaxti vvlc Mrvd, sonralar is Rey v sfahanda olmudur. Torul byin varisi sultan Arp Aslan olub. Arp Arslandan sonra taxta çixan Mlik ah (1072-1092) Azrbaycanin imal yaltlrind hakimiyytini möhkmltmk mqsdil Gnc hrini tutur, sonra da irvanah I Friburzu özün tabe etdirrk, onu hr il 40 min dinar xrac vermy mcbur edir. Slcuq sultani Azrbaycan torpaqlarini öz yaxin adamlarina paylamaa balayir. Bu torpaq sahlrin yiylnn feodallar camaatdan topladiqlari vergilrin bir hisssini

13

dövltin xzinsin vermy borclu idilr. lav olaraq, lazim gldikd sultanin tlbi il ona qoun hisslri d vermli idilr. Ntic etibaril bütün bu airliqlar irvan kndlilrinin v o cümldn Baki kndlilri v sntkarlarinin üzrin düürdü. BAKI RVANAHLAR DÖVRÜND irvanahlar sarayinda I Friburzdan sonra taxta I Mnuçhr, ondan sonra is II Mnuçhr çixmidi. 1149-1203-cü illrd is Ksranilr dövltini II Mnuçhrin olu I Axsitan idar edirdi. Mhz Axsitan dövründ irvanahlar iqtisadi v siyasi chtdn xeyli inkiaf edrk müstqil bir dövlt kimi bütün Yaxin rq ölklrind taninmidi. Bu vaxtadk Xzr dnizind cüzi miqdarda gmilr sahib olan irvanahlar indi güclü dniz donanmasi ölksin çevrilmidi. irvanahlar slcuqlarin sartindn bir dflik xilas olmaq mqsdil Gürcüstan çari il yaxin qonuluq laqlri yaradir. Gürcüstan ahi IV David slcuqlara qari güclü bir qüvv il çixmaq üçün imali Qafqaz köçrilrinin kömyindn istifad etmk qrarina glir. Bu mqsdl o, qipçaqlarin ba komandaninin qizina evlnir. Hr ikisinin arasinda gedn daniiqlara sasn 45 min qipçaq döyüçüsü aillri il birlikd Gürcüstana köçürülür. IV David öz qoununu artirandan sonra slcuqlara ninki vergi vermkdn imtina edir, htta hücuma keçrk, Tiflis hrini onlardan xilas edir. Bir müddt sonra slcuq sultani Mahmud irvana hücum edrk, amaxi hrini tutur. II Mnuçhr d sir düür. Bunu eidn IV David onun kömyin çataraq, amaxini slcuqlardan tmizlyirlr. Bundan sonra irvanahlarla gürcülr arasinda dostluq daha da möhkmlnir. Htta II Mnuçhr Davidin qizina evlnir. 1123-cü ild amaxi yaxinliinda keçirilmi air döyülrdn sonra irvanahlar slcuqlarin, asililiindan tamamil azad olurlar. amaxidan sonra irvanin ikinci böyük hri Baki idi. Onun dövrsin çkilmi birinci hündür hasar irvanah II Mnuçhrin dövrün aiddir. hr divarlarindan birinin tmiri zamani tapilmi kufi yazili da bunu sübut edir. Dada yazilmidi ki, bu hasar 1120-1160-ci illrd irvanah II Mnuçhr trfindn çkilmidir. hrin ikinci alçaq divari is daha sonraki illr aiddir. 1191-ci ild Qizil Arslan amaxini zbt etdikd irvanah I Axsitan irvanahlarin paytaxtini Bakiya köçürür. Qala içrisind yaayan halinin xaricl laqsi yalniz iki darvaza vasitsil saxlanirdi. Bu darvazalardan biri imal trfd olub amaxi darvazasi adlanirdi. O biri is qalanin cnubundaki Salyan darvazasi idi. Salyan darvazasi dalara trf açildii üçün bzn Daliq qapisi da adlanirdi.

14

irvanah I Xlilullanin dövründ qala içrisind inaat böyük vüst almidi. hrin n yüksk bir yerind, tpnin üstünd irvanahlar sarayi tikildi. hrin ansamblina divanxana, drvi mqbrsi, mscid, hamam da daxil idi. Saray dörd trfdn hasar içrisin alinmidi. 1683-cü ild Bakida olmu alman syyahi Engelbert Kempfer irvanahlar sarayinin tikiliin heyran qalaraq yazirdi: "hrin yuxari hisssind gözl bir saray vardir ki, bu ah sarayi adlanir. Saray qayanin üstünd, dorudan da zmtli tikilmidir... Sarayin qapisina bir-biril üzbüz oturmu iki ir kli hkk olunmudur. Onlarin balari üstünd baqa bir heyvan bai da hkk olunmudur, el bil dv baidir". Kempferin tsvir etdiyi kil hal-haziradk hrin imal darvazalari üstünd durur. Lakin Kempfer irlrin arasindaki heyvan baini dv baina oxatmaqda yanilmidi. Bel öküz bai Bayil körfzind tapilmi dalarin üstünd d hkk olunmudur. Bundan baqa hazirda hrin Ostrovski (indiki S. Vzirov) küçsind 59 nömrli qdim bir evin qabaindan keçrkn diqqt yetirsniz, fasadda hkk olunmu iki irin arasinda da öküz bai rsm edildiyini gör bilrsiniz. Buradan mlum olur ki, iki ir arasinda öküz bai vaxti il irvanahlarin gerbi olub. Kempfer daha sonra yazirdi: "Baki hri demk olar ki, düzbucaqli klinddir. Ancaq bir trfi daha uzundur. Hr trfi min addim, blk d artiqdir. hrin bir trfi limandir. O biri trfi is (indiki . liyev küçsi trf - Q..) dniz baxir. Qalan trflri is da kimi möhkm torpaqda qazilmi xndklrl hat olunub. hr bir-birindn on be addim arali olan iki divar içrisinddir. Divarlarda çoxlu yarim dairvi bürclr vardir. Divarin yuxarisi di-didir. imal trfdki darvazanin üzrin dmirdn üz çkilmidir". Kempferdn xeyli sonra 1824-cü ild Bakida olmu Kazan hrinin professoru . Berezin bu tsvirlri sanki tsdiq edrk yazirdi: "Baki qalasi, dorudan da iki crg hasar arasina alinmidi. Dniz trfd is divar yalniz bir crgdir. Qaldirilan körpüsü vardir v yaxi müdafi olunur. Cnub-qrb trfd is hrin trafinda tplr ucalir. Baki qalasinin qurudan keikçi bastionlari olan iki darvazasi vardir: imal-rqd, hr daxil olduum amaxi darvazasi v cnub-qrb trfd Daliq darvazasi. Mn bu qapidan keçib, qbiristanlia getmim. Dniz trfdn is bir neç kiçik girilr vardir". Berezinin Daliq qapisi adlandirdii darvaza Salyan darvazasidir. Keçmi nqilab baina açilan darvaza. O zaman bu darvaza keçmi Pionerlr sarayinin, göz xstxanasinin yerldiyi qbiristanlia açilirdi. Buna gör d Berezin qbiristanlia mhz bu darvazadan ged bilrdi. amaxi v Salyan darvazalari içri trfdn hasar boyu salinmi yolla birlmidi. Bu yolla piyadalar v arabalar hrkt edirdi. Hmin yol indiki Sabir küçsidir. Divarlar hr iki trfdn dniz trf yenirdi. Lakin sahild yalniz içri hündür hasar sahil trfdn hri

15

dövrlyir, ikinci alçaq divar is sahildn dnizin içrilrin trf uzanirdi. Bellikl qala dniz trfdn yalniz bir hasarla dövry alinmidi. Burada qaladan sahil açilan üç qapi vardi. XII srd irvanahlar artiq Baki limaninda böyük hrbi donanmaya malik idilr. Axsitan IV David, daha sonra gürcü ahi III Georgi il daimi hrbi-siyasi laqd idi. Onun kömyi il Axsitan Drbnd trfdn irvana hücum edn köçri qipçaqlarin hücumunu df etmidi. 1175-ci ild Baki yaxinliinda, txminn Mrdkan v üvlan trfd Axsitan 73 gmi il hücuma keçn ruslarin hücumunun qarisini ala bilmi v onlari geri oturtmudu. Azrbaycanin Gnc, Brd, Beylqan v amaxi hrlrind olduu kimi Bakida da kustarliq v pekarliq çox inkiaf etmidi. Burada ktan, ipk v yun parçalar, dmir mmulat v sair hazirlanir v Azrbaycandan keçn, rqin v Avropanin ticart mrkzlrini birldirn karvan yollari v dniz vasitsil baqa ölklr ixrac olunurdu. hrd çoxlu culfa, dmirçi, boyaqçi, dülgr, bamaqçi, dbbaq, dulusçu v drzi yaayirdi. irvanahlar dövründ hrlri ah trfindn tyin edilmi mirlr idar edirdi. slind mirlr böyük feodal idilr. hrd mscidlr v baqa binalar tikdirir v hrdn xaricd, xüsusil Xzr dnizinin knarlarinda mühafiz hmiyytli qalalar ina etdirirdilr. Hazirda bzi tikililrin üstündki yazili dalarda bel mirlrin adlarina rast glmk olar. mirlrdn baqa hrlrd bir sira yüksk vzifli mmurlar da vardi ki, bunlara irvanahlar trfindn yüksk adlar verilmidi. Msln, bel adlardan biri sdr idi. Sdrlr adtn hakim orqanlara yaxin adamlardi. Bzilri htta iri feodallar idi. Onlar vqf v baqa ilrl mul olurdular. Mscid tikdirm hüququna malik idilr. Msln, Bakida 1308-1309-cu illrd tikilmi Giley mscidinin kitabsind sdr bubkr olu minddinin adina rast glmk mümkündür. Ris adtn iri tacirlr v kustarçiliq sexlrinin baçilarina deyirdilr. Qoun hisssinin ba komandani süpehsalar adlanirdi. Onlar da iri feodallardi v müdafi hmiyytli qalalar tikdir bilirdilr. Msln, Mrdkandaki XIII sr abidsi dairvi qalani süpehsalar Kkli olu shaq tikdirmidi. Süpehsalar irvanahlar dövltind n yüksk hrbi vzif idi. SFVLR V TÜRKLR BAKIDA irvanah I Xlilullanin olu Frrux Yasar hakimiyyti dövründ Sfvilr irvan üzrin hücuma keçrk, ölkni tzdn sart altina aldilar. Hl bundan qabaq 1460-ci ild Sfvi srkrdlrindn eyx Cüneyd irvana basqin edrkn I Xlilulla trfindn öldürülmüdü. Bundan txminn iyirmi il sonra da eyx Cüneydin olu eyx Heydr vurumada Frrux Yasar trfindn qtl edilmidi. Azrbaycani birldirmk v vahid Azrbaycan dövlti yaratmaq mqsdil irvan

16

torpaqlarina hücum edn ah smayil babasinin v atasinin intiqamini almai da unutmurdu. 1500-cü ild Gülüstan yaxinliinda Frrux Yasar qounlari il ah smayilin qizilbalari arasinda qizin döyülr getdi. Bu döyülrd Frrux Yasar mlub olaraq, öldürüldü. Bundan sonra ah smayil irvanin qala v hrlrini zbt edrk, çoxlu qnimt l keçirdi. 1501-ci ild is qizilbalar Baki üzrin hücuma keçdilr. Bu, baharin xo günlrindn birind idi. Bakinin iali üçün ah smayil özünün iki bacariqli srkrdsini göndrmidi. Bunlar Mhmmd by Ustaclu il lyas by Xunuslu idi. Onlar hr divarlarina yaxinlaanda donuxub qaldilar. Uca qalin divarlar boyu uzanan xndklr, üzrin dmir çkilmi darvazalar hr iki srkrdni çox düündürdü. Bel möhkm qalani almaq çox çtin idi. ah smayil is qalanin alinmasini tlsdirirdi. Hl irvanah Frrux Yasarin dövründ Baki, Mahmudabad v Salyanin idar edilmsini kürkni Qaziby hval etmidi. ah smayilin qounlari Bakiya yaxinlaanda Qaziby tsadüfi olaraq hrdn çixmidi. Lakin onun olmamasi bakililari zrr qdr d sarsitmadi. Onlar qalanin möhkmliyin arxayin olaraq, hri qhrmanliqla müdafi etmy baladilar. rzaq v silah ehtiyatlari da kifayt qdr vardi. rinin qalada olmadiini dümn bildirmmk üçün Qazibyin arvadi özü müdafiy baçiliq etmy baladi. Dümnin qalaya bir-birinin dalinca olan hmllri heç bir ntic vermirdi. Bakililar mrdlikl müdafi olunurdular. Vziyyti bel gördükd Sfvilr bu mrd qadinin yanina elçi göndrdilr. Qazibyin arvadi elçini sarayda deyil, qala divarinin yaninda qbul etdi. Cnabinizi eidirm, - dey qarisinda durmu qirmizi çalmali elçini qzbl süzdü. Böyük ahin frmanini siz çatdirmaq istyirm. O n frmandir el? - qadin istehza il sorudu. Frman budur ki, tslim olasiniz. Kifaytdir. - Qadin lini çirpdi. - Biz tslim olmai tklif ednlr cavabimiz ancaq birdir. - Bunu deyib, trafinda toplami müdafiçilr müracitl lav etdi. - Aparin. Hl özün glmmi elçinin bai drhal vurulur. Qadinin bu hrkti ah smayilin srkrdlrini brk qzblndirir v tzdn qalaya basqina balayirlar. Ancaq bu da bir ntic vermir. Bu df hrin darasi hr müdafisinin baçisi yanina glir. Onu yola gtirmy çaliaraq, qalani tslim etmyi mslht görür. Daranin da bai bdnindn ayrilir. ah smayil qalanin alinmadiini eidib, kömy tz qüvvlr göndrir. Yen d heç bir ey çixmadiini görnd özü Bakiya glmy mcbur olur. Onun rhbrliyi altinda qizilba sgrlr qala divarinin altindan gecli-gündüzlü laim atmaa balayirlar. Qalanin bir trfi uçur. Yalniz bu zaman hali tslim olmaq qrarina glir. hrin görkmli v

17

asaqqal adamlarindan 70 nfri yinlrin kfn taxaraq, qilinclari boyunlarindan asili halda llrind Quran hr darvazalarindan çixib, ah smayilin yanina glirlr. Tarixçilrin yazdiqlarina gör, ah smayil onlarin günahindan keçir, hrdn yalniz qan bahasi olaraq, min tümn pul alir. ah smayilin üryi bununla da soyumur. O, babasini öldürmü irvanah I Xlilullanin sümüklrinin irvanahlarin türbsindn çixarilib, yandirilmasini mr edir. Hmin ild d sfvi qounlari irvandan çixirlar. Sfvilrin irvan üzrind qlb çalmasina baxmayaraq, irvanahlar hl d Sfvilr tabe olmaqdan imtina edirdilr. Xüsusil Frrux Yasarin olu irvanah eyx ah açiqaçiina boyunduruq altina girmk istmirdi. Buna gör d, sonralar ah smayil irvani tamamil özün tabe etmk üçün dflrl bu torpaqlara hücum çkmidi. Bel bir hücum axirinci df 1519-cu ild olmudu. irvanahlar bu df Sfvilr qti qlb çalmaq zmind idilr. Ancaq Sfvilrin üstün qüvvlri qarisinda onlar heç bir ey ed bilmirlr. Tslim olurlar. Sfvilrin hr df qlb çaldiqlarina baxmayaraq irvanahlar öz istiqlaliyytlrini hl d saxlaya bilmidilr. 1524-cü ild ah smayil ölür v tac-taxta olu I Thmasib sahib olur. I Thmasib dövründ Sfvilr dövlti özünün vvlki zmtini daha hifz ed bilmir. Bunun sas sbblrindn biri o idi ki, köçri kürd tayfalari mrkzi hakimiyyt tabe olmaqdan imtina edirdilr. irvanahlar da bundan istifad edrk, öz mövqelrini möhkmltmy çaliirdilar. irvanah II Xlilulladan sonra taxta onun qardai olu ahrux keçir. O çox cavan idi. Saray yanlari bundan istifad edrk, hakimiyyti, demk olar ki, öz llrin almidilar. Ölkd talan balandi. Bu da xalqin böyük qzbin sbb olmudu. irvanda üsyanlar balamidi. I Thmasib bu fürsti ldn buraxmaq istmir. 20 minlik qounla irvana basqin edir. Dörd ayliq mühasirdn sonra ahruxun yerldiyi qala ial olunur. ahrux özü is sir alinib, Tbriz göndrilir. 1540-ci ild irvanahlarin axirinci ahi ahrux Tbriz hbsxanasinda gizlic qtl edilir. Bellikl I Thmasib irvanahlar sülalsini tamamil lv edrk, irvani Sfvi dövltinin yaltlrindn birin çevirdi. Bundan sonra irvan varlilarinin böyük torpaq sahlri sfvi mirlrin paylanir. Hmin müddtd irvanin idar edilmsi sfvi caniinin - bylrbyin hval olunur. 1541-ci ild Thmasib Qazi xan Tklini Bakiya hakim göndrir. Heç bir eydn çkinmyn bakililar onu hr buraxmirlar. Yalniz zor gücün Tkli hr daxil olub, hakimiyyt balayir. Bu illrd sultan Türkiysi hl d Azrbaycani, Gürcüstani ial etmk arzusu il yaayirdi. Xüsusil Xzrin qrb sahillri onun itahasini çox çkirdi. 1549-cu ild I Sultan Süleyman Azrbaycana qoun yeridir. Bu id Türkiyy rbt bslyn yerli feodallardan Bürhan linin d böyük kömyi olur. Bürhan linin bu xidmti vzind türklr amaxini ial etdikdn sonra onu irvana vali

18

tyin edirlr. ki ildn sonra Bürhan li ölür. irvan tzdn Sfvilrin lin keçir. irvanlilar Sfvilrin Bürhan linin meyidindn d intiqam alacaqlarini bildiklri üçün meyidi gizldirlr. irvanin bylrbyi Abdulla xan is meyidi tapdiraraq, baini ksdirir. Bu ara Abdulla xana xbr verirlr ki, Bürhan linin yaxin adamlari Bakida gizlnirlr. Onlarin dalinca bir dst atli göndrilir. Çox axtaridan sonra onlari Xzr dnizindki adalardan birind tapirlar. Onlari Bakidan amaxiya gtirrk edam edirlr. Bu hvalatdan sonra irvan hli bir müddt rahat nfs almaa balayir. Lakin bu da uzun sürmür. 1554-cü ild türk qounlari Sinan byin baçilii altinda Zaqafqaziyaya daxil olub, irvan üzrin yüruyür. Bu zaman türk qounlarina bldçilik edn irvanahlar nslindn olan Qasim Mirz idi. O vaxtil Sfvilrin istilasindan sonra Türkiyy pnah aparmi v sultanin sarayinda yaamidi. Türklr bu hücumda müvffqiyyt qazana bilmirlr. rzaq çatimamazlii onlari qayitmaa mcbur edir. 1555-ci ild I Thmasibl türklr arasinda müqavil balanir. Bu müqavily sasn Qrbi Gürcüstanm bir hisssi, Ermnistanin qrb yaltlri Türkiynin ixtiyarina verilir. Ermnistan v Gürcüstanin rq yaltlri is Azrbaycanla birlikd Sfvilrin lind qalir. Bu müddtdn balayaraq txminn iyirmi il müddtind, Azrbaycan torpaqlarinda davam edn dinclik v rahatliq ölknin v o cümldn Baki hrinin ictimai-iqtisadi hyatinda trqqi dövrü olur. Ticart genilnir, ölkd xalq tsrrüfati müvqqti olsa da, qaydaya düür. Xüsusil Abdulla xan irvanda bylrbyi olduu müddt rzind Rusiya il ticart laqlri xeyli genilnir. Bakinin ticart mrkzi kimi hmiyyti daha da artir. Xzr dnizi il yük dainmasi bir-iki qat çoxalir. Baki il amaxi arasinda olan ticart yollari üstünd karvansaralar v su ovdanlari tikilir. Bu iyirmi il Türkiy üçün hrbi chtdn böyük yüksli, Sfvilr üçün is tnzzül dövrü idi. I Thmasibin ölümündn sonra köçri tayfalarla mrkzi hökümt arasinda çkimlr daha da grginlmidi. Taxt-taca yiylnmk üstünd ahin övladlari arasinda çkim gedirdi. Bzi saray yanlarinin kömyi il smayil Mirz II smayil adi il taxta çixarilir. Lakin onun hökmranlii uzun sürmür. ki ildn sonra saray çevrilii nticsind II smayil öldurülür. Yerin I Thmasibin böyük olu kor Mhmmd Xüdabnd keçir. A. Bakixanov "Gülüstani-rm" srind Xüdabndnin siyasti nticsind Sfvi hökümtinin daha da zifldiyini qeyd edir. Onun yazdiina gör Mhmmd Xüdabnd iradc zif bir adam idi. Onun hökmranlii dövründ mirlr arasindaki yekdillik d aradan qaldirilmidi. Daha güclülr dövlti, demk olar ki, aralarinda bölüdürmüdülr. Bütün bunlarin nticsind Sfvi dövlti daxiln sarsilirdi.

19

Sfvilrin bel ziflmsindn istifad edn Türkiy vaxti il onlarla balanmi müqavilni pozaraq Mustafa Ll paanin baçilii altinda 100 minlik türk qoununu tzdn Zaqafqaziyaya yeritdi. Mhur Çaldran döyülrind Sfvilr mlub edildi. Gnc, Qbl, amaxi, Baki v baqa hrlr ial edildi. Ölkd yeni inzibati bölgü düzldi. Paaliqlar, sancaqlar yaradildi. Aberon yarimadasi Baki hri il birlikd ayrica bir sancaq oldu. Y.Paxomovun "Azrbaycan sikk xzinlri" kitabinda o dövrd Bakida sultan adindan basilmi sikk nümunlri göstrilmidir. Bir müddtdn sonra türklr Baki, amaxi v baqa hrlrd kiçik qarnizon hisslri saxlayib, sas qüvvni geri çkirlr. Sfvilr d bel fürst lazim idi. Türklr geri çkiln kimi Mhmmd Xüdabndnin olu Hmz Mirznin baçilii altinda Sfvi qounlari türklrin kiçik qüvvlrini darmadain edib, hrlri v o cümldn Bakini osmanlilardan azad etdilr. Osman paa Drbnd qaçdi. 1584-cü ild osmanlilarin vassali olmu Mhmmd Girey xan Osman paanin kömyin çatdi; amaxi, Baki v baqa hrlr tzdn osmanlilarin himaysi altina keçdi. Türklri irvan hrlrindn çixartmaq üçün Xüdabnd Azrbaycana tz qüvvlr göndrdi. Sfvi mirlri vvlc Bakini mühasiry aldilar. Lakin hri ial ed bilmdilr. Çünki onlarin arasinda güclü ixtilaf balamidi. Digr trfdn rzaq çatimazlii ordunun geri qayitmasina sbb oldu. Osmanlilarin iali dövründ Sfvi dövlti son drc air günlr keçirirdi. Özbklr d ölkni hdlmy balamidilar. Sfvi dövlti üçün bel air vziyytd Mhmmd Xüdabndnin kiçik olu I ah Abbas 1587-ci ild taxta çixir. O Sfvi tarixind ah Abbas Kbir kimi taninir. O zaman ah Abbasin on alti yai vardi. Gnc olmasina baxmayaraq, Mrkzi Sfvi dövltini böhrandan çixarmaq üçün bir sira tdbirlr düünüb hyata keçirir. Onun reformalari nticsind Sfvi dövlti özünün vvlki qüdrtini qaytarmaa nail olur. Sfvilrin paytaxtini da Qzvin hrindn, ölknin içrilrin - sfahana köçürür. Gnc Sfvi hökmdari ölkni air vziyytdn qurtarmaq üçün sas çixi yolunu osmanlilarla müharibni dayandirmaqda görür. 1590-ci ilin may ayinda türklrl sülh müqavilsi balanir. Dorudur, bu Sfvilr çox air baa glir. Çünki Azrbaycanin imal v cnub yaltlrinin ksriyyti, o cümldn Baki v Aberon türklrin himaysi altinda qalir. Türklr Azrbaycanda öz mövqelrini möhkmldndn sonra sünni mzhbini rsmi mzhb elan edrk, ilri hr yerd tqib etmy balayirlar. O dövrd Baki halisinin ksriyyti i idi. Bu chtdn hali hrtrfdn sixidirilir, onlara hddindn artiq vergi qoyulur, ticart ilrin maneçilik tördilirdi. Htta bzn bir çoxlarini sünni mzhbini qbul etmy mcbur edirdilr. Türklr Drbnddn tutmu, ta Bakiyadk ticart yollarini möhkm nzart altina almidilar. Rus ticart gmilrinin topladii

20

Niyazabadda türklr özlri üçün xüsusi ticart gmilri ina etmy balamidilar. Türk qarnizonlarinin yerldiyi bütün hrlr möhkmlndirilmidi. Mustafa Ll paanin mri il Bakida hr divarlari tmir edilib, qaydaya salinmi, hrin müdafisi üçün keikçilrin sayi artirilmidi. Axamlar hr darvazalari möhkm balanir, içriy bir nfr d buraxilmirdi. Türklrin Xzrin qrb sahillrind möhkmlnmsi ruslari narahat etmy bilmzdi. Bu mqsdl vaxtil ah Xüdabnd dövründ balami olduqlari diplomatik daniiqlara tzdn qayitmali oldular. I ah Abbas Moskva çarinin yanina elçi göndrrk, türklr leyhin birg mühariby balamai tklif etdi. Bunun vzind is ah Abbas Drbnd il Baki arasindaki Xzr sahillrini hmilik olaraq ruslarin ixtiyarina vercyini vd edirdi. sveçlrl müharibni yenic qurtarmi ruslardan xbr çixmadiqda ah Abbas 1606-1607-ci illrd tk baina türklr üzrin yürü baladi. rvan, Gnc, amaxi v Baki hrlrini türklrdn geri aldi. Baki hrinin alinmasinda hr halisinin d böyük kömyi olmudu. Bu zaman hrd osmanlilarin 300 nfrdn ibart bir qarnizonu dururdu. Bakililar ah Abbas qounlarinin hr yaxinlamasindan xbr tutduqda türklrin zülmündn xilas olmaq mqsdil içrid qarnizonun leyhin qsd düzldirlr. lbyaxa vurularda çrihrin dar küçlri bakililarin kömyin çatir. Damlardan, evlrin pncrlrindn açilan gülllrl v llrind siyirm qilinclarla bütün qarnizon sgrlrini bir nfr kimi qirirlar. Sonra sgrlrdn çoxunun baini ksrk, hr qapilarinin açarlari il birlikd ah Abbasa göndrdilr. Türk qarnizonuna tutulan bu divan içilik bayrai altinda keçirilmidi. hali bir ialçinin zülmündn qurtararaq, ikinci bir ialçinin sarti altina düdüyünü drk etmdn yalniz sünni mzhb türklri qovmaq üçün qizilbalara siinmaa çaliirdi. Bir türk tarixçisinin yazdiina gör, ah Abbas bu qsd vzind bakililara böyük mükafatlar vermidi. I ah Abbas Azrbaycanda hakimiyytini qüvvtlndirmk üçün inaat ilrini sürtl genilndirirdi. Baki hr divarlarini, amaxi darvazasini tmir etdirir, çoxlu karvansara v ovdanlar tikdirirdi. Onun tikdirdiyi karvansara v ovdanlardan bzilri bizim günlrdk qalmidir. ah Abbas tarixd öz amansiz müstbidliyi il d taninmidir. Onun hökmdarlii dövründ ial edilmi yerlrd ba vern üsyanlari amansizcasina yatirtmidi. Qiyamçilari n air czalarla öldürtdürur, kndlri, obalari yandirtdirir, halini öz doma yerlrindn sürgun etdirib, didrgin saldirirdi. Azrbaycanda özün dayaq yaratmaq mqsdil ah Abbas yarimköçri tayfalari ranin cnubundan imal rayonlarina sürdürürdü. Muanda yerlmi ahsevn tayfalari da bu yerlr o zaman köçürülmüdü. Bu tayfanin nümayndlri indiydk Bakinin bir çox kndlrind yaayirlar. ahsevnlr balica olaraq, maldarliqla

21

mul olmular. Qilinc çalmai mhartl bacarirdilar, mrd v qorxmaz olublar. Bu keyfiyytlrin gör, ah Abbas hmi onlara arxalanirmi. XVIII srin axirlarina doru Sfvilr dövlti uzun sürn talançiliq mühariblri v feodallarin özbainalii nticsind süqut etmy balayir. Dövlt maliyy chtdn böhran keçirir. Xzin boalir. Htta ah Hüseynin dövründ sikk basilmasi üçün gümü tapilmadiindan ahin mri il sarayin gümü v qizil qablari ridilir, Sfvi cdadlarinin mqbrlrindn gümü bzklr çixarilib, xzinnin srncamina verilir. halinin vziyyti is son drc airlamidi. llrl davam edn quraqliq nticsind ölknin imal v cnub yaltlrind acliq balayir. Acindan ölnlrin sayi gündn-gün artirdi. STEPAN RAZN BAKIDA 1667-ci ilin yayinda Stepan Razin alti min kazakla Volqadan çixaraq gmilrl Xzr sularina daxil olur v ran sahillrin trf üzür. Yolda o sahilboyu Drbndl Baki arasindaki knd v obalari talan edir. Ayri-ayri yerlrd dürg salir v dinclndn sonra yen yoluna davam edirdi. Bel dürglrdn biri d keçmi Razin qsbsind dain tyi idi. Sonra Bakiya yaxinlair, lakin onu tuta bilmir. hr trafindaki kndlri qart edndn sonra l keçirdiklri qnimtlr, sir aldii yüzdk adam v yeddi min qoyunla Xzrdki Jiloy adasina çkilirlr. Burada dincldikdn sonra tzdn geri qayidirlar. Xeyli müddt hrin trafinda hrlnirlr. Bir ey çixmir. Bel olduqda qayiqlardaki yüngül toplarla hri at tuturlar. Bu zaman hr qalasindaki air toplardan cavab ati açilmasi nticsind geri çkilib, cnuba üz tuturlar. Stepan Razinin ran sularina yaxinlamasi rus çari Aleksey Mixayloviçi çox narahat edirdi. Çünki Türkiy il mübarizd ona yaxin olan ran hökümti, II ah Abbas Stepan Razinin basqini il ondan üz döndr bilrdi, bu mqsdl polkovnik Palmar tcili olaraq, rana göndrilir. Çar Aleksey Mixayloviç II ah Abbasa göndrdiyi mktubda yazirdi ki, ran sularina yaxinlaan talançilar baçisina heç bir kömk göstrilmsin, ona heç yerd daldanacaq verilmsin, onlarla rastlaanda hamisini amansizcasina qirsinlar. Lakin Palmar hl Htrxana çatib, ran sularina girmmi Stepan Razin artiq ran sahillrind idi. ranadk olan yol boyu kazaklar böyük hrlr daxil olmaqdan çkinrk, kiçik qsb v obalari talan ed-ed irlilyirdilr. Razin Rt hrini alib, haliy divan tutandan sonra ah qounlarinin tzyiqi altinda geri çkilir. ah polkovnik Palmara güclü qüvv verrk, dniz Razinin arxasinca göndrir. Dnizin ortasinda gedn air döyülrd Razin ah qounlarini darmadain edib, yoluna davam edir. O bir müddt Baki yaxinliindaki Sngi Muan adasinda dürg salir. Burada on hft qalib, özlrin yin-ba

22

düzldndn sonra Htrxana trf hrkt etmk istyirdilr. Lakin rahat yola dümk onlara müyssr olmur. 1669-cu ilin iyununda bada Meneli xan olmaqla ah qounlari adani dövry alirlar. Kazaklar özlrin glmmi ah qounlari tbil v zurna sdalari altinda adaya hücuma keçirlr. randa olan sveç sfartxanasinin katibi Kempfer bu döyü bard bel yazirdi: "Kazaklar bir neç gmi il adadan açiq dniz çixdilar. Bunu görn ranlilar güman eldilr ki, kazaklar qaçirlar. slind is bununla kazaklar ranlilari öz arxalarinca dnizin içrilrin çkirdilr. Özlrini el göstrirdilr ki, guya artiq gmilri idar ed bilmirlr. Bundan hvslnn ah qounlari onlari zurna-balabanla tqib edirlr. Htta gmilri, zncirl bir-birin balayirlar ki, kazaklar aradan çixa bilmsinlr. slind bu vziyyt kazaklara böyük üstünlük qazandirirdi. Xan özü d üstünd bayraq olan böyük gmid glirdi. O da, öz gmisini zncirl baqa gmilr balamidi. ranlilar sahildn xeyli aralanandan sonra kazaklar toplardan at açmaa baladilar. Razin özünün gnc, mahir topçusuna tapirdi ki, öz topunu bayraqli gminin yuxari hisssind barit saxlandii yer tulasin. Top güllsinin içrisin pambiqla neft doldurulduundan, at gözl ntic verdi. Gminin hmin hisssi partladi v xan baqa gmiy keçmy mcbur oldu. Gmi batmaa balarkn zncirl balanmi o biri gmilri d özü il birlikd dnizin dibin trf dartmaa baladi. Bu zaman kazaklar gmilr yaxinladilar, ati dayandirdilar v öz gmilrini hündür göyrtlri olan ah gmilrin balayaraq, ranlilari öldürmy baladilar. ranlilardan bzilri özlrini suya atib, canlarini qurtardilar, qalanlari is qirildi. Kazaklar ran gmilrind toplardan baqa heç bir ey l keçir bilmdilr. Bu yaxinlarda Sngi Muan adasi yaninda dnizin dibindn tapilmi 18 müxtlif növlü lövbrlrin içrisind iki haçali admiralitet lövbri xüsusil maraqli idi. Sngi Muan yanindaki bu döyü bütün Rusiyaya ss salmidi. Bu döyü Stepan Razinin Xzr dnizind axirinci döyüü oldu. Ondan sonra kazaklar Htrxana trf üz tutdular. 1669-cu ild avqustun vvlind artiq Volqa çayina çatmidilar. Stepan Razini gözlri il görmü 17-ci sr Hollandiya syyahi Y.Y. Streys özünün mhur "Üç syaht" adli kitabinda Razinin hyat v faliyytin aid bir sira maraqli mlumatlar verir. Onun yazdiina gör Razin hm mrhmtli v hm d amansiz bir srkrd olmudur. Syyah onun amansizliina aid iki hvalati tsvir edir. Bunlardan birincisi bu idi: "Razin randa olduu zaman bir ran ahzadsinin qizini qardai il birlikd sir almidi. Olani Pozorovski adli bir cnaba satmi, ahzad qizi is muqsi kimi yaninda saxlamidi. Razin bir df srxo halda qzblnib, Volqaya müracitl deyir: "Sn gözl çaysan, mn sndn çoxlu qizil, gümü v qiymtli qa-da toplamiam. Sn mnim namusumun, öhrtimin atasi v anasisan. Ar olsun mn ki, bu vaxtadk sn heç bir qurban vermmim. Yox, daha sn, qari nankor olmayacaam. Al". - Bu sözlri deyib,

23

bir li il ahzad qizin boynundan, o biri li il ayaqlarindan yapiib, Volqaya tullayir". Yeri glmikn qeyd edk ki, A.S. Pukin d bu hvalati eirlrindn birind tsvir etmidir. Y.Y. Streysin Stepan Razinin qddarliina aid yazdii ikinci hvalat: "Bir df bel bir hadis olmudu. Bir nfr kazak baqasinin arvadi il yaamidi. Bu xbr Razin çatan kimi mr etmidi ki, onlarin hr ikisini hbs etsinlr. Bir müddtdn sonra kazaki çaya atib öldürürlr. Arvada is baqa cza verilir. Çayin qirainda yer bir dirk basdirirlar. Sonra arvadi baiaai dirkdn asirlar. Arvadin bai öz çkisindn iki df artiq airlair v nhayt canini tapirir". Bununla yanai Streys göstrir ki, Razin yoxsullara qari hmi mrhmtli olmudur. Yoxsul kndlilr kömk edirdi. Blk d bel idi. Lakin yoxsula qari bu mrhmti Razin yalniz Rusiyada göstrirdi. Baqa ölklrd evlri talarkn adamlari qilincdan keçirrkn Razin üçün, xüsusil onun kazaklari üçün yoxsul v varli yoxdu. Onlar varlilara da, yoxsullara da hmi bir gözl baxirdilar. Basqin etdiyi yerd, o cümldn Bakida da Stepan Razin özün ancaq nifrt v lnt qazanmidi. Y. Y. Streys Razin kazaklarinin söhbtlrindn parçalar vermidir. Bu söhbtlrdn görünür ki, kazaklar basqin etdiklri yerlrd, haliy irili-kiçikli hamiya amansizcasina divan tuturlarmi. Budur, onlarin söhbtlri: "Biz Xzr, sahillrind, mhur Barmaq (Be barmaq - Q..) dainin yaxinliinda yerln Nizabat (yqin ki, Niyazabaddir), aberan, Mardov, Takuz hrlrini ial edib, Bakiya v Astrabada trf üz tutmuduq. Qabaimiza çixan adamlari qilincdan keçirir, evlri v mülklri yandirirdiq. Bakiya çatanda limiz çoxlu çaxir keçdi v onu öz aramizda bölüdürdük. Çaxir içmy adt etmdiyimiz üçün hamimiz srxo olduq. O zaman be min qdr kazak idik. Bundan istifad edn ranlilar (azrbaycanlilar - Q..) tez qoun toplayib, biz srxo kazaklarin üstün düdülr. Çox güclü v igidcsin vuruurdular; demk olar ki, hamimizi qirdilar. Yalniz 400-500 nfr qayiqlara oturub canlarini qurtara bildilr. Stepan Razin d çtin vziyyt düdü. Yaninda mühafizçi olmasaydi, o da diri-diri sir dückdi. Yaxi ki, mühafizçi onu qoruyub, aradan çixmaq üçün yol tapa bilmidi". Stepan Razinin kazaklari Xzr sahili hr v kndlrdn aldiqlari qnimtlri dnizin Znbil adasinda bölüdürdülr. O vaxtdan Znbil Duvanni adini almidi. Duvanni sözü "duvanit" sözündn olub, bölüdürm demkdir. 1670-ci ilin yazinda qoun risi seçilmi Razin kazaklari, qaçqin kndlilri trafina toplayib mütlqiyyt qari üsyan qaldirdi. Üsyan antifeodal kndli müharibsi xarakteri almidi. BAKI RUS ALI DÖVRÜND

24

1710-ci ilin baharinda I Pyotr Xzr sulari il hrbi sfr çixdi. Hmin ilin isti iyul günlrindn birind 274 gmidn ibart rus donanmasi Htrxandan çixaraq, Xzrin qrb v cnub sahillrin trf üzmy baladi. Gmilrin bir hisssi Gilanin Rt hrin, o biri hisssi Baki sahillrin, yerd qalan gmilr is Drbnd hrin istiqamt aldilar. Bu gmilrd 22 min nizami piyada qoun v 5 min matros vardi. Bunlardan baqa 9 min draqun, 20 min kazak, 30 min tatar v 20 min kalmiqdan ibart 79 min atli quru yolu il Drbnd göndrilmidi. Onlar Drbnd yaxinliinda hrbi donanma il birlmli idi. I Pyotrun mqsdi Xzrin cnub v qrb sahillrin yiylnmk idi. Bu yerlr rus imperatorluuna su v hava kimi lazim idi. Osmanli Türkiysi trfindn Rusiyanin cnub srhdlrin hücum gözlnilirdi. Bu thlükni aradan qaldirmaq v Qafqazda rus qounlari üçün möhkm baza yaratmaq imperator qarisinda txirsalinmaz msl kimi durmudu. Pyotra etibarli mnblrdn xbr verilmidi ki, Osmanli Türkiysi Sfvilrin ziflmsindn istifad edrk, ölk daxilind itialar törtmy balayibdir. hrlrd Sfvilr leyhin balayan qiyamlarin çoxu türklr trfindn qizidirilmidi. Türkiynin Qafqazda olan laltilari - Daistan feodallarindan lzgi knyazi Haci Davud v Qazikumuq knyazi Surxay xan idi. Bunlar tez-tez amaxi hrin, Aberon kndlrin basqinlar edir, halini böyüklü-kiçikli qilincdan, keçirirdilr. 1712-ci ild amaxiya etdiklri basqin nticsind öldürüln yerli hali içrisind 300 nfrdk rus taciri d vardi. Htrxan qubernatoru v habel I Pyotr özü ran ahindan quldurlara cza verilmsini tlb etdi, lakin ah tdbir görmkd aciz qalmidi. Htrxan qubernatorunun Pyotra göndrdiyi mlumatinda deyilirdi ki, Haci Davud v Surxay xan Krim xani vasitsil Türkiy sultanina müracit edrk, himay altina alinmalarini xahi etmilr. Sfvi ahi ah Hüseynin dövründ ölk siyasi v iqtisadi chtdn brbad bir hala dümüdü. Acliq v xstlik balamidi. 1722-ci ild fqanlar 20 min qounla Sfvilrin paytaxti sfahan üzrin hücuma keçdilr. Onlar 6 ayliq mühasirdn sonra hri l keçirdilr. Hüseyn ah taxtdan salindi. ran hökümtinin bel böhranli vziyytind I Pyotr rana öz hrbi kömyini tklif etdi. lbtt, I Pyotru düündürn Sfvilrin vziyyti deyil, birinci növbd rus imperatorluunun mnafeyi idi. O, Xzrin cnub v qrb sahillrin d bu mqsdl glmidi. Rus dövltinin cnub srhdlrini möhkmltmkl yanai ölknin gündn-gün artan snayesi üçün yeni xammal mnblri zbt etmk, rus taciri üçün yeni bazarlar açmaq, srbst ticart üçün lverili rait yaratmaq Pyotru düündürn bunlardi. Drbnd v Baki kimi lverili limanlar Xzrd rus donanmasi üçün sas dayaq ola bilrdi. Pyotr dflrl tkrar edirdi ki, Xzr dnizi sahillrin yiylnmk bizdn ötrü çox vacibdir. Biz türklri oraya buraxa bilmrik.

25

Hl 1716-ci ild Pyotr Xzrin cnub v qrb sahillrini öyrnmk v razini xrity köçürmk üçün knyaz Çerkaskinin baçilii altinda Xzr trafina ekspedisiya göndrmidi. Bundan bir az qabaq is o dövrd görkmli diplomat hesab ediln Artemi Volinskini ran ahinin sarayina sfir kimi göndrmidi. Volinski ranin vziyyti bard Peterburqa tez-tez mlumatlar göndrirdi. Növbti mlumatlardan birind Tbriz hrinin vziyytini bel tsvir edirdi: "Biz burada olduumuz zaman çoxlu dilnçiy rast gldik. Onlardan çoxu utanmadan lüt-üryan gzirdilr. Küçlrd tez-tez yixilib qalmi meyitlr rast glmk olar. Onlar itlrin yemi olmular". vvlki mlumatlarinda Volinski Hüseyn ahin hökmranlii bard d maraqli xbrlr yazirdi; "Hüseyn ah ancaq rsmi olaraq dövlt baçisi hesab olunur. slind is bir çox yaltlr onun tabeliyindn çixmidir. Buradaki dövlt baçisi ona tabe olanlarin üzrind baçi deyil blk d ona tabe olanlarin tabeliyinddir". Volinski I Pyotrun tapiriqlarini Hüseyn aha yetirmi v onlarin arasinda bel bir söhbt olmudu: lahzrt ah cnablari, böyük rus imperatoru Pyotrun tapirii beldir ki, siz rus tacirlrinin srbst alverin mane olanlari czalandirasiniz. Yqin cnabiniza mlumdur ki, Daistan knyazlarindan Davud by v Surxay xan amaxi hrin basqin etmilr. - Bli, mlumdur. Hmin bu basqin zamani rus tacirlrindn 300 nfrdk öldürülmü v mallari talan edilmidir. ah Hüseyn bundan kdrlnmi kimi ancaq baini trptdi. - O da cnabiniza mlum olsun ki, Xzr dnizind d rus tacirlrin bir neç df quldur basqinlari olub. ah Hüseyn yen d susub, baini aai dikir. A. Volinski ondan cavab çixmadiini gördükd, sözün davam edir: - mperator mni vkil etmidir ki, rus tacirlrinin qan bahasini sizdn tlb edim. A. Volinski ona da vkil edilmidi ki, gr ah bu tlblri yerin yetirmkd acizlik göstrrs, Rusiyanin rana kömk ed bilcyini aha çatdirsin. Volinski daniilan msllr üzr ran ahi il razilia glmy müvffq olur. Sonra Rusiya il ran arasinda lverili bir müqavil balandi. Bu bard bütün hr bylrbylrin ahin frmani göndrildi. Bu frmanda deyilirdi ki, rus tacirlrinin mal taylari heç yerd açilmasin, onlar yoxlamadan azad edilsin. Baki limanindan amaxiya gedn yolda tacirlr keikçilr qomaq, yerlrd mallarin orulardan qorunmasini tmin etmk d frmanda qeyd edilirdi.

26

Hl Htrxanda ikn Pyotr rb, fars v Azrbaycan dillrind manifest çap etdirib Drbnd, Baki v Rt göndrmidi. Manifestd deyilirdi: "1713-cü ild lzgi knyazi Davud by v Qazikumuq knyazi Surxay amaxi hrini hücumla almi, rus tacirlrini qtl v qart etmilr. Bu xüsusda Htrxan qubernatoru onlara xbr vermidir. Biz d ahin hüzuruna elçi göndrmidik. Lakin bu vaxta kimi heç bir ntic alinmayib. ran ahi bu fitnkarlarin öhdsindn gl bilmir. Buna gör d, biz özümüz onlari tnbeh etmk v intiqam almaq üçün o trflr glirik. Hr ks öz yerind rahat oturub, asayii pozmazsa, bizim qounumuzdan ona heç bir zrr v ziyan toxunmaz. ksin, fsad hlin kömk ednlr v ya qaçanlar padahin qhr v qzbin düçar olacaqlar". Hmin manifesti Bakiya poruçik Lunin, Drbnd polkovnik Naumov, Gilana is Çebataryev aparmidi. Rus eskadronu avqustun 15-d Drbnd yaxinladi. Avqustun 23-d is Pyotrun quru qounu hr çatdi. Drbnd hrinin naibi mamqulu by Pyotru böyük ehtiramla qarilayaraq, hr darvazalarinin açarlarini ona tqdim etdi: - Drbnd böyük Aleksandr Makedonski trfindn salinmi, onun açarlari da Böyük Pyotra çatmalidir - dedi. Drbndin tslim olmasi Peterburqda böyük tntn il qarilanmidi. Drbndin alinmasindan bir neç gün sonra Pyotra xbr çatir ki, Baki sultani Mhmmdhüseyn by elçi Lunini hr buraxmamidir. Bu Pyotrun qzbin sbb olsa da, Baki üzrin yürüü davam etdir bilmir. Çünki donanma Drbnd glrkn dnizd firtina qopmu v rzaq dolu gmilrdn çoxu qrq olmudu. Ordu rzaqsiz, atlar is yemsiz qalmidi. Bütöv bir qounu burada saxlamaq çtin idi. Peterburqa göndrdiyi mktubda Pyotr yazirdi: "Yol çox uzaq olmasa da (Baki nzrd tutulurdu - Q..) atlarin yemsiz qalmalari ucbatindan v istidn hrkt etmk mümkün deyildir". Bellikl, Pyotr Drbndd bir qarnizon saxlatdirib, Peterburqa qayidir. Onun Peterburqa tlsmsinin baqa bir sbbi d vardi. Msl orasinda idi ki, rus qounlarinin cnuba sfri zamani sveçl müharibnin tzdn balanmasi thlüksi yaranmidi. Bel günlrd Pyotr Peterburqdan knarda qala bilmzdi. Peterburqa yola dürkn general-admiral Matyukin mr etmidi ki, bir ildn sonra Bakiya mütlq desant çixarib, hri tutsun. Rus donanmasini Gilana sfri is hmin ilin noyabrinda olmudu. Ekspedisiyanin bainda Xzr sahillrin yaxi bld olan kapitan-leytenant Semyonov dururdu. Gmilr iki batalyon piyada qoun yerldirilmsi bard Pyotrun mri hrbi hissnin komandiri polkovnik ipovu qorxuya salmidi v ehtiyatla öz etirazini bildirmidi: - ki batalyon az deyilmi, hökmdar? Onun bu sözün Pyotrun brk qzbi tutmudu:

27

- Stepan Razin özünün 500 nfr kazaki il onlarin üzrin getmkdn çkinmmidir. Snin srncaminda is iki batalyon tlim görmü qoun vardir. Bellikl, donanma iki batalyonla yola dümüdü. 1723-cü ilin iyulunda Matyukin imperatorun mrini yerin yetirmk mqsdil Htrxandan Bakiya yola düür. Hrbi gmilr Baki sularina daxil olub, reydd dururlar. Matyukin hl Htrxanda Rusiya il sülh daniiqlari aparmaq mqsdil Peterburqa gedn ran sfiri smayil byl görümü v ondan Baki sultani Mhmmdhüseyn byin üstün mktub almidi. Hmin mktubda smayil by Baki hr sultanina mslht görürdü ki, hri müqavimtsiz tslim etsin. Matyukin mktubu mayor Necayev vasitsil hr sultanina göndrir. Lakin Mhmmdhüseyn by elçini hr buraxmayib, körpüd qarilayir. Mktubu oxuduqdan sonra geri qaytarib, deyir ki, smayil byin mktubu onun üçün sas ola bilmz. Çünki bu mktub Rusiyada yazilib. Elçi gmiy qayidir. Sultan da qalaya keçir v darvazalar balanir. Qalanin divarlari üstünd is keikçilr gziirdi. Açiq görünürdü ki, onlar dümnin hrktini izlmk üçün qoyulmudur. Hava xo v sakit olsa da, hrd müzzinin ssindn baqa heç bir ey eidilmirdi. Onun xo avazi dik divarlar içrisindn yükslib, sakit dnizin üzrin yayilirdi. Sahild bir nfr d nzr çarpmirdi. Körpülrd yiralanan kiçik baliqçi qayiqlari da kimssizdi. Hasarlarin üstünd dniz trf tulanmi qisa lülli toplari görnd Matyukin narahat olur. Ona el glir ki, qalanin içrisind hrbi hazirliq gedir. Vaxti itirmdn vurua hazirlamai mr edir. Sahil dörd batalyon qoun çixarilir. Desantin çixarilmasi il qala darvazalarinin açilmasi bir olur. çridn çixan qilincli süvarilr sgrlrin üzrin hücuma keçirlr. Ruslarin iki shra topu drhal at açir. Qizilbalarin atlilari prn-prn düüb, qalanin içrisin doluurlar. Matyukinin mri il 7 hrb gmisi azca irlilyib, yarim dair klind körfzin sularinda lövbr salirlar, qizilbalarin qala toplari onlari at tutmaa balayir. Gmilrdki 18 funtlu mis toplardan yaylim ati açilan kimi qala üstündki toplarin dördü d susur. Gmilrdn hr atilan 94 mrmidn qalanin içrisind yanin balayir. hrin n qdim mscidi hesab ediln Mhmmd mscidinin minarsi d zdlnir. Yerli hali sonralar onu uzun müddt, ta tmir olunanadk Siniq qala adlandirirdi. Sahil çixarilmi toplar da gmilrin toplarina qoulub, hri gecligündüzlü at tuturlar. Qala divarlari bzi yerd uçub tökülür. Onlari tmir etmk, ml glmi iri deiklri tutmaq üçün bakililara bir dqiq d imkan verilmirdi. Toplar durmadan at açirdilar. Bununla bel, hr tslim olmaq fikrind deyildi. Matyukin iyulun 25-d hri sübh tezdn hücumla almaq qrarina glir. Lakin gec yarisi gözlnilmdn balayan firtina bu mliyyati keçirmy mane olur. iddtli külk gmilri sahildn xeyli uzaqladirir. Bundan istifad edn

28

bakililar gec ikn divarlarin uçulub deilmi yerlrini tmir edirlr. Rus qounlari sahil iki trfdn çixarilmidi. hrin rqin çixarilmi qoun sonralar Pyotr meydani adlandirilmi yerd qrar tutmudular. hrin cnubuna çixarilmi qoun is tpd yerlirdi. Sonralar bu yer Urusqala adlanirdi. Köhn xristian qbiristanlii da burada salinmidi. Sahil çixarilmi desant nfrlri günortaya yaxin uzaqdan hr gln bir kndli görürlr. O öz eyinin xurcunlarinda hr qarpiz aparirmi. Matyukin kndlinin vasitsil hrin sultanina bel bir xbr göndrir: "gr hr tslim olarsa, heç ks dyib dolamayacaiq. Tslim olmasalar, heç ks aman yoxdur. Divarlardaki dliklri tutmaqlarinin xeyri yoxdur, biz onlardan daha böyüklrini aça bilrik". Bir saatdan sonra qala divarlari üstünd a bayraqlar görünür. Qalanin üstündn ruslari iar il baa salirlar ki, daniiq üçün öz adamlarini göndr bilrlr. Matyukin qalaya zabitlrdn ibart nümaynd heyti göndrir. Bir müddtdn sonra nümaynd heyti dörd nfr yerli il geri dönür. hrin nümayndlri bildirirlr ki, hr hli qalani tslim etmk fikrinddir. Matyukin müqavilnin rt v maddlrini hr hakimin çatdirir. hrin dniz baxan darvazalari taybatay açilir. hali böyükdn kiçiydk sahil çixir. Batalyonlar sahild siraya düzülrk, hrbi addimlarla hr darvazalarina trf addimlayirlar. Rus sgrlri birinci növbd hr darvazalarinin keiyini öz llrin alirlar. sgrlr hrin sas mscidi olan Cüm mscidinin qabaindaki meydançada v habel ermni v moltani karvansaralarinda yerlirlr. Mlum olur ki, hrd 700 qizilbadan ibart bir qarnizon vardir. Bu qarnizon yüzbai Drgahqulu xanla birlikd ruslarin srncamina keçir. hrin sultani öz vzifsind saxlanilsa da, hüququ çox mhdudladirilir. Knyaz Baratinski hr komendanti vzifsin tyin olunur. Komendantin ilk srncamlarindan biri ondan ibart olur ki, hr hlindn bütün silahlar alinir. Matyukinin mri il iki polk hr komendantinin srncamina verilir. ki polkda 2.382 sgr vardi. Bakinin iali il laqdar olaraq, I Pyotrun frmani sasinda Matyukin general-leytenant rütbsi verilir. Baki hrinin ilk gerbinin yaradilmasi da bu dövr tsadüf edir. I Pyotrun hakimiyyti dövründ Rusiya hrlrinin çoxunun öz xüsusi gerbi vardi. Bu gerblr daha çox hrbi hmiyyt malik idi. Bu hisslr yerldiklri razi il bali xüsusi gerblrini yaratmi v öz bayraqlarina rsm etdirmilr. Rus qounlari Bakinin iali il mul olduu zaman I Pyotr Xzr sahili vilaytlrinin Rusiyaya ilhaq edilmsi bard ranla daniiqlar aparirdi. Xzr sahili hrlrinin - Drbndin, amaxinin, Bakinin, Salyanin Rusiyaya güzt gedilmsi rtil I Pyotr rana yen öz hrbi kömyini tklif edir. Pyotrun bu tklifi sassiz deyildi, hmin illrd Türkiy Xzr sahillrin can atirdi. 1723-cü ilin baharinda türk qounlari Gürcüstanin içrilrin doru yürü etmy baladi. Tiflis

29

hrini alandan sonra Gnc, amaxi v Baki üzrin hücuma keçdilr. Türklrin bu yaltlr basqini mlum olduu kimi, Rusiyanin mnafeyi il toqquurdu. Lakin sveçl müharibni yenic qurtarmi rus dövlti yeni bir müharib balamaq iqtidarinda deyildi. Buna gör d, türklrl sülh müqavilsi balamaq onlarin xeyrin idi. Bel bir müqavil 1724-cü ilin iyununda stanbulda balandi. Bu müqavil il ruslar 1724-cü ilin 12 sentyabrinda Peterburqda ranla balanmi müqavilnin rtlrini bir daha möhkmltdi v Drbnd, Baki, Lnkran, Rt v baqa hrlrin Rusiyanin trkibin keçmsi bir fakt kimi tsdiq edildi. ranla balanmi müqavild fqanlara qari müharibd silahli kömk göstrmyi ruslar bir vzif olaraq, üzrlrin götürmüdülr. Ancaq ran hakim dairlrindki ixtilafla laqdar olaraq, müqavil ran ahi trfindn hllik tsdiq edilmmidi. Buna baxmayaraq, sndin ran sfiri trfindn imzalanmasi rus qounlarinin daha cnuba irlilmsi üçün imkan verirdi. Matyukin 16 sentyabrda Htrxana qayitdiqda müqavil bard xbri eidib, qoun hisssini Kür sahillrin trf göndrmyi Baki komendanti Baratinskiy mr etmidi. Salyan naibi Hüseynby birinci olaraq, Rusiyaya sdaqtli qalacaina and içir. Ancaq sonra evin qonaq çairdii 22 nfr rus zabitini öldürtdürür. Bununla bel, hr yen rus saldatlarinin nzarti altinda qalir. Baki hrind is yaayi öz yoluna dümüdü. P. Q. Butkov Baki hrinin bu illrdki vziyytini özünün "1722-ci ildn 1803-cü illrdk Qafqazin yeni tarixi üçün materiallar" kitabinda çox geni v müfssl tsvir etmidir. O, yazirdi ki, hr eydn vvl, hr üçün srbstlik yaradilmidi. Xzinnin ixtiyarinda olan bütün mlak v glirlr yeni idar sisteminin ixtiyarina keçmidir. Xzinnin gliri sasn neft v duz yataqlarindandi. Onlardan xziny hr il 50 min manat glir yiilir. Bakiya yiylndikdn sonra hrin qala divarlarini tmir edib, möhkmltmk v Baki limaninda yeni körpülr tikmk üçün I Pyotr Rusiyanin içrilrindn buraya 5 min tatar v çuva sürgün etmidi. Bu qdr fhl qüvvsi il Baki limani xeyli genilndirilmi v hrin ikinci divarinda yeni bastionlar tikilmidi. Üç-dörd ildn sonra tatar v çuvalarin bir hisssi vtnlrin qayitmi, qalanlari is hmilik Bakida mskn salmidilar. Hazirda Bakida yaayan tatarlar da vaxtil buraya sürülmü tatarlarin nslidir. Xzr sahili yaltlrinin idar edilmsi o illrd knyaz V. Dolqorukova hval edilmidi. Bütün hrbi v mülki hakimiyyt onun lind idi. hrlrin bzilrind yeni inzibati müssislr yaradilmidisa da, o birilrind köhn hakimiyyt sistemi olduu kimi saxlanmidi. yaltlri idar edn yen d naiblr v sultanlar idi. Drbnd, Baki v Rt hrlrinin naiblri yeni hakimiyyti qbul edrk, öz vziflrind saxlanmidilar. Bakida komendant sistemi yaradilmidisa da hr sultan Mhmmdhüseyn by trfindn idar olunurdu. I Pyotr yerli hakimiyyt orqanlari vasitsil Xzr sahilindki yaltlri rus snayesi üçün

30

xammal mnbyin çevirmk istyirdi. pkçilik v pambiqçiliin inkiafi, neft istehsalinin artirilmasi, Xzrd v Kür çayinda baliqçiliin trqqisi üçün rus hakimiyyt orqanlari bir sira tdbirlr hyata keçirmy balamidi. Bakida istehsal olunan neft I Pyotru xüsusil maraqlandirirdi. O, 1723-cü ild Matyukin olan mktublarindan birind yazirdi: "mr et ki, Bakidan biz bir neç pud a neft göndrsinlr...". Daha sonralar I Pyotr Peterburqa pudlarla neft göndrilmsini tlb edirdi. Zfran istehsali da hakim dairlrin diqqt mrkzind idi. Baki v Baki trafindaki kndlrd yetidiriln v öhrti bütün rq ölklrin yayilan zfran Rusiyani ciddi maraqlandirmaa balamidi. Zfranin bioloji xüsusiyytlrini öyrnmk mqsdil tcrüb üçün Peterburqa tez-tez zfran göndrilirdi. Dövlt xzinsin neftl yanai duz yataqlari da böyük xeyir gtirirdi. Masazir, Böyük or, Balaxana göllrind çixarilan duz xaric d ixrac olunurdu. Bu illrd hrin halisi 5-7 mindn artiq deyildi. hr hli xirda ticart v kustarçiliqla mul olurdu. Knd tsrrüfati v maldarliqla mul olanlar da var idi. Qizilbalarin sgrlrin yen yüzbai Drgahqulu by komandanliq edirdi. Onun qarnizonu birinci gündn rus hrbi xidmtin qbul edilmidi. Drgahqulu by komendant Baratinskinin böyük etimadini qazana bilmidi. Onun qizilbalari da rus sgrlri il qaynayib-qarimi, htta bzn tlimlri birg keçirilirdi. hr darvazalarinin keiyind qizilbalar da dururdular. Baratinski Drgahqulu byin camaat arasinda böyük hörmt qazandiini görüb, ona rus ordusunun polkovniki rütbsini vermidi. A. Bakixanov öz cdadi olan Drgahqulu by bard geni mlumat vermidi. O yazirdi: "Yazili mnblr v ifahi xbrlrdn anlaildii kimi Drgahqulu by ibn Heybt by, bn Mhmmdhüseynin keçmi babalari... gilanli xan hmd zamani miladi 1592-ci ild irvana qlib, Bakida mülk sahiblri v yüzbailarin risi olmudur. Onlarin imart v qalalarinin xarabalari Ramana kndind indi d mövcuddur. Xalq arasinda bel rvayt mhurdur ki, mircan, Bülbül v Ramana kndlri xan kndlridir. Drgahqulu by keçmi zamanda Baki sultanini öldürüb, xan lqbil hakimiyyt keçmidi. Cürbcür tdbir, vsil v halinin ittifaqi il ahin drbari trfindn tsdiq d edilmidi. Buna gör yeni sultan ancaq qalanin komendantlii il kifaytlnirdi". Bakixanovun bu izahatini baa dümk üçün bir chti aydinladirmaliyiq. Mlum olduu kimi, Sfvilr dövründ ölknin ayri-ayri yalt v mahallarini ah trfindn tyin edilmi bylrbyi idar edirdi. Hmin yaltlr daxil olan hrlr is sultanlarin ixtiyarinda idi. Bellikl, sultanlar da öz növbsind bylrbyin tabe idilr. Hmin illrd Drgahqulu by hr sultanini öldürrk, bütün yalti l keçirmi v özünü xan elan etmidi. A. Bakixanovun yazdiina gör Drgahqulu byin hökümt mrkzi Mataa kndind olmudur. Burada

31

onun ba-baati, imarti v ovdanlari varmi. Baki sultani da onun ixtiyarinda imi. Bakixanov Drgahqulu byin Abdulla by Slim olunu Baki mahalinin hakimi tyin etmsi bard snd olduunu da göstrir. Mlum olur ki, o illrd Drgahqulu byin hökmranliq dairsi çox genimi. Bir müddtdn sonra ran ahi da onun hakimiyytini tsdiq edir. Hmin illrd Daistan knyazlarindan Haci Davud byl Surxay by Baki hrini l keçirmy can atirdilar. Onlarin bu niyyti hr eydn vvl, qati sünnilik etiqadi il bali idi. Bakida yaayanlarin ksriyyti i olduqlarindan bura Daistan knyazlarinin nzrind qati dümn mskni idi. Drgahqulu byin srbazlari il onlarin arasinda ba vermi döyüü A. Bakixanov bel tsvir edir: "Davud by v Surxay by Bakini tutmaq istyirdilr. Lakin Drgahqulu by lzgi qoununu hrin yarimaacliinda, o zamandan bri Qanli Tp adlanan bir tp yaxinliinda darmadain etdi. Drgahqulu byin qardai Hüseyncan by bu vurumada öldürüldü. Drgahqulu by Daistan qounlarinin Baki üzrin yeridiklrini eidib, onlari qala divarlari yanina buraxmaq istmmidi. Buna gör, qoun çkib, dümni hrdn azca aralidaki Qanli Tpd gözlmidilr. Bura vuru üçün çox lverili idi. Bir neç saat davam edn vurumada bakililar Drgahqulu byin baçilii altinda böyük mrdlik v qhrmanliq göstrmidilr. Daistan atlilari Drgahqulu byin srbazlari trfindn qilincdan keçirilmi, sa qalanlari is prn-prn salinmidi. Pyotrun qounlari Bakini l keçirdikdn sonra hrd komendant sistemi yaratsalar da, yuxarida deyildiyi kimi, hrin idar edilmsi sultan Mhmmdhüseyn byin ixtiyarina verilmidi. Bu dövrd Pyotrun yürütdüyü siyastdn biri d Xzr sahili boyu salinmi hr v kndlrd halini xristianladirmaq idi. Xzrin qrb v cnub sahillrind özün möhkm dayaq yaratmaq mqsdil xristianlarin, birinci növbd ermnilrin buralara köçüb glmlri üçün hr cür rait yaradilmaa balandi. I Pyotr hm bu yerlri xristianladirmaq v hm d ermnilrin ticart ilrind sritli olduqlarini bildiyi üçün ticarti daha da genilndirmk niyytil onlarin Baki, Gilan, Drbnd, Mazandaran trflrd yerldirilmsi bard frman vermidi. Ermnilr ninki Baki hrind, habel onun bir sira kndlrind d özlrin mskn salmidilar. Pyotr özünün 1724-cü il tarixli frmaninda generalleytenant Matyukin v briqadir Levakova srncam vermidi ki, ermnilrin göstriln yerlrd mskn salmalarina hr cür rait yaradilsin v htta lazim gldikd ranlilar (azrbaycanlilar- Q..) sixidirilsin. Hmin tarixdn balayaraq, Bakida ticart, demk olar ki, ermnilrin lin keçir. Hindlilr ticartd artiq ikinci yeri tuturdular. Sonralar, txminn 19-cu srin

32

vvllrindn Baki kndlrind ermnilr azalmaa balayir. Onlar öz mülk v balarini satib sas etibaril hrd toplairlar. Ta inqilabadk Baki kndlrind ermnilr çox nadir hallarda tsadüf etmk olardi. Lakin Baki sultani Mhmmdhüseyn by çarizmin milli siyastindn çox narazi qalmidi. O bu vziyyt son qoymaq mqsdil amaxida yaayan türk meylli Haci Davudla laqy girir v birlikd Baki komendanti leyhin tcavüz hazirlayirlar. Bundan xbr tutan Drgahqulu by hycanli halda komendant Baratinskinin yanina glir. - Cnab general, siz mühüm bir xbr deycym. - Buyur, polkovnik. - Cnab general, mn eitdiyim pis bir xbri siz çatdirmai özüm borc bilirm. - Mn sizi eidirm, polkovnik. - hrd qsd hazirlanir, cnab! Baratinski tvi düür. - O nec qsddir, polkovnik? - hr sultani Mhmmdhüseyn by sizin leyhiniz qsd hazirlayir. Drgahqulu by hr sultaninin hazirladigi qsd bard komendanta trafli mlumat verir. Mlum olur ki, Mhmmdhüseyn by Haci Davudla gizli laq saxlayir v birlikd qarnizonun üzrin qfltn basqin etmk fikrinddirlr. Baratinskinin mri il Mhmmdhüseyn by qardalari il birlikd drhal hbs edilirlr. Sonra da Bakidan Htrxana sürgün olunurlar. Komendantin yaninda hörmtini artirmaq üçün Drgahqulu byin atdii bu addim ona, dorudan da, böyük etibar qazandirir. Ancaq çox keçmir ki, o özü d 1727-ci ild Haci Davudla laqy girir. Onlar bel bir plan çkirlr: Drgahqulu byin adamlari gec hr darvazalarini açacaqlar v divarlar arxasinda pusquda durmu Haci Davudu öz lkri il hr buraxacaqlar v birlikd qarnizon sgrlri üzrin basqin edcklr. Lakin qsdin üstü açilir. Drgahqulu by bir neç yaxin adami il birlikd adalardan birind gizlnir. Bu hadis il laqdar olaraq hr halisinin, demk olar ki, ksriyyti heç bir günahlari olmadan Rusiyaya sürgün olunurlar. Drgahqulu byin bu hrktindn sonra rus komandanlii Aberon kndlrinin naibi Slim xana da etibarini itirir. Naib Slim xan da bu hadisdn sonra hrin komendanti Baratinskinin srncamina keçir. Baratinski Bakinin qubernatoru tyin olunur. Bir müddtdn sonra Drgahqulu by tutduu idn peman olaraq, tzdn ruslarin yanina qayidir v onlara xidmt etmy hazir olduunu bildirir. Komendant onun bel csartli addimini çox bynir v günahindan keçir. Baratinski baa düürdü ki, Baki mahalinda halinin ksriyyti Drgahqulu byin trfinddir v o, haminin hörmtini qazanmidir. Bel bir adam vasitsil yerli

33

halini itatd saxlamaq rus komendantlii üçün çox lverili idi. Drgahqulu by hrin sultani tyin olunur. 1730-cu ild Drgahqulu by yen rus ordusu xidmtindn çixib, Nadir aha pnah aparir. Ancaq Nadirin xidmtind d çox qalmir. Tzdn Bakiya qayidir v özünün Mataa kndindki mülkünd sakit yaamaa balayir. Drgahqulu byin Mataa kndind yaadii dövr aid syyah Lerxin yazilarinda bzi qeydlr rast glmk mümkündür. O, Aberonun naibi Slim xan v mataali Drgahqulu byin tkil etdiklri ovda itirak etdiyini geni tsvir edir. Onun qeydlrind oxuyuruq: "Biz daimi odlar yerindn (Suraxana demk istyir - Q. .) çixib, çoxlu oran otlarin bitdiyi Qala kndindn keçdik v böyük bir knd olan Sinsenliy (Zir kndini nzrd tutur - Q. .) trf yolumuza davam edrk, yarimadanin ensizldiyi v vhi keçi ovlamaq üçün hazirlanmi ikar yerin glib çixdiq. ikar üçün bütün kndlrdn llrind silah, ox v dynk olan bir neç yüz kndli yanlarinda it buraya toplamidilar. Onlar dnizin bu sahilindn o biri sahilin bir crgy düzülmli idilr. Biz d el etdik. Bu crgdn knara çixmadan qabaimiza çixan vhi keçilri yarimadanin ensiz yerin qovlaya-qovlaya irlilyirdik. Sultan Drgahqulu by d bir neç yüz kndli il biz qouldu. Zavalli heyvanlar bizim yaxinladiimizi gördükd, qiqiriimiza, dynkl zrb endirmyimiz baxmayaraq, bütün sürü il adamlarin üstündn atilib, keçirdilr. Bzilri is, onlari lap sixidirdiqda dördd bir verst enind olan körfzi üzüb keçrk, 7 verst uzunluunda olan Müqdds (indiki Pirallahi - Q. .) adasina çixirdilar". Bu göstrirdi ki, Drgahqulu by rsmi dövlt xidmtindn istefaya çixsa da, Mataadaki malikansind rahat yaayirmi. Bir müddt sonra biz onu yen Nadir ahin xidmtind görürük. Bu xidmtind o, Nadirin csur srkrdlrindn biri kimi öhrt qazanir. Yerlrd Nadir hakimiyytin qari çevrilmi üsyanlarin yatirilmasinda yaxindan itirak edir v bel vurumalardan birind Nadir ahin qardai brahim xanla birlikd hlak olur. A. Bakixanov Drgahqulu byi cüssli, csur v el arasinda nüfuzlu bir adam kimi göstrmidir. XVIII srin 30-cu illrind türklrin hücumu bütün ran üçün böyük thlük tkil edirdi. Bu air illrd ran qounlarinin bainda srkrd Nadir durmudu. O, ranin farlar tayfasindandi. Onun hrbi bacarii nticsind fqanlar ran torpaindan qovulmudu. Bu qlb Nadir bir srkrd kimi daha böyük öhrt qazandirdi. 1730-cu ild böyük qüvv il, türklrin üzrin hücuma keçdi. Air döyülrd Nadir özünün srkrdlik bacariini bir daha nümayi etdirrk, ranin bir sira hrlrini v o cümldn Hmdan, rdbil v Tbrizi azad etdi. Ordu içrisind olduu kimi xalq içrisind d Nadirin hörmt v öhrti gün-gündn artirdi. Xalq onu sl qhrman kimi alqilayirdi. Çox keçmir ki, Nadir

34

II Thmasibi taxtdan salir v onun yerin dörd ayliq olu III Abbasi ah elan edir. Bellikl o, ölknin idar edilmsini bütünlükl öz lin keçirir. 1733-cü ild Badad trafindaki döyülrd Nadir türk qounlarini böyük mlubiyyt uratdiqdan sonra, 1734-cü ild irvan üzrin sfr balayir. Türklrin amaxi hrind olan laltisi Surxay xan qaçir. Nadirin qounlari hri talan edib, yandirir. Salamat qalan hali amaxinin yaxinliinda olan Asuya köçürülür. Nadir amaxinin bir daha müqavimt göstr bilmmsi üçün, hr divarlarini sökdürür. Nadir sonra Gncy trf hücum edrk, bir neç müddt hri mühasird saxlayir. Gncni asanliqla ala bilmycyini görn Nadir baqa tdbirlr l atir. O, Gnc çayinin qabaini sdl ksir v onun istiqamtini qala divarlarina trf yönldir. Qijilti il hücum çkn su qala divarlarini yuyub uçurur v hr dolmaa balayir. Bu vaxt Nadir xbr çatir ki, Kars v rvan trfdn türk qounlari gnclilrin kömyin tlsirlr. Nadir tez Gncni ial etmk fikrindn l çkrk, dümni qarilamaq üçün 1735-ci ilin may ayinda Ermnistana trf yürü edir. Dümni mlub etdikdn sonra rvan v Tiflis hrlrini ial edir v tzdn Gncy qayidir. Bu df Gncdki türk qarnizonu Nadirin basqinina davam gtir bilmyib, tslim olur. Türklr Nadirin hücumunun qarisini almaq üçün onun cbh arxasina Krim tatarlarindan ibart böyük bir dst desant çixarir. Tatarlar Drbnd qalasinda yerlirlr. Bundan xbr tutan Nadir Drbnd hücum edrk, tatarlari geri çkilmy mcbur edir. ngiltr v Fransa dövltlri hl d rus dövltin qari qsd üçün ran v Türkiydn istifad etmy çaliirdilar. Onlarin niyyti bu idi ki, bu iki dövlt arasinda ittifaq balansin v sonra hr ikisi Rusiyaya qari hücuma thrik edilsin. Rus imperiyasi tarixind is böyük dyiikliklr ml glmidi. 1725-ci ilin yanvarinda, I Pyotr ölndn sonra onun taxt-tacina I Yekaterina çixarilmidi. Lakin onun hökmranlii cmi üç il davam etmidi. Ondan sonra hakimiyyt baina keçn II Pyotrun da hökmranlii üç ildn artiq çkmmidi. Saray dyiikliyi zamani taxtdan düürülüb, yerin Anna oannovna çar elan edilmidi. Anna oannovnanin hakimiyyt baina keçmsi Rusiyanin air bir dövrün tsadüf etmidi. Bu illrd ölknin daxili v xarici vziyyti xeyli pislmi, ordu v donanma çox ziflmidi. Bel bir vziyytd Rusiyadan uzaqlarda, Xzr sahili yaltlrind ordu saxlamaq böyük xrc tlb edirdi. I Pyotrun Xzrin qrb sahilind ial etdiyi torpaqlar cmi 100 kilometr enind v 600 kilometr uzunluunda bir zolaqdan ibart idi. Bu torpaqlari ld saxlamaq üçün Xzr sahillrind 16 nizami, 7 süvari draqun polku dururdu. Bunlardan baqa buraya 1.800 nfrdn ibart kazak, tatar, çuva, gürcü, ermni v mordov içi qüvvsi d gtirilmidi. Tbii ki, bu böyüklükd qüvvni saxlamaa külli xrc tlb olunurdu.

35

qlim alimami sgrlr içrisind xstliklr artirdi. Tibbi yardim lazimi sviyyd olmadiindan ölüm hallari çoxalmidi. N. Butkov yazirdi ki, Rusiya bu ial dövründ çoxlu adam itirmidi. yaltdn ld ediln glir ixracati ödy bilmirdi. Cnubda Rusiya üçün ordu saxlamaq bir d ona gör thlükli idi ki, bu yaltlrin üstünd ranla müharib ba ver bilrdi. O biri trfdn Türkiynin d Rusiyani tzdn hdlmk qorxusu vardi. Buna gör Rusiyaya Xzr dnizinin deyil, Qara dnizin sahillrini möhkmltmk lazim idi. Türkiy il müharibd Rusiya ranla müttfiq d ola bilrdi. Bu mülahizlr baximindan ruslar Xzr sahili yaltlrini trk etmk mcburiyyti qarisinda qalmidi. ranla rus dövlti arasinda ittifaq balanmasina Türkiy heç cür razi ola bilmzdi. ngiltr il Fransa da bu id Türkiynin siyasti il hmry idilr. Ancaq bununla bel, 1732-ci ilin 21 yanvarinda Rt hrind ranla rus dövlti arasinda sülh müqavilsi balandi. Bu müqavilnin sas maddlrindn biri ondan ibart idi ki, ran dövlti Türkiyni Xzr sahili yaltlrin buraxmamai bir vzif olaraq, üzrin götürürdü. Bundan baqa sülh müqavilsind rus tacirlrinin ran daxilind srbst alveri üçün imtiyazlar yaradilmasi da nzrd tutulurdu. 1735-ci ild Gnc yaxinliinda rus imperiyasi il ran dövlti arasinda yeni bir müqavil balandi. Bu müqavily sasn rus qounlari Baki v Drbnddn çixarilmali idi. Rus tacirlrinin ran torpaqlarinda srbst v gömrüksüz ticart ed bilcklri is yen pozulmaz bir madd kimi müqavild qalirdi. Rus qounlari artiq Bakini trk etmy balayirlar. Nadir özunün n yaxin adamlarini hmin yaltlrin hrlrind yerldirmy tlsir. ahin n yaxin v etibarli adamlarindan biri olan Qlmi Bakiya sultan tyin olunur. Bakida v traf kndlrd Nadir özün möhkm dayaq yaratmaq mqsdil far türk tayfalarindan bir çoxlarini buraya sürgün edrk, Sabunçu, Kel, Zabrat v baqa kndlrd yerldirir. Sabunçuya köçürülmü far tayfalarinin irisind ahin n yaxin adamlarindan biri olan srkrd Aur xan da vardi. 1743-cü ild Asu yaxinliinda irvanahlarin qaldirdii üsvanin yatirilmasinda Aur xan fal itirak etmidi. Sonralar Sabunçuda yaami mhur Aurbyov sülalsi yqin ki, Aur xanin nslindndir. 1736-ci ilin fevralinda Nadir Muana glir. O, kiçik yali III ah Abbasin ölümü münasibtil ölknin hr trfindn feodallari da buraya çairtdirmidi. Yiincaq txminn indiki Sabirabad torpainda keçirilmidi. O zaman bu yer Cavad adlanirdi. Nadir glnlri tntn il qarilami v onlar üçün htta müvqqti evlr, mscid v hamam da tikdirmidi. ran feodallarinin bu yiincainda Nadir özünü ranin ahi elan etmidi. Nadir ahin taxta çixmasi il Sfvilr sülalsin son qoyuldu. Bundan sonra Nadir ölknin cnubuna yürüdü. 1736-ci ilin aprelind Nadir ah 1735-ci il ran-rus müqavilsini pozaraq, rzurumda Türkiy il sülh daniiqlarina baladi. Halbuki 1735-ci il Gnc

36

müqavilsin sasn ran Rusiyanin razilii olmadan Türkiy il heç bir müqavil balamamali idi. Bellikl, 1736-ci ilin noyabr ayinda ranla Türkiy arasinda sülh müqavilsi balandi. Bu müqavilnin balanmasina ngiltr xüsusil böyük sy göstrmidi. ngilislr Rusiyanin rq ölklri il olan hr cür ticart laqlrinin d yerli-dibli ksilmsi üçün llrindn glni sirgmirdilr. Onlar Rusiya-ran ticartin mane olmaq üçün xüsusi quldur dstlri yaradaraq, Xzr dnizind üzn rus ticart gmilrin müntzm basqinlar tkil edirdilr. Nadir ah da onlarin bu hrktini bynir v dniz quldurlarini gmilrl tmin edirdi. Rus dövlti öz qounlarini Xzr sahili yaltlrindn geri çks d, bu yerlrin Rusiya üzrin hücum platformasina çevrilmsin yol ver bilmzdi. Tacirlr srbst ticart üçün rait olmadiindan ölkni trk edirdilr. Bakida ticart ziflmidi. irvandan ipk ixraci azalmidi. Mhur syyah . Lerx bel yazirdr. "Drbndd 150 dükan üçün nzrd tutulmu bir verst uzunluundaki karvansarada bir nfr d tacir yoxdur. Xzr sahili yaltlrinin ran hakimiyyti altina keçmsindn sonra hrlrd halinin miqdari xeyli azalmidir. Evlri, ocaqlari uçub dailmi bu adamlar baqa yerlr köçmy mcbur olublar". Ölknin iqtisadi böhran keçirdiyi, xzin glirinin azaldii bu dövrd ialçiliq mühariblri ran hakim dairlri trfindn yegan çixi yolu kimi göstrilirdi. Quraqliq v ardi-arasi ksilmyn mühariblr nticsind ölkd balayan acliq halinin böyük qirinina sbb olmudu. Nadirin taxta çixdii 1736-ci ilin qiinda ölkd xüsusil dhtli acliq idi. Bütün bunlarin nticsind Azrbaycanda v Daistanda Nadir hakimiyytin qari tez-tez üsyan v qiyamlar ba verirdi. Azrbaycanda n böyük üsyan Nadirin Hindistan sfri dövrün tsadüf edir. Drbnddki üsyanda muanlilardan ibart olan hr qarnizonunun böyük bir hisssi d üsyançilar trfin keçmidi. Drbnd üsyani amansizcasina yatirilmidi. Qarnizondan sa qalan muanlilarin gözlri çixarilib, Muana göndrilmidi ki, o birilrin d drs olsun. BAKI XANLII Nadir ahin öldürülmsi xbri Bakiya yetidikd, Drgahqulu byin olu Mirz Mhmmd hali içrisindki hörmtindn istifad edrk, fürsti ldn vermir. O, iyirmi yalarinda bilikli, gümrah bir gnc idi. Gmiçiliyi çox sevrdi. Xzrd çox üzmüdü. Htta admiral kimi d öhrt qazanmidi. O öz yaxin adamlarinin vasitsil Nadir ahin Bakida olan vassali Qlmini qovub, hakimiyyti l aldi. Özünü Bakinin xani elan etdi.

37

Çox keçmir ki, bel xanliqlar Azrbaycanin baqa hrlrind d yaradilir. irvan, ki, Qaraba, Lnkran, Quba, rdbil v sair xanliqlar yaltlrd hakimiyyti öz llrin aldilar. Mirz Mhmmd yaltin brbad hala salinmi iqtisadiyyatini qaydaya salib, inkiaf etdirmk üçün birinci növbd Xzrd gmiçiliyin daha da inkiaf etdirilmsi qayisina qaldi. O illrd Xzr dnizind üzn sasn rus gmilri idi. Rus tacirlri bu gmilrl srbst üzrk, irvan, Gilan v Xzr sahillrind olan baqa hrlrl qizin alver aparirdilar. Hind v ermni tacirlri d Htrxanda bu gmilr minrk, istdiklri istiqamtd hrkt edirdilr. Xzrd özünün ticart gmilrin malik olmaq Mirz Mhmmdin çoxdanki arzusu idi. Bu mqsdl Baki limaninda gmi inasina balanmidi. O bununla da kifaytlnmirdi. ri ticart v müdafi gmilri yaratmaq mqsdil Avropanin gmiçilik ölklrin sfr çixmaq fikrind idi. Bir gün Mirz Mhmmd olu Mlik Mhmmdi yanina çairib, dedi: - Qulaq as, Mlik Mhmmd, gör n deyirm. Biz dnizin sahilind oturmuuq, ancaq öz gmilrimiz yoxdur. Baliqçi gmilri il i amaz. Biz el gmi lazimdir ki, üstümüz dümn glnd onun qabaina çixa bilk. Atasinin sözlrindn heç bir ey baa dümyn Mlik Mhmmd gözlrini döy-döy ona baxirdi. Bunun üçün mn Avropaya getmliym, - deyib Mirz Mhmmd drindn nfs aldi. - Yaxi gmilri ancaq oralarda düzldirlr. Bs burada kim qalacaq? - Mlik Mhmmd tccübl sorudu. Nec yni kim qalacaq? Sn! Mlik Mhmmd atasinin bzi ilrin qariib, kömk ets d, atasi trfindn ona olan bel etibari heç gözlmzdi. ran trfdn hl bir xeyli müddt rahat ola bilrik. Nadirin ölümündn sonra ölk uzun müddt özün gl bilmyck. Balari hakimiyyt urunda didimy qariacaq. irvan xanlii il d laqmiz pis deyil. Nigarançiliim ancaq Quba xanlii saridandir. Bu sözlrdn sonra Mirz Mhmmd azca fikr getdi. Sonra yen sözün davam etdi: - Güman elyirm ki, ruslar onun biz qsd edcyin yol vermzlr. Nec olsa da Baki onlar üçün mühüm bazardir. Hmin illrd Bakida olmu syyah Lerx yazirdi ki, Baki xani Mirz Mhmmd tez-tez Langert gedrk, orada gmi inaatina rhbrlik edirdi. Rusiyaya göndriln neft, duz, ipk v sairnin dniz yolu il dainmasini ucuzladirmaq üçün Mirz Mhmmd sas çixi yolunu bunda görürdü. Baki tacirlri mallarinin rus gmilri il dainmasinin onlara çox baha baa glmsindn tez-tez ikaytlnirdilr.

38

Hmin illrd Quba xanlii qüvvtlnib, traf xanliqlar üçün böyük thlük tkil edirdi. XVIII srin ikinci yarisinda Quba xanliinin bainda Hüseynli xan dururdu. O, baqa xanlardan frqli olaraq, Rusiya il yaxindan dostluq laqsi saxlayirdi. 1758-ci ild onun yerin keçmi olu Ftli xanin dövründ Quba xanlii daha da möhkmlnir. A. Bakixanov "Gülüstani-rm" kitabinda Ftli xani dövrünün görkmli dövlt xadimi kimi qiymtlndirrk, yazirdi ki, o, uzaqgörn, tdbirli v xanliin idar edilmsind mahir bir xsiyyt idi. 1770-ci ild Azrbaycanda olmu syyah Qmelin is yazirdi ki, Quba xanliinin paytaxti alinmaz bir qalaya çevrilmidir. Burada çoxlu qoun v top vardir. Htta toplardan kiçiklri arabalara yerldirilmidir. Ftli xan traf yerlr sahib olmaqla Quba xanliini xeyli genilndirmidi. 1759-cu ild Drbndi ial edrk, Quba xanliina qatmidi. Onun gördüyü tdbirlrdn birid Muanda yaayan döyükn ahsevn tayfalarini Quba xanlii torpaqlarina köçürmsi idi. ahsevnlr sonralar Ftli xanin sas dayaq qüvvsin çevrilmidilr. Bzi xanliqlari is o silah vasitsil deyil, ailli tdbirlrlri il öz trfin çk bilmidi. Msln, Qaraqayqat miri Hmz il ittifaq balamaq mqsdil bacisi Tutu Bik il evlnmidi. Mirz Mhmmdin Ftli xandan çkindiyi d mhz buna gör idi. Mirz Mhmmdin üç övladi olmudu: Mlik Mhmmd, liqulu v Mhmmdqulu. Mirz Mhmmdin ölümündn sonra onun yerin keçmi Mlik Mhmmd xani öz trfin çkmk üçün Ftli xanin bacisi Xdic Bik xanimi ona r vermidi. Sonralar Salyan xanliini da özün tabe edrk, Drbnddn tutub, Kür çayinadk Xzr dnizi sahilinin böyük bir hisssini Ftli xan öz lind saxlayirdi. Ftli xan Daistan feodallari il d dostluq laqsin girmidi. Bir müddt sonra o, irvan xani Aasi xana müracit edrk onun torpaqlarini Daistan feodallarinin basqinindan qoruduu üçün xrac istyir. amaxi xani bu xraci ödmkdn boyun qaçirdiqda, Ftli xan 1767-ci ild ki xani il birlikd irvana hücum edir; amaxini tutur v xanliin torpaqlarini ki xani il birlikd öz aralarinda bölüürlr. irvanda mövqeyini möhkmltmk mqsdil Ftli xan Drbnddn halinin bir hisssini buraya köçürür. Ftli xan faliyyti müddtind Rusiya il hmi dostluq v ittifaq siyasti yeritmidi. Xanliq iqtisadi v hrbi chtdn qüvvtlndikc dümnlrinin sayi daha da artirdi. 1774-cü ild Daistanin feodal hakimlri birlrk, Quba xanlii üzrin hücuma keçirlr. Bu basqinda yalniz Baki v Salyan xanliqlari Ftli xana sadiq qalirlar. irvan xani Aasi xan fürstdn istifad edib, ba qaldirir. Ftli xan birinci növbd onun üzrin qoun çkir. Bu döyüd yeznsi Mlik Mhmmd xan da öz lkri il itirak edirdi. Aasi xan Ftli xanin hücumu qarisinda davam gtir bilmyib, qoununu bali-baina buraxaraq, gizlnmy mcbur olur. Ftli xan buradan birbaa Drbndi qorumaa gedir. Çünki Qaytaq hakimi mir

39

Hmz Mhmmd xan Qazikumuxski il ittifaq balayaraq, Drbnd üzrin gedirdi. Bundan istifad edn Aasi xan tzdn amaxiya yiylnir. Xudad yaxinliinda qizin döyülr balayir. vvlc Ftli xan dümn qüvvlrin üstün glir. Sonra mir Hmz il Mhmmd xan Qazikumuxskinin qounlari sürtl irli soxularaq qlb çalirlar. Ftli xan Qubada qala bilmyib Salyana çkilir. Mhmmd xan Qazikumuxski Qubanin böyük bir hisssin yiylnir. mir Hmz is Drbnd üzrin hücüma keçrk hri mühasiry alir. Bu zaman Drbnd qalasini qoruyan Ftli xanin arvadi Tutu Bik idi. O, ynin kii paltari geyrk, qalanin müdafisin baçiliq edirdi. mir Hmz n yolla olur-olsun Drbndi almai qarisina mqsd qoymudu. Döyü qardala baci arasinda gedirdi. Tutu Biknin baçilii altinda qaladakilar mir Hmznin bütün hmllrini mrdlikl df edirdilr. Drbndin tarixi il mul olan E. . Kozibekinin yazdiina gör, Ftli xanin csur arvadi bir kii csarti il hri qardaindan qoruyurdu. O dii bir ir kimi qala hasarlarinin üstünd duraraq, toplardan nec at açmaq bard srncam verirdi. mir Hmz hmllrinin boa çixdiini gördükd, nhayt, hiyly l atir. Döyü ara verdiyi zaman qala mühafizçilrindn biri hövlnak Tutu Biknin yanina glir, lakin gördüyü hadis bard demy dili glmir. Nhayt, özünü l alir. Ftli xanin ölüsünü gtiriblr - deyir. Tutu Bik buna inanmasa da, üryi davam gtirmyib, yaxinlaib, qala divarlarinin dilri arasindan aai baxir. Tabutu v onun yaninda durmu qardai Hmzni görn kimi gözlrin bir anliq qaranliq çökür. Aaidan qardainin ssini eidir. Tutu Bik, qapini aç. Ftlinin meyidini gtirirlr. irvanda öldürülüb. Meyidin üzü örtülü olduu üçün Tutu Bik qardainin sözlrin inanmir. Fikirlir ki, Ftlinin meyidi olsaydi, Hmz onun üzünü açmi olardi. Qardaina çiirir: - nanmiram ki, böyük Ftli o kiçik cnazy siimi ola. - Demk, rinin cnazsindn imtina edirsn? - rimin yox, snin düzltdiyin cnazdn imtina edirm. mir Hmznin hiylsi ba tutmur. Sonra mlum olur ki, o öz yaxin srkrdlrindn birinin meyidini cnazy qoyub, hr daxil olmaq istyir. Onun son tdbiri d heç bir ntic vermdiyindn qoununu çkib, Baki üzrin hücuma keçir. Baki da bu illrd alinmaz möhkm bir qalaya çevrilmidi. hrin müdafi edilmsind Mlik Mhmmd xanla yanai onun arvadi, Ftli xanin bacisi Xdic Bik d yaxindan itirak edirdi.

40

mir Hmz hr müdafiçilrinin müqavimtini qira bilmdiyindn, Baki kndlrini talan edrk, geriy dönür. Salyanda olarkn Ftli xan kömk üçün II Yekaterinanin yanina elçi göndrir, özü d Drbnd, arvadinin yanina qayidir. mir Hmz Bakidan qayidaraq, Drbnd üzrin ikinci df hücuma keçrkn Ftli xan artiq arvadinin yaninda idi. II Yekaterina Ftli xanin simasinda Azrbaycanda rus tsirinin sas dayaqlarindan birini görürdü. Rusiyanin mnafeyin zrb vuran mir Hmzy drs vermk üçün Ftli xanin kömyin qoun göndrmyi mr edir. 1775-ci ild mayor Medemin baçilii altinda qoun drbndlilrin kömyin glir. Ftli xan rus qounlari il birlikd hri mühasirdn qurtarir. Mlub olmu mir Hmz qaçir. Ftli xan Drbndin açarlarini II Yekaterinaya göndrir. Lakin Yekaterina ran v yenic müqavil balami olduu Türkiy il münasibti pozmamaq mqsdil Drbndin açarlarini qbul etmir v rus himaysin daxil olmaq bard Ftli xanin xahilrini d rdd edir. Baki xanlii slin baxilsa, Ftli xanin vassalitetindn baqa bir ey deyildi. Mlik Mhmmd xan iradc zif olduundan xanlii, demk olar ki, Ftli xan v bacisi idar edirdilr. Baki xanlii o vaxtlar çox varli idi. Neft v duzdan böyük glirlr ld edilirdi. lbtt, bu, Ftli xanin nzrindn qaça bilmzdi. Baki xanlii Ftli xana xrac vermkdn baqa onun srhdlrini Daistan feodallarinin basqinlarindan qorumaq üçün d qoun ayirmali idi. Mlik Mhmmd Xdic Biky evlnndn sonra Baki xanlii Quba xanina xrac vermkdn azad olunmudu. Ancaq Ftli xan tlb etdikd ona qoun ayirmaa borclu idi. Mlik Mhmmd Ftli xana arxalansa da, Baki qalasinin möhkmlndirilmsin xüsusi fikir verirdi. hrin imal-qrb trfind bütün divar boyu xndklri drinldirmi, bürclr qirxa yaxin qisa lülli v baqa toplar düzdurmüdü. Qounun sayi is 500 nfrdn artiq deyildi. 1779-cu ilin baharinda Ftli xan Bakiya yeznsinin yanina qonaq glir. Onu amaxi darvazalarinin yaninda yenic tikilmi Xan evind qbul edirlr. Bacisi Xdic Bik süfry hr cür nemt düzür. Söhbt adi mit msllrindn gets d, Mlik Mhmmd Ftli xanin sözlü adama oxadiini hiss edir. Süfr aradan yiidirildiqdan sonra otaqda yezn il qayin tk qalirlar. Ftli xan mütkky söyknib, zndl Mlik Mhmmd baxir v gliinin sbbini izah etmy balayir: - Bir ildir ki, Qaraba xani brahim xanla küsülüym - deyib köksünü ötürür. - Halbuki bu küsülülüyün heç bir mnasi yoxdur. Yni biz xeyri yoxdur. Fikirlirm ki, bunu daha bel qoymaq olmaz. Qaraba böyük xanliqdir. el dür ki, ona bir ehtiyac hiss edrik. Bu sözlri deyib, Ftli xan fikr gedir. Araya

41

sükut çökür. Lakin gözlrini yen Mlik Mhmmdin siftind gzdirirdi. Sanki qayili nzrlri il nyi is sinamaa çaliirdi. Mlik Mhmmd dillnmy mcbur olur: - ndi fikrin ndir? - Fikrim barimaqdir... - dey Ftli birdn-bir qtiyytl sslnir. Gözlyirdim ki, o özü elçi göndrr, bariariq. Görünür ki... - O yen susdu. Sonra barmaqlarinda yanai qoa üzük olan sa lini havada yellyib, lav edir: - N olar, o göndrmirs, biz göndrrik - hmd xani göndrmk istyirsn? - Mlik Mhmmd soruur. - Yox. O uaqdir. Bir nfr etibarli v hörmtli adam lazimdir. - Bs kimi? - styirm ki, sn gedsn. - Ftli xan yen qtiyytl sslnir. - Mn? - Mlik Mhmmd tccübl soruur. - Sn. Ancaq sn. Baqasina etibarim yoxdur. Baqasinin azindan artiq bir soz çixsa, tzdn incikliy sbb olar. Ftli xanin iki olu vardi. Böyüyü hmd xan, kiçiyi ixli xan. Mlik Mhmmd fikirldi ki, Ftli öz olunu göndrmy çkinir. brahim xanin tündmcaz olduunu yaxi bilir. Ondan hr bir ey gözlmk olar. Bununla bel, Mlik Mhmmd öz etirazini bildir bilmir. Arvadi Xdic Bik d rinin bel xtrli i göndrilmsin ürkdn narazi olsa da, qardainin sözü üstün heç bir söz dey bilmir. Ertsi gün Mlik Mhmmd yaraqlanib, yaxin adamlarindan iki nfrl birlikd uaya yola düür. O gedndn Xdic Biknin yuxusu r çkilir. yirmi gündn sonra Mlik Mhmmdi müayit edn atlilar qayidib, xbr verirlr ki, brahim xan Mlik Mhmmdi hbs almidir. Xdic tez Qubaya qardaina xbr göndrir. Qardai cavab mktubunda ona tslli verib, yazirdi ki, thlükli heç bir ey yoxdur, Mlik Mhmmd tezlikl geri qayidacaqdir. Ancaq aylar keçir, Mlik Mhmmddn is heç bir xbr çixmirdi. Ftli xan özü d bacisinin gözün görünmmk üçün Bakiya az-az glirdi. Qaraba xani brahim xan Mlik Mhmmdi düz iki il hbsd saxlayir. Bu müddtd Ftli xan öz-özlüyünd brahim xana qari çox tdbir tökürs d, heç birini hyata keçir bilmir. Mlik Mhmmdin üstünd brahim xanla mühariby girmyi tsvvürün siidira bilmirdi. Nhayt, Ftli xan öz müttfiqlri il birlikd 8 min qounla Qubadan Qarabaa, brahim xanin üzrin hücuma keçir, brahim xan Mlik Mhmmdi azad etmy mcbur olur. ki illik hbsdn sonra Bakiya qayidan Mlik Mhmmdin saçlari tamam aarmidi. A. A. Bakixanovun yazdiina gör, Mlik Mhmmd hmin ild Ncf ziyart gedir v Badad yaxinliinda ölür.

42

Mlik Mhmmdin Xdic Bikdn iki olu olmudu: Mirz Mhmmd v bdürrhim. Mlik Mhmmddn sonra yerin böyük olu Mirz Mhmmd xanlia keçir. O, tarixd Mirz Mhmmd xan Sani (ikinci) kimi taninmidir. Mirz Mhmmd Sani A.A. Bakixanovun atasi idi. Xanlia keçnd on bir yai vardi. Xanlii idar etmk üçün dayisi Ftli xan onun qyyumu tyin edilmidi. yirmi yaina çatdiqda Mirz Mhmmd xan Sani Ftli xanin qizi Xan Bik xanimla evlnir. Ftli xanin nüfuz dairsi getdikc genilnirdi. 1785-ci ild ki xanini mlub edrk, onu özündn asili vziyyt salir. Bellikl, XVIII srin sksninci illrind Azrbaycanin bütün imal-rq hisssi onun hakimiyyti altinda birlmidi. Tkc Qaraba xani ona tabe olmaqdan imtina edirdi. 1784-cü il Ftli xandan ötrü daha uurlu olur. Hmin ilin bahar aylarinda onun Azrbaycanin cnub xanliqlarina qari yürüü balayir. Ftli xan, demk olar ki, heç yerd müqavimt rast glmir. hali hr yerd onu rbtl qarilayir. rdbil v Mikin hrlrini müqavimtsiz l keçirir. Ftli xanin bel müzffr yürüü II Yekaterinani brk narahat edir. Öz naraziliini knyaz Q. A. Potyomkin vasitsil Ftli xana çatdirir. Bundan sonra Ftli xan cnubda qala bilmyib, Qubaya dönür. Ancaq bu, onun Rusiyaya rbtin zrr qdr d xtr gtirmir. 80-ci illrd Rusiya Qafqazda öz mövqeyini xeyli möhkmltmidi. "Azrbaycan tarixi"nin birinci cildind yazilir: "1768-1774-cü illrd rus-türk müharibsind rus silahinin qlbsi, 1783-cü ild Kuban boyu srhdlrinin möhkmlndirilmsi Rusiya üçün Qara dniz sahilind v Qafqazda lverili vziyyt yaratdi v onun srhdlrini Zaqafqaziyaya yaxinladirdi". 1783-cü ild Gürcüstanin Rusiyanin himaysin keçmsi bard Georgiyevskd (imali Qafqaz) müqavil balandi. Hmin ilin noyabr ayinda rus qounlari Tiflis daxil oldular. imali Qafqazla Gürcüstan arasinda yol çkilmy balandi ki, bu yol sonralar Hrbi-Gürcüstan yolu adini aldi. Bu yolu general-poruçik P. S. Potyomkin çkdirmy balami, A. P. Yermolov baa çatdirmidir. 1783-cü ild rvanin halisi Qafqaz ba komandanliina mktub göndrrk, rus qounlarinin yolunu sbirsizlikl gözldiklrini xbr vermidilr. Bellikl, bütün Zaqafqaziyanin v Daistanin iali üçün çox lverili rait yaradilmidi. Lakin birdn-bir ba vermi hadislr buna mane oldu. 1787ci ild Rusiya il Türkiy arasinda tzdn müharib baladi. Bununla laqdar çar hökümti öz qoununu Tiflisdn geri çairmaa mcbur oldu. Türkiy hl müharibdn qabaq Azrbaycan xanliqlarini da öz trfin çkmk üçün çox chdlr göstrmidi.

43

1787-ci ild Ftli xan Qaraba xani brahim xani brk mlubiyyt uratdi. Çünki brahim xan amaxi xanliini onun lindn almaq fikrin dümüdü. Bu qlb Ftli xanin güçünü daha da artirdi. 1788-ci ild ki xani öz müttfiqlri il birlib Ftli xanin himaysindn çixmaa chd edir. Döyü köhn amaxinin yaxinliinda ba vermidi. Vurumada vvl kililr üstün glirlr. amxal Tarkovskinin kömy çatmasi nticsind Ftli xan ki xani Mmmd Hsn xanin qounlarini darmadain edir. Xan özü bir neç nökri il kiy qaçir. Hmin ilin dekabrinda Ftli xan II rakli il birlikd Gncni özlrin tabe etdilr. 1788-ci ild Ftli xan Azrbaycanda artiq n güclü bir xsiyyt idi. 18-ci srin 70-ci illrinin balanicinda imali Azrbaycan torpaqlarinin yarisi, demk olar ki, Quba xanliina tabe idi. Ftli xan amaxini dövltin paytaxtina çevirmk fikrind idi. Bu mqsdl Drbnd, Quba, Salyan v habel Niyazabaddan etibarli aillri buraya köçürür, htta Nadir ah trfindn salinmi yeni amaxinin (Asu) halisini d köhn amaxiya qaytarir. O, hri möhkmltmk v bununla da köhn irvanahlar dövltini diriltmk arzusunda idi. 1788-ci ild Ftli xanin gücü xeyli artmidi. Quba, Drbnd, Baki, amaxi, Salyan tam onun ixtiyarinda idi. ki xani ondan asili idi. Tabasaran hakimlri onun tam itatind idilr. amxal Tarkovski, Qaytaq üsmüsü v Qazikumux xani Rusiyadan çkindiklri üçün ona pnah gtirmidilr. Tali, Muan, Gilan xanlari onun himaysind idilr. Bel bir qüvv il o, Cnubi Azrbaycan xanliqlarini da birldirmk fikrind idi. Lakin bu mqsdin nail ola bilmdi. 1789-cu ild Ftli xan gözlnilmdn xstlnir. Halinin gün-gündn pisldiyini hiss edrk, Bakiya - bacisi Xdic Biknin yanina glir. Xdic onun rng-rufundan qorxuya düür. - Sn n olub? - soruur. - Heç sorma, Xdic. Snin yanina ölmy glmim. - Sn n daniirsan? - Hqiqi sözümdür. Mn hr eyi qabaqcadan hiss etmy öyrmim. ndi d baa düürm ki, ölüm arxamca gzir. Hmin ilin mart ayinda Ftli xan ölür. Bacisi v kürkni - bacisi olu Mirz Mhmmd Sani onun üçün tntnli dfn düzldirlr. Olanlari hmd xan v ixli xan Qubadan glirlr. Cnazsi Bibiheybtin hytindki qbiristanliqda dfn olunur. Bu yaxinlaradk onun qbri dururdu, Bibiheybt söküldüyü zaman qbrin badaisi tarix muzeyin gtirilmidir.

44

Ftli xan ölndn sonra Baki xanlii içrisind ixtilaf balayir. Bu id atasinin ölümündn sonra onun yerin keçmi hmd xanin da günahi böyük olur. Mirz Mhmmd xan birincinin olu, yni Mlik Mhmmd xanin qardai Mhmmd Qulu xan hmd xana arxalanaraq gizlinc Mirz Mhmmd xan Saninin leyhin qsd hazirlayirlar. Mhmmd Qulu xan hmd xana vd edir ki, gr xan taxtina yiylnmkd ona kömk edrs, ona külli miqdarda xrac vermy hazirdir. hmd xan da buna raziliq verir v bellikl, öz bibisi olu, yeznsi Mirz Mhmmd Sanini yixmaq üçün birg tdbir tökürlr. O, qounun bir hisssini Salyana yola salmaq bhansi il Baki üzrin göndrir. Mhmmd Qulu da gizlinc Bakiya glrk, yaxin adamlari il birlikd hri l keçirmk üçün hazirliq görür. Gec yarisi hami yuxuya gedndn sonra hr darvazalarini qoruyan keikçilrin üstün basqin edib, qapilari açirlar, qoun içri soxulur. Qfltn yaxalanan mühafiz dstlri il lbyaxa vuruma balayir. Mlik Mhmmd xanin qardai Mhmmd Qulunun adamlari hrd sas istehkamlari vvlcdn tutduqlarina gör qalib glirlr. Mhmmd Qulu xan özünü xan elan edir. Mirz Mhmmd Sani is ailsi il birlikd Qubaya sürgün olunur. Bakida Mhmmd Qulu xanin hakimiyyti uzun sürmür. Buna sas sbb o idi ki, o xanlia yiylnndn sonra hmd xana verdiyi vdi yerin yetirmir. hmd xan da yeznsi Mirz Mhmmd xan Saniy qari tutduu idn peman olur. hmd xan bu df Mirz Mhmmd xana qoun verrk, onu Mhmmd Qulu xanin üstün göndrir. Qounun hr divarlarina yaxinladiini görn Mhmmd Qulu xan hr hlinin ona xyant ed bilcyini düünüb, xzinnin azini açib, haliy bxilr paylayir. Onun bel sxavtindn razi qalan bakililar hri Mirz Mhmmd xandan qorumaqda ona yaxindan kömk edirlr. Mirz Mhmmd Sani hücumlarinin ntic vermdiyini görüb tzdn Qubaya qayidir. 1791-ci ild hmd xan ölür v Quba xanlii Ftli xanin kiçik olu ixli xanin lin keçir. Tarixçilrin yazdiqlarina gör, ixli cavan olsa da, xanlii frastl idar edirmi. Onun tbbüslrindn biri Baki xanliini hqiqi varisin qaytarmaq olur. Mirz Mhmmdl birlikd Baki üzrin yürü balayir. hr yaxinlaanda fikirlir ki, qalani almaq üçün mutlq lav qüvv lazimdir. Bu mqsdl Georgiyevskd general Qudoviçin qrargahina müracit edir. Bakini geri almaq üçün ona kömk göstrilmsini xahi edir. Qudoviçdn cavab glndk, o hri mühasird saxlayir. General mr edir ki, Baki körfzind duran freqatdan at açmaqla ixli xana kömk edilsin. Bir neç gündn sonra Qudoviç Mhmmd Qulu xandan da mktub alir. Xan bildirir ki, o Bakinin qanuni hakimidir v ixli xana qari döyüd kömy çatmasini bundan xahi edir. Qudoviç Xzr donanmasinin komandiri general-mayor ikin mr edir ki, xanlardan kimin haqli

45

olduunu öyrnib, mslni dövltin xeyrin hll etsin. Lakin Qudoviçin sonraki mri gec glib çatdiindan kapitan-leytenant Mollerin mri il gmilrdn hr bir neç yaylim ati açilir. Vziyyti bel gördükd, Mhmmd Qulu xan hmin ilin oktyabr ayinda Mirz Mhmmd xanla sazi balamaa mcbur olur. Bu sazi sasn hrin gliri Mirz Mhmmd Sani il Mhmmd Qulu xan arasinda tn bölünmli idi. ixli xan is Bakidan 24 min manat xrac alacaqdi. Mhmmd Qulu xan Baki hrind, Mirz Mhmmd xan is Balaxanada yaamali olurlar. XVIII srin qirxinci illrind . Y. Lerx (o, 1744-1747-ci illrd randa rus sfirliyinin hakimi olmudur) yazirdi: "Balaxana kndind hl d 4 bastionlu dördkünc bir qala durur". Mirz Mhmmd xanin iqamtgahi da mhz bu qalada idi. O Balaxana iqamtgahinda yaayarkn gürcü qizi Sofiyaya tzc evlnmidi. Abbasqulu v Cfrqulu aa bu qadindan olmudular. Bundan sonra o yen d evlnmi v Abbasqulu il birlikd 6 oul atasi olmudur. Abbasqulu aa, Cfrqulu aa, Cavad aa, Qdir aa, Mustafaqulu aa v Abdulla aa. Mirz Mhmmd xan 1791-ci ildn balayaraq, tkc Balaxanada deyil, Mataada, mirhaciyanda da yaamidir. Abbasqulu aa da 1794-cü ild mirhaciyanda anadan olmudur. Qalan dörd qardai is Xeyimis xanimdandi. Üçüncü arvadi Ftli xanin qizi Xan Bik xanim idi ki, ondan uai olmamidi. hrin gliri iki xanin arasinda bölüns d, sas hakimiyyt Mhmmd Qulu xanin lind idi. 1792-ci ild Mhmmd Qulu xan ölür. Mirz Mhmmd xan bu df d hakimiyyti l keçir bilmir. Mhmmd Qulu xanin qardai li Qulu xanin olu (Mirz Mhmmd xanin misi olu) Hüseynqulu xan fürstdn drhal istifad edrk özünü Baki xani elan edir. Mirz Mhmmd xanla Hüseynqulu xan arasinda tz bir çkim balayir. Mirz Mhmmd xan Quba qounlarinin kömyi il hri mühasiry alir v Hüseynqulu xanla müqavil balamaa nail olur. Yen d hrin gliri iki xanin arasinda bölünür. Sonralar Hüseynqulu xan xanliin iki xan arasinda rikli olmasina döz bilmir. Fikirlir ki, Mirz Mhmmd Sani Balaxanada xanliin sas glir mnbyi olan neftin sas hisssini mnimsy bilr. Fürst axtarir ki, Mirz Mhmmdin iqamtgahina gözlnilmdn basqin edib, onu Bakidan uzaqladirsin. Mirz Mhmmd is tbitn sad v üryiaçiq olduundan Hüseynqulu xanin ona xyant edcyini heç gözlmirdi. Bir gec Hüseynqulu xan bir dst atli il Mirz Mhmmdin iqamtgahina basqin edir. Mirz Mhmmd xan gec yarisi atlarin kinmsin yuxudan ayilarkn, iqamtgahin mühasiry alindiini görür. Hüseynqulu xan sübh tezdn Mirz Mhmmd xani ailsi il birlikd Qubaya sürgün edir. Bellikl, hakimiyyt tkc Hüseynqulu xanin lind qalir.

46

1792-ci ild Hüseynqulu xan öz hakimiyytini daha da möhkmltmk mqsdil Rusiyanin himaysin girmk bard daniiqlara balayir. Rus qüvvlrinin yerldiyi Georgiyevsk elçi göndrir. Drbndd onun elçisi ixli xanin adamlari trfindn tutulur. Hüseynqulunun II Yekaterinanin adina göndrdiyi mktub Quba xanini brk qzblndirir, Hüseynqulu xan mktubunun l keçdiyini eitdikd, bu df baqa yolla Georgiyevsk tzdn mktub göndrir. II Yekaterinanin 1793-cü il 19 aprel tarixli frmanina sasn Baki xanlii rus imperatorluunun himaysin qbul edilir. Tkc o qalir ki, Hüseynqulu xan tntnli surtd and içsin. Hüseynqulu xanin bu hrkti il yanai ixli xan da imperatriçaya müracitl bildirir ki, o v ona tabe olan Baki xanlii rus tabeliyini qbul etmy hazirdir. Elçi ixli xan adindan rus imperatorluuna sadiq qalacaqlarina and içir. Rus qounlari komandani Qudoviç andin tsdiq edilmsi v imzalanmasi üçün ixli xana mktub göndrir. ixli xan is buna ml etmir. Halbuki ixli xan bu müddtd artiq rus tbsi hesab edilirdi. Çünki onun xahii çariçaya göndrilmidi. 1794-cü ilin ortalarinda ixli xan Baki xanliini Mirz Mhmmd Saniy qaytarmaq üçün Baki üzrin hücuma keçir. Ancaq o hl yolda ikn ona xbr çatdirirlar ki, Qazikumuklu Xambutay xan ki xani Mhmmd Hüseyn xanin üzrin qoun çkmidir. O, lkri Mirz Mhmmd xana tapirib, özü ki xaninin kömyin tlsir. Hmin illrd Mirz Mhmmd xan Sani Baki qalasindan knarda yaasa da, xanliin sas glir mnblrini öz lind saxlayirdi. Neft quyularindan v duzlu göllrdn alinan mhsula, demk olar ki, bütünlükl yiylnmidi. hr neft, duz v baqa mhsullarin dainmasini tamamil qadaan etmidi. Hüseynqulu xan Quba qounlarinin tzdn onun üzrin hücuma keçcyini eidn kimi Htrxan vasitsil general Qudoviç mktub göndrrk, ixli xandan gileylnir. General Qudoviç ixli xana xbrdarliq edir ki, Baki xanliini rahat buraxsin, unutmasin ki, Baki xanliina toxunmamaq onun andinda qeyd edilmidir. Bu ara Mirz Mhmmd üzrin basqin etmk üçün Hüseynqulu xandan ötrü lverili rait yaranir. Gec qaranliinda Balaxanada Mirz Mhmmdin iqamtgahina basqin edib, Baki qalasina hücum etmk üçün ixli xanin onun srncamina verdiyi qounu prn-prn salir. Mirz Mhmmdin ailsi v o cümldn ixli xanin nianlisi da Bakiya gtirilir. Sonralar irvan xani Mustafa xan araya girrk, onlari baridirir. 1795-ci ilin payizinda Mirz Mhmmd xan ailsi il birlikd Qubaya qayidir. ixli xan da hmin il Byim Bik il evlnir. 1795-ci ilin dekabrinda Hüseynqulu xanin rus himaysin daxil edilmsi bard frman glir. Frmanda göstrilirdi ki, xanliq titulu v vrslik bundan sonra lahzrt imperator trfindn tsdiq edilmlidir. Xanliq Qafqaz xttinin ba

47

komandanlii il raziladirilmadan rus tabeliyind olmayan traf hakimlrl laqy gir bilmz. Bununla brabr rus tacirlri üçün d lverili rait yaradilmalidir. Külyin sahil vurub çixardii gmilr yüklri il birlikd vaxtinda sahibin qaytarilmalidir. Bakida hmi bir rus gmisi durmalidir. Rus tacirlrinin ranlilarla laqdar ilri tkc Baki hakimlri trfindn deyil, konsulla birlikd hll edilmlidir. ixli xanin Bakiya olan iddialari vzind xan ona bzi mükafatlar vermlidir. Külyin vurub sahil çixardii gmilr bard frmana xüsusi bir maddnin daxil edilmsi tsadüfi deyildi. Mataa v Mrdkan kndlri sahillrind külyin vurub sahil çixardii gmilrin mallari Hüseynqulu xanin adamlari trfindn bir qayda olaraq hmi talan edilirdi. Hüseynqulu xan rus komandanlii trfindn bir neç df mcbur edilmidi ki, talan edilmi mallarin dyri rus v hind tacirlrin qaytarilsin. Baki arxipelaqinda da rus gmilrin basqin hallari ba verirdi. XVIII srin axirinda ba vermi hadislr Hüseynqulu xanin rus tabeliyin daxil edilmsi sndlrinin trtib edilmsin mane oldu. 1794-cü ild randa Aa Mhmmd xan Qacar ölknin sas yaltlrini l keçirrk, Tehrani paytaxt elan etmidi. O, Cnubi Azrbaycanin xanliqlarini da özün tabe elyndn sonra imali Azrbaycana yürü üçün hazirliq görmy balayir. vvlc bütün xanliqlara mktub göndrrk, onlari ran ahinin himaysin keçmyi tklif edir. Qaraba xani brahim xandan is tlb edir ki, olunu onun yaninda girov qoysun. brahim xan bundan imtina etdikd, Aa Mhmmd xan Qacar onun üstün 8 min nfrlik qoun göndrir. Gürcülr qarabalilarin kömyin çataraq, birlikd sgran qalasi yaninda ran qounlarini darmadain edirlr. Hmin ilin yayinda Aa Mhmmd xan Qacar tzdn 85 min qounla Qarabaa soxulub, ua hrini mühasiry alir. Mühasir 33 gün davam edir. Aa Mhmmd xan Qacar ualilarin müqavimtini qira bilmdiyindn Tiflis üzrin yürüyür. Tiflis qdr olan yol boyu bütün hr v kndlri xarabazara çevirir. Qarabalilar da öz borclarini yerin yetirrk, gürcülrin kömyin çatirlar. Gürcülr dümnin üstün qüvvsi qarisinda davam gtir bilmirlr. Aa Mhmmd xanin qounlari Tiflis daxil olub, hri talan edir, halini qilincdan keçirirlr. Aa Mhmmd xan Qacarin bu qlbsi bu vaxtadk Rusiya il ran arasinda trddüdd qalmi ixli xani ruhlandirir v ona qiymtli hdiyylr göndrir. Onun rus tbliyin qbul edildiyin baxmayaraq, qti olaraq Aa Mhmmd xan trfin keçir. Gürcüstani talan etdikdn sonra Aa Mhmmd xan 1795-ci ilin payizinda qii Muan düzünd keçirmk mqsdil Azrbaycana qayidir. Yolda on iki min

48

qounla irvana basqin edir. irvan xani Mustafa xan qaçib Fit dainda gizlnir. Bunu eidn Baki xani Hüseynqulu xan amaxiya Aa Mhmmd xan üçün böyük hdiyylr göndrir v bellikl özünü Qacarin qzbindn xilas ed bilir. Muanda qalmaqda Aa Mhmmd xanin niyyti tzdn Azrbaycan xanliqlarina hücum edib, bütün Azrbaycani özün tabe etdirmk idi. Lakin bu ona müyssr olmur. Çünki Qacarin Zaqafqaziyaya basqini rus imperatorluunu çox narahat edirdi. General Qudoviç göstri almidi ki, Aa Mhmmd xan Qacar amaxini ial edrs, Drbnd üzrin hücuma keçsin. Gürcüstanin, xüsusil Tiflis hrinin Qacar qounlari trfindn daildii xbrini alan kimi 1796-ci ild 30 minlik rus qounu general V. A. Zubovun komandasi altinda Drbnd hri üzrin hücuma keçirlr. vvlc ixli xan müqavimt göstrir. Ruslarin güclü qounu qarisinda dura bilmycyini hiss etdikd anasi v bacisinin thriki il qilincini boynundan asaraq öz riyyti il Zubovun yanina glir. Zubov onu xeyli müddt öz dürgsind saxlayir. ixlinin anasi v bacisi Zubovun dürgsin glrk, ixlinin cavanliini nzr almai v onun günahindan keçmyi xahi edirlr. Zubov ona müqavimt göstrn yerli hakimlri adtn Rusiyaya göndrirdi. Görünür ki, ixli xanin anasi v bacisinin xahiindn sonra, ya da baqa mülahizlr gör onu öz yaninda saxlayir v htta amaxi üzrin yürü d özü il brabr aparir. Zubov Drbnd xanliinin bo qalmamasi üçün ixli xanin bacisi Pricni hrin hakimi tyin edir. 1796-ci ilin 3 iyununda II Yekaterina V. A. Zubova bel bir mktub göndrmidi: "Drbndin hakimi Pric xanima mn hdiyy olaraq, qlm, sira v üzük göndrirm... Deyirlr ki, ailli v yaxi qizdir. Mn el glir ki, onun davraniinda bir mrdlik vardir ki, bu da mnim xouma glir". Keçmi xanliq nslindn olan Nadir xan da Pricy naib tyin olunur. Hmin il 24 mayda Zubov Bakiya trf yürü balayir. Drbnddn sonra amaxi, Gnc, Salyan xanliqlari da rus hakimiyyti altina keçir. Qaraba xani Zubovun yanina elçi göndrrk, rus himaysin qbul olunmasini xahi edir. Baki xani Hüseynqulu xan da hri thvil vermk mcburiyytind qalir. hrin ialindan sonra Yekaterina Bakini bütün rqd böyük ticart mrkzin çevirmk üçün ciddi tdbirlr görmy balayir. Baki limaninin hrbi donanma üçün yararli hala salinmasi bard layih hazirlanir. Bu mqsdl Peterburqdan Bakiya mütxssis ustalar göndrilir. Bakida olmu Butkov öz qeydlrind yazirdi ki, "Baki limani bütün Xzr dnizind n lverili liman olduundan onu genilndirmk v möhkmlndirmk lazim glirdi. Drinliyi 7 sajen olan liman sularinda gmilr rahat üz bilirdilr". Rusiya imperiyasinin hakimiyytini Azrbaycanda daha da möhkmltmk mqsdil Zubov Kürl Arazin birldiyi yerd (Cavadda) yeni bir qala-hr

49

salmaq fikrin düür v onun layihsi d hazirlanir. Bu mqsdl buraya 2 min saldat köçürür, onlari hrbi v knd tsrrüfati altlri il tmin edir v ermnilri mcbur edir ki, qizlarini rus saldatlarina r versinlr. Bu qala-hr Yekaterinoserd adlanacaqdi. Bakini möhkmltmk is rus komandanlii qarisinda birinci drcli msl kimi qoyulmudu. 1796-ci ilin 19 fevralinda Zubova göndriln mrd deyilirdi: "Bakini, Baki limanini zbt edib, onu ba depoya çevirmli". Baki limaninda i balamaq üçün vsait d ayrilmi v Peterburqdan ustalar yola salinmidi. Ruslar 1796-1797-ci illr üçün nzrd tutulmu tdbirlri hyata keçir bilmirlr. II Yekaterinanin ölümü buna mane olur. Yekaterinadan sonra onun yerin taxta çixmi I Pavelin mri il rus qounlari tcili olaraq, geri çairilir. I Pavelin mqsdi Fransaya qari mübariz üçün Rusiyanin bütün hrbi qüvvlrini bir yer toplamaq idi. Qounlarin geri çkilmsin baxmayaraq, Rusiya il Azrbaycan arasinda ticart laqlri vvlki kimi yen davam edir v genilnirdi. Bununla bel, Xzr sahili hrlrinin bzilrind yerli hakimlr trfindn bu ticart zrb vuranlar da vardi. Msln, Baki xani Hüseynqulu xanin ninki rus tacirlrin, habel hindlilr da münasibti yaxi deyildi. Rus ticart gmilrin yen d basqinlar edilirdi. Hüseynqulu xan bu basqinlarin qarisini ninki almir, ksin, bunun üçün lverili rait yaradirdi. Bel hallari aradan qaldirmaq mqsdil randa olah rus konsulu Skibinevski 1800-ci ild Bakiya glir. O, Hüseynqulu xandan rus tacirlrin vurulmu zrrin qaytarilmasini tlb edir. Mataa sahillrind külyin vurub sahil çixardii gminin talan edildiyini söylyrkn Hüseynqulu xan deyir: Bu gminin mallari rus tacirlrinin deyil. Qoy hindlilr bunu tlb etsinlr. Mallar ruslarin deyils d, gmi ruslarindir. Gminin içindki mallar üçün ruslar msuldurlar. Bellikl, Hüseynqulu xan n rus tacirlrindn aldii pullari, n d talan etdiyi gmilrin mallarini qaytarmaq istmir. Vziyyti bel gördükd Skibinevski zora l atmaa mcbur olur. O Baki limaninda reydd durmu rus donanmasina mr edir ki, hri top atin tutsun. "Qizlar" gmisi hri top atin tutan kimi Hüseynqulu xan günahkar olduunu boynuna alir v rus tacirlrindn aldiqlari pullari v talan olunmu mallari qaytarmaa raziliq verir. Htta üstlik iltizam verir ki, bundan sonra rus tacirlrin qari daltli hrkt edckdir. Bu hvalatdan sonra, Hüseynqulu xan yaxin riyytindn olan Mirz Hadi byi rus imperatorluu sarayina göndrrk, tutduu hrktdn ötrü üzr istyir. Buna baxmayaraq, Hüseynqulu xan sonralar da rus v hind tacirlrinin gmilrin quldur basqinindan l çkmirdi.

50

Azrbaycandan geri qayitmi Aa Mhmmd xan Qacar rana çatan kimi 1796-ci ild Tehranda özünü ah elan edir. Bir ildn sonra tzdn böyük qüvv il Azrbaycana glir. Qaraba v irvan xanliqlarini ial edir. Hüseynqulu xani ua qalasina öz yanina çairir. Bir rvayt gör, Hüseynqulu xan onun yanina getmkdn boyun qaçirir. Aa Mhmmd ah Qacar mr edir ki, onun l-ayaina zncir vurub hüzuruna gtirsinlr. Ailsi is Tehrana sürgün olunsun. Baqa bir mnbd göstrilir ki, Hüseynqulu xan özu Aa Mhmmd ahin yanina gedir. Aa Mhmmd ah Qacar onu qzbl qarilayir. A. Bakixanov bu bard bel yazir: "Hüseynqulu xan Aa Mhmmd ahin hüzuruna glrk, öz itatkarliini bildirmidi. Lakin ruslara qari olan meylin gör yaxi qarilanmamidi. gr 12 iyun shri gün doandan sonra ah öz saray xidmtçilrindn iki nfr trfindn öldürülmsydi, mlum deyildi ki, Hüseynqulu xanin taleyi nec olacaqdi". Aa Mhmmd ahin ölüm xbrini eitdikd, Qubada olan Mirz Mhmmd xan Sani Baki xanliina yiylnmk üçün tlsik Bakiya glir. Ondan qabaq özünü yetirmi olan Hüseynqulu xan hr qalasinda möhkmlnrk, müdafi olunur. ki xan arasinda keçirilmi daniiqlara sasn Baki xanlii yen iki yer ayrilir. Hüseynqulu xan Bakida qalir, Mirz Mhmmd Sani is Mataaya çkilrk, orada özün tz qala tikdirir. 1801-ci ilin 12 martinda imperator Pavel öldükdn sonra onun yerin I Aleksandr keçir. Tz imperatorun ilk tbbüslrindn biri Zaqafqaziya hakimlrin mktub göndrmsi olur. Bu mktubda o, bütün xanliqlari dostluq raitind yaamaa çairirdi. 1803-cü ilin fevralinda knyaz Pavel Sisianov Qafqaza ba komandan tyin olunur. O, sln gürcü idi, ulu babasi knyaz Paati Sisianov (Sisivili) 1725-ci ild Rusiyaya köçmüdü. O Kaxetiyanin mhur çari Vaxtanq Kartalini il birlikd vaxti il I Pyotrla görümk üçün Peterburqa yola dümüdülr. Pyotr is bu vaxt artiq ölmüdü. Vaxtanq da Htrxanda xstlnib ölmü, Paati Sisianov is rus tbliyini qbul etmidi. Pavel Sisianov 1754-cü ilin 8 sentyabrinda Moskvada anadan olmudur. Pavel Sisianovun ba komandan tyin edilmsi il Zaqafqaziyanin, o cümldn Azrbaycanin tzdn iali geni vüst aldi. Rus komandanlii hr eydn vvl Gnc xanliinin ial edilmsin xüsusi hmiyyt verirdi. Gnc xani Cavadxan slind rus tabeliyin keçmy etiraz etmirdi. Bunun üçün o, rus imperatorunun xüsusi reskriptini gözlyirdi ki, tabe olmaqla brabr xanliin müstqilliyini hifz ed bilsin. General Sisianov onun nzrin çatdirir ki, Gnc xanlii hl 1796-ci ild Rusiyanin tbliyin keçmi v Gnc qalasi ruslar trfindn alinmidi. Cavad xan cavabinda yazirdi o zaman ah mn reskript göndrmi v mn d onun tklifini qbul edrk, qalani thvil vermidim. ndi d snin padahin bel bir reskript göndribs, mn göstr. Mn d onun iradsi qarisinda düünüb-dainim".

51

Cavad xanin bu sözlri, görünür ki, Sisianovun xsiyytin toxunmu v 1803-cü ilin noyabrinda Gnc üzrin qoun çkmidi. Rus qounlari 6 batalyon piyadadan, 11 topdan, 3 eskadron v 2 kazak bölüyündn ibart idi. 1804-cü il yanvarin 2-dn 3-n keçn gecsind Sisianovun qounlari qalaya hücuma keçirlr. hrin müdafiçilri mrdlikl vuruaraq nrdivanlarla qalaya qalxmaa çalian qounlarin tbbüsünü df edirdilr. Buna baxmayaraq qounlar hri müdafi ednlrin müqavimtini qira bilib, hr daxil olur. Böyük mrdlik göstrmi Cavad xan öldürülür. Bellikl, Gnc xanlii Rusiyanin trkibin qatilir v hr I Aleksandrin arvadi Yelizavetanin adi il Yelizavetpol adlanir. Sisianov I Aleksandra göndrdiyi raportunda qeyd edirdi ki, bu ilin kompaniyasinda ranlilar trfindn vurulmu bir milyon manat zrrin ödnilmsi üçün Xzr donanmasinin nzli v Rt hrlrin göndrilmsi lazim glir. 1865-ci ild rus donanmasi general-mayor Zavaliinin baçilii altinda Pirbazara, Rt 800 nfrdn ibart desant çixarir. Desant uursuz olur. ran qounlarinin üstün qüvvlri qarisinda Zavaliin geri çkilib, Bakiya qayidir. Sübh açilarkn bakililar körfzd hrb gmisini görüb, tccüb qalirlar. Hüseynqulu xan tez Zavaliinin yanina elçi göndrib onun n niyytl gldiyini öyrnmk istyir... Zavaliin elçiy bel deyir: - Mn imperator trfindn göndrilmim ki, Bakini zbt edim. Xaniniza deyin ki, hri tslim etsin. Hüseynqulu xan vaxti udmaq üçün Zavaliin xbr göndrir ki, fikirlmk üçün ona avqustun 15-dk möhlt versin. Zavaliin razilair. Möhlt baa çatanda Hüseynqulu xandan heç bir xbr çixmir. Bel olduqda, Zavaliin sahil desant çixarir. Bu müddtd Hüseynqulu xanin kömyin glmi Quba v Drbnd xanliinin qounlari Zavaliinin qounlarina qari vurumaa balayirlar. Bu vurumada mlub olan ruslar gmi il Sara adasina çkilirlr. Rusiyanin Qafqaza yürüü, Gürcüstanin v Azrbaycanin bir hisssinin Rusiyaya ilhaq edilmsi Aa Mhmmd ah Qacardan sonra taxta çixmi Ftli ahi (o zamanlar Baba xan kimi taninirdi) çox narahat edirdi. Hl rus himaysin keçmmi Qaraba v Baki xanliqlarina elçilr göndrrk, onlari hdlyir v xbrdarliq edirdi ki, rus tabeliyin daxil olduqlari tqdird onlarin üzrin qoun çkckdir. Bununla üryi soyumayan Ftli ah 1805-ci ild Qaraba üzrin böyük qüvv il hücuma keçir. Qaraba xanliinin atli dstlri ranlilari mlub edib, geri oturdurlar. 1805-ci ilin 14 mayinda Gnc yaxinliinda, Kürkçay sahilind Sisianovla brahim xan arasinda müqavil imzalanir. Kürkçay sahilind Qaraba xanlii il daniiqlardan sonra Sisianov ki xani Slim xanla gorüür. Mayin 21-d ki xanlii da Rusiyaya qatilir.

52

1805-ci ilin iyununda Ftli ahin olu Abbas Mirznin baçilii altinda ran qounlari Arazi addayib, Qaraba üzrin hücuma keçirlr. Bu zaman ua qalasini brahim xanin dstsi il birlikd rus qarnizonunun sgrlri d qoruyurdular. Qarnizonun kömyin Gncdn polkovnik Karyaginin baçilii altinda 555 nfr sgr, iki top göndrilir. Yolda bu dst Abbas Mirznin 10 minlik qounu trfindn dövry alinir. Karyaginin sgrlri özlrini itirmyrk, ranlilara qari döyü-döyü v yerli halinin bldçiliyi il mühasirdn çixa bilirlr. ua qalasi trafinda bütün hmllri boa çixan v Karyaginin dstsini mlub ed bilmyn Abbas Mirz qounu çkib, Gncy trf yönlir. Gnc qalasini almaq da ona mümkün olmur. Buna gör d müdafisiz qalmi Tiflis trf yürüyür. Lakin Karyaginin dstsi ranlilara çatir v onlari prn-prn salir. Abbas Mirz bu df Qazaxdan keçrk rvana üz tutur. Abbas Mirz hl Qarabaa hücum etmmidn qabaq Qazaa ultimatum göndrmidi ki, ran qounlarina tabe olmadiqlari tqdird, aillri il birlikd sir alinacaqlar. Qazaxlilar Abbas Mirznin bu hdsin hmiyyt vermdn öz mövqelrini möhkmldirlr. ah qounlari Qazaa daxil olduqda yerli hali onlara brk divan tutur. ranin saray tarixçilrindn biri qazaxlilar bard bel yazirdi: "Qazax hli ranlilarin rvana trf yürüün mane olurdular. rvan düznliyi balananadk qazaxlilar, demk olar ki, hr frsx yolda pusqu düzltmidilr. Onlar htta Abbas Mirznin özün d at açmidilar". Yaralanmi Abbas Mirz rana qayitmaa mcbur olmudu. Gnc v ki xanliqlarini özün tabe etdikdn sonra Sisianov irvana trf yürü baladi. Bu müddtd o, Qafqazin hr yerind "zhmli knyaz" kimi öhrt tapmidi. SSANOVUN ÖLDÜRÜLMS 1806-ci ilin fevral ayi idi. Qi brk keçs d, qar artiq tamam rimidi. Ancaq havada hl axta vardi. 200 nfr süvari atlarindan düüb gözlyirdi. Haminin nzrlri irlidki qdim qalanin darvazasina zillnmidi. Hamidan qabaqda durmu adamin çiynindki zr baftali paqonlar tutqun havada uzaqdan diqqti clb edirdi. Onun solun sifti, gözlrinin altina çökmü drin kölglrdn bilmk olurdu ki, gecni yatmayib. Azca uzunsov sifti qaramtil bir rng almidi. O, amaxidan çixandan özünü pis hiss edirdi. Htta el vziyytd idi ki, atin üstün yaxin adamlarinin kömyi il qalxa bilmidi. Sonra da amaxi dalarini keçrkn qar v yai onu tamam taqtdn salmidi. Böyük çtinlikl fevralin 30da Bakiya çata bilmidilr. Qoun hrin iki verstliyind olan Naxir bulainda dürg salmidi. Burada qoundan 300 nfr ayirib, ondan qabaq Xzr sahilin

53

desant çixarmi general-mayor Zavaliin kömk göndrmi v mr etmidi ki, hri dniz trfdn dövry alsinlar. Özü is 200 nfr sgrl hr divarina yaxin su quyusunun yaninda (Azrnrin keçmi binasinin yerind) qrar tutmudu. Bu, Qafqaz ba komandani general Sisianov idi. amaxida olarkn Mirz Mhmmd xan Saninin Bakida olan qardai bdürrhim aa Hüseynqulu xanin zülmündn xilas olmaq üçün gizlin yolla onun yanina glmidi. Sisianov onu yaxi qbul etmi v bdürrhim aa onun bir sira tapiriqlarini fdakarliqla yerin yetirmidi. Rus qoununun rzaq v yeml tmin edilmsin yaxindan kömk etmidi. Ailsini dümn Hüseynqulu xanin yaninda qoyub Sisianova pnah gtirn bdürrhim aa bard A. A. Bakixanov bel yazirdi: "Mirz Mhmmd Saninin qardai bdürrhim aa irvana Sisianovun yanina glrk, ona bzi xidmtlr etmi v Hüseynqulu xanin hrd olan ran hrbi rislrin münasibtin yaxi bld olduundan Sisianovu dflrl xbrdar etmidi ki, ehtiyatli olsun. Sisianov is ona xanin rqibi kimi inanmaq istmmidi". ndi d Bakinin qalin divarlari qarisinda durarkn, bdürrhim aanin xbrdarliini tamam unutmudu. O öz güçün arxayin idi. Gnc, Qaraba, ki v amaxi hrlrini özun tabe edndn sonra Bakini tutmaq ona daha asan görünürdü. Xstlik v yorunluq onu üzs d, imperatorluq qarisindaki xidmtlrindn razi bir trzd, bir az da qürurla durub, Baki xani Hüseynqulu xana yavri Elizbar Eristov vasitsil mktub göndrmidi. Mktubda imperatorluq adindan tklif olunurdu ki, xan hri tslim etsin. Cavab is lngiyirdi. Sisianov gözlrini hr darvazasindan ayirmadan qalanin divarlari arxasinda ba vern hadislri tsvvür etmy çaliirdi. O, bu hasarlarin o biri trfindki hr ey bld idi. Hl 1796-ci ilin yazinda II Yekaterinanin mri il V. A. Zubovun qounlari Bakini ial etdiyi zaman Sisianov qalanin komendanti tyin edilmidi. Dorudur, bu çox az sürmüdü. Çünki II Yekaterinanin ölümündn sonra onun yerin keçn olu I Pavel qounlari Qafqazdan geri çairmidi. Ancaq bu az müddtd Sisianov Baki hrinin bütün quruluuna, adamlarinin adt v nnlrin yaxindan bld olmudu. hrdn dniz açilan xo mnzr indiydk gözlrinin qabaindan çkilmirdi. Xzr sahillrinin iali o zaman imperatorlua böyük xrcl baa glmidi. Buna baxmayaraq, I Pavelin qounlari geri çairmasindan Sisianov çox narazi qalmi v özlüyünd bunu imperatorun shvi hesab etmidi. Birdn hr darvazasi açildi. Polkovnik Eristov atini çaparaq, içridn çixdi. Hüseynqulu xan cavab mktubunda göstrirdi ki, o komandanliin tlblri il razidir v qalani (bütün srvti, camaati il birlikd) thvil verrk, rus tbliyini qbul edir. Mktubda yazirdi: "Güman edirm ki, çar 1796-ci ild qounlari Bakida olarkn göstrdiyim xidmti nzr alaraq, mni xanliqdan mhrum etmyckdir". Sisianov Hüseynqulu xanin bel asanliqla tslim

54

olmasindan içrisind qürurdan daha çox bir lovaliq hiss etdi v drhal xana cavab mktubu göndrdi. Bu mktubda yazirdi ki, çar hökümti xanlii onun srncamina ancaq aaidaki rtlr sasinda ver bilr: 1. Din xanliqda hamidan ötrü azad olaraq qalir. 2. Xanlii idar etmk onun bütün nslin ayst edilir. Ancaq bu rtl ki, xanliin idar edilmsi mrhmt v insanprvrlik sasinda olsun. 3. Mhkm ilri hakim hval olunsa da, cinayt ilrin baxanda Baki qarnizonu komendanti mütlq itirak etmlidir. 4. Gömrük glirindn baqa bütün glirlr xanin srncaminda qalir. 5. Zaqafqaziya ölksind ordunun ehtiyaci üçün duz v neft ba komandanliin imzasi il talonla pulsuz buraxilmalidir. 6. Bakinin trafinda Baki qarnizonunun yerldirilmsi üçün lverili mnzil ayrilmalidir. 7. Xan bilavasit ba komandanliin tht-himaysind olduu üçün onun mrlrin sözsüz tabe olmalidir. 8. Xan trfindn xyant hiss edildikd drhal hakimiyytdn uzaqladirilacaqdir. Bunlardan baqa xanin qarisinda bel bir rt d qoyulurdu: Xan rq adti üzr, and içmkdn lav öz olunu da, komandanliin yaninda girov qoymalidir. Sisianov qounlarinin yaxinlaib, qalani mühasiry almasi hr halisi içrisind böyük tvi sbb olmudu. Bzilri köçünü yiidirib, Salyan darvazalarindan tplr çkilmy hazirlairdi. Dniz trfdn çixmaq mümkün deyildi. Çünki general Zavaliinin gmisi körfzd lövbr atib durmu v sahil desant çixarmidi. Bir azdan cavab vzin xanin nümayndsi qaladan çixib, lind gtirdiyi qala açarlarini v duz-çöryi Sisianova tqdim etmk istyir. General duz-çöryi qbul edir, açarlari is geri qaytararaq deyir: - Mn istyirm ki, açarlari Hüseynqulu xan xsn özü tqdim etsin. Hüseynqulu xanin qaladan çixmasi çox uzun çkir. Sisianovun sbri tüknir v polkovnik Eristovu tzdn qalaya göndrmk istrkn hr darvazasi açilir v Hüseynqulu xan öz yaxin adamlari - brahim by, Qasim by, Aakrim by, Seyid by v baqalari il birlikd içridn çixirlar. Sisianov onlari görn kimi polkovnik Eristovla birlikd qoundan qabaa çixir. Onlari tkc bir kazak müayit edir. Hüseynqulu xan açarlari Sisianova tqdim edrkn brahim by arxadan güll il Sisianovu vurub öldürür. Xanin o biri adamlari is polkovnik Eristovu öldürürlr. Tkc onlari müayit edn kazak qaçib aradan çixa bilir. Sisianovun öldürülmsindn sonra qala divarlarinin üstündn onun sgrlri gülly tutulur, öln ölür, ölmyn prn-prn düür. Hüseynqulu xanin adamlari aranin qarimasindan istifad edrk, Sisianovun baini ksrk, qalaya aparirlar. Sisianovun ölüm xbrini eidn Zavaliin is desant qounlarini gmiy doldurub, Sara adasina trf istiqamt alir.

55

Ertsi gün Hüseynqulu xanin mri il Sisianovun basiz csdi qlb rmzi kimi hr darvazasindan azca aralida, divarin dibind dfn edilir. Qbir demk olar ki, ayaq altinda tapdaq olur. Sisianovun bai is rana, Ftli aha göndrilir. vzind ah Baki xanliina bahali hdiyy göndrir. Sisianovun qbrin ta 1811-ci ildk dyib-toxunan olmur. Yalniz hmin ilin axirinda Qafqazin yeni ba komandani Markiz Pauluççi Sisianovun sümüklrini Tiflis apartdirib Sion kilssind dfn etdirir. Sisianovun sümüklri Tiflisd basdirildii zaman Baki artiq Rusiya trfindn ial edilmidi. Sisianovun ölümünü tsadüfi hadis kimi qeyd etmk olmaz. Bakinin n axirinci xani hesab ediln Hüseynqulu xan özünün bütün hökmranlii dövründ (1792-1806) Rusiyaya olan münasibtind heç zaman sabit qalmamidi. Türkiy, ran, Drbnd trfindn gözlniln daimi thlük onu Rusiya himaysin siinmaa mcbur edirdis, rus tbliyini qbul etdiyi trzd hakimiyytini, müstqilliyini itir bilcyindn qorxurdu. Buna gör d, hmi Rusiya il ran arasinda trddüd etmi, gah bu trf, gah o trf meyl göstrmidir. Onun siyastindki bu ikilik faliyytin sonunadk davam etmidi. Son df d bel olmudu. Bir trfdn hrin tslim edilmsi bard Sisianovla daniiqlar aparir, o biri trfdn ran hökümti il gizli laq saxlayirdi. Ruslarla baladii sazilr baxmayaraq, imkan dün kimi ruslardan üz çevirirdi. Bzi tarixçilrin yazdiina gör Sisianovun öldürülmsi rfsind qalada ran ahi Ftlinin iki casusu yaayirmi. Onlar guya Ftli ah trfindn göndrilibmi ki, dnizdn qala divarlari trafindaki xndklr su çkmk üçün kömk etsinlr. slind is, Hüseynqulu xanin hrktlrin göz qoyub, casusluq edirlrmi. Htta brahim byi Sisianovu öldürmy thrik edn d guya casuslar olub. 1846-ci ild Bakinin ermni varlilarindan Tomas Eyvazov öz hesabina Sisianovun xatirsin abid düzltdirmidi. Sisianovun öldürüldüyü yerd (Azrnrin keçmi binasinin yerind) qoyulmu bu abid piramida klind olub, boz dadan tikilmidi; abidnin bir trfind bu sözlr yazilmidi: "Abid 1846-ci ild knyaz Mixail Semyonoviç Vorontsovun caniinliyi dövründ qaldirilmidir". O biri üzünd is "Tomas Eyvazovun syi v iansi il" qazilmidi. Abidnin üstünd xncr v tapança kli d rsm edilmidi. Tapançanin lülsi v xncrin ucu aaiya yilmi vziyytd idi. Abidnin açiliinda Qafqaz caniini Vorontsov da itirak etmidi. Abid Azrbaycanda Sovet hakimiyyti quruluunun ilk illrindk dururdu. Bakida M. . Sabir heykl qoyulduu illrd uçurulmudur.

56

A. A. Bakixanov Hüseynqulu xanin atasinin baina açdii oyunlari, atasinin qanuni hüququnu tapdalamasini bildiyi halda onu csartli bir xan kimi xarakteriz edirdi. Sisianovun öldürülmsi çar hökümtini daha ciddi tdbirlr görmy mcbur etdi. Çünki vaxtil müyyn siyasi mqsdlrl laqdar Qafqaza caniin tyin edilmi bu yüksk rütbli mmurun, imperatorun tapiriqlarini yerin yetirmk üçün heç ndn çkinmyn sadiq bir hrbçinin itirilmsi I Aleksandrin Qafqazdaki siyastin böyük zrb idi. Tsadüfi deyildi ki, I Aleksandrin 1802-ci il 8 sentyabr tarixli frmani il ona verdiyi hüquqlar Sisianovun slflrin verilmi hüquqlardan qat-qat üstün idi. BAKIXANOVLAR SÜLALS Baki xanlarinin tarixi Mahmud Drgahqulu byl balayirsa, Bakixanovlar sülalsinin öhrti is Mirz Mhmmd xan Sani il yükslmidir. Baki v Quba xanliqlarinin Rusiyaya yaxinlamasinda onun böyük xidmtlri olub. 1824-cü ild Qafqaz ba komandani Yermolov Mirz Mhmmd Saninin bu xidmtlrini yüksk qiymtlndirrk, ona Quba yaltind 7 para knd bailamidir. O kndlr bunlardir: Rustov, Haci Qaraqali, msar, Qaraqali, Qarabali, Qulamli v ixnzrli. Bu torpaqlar onun xüsusi mülkiyytin daxil edilrk, xzinnin hr cür vergilrindn azad edilmidi. Mirz Mhmmdin qardai (onlar iki qarda olublar) bdürrhim aanin da ruslara az xidmti olmamidir. Sisianovun Bakiya sfri rfsind o ailsini Bakida thlük altinda buraxib, amaxiya generalin xidmtin getmidi. Mirz Mhmmdin 6 olundan altisi da atalarinin yolu il gedrk, rus hrbi dairlrind xidmt etmilr. Böyük olu Abbasqulu aa Tiflisd hrbi komandanliq nzdind trcümçi ilmidir. Rus v hrbi rq dillrini mükmml bilmsi, rq tarixin yaxindan bldliyi ona Qafqazin hrbi dairlrind böyük öhrt qazandirmidi. O bu xidmtind polkovnik drcsindk yüksl bilmidi. Abbasqulu aanin anabir qardai Cfrqulu aa 19-cu srin ortalarinda Qafqaz ordusunda döyün generallardan biri kimi taninmidi. 1867-ci ild istefaya çixaraq, Qubada atasindan qalmi tsrrüfati idar etmkl mul olmudu. Cfrqulu aa 1826-1828-ci illr rus-ran müharibsind göstrdiyi qhrmanlia gör üçüncü drcli Müqdds Anna ordeni il tltif olunmudu. Sonraki vurumalarda da hmi frqlnmi, orden v medallara layiq görülmüdü. Mirz Mhmmdin ikinci arvadindan olan övladlarindan Qdir aa rus ordusunda kapitan, Mustafa aa is general-mayor rütblrind xidmt etmilr. Mirz Mhmmdin nvlrindn d çoxu atalarinin yolu il getmidilr. Cfrqulu aanin hr iki olu Hsn aa il hmd aa ömürlrinin sonunadk rus ordusunda xidmt etmilr.

57

Abbasqulu aanin olu olmamidir. ki qizindan biri Nisa Byim Cfrqulu aanin olu Hsn aaya, o biri qizi Tura xanim is Cfrqulu aanin kiçik olu hmd aaya r getmilr. Firidun by Köçrlinin yazdiina gör Tura xanim er d yazmidir. Htta bu aaidaki iki misrani onun erlrindn nümun kimi göstrmidir: Tura xanimam, alm ara çünki zizm, Abbasqulu aa qizi, Zhraya knizm. Nisa Byimin ri - Cfrqulu aanin olu Hsn aa Bakixanov Qafqaz ordusundaki xidmtlrin gör çoxlu orden v medallara layiq görülmüdü. Cfrqulu aanin kiçik olu hmd aa da orduda qvardiya-polkovniki rütbsi il xidmt etmidir. Onlarin Nurcahan xanim adinda bir bacilari da olub. Bakixanovlar çox maarifprvr olub, ölknin mdni hyati il hmi maraqlanmilar. Mirz Mhmmd xanin n kiçik olu general-mayor Abdulla aanin "kinçi" qzetinin banisi Hsn by Zrdabi il olan mktublamasi buna sübutdur. Abdulla aa v habel onun qardai olu hmd aa "kinçi" qzetinin nr balamasina ninki mnvi, eyni zamanda maddi kömk d göstrmilr. n çtin v air günlrd onlar Hsn byin kömyin çatmi, onu ruhlandirmaa çalimilar. Abdulla aa Qubadan Hsn by göndrdiyi 1875-ci il 19 iyun tarixli mktubunda yazirdi: "...Siz baladiiniz bu id müvffqiyytlr dilyirm. Dorudur, ilk vvllr bzi uursuzluqlar olacaqdir. Bundan ötrü ruhdan dümmli, hmi olduu kimi bu xeyirli ii davam etdirmlisiniz". Abdulla aa "kinçi" qzetinin çapina icaz alinmasinda yerli hakimiyyt orqanlari vasitsil lindn glni etmidi. Bakixanovlar böyük nsil olmudur. Onlarin qol-budaqlari bu gün d mövcuddur. Baki kndlrindn bir çoxunda Bakixanovlar sülalsinin nümayndlrin rast glmk mümkündür. Baki hrind yaayan Bakixanovlar is hazirda ölkmizin mdni hyatinda böyük xidmtlri il taninmi adamlardir. BAKI RUSYANIN TRKBND Sisianovun öldürülmsini Daistan feodallari sanki çoxdan gözlyirdilr. Yaranmi raitdn istifad edrk, Qazikumux v Avar xanlari Azrbaycanin içrilrin soxuldular. Surxay xan Kür sahillrindk glib çixdi. Lakin daha irli ged bilmdi. Rus qounlarinin arxadan özlrini yetir bilcklrini düünüb, geri dönmy mcbur oldu. Baqa xanlar is ehtiyat edib, Surxay xana qoulmadilar. Onlar imali Qafqazdan çar qounlarinin gec-tez yürü balayacaqlarini bilirdilr. Baharin axirlarinda ran ahi da Azrbaycana qoun yeritdi. Qoun Arazi adlayib

58

birbaa Qaraba üzrin hücuma keçdi. Bu vaxt ua qalasinda cmi bir qarnizon rus sgri vardi. brahim xan (öz atlilari daxil olmaqla) bel bir qüvv il ran qounlarinin qarisinda dura bilmycyini hiss elyirdi. Tezlikl taxil biçini d balayacaqdi. Barli-brktli zmilr ran atlilarinin tapdai altinda qalmasin dey, brahim xan tdbir görmy baladi. Bu bard ua qarnizonu komandiri mayor Lisaneviçl mslhtldi: - Deyirm ki, ranlilar n qdr ki, uaya yaxinlamayiblar, bir tdbir görk. Lisaneviç soyuqqanliqla deyir: - Qorunmaqdan baqa n tdbir gör bilrik? - Blk onlari qabaqlayib, bxi v nam göndrk, yari yoldan qaytaraq. Yoxsa, bütün zmilr dümn atlarinin tapdai olacaq. Heç bir ey lazim deyil. Bizim qounlar tezlikl özlrini çatdiracaqlar - dey Lisaneviç yen eyni soyuqqanliqla cavab verir. Mayorun sözlri brahim xani tmin etmir. Çünki qoundan - kömy glck rus saldatlarindan hl heç bir ss-smir yox idi. ranlilar is artiq qalaya yaxinlairdilar. Vziyyti bel gördükd brahim xan öz ailsi v yaxin adamlari il qala yaxinliinda olan Xan baina köçur. brahim xanin dümnlri bundan istifad edrk, xanin xyant yoluna düdüyünü Lisaneviç xbr verirlr. Bu fitny uyan mayor gec bir dst sgrl brahim xanin yaadii yer basqin edir v xani ailsi, yaxin adamlari il birlikd öldürtdürür. Bu xbrdn traf xanlar brk qzblnirlr. Htta ki xani yanindaki çar qarnizonunun sgrlrini xanliqdan qovur. Yayin axirlarinda sgran qalasi yaninda çar qounlari ranlilari geri oturdurlar. ran qounlari geri çkilrkn Qarabadan, xüsusil irvandan çoxlu sir tutub aparirlar. 1806-ci ilin iyununda çar qounlari General Qlazenapin baçilii altinda imali Qafqazdan çixaraq Xzr sahili il cnuba hrkt etmy balayirlar. Bu qounun trkibin 1.400 nfr piyada, bir bu qdr süvari v 9 top daxil idi. yunun 22-d Drbnd müqavimtsiz tslim olur. Drbndd ikn Qlazenapi general Bulqakov vz edir. Çar qounu general Bulqakovun komandanlii altinda Drbnddn Qubaya yola düür. Quba xanlii tslim olur. ixli xan qaçir. Sonra Bulqakov Bakiya trf hrkt edir. Avqustun tndir kimi öl çkn istisind yerimk çox çtin olur. Buna gör tez-tez dürg salib, dinclmy mcbur olurlar. Axirinci dürg dniz sahilindn azca uzaqda, Bebarmaq dainin tyind idi. Bulqakov hr çatmamidan qabaq buradan Baki hlin byannam il müracit edir. Byannamd göstrilirdi ki, gr Baki öz xou il tslim olarsa, heç ks zrr toxunmayacaq. Hüseynqulu xan n yaxin adami Kazim byin baçilii altinda Bebarmaa Bulqakovun yanina elçi göndrir.

59

Elçilr Bulqakovun qabaina duz-çörkl çixir v bildirirlr ki, Baki hri tslim olmaa hazirdir. Hüseynqulu xan çar qoununun bu dfki sfrindn brk qorxuya dümüdü. Güman edirdi ki, Sisianovun öldürülmsi üçün ondan dhtli intiqam alinacaqdir. Bulqakov elçilrl xbr göndrir ki, hr öz xou il tslim olarsa, heç ks toxunmayacaqdir. Htta bu sözlrini möhkmltmk mqsdil, öz olunu da elçilrl birlikd Bakiya göndrir. Lakin hr hli böyük hycan içind idi. nanmirdilar ki, rus qounlari Sisianovun öldürülmsini onlara el-bel bailayacaqlar. Buna gör çoxu hri trk edir, yaxindaki tplrin arxasinda gizlnirdi. Bulqakovun olu hr yaxinlaanda bel bir mnzrnin ahidi olur: hr darvazalarindan çixan adamlar köçlü-külftli imal-qrb trfdki dalara çkilirdilr. Gnc Bulqakovun onlari sakitldirmk v geri döndrmk chdlri boa çixir. Hüseynqulu xan da qoun hl yaxinlamamidan böyük bir köçl - skkiz arvadi, be olu, 17 qizi il birlikd gizlinc, dolamanc yolla Qubaya qaçir. Qounun hr daxil olmasi il yaranmi dincliyi görn hr hli tplrdn enmy, ev-eiklrin qayitmaa balayirlar. Bellikl, 1806-ci il sentyabr ayinin 3-d Baki tamamil ial olunur. Bulqakov bir neç müddt Baki xanlarinin qala darvazasi yaxinliindaki evlrind yaayir. Bulqakovun yürüü rfsind balami brk istilrl laqdar bulaqlarin suyu azalmidi. O biri trfdn bu bulaqlarin gözlri çoxdan aridilmadiindan axidilan su hri tmin etmirdi. hali bu saridan çox ziyyt çkirdi. Qazilmi quyularin suyu is dniz suyu kimi or v aci idi. Ordunu su il tmin etmk getdikc çtinlirdi. sgrlrin vziyyti d air idi. hrd lverili binalar olmadiindan ordu dniz sahilind dürg salmidi. hrin sahil divarindan rq trf uzanan sahil boyu sgr çadirlari siralanmidi. Dnizin srinliyi sgrlri istidn qorusa da, su v htta yanacaq chtdn korluq çkirdilr. Xörk biirmk üçün sahildn neç verst uzaqda olan çöllrdn çirpi toplamaq lazim glirdi. sti v susuzluq nticsind sgrlr arasinda xstlik yayilmidi. Bundan qorxuya dün Bulqakov hrd bir qarnizon saxlayir, özü is qoun hisssi il Qubaya yola düür. Baki xani Mirz Mhmmd xan Qubanin v Bakinin alinmasinda ruslara hmi kömk etmidi. Onun bu xidmti qarisinda çar hökümti Qubanin v Bakinin idar edilmsini ona tapirmidi. Olu Abbasqulu aa özünün "Gülüstanirm" kitabinda atasinin xanliq faliyytindn çox az yazmidi. Mirz Mhmmd xan özünün sadliyi v ürkaçiqlii üzündn hakimiyyt urunda gedn vurumalarda hmi mlub olmudur. Qanuni xanliq hüququnu onun lindn almi olan Mhmmd Qulu v Hüseynqulu xana qari mübarizd acizlik göstrmidir.

60

BAKI KOMENDANTLIQ DÖVRÜND Azrbaycan Rusiyanin trkibin keçndn sonra xanliqlarin vzin yalt v dairlr tkil olundu v bu yaltlrd çarizmin hrbi-inzibati sistemi yaradildi. Bu sistem komendant v idar sistemi adlanirdi. Azrbaycanda alti yalt: Baki, Quba, ki, irvan, Qaraba v Tali yaltlri, Yelizavetpol v Car-Balakn dairlri, bunlardan baqa Qazax v mddin distansiyalari tkil olunmudu. Hr yaltin bainda komendant dururdu. Komendantlar Qafqazin ba komandani trfindn etibarli zabitlrdn tyin olunurdu. Komendant yaltd külli-ixtiyar sahibi idi. Onlar vziflr mmurlar tyin edir, bylr torpaq sahsi ayirir, lazim bildiklri zaman torpai geri alir, vergilrin toplanmasi bard srncamlar verirdi. Baki komendanti neft v duz yataqlarini, baliq ovunu v s. iltizama (icary) vermk hüququna da malik idi. yaltlr d öz növbsind mahallara bölünür v onlarin bainda naiblr dururdu. Komendantlar naibliy çarizm sadiq olan adamlari tyin edirdilr. Kndlr kndxudalar v yüzbailar cavabdeh idilr. Kndxudalar öz yanlarinda yasavul v onbailar saxlayirdilar. Vergi v mülkiyytlri bölmk, onlari vaxtli-vaxtinda yimaq naiblrin vzifsi idi. Lakin adlari çkiln bu adamlar dövltdn maa almirdilar. Onlar toplanan vergilrdn ya müyyn edilmi miqdarda özlrin pay götürür, ya da xidmtlri müqabilind komendantlar onlara torpaq v kndli bailayirdilar. 1812-ci ild Bakida hr mhkmsi (divan) yaradilir. Mhkmnin sdri hrin komendanti idi. Mhkmnin üzvlüyün mmurlardan iki nfr, hr hlindn v bylrdn d iki nfr seçilirdi. Bylrin, elc d halinin içindn mhkmy seçilnlr bir il ilyirdilr. Mhkmnin iclaslarina bir nfr molla da dvt olunurdu. n air cinaytlr hrbi orqanlardan tkil edilmi mhkm baxirdi. Bu zaman komendantin mhkmd itirak etmy ixtiyari yox idi. Hr yaltd ruhanilrin bainda ba qazi dururdu. Qazida mahal naibi kimi maa vzin 20 rncbr mükafat alirdi. Ba qazi kbin-talaq, vrslik v s. bu kimi ail msllrin aid ilrl mul olurdu. Ruhani mhkmlri xalq içrisind böyük hörmt qazanmidi. Bu ona gör idi ki, çar mmurlari n air v dolaiq ilri ruhani mhkmsinin ixtiyarina buraxirdilar. Komendant sistemi dövründ d bylr v keçmi xanlarin adamlari torpai idar etmkd davam edirdilr. Xanliqlar dövründ torpaqlar üç kateqoriyaya bölünürdü: xam torpaqlar, icma torpaqlari v mskun torpaqlar. Keçmi xanlarin külli miqdarda torpaqlari çarizm xzinsinin ixtiyarina keçmidi. Torpaqlarin böyük bir hisssi is feodallarin lind idi. Bunlar mülk, xalis v tiyul torpaqdardan ibart idi. Tyul torpaqlar vaxti il xanlar trfindn bylr ömürlük verilmidi. Htta bu torpaqlar nsildn-nsl keçirdi. Lakin tiyul sahibi onu

61

baqasina satmaq hüququna malik deyildi. Lap vvllr tiyul torpaqlar Soyurqal adlanirdi. 18-ci srd is bu termin daha ilnmirdi. Torpaa yiylnmnin baqa bir formasi is mülk idi. Tiyuldan frqli olaraq, mülki satmaq v baqasina vermk d olardi. Bu, xsi mülkiyytin daha mükmml formasi idi. Mülk müxtlif kild olurdu. Onun bir formasi "Xalis" mülk idi. Xalis mülklr vergilrdn azad olunurdu. Xam torpaqlar otlaq yerlrindn v melrdn ibart idi. Bu torpaqlar ancaq xana mxsus idi. Xan bu torpaqlari xüsusi xslr müvqqti v ya da daimi istifad üçün verirdi. cma torpaqlari is kndlilrin lind idi. cma bir razid yaayan kndlilri birldirirdi. Bu sistem hl xanliq dövründ d vardi. Onlar feodal asililiinda olub, xan, komendantliq dövründ is bylr trfindn tyin edilmi kndxudalar trfindn idar olunurdu. Bylr torpaqdan istifad üçün kndlilrdn vergi alirdi. Bunlardan baqa Vqf torpaqlar da vardi. Bel torpaqlar, adtn, mscidlr v sair dini müssislr aiddi. Vqf torpaqlarin sahiblri hr cür imtiyazlardan istifad edir v dövlt xzinsin vergi vermkdn hmilik azad olunurdular. Msln, Bibiheybt mqbrsi kimi... Kndlilr iki cürdü: riyyt - torpai olub bydn asili olan kndlilr v ikincisi, torpaqdan v baqa knd tsrrüfati altlrindn mhrum olan, ancaq günmuzd ilyn rncbrlr idi. Maaflar adlanan bir qrup adamlar da vardi ki, vergilrdn azad olsalar da xan v bylr hrbi xidmt etmy borclu idilr. Xan tlb etdiyi zaman onun qounu sirasinda vurumaa glmli idilr. 40-ci illrd rus çarizmi bütün torpaqlarin xzinnin hesabina keçirilmsi bard tdbir hazirlamaa balayir. Onlar deyirdilr ki, xanliqlar dövründ bütün torpaqlar ayri-ayri adamlarin deyil, xanin lind idi. Madam ki, xanlar yoxdur, demk, bütün torpaqlar xziny keçmlidir. Çar mmurlari öz fikirlrini bununla saslandirdilar ki, Quran torpaa xsi mülkiyyti inkar edir. Guya bütün torpaqlar Allahindir. Bu mqsdl 1841-ci ild imperatorun frmani çixir. Bu frmana gör bylr kndlri idar etmk hüququndan mhrum edilirdilr. Bylr kndlilrdn aldiqlari vergi v töycü vzin dövlt trfindn ömürlük pul mükafati tyin olunurdu. Lakin bu vziyyt çox davam etmir. ri torpaq sahiblri v mmurlar caniin Vorontsov qarisinda msl qaldirirlar ki, rus hökümti il xidmtlri vzind onlara imtiyazlar verilsin. Rus hakimiyyti özü d hiss edirdi ki, kndlilri idar etmk üçün yerli varli siniflr böyük ehtiyaci vardir. Kndlilr rus idar sistemin pis baxirdilar. Onlari daim tabelikd saxlamaq üçün möhkm bir arxa lazimdi. Mhz buna gör çarizm bylr güzt getmy mcbur oldu. Rusiyada torpaq v kndlilr mülkdarlar trfindn idar olunduu kimi çarizm Azrbaycanda da yerli hali içrisind etibarli bir arxaya dayanmali idi. 1846-ci il dekabrin 6-da imperator xüsusi bir frman verir. Bu frman sasinda mülkdar v bylrin ixtiyarinda olan v cdadlari trfindn istifad edilmi bütün torpaqlar kndlilrl birlikd daimi olaraq onlarin srncamina

62

verilirdi. Bir sözl, Rusiyada thkimçilik hüququnun lv edilmsindn 14 il qabaq Azrbaycanda thkimçilik qayda-qanunu yaradilir. Bütün torpaqlarin feodal v bylrin ixtiyarina keçirilmsi Azrbaycanda v o cümldn Baki kndlilri içrisind böyük naraziliq v tvi sbb oldu. Bu naraziliq az qala qiyama çevrilckdi. Qorxuya dün çarizm guya kndlilrin d vziyytini yaxiladirmaq üçün 1847-ci ilin 20 aprelind tz bir qrar qbul etdi. Bu qrara sasn torpaq sahibi 15 yaina çatmi hr bir kndli üçün 5 desyatindn az olmayaraq torpaq ayirmali idi. Bunun vzind is kndlilr torpaqdan götürcklri mhsulun onda bir hisssini sahibkar üçün ayirmali idi. Sonralar, yni 1870-ci ild verilmi tz frmana sasn kndlilrin xüsusi mükllfiyytlrinin ölçüsü xeyli azaldilir. slind is bu tdbirlrin heç biri kndlilri dilnçi vziyytindn çixara bilmir. Müyyn edilmi qaydaya sasn kndlilr mülkdardan hökümt vasitsil torpaq ala bilmzdilr. Sbb onu göstrirdilr ki, guya kndlilrin ksriyyti köçri hyat keçirdiklrin gör torpaq pulunu vaxtinda ver bilmzlr. Halbuki Rusiyada v habel Gürcüstanda kndlilr üçün bel mhdudluq qoyulmurdu. Çar hökümti Qafqazda komendant sistemini hrbi-xalq sistemi adlandirirdi. slind is bu hrbi-inzibati bir sistem idi. yaltlrd xalqin divan bylri, naiblr, kndxudalar trfindn talan edilmsi v mhkumiyyt altinda saxlanmalari üçün komendantlar hr cür rait yaradirdilar. Çinovniklrin özbainalii v bürokratizm hddini amidi. Çar komendantlarin vzif v hüquqlari bard heç bir rsmi tlimat vermmidi. Yalniz 1828-ci ilin iyun ayinda Tiflis qubernatoru komendantlarin ixtiyarati bard ki v Qaraba xanliqlarina göndrdiyi gizli tlimatda komendantlarin vziflrindn daniarkn göstrirdi ki, komendant idarsinin birinci vzifsi tsrrüfat, mhkm, polis v xfiyy ilri il mul olmaqdir. Komendant xzinnin glirini artirmaq üçün lverili vasitlr axtarmali idi. Bu msly çar hökumti xüsusil böyük hmiyyt verirdi. Xanliqlar Rusiyanin trkibin daxil olduqca çar xzinsinin gliri v xüsusi mülkiyyti daha da artirdi. Rusiyanin leyhin çixan by v xanlarin da torpaqlari müsadir edilrk, xzinnin hesabina keçirilirdi. Tbii srvtlrin istismari üzrind komendant nzarti getdikc artirdi. Bakida v irvanda neft quyulari v duz yataqlari ya komendantlarin özlri trfindn, ya da icardarlar trfindn istismar olunurdu. Komendantlar Xzr v Kür sahilindki baliq vtglrini müvafiq mbl icary verirdilr. Torpaqlarin v kndlilrin çarizm rbt bslyn v rus çinovniklrin yarinan feodallara verilmsi ninki komendantlar trfindn, htta rütbli çar mmurlari trfindn d hyata keçirilirdi. Xan v bylr trfindn çarizm qari dümnçilik hiss edildikd torpaqlari drhal xzinnin xeyrin müsadir edilirdi. Yerli halinin v o cümldn by v feodallarin çarizm sdaqtini yoxlamaq v

63

müntzm izlmk üçün komendantlar xfiyy ilri il d mul olurdular. Xüsusi çuullar vasitsil halinin hval-ruhiyysini öyrnmy çaliirdilar. Komendant idarsinin özünün xüsusi tati vardi. Msln, 1824-cü ild Baki yalt komendantlii üçün aaidaki vziflr tsdiq edilmidi: komendant, onun müavini, hrbi zabitlr, polismeyster v onun yerli halidn olan müavini, mülki çinovniklrdn bir nfr katib, trcümçi, mirz, atli v piyada yasavullar. Polis mmurlari bzn heç bir sbb v sas olmadan yerli halini sixidirir, onlardan öz xeyirlrin olaraq qeyri-qanuni crimlr alir, adamlara fiziki cza verirdilr. Mütlqiyytin müstmlkçilik siyasti drinldikc, komendant (v bylrin zülmü artdiqca hali içrisind naraziliq çoxalirdi. 30-cu illrd Bakida v baqa hrlrd müstmlkçiliy qari kndli çixilari xeyli artmidi. Çar siyastin qari n böyük üsyan 1837-ci ild Qubada olmudu. Burada kndlilr yerli çar mmurlarina qari açiq üsyana qalxmidilar. Komendant sistemi özünü bütün Qafqazda biabir etmidi. Htta yüksk rütbli çar mmurlari özlri etiraf edirdilr ki, bu sistem özünü dorultmur. Azrbaycanin iqtisadi trfdn mnimsnilmsi tbbüslri heç bir ntic vermirdi. Çünki bu tbbüslrin hyata keçirilmsin tamahkar komendantlar açiqdan-açia mane olurdular. Bu baximdan komendant sistemi iqtisadi chtdn ümumiyytl çarizm üçün lverili deyildi, çünki glirin çox hisssi xziny daxil olmaq vzin komendant, hrbi xidmtçilr v iri torpaq sahiblri trfindn mnimsnilirdi. Rüvtxorluq hddini amidi. 1840-ci ilin 10 aprelind I Nikolayin tsdiqi il yeni bir reforma verildi. Bu reforma sasinda Zaqafqaziya ölksini idar etmk üçün komendant sisteminin vzin "Zaqafqaziya ölksinin ilrin baxan idar" yaradildi. Reforma 1841-ci il yanvarin 1-dn hyata keçirilmy baladi. Yeni reforma sasinda Zaqafqaziya iki hissy ayrildi: Gürcüstan-meretiya quberniyasi v Xzr vilayti. Xzr vilaytin 7 qza daxil olurdu: ua, Nuxa, Lnkran, Baki, amaxi, Drbnd v Quba. Gürcüstan-meretiya quberniyasinin mrkzi Tiflis, Xzr vilaytinin mrkzi is amaxi hri tsdiq edildi. Quba v Drbnd qzalari çarizm qari vuruan Daistanla hmsrhd olduqlari üçün ayrica bir okruqda birlmidilr. Dalilarla müharibni tez qurtarmaq v Zaqafqaziyada rus hakimiyytini daha da möhkmltmk mqsdil çar hökümti Qafqazda rus inzibati idarsini tkmilldirmyi qrara aldi. Qafqazda olan ba rislik vzifsini lv edib, vzind 1844-cü ild Qafqaz caniinliyi tsis etdi. Qafqazda ilk caniin 63 yali qraf M. S. Vorontsov oldu. O, I Nikolayin etimadini qazanmi srkrdlrdndi. Qafqazda bütün mülki v hrbi hakimiyyt onun lind toplanmidi. Caniin bilavasit olaraq, çara tabe idi. Mrkzi nazirliklrdn heç birinin onun ilrin qarimaa ixtiyari yoxdu. Bütün msllr üzr birbaa çarin özün müracit edirdi.

64

Mülki v hrbi hakimiyyt sahsind Vorontsovun böyük tcrübsi vardi. O düz 40 il Sisianovun linin altinda ilmidi. 1845-ci ilin 25 martindan Vorontsov öz vzifsin balayir. Etiraf etmk lazimdir ki, onun caniinliyi dövründ ölkd mdniyytin inkiafi üçün lverili bir rait yaradilmidi. mperiyanin ali mktblrin daxil olmaq üçün yerli halidn ötrü mktblr mhz bu dövrd tkil olundu. Tiflisd böyük kütlvi kitabxana açildi, mktblr yaradildi. "Qafqaz" qzeti v "Qafqaz kalendari" çap olunmaa baladi. 1846-ci ildn çap olunmaa balayan "Qafqaz" qzetinin ilk redaktoru Konstantinov idi. Bunlardan lav Tiflisd gözl teatr binasi tikildi. Araratin zirvsin çixi da mhz bu illrd olmudu. Xzr dnizi il Qara dnizin sviyylri, arasindaki frq d Vorontsovun tbbüsü il hesablanmidi. Romanovlar nslindn ahzad Aleksandr Nikolayeviç Qafqaza ilk df mhz Vorontsovun caniinliyi zamaninda glmidi. 1846-ci ilin 14 dekabrinda Vorontsovun mrin sasn bütün Zaqafqaziya ölksi 4 quberniyaya bölündü: Tiflis, Qutayisi, amaxi v Drbnd quberniyalari. Lakin bu bölgü heç bir prinsip saslanmamidi. Azrbaycan, Gürcüstan v Ermnistan torpaqlarini müvafiq quberniyalarda birldirmk vzin onlari daha da parçalamidilar. Msln, Azrbaycan razisinin bzi hisslri Tiflis, Yerevan v Drbnd quberniyalari trkibin daxil edilmidi. 1840-ci il reformasindan sonra bütün idarlrd ilr rus dilind aparilmaa baladi. vvllr yerli halidn olan çinovniklr rus mmurlari il vz olundu. Vergilr artdi. Knyaz Vorontsovun dövründ d torpaqlar v kndlr keçmi xanlarin yaxin adamlari trfindn idar olunurdu. Böyük torpaq sahiblri olan bylr bir qayda olaraq, hrd yaayirdilar. Kndlrd is tsrrüfati idar edn daralar v kndxudalardi. Kndli hrd yaayan byin ehtiyac duyduu hr eyi araba il v ya ulaq belind hr daiyirdi. Byin payini verndn sonra yerd qalan mhsulunu is bazarda satirdi. Bu illrd çrihrdki bazar rq bazarlarindan heç d geri qalmirdi. Bazar Cüm mscidinin yanindan balayaraq, Qiz qalasinadk uzanirdi. Bu bazarin üstü örtülü olduu üçün örtülü bazar adlanirdi. Örtülü bazarin bir qolu qoa karvansaranin yanindan Çuxur karvansarasina trf gedirdi. Varli tacirlrin dükanlari sasn örtülü bazarda idi. Qiz qalasinin yanindan balayan ikinci bazar is imal qala qapisinadk uzanirdi. Burada taxtadan düzldilmi dükanlar yerin darisqalliindan göblk kimi sanki bir-birinin böyründ bitmidilr. Bzilri is mallarini küçnin ortasinda yer srrk, satirdi. Bu bazarlarda can drmani desn tapilardi. Adi pasli mixdan tutmu bahali zr-baftayadk hr ey vardi. Aleksandr Düma Bakida olarkn bu bazarda gzmi v bu bard qeydlrini çap etdirmidi. Düma Baki bazarinin tsvirini bel verir: "Burada hr bir ey bir-birin qariib: bir

65

yanda toz-torpaq, bir yanda tarakanlar, o yanda çirkab içind sürünn uaqlar, baqa bir trfd is mis qabda dmlnn, bulanan xörklrin tri trafa yayilir. Bli, rq beldir. tirli yemklr, da-qa, çirkab, toz-torpaq hamisi birbirinin yaninda. Biz bazara yollandiq. Orada bir ali-veri gedirdi ki, gl görsn. ran bzklri, türk mxmrlri, Qaraba xalilari, Lnkran balilari, gürcü tikmlri. Tiflis baftalari, n bilim daha nlr. Hr ey adama "gl, gl" deyirdi. Hr ey adami valeh edirdi. Dayanib hr ey baxmaq istyirsn". Baki bazarindan Dümanin gözlri qamamidi. Burada satilan ll-cavahir, lvan ipk parçalar v mxmrlr, öhrti dünyaya yayilmi Qaraba v irvan xalilari, dstyi qizil suyuna v gümü tutulmu xncrlr, o biri trfdn mütri sslyn saticilarin çiirtilari, minardn müzzinin günorta duasina çairan qüssli avazi bir-birin qariib Dümanin xyalinda "Min bir gec" fsanlri kimi lvan xyallar dourmudu. Baki bazarinda gözllikl çirkinlik dorudan da bir yerd idi. Bel bir yerd satilan n zrif incsnt srlri fransiz yaziçisini valeh etmidi. "Biz "Min bir gec" naillarinda tsvir olunan piyallr göstrdilr. Mn hl qadinlar üçün ba örtüklrini, yalniz cnnt gözllrinin - hurilrin taxa bilcyi bel kmrlrini demirm. Bütün bunlar sad altlrl - çkic, biz v qayçi il gözl sntkarlar trfindn düzldilmidi. lbtt, bu incsnt nümunlrini Janize v Lemenyenin sexlrind hazirlanan mmulatla müqayis etmk olmaz. Bununla bel burada gördüklrim n qdr tz v tkrarolunmazdir". 1884-cü ild Bakida olarkn çrihrin küçlrini gzmi Skalkovski d hrin bazarlarinda eyni mnzrni görmüdü. O, 1885-ci ild Sankt-Peterburqda çap edilmi "Yol qeydlri"nd yazirdi: "Baki bir neç mhlldn baqa tipik rq hridir. O mn Misirin rb mhlllrini xatirlatdi. Bazarlari da rq bazarlari kimidir. Hdsiz-hesabsiz xirda dükanlarda ninki mal satilir, habel müxtlif dmir, mis, dri v irniyyat mmulati da hazirlanir. Bütün mallar göz qabainda, toz-torpaq içinddir. Dükanlar o qdr darisqaldir ki, barda qurub oturmu tacir dükanin bütün sahsini tutur. Bir sözl, alver dükanin içind deyil, bayirda, qapinin azinda gedir". Günorta namazinin vaxti çatdiqda, müzzinin minardn ssi eidiln kimi dükanlarin çoxu balanir, bzilri d satdiqlari mallari yerli-yerind qoyub hrin böyük mscidi hesab ediln Cüm mscidin namaza gedirdilr. O dövrd bu kiçik hrd 23-dn çox mscid vardi. Bunlarin içrisind n mhurlari bunlardi: Cüm mscidi, ah mscidi (bu irvanahlar sarayinin mscidi idi), Siniq qala mscidi, Giley mscidi, Qasimby mscidi. Bu mscidlrdn baqa demk olar ki, hr mhlld tkylr vardi ki, onlarda mrsiy oxunardi. Mollalar v seyidlr mscidlrdn toplanan vsaitin hesabina

66

dolanirdilar. Onlarin ksriyyti randan glm idi. Mollalar mscidlrdn aldiqlari puldan baqa trafda olan kiçik mdrslrd uaqlara drs d deyirdilr. hrd yuxari zümrdn sayilan bylr komendantliq yaninda xüsusi hörmtd idi. O zaman hrd 25 by ailsi yaayirdi. Bunlardan çoxu keçmi xanlarin yaxin adamlari idi. Tiyul sahibi kimi traf kndlrd böyük torpaq sahiblri vardi. hrd yaasalar da, sas glirlri kndlrdn idi. Bu illrd Bakida olmu alim v syyahlar hrin ninki iqtisadi v ictimai vziyyti il maraqlanmi, habel halisi il d yaxindan tmasda olaraq, onlarla ünsiyyt balayaraq, xasiyyt v tbitlrini yaxindan öyrnmidilr. Hami bir aizdan bakililarin qonaqprst olduqlarini dön-dön qeyd etmidilr. V. L. Veliçko 1904-cü ild S. Peterburqda çap edilmi külliyyatinin birinci cildind azrbaycanlilarin hyat v xarakterin aid geni yer ayirmidir. O yazirdi: "Azrbaycanlilarin qani, übhsiz ki, ncib qandir. Onlar tbitc xeyirxah, csur, alicnab, ailli, my, xlaqi inkiafa müqtdir olublar. Azrbaycanlilari tatar adlandirirlar, bu tamamil shvdir. ...sas mnyi etibaril azrbaycanlilar türkdürlr, qdim ouzlarin, slcuqlarin... qan qohumudurlar...". Daha sonra V.L. Veliçko Zaqafqaziyada müslmanlara (azrbaycanlilara Q. .) qari münasibtdn söhbt açaraq yazirdi: "Tatarlar (azrbaycanlilar - Q. .) ailli idar olunan qüvvni baa düür v onu qiymtlndirirlr. Triqtçilrin syi nticsind rus adi tatarlarin yerldiklri yerlrda hmi uca tutulmudur. Tatarlar indi Zaqafqaziyada yerlmi ruslarla baqa qonulardan daha yaxi yola gedirlr, htta ruslarla bir dindn olan gürcülr d bzn müslmanlara nisbtn ruslarla pis yola gedirlr. Bu mhz ona gördir ki, müslmanlar tbitn v tarixn aldiqlari drslrin nticsind ruslara qari xeyirxah olmular. Lakin bizim hakimiyytimiz dövründ azrbaycanlilarin bxti gtirmmidir. Htta caniin knyaz Vorontsov öz xsi görülri baximindan thkimçilik olmayan yerd thkimçilik hüququnu brqrar etmk v tatar qbil dvoryanliini irli çkmkl shv yol vermidir. Savadli müslmanlar hr cür fanatizm yaddirlar. Bununla bel mtbuatda, xüsusil ermni v Avropa mtbuatinda müslmanlara qari lazimi daltli münasibt yoxdur. Heç bir sas olmadan onlara çatdirirlar ki, guya ögeydirlr. Msln, onlar n sbb öz vtnlrind bütün hüquqlar chtdn übhli v bzn saxta yollarla glmi xristianlarla, msln, siyasi v ictimai chtdn o qdr d etibarli olmayan ermnilrl bir gözd tutulmasinlar. Nyin xatirin Qafqaz mtbuatinda müslmanlarin n müqdds etiqadlarina istehza etmy icaz verilir, ermnilrin fitnkarliini ifa etmk is çtin olur? "Tiflisski listok"da txminn aaidaki mzmunda bel bir mqal drc edilmidi: "Yelizavetpol quberniyasinin harasinda is ruslarin msknlmsi üçün bo torpaqlar vardir. vvllr bu torpaqda ermnilr yaayirdilar. ndi is müslmanlar

67

onlari sixidirib, aradan çixarmi v özlri yaayirlar. Bu torpaqlara rus kndlilrini köçürmk olar". Bu mqal badan ayaa cfngiyat idi. Çünki rus tbsi olan müslmanlarin yaadiqlari torpai bo torpaq adlandirmaq olmaz. Açiq görünür ki, mqal... müslmanlara nifrt dourmaq mqsdil yazilmidi". Bu sözlr ona gör xarakterik v qiymtlidir ki, Qafqazda müslmanlara qari ba vermi bu hadislri Veliçko burada ildiyi müddtd öz gözlri il görmü v yaxindan duymudu. Böyük fransiz yaziçisi Aleksandr Düma da Bakida v Azrbaycanda olduu zaman azrbaycanlilarin insanprvrlik v xeyirxahliini yaxindan duymudu. O "Qafqaz sfri" kitabinda yazirdi: "Bu xalq (Azrbaycan xalqi - Q. .) vaxti il müzffr olmu v indinin özünd d daxiln döyükn olaraq qalir... Azrbaycanli il bir ey bard sövdlnd ondan imzalanmi snd tlb etmy ehtiyac yoxdur". 1856-ci ild Bakida olmu mhur rus yaziçisi A. F. Pisemski d azrbaycanlilar haqqinda xo sözlr yazmidi: "Onlar (bakililar - Q. .) Htrxan tatarlarina oxamadiqlari halda mn dedilr ki, tatardirlar. Dali, lzgi xarakteri onlarin geyimlrind, bdn qurulularinda v siftlrinin ncib hrbiçi cizgilrind ifad olunurdu". A. Anisimovanin 1906-ci ild çapdan çixmi "Qafqaz" kitabinda azrbaycanlilar bard aaidaki sözlri oxuyuruq: "Bunlar (azrbaycanlilar - Q. .) öz xlaq v adtlri il gürcülrdn frqlnirlr... Çox müstqil xalqdirlar. Haminin sifti ciddidir. Öz lyaqtlrini baa dündirlr. Birbirlrin hörmtl yanairlar. Onlarda el düzlük görrsn ki, buna heç yerd rast glmzsn. Qonaqprvrdirlr. Bir baban, bostançi, bir kinçi kimi Qafqaz halisinin hamisindan üstündürlr. Çölü v bai syl ilyirlr". Vaxti il hrin n hündür yerind tikilmi v öz zmti il buraya gln syyahlarin diqqtini clb edn irvanahlar sarayi artiq öz cah-clalini itirmidi. Sarayin bzi yerlri uçub tökülmüdü. Baki xanlari sarayi brpa etmk vzin özlri üçün amaxi darvazasi yaxinliinda imart tikdirmidilr. Axirinci df bu imartd - xan sarayinda Baki xani Hüseynqulu xan yaamidi. Xan sarayinin mhz burada tikilmsi tsadüfi deyildi. Vaxti il Xzr dnizi hrin rqind olan bu yerdk uzanirdi. ndiki ziz liyev küçsinin böyük bir hisssi hl d suyun altinda idi. Su qalanin divarini yuyurdu. Bellikl, xan sarayindan birbaa dniz yol açmaq mümkündü. Brk ayaqda hm su yolu v hm d quru il hrdn geri çkilmk mümkündü. O zaman xan sarayi kompleksi yüz yaxin otaqdan ibart idi. Xana mxsus otaqlarla yanai xanin yaxin müqarriblri misi olu bdürrhimby v qardai Mehdiqulu byin d otaqlari bu kompleks daxildi. mart iki mrtbli idi. Hytin ortasinda böyük bir ba v bain ortasinda is iri su hovuzu vardi. Komendantliq dövründ hr komendanti v hrin baqa hakimlri bu binada yaayirdilar.

68

18-ci srin vvllrind hrin maraqli yerlrindn biri zorxana idi. 1796-ci ild rus qounlari il birlikd Bakida olmu A. Araratski öz xatirlrind bel yazirdi: "hrin küçlri il gzirkn birinci df olaraq, hrin ehtiyac v yoxsulluunu duydum. Sobalari qizdirmaq üçün odun v tzk çki il satilirdi. Sonra hrin baqa bir binasindan ran mahnisi eitdim. Adamlar bir-birinin dalinca oraya girib-çixirdilar. Maraqlanib, sorudum ki, ora ndir? Dedilr ki, zorxanadir. Oraya daxil olanda gördüm ki, hr yaxinlaib, müxtlif çkilrd olan dalari qaldirib, musiqi tranlri altinda yorulunca onlari oynadirlar. Mni baa saldilar ki, bu ylnc zllrin möhkmlnmsin, qanin tmizlnmsin sbb olur. O biri trfdn d hr öz güçünü baqalarinin yaninda nümayi etdirirdi. Bir saat burada qalib küçy çixanda soyuq külkdn tüklrim ürpdi". çrihrd hamar yer çox az idi. Bir-birinin böyrün siinmi evlr, ensiz, darisqal küçlr bir qayda olaraq, yoxula qalxmaq lazim glirdi. Torpain qiymti baha olduu üçün evlrin demk olar ki, hytlri yoxdu. "Jivopisnaya Rossiya" jurnalinin "Xzr gözli" adli mqalsind yazilirdi: "Hytlr v küçlr o qdr dar idi ki, atli araba burada dön bilmzdi. Bzi evlrd hyt yerli-dibli yoxdu. Yalniz zibil yeiyi üçün ayrilmi kiçik bir yer vardi. Bel darisqalliq torpain bahalii il izah olunur. hr idarsi torpai xüsusi adamlara satir v onlar da çaliirdilar ki, torpaqdan daha çox mnft götürsünlr. Buna gör d hyt kiçik bir sah ayirirdilar". Çoxu ev tikrkn çaliirdi ki, küç üçün ayrilmi sahdn d bir hiss qopartsin. Bunun nticsind küçlr daha da daralirdi. 1840-ci ild Bakida olmu Berezin yazirdi: "Küçlr el darisqal v dolaiqdir ki, bir ay Bakida yaamaima baxmayaraq, hr hansi bir küçy girrkn ondan nec çixacaimi bilmirdim". Berezindn on alti il sonra Bakida olmu görkmli rus yaziçisi A.F. Pisemski d Baki haqqinda olan tssürat dftrind yazirdi: "Asiya hrlrind olmayan adam Baki küçlrini tsvvür ed bilmz... Bu pncrsiz divarlarin arasi il ikilikd gedirdik. Üçüncü adam olsaydi, küçy simazdiq. Baimizin üstünd ancaq bir parça smani, ayaqlarimizin altinda is peyin görürdük. 1887-ci ild bir günlüy Bakiya glmi P.. Çaykovskiy d hr kdrli bir tsir bailamidi. Bakiya glmi A.P. Çexov da hri tez trk etmy çaliirdi. O hrin neft qoxuyan havasindan, lli drcy çatan istisindn, suyun orluundan, yailliin olmamasindan gileylnrk yazmidi: "Mn bir milyon da verslr burada yaamaa razilamaram". hr su saridan vvlki kimi yen d ziyyt çkirdi. Evlrd v bazarlarda natmizlik artirdi. halidn çoxu yai suyunu yiib istifad edirdi. Yailar da az yairdi. O biri, trfdn tozlu-torpaqli xzri külklrinin tez-tez smsi nticsind hali içrisind göz xstliklri çoxalirdi.

69

ran hakimiyyti altinda qalmaq bakililara az qala öz mnlrini d unutdurmudu. XIX srin vvllrindk çoxu bakililari ranlilardan frqlndirmirdi. Hamiya ranli deyilirdi. ran hakimlri onlarin dillrini llrindn almaq üçün ciddi tdbir görürdülr. Bütün frmanlar v qanunlar ancaq fars dilind verilir, inzibati idarlrd yazimalar ancaq fars dilind aparilir, halidn rizlr d fars dilind qbul edilirdi. Yeri dünd azrbaycanca danimaq da qadaan olunurdu. Xanliq dövründ divanlarda ilmk üçün ranin baqa hrlrindn mmurlar dvt olunurdu. Mitd ilnn adi yalarin adlari bel farsca idi. Msln: nmkdan-duz qabi, xkndaz-torpaq götürn, dud-ke-tüstüçkn v s. Bu tsiri daha yani görmk üçün Baki kndlrinin adlarini çkmk kifaytdir. Bir neç knddn baqa bütün kndlrin adlari fars dili trkibi il düzlmidi. Balaxana, Novxana, Zir v s. Bunu ancaq onunla izah etmk olar ki, Baki srlr boyu öz da çanaina siinib, Azrbaycanin baqa hr v kndlrindn ayri dümüdü. "rad" qzetinin 1906-ci il 8 iyun tarixli nömrsind Baki müslmanlari bard bel yazilirdi: "Baki müslmanlari ran nüfuzu altinda o qdr olmular ki, lhclri, paltarlari da büsbütün ranli kimi olmu, mrasim v adtlri d badanayaa ranli mrasim v adtidir. Toylarinda, yaslarinda, sair ümumi mclislrind, aillri içrisind ranlica davranirlar". Skalkovski 1885-ci ild nr edilmi "Yol qeydlri" kitabinda yazirdi: "Baki Zaqafqaziyanin baqa hrlrindn tamamil frqlnir. Bakida aai tbqdn olan qadinlara rast glmk olar ki, onlari bizim sözlrimizl gözl adlandirmaq olar. Onlarin üz cizgilri çox düzgündür. ri gözlri sürmdn daha da canlanir. Ancaq onlarin gözlliyi yalniz üzlrindn ibartdir. Qizlar 13-14 yalarinda artiq öz gözlliklrini hifz ed bilmirlr. 20 yalarinda çox oturmaqdan v qapali hyat sürmkdn köklmy balayirlar. Bu qadinlarin çox orijinal geyimlri vardir v bu geyimlr onlarin gözl siftlrin çox yarair. Hr eydn qabaq onlarin sas qüsurlarini - köklüklrini gizldir. Geyimlri olduqca qisa tumandan v bellrindn azca aai salinmi qara qoftadan ibartdir. Bunu köyny oxatmaq olmaz. Üstündn d muncuqla bzdilmi qoa kmr balayirlar. Ayaqlarina qalin corab v dabanlarinin yarisini örtn qaba bamaq geyirlr ki, bu da onlarin geyimin uyun glir. Balarinda is çoxlu örtük olur. Qirmizi yelnli ipk örpklri qatran kimi qara iv saçlarina çox yarair. Örpyin altindan bez yayliq balayirlar. Nhayt, bunlarin da üstündn dabanlarinadk uzanan yüngül örtük-çadra salirlar ki, bununla da kii görnd üzlrini gizldirlr. Onu da sezdik ki, üzünü qiri basmi yali qadinlar siftlrini cavan qizlara nisbtn daha çox gizldirlr". Bakida ticart hri kimi çoxlu pe sahiblri yaayirdi. n çox yayilmi pelr bunlardi: malake, rngsaz, dayonan, daçixaran, baqqal, bzzaz, kababçi, dmirçi, qirçi, bamaqçi, drzi, keççi, zrgr, dabba, nalbnd, xalçaçi, boyaqçi,

70

saatsaz, papaqçi, minasaz, knkan, dllk, dulusçu, cümdar, atir, çayçi, halvaçi, suçu, srraf. Bakinin yerli adtlrindn biri d adamlara txllüs vermkdi. Bunu da çox zaman ona gör elyirdilr ki, eyni adda olan adamlari bir-birindn frqlndirsinlr. Msln, o illrd dbd olan txllüslr bunlardi: irdan Aadada, eytan Bair, Axmaq nvsi srafil, Pota Bxli, Xir-xir zim, Hapi Mmmdli, Palto Abasqulu, t Abutalib, Part-part nvsi Hüseynbala, ombulum lkbr, Xingl nvsi smayil, ir-ir Dada, Miri Aabala, Hoppataran nvsi Mcid, Tazi Hnif, Cühud Zeynlabdin, Çkçki Süleyman, Malba Yusif, Naqqal Seyfulla, Ziqqi Ncf, Gvz Nuru v sair. Ruslar Bakiya glndn sonra yerli hr hlinin dili il fars dili arasindaki frqi görür, onlarin fars olmadiini baa düür v Azrbaycan dilinin tatar dilin daha çox oxarliina gör azrbaycanlilari tatar adlandirmaa balayirlar. str I Pyotr dövründ, istrs d ondan sonra tatar v çuvalar Bakiya göndrildikd is onlara mlum olur ki, Azrbaycan dili tatar dili deyildir v onlarin arasinda xeyli frq vardir. Buna gör yerli tatarlari, yni azrbaycanlilari sl tatarlardan frqlndirmk mqsdil onlari Qafqaz tatarlari v bir az sonra is türk tatarlari çairirlar. Bakililarin azrbaycanli adlandirilmasi sonraki illr - XIX srin ortalarina aiddir. Msl burasinda idi ki, o zaman müxtlif xanliq v sultanliqlara bölünmü Azrbaycan torpaqlari da Azrbaycan adlandirilmirdi. Bütün rus tarixi sndlrind bu yerlr ancaq xanliqlarin adlari il taninirdi. irvan torpaqlari, Muan düzü, Xzr sahili torpaqlari v s. bu kimi adlarla vahid bir ölknin sl adi silinib aradan çixmidi. Xanliqlar arasindaki daimi çarpimalar da bunun üçün rait yaradirdi. Xanliqlar v ondan sonra ruslar trfindn vahid torpain quberniyalara bölünmsi indiydk aramizda qalmi yerliçilik kimi yoluxucu v thlükli bir xstliyin d yaranmasina sbb olmudur. imali Azrbaycan torpaqlari ran ahlari trfindn d Cnubi Azrbaycanin ayrilmaz bir hisssi kimi qbul edilmirdi. Aa Mhmmd ah Qacar Azrbaycan xanliqlarina göndrdiyi bir frmaninda yazirdi: "ranin ali hakiminin bu frmani ondan ibartdir ki, mnim artiq randa ahlia layiq görüldüyümü v Azrbaycanin bütün xan v hakimlrinin mn tabe olduunu v indi d dümnlrim cza vermk üçün qounla bu trflr gldiyimi siz bildirim v nzriniz çatdirim". Aa Mhmmd ah Qacar bu frmani amaxini tutduqdan sonra baqa xanliqlari qorxuya salmaq üçün göndrmidi. Buradan görünür ki, imali Azrbaycan torpaqlarini "bu trflr" adlandirmaqla onu Azrbaycanin bir hisssi kimi qbul etmirdi. ran hakim dairlri ta 1918-ci ildk bel tsvvürd idilr. 1918-ci ild Azrbaycan Demokratik Respublikasi elan edildikd ran hakim dairlri etiraz edrk bildirdilr ki, sizin özünüzü Azrbaycan adlandirmaa ixtiyariniz yoxdur. sl Azrbaycan ran torpaidir, siz

71

qafqazlisiniz. Rus mnblrind d Azrbaycan sözün ilk df Burnaovun 1786ci ild yazdii mktubunda rast glirik. Polkovnik S. D. Burnaov Gürcüstan ahi II raklinin yaninda rus dövltinin sfiri olmudu. O yazirdi: "Hazirki vziyyt gör Azrbaycan adlanan torpaqlar imaldan Gürcüstandan, daha dorusu, Kaxetiya v Kartli ahliindan, rqdn is Xzr dnizi v Gilan yaltindn balayib, qrbdn Türkiyy, cnubdan raq vilaytindk uzanir...". Azrbaycan rus çarizmi trfindn istila edilndn sonra Bakida bütün inzibati orqanlarda, kontorlarda v rsmi yazimalarda rus dili dövlt dili kimi qbul edildi. rizlr rus dilind yazilir, qanun v frmanlar rus dilind verilirdi. Bellikl, Azrbaycan dili yen d inkiaf ed bilmdi. ksin rus dilindn bzi sözlr jarqon klind gündlik daniia daxil oldu. Msln, Becid-bejit sözündn, birkes-bereqis sözündn, Atmaral-Admiral sözündn v sair. Bellikl, Bakida daniilan Azrbaycan dili xalq qaynaqlarindan istifad edilmdiyindn leksikon chtdn inkiaf etmmi, zngin çalarlardan mhrum v ifadsiz bir dil olaraq qalmidi. Yalniz 1905-ci il inqilabindan sonra mtbuat v mdniyytin inkiafi il laqdar olaraq, xalqin zngin dili il qaynaqlaaraq, inkiaf etmy balamidi. O vaxtlar hr divarlarindan xaricd üç tikili vardi ki, bunlari Baki il laqsiz tsvvür etmk çtindi. Bunlar hrl sanki bir kompleks tkil edirdi. Hr üç tikili hrin tarixi il six bali idi. Bunlardan biri Bibiheybtdir. Bu tikili Bakinin 5-6 kilometrliyind, dniz sahilindn txminn yarim kilometr aralidaki dain döünd, ix kndind ina edilmidir. Rvayt gör, burada 800-ci ild Badadda xlif Harun l-Rid trfindn öldürülmü yeddinci imam Musayi Kazimin qizi Hökümnin qbri vardir. Guya Höküm atasinin ölümündn sonra tqib olunduu üçün qaçib, burada mskn salmidir. Burada ölmü v burada da dfn edilmidir. Hökümnin Heybt dli bir xidmtçisi varmi. O, Hökümni bibi çairdii üçün bura o zamandan Bibiheybt adini almidir. Sonralar onun qbri yaninda mscid tikilmi v bu yer ilrin ibadt yerin çevrilmidir. Tkc Bakidan deyil, baqa yerlrdn d adamlar axiib, buraya scdy glirlrmi. Bu mqbrni eyxlr idar edirdilr. eyxlrin mqbr trafinda saldiqlari mskn sonralar ix kndi adlanmaa balayir. eyxlr sasn mqbrnin gliri hesabina yaayirdilar. Burada bir-birinin böyründ tikilmi iki mscid vardir. Birincisinin cnub divarinda olan yazisindan mlum olurdu ki, o 1302-ci ild ustad Mahmud bn Saad trfindn tikilmidir. Mqbrnin sol trfindki mscidi is sonralar, XX srd Baki varlilarindan lkbr Dadaov tikdirmidir. Dniz yolu il buraya ziyart glnlr qayiqlari sahildki körpünün yaninda saxlayir v yoxula salinmi pilllrl yuxari qalxirdilar. Bakililar Bibiheybt burnunu Qirxqiz da adlandirirdilar. Qdim bir fsany gör vaxti il burada qirx nfr qiz qeyb olub.

72

Guya o vaxtdan sakit havalarda onlarin alamasini eitmk olur. Qayalarin arasi il süzüln su da deyiln gör onlarin göz yalaridir. Bibiheybt mqbrsini adamlar, xüsusil qadinlar ild iki-üç df cüm axami v cüm günlri ziyart glrdilr. O zaman Çmbr kndinin yuxarisinda Pirvönzli deyiln iri bir da parçasi da varmi. Yerlilr bu dai müqdds hesab etdiklrindn dst-dst, xüsusil qadinlar, buraya glib onu ziyart edir v sonra buradan tpnin yuxarisi il salinmi ciirla Bibiheybt gedirdilr. Bibiheybt nzir aparan qadinlarin çoxu uai olmayan qadinlardi. Buraya glib gedndn sonra dourdularsa, ertsi il mqbry öz nzirlrini gtirrdilr. 1877-ci ild "Bakinski izvestiya" qzeti özünün 77-ci nömrsind Bibiheybti ziyart glmi bir nfrin qeydlrini drc etmidir. Hmin qeydlrd deyilir: "Hl uzaqdan trafa splnmi iri qaya parçalari arxasinda gizlnn uzun minar görünmy baladi. Burada faytonumuz dayandi. rli getmk mümkün deyildi. Faytondan düüb, dalarin arasi il aaiya, dniz trf enmy baladiq. Burada Bibiheybt kndi yerlir. Cmi 25 hytdir. Kndd 100 nfrdk adam yaayir. Kndin qurtaracainda uçurum dniz sahilind Bibiheybtin mscidi ucalir. Kndin içrisin gedn yolun hr iki trfinda üstü yazili ba dalari ucalir. Alaqapinin yanindaki qbrin böyründ bir drvi yer dsmal srib, durmudu. Onun lind tbrzin vardi, belindn is kkül asilmidi. Alaqapini biz göstrib dedi: "Buyurun içri". Dadan sliq il yonulmu qapi ta klind idi. Uclari taa balanmi iki youn zncir yerdn azca hündürd dururdu. Zncir çoxlu ski-üskü balanmidi. Drvi bizi baa saldi ki, bibiy gtiriln nziri içri apararkn, bu zncirdn nian asirlar. Nziri verndn sonra niani çixarmalidirlar. Drviin müayiti il qapidan içri keçdik. çrid d zncirli ta vardi. Qarida hasarla hat edilmi meydançada kiçik bir mscid vardi. Mscid qdr olan yol qbirlrl dolu idi. Mscid dörd künclü bir bina idi. Sivri günbzi vardi. Cnubrq trfind minar ucalirdi. Mscidin pncrlri da bklrdn düzldilmidi. Nhayt mscidin kiçik qapisindan içri girdik. Yarim dairvi bir tar mscidi iki yer ayirirdi. Girn kimi sa trfd bibinin qbri idi. Mscidin ikinci böyük hisssi is dua v namaz üçün idi. Qaridaki divarda kiçik bir qapi görünürdü. Bu qapidan dövr pilllrl minary qalxirdilar. Mscidin yerliyin qirmizi xali dönmidi. Mscidin tn ortasinda da bir sandiqça vardir. Deyiln gör, bir xanin qbir daidir. Meyidin sümüklri is çoxdan Krblaya aparilmidi. Tain arxasindaki ikinci hiss daha qaranliqdi. Ora zif bir am iii il iiqlanirdi. Alaqaranliqda dörd künclü hündür bir yer görünürdü ki, onun da üstü qara parça il örtülü idi. Bu, bibinin qbri idi.

73

Haqqinda söhbt gedn da sandiqca A. A. Bakixanovun qardai generalleytenant Cfrqulu aanin qbir sandiqçasi imi. Onun sümüklri Krblada dfn edilmidi. Ftli xanin qbri is mscidin hytind idi. Bibiheybt yuxarida deyildiyi kimi, bakililarin v uzaqdan ziyart glmi azrbaycanlilarin ibadt yeri idi. Burani ömürlük seçilmi on eyx idar edirdi. Onlarin baçisi mütvlli adlanirdi. Tarixdn biz mlum olan ilk mütvlli eyx Bünyad olmudur. Ondan sonra is bu vzify onun övladlari v nvlri keçmidir. Keçmi srlrdn qalmi snd v frmanlardan görünür ki, irvanahlardan balayaraq, (Sfvilrdk bütün hakimlr Bibiheybt mqbrsini hmi himay altinda saxlamilar. Bu frmanlardan biri I ah Thmasib trfindn 1547-ci ild verilmidir. Bu frmanda Aberon yarimadasinin cnubrqind, Baki hri yaxinliinda yerln Zi kndinin mlak v srvtinin keçmi dövrlrdn etibarn Bibiheybt mqbrsin vqf olunmasi tsdiq edilir v hmin frmanlarin hl d öz güçünü itirmdiyi tsdiq olunur. I ah Abbasin 1607ci ild verdiyi frmanda is deyilirdi: "Zi kndinin srvt v mlakini, asitan drvilrinin 1000 ba v Zi kndi riyytlrinin 500 badan ibart qoyunlarinin çobanbyliyini, maliba vergisini, pambiq kininin, habel asitan drvilrinin Duldrdki taxil kininin üürünü v üç neft quyusunun vergisini mblli v mblsiz olaraq, keçmi qayda üzr adi çkiln idary bailadiq, mrhmt buyurduq". Baqa bir snd 1667-ci ild ah Süleymanin verdiyi frmandir. Bu frmanda ah irvan vilaytinin bylrbyisi v Baki hakiminin nzrin çatdirir ki, Bibiheybt mqbrsinin mütvlli v drvilrinin vqf yerlrin v hüquqlarina tcavüz edilmsin". Mrdkan kndind d Bibiheybt ixlarinin vqf yerlri vardi. Bu yerlr Mrdkandaki dairvi qalanin trafindaki üzüm balarindan ibartdi. O vaxtdan burdaki gird qala mrdkanlilar trfindn ix qalasi adlanir. 1845-ci ild Bibiheybti ziyart glnlrdn biri d Xurud Banu Natvan idi. O uai olmadii üçün ri Xasay by Usmiyevl birlikd buraya duaya glmidi. 1858-ci ild Natvan ikinci df Bakiya glnd artiq iki uai vardi. Hmin ild onlar Bakida olan Aleksandr Düma il d görümüdülr. A. Düma bu görü shnsini çox geni tsvir edir: "Sbirsizlikl gözlnildiyimiz, hörmtl qbul olunduumuz bu mclisd bizi görmk istyn iki azrbaycanli xanim v onlardan birinin - gnc xanimin ri d itirak edirdi. Çadra örtmü bu xanimlardan biri Qarabain axirinci xani Mehdiqulu xanin arvadi, o biri is qizi idi. Anaya qirx, qizina is iyirmi ya vermk olardi. Hr ikisi milli geyimd idi. Qnglikdn daha çox bahali olmasi il seçiln nazik paltarda cazibdar görünn gnc xanimin yaninda iki uai da vardi. Anasi kimi milli geyimd olan üç-dörd yali qiz uai maraq dolu böyük qara gözlrini bizdn çkmirdi. Be-alti yali olan uai is

74

nnsinin dizlrin sixilmi v sövq-tbii il lini belindn asilan xncrin üstün qoymudu". Natvan bu görüd, görünür ki, air olduunu A. Dümadan gizltmidi. Bel olmasaydi, Düma onun airliyi v erlri bard d mütlq yazardi. Natvanin ikinci df ri il Bakiya gliindn mqsd iki uaq anasi olduu üçün Bibiheybt mscidin öz borcunu vermk idi. Mscidi ziyartdn sonra iki övlad anasi olmasi münasibtil o mscidin narahat daliq yolunun bir hisssini öz hesabina sahmana saldirmidi. Bellikl, Bibiheybt drvilri, ix kndi halisi srlr boyu onlara vqf edilmi torpaqlardan istifad etmi v hr cür vergilrdn azad edilmidilr. Baki xanlari da Bibiheybt kömklrini heç zaman sirgmmidilr. hr divarlari xaricind ikinci bel bir tikili bu Sid bülxeyir mqbrsidir. Bu mqbr indi yoxdur, uçub-dailmi v yerl yeksan edilmidir. Bu mqbr txminn indi Respublika Prokurorluunun yerldiyi binanin yerind idi. O zamanlar bu yerd bakililarin qbiristanlii idi. Bu mqbr hr halisi içrisind o zamanlar Xlif dam v ya da Xlif dami adlanirdi. bu Sidin xsiyyti bard A. A. Bakixanov yazirdi: "bu Sid Bakuvi yoxsul olmasina baxmayaraq, kramtl taninmi v son drc liaçiq bir drvi olmudur. Baki hrinin xaricind bir somd oturub, ibadtl mul idi. Azaciq olan mdaxili il yanina glnlri qonaq edrdi. Sultanlarin frmani sasinda übani neft v kin yerlri onun türbsinin msarifin mxsusdu. Axirda bu ölknin vziyytind ml gln itia nticsind onun mscid v mehmanxanasi xarab olub, qbri v itat etdiyi yer torpaq altinda qalmidir. Bu yerd olan bir neç ev "Xlif dami" adi il mhurdur". bu Sid ölndn sonra onun yaadii bu yer müqdds yer hesab olunmudur. ahlar trfindn buraya mütvllilr tyin edilmi v mqbr üçün vqf yerlri ayrilmidir. Hmin mqbr il laqdar frmanlari T. M. Musvi özünün "Baki tarixin dair orta sr sndlri" kitabinda geni izah edir. Hl 1491ci ild irvanah Frrux Yasar Aberondaki bir sira mülklrini bu Sid bülxeyrin mqbrsin vqf etmidir. Vqfnamd deyilirdi: "Bu xo saatli vaxtlarda xeyir-dua etmk mqsdil öz xalis malim hesabina übani kincyini, oradaki qati neft quyusu il birlikd üvlandaki be üzüm bai sahsini v me yerini, habel Bilghdki üzüm bai sahsini satin alib, abad edrk, Badkub yaxinliinda dfn olunan seçilmi phrizkar rhmtlik eyx bu Sidin müqdds mzarina rit müvafiq qayda üzr vqf v açiqcasina dini mühafizy verdim". Frrux Yasardan sonra Bakiya glmi baqa hakim v ahlar da mqbry verilmi hmin vqf yerlrini tsdiq etmilr. Mqbrnin mütvllisi eyx Zahid öldükdn sonra onun yerin 1673-cü ild Xlif eyx Mhmmd tyin edilir. Buna sasn d mqbr trafindaki tikili "Xlif dam" adlandirilmidir. Xlif

75

eyx Mhmmd d ölndn sonra mqbrni onun övladlari idar edirdilr. XIX srin vvllrin doru, Bakixanovun yazdiina gör, bu tikili tamam uçub dailmidir. Baki qala hri il laqdar üçüncü tikili hrdn çox uzaqda olsa da, Suraxana atgahidir. Bu atgah, ya da atgad XVIII srd Hindistanin Moltani vilaytindn olan tacirlr trfindn tikilmidir. Yazilana gör, Suraxanada özbaina yanan qazlarin olduunu eidn hindlilr Qanqa v nqa sahillrindn axiib buraya ibadt glirdilr. Bakiya ticart glmi hind tacirlri geri döndükd Suraxana atgdlrinin trifini yaydiqca buraya gln zvvarlarin sayi daha da artirdi. Bu srd hind tacirlri Htrxan hrind d özlrinin xüsusi ticart mhlllrini yaratmidilar. Htta XVII srin vvllrind hind tacirlri Htrxanda dadan örtülü bazar da tikmidilr. Tarixçi S. Aurbylinin fikrinc, Suraxana atgahi atprstlrin qdim mbdi yerind salinmidir. Guya Aberon halisi slam dinini qbul etdikdn sonra bura hindlilrin müqdds yerin çevrilmidir. Müllif htta Suraxana sözünün d qdim Hindistanin sanskrit dilind tbrrük mnasinda ildiln "surakam" sözündn alindiini qeyd edir. lbtt, bu, ehtimaldir. Çünki Balaxana, Kürdxana, Novxana kndlrinin adlarindan, göründüyü kimi, Suraxana adinin da fars sözlrindn yarandiina übh ola bilmz. Atgah be künclü hasarla hat edilmidi. Giri qapisinin üstünd ikinci mrtbd bir otaq vardi. Bu, balaxana adlanirdi. Bu otaqda qonaqlar qbul edilirdi. Bu otaqdan içri trf, yni hyt 14 pillli da pillknl enirdilr. Balaxanin dörd trfind da borular vardi ki, bunlardan alov çixirdi. Hytin tn ortasinda mbd yerlirdi. Bu da dörd künclü günbzli bir tikili idi. Mbd hytin sthindn azca hündur olduu üçün oraya üç-dörd da pill il qalxirdilar. Mbdin dörd küncünd kvadrat klind borular vardi. Bunlardan alov çixirdi. Hytd divar boyu 22 hücr vardir ki, hamisinin qapisi içri açilirdi. Deyiln gör bu hücrlr vvllr bir-birindn ayri-ayriliqda olan otaqlardi. Ancaq sonralar vahid bir hasarla birldirilmidir. Hücrlr adama köhn bir karvansarani xatirladir. Hytd ba mbddn baqa bir çox kiçik atgahlar da vardi. 1754-cü ild Bakida olmu ingilis syyahi Qonvey yazirdi ki, bu mbdlrdn n böyüyünd hindlilr ibadtl muldular. Burada 40-50 nfrdk yoxsul hindli vardi. 1780-ci ild Reyneqqs Bakida sfrd olarkn Suraxana atgahini gzmidir. Onun yazdiina gör torpaqdan alov çixan bu yerd hindlilr - gebrlr v baqa yoxsul adamlar özlrin kiçik da evlr tikmidilr. Bu mnzillrd torpaq döm qalin gill irlnmidir ki, qaz bayira çixmasin. Od yandirmaq lazim gldikd mnzil sahibi gild deik açir v qazi yandiraraq, qazani hmin deiyin üstün qoyur. O zaman qazdan hm d mnzili iiqlandirmaq üçün istifad edirdilr. Bunun üçün deiy içrisi gill irlnmi qami trubalar qoyur v oradan çixan qaz am kimi yanirdi. Reyneqqsin yazdiina

76

gör o zamanlar burada Hindistandaki öz yaltlrinin adi il adlandirilan moltanilar yaayirdilar. Onlar bu mnzillrindn ötrü Baki xanina hr il 50 tümn pul verirdilr. Hindlilr sas etibaril öz ölümlrinin yaxinlamasini gözlyn qocalar v özlrini din hsr etmi gnclr idi. Burada onlar özlrini sinaqdan çixarirdilar. Onlardan bzilri on illr müddtind bir v yaxud hr iki qolunu qabaa uzatmi halda hrktsiz vziyytd dururdular. Suraxana atgahi Bakida olmu bütün syyah v yaziçilarin diqqtini hmi clb etmidir. Htta n qisa müddt glmi adamlar bel bu atgahi görmmi Bakidan getmzdilr. 1796-ci ild Bakida olmu A. B. Araratski atgahi seyr edrkn hindlilrin sayi xeyli azalmidi. Bununla bel, o, atgahin geni tsvirini ver bilmidir. "Artemi Araratskinin hyati" kitabinda oxuyuruq: "Bu yer hrdn azi 20 verst arali olsa da, geclr onun alovu hmi görünur. Yanar torpaq Avaran adlanan ada il üzbüz olan bir kndin yaxinliindaki tplrdn birinin üstünddir. Avaranin qayaliq v dayaz yeri dnizçilr üçün tez-tez flakt yerin çevrilirdi. Çünki onlar gec vaxti torpaqdan qalxan bu alova aldanaraq ona yaxinlair v flakt urayirdilar. Yolboyu rast gldiyimiz gölmçlrd suyun üstünd neft görünürdü. Neft Bakinin bütün trafinda çixarilir v hrin balica snayesidir. Odlu yer, yaxud yanan torpaq uzunluu azi yüz sajen çatan divarla hörülmüdür... Hasarin içrisind qdim zamanlarda atprstlr trfindn düzldilmi hücry oxar otaqlar vardir ki, kndin adamlari qi vaxti bu otaqlara köçüb, baharadk burada qalirlar. Hr hücrnin ortasinda çuxur qazilib. Çörk v xörk biirmk üçün için gildn qayrilmi tndir qoyurlar. Çörk v ya xörk biirmk lazim gldikd tndirin dibindki torpai azca elyib, yandirirlar. Böyük alov ml glir. Tndir qizandan sonra xmiri kiçik kömb klind onun divarlarina yapidirirlar. V bellikl çörk tez bir zamanda biir. Xörk biirnd is tndiri yandirib, torpain üstün qazan qoyurlar. Alov lazim olmayanda onun üstün bir az torpaq töküb söndürürlr. Hücrnin tavaninda nfslik - deik açilmidir ki, buradan içri hm iiq düür, hm d ocai yandiranda bacani vz edir. Hmi yanan yerin dövrsi dörd sajen olar. Burada torpaq a gildn ibartdir. Alov ondan sanki külkl üfürülub çixir. Alovun yalniz yuxari hisssi görünür, o torpain rngini qtiyyn dyimir. Bir sözl, divar arasina alinmi yerin yanma tbiti var. Burada da alov yuxarida deyildiyi kimi yandirilib söndürülür. Bundan lav, gilli yer kimi onda da çat v yariqlar ml glir. Bu nazik yariqlardan hmi odlu hava çixir. Yerlilr biz danidilar ki, gr otaqda nfsliyi v qapini balayib od yandirsan, otaq o dqiq partlaya bilr. Bunu yani olaraq, biz göstrdilr: hasarin içrisind drinliyi 7 sajin olan bir quyu qazilmid, içrisind azca suyu vardi. Quyunun azi lay dala örtülmüdü. Dain ortasinda bir arin uzunluunda deik vardi. Deiyi keç il tutdular v uclarini daa mixladilar. Sonra azi bir pud

77

airliinda olan bir dai onun üzrin qoyub, yanan bir talaani keçnin altindan quyuya tulladilar. Brk gurultu eidildi. Gurultu getdikc iddtlndi v bir-iki dqiq davam etdi. Sonra keç parçalanib, üstündki da hasarin o trfin atildi. Onlarin göstrii il biz quyudan uzaqda thlüksiz bir yerd durmuduq. Bundan sonra orada oda sitayi edn hindlilri biz göstrrk, dedilr ki, onlar buraya glrk, müqdds saydiqlari bu oddan, yni yuxarida dediyimiz çatlaqlardan qalxan od nfsli havani drilr doldurub, öz yerlrin aparirlar. Orada drini nazik bir eyl deir v deiy od yaxinladirdiqda deikdn nazik alov dili qalxmaa balayir. Bununla da öz dini ayinlrini yerin yetirirlr. Bunu isbat etmk üçün onlar bir driy od nfsli havani doldurub, iyn il dedilr v yandirdilar. Drinin gözl sezilmyn deiyindn nazik bir alov qalxmaa baladi. V dri boalanadk yandi. 1770-ci ild akademik Qmelin d atgahda olmudur. O yanar odlardan bhs edrkn yazirdi ki, suraxanalilar burada odun üstünd xörk hazirlayirlar. Bundan baqa, hng yandirilmasinda da oddan istifad edirlr. Qdim gebrlrin nslindn olan bzi hindlilr burada özlrin mskn salmilar. Onlar burada daim yanan odlarin trafinda da ibadtgahlar tikiblr... badtgahlarda mehrablar vardir. Hazirki zamanda ancaq bir ibadtgahdan istifad edirlr. Mehrabin yaninda iki fut hündürlüyünd boru vardir ki, onunla göy-qirmizi alov qalxir. badtgahin yaninda yaayi mnzillri tikilmidir. Qmelinin orada olduu vaxtlarda bu mnzillrd skelet oxayan üç hindli yaayirmi. Qmelinin çkdiyi kildn görünürdü ki, bu tikililr hl ümumi bir hasarla birlmmidi. 1803-cü ild Suraxanada olmu S. Bronevski daha maraqli mlumatlar vermidir. O yazirdi ki, o vaxtfar burada 63 nfrdk adam toplamidi. Bunlar 25 yaindan tutmu 70 yainadk olan hindlilr idi. Onlarin hamisi badan-ayaa çilpaq idilr. Ancaq qabaq hisslrini ski parçasi il örtmüdülr. Onlarin dediyin gör 70 yali qoca bir hindli 30 il imi ki, llrini qabaa uzadaraq, hrktsiz vziyytd durub. Bir df d olsun qollarini yanina salmayib. Bunun nticsind qollari el qurumudu ki, özü istsydi d onlari yanina sala bilmzdi. Baqa birisi sinsinin drisini ksib, oraya qifil keçirmidi. Qifil oradan asila-asila yarasi qurumudu, Üçüncüsu is boynunun hr iki trfindn drisini sinsindk ksrk, oraya mftil keçirmidi. Mftil bzi yerlrd drinin altinda qalib, örtülmü, bzi yerlrd is üz çixmidi. Onlardan hr biri ninki öz xsi günahlarindan ötrü, htta baqalarinin da yerin zaba qatlairdilar. 1820-ci ild fransiz sfiri atgahda olmu v sonralar Parisd 1826-ci ild çap etdirmi kitabinda öz xatirlrini yazmidi. Kitabin bir yerind bel qeyd rast glirik. Bina (atgah - Q. .) dili hasarla dövry alinmidi. çri at sitayi

78

ednlrin monastiri idi. Hytin ortasinda mbd ucalir. Oraya üç-dörd pill il qalxmaq lazimdir. Monastirin divarlarinda iyirmiydk hücr vardir". Onun yazdiina gör o zamanlar burada bir hiss hindli v bir hiss ran geberlri yaayirdi". Fransiz sfirindn be il sonra Suraxanada olmu alman Eyxvald burada cmi on iki nfr hindli görmüdü. Onun yazdiina gör el bu qdr hindli d Bakida yaayirmi. Syyah burada at ibadt ednlrin gebr, ya da sl hindli olmalari il maraqlanmi v bel nticy glmidi ki, sitayi ednlr istr öz milliyytlri v istrs d dillri etibaril sl hindlidirlr. Htta mbdin imal qapisi üstünd 1810-cu ildn bri hind dilind yazinin da olduunu qeyd edirdi. Baqa syyah v tarixçilrin xatirlrind Suraxana atgahinda parslarin da yaadii göstrilir. 1842-ci ild atgahda Kazan darülfünunun professoru Berezin d olmudur. O öz qeydlrind atgahin tsvirin daha geni yer vermidir. O yazirdi; "Hytin imal-qrb trfind drin, susuz bir quyu vardir. Onun dövrsin ehtiyat üçün dadan çpr çkilmidir. Deyildiyin gör çpr çkilmmidn ev heyvanlari buraya düüb tlf olurmular. Quyunun dibind cürbcür rngli alovlar oynair, kahada is qaz görünür ki, daha güclüdür v bu qaz qirmizi rngd olur. Geclr bu alov quyunun azindan bayira çixir. Bu zaman da çprin yaninda durmaq qorxulu olur... Yanar odlarin yanindan keçib, hindlilrin mnzilin keçdim. Bu mnzillri öyrnmk mnim buraya sfrimin sas mqsdini tkil edirdi. Mn burada bu abidlrin biz mlum olmayan chtlrini öyrnmli idim ki, onlar ran atprstlrinin - gebrlrin nslidir, ya da Qanqa sahilindn glmi hindlilrdir? Artiq gec idi. Gec yari olardi. Buna gör elmi tdqiqatlarimi sabahadk txir salmali oldum... Bir baqa giri qapisinin üstünd olan Balaxanaya yollandim... Bura olduqca rahat yer idi. Bütün hyt özünün sönmz alovlari il, hücrlr buradan apakar görünürdü... Mürgü vururdum. Birdn hytd gördüyüm iyrnc bir kabus gözlrimdn yuxunu vurub çixardi. Hücrlrdn birinin qapisi açildi, ölüy oxar uca, ariq, iyrnc bir kabus air addimlarla müqdds oda yaxinladi v çömblib oturaraq, qizinmaa baladi. n iyrnc cht orasi idi ki, bu canli mxluq hytd anadanglm lüt gzirdi. Xeyli müddt ona baxdim... Ertsi gün yuxudan oyandiqda hr eydn qabaq hyt baxdim. Kabus çkilib getmidi. traf sakitlikdi. Hücrlrin qapilari örtülü idi. Hücrlrin çoxunda adam yaamirdi. Baqa hücrlrin is qapilari açilmidi. Hücrlrin hamisi içri trfdn aardilmidi. Bayir trfdn d tmiz v sliqli idilr... Qonu otaqlardan birin baxarkn, gecki kabusu eyni lüt vziyytd orada gördüm... Bu qoca çoxdan könüllü olaraq özünü axtalatdirmidi". Berezin drin tdqiqatdan sonra bel nticy glmidi ki, Aberon yarimadasinda heç zaman gebr olmamidir. Atgahdakilarin hamisi hindlilrdir. Onlarin tlim etdiklri adt-nnlr, büt sitayi etmlri, dillri, nhayt,

79

görkmlri d bunu tsdiq edirdi. Atgahda yaayan hindlilr gebrlrdn frqli olaraq öz ölülrini yandirirdilar ki, bu da onlarin hindli olmalarini bir daha sübut edirdi. 1671-ci ild amaxida olmu syyah Krüys bel bir hvalati tsvir edirdi: "Varli hindlilrdn biri amaxida ölür. Qardai pul verib, xandan icaz alir ki, meyiti yandirsin. Bundan baqa o qul olan yali xristian bir qadini pulla alir ki, qardainin meyiti il birlikd yandirsin. Zavalli qadin bundan xbr tutan kimi çiirmaa balayir. Lakin buna hmiyyt vermyrk, onu hrdn knarda yandirilmi tonqala qoyub, meyitl birlikd yandirirlar. Meyitlr tamam yanib, qurtarandan sonra brahmanlar külü yiib, çaya splyirlr. Bu hadis 1671-ci ilin 16 yanvarinda ba vermidi. Hmin ilin 1 martinda is baqa bir hindlinin csdini yandirmaq lazim glir. Bu zaman gnc bir qiz könüllü olaraq, özünün meyitl birlikd yandirilmasina icaz verir. Gebrlr is ta qdim zamanlardan öz ölülrini yandirmazdilar. Onlarin fikrinc, ölü murdar olduu üçün onu yandirmaq olmaz. Tarixd çox zaman gebrlri hindlilrl ona gör dolaiq saliblar ki, onlarin hr ikisi odu müqdds sanib, ona scd ediblr. Gebrlr sln ranlilardir. slam dinini qbul etmzdn qabaq hami atprst olublar. Lakin sonralar rb hakimiyytinin tzyiqi altinda atprstlik - Zrdüt dini aradan qalxir. Atprstlikdn l çkmk istmynlr is tqib olunurlar. Onlardan bir hisssi, yni parslar gebr adi altinda 15-ci srd Hindistana köçürlr. Gebr - kafir demkdi. Bombey hri yaxinliinda indiydk yüz mindk gebr-pars yaayir. Bel bir ehtimal da vardir ki, Hindistandan Suraxanaya odlara scd etmy glnlrin ksriyyti keçmi pars atprstlrinin nslidir. Lakin syyahlarin qeydlrindn görünür ki, onlarin içrisind ellri varmi ki, hind dilindn baqa heç bir dild dania bilmirlrmi. Hr halda bu bir hqiqtdir ki, burada hindlilrl yanai gebrlr d yanar odlara scd edirlrmi. Qmelinin yazdiindan görünür ki, Suraxanada hindlilrin sayi getdikc azalirmi. O yazirdi ki, burada hindlilrdn cmi üç nfr qalmidir. 1856-ci ild rus yaziçisi A. F. Pisemski d Suraxana atgahinda olmudur. Bu zaman hindlilr ona öz rqslrini nümayi etdirmilr. Pisemski yazirdi ki, hindli zahidlrin rnglri sapsari, ariq v ayaqyalin idilr. Onlardan biri artiq bir neç il idi ki, saçlarini daramamai hd etmidi. Bel halda onun bainin n olduunu tsvvür etmk çtin deyildi. Suraxana atgahinin n geni tsvirini 1858-ci ild Bakida olmu Aleksandr Düma vermidir. O bir yaziçi kimi burada gördüklrinin hamisini tfrrüati il vermy çalimidi. Yaziçinin "Qafqaz sfri" kitabinda oxuyuruq: "Biz indi atprstlrin müqdds mbdin-atgaha gedirik. ki saat yol gedndn sonra (yolun birinci hisssi dniz sahilindn keçirdi) bir tpnin baina çatdiq. Oradan bütün atgah, onun odu-alovu ovuc içi kimi aydin görünürdü.

80

Yüzlrc yri-üyrü deikdn alov qucaq-qucaq havaya püskürür, külk onu parçalayir, o yan-bu yana splyir, yer srir, göy qaldirirdi. Ancaq bununla bel onu söndür bilmirdi. Orada böyük dördkünc bir bina görünürdü. Bina da alovla iiqlandirilmidi. iq divarlara düdükc titryir v adama el glirdi ki, bina özü d hrkt edir. hngl aardilmi bina içrisind qaz alovlanan buxarilarla hat olunmudur. Qaz el gur yanirdi ki, buxarilarin hr biri adama nhng qaz borularini xatirladirdi. Buxarilarin arxasinda is günbz ucalirdi. Günbzin hr dörd küncünd gur alov öl saçirdi. Lakin bu alov rq trf baxan qapinin yanindaki alovdan zif idi. Qrb trfdn gldiyimiz gör rq trfdki yegan qapidan içri girmk üçün ibadtgahin baina firlanmali olduq. Qarimizda qeyri-adi v çox gözl bir mnzr açildi. Deyirdilr ki, buralar yalniz bayram vaxti bel çiraqban olur. Sn dem bizim gliimiz bard onlara xbr verilmi, iki min ildn artiq tqiblr mruz qalmi atprstlrin bu yaziq nümayndlri d mr müntzir duraraq, llrindn glni etmidilr. Mndn sonra atprstlri görmk istyn hmvtnlrim tlsmlidirlr. Çünki ibadtgahda yalniz bir qoca v otuz-otuz be yali iki cavan adamdan baqa atprst qalmayib. Cavanlardan biri Hindistandan alti ay vvl glmidi. Demli ona qdr atgahda ibadt edn ikic nfrmi. Biz tamamil alova bürünmü qapidan hyt girdik. Böyük dördkünc hytin ortasinda günbzli scdgah ucalir, scdgahin tn ortasinda bdi alov öllnir. Günbzin hr dörd küncünd yerin altindan qaz alovu püskürür. Scdgaha çatmaq üçün be-alti pill qalxmaq lazim glir. Çöl divari boyu tikilmi iyirmiy qdr hücrnin hamisi içri açilirdi. Onlar zrdütlüy hazirlaan tlblr üçün ina edilmidir. Hücrlrdn birinin divarinda taxça düzldilib v ona iki büt qoyulub. Atprstlrdn biri kahin paltarini geyindi. Baqa birisi demk olar ki, tamamil çilpaq ynin köynk kimi bir ey keçirdi. V ibadt balandi. badt sslrin qeyri-adi kild dyimsindn, dörd-be xromatik qamma notundan artiq olmayan so v mi arasinda tkrarlanan v tez-tez Brahmanin adi çkiln nmdn ibart idi. Hrdn kahin üzüst yer yixilanda, digr atprst lind tutduu sinclri bir-birin vururdu. Hündürdn cingiltili bir ss çixirdi. Mrasim qurtaranda kahin hrmiz bir parça nabat uzatdi, biz d vzind hrmiz ona bir manat verdik". III Aleksandrin arvadi Mariya Fyodorovna öz uaqlari il birlikd 1888-ci ild burada tamaaya glrkn atgahda cmi üç nfr hindli varmi. XIX srin hl qirxinci illrind burada olmu Koxun yazdiina gör atgahin hücrlrind 14 nfrdk hindli yaayib. "ndi is, - dey yazirdi, onlardan ancaq üç nfr qalib. Biri öz qarisina mqsd qoyub ki, ömrünün axirinadk qic vziyytd yaasin".

81

Kox orada olarkn, hmin hindli artiq on alti ilmi ki, bel yaayirmi. 1888-ci ilin axirlarina doru Suraxana atgahinda artiq bir nfr d hindli qalmamidi. Onlarin axirinci nümayndlri knyaz Baratinskinin Qafqazda caniin olduu vaxt qirilmidi. hvalat bel olmudu. Bir gün dalardan hücum çkib gln qaçaq dstsi hindlilrd qizil axtarmaq mqsdil onlarin hamisini qirirlar. Ondan sonra atgah scdgah kimi öz hmiyytini itirir. 1898-ci ild B. Brandt da bunu tsdiq edir. O yazirdi: "Suraxanada olan atgah indi bombodur. Çünki rus hökümti burada ibadt etmyi qadaan etmidir". Atgahda axirinci alovlar 1902-ci ilin 6 yanvarinda söndürulür. Bundan bir az sonra atgah yaxinliinda Mirzyev - Benkendorfun Baki Neft irkti mdnind ilk qaz fantani vurur. 1903-1904-cü illr-d daha 15 quyu qazilir v Suraxanadan Balaxanaya, daha sonra Ramana v Qara hr qaz kmrlri çkilir. Burada sutkada 500 min kubmetr qaz çixarilirdi. Getdikc qaz çixarilmasi daha da artirdi. Suraxana kndinin imal-rqind qayaliqlar vardir. O zamanlar qayaliqlarin arasindan da qaz çixirdi. Suraxanalilar burada hng yandirardilar. Bakida olmu Kempfer hngin yandirilmasini tsvir etmidir. Onun yazdiina gör, yerli hali trafdan hng daini toplayaraq, qayaliqlarin yarani üstünd birbirinin üstün düzür v onlari hng olanadk üç gün yandirirdilar. O zaman Suraxana Bakida hng yandirilan yegan yer idi. Sonra hazir hng Bakiya, buradan da gmilrl baqa yerlr göndrilirdi. hng inaat materiali kimi çox hmiyytli idi. Komendantliq dövründ hngdn gln gliri nzr alaraq, hr komendanti burada hng biirmk üçün xüsusi saldatlar ayirmidi. Onlar ancaq bu il mul olurdular. Bakiya syaht glmi adamlar üçün hrin daha iki görmli yeri vardi. Bunlardan biri Bayil yaxinliinda suyun altindan çixan qaz sahsi, o biri is "Qurd darvazasi" ("Volçi vorot") idi. Hr iki yer hmi hrin qonaqlarina göstrilirdi. Bayil burnu yaxinliinda dniz sthinin kiçik bir kibrit odu il alovlanib yanmasi, gözl bir mnzr tkil edirdi. Bakida olmu hr bir adam bu shndn böyük tssüratla ayrilirdi. Tkc Aleksandr Dümanin qeydlri buna gözl sübutdur. Bakida olarkn onu hörmt lamti olaraq, qayiqda Bayil burnuna aparmi v dnizin yanan sthini ona göstrmidilr. Bu bard yaziçi özü bel yazirdi: "...Bizi gözlyn qayiqlara minib Bayil burnuna yollandiq. Sakit v zil qaranliq bir gec idi. Dniz astaca lplnirdi. Bu, külyin yenidn balayacaindan v görcyimiz mnzrnin daha tsirli olacaindan xbr verirdi. Lakin biz tlsmli idik. Külk güclns, möcüzni görmk imkanini ldn verrdik. Su qaynayan yeri axtarmaa baladilar v orani tapmaq çox da çtin olmadi. Neft v mazutun iyi el bil biz yol göstrirdi. Tezlikl dnizçilrdn biri dedi: Kapitan, el buradir. Çatmiiq.

82

Lap yaxi. Mhartini göstr. Dnizçi hr lin bir ovuc lif alib, yoldalarindan birinin hazir tutduu fanarla yandirdi v gminin hr iki trfin atdi. O saat trafimizda 250 metr qdr msafni alov bürüdü. Buradan keçn nabld bir adam kaizla papiros yandirsa, yanan kaizi dniz atmasi il dniz drhal alovlanar. Onun qorxudan düdüyü hali gözlrimin önün gtirirm. Biz alovun içrisi il irlilyirdik. Xobxtlikdn alov zif idi. Onun istiliyini zorla hiss edirdik. Bizi çulalayan hycan azaldiqdan sonra bu qrib mnzrni daha diqqtl müahid ed bildik. Dniz talaciqlar klind yanirdi. Bu talaciqlarin bzisi trafinda on iki nfr otura bilck dyirmi stol boyda, o birilr is nohur boyda idi. Biz talaciqlarin yanindan ötüb keçirdik. Lakin avarçknlr kapitanin mri il hrdn bizi bu alov nohurunun içrisi il aparirdilar. Mnc, bu maraqli v sehrli mnzry dünyanin heç bir yerind rast glmk mümkün deyil. Külyin v lplrin get-ged güclndiyini duymasaydiq, blk d bütün gecni burada keçir bilrdik. Külk güclndikc vvlc xirda alov talaciqlari, sonra is böyüklr sönmy baladi...". Aleksandr Dümadan baqa bir çox syyahlar da Bakida olarkn bu mnzrnin füsunkarliindan dön-dön danimilar. Syyahlar üçün Bakinin ikinci maraqli bir yeri "Qurd darvazasi" ("Volçi vorot") adlandirilan yerdir. "Qurd darvazasi" o zamanki Bakinin 5 kilometrliyind yerlirdi. Buranin "Qurd darvazasi" adlandirilmasi tsadüfi deyildi. ndiki Alatavanin üstünd dry gedn sildirim yoxuun balanicinda o zaman iri bir qaya varmi. Müttsil sn xzri külklri bu qayanin içrisini sovurub, kiçik bir ovuq açmidi. Bu ovuq aaida uzanan vadiliy baxirdi. Ovuq o qdr kiçikmi ki, oradan ancaq canavar keç bilrmi. Buna gör d xalq içrisind onun adi "Qurd darvazasi" qalir. ndi bu qaya yoxdur. Onu uçurub, sildirim eniin sinsindn üzü aai yol salmilar. "Qurd darvazasi" indi Qarada rayonun balandiini göstrn lövhnin vurulduu yerd imi. Aleksandr Düma 1858-ci ild bu yeri bel tsvir edirdi: "Qurd darvazasi"na gldikd is demliym ki, bu baqa almdir. Bu qrib kaha Bakidan 5 kilometr aralida bir qayanin döünd yerlir. Etna vulkaninin xarabazara çevirdiyi Siciliya çökkliyin çox oxayan bir dry baxir. Tkc Etna trafa yayilan lavalari il bu qmgin, ürksixici mnzrni andira bilr: boz v çilpaq torpaq, durun su gölmçlri, iki da arasinda vadi, uçurum, heç bir bitki izi görünmyn yerlr. Budur "Qurd darvazasi"nin baindan görünn mnzr". * * * Baki amaxi quberniyasinin qza mrkzin çevrildikdn sonra hrd inzibati idarlrin sayi gündn-gün artmaa baladi. Qala divarlari içrisind gözl binalar ucaldi. Lakin hrin sahsi yeni binalarin tikilii üçün çox darisqal idi. Buna gör alçaq, yasti-yapalaq evlr sahiblrindn çox ucuz qiymt alinib,

83

sökülür, vzind inzibati idarlrin binalari ucalirdi. Evsiz-eiksiz qalmi adamlara qala divarlarindan xaricd yaamaq tklif olunurdu. Hl 1839-cu ild Sahil küçsind açilmi gömrükxana üçün xüsusi taxta körpü quruldu. Bu, gömrükxananin binasi il üzbüz idi. Gömrükxanadan dövlt xzinsin böyük glir daxil olurdu. ranla ticart laqlri genilndikc xzinnin gliri d artirdi. Gömrükxana tkil olunduu ilk illrd ran tacirlri gömrükxana haqqinin çoxluundan narazi qaldiqlari üçün mallarini Bakiya çox zaman gizli yollarla gtirirdilr. Baki gömrükxanasinin heyti gömrükxananin ilr müdirindn, üzvlrindn, nzartçi v katibdn ibart idi. Bakida eyni zamanda karantin idarsi d yaranmidi. Bu müssis txminn indiki Qoqol küçsi il Hzi Aslanov küçsinin ksidiyi yerd yerlirdi. 1847-ci ild is karantin lv olundu, daha dorusu, gömrükxana il birldi. hrd qza mhkmsi vardi. Burada hr hlindn Haci Süleyman Mdi Qurbanli olu, knd hlindn is praporik Hsnby Slimxanov iclasçi idilr. Qza risinin nzdind bir sira inzibati idarlr vardi ki, bunlar hrin müxtlif yerlrind yerlmidilr. hrd birinci sima qalabyi hesab edilirdi. Qza prokuroru da onun nzdind idi. Bunlardan baqa qza hakiminin yaninda qza hkimi, qza xzindari v qza yerölçni vardi. Xüsusi pristavlar hrin duz mdnlrin nzart edirdilr. Suraxana v Balaxana neft quyularina nzart edn pristavlar is ayrica idi. ÇR HRDN BAYIR HR halinin artimi nticsind hr böyümy v qala divarlarindan xaric çixmaa balamidi. Hökümt hrdn knara, qala divarlari trafindaki fortatda torpaqlari satmaa baladi. Torpaq ucuz satildii üçün çoxlari çaliirdi ki, bir parça torpaq sahsi alib, özün ev-eik tiksin. gr vvllr qala divarlarindan xaricd cmi bir neç tikili vardisa, indi bir-birinin böyründ tikilmi palçiq binalarin sayi gündn-gün artirdi. halinin bzi qismi is qala divarlarindan xaricd yaamaa çkinirdi. Çünki knardan hücum v basqin edilrs, qorunmaa v daldalanmaa heç bir istehkam yoxdu. Buna gör çoxlari çrihrin darisqal, rütubtli daxmalarinda yaamai daha üstün tuturdular. Xüsusil varli tbqlr qala divarlari il qorunan hyt-bacasini trk edib, srvtlrini thlük altinda buraxmaq istmirdilr. Bütün qala divarlari boyu qoyulmu çuqun toplar v sgrlr trfindn qorunan möhkm darvazalar onlarin dinc hyati v srbst ticartlri üçün möhkm tminat verirdi. Hava qaralanda is darvazalardaki taxta körpülr qaldirilir v dmir üzlü qapilar möhkm balanir v hr irin yuxuya gedirdi.

84

1820-ci ild Bakida olmu fransiz syyahi Qamba qala divarlarindan xaricd salinmi tikililrin balica olaraq, palçiq evlrdn ibart olduunu qeyd edirdi. Evlri hr öz bildiyi kimi tikmidi. hrin yenidn qurulmasi, onun inkiafi üçün, hllik heç bir layih yoxdu. Sonralar hr salmaq bard layihlr tutulmudusa da, onlarin hyata keçirilmsi lngiyirdi. Rus çarizmi ran trfindn hl d thlük gözlndiyindn bu i möhkm girimirdi. 1826-ci ild Hüseynqulu xanin Baki üzrin hücumu v hri iki aya qdr mühasird saxlamasi rus çarizminin bu ehtimalini dorultdu. Azrbaycan xanliqlarinin bzi hakimlri keçmi xanliqlarini geri qaytarmaq niyytil rana qaçaraq, Ftli aha pnah aparmidilar. Rusiya il ran arasinda balanmi Gülüstan müqavilsindn Rusiyanin rqibi olan ngiltr d brk narazi qalmidi. O rani tzdn Rusiyaya qari mühariby thrik etmk üçün 1814-cü ild ranla Rusiyaya qari çevrilmi bir müqavil baladi. ran ordusunu möhkmltmk mqsdil ngiltr öz zabitlrini rana göndrmy baladi. rani hr cür silahlarla tchiz etdi. ran hökümti Rusiya il mühariby balamaq üçün bhan axtarirdi. Nhayt, ngiltrnin thriki il Tali xanliini v Muani geri qaytarmai Rusiyadan tlb etdi. Rus imperatoru bu tlbi rdd edrk, bildirmidi ki, "Zaqafqaziya vilaytlrini biz müharib il almamiiq. Bu vilaytlrin halisi özlri biziml birlmyi xahi etmidilr. Onlarin arzusunu yerin yetirmmk v onlari sizin liniz vermk daltsizlik olardi". Ftli ah rana qaçmi keçmi Azrbaycan xanlarinin kömyi il Azrbaycanin yalt v qzalarinda üsyanlar törtmy d böyük sy göstrirdi. Bu mqsdl Azrbaycan vilaytlrin gizli casuslar göndrirdi ki, müharib baladiqda ruslarin üzrin arxadan zrb endirsin. 1825-ci ild Peterburqda dekabristlr üsyaninin balandiini eidn kimi Ftli ah Rusiyaya qari mühariby hazirlamaa baladi. raqin müslman ruhanilri ruslara qari fitva elan etdilr. Nhayt, 1826-ci ilin 16 iyulunda ranin 60 minlik qounu vlihd Abbas Mirznin baçilii altinda imali Azrbaycana basqin etdi. Qounla birlikd Azrbaycanin keçmi xanlari da öz silahli qounlari il hücuma keçmidilr. Hüseynqulu xan da ispanlarin v ingilislrin kömyi il üç min qoun toplayib, Baki üzrin yeridi. hr divarlarini mühasiry alib gözldi. Bu zaman Bakini cmi bir batalyon rus sgri qoruyurdu. Batalyon komandiri hr halisi içrisind satqin ola bilcyindn ehtiyat edrk, halini ucdantutma hrdn knara çixardi v öz sgrlri il qala divarlari üstünd möhkm mövqe tutdu. Hmin günlrd dniz vasitsil onun kömyin iki rota sgr göndrildi. Hüseynqulu xan qalaya bir neç df hml ets d, heç bir ntic vermdi. Qarnizon onlarin hmllrini hr df bacariqla df edirdi. hrin qala divarlari v qapilari möhkm müdafi olunurdu. Qalanin sirlrin yaxi bld olan Hüseynqulu xan baqa vasity l atdi. O traf tplrdn hr axidilan su kmrinin qabaini ksmk fikrin düdü.

85

Güman edirdi ki, qaladakilari ancaq susuz qoymaq yolu il özün tslim etdir bilckdir. Qoun yeri qazib, su kmrinin istiqamtini dyimy çalidi. Lakin Hüseynqulu xan bununla da öz mqsdin nail ola bilmdi. Sentyabrin 3-d ran qounlarinin amxor trafinda mlubiyyti v Gnc döyülrind Abbas Mirznin qounlarinin darmadain edilmsi vziyyti tamamil dyidi. Hüseynqulu xan rus qarnizonunun kömyin gl bilck yeni qüvvlr trfindn mühasiry alinacaini düünüb öz qounlarini tez geri çkmy baladi. Bellikl, Hüseynqulu xanin son ümidi d puça çixdi. V bu onun Bakiya axirinci glii oldu. Geri çkiln ranlilari Tbriz qdr tqib etdilr. ran tslim olmaq mcburiyyti qarisinda qaldi. 1828-ci ilin 10 fevralinda Tbriz yaxinliindaki kiçik Türkmnçay kndind Rusiya il ran arasinda mum Türkmnçay müqavilsi balandi. Müqavilnin balanmasinda A.S. Qriboyedov bir diplomat, A. A. Bakixanov is trcümçi kimi itirak edirdi. General Paskeviçl Abbas Mirz arasinda gedn daniiqlarda ruslar tlb edirdilr ki, Azrbaycan bütövlükl, yni imal hisssi il birlikd cnub hisssi d Rusiyaya birldirilsin. Bunu xüsusil tlb edn A.S. Qriboyedov idi. O, Cnubi Azrbaycanda yaayan azrbaycanlilarin öz hökümtlrindn narazi olduqlarini sas tutaraq, Tbriz, Maraa, Xoy v Urmiy xanliqlarinin imali Azrbaycanla birlikd Rusiyanin himaysin keçmsini vacib v daltli hesab edirdi. Heç übh yoxdur ki, bu daniiqlarda trcümçi kimi itirak edn A. A. Bakixanovun Qriboyedova böyük tsiri olmudu. Lakin daniiqlar zamani Qriboyedovu müdafi edn v ona trfdar çixan olmadi. Rusiyanin xarici ilr naziri d bu tklifin trfdari deyildi. Rus hökümti Türkiy il yeni müharib gözldiyindn ranla daniiqlari uzatmayib, tez qurtarmaa çaliirdi. 1828-ci ilin 10 fevralinda Türkmnçay müqavilsi imzalandi v bellikl, bütöv bir ölk, vahid bir xalq daltsizcsin iki yer parçalandi. Bu, tarixin böyük shvi idi... Türkmnçay müqavilsindn sonra camaat tzdn bayir hrdki eveiklrin qayitdilar, fortadtda dinc inaat ilri vüst almaa baladi. Zfran kiln sahlr yeni tikililrl sixidirilir, inzibati v ticart mrkzi olan çrihrin divarlari da artiq bu tikililrin sürtin mane ola bilmirdi. Qza risliyi halini qala divarlarindan xaric çixmaa hvslndirirdi. Bzn onlari mcbur edirdilr. hali d bu df etirazini bildirmirdi. Çünki vvla torpaqlar onlara çox ucuz baa glirdi, ran trfdn basqin thlüksi d artiq sovumudu. 1840-ci ilin vvllrind fortadtin txminn 45 hektarliq sahsind yeni binalar salinmidi. Buralar çrihr nisbtn daha genilikdi, küçlr enli, evlr gözl v bzi yerlrd baçalarla dövrlnmidi. Bir sözl, Bayir hr sl hr görkmi alirdi. sas binalar qalanin amaxi darvazasinin qabaindan balayaraq, amaxi yolu il (indiki Hüsü Haciyev küçsi) qrb trf uzanirdi. Bu küçnin hr iki

86

trfind yaayi evlri il yanai çoxlu karvansara, hamam va mscid d tikilmidi. Yeni küç indiki Füzuli meydaninin yerind (o zaman bu meydan Poçt meydani adlanirdi) Baki kndlrindn gln yolla (indiki Dilar liyeva v Füzuli küçlri) ksiirdi. Bu meydanin yaxinliinda hl xanliq dövründn qalma bzi tikintilr vardi ki, onlar amaxi yolu il Aberon yollarinin ksidiyi yerd düzlmi kazak keikçi mntqsinin istifadsin çevrilmidi. Quru yolla hr gln v hrdn çixan bütün nqliyyat vasitlri bu keikçi mntqsindn keçirdi. Keikçi mntqsind bir müddt Xzr donanmasinin zabit v matroslari da xidmt etmidi. Onlar Bakida Dniz stansiyasi adlanan bir müssisnin xidmtçilri idi. Bu stansiyanin iin bir hrbi brandvaxt (limanda saxlanilan keikçi gmisi) baçiliq edirdi. Stansiyanin bir hisssi çrihrd Qiz qalasinin yaninda, o biri hisssi is burada, Poçt meydaninda yerlirdi. Bura sahild ilyn dnizçilr üçün sas mrkz çevrilmidi. Bir rus jurnalinin yazdiina gör mrkzin trafinda çoxlu alçaq evlr tikilmi, dar küçlr salinmidi. Bu evlrdn biri d keikçi mntqsinin yaninda, polkovnik Bakixanovun evi idi. Bizim fikrimizc, bu ev ancaq Abbasqulu aanin kiçik qardai Cfrqulu aanin olu, qvardiya polkovniki hmdaa Bakixanovun imi. O, Abbasqulu aanin kiçik qizi Tura xanima evlndikdn sonra burada yaayirlarmi. nqilabdan qabaq Füzuli meydanindaki be mrtbli binanin yerind Xanim karvansarasi adlanan qdim bir karvansara varmi. Görünür ki, o, Abbasqulu aanin qizi Tura xanimin olub. Qvardiya polkovnikinin evi indiydk durur (Tbriz Xlilbyli küçsi, ev 38). Yaxinadk bu evd Bakixanovlar nslindn olan adamlar yaayirdilar. Kazak keikçilri v dnizçilri üçün yaxinliqda (indiki Zrgrpalan küçsi, ev 38) ayrilmi binanin hytind hm yataqxana v hm d kils tikilmidi. Kils Donanma kilssi adlanirdi. Bu kils d indiydk durur. çrihrdn amaxiya gedn bir magistral yolun köhn Poçt meydanina qdr olan hisssi yeni salinmi hrin ilk küçsi hesab edilirdi. Küçnin eni 10 sajindan az deyildi. Magistral yolun qalaya yaxin hisssinin sol trfindki passajin yeri bakililarin qbiristanlii idi. Qbiristanliq ta indiki M. Muxtarov küçsindk uzanirdi. Kazak keikçi mntqsindn balayan küç amaxi darvazasina çatarçatmazda üç yer haçalanirdi. Biri indiki stiqlaliyyt küçsinin yeri il qala divarlarini hrlyib, indiki Niyazi küçsi il, o biri is darvazanin yaninda rq trf üzü aai burulub, hazirki . liyev küçsil dniz çixirdi. Üçüncü yol is amaxi darvazasindan çrihr daxil olurdu. Bu yol da hrin ticart crglrinin içrisindn keçrk, Qiz qalasinin yanindan dniz çixirdi. Esplanadada* hllik heç bir bina tikilmmidi. slin baxsan iki qala divari

*

Qala divarlari il yaxin hr tikintilri arasinda olan bo sah.

87

arasinda olan ensiz zolaqda da hökümt tikinti ilri aparmaa icaz vermirdi. Görünür ki, bununla hrin yen müdafi hmiyyti nzrd tutulurdu. Bir müddt keçdikdn sonra Esplanadada tikinti ilri baladi. Lakin tikintilr yaayi binalari deyildi. Bunlar indiki Niyazi küçsi il dniz trf enn yerd, daha dorusu, Salyan darvazasindan (qalanin bu darvazasi cnub-qrb trfdki dalara açildiindan ona bzn da darvazasi da deyirdilr) balayan yolun Bayila gedn yolla ksidiyi yerd tikilmi neft anbarlari idi. Balaxana v Suraxanadan buraya arabalarla dainan neft bu anbarlarda saxlanilir, sonra gmilrl rana v Rusiyanin baqa hrlrin göndrilirdi. amaxi darvazalarindan rq trf enn Esplanadada is (indiki . liyev küçsinin yerind) bir sira crg il salinmi dükanlarda ancaq duz satilirdi. Bu yer dniz çox yaxin olduundan dükanlarin böyründ gölmçlr v qamiliqlar hl d dururdu. Htta Baki halisi bu yerlrd qu ovuna da çixirdilar... Bayil yolu il Salyan yolunun birldiyi yerd, txminn indiki hkimlr evi binasi il üzbüz taxta körpülrl yanai yegan da bir körpü tikilmidi. Xzr dnizind yelknli gmilrin sayi artdiqca liman da cnub-rq istiqamtind genilnirdi. O zaman sahild qala divari il dniz arasinda txminn 10 metr enind quru bir sah vardi. Burada körpülrin v habel da körpünün yaninda çoxlu yük anbarlari tikilmidi. randan v Htrxandan gln yüklr çox zaman bu anbarlara vurulurdu. Limanda baqa tikinti ilri sasn cnub-rq istiqamtind getdiyindn Bayil burnunun v Bayila gedn yolun hmiyyti artmidi. Bayil burnunda liman salinmasi üçün lverili tbii rat vardi. Burada yeni liman rayonu salinmasi nzrd tutulduundan 1839-cu ild msl qaldirilmidi ki, Htrxandaki Admiralitet Bakiya köçürülsün. Bunun ninki yalniz corafi, habel böyük siyasi hmiyyti d vardi. Tezlikl Qafqaz ölksi risliyindn xahi edildi ki, dniz qulluqçularinin xidmtin verilmk üçün Bayilda istifad edilmyn örü yerlrind xüsusi bir rayon tkil edilsin. 1858-ci ild Qafqaz risliyinin mri il bu xahi yerin yetirildi v Bayil burnunda Admiralitet v buraya köçck dniz xidmtçilrin ba-baat salinmaq üçün örü yerlrind xüsusi bir sah ayrildi. Hmin ildn balayaraq, bu sahd tikinti ilri genilndi. Bu, hrl Bayil arasinda laqni daha da möhkmltdi. Sahil boyu il Admiralitet qdr olan yol boyunca da binalar salindi. 1863-cü ilin 6 aprelind Bayil üçün tsdiq edilmi plan sasinda Bayil burnu ayrica bir rayon kimi dniz idarsinin srncamina verildi. Burada dniz idarsi üçün inzibati binalar, zabitlr üçün yaayi evlri il yanai dniz idarsi mmurlari üçün pravoslav kilssinin d sasi qoyuldu. Bu, Bakida say etibaril üçüncü pravoslav kilssi idi. Birinci kils 1815-ci ild qala divarlari içrisind tikilmidi. Bu kilsnin avadanlii Tiflisdn gtirilmi v kils ruhanisi gürcü David vanov da Tiflisdn dvt olunmudu. Kilsnin tikintisi xrcini

88

azaltmaq mqsdil o, hrin mrkzind, bazarin böyründki köhn bir mscidin yerind açilmidi. Bu mscid binasi vvllr hbsxana, sonra is rzaq maazasi olmudu. Kilsnin yaradilmasi il laqdar olan rsmi sndlrdn birind bel yazilirdi: "1815-ci ild yerli xristianlarin syi il köhn tatar (azrbaycanli) mscidi xristian mbdin çevrilmidir". Bir müddt sonra Bakida xristian halisinin çoxalmasi il bu kils darisqalliq eldi. Yeni v daha geni bir kils tikilmsi üçün 1821-ci ilin 29 iyununda xüsusi bir komit tkil olundu. Bu komity hr komendanti polkovnik Melikov baçiliq edirdi. Komit bina tikmk üçün vvlc hrd torpaq sahsi almaq fikrind idi. Lakin torpaq sahsindn ötrü çoxlu pul tlb olunduundan kilsni irvanahlar sarayinda düzltmk qrara alinir. Buna is ba komandanliq icaz vermir. Çünki saray dövlt idarlrin lazimdi. Komandanliq ona icaz verir ki, kilsdn ötrü yararli olub-olmamasini yoxlamaq üçün sarayin nzdindki ah mscidi v irvanahlarin türbsi nzrdn keçirilsin. O zaman bu binalarin hr ikisi cbbxanaya çevrilmidi. Komit binalarin heç birini kils üçün yararli hesab etmir. 1828-ci ild rus-türk müharibsinin balanmasi il laqdar kilsnin tikilmsi mslsi txir salinir. Bundan baqa Qafqazda balami vba xstliyi d bu iin balanmasina mane olur. Yalniz 1850-ci ilin 15 aprelind kilsnin tikilmsi mslsi tzdn irli sürülür. Bu vaxt komendantliq sistemi artiq lv olunmu v Baki qza mrkzin çevrilmidi. Kilsnin qala divarlarindan knarda tikilmsi mslsi müzakir zamani qti rdd olunur. Qrara alinir ki, amaxi darvazasindan içri giriln yerd, qaupvaxtin yaninda köhn bir müslmn hamaminin yerind tikilsin. Sonralar kils tmir olunarkn müslman hamamina gedn yeralti bir yol üz çixir. Mlum olur ki, bu yol xan sarayindan qalanin xaricin çixirmi. Kilsnin günbzi qurularkn divarlar davam gtirmyib, çat verir. Buna gör d 1852-ci ilin 17 oktyabrinda inaat ilri dayandirilir. Bir müddt sonra günbzin dadan deyil, taxtadan tikilmsi qrara alinaraq, i davam etdirilir. Taxta günbzin üstü is dmirl örtülür. 1858-ci ilin 4 mayinda kils keçmi komendant binasi qarisindaki meydanda, imal qala qapisinin yaninda Nikolay kilssi adi il i balayir. Bu kils Bakida Sovet hakimiyyti yaradilanadk faliyyt göstrirdi. BAKI - QUBERNYANIN PAYTAXTIDIR 1859-cu ild amaxida ba vermi dhtli zlzl hri viran qoymudu. Bütün da binalar v o cümldn qubernatorluun inzibati binalari da uçub dailmidi. Bel bir hadisdn sonra quberniya paytaxtinin amaxida qalib-qala bilmmsi mslsi Qafqaz caniinliyini düündürmy baladi. Caniin imperator Aleksandr qarisinda msl qaldiraraq, bildirdi ki, bel dhtli tbii flaktdn

89

sonra quberniya mrkzinin amaxida qalmasi mqsduyun deyil. 1859-cu il dekabrin 6-da imperator Aleksandrin frmani sasinda amaxi quberniyasi lv olunub, vzind Baki quberniyasi yaranir ki, bunun da mrkzi Baki hri elan edilir. Hmin frmandan sonra keçmi quberniyanin bütün mlaki Bakiya dainir. amaxi is qza mrkzi olaraq qalir. Aydin msldir ki, qala divarlari içrisin siinmi kiçik Baki hri quberniyanin mrkzin çevrilmk üçün hazir deyildi. Quberniya müssislrini yerldirmk üçün hrd bina çatmirdi. Keçmi quberniya mmurlarinin amaxidan Bakiya köçmlri il hr halisinin sayi da artmidi. Bütün bunlar fortatdin msknldirilmsini daha da sürtlndirirdi. Qala divarlarindan knarda salinmi yeni mhlllri su il tchiz etmk hrdn ötrü n çtin problemlrdn biri idi. çrihrdn bayir hr su daimaq yolu il bunun öhdsindn glmk çox çtindi. Buna gör çrihrdki Xan su kmrindn xüsusi yeralti bir yol ayrilib, Sisianov bainin aaisinda düzldilmi iri da su hovuzu il birldirildi. Bu i hr memari Qippiusun xsi nzarti altinda keçirilmidi. Qippiusdan sonra hr memari vzifsind ilmi ilk azrbaycanli memar Qasimby Hacibababyov Sisianov bainin yaninda memarliq chtdn son drc gözl bir su fantani tikdirrk, halinin srncamina vermidi. Bundan lav Qasimby Hacibababyov indiki Karl Marks adina bain (Parapetin) salinmasinda da böyük sy göstrmidir. Bu bada aaclar kils d, vaxtli-vaxtinda suvarilmadiindan, ya da suyun azliindan yarpaqlanib, qol-budaq ata bilmirdi. Bu sbbdn hali içrisind Parapet bai Quru ba adlanirdi. Rsmi idarlr trfindn bu baa Kolyabakin bai adi verilmidi. Guya bu bain salinmasinda Baki qubernatoru Kolyabakinin d xidmti az olmamidir. Parapetin yaninda 1870-ci ild iki karvansara tikilmidi. Bu karvansaralardan birinin binasi indiydk durur. Hazirda bu binanin birinci mrtbsind "Araz" kinoteatri yerlir. Karvansaranin qrbind indiki Mrkzi univermain yeri bazar idi. Sonralar bu bazar Qssab bazari adi il mhur olmudu. ki crg üzbüz dükanlarda t satilirdi. Qssab bazari iki paralel küçni: Bazar (Hüsü Haciyev) küçsi il Vorontsov (zizbyov) küçlrini birldirirdi. Qssab bazarindan balayaraq, bu iki paralel küç arasinda bir küç d salinmidi. O zaman bu küç Sisianov (indiki Tbriz Xlilbyli) küçsi adlanirdi. Küç Quba meydaninadk uzanirdi. Hmin küçlrl yanai olaraq, Ermni (M. Qorki) küçsi salinmidi. O Parapetdn, burada tikilmi ermni kilssindn balayaraq, o biri küçlrl yanai, Balaxana (Füzuli) küçsi il ksirk, Kömür meydaninadk uzanirdi. Hrtrfd tikinti ilri gedirdi. Yeni evlr, qabaqlarinda yailliqlar salinirdi. Bellikl, 1843-cü ild çrihrin fortatdla birlikd ümumi sahsi 63,3 hektar idis, bundan txminn 45 hektarini fortadt tkil edirdi. 1843-cü ildn yeni

90

hrin sahsi xeyli genilnmidi. Tz binalarin ksriyyti Avropa üslubunda tikilir v bayir trfdn Bakinin mhur a dai il bzdilirdi. Varli evlrinin daminda mütlq günbz olurdu. Bundan baqa evlrin fasadinda ev sahiblrinin insiali (vensel) hkk olunurdu. Bakida varlilara mxsus el bir ev tapmazdin ki, o günbzsiz v venselsiz olsun. Bu iki lamt uzaqdan binanin varli adama mxsus olduunu bildirirdi. naat ilrini qaydaya salmaq mqsdil hr razisi vvllr iyirmi, sonra is aaidaki qaydada doqquz rayona ayrildi: 1. Çnbrknd. 2. amaxinka v Tz Pir. 3. Krpicxana v Qanli Tp. 4. Zavazal. 5. Qara hr. 6. Sahil. 7. Mrkzi rayon. 8. çrihr. 9. Ermni v müslman mhlllri. Adlari çkiln rayonlarin hamisinda inaat ilri eyni qaydada getmirdi. El rayon vardi ki, yaradilmi çtinlik üzündn orada inaat ilri aparmaq qeyrimümkündü. Msln, indiki Sabunçu vazali trafinda neft sahibkarlari trfindn salinmi zavod v emalatxanalar o qdr çox idi ki, burada bir arin da bo yer qalmamidi. 1870-ci ildn tikilmy balayan zavodlarin ksriyyti vazaldan balayaraq, ta Skobelevin dyirmaninadk (Xaqani v Azadliq prospekti küçlrinin) vazala yaxin hisslrini Mövsümov, Krasilnikov, Mirzyev, Velzep v baqalarinin zavodlari ial etmidi. traf mazut v çirkab içind idi. 1873-cü ild Bldiyy idarsi halinin tkidi il bu yerdn 147 zavodun hr knarina çixarilmasi bard qrar qbul etdi. Zavodlar indiki Qara hrin yerin köçürüldü. Bellikl d 1873-cü ildn Qara hrin sasi qoyulmu oldu. Köçürülmü zavodlarin qara tüstülri trafi bürüdüyü üçün bura camaat arasinda Qara hr kimi taninirdi. Yeri glmikn qeyd etmk lazimdir ki, Qara hrdki zavodlarin ocaqlarinda sas yanacaq olan neft farsunkasiz yandirildiindan qara tüstü verirdi. Bir müddtdn sonra Zi trf uzanan tz zavodlarda ocaqlar forsunka il ildiyindn bacalardan qara tüstü vzin a tüstü qalxirdi. Çünki forsunkada neft tamamil yandiindan qara tüstü olmurdu. Buna sasn d yeni zavodlarin salindii sah A hr adlanmaa baladi. Bldiyy idarsinin qrarina baxmayaraq, bzi sahibkarlar öz zavodlarini emalatxana adi altinda yen hrin daxilind saxlaya bilmidilr. Xüsusil 70-ci illrin qolu güclü neft maqnati Mirzyev öz zavodlarindan bir neçsini emalatxana adi altinda hrd saxlaya bilmidi. hrin cnubunda, xüsusil Mixail (indiki nqilab) bainin sa trfindki, sonralar, yni Mixail bai salinandan sonra Sadovi adlandirilmi Daalti küçsind d inaat ilri zif gedirdi. Buna da sbb bu küçdki neft anbarlari v neft satan dükanlarin olmasi idi. Eyni lngliyi Qala divarinin imalinda, yni indiki . liyev küçsind d görmk olardi. Buralar o zaman bataqliq v qamiliq olduundan inaat ilri aparmaq mümkün deyildi.

91

Qoa Qala qapisindan v Quru badan (Parapet) balayaraq indiki Hüsü Haciyev, Tbriz Xlilbyli küçlri il yanai uzanan küçd bir-birinin dalinca uca evlr tikilmidi. Sahil yaxin Milyutin (liyarbyov), Qorçakov (Taiyev), Merkuryev (Azrbaycan prospekti) Polis (Mmmdliyev) küçlrind inaat ilri çox sürtl gedirdi. Bu küçlrd illrl inaat materiallarinin yiilib qalmasi üzündn hrkt çtinlmidi. Bldiyy idarsi, binalar tikilib qurtarandan sonra bel inaat zibillrini yiidirmayan ev sahiblri il daima mübariz aparirdi. Mrkzi rayona arabalar v dvlrl dainan inaat materiallarinin ardi-arasi ksilmirdi. Da sas etibaril trafdaki da karxanalarindan dainirdi. O dövrd karxanalarin sayi o qdr çox idi ki, istehsal olunan da ninki Bakinin tikintilrini tmin edir, htta Tiflis d aparilirdi. n iri da karxanalari bunlar idi: 1. Alatava karxanalari. Bunlar n qdim karxanalar idi v Saray ose yolunun trafinda yerlirdi. Karxanalarin ümumi sahsi 35000 kv. sajina brabrdi. Alatavada da tbqlrinin qalinlii 1 sajindan 3 sajina çatirdi. Alatava karxanalarinda çixarilan da çox möhkm olub, hr kv. düyümü 2 pud airliina davam gtirirdi. Karxanalar 14 sahy ayrilmidi v hamisi da podratçilar trfindn idar olunurdu. 2. Sallaqxana karxanalari. Bu karxanalar sallaqxana yaninda yerldiyindn bel adlanirdi. Burada çixarilan da çox möhkm idi. Rngi d qirmiziya çalirdi. Hr kv. düyümü 2 pud airliina davam gtirirdi. sasn özül v üz üçün istifad olunurdu. Karxanalarin uzunluu bir verst yaxin idi. Buralarda da tbqlri çox güclü idi. Qalinlii üç sajina çatirdi. Karxanalar ayri-ayri podratçilara mxsus 16 sahdn ibart idi. 3. Çmbrknd karxanalari. Burada çixarilan da da çox möhkm idi. Özül üçün v düm azi kimi istifad edilirdi. Lakin onu yonub hazirlamaq çox çtin idi. Buna gör d ondan çox zaman yonulmami istifad edirdilr. Sahsi txminn 3000 - 3200 kv. sajin idi. 3 sahy ayrilmidi. Karxanalarda 30 nfrdk bnna v dayonan ilyirdi. Yonulmami dain bir qalai 3,5-4 manata satilirdi. Dümazinin bir ddi is 10 qpik idi. 4. Ermniknd karxanalari. Ermni qsbsinin imal-qrbind yerlirdi. Çixarilan da hng dai olsa da çox möhkm idi. Yatain drinliyi 1 arina yaxindi. Buna gör d burada karxanalarin sayi saysiz-hesabsiz idi. Dain hr min ddi 12 manata satilirdi. Bu sahlrd podratçilar üçün ilynlrdn baqa özlri üçün da çixaranlar da vardi. 5. Bilcri karxanalari. Bu karxanalar Ermni qsbsindn cnub-qrb trf uzanirdi. Qayaliqlar torpain üstün çox yaxin idi. Çixarilan da möhkm idi. 18 kiçik sahlrdn ibart olan Bilcri karxanalari podratçilar v ksrn fhl artellri trfindn idar olunurdu. Sahsi çox genidi. 3000 kv. sajindan da çox idi.

92

6. Doranmi da karxanalari. Bunlar nisbtn sonralar açilmidi. Burada da xüsusi üsulla, demk olar ki, yalniz ruslar trfindn çixarilirdi. Çixarilan da yumaq olduu üçün yüksk tzyiq davam gtir bilmirdi. Karxanalar ayri-ayri 18 hissy bölünmüdü. Karxanalarin ümumi sahsi 35000 kv. sajindi. 7. Badamdar da karxanasi. Bu karxana qismn sonralar açilmidi. Çixarilan da is üzlük a da idi. Göründüyü kimi, bütün karxanalar xüsusi adamlar trfindn idar olunurdu. Hr ks xsi karxana açmaqda v ondan istifad etmkd srbst idi. Bundan ötrü hr idarsindn ancaq icaz almaq lazim idi. Kim harda istsydi karxana aça bilrdi. lbtt, hami çaliirdi ki, karxanasi ose yoluna yaxin olsun. Ellri d vardi ki, karxanani drinldirmkl özlrini ziyyt salmaq istmirdilr. Üst qatdan dai çixarandan sonra sahni dyiirdilr. Bunun nticsind idi ki, kiçik bir sahd bali-baina buraxilmi saysiz-hesabsiz karxanalar qalmidi. Dalar karxanadan inaat sahsin arabalarla v dv belind dainirdi. Dain uzaq karxanalardan dainmasi çox çtindi v hm d baha baa glirdi. Bakinin a dai qonu ölklrd d öhrt tapmidi. Tiflisd uca imartlrin tikiliind Bakinin a daindan çox istifad edilmidir. Xzrin sahilind, indiki Neftçilr prospektind inaat ilri 1834-cü ild, hrin ikinci hasari sökülndn sonra geni vüst tapdi. Bu dalardan bir hisssi hündür hasarin tmir edilmsin srf edildi. Bir hisssi is xüsusi adamlara satildi. Sahil küçsi memar Qasimby Hacibababyov trfindn sliqy salindi. Burada yüksk binalarla yanai olaraq, aac kilir, yailliqlar salinirdi. Lakin suyun çatimamazliindan aaclar boy ata bilmirdi. Bununla bel Sahil küçsi bakililarin yegan gzinti v istiraht yeri idi. Bu illrd yaziçi irvanzad Sahil küçsini bel tsvir edirdi: "Gzinti üçün yegan yer Sahil küçsi v onun lap qurtaracainda salinmi ba idi ki, burada aaclar adama acliqdan ziflmi adamlari xatirladirdi. Zaqafqaziyanin uzaq bucaqlarindan glmi firildaqçilar, qazanc axtaran sfillr shrdn axamadk Sahil küçsind gziirdilr. Onlarin içrisind ellri vardi ki, istdiklri adamlari muzdla o biri dünyaya göndrmy hazirdilar. Bel adamlarin topladii yer küçnin lap qurtaracainda açilmi çayxana idi. Polisin, lbtt, bu çayxanadan xbri vardi, ancaq oraya getmy çkinirdi. Neft snayesinin inkiafi il laqdar ninki sfil v firildaqçilar özlri Bakiya axiib glir, bzn hökümt özü bel adamlari buraya sürgün edirdi. Keçn srin llinci illrind Baki sürgün mskni olmudu. 1852-ci ild Qasim by Zakir d Bakiya sürgün edilmidi. O üç ay qii burada keçirmidi. Bakidan M. F. Axundova yazirdi: Olmuam Bakida sakin, faraat,

93

Zövqi tamaasi misali cnnt. Ziyada drdi-sr, dxi n hact Feramu eylm müxtsr mni. smayil by Qutqainliya yazdii mktubunda Bakinin srt soyuqlarindan ikaytlnrk, ona qalin bir kürk göndrmsini xahi edirdi: grçi var Daistani kürkü Zakirin, amma, Cnabindan dxi bir sari kürki-rdbil istr. Lakin Q. B. Zakir Bakida çox qalmir. Dostlarinin, birinci növbd M. F. Axundovun kömyi saysind sürgündn azad olunub, Qarabaa qayidir. 50-ci illrd Bakida cinaytkar v sfillrin sayi o qdr artmidi ki, hr idarsi onlari zorla gmilr oturdub, hrdn çixarmaa mcbur olmudu. 1865-ci ild qala divarlarinin sahil trfd olan üç darvazali hisssi sökülür. Çünki bu hissnin artiq heç bir hmiyyti qalmamidi. Divar hrin limanla laqsin mane olur v dnizdn qalxan tmiz havanin qarisina sdd çkirdi. Bu i Bakinin ilk memari Qasimby Hacibababyovun baçilii altinda keçirilmidi. Sökülmü divarin dalari xüsusi xslr satilaraq, 44 min manat pul ld edilmidi. Bldiyy idarsi hmin pula tz körpülr quradirmi v Sahil küçsini xeyli sahmana salmidi. Buna baxmayaraq, küç hl d natmiz saxlanilirdi. Küçnin künc-bucaqlarinda zibil aylarla yiilib qalirdi. Küçnin bu vziyytini yaziçi irvanzad bel tsvir edirdi: "Tbitn hrin gözlliyi üçün yaradilmi dnizin sahilind zibildn qalaq vurulmudu. Gilavar gmilrin dniz tökdüyü mazutu sahil vuraraq, suyun üstünd qara lklr buraxirdi. Payizin yaili günlrind küçd palçiqdan keçmk olmurdu. Tezlikl hr idarsinin qrari il küçy hng dai döndi. Bir müddtdn sonra araba v fayton çarxlari, at dirnaqlari il zilib xirdalanmi dalardan qalxan toz adamlarin aiz-burnuna dolaraq, nfs almai çtinldirdi. Xüsusil brk xzrilrd bu küçdn keçmk mümkün deyildi. Buna gör hr idarsinin qrari il küçy hftd bir df neft çilmy baladilar. Dorudur, Sahil küçsind v hrin bir sira iri küçlrind bununla tozanain qabaini almaq mümkün olurdu. Ancaq neftin çilnmsindn hr küçlri el miskin bir görkm alirdi ki, adamin üryi sixilirdi. n böyük bla is orasindaydi ki, canina neft hopmu torpaq brk yailarda suyu buraxmadiindan küçlrd keçilmz gölmçlr ml glirdi. Dorudur, suyun axidilmasi üçün küçnin hr iki trfind xndklr qazilmi olsa da heç bir kömyi olmurdu. Bundan sonra Sahil küçsi v habel baqa mrkzi küçlr Bilcri çaylaq dai v Krasnovodskdan gtiriln qtorfiritl örtülmy balandi. Hr ikisi möhkm

94

dalardi. srin vvllrindn is Bakinin ksr küçlrin çaylaq dai v yerlilrin dili il desk, qnbr dönmy balandi. Asfalt hrin bzi küçlrind ancaq müyyn yerlr, birinci növbd Sahil küçsind qubernator binasinin qabaina dönmidi. Sahil küçsi bir müddtdn sonra II Aleksandrin adi il adlandirildi: II Aleksandr Sahil küçsi. Htta uzun müddtdn bri Da körpünün yanina atilib qalmi 12 top lülsindn II Aleksandra heykl qoymaa hazirlairdilar. Ancaq vsait ayrilmadiindan abidnin qoyulmasina balanmamidi. Bakinin görkmli milyonçu v varlilarindan Dadaovlar, H. Z. Taiyev, sa by Hacinski, Haci Nemt Seyidov v baqalari bu küçd uca binalar tikdirmidilr. Bldiyy idarsi bu küçd qubernator üçün uca bir bina tikdirmk fikrind idi. Maddi vsait olmadiindan qubernatorun iqamtgahi üçün Haci Nemt Seyidovun mülkü (indiki hkimlr evi) icary götürüldü. Haci Haciaa v ixli Dadaovlarin bu küçdki karvansaralari randan v Orta Asiyadan gln qonaqlarla hmi dolu olardi. Sahil küçsinin sa trfind badan-baa qapilari dniz trf açilan dükanlar salinmidi. Burada sübh tezdn, bzn axamdan xeyli ötmüdk qizin alver gedirdi. Satilan sasn baqqaliyy mallari idi. randan gmilrl gtiriln düyü, kimi, quru meyv, püst, badam, cürbcür dviyyat v irniyyat burada satilirdi. Payiz aylarinda is nzlidn v Rtdn sitrus meyvlri-portaal, narinci, limon, nar, yerbadami dainardi. dviyyat v sitrus bitkilrinin tri trafa yayilirdi. Dükanlarin qapisi azinda hamballar barda qurub oturar, biri bazarliq eldiyi eylri ev daimaq üçün hambal çairdiqda on nfri birdn yerindn sicrayib, aliciya trf yüyürrdilr. Payizda, yni sitrus meyvlri satilan zaman dükanlarin qabai portaal, püst, badam qabiqlari il dolu olardi. Dükan sahiblri günd üç-dörd df dükanlarinin qabaini süpürtdürrdilr. Xo havalarda rngbrng paltarlarda gzintiy çixmi xanimlarin al-lvan paltarlarindan Sahil küçsi güllü-çiçkli çmnzara oxardi. Bu vaxtlar küçd dnizin srin nfsi xüsusil duyulardi. Bayila gedn konka da bu küçdn keçirdi. Körpülrd yük daiyan hamballarin ss-küyü d küçy yayilib, konkanin zng sslrin qariir, küç el bil ari ptyi kimi uuldardi. Yalniz körpüy yan alib durmu gmilrdn qfltn eidiln fit ssi bu uultunu bir anlia batirardi. Küçd faytonu dördnala çapdiran da olurdu. Bir sözl, hrin nbzi sanki mhz bu küçd vururdu. "Qafqaz v Merkuri" emalatxanalarindan balayaraq, üzü Qara hr trf taxta-alban anbarlari uzanirdi. 1915-ci il mlumatina sasn sahil yaxin bu yerlrd "Qafqaz v Merkuri" irktinin, Tumayev v Mirzyev qardalarinin, srafil Haciyevin, H. Z. Taiyevin, Adamov qardalarinin, Musa Naiyevin, msi sdullayevin, A hrd "Nobel qardalari" irktinin, Mantaevin, ibayevin,

95

Bibiheybtdki körpülrin yaninda Rotildin, Zubalovun, vazala yaxin razid lkbr Haciyev v Cabbarovun böyük taxta-alban anbarlari olub. Bunlardan lav Merkuryev küçsinin vazala yaxin hisssind M. Rsul Babayevin, Aydmir Ncfovun, Teymur liyevin, Aabala zimov v baqalarinin odun anbarlari böyük bir sahni tutardi. Taxta-alban arabalar v dvlrl hrin mrkzin dainardi. hrd genilnmi inaati vaxtinda tmin etmk mqsdil taxta-alban çox zaman gec d dainirdi. hr razisind zmtli uca binalar vvlc sahil yaxin yerlrd ucaldilirdi. Qalanin boynuna dolanan Nikolay (indiki stiqlaliyyt) küçsind salinmi evlr öz zmti il frqlnirdi. Küçnin bainda Sadiqov qardalarinin mülkü, onunla üzbüzd filarmoniyanin binasi, bir az aaida realni mktbin binasi, daha aaida "smailiyy" binasi v nhayt, Lalayevin "Qrand-Otel" mehmanxanasi. Bu mehmanxana küçy sanki nöqt qoymudu. Sadovi (indiki Niyazi) küçsind H. Z. Taiyevin 1885-ci ild tikdirdiyi Mariya qiz mktbinin binasi, qonuluqda is Deborun 1888-ci ild mühndis Nonnenin layihsi sasinda tikilmi yaayi mnzili (indi burada incsnt muzeyi yerlir) küçy xüsusi yaraiq vern binalardi. Qalanin rqind, xüsusil indiki . liyev küçsindn tutmu Pyotr meydaninadk bir-birindn gözl binalar ucaldilmi v düzgün küçlr salinmidi. Bu arada H. Z. Taiyevin bütöv bir kvartali hat edn yaayi evi öz monumentallii il frqlnirdi. hrin bu brbzkli küçlri Romanov aillrinin v habel görkmli rus nazir v srkrdlrinin adlarina qoyulmudu. hrin ba küçsi I Nikolayin rfin olaraq, Nikolay küçsi adlanirdi. Azrbaycan Demokratik hökümti dövründ is küçnin adi dyiilrk, Parlaman küçsi adini alir. Bu tsadüfi deyildi. Çünki Dövlt parlamenti burada, Taiyevin qiz mktbi binasinda yerlirdi. Sahil küçsi yuxarida deyildiyi kimi II Nikolayin babasi II Aleksandrin adina idi. Hazirki . lizad küçsi Qafqaz çaniini Baratinskinin adini daiyirdi. M. . Rsulzad adina olan küç o zaman Olqa, Tbriz Xlilbyli küçsi Sisianov, Clil Mmmdquluzad adina küç II Nikolayin qardai Georginin, R. Rza adina olan küç Nikolayin anasi Mariya Fyodorovnanin hazirda H. Z. Taiyev adina olan küç Qorçakovun, liyarbyov adina küç çar Rusiyasi hrbi naziri Milyutinin, hazirki zizbyov adina olan küç knyaz Vorontsovun, hmd Cavad küçsi hrbi srkrd general Vrangelin, hazirki Engels küçsi vaxti il Bakida qubernator olmu Pozenin, N. Rfibyli küçsi Bakida qubernator olmu Kolyubakinin, Qasim smayilov küçsi Bakidaki Aleksandr Nevski kilssinin hamisi, tbitünas, ruhani Spasskinin adini daiyirdi v s. 1913-cü ild Romanovlar sülalsinin 300 illiyi il laqdar Telefon küçsin "Romanovlar" adi verilmidi. hr halisi is bu küçni Sovet hakimiyytinin ta ilk illrindk Telefon küçsi kimi taniyirdi (indiki 28 may küçsi).

96

Tz salinmi el küçlr d vardi ki, orada yerln mktb, müssis v ya kilsnin adi il adlanirdi. Msln, gimnaziya binasinin yerldiyi küç (indiki L. Tolstoy küçsi) Gimnaziya küçsi, dnizçilr mxsus kiçik rus kilssinin yerldiyi küç Serkovni küçsi adlanirdi. El küçlr d vardi ki, orada olan emalatxana v ya sexlrin adini almidi. Msln: Bondarni (çlkçi demkdir) adlanan küçd çoxlu çllkçi dükanlari vardi. Hazirki Ü. Hacibyov küçsi Birja küçsi adlanirdi. Çünki Birjanin idarsi bu küçd yerlirdi. Buna müvafiq olaraq, 26-lar bai da ta 1918-ci ildk Birja meydani kimi taninirdi. Dvçilrin yaadii küç Dvçi, faytonçularin yaadii küç Faytonçu, tatarlarin yaadiqlari küç Tatar (indiki Tbriz Xlilbyli) küçsi, ermnilrin yaadii küç Ermni (indiki M. Qorki) küçlri adlanirdi. Bellikl, çar hökümtinin ovinist siyasti bu sahd d özünü göstrirdi. hrin küçlrindn heç birin Azrbaycanin görkmli xsiyytlrindn birinin d adi verilmmidi. hrin yuxari yoxsul küçlrin heç ad da verilmmidi. Onlar mhlllrl taninirdi. Hazirki B. Sfrolu (ors) küçsinin yuxari hisssind sasn yoxsul ranlilar yaadii üçün Hmri palani (mhllsi) adlanirdi. ors v M. Sübhi küçlrinin ksidiyi yer Qara küllük adlanirdi. Bura hrin ucqari hesab olunurdu. Camaat zibillri daiyib, burada yandirirdi. Buna gör d Qara küllük adlanirdi. Yalniz amaxi zlzlsindn sonra buraya köçüb glmi amaxililar traflarda mskn salmi v bellikl d Qara küllük adi unudulmudu. amaxililar burada mscid d tikdirmidilr ki, sonra irvanlilar mscidi kimi taninirdi. hrin yuxari hisssind, indiki Nrimanov küçsi il 1 may küçlrinin ksidiyi yerd Haci bülhsn v ya da çolaq bülhsn adli qaniçn, qddar bir masazirli yaayirmi. Mhll d onun adi il bülhsn mhllsi adlanirdi. Biraz brid, ors küçsinin yuxarisinda Nrimanov v ors küçlrinin ksidiyi yer Hüseynbala açiqlii adi il mhurdu. Burada yaayanlari ancaq bu açiqliin adi il axtarib, tapmaq olardi. hr Çmbrknd istiqamtind v amaxi yolu adlanan küçlrd (buraya indiki H. Haciyev, M. Qorki v Tbriz Xlilbyli küçlri daxil idi) böyümy baladi. imal-rq trfd Poxlu dr (indiki Mrkzi kolxoz bazari) istiqamtind v Tz Pir mscidi trafinda da inaat ilri vüst tapmidi. Tz Pir trafinda tikilmi monumental binalardan biri "Xzr v Qara dniz" neft cmiyytinin binasi idi (1898-1899-cu illrd tikilib). ndiki 26-lar baindan imalqrbdn tutmu Poxlu drydk bir crg uca evlr ina edilirdi. Sisianov (Quba) v Vorontsov (Kömür) meydanlari trafinda da binalar salinmidi. Bu trflrd, yni indiki C. Cabbarli küçsind yaraiqli binalardan srafil Haciyevin mülkünü (bu yaxinlaradk Oktyabr rayon partiya komitsinin yerldiyi bina) v onun yaxinliindaki Adamovun imartini göstrmk olar. Hazirki Mrkzi kolxoz

97

bazarindan azca aaida Balaxana (indiki Füzuli) küçsind yerln 2-ci kii gimnaziyasinin möhtm binasi küçy xüsusil bzk vururdu. Tz Pirin trafinda bir mrtbli evlrl yanai uca binalar da tikilirdi. hrin ayri-ayri yerlrind memarliq chtdn el nfis binalar ucaldilmidi ki, uzaqdan diqqti clb edirdi. Bunlara misal olaraq hazirki Mmmdliyev küçsind tikilmi Rilskilrin imartini (bu bina 1912-ci ild mühndis Plokonun layihsi sasinda tikilmidi). Hazirki Hzi Aslanov küçsi il zizbyov küçlrinin ksidiyi yerd mühndis Qosiavskinin layihsi il tikilmi yaayi binasini v baqalarini göstrmk olar. Bir sözl, Baki sl kapitalist hrin çevrilirdi. Bir trfdn yüksk, zmtli binalar, zngin aynali maazalar, o biri trfdn yoxsul, miskin daxmalar. Srvtl yoxsulluq burada qoa yeriyirdi. BAKI ARXPELAQI V BAKI KÖRFZ Bir-birin yaxin adalar qruppasina arxipelaq deyilir. Baki arxipelaqina daxil olan adalar v banklr bunlardir: Adalar - Böyük Zir, Da Zir, Kiçik Zir (v yaxud Qum adasi), Znbil, Sngi Muan, Çikil, Qara Su, Xr Zir, Çilov, Pirallahi, qnat Dai v sairlri. Banklr - Savenko, Bezimyanni, KornilovPavlov, Makarov, Borisov v baqalari. Bank - dnizin nisbtn dayaz yerlrin deyilir. Bunlar dnizd gmiçilik üçün çox thlüklidir. Bu ada v banklrdn ksriyytinin adlari rus ialindan sonra dyiilmidir. Msln, Böyük Zir - Nargin, Da Zir - Vulf (bu adaya kiçik Zir v ya da Qum adasi deyilir), Znbil - Duvanni, Sngi Muan - Svinoy, Çikil Oblivnoy, Qara Su - Los, Gil - Qlinyani, Xr Zir - Bulla, Çilov, Pirallahi Artyom adlandirilmidir. Baki arxipelaqinin n böyük adasi Xr Zirdir (Bulla) ki, sahsi 3,5 kvadrat kilometrdir. Böyük Zir (Nargin) adasi Baki körfzini dnizdn ayiran n böyük adadir. Aberon yarimadasinin cnubundadir. Uzunfuu 3,1, eni is 0,9 kilometrdir. imal-qrb trfdn dik v sildirimdir. Bitkisi azdir. Körfzi dnizdn ayiran ikinci ada Da Zirdir (Vulf). Böyük Zir il Kiçik Zir (yaxud Qum) adalarinin yaxinliindadir. trafi dayazliqdir. Bitki örtüyü çox seyrkdir. Zir sözü Czir (ada) sözündn ml glmidir. Czir sözündn c atilmi, tkc Zir qalmidi. Bu iki adaya veriln Nargin v Vulf adlari Pyotrun adi il balidir. Pyotr, xritd onlari Fin körfzindki eyni adli adalara oxatdii üçün bel adlandirmidi. Kiçik Zir (Qum adasi) - körfzi dnizdn ayiran üçüncü adadir. razisi badan-ayaa qum v baliqqulai il örtülüdür. Uzunluu txminn 900, eni is

98

600 metr olan Qara Su (Los) adasi vulkan mnlidir. Burada güclü qaz yatai vardir. Znbil adasinin Duvanni adlandirilmasi Xzr sularinda üzrk, dnizin qrb sahilindki yaayi mntqlrini talanla mul olmu Stepan Razinin adi il balidir. Onlar öz qnimtlrini bu adada bölüdüklrin gör (Duvanit rus dilind bölüdürmk demkdir) Duvanni adlandirilmidir. Qdim zamanlardan bakililar bu adalarda baliq v suiti ovlayar v adalarda düzltdiklri kiçik daxmalarda yaayirlarmi. Bu adalar eyni zamanda dniz quldurlarinin da mskni olmudu. Htrxandan v randan gln ticart gmilri hmin adalarin yaxinliinda dflrl quldur basqinlarina mruz qalmidi. Adalardan bzilrind htta vhi heyvanlar da doub törmidi. "Kaspi" qzeti 6 avqust 1893-cü il tarixli nömrsind yazirdi ki, adamlar yaxin adalardan tcbala meymunlar gtirib bazarda hrsini bir qpiy satirlar. Cnub trfdn Bakiya daxil olduqda Puta körfzindn qrbd iki da zirvsi nzr çarpir. Onlar dniz sthindn - 1395 fut (txminn 400 metr) hündürlükddir. Bu da zirvlri Bakinin qulaqlari adlanir. Baki arxipelaqi baliqçiliin inkiafi üçün çox lzerili idi. Baliqçiliq ninki bu adalarda, habel Xzrin bütün sahillrind d genilnmidi. Sahild yerln Baki kndlrinin ksriyytind baliqçiliqla mul olurdular. Bilgh, Pirai, Buzovna v Mrdkan kndlrind tutulan baliqlar znbillrd at v ulaq belind hr gtirilib satilirdi. ndiki passajin yaninda xüsusi örtülü bir bazar vardi ki, (indi burada toxuculuq sexi yerlir) Baliq bazari adlanirdi. Bazarda axama yaxin baliin qiymti ucuzlaardi. Baliqlari geri qaytarmamaq üçün hr malini ucuz qiymt satib, kndlr qayidardilar. Bzilri öz malini tez xirid elmk mqsdil, ya ulaq belind, ya da öz arxasinda hrd qapi-qapi gzrdi. 19-cu srin axirlarinda Salyandan tutmu, Drbnddk Xzr dnizi sahillrind iri vtklr yaradilmidi. Bu vtklrin ksriyyti Haci Zeynalabdin Taiyevin idi. Kür çayi sahilindki vtklri d o, hökümtdn icary götürmüdü. ran, Htrxan v bütün Yaxin rq ölklri il ticartin genilnmsi hrd möhkm dniz bazasinin yaradilmasini tlb edirdi. Hl Birinci Pyotr Baki limaninin rq il ticartd böyük hmiyytini baa dürk, burani möhkm dniz limanina çevirmk üçün bir sira ciddi tdbirlr qbul etmidi. 1840-ci illrd Xzr dnizi vasitsil Rusiya il ticart xüsusil genilnmidi. Rusiyadan Azrbaycana dmir, mis, dmir mmulati, saxsi qablar, dri, xz gtirilir, buradan is Rusiyaya neft, ipk v baqa mallar dainirdi. ranla xüsusil qizin ticart gedirdi. 1829-cu ild randan Bakiya 2097 min manatliq mal gtirilmi, rana is 876 min manatliq mal göndrilmidi. 1864-cü ild Xzr dnizinin mrkzi limani Htrxandan Bakiya köçürülür. II Yekaterina I Pyotrun baladii siyasti davam etdirir. Baki limaninin

99

hrbi donanma üçün yararli hala salinmasi bard layih hazirlanir. Bu mqsdl Peterburqdan Bakiya mütxssis ustalarda göndrilir. Lakin ruslarin 1796-1797-ci illr üçün nzrd tutulmu tdbirlri II Yekaterinanin ölümü il laqdar olaraq, hyata keçiril bilmir. Bununla bel çarizm Baki limanindan ümidini üzmmidi. Yermolovun 15 mart 1818-ci il tarixli srncamina gör Baki halisin icaz verilirdi ki, Htrxan tacirlrindn gmi ala bilsinlr, ya da özlri gmi düzltsinlr. Ancaq rt qoyulurdu ki, gmilrin heç birind silah olmamalidir v onlar ancaq ruslarin kout gmilri tipind olmalidir. Bütün gmilr mütlq rus bayrai altinda üzmlidirlr. Hmin illrdn Baki körfzind yelknli gmilrin sayi xeyli artmaa baladi. Bunun ardinca buxarla ilyn gmilr d qurulub Xzr sularina buraxildi. Bir müddtdn sonra Baki neft sahibkarlari nefti daimaq üçün xüsusi gmilr sifari edirlr. 1891-ci ild msi sdullayev bel bir xun düzltdirib Xzr sularina buraxir v nefti Xzr v Volqa vasitsil Rusiya bazarlarina göndrir. Hmin illrd Nobel qardalarinin sifarii il sveçd neftdaiyan tanker düzldilir. Bu, dünyada neftdaiyan ilk tanker idi. 1907-ci ild artiq Xzr sularinda 102 buxar v 65 yelknli gmi üzürdü. Bundan lav Baki limaninda irili-xirdali 13 yelknli gmi, 15 buxar gmisi, 93 barj (bunlardan 41 quru yük daimaq üçündü), 23 barkas yedklri körfz sularinda bir-birinin böyrün siinirdi. Dnizçilrin i raiti çox airdi. irkt baçilari v habel ayri-ayri gmi sahiblri onlarla pis rftar edirdilr. Bel vziyyt 1907-ci ild dnizçilrin böyük ttilin sbb oldu. Bu ttil "Qafqaz v Merkuri" irktind balasa da tezlikl o biri dnizçilr d sirayt etdi. Ttilçilr aaidaki tlblri irli sürürdülr: Dnizçilri qi zamani idn qovmaq olmaz, noviqasiya zamani bekar qaldiqlari aylarin mk haqqi ödnilmlidir, dnizçilrl nzaktl rftar olunmalidir. Ttilin uzanmasi çar mmurlarini çox narahat edirdi. Xüsusil Romanovlar xandanindan çoxlu üzvü olan "Qafqaz v Merkuri" aksioner irkti hökümtdn tcili tdbirlr görülmsini tlb edirdi. Ttili yatirtmaq üçün Peterburqdan general Taube dvt olundu. Onun gördüyü tcili tdbirlr nticsind ttil qisa müddt rzind yatirildi v dnizçilrin hmkarlar ittifaqi da lv olundu. Xzr gmilrind ilynlrin ksriyyti bakililardi. Onlar istr yelknli v istrs d buxar gmilrind matros, losman v baqa vziflrd ilyirdilr. Ümumiyytl o dövrd dnizçilr Gtiban deyilirdi. Losman is Pigah adlanirdi. 1881-ci il 21 noyabrda Bakida "Dnizçilik klaslari" adli bir mktb açilir. Burada thsil alanlarin ksriyyti gmilrd ilyn yali dnizçilr idi. Bu mktb hr il 25-30 nfr turman, 15-18 nfr kiper (ticart gmisi kapitani) hazirlayirdi. Bu mktbin ilk mzunlarindan biri çrihrli Süleyman smayil oludur. 1896-ci ild is Dnizçilik mktbind gmi mexaniklri kurslari açildi.

100

Kurslarda istehsalatdan ayrilmadan thsil alirdilar. 1900-cü ild bu mktbi bitirnlrdn biri d nsln dnizçi olan Süleymanin olu Mhrrm smayilov idi. O atasinin nnsini davam etdirrk düz 55 il Xzrd gmi kapitani ilmidir. Hazirda Baltik dnizind bu qoca dnizçinin adini daiyan "Kapitan smayilov" buzqiran gmisi vardir. Mhrrm Süleyman olu smayilov Bakida böyük bir dnizçi sülalsinin fxridir. smayilov-Süleymanovlar dnizçilr sülalsi Xzr dnizind mhur dnizçilr kimi taninir. Xzrin qocaman kapitani Haciaa Rcbov da 1904-cü ild bu mktbi bitirmidir. 1 iyul 1902-ci ild "Dnizçilik klaslari" "Baki uzaq sfrlr" dniz mktbin çevrilir. Dnizçilr nslinin artmasi il Xzr sularinda yelknli v buxar gmilrinin d sayi artirdi. Xüsusi gmi sahiblrinin d sayi xeyli çoxalmidi. Sahibkarlar içrisind ehtiraslar qiziirdi. Hr gmi sahibi çoxlu yük dainmasina çaliirdi. Çox zaman onlar gmi kapitanlarini mcbur edirdilr ki, gmiy hddindn artiq yük vurulsun, bu da nticd böyük flaktlr sbb olurdu. Keçn srin 80-ci illrind Xzr sularinda çoxlu gmi batmidi. Dnizd ba vern flaktlrin sas sbbi gmilrin sualti dalara toxunmasi v dayaz yerlrd saya oturmalari idi. Xzrd gmiçiliyin inkiaf tapmasi, Xzr sahillrind v böyük adalarda mayaqlarin tikilmsi zrurtini irli sürürdü. Msln, Baki limanina cnubdan gln gmilr Nargin adasini gör bilmdiklri üçün burada mayaq yaradilmasina böyük ehtiyac duyulurdu. Mayaq yaradildi v üstlik Qiz qalasinin baina da güclü fanarlar qoyuldu ki, Bakiya yaxinlaan gmilr yol göstrsin. Sonralar is Sahil küçsind iiqlarin çoxalmasi il laqdar olaraq, bu mayaq lv edildi. Çünki Sahil iiqlarinin arxasindan mayain iii görünmürdü. Xzrin n qdim v qocaman mayai "Aberon" mayaidir. O, üvlanda dniz sahilind, imal Dövlt Elektrik Stansiyasinin yanindadir. Qapisinin üstünd "1860" yazilmidir. Mayain mhz burada tikilmsinin sbbi vardi. 1857-ci ild Xzr dnizinin rq hisssind hidroqrafik thqiqat aparan "Quba" gmisi Bakiya qayidarkn firtinaya tutulub istiqamtini itirmi v qaranliqda qayaliqlara dyrk parçalanmidi. Heyti is sahild dfn edilmidi. Mayain optik sistemi Parisin "Soter" zavodunda hazirlanmidi. 1957-ci ildk 750 am güçünd olan kerosin lampasi il ilyirdi. Hmin ildn etibarn is elektrik iiina keçir. kinci mayaq Amburan (Bilgh) burnundan qrbd yerlir. ki qarda dalari v Balaxnin, Aberon v Opasnaya banklri Bilgh sularinin altinda idi. 1910 - 1912-ci illrd burada bir neç gmi toqqumu v suya oturmudu. "Mazut" irktinin "Limberq" gmisi quma oturaraq, 4 ay burada qalmidi. Onu çixarmaa gln "Kastroma" v "Kalomna" paroxodlari da burada suya oturmudu.

101

1910-cu il martin 21-d noviqasiya açilan kimi "Cfrabad" yelknli gmisi d burada 45 min ton mazutla batmidi. Amburan mayainin vzifsi gmilr Aberon körfzin daxil olduqlarini göstrmk v iki qarda dalarinin yerini bildirmk idi. ki qarda dalari çox gmilrin flaktin sbb olmudu. Qdim bir fsand deyilirdi ki, Xidir Nbi v Xidir lyas adli iki qarda olub. Onlar daimi hyat bulaindan su içdiklri üçün müslmanlar onlari peymbr hesab edirdilr. Onlarin qbirlri guya Be Barmaq dainda olduu üçün dindarlar oraya scdy gedirdilr. Bilgh burnu yaxinliindaki bu iki qarda qayalari da onlarin adi il öhrt tapmidi. Lakin mayain iii hmi görünmürdü. Gah zil qaranlia qrq olur v gah da cnub-qrb külklrinin Balaxanadan gtirdiyi tüstüy bürünürdü. Bel hallarda gmilr buradan çox ehtiyatla keçirdilr. Aberonda daha bir mayaq Pirallahi adasinin quru il birldiyi yerddir. Bu mayak da 1950-ci illrdk kerosin lampasi il ilmi v sonralar elektrik iiina keçmidir. Mayaqlarda xidmt ednlr üç-dörd nfrdn artiq olmur. hrd dniz körpülri Bibiheybt-ix burnundan balayaraq, Soltan burnunadk (Zi) uzanirdi. Bu msafd 75 taxta v bir da körpü vardi. Bunlardan iyirmi bei hr Sahil küçsind, on skkizi Qara hrd, iyirmi biri A hrd v on biri Bayilda idi. Qara hrdki körpülrin sahsi 9 verst uzunluunda idi. Demk olar ki, ancaq neft yüklrini daimaa xidmt edirdi. Sonralar bu körpülrin sayi 43- çatmidi. 1 körpü is xarici mallari daimaq üçün idi. Burada "Nobel qardalari" irktinin 1 Ellinqi vardi. Bütün neftayiran zavodlar v neft anbarlari limanin bu hisssind idi. Fabrik v zavod sahiblrinin neft v neft mhsullari yüklnn körpülrind ilr çox smrli qurulmudu. Gmilr 2-5 saat rzind neftl doldurulurdu. Burada n göztlm olurdu, n d növb. Körpülr bir-birindn 15-30 sajin arali tikilirdi. ksriyyti xüsusi adamlarin idi. Bzilri d körpünü tikib, icary verirdi. Üç körpü vardi ki, bunlar ümumi istifad üçündü. Da körpü, Tamojna körpüsü (bu körpü Sahil küçsind Tamojna idarsi il üzbüzd idi) v Pyotr meydanindaki körpü idi. hr sahsindki 25 körpüdn 18-i yük vurmaq v yük boaltmaq üçündü. Bir körpü is "Saruxanov-Kür" aksioner irktinin idi. Burada Kürdn gmilrl gtiriln su boaldilirdi. Yerd qalan 6 körpü is gmilrin yan almasi üçündü. Da körpü v Tamojna körpüsünd odun, kömür v hr küçlrin dönmk üçün gtiriln çay dalari (qnbr) boaldilirdi. Pyotr meydani ancaq taxta-alban üçün idi. Körpülrin çoxunda yüklm v boaltma l il aparilirdi. Yalniz bir neç körpüd yüklr l arabalari v relsli vaqonetkalarla dainirdi. l myi ucuz mk olduundan bütün sahibkarlar ondan istifad etmyi üstün tuturdular. Küçlrd, körpülrd, dmir yolu vazalinda yüklri daiyan hamballar idi. Bunlar Cnubi Azrbaycandan Bakiya ilmy gln yoxsul adamlardi. Onlari "hmri" çairirdilar. Bir qarni ac, bir qarni tox, sübhün gözü

102

açilandan, qaranliq dündk air yüklrin altinda bellri ikiqat olmudu. Arazin o tayinda oul-uaqlari onlarin yolunu gözlyirdilr. Yaili havalarda hrin küçlri il sel axarkn adamlari dallarinda bir qpiy bu skidn o skiy keçirirdilr. O zaman Cnubi Azrbaycandan Bakiya glib burada bir penin tyindn yapianlar çox idi. çrilrind tacirlri d vardi, alverçilri d. Lakin camaat onlari "hmri" yox, ranli çairirdilar. "Hmri" adi yoxsul hamballara bdi vurulmu dama idi. Tacirlr, zngin maaza sahiblri onlari ninki amansizcasina ildir, htta üstlik döyürdülr d. Hamballar hrin indiki Ostrovski küçsinin yuxarisinda, Hmri palaninda yaayirdilar. Onlari hr axam ayaqlarini sürütdy-sürütdy, yorun-yorun Hmri palanina qalxan görrdin. Üst-balari yamaq-yamaq, cir-cindir idi. Günli havalarda özlrini divar dibin verib, yaxalarinin bitini tmizlyrdilr. Zeynalabdin Maraayi srin vvllrind Bakida olarkn hrd bel bir hadisnin ahidi olmudu: "Mehmanxanadan çixan kimi dniz knarina yollandiq. trafima baxirdim. Bir yerd Batumda gördüyüm eyni mnzry rast gldim. Bir neç nfr hmyerlimiz yerd, qizmar günin altinda oturub yaxalarini v alvarlarinin niflrini bitlyirdilr. Baqa bir yerd camaat hay-küy qoparib birlikd kimi is döyür v çiirirdilar: "Vurun, bu mlun ranlini!". V hr yaxinlaan onun üstün düürdü. Bu zavallinin günahi ndir ki, döyürlr, - sorudum, - n eylyib axi? Bu ranli muzdla müslman bir kiinin gmisind ilyir. Döynlr d onunla bir yerd ilynlrdir" (Zeynalabdin Maraayi. "brahimbyin syahtnamsi"). 1900-cü ild Bakida olmu B. Brandt öz xatirlrind yazirdi: "Yerlilrin hambal adlandirdii bu adamlardan daha zavalli bir mxluq dünyada tapa bilmzsn. Onlar müztrib bir mütilikl öz air yüklrini çiyinlrind daiyirlar. Onlardan biri el bil gözlrimin qabainda air yük altinda durmu heyvan tk itatkarliqla belini büküb gözlyirdi. Onun kimi baqa bir zavalli da air yüklri bir-bir onun palani üstün yüklyir. O, yükün altinda belini düzltmdn bzn n uzaq bir msafy yola düür. Mn nql eldilr ki, bel ciliz mxluq bzn arxasinda piano kimi air bir yükü daiyir. Bunlar adamda xüsusil ona gör tccüb oyadir ki, bizim enli kürkli, salam rus fhllrin oxamayir, çox ciliz v mzlumdurlar. Yediklri ancaq çörkdir. Ömürlrind içmzlr. Qazandiqlari cüzi qazanci qpik-qpik toplayir, bir neç ay Bakida qaldiqdan sonra, topladiqlari qazancla vtnlrin qayidirlar. Bir sözl, fhlnin vziyyti çox airdir. Xüsusil neft mdnlrind ilyn fhllrin vziyyti".

103

ndiki Azrneftin yanindan uzanan Sahil küçsi "Fenomen" kinoteatrinin (indiki kukla teatri) yaninda balanirdi. Burada "Qafqaz v Merkuri" gmiçilik aksioner irktinin 1859-cu ild tikdirdiyi ellinq Sahil küçsini iki hissy bölmüdü. Pyotr meydani v onun körpülri Sahil küçsinin o biri bainda qalirdi. Ellinq dnizin lap sahilind gmi tmiri üçün tikilmi emalatxanalar idi. hrin mrkzind bel bir müssisnin mövcud olmasi hr idarsini narahat etdiyi üçün onun sökülmsi bard dflrl msl qaldirilmidi. hr dumasi il "Qafqaz v Merkuri" irkti arasinda birinci daniiq 13 oktyabr 1882-ci ild olmudu. Lakin bir ntic vermmidi. 1900-cü ild daniiq tzdn balayir. Duma ellinqin sökülmsi üçün 40 min pul tklif edir. irkt is 65 min tlb edir. Yen qti bir razilia gl bilmirlr. 1911-ci ilin axirinda onlarin arasinda tzdn daniiq balayir. Duma Sahil küçsinin planladirilmasini baa çatdirmaa tlsirdi. Ellinqi sökdürmk is heç cür, mümkün olmurdu. vvla bu irkt çox arxali idi. Romanovlar xandanindan bir çoxlari bu irktin üzvü idilr. Burada paylari vardi. O biri trfdn irkt çox varli bir müssis idi. Msln, 1908-ci ild "Qafqaz v Merkuri" gmiçilik irkti aaidaki 13 gmiy sahib idi: "mperator I Nikolay", "mperatoriç Aleksandra", "Veliki knyaz Aleksey", "Admiral Kornilov", "General Kropatkin", "Skobelev", "Saveliç Aleksandr", "Veliki knyaz Mixail", "Kaspi", "Türkmn", "Tamara", "Tehran". Yalniz Sovet hakimiyyti illrind "Qafqaz v Merkuri" ellinqi sökülrk, Sahil küçsi Pyotr meydaninadk uzadildi v emalatxanalarin yerind dnizçilr üçün yüksk bir yaayi binasi ucaldildi. Bel bir ellinq d Qara hrd "Nobel qardalari" irkti trfindn tikilmidi. Keçn srin axirlarinda Bakida snayenin sürtl inkiafi il laqdar olaraq Bakiya çoxlu material, xammal dainirdi. Habel Baki neftini Htrxana v Volqa boyu il Rusiyanin hrlrin daimaq lazim glirdi. Buna gör snaye nqliyyatina tlb çoxalmidi. 1880-1904-cü illr arasinda Xzrl yük dainmasi 50 faiz artmidi. Siradan çixmi gmilri tmir edib, tzdn istismara buraxmaq da vacib bir msl idi. O vaxtadk Baki körfzind gmilrin tmiri il mul olan birc müssis d yoxdu. Yalniz 1887-ci ild Bayilda ilk trsan quruldu. Bu, "Bakinski dok" adlanirdi. Bu irktin yaradilmasinda Bakinin bir çox ticart irktlri itirak edirdi. Bunlardan "Kussis v Teofimantovlar ticart evi"ni, "Pitoyev v onun kompaniyasi ticart evi"ni, "Kaspi" gmiçilik irktini göstrmk olar. Ancaq trsand tmir qiymti çox baha idi. Birinci drcli gminin trsany qaldirilib, salinmasi 320 manata baa glirdi. kinci drcli gmilrin tmiri üçün is 240 manat alinirdi. "Bakinski dok" qisa müddtd böyük srmay ld etmidi.

104

lbtt, tkc bir trsan il gmiçiliyin böyük ehtiyacini tmin etmk mümkün deyildi. Buna gör 1894-cü ild irkt payçilari bel qrara gldilr ki, ikinci bir trsan d tiksinlr. Bu trsan 1895-ci ild i salindi. Bundan sonra Baki varlilarindan ixli Dadaov v liabbas Dadaov da Bayilda torpaq sahsi alib, 1898-ci ild tz bir quru trsan tikdilr. nqilabdan sonra trsanlr millildirildi. "Bakinski dok", liabbas Dadaovun trsansi v baqa xirda emalatxanalarin bazasinda "Paris kommunasi" gmi tmiri zavodu yaradildi BAKI NEFT SLTNTDR Bakini bütün rq ölklrind, habel Avropada, bir sözl, bütün dünyada tanitdiran onun nefti v yanar torpaqlari olmudur. Bakida neft hl qdim zamanlardan çixarilirdi. Çox dayaz quyulardan ll çixarilan neft hm hrin özünd yanacaq v müxtlif xstliklr qari drman kimi istifad edilir v hm d tuluqlara doldurularaq, karvan-karvan uzaq ölklr aparilirdi. Sonraki srlrd, xüsusil xanliqlar dövründ neft hrin iqtisadiyyatinda böyük rol oynamaa balamidi. Baki xanlarinin iki sas glir mnblri vardi: neft v duz yataqlari. Neft, lbtt, çox ibtidai üsulla çixarilirdi: ll v dolamaçarxla. Quyular çox dayaz idilr. Balaxana neft quyularindan birind tapilmi da parçasinin üzrindki yazidan mlum olmudur ki, quyu hl 1594-cü ild Allahyar Mmmdnur trfindn qazilmidir. hrd evlr içrisin neft doldurulmu qara çiraqlarla iiqlandirilirdi. 1733-cü ild Bakida olmu rus akademiki . J. Lerx Bakida 52 neft quyusu olduunu gözlri il görmüdu. 1771-ci ild Bakida olmu akademik S. Q. Qmelin is neft quyularinin nec qazilmasini tsvir etmidir. Ruslar Bakini ial edndn sonra neftin çixarilmasina o qdr d hmiyyt vermirdilr. Quyular bali-baina buraxilmidi. Baki xani Hüseyn Qulu xan ruslar trfindn neftin çixarilmasina qari bel laqeydliyi görndn sonra neft mdnlrini tzdn öz lin keçirdi v onlarin istismarina baladi. 1820-ci ild Bakinin bütün neft quyulari dövlt xzinsinin ixtiyarina keçdi. Hmin ildn d quyular ayri-ayri xüsusi adamlara dörd illiy icary verildi. cardarlardan bunun vzind hr il 96 min kiray haqqi alinirdi. cardar Tarumovu sonralar Yaqubov v hmdaa Mmmdov vz etdi. Bu df icar haqqi 97 min qaldirilmidi. Sonralar, yni 1850-ci ildn hmin quyular Ter Qukasovun ixtiyarina verildi. Ondan sonra is quyulari Mirzyev icary götürmüdu. General Qolovinin 16 avqust 1825-ci il tarixli tliqsin sasn Tarumovun dövründ Bakida neft hasilati 16 min xalvara çatmidi. Bir müddtdn sonra quyularin istismarini hökümt tzdn öz lin aldi. Hökümt srncamina

105

keçndn sonra quyulardan cmi 12 min xalvar neft alinmidi. Buna da sas sbb baximsizliq üzündn quyularin uzun müddt tmir olunmamasi idi. Qraf Vorontsovun Qafqaza caniin tyin edilmsi il neft hasilati sahsind böyük bir canlanma balayir. Caniin neftdn dövlt xzinsin böyük glir glcyini düünrk, neft çixarilmasi il yaxindan maraqlanir v bu i rvac verir. O 1847-ci il 14 iyulda imperator Nikolaya göndrdiyi tliqsind yazirdi: "Neft quyularinin azliini v neft olan tlbati nzr alaraq, amaxi Dövlt palatasina icaz vermim ki, Baki qzasinda Xzr dnizi sahilind Beybad (yqin ki, Bibiheybt nzrd tutulur - Q..) v Balaxanada quyular qazib neft çixarsinlar. Lakin Beybadda neft çixsa da glcyi yoxdur. Balaxana meydançasinda qazilmi iki quyudan is tmiz neft çixmidir. Bu iki quyu tkc fevral ayind 600 pud neft vermidir. Bunu nzr alaraq, palataya tklif etmim ki, Balaxana meydançasinda quyu qazmai davam etdirsinlr". Lakin neft ietehsali sahsindki mövcud icar sistemi neft hasilatinin artmasina çox mnfi tsir bailayirdi. vvla icarçilrl balanan müqavil sasinda onlar neftin pudunu 45 qpikdn artiq satmamali idilr. slind 45 qpik özü d baha idi. Bununla da mütrilrin sayi getdikc azalirdi. Bundan baqa icar sisteminin n böyük qusurlarindan biri ondan ibart idi ki, icarçi dörd il müddtin icary götürdüyü quyulari, amansizcasina istismar edirdilr ki, icar pulunu tezlikl çixara bilsin. Quyularda heç bir tmirat ilri aparilmirdi. carçini ancaq qazanc düündürürdü. Bunun nticsind d quyular gücdn düür v ya torpaqla dolurdu. Nticd neft hasilati sürtl aai düürdü. Msln, 1825-ci ild bütün quyulardan 200 min ton neft çixarilmidisa, 60-ci illrd rqm dyimdn eyni il qalmidi. Bel vziyyt, lbtt, uzun müddt davam ed bilmzdi. Nhayt, 1872-ci ild icar sistemi lv edildi. Hökümt neft mdnlri bard tz qayda yaratdi. Bu qaydalari hyata keçirmk mqsdil Qafqaz caniinliyinin Ba idarsi Bakida olan bütün neft quyularinin miqdari v onlarin mhsuldarlii bard geni mlumat topladi. Bununla laqdar xüsusi komissiya da ayrildi. Komissiya toplanmi mlumatlarin sasinda bütün neft sahlrini hrsi 10 desyatindn ibart olmaqla 48 qrupa ayirdi. Bel sahlr sasn Suraxana, Balaxana, Bibiheybtd idi. Sahlrindki torpaqlar birlikd 322 desyatindn ibart idi. Qrara alindi ki, bu torpaqlardan 180 desyatin satilsin. 180 desyatin torpaa 552,221 manat qiymt qoyulmudu. Hrrac yolu il satida is torpaqlar bir milyon manata satildi. Balaxanadaki 15 sah cmi 6 adam - Mirzyev, Kokorev, Qubonin, Benkendorf, Vermiev v Leonozov trfindn alindi. n çox sahy Mirzyev yiylnmidi. Bibiheybtdki zngin torpaqlar is balica olaraq H. Z. Taiyev, Zubalov trfindn alinmidi. Yerd qalan 142 desyatin torpaq barsind is bel qrar alindi ki, bu yerlr Balaxana kndlilrin pay kimi ayrilsin. Ancaq bundan

106

qabaq hökümt hmin torpaqlari general-leytenant Lazereva, knyaginya Qaqarin v Qafqaz caniini Vorontsov-Dakova pulsuz hdiyy vermidi. car sisteminin lvindn sonra xüsusi neft sahibkarlari üçün geni imkanlar açilmidi. Neft hasilati gündn-gün artmaa balayirdi. Sahibkarlar güclü pul srf edrk, neft hasilatini artirmaq üçün yeni üsullar axtarib tapirdilar. 1870-ci ild quyularin l il qazilmasi vurma qazma üsulu il vz edildi. Buruqlarin sayi yaidan sonra göblk kimi artmaa baladi. 1872-ci ild vurma üsulu il qazilmi cmi 2 quyu vardisa 1878-ci ild onlarin sayi 301- çatdi. Neft hasilati da artdi. 1878-ci ild 9.895,125 puda çatdi. Hasilatin çoxalmasi il neftin qiymti d 45 qpikdn 30 qpiy düdü. Ümumiyytl 1877-1878-ci illr Baki nefti tarixind fantanlar dövrü idi. Quyular o qdr fantan vururdu ki, sahibkarlar özlri bundan narazi qalmidilar. "Bakinskaya izvestiya" qzeti özünün 1878-ci il 47-ci nömrsind yazirdi: "Neft çay kimi axir, böyük gölmçlr ml gtirir, htta baqalarinin sahlrini, çöllri d bürüyürdü". Fantanlar adi sahibkarlari da birdn-bir milyonçuya çevirirdi. Msln, Balaxanada Vermievin "Xlfi" irktin mxsus bir quyu el güclü fantan vurmudu ki, dörd bir yani gölmçlr bürümüdü. Sahibkar hmin ild Bakiya glmi Qafqaz caniinini qayiqla bu göllrd gzdirmk fikrin dümüdü. Lakin külk olduundan bunu hyata keçir bilmmidi. Fantanlar Bakinin öhrtini Avropa ölklrind daha da yüksltdi. Bu xarici kapitalistlr üçün sl sensasiyaya çevrilmidi. Bellikl 70-ci illrin ortalarindan xarici kapital Bakiya aximaa baladi. ri maqnatlar v bankirlr Bakinin zngin yataqlari hesabina daha da varlanmaq mqsdil bir-birinin arxasinca böyük kapitalla Bakiya gldilr. Birinci gln sveçli Nobel qardalari idilr. Onlar 1879-cu ild brqrar olub "Nobel qardalari" irktini tkil edrk, falliyyt baladilar. Birinci növbd Balaxana v Sabunçuda ucuz qiymt çoxlu torpaq sahlri aldilar. Onlardan sonra Parisdn bankir Rotild gldi. O da Nobel qardalari kimi Baki kndlilrini aldatmaq yolu il çoxlu torpaq l keçirdi v "Kaspi-Qara dniz" neft irktini tkil etdi. 90-ci illrin axirinda bada Cems Viau olmaqla bir neç ingilis maqnati Bakiya gldi. O zaman Viaunun arxasinda mhur ingilis bankinin direktoru E. Qubbard dururdu. Viaunun Baki nefti il balilii H. Z. Taiyev il balayir. Haci özünün Bibiheybtdki neft mdnlrini 5 milyon manata Viauya sataraq, özü d onlarin tkil etdiklri irktd payçi kimi, yni irktin direktorlarindan biri kimi qalir. Hacinin mdnlrini almi ingilis irkti tkc iki il içrisind 7250 mindn çox qazanir. Baxçasarayda çap olunan "Trcüman" qzeti 1898-ci ilin aprel ayinda yazirdi ki, neftli torpaq almaq üçün Bakiya 30 nfr ingilis sahibkari glmidir. Guya Peterburqdaki Amerika sfirinin arvadi da onlarin içrisinddir. O iki nfr mühndisl birlikd çoxlu pul gtirmidir.

107

Hl 1878-ci ild Amerika neft sahibkarlari da Bakiya yol tapmidilar. Birinci növbd Rokfellerin "Standart Oyl" neft irktinin nümayndsi Herbert Tvidl guya Bakida neft kmrlrinin çkiliini konsesiyaya götürmk bhansi il Bakiya glir. Lakin o öz mqsdin nail olmadiqda neftli torpaqlar almaa balayir. Xarici kapitalin Bakiya yol açmasi il neftli torpaqlarin qiymti xeyli artdi. 1890-ci ild Bakida artiq 6 ingilis irkti, 3 fransiz irkti, iki alman irkti, iki Belçika irkti v 1 yunan neft irkti faliyyt göstrirdi. Neftdn gln glir trafinda ehtiraslar tzdn qizidi. Hr çoxlu torpaq ehtiyati l keçirmy, neft hasilatini artirmaa can atirdi. Qizin rqabt balamidi. Bir trfdn xarici inhisarçilar, o biri trfdn yerli neft sahibkarlari arasinda sl didim gedirdi. Fantanlarin sayi çoxaldiqca sahibkarlar el bil quduzlairdilar. Yerli milli kapitalistlrdn-neftxudalardan H. Z. Taiyev, msi sdullayev, Musa Naiyev, Murtuza Muxtarov, Slimov v habel ermni sahibkarlarindan Mirzyev, Montaev, ibayev, Leonozov, agedanov v baqalari cnbi neft sahibkarlari il sanki yaria girimidilr. Bu id irad v dözümü olanlar udur, zif v iradsizlr is güclülr trfindn udulurdu. Bzn el hallar olurdu ki, xüsusil yerli halidn olan snayeçilr bütün varini neft quyularinin qazilmasina qoyur, lakin quyu neft vermirdi, ya da qazma zamani böyük çtinliklr rast glir, dzgah sinir v qazmani daha davam etdirmk mümkün olmurdu. Sahibkar da müflis düürdü. Mayalari ldn çixdii üçün çoxunun baina hava glirdi. Psixi xstxanalara düürdülr. Htta özünü öldürn d olurdu. Ancaq möhkm iradli, sbatli, dözümlülr öz mqsdlrin vvl-axir nail ola bilirdilr. Bellrin H. Z. Taiyevi misal göstrmk olar. O 1873-cü ild Bibiheybtd aldii torpaq sahsind riklri il birlikd böyük xrc töküb quyu qazitdirmaa balayirlar. Lakin n qdr qazirlarsa, neft çixmir. Günlr, aylar keçir, neftdn heç bir sr görünmür, Hacinin riklri neftdn llrini üzür v paylarini alaraq aradan çixirlar. Haci is neftin çixacaina drin inamla qazmani davam etdirir. Çox çkmir ki, quyu böyük fantan vurur v Haci birdn-bir milyonçuya çevrilir. Zaman v dövr ancaq bel möhkm, dözümlü adamlarin idi. Bakiya neft iyin gln tkc Avropa maqnatlari deyildi. Böyük Rusiyanin da hr bucaindan qazanc mqsdil Bakiya glnlrin sayi hesabsizdi. Onlarin içrisind dlduz v firildaqçilar da çoxdu. Rus dilind çap olunan "Baki xbari" qzeti 1878-ci il tarixli 15-ci nömrsind drc etdiyi "Torpaq ld etmk" adli mqalsind yazirdi: "Hami bu fikirl razilaar ki, son 5-6 il içrisind neft ilri sahsind böyük qlblr ld edilmi, istehsal olunan mhsul, demk olar ki, bir on qat artmi v ciblrind bir qpiyi olmayanlar burada varlanmi v bunu görn firildaqçilar Rusiyanin hr trfindn dstlrl Bakiya axiib glrk, burada neft v neft mhsullarini istehsal etmkl muldurlar. Qizin faliyyt balamidir.

108

Yüngül qazanc ehtirasi il Bakiya axian Rusiyanin n müxtlif ünsürlri öz mqsdlrin çatmaq üçün hr bir qanunvericilikd nzrd tutulmami n müxtlif cinayt yoluna qdm qoymular". Bel adamlar Bakinin neftli torpaqlarindan özlrin bir parça qoparmaq üçün, dorudan da min bir firildaqdan çixirdilar. Msln, gln adam bir nfr 200 manat pul verrk, xahi edir ki, torpaq almaq üçün kndli il müqavil balanmasinda ona kömk etsin. O da buna ml etmy çaliir. Ancaq knd halisinin yaridan çoxu buna raziliq vermir. Müqavil d o zaman qüvvy minirdi ki, halinin heç olmasa üçd iki hisssi raziliq versin. Gln adam arada gzn adamlarin vasitsil cinayt l atir. Neç il qabaq ölmü adamlarin, ya da xaricd olanlarin vzin imza edilir v bellikl d müqavil qüvvy minirdi. Bzilri is torpai açiqdan-açia zbt edirdilr. Bir baqasi is torpaq sahsini icary götürür sonralar onu öz mlaki hesab edirdi. Torpai zbt ednlrin ahidi d olurdu. Bu ahidlr özlri d torpaqlari vaxti il zbt etmi ialçilardi. Ancaq bununla bel qonulari üçün ahid dururdular ki, bu torpaq guya ata-babasindan ona miras qalmidir. Sonralar zbt edilmi bu torpaq sahlri qizil pulla dövlt satilirdi. Neftli torpain mütrilri artdiqca torpaqlarin qiymti d bahalairdi. Hsn by Zrdabi Baki torpaqlari üstünd gedn didimlri "kinçi" qzetinin 1877-ci il tarixli 14-cü nömrsind geni tsvir etmidir. O yazirdi: "...neft yerlrinin qiymti hddn çixib. Msln bir xs keçn il 5 desyatin yeri 2 min 5 yüz almidi, 2 ay bundan qdm is o xs zikr olunan yeri 8 adama 8 min manata satib. ndi deyirlr ki, o 8 adamdan birisi öz hisssini, yni torpain skkizdn birini 18 min manata satir v yen deyirlr ki, bir ks bir desyatinin dörddn bir hisssini icary verib: yer sahibi 2 min manat verib, o yeri 12 il ona versin v brti ki, bu 12 ilin müddtind o yerdn n qdr neft çixsa, onun nisfi (yarisi) yer sahibinin olsun v 12 ildn sonra o yer orada olan maetiyaclari il yer sahibin qalsin. Xülas yer alan, yer satan hddn çixib, küç v bazarlarda 1 neft v cövhr sözü daniilir. Natariusxanalarda neftli yeri aldi-satdi kaizlarini yazmaa növbt çatmayir. Badkubd sakin olanlar keidn tutmu qulluq hlindk, tacirlrdn tumu dna papaqçiya, am tökndk öz ilrini tullayib, bir neç adam irkt edib Molla Nsrddin torba götürüb, Sari qayaya bostan uruya gedn kimi olan-olmazlarini yiib Sabunçu bylrinin yanina yer almaa v Qara hr hrdn knar o zavodlar olan yerd zavod tikdirmy gedir ki, bir, ya iki il sahibi milyon olsun". Kndlilr bzn öz torpaqlarini o rtl satirdilar ki, gr satdii torpaqdan neft çixarsa, sahibkar onu mdnd i götürsün. Sahibkarlar is öz vdlrin hmi xilaf çixardilar. Bununla bel pula aldanan kndlilr öz torpaqlarini satmaqdan çkinmirdilr. O illrd Balaxana kndlilri o qdr torpaq satmidilar ki, pula pul demirdilr. Kaiz skinazlari htta arabalarinin böyrün yapidiraraq, fxr edirdilr.

109

Yuxarida göstrildiyi kimi 1872-ci ild icar (iltizam) sisteminin lvindn sonra ml glmi neft bolluu böyük böhrana sbb oldu. Nefti dniz v baqa vasitlrl baqa hrlr göndrmk d çtinldi. Neftin çoxusu neft anbarlarinda yiilib qalmidi. Mdnlrd qazilmi xndklr azinadk neftl dolu idi. Xaric neft v kerosin dainmasi gec-tez qaydaya düdü. Htta qisa müddt rzind Baki nefti dünya bazarlarinda Amerika neftini sixidirmaa baladi. Bunu aaidaki cdvldn görmk olar. Rusiyaya dainan Amerika nefti ildn-il azalmaa balayir, onun yerini Baki nefti tuturdu:

llr 1864 1865 1868 1869 1870 Amerika nefti 100 100 100 88 86 Baki nefti 0 0 0 12 14 55 1879 1881 1882 20 10 4 80 90 96

1883-cü ild is Amerikadan Rusiyaya neft v kerosin dainmasi tamamil dayandirilir. Bu illrd Baki neftinin Amerika neftin nisbtn üstün chtlri çox idi. vvla o daliq yerd deyil, qum-gil yataqlarinda idi. Buna gör onu çixarmaq daha asan idi. kincisi Bakida neft ehtiyati Amerika neftin nisbtn daha çox idi. Fantan zamani yataqlar daha çox neft verirdi. Baki nefti Amerika neftin nisbtn airdi. 30 faiz neft vermkdn baqa ondan çoxlu miqdarda air yalar-solyar, astrolin v baqa müxtlif sürtgü yalari alinirdi. Neft istehsali v emali sahsind iltizam sistemi lv olundusa, 1875-ci ild aksiz (lav vergi) sistemi ttbiq edildi. Bunun nticsind neftin çixarilmasi sahibkarlara baha baa glirdi. Araya çixan çtinliklri sahibkarlar ancaq aksiz sistemind görürdülr. Buna gör qzetlr sahibkarlarin ssin qoularaq, aksiz sistemin qari öz etirazlarini bildirirdilr. 1877-ci ild aksiz sistemi lv edildi. Neft sahibkarlari tzdn l-qol açdilar. Baki torpaqlarindan xarici kapitalin qoyuluundan sonra neftin çixarilmasi sahsind sl mnada dirçlm yarandi. ski üsullarla neft çixarilmasi yeni

110

texnologiya il vz edildi. Mdn sahlri genilndi. Neftin emali yeni vüst aldi. Neftin emali, yni distill edilmsi hl qdimdn mlumdu. Sonralar 1837-ci ild N. . Voskoboynikovun Balaxanada icad etdiyi neftayirma qurusunda üç il müddtind 19.4 ton neft distill edilmidi. Voskoboynikovdan sonra bakili C. Mlikov trfindn neft emalinda yeni texnologiya ttbiq edils d, alinan mhsulun miqdari, yni kerosin, benzin v sürtgü yalarinin istehsali çox az idi. Lakin cüzi miqdarda istehsal olunan neft mhsullari artmaqda olan neft snayesini qtiyyn tmin etmirdi. 1860-ci ild rus tacirlri Kokorev v Qubonin trfindn Suraxanada Atgah yaxinliinda neft emali zavodu tkil olundu. Kokorev vvllr kerosini çox ibtidai üsulla neftli torpaqdan v qirdan alirdi. Alinan yeni mhsul yni kerosin o zaman fenuqen adlanirdi. Zavodun dzgahlarini Kokorev qonuluqda olan Atgahin qazi il isidirdi. Lakin qirdan v neftli torpaqdan kerosin almaq o qdr d lazimi ntic vermirdi. Zavodda i lngiyirdi. Bu zaman Kokorev Moskva universitetinin magistri Enxleri kömy çairdi. Enxler ona tklif etdi ki, kerosin almaq üçün Suraxananin a neftin keçmk lazimdir. Çünki qira v neftli torpaa nisbtn neftdn kerosin almaq daha asan v xeyirlidir. O da qeyd edilmlidir ki, Suraxana nefti cmi 25 faiz kerosin verirdi. Enxlerin mslhtindn sonra zavodda kerosin a neftdn alinmaa balandi. Ancaq bununla bel Kokorevin ii yen d irli getmirdi. Çünki emal çox ibtidai kild aparilirdi. Zavod zrr çkirdi. Htta onun balanmasi thlüksi vardi. Kokorev bu df Sankt-Peterburq universitetinin dosenti Mendeleyevi 1863-cü ilin payizinda Bakiya çairir. Mhur kimya alimi zavodda neftin emali il trafli tani olduqdan sonra zavodda neft emalinin yaxiladirilmasi v zavodu zrrdn qurtarmaq üçün bir sira tkliflr irli sürür. Bu tkliflrdn biri ondan ibart idi ki, zavod ancaq gündüzlr deyil, ardi ksilmdn gecli-gündüzlü ilmlidir. Neftin emalina tnffüs verilmmlidir. Bundan baqa neftin taxta çllklr v barjlarla dainmasi zamani itkiy yol vermmk üçün onlarin möhkmlnmsind emalli yapiqandan istifad edilmlidir. Ümumiyytl Mendeleyev mslht görmüdü ki, zavod neft quyularina yaxin olmalidir ki, neftin arabalarla dainmasi zamani itkiy yol verilmsin. Mendeleyevin tkliflri nticsind Kokorevin zavodunda kerosin istehsali xeyli artir. Zavod mnftl ilmy balayir. Ancaq bu müvqqti bir hal idi. Çünki zavod sahibkarinin hökümtl baladii müqavildki maddlr zavodun iin hl d mnfi tsir bailayirdi. car müqavilsi zavod sahiblrini mcbur edirdi ki, neft emal olunandan sonra neftin qaliini hökümt versin. Hökümt sonra bu qaliqlara azca neft lav edib, tzdn xam neft kimi zavodlara satirdi. Qalqinin pudunu 15 qpiy alir, 45 qpiy satirdi. Müqavil rtlrin gör zavodlar (bel zavodlardan üç-dördü vardi) kerosini onlar üçün müyyn edilmi qiymtdn artiq sata bilmzdi. Aksiz sistemi d sahibkarlarin qazancina böyük

111

ziyan vururdu. Ancaq bununla bel Baki kerosini Amerika kerosinin gör keyfiyytc aai olmasina baxmayaraq, rus bazarlarinda satilirdi. Bu illrd ba vermi iki böyük hadis Baki kerosininin Rusiya bazarlarinda daha geni satilmasina kömk etdi. Bu hadislrdn biri 1877-ci ild aksiz sisteminin lvi, o biri is Amerikadan gtiriln kerosin böyük gömrük xrci qoyulmasi idi. Hmin ildn gömrük xrci qizilla ödnilmy baladi. Bu da Amerika neftinin Rusiyaya dainmasinin qarisini aldi. 1883-cü ild Amerikadan kerosin dainmasi tamamil dayandirilmidi. Kokorevl demk olar ki, eyni zamanda aptekçi N. . Vitte d Pirallahi adasinda neft emali zavodu açmidi. Zavod bo, susuz, hr cür yailliqdan mhrum çilpaq adada tkil olunmudu. Adaya su qayiqlarla Aberon mayainin yanindaki irin sulu quyudan dainirdi. Vitte irktinin neftdn aldii balica mhsul parafin idi. O parafin yaindan am v baqa mhsullar düzldirdi. Böyük mhart v sliq il düzldilmi bu mhsullar sonralar 1864-cü ild Moskvada keçirilmi Ümumrusiya srgisind yüksk qiymt layiq görülmüdü. Bir müddtdn sonra Qafqaz caniini Aleksandr vanoviç Baratinskinin xahii il Pirallahi adasindaki bu zavod ömürlük onun srncamina verilmidi. Bütün sah 100 desyatin torpaqdan ibart idi. Bu torpaqdan ötrü Baratinski hr desyatin gör hökümt 25 qpik pul verirdi. Bundan baqa üstlik adadaki neft quyulari, qir v baqa yanacaq yataqlari da ona icary verilmidi. Bu sonuncular üçün knyaz hökümt hr il 1000 manat gümü pul verirdi. Bu da o zaman üçün çox cüzi bir mbl idi. cnbi kapitalistlr v habel yerli Azrbaycan v ermni burjuaziyasi da neftin emali il mul olmaa baladilar. Hl 1868-ci ild Bakida 23 kiçik neftayirma zavodu ilyirdi. 1875-ci ild is neft emali zavodlarinin sayi artiq 62-y çatirdi. Bununla yanai neftin emali zamani alinan mhsulun keyfiyytini yaxiladirmaq üçün sahibkarlar yeni emal üsullari v vasitlr axtarmaqla muldular. Kerosin artiq daxili bazar hdlrini aaraq, xarici dünya bazarlarina yol tapirdi. Bundan ruhlanan neft sahibkarlari buraxilan mhsulun; kerosinin, sürtgü yalarinin keyfiyytini daha da artirmaq, nefti daha da artirmaq, nefti daha yaxi tmizlmk üçün Avropa ölklri il i laqsin giriirdilr. Mlumdur ki, emal zamani daha tmiz mhsul almaq üçün kükürt turusu lazimdir. Zavodlar onu xaricdn alirdilar. Onu xaricdn daimaq is böyük xrcl laqdar idi. Buraya onun nqliyyatla dainmasi v gömrükxana xrclri d daxil idi. Bu bir trf qalsin, kükürt turusunun dainmasi thlükli idi. Buna gör gmi sahiblri bundan imtina edirdilr. Bir çixi yolu tapmaq lazim idi. Neft sahibkarlari mcbur oldular ki, Qara hrd öz xüsusi zavodlarini yaratsinlar. Bel zavod 1879-cu ild ilk df S. ibayev trfindn yaradildi. Zavodun layihsini alman mühndisi Tiss vermidi. Ondan sonra baqa sahibkarlar da özlri üçün kükürt turusu zavodlari tikdilr. 1883-cü ild "Nobel

112

qardalari" irkti, 1885-ci ild Skvortsovlar, 1889-cu ild Adamov v baqalari bel zavodlar ina etdilr. Qisa müddt rzind Qara hr sl kimya mrkzin çevrildi. Tkc "Nobel qardalari" irkti trfindn Qara hrd kükürt turusu zavodu, kerosin zavodu, benzin zavodu, parafin zavodu, sürtgü yalari zavodu, geni mexaniki zavodlar, qaz zavodu, taxta dorayan zavod v sair çllk emalatxanalari tikilmidi. Bunlardan sonra ilnmi kükürt turusundan tzdn istifad etmk qrarina gldilr, çünki tikilmi zavodlar hl d artan tlbi ödy bilmirdilr. Zavodda yiilib qalmi qaliqlari tzdn ildib, mnft almaqdan baqa zavodun trafi da zibillrdn tmizlnirdi. Hmin illrd mühndis Y. Estlyander daha smrli bir tklif irli sürdü. Bu da turu qaliqlarinin sobalarda qizdirilmasi idi. Bu proses zamani qara qtran kütlsindn ibart qara turudan qtran ayrilir v qara turu alinirdi. Bu sasda 1888-ci ild "Kianda" firmasi xüsusi zavod da tikdirmidi. Firma bir il rzind 3334 ton qaliini yenidn ilyrk, 2500 tonadk "qara turu" almidi. Ayrilmi qtrandan da asfalt kimi istifad edilirdi. Birinci Cahan müharibsi rfsind Bakida yeddi kükürt turusu zavodu vardi. Zavodlarin nzdindki laboratoriyalarda neftdn daha çox mhsul almaq üçün gecli-gündüzlü i gedirdi v taninmi kimyaçilar bu i çlb edilmidi. O illrd neft emalinda soda istehsalinin da böyük hmiyyti vardi. Keçn srin 80-ci illrind yalniz susuzladirilmi tbii sodadan istifad edilirdi. Bunu oran torpaqlarda yetin v trkibind natri birlmlri olan bitkidn alirdilar. Bu sodadan sas etibaril sabun biirilmsind istifad olunurdu. Neft emali meydana çixandan sonra istehsalatda xam nefti tmizlmy lazim olan natrium hidroksid alinmasinda ondan istifad edilirdi. Kükürt turusunun qaliqlarini neytralladirmaq üçün lazim olan natrium hidrokisid o zaman ngiltrdn gtirilirdi ki, bu da sahibkarlara çox baha baa glirdi. Buna gör onu Bakinin özünd hazirlamaq ehtiyaci meydana çixdi. Bakida bunun üçün lazimi rait olduundan qlvi tullantilarindan natrium hidroksid almaa baladilar. 1885-ci ild "Nobel qardalari" irktind mühndis K. Friç ixtira etdiyi bir aparat vasitsil neft qaliqlari qlvisindn kalium-natri almaa baladi. Çox çkmdi ki, Bakida ilk df olaraq, qlvi qaliqlarini emal edn zavod açildi. Sonralar bel zavodlarin sayi çoxaldi v 1890-ci ild H. Z. Taiyev d bel bir zavod tikdirdi. Daha sonra S. ibayev, S. Dembo v baqalari da Qara hrin müxtlif yerlrind bu tipli emal zavodlarinin sayini artirdilar. 19-cu srin axirlarinda v 20-ci srin vvllrind Bakida kimya zavodlarinin sayi daha da artdi. Msln, 1896-ci ild kuporos zavodu, 1898-ci ild rng zavodu, 1906-ci ild tartarat turusu zavodu, 1910-cu ild his zavodu, 1914-cu ild zy zavodu, 1915-ci ild karbid zavodu, 1916-ci ild neft quyulari suyundan yod v brom alan zavod v baqalari Qara hrin simasini tamamil dyidi. Bu zavodlarin siyahisina 1906-ci ild açilmi Bakida ilk azot turusu zavodunu da

113

lav etsk, Qara hrin nhng bir kimya hrin çevrildiyini tsvvür etmk olar. Zavodlarin bacalarindan qalxan qucaq-qucaq tüstülr qara bir bulud kimi hrin üzrini bürüyürdü. M. Qorkinin dediyi kimi burada sl chnnm mnzrsi yaranmidi. Müxtlif kimyvi maddlrin iyindn zavodlarin trafindan keçmk mümkün deyildi. Neft istehsali sahsind cnbi kapitalistlri il yanai milli Azrbaycan burjuaziyasi da neftin çixarilmasi v emali iin yaxindan girimidi. 1889-cu ild cmi 3 müslman firmasi vardisa, 1899-cu ild 8-, 1905-ci ild is 11- çatmidi. Sonraki illrd neft çixarma firmalarinin sayi daha da artir. Lakin bunlarin içrisind bir çox kiçik firmalar vardi ki, iri irktlrl rqabt döz bilmir, ya birlmli olur ya da tamamil iflasa urayirdilar. Meydanda "Nobel qardalarinin", Rotildin, ibayevin, ingilis Cems Viaunun, Belçikanin, Almaniyanin, Amerikanin iri güclü neft irktlri mövcud olduu illrd bel firmalar çox miskin görünürdülr. Yalniz . sdullayevin, H. Z. Taiyevin, Aurbyovlarin, Musa Naiyevin, Murtuza Muxtarovun neft irktlri cnbi v iri ermni irktlri il rqabt apara bilirdilr. Neftin çixarilmasi sahsind yeni üsullar ttbiq olunurdu. 1871-ci ild Balaxanada mexaniki üsulla 64 metr drinliyind qazilmi quyu fantan vurdu. Bununla da sözün sl mnasinda neft snayesinin sasi qoyuldu. Neft quyulari vvllr vurma üsulu il tanqla qazilirdi. Mexanikldirilmi tanqla vurma üsulu 1884-cü ild Bakida neft sahibkari Lents trfindn ttbiq edilmidi. Bu üsul sonralar xarici ölklrd d Baki qazma üsulu adi il öhrt tapmidi. Çox çkmdi ki, 1896-ci ild tanqlarin endirilib, qaldirilmasi kimi sas v kömkçi ilri icra edn dzgah yaradilmaqla Baki qazma üsulu daha da tkmilldirildi. Dzgahin ixtiraçisi olan Baki milyonçusu Murtuza Muxtarova bundan ötru patent verildi. 80-ci illrin sonunda dünyada ilk df olaraq, AB-da firlanma rotor qazma üsulu ttbiq olundu. Rotor qazma üsulu vvla qazmanin sürtini xeyli artirirdi. O biri trfdn quyularin diametrini nisbtn kiçiltmy, srf olunan metalin azalmasina v qazma müddtini qisaltmaa imkan yaratdi. 1901-ci ild Suraxanada ilk df olaraq, bu üsulla qaz quyusu qazildi. 1901-ci ildn Bakinin neft mdnlrind buxar mainlarini vz edck elektrik mührriklrindn istifad olunmaa balandi. 1920-ci ildk Bakida firlanma üsulu il 35 neft quyusu qazilmidi. Neft istehsali artdiqca onun xarici bazarlara göndrilmsi sahibkarlar qarisinda n mühüm msl kimi dururdu. Xüsusil aksiz sisteminin lvindn sonra Volqa boyu il o qdr neft göndrilmidi ki, bazarlar neftl dolmudu. Fenuqenin qiymti d aai dümüdü. Bu ondan ml glmidi ki, balari neft çixarilmasi il mul olan sahibkarlar çixarilan neftin vaxtinda xarici bazarlara dainmasi üçün nqliyyatin qeydin qalmamidilar. Onlar unudurdular ki,

114

istehsalin çoxalmasi il mhsulun dainma vasitlri d inkiaf etdirilmlidir. Snaye sürtl inkiaf edir, dainma vasitlri is ibtidai kild qalmidi. Htta neftin çixarildii yerl onu emal edn zavodlarin da arasinda böyük msaf vardi. Neft zavodlara at arabasi il dainirdi. Bu yolla da neftin dainmasi hava raitindn asili olaraq qalirdi. Hm d dainma çox baha baa glirdi. H. B. Zrdabi "kinçi" qzetinin 1877-ci il 1 yanvar tarixli nömrsind yazirdi: "Balaxanadan zavodlara arabaçilar, 7-8 verst yoldur, pudu bir ahidan - neft daiyib, bol pul qazanirlar. Deyirlr arabaçilar zavod sahiblrindn yarim milyon manat pul aliblar". Bel dainma xrclrini aradan qaldirmaq v zrri azaltmaq mqsdil iri firma sahiblri neftin mdnlrdn zavodlara dainmasi üçün yeni nqliyyat vasitlri düünmy baladilar. Bu id ilk addimi "Nobel qardalari" irkti atdi. O Balaxanadan Qara hr neft kmri çkdirdi. Çox çkmdi ki, kerosinin xarici bazarlara boçkalarla dainmasi da Nobellr trfindn lv edildi, vzind neftdaiyan gmilr-tankerlr yaradildi. Neftin sisternlrd dmir yolu vasitsi il dainmasi v neftin dmir rezervuarlarda saxlanmasi da Nobel qardalari trfindn ttbiq edilmidi. Nobellr Baki neft snayesi sahsind bir sira yeniliklr yaratmidilar ki, bunlar bard "Nobel qardalari" irktin hsr olunmu xüsusi fsild mlumat verilckdir. Balaxana-Qara hr neft kmrinin çkilmsi neft daimaqla böyük glir ld edn Balaxana arabaçilarini çixilmaz vziyyt saldi. "Nobel qardalari" firmasina qari etiraz sslri ucaldi. Htta neft kmrlrini partlatmaq thlüksi d meydana çixdi. Qorxuya dün "Nobel qardalari" firmasi Balaxanadan balayaraq, Qara hrdk kmr boyu kazak keikçi dstlri qoydular. Kmrdn neft ourlamaq hallari da tez-tez ba verirdi. Ourluqda tqsirlndiriln iki nfr Mataa v Kel hli mhkmy d verilmidi. Bu adamlar gizli yollarla kmrdn deik açaraq, min pudlarla neft ourlamidilar. Sonralar neftin müntzm olaraq, xarici ölklr dainmasi bütün Baki snayeçilrini düündürmy balamidi. Mendeleyev hl 1860-ci ild bel bir nticy glmidi ki, snaye istehsali istehlakçilara mümkün qdr yaxin olduu zaman daha çox trqqi tapir. Buna gör zavodlar xammalin çixarildii mrkzd deyil, istehlakçilarin yaxinliinda olmalidir. Buradan da ntic çixarirdi ki, neft kmri olmasa, Bakida neft snayesi öz inkiafini dayandirmalidir. BAKI-BATUM NEFT KMR Kmrin çkilii rfsind bzilri bel bir iddia irli sürürdülr ki, çkilck kmr Baki neft snayesinin iflasina sbb olacaqdir. Bu lbtt shv fikir idi. Çünki Bakida çixarilan neftin ancaq kiçik bir hisssi Batum zavodlarina

115

göndrilckdi. Qalan neft is Xzr dnizi v Volqa vasitsil Volqaboyu vilaytlr v Sibir göndril bilckdi. Bunu nzr alaraq, imperator 1887-ci ilin aprelind kmrin çkilmsin frman verir. 1897-1906-ci illr arasinda kmr rus mühndisi v alimi V. Q. uxovun rhbrliyi altinda çkilmi v 1907-ci ild daimi istismara verilmidir. 840 verst uzunluunda olan Baki-Batum neft kmri 21 milyona baa glmidi. Bzi mnblrd kmrin uzunluu 867, baqa bir mnbd is 833 verst göstrilir. lbtt bu uzunluqda kmrin çkilmsi böyük msuliyyt tlb edirdi. Buna gör cnbi mühndislri onun çkiliindn imtina etmidilr. Htta o illrd amerikanlar da bu uzunluqda kmr çkiliin csart etmmidilr. Yalniz mhur rus mühndisi bu msuliyyti öz üzrin götürmüdu. Sonralar Sovet hakimiyyti illrind neft ixracatinin artmasi il laqdar olaraq, 1928-ci ild Baki il Batum arasinda on düymli ikinci bir kmr d çkildi. Bu kmr 1930-cu ilin fevralinda istismara verildi. Lakin 1942-ci ild kmr söküldü. Çünki Böyük Vtn müharibsi illrind ölknin cnubunda olan neftayirma zavodlarinin mhsullarini daha thlüksiz bir yer, yni Htrxandan Saratova vurmaq lazimdi. Bu mqsdl kmrin sökülüb, borularindan istifad edilmsi qrara alinmidi. QURULTAYLAR SOVET 19-cu srin 80-ci illrind Baki snayeçilrinin inzibati orqani yaradilmidi. Bu orqan Baki neft snayesi qurultaylaridir. 1884-cü ilin vvllrind tkil olunub. Cmi 35 qurultay keçirilmidi. Qurultaylara n iri neft irktlrinin nümayndlri seçilirdi. Qurultaylarin daimi orqani is 1-ci qurultayda seçilmi Qurultaylar Soveti idi. Sovet 1890-ci ildn balayaraq, iri neft sahibkarlari olan iki qarda P. O. v A. O. Qukasovlar rhbrlik edirdilr. Tkilat sasn neft mdnlrind texniki nzartin möhkmlndirilmsi, qazilan v istismar ediln neft quyularinin texniki avadanliqla tmin edilmsi, fhllr üçün yataqxanalar tikilmsi, fhl qsblrinin salinmasi, mdnlrd v snaye müssislrind shiyy ilrinin tkili v qaydaya salinmasi il mul olurdu. Tkilatin vsaiti il mdn polisi v kazak dstlri d saxlanilirdi. Mdn v zavodlardaki ttillr zamani bu silahli dstlrdn tez-tez istifad olunurdu. Shiyy müssislri il yanai Qurultaylar Soveti fhl v qulluqçularin uaqlari üçün mktb v kurslarin açilmasi il d yaxindan mul olurdu. Fhllrin özlri üçün d gec kurslari tkil olunurdu. Bayil v Bibiheybtd, Qara hr v Balaxanada el (narodni) evlrinin tikilmsi d Qurultaylar Sovetinin srncami il olmudur.

116

Qurultaylar Soveti öz faliyyti bard vaxtli-vaxtinda qurultaylara hesabat tqdim edirdi. Hökümt qarisinda neft snayeçilrinin mnafeyini müdafi etmyi Sovet özünün birinci drcli vzifsi hesab edirdi. Neft maqnatlarinin yüksk glirlrini tmin etmk Sovet üçün ali mqsd idi. 1899-cu ildn Sovetin "Neftyanoye delo" adli rsmi orqani drc edilirdi. Azrbaycanda Sovet hakimiyyti qurulduqdan sonra Sovetin faliyyti dayandirilmidir. ERMN NEFT SAHBKARLARININ HYASIZLII Baki neft snayesind ermni sahibkarlarinin hyasizlii son hddini amidi. Onlardan Mirzyev, Sarkisov, Qukasov, akedanov v onlarca baqalari Bakinin Balaxana, Sabunçu, Ramana, Zabrat kndlrind yerli halini aldatmaq yolu il çoxlu torpaq sahlri l keçirmidilr. Ancaq itahlari bununla da azalmamidi. Bu kndlrd yaayan halini tamamil köçürmk v kndlrin bütün torpaqlarina yiylnmk üçün Qafqaz caniinindn tutmu imperatoradk ard-arasi ksilmdn rizlrl müracit edirdilr. 1905-ci ilin sentyabr ayinda Peterburqda neft snayeçilrinin Baki fhl nümayndlri il (qeyd edilmlidir ki, Peterburqa gedn fhllrin ksriyyti menevik endirikovçulardan ibart idi) birlikd müavir çairilmasina nail olmudular. Bu müavird Azrbaycan ziyalilarindan limrdan by Topçubaov, hmd by Aayev, srafil Haciyev d itirak edirdi. Qrib orasi idi ki, torpaqlarinin alinmasi nzrd tutulmu knd hlindn is birc nfr d dvt edilmmidi. Ermni neft snayeçilri tlb edirdilr ki, Balaxana, Ramana, Sabunçu, Zabrat kndlrinin halisi baqa yer köçürülsün v onlarin bütün torpaqlari neft istismari üçün ayrilsin. Azrbaycan ziyalilarinin qti etirazi nticsind snayeçilrin tklif v tlblri rdd edildi. Bir il sonra, yni 1906-ci ild snayeçilr bu df Qafqaz caniinin müracit etdilr. Onlar ikaytlnrk, iddia edirdilr ki, mdnlrd ba vermi yanin v txribat hmin bu kndlrin halisi trfindn tördilir. Ermni sahibkarlarinin hyasizlii o drcy çatmidi ki, torpaqlari llrindn alinmi kndlilri mdnlrind i d qbul etmirdilr. "Hyat" qzetinin 1906-ci il tarixli 80 v 81-ci nömrlrind liaa Hsnzadnin "Baki neft mdnlri trafinda olan kndlrin köçürülmsi" bard olan mqalsind deyilirdi: "...mdn sahiblrinin tamamil ermni olmasi v knd camaatlarinin tamamil müslman olmasi chtdn bu msly hddindn artiq hmiyyt vermk lazim glir. Çünki ixtilaf v itia hl sönmmidir. Bu cür xilaf tkliflrl yaranmi fitn v fsadi oyadib, cmi Qafqaza od vurub, yandirmaq kimidir".

117

Hmin ild Tiflisd çap olunan "Arç" ermni qzeti adlari yuxarida çkilmi dörd knd halisinin hamisini quldur, soyunçu, qaniçn kimi qlm verib, hökümtdn tkidl tlb edirdi ki, grk hmin kndlr köçürülsün. Bzi kndlilr güc-bla ermni sahibkarlarinin mdn v zavodlarinda i düzl bilslr d sahibkarlar trfindn hmi sixidirilirdilar. Ümumiyytl fhllrin vziyyti air idi. Azrbaycanli fhllrin vziyyti is iki qat çtin idi. O illrd, yni 1900-cü illrd Baki fhlsinin sas trkibini yerli azrbaycanlilar (bunlarin da ksriyyti Baki kndlrindn idi), hmrilr (o zaman Cnubi Azrbaycandan ilmy glmi adamlari bel adlandirirdilar), lzgilr, ruslar v tatarlar tkil edirdi. Tatarlar ümumi fhllrin cmi 7 faizini tkil edirdi. Onlar bir qayda olaraq, açarçi, dartalçi, ocaqçi, ksr hallarda is mehtr, nökr, arabaçi, suçu v süpürgçi ilyirdilr. ranli fhllr (hmrilr) is Bakida çox qalmirdilar. Azca miqdarda pul ld edn kimi rana öz aillrinin yanina qayidirdilar. ldiklri yerd mzuniyytdn heç cür istifad ed bilmirdilr. Çünki mzuniyytdn qayitdiqlari zaman bzn onlari i qbul etmirdilr. Ya da vvlki vzifsindn xeyli aai vzify qbul olunurdular. vvllr gr ayda 22-24 manat maa alirdilarsa, indi 17-19 manat alirdilar. ranlilardan sonra Bakiya ilmy glnlr lzgilr idi. 1897-1899-cu illrd Bakida fhllrin 13-15 faizini tkil edirdilr. ksriyyti mdnlrd keikçi ilyirdi. Bzi hallarda is sahibkarlarin sadc olaraq, silahli dstlrin çevrilirdilr. Bu ancaq onlarin ksrn savadsiz olmalari v hyatda geriliklri il izah olunurdu. Yaayi mnzillri v kazarmalar acinacaqli vziyytd idi. Bir kazarmada 30-40-i yatirdi. Geclr d kazarmalar ancaq hisli çiraqlarla iiqlandirilirdi. Qi aylarinda pncrlrin ülri hmi siniq olardi. Böyük kazarmalar adtn manqalla isinirdi. Neft firmalarinin ksriyytind hamam yox idi. Su ya çatimir, ya da çirkli olurdu. Bibiheybtd Xetisovun kazarmalarinda, Balaxanada Mlikovun, Aurbyovun mdnlrind, Rus "Neft" irktind, Ramanada "Molot" firmasinda, Sabunçuda Mantaovun firmasinda vziyyt daha airdi. O zaman irktlrin dükanlarinda fhl nqd pulla mal alanda ona nisbtn ucuz baa glirdis, nisy alanda bahalairdi. Msln, nqd alanda tin girvnksi 12 qpiy, nisy alanda is 15 qpiy baa glirdi. Fhllrin i raiti d çox airdi. XX srin vvllrindk i müddti 10-12 saat idi. Snayedki böhran is fhllrin vziyytin xüsusil air tsir bailayirdi. Müssislrd fhllr kütlvi surtd qovulur, isizlik artir v mk raiti daha dözülmz olurdu. 1901-1903-cü illrd Baki fhllrinin txminn 30 faizi idn qovulmudu. O biri trfdn Rusiyanin mrkzi quberniyalarindan i axtarmaq mqsdil Bakiya axiib glnlr isizlr ordusunun sayini daha da artirirdi. Böhran dövründ Bakiya axiib glnlrin sayi o drcy çatmidi ki, hr hakim dairlri

118

Htrxan qubernatorundan tlb etmy baladilar ki, Bakiya glnlrin qarisini almaq üçün ciddi tdbirlr görsünlr. Hmin illrd mdn v zavodlarda mk mühafizsi d acinacaqli halda idi. Fhllr arasinda xstliklr artmidi. Xüsusil göz v md xstliklri geni yayilmidi. hrdki isizlikdn istifad edrk, sahibkarlar fhllri dqiqbai idn qovmaqla hdlyirdilr. Fhllrl kobud rftar adi bir hal olmudu. Mirzbegyansin tütün fabrikind gr bir içi bir neç gün xstlnirdis, drhal idn qovulurdu. Böhran mk il kapital arasinda ziddiyyti daha da drinldirdi. Bu da öz növbsind hrd inqilabi hrkatin vüst tapmasina sbb oldu. 1901- ci ilin 24 martinda Ter-Qriqoryevin tnbki fabrikind, Sabunçuda "Remont" mexaniki emalatxanasinda ttil edn fhllrin sas tlbi mk haqlarinin vaxtinda verilmmsi idi. Lakin polislr ttili yatirtdilar v onun bzi itirakçilarini hbs aldilar. 1901-ci ilin 6 iyununda Balaxanada Luberskinin mexaniki emalatxanasinda, 18-20 sentyabrda Balaxana yolunda olan Xetisovun mexaniki emalatxanasinda da fhllr ttil baladilar. Sonraki aylarda bel ttillr tez-tez tkrar olunur v fhllr artiq siyasi tlblr irli sürürdülr. Bu chtdn 1902-ci ild Bakida keçirilmi siyasi nümayi xüsusil diqqt ayan idi. 21 apreld Bakinin bütün rayonlarindan 5 min fhl hrin Parapet meydançasina toplamidi. Nümayiçilrin llrind "Mhv olsun mütlqiyyt", "Yaasin azadliq" sözlri yazilmi üarlar vardi. Mürtce qüvvlr nümayii daida bildilr, ancaq fhl kütllrind yaranmi ruh yükskliyini v onlarin öz qüvvlrin olan inami qira bilmdilr. Ttil ruhu htta n gerid qalmi hr fanarçilarini da ayaa qaldirmidi. Onlarin ttili nticsind hrin çox hisssi bir neç gün qaranliqda qalmidi. Hl 1900-cü ild Bakida inqilabi dbiyyati yaymaq mqsdil Tiflis sosial-demokrat tkilati Lado Ketsxoveli adli bir inqilabçini Bakiya göndrmidi. O Bakida mövcud olan sosial-demokrat drnklrinin iini qüvvtlndirmkl yanai hrd gizli mtb d tkil etmli idi. Lado Ketsxoveli il birlikd bir neç nfr mürttib d glmidi. Ketsxoveliy kiçik bir çap maini da verilmidi. Ancaq o Bakiya glndn sonra bu mainla kifaytlnmyib, yerli mtb sahiblrindn ikinci kiçik bir main da satin almidi. Lakin bu main o drcd kiçik idi ki, onda ancaq agird dftrinin iki vrqi hcmind qzet v ya inqilabi vrq çap etmk olardi. Bellikl Bakida gizli mtbnin sasi qoyuldu. Bu mtb sonralar Bakinin tarixind "Nina" mtbsi adi il öhrt tapdi. Mtb üçün indiki Füzuli küçsi il zizbyov küçlrinin tinind bina kiray edilmidi. Mnzil bir neç otaqdan ibart idi. Ketsxoveli ev sahibin bu binada karton emalatxanasi açacaini bildirmidi. Mtbd inqilabi vrqlr çap edilib, gizli yolla fhllr arasinda yayilirdi. Sonralar Leninin göstrii il "skra"

119

qzetinin matritsalari xaricdn gtirilrk, "Nina"da çap olunurdu. Matritsalar Vyanadan Tbriz, Tbrizdn is Bakiya gtirilirdi. Burada çap olunan "skra" Rusiyanin hr trfin yayilirdi. Polis qzetin Bakida çap olunmasindan übhlnrk, onun izin dümy çalidi. Çar mmurlari brk tvi dümüdülr. N yolla olursa-olsun mtbnin yerini öyrnmk istyirdilr. Lakin n qdr sy edirdilrs, axtari heç bir ntic vermirdi. 1901-ci il dekabrin 31-d ba vermi hadis Baki jandarmasini sanki yuxudan ayiltdi v mlum oldu ki, mtb Bakidadir. Hmin gün Baki gömrükxanasinda yüklr boaldilarkn gizli gözü olan birqutu sinib, içindn "skra"nin oktyabr, noyabr v dekabr nömrlrinin matritsasi yer tökülmüdü. Bu hadisdn sonra hrd ciddi axtari balanir. Mtbnin izin dümk üçün baqa hrlrdn d xfiyy v casuslar çairilir. Aydindir ki, bel raitd mtbni vvlki yerind saxlamaq olmazdi. Mtb üçün Çadrovida, indiki M. A. liyev küçsind mnzil kiray edildi v çap avadanlii buraya daindi. Hmin aylarda mtbnin hürufati Haciqabul stansiyasinda gizldilmidi. Hürufatin Haciqabul stansiyasindan Bakiya dainmasi V. Bakradze adli bir mainist kömkçisin tapirilmidi. Hürufatin bir hisssi, txminn 10 puda qdri sa-salamat gtirilib, "Nina" mtbsin verilmidi. Yerd qalan 4 pud 16 kirvnksi is Haciqabul stansiyasinda Bakiya göndrilmk üçün parovoza dainarkn yeik yer düüb, parçalanmi v hürufat platformaya splnmidi. Mainist kömkçisi el oradaca, hbs alinmidi. Çox keçmdi ki, polis Lado Ketsxovelini d l keçir bildi. Tiflisin Metex hbsxanasinda saxlanan Ketsxoveli hbsxana pncrsindn güll il vurulub öldürüldü. Ketsxovelidn sonra mtb hrin Tzpir, indiki M. F. Axundov küçsindki 77 nömrli ev köçürüldü. Polis xfiyylri hl d onun yerini axtarib tapmaq üçün dridn çixirdilar. Buna gör mtb yen d yerini dyimli oldu. Bu df 1-ci Paralel küçsindki 102 nömrli ev köçürüldü. Bu küç indi Salatin sgrova küçsi adlanir. Mtbnin binasi is muzey çevrilmidir. Bina bir mrtbli idi. Qabainda kiçik bir hyti d vardi. Dal trfdn is bir tövl binaya bitiik idi. Burada at, fayton v saman saxlanilirdi. Mtb içilri bu tövlnin altini qazib, bir yer düzltmidilr. Sonra is tövlnin birtrfi içridn krpicl hörülmüdü. Bu i el ustaliqla edilmidi ki, tövly girnlr onun yuxari bainda krpicl hörülmü otaq olduunu heç cür güman etmzdilr. Tövl trfdn is heç bir ey dyimmidi. Yen d hmin atlar, hmin fayton v hmin samanliq dururdu. Yerin altinda qazilmi bu mtby gizli bir yol gedirdi. Bu yol mtb içilrinin tövl il bitiik olan mnzilinin rfindn açilmidi. Camaxatanin iki qat qapisi v taxtadan lmlri vardi. Camaxatanda qab-qacaq v baqa eylr

120

qoyulmudu. Aaiya, yni gizli mtby gedn yolun azi taxta il balanmi v üstün yoran-dök yiilmidi. Bu gizli qapi ancaq mtb içilrin mlumdu. Mtbnin 8 nfr içisindn iki-üç nfri rsmi kirayniin hesab olunurdu. O birilr is burada gizli yaayirdilar. Mtbd i rejimin ciddi riayt olunurdu. Hr gün azi on saat ilyirdilr. Onlardan heç birinin küçy çixmaa ixtiyari yox idi. Ancaq hftd bir df, o da axamlar tk-tük bayira çixa bilrdilr. Çap olunan dbiyyat o zaman D. liyeva küçsind bir nfr sosialdemokrat fhlnin dülgr emalatxanasina dainir v burada yeiklr vurulub, dniz v ya dmir yolu vasitsil Rusiyaya göndrilirdi. Mtbnin bel vüstli v geni faliyyti übhsiz ki, böyük xrc tlb edirdi. Baki sosial-demokratlarinin maddi kömyindn lav görkmli xsiyytlr d bu id öz kömyini sirgmirdilr. Maksim Qorki v habel 1903-cü ild Bakida qastrolda olmu mhur rus aktrisasi Komissarjevskaya mtby böyük maddi kömk göstrmidilr. "Nina" mtbsi 1906-ci ilin vvllrindk öz faliyytini davam etdirmidi. Baki fhllri içrisind görkmli inqilabçilarla yanai bacariqli neft mütxssislri d yetimidi. Bunlardan Piri Quliyev, Smd Rzazad, Zeynal Zeynalov (sonralar Dövlt Dumasina deputat seçilmidi), Cnntli liyev, Haci irli rifov, sgr Krimov, Amanulla liyev v baqalari neft istehsali tarixind böyük öhrt tapmidilar. XX srin vvllrind Baki neft snayesi sahsind mövcud olan 167 neft snayesi müssislrindn cmi 49-u milli Azarbaycan kapitalistlrinin lind idi. Ermnilrin is 55 firmasi vardi. Qalan 21 firma ruslarin, 10 firma cnbilrin, 17 firma yhudi kapitalistlrinin, 6 firma is gürcü sahibkarlarinin lind idi. Azrbaycan milli kapitalistlrinin ixtiyarinda ksrn xirda müssislr idi, az miqdarda orta sviyyd duran müssislr d vardi. nhisarçi kapitalin neft snayesind hakim ksildiyi illrd Azrbaycan milli kapitalinin mövqeyi çox zif idi. Neft istehsali v neft emali sahsind faliyyt göstrn yerli milli kapitalistlr sasn aaidakilar idi: H. Z. Taiyev, msi sdullayev, Musa Naiyev, Murtuz Muxtarov, Manafov, liyev, Sultanov, Cbiyev, mir-Aslanov qardalari, Aurbyov qardalari, . B. Hacinski, Mmmdov, Hüseyn Mlikov, Mustafayev, Slimov, Slimxanov, N. M. Nuriyev, Mir Tai Babayev, Mlik Aamirov v baqalari. Neftin mdnlrarasi dainmasi, onun vaxtli-vaxtinda emal zavodlarina çatdirilmasi snayeçilr üçün çox mühüm v vacib msl idi. Nahayt, 1880-ci ild Bakida dar dmir yolu çkilib, istismara verildi. 45 verst uzunluunda olan bu

121

yol hri Balaxana-Sabunçu-Suraxana neft mdnlri il birldirirdi. Dar dmir yolu birinci növbd neftin zavodlara dainmasina xidmt etmli idi. Sonralar neft kmrlri çoxaldiqca dar dmir yolu ancaq neftçi srniinlri daimaqla mul olurdu. Hr gün orta hesabla 6 srniin qatari hr v habel hrdn mdnlr neftçi daiyirdi. 1883-cü ild Baki il Tiflis arasinda da dmir yolu istismara verildi. Bellikl randan, Orta Asiyadan gmilrl dainan yüklrin Tiflis v Batuma dainmasi üçün böyük rait yaradildi. Htrxandan göndriln yüklr d dmir yolu vasitsil Gürcüstana dainirdi. Su yolu il quru yollar bir harmoniya tkil etmidi. ki ölk arasinda mt mübadilsi gündn-gün artirdi. 1905 inqilabi rfsind kapital tdricl iri banklarin lind toplamaa baladi. Banklar snaye müssislri il laqlrini möhkmldrk, onlarin faliyytini idar etmy baladilar. Bank kapitali snaye kapitali il birlrk, maliyy kapitali yarandi. hrd tezlikl snaye banklarinin bksi genilndi. Keçmi Vorontsov, hazirki zizbyov küçsind Baki hr kredit cmiyyti açildi. Bundan sonra Baki qariliqli kredit cmiyyti yaradildi. Bu Baratinski, indiki . lizad küçsi il Milyutin, indiki liyarbyov küçsinin tinind Aurbyovun mülkünd yerlirdi. Daha sonra bir-birinin dalinca aaidaki kredit cmiyytlri v banklar açildi: Volqa-Kama kommersiya banki. Qorçakov (Taiyev) küçsi. Rus xarici ticart banki. Keçmi Polis (indiki Mmmdliyev) küçsi. Rus ticart snaye kommersiya banki. Milyutin küçsi (indiki liyarbyov). Tiflis dvoryan torpaq banki. Taiyev küçsi. Beynlxalq kommersiya banki. ndiki . lizad v liyarbyov küçlri. Rus-cnub snaye banki. N. Rfibyli küçsi. imal banki. ndiki Taiyev küçsi v Azrbaycan prospekti. ran hesab-borc banki. ndiki Neftçilr prospekti. kinci Baki qariliqli kredit cmiyyti. ndiki Mmmd min Rsulzad küçsi v baqalari. Bu banklarda hr gün böyük pul maliyy mliyyatlari aparilirdi. BAKI BRJASI 1886-ci ilin ikinci yarisinda Bakida birja açildi. Birja hrd ticart ilri il mul olan ticart v snayenin bütün sahlrind qariliqli laqlri olan adamlarin daimi yeri idi. hrd ticartin son drc inkiaf etdiyi bir dövrd birjanin böyük hmiyyti v rolu vardi. Birja maliyy nazirliyinin srncaminda idi. Birjanin nzdind Birja cmiyyti yaranmidi. Birja cmiyytind onun üzvlük

122

haqlarini vermkl birinci v ikinci drcli tacirlr, gmi v zavod sahiblri yaxindan itirak edirdilr. NOBEL QARDALARININ RKT Nobel qardalari Bakiya glmi ilk cnbi iri snaye sahiblri idi. Nobellr kimdir? sln sveçli olan bu nslin bainda Emanuil Emanuiloviç Nobel dururdu. O rus dövltinin dvti il 1837-ci ild Rusiyaya glmidi. Hl sveçd ikn onun ixtira etdiyi sualti minalar Rusiya hrbi dairlrinin diqqtini clb etmidi. Rusiyaya köçdükdn sonra Peterburqda ina etdirdiyi zavodda mina v baqa mexaniki mmulatlar istehsal etmy balayir. Krim müharibsi zamani hökümtin tapirii il Krontadt v Sveaborq qalalarinin trafini minalamaq kimi mühüm bir iin öhdsindn müvffqiyytl glir. Ümumiyytl 1853-cü ildn 1856-ci ildk sürn Krim müharibsind Nobel rus ordusunu silah v mina il tchiz etmidi. Müharib qurtarandan sonra hökümt v ayri-ayri xslr trfindn sifarilr azaldiindan Emanuil müflis düür v zavodu balayaraq, vtnin qayidir. Onun üç olu vardi: Lüdoviq, Robert v Alfred Nobel qardalari. Emanuil Peterburqa glnd böyük olu Lüdoviq 11 yainda idi. O atasinin yaninda mainqayirma sahsind böyük tcrüb keçmidi. Atasi vtn qayitdiqdan sonra o Peterburqda qalib, mainqayirma ilri il mul olurdu. Sonralar Viborq trfd kiçik bir zavod alaraq, onu qisa müddt rzind birinci drcli zavoda çevirir. Lüdoviq çox energiyali, ailli v tdbirli bir sahibkar idi. Onun üçün çtin v air heç bir i yoxdu. Hr çtinliyin öhdsindn mhartl glirdi. Top istehsali sahsind onun zavodu tezlikl böyük müvffqiyyt qazanmidi. Ölknin müdafisi sahsind göstrdiyi xidmtlrin gör Lüdoviq hökümt trfindn ikinci drcli "Anna" ordeni il tltif olunmudu. Onun hazirladii top lüllrinin öhrti bütün dünyaya yayilmidi. Mühndis Pyotr Aleksandroviç Bilderlinql birlikd tkil etdiklri jevsk zavodunda Berdanka tipli silahlar hazirlanirdi. 1868-1891-ci illrd Berdanka rus ordusunun sas silahi idi. Lüdoviq berdankalara taxta qundaq materiali hazirlamaq mqsdil qardai Roberti Astara v Lnkran melrind möhkm aac axtarmaa göndrir. Robert Bakida olarkn neft istehsali il maraqlanir v sahibkarlarin neftdn böyük glir ld etdiklrin ahid olur. Peterburqa qayidandan sonra qardai Lüdoviqi razi salir ki, neftin glirli xammal olduunu nzr alaraq, neft istehsali il mul olsunlar. Qardainin raziliini alandan sonra Robert az bir mbll Bakiya qayidaraq, burada kiçik bir zavod v torpaq sahsi alir. Lakin vsaiti az olduu üçün istehsalati genilndir bilmir. Lüdoviqi hmilik olaraq, Bakiya çairmali olur.

123

1879-cu ild Bakida "Nobel qardalari irkti" tkil olunur. Bu irktin müssislri üç qarda: Lüdoviq, Robert, Alfred v bir d onlarin yaxin dostu, Lüdoviql jevsk zavodunun sasini qoyanlardan mühndis Pyotr Aleksandroviç Bilderlinq idi. O irktin tkil olunduu ildn ta 1885-ci ildk irktin idar heytinin üzvü, 1885-ci ildn ta ölümündk, yni 1901-ci ildk irktd tkil olunmu Sovetin sdri olmudu. irktin sas rhbrliyi Lüdoviqin lind toplamidi. Hr eyi hll edn sas etibaril o idi. Alfred tsisçilr siyahisina daxil edils d irktin iind bilavasit itirak etmirdi. O sveçd yaayirdi. Görkmli alim idi. Elmi srlrin gör kimya elmlri doktoru adini almidi. Bütün dünyada dinamitin v tüstüsüz baritin ixtiraçisi idi. "Nobel qardalari irkti"nin idar heytind yaxindan itirak etms d öz kapitali v ttbiqi kimyanin böyük mütxssisi kimi öz mslhtlri il irkt kömk edirdi. irktd onun da shmi (payi) vardi. Ölümündn sonra 58 patenti v 50 milyon kapitali qalmidi. Bu mblin 12,4 faizi "Nobel qardalari irkti"ndn Alfred çatan pay idi. Ölnd vsiyyt etmidi ki, hr be ildn bir onun kapitalindan gln glir insanlara xidmt etmi xslr mükafat kimi verilsin. lk mükafat 1901-ci ild verilmidi. O vaxtdan "Nobel mükafati" rsmn müyyn edilmidi. Hr be ildn bir onun kapitalindan gln glir 5 brabr hissy bölünür v mükafat formasinda fizika, kimya, fiziologiya, yaxud tibb v dbiyyat sahsindki nailiyytlr gör verilir. "Nobel qardalari irkti" faliyyt balamamidan vvl neft çox ibtidai bir kild, ibtidai vasitlrl xanliq dövründ olduu kimi sasn ll çixarilirdi. Neft çixarilmasi tamam brbad halda idi. Qazma ii il mükmml tani olan adamlar çox az idi. Neft çixarilmasi texnikasini tkmilldirmk Lüdoviq Nobeli çox düündürür v bütün dünyada neft çixarilmasi tcrübsindn istifad etmk v qazma iini nizama salmaq mqsdil Pensilvaniyadan tcrübli qazmaçilar çairtdirir, habel avstraliyalilarin, amerikalilarin i tcrübsini öyrnir. Bakinin neft snayesin yeni nfs gtirn Nobel qardalari burada çox baha baa gln mürkkb tcrüblri sinaqdan çixarirdilar. lk df olaraq buxar mainindan istifad edirdilr. Baqa neft sahibkarlari Nobel qardalarinin bu axtarilarina, yeniliy can atmalarina hsdl baxirdilar. Nobel qardalari hr sahd pioner idilr. Bütün ilrini elmi saslar v yeni texnika sasinda qurmaa çaliirdilar. Onlar qazma ilrind d ilk df elektrik enerjisindn istifad etmy baladilar. Nobellrin tcrübsindn bhrlnmy çalian yerli, xarici kapitalistlr birinci növbd onlarin ilk ttbiq etdiklri buxar mainlarindan istifad etmy giridilr. Qazma ilri il yanai olaraq, Nobel qardalari vvlcdn alib, saxladiqlari torpaq sahlrind kfiyyat ilrini d davam etdirirdilr. Bu sahd Nobellrdn irlid gedn ikinci bir irkt yox idi. Çlkn v Pirallahi adalarinda, Putada müntzm kfiyyat ilri aparilir v getdikc geni vüst alirdi. Lüdoviq

124

Nobel qabai görn v hmi axtarila mul olan bir adamdi, bütün manilri yixaraq, yorulmadan yeniliy doru can atirdi. Onlar neftin emali sahsind d yeni axtarilarla mul idilr. Neft emalinin mövcud üsulu onlari qtiyyn tmin etmirdi. Bu illrd Qara hrd neftayiran zavodlar tikrk kerosin hasilati il mul olanlar vardi. 1869-cu ild artiq 23 zavod açilmi v onlarin sayi ildn-il artirdi. Lakin icar sistemi Bakida neft istehsalinin qarisini alir v mhsuldarliq azalirdi. car sistemi zamani neftin istehsali xeyli aai dümüdü. Sahibkarlar tlb etmy baladilar ki, kerosin zavodlari v anbarlar üçün icary verilmi yerlr daimi olaraq, onlarin xüsusi mülkiyytlrin çevrilsin. Nhayt 1873-cü ild icar sistemi lv olundu v hökümt böyük neft sahlrinin aksion satiina baladi. 180 desyatin neftli sahlr 3,5 milyon manata xüsusi xslr satildi. Bel sahlr sas etibaril Suraxanada v Bibiheybtd idi. Suraxana torpaqlari urunda grgin rqabt gedirdi. sas rqabt Mirzyev il Kokorev arasinda idi. Bibiheybtd is aksion zamani H. Z. Taiyev trfindn 3 min manatliq, Zubalov trfindn is 18 min manatliq torpaq sahlri alindi. Hr desyatin torpaq alicilara orta hesabla 20-30 min manata baa gldi. Bu tdbir ona gtirib çixardi ki, bu vaxtadk torpaq sahlrini çox qisa müddt almi v buna gör d müssisnin texniki quruluuna böyük xrc çkmk istmyn sahibkarlar indi öz xsi sahlrinin istismari üçün sasli avadanliq düzltmy baladilar. Görüln tdbirlrin nticsind neft hasilati artmaa baladi. Yeni axtarilar, smrldirici tkliflr irli sürüldü. Artiq Amerikadan Rusiyaya ninki kerosin gtirilmir, ksin Baki nefti Amerika neftini sixidirmaa balamidi. ndi rus kerosini xarici bazarlari da tmin edirdi. Msln, 1881-ci ild Rusiyadan xaric göndriln neft mhsullari bir milyon puddan artiq deyildi. 90-ci illrin vvllrind is bu rqm 63 milyon yarima çatmidi. Neftin istehsal edilmsin d bunun böyük tsiri oldu. 1892-ci ild Balaxanada neft quyulari qazma yolu il istismar olunmaa baladi. Bir quyudan bir sutka rzind txminn 1000 pud neft çixarilirdi. Fantanlarin da sayi artmidi. Msln, 1892-ci ild Nobel qardalarinin bir fantani sutkada bir milyon pudadk neft verirdi. Neft istehsalinin artmasi neftin dainmasi mslsini d vacib msl kimi irli sürürdü. Hr eydn vvl neftin çixarildii yerlrl onun emal edildiyi yer arasinda srbst v müntzm hrkt lazimdi. Halbuki, neft mdnlrdn neftayirma zavodlarina arabalarla dainirdi. Dainma çox zaman hava raiti il laqdar lngiyirdi. Neft emali sürtl inkiaf edir, dainma is ibtidai kild qalmaqda idi. Bu sahd d ilk addim Nobel qardalari trfindn atildi. Onlar baqa sahibkarlara müracit edrk Balaxanadan Qara hr mütrk kmr

125

çkmyi tklif etdilr. Lakin onlardan heç ks bu tklifl razilamadi. Lüdoviq böyük ziyyt v çtinlikl Balaxanadan Qara hr öz hesabina kmr çkdirdi. Ona xrc olunmu 100.000 manati bir ild çixartdi. Kmrin çkilmsi nticsind neftin zavoda dainmasi çox ucuz baa gldi. Bu kmr hr gün Balaxanadan Qara hr 24 min pud neft vururdu. Bu iqtisadi chtdn Nobel qardalari üçün çox lverili idi. Balaxanada neftin pudu 8 qpik idi. Nobel qardalari is onu Qara hrd 14 qpiy satirdilar. Neftin kmrl dainmasi üçün 6 qpik alirdi. Arabaçilar is Balaxanadan Qara hr neftin pudunu 8 qpiy daiyirdilar. Demk pudu 18 qpiy baa glirdi. Nobellr is pudunu 14 qpiy satirdilar. Bununla bel Nobel qardalari bundan hr gün 1000 manat pul ld edirdilr. Nobellrdn sonra "Baki neft irkti" d Balaxanadan Suraxanaya - öz zavodlarina kmr çkdirdi. V çox keçmdi ki, baqalari da bu i giridilr. Mdnlrdn zavodlara çkiln kmrlrin sayi artdi. Zavodlari dniz sahili il birldirn daha 37 kmr çkildi. Dniz knarindan kerosin yelknli gmilrl Volqaya taxta boçkalarda göndrilirdi. Bununla laqdar olaraq, Baki hrind çllkçilik çox inkiaf etmidi. hrin bir sira küçlrind çllkçilik dükanlari açilmidi. Bu boçkalar ksrn 20 pudluq olurdu v boçkanin pulu da 30 qpikdn 60 qpiydk kerosinin qiymtinin üstün glirdi. Kerosinin boçkalarla dainmasi lverili deyildi. vvla neft dolu boçkalari yerldirmk çtin olduu üçün gminin anbarlarindan tam istifad etmk qeyrimümkündü. Bununla laqdar kerosinin xrci d 25 faiz artirdi. kinci trfdn neftin dainmasi Baki çllkçilrinin düzltdiklri boçkalardan asili olurdu. Bzn çatdira bilmirdilr. Dainma çox zaman gmi sahiblrindn v havanin vziyytindn d asili idi. Kerosinin su yolu il dainmasi Lüdoviq Nobeli çox düündürürdü. Nhayt nefti maye daiyan gmilrl göndrmyi qrara aldi. Bel bir i o zaman böyük tcrübsi olan Amerikada da yox idi. Mlum oldu ki, kerosinin axiciliq xasiyytin gör maye daiyan gmilr tsis etmk qeyri-mümkündür. Dainma zamani gminin main öbsind ml gln 30-40 drc hrart kerosin üçün qorxulu idi. Lakin buna baxmayaraq, dünya bazarinda Amerika kerosini il rqabt aparmaq mqsdil Nobel bunu lazim bildi. O gmi irktlrin tklif etdi ki, bir neç gminin anbarini onun layihsi sasinda ayri-ayri öblr ayirsinlar ki, kerosini onlarda daimaq mümkün olsun. Bunun müqabilind külli miqdarda pul tklif edirdi. Ancaq gmi irktlrindn heç biri bu i raziliq vermdi. Lüdoviq Nobel bu çtinliyi d öz çiyinlrind daimali oldu. 1877-ci ild Lüdoviqin öz layihsi sasinda sveçd hazirlanmi "Zaraostra" neftdaiyan gmisi-tankeri Xzr sularina gtirildi. Bu dünyada ilk neft daiyan tanker idi. Yalniz ondan sonra baqa neft sahibkarlari da sveçd tanker düzldilmsi üçün sifari vermy baladilar. Zaqafqaziyada dmir yolunun açilii v o zaman bütün dünyada n uzun neft

126

kmri olan 865 kilometr uzunluunda Baki-Batum neft kmri çkilndn sonra Baki nefti arasi ksilmdn dünya bazarlarina göndrilirdi. Bu kmrin çkiliind görkmli alim v mühndis V. Q. uxovun böyük xidmti olmudur. Tankerlr Xzr dnizin buraxilandan sonra neftin boçkalarla dainmasi tamamil lv olundu. "Nobel qardalari irkti" neftin dmir yolu il dainmasini ucuzladirmaq üçün amerikalilarin tbbüsündn istifad etdi. Dmir yolu idarsin Amerika sayai vaqon-çn düzltmyi tklif etdi. Lakin tklifi rdd edildi. Lüdoviq bu ii d özü tkil etmli oldu. Öz konstruksiyasi il 100 vaqon-çn düzldib QryazeSaritsin dmir yoluna verdi. Htta özunün dmir yolu komandasini v vaqonlari tmir emalatxanasini tkil etdi. Sonralar dmir yolu özü bel vaqon-çnlr hazirlayib bütöv qatarlar düzltdi. Lüdoviq Nobeli düündürn bir msl d neft ticarti sahsind yeni qaydalarin yaradilmasi idi. Saysiz-hesabsiz neft ticarti vasitçilrindn yaxa qurtarmaq, bilavasit alicilarla laq saxlamaq mqsdil böyük hrlrd, dmir yolu stansiyalarinda nefti saxlamaq üçün iri dmir rezervuarlar düzltdi. Bu böyük xrc baa gls d bundan çkinmdi. Volqa boyu hrlrind bel dmir çnlrin sayi ildn-il artdi. Neft istehsalinin ayri-ayri sahlrind böyük irlilyi baxmayaraq, neft snayesinin vziyyti bir o qdr d yaxilaa bilmmidi. Çünki icar sistemi lv olunsa da, 1875-ci ild aksiz sistemi ttbiq olunmudu. Bu neft mhsullarina qoyulan lav vergi idi. Dorudur, neftli torpaqlarin xüsusi llr keçmsindn sonra neft istehsali sürtl inkiaf ets d bazarlarda kerosin pis satilirdi. Sahibkarlarin faliyytind böhran balamidi. Neft sahibkarlari bunun sbbini aksiz sistemind görürdülr. Böhrandan birc çixi yolu vardi. O da aksiz sisteminin lvi idi. Qzetlr d sahibkarlarin ssin qoularaq, aksiz leyhin öz etirazlarini bildirirdilr. 1877-ci ild aksiz sistemi lv olundu. Neft hasilati daha da artdi. Neft zavodlarinda is neftayirma hl d ibtidai üsullarla aparilirdi. Bunun nticsind d alinan kerosin aai sviyyd olub, bazarlarda Amerika kerosini il rqabt apara bilmirdi. 1873-cü ild Tbrizov trfindn neft ayirmaq üçün yeni aparat kf edildi. Bu aparat Nobel qardalarinin zavodunda quruldu v o vaxtdan neft fasilsiz olaraq, distill olunmaa baladi. Alinan mhsul Amerika kerosinindn heç d skik olmayib, blk d öz tmizliyi il ondan üstün idi. 1886ci ild ibayevin zavodunda da yeni bir aparat quruldu. Bu distill qurusu V. Q. uxov v F. A. nçik trfindn ixtira olunmudu. Nobel qardalari neft emalini texniki chtdn tkmilldirmk üçün i lap ibtidaidn baladi. Baqa sözl desk Baki neftini elmi-laboratoriya yolu il tdqiq etmk niyytil böyük hazirliq ilri apardi. vvlc Bakida, sonra is Peterburqda kimya laboratoriyalari tkil etdi. lbtt, bu id ona sveçd yaayan kimyaçi

127

qardai Alfred öz mslhtlri il yaxindan kömk edirdi. ld ediln hr bir kf drhal mdn v zavodlara ttbiq olunurdu. Kerosinin keyfiyyti bard bu drcd qayi v fasilsiz nzart irktin mhsullarina ümumdünya öhrti qazandirdi. 1895-ci ilin mart ayinda neftin emali sviyysini yoxlayan komissiya irktin zavodunda bir pud kerosini bel keyfiyytsiz hesab etmmidi. Yorulmaq bilmyn Lüdoviq bir sira laboratoriya tcrüblri nticsind Amerikada v Avropada hl mlum olmayan neftin fasilsiz emalina nail oldu. srin axirinda neft istehsalinin 20 faizini, kerosin emalinin 40 faizini "Nobel qardalari irkti" verirdi, 18-ci ild "Nobel qardalari irkti" Rotild mxsus "Mazut cmiyyti" il birlib "Nobel-Mazut" inhisar birliyi yaratmidilar. Rusiyanin bütün daxili bazarlarinda birlikd hegemonluq edirdilr. Xzr dnizi vasitsil Rusiyanin bazarlarina dainan duru yanacain 57 faizi, sürtgü yalarinin 57,5 faizi v ixrac olunan neftin 60 faizi bu irktlrin lind idi. A. M. Mantaov, K. S. ibayev Oleum, "Q. M. Leonozovun olanlari" kimi irktlr çixardiqlari bütün yanacain satin hüququnu "Nobel-Mazufa vermy mcbur olmudular. 1908-ci ild "Nobel qardalari irkti" müxtlif snaye sahlrini birldirn iri kapitalist konsernin çevrilmidi. Nobellrin neft imperiyasinda 25 mindn artiq adam ilyirdi. Trkibin sas kapitali 150 milyondan çox olan 25 müxtlif müssis daxil idi. Dünyanin kerosin bazarinda bölüdürülmsind Rotild v Rokfeller il brabr fal itirak edirdilr. Lüdoviq igüzar v eyni zamanda maarifprvr bir sahibkar idi. mperator rus texniki cmiyyti Baki öbsinin sasini qoyanlardan biri idi. Cmiyytin ilrind yaxindan itirak edirdi. Onun irli sürdüyü tbbüslr v tkmilldirmlr çox çkmdn ictimaiyytin mali olurdu. O öz yeni ideyalarindan heç zaman yalniz özü üçün istifad etmirdi. O mkl qazanilmayan pullari sevmzdi. Bu onun tbitin müayir idi O adtn deyirdi: "O gün ki, ilmk istmirsn, o gün d yemmlisn". Lüdoviq birja alveri il heç zaman mul olmazdi. Ona hr df öz iini lverili raitd xaric satmaq tklif olunduqda deyrdi: "Siz istyirsiniz ki, mn pullarimi faizli kaizlara çevirib, kupon ksmk üçün qayçi alim v onlari satmaq üçün birjaya girim? Mn bunu istmirm. Mn pul yox, i d lazimdir". O ildiyi sahd rqabt aparmai sevir v yorulmadan yeni yollar axtarirdi. Lüdoviqin sas prinsiplrindn biri d çalian adamlarin taleyini müssisnin taleyi il balamaq idi. Çoxlu qazanc ld etmk üçün xidmtçi v fhllrin qayisina qalmai vacib hesab edirdi. Uurlu idn ötrü kontorun xidmtçilrin, müssisnin fhllrin mükafatlar verirdi. Onlara yataqxanalar tikdirmi v bu yataqxanalari isti su v xörklrl tchiz edirdi. Bakida yaayan fhllr hr shr Pyotr meydaninda olan körpüdn barjlarla Qara hr i dainir v axam evlrin qaytarilirdi. Qara hrin neft qurulari içrisind böyük torpaq sahsi alib, park saldirmidi. Bu parkda istiraht

128

gulrindn baqa klub da vardi. ndi Nizami adina olan park o zaman Villa Petrolea adlanirdi. Lüdoviq ilin çox ayini Peterburqda keçirirdi. Daimi axtarilar, mhsuldarlii artirmaq üçün gecli-gündüzlü çalimalar nhayt onu yorur. Buna gör Peterburqu trk edrk Avropanin cnubuna gedir v 1886-ci il martin 31-d orada 57 yainda ikn ölür. Lüdoviqin ölümündn hl çox vvl irkt onun böyük olu Emanuilin lin keçmidi. 1904-cü ild irktin 25 illiyi qeyd edilrkn onu tsis ednlrdn heç biri sa deyildi. irktin heyti aaidakilardan ibart idi. 1. Emanuil Lüdoviqoviç Nobel (sdr), 2. . O. Olsen. 3. M. M. Belyamin. 4. Y. Q. Krussel. 5. Xaqelin. 25 illik yubiley gününd irkt aaidakilari qrara almidi: 1.Yubiley günlri üçün nzrd tutulmu 100 min manat hrbi zamanin ehtiyaclari üçün lahzrt imperatoriç Aleksandra Fyodorovnanin srncamina verilsin. 2.Bakida irkt içilrinin uaqlarindan ötrü mktb tikilmsi üçün 100 min manat ayrilsin. Mktb d bel adlansin: "Nobel qardalari neft istehsali irktinin 25 illiyin xatir mktbi". 3.irkt içilrinin ali mktblrind oxuyan övladlari üçün 250.000 manat ayrilsin. 4.irktd tam 25 il ilyn xidmtçilr üçün 360 min manat ayrilsin. 5.irktd 25 il ilyn fhl v matroslara bir ayliq maalari miqdarinda mk haqqi verilsin. 6.irktin bütün fhl v xidmtçilrindn sgrliy çairilani varsa, onlara bir dflik bir ayliq maalari miqdarinda pul verilsin v sgri xidmtd olduqlari müddtd maalarinin 50 faizi aillrin verilsin v sgrlikdn qayitdiqda i qbul edilsinlr. 1877-ci ild Nobellr trfindn tutulmu layihy gör müssisdn gln tmiz glirin 50 faizi xidmtçilr arasinda bölünürdü: 1905-ci ild qanunda olan nizamnamy gör glirin 40 faizi mkçilr v fhllr arasinda bölünürdü. Bu nizamnamnin nec hyata keçirildiyini dey bilmrik. Çünki limizd heç bir snd yoxdur. Lakin bir fakti göstrmk lazimdir ki, o illrd baqa neft irktlrind ilyn fhl v qulluqçularin Nobel qardalarinin müssislrind ilmy can atmalari blk buna gör d tsadüfi deyildi. Etiraf etmk lazimdir ki, Bakida neft istehsalinin inkiafinda, neftin emal edilmsind, dainmasinda v saxlanilmasinda Nobellrin böyük xidmti olmudur. Neft sahsind texniki yeniliklrin demk olar ki, ksriyyti onlara aid idi. HR BLDYY DARS V DUMA

129

Rusiyada thkimçilik sisteminin lv edilmsindn sonra hrlr inkiiaf etmy balayir. halinin sayi çoxalir. Bununla laqdar hrlrin büdclri d artirdi. Buna gör keçmi hrlrin idar edilmsi sistemi daha yaramirdi. hrlri idar etmk sistemind mütlq reforma yaradilmali idi. Bu reformanin yaradilmasi hazirlii 8 il çkdi. Nhayt 1870-ci ilin 16 iyununda tsdiq edildi. O vvlc Rusiyanin daxili quberniyalarinda hyata keçirildi. Zaqafqaziyada is onun hyata keçirilmsi lngiyirdi. Buna da bhan o idi ki, guya yerlilrin hr özünü idar iind sritlri yoxdur. Qafqaz caniini v qubernatorlar da bu fikird idilr. Baki qubernatoru Kolyubakin d isbat etmy çaliirdi ki, bu msl n qdr uzansa yaxidir. Guya yerli hali bu mslnin hlli üçün hl laziminca inkiaf elmmidir. Qubernatorlarin etirazinin sbbi mlum idi. Bilirdilr ki, hrlrd dumalarin yaradilmasi müyyn ictimai fikirlrin yaradilmasi il laqdardir. Bu iddialar übhsiz ki, onlarin müstmlkçilik siyasti il laqdardi. Hmin sbbdn hr özünü idar sistemi haqqinda frman yalniz 7 ildn sonra Bakida hyata keçirilmy baladi. Baki qubernatoruna tklif olunurdu ki, dumaya qlasnilarin seçilmsin hazirliq aparilsin. Qlasnilarin sayi yarisinadk xristian olmayanlardan, yni yerlilrdn seçilmlidir. vvla dumaya hr adam seçil bilmzdi. Ancaq müyyn varidati olanlar: böyük mülk sahiblri, ticart v snaye müssislri baçilari, hrd iki ildn az olmayaraq yaayanlar seçil bilrdilr. Bundan baqa hr vergisi vern müssis v irktlrin, monastir v kilslrin d nümayndlri seçki hüququndan istifad ed bilrdilr. Bir sözl bu seçkilr ancaq xüsusi mülkiyyt hüquqlarina saslanirdi. Seçicilrin d itiraki çox mhdud idi. Fhllr, pedaqoqlar, müllimlr, kiçik xidmtçilr, gr vergi vermk üçün mnzillri yoxsa seçkilrd itirak edilmy buraxilmirdi. Habel qadinlar v 25 yaindan kiçik olan gnclr d seçkiy buraxilmirdi. Bel mhdudiyyt nticsind halinin yalniz 2-3 faizi seçkilrd itirak ed bilrdi. Seçilck qlasnilarin ümumi sayi seçicilrin sayindan asili olaraq 30 il 72 arasinda olurdu. Birinci dumaya Bakidan seçiln 72 nfrdn 36 nfri müslman idi. Ssverm hr bir namizd üçün ayriliqda keçirilirdi. Seçki qutulari iki yer bölünmüdü: yarisi a, yarisi qara. Hr seçiciy bir ar verilirdi. Namizdin xeyrin ss vermk istyn ari sa trfdki a qutuya, leyhin ss vermk istyn is qara trf salmali idi. Yalniz çox nadir hallarda mütrqqi ziyalilar dumaya seçil bilirdilr. Msln, 1877-ci il dekabrda Baki hr dumasina seçiln qlasnilar içrisind yalniz iki-üç nfr ziyali var idi: Hsn by Zrdabi, müllim Hbib by Mahmudbyov, . M. Topçubaov. Bunlar seçilmk hüququ qazanmaq üçün baçisi ölmü varli aillrindn birin qyyum tyin edilmli idi. Yalniz bu yolla onlar dumaya seçil bilmidilr. 1877-ci ild dumaya seçilmi 36 nfr müslman qlasnilari içrisind Baki varlilarindan aaidakilar da vardi: H. Z. Taiyev, msi

130

sdullayev, brahim by Aurbyov, liskndr Aurov, saby Hacinski, Aabala Quliyev, Musa Naiyev, Ncfqulu Sadiqov v baqalari. hr özünü idar orqanlarinin vzifsi vvllr yerli tsrrüfat msllri il mhdud edilmidi. hr vergilrini toplamaq, küçlri, dömlri sliqy salmaq, bazarlar düzltmk, yanina qari tdbirlr görmk v sair. Lakin tsrrüfat msllrind d duma müstqil deyildi. Vergilri öz bildiklri kimi müyyn etmy, vsaitlrini xrclmy onlarin ixtiyarlari yoxdu. ctimai idar üzrind qubernator v onun yanindaki quberniya idarsi trfindn daima nzart vardi. Duma tam mnada yerli poiis idarsindn asili idi. hr idarsi hr tsrrüfatina aid bütün qrarlari polis idarsi il raziladirmali idi. Çünki bu qrarlari hyata keçirmk üçün güc polisin lind idi. hr dumasinin icraiyy orqani hr baçisinin (qolovasi) baçiliq etdiyi idar (uprava) idi. hr baçisi, idar üzvlri v katibi d iki qat seçki il seçilir v qubernator trfindn tsdiq edilirdi. darnin üzvlri adtn 3-4 nfrdn artiq olmurdu. Onun trkibin hr milltdn bir nümaynd seçilirdi. Msln, 70-80-ci illrd idarnin üzvlri aaidakilardan ibart idi: Kamil by Sfrliyev, Arütünov Cümüd Cavadoviç, Makedonski Boris Aleksandroviç v Mmmd Hsn Hacinski. darnin katibi is bir müddt Ncf by Vzirov olmudu. Qlasnilarin bzilri öz vziflrindn sui-istifad edrk qanunu pozur, qanunsuz olaraq torpaqlari mnimsyir v hr yolla varlanmaa çaliirdilar. Onlar hrin ancaq varlilar yaayan hisssinin qayisina qalirdilar. Yoxsullarin, fhllrin yaadiqlari mhlld is hmi palçiqli, natmiz v qaranliq olurdu. Bunu htta "Kaspi" qzeti d etiraf etmy mcbur olmudu. Qzetin 1895-ci il 19 may tarixli nömrsind yazilmidi: "Bizim qlasnilardan kim halinin yoxsul tbqsinin hyat raitinin yaxiladirilmasi qeydin qalir, gün üalarinin onlarin hyatina daxil olmasi, palçiq içrisind boulmamalari, murdar su içmmlri bard fikirlmyi özünun mnvi vzifsi hesab edir? Bu bard hr hansi bir qlasniya söylynd o gözünü döycly-döycly gülümsyck v özün haqq qazandiracaqdir ki, bütün bunlarin ona heç bir dxli yoxdur". Dumanin iclaslarinda yalniz demokratik cryana daxil olanlar (bunlarin sayi çox az idi) haqq v dalt urunda mübariz aparirdilar: Hsn by Zrdabinin dumada tutduu mövqe xüsusil qeyd edilmlidir. O maarif v mdniyytin inkiaf etdirilmsi, yoxsul adamlarin qayisina qalmaq yolunda yorulmadan mübariz aparirdi. Azrbaycan dilind mktblrin açilmasi, mdni ocaqlarin tkili v Azrbaycan dilinin trqqisi urundaki çixilari da çox dönmz v qti idi. Dumanin el bir iclasi olmurdu ki, o çixi edib, konkret tkliflr irli sürmsin. O ta 1907-ci ildk qlasni seçilmidi. Dumada thsil v tibb komisiyonunun üzvü idi. Neft rayonlarinda mktb bksinin genilndirilmsini, müllimlrin maalarinin artirilmasini tkidl tlb edirdi. Tiflis v Baki varlilari xalq vsaiti

131

hesabina Tiflisd politexnikum açilmasini tklif etdikd Zrdabi etiraz etmidi: "Qoy hr halisinin yoxsul tbqlri üçün çoxlu ibtidai, professional v knd tsrrüfat mktblri açilsin. Tiflis politexnikumu üçün qoy Montaev, Xetisov, Qukasov pul versin. Çünki bu texnikumda onlarin uaqlari oxuyacaqlar". Hsn by Zrdabi dumani haqsizliq, chalt v geriliy qari tribuna çevirmidi. hr idarsinin hr bir daltsiz hrkti onu qzblndirirdi. O qlasni olmai müqdds hesab edirdi. Seçicilr mslht bilirdi ki, dumaya namuslu, daltli adamlari seçsinlr. El adamlar seçsinlr ki, hrin mdni trqqisi urunda mübariz apara bilsinlr. "kinçi" qzetinin 1877-ci il 1 avqust tarixli nömrsind yazrdi: "...Biz intixab edici qardalarimiza bir az mslht edcyik. Siz Allah, intixab edn zaman intixab eldiyiniz adamlarin uzun saqqalina, böyük quraina, dmir sandiinin doluluuna baxmayin. hr divanxanalarinda daniiq, yazi-pozu rus dilind olacaq. Ona binan grk rus dili biln doru adamlar intixab edsiniz ki, xaçprstlr intixab edn calislrin (onlar üçdn iki hiss intixab edcklr) arasinda bizim adimizi dxi ziyad batirmasinlar". Hsn by Zrdabinin dediyi kimi d olmudu. Dumaya el adamlar seçilmidi ki, iclaslarda gedn mübahislrdn bir klm d baa dümürdülr. Bu ucbatdan kvorum olmadiindan; iclaslar ba tutmurdu. hr dumasi qlasnilari seçicilr qarisinda hr cür msuliyytdn azad idilr. Seçicilr qlasnilara heç bir tlimat ver bilmzdilr. Buna gör qlasnilarin ksriyyti özünü idar orqanlarina çox laqeyd yanairdilar. Msllrin çox ciddi müzakirsi zamani iclasi trk edib, gedirdilr. "Bakinskaya izvestiya" qzeti 1878-ci il 7-ci nömrsind yazirdi: "Bizim qlasnilar arasinda bir nfr d universitet thsilli texnik v mütxssis yoxdur. çrilrind htta ellri var ki, rus dilini ailli-bali bilmirlr. 36 nfr müslman qlasnisindan ancaq 5 nfri rus dilind öz fikrini izah ed bilir". Blk bu sbbdndir ki, 1892-ci ild hr bldiyysi haqqindaki yeni qanunun 44-cü maddsind deyilirdi ki, qlasnilarin ümumi siyahisinda müslman qlasnilarinin sayi üçd bir hissdn artiq olmamalidir. Bu III Aleksandrin frmani idi. Bu frmanla hr özünü idarsinin hüquqlari da azalir, vzind qubernatorun nzarti güclndirilirdi. hr halisinin artmasina baxmayaraq, seçicilrin sayi daha da azalmidi. 1891 - 1901-ci illrdki seçkilrd halinin yalniz 1,5 faizi itirak etmidi. Bundan sonra Qafqaz caniinliyin v mrkzi hökümt çoxlu rizlr getdi. 1900-cü il dekabrin 1-d imperatorun tz frmani çixdi. Bu frmana sasn vvlki qayda brpa olundu v müslman qlasnilarinin sayi ümumi sayin yarisindan çox olmayaraq, müyyn edildi. Dumanin birinci iclasi 1878-ci il yanvarin 14-d Baki hr baçisi Cakelinin sdarti altinda açilmidi.

132

hr dumasina seçkilrl yanai Baki quberniyasinda Dövlt Dumasina da seçkilr keçirilmidi. Birinci Dövlt Dumasina seçkilr bard qanun 1905-ci il 11 dekabrda olmudu. Dövlt Dumasi rus imperiyasinin halisi trfindn seçiln üzvlrdn tkil olunurdu. Birinci Dumaya Rusiyanin quberniya hrlrindn 412 nfr, Polanin rus halisindn 38 nfr, Qrbi Sibirdn 14 nfr, Asiya ölksindn 10 nfr, Qafqazdan, 29 nfr, rqi Sibirdn 7 nfr, Orta Asiyadan 13 nfr üzv seçilmidi. Birinci Dövlt Dumasina Baki quberniyasindan amaxi taciri Mmmdtai liyev, Cavad qzasindan qzada trcümçi ilyn müllim sdulla by Muradxanov, Bakidan limrdan by Topçubaov, keçmi Gnc quberniyasindan ua Bldiyy darsinin üzvü bdürrhim by Haqverdiyev, Gnc xanlari nslindn olan Gnc prokurorunun müavini smayil by Ziyadxanov seçilmidilr. 1906-ci ild Moskvada çap olunmu Bonoviçin "Dövlt Dumasinin üzvlri birinci çairi" adli kitabinda adlarini çkdiyimiz deputatlarin trcümeyi-hallari v killri verilmidir. kinci Dövlt Dumasina seçkilr haqqinda qanun 1907-ci il 3 iyunda olmudu. Dövlt Dumasina Bakidan H. Z. Taiyevin olu smayil by Taiyev, mirhaciyan kndindn fhl Zeynal Zeynalov, müllim Mustafa Mahmudov, keçmi Gnc quberniyasindan vkil Ftli xan Xoyski, hüquq thsilli iri mülkdar Xlil by Xasmmmdov seçilmidir. Birinci Dövlt Dumasinda müslman fraksiyasi olmadii üçün azrbaycanlilar kadetlrin trkibin daxil edilmidilr. slin qalarsa, 1907-ci il 3 iyun tarixli seçki qanunu Stolipin hökümti trfindn bir növ sakit çevrili idi. O kinci Dumani qovmudu. Çünki kinci Dövlt Dumasinin üzvlri daha sol idilr. Onlar hmin illrd xalqin çarizm leyhin qzbli çixilarindan sonra seçilmidilr. Dumanin buraxilmasi Rusiyada yaayan müslman halisin air bir zrb idi. Dumanin buraxilmasi bard çarin frmaninda açiq deyilirdi: "Rus dövltini möhkmltmk mqsdil yaradilmi Dövlt Dumasi öz ruhu etibaril rus Dumasi olmalidir. Dövltimizin trkibin daxil olan baqa xalqlarin nümayndlri yalniz öz ehtiyaclarinin nümayndsi olmalidirlar. Onlar xalis rus mslsinin hll edilmsind qti ss malik olmamali v olmayacaqlar. Dövlt vtndaliinin kifayt qdr inkiaf etmdiyi ucqarlarda Dövlt Dumasina seçkilr müvqqti olaraq dayandirilir". Bellikl Zaqafqaziya üzr 20 deputat yerindn cmi 5 yer saxlanmidi. Bundan lav bir yer d Zaqafqaziyanin quberniyalari deputatlari müstqil seçirdilr. ndi is bütün quberniyalar 6 seçki dairsind birlmli idilr. Baki hri is seçki hüququndan tamamil mhrum edilmidi. Bu göstrirdi ki, çar mütlqiyyti Rusiyanin trkibind yaayan xalqlardan çkinirdi. Xüsusil 1905-1907-ci illrd bu xalqlarin inqilabi hrkatda yaxindan

133

itirak etmlri Nikolay hakimiyytini brk qorxuya salmidi. kinci Dövlt Dumasinin buraxilmasinin balica sbblrindn biri d bu idi. Baki Dumasi 1878-ci ildn Qoa Qala qapisi yaninda olan iki mrtbli binada yerlirdi. Bu bina sonralar fhl klubu adi il tarix dümüdü. 1900-cü ild is duma v hr idarsi üçün yeni binanin sasi qoyulur. Bu, mhur memar Qoslavskinin layihsi sasinda tikilmi (indiki Baki Sovetinin binasi) zmtli bir bina idi. Burada srf olunmu materiallarin bir hisssi xarici ölklrdn gtirilmidi. 1904-cü ild bina hazir olur v duma, hr idarsi Qoa Qala qapisi azindaki iki mrtbli binadan buraya köçür. Hazirda binaya tamaa ednlr onun üstünd yazilmi 1870 rqmini gördükd binanin hmin ild tikildiyini güman edirlr. slind is 1870 rqmi binanin tikilm tarixi deyil, hr özünü idarlr bard verilmi frmanin tarixidir. Dumanin v hr idarsinin xidmti az olmamidir. hrin abadlamasi, hr su çkilmsi, atli dmir yolunun (konkanin) i dümsind v saird böyük faliyyt göstrmidir. hr idarsi bütün tdbirlri ayri-ayri varlilara icary vermk yolu il hyata keçirirdi. Msln, atli dmir yolunun çkilmsi vvl badan H. Z. Taiyev, ondan sonra baqalarina icary verilmidi. çri hr giri yolunun çtinliyni nzr alaraq, 1806-ci il oktyabrin yeddisind hr idarsi icaz verir ki, hrin amaxi darvazasi yaninda ikinci darvaza açilsin. Bu i torq yolu il Hacibaba Haimova tapirilir. Birinci drcli tacir olan Hacibaba Haimovun hmin meydançada iki mrtbli gözl bir binasi da vardi. 1880-ci ilin 14 mayinda hr dumasi yeni çkilmkd olan dmir yolunun vazali üçün Krasilnikovun üzüm bainda yer ayirir (indiki vazalin yeri). 1883-cü ild Tiflisdn gln ilk qatar, daha sonra 1900-cü ild Drbnddn gln ilk qatar bu vazala qbul olunur. 1884-cü ild hrin ikinci alçaq divari hrin ba memari Hacibabayevin rhbrliyi altinda sökülür v onun dalarindan birinci divarin möhkmldilmsi üçün istifad edilir. Onu da qeyd edk ki, hrin abadladirilmasi üçün görüln bütün tdbirlr dumanin iclaslarinda böyük mübahislr sbb olurdu. Bakida telefon xttinin çkilmsi zamani yerli halinin, xüsusil böyük mülk sahiblrinin naraziliq rizlri böyük mübahisy sbb olmudu. Mülk v maaza sahiblri razi olmurdular ki, onlarin binalari qarisinda iri taxta albanlar basdirilsin. Sonralar bu taxta albanlarin bzilri dmir dirklrl vz edildi. Bundan da narazi olanlar vardi. Nhayt, qrara alindi ki, telefon xtlri divarlara vurulan kronteynlr vasitsil çkilsin. Telefon albanlari ancaq Qara hr gedn küçd qaldi. Bu küçd telefon dirklri me aaclari kimi bir-birinin böyründ bitmidi. O vaxtdan bu küçnin adi Telefon küçsi qalmidi. Sonralar, 1913-cü ild Romanovlar sülalsinin 300 illiyi il laqdar bu küçy "Romanovlar" adi verilmidi. 1890-ci illrin axirlarinda Baki hrinin herbi tsdiq olundu. Bu lövh üzrind rsm edilmi üç alovdan ibartdi. Lakin bu, Bakinin ilk herbi deyildi.

134

Bakinin birinci herbi hl 1840-ci ild Baki keçmi Xzr oblastina daxil olduu zaman tsdiq edilmidi. Mlum olduu üzr I Pyotr dövründ nizami qoun rzaqla tmin olunmaq üçün quberniya v hrlrd yerldirilmidi. Onlar yerldiklri yerin adi il adlandirilmi v özlrin herb d düzltmidilr. Bakinin herbi dörd hissy bölünmü lövhdn ibartdi. Yuxarida sa trfdki hissd yerdn çixan üç qaz irnai, sol hissd is plng kli hkk edilmidi. Aaidaki hisslrd is sa trfd lövbr, sol trfd is yüklü dv rsm edilmidi. Dvnin üstündki yükün is hr trfind açmi zfran çiçyi vardi. Bu onu bildirirdi ki, zfranin vaxti çatanda quru yerd d çiçkly bilr. Yuxaridaki birinci v ikinci hisslrdki killr Bakinin görkmli yerlrini, aaidaki lövbr v yüklü dv is Baki hlinin mitini ks etdirirdi. Sonralar Bakinin ikinci herbindki üç alov da birinci herbdki üç yanan qaz irnainin davami idi. Üç at qdim ran fsansindn götürülmüdü. M. . Rsulzad 1918-ci il 3 dekabr tarixli "Azrbaycan" qzetind fsan haqqinda bel yazirdi: "n qdim ranlilarda üç at fsansi vardir. Bu fsan Azrbaycan nnsi il laqdardir". Herbin üzrind tsvir olunan plng kli çox qdimlrdn Aberon yarimadasinda, xüsusil Bin düznliyindn balayaraq, Zirydk uzanan tuayi melrind yaayan vhi heyvanlara iar idi. Lövbr yerli halinin dnizçilikl mqul olduunu göstrirdi. Yüklü dv yegan nqliyyat vasitsinin simvolu, çiçklyn zfran is Aberonda bitn qiymtli bitkiy iar idi. Bakinin ikinci herbi tsdiq edilndn sonra hr bldiyy idarsi trfindn dövlt binalari üstün vurulurdu. Bu, lövh üzrind hkk olunmu üç alovdan ibart herb idi. HRN SU DRD Qdim zamanlardan balayaraq, Bakinin hyatinda su mslsi n böyük problem olmudur. hri dövrlyn çilpaq boz tplr, sinsi cadarlanmi torpaq, barmaqla sayilasi ciliz aaclar hr miskin bir görkm verirdi. Xzrinin boz buludlari hrin üzrin yayildii zaman burada hyatdan bir sr qalmazdi. Hytlrd quyular qazilmidi. Suyu dniz suyundan da or v aci. Baki hl ikiqat divar arasina siinmi çri hrdn ibart olduu zaman hrd cmi iki su kmri vardi. Hr iki kmr öz suyunu traf dalardan alirdi: ah su kmri v Cüm mscidi su kmri, Birinci kmrl gln su irvanahlar sarayi yanindaki su hovuzuna, ikinci kmrin suyu is Cüm mscidi yanindaki ovdana tökülürdü (ovdan sözü abdan sözünün thrif olunmu formasi idi. Abdan is fars dilind su qabi demkdir). Bu kmr öz balanicini hrin imal-qrb trfindki tplrdn alir v khriz üsulu il hr axidilirdi. ah su kmri is öz mnbyini hrin imal hisssindki daha uzaq yaylalardan, eyni zamanda üç bulaqdan aldii üçün

135

suyu daha keyfiyytli idi. O, indiki Baki Soveti binasinin yanindan hr daxil olur. irvanahlar sarayini, habel traf yaayi yerlrini tmin edirdi. Bu sudan hm içmk, hm d xörk biirmk üçün istifad edilirdi. Cüm mscidi kmrinin suyu ormz olduundan ancaq l-üz yumaq v dstmaz almaa yarayirdi. Baki xanlari dövründ hr daha iki su kmri çkildi: Mmmdqulu xan su kmri v Hüseynqulu xan su kmri. Mmmdqulu xan su kmri öz mnbyini Daüstü parkin yerindn, Hüseynqulu xan su kmri is indiki Hüsü Haciyev küçsinin yuxarisindaki iki bulaqdan alirdi. Yolun yarisinda bu kmr üçüncü bir bulain da suyu lav olunurdu (Hüsü Haciyev küçsind yaziçilarin evi üçün özül atilarkn, bu kmrin bir hisssi akara çixmidi). Bu kmr ancaq Baki xanlari sarayinin ehtiyacini tmin edirdi. hrin sas su kmri olan ah su kmri 15-ci srin txminn iyirminci illrind çkildiyindn tez-tez gözü tutulur v tmir saxlanilirdi. Bel hallarda camaat bütün günü susuz qalirdi. hr böyüdükc, çri hrin divarlarini aib, fortatda çixdiqca halinin su il tmin edilmsi daha da çtinlirdi. Xüsusil 1860-ci ild Baki quberniyanin paytaxtina çevrildikdn sonra su problemi daha kskin kil aldi. çri hrdn knara çixmi halini su il tmin etmk mqsdil ah su kmrindn Bayir hr Sisianov meydanina (indiki Azrnrin aai hisssin) bir qol ayrildi. hrin o zamanki hrbi qubernatoru general-mayor knyaz Mouravovun srncami il burada ilk df olaraq su anbari yaradildi. Bu anbar Bakida ilk su fantani oldu. 1864-cü ild general Kolyabakin Bakiya hrbi qubernator tyin edilndn sonra hrd su kmrinin genilndirilmsi sahsind bir sira yeni tdbirlr görüldü. Mlum olduu kimi, bu illrd Xzr dnizinin mrkzi limani Htrxandan Bakiya köçürülmüdü. Yük gmilrini indi Bakida su il tmin etmk lazim glirdi. Bu mqsdl Sisianov su kmrindn Sahil küçsind, qubernator idarsinin yerldiyi (indiki hkimlr evi) binanin qarisindaki Da körpüy (bu körpü Xzr sahilind dadan tikilmi yegan körpü olduu üçün bel adlanirdi. Bu txminn indi Azneftin yerldiyi binanin böyründ idi) xüsusi bir qol çkildi. Bu qol hm gmilri, hm d Sahil küçsind yaayan halini su il tmin edirdi. Bununl bel, suya olan tlbat yen d kifayt drcd ödnilmirdi. vvla, gmilr çoxlu su srf olunurdu. Bundan lav Sisianov meydanindaki su kmri fortatdin mrkzind olduundan bundan uzaqda yaayanlar sudan çox korluq çkirdilr. Xüsusil su kmrlri tmir edildikd camaat susuzluqdan yanirdi. Mcbur olurdular ki, hytlrind qazdiqlari quyunun ormz suyundan içsinlr. Bu da müxtlif xstliklr sbb olurdu. Buna gör yeni su mnblrinin axtarilmasi v hr lav su kmrlri çkilmsi üçün Qafqaz caniini generalfeldmaral knyaz Baryatinski trfindn hr idarsin 6 min manat vsait ayrildi.

136

hrin trafindaki yaylalarda yeni quyular qazilaraq, suyu köhn kmrlrl axidilandan sonra Sisianov su anbarinda suyun sviyysi xeyli çoxaldi. Htta su bo-bouna axmaa baladi. Çoxalan sudan smrli istifad etmk mqsdil 1869-cu ild Sisianov fantanindan Mariya baina (Malakan baina) kmr çkilmsi qrara alindi. vvlc da, sonra is saxsi borularla çkiln bu kmr 1870-ci ild baa çatdirildi. Tz su kmri Quru bain (Parapetin) altindan keçrk, Mariya v Malakan (indiki R. Rza v Xaqani) küçlrinin tinind tikilmi fantana tökülürdü. Bellikl, Sisianov anbarinda su daimi bir sviyyd saxlanildi. Malakan (Xaqani) v Mariya (R. Rza) küçlrinin tinindki su anbarinda o qdr su ehtiyati ml glmidi ki, htta geclr bain aaclarini da sulayirdilar. Yeni su kmrindn suyun axari qaydaya dündn sonra bu trafda yaayan ev sahiblrin qadaan edilmidi ki, su kmrlrinin hndvrind, müyyn msafd heç bir quyu qazilmasin v habel qazilmi quyular drinldirilmsin, çünki bu, kmrl axan suyun keyfiyytini dyi bilrdi. hr böyüyür. Hündür binalar, yaraiqli imartlr ucaldilir, tz küçlr salinirdi. Tbiidir ki, fortatdaki halinin artmasi suya olan tlbati da artirmidi. Suyun azliindan balar v küçlr sulanmirdi. hr knardan su gtirmk v yeni mnblr axtarmaq bard trtib ediln layihlr hr dumasinda aylarla gecikdirilir v axirda da baha baa glcyi bhan edilrk, geri qaytarilirdi. Hmin illrd duma qlasnisi Hsn by Zrdabi "Kaspi" qzetind yazirdi: "Bizd içmli su yoxdur. Buna müqssir bizim hr idarsinin içilridir. Küçlr sulanmir v yanin söndürmk üçün d su yoxdur. Bu da hr idarsinin günahi üzündndir. hr balarinda aaclari sulamaq üçün d su yoxdur. Bizim baçilarin ixtiyarinda texnika v milyonlar olduu halda, su çatimir. Bu o demkdir ki, burada n is var". 1893-cü ildn dniz suyundan da istifad edilmy balandi. Sahil yaxin bir yerd dniz suyunu tmizlyib, irinldirmk üçün xüsusi quru düzltdilr. Burada tmizlnmi su nasosla hrin cnubundaki yüksk tpnin üstünd quradirilmi su anbarina vurulur v oradan da borularla üzü aai hr axidilirdi. (Bu iri hovuz-anbar bu yaxinlaradk Daüstü parkin tyind qalmidi). Quruda günd 30 min vedr dniz suyu tmizlnib irinldirilirdi. Bununla bel, halinin ehtiyaci yen d ödnilmirdi. Suyun qiymti d bahalamidi. 1895-ci il martin 11-d duma qrar çixardi ki, irinldirilmi suyun qiymti bard 1893-cü il 2 dekabr tarixli mr lv edilir v su yarim qpiy satilsin. Eyni zamanda barjlarla Kürdn d su dainirdi. Bu il "Kür suyu" adlanan aksioner irkti mul olurdu. irkt sonralar Baki varlilarindan Saruxanovun lin keçrk, "Saruxanov Kür aksioner irkti" adi il öz faliyytini xeyli genilndirdi. 1911-ci ild hmin irkt vasitsil Bakiya 5.644000 vedr Kür suyu dainmidi. Suyun vedrsi yolun uzaqliindan asili olaraq, 2 qpiy satilirdi.

137

Kasiblar bu suyu ala bilmirdilr. Buna gör mcbur olurdular ki, hökümt trfindn qadaan edilmi quyu suyunu içsinlr. Çox zaman ovdan suyundan da istifad edirdilr. O illrd bel ovdanlar hrin üç yerind idi. Onlardan n drininin yüzdn çox pillsi vardi. Bakini sasli surtd su il tmin etmk mqsdil eyni zamanda üç layih hazirlanirdi. Birinci layihd Kürdn Bakiya su kmrinin çkilmsi nzrd tutulurdu. Meyniman kndinin yaxinliindan balamaq planladirilmidi. Buradan Bakiya 120 kilometr idi. Bakiya qdr uzanacaq bu yolda iki stansiya tikilmsi nzrd tutulmudu. Bunlardan biri Haciqabulda, ikincisi is hrin yaxinliinda "Qurd darvazasi"nda olmali idi. Haciqabulda suyu txminn 120 metr hündürlüyünd olan durulducu çn qaldirandan sonra kmr dmir yolu boyu "Qurd darvazasi"nadk uzanacaq v burada qurulacaq stansiyada su tzdn 125 metr hündürlüy qaldirilaraq, yeralti yolla hr axidilacaqdi. Kmrin çkilii fransiz mühndisi Dimona tapirilmidi. Layih dumanin iclaslarinda uzun müddt müzakir olunsa da, ntic vermdi, qbul olunmadi. Vedrsi 0,7 qpiy baa glck Kür suyu vzin duma Volqadan barjlarla su dainmasini üstün tutdu. Halbuki Volqa suyunun vedrsi bakililara 2 qpiy otururdu. Dadli suyu olan Zuqulbadan kmr çkilmsi fikri d ba tutmadi. 1870-ci ild Bakinin qubernatoru Kolyabakinin srncami il mühndis-hidravlik ebanov Zuqulbadan çkilck kmrin keçcyi razini öyrnmk üçün Zuqulbaya göndrilir. Zuqulbada suyun keyfiyyt v kmiyytini yoxlami v kmrin keçcyi razini öyrnmi olan ebanov hmin ilin avqust ayinda dumaya yazili mlumat verir. Bu mlumatla deyilirdi ki, Buzovnanin qrb trfind, Zuqulbada bir neç yerd qayadan su çixib, dniz axir. Bu su camaat trfindn ildilmk üçün çox lverilidir. Buradan sutkada 26.849 vedr su almaq olar. ebanovun fikrinc, buradan su kmri çkilrs o, 95,5 verst uzunluunda olmalidir. Çünki o, üvlan, Zir, Hövsan v Zi kndlrindn keçib, hr daxil olmalidir. Kmrin keçcyi razi qumsalliq v qayaliq olduu üçün çoxlu xrc tlb olunur. Yolu qisaltmaq da mümkün deyil. Qisaldilarsa daliq v qayaliq yerlrd bir neç tunel, qazmaq lazim glck. ebanov lav olaraq, onu da göstrir ki, Zuqulba suyu dniz sthindn ancaq 1014 fut hündürddir. gr bu su lazimi hündürlükd olsaydi da bu uzunluqda kmri çkmk 157 min manata baa glckdir. Bunlari nzr alaraq, ebanov kmrin çkilmsini mslht bilmir. Duma da onun fikri il razilair. Qrib orasidir ki, dumanin bu qrarindan sonra Baki varlilarindan Aaby Mlikov ebanovun öz yazili mlumatinda göstrdiyi mani v çtinliklr baxmayaraq, öz hesabina Zuqulbadan Sabunçu v Ramanaya su çkdirdi. Yalniz bundan sonra duma i girirk Mlikovun çkdirdiyi kmri davam etdirdi.

138

1903-cü ild Zuqulba suyu hrin Balaxana küçsindk gtirildi. Ramana v Sabunçu kndlri o vaxtadk ancaq quyu suyundan istifad edirdilr. Mdnlr su neft sahibkarlarinin Qurultaylar Soveti trfindn dmir yolu vasitsil gtirilirdi. Sutkada gtiriln cmi 2.500 vedr su 40 min halisi olan Sabunçunu qtiyyn tmin etmirdi. Dainan su da antisanitar raitd saxlanilirdi. Su doldurulmu iri çllklrin alti heç bir eyl örtülmmidi. Çllklrin dibi torpain sviyysindn aai olduu üçün trafdaki xndklrdn onlarin altina çirkab su sizirdi. Bunun da nticsind o illrd Sabunçuda qarin xstliklri xeyli çoxalmidi. Nhayt, üçüncü layih Samurdan Bakiya su çkilmsi layihsi idi. vvlc komissiya yaradilmi v yaxi layih üçün konkurs elan edilmidi. Konkursda ingilis mühndisi Lindleyin layihsi bynildiyi üçün müllif Londondan Bakiya dvt edilmidi. Mühndis hesablamadan sonra Bakiya Samurdan su gtirilmsinin Kürdn Bakiya su gtirilmsin nisbtn baha baa glcyini söyldikd komissiya, onun arxasinca da duma layihni rdd edirlr. Komissiyanin üzvlrindn tkc H. Z. Taiyev tkid edir ki, Samurun suyu tmiz bulaq suyu olduu üçün kmr çkilmlidir. Bu df duma baqa bhan tapir: deyirlr ki, ahdain tyindki bulaqlarin suyu kifayt qdr deyildir. hr halisinin sudan son drc korluq çkdiyi bir raitd hr dumasinin msly laqeyd yanadiini görn Taiyev hr idarsin mktub yazaraq bildirir ki, o, Lindleyin fikrin inandii üçün kmrin çkiliin tcili balamaq üçün öz cibindn 25 min manat pul ayirir. Bu rtl ki, duma üzvlri göstriln mnbd kifayt qdr su olmasina inanandan sonra hr idarsi onun pulunu geri qaytarsin. Mktubunda daha sonra yazirdi ki, gr onun tklifi sentyabr ayinadk dumaya tqdim edilmzs, hr idarsi su tchizati komissiyasi il birlikd tcili surtd onun öz hesabina quyu qazmaa balayacaqdir. gr sentyabrda duma hr idarsi v komissiyanin bu qrarini da bynmzs, o verdiyi 25 min manatdan imtina edckdir. Mktubunun axirinda yen tkidl bildirirdi ki, Samurdaki yeralti sular ahdain daimi buzlaqlaritk tüknmz v bdidir. 1904-cü ild kmrin çkilii ingilis - Amerika firmasina tapirildi v i balandi. Lakin 1905-1907-ci illrd ölkd ba vermi ictimai-siyasi hadislr i mane olaraq, çkilii xeyli lngitdi. Vtnin qayidan Lindley bir d 1909-cu ild geri dönrk tzdn i baladi. Hmin ilin axirinda hökümt Baki üçün 27 milyonluq istiqraz buraxilmasina icaz verdi. Bu pulun 23 milyon yarimi su kmrinin çkiliin srf edilckdi. Sonralar daha 15 milyonluq istiqraz buraxildi. insafla desk, hrin varlilarindan Murtuza Muxtarov, Aabala Quliyev v Aurbyovlardan da bzilri bu id öz kömklrini sirgmmidilr. 1916-ci ild Baki-ollar su kmri baa çatdi v 1917-ci ilin yanvar ayindan tam istismara buraxildi. ollar suyu Bakiya txminn 180 kilometr uzaqdan glirdi. Xudad dmir yolu stansiyasinin yaxinliinda txminn 1 metr diametri olan sement

139

trubalarla Nasosniyadk öz axari il glirdi. Nasosnidan balayaraq su hrsi 600 at gücü qüvvsind olan güclü dizel vasitsil Bakiya vurulurdu. Kmrin i dümsi il hrd su fontanlarinin sayi çoxaldi. Ayri-ayri mhlllrd tikilmi bel da fontanlardan bzilri bu vaxtadk qalmidir. Fontanlara günd üç df su buraxilirdi: shr, günorta v axam. Fontanlardan uzaq olan evlr is xüsusi adamlar çllkl arabalar v ya da ulaq belind su daiyib, satirdilar. Evlrin çoxunda suyu saxlamaq üçün iri küplr vardi. Yalniz 1920-ci ildn evlr d su kranlari çkildi. BAKIDA KANALZASYA Bakida kanalizasiya ilk df txminn 1880-ci illrd çkilmidir. O vaxtadk hytlrdn v ictimai yerlrdn, hamamlardan axidilan sular hrin küçlri il özbaina axir, çökk yerlr, çuxurlara dolur v buradan da trafa yayilirdi. 1892-ci ildn is hali çirkli sulari dniz axitmaq üçün kanovlar çkmy baladi. Ancaq bel kanalizasiyanin heç bir plani yoxdu. Biri kanov çkir, o biri d öz hytinin suyunu ona qourdu. Vaxti il doktor V. N. Bequn trfindn yazilmi "Baki hrind sanitar iinin inkiafi bard qisa oçerk" kitabinda Bakida ilk kanalizasiyanin nec yaranmasi bard mlumat verir. O yazirdi ki, 34- qdr müslman v 6 Avropa hamamlarinin sahiblri çirkli suyu dniz axitmaq üçün kanov çkmidilr. Lakin bu kanovlar suyu özündn buraxan materiallardan çkildiyindn sular dniz knarina çatmami torpain canina hopurdu. Sonralar hytlrin d sulari bu kanovlara qouldu. Bellikl, hrd kanalizasiya bksi genilnmy baladi. Dniz trf uzadilan bel kanovlarin sayi 12-dn artiq deyildi. Kanovlarla su ancaq dniz sahilindk çatirdi. Sahild çirkab sulardan böyük gölmçlr ml glirdi. Brk xzrilrd üfuntdn yaxin evlrd nfs almaq çtinlmidi. Txminn keçmi Taiyev teatrinin yerldiyi v kukla teatrinin trafi hmi üfuntli gölmçlrl hat olunurdu, brk külklrd Xzrin sahil hücum çkn sulari da bu gölmçlrin çirkabli sularina qariaraq, trafi basirdi. Kanovlar çox sliqsiz tikilirdi. Bunun nticsind çirkab sular hytlr, evlrin zirzmilrin, aai mrtblrin sizir, küçd hrkt etmy mane olurdu. Msln, 1892-ci ild Tatar küçsind bir neç hyt v mnzillri su basmidi. Hytlrd ayaq yollari da brbad halda idi. hrin yuxari mhlllrindn, çrihrdn ayaq yollarinin zibilli sulari açiq kanovlarla dniz axidilirdi. Bzi hallarda is küçlrin tn ortasi il süzülürdü. Bel natmizlik nticsind idi ki, 1892-ci ild hrd vba xstliyi baladi. hr idarsinin gördüyü tibbi tdbirlr baxmayaraq, haliy böyük zrr dydi. Yalniz bundan sonra hr idarsi kanalizasiya ilrini qaydaya salmaq üçün xüsusi komissiyon tkil etdi. Kanalizasiya dniz qdr

140

uzadildi. Bununla bel çirkab sular yen sahil yayilirdi. Hytlri yen tez-tez su basirdi. 1904-cü ild tzdn ba vermi vbadan sonra hr idarsi kanalizasiya ilri il yen d ciddi mul olmadi. Sonraki illrd d Baki vba epidemiyasinin mrkzin çevrilmidi. O illrd Bakida olan ingilis mühndisi Lindley yeni kanalizasiya üçün layih hazirlanmasi tapirildi. Ancaq onun tikilmsi üçün bir qpik d pul buraxilmadi. Hytlrd ncis çalalarinin müntzm boaldilmasina fikir verilmirdi. ambolarin miqdari çox az idi. Vba xstliyi is haliy gözünü açmaa imkan vermirdi. 1907, 1908; 1909, 1910-cu illrd ba vern vba xstliyi xeyli insan qirinina sbb olmudu. Kanalizasiya bksi genilns d hrd el mhlllr vardi ki, hali hl d kanalizasiyanin olmamasi üzündn dözülmz ziyyt düçar olmudu. Kanalizasiya ilri ta 1914-cü ildk lng gedirdi. El mhlllr vardi ki, kanalizasiyadan tamamil mhrum idilr. Msln, Ermnikndd, amaxinkada, Qanli tpd, hrin Zavazal hisssind, Krpicxanada birc kanalizasiya xtti d yoxdu. Çmbrknd, Tz Pirin trafi v htta Bayil da bu vziyytd idi. Hytlrdn ncis adtn geclr dainirdi. Bu i boçkali arabalar vasitsil görülürdü. hrd xüsusi müssislr vardi ki, bu il mul idilr. Bel müssislr - "Baki ncis nqliyyati" adlanirdi. 1914-cü ild cmi üç bel müssis vardi. hrin ncisi vvllr dainib, Qanli tpnin tyindki dry tökülürdü. Bu dr hali içrisind "Poxlu dr" (indiki Mrkzi kolxoz bazarinin yeri) adlanirdi. Bu yerlr o zaman hrin knari idi. Sonralar hr böyüdükc ncis daha uzaa dainirdi. KÜÇLR Yeni salinmi hrin küçlrini qaydaya salmaq üçün hr idarsi bir sira tdbirlr görürdü. Bakinin mhur xzrisi sdiyi zaman (bu bzn hftlrl davam edirdi) küçlrd tozanaqdan göz açmaq olmurdu. Arabalarin, faytonlarin çarxlarindan qalxan toz buludlari adamlarin üst-baini, evlrin pncrlrini boz bir prdy bürüyürdü. Burulan kimi burulan külk qarisina çixan hr eyi qabaina qatib sovururdu. Bzn qadinlarin çadralarini baindan qoparib, uçururdu. Tozanain qarisini almaq üçün ilk tdbir ondan ibart oldu ki, küçlr da dömy baladilar. Bu i Sahil küçsindn balandi. 1878-ci ild ilk df olaraq, buraya hng dalari düzüldü. Bir müddt sonra mlum oldu ki, bu yolla tozanain qarisini almaq mümkün deyil, ksin; fayton çarxlarindan, at dirnaqlarindan parçalanan dalar toza dönrk, hri daha eybcr kl salirdi. Bunun qarisini almaq üçün küçlr neft çilmy baladilar. Dorudur bu tozanain qarisini ala bildi. O biri trfdn yaili havalarda canina neft hopmu torpaq suyu

141

buraxmadiindan küçlrd gölmçlr ml glirdi. Bzn el olurdu ki, bu skidn o biri skiy keçmk d olmurdu. Bundan sonra hr idarsi bel qrara gldi ki, küçlr neft spmk vzin Bilcrid tapilmi möhkm çay dalarindan istifad edilsin. Lakin Bilcri da yataqlari tez tükndi. Bu dalardan ancaq üç il istifad etmk mümkün oldu. Sonra Krasnovodskdan barjlarla porfiriti dainmaa baladi. Bu da Bilcri dalari kimi çox möhkmdi. Aradan bir müddt keçndn sonra hr idarsi çay dalarini (bakililar bunu qnbr adlandiririrlar) daha üstün tutdular. Çünki qnbr daha möhkm v daha etibarli idi. Azrbaycan rayonlarinda da istdiyin qdr qnbr ehtiyati vardi. O vaxtdan bu gündk bu möhkm çay daindan istifad edilir. Qnbr d ancaq mrkzi küçlrd v dövlt idarlrinin qabaindaki meydançalara dönirdi. Krpicxanada, Qanli tpd, Tz Pirin traf küçlrin hl d neft çilnirdi, Qnbr dönmi küçlr qaldirimli olduu üçün küçnin ortalarinda daha su durmur, qaldirimin hr iki yani il axib gedirdi. Bakida asfaltdan ilk df 1906-ci ild istifad edildi. Bu da hrd Qala byi (qradonaçalstva) idarsinin yaranmasi il laqdardi. Hmin ild qubernatorun binasi Sahil küçsindn indiki M. Muxtarov küçsi il Füzuli küçlrinin tinindki mircanovun binasina köçür. Onun keçmi binasi is qalabyi Martinovun ixtiyarina verilir. Asfalt da ilk df bu binanin qarisina salinmidi. HR ATLI DMR YOLU (KONKA) Mlumdur ki, Bakida ta keçn srin axirlarinadk hr nqliyyati balica olaraq, fayton, tk-tük ekipaj, kazalaq v arabalardan ibartdi. Bunlardan baqa evlr ulaqlarla da yük, su v kerosin dainirdi. 1893-cü il 18 yanvarda hrd atli dmir yolunun (konka) yaradilmasi bard hr idarsinin qrari çixir. Konkanin tkili aaidaki rtlr sasinda müyyn edilirdi: srniinlrin rahat minibdümsi üçün konka aram hrkt etmlidir. Uaqlar v qadinlar minib düdükd is konka mütlq dayanmalidir. Bir neç vaqon birlikd hrkt etdikd onlarin arasindaki msaf 10 sajindan az olmamalidir. Srniin daiyan atlarin yerii yortma olmalidir, saatda 10 verstdn artiq olmamaq rtil. Yoxu yerlrd konkaya mütlq üçüncü at qoulmalidir. Küçlrin ksidiyi yerlrd, küçlri dönrkn, dönglrd, eni yerlrd atlar mütlq yortma getmlidir. Thlükli yerlrd sürücü zngi tez-tez basmaqla piyadalari xbrdar etmlidir. Bellikl sübh tezdn ta hava qaralanadk küçlri konkanin zng sslri bürüyrdi. Yali adamlar konka ged-ged minib düürdülr. Atli dmir yolunda qi üçün örtülü vaqonlar, yay aylari üçün is açiq vaqonlar ayrilmidi. Vaqonlar çox kiçikdi. 12 nfrdn artiq adam tutmurdu. Sürüçünün yaninda is ancaq dörd adamin durmasina icaz verilirdi. Gedi haqqi ta 1918-ci ildk 20 qpik idi.

142

Konka bütün küçlrdn keçmirdi. Onun öz marrut xtti vardi. Birinci xtt vazaldan balayirdi: Telefon küçsi il (indiki 28 may) keçrk Boloy morskoy (Bülbül) küçsin çixir, oradan Malakan küçsin (indiki Xaqani) dönür, bu küçnin qurtaracainda saa trf burularaq, Musa Naiyevin uca mrtbli binasi qarisindan keçrk, Parapet (Fvvarlr meydançasi çixir, sonra yen saa burularaq, Bazar (indiki Hüsü Haciyev) küçsi il Quba (Füzuli) meydanina trf gedirdi. Burdan amaxi yolu il üzü yuxari qalxaraq, ah döngsi yanindan qeri dönürdü. amaxi yolu il aai enrk, indiki Füzuli küçsin çixirdi. Buradan da düz gedrk vazala çatirdi. Shrlr vazala gedrkn konka neft mdnlrin gedn fhllrl dolu olurdu. Axam da hmin marrutla evlrin qayidirdilar. kinci marrut xtti Azrneft meydanindan balayirdi. II Aleksandr Sahil küçsil (Neftçilr prospekti) keçrk, Mixail küçsin (indiki ziz liyev) dönür v buradan da Merkuri (indiki Azrbaycan prospekti) küçsin burularaq, Mariya (indiki R. Rza) küçsindk düz gedir. Tind saa burularaq, Malakan bainin yaninda Malakan (Xaqani) küçsin dönür v buradan da Boloy morskoy küçsin istiqamt alir. Telefon küçsin çatarkn saa burulur, küç boyu düz gedrk vazala çixirdi. Qayidan ba Füzuli küçsi il glrk, Quba meydanindan keçib H. Haciyev küçsin daxil olurdu. Ta qssab bazarinadk gedir. Buradan sola aai dönrk, qssabbazarla zizbyov küçsin çixir. Burada Parapetin yaninda hmd Cavad küçsin çixir, Mixail (indiki ziz liyev) kiiçsi il zngin maazalarin qabaindan ötrk, Sahil küçsin burulur v bu küç il qubernator evinin (indiki hkimlr evi) qabaina çixirdi. Konkani shrdn axamadk hrd daimaq atlari ldn salirdi. Buna gör d tez-tez siradan çixirdilar. Konkadan açilan at daha heç ny yaramirdi. O vaxtdan bakililarin arasinda ariq, taqtsiz adamlari hmi konkadan açilan atlara oxadirdilar: "El bil konkadan açilib" deyirdilr. hrd konkanin tkil edilmsi bard qrardan sonra onun çkilii v istismari hmi ayri-ayri adamlara icary verilmidi. lk icardarlardan biri Haci Zeynalabdin Taiyev idi. KÜÇLRN IQLANDIRILMASI hr abadladiqca küçlri iiqlandirmaq hr idarsi qarisinda ciddi bir msl kimi dururdu. Çünki qaranliq küçlrd cinaytlr törnir, adamlari tez-tez soyurdular. Bundan lav hr gec daxil olmu adamlar lazim olan ünvanlari tapa bilmirdilr. Buna gör küçlr dirklr basdirilib, fanarlar asildi. 1878-ci ild, yni dumanin tkil olunduu ild hrd cmi 86 bel fanar vardi. Bu dirklrdn

143

72-si çürümü albanlar idi. Yalniz 14 ddi neft sahibkari Kokerovun qubernator Kolyubakin bailadii çuqun dirk idi. Aydin eydir ki, 86 dirkl hrin tz salinmi v hr trfind zmtli uca binalar yüksln küçlrini iiqlandirmaq qeyri mümkün idi. Böyük mrkzi küçlr iiqlandirilsa da, knar ucqar küçlr axam dün kimi qaranlia bürünürdü. Fanarlarda adtn 5-lik kerosin lampalar yandirilirdi. Yalniz mrkzi küçlrd 7-lik lampalara rast glmk olardi. Hr iki mhlldn birind fanar yanirdi. Lampalarin yandirilmasi v söndürülmsi hr idarsi trfindn icary verilrdi. 70-ci illrd bu i Aahüseyn adli bir nfrin icarsind idi. Axamlar icardar nrdivani qoltuuna vuraraq, fanarlari yandirir, shrlr söndürürdü. Küçlrin pis iiqlandirilmasi bard hr idarsin gln ikaytlrin ardiarasi ksilmirdi. Nhayt hr idarsi mcbur olur ki, hrd fanar dirklrinin sayini artirsin. Dumanin icazsi il hr idarsi 1882-ci ild dirklrin sayini 698 qdr artirdi. Bunlardan 162 ddi çuqun dirk, 223 ddi çuqun kronteyn, 28 ddi divara vurulan çuqun kronteyndn ibart idi. Bakiya dmir yolunun çkiliin hr idarsi brk tlsirdi. Onu da bilirdilr ki, yolun çkilii il hr axin çoxalacaq, onlarin içrisind oru v cinaytkarlar da tapilacaqdi ki, Bakinin qaranliq küçlri onlarin faliyyti üçün lverili rait yaradacaqdi. 1892-ci ild Bakida olmu B. Brandt yazirdi ki, "Baki ilk nzrd adi böyük yalt hri tsiri bailayir. Bir v iki mrtbli evlr, çirkin küç v skilr. Kerosinl zif iiqlandirilan küçlrd getmk qorxuludur". Sonralar hr hlinin tkidi il hr idarsi Kastroma hrinin ipov zavodunda v Peterburqun Kumberq zavodunda tz çuqun dirklr sifari verdi. 1895-ci ildn kerosin lampalari elektrik çiraqlari il vz olunmaa baladi. 1895-1903-cü illr arasinda Bakida AR hri çixmaq rtil 64 irili-xirdali elektrik stansiyasi yaradilmidi. Bunlarin ksriyyti ayri-ayri sahibkarlar trfindn öz istehsalat müssislrini iltmk mqsdil yaradilmidi. Msln, Musa Naiyevin, Dadaovun, Skobelevin, sdullayevin v baqalarinin stansiyalari. Bunlardan ellri d vardi ki, hr ancaq iiq vermk mqsdil tikilmidi. 1899-cu ild "Elektriçeskaya sila" aksioner irkti tkil olundu. Bu irkt Baki hrini v mdnlri elektrik enerjisi il tmin edirdi. "Elektriçeskaya sila"nin iki stansiyasindan biri Bibiheybt rayonunda, o biri is A hrd idi. Bibiheybt stansiyasi 1901-ci ildn, A hr stansiyasi is 1902-ci ildn enerji vermy balamidilar. Bu stansiyalarin i dümsi ninki fabrik v zavodlarin, habel hrin d elektrik enerjisin olan ehtiyacini tmin edirdi. Msln, hrin mrkzi küçlrindn biri hesab ediln II Aleksandr Sahil küçsinin vvllr ancaq yarisi elektrik iii, qalan hisssi is kerosin lampalari il iiqlandirilirdisa, stansiyalarin i dümsindn sonra küç badan ayaa çiraqban edilmidi. iqlarin sayi o qdr çoxalmidi ki, körfz daxil olan gmilr Qiz

144

qalasinin bainda olan mayain iiini sahil iiqlarindan ayira bilmirdilr. Buna gör 1907-ci ildn Qiz qalasinin mayai tamamil lv edildi. hrin yuxari mhllrindn çoxu is hl d qaranliq içrisind qalmidi. 1883-cü ild duma Bakida yanin komandasinin yaradilmasini müzakir etmidi. Lakin bu böyük xrcl laqdar olduu üçün qlasnilarin ksr ssi il bu iin txir salinmasi qrara alinmidi. Bir ildn sonra, yni 1884-cü ild hr idarsi tzdn bu mslnin üstün qayitmi v komandanin yaradilmasi üçün lazim olan 10 min manatliq smetani dumada tsdiq etdirir. Qanli tpnin rq trfind komandan üçün bina tikilir. Bellikl yanin idarsi hrin n uca bir yerind yerlir. hrin hr hansi bir trfind ba vermi yanin buradan aydin görünürdü. Sonra at, qoqu altlri alinir, iri boçkali arabalar sifari verilir v i balanir. O zaman hrd yanin tez-tez ba verirdi. El gün olmazdi ki, yanin arabalari zng çala-çala hrin küçlrind görünmsin. MKTB V MAARF 1834-cü il mlumatina sasn hmin ild Bakida cmi bir ümumi ibtidai mktb vardi. Bu mktb ona gör ümumi mktb adlanirdi ki, orada Bakida yaayan bütün milltlrin uaqlari oxuya bilrdilr. Hmin il 8 fevral tliqsin sasn bu mktbin cmi 29 agirdi vardi. Burada oxuyan uaqlarin ksriyyti dövlt mmurlarinin uaqlari idi. 28 nfrdn 11 nfri by, dvoryan, knyaz uaqlari, 11 nfr is tacir v varlilarin uaqlari idi. Yerli zümrlrdn olan azrbaycanlilar öz uaqlarini bu mktb buraxmirdilar. Bunun da sbbi o idi ki, bu mktblrd ana dili v Quran tlim olunmurdu. Azrbaycanli uaqlarin ksriyyti mdrslrd oxuyurdular. hrd mollalar trfindn saxlanilan bel mdrslrin sayi 12-dn artiq deyildi. Bunlarda da 142 nfr uaq oxuyurdu. Tkc Mataa nahiyysind 23 mdrs vardi ki, burada thsil alan agirdlrin sayi 200 nfr yaxindi. Mscidlrin nzdind olan bu mdrslrd drs deyn mollalarin ksriyyti randan glm idilr. Mdrslrin xrcini qismn mscidlr v qismn valideynlr ödyirdi. Qafqaz caniininin 1843-cü il 17 may tarixli frmani sasinda Bakida müslman mktbi açilir. Bu mktbin üç nfr müllimi v 50 nfr agirdi vardi. Drslr Azrbaycan, rus, rb v fars dillrind aparilirdi. Yalniz rus dili mülliminin maai hökümt hesabina ödnilirdi. O biri müllimlr is maalarini ayri-ayri adamlardan toplanmi ian hesabina alirdilar. Yalniz, 1887-ci ildn balayaraq, Bakida yeni Avropa tipli mktblr açilmaa baladi. Bunlar camaat içrisind üsuli-cdid mktbi adlanirdi. lk tbbüs hmin ild Tiflisd Aleksandr institutunu yenic bitirib Bakiya qayitmi Sultan Mcid Qnizad v Hbib by Mahmudbyov trfindn irli sürülür.

145

Mktbd ana dili, fars dili il yanai rus dili d tlim olunurdu. Buna gör d mktb "Rus-tatar mktbi" adlanirdi. Fars dili ona gör keçilirdi ki, ticartl laqdar bütün müssislrd yazi-pozu fars dilind aparilirdi. Mktbd 50 agird vardi. Hr uaqdan ayda 3 manat pul alinirdi. Lakin müllimlr bu agirdlrin demk olar ki, 25 faizin pulsuz drs deyirdilr. "Rus-tatar mktbi"nin binasi cmi iki drs v bir müllimlr otaindan ibart idi. 15 dd dörd nfrlik skamyasi, iki dn yazi taxtasi, iki stolu v bir neç dn stulu vardi. Drslri sasn Sultan Mcidl Hbib by aparirdi. lk zamanlar yalniz rit müllimi knardan çairilirdi. kinci il mktb böyüyür. Mktb gln agirdlrin sayi 80 nfr çatir. Lakin yer olmadiindan onlardan ancaq 50 nfri qbul olunur. Mktb getdikc böyüyür v onun üçün daha geni bina kiray etmli olurlar. Baqa müllimlr d dvt olunur. Mktbin mdaxili is çox az idi. Knardan çairilmi müllimlr mvacib vermk, ev kiraysi, odun, neft v su almaq üçün vsait çatmirdi. Mxarici ödmk mqsdil Sultan Mcid v Hbib by evlrd xüsusi adamlarin uaqlarina drs demkl d mul olurdular. Drs kitablari yox idi. Özlri drslik yazmaa mcbur idilr. Htta mktbin lövhsini d Sultan Mcid öz li il yazmidi. 1889-cu ild hr idarsi mktb binasinin kiraysi üçün hr il mktb 6000 manat pul ayirdi. Mktb 1891-ci ildk davam edir. Bu zaman Bakida rus dilind aaidaki mktblr vardi; ibtidai mktblr: Turgenev, Aleksandr, Mixail mktblri. Orta mktblr: Real mktbi, "Müqdds Nina" qiz mktbi, yaxud gimnaziyasi, Mariya qiz mktbi, Azrbaycanda cmi 7 Mariya qiz mktbi vardi ki, bunlarda 1827 nfr qiz, o cümldn 37 nfr azrbaycanli qizi oxuyurdu. Gimnaziyalar 7 sas v 1 hazirliq sinfindn ibart idi. Fnnlr iki cür idi: mcburi v qeyri mcburi. Mcburi fnn cmi 3 idi v bunlardan ibartdi: rus dili, matematika, corafiya, tarix, tbit, fizika, rsmxtt v l ii. Qeyri mcburi fnnlr: alman dili v bdn trbiysi idi. "Rus-tatar mktbi"nin mqsdi real mktb agird hazirlamaq idi. Sultan Mcid Qnizad v Hbib by Mahmudbyovun "Rus-tatar mktbi" 1887-ci ildn 1891-ci ildk 4 il içrisind real mktb üçün xeyli agird hazirlamidi. 1912-ci ildk savadli bakililarin 75 faizi hmin mktblrdn çixmidi. 1891-ci ild "Rus-tatar mktbi" tamamil dumanin srncamina keçdi. Htta duma lav olaraq, 7 bel mktb açdi. Açilan bu mktblrdn biri Çmbr kndind, o biri is Zrgr palaninda idi. Çmbr kndindki mktbin müdiri Sultan Mcid, Zrgr palanindaki mktbin müdiri is Hbib by Mahmudbyov idi. Sultan Mcid Qnizad bel mktblrdn Türküstan vilaytinin Smrqnd hrind d açilmasini tklif etmidi. Bu mqsdl smayil by Qaspirinski il birlikd Smrqnd gedrk, orada xüsusi cdid mktbi açmidilar.

146

1887-ci ild, yni "Rus-tatar mktbi" açilmamidan qabaq orta mktbd cmi 10 nfr müslman mktblisi oxuyurdu ki, bunlardan da çoxu özg hrlrdn glmidi. 1912-ci ild is real mktbd 200 nfrdn çox müslman uai oxuyurdu. Gimnaziyalarda, texniki mktbd, ticart mktbind oxuyan azrbaycanli uaqlarinin sayi artmidi. Bakida rus v Azrbaycan dilind savadli olanlarin 75 faizi rus-tatar mktblrini bitirmidilr. Bunlardan M. . Rsulzad, M. zizbyov, Haci brahim Qasimov, Hüseyn rblinski, Mirzaa liyev, Kazimovski v baqalarini göstrmk olar. Mövcud 7 rus-tatar mktblrindn ancaq biri - 2 nömrli rus-tatar mktbi 6 sinifli hr mktbin çevrilmidi. Yalniz sonralar, yni 1907-ci ild rus-tatar mktblri üç illik thsildn dörd illik thsil keçirlr. Daha sonralar, 1914-ci ild is bütün 4 sinifli mktblr ali ibtidai mktb sistemin keçmidilr. Rus-tatar mktblrind drs deyn müllimlr mütlq Qori seminariyasini bitirmli idilr. Ancaq müstsna hal olaraq bzn real mktbi bitirnlr d burada drs dey bilrdilr. Xarici dil predmetlrini tlim etmk üçün universitet bitirmk lazimdi. 1901-ci ild H. Z. Taiyevin mhur qiz mktbi açilir. Bu mktbin nizamnamsi H. B. Zrdabi trfindn trtib edilmidi. Mktbin açilmasina çar hökümti uzun müddt icaz vermirdi. Bu msl II Nikolayin taxta çixmasi günündk uzanir. H. Z. Taiyev imperatorun taxta çixmasi günündn istifad edrk, tzdn hökümt müracit edir v bu df mktbin açilmasina icaz ala bilir. Mktbin inaatini sürtlndirmk mqsdil qiz mktbin imperatoriç Aleksandra Fyodorovnanin adi verilir. Mktbin tikiliin 183 min be yüz otuz iki manat pul xrclnmidi. Bundan lav Haci mktbin mnafeyin xrclnmk üçün 125 min d ayirmidi. Qiz mktbind 20 nfr qiz mccani oxuyacaqdi. Sonra binanin zirzmilrindn gln kiray haqqi da mktb bailandi. Bunun saysind mktbd pulsuz oxuyan qizlarin sayi 15 nfr d artdi. Qbul olunacaq qizlarin sayi 50 nfrdn ibart nzrd tutulmudu. Lakin arzu elynlrin sayi çox olduu üçün mktb birinci il 58 nfr qiz qbul edildi. Mktbin müdiri Hsn by Zrdabinin arvadi Hnif xanim idi. Uzaq hr v kndlrdn gln qizlar üçün mktbd pansion vardi. Burada yataqxana, yemkxana v xstxana üçün xüsusi otaqlar ayrilmidi. Baki hrindn olan qizlar is öz evlrind qalirdilar. Mktbin agirdlri kimi müllimlri d ancaq müslmanlardan ibart idi. Qiz mktbinin açilmasi il laqdar çtinliklrdn sonra Taiyev daha yeni bir çtinlikl üzldi. Qiz mktbinin açilii hrin ruhani, mürtce tbqlri, qoçular, tacirlr trfindn qzbl qarilanmidi. Heç ks qizini mktb buraxmirdi. Guya Haci müslmnliqdan knar i tutmudur. Hacinin trfind olan ruhani ülmalardan Baki vilayti qazisi Mir Mhmmd Krim, axund Ruhulla,

147

Mirz Abuturab v baqalarinin elmin qizlara vacib olduu bard Quran aylrindn möuzlr oxusalar da mürtc adamlari öz rylrindn döndr bilmirdilr. Axirda Taiyev mcbur olur ki, slamin müqdds hrlrin nümayndlr göndrsin. Qizlara da olanlarla birlikd elm v thsil almaa icaz verilmsi bard görkmli müctidlrdn rsmi yazili sndlr gtirsinlr, yalniz bundan sonra qiz mktbi trafinda gedn ehtirasli daniiqlara son qoyuldu v hr hlindn çoxu öz qizlarini mktb buraxdilar. Camaati sakitldirmk mqsdil adlarini çkdiyimiz hr üç ülma da qizlarini thsil almaq üçün Taiyevin qiz mktbin qoydular. Bakida eyni zamanda texniki mktb ticart mktbi (kommerçeskoe uçilie) v "Dnizçilik kurslari" adi altinda dnizçilik mktbi d faliyyt göstrirdi. Sonralar Xzr dnizinin ticart gmilrind ilyn bosman v kapitanlar hmin bu mktbi bitirmidilr. Bunlardan lav iri snaye müssislrinin nzdind fhl v qulluqçularin uaqlari üçün özlrinin xüsusi mktblri d vardi. Xeyriyy cmiyytlrindn "Sadt", "Nr v Maarif', "Nicat" v "Sfa" cmiyytlri trfindn müslman uaqlari üçün xüsusi mktblr açilmidi. Bu mktblrd ehtiyaci olan uaqlardan çoxu pulsuz oxuyurdu. nqilabadk Bakida rus dilind 5 kii gimnaziyasi vardi: 1 nömrli gimnaziya (Smd Vurun il D. liyeva küçlrinin tinind (Bdn Trbiysi nstitutunun keçmi binasinda yerlirdi), 2 nömrli gimnaziya (stiqlaliyyt küçsind, indiki Xalq Tsrrüfati nstitutu binasinin ikinci mrtbsind idi). 3 nömrli gimnaziya vvllr indiki "Vtn" kinoteatri binasinin ikinci mrtbsind yerlirdi. Sonralar is Bazar (indiki Füzuli) küçsind mxsusi bu gimnaziya üçün tikilmi binaya (indiki 4 nömrli xstxananin binasina) köçmüdü, 4 nömrli axam gimnaziyasi 2-ci gimnaziyanin binasinda idi. 5-ci gimnaziya is Yemelyanov gimnaziyasi idi. Rus dilind 3 qiz gimnaziyasi da vardi: 1. Mariya gimnaziyasi (hazirki ncsnt Muzeyi binasinda yerlirdi). 2. "Müqdds Nina" gimnaziyasi (hazirki 132 nömrli mktbin binasinda). 3. 3 nömrli qiz gimnaziyasi (hazirki Smd Vurun küçsind yerlirdi). Real mktblr d iki idi: 1 nömrli Real mktbi (hazirki Xalq Tsrrüfati institutu binasinin birinci mrtbsind), 2 nömrli Real mktbi is Azad Azrbaycan qadini abidsinin arxasinda keçmi çay fabrikinin binasinda yerlirdi. MTBUAT Xeyriyy cmiyyti balandiqdan sonra Hsn by Zrdabi qzet çixarmaq fikrin düür. "Hyat" qzetinin 1905-ci il tarixli 115-ci nömrsind o yazirdi:

148

"Bizim "Cmiyyti Xeyriyy" bina tutmadiindan akar oldu ki, qzet çixarmaqdan savayi bir qeyri lac yoxdur ki, kaizin üst yazilmi doru sözlr qapi v pncrlrdn o iman mnzillrin çata bilsin. Heç olmazsa doru söz yerd qalsin". O dövrd Azrbaycan dilind qzet çixarmaq çox çtin idi. Hsn byin özünün yazdii kimi "pul yox, yaziçi - yolda yox, çapxana yox, hürufat yox. Dövlt trfindn izn almaq da ki, bir böyük bladir". Bu id ona yalniz o zaman Bakinin general qubernatoru olan Staroselski yaxindan kömk edir. Staroselski rus dvoryanlarindan olsa da, arvadi gürcü olduu üçün Qafqaz hlin qari çox smimi idi. O Hsn by mslht bilir ki, çixaraçai qzetin adini "kinçi" qoysun. Hökümtin icaz vermsi üçün d bu düünülmü bir yol idi. Guya "kinçi" siyast msllrin qatimayacaq, ancaq kin v kinçilikdn daniacaqdir. Türk dilind hürufat olmadii üçün Hsn by mslht bilirlr ki, qzeti dabasmasi il (litoqrafiya üsulu il) çixarsin. Hsn by bu fikirl razilamir. Çünki litoqrafiya üsulu il qzeti hftd ancaq bir v ya iki df çixarmaq olardi. O is qzeti gündlik etmk fikrind idi. Uzun müddt düünüb dainandan sonra hürufat almaq üçün 1875-ci ilin iyul ayinda stanbula gedir. Hürufati alib, qayidandan sonra lahidd bir çapxana açmaq lazim glir. Hsn byin is buna gücü çatmir. Staroselski yen ona kömk lini uzadir. O Hsn byin stanbuldan gtirdiyi hürufati quberniya idarsinin çapxanasi üçün satin alir v bellikl Hsn byi çtin vziyytdn çixarir. 1875-ci ilin 22 iyulundan quberniya idarsinin mtbsind "kinçi"nin birinci nömrsi çapdan çixir. Mürttib mslsi d çox çtinlikl hll edilmidi. O zaman quberniya çapxanasinda Minasov adli bir nfr ermni mürttibi ilyirdi. Hsn by ondan istifad etdi. Bir müddtdn sonra Minasov öz bacisi olunu da i qbul etdirib, ona mürttibliyi öyrtmy baladi. Qzetin üstünd rsmi olaraq, "iki hftlik qzet" yazilsa da, Hsn by hmin ilin payizindan qzeti hftd bir df çixarirdi. Çünki abunçilrin sayi 400 nfr çatmi v qzetin trafinda yaziçilarin sayi artmidi. Staroselski özünü qzetin senzoru tyin etmidi. O idn gedndn sonra is senzor vitse qubernator oldu. lbtt, Staroselskinin idn getmsi, Hsn byin özünün dediyi kimi, onun üçün bdbxtçilik idi. Çünki Staroselski gedndn sonra qzetin dümnlri yer-yerdn hücuma keçib, qzeti balatdirmaa çalidilar. O biri trfdn qzetd siyasi xbrlri çap etmy icaz verilmdiyindn abunçilrin d narazilii artirdi. Qzet bard danoslar yazilmaa baladi. Jandarm trfindn Hsn byin hrktlrin göz qoyuldu. Bu bard Hsn by özü bel yazirdi: "Günd mndn v "kinçi"dn danoslar göndrirdilr. Jandarm trfdn üstüm qaraulçular qoyuldu... Bununla bel mn qzeti vaxtinda çixarirdim. El ki, Daistanda uluqluq balandi "kinçi"nin d günü dxi qara oldu. Bir gün Ncf by Vzirovun mqalsini ki, Moskvadan

149

göndrmidi, vermidim düzülmy. Mqald bir drvi bazarda dükanlarin qabainda qsidlr oxuyub, onlari elm thsil etmy çairirdi. Senzor qol çkib, çap olunmaa icaz vermidi. Qzeti çap olunub paylanandan sonra qubernatorun hökmün gör o nömrni balayib, mni istdilr. Gedib gördüm ki, mnim Minasovum oradadir. Qubernator buyurdu ki, Minasov deyir ki, drviin sözlrinin qeyri mnasi var. Ona gör nömrni balayib, sn hökm edirm ki, bir qeyri nömr çap edsn. Cavab verdim ki, qeyri nömr çixarda bilmrm. Mn gedndn sonra qubernator özü bir nömr çixardib, payladi. Nömr mnim adimla çixmidi. Mn tvqqe eldim ki, mnim adimdan qzet çixarmasinlar". 1877-ci üd balayan rus-türk müharibsi qzet böyük zrb oldu. Bütün rus qzetlri müharibnin gediindn trafli xbrlr verdiyi halda "kinçi"y müharib bard bir stir d çap etmy icaz verilmdi. Htta müharibnin balanmasini da bildirmk ona qadaan olunmudu. Qzetin üzrind senzor daha da güclnmidi. Hsn by bu bard bel yazirdi: "Deyil ki müharibnin gedii, htta müharib zamani Rusiya içrisind vaqe olmu tbii flaktlr dair mlumati, Moskvada soyuqdan srçlrin donub ölmsini d qzet yazmaa müsaid etmmidilr. Senzorun fikrinc bunu müslmanlar "ruslara Allahin qzbi keçmidir" dey izah edrlr". Müharib bard heç bir mlumatin verilmmsi abunçilr içrisind qzeti xeyli nzrdn salmidi. Hmin bu günlrd Daistanda itia baladi. Üsyan baçilarindan bzilri gülllndi, bzilri d sürgün edildi. Bununla "kinçi"ni balamaq üçün hökümtin lin yaxi bhan dümüdü. Bütün Qafqazda üsyanin balayacaindan qorxuya dün çar hökümti "kinçi"nin d bu id böyük rol oynayacaini düünüb qzeti balatdirdi. Qzetin axirinci - 56-ci sayi 1877-ci ilin sentyabrinda çixdi. Qzet balansa da Hsn byin özündn l çkmdilr. Real mktbinin direktoru Hsn by tklif etdi ki, o Yekatirinadar v ya Kutaisi gimnaziyasina müllim getsin. Bu bard Hsn by özü bel yazirdi: "Mn riz verib, qulluqdan çixdim. Çünki mn Bakidan çixib, müslman ilrindn knar olmai özüm üçün ölüm hesab edirdim. Dava qurtardi. Amma mnim Bakida qalmaim mükül oldu. Padahliq qulluuna mni götürmdilr v bakililardan da heç ks mni qullua götürmdi. ...Bakida daha qala bilmyib öz kndimiz köçüb getdim". "Bakinskaya izvestiya" qzeti 1878-ci il 29 noyabr tarixli 25-ci sayinda bel bir elan vermidi: "Real mktbinin keçmi müllimi Hsn by Mlikov 20 noyabrdan istefaya çixaraq xüsusi müssislrd ilr müdiri, kontorçu, müllim v sair bu kimi vziflrd ilmk üçün yer axtarir". "kinçi" bütün Zaqafqaziyada ilk türk qzeti idi. Qzet shiflrind Hsn byin yazdiqlari sasn knd hyatindan, knd tsrrüfatindan olurdu. Ancaq

150

bununla bel qzetin shiflrind dövrün bir sira ictimai msllri d iiqlandirilir, bu bard mübahislr açilirdi. Mollalar, mövhumatçilar, çar çinovniklri, yalniz öz mnafelrini güdn duma qlasnilari da Hsn byin mqallrind amansizcasina tnqid olunurdu. Azrbaycan dilinin tmizliyi Hsn bydn ötrü müqddsdi. O fars v rb sözlri il dolu olan v heç ksin anlamadii bir dildn sad Azrbaycan dilin keçmyi yanar bir ürkl tbli edirdi. O yazirdi: "styirsinizmi türk millti yaasin, qabaa getsin, elmi v mrifti olsun, mdniyyti olsun - ona dil verin, türklr öz dillrini itiriblr, sizin sözünüzü onlar anlamazlar. Onlarin dilini tapin, verin onlar yaasin, qabaa getsin". Hsn by Zrdabinin "kinçi"dn sonraki hyati da çox air keçmidir. 16 il Zrdabda qaldiqdan sonra iflic xstliyin tutularaq, Bakiya qayidir. Yen qzetlrd mührrirlikl mul olur. "Kaspi" qzeti shiflrind öz mqallri il müntzm itirak edir. Peterburq qzetlri d onu öz shiflrind itirak etmy çairirdilar. Dumaya seçilir v onun komissiyalarinda fal itirak edirdi. Dumanin iclaslarindan birind msl qaldirmidi ki, hr yerlrindn keçn neft borulari üçün vergi alinsin. Bu tklif neft sahibkarlarinin böyük qzbin sbb olmudu. Onlardan biri öz qzbini bel ifad etmidi: "Lütün biri lüt. Özünün cibind bir qpik olmadii halda bizim cibimizl oynayir. Biz onu yetim qyyum etdik ki, dumaya seçilmy ixtiyari olsun. ndi biziml bel rftar edir". Hsn by iflic olmasina, dilinin tutulmasina baxmayaraq, duma komissiyalarinin iclaslarinda fal itirak edirdi. Htta dumaya tz seçki baladii zaman özün qutu da qoydurmudu. Ancaq xst olduu üçün onu seçmmidilr v seçilmdiyini d heç ks ona bildirmmidi. Bununla bel o özünü vvlki kimi qlasni hesab edirdi. Lakin iclaslara n üçün çairilmadiina tccüblnirdi. 1907-ci il 28 noyabrda Hsn by Zrdabi gözlrini bdi yumur. Onun dfni zamani natiqlrdn biri demidi: "Hsn by Bakiya ac gldi, ac da getdi". "kinçi"dn sonra 1873-cü ild Tiflisd da basma üsulu il "Ziya" qzeti çixmaa baladi. Qzetin ilk nömrsi yanvarin 16-da çixdi. 2 shifdn ibart idi. Nairi Sid Ünsüzad, müdir v mührriri is Clal Ünsüzad idi. "Ziya" 1879-cu ild 46 dd, 1880-ci ild is 30 dd çixmidi. 1880-ci il dekabrin 6-dan qzet "Ziyayi Qafqaziyy" adi altinda hürufatla çixmaa balayir. "Ziyayi Qafqaziyy" qzetinin nri 1884-cü ilin 1 iyununadk davam edir. 1881-ci ilin sentyabrin 21dk 31 nömr, 1882-ci il 26 oktyabrdan 1883-cü ilin 3 yanvarinadk 32 nömr, 1893-cü ilin 10 yanvarindan dekabrin 6-dk 30 nömr, 1884-cü ilin yanvarindan iyunun 1-dk 11 nömr çixmidir. Axirinci illrd qzeti Sid Ünsüzad redakt edirdi. 1883-cü ildn Tiflisd Azrbaycan dilind "Kkül" adli bir jurnal da nr olunmaa balayir. Ta 1891-ci ildk davam edir. Jurnal türk dilindn baqa fars v

151

rb dillrind d nr edilirdi. Jurnalin shiflrind siyast, ticart, snaye v dbiyyat msllrindn müntzm bhs olunurdu. Adlarini çkdiyimiz mtbuat orqanlari Tiflisd çap olunsalar da daha çox Bakida satilirdi. Lakin "kinçi"dn frqli olaraq bu mtbuat orqanlarinin heç biri Hsn by Zrdabinin xalqdan gln gözl nnlrini davam etdir bilmdi. Xalqa baliliq bunlara tamamil yad idi. Drc olunan mqallrd cmiyytin kskin ictimai msllri qtiyyn öz ksini tapa bilmirdi. Qzet v jurnal bütün bu msllrin yanindan sovuub keçirdi. 1905-ci il inqilabinadk çap ediln qzetlrdn biri d "rqi rus" idi. 1903cü ildn Tiflisd nr edilmi v 1904-cü ildk davam etmidir. 1904-cü ild qzet balanir v redaksiyasi Tiflisdn Bakiya köçür. Burada qzet vvllr "rqi rusun teleqramlari", sonra 1905-ci ild "Axam xbrlri" adi il nrini davam etdirir. Qzet Mmmdaa ahtaxtinskinin baçilii il çap edilirdi. Qadin mslsi, xüsusn, hürufat islahi qzetin shiflrind görkmli yer tuturdu. Keçn srin yetmiinci illrind Bakida rus dilind çap olunan mtbuat balica olaraq, üç qzetdn ibart idi. Birinci qzet 1876-ci ildn çap olunan "Bakinskaya izvestiya" qzeti idi. Bu qzet rsmi olaraq, Baki quberniya idarsinin orqani idi. 1881-ci ildn is mperator Rus Texniki Cmiyytinin Baki öbsinin lin keçir. O Naruçev trfindn redakt olunurdu. 1888-ci ild is qzetin adi dyiib, "Baki ticart-snaye vrqi" adi il öz nrini davam etdirir. Bu ad altinda o 1888-ci il 15 oktyabradk çap olunur. Redaktor Neruçevin ölümü il laqdar qzetin nri müvqqti saxlanilir. 1889-cu ildn is qzet Sokolinskinin redaktsi altinda öz iini davam etdirir. Qzetin shiflrind sasn snaye, neft istehsali sahsi iiqlandirilir, müxtlif hr xbrlri verilirdi. Rus dilind ikinci böyük qzet "Kaspi" idi. Siyasi-dbi qzet idi. Quberniya idarsinin katibi Kuzmin trfindn tsis edilmidi. 1887-ci ilin mayinda Kuzmin qzetin çap edilm hüququnu Svinkin satir v ona müllim Liçkus-Xomutov müvqqti redaktor tyin olunur. Sonra qzeti 1888-ci ild Qoryayevski, 1889-cu ildn is Sokolinski redakt edirdi. XX srin vvllrind H. Z. Taiyev "Kaspi" qzetini redaksiyasi il birlikd alaraq, . M. Topçubaovun redaktorluu il çap etdirir. Qzetin trafina H. B. Zrdabi, li by Hüseynzad, F. Köçrli, M. A. ahtaxtli, M. Mahmudbyov v baqa azrbaycanli ziyalilar toplaaraq öz mqallri il onun hyatinda yaxindan itirak edirdilr. Hsn by Zrdabi htta bir müddt qzetin mkdai kimi ilmidir. Qzetin shiflrind artiq Azrbaycanin ictimai v dbi hyati iiqlandirilir. Azrbaycan dbiyyati klassiklrinin srlrindn parçalar çap olunurdu. MEYDAN V MEYDANÇALAR

152

Vaxti il Bakida 16-ya qdr meydan v meydançalar olmudur. Quba meydani (v yaxud Bazar meydani). Böyük v taninmi meydan idi. hr gln yollar mhz bu meydanda birlirdi. Bir trfdn Baki kndlrindn gln arabalar v baqa nqliyyat vasitlri, o biri trfdn Quba v amaxidan gln öküz arabalari sasn bu meydanda dürdilr. Qubanin ciriltili öküz arabalari öz yüklrini mhz bu meydanda boaldardilar. Buna gör d bu Bazar meydani Quba meydani kimi taninirdi. Sübh tezdn axam dündk burada qizin alver gedirdi. Qubadan sasn alma, armud v baqa meyvlr gtirilrdi. Baki kndlrindn is göyrtidn tutmu yer-yemidk dainib, burada satilardi. trafinda bir crg dükanlar vardi. Sonralar meydanin mrkzind d taxtadan dükanlar tikilmidi. Malakan furqonlari il meyv v trvz, xüsusil klm dainardi. Türkmnistandan gtiriln Crco yemilri qiin ortalarinadk dükanlarin qabainda asilib, satilardi. Meydanda ayaq basmaa yer olmazdi. Buradan keçn konkalar camaati xbrdar etmk üçün znglrini müttsil çalirdilar. Ss-küydn qulaq batardi. Mallarini triflynlrin çiirtisi, konkanin zng sslrin, müzzinlrin minarlrdn eidiln azanina qariaraq, qulaqbatirici uultuya çevrilirdi. Bir az araliqda iri bir karvansara vardi ki, bazara daxil ola bilmyn Baki arabaçilari araba v atlarini burada açardilar. vleydan xüsusil yaili havalarda zi palçia bulaardi. Yeyilmi meyvlrin qabiq v qaliqlari ayaq altina atilardi. Süpürgçilr bu zibillri yalniz axamlar camaatin l-ayai bazardan yiiandan sonra süpürmy imkan tapirdilar. Burada dükan v taxta köklrd alver ednlrdn baqa bazara gtirdiyi mallarini kis-kis yer qoyub, satanlar da olurdu. Polisin qadaan etmsin baxmayaraq, mhartl onlarin gözlrindn yayinaraq, öz alverlrini davam etdirrdilr. kinci böyük meydan Vorontsov, yaxud Kömür meydani idi. Vaxti il bu yerd kömür yandirildiindan meydan camaat arasinda Kömür meydani kimi taninirdi. Hökümt trfindn is bu meydana rsmi olaraq, Vorontsov meydani adi verilmidi. Bakiya satmaq üçün komür gtirn kömürçülr bir qayda olaraq hmi buraya dürdilr. Dv karvanlari üçün meydanda lverili rait vardi. Yüklri boaldilmi dvlr geni meydanin bir knarina çkilrk, köyk vururdular. vvllr kömür qala divarlarinin yaninda, burada hl n Taiyevin qiz mktbi, n d Realni uçulie v Baki Bldiyy darsinin binalari tikilmmidn geni açiqliqda satilirdi. Bununla da bu yer Kömür meydani adlandirilmidi. Azca aralida kömür tayalarini çkmk üçün qapan qoyulmudu. Hmin yer Qapandibi deyirdilr. Kömür meydaninda Quba meydanindan frqli olaraq, alverdn baqa müxtlif ylnclr d keçirilirdi. Burada tez-tez phlvanlar da gülrdilr. Xeyli vvllrd is meydanda taxtadan hündür bir masa düzldilrk üstünd oru v

153

cinaytkarlara cza verilrdi. Kömür meydani daha çox köhn v nimda palpaltarlarin, ayaqqabilarin, müxtlif ev yalarinin satildii yer idi. Hr addimbai yer srilmi müxtlif ev müxllifatina rast glirdin. Burada pasli mixdan tutmu brbzkli çil-çiraadk hr ey satilirdi. Bir trfd drvi oxuyur, o biri trfd camaat hay-küyl xoruz döyüdürürdülr. Daistandan gln kndirbazlarin oyunu daha maraqli olardi. Kndirbazlar sasn üç nfr olurdu. Biri basdirilmi iki dirk arasinda tarim çkilmi ipin üstünd oyunbazliq edir, o biri onun hrktini musiqi il müait edrdi. "Yalançi phlvan" adi il mhur olan üçüncüsü is l-qolunu ataraq meydan qizidirardi. Meydanda adam lindn trpnmk olmazdi. Cüm günlri bura xüsusil basiriq olurdu. Bir adam özün lazim olan eyi almaq üçün ldn-ayaqdan düürdü. Cizbizxanalar hmi adamla dolu olardi. Baqa bir trfd kabab biirib satirdilar. Toyuq-cüc çiirtisindan, satilmaa gtirilmi qoyun mlrtisindn qulaq batirdi. Ancaq bütün bu natmizlik içind qaynayan hyatin da öz mziyyti vardi. armanka çalanlar adamlari öz bxtlrini yoxlamaa çairirdilar. Tutuquunun qutudan dimdiyi il götürduyü paketlrd adamlar öz talelrini yoxlayirdilar. Bel izdiham içrisind bzn bir küncd irma düzldib, kukla teatri göstrnlr d olurdu. Boyunlarindan asilmi kiçik qutularda rngbrng kaizlarda konfet satan uaqlar shrdn axamadk bazarda adamlarin l-ayaina dolairdilar. Xüsusil irdn xoruz klind düzlmi v taxta çöpün keçirilmi sorma konfetlr uaqlarin çox xouna glrdi. Bamiy, rbt, iri mis çayniklrd slb satilardi. Bazarin toz-torpai üstüaçiq satilan bu eylrin üstün qonsa da, alicilarin heç biri buna hmiyyt vermzdi. Slb adtn payizin son aylarinda satilardi. O ösküry v sin arisina qari yaxi drman idi. Slb slb göyrtisi il süddn hazirlanirdi. Qida hrin böyük küçlrind olduu kimi meydanda da abalid qovrulub satilirdi. Birja (Azadliq) meydani hrin iri meydanlarindan biri idi. Txminn skkiz hektar razini hat edn meydan o zamanki birja idarsinin yaxinliinda yerldiyi üçün onun sa trfindki küç d (indiki Üzeyir Hacibyov küçsi) Birja küçsi adlanirdi. Meydan bo v çilpaq bir düznlik idi. Brk xzrilrd burada toztorpaqdan göz açmaq olmazdi. Sa trfd Malakan küçsi il (indiki Xaqani) L. midt (indiki R. Behbudov) küçlrinin tinind yerln sgr kazarmasinin sgrlri burada tlim keçrdilr. Meydan at v arabalarin duracaq yeri idi. Lakin dniz yaxin olduu üçün havasi tmiz olardi. Kömür meydani v Quba meydanlarinda olduu kimi burada da tez-tez hft bazarlari keçirilrdi. Meydani abadladirmaq hr Bldiyy

154

idarsinin imkani xaricind idi. Buna gör d be hektar sah yaayi binalari tikmk üçün xüsusi adamlara satildi v tezlikl meydanin dörd trfind uca binalar tikildi. Gözlmk olardi ki, satilmi sahdn ld ediln pul meydanin abadladirilmasina srf olunacaqdir. Ancaq pul ninki baqa yer xrclndi, htta dumanin iclasinda hmin razid bo qalmi üç hektarliq sahd d binalar tikilmsi mslsi irli sürüldü. Bu msl 1904-cü ild dumanin iclaslarinda böyük mübahislr sbb oldu. Qlasnilarin varli siniflri tmsil edn hisssi meydanin qalan razisind d yeni binalar tikilmsin trfdar çixir. Hsn by Zrdabi bu fikrin leyhin olaraq meydanin hr halisinin dinclmsi üçün yailladirilib abadladirilmasini tklif etdi v sübut etmy çalidi ki, meydan hr halisi üçün yaxi istiraht yeri ola bilr, buna gör d orada binalar tikdirmk cinaytdir. H. Zrdabinin haqli sözlri nzr alinmadi. Duma ss çoxluu il iki hektara yaxin sahni idar binasi tikdirmkdn ötrü birja komissiyasinin ixtiyarina verdi. Lakin komissiya meydanda bina tikdirmkdn imtina etdi. Meydan 1912-ci ildk vvlki vziyytind qaldi. 1912-ci ild Nikitin qardalarinin Torqovi (indiki Nizami küçsi) v Boloy morskoy küçlrinin (indiki Bülbül) tinind olan sirk binasi yandiindan yeni bina tikilmsi mslsi ortaya atilir. Dumanin iclasinda qrar qbul olunur ki, meydanda yeni sirk binasinin tikilmsin icaz verilsin. Bu vaxt Hsn by Zrdabi hyatda yox idi; o, 1907-ci ilin noyabr ayinda vfat etmidi. 1912-ci ild meydanda taxtadan sirk binasi tikilir. 1914-cü ild hmin bina genilndirilrk "Rekord" adli kinoteatr yaradilir. Dairvi formali bu bina txminan iki min tamaaçi tuturmu. 1918-ci ild ermni-müslman qirini günlrind ermnilr traf evlrd yaayan azrbaycanlilari taxta sirk binasina toplayaraq, yandirmaq istyirlrmi. Yaxi ki, Qizil qvardiya hisslri vaxtinda özlrini çatdirib, onlari azad edir. Birja meydani inqilab rfsind fhl yiincaqlarinin sas mrkzin çevrilmidi. Çar mütlqiyyti devrildikdn sonra, 1917-ci il oktyabrin 28-d (noyabrin 11-d) burada Baki fhl, sgr v matroslarinin izdihamli mitinqi keçirildi. Mitinqd yekdillikl qbul edilmi qtnamd deyilirdi ki, hakimiyyt txir salinmadan Sovetlr verilmlidir. O vaxtdan da bura hüriyyt (Azadliq) meydani adlandirilirdi. 1920-ci ilin sentyabrinda 26 Baki komissarinin sümüklri Aqabaddan Bakiya gtirilir. Komissarlarin cnazlri rq xalqlarinin birinci qurultayi nümayndlrinin itiraki il hürriyyt meydaninda dfn edilir. O vaxtdan hürriyyt meydani 26 Baki komissarinin adini daiyir.

155

1923-cü ild komissarlarin ölümünün be illiyi il laqdar meydan rssam Q. Yakulovun layihsi sasinda yenidn quruldu. "Rekord" kinoteatrinin taxta binasi söküldü, meydanin dörd trfind aaclar kildi, qbirlrin üzrind abidlr ucaldildi. Abidlrin mülliflri heykltra Y. Tripolski v memar . Pavleviç idi. Ortada ucaldilmi divarin rq v cnub-qrb trflrind qzbl düyünlnmi yumruqlarini qabaa uzatmi fhl fiqurlari qoyuldu. Eyni üslubda hazirlanmi fhl fiqurlari meydanin sol trfind, Xaqani küçsindki sütunlu evin fasadinda da vardir. Hazirda bu binada Türk sfirliyi yerlir. O vaxt is bura Neft Snayesi Fhllri Hmkarlar ttifaqinin srncaminda idi. Görünür el buna gör d onun fasadina fhl fiqurlari lav olunmudu. Meydanin dörd trfin iki crg youn zncir çkilmidi. Buna gör d burani bzn "Zncirli ba"da adlandirirdilar. Meydanda düzldilmi iri hovuzun ortasinda yer kürsin sarinmi zncirlri lindki lingl qoparmaq istyn fhlnin tuncdan tökülmü fiquru var idi. 1958-ci ild meydanin abidlr kompleksin heykltra S. D. Merkuryevin qirmizi qranitdn düzltdiyi "26 Baki komissarinin gülllnmsi" qorelyefi d lav olundu. 1968-ci ild 26 Baki komissari adina ba sasli surtd yenidn quruldu. Burada kommunarlarin xatir ansambli yaradildi. zmtli kompleksin mülliflri memar H. lsgrov, . Hüseynov, heykltralar . Zeynalov v N. Mmmdovdur. Dairvi abidnin ortasinda bdi ml yanir. Böyük meydanlardan biri d Pyotr meydanidir. Bu meydanin yaranmasi I Pyotr dövrün aiddir. Güman etmk olar ki, 1723-cü ilin iyununda Rusiya qounlarinin sahil çixdii bu yer sonralar I Pyotrun adi il adlandirilmidir. XIX srin ortalarindan balayaraq dbiyyatda (v o cümldn "Kavkazski kalendar"da) Petrovski pload ifadsin tez-tez rast glmk mümkündür. XIX srin vvllrind bu yer bataqliq v qamiliq olmudur. Xzrd brk firtinalar zamani dniz sthindn o qdr d hündürd olmayan bu yerlri tez-tez su basarmi. Baki quberniya mrkzin çevirildikdn sonra hr qala divarlarini aib böyüdükc, görünür, bu yerlr d tmizlnib sahmana salinmidi. Bakinin bütün taxta-alban körpülri bu meydançada yerlirdi. Keçn srin ikinci yarisinda yaayi evlrinin hatsind qalmi bu bo yerdn müxtlif mqsdlr üçün istifad olunurdu. Burada syyar heyvanxanalar açilir, müxtlif tamaalar göstrilirdi. Qari trfd - sahild taxta körpülr tikilndn sonra meydanda xüsusil böyük canlanma ml glir. Keçn srin ortalarinda burada taxtadan sirk qurulmasi bard mtbuatda xbr vardir. Sirk Antuaneta Volf familiyali bir qadina mxsus imi. Bu o zamanlar Bakida yegan ictimai ylnc müssissi olubdur

156

"Bakinskaya izvestiya" qzeti 1877-ci ild çixan 15-ci nömrsind yazmidi: "Bakida sirkdn baqa heç bir ictimai ylnc ocai yoxdur". Mtbuatdan mlum olur ki, meydan uzun müddt baximsiz qalibmi. 1918-ci ild Baki Xalq Komissarlari Sovetinin hakimiyyti dövründ meydanda tez-tez mitinq v yiincaqlar keçirilirmi. Hmin ilin avqust ayinda Bakida Sovet hakimiyytinin süqüt etdiyi günlrd Baki Xalq Komissarlari Soveti Htrxana yola dümk üçün bütün qüvvlrini bu meydana toplamidi. hr artiq "Sentrokaspi" hökümtinin lind idi. Yalniz Pyotr meydani v ona bitmi küçlr Baki Xalq Komissarlari Sovetinin hakimiyyti altinda qalirdi. Avqustun 4-d ingilis qounlari eser, menevik v danaqlarin dvti il hr daxil oldu. Qizil qvardiya hisslri is dümn qari döyülri hl d davam etdirirdilr. Bellikl, Baki Xalq Komissarlari Sovetinin faliyytinin son günlri bu meydanla six ba!i olmudur. 1918-ci il avqustun 14-d Bakidaki Sovet hakimiyytinin baçilari, Qizil Ordu hisslri Htarxana yola düdülr. 19181919-cu illrd bu meydanda müsavat sgrlrinin mqi keçirilirdi. 1920-ci ild Baki Sovetinin gördüyü ilk tdbirlrdn biri Pyotr meydaninin 26 Baki komissarinin adi il adlandirilmasi oldu. Lakin 1920-ci ilin sentyabrinda Baki komissarlarinin cnazlri Bakiya gtirilib Hürriyyt meydaninda (indiki 26lar bai) dfn edildiyindn yeni ad hmin meydanin üzrindn götürüldü. Keçmi Pyotr meydani Sovet hakimiyyti illrind yailladirilib xalqin ixtiyarina verildi. Sahil yaxin olan meydan istiraht üçün gözl gu oldu. Böyük Vtn müharibsindn vvl burada böyük bir tribuna tikilmidi. Bayramlarda bu meydanda hrbi parad v hr zhmtkelrinin nümayii keçirilirdi. 1955-ci ildn burada V. . Lenin Mrkzi muzeyi Baki filialinin binasi yerlirdi. Hal-hazirda bu bina muzeylr kompleksidir. Yarmarka meydani. Meydan indiki S. Vurun bainin v Dmir yolu idarsinin razisind yerlirdi. hrd ilyn, konkalar burada dövr vurub, geri qayidirdilar. Burani Saldat bazari da adlandirirdilar. Bu da onunla laqdardi ki, saldatlar burada öz köhn pal-paltarlarini, yirtiq ayaqqabilarini satir, ya da ny is dyiirdilr. Meydanda Ümumrusiya Nikolay yarmarkasi keçiriln günlr xüsusil izdihamli olurdu. Rusiyanin böyük hrlrindn, msln Nijni-Novqoroddan, Yaroslavldan, Saratovdan, Moskvadan, Varavadan, Tiflisdn buraya mallar dainir, alver balardi. Yarmarka günlri meydanda shrdn axamadk musiqi çalinir, kndirbazlar öz mhartlrini göstrir, phlvanlar gülir, kukla tamaalari göstrilirdi. Camaat ilboyu pul yiirdi ki, Nikolay yarmarkasinda pal-paltar, bzk avadanlii alsinlar. Bel tntnli Nikolay yarmarkalarindan biri 1902-ci ild keçirilmidi. Yuxarida adlari çkiln meydanlardan baqa hrin müxtlif smtlrind yerlmi bu aaidaki meydan v meydançalar da vardi: Belvü

157

meydani - Dmir yolu vazalinin arxasinda idi. Batum meydani, Qolovin meydani, Vladimir meydani, Duma meydani (indiki Gnclik meydani), Qiz qalasi meydani, Peterburq meydani (Nijni Bulvar küçsi il Smd Vurun küçlrinin tinind), Qanlitp meydani, Kils meydani, Tiflis meydani, Pavlov meydani (Uaq dmir yolu vazalindan aaida), ran meydani, Sisianov meydani (Azrnrin aaisinda), Kel meydani, Lüksemburq meydani, Zavod meydani (Qara hrd), Yasamal meydani, nqilabdan qabaqki mtbuatda Teatr meydani sözün tez-tez rast glmk olardi. slind bu meydanin ömrü çox qisa olub. H. Z. Taiyev teatrinin yaninda yaayi evlri tikilmmidn bo qalan sahni hami Teatr meydani adlandirirdi. Teatrin dörd trfind uca yaayi binalarinin tikilmsi il meydan lv olunmudu. Yuxarida adlari çkiln meydanlarin ksriyyti sonralar yaayi mnzillrinin tikilmsil lv olunmudular. HR BALARI Bakida ba salmaq böyük zab v ziyytl baa glirdi. hr xas olan isti v külkli havalar, suyun çatmamasi v bzi yerlrd torpain münbitsizliyi üzündn küçlrd v meydançalarda yaillii artirmaq çox zhmt tlb edirdi. Bununla bel babanlarin qayi v syi hr ey qalib glirdi. Görüln tdbirlr nticsind hr balarinda yailliq artir v aaclarin sayi çoxalirdi. hrin n böyük bai Mixail (Qubernator) bai hesab olunurdu. Onun sasi hl 1830-cu illrd çri hr iki divar hatsind olduu zaman qoyulmudu. Qalanin cnub-qrbind birinci hündür divarla ikinci alçaq divar arasinda olan on be addimliq ensiz zolaqda 40 sajin uzunluunda v 5 sajin enind bir ba salinmidi. Ayri-ayri adamlarin saldii bu ba sonralar Baki hr komendanti R. R. Xoven trfindn xüsusi bir qayi il genilndirilmidi. Bakiya gln tacirlr komendant trfindn mcbur edilirdi ki, özlri il münbit torpaq da gtirsinlr. Bunun saysind yail zonada torpaq çox münbitlmidi. Sonralar qalanin ikinci alçaq divari söküldükd yail zolaq da qfsdn azadlia çixir. Onun sahsi genilndirilir, lav aac v kollar basdirilir. Lakin aaclar susuzluqdan gec inkiaf elyirdi. 1859-cu ild bada rqs üçün meydançalar düzlir, meyv aadari vzin bzk aaclari basdirilir. Qubernator evinin qabainda da körpüy su kmri çkilir v onun suyu il aaclar v kollar vaxtlivaxtinda sulanir. Çox çkmir ki, bada püst, armud v zeytun aaclari qol-budaq atib, baa kölg salir. Üzüm tnklrindn kölgliklr düzldilir. Bain cnub-qrb trfind böyük hovuz tikilir, xiyabanlarda dinclmk üçün skamyalar qoyulur. Yayin isti aylarinda hali aaclarin kölgliklrind rahat dincl bilirdilr. Axamlar srin düdüyü zaman bada orkestr çalardi.

158

Bellikl ba keçn srin axirlarinda hrin yail bir adasina çevrilmidi. Baa II Nikolayin qardai Mixailin adi verildi. Lakin ba qubernatorun evin bitiik olduu üçün onu hami Qubernator bai kimi taniyirdi. Bada txminn indiki "Baki Soveti" metrosunun yaninda taxtadan bir klub tikilmidi. Burada kino göstrilir, konsert verilir v sair ylncli tamaalar göstrilirdi. Sonralar bu taxta klub ehtiyatsizliq üzündn alovlanib yanir. 1907-ci ild "Obestvennoe sobranie" cmiyytind asaqqallar urasi bada yanmi taxta klubun vzin fundamental bir yay klubu (indiki filarmoniyanin binasini) tikmk qrarina glir. Bu msl Baki Bldiyy idarsinin inaat komissiyasinda böyük mübahisy sbb olur. Komissiya bu fikrin leyhin çixaraq göstrirdi ki, klubun tikilmsi bu ictimai bain bütövlük v gözlliyin böyük zrb ola bilr. Çünki binani tikmk üçün bada yüzlrc aaci qirmaq lazim glckdir. Lakin duma birinci gündn yay klubunun tikilmsi trfdari idi. O inaat komissiyasinin fikri il qtiyyn razilamir, htta hrin baçisi N. V. Rayevskinin ryi il d razilamadan bada yay klubunun, tikilii üçün 3,640 km torpaq sahsi ayirir. Binanin tikilcyi yerd bütün aaclari qiraraq, memar Q. M. Termikelovun hazirladii layih sasinda binanin tikiliin balanir. Bina 1910-cu ild balanib, 1912-ci ild baa çatdirildi. Bellikl, talyan intibahi üslubunda tikilmi bu nfis, gözl bina Nikolay (indiki stiqlal) küçsindn Sadovi küçsin (indiki Niyazi küçsi) burulan yerd küçdki mit v ictimai binalar ansamblina gözl bir lav oldu. Malakan (Mariya) bai. Xaqani, Qoqol, Ü. Hacibyov v R. Rza küçlrinin arasinda yerlmi bu bain vaxtil Malakan bai adlandirilmasi tsadüfi deyil. Bu o zamanlar Bakiya sürgün edilmi malakanlarin adi il balidir. XVIII srd Rusiyada yaradilmi malakan triqti, mlum olduu kimi kilsni, dini ayin v rüsumlari inkar edirdi. Buna gör d çarizm hmin triqtdn olanlari - babtislri, Pekovçulari Rusiyanin içrilrindn (msln, Tavriya, Saratov, Tambov, Orenburq quberniyalarindan) uzaqladirirdi. Onlar Sibir, Amura, Volqaboyuna v Zaqafqaziyaya sürgün olunurdular. 1843-cü ild Qafqaza sürgün olunmu ilk malakan aillri Azrbaycanin Xizi rayonunda, Altiaac kndind yerldirildi. Onlarin bel ucqar yer göndrilmsi tsadüfi deyildi. Çar mmurlari çalidilar ki, onlar xristian olmayan yerlrd mskn salsinlar. Azrbaycana sürgün olunanlarin sonraki dstlri is Mrzd v Astraxanbazarda (indiki Clilabad) yerldirildi. Tkc amaxi qzasinda o zamanlar doqquz malakan kndi yaradilmidi. Malakan aillri sasn kinçilikl mul olurdular. Ancaq malakan kiilrinin balica muliyyti arabaçiliq idi. Onlarin dördçarxli, üstü yarimdair klind örtülü arabalari azrbaycanlilar arasinda "malakan furqonu" adlanirdi. 1853-cü il rus-türk müharibsind onlar öz furqonlari il cbhy hrbi sursat

159

daiyirdilar. Zaqafqaziyada dmir yolu çkilndk Bakidan Tiflis, oradan da Qara dniz sahillrin yükü malakan furqonlari aparirdi. Malakanlar doma yurdlarindan ayri düslr d güzranlarini yaxi qurmudular. çrilrind varlananlar da az deyildi. Htta XIX srin axirlari v XX srin vvllrind Baki kapitalistlri içrisind malakanlarin da nümayndlri var idi. Xizi malakanlarinin Baki il laqsi xüsusil möhkm idi. Malakanlar yetidirdiklri mhsullari satmaq üçün Bakiya gtirirdilr. Bakiya amaxidan yük daiyan malakan furqonlarinin ardi-arasi ksilmirdi. Furqonsürnlr indiki 9 Yanvar bainin yerini (sonralar bura Malakan bai adi il mhurladi) özlrin dayanacaq seçmidilr. O zamanlar Baki hri qala divarlarindan xaric çixmaa balasa da, bura hl ucqar hesab olunurdu. Sonralar malakan aillrindn bzilri köçüb burada özlrin mskn saldilar. XIX srin 50-60-ci illrind is bu yer malakan qsbsi (slobodasi) kimi öhrt tapmidi. Sahnin ortasinda ba da salinmidi. Bakida neft snayesi inkiaf etdikc neftin baqa hrlr dainmasi mühüm msly çevrilirdi. Nefti v neftdn alinan mhsullari uzaq hrlr tuluqla daimaq mümkün deyildi. Neftin dainmasi üçün davamli qab lazim idi. Taxta v metal çllklrdn istifad olunmaa balandi. Malakan qsbsind yaayanlar taxta çllklr hazirlamaa baladilar v bu sahd ixtisasladilar. Bain trafinda açilmi dükanlarda v bzi evlrin qabainda qaynar i gedirdi. Çllklrin böyürlrin vurulan dmir çnbrlri düzltmk üçün dükanlarin qabainda böyük çalalar qazir v su il doldururdular. Bu su aylarla dyidirilmirdi. hr rq trf genilndikc bain trafinda uca binalar tikilir, küçlr salinirdi. Buna gör d çllkçi dükanlarinin, ümumiyytl malakan qsbsinin baqa yer köçürülmsi zrurti meydana çixirdi. 1872-ci il yanvarin 31-d Baki qubernatoru V. M. Pozenin hr Bldiyy idarsi risin göndrdiyi srncamda Malakan bai trafinda yaranmi natmizlik bard bel deyilirdi: "hrin imalrq v rq hisslrind, Marinski baindan balayaraq bir çox evin qabainda çllkçi dükanlari açilib. Bu, hrd acaqanad yaranmasi thlüksini artirir. Çnbrlri islatmaq üçün yerd çalalar ilboyu qalir v hrd malyariya xstliyini artirir". Bain trafini abadladirmaq Bldiyy idarsinin qarisinda ciddi v mükül bir msl kimi dururdu. Çox keçmir ki, malakan qsbsi hrin knarina (indiki Sttarxan adina zavodun yanina) köçürülür. Çllkçi dükanlari da hrin mrkzin çevrilmkd olan bu yerdn indiki . Bdlbyli (Dimitrov) küçsinin yerin köçürülür. Ora sonralar Bondami küçsi adlandirilir. XIX srin axirlarinda dörd trfdn uca binalarla hat edilmi Malakan bai gzinti yerin çevrilir.

160

1891-ci ilin "Qafqaz kalendari"nda hmin ba bard bel deyilirdi: "Marinski (Malakan) bai daylrin körplrl gzidiyi sevimli bir yerdir". Sonralar Malakan bai (Marinski bai) v onun cnub trfind olan küç (indiki Rsul Rza küçsi) Marinski küçsi adlandirilir. Lakin ba hali içrisind yen d Malakan bai kimi taninirdi. Bellikl, Marinski (Malakan) bai hr halisinin gzinti v istiraht yerin çevrilir. Bada yeni aaclar kilir. Lakin su olmadiindan bu aaclar n boy atir, n d kölg salir. Bayir hrd yegan bir su kmri (Sisianov su kmri) var idi. O, çrihrd olan Xan su kmrindn ayrilmi bir qol idi. 1869-cu ild Sisianov su anbarindan Marinski küçsin xüsusi kmr çkilir. Bu kmrl su parapetin altindan keçrk Marinski v Malakan küçlrinin tinind tikilmi su fantanina dolurdu. sas anbarda suyun azalacai nzr alinaraq bir neç tz quyu qazilir v onlarin suyu da kmr axidilir. Bellikl, anbarda (o, Azrnr binasinin arxa trfind indi d durur) su çoxalir, Marinski v Malakan küçlrinin tinind tikilmi fvvard xeyli su ehtiyati ml glir. Gündüzlr bu sudan hali istifad edir, geclr is bain aaclarini sulayirdilar. Malakan varlilarindan olan Kaeyev sonralar fantani öz hesabina bain ortasina köçürdür. hrin bu hisssin su kmri çkilmsi traf küçlrd böyük canlanmaya sbb oldu. Malakan v Qoqol küçlrinin tinind Mikado v ya Pel-Mel teatrinin (indiki Smd Vurun adina Azrbaycan Dövlt Rus Dram Teatri) v onunla üzbüz "Ampir" kinoteatrinin açilii adamlari bu yer daha çox clb etmy baladi. lamtdar hadislrdn biri d 1903-cü ild bu trafda, Ü. Hacibyov küçsi trfd Haci Nemtulla Sidovun mülkünd yeni bir qiratxananin açilmasi idi. Bu, Bakida açilmi ikinci qiratxana idi. O, Nriman Nrimanov, Hbib by Mahmudbyov, sdulla Axundov, bdülli by Vlibyov v baqalarinin tbbüsü il yaradilmidi. Onlarin birg syi nticsind qiratxana ninki yerli qzetlri, habel Rusiyanin müxtlif hrlrind nr ediln bütün qzet v jurnallari da alirdi. Ancaq qiratxana cmi iki il faliyyt göstrdi. 1905-ci ild çarizm trfindn qizidirilan v fevralin 6-dan 9-dk davam edn ermnimüslman qirininda qiratxana bir dst danaq qaragüruhçusu trfindn daidildi. Konka xttinin d buradan keçmsi Malakan bainin trafini gur bir yer çevirmidi. Vazaldan gln konka xtti bain yaninda iki yer haçalanirdi: biri Bayila gedirdi, o birisi is amaxi yoluna qalxirdi. Azrbaycanda Sovet hakimiyyti qurulduqdan sonra Malakan bai 9 Yanvar adlandirildi, daha sonralar ona Haim liyevin adi verildi. Bakida yaillii o qdr ziz tuturdular ki, bir evin v ya bir ictimai binanin qabainda salinmi on-on be aacdan ibart yaillii da baça kimi qoruyub

161

qayisina qalirdilar. Bel kiçik baçalardan üçünü göstrmk olardi. Bairov baçasi. Bu baça indiydk Smd Vurun küçsi il Vidadi küçlrinin arasinda Ali Mhkmnin qarisinda durur. Sisianov baçasi (hazirda Azrnrin binasinin aaisindaki ba) v nhayt, amaxi yolunda Azad Azrbaycan qadini heyklinin açiliinadk onun yerind olan kiçik Adamov baçasi. Bairov v habel Adamov baçalari ev sahiblrinin yaadiqlari evlrinin qabainda salindiqlari üçün ev sahiblrinin adi il d adlandirilmidi. Sisianov baçasi Sisianovun öldürüldüyü yerd onun xatirsin düzldilmi abidnin qabainda idi. Quru ba (PARAPET). Bu ba hrin mrkzind salinmidi. Lakin kilmi aaclar sulanmadiindan yarpaqlanib, boy atmirdilar. Buna gör d camaat içrisind Quru Ba kimi tanilirdi. 1905-1907-ci illrd Quru Bada fhllrin teztez mitinqlri v protest nümayilri keçirilirdi. 1918-ci ild Türklr Bakida olarkn bu bada cinaytkar v orular üçün dar aaclari qurmudular. 1920-ci ild Quru Baa rsmi olaraq, Karl Marksin adi verilmidi. Bakililar is ta bizim günlrdk onu Parapet kimi taniyirlar. HR BULVARLARI Staroselski bulvari. Bu bulvar indiki Mrkzi kolxoz bazarindan balayib, Smd Vurun küçsi il M. Naiyev xstxanasinadk uzanirdi, Aleksandr bulvari - indiki "Naxçivan" mehmanxanasinin yanindan balayib, Smd Vurun küçsind Staroselski bulvari il ksirk, Uaq dmir yolu stansiyasindan Tbriz (Çapayev) küçsindk uzanirdi. Sofiya bulvari, nhayt, Sahil bulvari. hr Sahil bulvarindan baqa o biri bulvarlar adtn küçnin ortasi il salinmi seyrk aacliqlardan ibart idi. Sahil bulvari hrin n iri bulvari idi. Dniz havasi il nfs almaq v yayin isti aylarinda srinlmk üçün sahild bulvar yaradilmasi Bldiyy idarsini çoxdan düündürürdü. Bu bard ilk addim 1909-cu ild atilmidir. Bulvarin salinmasi tbbüsçüsü Bakinin görkmli mühndisi M. H. Hacinski olmudur. Hacinski bu illrd Bldiyy idarsind inaat öbsin baçiliq edirdi. Onun syi il bulvarin salinmasi mslsi dumanin iclasina qaldirildi. Duma bu i üçün 60 min manat vsait ayirmai qrara aldi, Hacinski hr memarlarindan Adolf Eyxerin yaxindan kömyi il bulvarin salinmasi layihsinin hazirlanmasi il mul oldular. Onlar tkc bulvarin salinmasi v orada meyv v bzk aaclarinin kilmsini deyil, qng pavilyon v binalarin tikilmsi bard d müsabiq elan edirlr. Müsabiqd 30 nfrdk memar v mühndis itirak edirdi. Müsabiqd birinci mükafati memar Q. M. Termikelov almidi.

162

hr idarsi bulvarin salinmasi, orada yardimçi binalarin - pavilyonlarin, restoran v dniz hamaminin tikilmsi il sahilin yalniz özllmsini deyil, eyni zamanda ld ediln gliri d nzrd tuturdu. Bulvarin yaradilmasi il hr idarsi daha bir çtin msl qarisinda durmudu. Bu da çirkab sularin axidilmasi idi. O vaxtadk hrin çirkab sulari birbaa dniz axidilirdi. ndi is bu sular borularla axidilmali idi. Tikilck dniz hamami nümunvi v hr hlinin istirahti üçün rahat olmali idi. Bulvarin salinmasi üçün xeyli i aparilandan sonra dumada qlasnilar tz msl qaldirdilar ki, bulvar sahilindn bütün körpülr yiidirilmalidir. Hqiqtd d bulvarin salinacai sahd taxta körpülr çox idi. Xzrin qrb sahilind olan 75 körpüdn 25-i hrin mhz bu mrkzi hisssind idi. Bulvar Da körpünün yanindan, daha dorusu qubernator evinin qabaindan balayaraq, Sahil küçsinin balandii "Qafqaz v Merkuri" ellinqindk küç boyu uzanmali idi. 1910-cu ild hazir olan bulvar v dniz hamami Sahil küçsin ayrica bir gözllik verdi. Yük daimaq mqsdil tikilmi taxta körpülr d bir neçsindn baqa hrin mrkzi hisssindn yiidirildi. Yalniz bulvardan dniz hamamina gedn körpü, Tamojni körpüsü v bir d camaati dniz gzintisin çixaran qayiqlar üçün kiçik bir körpü saxlandi. Dniz hamaminin idar edilmsi d hrrac yolu il xüsusi bir adama tapirildi. BAKI HAMAMLARI Baki hamamlarinin qdim tarixi vardir. irvanahlar sarayinda bizim günlrdk qalmi qdim bir hamamin tikintisi göstrir ki, hl o dövrlrd hrd hamam tikintisin böyük hmiyyt verilmidir. Bel köhn hamamlara Baki kndlrind d rast glmk mümkündür. Msln, Nardaran kndindki hamam 14-cü srin 1388-ci ilind tikilmidir. Mrdkandaki Mhmmd hamami da qdimdir. çri hrdki köhn hamamlardan n gözyatimi Qasimby hamamidir 1859-cu ildn sonra, baqa sözl desk, Bayir hr salinandan sonra Bakida bir-birinin ardinca çoxlu hamamlar tikilmidi. Hamamlarin binasi sasn talardan v onlarin üstünd qurulmu günbzlrdn ibart idi. Bu baximdan hrin özünd v Aberonun traf kndlrind tikilmi hamamlarin bir-birin oxar chtlri çox idi. Hamamlar suya v rütubt davamli dalardan tikilirdi. Su qitliina baxmayaraq, bu hamamlar sy v sliq il ildilirdi. Hamam binasi sasn iki hissdn ibart olurdu: bayir v içri hisslr. Bayir hiss soyunubgeyinmk üçün, içri hiss is çimmkdn ötrü idi. Bu iki hissni ensiz bir dhliz birldirirdi. Günbzlrd xirda pncrlr açilmidi. Bunlardan hamamin içrisin iiq düürdü. Hamamin xüsusi ocaqxanasi-külxanasi vardi ki, burada hamamin suyu odun, ya da neftl qizdirilirdi. Hamamlarin içri hisssind üstü örtülü böyük

163

bir hovuz vardi. Burada hmi isti su olardi. Adamlar alçaq skilrin üstünd yuyunub, kislnib sabunlanandan sonra bu hovuzda boazadk olan suya girib yaxalanirdilar. Bu hovuz xzin adlanirdi. Bzi hamamlarda is bundan lav xirdaca xlvti hovuzlar da olurdu ki, orada ancaq hörmtli adamlar yaxalanirdi. Hamamin içrisi möhkm sal dalarla dönmidi. Bayir hissd da dömdn txminn 60 santimetr hündürlüyünd olan skilrd soyunmaq üçün çoxlu çaxçalar vardi. Buradan hr öz paltarini asardi. Burada kasibla dövltli öz yerini yaxi taniyirdi. Kasiblar bir skid, varlilar is üzbüzdki ikinci skid soyunardilar. Hamamlarda lüt çimmk db xaricind idi. Lüt çimmy hya edrdilr. Soyunandan sonra hamam xidmtçisi (buna cumadar deyirdilr) hry bir fit verrdi. Adamlar da fitlri belind lüt bdnin sariyib, hamamin içri hisssin çimmy gedrdilr. Fit iki cür olurdu: darayi v mrcani. Darayi fit ipkdir, mrcani fit is iplikdndi. Cumadarlar ipk fitlri hmi varli, hörmtli adamlara verrdilr. Onu da qeyd edk ki, varlilar çox zaman fit v qtiflrini özlri il evdn gtirrdilr. Skilrd geyinmk üçün hr cür rait yaradilardi. Skinin üstün xalça-palaz dönir, ayaqlarini suya çkmk üçün laxanlar qoyulardi. Varlilarin soyunduu skilr is bunlardan lav uzanib dinclmkdn ötrü taxt da qoyulardi. Qlyan v çay verilrdi. Bzilri üçün htta nrd taxtasi da gtirilrdi. Hamamda hrin qoçulari çimnd hami xamu olardi. Qorxularindan heç ks azindan artiq söz qaçirmazdi. Hamam bir gün kiilr, bir gün is arvadlar üçün idi. Qadinlar üçün olan günlrd hamamda el çiir-bair olardi ki, aiz deyni qulaq eitmirdi. Uaqlarin alamasi, arvadlarin çiirtisina, bzn d brkdn savamalarina qariib hamami azina alardi. Arvadlar hamama az qala köç-külftl glrdilr. Uaq lindn, iri balamalardan l-qol açmaq mümkün olmazdi. Bu balamalarda tmiz geyiml yanai hamamda yumaq üçün çirkli pal-paltar, çimmy lazim olan eylr; msln, rüul, daraq, ayaqdai, nlik-kiran, tirli v paltar sabunu v uaqlar üçün hamamda yemy meyv, ya da meyv qurusu olardi. Cavan glinlr öz paltarlarini nümayi etdirmk üçün zrbaftali don, xara tuman geyib, bznrdilr. Qarilar bir gün qabaqdan balarina qoyduqlari xinani yumaq üçün qirmizi srqtiflrini açib, içri keçrdilr. Arvad yenglri bütün günü hamamda düüb qalardilar. Onlar kimins tapirii il övladlarina qiz axtaran adamlarin pulu il çimrdilr. Pelri gizli-gizli qizlara göz qoymaqdi. Hamam sahibi skilrdn birind bir küncd oturub, xzindarliq edrdi. Arvadlarin gününd is onun yerini arvadi tutardi. O eyni zamanda xina, rüul, sabun, ayaqdai alveri d edrdi. Hamamda cumadar v külxanaçidan baqa üçüncü bir xidmtçi d vardi ki, bu da kisçi idi. Kiilr üçün kii kisçi, arvadlar üçün arvad kisçi hamam açilandan balananadk pul qazanirdilar. Kisçinin nec ildiyini, adamlara nec

164

kis çkdiyini öyrnmk üçün. A. S. Pukinin "rzruma syaht" kitabinda Tiflis müslman hamamlarina aid hissni oxumaq kifaytdir. O, yazirdi: "... Kisçi Hsn mni isti da dömnin üstün uzadaraq, bdnimin bütün zalarini ovxalamaa baladi. Oynaqlarimi dartidirdi, bütün bdnimi yumruu il döyücldi. Mn bundan zrr qdr ari duymurdum, ksin özümd qrib bir yüngüllük hiss edirdim. (Asiyali hamamçilar bzn vcd glrk, adamin belin hoppanir, ayaqlarini adamin qabirqalarinin üstü il sürüdürrk, çömblib, rqs edirlr. la!) Sonra al kis il bdnimi xeyli sürtdü, isti su il çimizdirib, sabunlu lifin, köpüyü il yumaa baladi. Sözl ifad edil bilmyck bir zövq duydum! sti sabun köpüyü adami hava kimi bürüyürdü. al kis, v köpüklü lifrus hamaminda mütlq tkil edilmlidir". Tiflisin eytanbazar Müslman mhllsinin hamaminda Pukinin gördüyü mnzry Bakinin bütün hamamlarinda rast glmk mümkündü. yirminci srdk v srin 20-ci illrind Bakida iki tipli hamam vardi: Asiya tipli v Avropa tipli. Asiya tipli hamamlar bunlardi: Axund hamami, Mirz hamami, Qasimby hamami, Haci Qurban hamami, Haci Aslan hamami, Aa Nzr hamami, Tatar hamami, or hamam. Bunlardan baqa Xrrat bazarinda, indiki Bir Sfrolu küçsind, Vidadi küçsind d hamamlar vardi. Baki hamamlarindan çoxunun divarlarinda (lbtt, bayir hissnin divarlarinda) yali, boyalarla müxtlif fsanvi killr rsm edilrdi. Bu killr daha çox Firdovsi qhrmanlarinin hyatindan, "Leyli v Mcnun" dastanindan olurdu. Bzi hamamlarda is ancaq yarimçilpaq gözl qadin killri çkilrdi. Baki hamamlarini bu fsanvi qhrmanlarsiz, Leyli v Mcnunsuz tsvvür etmk çtindi. Avropa tipli hamamlar Asiya tipli hamamlardan onunla frqlnirdilr ki, burada hamiliqla çimmk üçün ayrilmi iri otaqlardan baqa çoxlu xüsusi nömrlr d vardi. Hamam binalarinin ksriyyti içri trfdn rngbrng kai dalari il bzdilmidi. Hr nömr öz rngarngliyi il frqlnirdi. Bakidaki Avropa tipli hamamlar bunlardi: "Fantaziya", "Ermitaj", "Dekadens", "Moskva", "Mir" v baqalari. Bu hamamlar içrisind "Fantaziya" hamami öz gözlliyi, rahatlii, brbzkli, gül-çiçkli, fantanli, hovuzunda qizil baliqlar üzn zngin salonu il frqlnirdi. Sqfindn iri çil-çiraqlar asilardi. lbtt, buna gör burada hr nömrnin qiymti baqa hamamlara nisbtn daha baha idi. TAMAA MÜSSSLR Bakinin yali halisinin yaxi yadindadir ki, o zaman Bakida kinoteatr binalarindan lav müxtlif tamaa müssislri d faliyyt göstrirdi. Dorudur bu müssislrin ksriyyti xüsusi adamlarin lind idi, bzilri d hökümt

165

trfindn ayri-ayri adamlara icary verilmidi. El tamaa müssislri d vardi ki, onlar icar yolu il hr qastrola glmi truppalarin srncamina verilirdi. Kinoteatrlarin ksriyyti is daimi faliyyt göstrirdi. 1900-cu ildn sonra Bakida 15- qdr kinoteatr mövcud idi. O zaman kinoteatrlar sinemotoqraf adlanirdi. n mhur kinoteatr "FENOMEN" idi. O zaman bu kinoteatr indiki Kukla teatrinin binasinda idi. "RENESANS" indiki "Vtn" kinoteatrinin binasinda yerlirdi. "AMPR" - keçmi Malakan, indiki Xaqani küçsind, "Aktyor evi"nin yerind idi. Sovet dövründ burada Gnc Tamaaçilar Teatri bina sökülndk faliyyt göstrirdi. "FORUM" - n mhur kinoteatr idi. Sovet hakimiyyti illrind "26" kinoteatri adlanirdi. Sonralar bu bina sökülmü, vzind böyük yaayi binasi tikilmidir. "FORUM" Boloy morskoy (Bülbül) küçsi il "Telefonni" (indiki 28 may) küçlrinin tinind yerlirdi. "EDSSON" kinoteatri Bülbül prospekti il Ü. Hacibyov küçlrinin ksidiyi yerd indiki "Sahil" metrosunun yerind idi. "KOLLZEY" - Nizami küçsind Opera teatri il üzbüz köhn bir binada yerlirdi. Sovet hakimiyyti illrind bu binanin yerind vvllr Musiqili Teatrin binasi yerlirdi, sonra da o söküldükdn sonra onun yerind hazirki Gnc Tamaaçilar Teatrinin zmtli binasi ucaldilmidir. "EKSPRES" kinoteatri is indiki M. . Rsulzad (keçmi Olqa) küçsind (indiki "Azrbaycan" kinoteatrinin binasinda) yerlirdi. Sovet hakimiyyti illrind bu kinoteatr uzun müddt "Qizil rq" adlanirdi. "REKORD" - kinoteatri Birja, sonralar Hürriyyt adlanan meydanda taxtadan tikilmi bir binada yerlirdi. Bu bina hm kino göstrilmk v hm d sirk tamaalari üçün nzrd tutulduundan dairvi kild idi. "MNYON" kinoteatri. ndiki "Araz" kinoteatrinin binasinda yerlirdi. 30cu illrd burada Gnclr teatri faliyyt göstrirdi. Sonralar tzdn kinoteatra çevrildi. "YARDIM" kinoteatri. Sovet hakimiyytind d kinoteatr binasi olaraq qalirdi. Tkc adi dyidirilib "Ulduz" olmudu. Bunlardan baqa iki kinoteatr da vardi ki, bunlar hrin iki böyük ticart mrkzlri olan passajlarda yerlirdi. Bunlardan biri H. Z. Taiyevin passajinda (univermaq) yerln "FRANSIZ ELEKTRO BOQRAFI" kinoteatri, o biri is Velikaya knyajskaya (. liyev) küçsind Klntrovun passajinda (indiki AHin binasinda) yerln "MUZA" kinoteatri idi. "ODEON" kinoteatri Merkuri (indiki Azrbaycan prospekti) il Milyutin (indiki lyarbyov) küçlrinin tinind hazirki Azrbaycan Shiyy Nazirliyi 4-cü idarsinin 1 nömrli poliklinikasinin yerldiyi binada idi.

166

"MARS" kinoteatri çox kiçik olub, Qubernski (indiki Nizami) küçsi il Vorontsov (indiki zizbyov) küçlrinin ksidiyi yerd birinci mrtbd yerlirdi. kinci mrtbd is "Azrbaycan" qzetinin redaksiyasi idi. "PALATS" kinoteatri kiçik bir salondan ibartdi. "smailiyy" (indiki Azrbaycan Elmlr Akademiyasi Ryast Heytinin) binasinin birinci mrtbsind sa trfd yerlirdi. Onu bir nfr bzzaz icary götürmüdü. Teatr binalarina glinc qeyd edilmlidir ki, 1911-ci ildk Bakida sasn iki teatr binasi vardi. Bunlardan biri 1883-cü ild tikilmi mhur Taiyev teatri idi. Bu binada vvllr Rusiyanin hr trfindn qastrola glmi aktyor dstlri çixi edirdilr. Yerli aktyor dstlri yaradilandan sonra Haci Zeynalabdin binani onlara teatr tamaalari göstrmk üçün bzi hallarda pulsuz v kirayy verirdi. Xüsusil 1896-ci ild tkil olunmu "Birinci müslman truppasi" burada tez-tez tamaalar verirdi. O zaman bu truppaya N. Nrimanov, Cahangir Zeynalov, Mehdiby Hacinski, Hsn by Zrdabi v baqalari daxil idi. 1909-cu ild ba vermi yanindan sonra teatr Haci trfindn tmir edilib, daha da gözllmidi. "Gün" qzeti 1910-cu il 24 avqust tarixli nömrsind yazirdi: "Tzdn tikilmi hr teatri oktyabrin 1-d qurtarib, tz mövsümü açacaqdir. Teatr vvlkindn böyük tikilib 1700 nfrdk adam tutur". 27 sentyabrda hmin qzet yen yazirdi ki, tmirdn sonra zalin boyu artirilmidir. Parterdki yerlr 5 sira lav edilmidir. Shn v lojalar genilndirilib. Tmir 8.300 manata baa glib. Bu teatr binasi Azrbaycanda opera sntinin yaradilmasi il bilavasit laqdardir. 1908-ci ild mhz bu binada Azrbaycan opera sntinin ilk görkmli sri - Üzeyir Hacibyovun "Leyli v Mcnun" operasi tamaaya qoyulmudu. Dirijor . R. Haqverdiyev idi. Ba rolda - Mcnun rolunda H. Sarabski çixi edirdi. Tamaa müvffqiyytl keçmidi. Müllif tez-tez shny çairilib, gurultulu alqilarla qarilanirdi. Bundan hvs dün Ü. Hacibyov bir-birinin dalinca operettalar yazib tamaaya qoyurdu. Bunlarin içrisind "O olmasin, bu olsun" v "Arin mal alan" operettalari bakililarin xüsusil xouna glirdi. 1910-cu ild o "Rüstm v Söhrab" adli yeni bir opera yazdi v hmin ilin 12 noyabrinda tamaaya qoyuldu. Dirijor müllif özü idi. 1918-ci il mart hadislri zamani teatr binasi ermnilr trfindn yandirildi. O yalniz 1922-ci ild tmir edildi v Dada Bünyadzadnin adina qoyuldu. Teatrin açilii günü özünün Mrdkandaki bainda yaayan Haci Zeynalabdin Taiyev teatrin açiliina dvt olunmudu. Haci öz tssüratini bel ifad etmidi: "Bünyadzad yolda adina müslman teatrinin açilii münasibtil xalqin mdniyyti yolunda görüln bu id mnim bir pioner kimi xidmtlrimi qiymtlndirn hökümtimizin bu qoca yaimda mn iltifatindan mütssirm".

167

kinci teatr keçmi Malakan bainin yaninda Malakan (Xaqani) küçsi il Qoqol küçlrinin ksidiyi yerd tikilmi Mikado teatri idi. Bunun ikinci adi PelMel idi. Bu binanin yapon memarlii üsulunda tikilii tsadüfi deyildi. Bakinin varli xslrindn birinin olu olan liheydr Haci Haim olu Yaponiya v Çin olan sfrindn qayidandan sonra bu yerd torpaq alib, bel bir bina tikdirmidi. Pel-Mel teatri binasinda hr cür tamaalar verilir, Rusiyanin mhur incsnt ustalari Bakiya qastrola glrkn burada çixi edir v kino göstrilirdi. Bir sözl Pel-Mel Bakinin rus dilli halisinin mdni mrkzin çevrilmidi. Özünün arxitektura quruluu il frqlnn bu bina yalniz bu yaxin illrd yenidn tmir edildikdn sonra bütün xarici görkmini tamamil dyimidir. Hazirda bu binada Smd Vurun adina Rus Dram Teatri yerlir. 1911-ci ild Bakida üçüncü bir teatr binasi ina edilib qurtarir. Bu Mayilov qardalarinin keçmi Torqovi (indiki Nizami) küçsind ucaltdiqlari Opera teatri binasi idi. Bina çox qisa bir müddt, txminn bir ild tikilib baa çatdirilmidir. Deyiln gör Mayilov qardalari onu çox hörmt etdiklri bir rus münni qadinin rfin ucaltmilar. Opera teatri 1911-ci ilin 28 fevralinda açilmidi. Birinci gün Musorqskinin "Boris Qodunov" operasi göstrilmidi. 1983-cü ild teatr binasinda yanin olmudu. Yanindan sonra tmir olunub, vvlki zmtli görkmin qaytarilmi v daha da gözllmidir. Tamaa müssislri içrisind Baki sirklri d haliy böyük xidmt göstrirdi. Bakida ilk sirk binasinin sasi hl keçn srin axirlarinda Akim v Pyotr Nikitin qardalari trfindn qoyulmudur. Nikitin qardalari 1880-ci ild Moskvada ilk sirkin binasini qoymu v bir müddtdn sonra ölknin baqa hrlrind d msln: Kiyevd, Xarkovda, Kurskda, Nijni-Novqorodda, Tiflisd v o cümldn Bakida onun filiallarini açmidilar. Bakida Nikitin qardalari sirkinin binasi Torqovi küç il Böyük dniz küçlrinin tinind, indiki Rssamliq texnikumu binasi il Nizami küçsindki Opera teatri binasina bitiik binalarin arasinda yerlirdi. Sirk dairvi kild, da v taxtadan tikilib, hm sirk tamaalari v hm d shn srlri tamaalari üçün çox yararli idi. Bu binada sirk tamaalari sasn yay v payiz aylarinda göstrilirdi. Bu zaman syyar sirk truppalari Tiflis, oradan Bakiya glir, burada tamaalarini bitirdikdn sonra dnizl Htrxana, oradan da Volqa boyu il yuxarilara: Saritsina, Saratova, Samaraya, NijniNovqoroda keçrk qastrol tamaalari göstrirdilr. Baqa vaxtlar is bina icary verilirdi. Bakida sirk hrin mrkzind tikildiyindn qi aylarinda öz trafina çoxlu tamaaçi toplaya bilirdi. Binada teatr tamaalari üçün lverili rait olduundan, yerli Azrbaycan aktyor truppalari burada vaxtairi tamaalar verirdilr. rblinski v baqa azrbaycanli rejissorlarin rhbrliyi il burada Azrbaycan yaziçilarinin bir çox srlri tamaaya qoyulmudu.

168

1910-cu ild burada "Nicat" cmiyyti trfindn Ü. Hacibyovun, 1911-ci ild is H. Sarabskinin benefisi keçirilmidi. 1917-ci ild sirkin binasi yanir. Nikitin qardalari onu tmir etmk vzin keçmi Birja (indiki 26-lar) meydaninda tz sirk binasi ina edirlr. Bu bina sasn taxtadan dairvi kild tikilmidi. Burada kino göstrilmsi d nzrd tutulmudu. çrid tamaaçilar üçün maksimum rait yaratmaq mqsdil yuxari crglr qalxan pilllr binanin xaricind düzldilmidi. lbtt bina sas etibaril kino tamaalari üçün nzrd tutulmudu. Binaya txminn 2 mindk tamaaçi yerlirdi. Lakin sirkin taxtalari möhkm mixlanmadiindan brk xzrilrd bina sir v az qala uçmaq drcsin çatirdi. 1915-ci ilin martinda hr Abadliq craiyy Komitsinin iclasinda bu msl müzakir olunaraq göstrilirdi ki, albanlar bir-biril yaxi bnd edilmmi v eik trfdn olan pilllrd d hr dqiq yanin thlüksi gözlnil bilr. Yefimov qardalarinin sirki d yali bakililarin yqin ki, yadindadir. Bu sirk hazirki Ü. Hacibyov küçsind Rabit evi binasinin yerind idi. O da taxtadan tikilmidi. Onun müxtlif v zngin proqrami olurdu. Özün daha çox tamaaçi clb edn phlvanlarin güli idi. Bakililar güli sevirdilr. Buna gör bilet tapmaq, bütün güllr tamaa etmk hr adama müyssr olmurdu. Çixi edn phlvanlardan Sali Süleyman v Gncli tamaaçilarin sevimlisi idi. Sali Süleymanin güldiyi gün sirkin qapisinda böyük izdiham yaranirdi. Yefimov qardalarinin sirki 20-ci illrin axirlarinadk faliyyt göstrirdi. Yalniz Bakida hazirki sirk binasi ina edildikdn sonra bu taxta sirk sökülmüdür. Bakinin n köhn sirklrindn biri Fürerin sirki idi. Bu Petrov meydaninda Fürer adli bir almanin idi: Sirkd sasn glm sirk truppalari v vhi heyvan tlimçilri çixi edirdilr. Fürer qazanc mqsdil bzn heç yerd taninmami zif truppalari dvt edirdi ki, bu da tamaaçilarin haqli naraziliina sbb olurdu. Bel hallar tez-tez tkrar olunduundan tamaaçilar sirk tamaalarini baykot edirdilr. Yalniz bu vasit il onlar Füreri sirk proqraminin keyfiyytini artirmaa, ona zrr baa gls d, güclü kollektivlr dvt etmy mcbur edirdilr. Sirkin trafi da hmi natmiz vziyytd olurdu. Aylarla yiilib qalmi heyvan peyinlri atilmadiindan üfuntdn sirk yaxinlamaq mümkün olmurdu. Bu msl dflrl hr idarsind müzakir edilmi v qrara alinmidi ki, sirk heyvanlarinin peyinlri sirkin yaninda açiq havada saxlanmasin. O ya tez-tez tullanmali, ya da taxta hasar içrisin alinmalidir. Fürer öz xsisliyi ucbatindan vaxtairi crim vermy mcbur edilirdi. Sirkin dniz knarinda olmasina baxmayaraq traf binalarda yaayanlar sübhdk ksif üfuntdn yata bilmirdilr. Petrov meydani Sovet hakimiyytindk ümumiyytl natmiz saxlanilirdi, Baki sirklrind glm heyvan tlimçilri il yanai Bakinin özünd yetimi lkbr Frrux adli bir tlimçi d itirak edirdi.

169

MEHMANXANA V RESTORANLAR Bakida neft snayesinin inkiafi il laqdar hr hyati gündn-gün yeni kil alirdi. Zngin, aynali maazalarla yanai rahat mehmanxana v gur iiqli restoranlar hr xüsusi gözllik, verirdi. Rusiyadan v Avropanin bir çox hrlrindn axiib gln qonaq v igüzar adamlari qbul etmk v yerldirmk iind mehmanxanalar sanki yaria girmidilr. 1840-ci ild Bakida cmi bir mehmanxana olduu halda srin vvllrind onlarin sayi bir on qat artmidi. hrin n gözl mehmanxanalari hesab ediln "Metropol" v "Qrand Otel" mehmanxanalarinin sahibi Lalayev idi. Hr iki mehmanxana hrin mrkzi hesab ediln Olqa küçsind idi. "Qrand Otel" bütöv bir kvartali hat edirdi. Mehmanxanadaki nömrlr mebelli, xalilarla dönmi, rahat, iiqli v baha idi. 1918-ci ild Bakini ial etmi ingilislrin hrbi qrargahi bu mehmanxanaya dümüdü. Musa Naiyevin tikdirdiyi ucamrtbli "Yeni Avropa" mehmanxanasi da bu arada, yaxinliqda idi. "Yeni Avropa" mehmanxanasi il "Metropol" mehmanxanasi arasinda Lalayev döngsi adlanan yerd "Avropa" adli iki mrtbli bir mehmanxana da vardi. Bu mehmanxana vvllr "Qafqaz" mehmanxanasi adi il mhurdu. hrd n ucuz mehmanxana hesab edilirdi. srin vvllrind Bakida olmu Zeynlabdin Maraayi özünün "Syahtnamyi brahimby" adli kitabinda bu restoran bard bel yazirdi: "Ertsi gün shr biz Bakiya çatdiq v qatardan birbaa "Qafqaz" mehmanxanasina yollandiq. Burada nömr olduqca ucuzdu. Sutkasi txminn bir manata baa glirdi. Nömrlr çox çirkli, xidmtçilri nzaktsiz olsalar da mehmanxanani dyimk istmdik. Çünki burada cmi iki gün qalmali idik. Mehmanxana sakinlrinin ksriyyti müslmanlardi. Onlardan çoxu otaqda özlrin yemk hazirlayir, bzn d tiryk çkirdilr". Musa Naiyevin uca mehmanxanasi hazir olandan sonra Lalayevin "Avropa" mehmanxanasi camaat içrisind "Köhn Avropa", Musa Naiyevin mehmanxanasi is "Yeni Avropa" adlanirdi. Lalayevin "Avropa" mehmanxanasinda hr nömrnin qiymti sutkada 1 manat 50 qpikdn 7 manatadk, "Qrand Otel"d 1 manat 50 qpikdn 8 manatadk, "Metropol"da is 1 manat 50 qpikdn 5 manatadk idi. Bu mehmanxanalardan baqa Lalayevin passajinin üst qatinda (indiki "Yaziçi" nriyyati) "Bristol" adli mehmanxana yerlirdi ki, hr nömrsinin qiymti 1 manat 50 qpikdn 5 manata qdr idi. "Avropa" mehmanxanasinda 40 nömr, "Qrand Otel" mehmanxanasinda 60 nömr, "Metropol"da 38 nömr, "Bristol"da 35 nömr vardi. Adlari çkiln mehmanxanalarin yaxinliinda hrin imal-qrb hisssind daha 3 mehmanxana vardi. Bunlar aaidakilar idi: "Böyük

170

Moskva mehmanxanasi" 33 nömrdn ibart olub, hr nömrnin qiymti 1 manat 50 qpikdn 3 manatadk. Mehmanxana Qoqol küçsind yerlirdi. "Ermitaj" mehmanxanasi Merkuri (indiki Azrbaycan prospekti) küçsind Dadaovun mülkünd yerlib, 20 nömrdn ibart idi. Hr nömrnin d qiymti 1 manat 50 qpikdn 3 manata qdr idi. "London" mehmanxanasi Torqovi küçsind (Nizami) yerlib, 18 nömrdn ibart idi. Hr nömrnin qiymti 50 qpikdn 3 manatadk idi. Malakan (indiki Xaqani) küçsind Musa Naiyevin binasinda "Yar" adli bir mehmanxana yerlirdi. Onunla yanai binada is "Kazino" idi. Keçmi Krasnovodsk, indiki Smd Vurun küçsind "Dvortsoviye nomera" adli bir mehmanxana da faliyyt göstrirdi. Onun dbdbli adina baxmayaraq, adi bir mehmanxana idi. Nömrlri d ucuzdu.. "Marsel" v "Madrid" mehmanxanalari da baqa mehmanxanalardan frqlnmirdilr. Ancaq hr iki mehmanxanada xidmt ii yaxi tkil edilmidi. hrin Bazar küçsind (indiki Hüsü Haciyev) bir crg salinmi üç mehmanxana vardi: "slamiyy" mehmanxanasi, sahibi Haci Mustafa Rsulov, "skndriyy" mehmanxanasi, sahibi Haci Mmmd Sadiq Zrbliyev v "Daistan" mehmanxanasi. Onlardan bir az aaida qala qapisi azinda Haci Haciaanin "Tbriz" mehmanxanasi vardi. Bu mehmanxananin nzdind olan "ms" restorani bütün hrd öhrt qazanmidi. Burada ancaq lziz rq yemklri hazirlanirdi. Hmin mehmanxana il üzbüzd, bir mrtbli dükanlarda cizbizxanalar yerldirilmidi. Bu dükanlarda ocaq ortada qurulmu v üstün iri tava qoyularaq, cizbiz hazirlayirdilar. Cizbiz qoyunun içalatindan v ciyrlrindn hazirlanirdi. Mütrilr d el oradaca ocain dövrsind oturub, nahar edirdilr. Nhayt, "Nobel" adli bir mehmanxana vardi ki, Sahil küçsi il Sadovi (indiki Niyazi) küçlrinin tinind yerlirdi. ki mrtbdn ibart olan bina indi sökülmü v sahsi nqilab baina qatilmidir. Zngin Baki restoranlarinin öhrti bütün Qafqaza yayilmidi. Axamlar gecydk onlarin gur lvan iiqlari trafa yayilir, xo musiqi sslri ksmk bilmirdi. Neftdn varlanan, ciblri pulla dolu hr varlilari gec yariyadk iiqli, rahat, brbzkli, lziz yemklr v misilsiz nemtlrl zngin olan bu restoranlarda kef çkirdilr. Çil-çiraqban otaqlarda xo musiqi sdalari altinda zrrin paltarlara bürünmu yarimçilpaq qiz v qadinlar rqilr oxuyur v rqs edirdilyr. Bel yüksk sviyyli restoranlarda tkc içri daxil olmaq qizil pulla idi. Rngbrng ipk paltarlar geymi gözl rus v yhudi qizlari xörk paylarkn öz naz v qmzlri il çoxlarinin üryin od salardi. Sonralar bu qizlardan çoxu srvtdarlarin, tacir v neft sahibkarlarinin muqlrin çevrilmidilr. Onlarin üstünd tez-tez savama v atima da ba verirdi. Baki varlilari içrisind matika (muq) saxlamaq db idi. Qrib görüns d hmin

171

varlilarin kbin-talaqli arvadlari da bu vziyyt dözür v htta bzilri rlrinin matikasi olmasi il fxr edirdilr. Matikasi olmayani kii hesab etmzdilr. Kiilr muqlri üçün ayrica mnzil kiraylyr v dünyanin naz-nemti onlarin mnzillrin dainardi. Ölnd d muqlr kiilrin halal, kbinli arvadlari il brabr drcd vrslik payi alirdilar. Msln, Musa Naiyev ölndn sonra onun rus arvadi kbinli arvadi il bir sviyyd vrs hesab olunmudu. Baki restoran v lokantlari içrisind n zngin, restoran "Medved" restorani idi. Burada xörklr hm lziz v hm d baha idi. Xidmt is la drcd tkil olunmudu. Glnlrin ciblri gen olmali idi. Çünki mütrinin hr bir addimi v hr bir hrkti qizil pula baa glirdi. Bu restoran hrin izdihamli küçlrindn birind - Milyutin (lyarbyov) küçsi 14 nömrli binada yerlirdi. çri girrkn çilçiraqli iiqlardan v bdnnüma aynalardan göz qamairdi. Bundan baqa Vorontsov (zizbyov) küçsind 5 nömrli binada, Parapetl üzbüzd "Dardanel" restorani, vvllr "Metropol" mehmanxanasinin aaisinda, sonralar is yerini dyimi Sadiqov qardalarinin "Çanaqqala" restorani hrin kübar adamlarinin daimi yeri idi. "Elbrus" restorani is Olqa v Merkuryev küçlrinin tinind Yusif Dadaovun mülkünd yerlirdi. Bura hrin mrkz küçsi olduu üçün v bulvara yaxin olduundan hmi adamla dolu olurdu. "Noviy svet" restorani Qoqol v Torqovi (Nizami) küçlrinin tinind zirzmid yerlirdi. Bura Dmir yolu vazalina yaxin olduu üçün hr gln qonaqlarla hmi dolu olurdu. 1919-cu ilin sentyabrinda hümmtçilrdn Mir Fttah Musvi v Haim liyev bu restoranda öldürülmüdü. Sahil küçsind Seyid Mirbabayevin mülkünd d "Nord" adli kiçik bir restoran yerlirdi. Bunlardan baqa hrin müxtlif yerlrind ikinci v üçüncü drcli restoranlar, apazxanalar, pitixanalar mövcud idi. HR MTBLR "Bakinskaya izvestiya" mtbsi. Bakida mtb yaradilmasi haqqinda ilk mlumat keçn srin 70-ci illrin aiddir. lk mtb V. V. Neruçev adli bir xsin olub. Hmin mtbd ilk çap olunan mhsul Batsi neft snayeçilrinin orqani olan "Bakinskaya izvestiya" qzeti olub. Mtb 80-ci illrd Qoa Qala qapisi azindaki Duma meydaninda yerlirdi, Neruçev qzetin hm nairi v hm d redaktoru idi. Hftd iki df, bazar v cüm axami günlri rus dilind çixirdi. 1890-ci illrdn sonra is Bakida mtblrin sayi artir. Msln, 1894-cü ild Bakida 10 mtb v bir Xromo-litoqrafiya vardi. Xromo-litoqrafiya indiki Smd Vurun küçsindki 2 nömrli mtbnin yerind yerlirdi. Sahibi Q. .

172

Demirov idi. 1900-cü ild tkil olunmu "Aror" mtbsind ilk df olaraq, Azrbaycan dilind kitablar çap olunmaa balamidi. "Kaspi" mtbsi. n iri qzet 1881-ci ildn çap olunan "Kaspi" qzeti idi. Onun nri ta 1919-cu ildk davam etmidir. "Kaspi" rus dilind çap olunurdu. lk nair v redaktoru V. Kuzmin olmudur. Ondan sonra qzetin nrini V. Liçkus-Xomukov, N. Sokolinski davam etdirmilr. 1905-ci ildn sonra H. Z. Taiyev mtbni "Kaspi" qzetinin redaksiyasi il birlikd alib, onun nrini davam etdirmidir. 1919-cu ildk qzet müxtlif zamanlarda . M. Topçubaov, li by Hüseynzad, Hsn by Zrdabi v baqalari trfindn redakt olunurdu. Sonralar Taiyev Azrbaycan hürufati alaraq, Quranin trcümsini Azrbaycan dilind hmin mtbd çap etdirmidir. Orucov qardalarinin mtbsi. Bakida n iri mtb Oruc, Qnbr v Abuzr Orucov qardalarinin elektrik mtbsi olmudur. Sonralar bu mtb sasinda Orucov qardalari sl nriyyat da yaratmidilar ki, bu Azrbaycan mdniyyti tarixind ilk nriyyat hesab olunurdu. Orucovlar mtbsi texniki avadanliqla tmin olunduqca nriyyat ii daha çox rvac tapirdi. Mtbd "Miil" markali, özüyian main, "Amerikanka", "Aqzburq" v "Frangental" çap mainlari quradirilmidi. Bundan baqa Orucovlarin öz sinkoqrafiyasi vardi. Mtb güclü tikn v ksn mainlarla da tmin olunmudu. Orucovlar nriyyati Azrbaycan mdniyytinin inkiafinda, Azrbaycan kitablarinin nrind v tbliind d böyük rol oynamidir. Nriyyat tkc bdii dbiyyat deyil, siyasi v tdris dbiyyatinin da çapina v yayilmasina böyük qayi il yanairdi. Nriman Nrimanovun demk olar ki, bütün srlri, . B. Haqverdiyevin, Abbas Shhtin, Abdulla aiqin, Çmnzminlinin, Ü. Hacibyovun v baqalarinin srlri müntzm olaraq, burada çap olunurdu. Nriyyatin buraxdii kataloqlarda çap olunmu bütün srlrin adlari sadalanirdi. Dünya v rus dbiyyatindan trcümlr d nriyyatin planinda mühüm yer tuturdu. L.Tolstoyun bir sira xirda srlrini, Defonun mhur "Robinzon Kruzo", Molyerin "Zorn tbib" v baqa srlri nümun göstrmk olar. Bunlardan lav Orucovlar dini v rit kitablarinin çapi il d mul olurdular. Orucov qardalari nriyyatinin faliyyt dairsi ildn-il genilnirdi. Bel ki, kitab nri il yanai bir sira qzetlr d, msln: "Klniyyt", "Hqiqt", "Gün" kimi qzet v jurnallar da burada çap olunurdu. Çap olunmu kitablarin yayilmasi v satii il d nriyyat özü mul olurdu. Orucov qardalarinm mtb v nriyyati Taiyevin qiz mktbinin zirzmisind yerlirdi. "Sfa" mtbsi.

173

Bu mtb müllim Qfur Rad fndiyev trfindn tkil olunmudu. sasn "Mktb" adli uaq mcmusini çap etmkl muldu. Keçmi Vorontsov v Vrangel küçlrinin tinind yerlmi kiçik bir mtb idi. Mcmu mktblilrin v habel müllimlrin drin hörmtini qazanmidi. Lakin hmin mtbd "Mktb" mcmusi il yanai "Kbl Yaftumlinin" antimoral qzllrinin drc edilmsi Qfur Radi da, mtbni d nzrdn salmidi. "Turan" mtbsi. lkbrovlarin "Gün" v vvllr Haim by Vzirovun olub, sonralar "Mktb" mcmusinin srncamina keçmi "Sfa" mtbsi il birlmsi nticsind "Turan" mtbsi yaradilmidi. Mtb keçmi Vrangel v Spasski küçlrinin tinind, indiki urologiya xstxanasinin yerind yerlirdi. Burada balica olaraq, afialar, elanlar çap olunurdu. "Novruz" mtbsi. ndiki passajin yuxari trfind yerlmi kiçik bir mtb idi. Sahibi Cahangir Hsnov idi. O vaxti il Tbilisid "Molla Nsrddin" jurnalinin ilk çapçilarindan olub. Sovet hakimiyyti illrind uzun müddt Azrnr mtbsind texnoloq v ofsetçi kimi ilyib. Vermiev mtbsi. nqilabdan vvl "Baku" v "Bakinets" qzetlri burada çap olunurdu. Bakida rus dilind çap olunan dbiyyatin ksriyyti bu mtbnin mhsulu idi. Keçmi Lenin adina kitabxananin binasinda yerlirdi. 1920-ci ildn sonra "Kommunist" v baqa qzetlr burada çap olunurdu. Mtb o zaman "III nternasional" mtbsi adlanirdi Bina da Vermievin xüsusi mülkü idi. Azrbaycan Demokratik hökümti illrind rus v Azrbaycan dillrind "Azrbaycan" qzetlri bu mtbd çap olunurdu. Bundan baqa Demokratik hökümtin Birja küçsind 1 nömrli mtbsi vardi. Demokratik hökümtin bütün sndlri hmin bu mtbd çap edilirdi. "Açiq söz" mtbsi. Bu mtb çox kiçik bir mtb olub, "Kaspi" mtbsinin sa trfind yerlirdi. 1915-ci ild Mmmdmin v Mmmdli Rsulzadlr bu mtbni alib, birlikd "Açiq söz" qzetini nr etmy balayirlar. O zamandan da mtb "Açiq söz" mtbsi adlanirdi. XEYRYY V MAARF CMYYTLR Hl keçn srin 70-ci illrind Hsn by Zrdabi Azrbaycanda ilk df xeyriyy cmiyyti yaratmaq fikrin dümüdü. Güman edirdi ki, yoxsul uaqlarinin thsil v trbiysind, onlarin mktblr qbul edilrk, pulsuz oxumalarina bu cmiyytin böyük xeyri dyckdir. Bu mqsdl xeyriyy

174

cmiyytinin proqramini trtib edib, hökümt tqdim edir. Böyük çtinlik v süründürmdn sonra onu tsdiq etdir bilir. Hr ey hazir olandan sonra Zrdabi Baki varlilarindan bir dstsini qazi molla Cavad axundun evin toplayaraq, proqrami onlara oxuyur. Hami bynir. Lakin cmiyytin yaranmasi üçün maddi yardim lazim olduunu söylyrkn, mclisdkilr bir nfr kimi aradan çixirlar. Bu Hsn byi qtiyyn ruhdan salmir. 1812-ci ild Qafqazi hr-hr gzrk, cmiyyt üzv toplamaa balayir. Üzv yazilanlar ona üzvlük haqqindan baqa lav ian d vercklrini vd edirlr. Bellikl Hsn by Zrdabi Azrbaycanda ilk Xeyriyy cmiyytinin sasini qoyur. Bakiya qayidan Hsn by Cmiyytin baqa ilrini d sahmana salmaqla mul olur. Bu müddtd Qafqaz hrlrindn cmiyytin xzinsin xeyli pul daxil olur. Htta Bakida mktb düzlmk üçün onun yanina iki uaq da göndrirlr. Hsn by çtinlikl olsa da, onlari hr mktblrin düzld bilir. Ancaq tssüf ki, bu vziyyt çox davam etmir. Bir müddtdn sonra göndriln üzvlük haqlari xeyli azalir. Htta i o drcy çatir ki, cmiyytin xrci glirindn çox çixir. Nticd Hsn by cmiyyti balamali olur. Cmiyytdn xatir olaraq, Hsn by ancaq üzvlrin siyahisindan ibart qaytanli bir dftr qalir. Zrdabinin arzusu yalniz 1905-ci il inqilabindan sonra çar hökümtinin verdiyi Oktyabr byannamsinin yaratdii rait nticsind yerin yetir. H. Z. Taiyev Xeyriyy cmiyytinin yaradilmasi bard hökümt qarisinda tbbüsd olur. Birinci tbbüs ntic verms d ikincid, nhayt, cmiyytin yaranmasina icaz ala bilir. 1905-ci ild yaranmi bu "Müslman Xeyriyy cmiyytinin" mqsdi fqir v möhtac müslmanlara kömk etmk, mktblrd oxuyan fqir v yetim uaqlara müavint göstrmk, taqtdn dümü qoca müslmanlara himay etmk, yoxsul uaqlarini snt mktblrind oxutmaq v sairdn ibart idi. Cmiyyt sasn Baki varlilarinin v varli ziyalilarin cmiyyti idi. Onun müssislri H. Z. Taiyev, Hsn by Zrdabi, limrdan by Topçubaov, hmd by Aayev, li by Hüseynzad, smayil by Sfrliyev, Haci Aslan Aurov, sa by Hacinski, Kamil by Sfrliyev, bdülxaliq Axundov, Mmmdrza Vkilov, Hsn by Aayev Ncfqulu Sadiqov, srafil Haciyev, Hsnaa Hsnov, Mirz sdullayev, sd by Slimxanov, Aabala Quliyev, sdullah hmdov, Haci Hsn Aamaliyev, Ncf miraslanov olmular. Birinci iclasda H. Z. Taiyev sdrliy, srafil Haciyev müavinliy, Haci Mustafayev xzindarlia, hmd by Aayev katibliy, smayil by Sfrliyev, limrdan by Topçubaov v sdullah hmdov idar heyti üzvlüyün seçilirlr. Birinci Cahan müharibsi illrind "Müslman Xeyriyy cmiyytinin" faliyyti xeyli genilnmidi. Qaçqin v aclari yedirmk, pal-paltarla tmin etmk sahsind onun böyük xidmti olmudu. Cmiyyt Nargin adasinda saxlanilan sir

175

türk sirlrin d öz kömyini sirgmirdi. "Müslman Xeyriyy cmiyytinin" kontoru "smailiyy"nin binasinda idi. Onun yardimçi tsrrüfatlari da el burada yerlirdi. Bu illrd, daha dorusu, 1906-ci ild yaranmi "Nr v maarif" cmiyyti d xeyriyy mqsdil tkil edilmidi. Bu cmiyytin d sas trkibini Baki varlilari v görkmli varli ziyalilar tkil edirdi. Çox zaman "Müslman Xeyriyy cmiyyti" il lbir faliyyt göstrirdi. Cmiyyt trfindn Baki kndlrind 17, hrd is 3 mktb açilmidi. Yoxsul v yetim uaqlar bu mktblrd pulsuz thsil alirdilar. "Nr v maarif"d neft sahibkarlari ksriyyt tkil edirdilr. Onlarin mqsdi öz müssislrind iltmk üçün savadli fhllr yetidirmk idi. Dövrün qabaqcil demokratik xsiyytlri Hsn by Zrdabi, boleviklrdn Nriman Nrimanov, Mdi by zizbyov v baqalari elmisiyasi biliklri, inqilabi ideyalari yaymaq üçün bu cmiyytdn tez-tez istifad edirdilr. "Nr v maarif' cmiyytinin faliyyti 1917-ci ildk davam edir. "Nicat" mdni-maarif cmiyyti 1906-ci il mart ayinin 8-d tkil olunub. Bzi qzetlr is yazirlar ki, guya avqustun 22-d yaranmidir. Hmin gün cmiyyt üzvlri Bakinin M. Muxtarov küçsind jdr by Aurbyovun evini icary götürüb, i balayirlar. Cmiyytin üzvlri Üzeyir Hacibyov, Mmmdmin Rsulzad, Cahangir Zeynalov, Mirzaa liyev, Hüseynqulu Sarabski, Murad Muradov, Hüseyn rblinski, Mehdi by Hacinski, Bdl by Bdlbyov, Hbib by Mahmudbyov, Abbasqulu Kazimzad, Mmmdli Rsulzad, Qulam Mirz rifov, Soltan Mcid Qnizad, liskndr Cfrov, Mirmahmud Kazimov, brahim bilov, Sidqi Ruhulla, Mmmdli Sidqi, mran Qasimov el o gün idar heytini seçdilr. Cmiyytin sdrliyin Mmmdliby Slimxanov seçilir, baqa bir mnbd is göstrilir ki, doktor X. B. Aayev seçilib. Sonra ian toplanmaa balanir. H. Z. Taiyev be min manat verib, Musa Naiyevi d be min yazdirir v lav olaraq bildirir ki, gr Musa Naiyev be min vermkdn imtina edrs, onun vzin vermy hazirdir. "Nicat"in n fal üzvlrindn biri mran Qasimov olmudur. Cmiyyt "Nicat" adini da o vermidir. mran Qasimov slind podratçiliqla mul olurdu. Murtuza Muxtarovun hmd Cavad v M. Muxtarov küçlrinin tinindki zmtli sarayini tikdirrkn yixilib, ayaini sindirmi v sonra bundan da ölmüdür. 1907-ci il martin 9-da idar heytinin sdrliyin doktor Hsn by Aayev seçilir. Noyabrin 12-d onun rana getmsi il laqdar olaraq, sdri Mmmdmin Rsulzad vz edir. "Nicat"i tkil ednlrin ksriyyti göründüyü kimi ziyalilar idi. lbtt, içrilrind varli v sahibkarlar da vardi. Cmiyytin ksriyyti azrbaycanlilari savadlandirmaq v maariflndirmk, yoxsul uaqlarina kömk etmk, onlari mktblr clb etmk, ehtiyaci olanlara maddi kömk göstrmkdi. Cmiyyt

176

Bakida v Baki kndlrinin bzisind kitabxana v qiratxanalar açmidi. Bakidaki kitabxana v qiratxananin müdiri Mmmdbair Axundov idi. Kndlrd açilmi bir v iki sinifli mktblrin sayi otuza çatmidi. Bel mktblrdn biri d Balaxana kndind açilmidi, M. . Sabir hmin mktbd bir neç il drs demidi. Cmiyyt fhllr üçün gec kurslarinin, gec mktblrinin açilmasina da xüsusi fikir verirdi. Binalar kiraylyir, ictimai-siyasi mövzularda leksiyalar tkil edirdi. Bzi vaxt "Nr v maarif" cmiyyti il lbir ilyir, birg tdbirlr hyata keçirirdilr. "Nicat"in teatr bölmsi xüsusil böyük hvs v enerji il ilyirdi. Cmiyyt gnc aktyor truppalari yaradir v onlarin trafina teatr hvskarlarini clb edirdilr. Dövrün taninmi aktyorlarindan Hüseyn rblinski, A. M. rifzad, Mirzaa liyev, Sidqi Ruhulla v baqalari bu truppalarda ninki yaxindan itirak edir, eyni zamanda truppaya rhbrlik d edirdilr. Benefislr tkil edilrk, yiilan pullar ehtiyaclari olan mktb uaqlarina verilirdi. Görkmli yaziçi v dramaturqlar da bu cmiyytin trafina toplamidilar. N. B. Vzirov, . B. Haqverdiyev, Nriman Nrimanov, Üzeyir Hacibyov v baqalari hm öz srlrini v hm d rus v dünya dbiyyatindan trcüm etdiklri dram srlrini shny çixarir v onlarin mqlrind yaxindan itirak edirdilr. Milli musiqi mdniyytinin inkiafinda da "Nicat"in böyük xidmti olmudur. Msln 1908-ci ild Bakida "Leyli v Mcnun" operasi mhz "Nicat"in tbbüsü il göstrilmidir. "Nicat" cmiyyti eyni zamanda hftd bir df "Nicat" adli qzet d buraxirdi. Qzet sa by Aurbyovun vsaiti v redaktorluu il drc olunurdu. Cmiyytd maliyy v habel siyasi fikir v ideya msllri üzr tez-tez ixtilaflar ba verirdi. Bu balica olaraq, cmiyytin demokratik hval-ruhiyyli qabaqcil nümayndlri il varli tbq nümayndlri arasinda gedirdi. Bel ixtilaf v toqqumalar 1917-ci ildk, yni cmiyytin balanmasinadk davam etmidi. Bel ixtilaflardan birini göstrmk olar. sa by Aurbyov özünü maarifprvr kimi göstrs d faliyytind sinfi mnafeyi hmi üstün glirdi. 1916-ci il mart ayinin 24-d "Nicat" cmiyytin yeni seçkilr keçirilirdi. Aurbyov seçkilrd qalib glmk üçün seçicilri pulla satin almaq yolu il özünün bütün yaxin adamlarini idar heytin seçdir bilmidi. Mart ayinin 24-d "Açiq söz" qzetind "Nicat" cmiyytin seçilnlr açiq mktub" adli mqal çap edilmidi. Mktubu imzalayanlar içrisind Nriman Nrimanovun, Mdi zizbyovun, sdulla Axundovun da imzalari vardi. Mktubda sa byin v onun yaxin adamlarinin idar heytin hansi yollarla seçildiklri ifa olunurdu. Hmin mqaly Aurbyov küç söyülri il cavab vermidi.

177

"Nicat" cmiyyti vsait ld etmk üçün baqa vasitlr d l atirdi. Msln, hr bainda arabir gzintilr tkil edir v toplanan vsaiti xeyriyy ilrin srf edirdi. Bir df d bel bir gzinti düzltmi v toplanmi dörd min manat pulu Cnubi Azrbaycana mücahidlr göndrmidi. lbtt, bunu açiq ed bilmzdilr. Çünki polis hr df toplanmi pula nzart edir v onun haraya göndrilmsini yoxlayirdi. Nicatçilar vziyytdn çixi yolunu pulun ourlanmasinda gördülr. Pulu toplayan sdulla Axundov ld edilmi bütün vsaiti gizltdikdn sonra hay-küy salmidi ki, pulu orular çalib apardilar. Ara sakitlndn sonra hmin vsaiti özü aparib, Cnubi Azrbaycanda mücahidlr thvil vermidi. "Bakida Müslman maarif cmiyyti "Nicat"in 1907-1908-ci illr hesabati" kitabinda "Nicatin faliyytin qiymt verilrk deyilirdi: "Nicat maarif cmiyyti Bakida olan cmiyytlrin n köhnsi olub, yerd qalan bütün cmiyytlrin müvllidi adini almaa müsthqdir". "Sadt" cmiyyti Baki tacirlri v ruhanilrinin cmiyyti idi. 1906-ci ild tkil olunmudur. sas banilri bunlar idi: Krblayi Mhmmdli Salayev, Molla likbr mrdkanli, axund Molla aa, Haci Mustafa Rsulov, doktor bdülxaliq Axundov, Mmmdli by Slimbyov, lisgr Dadaov v baqalari. Sdri mrdkanli axund likbr idi. Cmiyyt 1907-ci ild "Sadt" adli tkc bir mktb açmidi. Lalayevin iki mrtbli kiçik bir binasinda yerlirdi. 14 otai vardi. li by Hüseynzad 1910-cu ildn 1916-ci ildk, yni Türkiyy gedndk bu mktbd direktor ilmidir. "Sadt müdiriyyti sonralar köhn müslman qbiristanliinda (indiki göz xstxanasi) böyük bir bina tikdirir. Ancaq bina tikilib qurtarmami Birinci Cahan müharibsi balayir. Hökümt üstünü tlm-tlsik örtrk, onu hrbi xstxanaya çevirir. Bu zaman "Sadt"in drslri onun öblrind keçirilirdi. Onun bir öbsi Suraxana küçsi il Tatar küçlrinin tinind Haci mamverdi mscidinin nzdindki "Nur" adli mktb idi. Müdiriyyt "Nur"un üstünd ikinci bir mrtb tikdirrk, uaqlarin oxumasi üçün geni imkan yaradir. "Sadt"in ikinci öbsi is Aai priyut küçsind bakili Haci Smdin binasi idi. Bu binani Haci Smd Heydrov 55 min tikdirib, kupçisi il birlikd mktb bailami v vd etmidi ki, yen iki mrtbli bir bina tikdirib, mktbin ixtiyarina verckdir. ("An" jurnali 6, 1911). Yuxarida adlari çkiln cmiyytlrdn "Müslman Xeyriyy cmiyyti", "Sadt v "Sfa" cmiyytlrinin öz xüsusi binalari vardi. "Müslman Xeyriyy cmiyyti" smailiyyd, "Sadt" göz xstxanasinda, "Sfa" cmiyyti böyük Çmbrknd küçsindki imartind yerlirdi. "Nr v maarif" cmiyyti il "Nicat" cmiyytlrinin binalari yoxdu. "Nicat bir neç df dumaya müracit edib, yer istmis d nticsiz qalmidi.

178

Bunlardan baqa hl 1904-cü ild general-qubernator Fadeyevin icazsi il Bakida "Hidayt" adli bir cmiyytd yaradilmidi. Bu cmiyytin tkilatçilari sasn ruhanilr v ziyalilardan ibartdi. Bakida qaniçn qoçular v qatillr il mübariz aparmaq, dini fanatizmin qarisini almai "Hidayt" cmiyyti öz qarisina sas mqsd qoymudu. Camaati incidn, küçlrd qadinlari thqir edn quduz qoçular cmiyyt trfindn müyyn edilir v onlarin barsind cza tdbirlri görülmsi üçün adlari general-qubernatora tqdim olunurdu. Cmiyytin nizamnamsi hmd by Aayev trfindn trtib edilmidi. Baki qoçularinin harinlii o drcy çatmidi ki, hrin mrkzind xüsusi kontorlar açaraq, pulla adam öldürmk üçün sifarilr qbul edirdilr. Bel kontorlardan biri indiki Kukla teatrinin qabainda olan iki mrtbli evin birinci mrtbsindki dükanlardan birind yerlirdi. Camaat arasinda bu kontorlar "adam öldürn kontor" adlanirdi. Bel azin qoçularla mübariz "Hidayt"in mramnamsind sas yer tuturdu. "Hidayt"in on nfrdn ibart idar heyti vardi. Onun üzvlrindn H. Z. Taiyev, sa by Hacinski, hrin hörmtli ruhanilrindn Baki qazisi Mir Mhmmd Krim, ruhani-alim, axund molla Ruhulla, ziyalilardan hmd by Aayev, Mustafa by libyovu göstrmk olar. Bu sonuncu sonralar cmiyytin katibi seçilmidi. 1906-ci ilin 17 noyabrinda "Hidayt" cmiyytinin üzvlri bakililara divan tutan qoçularin siyahisini tutub, general-qubernatora tqdim edirlr. Bu qoçularin içrisind axund molla Ruhullanin kndlisi - novxanali Mdi Haci olunun da adi vardi. Qoçuluqla mul olmaqdan baqa Mdinin Binqdid neft mdnlri d vardi. Cmiyyt üzvlri qubernatordan xahi edirdilr ki, Mdi Haci olu da qatil qoçu kimi Qafqazdan sürgün edilsin. Qubernator onun hbs edilmsi bard srncam verir. Mdi adinin siyahiya dümsind axund molla Ruhullanin barmai olduunu baa dürk ondan intiqam almaa hazirlair. Axund üç il yayi Novxanada olan baina köç bilmir. Mdi güclü vsait qoyaraq, Qafqazdan sürgün edilmk vzin Hökmli kndin (bu knd Novxanadan cmi 10 verst aralida idi) sürgün edilmsin nail olur. Mdi axund Ruhulladan intiqam almaq üçün fürst axtarir. Nhayt 1912-ci il yanvarin 16-da günün günorta vaxti axundun Poçtovaya (indiki S. Taizad) küçsind olan 151 nömrli evin soxulub, onu namaz üstünd öldürür. Dövrünün qabaqcil maarifprvr ruhanilrindn olan axund Ruhulla eyni zamanda rb v fars dillrindn gözl trcümçi idi. O mhur "ngilis xanimi" v "Zrgüzti yetiman" romanlarini fars dilindn Azrbaycan dilin trcüm etmidi. "Hidayt" cmiyyti dini fanatizm adtlrin qari çixirdi. Müslmanlarin axsey-vaxsey v sair bu kimi xürufat v din mrasimlrinin insanlara zrrdn

179

baqa heç bir ey vermdiyini Cmiyyt camaata olan müracitnamsind açiq qeyd edirdi. Müracit hrin yyan v rfi trfindn imzalanmidi. Cmiyytin katibi Mustafa by libyov is bu bard "rad" qzetind mqal il çixi etmidi. Müracit hrin fanatik dindarlari trfindn qzbl qarilanmidi. Htta qrar glmidilr ki, qazi Mir Mhmmd Krimin v Mustafa by libyovun bai ksilsin. Qzblnmi qara kütl Mir Mhmmd Krimin ev qapisina od vurub, yandirirlar libyov is evdn bayira çixa bilmirdi. "Sfa" mdni-maarif cmiyyti 1910-cu ild tkil olunmudu. Hl 1909-cu ilin mart ayinda "Kaspi" qzeti Çmbr kndind v köhn müslman qbiristanliinda mscid v mktb binasi tikilmsi üçün ian toplanmasi bard xbr verirdi. Mscidin tikilmsini jdr by Aurbyov öz üzrin götürmüdü. Murtuza Muxtarov is mktbin tikilmsi üçün 10 min manat pul ayirmidi. Hmin mktb binasi "Sfa" cmiyyti üçün tikilmidi. Onun tkilatçilari ksrn maarifprvr ziyalilar idi. Cmiyyt milli mdniyyti v maarifi inkiaf etdirmk mqsdi daiyirdi. Onlar hrd v bir neç kndd kitabxana v qiratxana açmidilar. Bakida "Sfa" yegan bir mktb idi. ki mrtbli bu mktb binasi 1910-cu ild varli ziyalilardan libala Zrbliyev trfindn tikilmidi (hazirda Lermontov küçsind bu mktbin yerind ba salinmidir). "Sfa" milli teatrin inkiafi il daha çox maraqlanirdi. Özünün xüsusi teatr truppasi vardi. Dövrün görkmli aktyorlari v taninmi yaziçi v dramaturqlar bu truppa trafinda toplamidilar. Verdiklri tamaalara "Nicat" cmiyytinin ayriayri aktyorlarini da dvt edirdilr. Cmiyytin faliyytind Smd Mnsur, Dada Bünyadzad, M. . Rsulzad, liabbas Müznib, H. rblinski, A. M. rifzad, Cahangir Zeynalov v baqalari yaxindan itirak edirdilr. Bzn görkmli aktyorlari clb etmk üstünd "Sfa" il "Nicat" cmiyytlri arasinda tez-tez ixtilaf ba verirdi. Hr istyirdi ki, mhur aktyorlari öz trflrin çksinlr. Lakin "Sfa" cmiyytinin aktyorlarini hr vasit il irnikldirib öz trflrin çkmk istyn "Nicat" cmiyytinin chdlri hr df puça çixirdi. Msln, "Nicat" çox çaliirdi ki, Smd Mnsuru öz trfin çksin. Smd Mnsur is "Sfa"ya sadiq idi. Smd Mnsurun getmmsi "Sfa"nin mövqeyini daha da möhkmltdi. Bundan lav "Sfa" görkmli aktyor Abbas Mirz rifzadnin d tez-tez ba rollarda çixi etmsin nail oldu. Dorudur, A. M. rifzad "Nicat"i hmilik trk etmmidi. Lakin onun "Sfa" qruppasinda ba rollarda çixii v htta rejiosorluq etmsi tamaaçilar qarisinda "Sfa" truppasinin nüfuzunu xeyli qaldirmidi. "Sfa" cmiyyti 1917-ci ild öz faliyytini bitirir. Adlari çkiln cmiyytlrdn lav Bakida "Müqdds Nina" xeyriyy cmiyyti d vardi.

180

Cmiyytin sas tkilati Tiflisd yerlirdi. Onun nizamnamsi d hl 1846-ci il dekabr ayinin 17-d Tiflisd tsdiq edilmidi. Bakida is onun öbsi vardi. 1848-ci ilin 30 aprelind amaxi hrind öbsi açilib. 1859-cu ild Baki hri quberniyanin paytaxti olandan sonra "Müqdds Nina" xeyriyy cmiyyti v onun eyni adli mktbi d Bakiya köçür. "Müqdds Nina" qadin xeyriyy cmiyytinin Baki öbsi idarsinin sdri keçn srin 80-ci illrinin vvllrind Baki qubernatoru ilmi D. S. Staroselkinin arvadi Yekaterina Staroselskaya idi. Üzvlüyün is qubernator Dmitri Semyonoviç Staroselski, Çimnaz xanim Slimxanova, H. Z. Taiyev, Haci Mirz Qulu, Haci Hüseyn Qulu, Sfr li olu, Mlikmmmd liyev, Aahüseyn Taiyev v baqalari daxildi. HR BLDYY DARS BAKI KNDLR Baki hri trafinda salinmi kndlrin sayi ayri-ayri zamanlarda müxtlif miqdarda göstrilirdi. I Pyotrun sfri rfsind Bakida olmu katolik missionerlrindn birinin yazdiina gör, Baki yalt hridir v onun 34 kndi vardir. 1870-ci il siyahisinda is Bakida 41 knd olduu qeyd edilir: Bibiheybt, Kel, hmdli (bzi mnblrd is bu Qulam Mahmud, ya da Küley Mahmud da adlanir), Zi, Hövsan, Türkan, Zir, Qala, Bin (yaxud Kürknd), Suraxana, mirhaciyan, Ramana, Balaxana, Sabunçu, Bülbül, Drngül, Binqdi, Digah, Mhmmdli, Zabrat, Fatmayi, Novxana, Saray, Masazir, Corat, Goradil, Piraa, Kürdxana, Mataa, Nardaran, Bilgh, Buzovna, aan, Mrdkan, Güzdk, Hökmli, Xirdalan, Xoca Hsn, Pirkökül, Bilcri, Qobu. Bunlardan baqa 1865-ci ild Baki - Quba poçt yolu üstünd Mixail knd adinda tz bir knd d salinmidi. Bu knd o illrd Baki general-qubernatoru olmu Mixail Petroviç Kolyubakinin rfin bel adlandirilmidi. Sonralar baximsizliq üzündn bu knd dailmidi. 1813-cü ilin mlumatina sasn o zaman Baki kndlrind aaidaki miqdarda hali yaayirdi: Bakinin n böyük kndi olan Mataada 582 nfr, Sarayda 183 nfr, Novxanada 202 nfr, Fatmayida 777 nfr, mirhaciyanda 276 nfr, Balaxanada 286 nfr, Qalada 332 nfr, Qobuda 735 nfr, Buzovnada 263 nfr, Mrdkanda 94 nfr, aanda 57 nfr, Binqdid 738 nfr, Qulam Mahmudda (hmdli) 77 nfr. Baki kndlrind yaayanlarin xeyli hisssi tatlardi. Tatlar randan çixmadirlar. Daha çox talilara yaxin idilr, onlar pozuq fars dilind daniirdilar. Hl sasanilr dövründ ranin cnubundan rqi Azrbaycana köçürülmüdülr.

181

ran hökümti ranin imal hüdudlarinin köçri türk tayfalarindan qorunmasinda onlardan istifad edirdi. Öz köçri hyatlari il öyünn türk tayfalari sonralar tatlari öz hakimiyytlri altina alaraq, onlara "tat" adini vermidilr. ah Abbas da tatlardan cngavr, döyükn adamlar kimi istifad edrk, onlara htta ahsevn adini da vermidi. Bellikl, sl ahsevnlrl sonralar ahsevn adlandirilmi tatlari bir-birindn frqlndirmk lazimdir. Bir vaxt Ftli xan öz xanliini qorumaq üçün ahsevn tayfalarinin bir hisssini Quba torpaqlarina köçürmüdü. Tatlar Azrbaycana köçdükdn sonra baqa xirda millt v tayfalari güclü tsirlri altina ala bilmidilr. Onlara tkc dillrini deyil, öz milli adt v nnlrini d qbul etdirmidilr. Vaxtil Massakit tayfasi da (Mataa kndi halisi) bu yolla tatladirilmidi. Qdim zamanlardan bri Azrbaycanda yaayan yerli yhudilr d (bunlarin Qafqaza n vaxt köçdüklri bard heç bir snd yoxdur) öz yaxalarini tatlamadan qurtara bilmmilr. Ancaq o mlumdur ki, rblr Azrbaycani ial etdiklri zaman tatlar v yhudilr slam dinini qbul etmidilr. Bzilri is Musa dinin sadiq qalaraq "da cühudu" adi il taninmidi. "Qafqaz öbsinin xbari kitabinda" (X cild, sh. 62) göstrilir ki, txminn 1670 - 1671-ci illrd onlar 21 min nfr idi. Daistanda, Terek v Kuban oblastlarinda, Baki v Yelizavetpol quberniyasinda yaayirdilar. Onlardan çoxu, yni 6,282 nfri Azrbaycanda Qubada yaayirdi. Sonralar Rusiyadan, Avropadan, Ukraynadan da Azrbaycana yhudilr köçüb glmidilr. Adlari çkiln tayfalardan baqa ermnilrin d bir qismi tatlarin tsiri altina dürk, onlarin dillrini qbul etmidilr. Ftli xan trfindn Qubaya v Xaçmaza köçürülmü ermnilr 19-cu srin axirlarinadk ancaq tat dilind daniirdilar. Ermnic bir klmd bilmirdilr. Bu yaxinlaradk amaxi v Mrz trflrd ermni aillrin rast glmk olardi ki, hamisi öz aralarinda tat dilind daniirdilar. Ancaq bununla bel qeyd edilmlidir ki, tatlar baqa tayfa v milltlr öz dillrini qbul etdirslr d, onlari öz dillrindn döndr bilmmidilr. Bakida tatlarin yaadiqlari kndlr sasn bunlardir: Balaxana, Suraxana, Zir, Qala. Lakin Balaxana v Suraxana kndlri istisna edilrs, tatlar bu kndlrd öz hegemoniyalarini axiradk hifz ed bilmmidilr. Bu kndlrd onlar müxtlif tayfalarla qaynayib, qarimi v birg hyat raitind öz dillrini yadiramaa balamidilar. Msln, Zir, Türkan, Qala kndlrind hazirda ancaq qocalar tatca daniirlar. Balaxana v Suraxana kndlrind is tat dili drin kök ata bilmidi. Balaxanada bu axir illr qdr uaqlar Azrbaycan dilini ancaq mktb skamyasi arxasinda öyrnirdilr. Bu onunla laqdardir ki, Balaxanada, Suraxanada tatlar baqa tayfalarla az tmasda olublar. Vaxtil tatladirilmi massakitlr (indiki mataalilarin babalari) onlarin tsirindn xilas ola bilmidilr.

182

Bunun nticsinddir ki, Mataada tat dilini bu yaxinlaradk ancaq qocalar bilirdilr. Baki kndlrinin adlari da sasn tat dili sasinda yaranib. *** Mataa kndi. Mataa Bakinin n böyük kndidir. 1813-cü il mlumatina gör hmin illrd bu kndd 582 nfr hali yaayirmi, daha sonra, 19-cu srin llinci illrind Baki qzasi tkc bir ucastokdan - Mataa uçastokundan ibart imi ki, bu da qirx kndi hat edirmi. Mataa (v ya Mqt) toponimi vaxtil burada mskn salmi massakit tayfasinin adi il balidir. Eramizdan 5 sr vvl yaami herodot massakit tayfalari bard xbr verir. Onlar ilk vvllr türk tayfalarinin beiyi olan Türküstanda yaayirdilar. Sonralar Araliq v Xzr dnizinin imalini v Qirizistan torpaqlarini ial etmidilr. Bir müddtdn sonra yeni türk tayfalari trfindn sixidirilan massakitlr Azrbaycana yayilmidilar. A. A. Bakixanov özünün "Gülüstani-rm" kitabinda Mataa kndi halisinin massakitlrdn qaldiini tsdiq edir. Aberonda tatlar arasinda yaayan massakitlr, tatlaaraq öz doma dillrini unutmudular. Buna da sas sbb uzun müddt ran hakimiyyti altinda olmalari idi. Keçmi srin axirinadk vziyyt bel idi. Sonralar tat dili sixidirilib aradan çixarildi. ndi Mataada tat dilini biln tk-tük adam tapilar, blk d heç yoxdur. Mataa bir müddt Baki xanlarinin babasi olan yüzbai Drgahqulu xanin iqamtgahi olmudur. Drgahqulu xanla balayan yüzbailar nsli sonralar Bakinin ictimai hyatinda böyük rol oynamilar. Onlar sln randan glm idilr. 1592-ci ild Gilan xani hmd xanin ah Abbas birincinin leyhin olan uursuz üsyanindan sonra bu nsil Gilan mühacirlri il birlikd irvana glmidilr. Onlarin içrisind n görkmli srkrd Drgahqulu xan idi. Baki yüzbailari nsli Aberonun bir neç kndini v o cümldn Ramanani da l keçirrk, orada mskn salmidilar. Vaxtil A. A. Bakixanov da bunu tsdiq edirdi. Baki xanlarindan Mirz Mhmmd xan ikinci il Hüseynqulu xan arasinda xanliq üstünd mübariz getdiyi illrd Hüseynqulu xan Bakida, Mirz Mhmmd xan is Mataada yaamilar. Tarixdn mlum olduu uzr Mirz Mhmmd xan ikinci Mataada özün möhkm bir qala da tikdirmidir. Tssüf ki, indi bu qaladan heç bir sr qalmamidir. Tarixi mnblrin göstrdiyin gör mataalilar çox zhmtke v mrd olmular. Onlar balica olaraq, kinçilik, maldarliq v baçiliqla mul olurlarmi. "Gülustani-rm" kitabinda Bakixanov mataalilarin massakitlrdn tördiklrini tsdiq edir. Mataa sözünü shvn Matai yaziriq. Baki kndlrindn bzilrinin adlari kimi Mataa sözündki A saitinin I il vz

183

edilmsi rus dilinin tsirindn ml glib. Biz bu tlffüz ancaq 19-cu srin ortalarindan rast glirik. Hmçinin Balaxana v Suraxana sözlri d ruslarin tlffüz etdiyi kild, yni Balaxani v Suraxani kimi yazilir. slind iki sözdn ml glmi bu adlar xana sözü il bitir. *** Buzovna - Mataa il qonu knddir. Burada yaayanlar sasn kinçilik v bostançiliqla mul olurlar. Vaxtil baliqçiliqla da mul olublar. Yerlilr ösküry qari burada buzovna adli otdan istifad etdiklri üçün kndin adi da Buzovna qalmidir. 1861-ci ild çap olunmu "Qafqaz öbsinin qeydlri" (rus diljnd) kitabinda Buzovna kndi "Bezouqnan" adlanir. Mataadan sonra Bakinin ikinci böyük kndi Balaxanadir. Yuxarida deyildiyi kimi Balaxana xalis tat kndidir. Kndin adi iki sözdn ml glmidir: Bala (yuxari, hündür demkdir) v xana (ev) sözlrindn. Balaxana qdim zamanlarda karvansaralarin giri qapisi üstünd olan kiçik otaa deyrdilr. Bunlar yarim mrtb klind olardi (mezonin, yaxud antrosol). Görünür ki, o zamanlar Balaxanada mrtb yarim evlr tikildiyindn kndin adi da Balaxana qalmidi. 1813-cü ilin mlumatina gör o zamanlar bu kndd 286 nfr hali yaamidir. Sonralar Bakinin baqa kndlrin nisbtn Balaxananin halisi sürtl artmaa balayir. Tbiidir ki, bu ancaq Balaxanada neft yataqlarinin tapilmasi il laqdar idi. Balaxanada qdim tikililrdn yalniz dörd künclü bir qala olmudur. Baki xanlari arasinda gedn mübariz illrind Baki xani Mirz Mhmmd ikinci bir müddt bu qalada yaamidir. ndi o qaladan bir da bel qalmayib. Görunür ki, sonralar neft quyularinin divarlarini möhkmltmk üçün qalanin dalarindan istifad edilmidir. Balaxana kndinin yaxinliinda Qirmki deyiln bir yer vardir. Bunu knd adlandiranlar da vardir. slind burada heç bir knd olmayib. Bu yerd neftin torpaqla qariib möhkmlnmsindn torpain üstünd qalin möhkm tbqlr ml glmidir ki, bundan Bakinin yasti damlarini yaidan qorumaq üçün istifad edirdilar. Bu qir idi. Yer d ona gör Qirmki adlanirdi ki, buradan qir çixarirdilar. Qirmki qir mkani mnasindadir. Uzun illr müddtind Qirmki klin dümüdür. halisinin trkibin gör tat kndi hesab ediln Suraxana kiçik bir knd olsa da öz a nefti v daimi yanar odlari il bütün rqd öhrt tapmidi. Kndin adi da iki sözdn düzldilmidir. Sürx - qirmizi v xana-ev. Bs qirmizi sözü haradan ml glib? nqilabin ilk illrind Suraxana atgahini tdqiq etmi V. Sisoyev atgahdaki hücrlrin divarlarini yoxlarkn qrib bir mnzr il rastlair: bir neç hücrnin uçub-tökülmü malasi altinda qirmizi rnglrl çkilmi ornamentlr görür. O biri hücrlrd d eyni omamentlr tsadüf edir. Bu qirmizi suvaq divarlara vurulmu ilk suvaq idi. Sonralar görünür, tmir zamani birinci suvain

184

üstün bir neç df tz suvaq vurulmu v bellikl ilk qirmizi suvaq altda qalmidir. lk zamanlarda hücrlr hl ümumi bir hasarla birlmmi v ayri-ayri otaqlar klind mövcud idilr. O da biz mlumdur ki, suraxanalilar soyuq qi aylarinda qazla isidiln bu otaqlara köçür, havalar qizanadk bu hücrlrd yaayirdilar. Ehtimal etmk olar ki, o zamandan bu mnzillr yerlilr trfindn Sürx-xana (qirmizi ev) adi qoyulmu v knd d bu adla adlandirilmidir. Bel bir frziyy vardir ki, guya Suraxana adi qdim Hindistanin sanskrit dilind olan Surak-ani (relikviya demkdir) sözündn ml glmidir. gr Balaxana, Novxana, Kürdxana kimi knd adlari olmasaydi, bu fikirl blk d razilamaq olardi. Lakin adlari çkiln traf kndlrin mövcud olmasi Suraxana sözünün d iki sözdn düzldiyini söylmy haqq verir. Qdim zamanlardan suraxanalilar hng yandirmaqla mul olmular. nqilabdan qabaq biiriln hnglri eklr yüklyib, Bakinin traf kndlrind satirdilar. Kndin imal-rqind hngbiirn karxanalar indi d mövcuddur. Suraxanadan rq trf bir eni balayir. Bu eniin adi Künsngidir. Mnasi da uçurum demkdir. ndi buradan rahat ose yolu keçir. Eniin qurtardii yerdn balayan düznlik is Tmnis düzü adlanir. Bu düzün bir ucu Bin kndindk, o biri ucu is imalda Mataayadk uzanir. Tz Suraxana, Bin kndi v habel hr aerodromu Tmnis düzünd yerlir. Künsngi eniinin baqa bir adi vardir: usta-agird, Suraxana enii il Tmnis düzün ennd diqqt yetirilrs, sa trfd iri bir qaya parçasi üzrind tikilmi kiçik bir som görmk olar. Bu som bir fsan il laqdardir. Guya usta bir bnnanin frastli bir agirdi varmi. Bir gün onlar yaria giriirlr. Yariin rti bu imi ki, hr bir som tiksin v onun möhkmliyi illrin sinaindan çixsin. Ustanin tikdiyi som bir müddtdn sonra uçur, agirdin qaya parçasi üzrind tikdiyi som is bu gündk durur. Mrdkana gedn yolun sainda yerln Bin kndi Baki kndlri içrisind n tzsidir. Bu knd qdim Kürknd kndinin xrablri yaninda salinmidir. Kndin yeri vaxtil nardaranlilarin binlri olub. Bir müddtdn sonra is yaayi msknin çevrilmidir. Sonralar Kür qiraindan, xüsusil Lnkrandan buraya xeyli adam köçüb glmi v burada yerli nardaranlilarla qaynayib, qarimilar. Aberon burnunun cnubunda is yuxarida dediyimiz kimi Türkan, Zir, Qala v Hövsan kndlri yerlir. *** Qala kndi: Kndin adi hl qdim srlrd burada tikilmi qala il balidir. Bu qala Aberonda ilk qala olub. Burada habel 17-ci srd tikilmi dörd künc bir türb, ovdan, köhn mscid v çoxlu srdabalar mövcuddur. ***

185

Türkan kndi. Monqollarin Azrbaycana hücumundan vvl türkmn tayfalari Xzr dnizinin cnub v imal sahillri il irlilyrk, Xzrin qrb sahillrin v Azrbaycana yayilmidilar. O zaman türkmnlr sadc olaraq, türkan adi il d mhurdular. Bu tayfalardan bzilri Xzrin qrb sahillrind daimi mskn salmidilar. Türkan kndinin adi da, görünür, bu yerlrd olmu türkmnlrin adi il balidir. Türkmnlr sasn slcuqlardi. Onlardan bzilri 962-ci ild slam dinini qbul etmi, bzilri is bütprst olaraq, qalmidilar. Türkmnlr onuncu srdn balayaraq, rus knyazliqlari üzrin d basqin edirdilr. *** Hövsan kndi. Bu kndin Hövsan adlandirilmasi vaxtil bu yerd mövcud olan iki böyük su hovuzu il laqdardir. Hövsan hovuzlar demkdir. halisi sasn bostançiliqla mul olub. Burada yetidiriln uzunba soanin öhrti hr trf yayilmidi. *** Zir kndi. Aberon burnunun qurtaracainda salinmi axirinci yaayi msknidir. Vaxtil buradan dniz sahilindk uzanan cnglliklrd vhi heyvanlar yaayib. Buralar o zaman irvanahlarin ovlaq yerlri idi. ahlar ova balamamidan vvl indiki Zir kndinin yerind dürg salirlarmi. Ov miri öz xidmtçilri il birlikd heyvanlari hürküdrk, aailara, burnun ensizldiyi yerlr qovarlarmi ki, onlari ovlamaq asan olsun. Zir sözünün etimologiyasini öyrnmkd Baki körfzi akvatoriyasinda mövcud olan adalar (rbc-czirlr) kömy çatir. Mlumdur ki, akvatoriyada olan adalardan Nargin v Vulf adalari I Pyotrun qounlari Bakiya glndk baqa cür adlanirdilar. Narginin adi Böyük Zir, Vulf adasinin adi is Kiçik Zir idi. Pyotr qounlarinin dnizl Bakiya sfri zamani dnizçilr bu adalari görüb tccüblnirlr. Çünki o zaman Xzr dnizinin xritsind bu adalar göstrilmmidi. I Pyotr hr iki adanin Fin körfzind olan Nargin v Vulf adalarina oxarliini görüb, onlari da eyni adla adlandirmidi. Fin körfzindki Nargin adasi hazirda Nayssar adlanir. Bellikl, bu adalarin adlarina saslanaraq "zir" sözünün nec yarandii bard qti fikir söylmk mümkündür. Adalarin (czirlrin) adlarini canli dild asan tlffüz etmk mqsdil, görünür ki, "czir" sözündki ilk "c" hecasi atilmi, tkc "zir" qalmidir. Adalarin adlari da sadc olaraq "zir" kimi tlffüz olunmaa balayib. Buna sasn Zir kndinin adinin da nec yarandiini söylmk mümkündür. Ancaq burada haqli olaraq, bel bir sual meydana çixa bilr. Zir kndi ki, czir, yni ada deyildir. Dorudur, Zir kndi czir deyildir, o nimczird, yni yarimadada yerlir. Demk burada bir heca deyil, "c" hecasi il birlikd bütöv bir söz, yni "nim" sözü d atilmidir. Nimczirdn tkc zir qalmidir. Sözlrin bel ixtisarla deyilmsi o dövrlrd bakililar üçün çox

186

sciyyvi idi. Msln, "Sbayil" sözündn tkc "Bayil" qalmidir. Bakililarin mitind d bel hallara tez-tez rast glmk olur. Zirnin v habel Zirdn sahildk uzanan yerlrin vaxtil cngllik olduu adama qrib görün bilr. Halbuki hqiqtd d beldir. 18-ci srin vvllrind Baki hrinin gerbind rsm edilmi plng oxar heyvan kli d bu dediklrimiz dlil ola bilr. Sonralar Aberonda yaayi msknlrinin artmasi il bu cnglliklr qirilmi, vhi heyvanlar da tlf edilmidir. Zirdn imal-rqd üvlan yerlir. Bura çox sonralar mskn yerin çevrilmidir. Buna gördir ki, keçn srin vvllrindn heç bir yerd üvlan yaayi mskni kimi qeyd edilmir. O zamanlar üvlan otlaq yerlri olub. Sonralar burada pambiq kilmy balayib 1924-cü ild yaziçi Seyid Hüseyn Baki kndlri bard yazdii mqalsind üvlani bel tsvir edirdi: "Burada bzi ski binalarin v qalalarin xrablri mövcuddur ki, bunlar üvlan balarinin çox qdim zamanlardan bri ba v yaylaq olduunu, orada heç bir knd olmadii halda traf kndlilrin glib, yayda heyvan v mal-qaralarini otardiqlarini qti surtd söylmk mümkündür. Qoca kiilrin söyldiyin baxilarsa, üvlan vaxtil otlaq yeri olmudur". üvlan toponimi haqqinda. Qdim zamanlarda üvlanda bahar aylarinda o qdr gölmc yaranarmi ki, burada dniz qulari, vhi ördklr lindn trpnmk olmazmi. Bzilri buna saslanaraq, iddia edirdilr ki, irvanahlar tez-tez buraya ova glrlrmi. Guya o vaxtdan bu yer "aholan" adlanmi v zaman keçdikc "üvlan"a çevrilmidir. Bu ehtimal lbtt, sassizdir. Çünki tarixdn biz mlumdur ki, irvanahlarin, onlardan sonra is Baki xanlarinin ov mskni Zir trf olmudur. Bundan baqa Baki kndlrinin adlari bir qayda olaraq ancaq fars, yaxud tat dili trkibi il düzldilirdi. slind is "üvlan" sözü buranin corafi raiti il laqdar olaraq, yaranmidir. üvlanda olanlar yqin fikir veriblr ki, bu yerdn dniz trf enilr balayir, hmin enilr gör d bu yer üvlan adlanir. Farsca "iv" sözünün mnasi eni demkdir. Hmin sözün axirina mkan bildirn "lan" hecasini artirmaqla üvlan sözü yaranmidir. Vaxtil içmk üçün n yararli su Mrdkanla üvlanda idi. Burada su qayanin altindan çixirdi. Buna gör d burada çoxlu pambiq kilrdi. Aberonda kiln pambiin çox hisssi üvlanin hesabina düürdü. Pambiqla birlikd bu yerd zfran da kilrdi. üvlanin tmiz iqlimi, irin suyu sonralar adamlarin bu yerlrd mskn salmalarina sbb oldu. Xüsusil 19-cu srin ortalarindan balayaraq, bakililar bu yeri özlrin yaylaq yeri seçdilr. Hl Baki xanliqlari dövründ burada salinmi üzüm balarinin öhrti tarixdn d biz mlumdur. ndiki Elmlr Akademiyasinin Dendroparkinin yeri vaxtil xan bai olub. Baki milyonçularindan Murtuza Muxtarov bu yeri alanda bain dörd dövrsind kiçik

187

bürclr varmi. Keçn srin axirlarindan balayaraq, bu yerlrd ba salmaq qizin bir ehtirasa çevrildi. Baki milyonçularindan Haci Zeynalabdin Taiyev, msi sdullayev, Sfrliyev, sa by Hacinski v baqalari sanki bhs girirk, birbirindn gözl villalar tikdirdilr. Burada torpain qiymti bir üç qat bahaladi. Varlilarla ayaqlaa bilmynlr is sal qayaliqlarin üstün torpaq tökdürrk, ba salirdilar. üvlan yaxinliinda Ada deyiln yerdn çixarilan möhkm a dalar tikiln binalara yaraiq verirdi. Varlilarin balari bir-birindn zmtli da darvazalar, arkalarla frqlnirdi. Bu balarda tikilmi drin, nhng hovuzlarda bzn varlilar qayiqla üzürdülr. "t Aa" kimi taninan seyid övladi bakili Mir Mövsüm Aa üvlan qbiristanliinda dfn edildikdn sonra üvlan müqdds yer sayilir. Qbrin üstünd içrisi ayna qirintilari il göz qamadiran zmtli bir günbz ina edilmidir. O vaxtdan qbri ziyart glnlrin ardi-arasi ksilmir. Ziyart glnlr sliqli xidmt d tkil edilmidir. Ziyartgah xidmtin baçiliq edn Haci Nizamin syi il qbrin yaxinliinda böyük xidmt binasi ina edilmidir. Burada dstmaz almaq, namaz qilmaq, uzaqdan glnlr üçün istiraht etmk v htta geclmk üçün sliqli-sahmanli otaqlar vardir. Binanin yemkxanasinda yetimxanalarin uaqlarina tez-tez pulsuz yemklr verilir. *** Mrdkan kndi. Bu knd keçmid çox kiçik olmudur. Burada 19-cu srin balanicinda cmi yüz nfrdk adam yaamidir. irvanah I Axsitanin dövründ, yni 1175-ci ild üvlan v Mrdkan sahillrindn irvan torpaqlarina basqin etmi dümnin 70 gmidn ibart donanmasinin darmadain edilmsind mrdkanlilar da böyük mrdlik göstrmidilr. Mrdkanda qdim zamanlardan iki qala mövcuddur. Bunlardan biri dörd künclü olub, 12-ci srd irvanah Mnuçhrin olu Axsitan trfindn tikilmidir. Görünür ki, bu qala Axsitanin dümn üzrindki parlaq qlbsi rfin ucaldilmidir. Qalanin hündürlüyü txminn 22 metrdir. Bundan baqa onun trafinda txminn 6-7 metr hündürlüyünd hasar da olmudur. Qala divarinin qalinlii aaida 2,10 yuxarida is 1,60 metrdir. çri trfdn qala be yarusa bölünür. Qalanin trafinda otuza qdr qayada qazilmi quyu tapilmidir ki, bunlar qalanin müdafiçilri üçün taxil anbarlari imi. Qalanin yuxarisina da pilllrl qalxilir. Aaidaki pillkn yerdn txminn 2 metr hündürddir. Qala 12-ci srd tikilmidir. kinci qala dairvi qaladir. Yerlilr bu qalani ix qalasi adlandirirlar. Bunun da sbbi odur ki, qalanin trafindaki ba Bibiheybt mqbrsinin vqf yeridir. Qalanin hündürlüyü 12 metr yarimdir. çrisi üç yarusdan (mrtbdn) ibartdir. Qalanin üstündki rb dilind olan tarixdn mlum olur ki, o 1232-ci ild tikilmidir. Qalanin üstündki ikinci yazili da is onun memar bdülmcid Msud olu trfindn ina edildiyini göstrir. kinci mrtby olan qapi yerdn üç metr

188

hündürlüyünddir. Bel vziyyt Aberonun baqa müdafi qalalarinda da tsadüf etmk mümkündür. Görünür ki, qalanin müdafiçilri kndir v taxta pillknl ikinci mrtby qalxandan sonra pillkni d özlri il brabr yuxariya qaldirirlarmi. Hazirda Mrdkan kndind olan qdim Tuba ahi mscidi d 15-ci srin görkmli abidlrindn biridir. Daha sonra, yni 13 v 14-cü srlrd Aberonun imal-rq v rq hisslrind v habel az da olsa cnubunda qala, qüll v istehkamlar klind ucaldilan tikililr zncir kimi bir-biril balanib, sanki ön müdafi xttini tkil edirdi. gr dümn bu müdafi xttini yara bilrdis, yarimadanin içrilrind Qala, Ramana, Mataa, Kel, Bilcri, Fatmayi kndlrindki istehkamlarla üzlmli olurdu. hri dövrlyn dalarda yerldirilmi istehkamlar is hr giri yollarini qoruyurdu. Çünki Baki bütün Aberonun müdafi sisteminin mrkzini tkil edirdi. Bel istehkamlardan biri d mirhaciyanla Kel arasinda idi. Bu istehkam hundür bir yerd salindiindan qalalar arasindaki siqnallamada böyük rol oynayirdi. Dniz trfdn thlük ba verdikd, ya Mrdkan v ya da Bilgh qalasinin bainda tonqal qalanirdi. O biri qalalar da bu iarni bir-birin; aana, Ramanaya, Bilgh, Balaxanaya, Kely ötürmkl Bakiya çatdirirdilar. *** mirhaciyan kndi - Bakinin qdim kndlrindn biridir. Kndin mirhaciyan adlandirilmasi is 14-cü srd irvanahlar dövrün aiddir. O zaman irvanahlar trfindn buraya Nizamddin adli birisi mir tyin edilmidi. O mirhac adlanirdi. mirhacin sas vzifsi Mkky hcc gednlr baçiliq etmk idi. Nizamddin mirhaci adi il yerli hali içrisind böyük öhrt qazanmidi. Hazirda bu kndd qalmi qdim Nizamddin mscidi d 1329-1330cu illrd tikilmidir. Mscidin üstündki kitabd aaidaki sözlr yazilmidir: "Bu Allah evinin tikilmsini hmtli Fxrddin olu mir Nizamddin mirhac mr etmidir". mirhaciyandaki qdim abidlrdn biri d mirhacin türbsidir. Türb kiçik tali bir binadan ibartdir. Bu kndd A. Bakixanovun yaadii evin uçuq hasari qalmidir. Knddki iki minarli zmtli mscidi Baki milyonçusu v sln mirhaciyanli olan Murtuza Muxtarov tikdirmidir. Mscidi mhur memar-usta Mirz Mlik Abbas olu tikmidir. mirhaciyanin sl qdim adi Xildir. "Xil" blk d bu yerlrd mskn salmi tayfanin adi il balidir. Suraxanada v mirhaciyan trafinda neft çixarildiindan knd hlindn çoxu kinçiliyi trk edrk, mdnlrd fhllik edirdilr. Neft v tbii qazdan

189

istifad edrk, mirhaciyanda hng biirn karxanalar açilmidi. Burada biiriln hng ulaq v arabalarla dainaraq, traf kndlrd satilirdi. Bundan baqa kndin or adlanan yerind a duz istehsal olunurdu. hali yay aylarinda göldn duzu toplayib, bazarlarda satardilar. mirhaciyanin duzu Yaxin rq v qrb ölklrind d öhrt qazanmidi. Bu kndd krpic d biirilirdi. Krpic üçün xammalin - gilin mnbyi Zi il Xil dai arasindaki düznlik idi. mirhaciyanda kustarçiliq ta qdimdn çox inkiaf etmidi. Kndd xüsusil xalçaçiliq daha geni yayilmidi. Kndd, demk olar ki, hr evd hana qurulmudu. Burada butöv bir xalçaçi nsli yaradilmidi. mirhaciyan qadinlarinin toxuduqlari xalça v xalilar, xüsusil Xil puta v Xil fan xalilari daha mhurdu. Kndd xali toxuyan qadinlardan Nur rf, Umnisa, Mehri v baqalari traf kndlrd d öhrt qazanmidilar. Sovet hakimiyyti illrind bu knddn güclü ziyali dstsi: mühndis, texnik, alim yetimidir. Bunlarin içrisind elmlr doktorundan tutmu akademik qdr görkmli adamlar faliyyt göstrirlr. Neft istehsali sahsind n güclü mühndis v alimlrin ksriyyti bu knddn çixmidir. Bütün dünya öhrti qazanmi rssam Sttar Bhlulzad d bu knddndir. *** Bülbül kndi. - mirhaciyana bitiik knddir. Bir rvayt gör Bülbül adi palçiqli vulkanlarin üstünd ml gln pilpillrdn (qabarciq) götürülmüdür. Görünür ki, o zamanlar bu yerlrd palçiqli vulkanlar çoxmu. Bülbüllilr d yaxin qonulari mirhaciyanlilar kimi neft bali olmular. *** Kel kndi. - Kndin sl adi Qiladir. Zaman keçdikc bu söz Kel klini almidir. Bu knd Baki xanlari il six bali olmudur. Xanlarin atlari, qaramal v qoyun sürülri bu qilada saxlanirdi. Xan öz ilxisini yoxlamaq üçün ara-sira Kely glirmi. O vaxtdan xalq içrisind bel bir zrb-msl yaranmidir. Birini bir yer tlsn v qaçan gördükd deyrdilr: Haraya tlsirsn, Kely xan glir, ndir? *** Ramana kndi. sl adi Rhmanidir. Burada rhmanilr tayfasi yaadiindan knd d Rhmani adlandirilmi v çox sonralar bu Ramana klind ildilmidir. slin baxsan Ramana sözü rus deyilii sasinda yaranib. *** Nardaran. Dnizsahilind dümü kndlrdn biridir. 1813-cü il mlumatina sasn Bilgh nisbtn Nardaranda hali çox olub. Hmin illrd Bilghd cmi 93 nfr adam yaadii halda, Nardaranda halinin sayi 139 nfr idi. Bilgh xan hüququnda olan Qayib by trfindn, Nardaran is Krim by

190

trfindn idar olunurdu. Bu iki qonu knd öz corafi raiti v halisinin muliyyti etibaril d bir-birin yaxin idilr. Hr iki knd balica olaraq, zfran kirdi. Bu kndlrd xzri külklri hündürlüyü üç-dörd metr çatan narin qum tplrini tez-tez bir yerdn baqa yer sovururdu. Yay aylarinda yerlilr balara köçdüklri zaman evlri demk olar ki, qazib, qumun altindan çixarirdilar. Xzri külklri Aberonun bu kndlrind xüsusil böyük fan qoparirdi. Bu kndlrin baliqçiliqla mul olan halisi dnizd hmi ölüml lbyaxada idilr. Lakin bu kndlrin frqi orasinda idi ki, Nardaranda çoxlu nar aaclari kildiyi halda Bilghd barama bslmkl mul olan hali tut v çki aaclari kmy mcbur idilr. Kndlrin adlari da halisinin mlsin müvafiq olaraq adlanirdi. Nardaran iki sözdn: "nar" v "daran" sözlrindn düzlmidi. "Daran" farsca olan mnasinda ilndiyindn kndin adi nar olan yer kimi taninmidi. Bzilri "nar" sözünü od mnasinda izah edirlr. lbtt, bu shvdir. Baki kndlri ksr hallarda orada istehsal olunan mhsullar, ya da hmin yer mxsus xarakterik hadis il adlandirilmilar. Badamdar buna gözl sübutdur. ndiki Badamdar (shvn onu Patamdar adlandirirlar) Badam v daran sözlrindn düzldilmidir. Yni badam olan yer. 1301-ci ild Nardaranin imal hisssind dairvi bir qala tikilmidi. Qala dörd bucaqli v hr küncünd bürcü olan hasar içrisin alinmidi. Üç yarusdan (mrtbdn) ibart txminn 12 metr hündürlüyünd olan bu qala usta Mahmud ibn Sad trfindn tikilmidir. Biz usta Mahmud ibn Sadin adina ix kndinin mscidi v çrihrdki "Molla hmd mscidi" divarlarinda da rast glirik. Bu tikililr eyni ustad trfindn ina edilmidi. Bundan baqa Nardaranda txminn 13-14-cü srlr aid "Xan bai" adlanan bir tikili d vardir. Binanin trafinda geni üzüm balari da salinmidir. Görünür ki, yay aylarinda bura Baki hakimlrinin istiraht yeri olmudur. Bain cnub-qrbind 10 metr drinliyind bir quyu vardir ki, onun dibind rq v qrb trf ayrilan iki yol görünür. Yerlilr arasinda bel bir rvayt yaranmidir ki, guya quyunun dibindki yollar Nardaran qalasina v mhur Nardaran pirin gedib çixir. *** Bilgh. Bu knd Xzrin sfali sahilind yerlir. Burada vaxtil çoxlu tut aaclari kildiyi v hali baramaçiliqla mul olduu üçün etnoqraf N. Zeytants iddia edirdi ki, Bilgh sözü "pil" (barama) v "gah" sözlrindn ml glib. O vaxtlar Bilghd baramaçiliq dorudan da inkiaf etmidi. Hasil ediln ipk Baki v amaxi hrlri vasitsil bazarlara çixarilir, ya da bilavasit olaraq, gmilri Bilgh sahillrin yan alan tacirlr satilirdi. Bilghd Hftxor piri olmudur. Guya bu pird yaayan qoca hftd ancaq bir df yeyirmi. ***

191

Novxana kndi. Bu knd nisbtn sonralar salindii üçün Novxana (yni tz knd) adlanirdi. Nov- tatca yeni demkdir. *** Kürdxana - Bakida çox az miqdarda kürd yaayirdi. Onlar tamamil türklmi v öz dillrini unutmudular. Onlar indiki Kürdxananin sahsind yaami v knd d Kürdxana adlandirilmidir. *** Pirai kndinin sl adi Pir ikakdir. Knd burada olan ikak adli v sonralar Pir çevrilmi bir qbrin adi il adlandirilmidir. *** Saray. 1771-ci ild Bakida olmu Qmelin Quba xaninin nökrlri v süvarilrinin yaadii bu kndi Saray adlandirir. *** Digah - hündür yer, tp demkdir. halisi kinçilikl mul olurdu. Digah kndi ninki özünü, habel yaxin kndlri d taxilla tmin edirdi. *** Güzdk kndi. Güzdk payiz binlrinin olduu yer deyilir. Sonralar bu binlrin trafinda yaayi mskni salinmidir. *** Binqdi. (Bu knd Binqazi d deyirlr.) Sonralar bu torpaqlarda da neft yataqlari tapilmidir. Binqazi sözundn mlum olur ki, bura bir nfr qazinin binsi olub. *** Bilcri kndind d kinçilik v daha çox maldarliqla mul olmular. Bilcri toponimin glinc demk lazimdir ki, bzi tdqiqatçilar bunun türk sözü olduunu iddia edirlr. Tarixçi li Hüseynzad is "Bilcri toponiminin etimologiyasina aid" mqalsind isbat etmy çaliirdi ki, bu söz xzrlrin "Bilzzri" sözü il, yaxud da qdim bolqar etnonimi il laqdardir. Baki kndi adlarinin bir qayda olaraq, fars trkibi sasinda düzldiyini nzr alaraq, görrik ki, Bilcri slind iki fars sözündn düzldilmidir: "Bala" - hündür, yüksk, "Cr" - uçurum, çuxur sözlrindn, yni hündür, yaxud drin çuxur. Mlum olduu üzr Bilcri drin bir çuxurdadir. Bakidan çixarkn, Bilcriy enn eni buna sübut ola bilr. Bilcri vaxtil bakililann mal-qara saxladiqlari ail olub. *** Drngül kndi vvllr ail olub. Sözün sli d Drngül deyil, Drinaildir. Bu yer sonralar yaayi msknin - knd çevrilmidir. *** Qobu kndi. Qobu sözü yaran demkdir. Knd d yaranda salindii üçün Qobu adlanir.

192

*** aan kndi. sli aan badir. Bel bir adda Bibiheybt yaxinliinda bir yer vardir. aan sözünün sl mnasi is indiydk tdqiq edilmmidir. Bu kndd yaayanlar Aberon hlindn tamamil frqli olaraq tmiz türk dilind daniirlar. Dillrind tatlarin tsiri qti hiss olunmur. Baçiliq v bostançiliqla mul olublar. *** Zabrat kndi. Bakinin vaxtil kinçilikl mul olan kndlrindn biri d Zabrat kndidir. Bzilri Zabratin rus sözü olduunu iddia edirlr. slind is bel deyil. Bu Xzrin qrb sahillrin glmi v bir müddt burada köç salmi Sabir tayfasinin adi il bali sözdür. Zabrat - Sabir sözünün axirina rbc "at" cm kilçisini lav etmkl düzldilmidir. Sonralar S hrfi Z hrfi il vz edilmi v sabir sözundki hrfi dürk Zabrat kimi tlffüz olunmaa balamidir. Xzr sahillrin glmi köçri türk tayfalari bir qayda olaraq düdüklri yerlri öz adlari il adlandirirdilar. Xzr dnizinin adi da hun tayfalarindan olan xzrlrin adi il balidir. Bu tayfalarin bir qolunu da zilar tkil edirdi. Onlar Zi kndi torpaqlarinda yaami v öz adlarini da bu yer vermilr. Yuxarida adini çkdiyimiz sabirlr d hun tayfalarindan çixma idilr. Bir müddt sonra, yni 11-ci srin vvllrindn yeni slcuq qbillri Azrbaycana köçmy baladilar. Köçüb glmi axirinci qbillrdn biri d hmdlilr idi. Onlar balica olaraq, indiki hmdli, qsbsinin razisind yerlmidilr. Bu yerin baqa bir adi da Küly Mahmud v ya Qulam Mahmuddur (Mahmudun nökrlri demkdir). O zaman Azrbaycana splnmi hmdlilrin izlri indiydk qalmidir. Onlarin adlari il adlandirilmi hmdli kndlrin indi d rast glmk olar, hazirda Göyçayda, Cbrayilda, Qubada, Lnkran v baqa rayonlarda hmdli kndlri mövcuddur. *** Xirdalan kndi. Baki il Sumqayit arasinda yerlir. Baki kndlrin nisbtn daha sonralar tplrin tyind salinmidir. Qdim zamanlardan burada karvansaralar, hamam v ovdan qalib. halisi ksriyytl kinçilikl mul olmudur. Bizim günlrd Xirdalanin simasi tamamil dyimidir. Bir rvayt gör Xirdalan Xird v Alan sözlrindn ml glmidir. *** Pirkkül kndi. Kndin Pirkkül adlanmasi tsadüfi deyildir. Çünki bu kndd yaayanlar ksriyytl köçrilrdir. Buna sasn bzi tarixçilr onu knd hesab etmirlr. Lakin köçrilr ilin çox vaxtini burada keçirdiklrindn 1870-ci il siyahisina knd kimi daxil edilmidir. Bir ehtimala gör Pirkkülün sl adi Parakkül olmudur. Bu kndlrdn baqa Baki trafinda bir para kndlr d olmudur ki, onlarin indi ancaq adlari qalib. Onlardan biri Kürkandir. Zir kndi yaxinliinda olub,

193

dniz trf uzanan qayaliqlarin üstünd qalmi araba çarxlarinin izlri bunu demy haqq verir. Bu çarx izlri birbaa dnizin içrisin trf, yqin ki, Gürkana gedirmi. Sonralar dnizin sviyysi qalxdiindan knd suyun altinda qalmidir. Hazirda adi qalmi kndlrdn biri d ubanidir. Vaxti il ubani dalarinin tyind Suraxanadaki kimi atgah varmi. Adamlar da bu atgahin trafinda mskn salmidilar, Sonralar atgah daildiindan adamlar da prn-prn dümü v ubani yaayi mskni kimi öz hmiyytini itirmidir. BAKI MLYONÇULARI 19-cu srd Baki hri öz milyonçularinin sayi etibaril Rusiyanin hrlri içrisind görkmli yerlrdn birini tuturdu. Neft bu hri iri srmaydarlar yurduna çevirmidi. Lakin Baki milyonçulari baqa hrlrin milyonçularindan onunla frqlnirdilr ki, onlar bu srmay v srvti irsi olaraq, öz ata v babalarindan almamidilar. Bir qayda olaraq, ksriyyti fhllikdn, yoxsulluqdan öz zhmtlri il milyonçu drcsin yükslmidilr. vvllr öz zhmtlri, kamal v sylri onlari irli aparmi, sonralar is güclü neft fantanlari onlari srvtin yüksk drcsin qaldirmidi. Biz Bakinin bu milyonçularindan bir neç nfri haqqinda daniacaiq. HACI ZEYNALABDN TAIYEV "Baku" qzeti 1912-ci il 18 mart tarixli nömrsind yazirdi: "Taiyev bütün Qafqaz müslmanlarinin fxridir. Onun adi hmi ehtiram v mhbbtl çkilir. Müslmanlar arasinda Taiyevdn d xeyli varli olanlar vardir. Lakin onlar deyil, mhz Taiyev Qafqaz müslmanlarinin mrkz dayai olmudur. übhsiz onda el bir keyfiyyt vardir ki, xalq kütlsini öz trfin çk bilir, öz lyaqti il zbt ed bilir. Qoy el bilmsinlr ki, yalniz xobxtlik onu yüksklr qaldirmi, milyonlara çatdirmidir. Dorudur xobxtlik v uur da böyük idir. Lakin uurdan baqa ail da, güc d lazimdir, dmir inadkarliq, insan myi d lazimdir. Taiyev hmi bel olmudur". Bu, Baki varlisi, mhur mesenat Haci Zeynalabdin Taiyev barsind verilmi n dolun xasiyytnamdir. Taiyev adi bir palçiq daiyandan, savadsiz bir bnnadan yalniz parlaq aili, aydin kamali, tüknmaz energiyasi nticsind yüksk srvt qatlarina yükslrk, bütün Baki kapitalistlrini kölgd buraxmidi. Haci savadsizdi, imzasini bel ata bilmirdi. mza vzin yalniz Zeynalabdin sözündki onbir hrf uyun olaraq, onbir ciziq çkrdi. Mhz bel bir adam yalniz Azrbaycanda, Rusiyada deyil, bütün Avropada iri iqtisadi v ticart laqlrind mrkzi bir simaya çevrilmidi. Taiyev rq alminin ilk mesenati idi. Srvt v

194

srmaydarliq onu heç zaman doma xalqindan ayirmamidi. Xalqi da doma Vtni kimi ona zizdi. O, vaxtil "Qolos Moskvi" qzetinin müxbirin verdiyi müsahibd bu suala sanki cavab verrk demidi: "Mn öz vtnimi buraxa bilmrm. O vtni ki, mn orada doulmuam, mn orada ilmim, mn orada bqdrqüvv dövlt, vtn v camaata xidmt etmim. Mn öz vtnimi sevirm. Glckd keçircyim imtahanlar n qdr air olsa da, mn vtnimdn l çkmrm. Burada mnim atamin qbri vardir. Mnim qbrim d burada olmalidir" ("qbal" 167, 21 sentyabr 1912-ci il). Vtn bel baliliq nticsinddir ki, bolevik istilasi zamani baqa Baki milyonçularindan frqli olaraq Haci xaric qaçmadi. Taiyev uaqliindan zhmtin airliini öz çiyinlrind daimi v buna gör d ömrünün axirinadk zhmti hmi yüksk qiymtlndirmidir. Taiyev 1838-ci ild Bakida bamaqçi ailsind anadan olmudur. On yaina çatanda atasindan xahi edir ki, onu bir ustanin yaninda agird düzltsin. Atasi da onu bir bnnanin yaninda palçiq daimaa düzldir. Zeynalabdin palçiq daimaqla yanai gözlrini bnnalarin lindn çkmzdi. Da yonanlara da diqqtl göz qoyardi. 12 yaina çatanda artiq da yonurdu. 15 yainda ikn bnnaliq etmy balamidi. Bir sözl qazanc yollarinda iri addimlarla özün yol açirdi. Bir müddtdn sonra podratçiliqla mul olmaa balayir. Zeynalabdinin bacariq v istedadi hamini heyrtd buraxmidi. O, sözün sl mnasinda oxumami mühndis idi. Podrata götürdüyü tikintilrd mühndislrdn geri qalmirdi. Htta bzn onlara mslhtlr d verir v kiçik binalari öz layihsi il tikdirirdi. Bu dövrlrd Baki sl neft sltntin çevrilmidi. Baki trafindaki kndlrd torpaqlar Rusiyadan v xaricdn glmi srmaydarlar trfindn alinib, onlarda neft buruqlari ucaldilirdi. Bu Hacini da maraqlandirir v podratçilii buraxaraq, neft iin quranir. Bu i balarkn onun risqli olduunu da bilirdi. Adamlar vardi ki, tk-tk pul töküb, quyu qazdirir, lakin quyu neft vermirdi. Hacinin da qazdirdii dörd quyudan heç biri neft vermmidi. Mayasi lindn çixirdi. Ancaq sbr v inam onu heç zaman trk etmmidi. Bilirdi ki, qazdirdii quyular ge-tez neft verckdir. Air borca girs d mqsdindn dönmür, gecgündüz quyunun üstündn çkilmirdi. Az qala fhllrl birg lbir ilyirdi. Onlari ruhlandirir, gec-tez quyunun fantan vuracaina onlarda da inam yaradirdi. Nhayt, Taiyev istdiyin nail olur. Quyulardan biri fantan vurur. Bundan hvslnn Haci Bayilda daha yeni quyular qazdirir. Bir-birinin dalinca vuran fantanlar Hacini baqa srmaydarlarla bir sviyyy qaldirir. O, neft quyularindan lav zavodlar da tikdirir, baqa snaye müssislri ina etdirirdi. Yen d vvld olduu kimi vaxtinin çox hisssini fhllrin yaninda keçirrdi. Onlardan i tlb ets d, qayilarina da yaxindan qalirdi. O zaman Hacinin zavodunda ilynlr deyirdilr: "Biz bu xsin sbrin tccüb edirik. Bilmirdik ki, Haci 24

195

saatda n vaxt dinclir". Hacinin baqa bir müssissind ilynlr d bel deyirdilr: "Hrçnd biz rahatliq yoxsa da bununla bel Hacinin mülayimliyi v insaniyyti bizim ona can-dill xidmt etmyimiz sbb olmudu. Biz heç bir yaman söz demyir, tqsirimizdn keçirdi" (N. Nrimanov, "Haci Zeynalabdin Taiyevin lli illik mnti v camaata xidmtlri". 1900-cü il). Haci kapitalist olsa da, mhz bu insani keyfiyytlri il baqalarindan frqlnirdi. Varlandiqca onun daxili v mnvi keyfiyytlri daha da durulurdu. Hr eydn qabaq qeyd etmk lazimdir ki, Taiyev özünü heç zaman cmiyytdn xaric, cmiyytin fövqünd hiss etmmidi. O trafinda ba vern hadislrin hmi içrisind, blk d mrkzind olmaa çalimidi. XX srin vvllrind Bakinin tarixind el bir hadis olmamidir ki, Taiyev onda birinci xsiyyt kimi itirak etmmi olsun. Hr sahd Taiyevin syi, Taiyevin qayisi hiss olunurdu. Maarif v mdniyyt msllri onu hökümtdn daha çox narahat edirdi. hrin abadladirilmasi, onun su il tchiz edilmsi Taiyevi hr zaman narahat etmi v düündürmüdü. "Tz hyat" qzetinin 10 aprel 1907-ci il tarixli 8-ci nömrsind Haimby Vzirov Hacinin faliyytindn daniaraq, yazirdi: "Haci Zeynalabdin Taiyevin müslman millti üçün eldiyi xidmtlrini durub, burada bir-bir saymaq fikrin düsk, heç olmasa bir ay qzetimizi ancaq bu tfsilatla doldursaq, yen hamisini dey bilmrik". Taiyev böyük xsiyyt idi, ona gör ki, onda my olan düzgün münasibtl ail v zka da birlmidi. xsi lyaqti il Haci haminin nzrind yükslmidi. Taiyevin Rusiyanin hr bucainda bel taninmasi onun milyonlari saysindmi olmudu? Qtiyyn yox. Tsadüfi deyil ki, Hacinin haqqinda ry söylynlr birinci növbd onun milyonlari bard deyil, insanprvrlik v maarifprvrliyi, xalqa l tutmasi haqqinda aiz dolusu söhbt açirdilar. Taiyev insan xsiyytin v insan lyaqtin hmi ehtiramla yanamidir. nsan qüruru, insan mnliyi ondan ötrü ncib bir keyfiyytdi. "Baku" qzeti 56 nömrli 9 mart 1912-ci il tarixli nömrsind öz müxbirinin Taiyevl müsahibsini vermidir. Paris hrindn yenic qayitmi Haci müxbir qrib bir hvalat danimidi: - Mn bir faytonçudan daniacaam. Küçd faytonla gedrkn qabaqda mn saa burulmaq lazimdi. Faytonçu is sola burulurdu. Mn çtirin ucu il onun küryin toxunub dedim: "Sola dön". N olsa yaxidir. Faytonçu qzblnmi halda yer atilib qollarini ölç-ölç çiirmaa baladi. Ona n oldu? - mn trcümçidn sorudum. O qzblnib. Deyir ki, n csartl siz çtirl onun küryin toxunmusunuz. Bununla onu thqir etmisiniz,

196

Mn oradaki camaata tccüb qaldim v hr eyi baa düdüm... Bizd adamin lap boynuna da vursan sn scd edck. Bizd d bel camaat olandan sonra baqa hyat olacaq. Müxbir sonra lav edrk yazirdi: - Mn ömründ birc kitab da oxumayan, güc-bla rusca danian dünnki fhly, cizgilrl imza edn bu qocaya heyrtl baxdim. Taiyev Azrbaycan burjuaziyasini tmsil ets d, cmiyytd tutduu mövqeyi, ölknin ictimai-iqtisadi v mdni-maarif sahsindki misilsiz xidmtlri il baqa kapitalist v milyonçulardan frqlnirdi. Onu faliyytind el hallar olmudur ki, xalqin ehtiyacini öz xsi mnafe v qazancindan qat-qat yüksk tutmudu. Msln, 1896-ci ild Haci Bayildaki 20 milyon dyrind olan zavod v mdnlrini be milyon yarim zrrin satib, bez fabriki tikdirmk qrarina glmidi. Hacinin bu hrktlri Baki varlilarinin v htta n yaxin dostlarinin rixndli atmacalarina sbb olmudu. Bundan Hacinin mqsdi n idi? O bel düünürdü ki, zavod v mdnlrind cmi yüz nfr adam özün çörk pulu çixarirsa, bez fabrikind minlrc adamin li çöry çatacaqdir. Bununla bel Taiyevin hr bir tbbüsü hmi asanliqla yerin yetirilmirdi. Onun dümnlri olan cnbi v ermni kapitalistlri, yerli çar çinovniklri Hacinin hr bir tbbüsünd el bil qorxuya düüb, hr vasit il ona pl vurmaa çaliirdilar. Bez fabrikinin tikilii d baqalari trfindn naraziliqla qarilandi v ona yer-yerindn manilr tördildi. Bu milli burjuaziyanin dirçlmsinin qarisini almaq üçün görülmü tdbirlrdn biri idi. Taiyev fabrik üçün Xzrin imal-qrb hisssind yer seçdi v hmdli, Zi kndlri icmalarindan torpaq icar etmy baladi. Lakin torpaqlar Hacidan qabaq ayri-ayri adamlar trfindn icary götürüldüyündn o torpai ikinci v üçüncü adamdan icary götürmy mcbur oldu. Hmin bu yerlrd Hacidan qabaq Nobel, ibayev, Mantaev v baqalari da torpaq sahlri icary götürmüdülr. Hacinin qarisina çixan bir çtinlik d ondan ibart idi ki, kndlilrin öz torpaqlarini ancaq 30 illiy icary vermy ixtiyarlari vardi. Bu müddt is iri snaye müssissi üçün çox az müddt idi. Buna baxmayaraq, Haci müqavillri hr idarsin tqdim edir, onlarin 99 illiy vahid bir müqavil il vz edilmsi bard Zirat nazirliyi qarisinda tbbüsd olmasini xahi edir. Haci leyhin qizidirilan kompaniya nticsind riz yarim il hrktsiz qalir. Taiyev xsn Zirat nazirliyin müracit edir. Nazirlik fabrikin tikilmsin icaz verir. 1900-cü ild fabrik hazir olub i balayir. Fabrik nhng bir tikili idi. Dnizd 150 sajin uzunluunda körpü salinmi v bu körpünün üstü il dmir yolu v su kmri keçirdi. sas korpusun uzunluu 100 sajina yaxindi.

197

Bundan lav fhl v qulluqçular üçün hrcik d salinmidi. Fhllr üçün 9 korpus tikilmidi ki, burada da 2.200 nfr yerl bilirdi. Bundan baqa fhl uaqlari üçün mktb binasi da tikilmidi. lk zamanlar fabrikd 969 nfr fhl ilyirdi ki, bunlarin da 10 faizi azrbaycanlilar idi. Fabrikd fhlnin orta mk haqqi 154 manat 80 qpik idi. Fabrik hazir olandan sonra respublikanin bir sira maqnatlari narahat olmaa baladilar. Morozov v baqa fabrikantlar qorxuya düdülr. Rus v dünya bazarlarina tz rqib çixacai fikri onlari mcbur etdi ki, bu i Peterburqun yüksk inzibati baçilarini clb etsinlr v onlarin vasitsil Taiyevin qarisina sdd çkilsin. Onlar öz istklrin nail ola bildilr. Peterburq Taiyev ancaq bez buraxmaa icaz vermidi. N bu, n d ilk illrd fabrikin zrrl ilmsi Taiyevi ruhdan salmadi. Bütün rq ölklri, xüsusil öz ölülrini dfn etmk üçün ancaq Taiyevin bezini alirdilar. Zaqafqaziyada ilk toxuculuq fabriki olan bu müssisd bezin pudu 24 manat 63 qpiy baa glirs d, Haci onu ancaq camaatin xeyrin olaraq, 18 manat 70 qpiy satdirirdi. Toxuculuq fabrikinin tikilmsil Taiyev Azrbaycan yüngül snayesinin fundamentini qoydu. Ölknin iqtisadiyyatini yüksltmk mqsdil Taiyev xalq tsrrüfatinin bütün sahlrind böyük kapital qoydu. O, öz pullarini baqa kapitalistlr kimi banklarda saxlamirdi. ri ticart mrkzlrinin, un dyirmanlarinin, baliq vtglrinin yaradilmasinda Taiyevin kapitali böyük rol oynayirdi. O htta Rusiyanin baqa hrlrind d kontorlar açmi, mal mübadilsinin genilnmsin böyük tkan vermidi. Bir fakti xüsusil qeyd etmk lazimdir. Ona gör ki, hmin fakt Hacinin bdxahlari trfindn baqa cür yozulurdu. Bu 1909-cu ild Baki hrind Haci trfindn qazamatin tikilmsi idi. Hacinin leyhdarlari çiir-bair salmidilar ki, guya o qazamat tikdirmkl, xalqin oullarinin qazamat küncünd çürümsind çarizm xidmt etmidir. Guya Taiyev bununla hrd qazamatin sayini artirmidir. slind is msl baqa cür idi. Qazamat tikdirmk Hacinin heç fikrindn d keçmmidi. O dyirman tikdirmidi. Binanin hazir olduu rfd Baki hlindn bir dst Hacinin yanina glrk gileylnirlr ki, onlarin hbs edilmi adamlarini polis idarsi dnizin ortasinda, Nargin adasinda saxlayir. Onlar üçün Nargin gedib-glmk çtindir, mhbuslara yemk apara bilmirlr. Bunu deyrkn Hacidan kömk istyirlr. Onlarin yaniqli ikaytlrini dinlyn Haci, bu air vziyyti aradan qaldirmaq üçün indi d "Taiyevin qazamati" adi il taninmi bu binanin, yni dyirmanin içrisind dyiiklik apararaq, onu 1910-cu ilin fevralinda qazamat kimi hökümt icary verir, bununla da hr hlini Nargin gedib-glmk ziyytindn xilas edir.

198

Baki hr tsrrüfatinin inkiafinda Taiyevin xidmtlri xüsusil böyükdür. Bakinin hyatinda el bir hadis yoxdur ki, Taiyevin adi il bali olmasin. Kür suyunun Bakiya dainmasi, hrd atli nqliyyat vasitsinin (konka) yaranmasi, ilk teatr binasinin tikilmsi, qiz mktbinin yaranmasi v sair Taiyevin pulu v ya yaxindan kömyi il edilmidir. Camaatin xeyrin olan tdbirlrdn Taiyev yaxasini heç zaman knara çkmmidi. hrin v camaatin ehtiyacini tmin etmk mqsdil o bzn rsmi hökümt orqanlarinin v dumanin qrarini gözlmdn xsn özü i giriirdi. Bel tdbirlrdn biri hrin su il tchiz edilmsi mslsi idi. halinin bu böyük ehtiyacina hr Bldiyy idarsinin etinasiz yanadiini gördükd yaxindan i giriir. Öyrnir ki, Rusiyada su kmri çkilii uzr D. . ipov adli bir mütxssis yaayir. Taiyev teleqram vuraraq onu Bakiya dvt edir. 1904-cü il 24 fevralda D. . ipov v Londondan bu msl il laqdar dvt edilmi mühndis Lindleyl birlikd Baki-ollar su kmrinin çkilii bard daniiqlar balayir v Taiyev xsn bu daniiq. larda yaxindan itirak edir. Baki-ollar su kmrinin çkilii mlum olduu kimi ingilisamerikan firmasina tapirilmidi. Hl 1901-ci ild Lindley ah dainin tyind güclü su mnbyi tapmi v oradan su çkilmsi proyektinin tsdiq olunmaq üçün dumaya tqdim etmidi. Lakin duma qlasnilarinin ksriyyti ah dainin tyindki mnbd kifayt qdr su olmasina übhlnrk, layihni rdd etmidilr. Amma Hacinin tkidi v kömyi il 1904-cü ild ingilis-amerikan firmasi kmrin çkiliin balayir. Bakiollar su kmri 1916-ci ild i düür. Haci Zeynalabdin Taiyev bütün Rusiyada birinci növbd öz mesenatlii v maarifprvrliyi il taninmidir. Onun maarifprvr xidmtlri sasn XX srin vvllrindn balayir. Bu da tsadüfi deyildi. 1905-ci il inqilabindan sonra hökümtin Oktyabr byannamsi ölkd mdni-maarif ilrinin canlanmasina sbb oldu. Ölknin hr yerind xeyriyy mqsdi il bir sira cmiyytlr yarandi, qzet v jurnallar çap edilmy baladi. Bu cmiyytlrin yaradilmasi, qzet v jurnallarin çap edilmsi birinci növbd Taiyevin adi il balidir. Bu id Taiyev bir növ tkilatçi rolunu oynayirdi. Xeyriyy mqsdil yaradilan cmiyytlr ya Taiyevin xsi itiraki v vsaiti il, ya da onun yaxindan kömyi il yaradilmidi. lk xeyriyy cmiyyti 1905-ci ild yaranmi "Müslman xeyriyy cmiyyti" idi. Bundan baqa "Nr v maarif", "Nicat" cmiyytlrinin yaranmasinda da Hacinin yaxindan kömyi olmudur. Taiyev xalqin mitd v mdniyytd geri qalmasinin sas sbbini savadsizliq v elmsizlikd görürdü. Bir kapitalist kimi hl öz faliyytinin balanicinda yetim uaqlari oxutdurub, rsy gtirmk üçün 38.848 manat pul xrclmidi. Yoxsul uaqlarin savadlanmasina orta hesabla ild 3.000 manat srf edirdi. Yetim v yoxsul uaqlara kömk mqsdil 4 mktb hami-müdir olub.

199

Hmin mktblr ild iki min vsait ayirirdi. 1894-cü ild Mrdkan v traf kndlrin uaqlari üçün knd tsrrüfat meylli mktb tikdirrk, onun inasina 31.440 manat vsait qoymudu. Bundan baqa ild hmin mktbin 5 min manatliq msarifini d ödyirdi. 1901-ci ild 300 min manatliq vsait srf edrk, Bakida ilk qiz mktbi tikdirir. Bu bütün Zaqafqaziyada yegan qiz mktbi idi. Burada qizlardan 20 nfri Hacinin hesabina pulsuz thsil alirdi. Lakin riz vernlr çox olduu üçün Taiyev lav olaraq, 3 nfr qizi da binanin zirzmilrindn gln gliri hesabina mktb qbul etdirir. Qiz mktbi hazir olandan sonra mövhumatçi Baki varlilari öz qizlarini mktb göndrmkdn imtina etdilr. Guya qizin thsil almasi slamiyytd günah hesab olunur. Fanatizm nümayndlri il üz-üz gln Taiyev Ncf müctidlrin mktub göndrrk, qizlarin mktbd thsil almalarina slamin icaz verib-vermdiyini öyrnmk istyir. Ncf müctidlrindn müsbt cavab glndn sonra fanatiklr öz qizlarini mktb buraxirlar. Bir müddt sonra Taiyev yazirdi: "yirmi il bundan qdm gec v gündüz qapi-qapi gzib, bu zlaltd qalan müslmanlardan xahi edirdim ki, onlar mnim pulumla evladlarini oxutsunlar. Amma fsus ki, heç biri razi olmurdu. Mn d güc v üz vurmaqla bir neç hmhrlimi mktb gtirib, oxumaa vadar eldim. ndiki halda is evimd rahatliq il çörk yemy macal verilmdiyin, hr yerdn, hr hrdn v hr knddn hr gün neç müslman uai glib, göz yai il elm arzu elmyin artiq drcd xolaniram". Bakidan baqa ninki Azrbaycanin qza v kndlrind - amaxi, Naxçivan, ki, Quba, Salyanda, habel Rusiyanin hrlrind d, msln, Htrxan, Tiflis, Vladiqafqaz, Drbnd v Peterburqda da Haci bir çox mdniyyt ocaqlari tikdirmidir. Tkc 1896-ci ild Peterburqda "Müslman xeyriyy" cmiyyti binasinin tikilii üçün on bir min manat pul göndrmidi. Ölkd orta texniki ziyalilarin yetimsi mslsin is Taiyev xüsusi bir qayi il yanairdi. Bakida ilk texniki mktbin sasi onun trfindn qoyulmu v onun sonraki inkiafi, yni onun orta mktb çevrilmsi üçün d Taiyev öz kömyini yen sirgmmidi. Taiyev baa düürdu ki, texniki biliklr rvac tapmadan ölkd texniki trqqini tmin etmk mümkün deyil. Bu mqsdl ali thsilli texniki kadrlar hazirlamaqdan ötrü Haci öz vsaiti hesabina azrbaycanli cavanlari Rusiyanin v xarici ölklrin ayri-ayri hrlrind ali texniki v humanitar biliklr almaa göndrirdi. Bu gnclr sirasinda N.Nrimanov, M.zizbyov, Mehmandarov, F.Rüstmbyov v baqalari da vardi. Azrbaycanda mtbuatin yayilmasi v trqqi etmsini d Taiyevin adi il balasaq shv etmrik. O, XX srin vvllrind "Kaspi" qzetini mtbsi il

200

birlikd alaraq qzeti öz hesabina çap etdirmy balayir. Habel onun vsaitil 1905-ci il iyunun 7-dn liby Hüseynzad v hmdby Aayevin redaktorluu altinda "Hyat" qzeti, 1906-ci il noyabrin 1-dn liby Hüseynzadnin redaktorluu il "Füyuzat" jurnali çap edilirdi. Bunlarla yanai olaraq, o Azrbaycan yaziçilarindan Seyid zim irvani, Nriman Nrimanov, S. M. Qnizad v onlarla baqalarinin kitablarini çap etdirmidi. Taiyev dini fanatizmin dümni olmudur. Firildaqçi din xadimlri il qtiyyn laq saxlamazdi. Bununla bel böyük din xadimlrinin, ülmalarin, açiqgöz ruhanilrin hörmtini hmi saxlardi. Dövrünün qabaqcil maarifprvr ruhanilri olan Mir Mmmd Krim Mircfrzad, Mirz Axund bu Turab, Axund Molla Ruhulla il hmi mslhtlrdi. Hacinin pulu il Quranin azrbaycancaya trcümsind bu üç nfrin böyük xidmti olub. Trcümçi rsmn Axund Mirmmmd Krim olsa da, Axund bu Turab v Axund Ruhulla öz mslhtlri il ona yaxindan kömk etmidilr. Bu üç nfr ruhani dövrünün n hörmtli ülmalarindan idilr. Htta Taiyev ölrkn vsiyyt etmidi ki, onu Axund bu Turabin ayai altinda basdirsinlar: "Çünki onun ayainin bildiyini mnim baim da bilmir" demidi. El d dfn olundu. Mrdkanda Pirhsn deyiln yerd Baki milyonçusu Muxtarovun tikdirdiyi zmtli günbz altinda dfn olunmu Axund bu Turabin ayai altinda basdirildi. Köhn bakililardan çoxu musiqili komediya teatrinin binasini indiydk Taiyev teatri adlandirirlar. Bu sözlrd böyük hqiqt vardir. Teatrin binasi 1883cü ild dorudan da Taiyev trfindn qoyulmudur. Mdni xalqlarda teatr sntinin böyük idraki v trbiyvi hmiyytini drk edn Taiyev xalqinin mnafeyin olaraq, bel bir addim atmidi. Bu binada vvllr Rusiyanin hr trfindn glmi aktyor dstlri çixi edirdilr. Yerli aktyor dstlri yaradildiqdan sonra Haci binani onlara teatr tamaalari göstrmk üçün bzi hallarda pulsuz da verirdi. 1900-cü ild ba vermi yanindan sonra bina tmir edilrk, daha da gözllmidi. Teatr binasi xalqimiza böyük bir hdiyy idi. 1918-ci ild teatrin binasinda ikinci df yanin ba verir. Yalniz Sovet hakimiyyti yaradildiqdan sonra 1922-ci ild tmir edilrk, i balami v ona Dada Bünyadzadnin adi verilmidi. Bu illrd Mrdkandaki bainda yaayan Taiyev d teatrin yeni açiliina dvt olunur. Haci özü bu bard bel yazirdi: "Bünyadzad yolda adina müslman teatrinin açilii münasibtil xalqin mdniyyti yolunda görüln bu id mnim bir pioner kimi xidmtlrimi qiymtlndirn hökümtimizin bu qoca yaimda mn iltifatindan mütssirm". Haci Zeynalabdin iki df evlnmidir. Birinci arvadi öz misi qizi Zeynb xanim idi. Zeynb xanimdan onun iki olu, bir qizi olmudu. Olanlari: smayil, Sadiq v qizi Xanim. kinci arvadi mhur general-leytenant Balakii rblinskinin

201

qizi Sona xanim idi. rblinski sln Zaqatalanin Tala kndindndir. rblr mhllsindn. 50 illik hrbi xidmti müddtind rus ordusunun bütün yürü v vurumalarinda itirak etmidi. General-mayor smayil by Qutqainli v generalmayor Cfrqulu aa Bakixanovla yaxin dost v döyü yoldai olmudu. 1898-ci ild istefaya çixaraq, Drbnd glmi v imperator trfindn ona bailanmi torpaqda ömrünün axirinadk yaamidir. Drbnd yaxinliindaki knd v stansiya indiydk onun adi il adlandirilir. Sona xanimdan Taiyevin üç qizi v iki olu olmudur. Qizlari: Leyla (sonralar msi sdullayevin oluna r getmidi), Sara v Süryya. Olanlari Mhmmd v lyas. Mhmmd "Dikaya diviziya"nin zabiti olarkn özünü öldürmü, lyas is xstliy tutularaq ölmüdür. Qizi Sara is bu yaxinlarda vfat etmidir. rblinskinin iki qizindan böyüyü Hacinin olu Sadiin arvadi idi. Haci olugild olarkn, kiçik baci Sonani görüb, bynmi v onunla evlnmidi. Taiyev Sovet hökümtinin ona ömrünün axirinadk thkim etdiyi Mrdkandaki bainda 1924-cü il sentyabrin 1-d, axam skkizin yarisinda, 86 yainda vfat etmi v sentyabrin 4-d dfn edilmidir. MS SDULLAYEV Bakida neft snayesinin görkmli nümayndlrindn olub. Onun adi hmi Nobel qardalarinin adi il qoa çkilirdi. Neftin Rusiyaya dainmasinda buxar gmisindn birinci istifad edn neftxüdadir. msi sdullayev d bir çox Baki milyonçulari kimi yoxsul aildn çixmidir. Nsln bakilidir. 1840-ci ild Bakinin mirhaciyan kndind anadan olmudur. Cavanliqda kndd atasinin kin-biçinin kömk edir, araba il biçilmi taxili daiyir, xirman salir, bir sözl, hr eyd atasina kömk edirdi. Bu illrd mirhaciyanlilarin sas taxil yerlri Suraxana torpaqlarinda idi. 19-cu srin vvllrind neft snayesinin inkiafi il laqdar olaraq, bu torpaq sahlrinin mühüm bir hisssi Suraxanada neft çixarilmasi v kerosin emali il mul olan rus tacirlrindn Kokorev v Qubonin trfindn ucuz qiymt alinmidi. Onlar Suraxanada Atgahin yaninda kerosin emal edn bir zavod tikdirmidilr. vvllr kerosini qirdan alirdilar. Sonralar quyular qazilmaa baladi. Tezlikl Suraxana a neftinin öhrti bütün Rusiyaya yayildi. Torpaqsiz qalan Suraxana v mirhaciyan kndlilri neft mdnlrind ilmy mcbur oldular. Bzisi zavodda fhl ilyir, bzisi d arabalarla quyulardan zavoda neft daiyirdilar. msi sdullayev d kinçiliyi buraxaraq, neft iin quranir. O, öz bacarii saysind qisa müddtd, yni 1860-ci ild Kokorevin yaninda ilr müdiri (prikazik) vzifsin yüksl bilir. Bir müddtdn sonra o neft v duz podratçilii

202

il mul olur. 15 il müddtind o xeyli qazanc ld etdikdn sonra podratçilii buraxaraq, kerosin zavodu açir. Rusiyanin bazarlari il laq saxlayaraq, onlara kerosin satmaa balayir. Neftin Rusiyaya dainmasi onu daha çox düündürürdü. 1890-ci illrd neft ii il mul olan bir neç nfr il birlikd irkt tkil edir. ld ediln neftin Rusiya bazarlarina çixarilmasi onu daha çox düündürürdü. Nhayt, 1891-ci ild neftin Xzr vasitsi il dainmasi sahsind Baki neft kapitalistlri içrisind ilk df olaraq, buxar xunu (iki v üç dorlu yelknli gmi) sifari verir. Neftin çixarilmasi v emali sahsind d o Nobel qardalari il ayaqlamaa çaliirdi. Volqada noviqasiya balananda xirda neft sahibkarlarindan ucuz qiymt neft alaraq anbarlara doldurur v noviqasiya açilan kimi onu baha qiymt Rusiyanin hrlrind satdirirdi. Bu mqsdl o çoxlu neft anbarlari tikdirmidi. Bundan lav Volqa boyu hrlrind d anbarlari vardi. Bir çox hrlrd onun anbarlari Nobel qardalarinin anbarlari il yanai dururdu. 1895-ci ild tz aldii torpaq sahlrindn birind böyük fantan vurur. Fantan 56 gün davam edir. Fantan hr gün 1 milyon alti yuz min pud neft verirdi. Bu Baki neft snayesi tarixind n mhur fantanlardan biri idi. sdullayevin neft hasilati artdiqca onun Volqa boyu hrlrind, Moskvada, Polada, habel Orta Asiyada, randa neft anbarlarinin sayi artirdi. Orta Asiya v randa neft anbarlarinin sayi 36-ya yaxin idi. msi sdullayev ikinci df Mariya Petrovna adli bir rus qadinina evlnnd arvadi Ümslm, olanlari Mirz, li v qizlari Sara, Xdic v Aabaci il onun arasinda naraziliq ba verir v msi 1903-cü ild Moskvaya köçmy mcbur olur. Peterburqda v Moskvada bir neç yerd mülklr tikdirir, Xeyriyy ilri il mul olur. Yoxsul uaqlar üçün mktb açdirir. Hazirda Moskvada Kiçik Tatar döngsind olan 8 nömrli evi d sdullayev tikdirib, o zaman tz yaradilmi olan Tatar Mdniyyt cmiyytin bailamidi. Vaxtil bu binada tatar mktbi, tatar kitabxanasi, konsert salonu v yetimlr üçün uaq evi olub. sdullayev, demk olar ki, bütün qi aylarini Moskvada v Peterburqda keçirirdi. Bakida onun neft ilri il böyük olu Mirz sdullayev mul olurdu. Volqada noviqasiya açilan kimi Bakiya glr v neç ay müddtind anbarlarda toplanmi nefti Rusiyaya öz mütrilrin göndrmy balardi. Bakida olan ailsi onun Tolstoy v Qoqol küçlrinin tinind tikdirdiyi zmtli binada yaayirdi. msi Mariya Petrovna il 20 il ömür sürür. Mariya xeyriyy ilrind ri il birlikd inam v energiya il ilyirdi. O, bu 20 il içrisind xsn özü 20 milyon pul toplamidi. Mariya Petrovna ri msi il birlikd xarici ölklrd olmu v Avropanin mhur kurort hrlrind dinclmidilr. msi 1913-cü ild Romanovlar xandaninin 300 illiyi il laqdar Tiflis Müllimlr nstitutunda öz adina iki tqaüd tyin etdirir.

203

sdullayev 1913-cü il 21 apreld Yaltada günvurmadan 72 yainda vfat etmidir. Onun meyiti Bakiya gtirilrk dfn edilmidir. sdullayevin böyük olu Mirz Musa Naiyevin qizina, kiçik olu li is H. Z. Taiyevin Leyla qizina evlnmidilr. Qizi Sara atasinin ilr müdiri Zal Hsnovun arvadi olub. Bu yaxin zamanda Paris hrind vfat etmi azrbaycanli yaziçi Ümmülbnin Mirz sdullayevin qizidir. srlrini fransiz dilind yazirdi. O iki milyonçu babanin - msi sdullayevl Musa Naiyevin nvsidir. msi sdullayevin Mrdkanda zmtli bir bai vardi. Bu ba özünün çox böyük sahsi v zmtli arka qapisi il frqlnirdi. Ba 19-cu srin axirlarinda salinmidi. Sovet hökümti bu bai müsadir edib, sanatoriyaya çevirmidi. AABALA QULYEV Aabala Haciqulu olu Quliyev Bakinin Kel kndindndir. 1862-ci ild burada anadan olmudur. Atasi yoxsul bir tnkçi olub. Tnkdn müxtlif ev yalari düzldir v qazandii pulla ailsini çtinlikl dolandirirdi. Yaxin kndlrd aftava ustasi kimi taninirmi. Üç olu varmi: Aabala, Sadiq v Baba. Arvadi öz xalasi qizi Mlknisa evd qutab biirr v böyük övladi Aabala il küçlrd v bazarda satdirardi. Bir müddtdn sonra Haciqulu Keldn Baki hrin köçür. Ehtiyac içrisind yaayan ata böyük övladi Aabalani ermni Tatausovun buxar dyirmaninda i, fhlliy düzldir. Uaqliqdan çox frastli olan Aabala burada ildiyi müddtd d dyirmanin hr ii il maraqlanirmi. Buda kislrinin dyirmana dainmasindan tutaraq, budanin üyüdülmsindk dyirmanda bir i qalmadi ki, onunla maraqlanmami olsun. Hr eyi diqqtl izlyir, bilmdiklrini yali fhl yoldalarindan öyrnirdi. O öz iind d çox sliqli idi. Kontor müdiri Aabalanin iindn o qdr razi idi ki, el bir gün olmazdi ki, onu dyirman sahibin triflmmi olsun. Bel syi v çaliqanlii nticsind idi ki, Aabala çox keçmdn birdn-bir sex müdiri tyin olunur. O dyirmanin hyatinda öz qnatcilliyi il tanindii kimi xsi hyatinda da qnatçillik onun üçün hyati bir zrurt olmudu. Dyirmanda hl fhl ildiyi günlrdn qazandiinin yarisini atasina verir, qalanini yiib saxlardi. Onu da deyk ki, fhl ilrkn kiçik bir ehtiyatsizlii üzündn sa linin bir neç barmaini itirmidi. Aabala sex müdiri ildiyi müddtd xeyli srmay toplamidi. Heç zaman israfçilia uymazdi. Qpiyin qiymtini bilirdi. Nhayt, varlanandan sonra dyirmani pulla dyirman sahibindn aldiqda hami tccüb qalmidi ki, bu qdr

204

pul Aabala üçün hardandir. Dyirmanin iini yenidn qurmaq üçün o xüsusi plan hazirlamidi. Köhn avadanlii yenisi il vz etdikdn sonra dyirmanin istehsal qüvvsi xeyli artdi. gr aldii driyman vaxti il onunla bir küçd olan Malakan varlisi Skobelevin dyirmani il (indiki Xaqani küçsind) rqabtd geri qalirdisa, indi avadanliin sazlii v buraxilan mhsulun keyfiyyti il ninki Skobelevin, htta Sadixov qardalarinin, H. Z. Taiyevin, Kretingen v Qlaz qardalarinin dyirmanlarini da gerid buraxmidi. Bir müddtdn sonra onun faliyyti daha da genilnir. O imali Qafqazda da un, düyü tmizlyn, kraxmal dyirmanlari tikdirib i salir. Vladiqafqazda, Stavropolda, Samarada, Qroznida, Beslanda, Keorkiyevskd tikdirdiyi dyirmanlar ona bütün Rusiyada öhrt qazandirdi. Camaat içrisind o, dyirmanlar krali kimi ad çixarmidi. stehsal hcmi etibaril Skobelevdn savayi heç ks onunla rqabt apara bilmirdi. Aabala Quliyev artiq Rusiyada dyirman iinin n böyük bldçisi kimi taninmidi. imali Qafqaz xalqlari arasinda böyük hörmti vardi. Htta bu yaxinlaradk Keorgiyevskd onun adina küç var idi. Dyirmanlarin bir gün d dayanmamasi üçün vvlcdn taxil ehtiyati görüb, anbarlara vurdurardi. Qabai görn adamdi. 1916-ci ild Bakida ba vermi acliq zamani onun bu ii özünü dorultdu, hmin ild imali Qafqaz yolunun balanmasi nticsind Baki dyirmanlari böyük çtinlikl üzldilr.Taxilin dainmamasi nticsind bir neç dyirman öz iini saxladi. Bu, Aabala Quliyevin dyirmanina is bir o qdr tsir etmmidi. O biri trfdn taxilin dniz vasitsil dainmasina da nail olmudu. O Rusiyanin taxil istehsal edn rayonlari il daima laqd idi. 1916-ci ilin fevral ayinin 15-d Bakida qadinlarin qiyami oldu. Çöryin çatimamazlii üzündn qadinlar zngin maazalara, rzaq anbarlarina v dyirmanlara hücum çkrk, qapilari sindirir, ülri qirir v llrin keçnlri evlrin daiyirdilar. Polis d onlarin öhdsindn gl bilmirdi. Bu hadis Bakinin tarixind "Babiy bunt" kimi taninir. Bazarlar tamamil talan edilmidi. Dyirmanlara da, o cümldn A. B. Quliyevin dyirmanina da az ziyan dymmidi. Yalniz qiyamin ikinci günü polis qiyami yatirda bildi. Dorudur, A. B. Quliyev hrd uca binalar ucaltmai o qdr sevmirdi. Lakin Bakinin Poluxin küçsind tikdirdiyi yaayi binasi hrin n zmtli binalarindan biri hesab olunurdu. Bu bina hazirda da hr xüsusi gözllik verir. Nec deyrlr, az olsun, yaxi olsun. O bu binaya istr xaricdn v istrs d içridn arxitektura elementlri il el bzklr vurdurmudu ki, ondan göz ayirmaq mümkün deyil. Binanin layihsini o zaman hrd bir çox zmtli binalarin layihsini vermi memar E. Y. Skibinski vermidi. Binanin içrisini, otaqlari bzmk üçün rssam Malov dvt olunmudu. Malovun otaqlardaki yali boya il çkdiyi killr içri girni heyran qoyurdu.

205

Aabalanin üç qiz övladi v bir olu olmudur. Olu Aa smayil, qizlari: Rübab xanim, Sriyy xanim v Sara xanim, dördü d hmin bu binada boya-baa çatmidilar. Aabala dyirmanlar krali kimi taninmaqdan savayi hm d ictimai xadim olmudur. O zamanki Bakinin hyatinda el bir hadis olmazdi ki, Aabala Quliyev onda öz maddi v mnvi kömyi il itirak etmmi olsun. Ölknin dövlt quruculuunda, ictimai v mdni tdbirlrd, xalq tsrrüfatinin sair sahlrind onun xidmtlrini qeyd etmmk insafsizliq olardi. Mlumdur ki, 1878-ci ild Bakida ilk df olaraq, hr dumasina seçkilr keçirilmidi. Bütün Rusiyada dumalarin v bldiyy idarsinin yaradilmasi bard hl 1870-ci ild imperatorun frmani olmudur. O zamandan da Rusiyanin iri hrlrind dumalar yaradilib faliyyt balamidilar. Bakida is bu frman skkiz il sonra hyata keçirilmy balamidi. Bel lngimni o zamanki ovinist rus dairlri onunla izah edirdilr ki, guya azrbaycanlilar özlrini idar etmk üçün hl yetimmilr. Frmanda göstrilirdi ki, baqa hrlrd xristian olmayanlar ksriyyt tkil etdikd dumaya hm xristianlardan v hm d yerli qeyri xristian milltlrdn brabr miqdarda qlasni nümaynd seçilmlidir. Buna gör d Bakida da dumaya ümumi sayin yarisi qdr, yni 36 nfr qlasni seçilmidi. Seçilnlr içrisind H. Z. Taiyev, msi sdullayev, Musa Naiyev, jdr by Aurbyov, sa by Hacinski il yanai Aabala Quliyev d vardi. Dumanin iclaslarinda Quliyev heç zaman passiv mövqe tutmazdi. Müzakir olunan, xüsusil rzaqla laqdar msllrd hmi xalqin mnafeyi baximindan çixi edrdi. A. B. Quliyev hm d böyük xeyriyyçi idi. 1905-ci ild tkil olunmu Müslman xeyriyy cmiyytinin ilk müssislrindn biri olmudur. Birinci Cahan müharibsi balanandan sonra Baki Müslman xeyriyy cmiyytinin faliyyti daha da genilnmidi. 1917-ci ilin aprel-may aylarinda Bakiya Turkiydn, Rum elindn çoxlu qaçqinlar glmidi. Onlari yerldirmk, yedirmk, isti pal-paltarla tmin etmk sahsind cmiyyt xeyli i görmüdü. Xeyriyy cmiyytinin ümumi fondundan baqa Baki varlilari v o cümldn A. B. Quliyev qaçqinlar üçün rzaq: un, düyü ayirirdilar. Sonralar Qafqaz cbhsindn d çoxlu türk v alman sirlri gtirildi. Onlarin da qayisina qalmai cmiyyt unutmurdu. 1878-ci ild Bakidan Batuma neft kmri çkilmsi mslsi meydana çixdi. Lakin bu fikrin hyata keçirilmsi xeyli lngiyirdi. cnbi mühndislri kmrin çkilmsi msuliyytini üzrlrin götürmkdn imtina etdilr. Sonralar mhur rus mühndisi V. Q. axov bu ii boynuna çkdi. Baki varlilarindan bir neçsi v o cümldn A. B. Quliyev axova dayaq çixdilar. Kmrin çkilmsi üçün tkil olunmu irktin sdrliyini d A. B. Quliyev öz üzrin götürdü.

206

1905-ci il rus inqilabindan sonra A. B. Quliyevin görülrind qrib bir dyiiklik ml glmidi. O qati mürtec olan Haci Aslan Aurbyovun tsiri altina dürk, qaragüruhçulara meyl edirdi. 1905-ci ilin noyabrinda Bakida yaranmi "Yakor" tkilatina daxil olmudu. Bu, Rusiyada yaranmi "Rus xalqinin ittifaqi" adli qaragüruhçu tkilatin bir qolu idi. Quliyev Azrbaycanda müstqil respublika yaradilandan sonra da onlarin tsirindn qurtara bilmmidi. Bu i üstünd o htta hbs edilib, bir neç ay hbsxanada qalmidi. 1920-ci ilin martinda A. B. Quliyev rana gedir. O randa olarkn Bakida çevrili olur. Boleviklr hakimiyyt baina glirlr. hrd bir hft talan gedir. Varlilarin mlaki müsadir olunur, özlrini is hbs alirlar. Onlardan gizlnib, sonra xaric qaçanlar da olmudu. Quliyevin d ev-eiyi talan edilir, arvad-uaqlari çöl atilir. Quliyev randan öz gürcü dostlarina xbr göndrir. Onlarin vasitsil arvadina v uaqlarina cir-cindir paltar geyindirrk, Tiflis aparilir v oradan rana keçirlr. rana çatdiqdan sonra bir müddt Tbrizd yaayirlar. Sonra ailsi il birlikd Türkiyy gedir. Bir müddtdn sonra, iki qizi: Sara v Rübabni thsil almaq üçün stanbulda qoyur, özü is arvadi v olu Aa smayil v bir qizi Sriyy il birlikd Tbriz qayidirlar. Onlarin hr üçü Tbrizd ölmü v orada dfn olunmular. Türkiyd qalmi qizlari Rübab v Sara is orada r getmi v ouluaq sahibi olmudular. Hazirda Sara v Rübab hyatda olmasalar da onlarin nsli stanbulda yaayir v çaliirlar. Sara xanimin bir olu olub. Adi Teumandir, musiqiünasdir. Bir müddt taliyada yaayib. Hazirda harada, yaadii mlum deyil. Rübab xanimin da iki övladi olub: biri olan, biri qiz. Qizi, yni A. B. Quliyevin nvsi Mlk xanim hazirda stanbul banklarindan birind ilyir. MURTUZA MUXTAROV H. Z. Taiyev, msi sdullayev, Musa Naiyevdn sonra milli Azrbaycan burjuaziyasinin v neft snayesinin görkmli nümayndsi Murtuza Muxtarovdur. Öz milltinin trqqisi namin heç bir eyini sirgmyn, keçmi Bakinin abadlamasina çar mmurlarindan qat-qat artiq diqqt yetirn, qayisina qalan milyonçulardan biri idi. Muxtarovun adi daha çox Bakida neft çixarilmasi texnologiyasinin inkiafi il balidir. Ali texniki thsili olmasa da neft maqnatlari içrisind neft yataqlarinin sirrini v qazma ilrini onun kimi drindn biln ikinci bir sahibkar, çtin ki, tapilaydi. Muxtarov diplomsuz neft mühndisi kimi öhrt tapmi, Azrbaycan neft snayesi tarixin özünün ixtirasi il daxil olmudur. 1896ci ild o qazma v tanqlarin endirilib qaldirilmasi kimi sas v baqa kömkçi ilri icra edn xüsusi bir dzgah yaratmi v bundan ötrü patent d almidi. 1890ci ild yaratdii "Podrat qazma" kontoru Bakinin Balaxana, Suraxana, Ramana v Sabunçu neft rayonlarinda neft quyularinin qazilmasinda böyük rol oynamidir. Bu

207

sahlrdki quyularin ksriyyti onun "Podrat qazma" kontoru trfindn qazilmidir. Bundan lav özünün xüsusi mdnlri d vardi. Elektrik qatari il Bakidan Buzovnaya gedrkn Sabunçudan sonra birinci dayanacaq onun adi il "Muxtarovk a" adlanir. Bu dayanacain trafindaki bütün neft quyulari vaxtil ona mxsusdu. Murtuza Muxtarov Bakinin mirhaciyan kndind anadan olmu v mk faliyytin d bu kndd balamidir. O da Bakinin bir sira milyonçulari kimi adi fhldn neft maqnati sviyysin yükslmidir. Uzun müddt malakelik etdikdn sonra araba il neft daimi, xirda podratçiliqla mul olmudur. Qara qizil fantanlari nhayt onun da üzün gülrk, lini milyonlara çatdirmidir. M. Muxtarov biz zmtli binalar miras qoyub getmidir. Baki hrind, onun traf kndlrind, Rusiyanin hrlrind v Avropanin bzi ölklrind haziradk hifz olunub qalmi bir çox binalar onun adi il balidir. 1910-cu ild mirhaciyan kndind tikdirdiyi mscid binasi indiydk öz memarliq quruluu v zmti il göz oxayir. Mscidin günbzini baa çatdirmaq üçün o dövrün n görkmli memari olan Zivr by hmdbyov dvt edilmidi. ctimai binalar, mktblr ina etmk üçün Muxtarov vsaitini heç zaman sirgmmidi. Muxtarovun hrd olan binalari içrisind n zmtlisi 1911-1912-ci illrd indiki Muxtarov küçsi il hmd Cavad küçsinin tinind fransiz qotikasi üslubunda ucaldilan binadir. Mühndis Plokonun layihsi sasinda tikilmi bu bina indi d hrimiz bzk verir. 1913-cü ild Aberonun qumsal dniz sahilind mayaq qüllsi (indi bu mayaq ilmir), Mrdkanin Pirhsn adlanan yerind Axund Mirz Abu Turabin qbri üstünd günbz, Vladiqafqaz hrind mscid, Kislovodskda, taliyanin Florensiya hrind mövcud olan gözl, yaraiqli binalar M. Muxtarovun pulu il tikilmidir. Müxtarov Bakinin demk olar ki, bütün xeyriyy cmiyytlrind yaxindan itirak edir v maddi kömyini sirgmirdi. O da H. Z. Taiyev kimi xeyriyyy bri mqsdlr çatmaq üçün bir vasit kimi baxir, onda flsfi bir mna görürdü. Muxtarov sözün hqiqi mnasinda bir ziyali idi. Mtbuat ilrin qayi il yanamasi, tlb olunan vsaitdn heç vaxt boyun qaçirmamasi buna sübutdur. ncsnt xadimlrinin maddi v mnvi ehtiyaclarina da bigan deyildi. 1913-cü ilin yayinda bel bir hadis olmudu. Azrbaycan shnsinin böyük artisti Hüseyn rblinski vrm xstliyin tutulmudu. Vziyyti gündn-gün airlairdi. "Sdayehaqq" qzeti 1913-cü il 21 avqust tarixli nömrsind yazirdi: "Müslman shnsinin n adil, mhur v köhn artistlrindn biri rblinskinin cavan ömrü ümumshn artistlrinin, shn hvskarlarinin gözü qabainda am kimi riyib getmkddir".

208

Tkc "Sdaye haqq" deyil, Bakinin demk olar ki, bütün demokratik hvali-ruhiyyli qzetlri bu msl trafinda hycan tbillri döyrk, hr varlilarini xst artist kömk li uzatmaa çairirdilar. Lakin çairi cavabsiz qalir, Baki varlilarindan haray vern olmurdu. Tkc Murtuza Muxtarov xst artistin halina aciyaraq, ona 700 manat verib, müalic olunmaq üçün Abastumana göndrmi v tapirmidi ki, müalic olunmayinca geri dönmsin v lazim olarsa ona lav vsait göndrckdir. Müalic olunmu H. rblinski sonra "Baku" qzeti vasitsil öz minntdarliini bel bildirmidi: "Cnab redaktor! caz verin sizin qzet vasitsil, xst artistin halina qalaraq, pozulmu shhtimi düzltmk üçün 700 manat pul vermi v habel sonraki xrclri d öz üzrin götürmü yegan adam kimi cnab Murtuza Muxtarova öz drin minntdarliimi bildirim. Bundan ötrü mn d, mnim ailm d drin tkkürümüzü bildiririk. Artist Hüseyn rblinski" ("Baky" 194, 31 aryc 1918). Muxtarovun incsnt xadimlrin göstrdiyi qayiya ikinci bir misal: O, Saratovda olduu zaman (burada onun neft mhsullari kontoru vardi) küçd qaraçiya oxayan qara saçli bir qizin armankada çalib, oxuduunu eidir. Qizin ssi ona xo glir. Xüsusil qizin azrbaycanli olduunu bilndn sonra onu konservatoriyaya aparir, onun vokal öbsin daxil olmasina kömk edir v xrcini çkir. Bu, sonralar mhur opera artisti olmu Fatma Muxtarova idi. Bel misallardan çox göstrmk olar. Adamlarin elm, biliy yiylnmlri üçün Muxtarov lindn glni edirdi. Bakinin Xalq Thsili muzeyind görkmli qadinlarimizdan Mrym xanim Bayramlibyovanin xatir dftri saxlanilir. Bu xatir dftrinin bir yerind Mrym xanim yazir ki, Bakida "Müqdds Nina" mktbini bitirdikdn sonra Moskvaya gedib, tibb institutuna daxil olur. Lakin maddi vziyyti air olduundan Murtuza Muxtarova müracit edir. Muxtarov trfindn drhal ona tqaüd müyyn edilir. Bakida üzvü olduu "Sadt" xeyriyy cmiyyti üçün mktb binasini da Murtuza Muxtarov tikdirmidir. Muxtarovun mtbuat sahsindki xidmtlrin glinc demk lazimdir ki, bu sahd o hr eydn qabaq dövrünün qabaqcil maarifprvrlrindn biri idi. Maarifprvrliyin mhz qzet v mtbuat vasitsil yayilib inkiaf etmsin drin inamla baxirdi. 1908-ci il iyun ayinin 3-dn faliyyt balami "Trqqi" qzeti "rad" mtbsind Muxtarovun pulu il çap edilirdi. Qzetin ba mührriri hmd by Aayev idi. O stanbula getdikdn sonra qzet bir müddt balanir. Muxtarov yen mtbuat ilrindn geri çkilmir. O, "rad" mtbsini pulla alir, daimi istifad üçün Haim by Vzirovun srncamina verir. Milli mtbuatin yayilmasina olan bu qayisi il yanai o milli azadliq hrkatini da alqilayir v imkan düdükc ona maddi yardim da göstrirdi.

209

1905-1911-ci illrd Cnubi Azrbaycanda davam edn milli-azadliq hrkati v onun baçilari Sttar xan v Bair xana öz rbtini açiq ifad ed bilms d onlara gizli yollarla kömk etmkdn çkinmirdi. limizd olan bir snd bunu sübut edir. 1908-ci il 10 oktyabrda Qafqaz caniini vzinin mülki ilr üzr müavininin Bakiya göndrdiyi gizli mktubda bel deyilirdi: "Caniin vzinin aldii mlumata gör Qafqazin inqilabi hvali-ruhiyyli müslmanlari ran inqilabçilarina pul v silahla kömk edirlr. Hmin mlumatda göstrildiyi kimi böyük maddi vsait malik Baki hli Muxtarov v Taiyev d bellrindndir. Caniin vzinin göstrii il yuxarida adlari çkiln xslrin üzrind gizli nzart qoyulmasini xahi edirm". Onu da göstrk ki, Baki xeyriyy cmiyytlri d bu id geri qalmamidilar. Bu cmiyytlr benefislr tkil edir, toplanan pullari gizli yollarla rana göndrirdilr. "Nicat" cmiyyti bir neç df bel tbbüsd olmudu. Son zamanlar M. Muxtarov bard bir sira ötri qeydlr tsadüf olunur. Bu qeydlrin üstündn ona gör ötüb keçmk olmaz ki, bunlar Muxtarovun xsiyytini oxucularin nzrind hörmtdn sala bilr. Msln yazirlar ki, guya Muxtarov milyonçulua qoçuluqdan glmidir. Htta onu qoçularin qoçusu da adlandirirlar. lbtt, bu shvdir. Muxtarov qoçu olmamidir. Bs bu ayi haradan doub? Bu bir hqiqtdir ki, Muxtarov çox zhmli bir adam olub. Qoçulardan heç kim cürt edib ona yaxin dümzmi. Baqa milyonerlrin xüsusi qoçulari olduu halda Muxtarovun buna ehtiyaci yoxdu. Onun tkc zhmi, vahimsi kifayt imi ki, qoçular ondan yan gzsinlr. Tbitc çox mrur olan bu xsin hyati faci il bitmidir. Bakida Aprel inqilabinin ilk günlri idi. Bu günlrdn birind Muxtarov Vrangel (indiki hmd Cavad) v Persidski (indiki Muxtarov) küçlrinin tinindki mnzilin iki silahli hrbçi glir. Muxtarov qapini açib, onlari gördükd at açib, onlardan Anosov adli birisini öldürür, ikinci güllni d öz alnina çaxir. nqilabin ilk günlrind hrd talan balanmi v bir neç gün davam etmidi. Bakililar davam edn bu talani "Talan hftsi" adlandirmidilar. Aranin qarimasindan istifad edn soyunçular evlr, idarlr basqin edir, arvadlarin qulaqlarindan, boyunlarindan qizil brbzyi gücl çixarir, qiymtli avadanlii aparirdilar. Bu soyunçularin içrisind boleviklr d rast glmk olardi. Köhn bakililarin dediklrin gör bu talanlara baçiliq edn Mikoyan il Srkis idi. hrdki bu özbainalii Muxtarov eidir v görürdü. Muxtarovlarin ail hkimi olan Fingiliteynin dediyin gör onsuz da son hadislrdn sblri pozulmu Muxtarov evin soxulmu boleviklr sbi vziyytd at açmidir. MUSA NAIYEV

210

Nobel qardalari istisna edilrs, Baki milyonçulari içrisind n varlisi Musa Naiyev idi. Parisd yaami nvsi Ümmülbninin yazdiina gör babasinin Bakida 70- yaxin imarti vardi. hrin n gözl imartlri Musa Naiyev mxsusdu. Xalq içrisind onun xsisliyi bard çoxlu rvaytlr yayilmidi. slind Naiyev deyildiyi drcd d xsis deyildi. Bzn qpiy xsislik elyirdis, böyük kapital qoyuluunda baqa milyonçulardan, htta Taiyevdn d geri qalmirdi. Msln, 28 may küçsindki qoa imartlr, yen hmin küçd qirmizi krpicdn tikilmi zmtli bina, Nizami küçsind Opera teatrinin yanindaki yaayi evi, Azrbaycan prospektind köhn Mrkzi poçt binasi, Nigar Rfibyli küçsindki zmtli yaayi binasi, stiqlaliyyt küçsindki mktbin üçüncü mrtbsi, Krasnovodsk (indiki Smd Vurun) küçsind Qi klubu (indiki Zabitlr evi), "Astoriya" v "Yeni Avropa" mehmanxanalari v sair bu kimi hrin göz glimli binalari Musa Naiyevin pulu il tikilmidir. Nhayt, hr memarliinin taci hesab ediln mhur "smailiyy" binasi. Musa Naiyev bunlari biz miras qoyub getmidir. Kims n vaxtsa ona demidi ki, ucaldilan hr bir bina sahibinin ömrünü bir az da uzadir. Buna gör imart vurunu olmudu. Hazirda Musa Naiyev xstxanasinin geni iiqli otaqlarina daxil olarkn Musa Naiyevin xeyriyy sahsindki böyük xidmtlrini istr-istmz iftixarla xatirlayirsan. Bu xstxanani o 1913-cü ild tikdirmidi. Hmin ild Bakida xstxanaya olan böyük ehtiyaci duyan Musa Naiyev hr dumasina müracit edrk, bildirmidi ki, öz pulu hesabina 225 çarpayiliq xstxana tikdirmk fikrinddir v indidn onun xrcini hr kassasina vermy hazirdir. Ancaq bir rtl ki, xstxana grk üç il hazir olsun. Bundan lav xstxanada müslmanlar üçün 50 çarpayiliq ayrica bir öb olmalidir. hr Bldiyy darsi Staroselski v Aleksandr bulvarlarinin arasinda yer ayiraraq ina ilrin balayir. Musa Naiyev 1842-ci ild Baki quberniyasinin Bilcri kndind anadan olmudur. Onun atasi saman satmaqla mul idi. btidai thsilini knd mollaxanasinda aldiqdan sonra 25 yainadk kndd atasina kömk edir. 25 yaina çatanda atasi ölür. Ölnd atasinin 300 manat borcu qalir. Ruhdan dümyn Musa 200 manat da borc elyib, özün kiçik bir dükan açir. Bellikl cibind bir qpik olmadan 500 manat borcla müstqil faliyyt balayir. ki ildn sonra Musa Naiyev borcunu qaytarir v parça alverin balayir. 5 ildn sonra 2.000 manat qnat toplayir. Çoxdan bri arzuladii bir pe vardirsa o da neft ilri il mul olmaqdi. Topladii pula Qara hrd l il ilyn kiçik bir kerosin zavodu alir. Bu zavod onun qazanc yolunda atdii ilk addim oldu. Sonra neftli torpaq sahlri alaraq, böyük bir energiya il neft istehsalina balayir. Xüsusil Bibiheybtin mdnlrind bir-birinin dalinca vuran neft fantanlari baqalari kimi onu da milyonçu drcsin qaldirir. Ramana v Sabunçu rayonlarindaki mdnlrindn

211

gliri gün-gündn artir. Hmin bu illrd o müslman arvadini boayib, Yelizaveta Qriqoryevna adli bir gürcü qadina evlnir. Müslman arvadindan olan smayil adli olu vrm xstliyin tutulur. Hali airladii zaman onu sveçry müalicy göndrir. Ancaq müalic gecikdiyi üçün smayil sveçrd ölür. Onun ölüsünü gtirib Bakida dfn edirlr. stiqlaliyyt küçsind tikdirdiyi bina da smayilin xatirsin "smailiyy" adlandirilir. Baki qzetlrindn biri yazirdi ki, Aa Musa Naiyev müslman xeyirxahlarindan n sxavtlisidir. Bu sözlrd Naiyevin xeyirxahlii iirdilmi olsa da, hr halda bir hqiqt d vardi. Naiyev xeyriyy cmiyytlrinin ksrind Taiyevl yanai itirak edirdi. Yen hmin qzetin yazdiina gör ninki Bakida v habel baqa hrlrdki xeyriyy cmiyytlrinin iri ian xzinsin üst-üst yarim milyona qdr pul daxil etmidir. Yuxarida deyildiyi kimi, 1913-cü ild hr xstxanasi tikintisi üçün üç yüz min manat, Baki real mktbinin abadlii, 3-cü mrtbnin tikilii üçün, qirat otai, kimya kabineti v mktbin parket dömsi üçün 30 min, Gncd müllimlr seminariyasi üçün 15 min, amaxi real mktbin 1.300 manat, "Sfa" cmiyytin ild 500 manat, Tiflis mktbin 500 manat, "Nur" mdrssin 500 manat, Semireçinsk yaltind zlzldn zrr çknlr 1.000 manat pul ayirmidir. 1913-cü ild müslman xeyriyy cmiyytlrinin kassasina 253 min manat pul köçürülmüdür. Musa Naiyev 20 il Baki hr dumasinin qlasnisi olub. 1908-ci ildn ölümündk Baki real mktbinin hamisi idi. Baki milyonçularindan bzilri öz hyatlarini qorumaq üçün yanlarinda hmi muzdlu qoçu saxlayirdilar. Bu bir qayda idi. Musa Naiyev is xsislik edrk, bunu lav xrc hesab edirdi. Bu da Naiyevdn pul qoparmaq üçün onu ourlayanlar üçün yaxi rait yaradirdi. Htta bir df bada Stalin olmaqla Baki boleviklri d Naiyevi ourlayib, ondan külli miqdarda pul almidilar. Mlum olduu kimi 1912-ci ild mühndis Lütfli by H. Z. Taiyevi mhkmy vermidi. Bu xbr o dövrd fövqlad bir hadis kimi böyük hayküy sbb olmudu. Mhkmy ahid kimi çairilmi Musa Naiyev düzgün hadt vermk üçün Qurana l basmaqdan imtina etmidi. Mlum olmudu ki, o bhaidir. Buna gör Quran vzin bhailrin müqdds kitabi hesab ediln "Kitabi qds" and içmidi. Bhaizm mahiyyt etibaril yeni bir din idi. Bhailr onu slamda bir triqt kimi deyil, müstqil din kimi qbul edirdilr. Naiyev ölndn sonra ondan qalmi zngin mirasin bölünmsi zamani Ruhani idarsi d onun irsindn pay umurdu. Naiyevin yaxin adamlari isbat etmidilr ki, o Qurana inanmadii üçün Ruhani idarsin pay dümür. Öz fikirlrini isbata yetirmk üçün Taiyevin mhkmsind Musa Naiyevin Qurana and içmdiyini dlil kimi göstrirdilr.

212

1912-ci ild Musa Naiyev Haci Zeynalabdinin yaxin dostu kimi Hacinin fv edilmsi mqsdil çarin yanina gedn nümaynd heytin daxil edilmidi. Musa Naiyev 1919-cu ilin mart ayinda 67 yainda vfat etmidir. Naiyevin ölümündn sonra mhkm onun mirasini aaidaki qaydada varislri arasinda bölüdürmüdür: 1. ki dul arvadi: Ümmülslm v Yelizaveta Qriqoryevnaya mirasin altidan bir hisssi. 2. Nvlri: Kübra xanim, Sriyy xanim v Ümmülbnin v qizi Gülsara Hsnovaya hr birin otuz ikidn yeddi hisssi. AURBYOVLAR SÜLALS V JDR BY AURBYL Aurbyovlar Bakinin qollu-budaqli varli sülalsi olub. Öz balanicini keçn srlrdn alan bu sülal getdikc axlnmi v böyük bir nsl çevrilmidir. Htta el axlnmidir ki, sonralar eyni nsildn olan Aurbyovlar qohum olduqlari halda bir-birini tanimirdilar. Hazirda Bakida qalan Aurbyovlar da, köhn nsildn baqa, bir-birin nec qohum olduqlarindan tamamil bixbrdirlr. n görkmli qol-budaqli Aurbyovlar bunlardir: Haci jdr by Aurbyov, Bir by Aurbyov, Teymur by Aurbyov, Haci Mehdiqulu by Aurbyov, liabbas by Aurbyov, Aa rif by Aurbyov, Aasi by Aurbyov, Mehdixan by Aurbyov, zizby Aurbyov, Haci hmd by Aurbyov, sa by Aurbyov, Krim by Aurbyov. Nsrulla by Aurbyov, Rüstm by Aurbyov v baqalari. Aurbyovlarin Bakida böyük imartlri, bzilrinin Rusiyanin hrlrind mülklri, Mrdkanda geni sahni hat edn balari olmudur. Teymur byin Qoqol v Dimitrov küçlrinin ksidiyi yerd böyük, zmtli imarti, sa by Aurbyovun Muxtarov küçsind mülkü, Bir byin . Cavad küçsindki iki mrtbli evi arxitektura chtdn nzri drhal clb edir. jdr by Aurbyov, Mehdixan by Aurbyov v Abbas by qardadirlar. Teymur by li byl Bala by Aurovlarin atasidir. Balaby is hörmtli tarixçi alimimiz Sara xanimin atasidir. Aa rif byl Aasi by d qardadirlar. Qalan Aurbyovlar da ksriyytl bir-biri il ya miolu, ya da bibiolu v xalaoludurlar. Aurbyovlar nsln sabunçuludurlar. Onlarin neft yataqlari balica olaraq, Sabunçuda v Zabratda olub. Onlarin ulu babalari Aurxan fardir. 1740ci illrd Nadir ah Bakida olarkn Bakida v traf kndlrd özün arxa yaratmaq üçün far türk tayfalarindan bir çoxunu sürgün edrk, Sabunçu, Zabrat v qismn Kel kndlrind yerldirmidi. Köçürülmü tayfalarin içrisind Nadirin n yaxin adami srkrd Aur xan idi. 1743-cü ild Asu yaxinliinda irvanlilarin qaldirdii üsyanin yatirilmasinda Aur xanin yaxindan itirakina gör Nadir ah Sabunçu v Zabrat torpaqlarini hmilik ona bailamidi. Aurbyovlar sülalsi

213

içrisind jdr by Aurbyov öz srvti v nüfuzu il xüsusil frqlnirdi. O hökümt dairlrind böyük hörmt sahibi idi. Tsadüfi deyildir ki, 1883-cü ild Bakiya glmi imperator III Aleksandri Bakinin seçm zadganlari adindan mhz tbrik etmidi. jdr by Aurbyov Sabunçu kndind anadan olmudur. btidai thsilini evd alib. Sonra knd tsrrüfati il mul olur. Keçn srin axirlarinda neft istehsali sahsind ilk addimlarini atir. 1893-cü ild Sabunçudaki mdnlrind bir quyusu fantan vurur. Bu onu drhal milyonçular sirasina qaldirir. Sonralar Sabunçuda be mdnin sahibi olur. Bunlardan ikisini özü ildir, ikisini Nobel qardalarina, birini is ibayev icary verir. 1915-ci ild onun Nobell müqavilsinin müddti bitir v jdr by mdnlri özü idar etmy balayir. Onun ilrind olu smayil yaxindan itirak edirdi, indiki Smd Vurun küçsindki Göy mscidi jdr by tikdirmidir. O on il hr dumasinin qlasnisi olub. Qradonaçalnikin yanindaki neft ilri üzr komissiyanin üzvü idi. Uzun illr Sabunçu hr mktbinin hamisi olmudur. HACI HACIAA V HACI IXL DADAOVLAR SÜLALS Haci Haciaa v ixli Dadaovlar qarda olublar. Hr ikisi Bakida birinci drcli tacir kimi taninirdi. 1876-ci ild Azrbaycan tacirlri üçün birinci v ikinci drcli tacirlik drcsi tyin edildikd bu rütbni Bakida ilk df Haci Haciaa almidi. Haci Haciaa ancaq öz frasti, igüzarlii, tdbirliliyi nticsind qisa müddtd milyonçu sviyysin yükslmidi. Onun neft mdnlri demk olar ki, olmayib. Bütün meylini ancaq mülk tikdirmy v dniz ticarti il mul olmaq üçün gmilr ina etdirmy salib. Baki hrind 40-dk mülkü v Xzr dnizind çoxlu gmilri olmudur. Gmiçilikl ticartindn çoxlu glirlr ld etmidi. Bütün Yaxin v Uzaq rq ölklri il ticart laqsi vardi. Tbitc xsis olsa da xeyriyy ilrin yaxindan kömyi olub. hr su kmrinin çkiliind onun da payi vardi. Qati dindardi. Rus imperatoru III Aleksandrin tac qoyma mrasimind itirak edib. Çar trfindn mülki müavir (statski sovetnik) rütbsin layiq görülmüdür. Uzun müddt Baki Dumasinin qlasnisi (nümayndsi) olub. iki olu vardi: Yusif aa v liabbas hl saliinda Yusif Aani özün varis tyin etmidi. Uca boylu, xarici görkmc çox gözl olan Yusif Aa bdxrc bir adammi. Qumara çox meyilli olub. Bu id ona öz cangüdnlri Dali Abbas v Malba Yusifin böyük tsiri olub. Yusif Aa Romanovlar sülalsinin 300 illiyi il laqdar çari tbrik etmk üçün Azrbaycandan Peterburqa getmi yegan milyonçu idi. O çar trfindn Mülki müavir titulu v gözl kii kimi xüsusi ordenl tltif olunmudur. Peterburqda olarkn Buxara miri il görüür v ona

214

bildirir ki, Peterburqda tikdirdiyi mscidin nfin 20 min manat ian edir. Bu pulun 10 minin qirx çiraqli çilçiraq, 10 minin is mscid üçün xalça alacaqdir. Buxara miri bunun vzind Yusif aani Birinci drcli "Ulduz" niani il tltif edir. Haci Haciaanin ikinci olu liabbas 1898-ci ild Bayilda misi Haci ixli il rikli gmi tmiri trsansi tikdirir. Bundan baqa Haci ixlinin özünün d gmi tmiri emalatxanasi vardi. Xzr dnizind onun da gmilri üzüb. Qdim Cüm mscidinin yerind yenisini tikdirib. Ölnd hmin mscidin qapisi yaninda dfn olunub. Bu mscid indi Xalça muzeyidir. Hmin illrd Yusif Aa da BibiHeybt mscidini tmir etdirmidir. Haci ixlinin d iki olu olub. lkbr v lskr. lkbrin olu podpolkovnik ixli sadir, hazirda Moskvada yaayir. Yusif Aanin da nslindn bir neç nfr sadir. Onlardan biri Yusif aanin nvsi, Aadada qizi Ofelya xanimdir. Yusif Aanin ölümü çox mümmali olub. Deyiln gör guya 1918-ci ild Zir kndind dümnlri trfindn öldürülüb. Qbri yoxdur. Baqa ehtimala gör o 1920-ci ild ölmüdür. Dadaovlar nslindn çoxlu alim v mütxssis yetimi v ölknin xalq tsrrüfatinda v mdniyyti tarixind böyük xidmtlri olmudur. Haci lkbr Dadaovun olu Sadix Dadaov taninmi memar idi. Azrbaycan Elmlr Akademiyasinin müxbir üzvü idi. Haci lbkr Dadaovun olu ixli Dadaov is taninmi neftçi, SSR Dövlt mükafati laureati v Sosialist myi qhrmani idi. SA BY V KAZIM BY HACINSK QARDALARI Hr ikisinin böyük kapitali vardi. Neftdn glirlri saysind milyonçu drcsin yükslmidilr. Xzr dnizindki Çlkn adasi bu qardalarin ixtiyarinda idi. Zngin neft yataqlari olan Çlkndn böyük glir götürürdülr. nqilabdan sonra sa by Hacinskinin xaric qaçmi övladlari adani cnbi kapitalistlr satmidilar. sa byin Bibiheybtd mdnlri vardi. Baki hrinin bir neç yerind onun v qardai Kazim byin imartlri ucalirdi. sa byin n zmtli binasi Sahil küçsindki Qiz qalasinin yaninda Roma v qotik üslubunda tikilmi zmtli bina idi. Bu imart Sahil küçsin xüsusi yaraiq verirdi. Bu binadan qabaq Balaxana (indiki Füzuli) v Mariya (indiki Rsul Rza) küçsind d üç mrtbli zmtli bir yaayi binasi tikdirmidi. Onun kontoru da bu binanin birinci mrtbsind yerlirdi. 1912-ci ild sa by Mrdkanda dövrlm hasar içrisin alinmi saxta alman v modern üslubunda bir imart tikdirmidi. sas binadan balayaraq, qrb trf uzanan xiyaban bütün sahni hat edirdi. Xiyabanlarin ksidiyi yerd alçaq

215

dairvi bir hovuz vardi. Aai terrasdan am aaclarina trf gözl bir mnzr açilirdi. Kazim byin bai is Mrdkan kndinin içrisind idi. O da dörd hasar içrisind idi. ndi burada "Qrnfil" sanatoriyasi yerlir. Bina bain ortasinda iki mrtbli idi. kinci mrtby - aynabndli eyvana ortadan pillknl qalxirdilar. Bada hr cür meyv v bzk aaclari kilmidi. Darvazadan balayaraq, uzanan xiyaban binanin pillknlri qabainda qurtarirdi. Bain imal-rq hisssi eni yerd idi. Burada üzüm tnklri basdirilmidi. Baki varlilarindan Sadixov qardalari da taninmi kapitalistlrdn idi. Sadixov qardalarinin "Fid" adli çltiktmizlyn dyirmanlari vardi. Teyyub v Mütllib Sadixov qardalarinin bu dyirmanindan indi heç bir sr qalmamidir. A. Quliyev v Skobelevin dyirmanlari is indi baqa mqsdl istifad olunur. Sadixov qardalarinin indiki stiqlaliyyt küçsi il Niyazi küçsinin tinind gözl yaayi binasi vardir. Onlarin bu evi milli üslubda memar E. A. Termikelov trfindn ina edilmidir. Seyid Mirbabayev, Kbl Abdulla Zrbliyev, Binqdili Slimov, Teymur Qulubyov, Ncfqulu Mmmdov da Bakinin taninmi varlilarindandir. Seyid Mirbabayev xanndlikdn milyonçu drcsin yükslmidi. Milyonçu olandan sonra keçmi sntindn birdflik üzülümk mqsdil vaxtil Polada yazilmi bütün vallarini maazalardan v ayri-ayri adamlardan alib sindirirdi. Milyonçu olandan sonra ermni Aramyansin mülkünü (indiki Azneftin binasini) baha qiymt almidi. Kbl Abdulla Zrbliyev hm qoçu v hm d neft sahibkari idi. Onun bir neç neft mdni v yalniz hrin bir yerind tkc bir mülkü vardi. O atasindan qalmi kerosin zavodu sasinda varlanmidi. 1876-ci ild Sabunçuda torpaq sahlri alaraq, riki il birlikd neft istehsal etmy balayir. Nefti xam kild mdnd satirdi. Bir neç il hr dumasinin qlasnisi olub. Binqdili Slimov uzun müddt ziyyt v hycan keçirndn sonra nhayt buruqlari fantana dümü v pula pul demmidi. Teymur by Qulubyov v Ncfqulu Mmmdov 1909-cu ild "T. Qulubyovun v N. Mmmdovun ticart evi"ni tkil edirlr. Ticart evinin Balaxanada v Sabunçuda neft mdnlri, kerosin v benzin zavodlari olub. Neft mdnlrinin istismarina 1913-cü ild balayiblar. Ayda 30 min pud neft çixarirdilar. Öz neftlrindn lav kerosin zavodlari üçün bir il müddtind 10 milyon pud neft almidilar. ld iki milyon yarimadk benzin emal edirdilr. Ticart evinin Xzr dnizind gmilri, neft mhsullarini daimaq üçün özlrinin xüsusi vaqon-sistemlri vardi. Bakida, Petrovskda, Tiflisd, Vladiqafqazda, Yekaterinadarda, Stavropol quberniyasinda, Varavada, Lodzda, Minskd kontor v anbarlari vardi. Baki milyonçularindan srafil Haciyev çox savadli adamdi. Rus dilini mükmml bilirdi. Dumanin iclaslarinda hr tsrrüfati bard tez-tez odlu

216

çixilar edrdi. hrin bir neç yerind gözl binalari v Mrdkanda (indiki elektrik dmir yolu stansiyasinin arxasinda) zmtli villasi vardi. Baki varlilari içrisind smayil by v Tai by Sfrliyev qardalarinin da öz mövqelri vardi. Onlarin Rsul Rza küçsi il Nizami küçsinin tinindki hündür v yaraiqli imartlri indiydk durur v Nizami küçsin xüsusi bzk verir. Tai byin Mrdkanda "Qoa Qalayçali" adlandirilan böyük bir bai vardi. Hazirki kolxoz bazarinin yaninda olan bu bada indi Azrbaycan Shiyy Nazirliyi dördüncü idarsinin sanatoriyasi yerlir. smayil byin bai is Piraida idi. O Piraiya ose yolu v telefon xtti çkdirmidi. Ruhulla Axundov bir müddt onun yaninda telefonçu ilmidi. Bakida el varlilar yaayirdi ki, Xzr dnizind hrsinin be-alti, azi üçdörd gmisi vardi. Bel varlilar içrisind Ramazanovlar xüsusil frqlnirdi. BAKI XX SRD 1905-ci ilin yanvarinda Peterburqda Putilov zavodu fhllrinin ttili bütün Rusiyani el bil yuxudan ayiltdi. Yanvarin 8-d ttilçilrin sayi artiq 150 min çatmidi. Kei Qaponun thriki il yanvarin 9-da öz drdlrini söylmk üçün Qi sarayina gedn silahsiz fhllr II Nikolayin mril güllbaran edildi. Min nfrdn çox fhl öldürüldü. Bu xbr ildirim sürti il bütün Rusiyaya, htta ölknin n ucqar yerlrin d yayildi. 9 yanvar hadissin ilk ss vern Baki fhllri oldu. Hl 4 yanvardan burada balayan ttillr tzdn vüst tapdi v ta 20 yanvaradk davam etdi. Ttilçilrin sayi artiq 3 mini ötmüdü. Qubernatorun hd-qorxusuna, cza tdbirlrin baxmayaraq ttillr ksin daha geni miqyas alirdi. Bundan qorxuya dün çar hökümti çixi yolunu ancaq milltlr arasinda qirin törtmkd gördü. Baki qubernatoru Nakaidze müvafiq göstri almaq üçün Peterburqa dvt edildi. Peterburqdan qayitdiqdan sonra qubernator tcili olaraq öz agentlri v polis vasitsil hali arasinda ayi yaymaa baladi ki, guya ermnilr dövlt çevrilii elmk fikrinddirlr v onlarin hazirladiqlari bombalarin çoxu müslmanlarin üstün atilacaqdir. Bunu praktiki olaraq hyata keçirmk üçün ermnilr çar nökrlrinin fitvasi il fevralin 6-da ermni kilssinin yaninda Parapet meydaninda günahsiz Sabunçu hli Aarza Babayevi öldürdülr. Babayevin öldürülmsi hrd bomba kimi partladi v bütün müslmanlari ayaa qaldirdi. Tezlikl küçlrd müslmanlarin silahli dstlri göründü v onlar rastlarina çixan ermnilri qirmaa baladilar. Axama yaxin qirin daha da qizidi. Hmin gün 18 nfr adam öldürüldü v 27 nfri yaralandi. Bunlardan 6 nfri rus, 25 nfri ermni, 6 nfri azrbaycanli, 5 nfri is baqa milltdn idi. 7 fevralda is sübh tezdn hrd sakitlik idi. Dükanlar açilmi, bazarlarda alver gedirdi. Saat 10-dan hrin müxtlif yerlrind birdn-bir atima sslri

217

eidildi v getdikc iddtlndi. hr vahim yayildi. Dükan-bazar balandi v adamlar evlrd gizlndilr. Malakan bainin yaxinliinda yaayan ermnilr azrbaycanlilari qirmaa baladilar. Bunun vzind azrbaycanlilar da küçlrd ermnilr açiq hücuma keçdilr. Günün ikinci yarisinda Bazar küçsind ermnilrin maazalari talan edildi. Lalayevin karvansarasinda bzzaz dükanlari tarmar edildi. Suraxana v Kils küçlrind d ermnilrin evlrin hücum balandi. Bütün bu hadislrd polislr küçlrd bo-bouna gziir, qatillr qari heç bir cza tdbiri görmürdülr. Onlardan soruanda ki, niy tdbir görmürsünüz, cavab verirdilr ki, bu bard heç bir göstri almayiblar. Qubernatorun gördüyü tdbir is yalniz ondan ibart oldu ki, H. Z. Taiyevl ermni varlisi Ambarsum Melikovu yanina çairaraq, tapiriq verdi ki, hr öz milltin tsir etsin. Bakida fevralin 6-dan 9-nadk davam etmi qirinda 185 nfr adam öldürülmüdü. Bunlardan 66 nfri ermni, 83 nfri azrbaycanli, 36 nfri baqa milltdndi. Çar hökümti bu qirinla 19 fevralda Bakida gözlniln böyük siyasi nümayiin qarisini almaq istyirdi. Qirinin qarisinin alinmasinda Bakinin qabaqcil fhllri, htta hrin hörmtli adamlari, birinci növbd H. Z. Taiyev böyük sy göstrdilr. Baki fhllri çarizm siyastin qari siyasi ttillr tkil edir v bütün mdnlrin neftçilrini bu mübarizy sslyirdilr. Qorxuya dümü hökümt tcili cza tdbirlri görmy baladi. Fevralin 15-d müvqqti Baki general-qubernator vzifsi müyyn edildi. II Nikolayin frmani il Bakida v Baki quberniyasinda hrbi vziyyt elan edildi. Lakin hr cür qadaan tdbirlrin baxmayaraq, ttillrin ardi-arasi ksilmirdi. Martin ikinci yarisinda yalniz Bakida deyil, bütün Azrbaycanda yeni ttil dalalari güclndi. Gncd dmiryolçularin ttili hökümt dairlrini xüsusil qorxuya saldi. Aprelin birind Baki dmiryolu içilri d gnclilrin ssin ss verdi. Dmiryolçular üzrind "Mhv olsun mütlqiyyt", "Yaasin azadliq" sözlri yazilmi qirmizi bayraqlarla ttil qalxdilar. Baki dmir yolunda hrbi vziyyt elan edildi. Ttilçilrdn 400 nfri hbs edildi. Hökümt dmir yolu xttin qoun çixartdi. Bellikl dmiryolçularin ttili yatirildi. Lakin bununla bel hrd ttillrin arasi ksilmdi. Bu df neftçilr ttil baladilar. Mayin 10-da ttil hrkati artiq yüzdn çox neft irktinin fhllrini hat etmidi. Ttilçilr hökümt 26 siyasi v iqtisadi tlb vermidilr. Tlblr balica olaraq, bunlardan ibartdi: tkilat, mtbuat, ittifaq, yiincaq v ttil azadlii, 8 saatliq i günü, maalarin artirilmasi, illik mzuniyyt v s. Neft fhllrinin ttili d yatirildi. Lakin fhllr 8 saatliq i günün nail ola bilmidilr. Bundan sonra dniz donanmasi içilri, onlarin ardinca Bibiheybt, Qara hr, A hr mdn v emalatxana içilri, daha sonra 17 avqustda mtb v atli dmir yolu fhllri d ttili davam etdirdilr.

218

Atli dmir yolunda fhllr saldatlarla vz edildi. Lakin fhllr konkanin hrktin mane olmaq üçün bütün küçlrd relslrin üstün da düzdülr, polis v saldatlar onlari at tutsa da öz mllrindn geri çkilmdilr. Hökümt fhllri qorxutmaq üçün yeni fitnkarliqlara l atdi. Bakida v Azrbaycanin ayriayri rayonlarinda tzdn ermni-müslman qirini düzltdilr. Avqustun 2-d eser v endrikovçular trfindn mdnlrd partlayi v yaninlar tkil edildi. Bununla da onlar Baki fhllrinin ttilini yatirmaq üçün hökümtin lin yeni bhan vermi oldular. Yaninlar nticsind neft snayesin böyük ziyan dymidi. BalaxanaSabunçu rayonunda buruqlarin dördd üç hisssi yanmidi. Bibiheybtd 600 buruqdan cmi 120 buruq qalmidi. 68 neftayiran zavoddan 24-ü öz iini dayandirmidi. Kerosin emali 77,7 faiz aai dümüdü. Bütün bunlarin nticsind Bakida isizlik xeyli artmidi. Baki general-qubernatoru Fadeyevin mri il avqust v sentyabr aylarinda minlrl isiz Bakidan sürgün edildi. Avqust ttillrindn sonra Bakida polis terroru daha da güclnmidi. Ttil itirakçilarindan çoxu hbs edilmi, hbsxanalar azinadk dolmudu. 1905-ci ilin 22 sentyabrinda Baki quberniya jandarmasi Qafqaz caniinin göndrdiyi mktubda yazirdi ki, Baki hbsxanalarinda daha bo yer qalmadiindan mhbuslar ayri-ayri xüsusi evlrd saxlanilir. nqilabi hrkatdan qorxuya dün Baki snayeçilri maliyy nazirin teleqram vuraraq, mdn v zavodlara dymi ziyani ödmk üçün tcili tdbirlr görmyi xahi etdilr. 1905-ci il 22 sentyabrda çar hökümti Peterburqda neft snayeçilrinin yiincaini çairdi. Burada snayeçilr tlb edirdilr ki, hökümt trfindn onlara mütlq kömk göstrilmli, mdn v zavod rayonlarinda polis qarnizonu möhkmlndirilmli, mdnlrd özlrinin xüsusi silahli keikçi dstlrini tkil etmlidirlr. Hökümt onlarin tlblrindn çoxunu tmin etdi. Fhl ttillri v fhl çixilarina qari mübariz üçün hrbi-shra mhkmsi yaradildi. Mdnlri brpa üçün hökümt neft snayeçilri üçün 22 milyon vsait ayirdi. Bununla bel xalq kütllrinin tzyiqi nticsind çar hökümti mhur 17 oktyabr manifestini vermy mcbur oldu. Bu manifestd vd edilirdi ki, xalqa söz, mtbuat, yiincaq, ittifaq azadlii verilir. Azrbaycan burjuaziyasi da rus burjuaziyasi kimi bu manifesti böyük sevincl qariladi. Manifestin verilmsi bard xbr Bakiya oktyabrin 18-d saat 10-da çatmidi. hr tntn il bznmi, idarlrd i, mktblrd mllr ksilmidi. Camaat dst-dst küçlr axiirdi. Hmin gün hrin bir neç yerind zhmtke kütllri llrind qirmizi bayraqlarla nümayi çixmidilar. kinci gün is tntn çox hycanli keçdi. Camaat siyasi mhbuslari azad etmk üçün hbsxanalara hücum etdilr. Qounlar comu kütllr at açdi. Bir nfr

219

hlak oldu, 15 nfr yaralandi. hrin baqa bir yerind is camaat üzrind "Azadliq" yazilmi qirmizi bayraqlarla nümayi çixmidi. hrin müslman halisi d onlara qoulmudu. Hrtrfd milli saznd v qaval sslnirdi. Nümayiçilr saat 11-d general-qubernator Fadeyevin mnzilin yaxinlaaraq onun balkona çixmasini tlb etdilr. Qubernator balkona çixaraq, camaati alqiladi v qisa nitq söyldi. Nümayiçilr qoulmu ordu orkestri "Marselyoza" marini ifa etdi. Sonra nümayiçilr Sadovi küçsi il Nikolay küçsin trf hrkt etdilr v burada "Kaspi" mtbsinin yaninda agird nümayiçilri il birldilr. Birlikd Parapet baina endilr v orada böyük bir mitinq keçirildi. Tntnnin üçüncü günü hrin küçlrind monarxist v çernosotençilr göründü. Bu rus xuliqanlarinin mqsdi aydin idi. Onlar txribat törtmk mqsdil üstünd "Yaasin rus çari", "Çara eq olsun" yazilmi bayraqlarla küçlrd gzimy baladilar. Günortaya yaxin hami Aleksandr Nevski kilssinin hytin topladi. Burada kei v general-qubernator onlari alqiladi. Onlarla yanai inqilabçi fhllr d nümayi çixaraq, çara v manifest öz münasibtlrini bildirirdilr. Onlar baa düürdülr ki, bu azadliq ancaq sözddir, çardan heç zaman sl azadliq gözlmk olmaz. Nümayiçilr Olqa küçsi il Parapet v oradan da Telefon küçsin keçrkn, Böyük dniz küçsinin tinind ermni Saqatelyansin evindn nümayiçilr at açilir. Nümayii müayit edn saldatlar da drhal cavab ati açirlar. Camaat prn-prn düür. Haçandanhaçana, at ara verndn sonra nümayiçilr öz yollarina davam edirlr. Ermnilrin hrkti hamini qzblndirir. Tntnnin dördüncü günü d sakit keçmidi. Nümayiçilr Nikolay küçsind Mirzbekyansin evi qarisindan keçrkn üst mrtbdn at tutulurlar. Qoun da adti üzr at atl cavab verir. Bu ermnilrin ikinci fitnkarlii idi. Müslmanlar el nümayi zamani ermnilrin fitnkarliina cavab olaraq, Mirzbekyansin evini v onunla bitiik daha 11 ermni evin od vurub yandirirlar. Tntnnin beinci günü monarxist v çernosotençilr manifestasiya düzltmidilr. Kazaklar camaata xbrdarliq etmidilr ki, vziyyti grginldirmmk üçün evlrin dailsinlar. Hmin axam 17 oktyabr manifestind veriln vdlr baxmayaraq, hr cür nümayiin keçirilmsi qadaan edildi. Camaatin axam saat 8-dn sonra küçy çixmalari da qadaan olunurdu. Altinci gün nümayiçilr Stanislavski küçsindn Balaxana küçsin burularkn ermnilrin yaadii evlrdn birindn at açilir. Qoun cavab ati açarkn, ev od alib yanmaa balayir. Bu ermnilrin daha yeni bir fitnkarlii idi. Yaralanan v ölnlr olmudu. Bellikl oktyabr günlrind manifestl laqdar Bakida keçiriln yiincaq v nümayilr hmi qurbanla qurtarirdi. 17 oktyabr manifestindn sonra Bakida bir çox tkilatlarin yaradilmasina hökümt rsmi icaz vermidi. Bu tkilatlardan biri eserlrin tkil etdiklri "ttifaq" tkilati idi. nqilabi hrkatda

220

milli tfriq siyasti yürütmk tkilatin sas mqsdi idi. Ona gör d ittifaqçilar xalq kütllri arasinda nüfuz qazana bilmmidilr. ttifaqçilar tez-tez terrora l atirdilar. Xüsusil Bakinin mhur qoçusu Aakriml "ttifaq" üzvlrinin yaxinlii "ttifaqi" nzrdn salmidi. rifzad, Cüvarlinski, M. Mlikov onun fal üzvlri idi. "ttifaq" 1906-ci il ermni-müslman qirinindan sonra tamamil daildi. 1906-ci ild Baki kapitalistlrinin kömyi il tkil edilmi cmiyytlrdn biri d "Yakor" cmiyyti idi. Bu qati çemosotençi bir tkilat idi. Onlar rus monarxistlri il hmi lbir ilyirdilr. Baki varlilarindan Aabala Quliyev v Haci Aslan Aurov onun n fal üzvlri idilr. Bu illrd hl 1904-cü ilin axirlarinda yaranmi "Hümmt" tkilati Azrbaycan zhmtkelrinin n mübariz tkilati idi. Sonralar M. . Rsulzad "Açiq söz" qzetinin 1917-ci il tarixli 313-cü nömrsind "Hümmt" tkilatinin orqani olan "Hümmt" qzetinin mqsd v idealini "Hümmt" tkilatinin ümumi mqsdindn ayriliqda tsvvür ed bilmyrk yazirdi: "Hümmt" mslki sosializm trfdari olub, fhl v ml qisminin mnafeyini gözlmkdir. Bu ideal hami milltlri qardalia dvt edir. Bu müqdds nöqty çatmaq üçün hr bir millt öz yolu il getmlidir". "Hümmt" sonralar Azrbaycan zhmtkelrinin mnafeyini qoruyan müstqil Azrbaycan partiyasina çevrilmidi. lk müssislrindn S. M. fndiyevi, Nriman Nrimanovu, M. . Rsulzadni, M. zizbyovu, Mir Hsn Mövsümovu v baqalarini göstrmk olar. Fhllrin mnafeyi v ii yolunda yorulmaz mübariz aparan "Hümmt" getdikc öz siralarini fhl sinfi v zhmtke ziyalilar hesabina qüvvtlndirirdi. N. Nrimanov yazirdi: "nqilab illrind "Hümmt" Baki rayonunun v Qafqazdaki baqa yerlrin fhllri arasinda mhur idi. O artiq tam bir tkilat olmudu". "Hümmt"in n fal yaradicisi v "Dvt-Qoç" qzetinin banilrindn biri, Azrbaycanin ilk proletar yaziçisi, demokrat, mhur "Mis mdnlri" pyesinin müllifi Mir Hsn Mövsümovun öldürülmsi o dövr demokratik hrkat üçün böyük itki idi. Lakin üzrindn xainlik lksi hl d silinmmi bu inqilabçinin ölümü indiydk mümmali hesab olunur. Halbuki Qafqaz caniini dftrxanasinin xüsusi öbsinin yazili mruzsind açiq deyilirdi ki, Mövsümov "Ermni yail yüzlüyü" adamlari trfindn öldürülmüdür. Soltan Mcid fndiyev kimi demokrat-inqilabçi da bu bard gah nala döyürdü, gah mixa. Bir trfdn Mövsümov (onun inqilabi txllüsü Seyid idi) kimi etiqadli bir adamin, fhl hyatindan yazilmi "Mis mdnlri" kimi pyesin v bir sira inqilabi ruhlu publisist mqallrin müllifinin mühafiz öbsinin casusu ola bilcyin inanmir, o biri trfdn mühafiz öbsinin risi rotmistr Orlovskinin n mqsdl dediyi hl mlum olmayan sözün sasn drin tdqiqat aparmadan onu casus adlandirir, lakin sonradan sonraya menevik Gürcüstanin zirehli qatarinin risi olmu mhur

221

Volodya trfindn öldürüldüyünü bildirir. Bir sözl, Mövsümovun mümmali ölümü indiydk üstü açilmami qalmidir. Hr halda 1907-ci il hadislrinin drindn thlili Mövsümovun n mqsdl öldürüldüyünü v ona lk atildiini akara çixaracaqdir. Sonraki illrd "Hümmt"in trkibind müxtlif dyiikliklr olsa da, bu tkilat Azrbaycan fhl sinfinin mübariz dstsi kimi öz rfini qoruyub saxlaya bilmidir. 1905-ci ild faliyyt göstrn mürtce partiyalardan biri, blk d birincisi "Danaksutyun" partiyasi idi. Yarandii gündn qati ermni milltçiliyi, terrorizm tbli edn "Danaksutyun" Qafqaz xalqlari arasinda davt v nifrt toxumu spmy balamidi. slind 1890-ci ild tkil olunsa da 1905 inqilabi rfsi v günlrind sosializm v fhl hrkatina qari qti mübariz aparirdi. 1905-ci ilin axirlarinda özünü sosialist partiyasi kimi elan ets d, onun proqraminda sosializmdn qtiyyn sr yox idi. Zaqafqaziyada dflrl ba vermi ermnimüslman qirinlarinin v gürcü-ermni münaqilrinin sas sbbkari "Danaksutyun" partiyasinin üzvlri idi. Onlar zhmtke ermni mkçilri içrisind "Böyük Ermnistan" ideyasini yayaraq, cavanlarin beynini zhrlyir, ermnilr üçün sl vtnin Böyük Ermnistan olduunu az qala bütün dünyaya car çkirdilr. 1918-ci ilin yayinda eser v meneviklrl birlikd ngiltr imperializminin nökrin çevrilmidilr. Buna baxmayaraq, ingilis generali Tomson onlara xbrdarliq etmidi ki, "Böyük Ermnistan" fikrindn birdflik l çksinlr. Ermni fitnkarlii tariximizin bütün dövrlrind mövcud olmudur. 1906-ci ild tkil olunub, 1912-ci ildk davam etmi partiyalardan biri d "Difai" partiyasi idi. sas faliyyt sahsi yerli Yelizavetpol (Gnc) quberniyasi idi. Qaryagin, Cavanir, ua v baqa qzalarda da öblri vardi. Bu partiyanin mqsdi guya müslmanlari danaklarin hüçumundan qorumaq idi. Ara-sira terrordan da istifad edirdilr. Partiyanin rhbrlri . Rfibyov, . Aayev, K. Mehmandarov, M. Hacinski v baqalarindan ibart idi. 1905-ci ild Baki fhl hrkatinin tzyiqi nticsind neft snayeçilri bzi güztlr getmy mcbur oldu. Fhllr mdn, zavod v fabriklrd fhl komissiyalarinin yaradilmasina icaz verildi. Bir müddt sonra is Baki fhllri fhl deputatlari sovetlri yaratmaa nail oldular. 25 noyabrda mdn komissiyalarinin ümumi yiincainda 226 nfrdn ibart Baki fhl deputatlari Soveti yaradildi. Sovet indiki F. mirov küçsind Texniki Cmiyytin binasinda yerlirdi. Sovetin trkibindki müxtlif fhl qruplamalarinin ixtilaf v çkimsin baxmayaraq, fhllrin n vacib msllrinin hllind böyük rol oynadi. Noyabrin 28-d Sovet neft sahibkarlarina bel bir tlb verdi ki, ttillrd itirak etmi fhllrin hmin günlr üçün olan mk haqlari tamamil ödnilmlidir. ks tqdird hrd siyasi ttil elan edilckdir. Fhl tkilatlari

222

da Sovetin tlblrini müdafi edirdilr. Hmin günlrd polis risi öz mlumatinda tsdiq edirdi ki, fhl deputatlari Soveti hrd demk olar ki, hakimiyyti öz lin almi v müvqqti inqilabi hökümt çevrilmidir. Sovetin "Baki hri fhl deputatlari Sovetinin xbari" adli qzeti d nr edilirdi. Dorudur bu qzetin ömrü çox qisa olmudu: O 1905-ci ilin 16 dekabrindan 1906ci ilin yanvarinadk ancaq yaaya bilmidi, Bakidaki bütün inqilabi tkilatlar dekabr ayinda silahli üsyan keçirmyi qrara almi v ona ciddi hazirliq aparirdilar. Htta fhl döyü dstlri tkil olunurdu. Qara hrd, A hrd, Balaxanada, Bibiheybtd bu dsty yazilanlarin sayi gündn-gün artirdi. Bu id M. zizbyovun, M. Mmmdyarovun, Aasiyev v M. B. Axundovun böyük xidmti olmudu. ld edilmi silahlar hrd M. zizbyovun mnzilind, Mataada is B. Dadaovun evind gizldilmidi. nqilabi hrkat tkc, Bakida deyil, Azrbaycanin baqa bir sira hr v kndlrind d geni hali kütlsini hat edirdi. M. B. Qasimov v zizbyov hr v knd halisi içrisind üsyana hazirliq üçün qizin tbliat aparirdilar. RSDRP yaninda xüsusi bir komissiya da yaradilmidi ki, tbliat vasitsil agirdlri d inqilabi hrkata clb etsinlr. Bu komissiya "Nabat" adli qzet d buraxirdi. Bütün milltdn olan gnclri inqilabi hrkata clb etmyi bu qzet öz qarisina sas mqsd qoymudu. Hazirlanan ttilin qarisini almaq üçün hökümt dairlri ermni danaklari il laqy girrk, özlrinin vvlki metodlarini yen i salaraq yeni milli qirin törtmy çalidilar. Noyabrin 26-da bel bir qirinin Bakida tördilmsini qrara aldilar. Sübh tezdn atima sslri hri bürüdü. Lakin Baki fhllri hr ictimaiyyti il birlikd fitnkarlara layiqli cavab verdilr. Noyabrin 17-d bakililar 10 min nfrdn ibart mitinq tkil edrk, çixi v nitqlrind çar mmurlarinin fitnkar siyastini açiqladilar. nqilabi hrkatdan qorxuya dün çar hökümti yeni vasitlr l atdi. Qafqaz caniininin 1905-ci il 2 dekabr tarixli frmani il hr risliyi tkil olundu, Baki v Baki qzasi Baki quberniyasindan ayrilib, müvqqti zaman üçün Baki general-qubernatorunun srncamina vrildi. Fhl v zhmtkelr içrisind tqiblr balandi. Fal fhllrdn li Mikayilov v Pyotr Montin qtl yetirildi. Tqib v hbslr, xaincsin qtllr Baki zhmtkelrinin qzbini daha da codurdu. Hmin günlrd Moskvada ba vermi silahli dekabr üsyani Azrbaycanda v o cümldn Bakida yeni inqilabi yüksli üçün bir siqnal oldu. 10 dekabrda Baki v Azrbaycan dmiryolçulari Zaqafqaziya dmiryolçularinin çairiina qoularaq, ümumi siyasi ttil çixdilar. Tezlikl BakiTiflis v Baki-Petrovsk dmir yollari tamamil ttilçilrin srncamina keçdi. Dekabrin 14-d caniinin mri il Zaqafqaziya dmiryolunda hrbi vziyyt elan

223

edildi. Ertsi gün is Baki stansiyasi qounlar trfindn tutuldu. Dekabrin 20-dn balayaraq 23-ndk kütlvi hbslr keçirildi. Ttilçilrdn 100 nfrdk fhl idn qovuldu. Bu vziyytl laqdar dekabrin 14-d Bakida v onun neft v zavod rayonlarinda ttillr elan edildi v bu ttillr dekabrin 24-dk davam etdi. Ttil nticsind yerli hakim dairlrin mrkzi Rusiya il telefon v teleqraf laqlri tamam ksildi. Mrkzi hökümt yalniz Xzr dnizi vasitsil laq saxlaya bilirdi. Ttil günlrind Bakida hakimiyyt demk olar ki, ttilçilrin lind idi. Silahli üsyan üçün lverili rait yaradilmidi. Ancaq bu ba tutmadi. Çünki Baki Sovetinin endrikovçu rhbrliyi qti döyüdn yayinirdi. Ttildn silahli üsyana keçmyi lngidirdilr. Silahli üsyanin lngimsin sas bir sbb d Xzr Hrbi Dniz Donanmasi matroslari arasinda möhkm hmryliyin olmamasi idi. Matroslar ttilçilrl six laq saxlaya bilmmidilr. Matroslarin içrisindki çara sadiq matroslar vaxtinda tcrid olunmamidilar. Bundan istifad edn komandanliq ttilin yatirilmasi üçün çar qounlarina rait yarada bilmidi. O biri trfdn hrbi komandanliq çarizm sadiq olan hrbi qoun hisslrini Bakiya yeritmidi. Bellikl, Baki proletariati bütün Rusiya proletariatinin qabaqcil dstsi olsa da, Bakida v habel Azrbaycanda dekabr ttilini silahli üsyana çevir bilmdi. 1905-1906-CI LLRD MTBUAT 1905-ci ildn balayaraq, Bakida mtbuat sürtl inkiafa baladi. übhsiz ki, bu id çarin 17 oktyabr tarixli manifesti az rol oynamamidi. Mtbuat sahsind senzura qismn ziflmidi. Bu illrd Bakida 63- qdr qzet v jurnal çap olunurdu ki, bundan yalniz bir neçsi Bakidan xaricd nr olunurdu. Qzetlrdn çoxunun ömrü qisa olsa da el qzetlr vardi ki, istr ölk daxilind v istrs d xarici ölklrd öz yüksk professionallii v intellektuallii il özün çoxlu abunçilr toplaya bilmidilr. Msln, "Molla Nsrddin" mcmusi Uzaq v Yaxin rqd geni yayilirdi. Habel "Füyuzat" mcmusi, "Hyat" v "rad" qzetlrin d rq ölklrind çoxlu abunçi tapilmidi. Savadsiz abunçilr "Molla Nsrddin" mcmusini bzn onun shiflrind çap ediln kskin siyasi karikaturalarina gör alirdilar. H. Z. Taiyev "Kaspi" qzetini pulla almi v Türkiydn çoxlu hürufat gtirdrk qzetin nrini davam etdirmidi. Bundan baqa Bakida iki sas nriyyat yaranmidi. Bunlardan biri Oruc, Qnbr, Abuzr Orucov qardalarinin, o biri is Haimby Vzirovun nriyyati idi. Hr iki nriyyatin özünün xüsusi mtbsi vardi. Orucov qardalarinin elektrik mtbsi daha tkmillmi mtb idi. Burada hr cür mtb mainlari mövcuddu. Qzetlrdn çoxu Baki milyonçularinin imtiyazi il çixirdi. Msln, Taiyev "Kaspi" qzetindn baqa "Füyuzat" mcmusi v "Tz hyat" qzetinin d

224

imtiyaz sahibi idi. saby Aurbyov "Hümmtçilrin" bir neç mtbuat orqanini, "rad" qzetini v "lal" mcmusini maliyyldirirdi. "Trqqi" qzeti milyonçu Murtuza Muxtarovun vsaiti il çap olunurdu. Bir trfdn mtbuat azadlii, o biri trfdn onlarin nri üçün maliyy-pul vsaitinin olmasi Bakida jurnalistlrin sayini xeyli artirmidi. Htta Turkiydn, randan v Krimdan da jurnalistlr glrk, Baki qzetlrind ilyirdilr. Qzet v mcmulrdn lav mtblrd kiçik tirajlarla olsa da Azrbaycan yaziçilarinin srlri kitab klind çap edilib yayilirdi. Azrbaycanda çap ediln qzet v mcmulrin siyahisini 1918-1919-cu illrin görkmli mührriri Mirzbala Mmmdzad "Azrbaycan türk mtbuati" adli srind çox yicam kild vermidir. 1905-ci ild Azrbaycan dilind çixan ilk qzet "Hyat" oldu. Bu tzetin birinci nömrsi 1905-ci il iyun ayinin 7-d çixmidi. Qzet Topçubaovun imtiyazi, hmdby Aayev v liby Hüseynzadnin müdirliyi il çap olunurdu. Bir müddtdn sonra hmdby Aayev qzetdn gedir v qzet 1906-ci ilin payizinadk liby Hüseynzadnin müdirliyi il çixir. "Hyat"in shiflrind dövrün qabaqcil ziyalilarindan hmd by Aayev, li by Hüseynzad, Ncf by Vzirov, . B. Haqverdiyev, Hsn Sbri Ayvazov, Mhmmd Hadi, Mehdiby Hacinski, görkmli ruhanilrdn Axund Mirz Abu Turab, Axund Molla lkbr v baqalari çixi edirdilr. Mlum olduu üzr o dövrlrd xarici xbrlri çap etmk bütün yerli türk qzetlrin qadaan edilmidi. Vaxti il "kinçi" qzeti shiflrind d dünya xbrlrini yayinlamaa H. Zrdabiy icaz verilmmidi. "Hyat" qzeti is dünya xbrlrini müntzm olaraq drc edirdi. "rad" qzeti. - hmdby Aayev "Hyat" qzetindn gedndn sonra "rad" adli yeni bir qzet çixarmaa balayir. "rad" siyasi, ictimai, iqtisadi v elmi bir qzet idi. hmdby Aayev dövrünun görkmli dib v mührrirlrini qzet trafina toplaya bilmidi. Bunlardan Haimby Vzirovu, M. . Rsulzadni, Üzeyir by Hacibylini, . A. Müznibi v baqalarini göstrmk olar. Qzet birinci il hftd üç df, ikinci il hftd 4 df v bzi hallarda is hftd 5 df çixirdi. "Trqqi" qzeti. - "rad" qzeti balandiqdan sonra hmdby Aayev trfindn çixarilirdi. Birinci nömrsi 1908-ci il iyun ayinin 3-d çixmidir. mtiyaz sahibi M. Muxtarov idi. Qzetin adi "Trqqi" sözünün altinda "Hürriyyt, müsavat, dalt" sözlri yazilmidi. Siyasi, dbi, ictimai v iqtisadi bir qzet idi. "Trqqi" vvllr hftd 5 df, ilin axirina doru gündlik çixirdi. hmd by Aayev stanbula gedir, qzet d bir müddtdn sonra balanir. Bundan sonra Muxtarov "Trqqi" mtbsini alib Haim by Vzirovun srncamina vermidi. "Füyuzat" mcmusi. - "Hyat" qzeti balandiqdan sonra liby bu mcmunin nrin balamidi. lk nömrsi 1906-ci il 1 noyabrda çixmidir.

225

mtiyaz sahibi H. Z. Taiyev idi. dbi, siyasi, fnni v ictimai hftlik mcmu idi. Onun shiflrind sasn . B. Hüseynzad özü, M. Hadi, Abbas Shht, hmd Kamal, M. . Rsulzad, Sabir, Hsn Sbri Ayvazov v baqalari çixi edirdilr. Mcmunin nri 1 noyabr 1907-ci ildk davam etmidir. "Dbistan" mcmusi. - Mktblilr üçün idi. Birinci nömrsi 1906-ci ild çixmidir. Mcmunin shiflrind o dövrun görkmli müllimlri itirak edirdilr. Nairi Mhmmd Hsnby, mührriri is liskndr Cfrzad idi. Mcmu 1908-ci il martin 10-dk davam etmidir. Lakin çapa balandii gündn mcmunin sayi ildn-il azalirdi. Msln, birinci il 18 nömr, ikinci il, yni 1907-ci ild 7 nömr çixmidisa, üçüncü ild - 1908-ci ild cmi 2 nömr çixmidi. "Tkamül" qzeti. - Hftlik sosialist qzeti idi. 1906-ci ildn nr balayib v hmin ild d balanib. Qzetd itirak edn mührrirlr: Soltan Mcid fndizad, M. . Rsulzad, Seyid Musvi, sdulla Axundov v baqalari idi. "Molla Nsrddin" mcmusi. - 1906-ci ild Tiflisd çap olunmaa balayan siyasi, ictimai, dbi, satirik mcmu idi. 1915-ci ildk müntzm çixmidir. Ondan sonra mcmunin nri dayandirilmi, sonra tzdn çixmidi. 1920-ci ild Tbriz hrind 8 nömrsi çixmidir. Nri Sovet hakimiyyti illrind d davam etmidir. "Tz hyat" qzeti. - Birinci nömrsi 1907-ci il 1 apreld çixmidir. Nairi H. Z. Taiyev, mührriri is Haimby Vzirov idi. Gündlik dbi, siyasi qzet idi. 1908-ci il 7 oktyabrda hökümt trfindn balanmidir. Qzetin shiflrind Haimby Vzirov, Seyid Hüseyn Sadiq, liabbas Müznib, Mhmmd Hadi, Haci brahim Qasimov v baqalari çixi edirdilr. "Bhlul" mzhk mcmusi. - Ömrü çox qisa olmu mcmulrdn biridir. 1906-ci ild çap olunmaa balami, bir-iki nömr çixandan sonra balanmidir. Müdiri lsgr liyev idi. "ttifaq" qzeti. - Bu qzet "Tz hyat" qzeti balandiqdan sonra Haimby Vzirov trfindn buraxilmidir. Qzet artiq "Kaspi" mtbsind deyil, yeni tkil olunmu Orucov qardalari mtbsind nr edilirdi. Qzetin birinci nömrsi 1908-ci il dekabrin 1-d çixmidi. 1909-cu ild is hökümt trfindn balanmidi. Qrib idi ki, qzetin mührriri H. B. Vzirovu czalandirmaq vzin Rid by Yusifzad Türküstana sürgün edilmidi. "Dvt-Qoç" qzeti. - Azrbaycan v ermni dillrind çixirdi. Qzet sas etibaril ermni-müslman qirininin qarisini almaq urunda mübariz aparirdi. Qzet saby Aurbylinin müdirliyi altinda çixsa da qzetin tkilind mühüm rolu Mir Hsn Mövsümov oynamidi. Qzetin shiflrind onun bir sira felyetonlari drc edilmidi. "Znbur" mzhk mcmusi. - Hftd bir df killi çixirdi. Birinci nömrsi 1906-ci il 13 martda çixmidir. Nairi bdülxaliq Axundov idi. Birinci

226

ilin ikinci yarisinda mcmuy zim zimzad müdirlik etmidir. 1907-ci ild zimzadni knyaz Murtuz Palavandov vz etmidir. 1967-ci il iyun ayinin 25-dn mcmunin ba mührriri liabbas Müznib olmudur. "Rhbr" mcmusi. - Birinci nömrsi 1906-ci ild buraxilmidi. Ayliq mcmu idi. Mcmunin nairi v müdiri müllim Mahmudby Mahmudbyov idi. Cmi 3-4 nömr çixmidir. n fal mülliflr Mirz lkbr Sabir il Abbas Shht idi.

RUS DLND MTBUAT "Baku" qzeti. - 1902-ci ildn çixirdi. 1907-ci il 20 apreld Baki qradonaçalniki Konevski trfindn balanmidir. "Bakinskaya izvestiya" adi altinda 1876-ci ildn balayaraq müxtlif zamanlarda eyni adda üç qzet çixmidir: 1. Rusiya texnika cmiyyti Baki öbsinin hftd iki df çixan qzeti (Redaktor v nairi V. Neruçev idi). 187687-ci illrd çap edilmidir. 2. Gündlik ictimai, siyasi v dbi qzet idi. 19021907-ci illrd çap edilirdi. (Nairi v redaktoru Qrinyov v baqalari idi). 3. Gundlik axam qzeti idi. 1915-ci ildn çixirdi. (Redaktoru Koçarov idi). "Mayaq" - hftlik dnizçilik, ticart v snaye v dbi qzet idi. "zvestiya Soveta raboçix deputatov". "Yakor" gündlik, ictimai, siyasi dbi qzet idi. Birinci nömrsi 1906-ci il 1 yanvarda çixib. "Qafqazskoye slovo" gündlik ictimai, siyasi, iqtisadi v dbi qzet idi. "Bakinskaya jizn" gündlik ictimai, siyasi, dbi qzet idi. Birinci nömrsi 1906-ci il 13 yanvarda çixib. Hmin ilin 12 martinda balanib. "Bakinskiye otqoloski" gündlik qzet idi. Birinci nömrsi 1906-ci il 25 yanvarda çixmidir. "Trud" gündlik qzet idi. lk nömrsi 1906-ci il 14 apreld çixib. Snaye v knd tsrrüfati fhllrinin mnafeyini qorumai öz qarisina mqsd qoymudu. "Trudovaya jizn" qzetinin ilk nömrsi 1906-ci il 11 iyunda, 26-ci nömrsi is 12 iyulda çixmi v sonra general-qubernator Fadeyev trfindn balanmidir. "Priziv" - axam qzeti idi. Fhl sinfinin mnafeyini qorumai öz qarisina mqsd qoymudu. lk nömrsi 1906-ci il 12 iyunda, 3-cü nömrsi is hmin ilin 14 iyulunda çixmidir.

227

"Bakinskaya qazeta" - gündlik qzet idi. Snaye v knd tsrrüfati fhllrinin mnafeyini qoruyurdu. lk nömrsi 1906-ci ilin 13 iyulunda çixmi v bununla da qzet öz faliyytin son qoymudu. "Bakinets" qzeti - hftlik ictimai, siyasi, dbi qzet idi. 1907-ci ildn çap edilmy balami, 1920-ci ildk davam etmidir. "Bakinski raboçi" qzeti neft snayesi fhllrinin hftlik ictimai, siyasi, dbi orqani idi. lk nömrsi 1906-ci ild gizli raitd çap olunmudur. Lakin polis tqiblri nticsind sonraki nömrlri çixmamidir. 1908-ci ilin 6 sentyabrindan hftlik qzet kimi tzdn leqal çap edilmy balamidir. 1908-ci ilin oktyabrinda hökümt trfindn balanmidir. 1917-ci ilin 22 aprelindn RSDFP-nin Baki komitsinin orqani kimi yenidn çap edilmy balamidir. Qzetin axirinci 267-ci nömrsi (Bakida Sovet hakimiyyti devrildikdn sonra) 1918-ci ilin 11 avqustunda gizli raitd çap edilmidir. 1920-ci il iyulun 15-dn "Azerbaydjanskaya bednota" adi il öz nrini davam etdirmidir. 1920-ci il noyabrin 7-dn tzdn "Bakinski raboçi" adi il çixmaa balamidir. "Bakinski dosuq" - 1906-ci il 18 dekabrdan 1907-ci il martin 12-dn çixan hftlik menevik qzeti idi. "Nabat" - txminn 1906-ci ilin mart-aprel aylarinda cmi iki nömr çixmi tlb demokrat tkilatinin inqilabi mcmusi idi. Lakin onun nüsxlrindn heç biri biz glib çatmamidir ZYALILAR XX srin vvllrind Azrbaycanda maarif v mdniyytin inkiafina çar mmurlari hr vasit il mane olmaa çaliirdilar. Çar mütlqiyytinin mhz qati müstmlkçilik siyasti nticsind idi ki, Azrbaycanin ninki ucqar gulrind, htta Bakinin özünd d halinin ksriyyti savadsiz qalmidi. Maarif v mktblrin trqqisi üçün dövlt xzinsi hr adam baina ancaq 64 qpik vsait ayirirdi. Azrbaycanda ana dilinin tlimi is demk olar ki, qadaan olunmudu. Rus dilind oxuyan azrbaycanlilara öz ana dillrind bir klm d danimaa icaz verilmirdi. Azrbaycan dilind drsliklr yox drcsind idi. 1906-ci il avqustun 15-d Bakida çairilmi müslman Qafqaz müllimlrinin 1-ci qurultayinda bu msl çox ciddi kild qoyulmudu. Qurultayda Azrbaycan mktblrinin genilndirilmsi, Azrbaycan dilinin tam hüquqlu dil kimi tlim edilmsi, Qorid olan müllimlr seminariyasi Azrbaycan öbsinin Azrbaycanin hrlrindn birin köçürülmsi msllri il yanai olaraq, xalqlar arasindaki nifaqi aradan qaldirmaq üçün bütün müllimlri sfrbr olmaa çairmidi. Qurultay htta ermni müllimlrin müracit d qbul etmidi. Qurultay çixardii

228

qrarda yuxarida göstriln msllrin v Azrbaycan dilinin tlim edilmsi mslsinin hll edilmsini hökümtdn xahi edirdi. Qrarin mtni iclasin sdri Hsn by Zrdabi trfindn yazilmidi. Müzakir zamani Nriman Nrimanov qrarin hakim dairlr bu kild göndrilmsin etiraz edir. O tklif edir ki, qrarda "qurultay xahi edir" vzin "qurultay tlb edir" yazilsin. Nrimanovun bu tklifi ss qoyulur v ksriyyt ssl qbul olunur. clasin sdri Hsn by Zrdabi bu mslni H. Z. Taiyev çatdirir. Ertsi gün Taiyev qurultaya glir v qurultaydakilardan xahi edir ki, qrari dyidirsinlr. Burada onunla Nrimanov arasinda ilk df olaraq, münaqi ba verir v Taiyev htta Nrimanovu thqir edir. lbtt bu msly bir trfli yanamaq shv olardi. Buradan o çixmasin ki, Taiyev mktblrd Azrbaycan dilinin tlimi leyhin idi. ksin, uaqlarin öz ana dillrind tlim almalari Taiyevin çoxdanki arzusu idi. Taiyevi narazi salan mslnin qoyulu trzi idi. Taiyev çar mütlqiyyti qarisinda hmi ehtiyatla hrkt edirdi. Öz mllrini hyata keçirmk üçün demokratik ziyalilardan frqli olaraq çarizm özün xas bir etidalliqla yanairdi v bununla da xalqin mnafeyin olan tdbirlrin hyata keçirilmsin hmi müvffq olmudu. O çarizml ixtilafa girimk istmirdi. Msln, Bakida qiz mktbinin açilmasinda çarizm mmurlari trfindn maneçilik tördilcyini qabaqcadan bildiyi üçün mktbin Nikolayin arvadi Aleksandranin adina qoyulduunu elan edir. Bellikl d mktbin yaradilmasina çar mütlqiyyti trfindn heç bir mane tördilmir. Taiyev bilirdi ki, bu mktb heç zaman Aleksandra mktbi kimi taninmayacaq, o ancaq gözdn prd asmaq üçün idi. El d oldu. Sonralar hami mktbi Aleksandra mktbi kimi yox, sadc olaraq, Taiyevin qiz mktbi kimi taniyirdilar. 1905-ci il inqilabindan sonra Azrbaycan dilinin tlimi Azrbaycan ziyalilari qarisinda n vacib msl kimi dururdu. Hmin illrdn Azrbaycan dilinin imlasi, qrammatikasi, qirati bard srlr yazilmaa baladi. Demokratik ziyali qüvvlr H. Zrdabi, Hbibby Mahmudbyov, S. M. Qnizad, Üzeyir Hacibyli, Rid by fndiyev xalq maarifinin inkiafi urunda, proqressiv üsullar sasinda yeni mktblrin yaradilmasi urunda mübarizy giridilr. 1907ci ild Üzeyir Hacibyli "Türk-rus v rus-türk lüti" kitabini yazdi. Abdulla aiq "Uaq çemyi", Mahmudby Mahmudbyov Abbas Shhtl birlikd "Yeni mktb", "Türk dbiyyatina ilk qdm" drsliklrini yazdilar. Mktblrd tlimin yeni üsulla keçilmsi sahsind tezlikl böyük addimlar atildi. Ötn srin axirlarinda Azrbaycan ziyalilarindan bzilri hl 1883-cü ildn Krimda (Baxçasarayda) çap olunan "Trcüman" qzetinin böyük tsiri altinda idi. Bu qzet H. Z. Taiyevin maddi müavinti il çap olunurdu. Qzet Rusiyada yaayan müslmanlarin bir növ qeyri-rsmi orqani idi. Qzetin redaktoru smayilby Qaspirinski Rusiya imperiyasina özünün bitrf münasibtini

229

bildirmkl brabr ona müslmanlarin trqqi v inkiafina kömk edn bir dövlt kimi baxirdi. Bununla bel o çarizmin rusladirma siyastinin thlüksini yaxindan duyurdu. Buna gör Rusiya imperiyasinin daxilind yaayan müslmanlarin türkçülük v slamçilia münasibtinin proqramini hazirlamaqla mul olurdu. Rusiya müslmanlarinin ksriyytl türklrdn ibart olmasi v onun proqraminda pantürkizm v panislamizm ünsürlrinin drin kök atmasi il laqdar müdafi etdiyi cryan panislamizm v pantürkizm adlanirdi. Lakin Qaspirinski türk xalqlarinin birlmsindn daniarkn onlari heç zaman siyasi faliyyt çairmirdi. Baa düürdü ki, bel bir tbbüs mövcud raitd vvlcdn uursuzlua mhkum edil bilr. Onun fikrinc birlmk ancaq, ruh, dil v mdniyyt baximindan olmalidir. Buna gör "dild, fikird, id birlik" onun sas üari olmudu. Bu mqsd nail olmaq üçün Balkan ölklrindn tutmu Çindk türk xalqlarinin hamisinin anlayacai vahid bir dilin yaradilmasina çaliirdi. "Trcüman"in shiflrind dorudan da bel bir dil yaradilmidi. Bu dilin d sasini Osmanli türk dili tkil edirdi. Bakida Qaspirinski ideyalarinin davamçisi li by Hüseynzad idi. Onun Peterburqda tibbi thsil almasina baxmayaraq, Bakiya qayitdiqdan sonra vahid türk milltinin yaradilmasi ideyasinin ancaq Türkiyd mümkün olacaini düünrk, 1889-cu ild stanbula gedir. Lakin o zaman II bdülhmid hakimiyyti dövründ pantürkizm ideyalarinin yayilmasinda çtinlik çkirdi. Hmin bu vaxt 1905-ci il inqilabindan sonra Bakida lverili rait yarandiini eidn kimi Bakiya qayidir. Burada hm mührrir v hm d müllim ildiyi illrd pantürkizm v panislamizm ideyalarinin yayilmasi il mul olur. Birinci cahan müharibsi balandii zaman liby Hüseynzad Türkiyd idi. 1915-ci ild o bir dst mühacirl birlikd Avstriya-Macaristana gedir v Rusiya müslmanlarinin nümayndsi kimi almanlardan xahi edir ki, bütün müslman yaltlrinin Rusiyadan ayrilmasinda onlara kömk etsinlr. Pantürkist Azrbaycan ziyalilarinin ikinci görkmli nümayndsi hmd by Aayev idi. hmd by ali thsilini Fransada almidi. Orada olduu müddtd panislamizm bard bir sira risallr d çap etdirmidi. hmd byin görülrind Haci Seyid Cmalddin fqaninin böyük tsiri vardi. sln randan olan fqani XIX sr slam modernizminin bariz nümayndsi idi. Onun fikrinc slamla zka v azadliq vhdt tkil etmlidir. Buna gör slam dinin xas olan ehkamçiliq v triqtçilikdn uzaqlamai tövsiy edirdi. Ancaq bununla bel müstmlkçiliy qari mübariz aparmaqdan ötrü milltçilikdn kskin bir silah kimi istifad etmyi lazim bilirdi. hmd by Aayevi fqaniy yaxinladran mhz bu chtlrdi. Ancaq qrib görüns d onun srlri açiqdan-açia ran meyilli idi. Bununla bel o türk milltçisi kimi böyük öhrt qazanmidi. 1885-ci ild Türkiydn Azrbaycana qayitdiqdan sonra bel qnat glir ki, ran deyil, mhz Türkiy

230

böyük müstqil slam dövlti hesab olunmalidir v bütün dünyada slam dövltlrinin n mötbr dayai Turkiy olacaqdir. Bakida ildiyi müddtd qzet v mcmu shiflrindki bütün çixilari bu ruhda idi. Azrbaycan ziyalilarinin ksriyyti Rusiyada thsil alib glmi liberal ziyalilardi. Onlardan bzilri Peterburqda, Odessada v baqa hrlrd H. Z. Taiyevin müavinti il thsil almidilar. Onlarin içrisind hüquqünaslar, hkimlr, hrbçilr, texniki ziyalilar, müllimlr v jurnalistlr d vardi. Hüquqünaslardan limrdan by Topçubaov, Nsib by Yusifbyli, Xan Xoyski, Aslanby Sfikürdski, Xlil by Xasmmmdov, smayil by Ziyadxanov v baqalarini göstrmk olar. Hkimlrdn Nriman Nrimanov, Hsnby Aayev, Qaraby Qarabyov, müllimlrdn Hbib by Mahmudbyov, S. M. Qnizad, Mahmud by Mahmudbyov, Bdl by Bdlbyov, bdulli by mircanov, Frhad Aazad, bdülli by Vlibyov, Abdulla aiq, Hnif xanim Mlikova, fiq xanim fndiyeva v baqalari qeyd edilmlidir. Müllimlrdn çoxu Tiflis Aleksandr müllimlr institutunda v Qori seminariyasinda thsil almidilar. Azrbaycanda gnc maarifçilrin, müllimlrin yetimsi v trbiysind Abdulla aiqin xüsusi il böyük xidmti olmudur. Hazirda yali nsil içrisind tk-tk adam tapilar ki, aiq mktbini keçmmi olsun. limrdan by dövrünün n görkmli hüquqünaslarindan idi. 1888-ci ild Peterburq universitetinin hüquq fakültsini bitirdikd ona xristian dinini qbul etdiyi tqdird universitetd qalmaq tklif olunmudu. Lakin Topçubaov bununla razilamayaraq, Bakiya qayidir. 1898-ci ild H. Z. Taiyev "Kaspi" qzetini mtbsi il birlikd alaraq, Topçubaovun srncamina verir. Onun "Kaspi"y glmsil qzetin hyatinda böyük dyiiklik yaradilir. Hr eydn vvl Azrbaycan ziyalilari qzet trafina clb edilir. Qzetin tematikasi genilnir. Azrbaycan xalqinin tarixin v soyuna aid ciddi mqallr drc edilmy balanir. Bakida incsntin v teatrin inkiafina diqqt artir. 1904-cü ild Topçubaov Bakinin hvskar aktyorlarini yanina çairaraq, onlara yeni bir teatr kollektivi yaratmai tklif etmidi. Topçubaov eyni zamanda böyük ictimai xadim idi. O birinci Dövlt Dumasina üzv seçilmidi. Dumanin iclaslarinda csartl çixi edrk, müstmlk xalqlarina milli muxtariyyt verilmsini tlb edirdi. 1918-ci ilin 28 mayinda Azrbaycan Demokratik Respublikasi yaradildii zaman Xan Xoyskinin baçiliq etdiyi ilk hökümt kabinetind Topçubaov xarici ilr naziri olmudur. Bir müddtdn sonra Topçubaov Türkiy hökümti il daniiqlar aparmaq üçün Gncdn stanbula gedir. Türkiy dövrü Topçubaov üçün çox mhsuldar keçmidi. stanbulda keçirdiyi daniiqlarla yanai olaraq, Azrbaycan dövltinin baqa, ölklr trfindn taninmasina çaliir v "Azrbaycanin tkkülü" adli kitab da çap etdirir. Topçubaov hl Türkiyd

231

ikn 1918-ci ilin 7 dekabrinda Bakida açilmi Azrbaycan parlamentind parlamentin sdri seçilir. 1919-cu ild Versal sülh konfransina göndriln Azrbaycan nümaynd heytin sdr tyin olunur. Baki zorla sovetlndn sonra Topçubaov vtnin qayida bilmmidi. 1934-cü il noyabr ayinin 8-d qürbtd, Fransada ölmü v orada dfn edilmidir. Onun yazib, yadigar qoyduu "Qafqaz Azrbaycani respublikasi" v "Qafqaz Azrbaycani respublikasinin Paris sülh konfransina memorandumu" srlri diqqtlayiq kitablardir. Azrbaycan ziyalilarindan memar Zivrby hmdbyov (1873-1925) Azrbaycanin memarlii tarixind görkmli yer tutan bir xsiyyt idi. O ali memarliq thsili almi ilk azrbaycanlidir. 1902-ci ild Peterburq Mülki Mühndislr nstitutunu bitirmidir. O vaxtdan Bakida memar kimi ilmidir. 1918 - 1922-ci illrd Bakinin ba memari olmudur. Onun layihsi il Bakida v Baki trafinda bir çox gözl binalar ucaldilmidir. Cüm mscidi, Göy mscid, Mixail xstxanasi (indiki zizbyov adina doum evi), "Sadt" mktbinin binasi, Uaq xstxanasi (indiki elmi-tdqiqat ana v uaq mühafizsi institutunun binasi) onun layihlri sasinda tikilmidir. Bakida neft snayesinin inkiafi il laqdar texniki biliklr sahsind d ziyalilar yetimidi. Onlar bir qayda olaraq, Peterburqda ali thsil alandan sonra Bakiya qayidir v Baki neft istehsalinin müxtlif sahlrind çaliirdilar. Bel texniki ziyalilardan Ftli by Rüstmbyov, Mdi by zizbyov, Behbudov v baqalarini göstrmk olar. Neft snayemizin inkiafi tarixind F. Rüstmbyovun (1867-1946) xüsusil böyük xidmti olmudur. F. Rüstmbyov Bakida realni mktbi bitirdikdn sonra Peterburq Texnoloji nstitutuna daxil olmudur. 1893-cü ild institutu bitirib Bakiya glir v 1893-cü ildk neft snayesinin müxtlif sahlrind mühndis kimi ilmidir. 1898-1920-ci illrd is Baki milyonçusu Musa Naiyevin neft müssislrini idar etmidir. O, Musa Naiyevi hmi hrd uca, yaraiqli binalar tikdirmy hvslndirmi v binalarin tikilmsind yaxindan itirak etmidir. "smailiyy" kimi zmtli binanin tikilii Naiyevin xsisliyi ucbatindan arada yarimçiq qalmidi. Msl bel olmudu: "smailiyy"nin tikilii layihsind Naiyevi qorxuya salmamaq üçün smetada xrc az göstrilmidi. Binanin birinci mrtbsi tikilib baa çatanda smetada göstrilmi vsait qurtarir. Naiyev bunu eitdikd hirsl deyir ki, gerisini tikdirmycym. Mni müflis eldiniz. Rüstmbyov onu n qdr dil tutursa, bir ntic vermir. Axirda Rüstmbyov H. Z. Taiyev müracit edir. Taiyev Naiyevi bir thr razi salandan sonra binanin tikilii davam etdirilir. ndiki Semako xstxanasi binasinin tikilmsind d Rüstmbyovun xeyirxah kömyi olmudur. Musa Naiyevin ilr müdiri ildiyi müddtd bir nfr d ondan narazi qalmamidi. O

232

bütün faliyyti boyu neft quyularinin amansizcasina istismar edilmsi leyhin olmudur. 1922-ci ildn 1935-ci ildk Azrneft risinin birinci kömkçisi olmudur. Sonralar Azrneftin Dniz komitsin baçiliq edirdi. Rüstmbyovun rhbrliyi il neft çixarma v neft emali texnikasi tkmilldirilmi, neft mdnlrind vurma qazmasi üsulundan rotorla qazma üsuluna keçilmidir. Xzr sualti neft sahlrinin ilnmsin aid yazdii elmi mqallri dniz neft mdnlrinin genilnmsin böyük kömk etmidir. F. Rüstmbyov eyni zamanda ali texniki mktbd müllimlikl mul olmudur. 1905-ci ildn 1920-ci ildk mtbuat trafinda toplami yaziçi v airlrin, mührrir v jurnalistlrin ictimai, milli düüncnin oyanmasinda böyük xidmtlri olmudur. M. . Rsulzad, Nsib by Yusifbyli, Azrbaycan milli operasinin banisi Üzeyir Hacibyov, böyük satira ustalari M. . Sabir, Clil Mmmdquluzad, Azrbaycan dramaturgiyasinin görkmli nümayndlri . Haqverdiyev, Ncf by Vzirov, Süleyman Sani Axundov, airlrdn Mhmmd Hadi, Hüseyn Cavid, Abbas Shht, nasirlrdn Abdulla aiq, Seyid Hüseyn Sadiq, Yusif Vzirov (Çmnzminli) milli dbiyyatimizin fxri idilr. "Füyuzat", "lal" v baqa mtbuat orqanlarinda öz erlri il yaxindan itirak edn air Mhmmd Hadinin hyati facili keçmidir. air 1902-ci il amaxi zlzlsindn sonra Kürdmir köçmü v orada mktb açaraq, müllimlikl mul olmudur. 1905-ci ildn sonra Htrxana gedir v orada "Bürhani trqqi" mcmusind çaliir. Bir müddtdn sonra mcmunin redaktoru olur. Htrxandan qayitdiqdan sonra Bakida "Füyuzat" mcmusi redaksiyasinda ilmi, "Tz hyat", "Hqiqt", "ttifaq", "Trqqi" qzetlrinin shiflrind öz odlu erlri il çixi etmidir. 1911 - 1914-cü illrd Türkiyd olur. stanbulda çap olunan "Tnin" v "Srvtifünun" redaksiyasinda ilyir. bdülhmid zülmün qari yazdii erlri üstünd hbs edilib, Saloniki hrin sürgün olunur. Birinci cahan müharibsi balayanda air Bakiya qayitmidi. Bu zaman Bakida tkil olunmu müslman alayi il birlikd mühariby yola düür. Sonra o müslman alayina imam tyin olunur. Alayla birlikd Karpatlardaki döyülrd itirak edir. 1918-ci ild müharibdn qayitdiqdan sonra bir müddt Gncd yaayir, sonra Bakiya qayidir. Xalqinin böyük ehtiyac içrisind keçirdiyi güzrani, ölkd yaranmi air siyasi, iqtisadi böhran onun üçün air bir drd olur. Bdbin, dügün bir hvali-ruhiyyy qapilir. Vtn övladlarinin air vziyyti onu drindn düündürür, xyallarini alt-üst edir. Xalqini hmi baqa mdni xalqlarla bir sirada görmk arzusu il çirpinir: mzasini qoymu mill övraqi hyat,

233

Yox milltimin xtti bu imzalar içind. Böyük airin facili günlri balayir. Maddi ehtiyac onu öz mngnsind bour, dolanmaq üçün erlrini yaxin dostlari vasitsil vrqlrd çap etdirib, özü küç v meydanlarda satirdi. Nhayt Gncd hyati sfilan bir ölüml bitir. Azrbaycan ziyalilari içrisind Abbas Shht (1874-1918) öz trcümçilik faliyyti il frqlnirdi. O ixtisas üzr hkim idi. 1900-cü ild Tehranda tibb institutunu bitirmidi. Vtni amaxiya qayitdiqdan sonra orada hkimlikl mul olmu v eyni zamanda Baki mtbuatinda öz lirik erlri il çixi edirdi. Shht inc qlbli lirik bir air idi. "air v eir prisi" erind airi xalq hyatina balanmaa, ilhamini mhz hyatdan almaa çairirdi. Bir trcümçi kimi misilsizdi. Trcümlri öz emosionallii v dqiqliyi il orijinalla eyni sviyyd dururdu. Rus, fars, rb v fransiz dillrin yiylndiyi üçün trcümni birbaa orijinaldan edirdi. Pukindn, Lermontovdan, Krilovdan, M. Qorkidn, V. Götedn, A. Mussedn etdiyi trcümlr ona böyük öhrt qazandirmidi. Yaradiciliinin ilk dövrlrin xas olan ziddiyytlr, yni bir trfdn maarif, mdniyyt çairi, o biri trfdn bdbinlik, sonralar dünyagörüü genilndikc realizm qüvvtli meyll vz olunur. Shht 1918-ci ild Gncd vfat etmidir BAKILI ZYALILAR 19-cu srin axirlari v 20-ci srin vvllrind Baki hrinin özündn görkmli ziyalilar yetimidi. Bunlar köklü-silli bakililar idi: burada doulmu, burada böyümüdülr. Azrbaycan ziyalilari il l-l verib, ölknin ictimai hyatinda xidmt göstrmilr. Onlar kimlrdi? BDÜLXALQ CNNT (1855-1931). Baki hrind anadan olmudu. "Mcm ü üra" cmiyytinin fal üzvlrindndi. Klassik üslubda Azrbaycan v fars dillrind er v qzllr yazmidir. 1905-1907-ci illrdn sonra erlrind ictimai motivlr meydana çixmi v müasir hyat msllri airi maraqlandirmaa balamidir. Onun yeni ruhda yazdii erlr o zaman "Tkamül" qzeti shiflrind drc olunurdu. "Qiz qalasi", "Qilinc v qlm" poemalari maraqla oxunur. LABBAS MÜZNB MÜTLLBZAD (1883-1938). Bakida anadan olmudur. Yaziçi, jurnalist v dbiyyatünas idi. dbi yaradicilia "Molla Nsrddin" jurnalinin tsiri altinda balamidi. Çarizmin müstmlkçilik siyasti, haqsizliq, ictimai talt, dini fanatizm erlrind tnqid olunurdu. . Müznibin Azrbaycan mtbuatinda xidmti xüsusil böyük idi. "Babayi mir", "Znbur", "habi-saqi" satirik jurnallarinin redaktoru olmudur. El bu ucbatdan polis

234

mmurlari trfindn hmi tqiblr mruz qalmidi. Bir müddt htta Sibir sürgün edilmidi. . Müznib trcümçilikl d mul olmudur. 1910-cu ild "Min bir gec" naillarindan trcüm etdiyi bir parçani "lifleyla" adi il çap etdirmidir. "Ürk yanisi" v "Tikan kolu" srlri oxucularinin çox sevdiyi kitablardandi. Öz faliyyti boyu el dbiyyatini toplamaqla da mul olmudur. Uzun illr rzind topladii el aiqlarinin, xalq söz sntkarlarinin srlrini 1926ci ild "Aiq Pri v müasirlri" adi il kitab klind çap etdirmidir. MD ZZBYOV (1876-1918). Bakida anadan olmudur. Mühndis v ictimai xadimdir. nqilabçidir. 1896-ci ild Baki realni mktbini bitirdikdn sonra Peterburq Texnologiya nstitutuna daxil olmu v 1908-ci ild orani bitirmidir. Bakiya qayitdiqdan sonra az müddt mühndislikl mul olmudur. Sonra inqilabi hrkata qoulmu, pekar inqilabçi kimi faliyyt göstrmidir. Baki fhllrinin çarizm qari çixilarinda yaxindan itirak etmidir. "Nicat" maarif cmiyytinin fal üzvlrindn biri olub. "Dvt-Qoç" qzetinin yaranmasinda yaxindan itirak edib. 1911-ci ild Baki hr Dumasina üzv seçilir. 1918-ci ild Baki Xalq Komissarlari Sovetind quberniya komissari, sonra xalq daxili ilr komissarinin müavini ilmidir. 1918-ci il 20 sentyabrda Baki komissarlari sirasinda gülllnmidir. MMMD MN RSULZAD - Axund Haci Molla lkbr olu 1884-cü il yanvarin 31-d Novxana kndind anadan olmudur. btidai thsilini mdrsd almi, sonra thsilini ikinci "Rus-müslman" mktbind davam etdirmidir. Daha sonralar Baki Texniki mktbini bitirmidir. Mktbd oxuyarkn inqilabi hrkata meyl göstrmidir. Bu illrd Azrbaycanin siyasiiqtisadi hyatinda böyük dyiiklr ml glmidi. Bakida neft snayesinin inkiafi onu bütün dünyada tanitdirmidi. Azrbaycanin milli burjuaziyasi tkkül tapmidi. Sinfi mübariz qüvvtlnmi, milli hrkat qüvvtlnmidi. Milli üur, milli düünc qabaqcil gnclri vahid bir qüvvd birldirirdi. 1904-cü ild "Hümmt" demokratik tkilati yaradildiqda Mmmd min onun n fal üzvlrindn olur. "Hümmt" qzeti shiflrind itirak edir. "Hümmt"in arxasinca "Tkamül", "Trqqi", "rad" qzetlri d çap edilmy balayir. Bu qzetlr Mmmd minin bir publisist v jurnalist kimi püxtlmsin kömk edir. Tbiidir ki, gnclr içrisind demokratik, inqilabi hvali-ruhiyynin artmasi çarizmi narahat etmy bilmzdi. Bu sbbdn demokratik ruhlu ziyalilar polis trfindn tqib olunmaa balayir. Mmmd min daha Bakida qala bilmyib, rana gedir. Hmin illrd, yni 1909-1910-cu illrd bütün randa, o cümldn Cnubi Azrbaycanda milli azadliq urunda mübariznin qizin illri idi. Sttarxanin baçiliq etdiyi hrkat bütün ölkni bürümüdü. Mmmd min d drhal bu hrkata qoulur v htta "rani nou" adli qzet buraxir. 1910-cu ild ran demokratik partiyasina daxil olur. Bu partiyanin rhbri Seyid Hsn Taizad il

235

dostlair v birlikd mkdaliq edirlr. Tezlikl partiyanin Mrkzi komitsin üzv seçilir. Sttarxan hrkati yatirildiqda Rsulzad daha randa qala bilmir. Yaxin silahdai Taizad il birlikd Türkiyy mühacirt edir. Onun Türkiyy glii, burada da milli oyani hrkatina tsadüf edir. O zaman Türkiyd tkil edilmi "Türk ocai" Türkiynin qabaqcil ictimai xadimi Ziya Göyalpla birlikd Azrbaycan ziyalilarindan li by Hüseynzadni, hmd by Aayevi d öz trafina toplamidi. Mmmd min Rsulzad d onlara qoulur. Hmin illrd çap olunmaa balayan "Türk yurdu" qzetind Mmmd min türkçülüy aid bir sira mqallri il çixi edir. Hmin illrd Mmmd min xbr çatir ki, Bakida "Müsavat" adli bir partiya yaradilmidir. Bu xbr onu çox sevindirir v 1913-cü ild Rusiyada Romanovlar sulalsinin 300 illiyi il laqdar fv-ümumi elan edildikd Rsulzad drhal Bakiya qayidir. Burada qisa müddt içrisind partiyanin lideri olur, onun siyasi istiqamtinin düzgün ifad edilmsind böyük rol oynayir. Partiyanin mqsd v vziflri bard mqallrl çixi edir. O illrd "qbal" qzeti v "lal", "Dirilik" jurnallari shiflrind onun mqallarin tez-tez rast glmk olardi. 1915-ci ild o "Açiq söz" adli qzet nr etdirir v onun redaktoru olur. Bu illrd o Azrbaycanin glcyin drin inam v möhkm ümidl baxirdi. nanirdi ki, Azrbaycan xalqi tezlikl öz istiqlaliyytin qovuacaqdir. 1917-ci ild fevral inqilabi ba verdikd, bu inam onda daha da qüvvtlndi. Bununla bel mslht bilirdi ki, bu günü yaxinladirmaq üçün bütün qüvvlri birldirmk lazimdir. Çox keçmir ki, Gnc hrind Nsib by Yusifbylinin baçilii il yaradilmi "Türk dmi mrkziyyt partiyasi" il Bakida mövcud olan "Müsavat" partiyasi, "Türk dmi mrkziyyt partiyasi Müsavat" adi altinda birlrk, vahid bir partiya klind faliyyt göstrmy balayir. Partiyanin sdri M. . Rsulzad seçilir. Birlmi partiya sas vzifsini milli-razi federasiyasi üzr demokratik respublikalarin yaradilmasi mslsind görürdü. Çar taxtdan salindiqdan sonra 1918-ci ild Tiflis hrind yaradilmi Gürcüstan, Azrbaycan v Ermnistan nümayndlrindn ibart Seym Zaqafqaziyanin ali dövlt orqani hesab edilirdi. Lakin Seym özünü dorultmadi. 26 may 1918-ci ild Seym buraxildi. Gürcüstan özünü müstqil respublika elan etdi. Bir gün sonra is Seymin keçmi müslman üzvlrinin yiincai çairildi. Bu yiincaqda müxtlif partiya nümayndlrindn ibart Milli ura yaradildi. M. . Rsulzad uranin sdri seçildi. Eyni zamanda Nsib by Yusifbylinin baçilii il Azrbaycan hökümti yaradildi. Hökümt Mmmd Yusif Cfrov, Nsib by Yusifbyli, Xlil by Xasmmmdov, Hsn by Aayev, Mmmd Hsn Hacinski v baqalari daxildi. Bu müddtd türklr artiq Gncy daxil olmudular. Baki is hl d boleviklrin lind idi. Hökümt

236

müvqqti olaraq, Gnc hrind yerldi, ta 1918-ci ilin 16 iyunundan sentyabrin 15-ndk faliyytini burada davam etdirdi. Vziyyt çox grgin bir kil almidi. Yeni tkil olunmu hökümt thlük qarisinda idi. Baki kommunasi ordusu Gnc üzrin hücuma keçmidi. Onun trkibind danaklarda vardi. Bel raitd bzi sbblrdn Milli ura istefa verdi. Xan Xoyski 12 nfrdn ibart yeni kabinetin trkibini elan etdi v Milli ura onu tsdiq etdikdn sonra öz faliyytini dayandirdi. M. . Rsulzad is gnc Azrbaycan hökümtinin taleyini aydinladirmaq mqsdil stanbula gedn nümaynd heytin baçi tyin olundu. O stanbulda olarkn Baki türklr trfindn artiq azad edilmidi. Hökümt d Gnc hrindn Bakiya köçmüdü. Lakin türklr gedndn sonra onlarin yerin glmi ingilis komandanlii Azrbaycan hökümtini tanimaq istmdi. O bildirdi ki, respublika guya Azrbaycan xalqinin ümumi istyi il yaradilmami, türk komandanlii trfindn tkil edilmidir. Bununla laqdar olaraq, 7 dekabr 1918-ci ild Azrbaycan parlamenti çairildi. Parlamenti M. . Rsulzad açaraq, bildirdi ki, bir kr yüksln bayraq bir daha enmz. O bununla demk istyirdi ki, Azrbaycan xalqini heç vaxt v heç n hqiqi azadliq yolundan döndr bilmyckdir. M. . Rsulzad n hökümtd, n d parlamentd vzif tutmasa da parlamentd milli rhbr kimi böyük nüfuz v ehtirama malikdi. Parlamentd müzakir ediln msllrin düzgün va real hll edilmsind onun hmi böyük rolu olmudur. 1920-ci ilin 27 aprelind Azrbaycan Demokratik Respublikasi süquta uradi. M. . Rsulzad d parlamentin bir çox üzvlri kimi xarici ölklr getmy mcbur oldu. Uzun müddt Türkiyd yaadi. 1955-ci il mart ayinin 6-da Ankarada vfat etdi. Deyiln gör son nfsind üç df "Azrbaycan, Azrbaycan, Azrbaycan" deyrk, gözlrini bdi yummudu. SEYD HÜSEYN SADQ (1887-1937). Bakinin çrihr hisssind dnizçi ailsind doulmudur. Atasi Mir Kazim ticart gmilrindn birind kapitan ilmidir. Seyid Hüseyn dörd yainda ikn atasini itirir. Ail air maddi ehtiyac içind qalir. Seyid Hüseyni babasi böyüdür. Babasi onu vvlc mollaxanaya qoyur, sonra onu rus-tatar mktbin göndrir. Mktbi bitirdikdn sonra ailnin maddi vziyyti onu ilmy mcbur edir. vvllr "Kaspi" mtbsind mürttib ilyir. Bir müddtdn sonra korrektor olur. Seyid Hüseynin dbiyyata meyli d hmin illrdn balayir. 1903-cü ildn tnqidi mqallrl dövrün qzetlrind çixi etmy balayir. Azrbaycanda Demokratik hökümt zamani onun faliyyti daha da genilnir. Mahir bir jurnalist v dib kimi taninir. Keçiriln bütün dbi disputlarda fal itirak edir. Sovet hakimiyyti illrind Baki mktblrind müllimlik etmkl yanai jurnal v qzetlrd hm mkdaliq

237

edir, hm d mqal, hekaylri il çixi edir. Onun bu illrd yazdii "Yeni hyat yollarinda" v "ki hyat arasinda" romanlari Azrbaycan oxucularinin n çox sevdiklri kitablardi. Mhz bu illrd Seyid Hüseyn inc, lirik hekaylr ustasi kimi öhrt tapmidi. 1937-ci ild Seyid Hüseyn repressiya edilmi v gülllnmidir. Qbri yoxdur. HÜSEYN RBLNSK - Azrbaycanin görkmli tragik aktyoru Hüseyn rblinskinin sl adi Hüseynbala, familiyasi is Xlfovdur. O 1881-ci ild Baki hrind anadan olmudur. rblinski Azrbaycan professional teatr sntinin banilrindndir. Özünün gur ssi, böyük aktyorluq istedadi il bütün tamaaçilarin qlbini l ala bilmidi. Adi afialarda elan edildiyi gün teatr salonlari azinadk tamaaçi il dolu olurdu. Tamaanin axirinda onun rfin ucaldilan sslr susmaq bilmzdi. Onun shndn eidiln hr bir sözü tez-tez alqilarla qarilanirdi. rblinski ürk v zka sntkari idi. Buna gör ta ölndk teatr hvskarlarinin sevimlisi idi. Bzn hl shny daxil olmamidan shn arxasindan ssi eidildikd salonda el gurultu qopardi ki, aktyor susub tamaaçilarin sakitlmsini gözlrdi. Roldan çixmadan bainin hrkti il onlara öz tkkürünü çatdirardi. Hüseyn d bakililarin çoxu kimi dnizçi ailsind doulmudu. lk thsilini mollaxanada aldiqdan sonra rus-müslman mktbin daxil olmudur. Hl skamya arxasinda ikn teatrla maraqlanmi, tez-tez Baki hvskarlarinin v habel baqa yerlrdn Bakiya qastrola glmi taninmi aktyorlarin oyunlarina tamaa edr, onlarin oyunlarindan böyük zövq alardi. Bellikl, teatra olan marai, nhayt, onu shny gtirib çixarir. 1897-ci ild ilk df shny qdm basir. Dövrünün taninmi aktyoru v rejissoru olan Cahangir Zeynalov M. F. Axundovun "Lnkran xaninin vziri" komediyasi sasinda hazirladii tamaada ona kiçik bir rol verir. Bu adic bir mehtr rolu idi. Lakin rblinski bu kiçik rolu el mhartl oynayir ki, Zeynalovun diqqtini clb edir. Sonralar rblinskinin bu kiçik rolla shny açdii yol, getdikc genilnir. Zeynalov artiq onun qüvvsin inandii üçün ona daha mürkkb rollar tapirir, htta srlrd qhrman rollarini da ona hval etmkdn çkinmirdi. 1905-ci ild Zeynalovun truppasi Lnkranda qastrolda olarkn rblinski N. B. Vzirovun "Müsibti Fxrddin" pyesind ilk df çixi etdi. Bu, rblinski üçün bir növ sinaq idi v o bu sinaqdan mhartl çixdi. Sanki bu oyunundan sonra rblinski böyük tragik aktyor kimi parladi. Xeyriyy cmiyytlrinin aktyor truppalari hr trfdn rblinskini öz kollektivlrin dvt etmy baladilar. Bellikl o vvllr "Nicat", sonralar "Sfa" xeyriyy cmiyytlrinin v habel Ü. Hacibyov qardalarinin truppalarinda hm aktyor v hm d rejissor kimi çixi etmy balayir. ndi o

238

ölkd yegan tragik aktyor sayilirdi. Onun repertuari getdikc genilnir v znginlirdi. O, . B. Haqverdiyevin "Aa Mhmmd ah Qacar" pyesind Qacar, . Saminin "Gaveyi ahngr" pyesind Gav, F. illerin "Qaçaqlar" pyesind ba rollari böyük ustaliqla ifa edir. Tamaaçilarin haqli mhbbtini qazanirdi. Qzetlr onun misilsiz oyunlarini aiz dolusu triflyirdilr. 1910-cu ild rblinski ekspirin "Otello" facisind Otello rolunu oynamasi il özün yüksk öhrt qazandi. Onun yüksk romantik bir pafosla ifa etdiyi Otello rblinski yaradiciliinin yüksk zirvsi oldu. H. rblinski yuxarida dediyimiz kimi eyni zamanda bacariqli rejissor idi. 1908-ci ild "Leyli v Mcnun" operasinin ilk quruluçu rejissoru rblinski olmudur. rblinski bir kino aktyoru kimi d sntimizin tarixin daxil olmudur. 1916-ci ild Bakida çkilmi "Neft v milyonlar sltntind" filmind Lütfli by rolunu mhartl ifa etmidir. Hüseyn rblinski txllüsünü Azrbaycanin görkmli generali rblinskinin familiyasindan götürmüdür. SMD MNSUR KAZIMOV - 1879-cu ild Bakida anadan olmudur. air, jurnalist v mdniyyt içisi idi. Baki xeyriyy cmiyytlrinin n fal üzvlrindn olub. "Bsirt", "Tuti", "Molla Nsrddin" jurnal v qzetlrind air kimi çixi edirdi. Kskin siyasi qlm malik idi. erlrinin ksriyyti ictimai haqsizlia, daltsizliy, yalana, riyaya qari yonldilmidi. Eyni zamanda "eypur" adli satirik bir jurnal da çap etdirirdi. "Rngdir" eri onun yaradiciliinda bir növ proqram bir eirdir. eir badan-ayaa bdbin v hyatdan küsgün bir hvali-ruhiyy il dolu olsa da air hyatda tsadüf etdiyi xyant v riyakarlii, mdniyytsizlik v yalani güclü satirik qlmi il ifa etmidir. Yuxari dairlr, yüksk vzifli adamlara yaxin olduundan onlarin iç üzünü drindn duymu, mllrin bld olmudu. "Rngdir" eirinin gücü d buradan ml glirdi. Smd Mnsur 1927-ci ild vfat etmi v Bakida dfn edilmidir. ZM ZMZAD - Azrbaycanin görkmli rssamidir. 1880-ci ild Bakinin Novxana kndind dünyaya glmidir. Heç bir rssamliq mktbi qurtarmayib. Azrbaycanda satirik qrafika v siyasi plakat janrlari sahsind ölmz srlri il taninmidir. 1906-ci ildn "Molla Nsrddin" jurnalinda öz satirik rsmlri il çixi etmy balamidir. Onun özün mxsus yaradiciliq üslubu, tsvir trzi vardi. Bu chtdn o heç kim oxamirdi. 1910-cu ildn Bakinin bir sira mktblrind rsm müllimi kimi çalimidir. Pedaqoji faliyyti il yanai o zamanlar Bakida çap olunan "Znbur", "Tuti", "Babayi mir", "Mzli", "Klniyt" satirik jirnallarda öz karikaturalari, yumoristik killri il çixi edirdi. Onun üslubunda mövcud olan xalq yaradiciliina xas obrazliliq, yicamliq zimzadni öz oxucularina sevdirmidi.

239

Yaratdii bütün satirik v yumoristik srlri xalq hyatindan glirdi. Bu srlrd satirik fikirl yanai xalq hyatinin, xalq mitinin gözl, zngin tsvirlri d vardi. Çünki onun firçasindan çixan hyatda tez-tez tsadüf olunan insanlarin hyatindandi. Hyatda v mitd gördüyü eybcrlik, dözülmz hallar, qirmizi saqqalli hampalar, zalim hökmdarlar, müftxor bylr, yalançi mollalar, bütün xürufat hli zimzad satirasinin hdfin çevrilmidi. zimzad karikatura sahsind, demk olar ki, M. . Sabir idi. Sabir "Hophopnam"sin çkdiyi karikaturalar Sabirin satirik erlri il birlib, çox tsirli bir harmoniya tkil edirdi. zimzad teatr tamaalari sahsind d faliyyt göstrirdi. Ayri-ayri dram v opera srlrin verdiyi qurulu, bdii trtibat v geyim eskizlri il tamaalarin bdii v estetik tsirini xeyli artirirdi. 1920-ci ildn sonra, Sovet hakimiyyti illrind zimzad yaradicilii üçün daha geni imkanlar açilmidi. vvla o Bakida ilk df olaraq, Rssamliq mktbi tkil etmi v uzun müddt onun direktoru olmudur. ndiki rssamlarin yali nsli sas etibaril zimzadnin yetirmlridir. Sovet hakimiyyti illrind zimzad ictimai v pedaqoji faliyyti il yanai olaraq, satirik karikatura sahsind d faliyytini davam etdirirdi. str "Molla Nsrddin" mcmusinin v istrs d respublikanin baqa mtbuat orqanlarinin shiflrindn onun çkdiyi killr skik olmurdu. O, Azrbaycan Respublikasinin xalq rssami adina layiq görülmüdü. zim zimzad 1943-cü ilin 15 iyununda 63 yainda vfat etmidir. LSKNDR CFRZAD (1875-1941). Baki hrind doulmudur. Görkmli maarifprvr, publisist, trcümçi olmudur. btidai thsilini rus-müslman mktbind, sonra Mixaylov snt mktbind almidir. Sonralar N. Nrimanovun tkil etdiyi v o vaxtlar üçün böyük mdni bir hadis olan kitabxanada ilmidir. 1906-1908-ci illrd çap olunan "Dbistan" jurnalinin redaktoru olmudur. O zaman dövrün qabaqcil ziyalilarindan H. B. Zrdabini, N. Nrimanovu, M. . Sabiri, M. Hadini, A. aiqi, S. M. Qnizad v baqa maarif xadimlrini jurnalin trafinda toplamidi. "Dbistan" demokratik istiqamtli jurnal idi. liiskndr Azrbaycanda ilk df olaraq, divar tqviminin sasini qoyanlardandir. O Sovet hakimiyyti illrind d bu ncib ii davam etdirmidir. Sovet hakimiyyti illrind Azrbaycan Maarif Komissarliinda Nriyyat darsinin müdiri olmudur. "Füqra füyuzati" v "Maarif" jurnallarinda da mkdaliq etmidir. MRZAA LYEV - Azrbaycanin görkmli komik artisti 1883-cü ild Bakinin Hövsan kndind kndli ailsind dünyaya glmidir. btidai thsilini mollaxanada almi, sonra Baki rus-müslman mktbini bitirmidir. Hl ilk

240

gncliyindn teatrla maraqlanmaa balayir, hvskar teatr truppalarinda itirak edir. Shny ilk addimini 1902-ci ild N. B. Vzirovun "Müsibti Fxrddin" pyesinin tamaasinda atmidir. O ahmar by rolunda çixi etmidi. Tamaada gnc aktyorun gözl oyununu görn o dövrün görkmli aktyor v rejissoru Cahangir Zeynalov v dramaturq N. B. Vzirov sonralar onun bir aktyor kimi yetimsin böyük tsir göstrmilr. Xüsusil komik aktyor olan C. Zeynalov onun istedadini yüksk qiymtlndirrk, tamaalarda komik rollari csartl ona tapirirdi. vvllr, yni 1906-1907-ci illrd hvskar "Hmiyyt" truppasinin hm rhbri olmudu, hm d ba rollarda çixi edirdi. 1907-1912-ci illrd is M. A. liyev artiq yetgin bir aktyor kimi "Nicat" cmiyytinin aktyor truppasinda öz faliyytini müvffqiyytl davam etdirirdi. Bu illrd o eyni zamanda ölknin ictimai hyatinda da yaxindan itirak edirdi. Mhz bu faliyytin gör M. A. liyev 1912-ci ild Htrxana sürgün edilmidi. Sürgün raitind d o shndn ayrilmamidi. Bu müddtd o bütün Volqaboyu hrlrind, sürgündn qayitdiqdan sonra da Tiflisd, Yerevanda, habel Türkiy v ranin bir sira iri hrlrind tamaalar vermidir. O artiq bir çox hr v ölklrd görkmli aktyor kimi taninmidi. Ü. Hacibyovun "O olmasin, bu olsun", "Arin mal alan", "rl arvad", Zülfüqar by Hacibyovun "lli yainda cavan", "Evli ikn subay" musiqili komediyalarinda yadda qalan parlaq obrazlar yaratmidi. 1920-ci illrdk M. A. liyevin, oynadii rollar içrisind C. Mmmdquluzadnin "Ölülr" komediyasinda oynadii skndr obrazi uzun müddt xatirlrdn silinmmidi. M. A. liyev bu obraza sanki el möhür basmidi ki, ondan sonra çoxlari bu rolda çixi etmy csart etmmidilr. skndr obrazi il M. A. liyev Azrbaycan teatri tarixind ölmz bir obraz yaratmidi. Sovet hakimiyyti illrind M. A. liyevin faliyyti daha da genilnmidi. M. zizbyov adina Akademik Dram Teatrinda bir-birinin arxasinca bir silsil parlaq obrazlar yaratmidi, str klassik v istrs d müasir yaziçilarin srlrind yaratdii obrazlar silsilsi Azrbaycan teatr sntinin qizil fonduna daxil olmu birr incilrdi. M. A. liyev kino snti sahsind d hmi uurla çixi etmidir. lk çkildiyi "Bismillah" filmindn sonra "Haci Qara", "Almas", "Bakinin iiqlari" v baqa filmlrd M. A. liyev öz oyun orijinallii il hmi frqlnmidir. O sözün sl mnasinda böyük gülü ustasi idi. SSR xalq artisti, SSR Dövlt mükafati laureati M. A. liyev 1954-cü ild 71 yainda vfat etmidir.

241

SÜLEYMAN RÜSTM - Azrbaycan SSR-in xalq airi. Sosialist myi Qhrmani, Azrbaycanin mkdar incsnt xadimi, SSR v Azrbaycan SSR Dövlt mükafatlari laureatidir. 1906-ci ild Bakida dmirçi ailsind anadan olmudu. N. Nrimanov adina Snaye Texnikumunda, sonra Baki darülmüllimind oxumudur. 1925-ci ild Azrbaycan Dövlt Universitetinin rq fakültsin daxil olmudur. 1929-cu ild Moskvada 1-ci Moskva Dövlt Universitetinin dbiyyat fakültsind thsilini davam etdirmidir. Bakiya qayidandan sonra "Gnc içi", "Komsomol", "Gnc bolevik", "Maarif v mdniyyt" qzet v jurnallarinda çalimidir. 1937-1938-ci illrd Azrbaycan Dövlt Dram Teatrinin direktoru olmudur. 1955-1956-ci illrd "dbiyyat qzeti"nin redaktoru olmudur. Süleyman Rüstm respublikanin böyük, görkmli air v dramaturqudur. dbi faliyyt snaye texnikumunda oxuduu illrd balamidir. lk eiri 1925ci ild "Maarif v mdniyyt" jurnalinda drc edilmidir. Bundan sonra o respublikanin dbi qzet v jurnallarinda bir-birinin ardinca gözl lirik eirlr yazmaa balamidir. Csartl demk olar ki, 20-ci illrdn sonra yeni Azrbaycan erinin banilrindn biridir. O Azrbaycan eirin yeni nfs, yeni mövzu gtirmidi. Hmin vaxtdan respublikanin dbi-ictimai hyatinda fal itirak etmi v mübariz bir air kimi taninmidir. eirlrind yeni hyati coun bir hvsl trnnüm edir, köhn cmiyytin qaliqlarina qari kskin qlml çixi edirdi. eirlrindn birind deyirdi ki, "nqilab olu inqilabam mn". Bu dorudan bel idi. Köhn cmiyyt qari nifrt yadiran, yeni hyatin xo duyularini ürk dolusu il trnnüm edn air yeni airlr nslin bir örnk olmudu. er dövrün ictimai-siyasi hadislrini gtirmk Süleyman Rüstm poeziyasinin sciyyvi chti idi. Süleyman Rüstm 1925-ci ild tkil edilmi "Gnc Qizil Qlmlr" ttifaqinin sas qurucularindan biri idi. Sonra, yni 1928-ci ild Azrbaycan Proletar Yaziçilari Cmiyytinin msul katibi vzifsind ilmidir. 1927-ci ild çap edilmi "lmdn ny" erlr kitabi köhn cmiyytdn yeni azad cmiyyt keçidin n parlaq inikasi idi. O yeni cmiyytdn knarda qalan, onun qaynar hyatina qatilmayan bdbin airlr hmi ikrah hissi il yanairdi. Adamlari böyük hvsl qurub-yaratmaa sslyirdi. 1930-cu ild drc etdirdiyi "Addimlar" kitabi, 1932-ci ild çapdan çixmi "Ss" v "At" kitablari onun mübariz bir air kimi püxtldiyini sübut edirdi. Daha sonralar yazdii "Gecnin romantikasi", "Çapayev", "Ulduzlar" eirlri il Azrbaycan poeziyasina yeni çalarlar lav etmidi. 1941-ci ild Böyük Vtn müharibsi baladii zaman Süleyman Rüstm ynin inel geyrk, komissar kimi cbhy getmidi. Onun vtnprvrlik

242

hisslri il qaynayan eirlri müharib illrind döyüçülri dümn üzrind qlby, cbh arxasindaki adamlari daha fdakarcasina ilmy sslyirdi. Xalqlarin faizm qari ölüm-dirim mübarizsi S. Rüstm üçün tüknmz bir mövzuya çevrilmidi. Müharib illrind yazdii "And", "Gün o gün olsun ki", "Qafqaz ordusu", "Ana v poçtalyon" eirlri el bil airin odlu üryinin parçalari idi. O müharib illrind Cnubi Azrbaycanda da olmudur. Bu illrd Cnubi Azrbaycandan yazdii eirlrind airin üryind çoxdan köz balami yaralari sanki tzlnmidi. O rus çarizmi trfindn ikiy bölünmü hr iki Azrbaycanin yaniqli sinlrindn qopan fryadlari baira-baira dünyaya ss salmidi. Bir milltin iki doma övladinin bir-birindn ayri dümsi airi daltsizliy qari üsyana qaldirmidi. Cnubda olarkn Süleyman Rüstm el bil ikinci nfs glmidi. Bu illrd heç bir air Cnubun drdini bel ürk arisi il trnnüm ed bilmmidi. Cnublularin imal hsrti air üçün böyük drd olmudu. Hmin illrd airin sinsindn qopan odlu misralar sonralar onun "Tbrizim" kitabinda toplanmidi. Süleyman Rüstm eyni zamanda böyük dövlt xadimi idi. O VIII - XI çairi Azrbaycan Ali Sovetinin sdri olmudur. Süleyman Rüstm 1992-ci ild Bakida vfat etmidir. Qbri Fxri xiyabandadir. Süleyman Rüstmi hr iki Azrbaycan özlrinin air olu kimi hmi yad edckdir. HNF ZEYNALLI - Görkmli dbiyyatünas, folklorünas v dbi tnqidçi olan Hnfi Baba olu Zeynalli sl-nsbli bakilidir. 1896-ci ild Baki hrind anadan olmudur. btidai thsilini Bakida aldiqdan sonra 1916-ci ild Moskva Ali Texniki nstitutuna daxil olmu, lakin thsilini baa vura bilmmidir. O inqilabi faliyyti üstünd tezlikl institutdan xaric edilmidi. Bakiya qayitdiqdan sonra bir müddt müllimlik etmidir. Bununla yanai inqilabi faliyytini davam etdirrk, 1917-ci ild Bakida inqilabi proletar gnclr tkilatinin yaradilmasinda yaxindan itirak etmidir. Bu illrd eyni zamanda folklorünasliqla mul olmaa balayir, dbi-tnqidi mqallr yazir. 1924-cü ild Hnfi Zeynalli Azrbaycan Dövlt Nriyyatinda ba redaktor ilyir. 1929-cu ildn SSR EA Azrbaycan filialinda dil, dbiyyat v folklor öblrinin müdiri olmudur. O Azrbaycani Tdqiq v Ttbb Cmiyytinin folklor komissiyasina da baçiliq etmidir. Hmin illrd Azrbaycan folklor nümunlrinin toplanmasi, nri v tdqiqi sahsind xidmtlri il Azrbaycanda görkmli folklorçu kimi taninmidir. "Azrbaycan atalar sözü v msllri", "Azrbaycan tapmacalari", "Aiz dbiyyati", "Azrbaycan folkloru" kitablarinin müllifidir. Onun görkmli bir dbiyyatünas kimi klassik v müasir Azrbaycan

243

dbiyyatina hsr edilmi srlri d diqqt ayandir. Zeynallinin yarim sr bundan qabaq yazdii "20 sr Azrbaycan dbiyyati", "Oktyabr v dbiyyatimiz", "Oktyabr v gnc qlmlr", "M. F. Axundovun dbi v ictimai faliyyti" adli mqallri bu gün üçün d öz hmiyytini itirmmidir. Hnfi Zeynalli Hüseyn Cavid yaradiciliini da diqqtl izlmidir. Böyük dramaturq bard yazdii "eyx Snan", "Peymbr", "Maral" mqallri buna sübutdur. Zeynalli da bir çox ziyalilarimiz kimi repressiya dövrünün qurbani olmudur. 1937-ci ild hbs edilib, gülllnmidir. Qbri yoxdur. AXUNDOV RUHULLA L OLU (1897-1938). Görkmli ictimai, dövlt xadimi, publisist olmudur. Bakinin üvlan kndind müllim ailsind doulub. btidai thsilini mdrsd almidir. Sonra realni mktbd oxumu v daha sonra ticart mktbini bitirmidir. ngilis, fransiz, rus v fars dillrini mükmml bilirdi. 1916-ci ildn Baki qzetlrind korrektor v trcümçi ilmidir. Trcümçilik sahsind xüsusil faliyyt göstrmidir. Müstsna hafizy malikdi. 1919-cu ildn jurnalistika v publisistika sahsind çalimidir. Kskin siyasi mqallrl çixi edirdi. "Kommunist", "Hürriyyt" qzetlrinin redaktoru olmudur. 1928-ci ildn sonra bir sira partiya v dövlt ilrind çalimidir. Azrbaycan Kommunist Partiyasi MK katibi, Azrbaycan SSR maarif naziri, Azrnrin direktoru olmudur. Sonralar SSR EA Azrbaycan filialinda, partiya tarixi institutunda ilmi, Azrbaycanin XKS yaninda ncsnt lri darsinin risi olmudur. K. Marks, F. Engels, V. . Leninin srlrinin Azrbaycan dilin trcümsin rhbrlik etmidir. lk Rus-Azrbaycan lütinin yaradicisidir. Tarix, dbiyyat v incsnt aid bir sira ciddi mqallrin müllifidir. MN ABD GÜLTKN (1898-1937). Bakida anadan olmudur. dbiyyatünas v tnqidçidir. Azrbaycan klassiklri bard bir sira drin elmitdqiqat srlri vardir. Milli üurun oyanmasinda onun sr v çixilarinin böyük rolu olmudur. 1919 - 1925-ci illrd stanbul universitetind oxumudur. 1926-ci ild Bakiya qayitdiqdan sonra müllimlik v elmi-tdqiqat ilri il mul olmudur. Türkiyd thsil alarkn arxivlrdn Füzulinin "Söhbtül smar" srini tapib, ilk df akara çixarmidir. min Abid eyni zamanda er d yazmidir. O da baqa görkmli sntkarlarimiz kimi 1937-ci ild repressiyanin qurbani olmudur. Adlari çkiln bakili ziyalilardan lav hr v kndlrd yaayan bir sira ziyalilarimiz v airlrimiz d olmudur ki, onlarin barsind C. Rmzi "Deyiln söz yadigardir" adli trtib etdiyi kitabinda daha geni mlumat verir. FEYZULLA QASIMZAD. Azrbaycan EA-nin akademiki (hqiqi üzvü), filologiya elmlri doktoru, professor, respublikanin mkdar elm xadimi v mkdar müllimi idi.

244

1898-ci ild Bakinin Mrdkan kndind anadan olmudur. Azrbaycan ziyalilarinin böyük bir ordusunun müllimi olmu, bir neç nsl onun drsliklri il tlim-trbiy, thsil almidir. O uzun müddt M. . Rsulzad adina BDU-da v N. Tusi adina Pedaqoji universitetd Azrbaycan dbiyyati tarixi kafedrasinin müdiri olmudur. xsn 30 elmlr doktoru v 120 elmlr namizdi yetidirmidir. Keçmi Sovet orden v medallari il, o cümldn üç df Qirmizi mk Bayrai ordeni il tltif olunub. 600-dk çap edilmi elmi srlrin, onlarla drslik v monoqrafiyalarin müllifidir. Feyzulla Qasimzd 1976-ci ilin 29 martinda vfat etmi v doma Mrdkan kndind dfn edilmidir. ATABABA DADMR OLU MUSAXANLI - 1905-ci il, dekabrin 20d Bakida sntkar ailsind anadan olmudur. btidai thsilini rus-tatar mktbind almidir. 1920-ci ild Sovet hakimiyyti dövründ thsilini davam etdirrk, hr orta mktbini bitirmidir. 1921-ci ild Azrbaycan Ali Pedaqoji nstitutunun dil-dbiyyat fakültsin daxil olmudur. nstitut tlblri içrisind öz ail v frasti il frqlnn Atababa 1924-cü ild institutu frqlnm diplomu il qurtarmidir. Hmin ildn Baki Pedaqoji Texnikumunda dil v dbiyyat müllimi ilmidir. O eyni zamanda dil v dbiyyat fnlri üzr tdqiqat ilri il d mul olmudur. Mktblr üçün drsliklr yazmi v proqramlar hazirlamidir. dbi faliyyt eir v hekaylr yazmaqla balamidir. Lakin sonralar dbi tnqid sahsin keçmi v bu sahd bir-sira yüksk sviyyli mqallr çap etdirmidir. Sonralar dbi tnqidi özün daimi pe seçmidir. 1930-1940-ci illr onun dbi faliyytinin n mhsuldar dövrlri idi. dbi mövzular üzr keçiriln mübahis v disputlarda, hmçinin ayri-ayri dbi srlrin müzakirsind fikir v mülahizlrini tmkin v ardicilliqla izah edrdi. Astadan daniardi, onun hündürdn danidiini heç ks eitmmidi. O zamanlar dbi disputlar adtn Müllimlr evind keçirilrdi. El vaxt olmazdi ki, Atababa dbi srlrin müzakirsind itirak etmmi olsun. Onun dbi-tnqidi faliyytind "dbiyyatimizin tarixind Sabir", "Mirz Ftlinin ictimai-trbiyvi mülahizlri", "aiq sair v müllim", "Aran köçü v müllifi" v sair dbi problemlr hsr olunmu mqallri o dövrdki dbi tnqidin n gözl nümunlri idi. Xüsusil H. K.S anilinin "Aran köçü" kitabi bardki çixi v mqalsi dbi ictimaiyyt trfindi rbtl qarilanmidi. Musaxanlinin "Kitabi-Dd Qorqud" v baqa klassik srlr aid mqallri d dbi tnqid tariximizi znginldirmidir. Atababa Musaxanli 1941ci il avqustun 14-d, yaradiciliinin n bhrli dövründ 36 yainda vfat etmidir. LAA VAHD - 1895-ci il oktyabrin 15-d Bakida xarrat ailsind doulmudur. btidai thsilini mdrsd almidir. Ailsinin air maddi vziyyti

245

il laqdar kiçik yalarindan fhlliy balamidir. Sonralar atasi il birlikd xarratliq etmidir. 18-19 yalarinda ikn onda er hvs oyanir. Füzulinin, Seyid zimin, M. . Sabirin tsiri altinda xirda-xirda eirlr yazir v bir müddtdn sonra onlari Bakinin qzet v jurnallarinda çap etdirir. Bellikl orta thsili bel olmayan . Vahid öz eirlri il Bakida çap olunan "qbad", "Bsirt", "Babayi mir" qzet v jurnallarinin shiflrind çixi etmy balayir. Onda fitri bir istedad vardi. Sindn eir demk qabiliyytin malik idi. Buna gör d yaradiçiliinin ilk illrind meyxanalarda da itirak edirdi. Lakin Vahid tezlikl öz yolunu tapir. Özünü bütünlükl qzl janrina hsr edir. Bu sahd çox keçmir ki, müasirlri trfindn qiymtlndirilir. "Tuti", "Mzli" jurnallarinin shiflrind öz faliyytini davam etdirir. Sovet hakimiyyti illrind bir qzl airi, qzlxan kimi taninir. Qzl janri sahsind getdikc püxtlir. Füzuli v Seyid zim ondan ötrü sl mktb çevrilir. Qzllrindki rvanliq v axiciliqla oxucularinin ona rbt v mhbbtini artirir. Onun qzllri xanndlrin azindan dümürdü. Vahid qzlini oxumaq xanndlr üçün bir növ sinaq olmudu. O, dbiyyatda Füzulinin mktbini davam etdirn yegan air hesab olunurdu. Vahidi hmi xalqin içrisind görrdin. Prstikarlari onun qzllrini zbrdn bilirdilr. . Vahid Böyük Vtn müharibsi illrind öz kskin satirik qlmi il dümni ifa edir, döyüçülri yeni qlblr ruhlandirirdi. Vahid Azrbaycan klassiklrindn Nizaminin, Xaqaninin, Flki v baqalarinin srlrini Azrbaycan dilin trcüm etmidir. O, demk olar ki, bütün Baki kndlilrinin sevimlisi idi. O 1965-ci il sentyabrin 30-da Bakida vfat etmidir. Xalq öz sevimli airini böyük ehtiram v hörmtl Fxri xiyabanda torpaa tapirmidir. Hazirda nqilab bainda ona abid ucaldilmidir. K BAKILI ADMRAL. Baki liman hri olduu üçün burada gmiçilik çox inkiaf etmidi. Nadir ahin öldürülmsindn sonra özünü Baki xani elan etmi Drgahqulu olu Mirz Mhmmd yaltin brbad hala dümü iqtisadiyyatini qaydaya salib, inkiaf etdirmk üçün birinci növbd Xzrd gmiçiliyin inkiaf etdirilmsi qayisina qaldi. Bu mqsdl Avropa dnizçilik ölklrin syaht gedir v orada gmi inasi il yaxindan tani olurdu. Hmin illrd Bakida olmu syyah Lerx yazirdi ki, admiral Baki xani Mirz Mhmmd tez-tez Langert gedrk orada sifari verdiyi gmilrin inasina rhbrlik edirdi. Bellikl o Bakida admiral kimi taninmaa balamidi. Özü xsn zhmli olduu üçün camaat onu Atmaral adlandirirdi. Bu söz indiydk ilnir. Zhmli v i bacaran bazburudlu adamlara atmaral deyirdilr. kinci bakili admiral brahim by Allahverdi by olu Aslanbyovdur. O sözün hqiqi mnasinda ali dnizçilik thsili almi admiral idi. Aslanbyov 1822-ci

246

il sentyabrin 10-da Bakida anadan olmudur. 1837-ci ild Peterburqda dnizçilik mktbini bitirmidir. Mktbi qurtarandan sonra vvllr "Aleksandr Nevski", "Prozergin" freqatlarinda miçman ilmidir. Sonralar dnizçilik mktbinin zabitlr sinfin daxil olur. 1842-ci ild orani bitirdikdn sonra Qara dniz hrbi nzart gmilrind ilmy balayir. O öz vzifsind getdikc yükslir v 1854cü ild "Elbrus" hrb gmisin komandirlik etmy balayir. Komandanliin diqqtini clb edn Aslanbyov hmin ilin avqust ayinda desant gmisinin döyün batareyasina komandir tyin olunur. Burada göstrdiyi xidmtlr gör ona kapitan-leytenant rütbsi verilir. 1854-cü ilin sentyabrinda döyün Sevastopol qarnizonunda olmu v döyülrdn birind kontuziya almidi. 1860-ci illrd Aslanbyov Araliq dnizind üzn "Sokol" hrb gmisin komandanliq etmidir. Sonralar hmin gmini Krontadta gtirmidi. 1878-ci ild Aslanbyova kontr-admiral rütbsi verilrkn o 8-ci donanma ekipajinin risi idi. Aslanbyov eyni zamanda dnizçiliy aid bir sira srlrin müllifi idi. O rus dnizçilik elmin çox eylr lav etmidir. 1887-ci ild ona misilsiz xidmtlrin gör vitse-admiral rütbsi verilmidir. Aslanbyov 1900-cü il 7 dekabrda Peterburqda vfat etmidir. Ölümündn sonra Saxalind bir yarimada onun adi il adlandirilmidir. Oxot dnizind d bir boaz onun adinadir. BAKI LHCS Qdim zamanlardan Baki bir hr kimi ranin tsiri altinda olmudur. Bu tsir ta keçn srin ortalarinadk davam edib. Bel vziyyt o dövr tsadüf edir ki, az qala bütün türk almi az-çox ranlilarin tsiri altinda idi. M. . Rsulzad "srimizin Syavuu" adli srind hmin dövrü bel xarakteriz edirdi: "Bir çox zaman azrbaycanlilar kndi türklüklrini, türk soyundan gldiklrini bilmyrk, xalis ranli kimi kndilrin hiss etdilr. ranli kimi düünüb, ranli kimi yaadilar. Bu o zaman idi ki, bütün türk almi az-çox ran tsirind bulunurdu. O zaman idi ki, soltan Slim farsca eirlr yazib, oxuyur, az qalsin ki, bunu rsmi lisan elan ediyordu". M. . Rsulzadnin bu sözlri el bil bakililar bard deyilmidi. Da hasarlar içrisin siinib qalmi bakililar ran tsirin el qapilmidilar ki, bzn özlrinin türk olduqlarini bel unudurdular. Ninki geyimd, htta daniiq trzind d onlari iranlilardan çox çtinlikl ayirmaq olurdu. Keçn srin ortalarinadk Bakinin bütün hökümt dairlrind rsmi dil fars dili idi. Hl bundan xeyli qabaq xanliqlar dövründ bütün frmanlar ancaq fars dilind verilirdi. Xanlarin saraylarinda ilmk üçün randan xüsusi mirzlr dvt olunurdu. Rsmi dil fars dili hesab olunurdu. Küçlrd, bazarlarda camaat fars dili qariiq azrbaycanca

247

daniirdi. Bir-birin müracit v mülaqatlar da ancaq farsca idi. Mitd v evdarliqda ilnn qab-qacaqlarin adlari da ancaq farsca idi. Msln: xakndaz (xak-torpaq, ndaz-ölçü, yni torpaq ölçn, torpaq götürn), nmkdan (nmkduz, dan-qab, yni duz qabi), qnddan v sair onlarca bel ya göstrmk olar ki, randa da, Bakida da eyni cür adlanirdi. Bu ondan ml glmidi ki, qala divarlari il Azrbaycanin baqa hr v kndlrindn tcrid edilmi bakililar Azrbaycanin zngin söz leksikonundan istifad ed bilmirdilr. Onlarin dili v daniii zngin Azrbaycan dili hesabina znginl bilmirdi. Bakililar o zaman gözünü açandan rani v ranlilari görmüdülr. Milltini d, dilini d soruanda ancaq "müslman" dey cavab verrdilr. Azrbaycan leksikonunda tbit, mey, htta maldarlia aid zngin söz ehtiyatindan bakililar mhrum idilr. Bunun vzind is el terminlr vardi ki, ancaq Bakida ilnirdi. Bakida dnizçiliy aid sözlr Azrbaycanin heç bir rayonunda rast glmzdin. Bakinin ticart mrkzi kimi ruslar, türkmnlr v baqa milltlrl daimi ticart laqlri saxlamasi nticsind sözsüz ki, onlarin dili d, daniiq trzlri d bakililarin gündlik daniiqlarina öz tsirini göstrmidi. Baki bir müddt türklrin iali altinda olduu müddtd türk dilinin d Baki daniiina tsiri az olmamidir. Ruslarla daimi laq nticsind bir sira rus sözlri Baki leksikonuna thrif edilmi kild daxil olmudur. Bunlardan becid (ruslarin bejit sözündn törmidir). Yaxud Bakida faytonçular atlari sürrkn camaati xbrdar etmk üçün "Birqes" dey çairirdilar. Bu, rusun bereqis sözünn glm idi. Bakida bir vaxt çox ilnn "Atmaral" sözü d admiral sözünün thrif edilmi formasi idi. Baqa bir misal: keçmilrd bakililar ruslari "totti" dey çairardilar. Bu ruslarin "Çto ti" sözlrinin thrif edilmi klidir. Ruslar bu sözlri öz daniiqlarinda tez-tez iltdiklri üçün bakililar da onlari bu sözlrl taniyirdilar. Türkmnlrl d bakililarin daimi ticart laqlri olmudur. Baki limaninda türkmn qayiqlarinin sayi-hesabi olmazdi. Bu daimi yaxinliq bizc bakililarin daniiina öz tsirini göstrmidir. Blk el bunun nticsinddir ki, bakililar bzi sözlri Azrbaycanin baqa hr v kndlrind yaayanlardan frqli olaraq, türkmnlr kimi tlffüz edirlr. Msln, "bunun", "bunun üçün" sözlrini türkmnlr d, bakililar da eyni kild tlffüz edirdilr: "Munun", "Munun üçün". Göründüyü kimi B ssi M ssi il vz olunur. Daha baqa bir misal olaraq "darmadain" sözünü alaq. Türkmn d, bakili da bunu "drbdain" kimi ildirdi. Biz bu sözün deyiliind türkmn dilinin açiq tsirini görürük. Baqa bir sira sözlr d vardir ki, türkmnlrd d, bakililarda da eyni trzd tlffüz olunur. Türk qounlarinin Bakida qisa müddt qalmalarina baxmayaraq bakililar bzi sözlri türklr kimi tlffüz etmy alimidilar. Bel bir tbir o zamandan indiydk davam edib, glmidir. Msln, türklr, "Verdim" sözünü hmi "Vrdim" kimi tlffüz etdiklri kimi bakililar da bzn indiydk "verdim"

248

sözünü "vrdim" kimi tlffüz edirlr. "Verdim" sözünün bu cür tlffuz edilmsin Azrbaycanin heç bir rayonunda tsadüf edilmir. Bundan baqa "sirr" sözünü d bakililar türklr kimi "sirr" dey tlffüz edirlr. Yuxarida dediyimiz kimi bakililarin daniiina farslarin daha böyük tsiri olmudur. Bir qayda olaraq, bakililar O ssini farslar kimi U kimi tlffüz edirlr. Msln: "Onun üçün" vzin "unun üçün", "Onun yanina getdim" vzin "unun yanina getdim" kimi deyrk, O ssini U ssi il vz edirlr. Bu da übhsiz ancaq fars dilinin tsiridir. Bakililar bzi sözlrd A ssini O kimi tlffüz edirlr. Xüsusil Aberonun cnub kndlrind bu daha çox inkiaf tapib. Msln, baci vzin boci, daban vzin doban, ba vzin bo deyirlr. Eyni eyi ssi il E ssinin d dolaiq salinmasinda görürük. Msln, "geriy döndüm" vzin "griy döndüm", "gen penck" vzin "gn pnck", "bel-bel ilr" vzin "bl-bl ilr" deyirlr. Bakililarin ksriyyti "gtirmk" sözü il "götürmk" sözlrini bir qayda olaraq, dolaiq salirlar. Htta indiydk Baki ziyalilarindan bzilri d bu xstlikdn yaxa qurtara bilmyiblr. "O kitabi gtir mn" v yaxud "bu vedrni götür apar", "o kitabi götür mn", "bu vedrni gtir apar" kimi ifad edirlr. Siz birinin bakili olub-olmadiini öyrnmk üçün ona bu iki sözdn trtib olunmu bir cüml dedirdin. Drhal görcksiniz ki, o bu sözlrin yerini dolaiq salir. Bakililar sözlri bir qayda olaraq, qoa-qoa ildirlr: ged-ged, gülgül, qaça-qaça v sair. Htta bel bir ltif d vardir: bir bakilidan soruurlar ki, siz niy sözlri qoa-qoa ildirsiniz? Cavabinda deyir ki, onu biz yox, knti-küttü deyir. RUHANLK V ÜLMALAR Baki quberniyasinda ruhani ilri Baki vilayti qazisinin lind toplanmidi. 1904-cü ildn 1918-ci ildk bu i Axund Mir Mmmd Krim Mircfrzad baçiliq edirdi. O, hm Baki quberniyasinin qazisi v hm d Baki quberniya i mclisinin sdri idi. Baki quberniyasina daxil olan Baki, Quba, amaxi, Lnkran, Göyçay v Cavad qzalarinda din, ruhani ilrini idar etmk çox çtin bir i idi. Mscidlri idar etmk, prixod molla ilmk istynlri imtahandan keçirmk v onlarin hali içrisind rftarina nzart etmk qazidan grgin i tlb edirdi. Vqf ilri, kbin-talaq bu idar vasitsil aparilirdi. Mlum olduu üzr o zamanlar hr mscidin öz axundu vardi. Bunlardan baqa mollalar da vardi ki, bunlar mscidlrd mrsiy oxuyur, mdrslrd uaqlara rit drsi öyrdirdilr. O zaman Bakida aaidaki mscidlr vardi: çrihrdki mscidlr: Gileh mscidi, Xidir mscidi, Siniq Qala, yaxud Mmmdyar mscidi - n qdim msciddir. 12-ci srd hr hl hasar içrisin alinmamidan qabaq tikilmidi. Buna bzn Siniq Qala mscidi ona gör deyirdilr ki, I Pyotrun qounu hri ial etmk istdiklri

249

zaman yaylim top atindn mscid minarsinin bai uçub parçalanmidi. ix brahim mscidi, Lzgi mscidi, Mirz hmd mscidi v ya Haci Aamli mscidi, Molla hmd mscidi, Molla Mirz v ya Mktb mscidi, Cüm mscidi. - Bu qdim mscid sonralar 20-ci srin vvllrind Haci ixli Dadaov trfindn sökülüb, tzdn tikilmidir. Köhn mscidin ancaq minarsi saxlanmidir. ah mscidi - qdim irvanahlar sarayi kompleksin daxildir. Bunlardan baqa çrihrd bir neç tkiy d olmudur ki, bunlar minarsiz v günbzsiz binalardi. Burada ancaq namaz qilinir v mrsiy oxunurdu. Bayir hrdki mscidlr: Haci Cbrayil mscidi, Hüseynqulu mscidi, Mhmmdli mscidi, Krblayi bdülhüseyn mscidi, Haci Cabbar mscidi, Haci Cavad mscidi, Haci Bai mscidi, Haci bdül mscidi, Seyidlr mscidi, Haci mamli mscidi, Haci Hacibabali mscidi, Haci Qasim mscidi, Haci Zrbli mscidi, Haci Aababa mscidi, Nzr mscidi, Haci Heybtqulu mscidi, Haci Qurban mscidi, Çmbrknd mscidi, Dali mscidi, Haci Hüseyn mscidi, Haci Pirverdi mscidi, Sultanli mscidi (bu mscid 1910-cu ild hrin Poluxin v Sverdlov küçlrinin tinind Balaxana varlisi Haci Sultanli Haimov trfindn ina edilmidir. Bu msciddn baqa o doma kndi Balaxanada v Lhid d mscid tikdirmidir), Bibiheybt mscidi, ranlilar mscidi. Bunlardan lav iki böyük mscid vardi ki, onlari xüsusil qeyd etmk lazimdir. Bunlardan biri Tz Pir mscidi idi. Bu mscidi mhur Aurbyovlar nslindn olan Nabat xanim tikdirmidi. Nabat xanimin Sabunçuda neft mdnlri vardi. O görkmli Baki tacirlrindn Rzayevin arvadi idi. Tz Pir hrin yuxari hisssind qdim pir drvi bu Sidin qbri yerind tikilmidi. Mscidin inasina balamazdan vvl hrin mülki memari Zivr by hmdbyov stanbul v Qahir hrin göndrilir ki, oralarin görkmli mscid v camlri il tani olsun. O geri qayidandan sonra trtib etdiyi layih sasinda i balayir. Mscidin ilk özül dai 1905-ci ild qoyulur. 1911-ci ild tikilib, qurtarir. Nabatxanim v olu Haci Abbasqulu aa mscidin zmtli bina olmasi üçün llrindn glni sirgmirlr. Mscidin günbzinin layihsini memar, polali Skibinski vermidi. Mscidin tikiliind hrin n mhur bnna v ustalari Mmmd Hnif, usta Haci Xeyrulla, Haci Abbas v baqalari itirak etmidilr. Mscidin daxili trtibati mhur ustalardan Krblayi Sadiq il Krblayi Mcidindir. Nabat xanim v olu Haci Abbasqulu aa - hr ikisi mscidin hytind dfn edilmilr. hrin ikinci böyük mscidi jdr by Aurbyovun "ttifa" mscididir. Camaat arasinda bu mscid "Göy mscid" adlanir. 1912-ci ild tikilmidir. Mscidin layihsi Zivr by hmdbyovun, ornament v naxilar Krblayi Sadiq il Krblayi Mcidindir.

250

Mscidlrdn lav Bakida daha bir dini müssis vardi. Bu da Bhailrin mdrssi idi. Üç, dörd otaqdan ibart olan mdrs indiki Mirzaa liyev küçsind 216 nömrli evd yerlirdi. Bu dini müssis bir neç nfr trfindn idar olunduu üçün "Heyti mdrsyi bhaiyan" adlanirdi. Bhaizm keçn srin axirlarinda yaradilmidi. Onun sasini qoyan Mirz Hüseyn li idi. Sonralar o Bhaulla txllüsu il öhrt tapmidi. Bhaulla Babin müridlrindn biri idi. O babilik içrisindn çixsa da tamamil yeni dünya görüü tlqin edirdi. Babilrin üsyankar hvali-ruhiyysindn frqli olaraq, Bhaulla itati v mübarizdn imtina etmyi tlqin edirdi. Bhailiyin sas qanunlari Bhaullanin 1872-ci ild trtib etdiyi "Kitabi qds" adli kitabinda geni izah edilir. Bu kitab bhailr üçün Qurani v habel Babin mhur "Byan" srini vz edirdi. "Kitabi qds" gör qardaliq il sinfi mübariz bir araya simir. Bhaullanin olu v onun iini davam etdirn bdül Bha is ttil v üsyanlari qadaan hesab edir v fhllri itata çairirdi. bdül Bha Bhaullanin tlimini davam etdirrk, babilrin cmiyytin dyidirilmsi urunda silahli mübariz kimi babilik nnlrindn imtina edirdi. Bhaizm mahiyyt etibaril yeni, müasir din idi. N bhailr özlri v n d müslmanlar onu slamin bir hisssi kimi qbul etmirdilr. Buna gör d onlar dflrl tqiblr mruz qalmidilar. Bhaizmin etik trfi baqa müslman triqti kimi L. N. Tolstoy trfindn müdafi olunurdu. Tolstoy 1909-cu ild M. M. Krimbayev göndrdiyi mktubunda bel yazirdi: "Bu hrkt Mhmmd dininin ölü xarici frmanlarindan azad edilmsin doru irlilyidir". Bhaizmin vtni sasn Qrbi Avropa v Amerika idi. Rusiyada v onun ucqar ölklrind d yayilmidi. Bhaizm dini ideyalari tbli etmkl adamlarin v xalqlarin ümumi qardaliina nail olmaa, briyyt üçün vahid dil v vahid din yaratmaa çaliirdi. Bir sözl, bhaizm slamin islah edilmsi formalarindan biri idi. nqilabdan qabaq ta 1920-ci illrdk Azrbaycanda da bhailr öz trfdarlarini tapmidilar. Yuxarida adini çkdiyimiz mdrs d bhailrin qizin tbliat mrkzin çevrilmidi. Htta yeni iqtisadi siyast dövründ d onlar öz tbliatlarindan l çkmmidilr. Azrbaycanda daha çox yurd saldiqlari yer Brd rayonu idi. Bakinin Balaxana kndind d bhailr güclü idilr. Köhn balaxanalilarin dediklrin gör burada evlrin çoxunda vaxti il Bhanin klini divardan asardilar. Bhailr inqilabin ilk illrind yüksk vzifli adamlara da yol tapa bilmidilr. Bakinin qocaman müllimlrindn li Raqib Qasimov, Mmmd v Qulam lkbrov qardalari da vaxti il bhai olmudular. Baki milyonçularindan Musa Naiyev d bhai tkilatinin üzvü idi. Yeni iqtisadi

251

siyast dövründn sonra bhailr hökümt orqanlari trfindn tqib olunurdular. Onlarin Bakidaki mdrslri d balanmidi. Müllim li Raqib Qasimovun Amerikada bhailr bard xüsusi kitabçasi çap olunmudu. Bakida v quberniyanin baqa qzalarinda bir çox görkmli müslman ülmalari yaamidir. Onlarin ksriyyti ruhani thsillrini, Mkkd, Mdind, raqda, randa v baqa slamin müqdds hrlrind almidilar. Vtn döndükdn sonra iri mscidlrd axundluq etmidilr. Bu ülmalr htta air irtica illrind d xalqin mdniyyti v maariflnmsi sahsind dövrün maarifprvr ziyalilari il çiyin-çiyin durmudular. Onlardan hrsinin öz mövqeyi, öz çkisi vardi. 1920-ci ildk Azrbaycanda nr olunan mtbuati shiflrkn bel ülmalarin din v mdniyyt bard, elm v maarifin trqqisi, ictimai xlaq v trbiy bard bir sira gözl publisist mqallrin rast glrsn. Onlar qzetlrd bir mührrir kimi çixi edir, cmiyytin gündlik ictimai-xlaqi msllrinin hllind yaxindan itirak edirdilr. Bzilr trcüm sahsind d faliyyt göstrrk, rq dillrindn ayri-ayri srlrin Azrbaycan dilin trcümsi il mul olmular. Bakinin ülmalari içrisind dörd ülmani xüsusil qeyd etmk lazimdir. Azrbaycanda ilahiyyat elminin inkiafinda, habel elm v maarifin trqqisind, onlarin böyük faliyyt v xidmtlri olmudur. Kim idi bunlar? Axund Mirz bu Turab Axundzad, Axund Mir Mhmmd Krim Mircfrzad, Axund Molla Aa lizad. Hr dördü Bakidandir, hr dördü rb v rq ölklrind ali ruhani thsili alib, Vtn qayitmi v Baki mscidlrind axund kimi faliyyt göstrmilr. Bunlarin içrisind nisbtn yali nsl mnsub olani Axund Mirz Abu Turab idi. Axund Mirz bu Turab Baki hrinin çri hr hisssind anadan olmu v faliyyti d sasn Baki il bali olmudur. O, dövrünün bütün ictimai v mdni hadislrind yaxindan itirak etmidir. Msln, 1905-ci ildn nr olunan "Hyat" qzetinin mührrilri: hmd by Aayev, li by Hüseynzad, Mhmmd Hadi, Ncf by Vzirov, bdürrhim by Haqverdiyev kimi yaziçi v ictimai xidmtlr sirasinda Axund Mirz bu Turabin da imzasina tez-tez rast glmk olur. O, thsilini Mdind alaraq, rb dilin mükmml yiylnmidi. mirhaciyan mscidind v habel hrin bir çox mscidlrind öz moizlrini bzn rb dilind oxuyurdu. Öz dövründ ilahiyyat elminin n görkmli nümayndsi hesab olunurdu. Elmin, maarifin dostu, mövhumatin, dini fanatizmin qati dümni idi. beh çixarmaq, ba yarmaq, zncir vurmaq, axsey-vaxsey kimi dini adtlr qari çixaraq, müslmanlari slamiyyt dxli olmayan bel zrrli adtlrdn çkinmy çairirdi. Hm minbrdn v hm d mtbuat shiflrindn. Buna gör d fanatik qara qüvvlr onu sevmirdilr. Onu açiq-açiina hdlyrk, deyirdilr ki, bu axund bizi bidt çairir. Axundun öz qizini Taiyevin qiz

252

mktbin qoymasi onun dümnlrini daha da qzblndirmidi. Hyati bir neç df thlük qarisinda qalmidi. Bel hallarda o, Mrdkandaki bainda gizlnirdi. Moizlrind hmi sünni-içiliyin leyhin çixirdi. slamda tfriq salanlarla mübarizd silahini heç zaman yer qoymamidi. Cmiyytin mütrqqi ziyalilari il onun arasinda bzn münaqi v mübahislr d ba verirdi. Xüsusil "Hyat" qzetind drc edilmi v sonralar 1907-ci ild Tiflisd kitabça klind nr edilmi "Biz hansi elmlr lazimdir?" mqalsind irli sürüln msllr trafinda qizin mübahislr getmidir. Söhbt hansi elmlrin vacibliyi bard idi. Bzilrinin düündüyü kimi müllif elm dyanla elm byani heç zaman bir-birin qari qoymamidi. O, yalniz hansi elmi vvlc öyrnmyin hmiyytindn daniir v özünün bütün mülahizlrini d bunun sasinda qururdu. Axund bu Turab ilk növbd insanin daxili alminin pakliini, tmizliyini v znginlmsini lazim bilirdi. Mnvi daxili almi znginldirmdn tbii elmlrin öyrnilmsi fayda vermz - deyirdi. nsanda insaniyyti trbiylndirmk üçün onun fikrinc birinci növbd ilahiyyata yiylnmk lazimdir. Bu bard bel yazirdi: "Hikmti tbiini bilmkl insan olmaq olmaz. Hikmti ilahi iln kamil olmaq insani insan edr". Söhbt ancaq bu bard gedirdi. Bzilri is Axund bu Turabi düzgün baa dümyrk, bel ntic çixarirdilar ki, guya o, dünyvi elmlri inkar edir, yalniz dini elmlr, ilahiyyata rvac verir. slind Axund bu Turabin mqsd v mrami hr eydn vvl insanin daxili almini znginldirmk idi. Bel olmadiqda onun fikrinc insanin mul olduu tbii elmlr heç bir smr vermz. "Bs lazimdir insan vvl dyant elmini thsil edib, sonra sair ülum v maarif itiqal etsin". Mlum olduu üzr elml din arasindaki mübahisy hl qdim zamanlarda bu li Sina, Frabi, bn Rad kimi ülmalar da girimidi. Axund Mirz bu Turabin mqalsi trafinda gedn mübahislrd li by Hüseynzad bu msl il laqdar çixi edn Ömr Faiq Nemanzad v "Molla Nsrddin" jurnalindan frqli olaraq, msly daha mötdil v ehtiyatla yanairdi. O, yazirdi: "Russo ülum v fnnin ziddin, leyhin idi. Lakin bu Turab bu qdr irli getmir. O, ancaq buyurur ki, ülum v fünun thsil etmmkd, onlardan mhrum olmaqda bir zrr yoxdur. Yetrki ülum diniyy v mzhbiyy, nqliyy hqq il vaqif olaq. Elm v din, ixtilafi din v mzhb... qorxulu sözlr deyilmi? Lakin heç qorxmayin. Çünki hqiqt halda niza v ixtilaf elm il din arasinda deyildir. Çünki n haqq v mubin (akar) olan din elmdn qorxar v n d elmi hqiqt din v mzhb dümndir. xtilaf bunlarin arasinda deyildir". li by Hüseynzad ixtilafi özlrini din bilicisi hesab edn mollalarla din elmindn xbri olmayan elm v maarif xadimlri arasinda görürdü. Bellikl söhbt n dinin v n d elmin inkarindan deyil, onlardan birinin üstünlüyündn gedirdi. übhsiz ki, Axund

253

Mirz bu Turab üstünlüyü din verirdi. "Tibb elmind - yazirdi - bdnin xstliklrin lac etmk olar, lakin onunla insanliq ksb etmk olmaz". Axund bu Turab fal publisist idi. Hansi mövzuda yazirsa-yazsin, insanlari hmi maarif v birliy çairirdi. Öz drin biliyi, mrifti v xeyirxahlii il haminin hörmtini qazanmidi. H. Z. Taiyevin ona xüsusi ixlasi vardi. Axund Mirz bu Turabin ölümündn sonra 1914-cü ild Orucov qardalarinin nriyyati trfindn onun "slamin tfriqsi sbblri" adli kitabi nr edilmidir. Bu kitabda slamiyyt içrisindki tfriqnin sas sbblri geni izah olunurdu. Axund Mirz bu Turab 1910-cu ild vfat etmidir. Bakinin ikinci görkmli ruhanisi Baki Vilayt qazisi, camaat içrisind "Kf-ül hqayiq" adi il Quranin üç cilddn ibart azrbaycanca tfsirini vermi Axund Mir Mhmmd Krim Mircfrzaddir. Tfsirin hr cildi 800-1000 shifdn ibartdir. Quranin trcümsi d, çap edilmsi d H. Z. Taiyevin pulu il baa çatdirilmidir. O dövrd Bakida çtin el bir ev tapilaydi ki, orada "Kf-ül hqayiq" müqdds bir kitab kimi ziz tutulmasin. Bakililar bir qayda olaraq, dünyaya glmi övladlarinin ad v yalarini bu müqdds kitabin cildin yazirdilar. Hazirda bzilri tfsirin özünün d mürkkb, çtin bir üslubda yazildiini haqli olaraq, qeyd edirlr. Ancaq n edsn ki, tfsirin meydana çixdii illrd Azrbaycanda bütün dini v ilahiyyat dbiyyati yalniz bu üslub trzind yaradilirdi. Quranin tfsiri kimi mühüm bir id Axund Mirz bu Turab v Axund Molla Ruhulla Mmmdzad d öz mslht v kömyini sirgmmidilr. "Kf-ül hqayiq"in ikinci cildi çapdan çixdiqdan sonra mollansrddinçilrl Axund Mir Mhmmd Krim arasinda bir naraziliq ba vermidi. "Molla Nsrddin" bu naraziliini 1911-ci il 10 iyul tarixli 25-ci nömrsind çap etdirdiyi "Zina" adli felyetonunda bildirmidi. Mlumdur ki, Quranin hr bir aysini açmaq v tfsir etmk mqsdil müllif müxtlif rb tarixçi v yaziçilarinin srlrindn d istifad etmidir. Mir Mhmmd Krimin müracit etdiyi bel kitablardan biri d bn Xldanin "Fiyat la yyan" adli sri idi. Hmin kitabdan götürülmü hvalatin bzi yerlri açiq-saçiq yazildiindan mollansrddinçilrin qzbin sbb olmudu. Mir Mhmmd Krim Bakida çixan bir sira qzetlrd mührrir kimi çixi edirdi. Mqallrind dini fanatizmi qamçilayir, mövhumat qaliqlarina qari çixaraq, müslmanlari haqq yolunda birlmy v düzgünlüy çairirdi. Ancaq ciblrini güdn müxtlif yalançi v riyakar din xadimlrini mhr ayaina çkirdi. 1910-1911-ci illrd Ncf uaqlari adi il taninmi dörd qarda Bibiheybt ziyartgahini özlrinin glir mnbyin çevirmidilr. Onlar müxtlif yollarla topladiqlari srmayni ziyartgahin tmirin, onun trafindaki razini, ziyartgaha gedn yolu abadladirmaq vzin öz keflrin xrc edirdilr. Bunu Axund Mir

254

Mhmmd Krim gördükd hr Bldiyy idarsin müracit edir, ancaq heç bir ntic vermir. ksin, hökümt ziyartgahi müzaid yolu il tzdn Ncf uaqlarina verir. Axund Mir Mhmmd Krim Bakinin bir sira xeyriyy cmiyytlrinin üzvü idi. Üzvü olduu "Hidayt" cmiyytinin camaata olan müracitnamsin o da imza etmidi. slam xürufatina qari çevrilmi bu müracitnamdn qzblnmi qaragüruh dstlr Mir Mhmmd Kriml cmiyytin katibi libyovu öldürmyi qrara alirlar. libyov qorxudan hftlrl evdn bayira çixa bilmir. Axundun yaadii evin qapisina neft töküb yandirmaq istdikd xbr tutan qonular tez yanini söndür bilirlr. Axund Mir Mhmmd Krim 1853-cü ild Bakida anadan olmudur. Burada mdrs mktbini bitirdikdn sonra 17 yainda ikn atasi trfindn Badad hrin göndrilir. On il burada thsil alib Bakiya qayidir v çrihrin ah mscidind axundluq elyir. Baki Vilayt qazisi tyin edildikdn sonra hrin ictimai v mdni hyatinda fal itirak etmy balayir. Onun sas faliyyti trcümçilik idi. rq dillrindn - xüsusil rb dilindn bir sira srlri Azrbaycan dilin trcüm etmidir. Misir yaziçisi Gürcü Zeydanin slam tarixin aid mhur romanlarinin Azrbaycan dilin trcümsi onun qlminin mhsuludur. Bu romanlarin trcümsi üzrind xeyli vaxt srf edilmidir. Hmin romanlar bunlardir: "rmnusa" 470 shif, "Üzrayi Qürey" 534 shif, "On yeddi Ramazan" 374 shif, "Krbla yanisi" 537 shif. Bellikl Axund Mir Mhmmd Krim ömrünün böyük bir hissini Quranin v adlarini çkdiyimiz romanlarin trcümsin srf etmidir. 1913-cü ild onun çap edilmi "Slib müharibsi" adli kitabi tarixi srdir. Kitab iki hissdn ibartdir. am v Flstind müslmanlarla xristianlarin arasinda ba vern iki yüziliik Slib müharibsinin tsviri kitabin sasini tkil edir. Mlum olduu üzr bu müharib 490-ci il hicrid balami, 690-ci ild qurtarmidir. 690-ci ild müslmanlar böyük tlfatdan sonra xristianlari mmlktlrindn çixara bilmidilr. Axund Mir Mhmmd Krimin çap edilmmi bir sira lyazmalari da qalmidir. Bunlardan "Harunlrid bacisi Abbasiy", "bülmüslim Xorasani", "min v Mömin qardalari" v "ran kndlilrinin hali, yaxud Tbrizd gördüklrim" v sair. Bu axirinci realist trzd yazilmi xatirlrdn ibartdir. Axund Mir Mhmmd Krim 1938-ci ild 85 yainda xsiyyt prsti dövrünün qurbani olmu, yalniz ölümundn sonra brat qazanmidir. Elm v maarifin yayilmasinda, qadin rolunun tbliind mühüm rol oynami ruhanilrdn biri d Axund Molla Ruhulla Mmmdzaddir. O, 1850-ci ild Novxana kndind anadan olmudur. On be yainda ikn Qzvin hrin gedir. Burada üç il thsil aldiqdan sonra 28 yainda Novxaniya qayidir. vvllr

255

Novxanada, sonralar is 18 il Bakinin Haci mamli mscidind prixod mollasi ilyir. Camaatin xahii il eyni zamanda rus-müslman mktblrind rit drslrini aparirdi. Axund Molla Ruhulla milltin hyat v mitind zrrli mövqe tutan din xadimlrinin ilahiyyatla laqsi olmayan moizlrinin mahiyytini thlil edrk, bel qrara glmidi ki, millt yalniz trqqi v mdni inkiaf baximindan yanaan, öz moiz v çixilari il yalniz insan qlbinin safliina çalian ruhanilr zmanmizd düzgün hqiqt yolunu tuta bilrlr. Xürufata uyan mollalardan, onlarin düzgün insanliq yolundan saparaq, camaata ancaq zrrli fikirlr tbli etmsindn bilmrr narazi idi. Çünki mhz bel mollalar camaatin bdüldhr chaltd qalmasina sbb olur. 1324 hicrid köhn dumanin binasinda düzldilmi ümumi tziy zamani çixi edrk, demidi: "Millti bu hala salanlar dxi biz olmuuq. Bir para mollalar olubdur". Bu fikirlr onun fal bir publisist kimi M. R. Mmmdzad imzasi il çixi etdiyi "Hyat", "rad", "Trqqi", "Dbistan" kimi qzet v jurnallarda, Hindistanin Klkütt hrind nr ediln "Hübbül vtn", stanbulun "Mlumat" qzetlrind tez-tez çap olunan mqallrind öz ksini tapirdi. Din Axund Molla Ruhulla üçün müqddsdi. Lakin quru dindarliin heç bir fayda vermycyini qeyd edrk, insanlara v hyata iiq gtirmyi ruhaniliyin sas v müqdds vziflrindn hesab edirdi. O insanlari hyatda fal mübarizy çairirdi. "Gün" qzetind "Axundlarin xidmti" mqalsind yazirdi: "Qeyrt budurmu ki, xalqlar snin torpaini arayib, faydalar götürsün, snin çirain il iiqlansin, amma sn zülmtd otur, acindan öl. Bunun axiri ndir? Din d zf glir, dünyaya da. Quru dindarliq fayda vermz, para gtirmz. Parasiz da i amaz. hrlrd mscidlr dolusu fqirlr quru dindarliq ednlrdir. Bu gün bu fqirliyin blasindan bütün mmaliki slamiyy flakt dümüdür". Axund Molla Ruhulla ürk arisi il mslht bilirdi ki, bo-bo sözlrdn bir i amaz, qollarini çirmayib hyat mübarizsin girimk lazimdir. Xalqlara iiq v nur yolunu göstrmk lazimdir, elmin v maarifin tyindn yapimaq grkdir. Chalt bütün blalarin ümd sbbidir. Ona uymayin, amanin bir günüdür deyirdi. "rad" qzetinin 1906-ci il tarixli 134-cü nömrsind drc etdirdiyi "Hamimiza dair" mqalsind bu fikrini daha da genilndirrk, yazirdi: "Hamiya mlumdur ki, n qdr maarifin çiraqlari sönübs, chalt çoxalirsa, sfil millt o qdr zillt v zlalt sbb olur. Bu dünyada bundan da alçaq, dni v rzil adam bulunarmi ki, bnay növünü deyil, öz qardaini, övladini bu sfaltd, bu chaltd mülahiz edib, mükatib qapilarin mixladib, maarif mllrin torpaqlasin, bu fqir, pristar milltin hali günbgün prianlia üz qoyduuna bais olsun... Qeyrt, qardalar, qeyrt... Allah eqin bir qeyrt edin. O sfali v pak yaradilmi

256

qlbinizi alçaq v dini qrzlrl mul edib, binva milltin yetim balalarini chalt yoluna yaxmayin". Axund Molla Ruhulla elm v maarif bir trfli yiylnmnin leyhin idi. Onun fikrinc elm yiylnn adamlar qollarini çirmayib, hyat mübarizsin girmyinc öz mqsdlrin nail olmayacaqlar. 1906-ci il "Gün" qzetinin 103cü nömrsind "Bizlr-bizimkilr" adli mqalsind yazirdi: "Kamalli mührrirlrimiz biz "Ülum v maarif grkdir" - deyirlr. Mn is biz vücudlu kiilr, hümmtli xslr, qyyur rislr grkdir - dey fryad edirm. vt biz nr kiilr, r kiilr" grkdir ki, vücudlarin xalq faydasina, ümum mnafey hsr etsin, maarif v mdniyyti müslmanlar arasinda nr etmy qeyrt etsin. Bizim üçün qvaid, üsul biln mürbbilr, müllimlr, alimlr clb etsin. Bütün hrlrd, kndlrd köhn üsul v mktb v mdrslrimizi yeni üsuli tlim tbdil etsinlr". Bli, Axund Molla Ruhulla maarif v mdniyyti yayan bel fal mübarizlr arzulayirdi. El mübarizlr ki, elmin inkiafinda, yenilik yaradilmasinda canlarini sirgmdn meydana atilsinlar. Bu id zülm v tzyiq olsa da ona döz bilsinlr. 1910-cu ild olu Mmmd Sadiq Axundov hbsd ikn* ona göndrdiyi mktubda haqq ii urunda mübarizd dözümlü olmai, tzyiq davam gtirmyi ona mslht bilirdi. Bu, ruhani atanin öz publisist oluna n birinci mslhti idi. Mktubda yazirdi: "nsanliin birinci pillsin tz qdm basdin. Mlul olma. Bhhmdulla snd xilaf ml yoxdur... Snin yazdiin mqallr d biltamam ülum v maarif, insaniyyt qsd olunmudur... Ancaq bizlr yetin zülmlri demkdn v bu bard yazib, danimaqdan çkinmycyik... stintaq zamani özünü itirm. Fikirl, insan üçün öz hyatina çalimaq eyib deyil, "Panislamizm töhmti il biçar müllimlri d bdbxt etmk istyirlrmi. Bu da bzi fitnkar casuslarin lind bir srmay, maa olubdur". 1904-cü ild Bakida "Hidayt" adli bir cmiyyt yaradilmidi. Bu cmiyytin tkilatçilari sasn ruhanilr v ziyalilar idi. Bakida qaniçn qoçular v qatillrl mübariz aparmai, dini fanatizmin qarisini almai bu cmiyyt öz qarisina mqsd qoymudu. Mhrrmlikd camaatin dst-dst hrin küçlrini gzib, ba vurmalari, zncir vurmalari cmiyyt trfindn pislnir, mscid minbrlrind Axund Molla bu Turab, qazi Mir Mhmmd Krim

1910-cu ild hökümt dairlrind bel bir xbr alinmidi ki, guya müslmanlar arasinda "ttihad slam" fikri yayilmidir. Bununla laqdar martin 19-da qzet v jurnallar balanmi, müdir v mührrirlri d hbs alinmidi. Axund Ruhullanin olu Mmmd Sadiq Axundov da o cümldn hbs edilmidi.

*

257

trfindn slam dininin sl mahiyyti camaata baa salinirdi. Quduzlami qoçularin qabaini almaq iind d cmiyyt hökümt yaxindan kömk edirdi. Qoçularin siyahisi tutularaq, onlarin barsind cza tdbirlri görmk üçün hökümt tqdim olunurdu. "Hidayt"in on nfrdn ibart idar heyti vardi. Onun üzvlrindn H. Z. Taiyev, sa by Hacinski, Baki qazisi Mir Mhmmd Krim, Axund Molla Ruhulla, hmd by Aayev, Musafa by libyovu qeyd etmk olar. Cmiyytin mramnamsi camaata müracit klind elan edildikd qaragüruh qüvvlr onun üzvlrin qari trrüz keçdilr. Cmiyytin katibi libyov hftlrl evindn bayira çixa bilmdi, Axund Mir Mhmmd Krimin evini yandirmaq istdilr. Yaxi ki, qonular hyt qapisinin yandiini görüb, yanini tez söndür bilmidilr. Axund Molla Ruhullanin is taleyi daha facili oldu. Onun hmkndlisi novxanali qoçu Mdi Haci olu Bakidan sürgün edilmk üçün adinin qubernatora tqdim edilmsind Molla Ruhullanin barmai olduunu öyrnib, onu öldürmk üçün fürst axtarmaa baladi. Nhayt, 1912-ci ilin yanvarinda onu namaz qilan yerd öldürdülr. Axundun öldürülmsi bütün Bakini sarsitmidi. Dfnind 10 mindk adam itirak etmidi. H. Z. Taiyev dfn mrasimind çixi edrk demidi: "Hzart, mn neç ildir dad-fryad elyirm ki, camaat, oxuyun, balalarinizi oxudun ki, bel müsibtlr düçar olmayaq. Bu gün hmin elmsizliyin nticsidir ki, bel qanli vaqini görürük". Axund Ruhullanin ölümü dövrün qabaqcil ziyalilarini xüsusil kdrlndirmidi. Mhur publisist Hüseyin Minasazov "Kaspi" qzetinin 1912-ci il 15-ci nömrsind yazirdi: "Molla Ruhulla xeyirxahliq v hqiqtin dönmz v csur müdafiçisi idi. Ruhani ata, publisist v müllim-ictimai faliyytin bu üç sahsind o özünü xalq mnafeyinin alovlu müdafiçisi kimi göstrmidi. Minbrlrdn onun birliy, i, iia-sslyn gurultulu çairilarini tez-tez eitmk olardi. Qzet shiflrind onun fanatizm, qüvvlrimizin prakndliyin qari, bizim vaxti keçmi xürufat v zehniyytimiz qari etirazlarina tez-tez rast glmk olardi. Bu hqiqi mnada qhrmanliq idi. Bu parlaq zka bir dqiq d olsun unutmurdu ki, hyatimizin quruluunda balica ünsür qadinlardir. Qadin thsili ideyasi, müslman qadinlarinin taleyi onun simasinda özünün parlaq müdafiçisini tapmidi". M. . Rsulzad is onun haqqinda bel yazirdi: "Znn etm ki, snin maarif yolunda etdiyin fdakarliqlar hpsi fsandir. Xeyr, olamaz". eyxülislam Axund Molla Aa lizad Azrbaycanin görkmli din xadimlrindndir. Azrbaycanin ilk eyxülislami olub 1870-ci ild Bakinin Pirai kndind anadan olmu, 1954-cü il dekabr ayinin 19-da Baki hrind vfat etmidir.

258

Axund Molla Aa ilk thsilini evd almidir. Atasi Axund Haci Mhmmd Cavad övladlarinin dünyvi thsil almalarini vacib bilrk, Baki hrind ev tikdirmi v ailsi il birlikd hr köçmüdür. Qisa bir müddt gnc Aa çrihrdki Mhmmd mscidinin nzdindki mdrsd oxumudur. Sonra atasi onu o dövrd maarifprvr bir müllim kimi taninmi air Hsib Qüdsinin yanina aparir. Aa burada astronomiya, riyaziyyat v tbabt elmlri il tani olur. Baqa dünyvi elmlr d yiylnir, tbabt elmin xüsusi maraq göstrir. Bu maraq, deyiln gör ona dayisi hkim Mirz Xaliq Axundovdan keçmidi. Bununla brabr o rb v fars dillrini d sy il öyrnir, Qurani öyrnrkn onun bütün inc mtlblrindk nüfuz edir. Bundan sonra thsilini davam etdirmk mqsdil atasi onu raqa göndrir. O burada Ncfül-rf universitetin daxil olur. Thsil müddtind çox eylri özün haram edib, özünü tamamil elm hsr edir. Bunun nticsidir ki, o thsilini lyaqtl baa vurub, axund rütbsi alir v vtn qayidir. O zaman bir qayda olaraq, rb ölklrind thsil alib qayitmi gnclr mhll mscidlrin axund tyin olunurdular. Aa da tyinatini Baki hrinin mscidlrindn birin alib, orada faliyyt balayir. 1904-cü ild o Qafqaz Müslmanlarinin i Ruhani darsin üzv seçilir. 1905-1906-ci illrd Bakida ermni-müslman qirini günlrind Axund Molla Aa o dhtli hadislr laqeyd qala bilmir. Hm minbrdn moizlrind, hm d camaatla söhbtlrind bu qantökmnin qarisini almaa çaliirdi. Qurani bai üstün qaldiraraq, hamini qardalia, Quranda yazilanlara ml etmy, düz yola, Allah yoluna çairirdi. 1918-ci ild Azrbaycanda Demokratik hökümt yarandiqda öz moizlrind indi yalniz Quran aylrindn deyil, Azrbaycan Demokratik Respublikasinin vziyytindn d bhs edir, camaati bu respublikani möhkmltmy, onun trafinda six birlmy v ona kömk etmy çairirdi. Camaati baa salirdi ki, istiqlaliyyt böyük qnimtdir, onun qdrini bilmk lazimdir. Gnc hökümti möhkmlndirmk üçün adamlari öz övladlarini ordu siralarina göndrmy tviq edirdi. O deyirdi: "Allah-taalanin buyruqlarini yalniz ölknin istiqlaliyyti raitind intiar etdirmk olar". Axund öz dini faliyytini, demk olar ki, gnc dövltin möhkmlndirilmsin trf istiqamtlndirmidi. Mhz bel fdakar faliyytin gör o Maverayi-Qafqaz Müslmanliinin Ruhani darsinin sdri seçilmi v eyxülislam tyin edilmidi. Axundun bu ncib faliyyti 1920-ci ildk davam edir. Azrbaycan XI bolevik ordusu trfindn zbt edildikdn sonra ruhanilik üzrin qara bir xtt çkildi. Ruhani idarlri, mscidlr balanib binalari anbara çevrildi. Htta ruhanilrin bzilri hbs edildi.

259

Ruhanilrin tqibi, din leyhin kompaniya, allahsizlar hrkati 1941-ci ildk davam etdi. Müharibnin qanli-qadali illrind camaat sanki din, Allaha trf qayitdi. Dini mrasimlrin dövlt trfindn qadaan edilmsin baxmayaraq, camaatin zorla llrindn alinmi dini etiqadlari özlrin qayitdi. Bu el kütlvi bir hal almidi kl, hökümt özü d istr-istmz buna göz yummali oldu. Ninki göz yumuldu, htta dini mrasimlrin rvacina icaz verildi. Mscidlrin bali qapilari açildi. Din xadimlri üstündn, tbir çaizs, veto götürüldü. Axund Molla Aa lizad ikinci df eyxülislamlia tyin olundu. Artiq bu böyük ruhani xsiyytin minbrdn sl vtnprvr kimi ssi eidilmy baladi. O öz moizlrind Vtni qorumaa gedn cavanlara xeyir-dua oxuyur, cbh arxasinda çalian adamlari yeni qlblr ruhlandirirdi. Müharib qurtarandan sonra da Axund Molla Aa lizad susmamidi. ndi o bütün dünyada sülhün carçisi kimi çixi edirdi. Ssi xarici ölklrin kürsülrindn eidilirdi. Xarici ölklrd keçiriln sülh konqreslrin tez-tez dvt olunan axund sülhün mübariz qorucusuna çevrilmidi. Vyanada keçirilmi sülhü müdafi konqresind çixi edrk demidi: "Bütün Qafqaz v dünya müslmanlarina, bütün namuslu adamlara üzümü tutaraq, deyirm: sülhü müdafi urunda aparilan müqdds i qoulun, mühariby qari öz ssinizi qaldirin". 1954-cü il dekabr ayinin 19-da Baki v bakililar öz böyük ruhani atasini lyaqtl son mnzilin yola saldilar. Bakida yaayan baqa milltlrin d öz mbdgah v kilslri vardi. Pravoslavlarin n böyük kilssi Zrgrpalan küçsi il Muxtarov küçsinin arasinda köhn müslman qbiristanliinin yerind tikilmi Aleksandr Nevski kilssi idi. O Sovet hakimiyyti illrind uçurulanadk bakililar içrisind "Qizilli kils" adlanirdi. Kilsnin özülü 1888-ci ild qoyulmudu. Bu zaman çar III Aleksandr öz ailsi il birlikd Bakiya glmidi. O kilsnin özülünün qoyulmasinda xsn itirak edir v htta özül iki qizil krpic qoyur. Buna qdr kilsnin burada tikilmsi dumada böyük mübahislr sbb olmudu. Müslman qlasnilari buna heç cür raziliq vermirdilr. Çünki qbiristanliq müqdds yerdir v yaxin zamanlaradk hr hli orada öz ölülrini basdirirdilar. Lakin onlarin çiirbairlarina baxmayaraq, çar mmurlari öz bildiklrini eldilr v kilsnin tikilmsini III Aleksandrin Bakiya glmsi il saslandirdilar. lbtt, bel zmtli bir tikilinin baa çatdirilmasi çar müstmlk siyastinin qlbsi idi. Kils hazir olandan sonra müslmanlar o zaman, Taiyev qiz mktbinin yeri hl bo olduu vaxtlarda orada Cüm mscidi tikmyi qrara aldilar. Lakin Bldiyy idarsi v çar mmurlari is buna mane oldular. Onlarin dlili bu idi ki, orada bel bir mscid tikilrs, Aleksandr Nevski kilssinin zmtin xll yetir bilr. Bellikl müslmanlarin arzusu ürklrind qaldi. hrin n uca yerlrindn bel görünn kils bütöv bir kvartali, ial etmi, dörd trfi dmir çprl hat

260

edilrk, hytin yerliyin asfalt dönmidi. Günd üç df nhng znglrin ssi hrin üzrin yayilirdi. Kilsnin içrisind divarlar v haiylr d qizil suyuna çkilmidi. ri büllur çilçiraqlardan göz qamairdi. kinci kils bundan qabaq, 1858-ci ild çrihrd Qoa qala qapisinin yaninda tikilmi Nikolay kilssi idi. Bu kils d iyirminci illrdk faliyyt göstrirdi. Üçüncü kils Zrgrpalan küçsi il Vidadi küçsinin tinindki Donanma kilssi idi. Bu kils Donanma idarsi trfindn tikildiyindn bel adlanirdi. Daha bir kils Dmir yolu kilssi idi. Kils 1898-ci ild dmir yolu vazali arxasindaki Belvü meydaninda vvlc taxtadan, sonra sökülüb, dadan tikilmidi. Azadliq prospekti il . zizbyov küçsinin tinind olan bu kils hazirda da faliyyt göstrir. Baki liman kilssi 1868-ci ild tikilmy balayib. Kilsni tikdirn Dniz nazirliyi idi. Rsmi açilii 1871-ci il 28 noyabrda olmudur. Salyan polku kilssi is 1873-cü ild tikilmidir. Kaspi donanmasina mxsus olan bu kils, Bayilda yeni kils tikilndn sonra Baki Salyan polkuna bailanmidir. Baki hbsxana kilssi 1898-ci il 8 martda Bayildaki hbsxananin içrisind açilmidir. Baki general-qubernatoru Roqte d onun açiliinda itirak edib. Bunlardan baqa ibayovun, Xatisovun, Nobelin Turu zavodlari yaninda, III Aleksandr gimnaziyasi nzdind d kilslr tkil olunmudu. Ermnilrin Bakida ermni - Qriqoryan kilslri olub: çrihrd n qdim kils, 1898-ci ild Parapetin yaninda tikilmi kils, keçmi Bondarni, hazirki . Bdlbyli küçsind Budaqovun tikdirdiyi kils d ermnilrin olub. Bu axirinci Sovet hakimiyyti illrind sökülüb yerind indi konservatoriyanin qabainda Ü. Hacibyovun heykli qoyulmudur. Torqovi (indiki Nizami) v Kaspiyski (indiki R. Behbudov) küçlrinin tinind yhudilrin sinaqoqu olub. ndi bu binada Mahni teatri yerlir. Keçmi Telefon (indiki 28 may) küçsind almanlarin Kirxasi olub. ndi bu binada kamera orkestrinin konsertlri keçirilir. Roma-katolik kosteli 1912-ci ild mühndis Ploko trfindn qotik üslubda tikilmi zmtli bir tikili idi. O bu yaxin zamanlarda sökülndn sonra yerind hriyar adina klub tikilmidir. Funikulyordan yuxarida böyük bir sahd, indiki Daüstü parkin yerind böyük qbiristanliq salinmi v hr millt üçün ayrica yer ayrilmidi. n böyük hisssini müslmanlarla pravoslavlarin qbiristanlii tkil edirdi. Onlarla yanai Ermni - Qriqoryans, Katolik, Lüteran, Malakan qbiristanlii vardi. Biri Aleksandr Nevski kilssinin yerind, o biri is txminn Cfr Cabbarli bainin razisind iki müslman qbiristanlii vardi. Axirinci qbiristanliqda gözü

261

olan neftxuda ermni Mirzyev iddia edirdi ki, qbiristanliin yeri onundur. Htta bu yer kupçisi olduunu da bildirir. Bunu sübut etmk üçün muzdlu adamlar tutaraq, geclr qbiristanliin badalarini çixarib, yeri hamarlayir. Bundan xbr tutan camaat hay-küy qaldirir. Bütün qbiristanliqlar hr idarsinin srncaminda olduu üçün o öz hüququnu müdafiy qalxir. Mirzyev mhkmy verilir. Tiflisdki palataya gedib çixir. Tiflisdn bu ii yoxlamaq üçün nümaynd göndrirlr. Çixarilan badalarindan v orada-burada atilib qalmi insan sümüklrindan mlum olur ki, bu yer dorudan da qbiristanliq olub. Tapilan sümüklrdn bzilri tdqiq olunur v akar edilir ki, dorudan da bu yaxinlaradk burada ölü basdirilirmi. Bellikl, Mirzyevin bütün iddialari rdd olunur BAKI BRNC CAHAN MÜHARBS LLRND Birinci cahan müharibsinin sas cbhlrindn biri yaxin Qafqaz cbhsi olduu üçün Bakida müharib daha çox hiss olunurdu. Qafqaz cbhsind mliyyatlar 1914-cü ilin 31 dekabrindan balamidi. Türk qounlari Qars v Batum istiqamtind irlilyrk, Zaqafqaziya torpaqlarina girmidilr. Türkiy hrbi dairlri d bu cbhy xüsusi hmiyyt verdiklrindn Türkiynin n böyük hrbi qüvvlri bu istiqamtd toplamidi. Türkiynin 40 piyada diviziyasindan 11-i bu regionda vuruurdu. Döyülr Türkiynin hrbi naziri nvr paa özü rhbrlik edirdi. Sariqami rayonunda döyülrin plani da onun yaxindan itiraki il hazirlanmidi. Lakin mlum olduu üzr Sariqamida türklr rus ordusu trfindn mlub edilib böyük itki vermidilr. Bundan sonra türk qounlari ran torpaqlarindan keçrk, cnubdan Baki v Gnc üzrin hücuma hazirladilar. Çar ordusu azrbaycanlilari silah altinda saxlamaa qorxduu üçün onlari orduya çairmirdi. Bunuhla bel cbh arxasinda ilmk üçün Azrbaycandan 3000 nfr içi qüvvsi tlb etmidi. Azrbaycandan çixmi bir çox hrbi srkrdlr müharibnin ilk günlrindn almanlara qari vuruurdular. Bunlar Rusiyada hrbi biliklr yiylnmi yüksk drcli zabitlrdi. Müharib cbhlrind öhrt qazanmi general Smdby Mehmandarov, general liaa ixlinski, Hüseyn xan Naxçivanski v baqalari rus silahina böyük öhrt qazandirmidilar. General Mehmandarovun qounlari dflrl almanlara air zrblr endirmi, onlari böyük xsart uratmidilar. Xüsusil 1914-cü ild Lodz mliyyatinda almanlarin bütün hücum planlari onun qounlari trfindn, alt-üst edilmidi. Bu mliyyatdan sonra Mehmandarov 11-ci Qafqaz ordusu korpusunun komandiri tyin edilmidi ki, bu da ordu komandiri vzifsin brabrdi. General liaa ixlinski rus ordusunda topçuluq sahsind n böyük mütxssis sayilirdi.

262

O "Topçuluq allahi" kimi yüksk öhrt çatmidi. Müharibnin ilk günlrindn Peterburqun artilleriya müdafisi ona tapirilmidi. 1914-1917-ci illrd rus ordusunda 200 nfrdk azrbaycanli zabit itirak edirdi. Bunlardan biri Nijniqorod draqon polkunun rotmistri Teymur Novruzov idi. O öz eskadrasi il dümn süvarilrin qari hücuma keçrk, onlari darmadain etmi v dümnin iki air topunu l keçirmidi. Azrbaycanli tyyarçi poruçik Frrux Qayibov da savada böyük öhrt qazanmidi. Özünün "lya Muromets-16" tyyarsi il cbhd dümnin canina vahim salmidi. Hl Neman çayi üzrind olan ilk döyüünd alman qounlari üçün böyük hmiyyti olan körpünü partlatmidi. 1919-cu ilin sentyabr ayinda Vilis üzrind qizin döyülr zamani tkbaina dümnin dörd tyyarsi il vurumu v dörd saat rzind onlardan üçünü vurub salmi v özü d qhrmanliqla hlak olmudu. Müharib cbhlrind, habel azrbaycanlilardan tkil olunmu bir süvari polku da "Yerli Qafqaz diviziyasi" trkibind dümn qari qhrmanliqla vuruurdu. Çar generallari onlari thqiramiz surtd "Dikaya diviziya" adlandirirdilar. Müharibdn sonra bu polkun Bakiya qayitmi hisssi Azrbaycan Demokratik Respublikasi ordusunun sas özyini tkil etmidi. Qafqaz cbhsind gedn vurumalarda yaralanmi sgrlr vaqon-vaqon Bakiya dainaraq, hrd yerldirilirdi. hrd el iri bir bina qalmamidi ki, orada yaralilar yerldirilmmi olsun. Mktblr, ictimai binalar tlm-tlsik hrbi xstxanalara çevrilmidi. Htta "Sadt" mktbinin tikilib baa çatdirilmami binasinin da (indiki göz xstxanasi) üstü tlsik örtülrk, yaralilarin srncamina verilmidi. hrin, demk olar ki, bütün xeyriyy cmiyytlrinin yerldiyi "smailiyy" binasi da yaralilar üçün ayrilmidi. Burada müalic olunanlarin ksriyyti rus ordusunun zabitlri idi. Yalniz 1917-ci ilin fevralinda, Nikolay taxtdan salindiqdan sonra bu binada rus zabitlrinin mahnilari ksilmidi. Hami öz vtnlrin qaytarilmidi. Müharib cbhlrindn Bakiya dainan alman v türk sirlrinin d sayihesabi yox idi. Bu sirlrin ksriyyti Nargin adasinda yerldirilmidi. Xüsusil 1917-ci ilin aprel-may aylarinda Türkiydn, Rum elindn Bakiya xeyli qaçqin glmidi. hrd onlarin lindn trpnmk mümkün deyildi. Bu qaçqinlara "smailiyy" binasinda rzaq paylanir v el oradaca onlar üçün pal-paltar tikilirdi. Bakinin xeyriyy cmiyytlri çox canfanliqla onlara llrindn glni sirgmirdilr. Bunda H. Z. Taiyev, Musa Naiyev, Mirz sdullayevin xüsusil böyük xidmtlri vardi. 1916-ci ilin axirlarinda Rusiyanin hr trfini bürüdüyü kimi Bakida da qitliq balamidi. Snaye, knd tsrrüfati, nqliyyat air vziyytd idi. Neft istehsali gündn-gün azalirdi. Bunun da sas sbblrindn biri neft mdnlrind ilyn rus fhllrindn 13 min nfrinin ordu siralarina alinmasi idi. Tz

263

quyular da qazilmirdi. Petrovok-Baki dmir yolu il sasn hrbi yüklr daindiindan neft quyularinin qazilmasi üçün lazim olan lvazimat vaxtinda çatdirilmirdi. Yüklr Petrovskdan ancaq dniz vasitsil dainirdi. Fhl qüvvsi çatimadiindan i dünndk xiin dstindn yapimi kndlilr götürülürdü ki, onlarin nailii ucbatindan ya dzgahlar qirilib siradan çixir, ya da i lngiyirdi. halinin vziyyti daha dözülmzdi. Qitliq balami, bazarda qiymtlr 4-5 df artmidi. 1916-ci ild çöryin qiymti 1914-cü il nisbtn 266 faiz artmidi. Baqa rzaq mallarinin da, o cümldn südün qiymti 305 faiz, tin qiymti 327 faiz, düyünün qiymti 355 faiz, rinmi yain qiymti is 520 faiz artmidi. hrd halinin yoxsul tbqlri içrisind acindan ölm hallari da çoxalmidi. Buda olmadiindan hrd dyirmanlarin çoxu ilmirdi. Mdn v zavodlarda dözülmz raitdn cana doymu fhllr içrisind itia v ttillr gündn-gün genilnirdi. Fhllr mk haqqinin artirilmasini, i gününün qisaldilmasini tlb edirdilr. Ttillr getdikc daha qti v daha kskin kil alirdi. 1916-ci il fevral ayinin ortalarinda qitliqdan v qiymtlrin artmasindan cana doymu hr hli d qiyam qaldirdi. Qiyam birinci olaraq, Sbzi bazarda arvadlar trfindn qaldirildi. Sonra bütün hr yayildi. Bu qiyam Bakinin tarixind "Arvad qiyami" ("Babiy bunt") adi il mhurdur. "Açiq söz" qzeti özünün 1916-ci il 2 mart tarixli nömrsind qiyam haqqinda bel yazirdi: "Yeknb günü (fevralin 28-d) Bakida itialar baladi. rzain, xüsusil kartofun bahalanmasi il laqdar olaraq itia göyrti dükanlarindan balami, baqqal, bzzaz dükanlarina da yayilmidir. Dünb günü arvad v uaqlar hrin mrkzind olan maazalari yarmaa baladilar. Çrnb günü un dyirmanlarini (Skobelevin dyirmanini), un anbarlarini (Taiyevin) yarmaa baladilar. Polis v jandarma da uzaqda durub tamaa edirdi. Onlar ksin, camaati qizidirirdilar. Sonra qradonaçalnikin tdbiri il itiaçi dstlr daidildi v htta at açildi. Öln v yaralanan da oldu. Bu itia Moskvadaki itialarin tkrari idi. Sonra polis mmurlari evlri axtarib, ourlanmi mallari geri qaytarmi v mal ourlayanlar hbs edilmilr". O biri qzetlr d bu hadisni tfrrüati il qeyd edirdilr. Arvad v uaqlar maazalarin üli qapilarini sindiraraq, dükanlara girir v qabaqlarina çixanlari qart edirdilr. Bazar küçsind Lalayevin karvansarasindaki bütün bzzaz dükanlari daidilmidi. Camaat top-top parçalari çiyinlrin alaraq, evlrin daiyirdi. Polis bu tarmar qarisinda aciz qalmidi. Camaati qorxutmaq üçün Nikolay küçsind qoyulmu pulemyot da camaati bu idn çkindir bilmmidi. Nhayt, polis itiaçilara at açmaq mrini aldi. Çoxlu öln v yaralanan oldu. tia yatirilandan sonra polis v jandarma evbev gzrk, ourlanmi mallari geri qaytarir v ourlayanlari hbs alirdilar. Bu qiyam fevralin 14-dn 16-sinadk davam etmidi.

264

1916-ci ilin baharindan balayaraq, Baki neft fhllri d ttillri genilndirdilr. Mart v aprel aylarinda neft fhllri trfindn balayan ttil hrin bir sira xirda snaye müssislrinin içilri d qouldular. Msln, un dyirmanlarinin, mtblrin fhllri d neft mdnlri fhllri il hmryliklrini bildirdilr. Aprel ayinda güll hazirlayan zavodun da 400 nfr fhlsi bu hrkata qouldu. Benkendorfun zavodunda balayan ttil 5 gün davam etdi. Hökümt ttilçilrl amansiz rftar etdi. 380 nfr fhl idn qovuldu, 93 nfr fhl is ordu sirasina alindi. 1916-ci ild ttil edn fhllrin sayi 16 min çatmidi. Hökümt ttilçilri cbhy göndrmkl hdlyirdi. 1917-ci il fevralin 27-d Petroqradin fhl v saldatlari üsyana qalxdilar. Üsyançilar hökümt binalarini silah anbarlarini zbt etdilr v çar nazir v generallarini da hbs aldilar. nqilab qalib gldi. Martin 2-d II Nikolay öz qardai Mixailin xeyrin taxt-tacindan l çkdi. Lakin rus burjuaziyasinin mütlqiyyti bu yolla xilas etmk chdi boa çixdi. Üsyana qalxmi xalqin tzyiqi il Mixail d taxt-tacdan l çkdi. Bellikl, inqilabin qlbsi nticsind çar mütlqiyyti yixildi. Bakida yerli mürtce qüvvlr Petroqradda ba vermi bu silahli üsyani v Nikolayin yixilmasini camaatdan gizltmy çalidilar. Ancaq bu onlara müyssr olmadi. Çevrili xbri Azrbaycanda böyük ruh yükskliyi il qarilandi. Fevral inqilabinin ilk günlrindn Petroqradda fhl v saldat Sovetlrinin yaradilmasi xbri Bakida da ks-sda verdi. Çox keçmdi ki, Bakida da fhl soldat deputatlari Sovetlri yaradildi. 1907-1917-C LLRD MTBUAT Dövri mtbuat irtica illrinin ictimai hadislrini bilavasit olmasi da, dolayisi il ks etdirirdi. Aaida adlarini çkcyimiz qzet v mcmulrin shiflrind dövrün ziddiyytlri il yanai, din, xlaq msllri iiqlandirilir, dil v mdniyyt sahsind gedn mübariz özünü büruz verirdi. Bu dövrd Azrbaycan mtbuati sas etibaril iki adamin inhisarinda idi: Orucov qardalari il Haim by Vzirov hrd mtbuat v çap ilrini öz llrind möhkm saxlayirdilar. Hr ikisinin mtb raiti imkan verirdi ki, qzetlrin vaxtli-vaxtinda çixmasini v yayilmasini tmin etsinlr. Orucov qardalarinin mtb bazasi daha güclü idi. Orucovlar nriyyatini baqalarindan frqlndirn bir cht d vardi. Bu ondan ibart idi ki, Orucovlar Azrbaycan mtbuat tarixind ilk df olaraq qonorar sistemini ttbiq etmidilr. Yaziçi Seyid Hüseyn yazirdi: "nqilaba qdr Azrbaycan mtbuat içilri qonorar almazdilar.

265

1910-1911-ci illrd Orucov qardalari Sabiri öz qzetlrin clb etmk üçün birinci olaraq bir yaziçiya yalniz yazilarindan ötrü "yüksk qonorar" tsis etdilr". Bellikl, ilk qonorar alan yaziçimiz M. . Sabir olmudur. O öz tazyanalarindan ötrü ayda on manat alirdi. Haim by Vzirov is Sabiri öz mtbsind ildirdis d vzind ona bir qpik d vermirdi. Hmin illrd sas mtbuat orqanlari aaidakilardan ibartdi: "Hqiqt" qzeti. 1909-cu ilin dekabrindan nr olunurdu. Üzeyir by Hacibylinin müdiriyyti altinda çixirdi. Nairi Orucov qardalari idi. 1910-cu ilin vvlind balanmidir. "Yeni Hqiqt" qzeti. - Nairlri yen Orucov qardalari idilr. Qzetd mührrirlrdn li by Hüseynzad, M. . Rsulzad, Hsn Sbri Eyvazov, Axund Molla Ruhulla Mmmdzad yaxindan itirak edirdilr. 1911-ci ild qzet hökümt trfindn balanir v baqa mührrirlri il bir sirada Oruc Orucov da hbs edilib, sürgün olunur. "Gün" qzeti- 1910-cu ild Orucovlar trfindn nr olunurdu. Bu qzet balanmi "Hqiqt" qzetinin vzin çixirdi. Lakin qzetin ömrü çox qisa olmudur. Hmin ildc balanmidi. "Mlumat" qzeti - 1911-ci ild Orucov qardalari trfindn nr olunurdu. Qzetin müdiri Haci brahim Qasimov, ba mührriri is Mehdi by Hacinski idi. Bu qzet d tezlikl hökümt trfindn balanir. Yaziçilarin ksr hisssi qzet v mcmu shiflrind drc olunan yazilar üçün qonorar almaq hüququndan mhrum edilmidilr. air Mhmmd Hadi Azrbaycan qzet v jurnal shiflrind drc ediln erlri üçün bir qpik d almazdi. Böyük ehtiyac içind boulan air buna gör erlrini ayri-ayri vrqlr klind çap etdirrk onlari küç v meydanlarda özü satmaa mcbur olurdu. "Yeni rad" qzeti - "Mlumat" qzeti balanandan sonra Orucovlar nriyyati trfindn çap olunurdu. Müdiri Yusif hmdov, ba mührriri is Mehdi by Hacinski idi. Bu qzet d tezlikl balanir. "qbal" qzeti - "Yeni rad" balanandan sonra onun vzin Orucov qardalari trfindn nr olunurdu. Müdiri Sntulla brahimov idi. 1913-cü ild onu Hüseyn Sadiq vz etmidir. 1914-cü ild qzetin nri Rsulzadlrin lin keçir. Ba mührrir Mmmd min Rsulzad, müdir is onun misi olu Mmmdli Rsulzad olur. M. . Rsulzadnin dövründ qzetin trafina güclü yaziçi v mührrirlr toplanir v qzet ictimai hyatda böyük v fal rol oynamaa balayir. Qzetin mövzu dairsi genilnir, qzet shiflrind ictimai problemlr üzr ciddi mübariz v münaqilr balayir. Hmin ild qzet balanir.

266

"Yeni qbal" qzeti - Bu qzet "qbal" balanandan sonra Orucov qardalari trfindn çixarilirdi. 1915-ci ild M. . Rsulzad qzetd çap olunmu bir mqalsin gör hbs olunur. "Açiq söz" qzeti - M. . Rsulzad hbsdn çixandan sonra bu adda müstqil bir qzet çixarmaa balayir. 1917-ci ild "Yeni qbal" qzeti "Açiq söz" qzeti il birlir. "Asari hqiqt"- hftlik qzetdi. Müdiri Mirz Clal Yusifzad idi. 1912ci ild qzetin cmi bir neç nömrsi çixmidir. "Tz xbr" qzeti - 1912-ci ild Qdir Heydrovun müdirliyi il çixan hftlik qzet idi. Ömrü çox qisa olur. "Son xbrlr" qzeti - "Tz xbr" qzetinin vzin 1912-1913-cü illrd hftd bir df nr olunurdu. Müdiri Zaman by Abdullabyov idi. "Haqq yolu" - qzetinin ilk nömrsi 1911-ci il dekabrin 14-d çixmidir. Siyasi, fnni, iqtisadi v dbi bir qzet idi. Qzetin müdiri v ba mührriri d doktor Qara by Qarabyov idi. Nri 1912-ci ild d davam etmidir. Qzet öz shiflrind dil v yazi qaydalari il laqdar bir sira münaqili mqallr drc edirdi. Qzet shiflrind F. Köçrlinin, M. . Rsulzadnin bir sira ciddi elmi mqallri drc edilmidi. Bunlardan baqa Mmmd Sadiq Axundov, Mahmudbyov, li Fhmi v baqalari da qzet shiflrind fal v müntzm çixi edirdilr. "Klniyt" mcmusi - Birinci nömrsi 1912-ci il mayin 24-d çixmidir. Mzhk mcmusi idi. Müdiri haci brahim Qasimov, imtiyaz sahibi is Seyid Hüseyn Sadiq idi. killi çap olunurdu. 1913-cü ilin fevralinda faliyytdn qalir. "Müraat" mcmusi - "Klniyt"dn iki il vvl, yni 1910-cu ild çixmi mzhk mcmusi idi. killi idi. Mcmu bir nömrdn artiq çixmamidir. "lal" mcmusi. - 1913-cü il yanvarin 19-dan çap olunmaa balami dbi, ictimai, elmi mcmudir. Ayda iki df çixirdi. Müdiri isa by Aurbyli, mührriri is Sbribyzad Xalid Xürrm by idi. Bu mcmunin shiflrind Osmanli dbiyyatina böyük bir meyl vardi. Yerli türk dili qarisinda Osmanli türkcsin üstünlük qazandirilir, çap olunan mqallrin ksriyyti Osmanli türkcsind olurdu. Mcmu bir sira msllrd mürtce mövqe tuturdu. Xüsusil qadin azadliinin qati dümni idi. Onlarin fikrinc qadin çadradan çixmamalidir. Bu haqda "qbal" qzeti mührrirlri il lalçilr arasinda daimi mübariz gedirdi. Sbribyzad mcmudn getdikdn sonra drc olunan mqal v srlrd Azrbaycan türkcsi artiq üstün mövqe tutmaa balayirdi. "Mktb" mcmusi. - Uzun ömürlü uaq mcmusi olub. 1911-ci ild nr balami, 1918-ci il mart hadislrindk davam etmidir. "Mktb" öz xüsusi mtbsind Qafur Rad v bdurrhman fndizad trfindn nr edilirdi. ki hftd bir df çixirdi. Bakinin n görkmli müllim v mührrirlri

267

bu mcmu trafina toplamidilar. Mcmunin shiflrind Süleyman Sani Axundov, fiq fndizad, Abdulla aiq, Rid by fndizad, Abbas Shht, li Nzmi, Aa by srafilbyov v baqalari müntzm çixi edirdilr. "Mktb" mcmusinin Azrbaycan pedaqoji elmi tarixind xidmti az olmamidir. "Baki hyati" - Azrbaycan dilind nr edilmi demokratik istiqamtli hftlik siyasi, ictimai, dbi qzet idi. Birinci nömrsi 1912-ci il 22 iyulda, axirinci nömrsi is hmin ilin 8 sentyabrinda çixmidir. Cmi 4 nömr çixmidir. "Yolda" qzeti - Siyasi, ictimai, dbi qzet idi. Cmi 3 nömr çixmidir. Birinci nömrsi 1907-ci il avqustun 22-d, axirinci nömrsi is hmin ilin 1 sentyabrinda çixmidir. Redaktoru v nairi sdulla Axundov idi. "Yolda" Baki general-qubernatorunun qrari il balanmidir. "Sda" qzeti - "ttifaq" qzeti balandiqdan sonra Haim by Vzirovun çixardii yeni qzet idi. Birinci nömrsi 1909-cu il 12 oktyabrda çap olunub. vvllr "Sda" Orucovlarin mtbsind çap olunurdu. Sonralar milyonçu Murtuza Muxtarov "Trqqi" mtbsini pulla alib, Haim byin srncamina vermi v o vaxtdan mtb d "Sda" mtbsi kimi adlanmaa balamidi. 1911ci ild bir çox Azrbaycan mührrirlri çar jandarmasi trfindn hbs edildikd Haim by d azadliqdan mhrum edilir. Ancaq o hbsd çox qalmir. Hbsxanadan çixdiqdan sonra "Sda"nin çapini davam etdirir. 1911-ci ilin avqustunda "Sda" hökümt trfindn balanir. "Sdayi vtn" - 1911-ci il dekabrin 1-dn Haimbyin çixardii yeni qzet idi. "Sdayi vtn"in cmi 66 nömrsi çixmidir, sonra hökümt trfindn balanmidir. Haim by 1912-ci il martin 12-dn "Sdaye haqq" adli yeni bir qzet buraxmaa balayir. Bu qzet d 536 nömrsindn sonra balanmidir. "Sdaye Qafqaz" - Haim byin nr etmy baladii tz qzet idi. lk nömrsi 1915-ci il mayin 30-da çixmidir. Haim byin ölümündn bir az sonra balanmidir. Bu arada Haim byin çixardii, bir mcmuni d qeyd etmk lazimdir. Bu da ilk nömrsi 1914-cü il dekabrin 27-d çixmi killi "Mzli" mzhk mcmusi idi. 1915-ci ilin dekabrinda mcmunin nri dayandirilmidir. "Hilal" mcmusi. - 1910-cu il 18 dekabrdan liabbas Müznib trfindn buraxilirdi. Ancaq cmi bir-iki nömrsi çixandan sonra hökümt trfindn balanmidir. "habisaqib" - mcmusi "Hilal"in vzin çixan mcmu idi. Onun da nairi liabbas Müznib idi. Bu da tezlikl hökümt trfindn balanmi v Müznib özü d hbs edilib, Sibir sürgün edilmidi. "Yeni Füyuzat" - 1910-cu ildn çap olunmaa balami killi mcmu idi. mtiyaz sahibi lipaa Hüseynzad (Sur), ba mührriri is hmd Kamal idi. Mcmunin yuxarisinda aaidaki misralar daim titul kimi gedirdi:

268

Ayinsi idir kiinin, laf baxilmaz, xsin görünür rütbeyi-qli srind. Mcmunin shiflrind türklrin tarixin dair bir sira maraqli mqallrl yanai, vtnprvrlik ruhunda ictimai-xlaqi msllr d iiqlandirilirdi. 1911-ci ild Bakini bir çox ziyali v mührrirlri il birlikd, hmd Kamal da hbs alinib Türkiyy sürgün olunur. Bununla da "Yeni Füyuzat" öz faliyytini dayandirmidi. "Nicat" hftlik qzeti. - 1910-cu ild "Nicat" maarif cmiyytinin türk v rus dillrind çap olunan orqani idi. Nairi saby Aurbyi idi. Qzetin nri 1912ci ildk davam etmidir. Bakida müharib raitin baxmayaraq, mtbuatin çapi v yayilmasi vvlki qayda üzr davam edirdi. Hmin illrd çap olunan mtbuat aaidakilardan ibart idi: "Dirilik" mcmusi. Ayda iki df nr olunurdu. dbi, ictimai, fnni mcmu idi. lk nömrsi 1914-cü il sentyabrin 16-da çap edilmidir. 1916-ci ilin ortalarinda balanir. Mcmunin müdiri liabbas Müznib, imtiyaz sahibi is bülfzl Mütllibzad idi. M. . Rsulzad, Cnnti Qafarzad, li Mhzun, Abid Mütllibzad, Cfr Cabbarli mcmud yaxindan itirak edirdilr. "Tuti" mzhk mcmusi idi. Hftd bir df çixirdi. lk nömrsi 1914cü il 27 dekabrda çixmidir. Müdiri Cfr Bünyadzad idi. Nri ta 1917-ci ildk davam etmidir. Mcmunin son nömrlri Cfr Bünyadzadnin qardai Dada Bünyadzadnin müdirliyi altinda çixirdi. "Bsirt" qzeti. Hftlik ictimai, siyasi, dbi qzet idi. 1914-cü il aprelin 14-dn çixirdi. Bütün müharib müddtind nr edilmidir. Redaktoru Haci Qasimov idi. 1918-ci ilin martindan sentyabrinadk nrin arasi ksilmidir. Qzet 1917-ci ild rus dilind çixan "Baku" qzetinin nair v redaktoru ermni milltçisi Vermievin drc etdirdiyi mqallrd azrbaycanlilara yaxdii r v böhtani amansizcasina ifa edirdi. Sonra, yni Azrbaycan Demokratik hökümti dövründ v ta 1920-ci il 15 apreldk qzetin nri davam etdirilmidir. Qzetin shiflrind Nriman Nrimanov, M. . Rsulzad, Ordubadi, M. Hadi, Abbas Shht v baqalari itirak edirdilr. "Babayi mir". Hftlik mzhk mcmusi idi. lk nömrsi 1915-ci il aprel ayinin 21-d çixmidir. Mcmunin msul müdiri v imtiyaz sahibi bülfzl Mütllibzad idi. Nr olunduu gündn ta balananadk 60 nömrsi çixmidir. "Açiq söz" qzeti. - 1915-ci il oktyabr ayindan çixirdi. Qzetin müdiri v hm d ba mührriri M. . Rsulzad idi. Bir müddtdn sonra qzet saby Aurbylinin "Kaspi" mtbsini almi v mtb artiq "Açiq söz" mtbsi

269

adlanmaa balamidi. Qzet 1918-ci il mart hadislrindk öz nrini davam etdirmidir. Mart ayindan ta sentyabr ayinadk qzetin nri ara vermidi. Qzetin sas üari "Türklmk, slamlamaq v müasirlmk" idi. Mlum olduu üzr M..Rsulzad bu üari sonralar "Müsavat" partiyasinin üarina çevirmidi. Qzetin daimi mührriri Sntulla brahimov idi. Nriman Nrimanov, bdürrhim by Haqverdiyev, Ömr Faiq Nemanzad, Abdulla aiq, Hüseyn Sadiq, Çmnzminli, hmd Cavad, brahim Xlil, fiq xanim fndizad qzetd yaxindan itirak edirdilr. "Doru söz" hftlik qzeti. 1915-ci ild yaranmi v hmin ild öz faliyytini dayandirmidi. Cmi 3-4 nömr drc edilmidi. Qzetin müdiri Yusifli liyev idi. "Qurtulu" mcmusi. Ayda iki df çap olunan dbi, ictimai, fnni mcmu idi. 1915-ci ilin 1 oktyabrindan nr olunurdu. 4 nömrsi çixandan sonra balanmidir. Azrbaycan Demokratik hökümti zamani tzdn çap olunmaa balamidir. Nairi v ba mührriri Hüseyn Sadiq idi. Bunlardan baqa "Gnclr sdasi", "Hümmt" (N. Nrimanovun redaktorluu il fevral inqilabindan sonra tzdn nr olunurdu), "Qarda kömyi" mcmusi buraxilirdi. 1918-ci ild xalq içrisind kooperasiyanin hmiyyt v xeyrini tbli etmk mqsdil "El hyati" adli xüsusi bir mcmu d buraxilirdi. "kinçi" qzeti sosialist qzeti idi. 1917-ci ildn Bakida ran kommunist partiyasi "dalt" trfindn "Bayraqi dalt" adli Azrbaycan v fars dillrind qzet çap olunurdu. Bakida hl fevral inqilabindan vvl daha iki mzhk mcmusi çap olunurdu: "Leylk"v "Ari" mcmulri. El qzt v mcmulr d vardi ki, onlar mtbuat tarixind heç bir iz buraxmadan parlami v tez d sönmüdülr. Bellrin misal olaraq "Sovqat", "qdam", "El", "Doru yol", "Xalqçi", "Sdaye ran", "Yeni dünya", "Gnclr dünyasi", "Xalq maarifi", "Zhmt hyati", "Qurtulu yolu" qzetlrini, "Mdniyyt", "rq eli" mcmulrini misal göstrmk olar. "Füqra Füyuzati" mcmusinin cmi üç nömrsi çixmidi. BAKI QOÇULARI Deyirlr ki, qoçu sözü Bakiya mxsusdur. slind d beldir. Qoçuluq Bakida meydana çixmi v Bakida da yayilmidir. Dorudur bu sözün etimologiyasi indiydk aradirilib, müyyn edilmyib. Ancaq arada bir rvayt gzir ki, guya n vaxtsa Bakiya knardan qolu güclü Qoçu adli bir gnc glir v hrd hamini incitmy balayir. Nec deyrlr yetn yetir, yetmyn d da

270

atir. Heç ks d onun qabaina çixa bilmir. O vaxtdan da guya hrd tsadüf olunan bel qolu zorlu adamlara Qoçu deyrlrmi. Bu blk d beldir. Lakin bir hqiqt vardir ki, qoçuluq ictimai bir hadis kimi keçn srin ortalarinda Bakida neft snayesinin inkiafi il bali yaranmi v yayilmidir. Mtbuat shiflrind d qoçu sözün biz hmin vaxtdan tsadüf edirik. ri neft sahibkarlari özlrini v mlaklarini qorumaq üçün trafina silahli adamlar toplayirdilar. Neft snayesi inkiaf etdikc bel adamlara ehtiyac daha da artirdi. Hr bir neft firmasinin, hr bir milyonçunun öz qoçu dstsi vardi. Neftxüdalarin pulu il varlanmi qoçular sonralar özlri müstqil qüvvy çevrilmidilr. Qoçular onun-bunun sifarii il adam öldurür, küçlrd adamlarin rfin toxunur, pul qazanmaq mqsdil varli adamlari ourlayirdilar. Xüsusil qadinlar qoçularin qorxusundan küçy çixa bilmzdilr. Onlara söz atmaq bir knara qalsin, htta qadinin geydiyi dikdaban çkm qoçunun xouna glmdikd, küçnin ortasinda onu saxlatdirir, dikdaban çkmnin yerin ona nlyin geydirrdilr. Baki qoçulari öz hrktlrind iki ey arxayin idilr: biri muzdla xidmt etdiyi milyonçu v ya varliya, ikincisi belindki mauzer. Mauzer qoçunun gücü v vahimsi idi. Bu onun lindn alindimi, aciz v mzlum bir mxluqa çevrilirdi. Qoçularin bzilri tbitlrin gör çox qorxaq idilr. Htta ellri vardi ki, polisin fit ssini eidn kimi girmy deik axtarirdilar. Bununla bel içrilrind qddar v yirticilari da çoxdu. Bu baximdan Baki qoçularini mövqe v çkilrin gör iki qrupa bölmk olardi. Birinci qrup qoçular hm varli v hmd hdsiz qddar idilr. Bellrin mhur qoçu Ncfqulunu, Teymur by Aurbyovu, Kbl Abdulla Zrbliyevi, Kbl Haci Balani, Aa Krimi, novxanali Mdi Haci olunu, iruyni, kürdxanali Adili, Türbti, Malba Yusifi v baqalarini göstrmk olar. Bunlar bzn bo bir eyin üstünd günün günorta vaxti hrin küçlrind atimaa balardilar. Msln, bel bir atima 1918-ci il yanvarin 15-d qoçu Ncfqulu il Teymur by Aurbyov arasinda da olmudu. Qorodovoylar qorxularindan özlrini bilmmzliy qoyub, daldey küçlr çkilmidilr. Atima yalniz Aurbyov sinsindn yaralanandan sonra ksilmidi. Küçlrd is neç nfrin qana bulanmi meyiti qalmidi. Novxanali qoçu Mdi Haci olu da günün günorta vaxti hrin adli-sanli ruhani atasi Axund Molla Ruhullanin mnzilin girrk, onu namaz qildii yerd öldürmüdü. Bu hadis 1912-ci il yanvar ayinda olmu v bütün hr hlini ayaa qaldirmidi. Qoçu Kbl Haci Bala da çoxlu nahaq qan tökmüdü. hrin bir neç yerind onun dükan v kontoru vardi. Kontorlarindan biri indiki Kukla teatrinin qabaindaki dükanlardan birind yerlirdi. Bu kontor hr hli arasinda "Adam öldürm kontoru" adi il mhur idi. ntiqam almaq istynlr buraya glir, istdiklri adami pulla Kbl Haci Bala v onun adamlari vasitsil qtl yetirirdilr.

271

Adam ourlamaq qoçular arasinda xüsusil db dümüdü. Pula ehtiyac hiss etdiklri zaman hrin varlilarini v ya onlarin övladlarini tez-tez ourlayir, külli pul aldiqdan sonra onlari buraxirdilar. Htta milyonçu Musa Naiyev d iki df ourlanmidi. Onun ourlanmasi tsadüfi deyildi. Naiyev xsis olduu üçün qoçu saxlamazdi. Qoçular da bundan xbrdardilar. Buna gör d fürst axtarib, onu ourlayirdilar. Naiyevi ikinci df ourlayanlar Stalinin adamlari idi. Partiya xzinsi boaldii üçün boleviklr bel bir tdbir l atmidilar. Mmmd min Rsulzad "Stalinl ixtilal xatirlri" kitabinda bu hvalatdan daniaraq, yazirdi: "...quldur dstlri (qoçulara iardir - Q..) znginlri thdid edrk, para çkir, bzilrini çalib-çapir, aldiqlari girov pulun müqabilind buraxir, çox zaman böyük firmalara göndrdiklri thdid mktublari il bunlari xraca balayirdilar. Bakinin mhur milyonerlrindn Musa Naiyev bir ara tutulmu, verdiyi böyük miqdarda bir nicat puluna müqabil hürriyytin qovumudu. Hali-faliyytd bulunan bu quldur dstlri arasinda bolevik partiyasi hesabina çalian bir dstnin d mövcudiyytindn bhs olunurdu. Bu çetnin bainda is Erivan meydaninin qhrmani (bu hadis mhurdur) xsn Kobanin bulunduu sonradan bilinmidi". Nobel qardalari neft irkti d qoçularin kömyindn istifad etmidilr. Bunu M. . Rsulzad yuxarida adini çkdiyimiz kitabinda da tsdiq edirdi: "...polisin acizliyini görn bzi firmalar thlüksizliyini verdiklri dolunca maa müqabilind Bakinin "qoçu" dey mhur olan qoçaqlarina mant etmidilr. O cümldn mhur petrol irkti Nobel bu mqsdl H.M.-yev deyiln birisil balamidi". "Nobel qardalari" firmasini buna mcbur edn qoçulardan aldiqlari hdlyici mktublardi. M. . Rsulzad bu hadisni daha geni tsvir etmidir: "Bolevik partiyasinin qolu il adi çkiln firmanin neft alan öbsin bir mktub glir. Mktub 50000 rublnin müyyn gün v saatda glck yoldalara tslim edilmk üzr hazirlanmasini tlb edirdi. Firmanin müdirlri H.M.-yevi çairir v ondan tyin olunan saatda terroristlrl qarilanmasini xahi edir. H. M. bir neç qoçusu il birlikd gözlyir. Tyin olunan saatda iki yoldai il Koba, yni Stalin peyda olur. Qorxu tlqin edn srt bir baxila H.M.-ni süzn Koba ona ismi il xitab edrk deyir: - H, biz adi bir oru-quldur deyilik. Kapitalizm qari vuruan bir içi partiyasiyiq. Hdfimiz Rusiya çarliidir. Biz içilr bir zülmün altindayiqsa, siz müslman iki zülmün altindasiniz. Baqasinin xüsusi mnftini qorumaq üçün biz qari silah çkmk, caninizi mnasiz yer hdr etmkdir. Halbuki bizim aldiimiz paralar hürriyyt üçün srf olunur. Bir millt olaraq, sizin hürriyytiniz d bunun içinddir.

272

Bundan sonra H.M.-yevin müqavimti qirilir v hmn arkadalarina dönrk: - Biz ps, - deyir". Musa Naiyev boleviklr trfindn ourlanmasini özü üçün lk v rfsizlik hesab edirdi. Buna gör özünün ilr müdiri Ftulla by Rüstmbyova dön-dön tapirarmi ki, duma bu hvalatdan xbr tutmamalidir. Qoçu Ncfqulunun adi Bakida dillr zbri idi. Onun törtdiyi cinaytlr d daha dhtli idi. hrd haminin canina vahim salmidi. Küçd onun rastina çixan adamlar drhal yollarini dyirdilr. Ondan ötrü ismt v hya bo sözlrdi. Baqasinin arvadina gözü dürkn el o gec rinin axirina çixardi. Ncfqulu sözün sl mnasinda cllad idi. Bakinin tarixind bir çox qanli hadislr onun li il tördilmidi. Yalniz Sovet hakimiyytinin ilk günlrind li Bayramovun qtlini aradiran mhkmnin hökmü il gülllnmidi. hrin amaxi yolu üstünd olan mhlllr is qoçu Aa Krimin ixtiyarinda idi. Xüsusil Kömür meydani onun daimi mskni idi. Kndlrdn buraya satmaq üçün meyv v baqa mallar gtirn arabaçilarin Aa Krimin icazsi olmadan bazara girmy ixtiyarlari yoxdu. Grk vvlcdn Aa Krimdn icaz alaydilar. caz d kndlilr çox baha otururdu. gr birisi Aa Krimdn icazsiz bazarda bir ey satardisa, Aa Krim onun baina el bir oyun açardi ki, kndli bazara gtirdiyi eylrdn ninki mhrum olar, htta thqir edilib, döyülrdi d. Kömür meydanina gln arabalarin çoxu Qubadan olardi. Buna gör d Aa Krimin thqir v söyülrin daha çox dözn qubalilar idi. Aa Krimdn baqa onun iki qardai da Kömür meydaninda allahliq edrdilr. Onlarin burada çayxanalari vardi. slind is hr eyl mul olardilar. Bu qrupdan olan Baki qoçulari hmi sliq il geyinrdilr. yinlrind atlas köynk, yaxud a kraxmalli köynk, zrbaftadan jilet, üstündn bahali parçadan don v ya kostyum olardi. Balarina drabi papaq qoyar, ayaqlarinda jiqjiq uzunboaz çkm v ya yanlari rezinli iblit olardi. Yanlarinda da hmi mauzer gzdirrdilr. kinci qrup qoçular is daha çox icraçi idilr. Bunlar adli-sanli qoçularin hndvrind dolaan buyruq qullari idilr. Bazar bütün günü bel qoçularla qaynaardi. Balarina çal papaq qoyar, ayaqlarina bir qayda olaraq, uzunboaz çkm geyr, alvarlarinin balaqlarini da çkmnin için salardilar. Bellrin pencyin altindan gümü belbai balardilar. Bilari da hmi yali v burumburum olardi. O dövrd Bakida yaranmi bir sira mürtce partiya v tkilatlar qoçularin xidmtindn çox istifad edirdilr. Msln, 1905-ci ild "ttifaq" müslman mürtce partiyasi öz mövcudiyyt v lyaqtini qorumaq üçün qoçu Aa Kriml laqy girmidilr. Silahli qoçu il bel yaxinliq v ittifaq "ttifaq"i nzrdn

273

salmi v nhayt 1906-ci ild tamamil dailmidi. Çar inzibati idarlri ayri-ayri inqilabçilar bard cza tdbirlri düünrkn qoçulari da i clb edirdilr. Onlarin fikrinc inqilabçilari l keçirmk üçün yerli qoçulardan istifad etmk rsmi polis mmurlarindan istifad etmkdn daha lverilidir. Msln, li Bayramovun hbs edilib, öldürülmsind qoçu - ba ksn jdr minovun böyük kömyi olmudu. O qddar polisin göstrii il qoçu Hüseyn Qdirolu il birlikd li Bayramovun baini ksib, csdini gizltmidilr. Adi vaxtlarda is qoçularin polisi görn gözlri yoxdu. Hr ikisi birbirindn çkinrdi. Qoçular atidii zaman qorodovoylar öz postlarindan uzaqlaardilar ki, guya görmürlr. Ya da özlrini bilrkdn görmmzliy qoyardilar. Qoçular da llrindn bir xta çixdii zaman qorodovoyun bir fiti kifayt idi ki, dabanlarina tüpürüb qaçsinlar. 1910-1912-ci illrd hrd qoçularin törtdiyi cinaytlr hddini amidi. Bunun qarisini almaq mqsdil hr qradonaçalniki (qalabyi) podpolkovnik P. . Martinov bir sira ciddi tdbirlr hazirlamidi. Bu id "Hidayt" cmiyyti d yaxindan ona kömy qoulmudu. "Hidayt" hrd azinliq edn qoçularin siyahisini tutub Martinova tqdim edir v onlarin hrdn sürgün edilmlrin çaliirdilar. Axund Molla Ruhullani qtl yetirmi qoçu Mdi Haci olu da el bu zaman sürgün edilmidi. hrin küçlrind qoçularin vhtlrini öz gözlri il görmü M..Sabir "Baki phlivanlarina" eirind bel yazirdi: Könlüm bulanir küçd cövlanini görck, Nitqim tutulur hrzövü hdyanini görck. Canim üzülür ldki qalxanina baxcaq, Qlbim aliir beldki patranunu görck, Baxdiqca revolverin ndamim olur süst. Barim yarilir xncri bürranini görck. Baki milyonçu v varlilari da qoçulara hm arxalanir v hm d onlardan çkinrdilr. Lakin bu milyonçular içrisind yalniz Murtuza Muxtarov qoçularin qnimi idi. Blk buna gör idi ki, camaat onu Qoçular qoçusu adlandirirdi. Onun bir qoçunun baina açdii oyun bütün qoçular üçün hmilik drs olmudu. Yeri glmikn qeyd etmk lazimdir ki, Hafiz Sadiqovun Baki qzetlrind qoçular bard çap etdirdiyi mqallr çox maraqlidir. lbtt, qoçuluq Bakinin ictimai hyatinda qara bir lk idi. Lakin bununla bel qoçularin üzrin mürtce bir qüvv kimi tamam xtt çkmk d düzgün olmazdi. Air facili günlrd qoçular hmi xalqin kömyin çatmidilar. Msln, 1904 v 1918-ci illrd ermni-müslman qirininda qoçularin

274

faliyytini qeyd etmmk mümkün deyil. 1918-ci ild ermni danaklarinin Ermni kndindn hr hücum edcklrini eidn kimi qoçular bir sdd kimi onlarin qabaini ksmidilr. Ya da ermnilr Bakinin cnub kndlrin basqin ednd qoçular Bülbül kndinin böyründki gölün trafini hat edrk, onlari Mrdkan, Bin v Qala kndlrin buraxmamidilar. Bu döyüd Baki kndlrinin qoçularindan da bir çöxu fdakarliqla hlak olmu, lakin dümni bir addim da irli buraxmamidilar. Qoçularin içrisind ehtiyaci olan adamlara l tutan, onlara pnah gtirnlri, daltsizlikdn qoruyan qoçularin da olduunu qeyd etmmk insafdan olmazdi. BAKI KALEYDOSKOPU Bakida tk-tk el adamlara rast glrdin ki, onlar heç bir mövqe tutmasalarda öz frdi bacariqlari, gücü v ya da hyatlarinda ba vermi hadislrl camaat içrisind mhur olmudular. Hami onlari taniyirdi. Onlarin içrisind zavallisi da vardi, kasibi da. Bzilri mzli tbitlri, bamzliklri il camaat trfindn sevilirdi. Aralarinda yaxi mütxssislr d vardi. Onlarin barsind olan rvaytlr indiydk Baki camaati içrisind yaayir. Bel adamlardan bir neçsi bard söhbt açmaq istrdik. HAMBAL DADA - Bu iri cüssli, yekpr bir adamdi. Snti hamballiq idi. Onun qrib geyimi vardi. Gidn tikilmi iri enli paltari dizlrindk uzanirdi. ri qarnini kmrl möhkm çkib, balardi. Qollarinda dirsydk hmi qara dridn qolçaq olardi. Air yük daiyarkn damarlarinin zdlnmmsi üçün bilklri hmi tarim çkilmi brezent parçasi il sariqli idi. Onun uzun köynyi üstündn daha nlr asilmamidi. Cürbcür irili-xirdali cngllr, dmir halqalar, biçaq, qayçi. Bir sözl, yük daiyarkn ona lazim olan bütün altlr üstündn asili durardi. Belindn is nazik v qalin kndirlr heç zaman skik olmazdi. Baki hamballari içrisind n air yüklri o daiyardi. Pianolar, iri air dmir kassalar Dadain kömyi olmadan daina bilmzdi. Bzn bu ilri tkbaina da görürdü. Bunun üçün ondan ötrü növbd durardilar. Dada tkbaina be-alti hambalin iini görrdi. O sln ranli idi. Ancaq uaqliindan Bakida yaayirdi. Pianonu çiyinlrind tkbaina apararkn, camaat küçd durub, heyrtl baxardi. ALTIAYLIQ PHLVAN. srin vvllrind Bakida Altiayliq adli bir phlvan yaayirdi. Mataa kndindndi. sl adi bdülli idi. Anadan 6 ayliq doulduu üçün hami onu Altiayliq çairirdi. Onu öz gözlri il görmü Hüseynqulu Sarabski qdim Baki haqqindaki xatirlrind Altiaylii bel tsvir edirdi: "Altiayliq özü nazik, uzun, qara bili, hündürboylu, enlikürkli, üzügülr bir phlvan idi".

275

Altiayliq uaqliqdan Mataada, sonralar Bakinin çrihrd olan zorxanasinda mq keçrdi. Bu zorxana o zaman Bakida yegan zorxana idi. çrihrd, yuxari bazarda zirzmid yerlirdi. Zirzminin ortasinda içrisi sementlnmi iri bir hovuz vardi ki, adina Süfr deyrdilr. Süfrnin uzunluu txminn 10 metr, eni is bundan da az, be metr yarim olardi. Hovuz yerdn bir metr drinlikd olduu üçün yuxarida oturan tamaaçilar meydanda ba vern hadislri aydin görrdilr. Burada hvskar v professional phlvanlar da, mil oynadar, sonra gülrdilr. Altiayliq gnc yalarindan bu zorxanada phlvanliin bütün sirlrin yiylnmidi. Hvskar phlvan kimi usta phlvanlarla gülr v onlardan gülmnin bütün qayda v yollarini öyrnrdi. O mil oynatmaqda xüsusil usta idi. 1903-cü ild ran ahi Müzfrddin ah Bakida olarkn onu qarilayan camaat içrisind Altiayliq da vardi. O mil oynada-oynada ahin qabaina çixmi v ahin qarisinda öz mhartini göstrmidi. Çox keçmir ki, Altiayliq artiq yetkin bir phlvan kimi professional phlvanlarla da görüür v haminin küryini yer vururdu. Tezlikl öhrti bütün yaxin ölklr yayilir. Bir df bir neç nfr mataali il birlikd Krbladan, imam Hüseynin ziyartindan qayidarkn Tehran hrindn keçmli olur. Hmin gün hrd xbr yayilir ki, günortadan sonra ah sarayinin qabainda, ahin öz hüzurunda phlvanlar gülcklr. Altiayliq da öz yoldalari il tamaaya gedirlr. ahin adli-sanli phlvani meydana girrk, o biri phlvanlari meydana dvt edir v haminin küryini yer vurur. Axirda saray phlvani yen meydan sulayaraq, camaata müracitl deyir: - Kim istyirs, buyursun glsin. Bu meydan, bu eytan. Altiayliq yoldalarina deyir ki, soyunub, gircym meydana, onun küryini el yer vuracaam ki, bir d qlt elyib, lovalanmasin. Yoldalari razi olmurlar: - Qrib yerdir, baba, iin olmasin - deyirlr. Altiayliq is onlara qulaq asmayaraq, soyunub meydana girir. Heç iki dqiq keçmir ki, saray phlvanini havaya qaldirib küryini yer vurur. Bunu görn ah qzbl deyir: - Olan, bu hesabdan deyil. Tzdn gülin. Altiayliq heç bir söz demyib, gülümsyir v tzdn meydana girrk phlvanin küryini ikinci df yer vurur, sonra aha müracitl soruur: - ahim, bu da hesabdan deyil? ah bu df heç bir söz demir. Altiaylii yanina çairib ona bir ovuc qurumu ncir verir: - Al, ye, allah qüvvtini daha da artiq eylr. - Altiayliq deyir:

276

ahim, mn Bakidanam. Üç ay yayi bu ncirin yaini yeyirm. Qurusu nyim lazim. Sonra ah Altiayliin sarayda qalmasini tkid edirs d Altiayliq vtn qayitmai sarayin hr cür naz-nemtindn üstün tutur. Bellikl, ömrünün axirinadk heç bir phlvan onun küryini yer vura bilmir. Altiayliq 63 yainda vfat edir v Mataada dfn olunur. Onu dfn edrkn axund Mir Qni deyib: - Camaat, heç bilirsiniz bu mrhum kimdir? Bu, Altiayliq bdülli phlvandir. 63 ild heç ks onun küryini yer vura bilmmidi. Nhayt, allahin mri il zrail onun küryini yer vurdu. AR-HAMBAL. srimizin vvllrind Baki mtbuatinda hambal adli bir airin imzasina ara-sira tsadüf olunurdu. Bu adam Bakinin "Qafqaz v Merkuri" gmiçilik irktind dorudan da hamballiq edirdi. sl adi Bayramli, familiyasi Abbaszad idi. sln ranli idi. 1859-cu ild ranin Srab mahalinin Dunni kndind yoxsul bir aild doulmudu. btidai thsilini mollaxanada aldiqdan sonra maddi ehtiyaci üzündn thsilini davam etdir bilmmidi. Cnubi Azrbaycanda mrut inqilabi balananda Abbaszad Sttarxanin fdai dstlrin qoulur v Sttarxanin n yaxin adamlarindan biri olur. Uzunmüddt fdai kimi vuruan Bayramli döyülrdn birind yaralanir v saalandan sonra Bakiya fhlliy glir. "Qafqaz v Merkuri" irktinin körpüsünd hamballiq elyir. Hl gncliyindn eir olan hvsi Baki raitind daha da artir v ilk vvllr "Mirz Gülzar" imzasi il eirlr yazmaa balayir. erlrini bzn körpüd, arxasinda gzdirdiyi palanin, ya da dizinin üstünd yazardi. Bu hvs nhayt onu Sabir yaxinladirir. Sabir ondaki qabiliyyti görüb, mslht bilir ki, er yazmainda davam etsin v onlari da mütlq Hambal imzasi il çap etdirsin. Böyük airin yaxindan kömkliyi saysind Hambal dövri mtbuata ayaq açir. Bakinin bir çox qzet v jurnallari onun erlrini çap etmy balayirlar. lk illrindn balayaraq, erlrind zülm, daltsizliy, zorakilia qari çixir, mzlum insanlarin, zavalli v kimssizlrin arzu v istyini ifad edirdi. Bir parça çörk pulu qazanmaq üçün randan Bakiya glmi zavalli adamlari heç ks onun kimi yaxindan duya bilmirdi. Küçlrd, körpülrd v neft mdnlrind shrdn axamadk qan-tr tökn zavalli adamlari gördükc üryindn qara qanlar axir: N bir fhllik var, gedk i görk, Qalib küçlrd bikar, alariq.

277

air öz vtnini d unuda bilmirdi. Orada ba vern hadislri diqqtl izlyir, onlara drhal öz münasibtini bildirirdi. ran ahi Mmmdlinin taxtdan düürülmsini bel tsvir etmidir: Millt yiilib, Mmdlini atdi qiraa, Keçdi qolu qüvvtlilrin mri qabaa, Tslim olunub txti-dalt bir uaa, Bada oturanlar hamisi düdü ayaa. trsin döndü, bütün adt dyiildi, Qanun pozulub, vzi vilayt dyiildi. V yaxud "ahin glmsi" adli erind deyirdi: Glmim ey hi-ran, sn n, Oldu ran hami viran mn n, Mn ruzi zldn demim inci mnm mn, Gr döyslr, öldürslr d inci mnm mn. air xalq ii yolunda fda olmai hr eydn üstün tuturdu. Mübalisiz demk olar ki, Hambalin bütün erlrind Sabir nfsi, Sabir ruhu aydin duyulurdu. 1920-ci ild Azrbaycanda Sovet hakimiyyti qurulandan sonra Hambal "Qizil qlmlr" cmiyytin üzv qbul olunur v eyni zamanda "Kommunist" qzetind i girir. Bayramli Abbaszad - Hambal 1926-ci il iyun ayinin 3-d Bakida vfat etmidir. 1948-ci ild hambalin erlri Azrnr trfindn çap edilmidir. LKBR FRRUX. srimizin vvllrind Orta Asiyada, Rusiyanin bir sira hrlrind mahir heyvan tlimatçisi kimi taninmi lkbr Frrux bakilidir. O sirk sntinin bütün növlrin yiylnmsi il hmkarlarindan frqlnirdi. lkbr Frrux vhi heyvanlari: plng, ir, fil, timsah, ayi, canavar v baqa heyvanlari mhartl hlildirmk sahsind böyük öhrt tapmidir. Sirk tarixi üzr mütxssis olan Y. Dmitriyev "Rusiyada sirk" adli kitabinda bu bard bel yazirdi: "Yalniz n istedadli vhi heyvan tlimçilri, o cümldn L.Filatov v .Frrux heyvanlarla ilrkn yeni üsullar axtarib tapmaa, heyvanlarin tbii instinktlrindn istifad etmkl heyvanlarla öz aralarinda dostluq yaratmaq v bu mümkün olmadiqda heç olmasa onlarla iltifat balamaa çaliirdilar...". lkbr Frrux çox qüvvtli, qorxmaz v iradli bir tlimçi olmudur. Heyvanlarin tbitin, yaxindan bld olan, onlarin iltaqliqlarina tmkinl dözn

278

sirk ustasi kimi ömrünün böyük bir hisssini manejlrd keçirmi v el manejd d hlak olmudur. lkbr Frrux 1878-ci ild Bakida, indiki M. Muxtarov küçsindki 29 nömrli evd dünyaya glib. Böyük musiqi istedadina malik olan atasi Frrux Haci Qafarolu dövrünün qabaqcil adamlarindan idi. Demk olar ki, bütün musiqi altlrind çalmai bacarir, müxtlif orkestrlrd çixi edirdi. 1884-cü ild o Orta Asiyaya gedir v alti yali Frruxu da özü il aparir. 1903-cü ild Frrux Haci Qafar olu Buxara hrind kiçik bir heyvanxana-balaan tkil edib, tamaalar vermy balayir. Bu kiçik heyvanxana-balaan tezlikl el öhrt tapir ki, Buxara miri atani qizil, oulu is gümü medallarla tltif edir. Kiçik Frruxun da tltif edilmsi tsadüfi deyildi. O bütün tamaalarda hmi atasi il birlikd çixi edir, akrobatika il mul olur v velosipedd çtin nömrlr göstrirdi. lkbr artiq gnclik yaina qdm qoyanda timsah, fil v meymunlarla tlim keçmy balayir. Bir müddtdn sonra ir d bu heyvanlarin sirasina lav olunur. Qisa müddt rzind heyvan tlimçisi kimi öhrt tapir. Rusiyanin hrlrin qastrola çixir. 1910-cu ild Saratovda mhur rus münnisi F..alyapinl tani olur. 1917-ci ild Kazan hrind qastrolda olarkn lkbrin heyvanlari hrd ba vermi acliq nticsind qirilir. laci ksilmi lkbr jonqlyor v musiqiçi kimi çixi edir. 1925-ci ild Bakiya qayidir v sirkd inzibatçi ilyir. Lakin vhi heyvanlar ld etmk arzusu onu bir dqiq d trk etmir. 1926-ci ild o müvafiq tkilatlarin kömyi il Almaniyadan iki ir gtirilmsin çaliir v 1935-ci ild Hamburq hrindn "Samson" v "Herta" adli iki irin gtirilmsin nail olur. 1936-ci ild Leninqraddan daha iki ir gtirmk ona müyssr olur. 1937ci ildn balayaraq, o artiq bu heyvanlarla sirkd çixi etmy balayir. Bu zaman arvadi da Züleyxa Frrux adi il ona kömk edirdi. 1937-ci ildn balayaraq, arvadi il birlikd Baki sirkinin binasinda müntzm çixi edirdilr. Onlarin irlrl birlikd ayi v itlrin d itirak etdiyi qariiq nömrlri tamaaçilarin çox xouna glirdi. lkbr v Züleyxa milli geyimlrd çixi edrdilr. lkbrin bainda hmi qirmizi parçadan sari olardi. Bellikl, 1937-ci ildn balayaraq birlikd Rusiyanin bütün hrlrind qastrolda olurdular. lkbr sonralar tamaaçilarin diqqtini daha çox clb etmk mqsdil heyvanlari manejd tamaaçilarin gözü qabainda yedirtmyi qrara alir. Bu çox thlükli idi. Yoldalari ona mslht bilirlr ki, bel qorxulu idn l çksin, lakin lkbr öz inadindan dönmür. Heyvanlari manejd yedirtmy balayir v bir gün bu thlükli iin qurbani olur. Bu hadis 1940-ci ild Bryansk hrind olmudu. lkbr arvadi il birlikd manejd ayi v irlrin itiraki il nömr göstrrkn nec olursa, manejin arxasindaki qapi açilir v sn külk, oyundan sonra heyvanlari yedirtmk üçün

279

sirk içilrinin hazirladiqlari tin iyini manej doldurur. Bunu duyan irlrdn biri Frruxun baina baladii qirmizi sarini t oxadaraq, onun üstün atilir, pncsi il onun baindaki parçani qopardib, dididirmy balayir. irin dirnaqlari onun bainda drin yara açdiindan lkbr huunu itirir. Arvadi irlilyib, lkbri knara çkmk istrkn ir tzdn lkbrin üstün atilaraq, pal-paltarini dididirmy balayir. Daha n arvadinin irlri qfs trf qovmasi v n d yanin söndürnlrin su inaqlari lkbrin kömyin çata bilmir. Bellikl lkbr hlak olur. Taninmi bu heyvan tlimçisinin shvi sonralar bütün heyvan tlimçilri üçün drs oldu. LOTU CABBAR. Bakili Lotu Cabbar bamz bir kii idi. Xarratliq edrdi. Çox zaman qapi-qapi gzrk, köhn taxta sandiqlari, siniq stol v stullari tmir edrdi. irin, mzli söhbtlri, zarafati v uxluu il hr içrisind, Bakinin traf kndlrind Lotu Cabbar kimi öhrt tapmidi. sl adi Mdi Cabbar Vahabov idi. Camaati güldürr, bzilri is gülmkdn uunub gedrdi, ancaq bu zaman özünün dodai, bel qaçmazdi. Daz bai, sallaq bilari, yri ayaqlari vardi. Bir müddt Nikitin qardalarinin sirkind klounluq edrdi. Sonra sirki trk edrk, mzli hrktlri, duzlu daniiqlari il toyxanalari bzyir. Bakinin bütün kndlri onu taniyirdi. Lotu Cabbarin toyda olacaini eidn kimi, camaat axiib glr, toyxana azinadk dolardi. Çoxu toyxananin knarinda durub, içrini görms d heç olmasa onun mzli sözlrin qulaq asardilar. Lotu adi da ona mhz bel dadlimzli hrkt v daniiina gör verilmidi. Lotu Cabbar adtn musiqilr susduu zaman çixi edir, xannd v sazandalarin nfs almasi üçün rait yaradardi . Hmi aai bada, toyxana çadirinin azinda oturardi. Baki kndlrind toylar çox nadir hallarda Lotu Cabbarsiz keçrdi. Çixilarinda n taninmi adamlari bel el mhart v bacariqla laa qoyardi ki, onlar özlri d bunu hiss etmdn Lotu Cabbari alqilardilar. Çünki Cabbar n aci sözu bel el inclik v hssasliqla deyrdi ki, heç ks ondan n narazi qalar v n d inciyrdi. Mzlilik onun tbitind idi. Bzn heç azini açmadan, görkmi il camaati güldürrdi. Danidii mzli hvalatlar, qaravllilr haminin dillr zbri olmudu. Onun daniiqlarindan bzilri mhur "Ekstrafon" firmasinin vallarina yazilmi v camaat arasina yayilmidi. Toyxanalar üçün Lotu Cabbarin xüsusi proqramlari vardi. vvla o skamyada, stulda deyil, yerd, barda qurub oturmaa adt etmi-di. Növbsi çatanda is bir piik cldliyi il yerindn siçrayib, toyxananin ortasina atilardi. Onun n çox sevdiyi oyunlardan biri mhur papaq oyunu idi. Bu zaman o baina papaq qoyar, sonra onu müxtlif istiqamtlrd hrlyrk, ayri-ayri hrlrd papain nec qoyulmasini nümayi etdirrdi. Oxucuya mlumdur ki, sonra Üzeyir Hacibyov bunu özünün "O olmasin, bu olsun" musiqili komediyasinda Mdi

280

badin vasitsil shny çixarmidi: "Papai bel qoysam amaxi lotusuna oxayaram, bel qoysam Baki qoçusuna oxaram...". Lotu Cabbarin mhur bir proqrami da azindan guya bairsaqlarini çkib çixarmasi idi. Bunun üçün tamaaçilar sezmdn azina kiçik bir kaiz bürmsi qoyar, belini arxaya yrk, sinsin vura-vura onu azindan burula-burula çkib çixarardi. Bürmnin ucu çadirin damina çatdiqda, Lotu Cabbar bürmnin gerisini tlsik çkrk, yer tökrdi. Sonra da açilmi bürmni yiidirib, meydandan çixardi. Lotu Cabbar toylara adtn Cabbar Qaryadi olunun sazanda dstsil gedrdi. Onun çixilarini görnlr daniirlar ki, Cabbar Qaryadi olu oxuyub qurtarandan sonra Lotu Cabbarortaya atilar v deyrdi: - H, sn Cabbar Qaryadi olu ol, mn d Cabbar Yai yadi. Gör sni öz seliml nec süpürlyib atacaam. Lotu Cabbarin maraqli oyunlarindan biri d kibrit qutusu oyunudur. Bunun üçün o llrini yer dayayaraq, ayaqlarini yuxari qaldirib, ayirir. Sonra bir nfr bo kibrit qutusunu onun qilçalarinin arasina qoyur. Lotu Cabbar qamindan yel buraxmaqla kibrit qutusu atilib düür, sanki rqs edirdi. Camaat gülürdü. Lotu Cabbarin daniiq v mzlrind xalq müdrikliyi drin kök atmidi. O xalq mzsini, xalq yumorunu rngarng kild mhartl ifad etmyi bacarirdi. KRBLAY YAFTIML. Müllim Qafur Radin müdir olduu "Mktb" mtbsi 1916-ci ild Krblayi Yaftimli adli bir adamin "Cnntülküah" adli kitabini nr edir. Kitab 47 shifdn ibart idi. Kitabin çapi dövrünün ziyalilari arasinda böyük hycan v söz-söhbt sbb olmudu. Yaftimli kim idi? sln ranli olan bu xs çoxdan Bakida yaayirdi. Müyyn bir pesi yoxdu. Arabir hytbhyt gzib, ü salardi. Gününün çox vaxtini is mscidlrd, ya da yiincaqlarda keçirr, bdahtn erlr deyib, camaati ylndirrdi. Çox mzlum v yoxsul bir adamdi. Camaat bzn onu eirlrin gör laa qoyardi. Xüsusil "Göyd uçar çalaan, yerd gzr malaan" misralari il balayan mzli eiri camaat içrsind dillr zbri olmudu. Uaqlar Yaftimlini küçd görnd bu eiri tkrar ed-ed Yaftimlinin dalinca dürdilr. Yaftimli özü-özünü hmi bel tqdim edrdi: Hqiri hqiqi, Ürfa mclisinin süxdani, Krblaye Yaftimli Xlfe sgrli. Hqiri hqiqi onun txllüsü idi.

281

"Mktb" mtbsind çap etdirdiyi kitabça mrsiylrdn v hrz qsid v nsihtnamlrdn ibart idi. Bu erlrin bzilri db v xlaqdan knar erotik erlrdi. Mhz buna gör d qabaqcil ziyalilar "Mktb" mtbsinin bel hrz erlr çap etmsin qzblnmidilr. Mtbnin körp mktblilr üçün "Mktb" mcmusi il yanai bel hdyanlar çap etmsi Qafur Radi qabaqcil ziyalilarin nzrind hörmtdn salmidi. Msln, Yaftimli bir nsihtnamsind bel yazirdi: Hrz deyib, hrz gzib, haram yeyib, bu dünyaya dymz, Mülaqt edsn, qsd düxul il qüsl etmyin dymz. Bir sözl, müllifin qpik-qpik toplayaraq nr etdirdiyi bu kitabça bazar hlinin ylnc vasitsin çevrilmidi. Ziyalilar zif, mnasiz bir er rast gldikd deyrdilr: "Lap Yaftimlinin eirlrin oxayir". Yaftimlinin eirlrind qafiy v vzn pozunluu hddindn artiq idi, eir qaydalarina qtiyyn riayt edilmirdi. Bu zavallinin ölümü d miskincsin olmudu. 1918-ci il ermni-müslman qirini günlrindn birind hardansa köhn bir xncr tapib, küçy çixir v brkdn çiirir: "Ay müslmanlar, cihaddir". El oradaca nagah bir ermni güllsinin qurbani olur. TOY V BAYRAM MRASMLR Bakinin öz toy v bayram nnlri vardi. Olan evlndirmk v qiz r vermyin çox dolamanc yollari qdim zamandan mlumdur. vvla qizi olan özü seçmzdi. Bu i adtn, ananin, bacinin, bibinin v xalanin üstün dürdi. Htta olan özü qiz seçmk ists d, bu mümkün deyildi. Çünki küç v bazarda rastlarina çixan qizlar üzlrini hmi çadra il gizldrdilr. Qiz seçmkd olan evinin kömyin hamamlar çatirdi. Hamamda qiz seçmk adt klini almidi. Burada qizin boynuna, buxununa, ndamina, ayaqlarina, saçlarina yaxindan tamaa edrdilr. Bzn xolarina gln qizlari balarina su tökmk bhansil yanlarina çairanda onlarin cldliyini d yoxlardi-lar. Qiz olan anasinin xouna glndn sonra qizi, ailsini, cdadini hr trfli öyrnrdilr. Bu mqsdl yeng tutardilar. Yeng soraqlaa-soraqlaa qiz evini axtarib, tapir, qonum-qonudan onlarin sil-ncabtini, varli olub-olmadiqlarini trafli öyrnrdi. Yenglrin ba soxmadii yer qalmazdi. Tanimadii hytlr girib bir stkan su içmk bhansil ev sahibini sslrdi. Ev sahibsi suyu qizi il göndrirdis yengnin kefi durulardi. Qizi diqqtl süzrdi badan ayaa. Gözlrini el zillrdi ki, qiz utandiindan baini aai dikib durardi. Bu zaman su içmk

282

yengnin yadindan tamam çixardi. Nigaran qalan qiz anasi yuxari mrtbdn sslrdi: - N oldu, ay qiz? - Ana, hl içmyib. Bzi hallarda qiz anasinin üryin rhm dür, yengni yuxari çairib, ona çay tklif edrdi. Bu zaman yengnin baxti alçi durardi. Qizin sil-ncabtini ciklibikli öyrnrdi. ad xbrl olan evin qayidan yeng balardi qizi, onun sil-ncabtini triflmy. Yaxi qiz tapdii üçün olan anasindan xlt alardi. Bundan sonra olan evi qiz qapisina "hri" almaa gedrdi. vvlc arvadlar gedrdi. Onlardan sonra kiilr, "hri" cavabi alandan sonra nian gedr, qizin barmaina üzük keçirrdilr. Qiz uzun müddt nianli qalardisa, olan evi borclu idi ki hr bayramda, baharda v payizda qiz evin hdiyylr göndrsin. Novruz bayraminda noul, nabat, krbura, paxlava, kr çöryi, qoz v findiq lpsi, kimi v boyanmi yumurtalari üstü rngli örtüklrl örtülü padnoslara doldurub, bzn on-onbe xonça düzldib göndrrdilr. Qurban bayraminda bayramliq üçün boynuna qirmizi lent balanmi qoyun gedrdi. Ba vaxti padnoslara hr cür meyv: armud, aftali, rik, gilas, üzüm doldurub, qiz evin göndrilrdi. Bel hdiyylr vzurd deyrdilr. Bakililarin n çox sevdiklri v müqdds saydiqlari bayramlardan biri d Orucluq bayramidir. Orucluq Ramazan ayinda balayir v bütün müslmanlar da bir ay oruc saxladiqdan sonra bayram edirlr. Onlar shr obadandan ta axam r qarianadk heç bir ey yemir, içmir, papiros çkmirlr. Ancaq axam azanindan sonra iftar açirlar. Ramazan ayi müslmanlar içrisind tmizlik, mehribanliq, halalliq, smimiyyt, istiqanliliq ayi kimi mhurdur. Ramazan ayinda azi oruclu yalan danisa, oruc batil olur. Oruc tutmaq hddi-bülua çatmi yeniyetmdn balayaraq, hamiya vacibdir. Ramazan ayinda fair-füqraya kömk li uzatmaq böyük svab hesab edilir. Orucluq bayraminda da olan evindn qiz evin bayram sovqati göndrilrdi. Sovqat sasn bayram plovundan v or qoalindan ibart olurdu. Toy mrasimi yaxinladiqda ona böyük hazirliq görülrdi. vvlc qiz adami toy elyrdi. Buna gör hyt-baca süpürülüb tmizlnr, qapi-baca hngl aappaq aardilardi. Bundan sonra yeng qapi-qapi düüb, lazim bildiklri arvad v qizlari toya çairardi. Arvad toyu çox dbdbli keçrdi. Çairilmi bütün arvad v qizlar n bahali zrbaftali donlarini geyinr, kiranla üzlrini aardar, gözlrin sürm çkrdilr. Evd n qdr qizil bzklri vardisa, taxib glrdilr. Növrst qizlar birçk qoyardilar. Çal-çali balardi. Arvad v cavan qizlar bir-birini vz edir, toyxananin ortasina çixib, süz-süz rqs edrdilr. Oynayanlarin baina aba

283

yaardi. Nianli qizlar oynayarkn, ya-xin adamlari onlarin baina pulu su kimi sprdilr. Veriln abalari yeng yilrk yiar v çalanlara verrdi. Toya çairilanlara xüsusi hazirlanmi irniyyat verilrdi. Bellikl hava qaralanadk dünbk, qaval v qarmon sslri bütün mhlly yayilardi. Qiz evindn sonra olan evi toya hazirlaardi. hrd böyük sa-lonu olan evlrdn bihnd toyxana düzlrdi. Bzn toyxanalar çox zaman küçd, evin qapisinda düzlmi çadirda keçirilrdi. Bu zaman toyxananin divarlari v skamyalarin üstü, toyxananin içrisi müxtlif xalilarla bznrdi. Toyun balanmasini qoa qara zurna il xbr verrdilr. Camaat toplaandan sonra toy balardi. Bzi toylarda bir neç dst musiqiçilr olurdu. Drvil keçiriln toylar da vardi. Drvi toyxananin enini-uzununu ölç-ölç qrib rvaytlr daniar v oxuyardi. Toyxanalarda birqayda olaraq, mütrüblrolurdu. Bunlar yeniyetm gözl olanlardi. Onlar saçlarini qiz saçlari kimi uzadir, çtir qoyur v dar alvar geyirdilr. Bzi toylarda is onlari rus qizlari vz edrdi. Bunlar lbtt toyxanaya çoxlu adam clb etmk mqsdi güdürdü. Toydakilar arabir mütrüblri yanlarina çairtdirib, oturdar, onunla irin-irin daniardilar. Çairan adam mütrübün cibin pul qoyardi. Mütrüblri tez-tez oynadar v bir-birinin aciina pullari onlarin baina splrdilr. Baki kndlrind keçiriln toylarda Lotu Cabbar tez-tez çixi edrdi. Camaati mzli daniiqlari v komik hrktlri il güldürrdi. Knd yerind toylar adtn yay aylarinda v payizin vvllrind keçirilrdi. Mclisd yln cavanlar üçün evlrindn v nianlilarindan xonçalar glrdi. Üstü püst il dolu budaqlar, albali budaqlari, rik, aftali v baqa nübar meyvlr bir-birinin dalinca cavanlara çatdirilardi. Onlar da bu meyvlri mütrüb vasitsil mclisin müxtlif yerlrind oturan dostlarina göndrrdilr. Mclisd uluqluq salmaa chd ednlr d olurdu. Ancaq bu zaman toyun srpayisi onun qarisini drhal alirdi. Buna gör toya srpayi hmi kndin hörmtli adamlarindan tyin olunardi. Toya çairilmi adamlar toyxanaya girmmidn vvl toyxananin böyründ ayrilmi mxsusi otaa daxil olar, burada pul salandan sonra xörk yeyib, toyxanaya keçrdilr. Hmin otaqda pul yian adam, pul salanlarin adlarini v n qdr saldiqlarini qabaindaki uzun siyahiya qeyd edrdi. Toy bir neç gün v bzn bir hft uzanardi. Toy qurtarib, camaat dailiandan sonra byin yaxin adamlari yiiib meyxana deyrdilr. Dövr vurub oturmu adamlardan iki nfr ortada oturub, meyxanaya balardi. Meyxana deynlr adtn bdahtn eir deyn air tbitli adamlardi. Bhs giriir, birbirlrini v habel ayri-ayri adamlarin eyiblrini tnqid edrdilr. Onlarin deyimlrind satira il yumor bir-birin qariardi. erlrin nqratini dövr vurub oturmu adamlar tkrar edrdilr. Meyxana bzi hallarda dünbkl d müayit olunardi. Bzn toyxanalarin axirinda qumar oynamaq da adt klini almidi. Ta shrdk oturardilar.

284

Hr iki ev, yni olan evi il qiz evi toylari qurtarandan sonra qiz evin glini gtirmk üçün gedrdilr. Gec ml iiinda musiqi çala-çala faytonlar bir-birinin dalinca düzülrdi. Olan evindn glmi yeniyetm bir olan glinin belini qirmizi lentl balardi. Sonra qizin atasi öz övladina xeyir-dua verib, olan evin yola salardi. Bu zaman qiz evindn gizlinc bir ey ourlamaq olan evi adamlari arasina db dümüdü. Ancaq bunu el etmli idilr ki, qiz evindn heç ks görmsin. Glinin dalinca by olan özü d getmli idi. Faytonlar yen ml yandiraraq, musiqi il geri döndüklri zaman yollarini hrin gur küçlrindn salardilar ki, bütün camaat görsün. Bu mrasimd meydan qizidiran qiz evindn yeng, olan evindn xlf olardi. Yeng-nin ii zifaf geçsindn ta ertsi gün sübhdk davam edrdi. O da sübhün gözünü olanin evind açardi. Sübh tezdn qiz evin xbr aparardi ki, hr ey öz qaydasinca olmudur. O dqiq qiz evindn glin üçün quymaq biirib göndrrdilr. Bzn el olurdu ki, by olan ancaq zifaf gecsi qizin üzünü görrdi. dir, qiz olanin üryinç olmasaydi, bu onun üçün ömürlük bir drd olaraq qalirdi. BAKI XÖRKLR Baki xörklrinin öhrti qdim zamanlardan rq v htta Avropa ölklrin yayilmidi. Müxtlif zamanlarda Bakida olmu syyah, alim v yaziçilarin xatirlrind Baki xörklrinin lziz v tirli hazirlanmasi bard qeydlr rast glmk mümkündür. Böyük fransiz yaziçisi Aleksandr Düma Bakida olarkn yediyi lziz xörklrdn d yeri düdükc yazmidir. Bakinin xüsusil plovu dillr zbri olmudu. Sdri v ya dünsiyah düyüsündn plov biiriln evlrin yanindan laqeyd keçmk mümkün olmazdi. Plovun tri uzaqdan adamlari mst edrdi. Bakida plovun bir-neç növü vardir: toyuq plov, cüc plov, zfran plov, sbz plov, südlü plov, parça-döm plov, vlik plov v s. Plov da bakililarin sevdiyi xörklrdndi. Ellri vardi ki, lobyaçilovu daha çox sevirdi. Baki xörklrini dada gtirn xörklrin hazirlanmasinda xokübar v dviyyatin çox ilnmsi idi. randan dainib gtiriln xokübar v dviyyat bakililarin mtbxindn heç zaman skik olmazdi. lnn dviyyat bunlardan ibartdi: sarikök, darçin, hil, mixk, cir, sumaq, zncfil, istiot, raziyana, zfran v s. Msln, bozba v ya piti biirrkn, sariköksüz keçinmzdilr. Sumaq da hmçinin. Baki pitisi xüsusil dadli olurdu. Kiçik bardaqlarda hazirlanan pitini yeyn adam hava qaralanadk acmazdi, adam doyduran xörk idi. Buna gör pitixanalarin yanindan ötn adam xöryin iyin mütlq ayaq saxlayib, içri keçmy mcbur olurdu. Piti v ya bozbain tkc iyi adami itahaya gtirrdi. Dolmalarda növbnöv idi. n çox ilnn yarpaq dolmasi idi. Yay aylarinda tz

285

meyn yarpaindan, qi aylarinda is sliq il bardaqlara yiilib, saxlanmi zrif yarpaqlardan hazirlanirdi. Badimcan v pomidor dolmalari da dviyyatla hazirlanib, çox lziz olurdu. Zrif klm vrqlrindn hazirlanan klm dolmasinin da baqa lzzti vardi. lbtt, plovdan sonra n lziz xörk tik kabab v lül kabab idi. Kabab biirilrkn iyi mhlllr d yayilardi. Tik kabab v lül kabab ancaq hmin gün ksiln qoyun tindn hazirlanirdi. Mütri dünndn qalmi ti dadindan drhal baa düürdü. i çkilib biiriln kababdan baqa tavada biiriln kabab da vardi ki, adina da tava kababi deyirdilr. lbtt, o, i kababinin yerini vermzdi. Plovun qarasi kimi hazirlanan qovurmalar da müxtlif v bir-birindn dadli olurdu. Qovrulan t la çeidli albuxara, abalid, sbz qovurmada is göyrti qatilirdi. Qovurmalar toyuq tindn d hazirlanirdi. Xmir yemklrindn, lbtt, n dadlisi qutab idi. Qutabi tdn, göyrtidn v balqabaqdan olurdu. Bzn rngarnglik üçün hr üçündn hazirlayib, sliq il nimçlrd süfry düzürdülr. Dv tindn biirilmi qutabin baqa lzzti vardi. Dv qutabi, dv saxlanilan yerlrd çox biirilrdi. Ancaq bununla bel baqa kndlrd d, hrd d biirilib satilardi. Dv ti qutabi adtn tndird biirilirdi, onu çörk kimi tndirin divarina yapardilar. Bu qutablar hcmc adi qutablardan böyük olardi. Xmir xörklrindn birl d dübr idi. Dübr Azrbaycanda demk olar ki, ancaq Bakida biirilirdi. Bakililarin n çox sevdiyi sulu xmir xöryi idi. Xmir xörklrindn gürz adli bir yemk d vardi. Bu bir növ dübry oxayir. Xirdaxirda ksilmi xmirin için t qoyulub qiraqlari dübr kimi bükülür. Ancaq hcmc dübrdn böyük olur, formasi da baqadir. Bunlarla yanai xmir xörklrindn xingal, xmirai, rit, xil, umac, halva v baqalari da vardir. Xingal iki cür olur: quru v sulu xingal. Sulu xingal adtn süfry yali, qizardilmi xörklrdn qabaq birinci yemk kimi verilir. Quru xingal is sl yemk idi. Xingalin xmiri suda bindn sonra onun suyu süzülür v boqablara tökülüb, üstün tdn hazirlanmi qovurma v ya da qiyma tökürlr. Bzi yerlrd üstün qatiq da lav olunur. Quru xingalin yai adtn çox olmalidir. Xil qi aylarinda, soyuq havalarda biiriln xörkdir. Bu, un, ya v krl biirilir, üstün sarikök v ya da zfran suyu tökülür. Umaci soyuqdymd yeyirlr. Quymai daha çox doan arvadlar üçün v uaqlar üçün biirirlr. Südlü xörklrdn yuxarida adini çkdiyimiz südlü plovdan baqa südlü siyiq, dova da bakililarin xoladiqlari xörklrdir. Dovani qatiq olmadiqda quruddan da hazirlayirlar. Firni - süd, kr v düyü unundan biiriln irin yemkdir. Üstün d darçin spirlr. tli xörklrdn daniarkn iki xöryi d qeyd etmk lazimdir. Bunlardan biri Arzuman küftsi, o biri is ciz-biz idi. Arzuman küftsi adi küftdn öz

286

böyüklüyü il frqlnir. El iri olur ki, için yumurta da yerlir. Bimi yumurtanin qabiini soyduqdan sonra küftnin için qoyub biirirlr. Ciz-biz is heyvanin içini, ciyrini, üryini, mdsini v bairsaqlarini tmizlyib, xirda-xirda doradiqdan sonra tavada qovururlar. Keçmilrd Bakida ciz-bizxanalar çoxdu. Hmi d adamla dolu olurdu. Çünki ciz-biz baqa t xörklrin gör çox ucuzdu. Dükanin içind qurulmu ocain üstün iri bir tava qoyub, ciz-biz hazirlayirdilar. Ocain trafinda dövr klind stullar düzülrdi. Mütrilr bu stullarda oturur, tavada qovrulan ciz-biz hazir olduqca dükan sahibi onu iri kfkirl ocain qiraina düzülmü boqablara töküb mütrilrin qabaina qoyardi. Baliq xörklri d bakililarin süfrsindn skik olmazdi. O zaman Bakida xüsusi baliq passaji vardi. ndiki urologiya xstxanasinin binasina bitiikdi. Buraya Baki kndlrindki vtglrdn hr shr tz baliq dainardi. Evdar qadinlar onlardan cürbcür xörklr hazirlayirdilar. n lziz xörk lvngi idi. Bu zaman tz baliin qarnina döyülmü qoz, ziri v ya da kimi doldurub, biirrdilr. Lvngi Bakiya Lnkrandan keçmidi. Adtn balii parça-parça dorayib, yada qizartmaq daha çox yayilmidi. Quru kütümü xmir tutub, çörk yaparkn tndirin odu altinda biirmk hrdd, Baki kndlrind d bir adt klini almidi. Tndirdn çixmi isti çörkl bimi kütüm baliini yemyin baqa lzzti vardi. tli yemklrdn biri d kll-paça (xa) idi. Bakida kll-paça sasn qoyun baindan v l-ayaindan hazirlanirdi. Mal ayaindan xa biirmk daha sonralar db dümüdü. Xain dadli olmasi üçün onun üstün sarimsaqli sirk tökürlr. Balqabaqdan hazirlanan biryemk d vardi. Adina qly deyirlr. Balqabai parça-parça dorayib suya tökürlr. Bin yaxin üstün kr d lav olunur. irniyyat v qnnadi. Baki irniyyati srlr boyu ran irniyyati il rqabtd olmudur. Bakida biiriln tkc paxlava bütün rq irniyyati içrisind hmi öhrt tapmidi. Baki paxlavasini barmaqlarinla sixdiqda tbqlrin arasindan bal kimi ir süzülür. Baki krburasina da söz ola bilmz. Azrbaycanin heç yerind bel dadli krbura hazirlanmir. Bakili qizlarin zrif barmaqlari il krburalarin üstün vurulan nqlr heç yerd rast glmzsn. Onlar xmirdn az qala snt sri yaradirlar. Bunlardan baqa bakililarin blirdiklri kr çöryi, süd çöryi, fsli, or qoali da çox lzztli olur. Baki kndlrinin ksriyytind or qoqalinin xmirini su il yoururlar. Bu, qoalin vrqlrinin açilmasina xeyli kömk elyir. Xmiri südl yorulan qoal is brk olur v vrqlri d yaxi açilmir. Yay aylarinda bakililar çoxlu mürbb hazirlamai sevirlr. El meyv tapilmaz ki, ondan mürbb hazirlanmasin: heyva mürbbsi, ncir mürbbsi, zoal mürbbsi, rik mürbbsi, qoz mürbbsi, a gilas mürbbsi, albali

287

mürbbsi, qarpiz mürbbsi, qizil gül mürbbsi, tut mürbbsi qi aylarinda süfrlrin bzyi olur. irniyyat qismindn mcun v pemyi d göstrmk lazimdir. Mcun qndl meyv irsindn hazirlanmi irniyyat idi. Qati olur. Çox irin olduundan adamin boazini qhrlndirrdi. Pemk d qnddn v kr tozundan hazirlanir, tel-tel, zrif irniyyatdir. Çox yüngül olur. ll yeyilir. Bakida mhur olan slb d hr hlinin çox xoladii irniyyatdir. Bu bir növ firniy oxayir, ancaq çox siyiqdir, Slb adtn qida hazirlanib, iri çayniklrd satilardi. Ösküry qari yaxi vasit idi. Sinni yumaldirdi. Slb bitkisi il süddn hazirlanir. BAKIDA LK AZRBAYCAN FLM Bakida fotonun meydana çixmasi demk olar ki, XX srin vvllrin aiddir. Xüsusil hr gln xarici firmalarin nümayndlri Baki nefti, Baki neft fantanlari il laqdar olaraq fotolar çkir v onlari açiqca klind satirdilar. Film çkilii is daha sonraki illr aiddir. Onuncu illrd xarici firmalarin nümayndlri bir çox qisa metrajli sndli filmlr çkmidilr. Bunlar hr hyatinin ancaq qisa bir hisssini ks etdirirdilr. Küçlrd, limanlarda, vazallarda ba vern maraqli hadislr, fantanlar, hrin görkmli yerlri sndli filmlrin sas süjetini tkil edirdi. Bdii filmlrin çkilii 1916-ci ildn sonra balayir. Bu Pirone qardalarinin "Film" aksioner cmiyytinin adi il balidir. lk bdii film Azrbaycan yaziçisi brahim by Musabyovun eyni adli sri sasinda çkilmi "Neft v milyonlar sltntind" adli film idi. Bu film Baki neft sahibkarlarinin vsaiti hesabina çkilmidi. ctimai ziddiyytlr, varlilarin qddarlii, pul hrisliyi sadlövh kild olsa da filmd öz ksini tapmidi. Filmin çkilii Bakida v onun traf kndlrind aparilmidi. Pavilyon shnlri is Tiflisd çkilirdi. Filmin maraqli epizodlarindan biri o zaman Slimovun Balaxanadaki neft mdnind ba vermi dhtli yaninin lent alinmasi idi. Rejissor B.Svetlov v operator Q. Leçberq bu yanini sensasiya kimi film daxil etmi v bellikl onun effektini xeyli artirmidilar. Filmd çkilmk üçün Baki teatrlarindan bir çox aktyor dvt olunmudu. Ba rolda görkmli aktyorumuz H. rblinski çkilmidi. O milyonçu Lütfli byin rolunu mhartl ifa etmidi. Bundan baqa filmd göstriln toy shnsind tarzn Qurban Primov v xannd Cabbar Qaryadi olu da itirak edirdilr. Film ekrana çixmamidan vvl geni reklam tkil edilmi, Baki qzetlrind elanlar verilmidi. Bunlardan lav xüsusi buklet d buraxilmidi ki, buraya filmin librettosu v filmdn ayri-ayri kadrlar daxil edilmidi.

288

"Neft v milyonlar sltntind" filminin bir sira qüsurlarina baxmayaraq, Azrbaycan milli kino sntinin balanic nöqtsi kimi çox hmiyytli idi. Bundan bir il sonra Bakida Üzeyir Hacibylinin "Arin mal alan" operettasi sasinda "Arin mal alan" komediyasi çkilmidi. Lakin film çox zif idi. Onun leyhin birinci olaraq, Ü. Hacibyli çixi etmidi. vvla film kino snti il heç bir laqsi olmayan Belyakov adli bir nfr trfindn çkilmidi. Filmin sas hisssi o zamanki "Forum" kino-teatrinin hytind, tbii mnzrlr is Zi kndinin yaxinliinda dniz knarinda çkilmidi. Film tamaaçilarin rbtini qazana bilmmidi. 1917-ci ilin noyabr ayinda "Forum" kinoteatrinda cmi iki df nümayi etdirilmidi. "Neft v milyonlar sltntind" filmi Azrbaycanda Sovet hakimiyytinin ilk illrind milli kinonun inkiafi üçün yol açdi. Mövcud olan baza sasinda kino çkilii xeyli genilndi. 1923-cü ild respublika Maarif Komissarlii nzdind Azrbaycan FotoKin darsi - AFK yaradildi. Hmin ild "Qiz qalasi" adli iki seriyali film çkilib, ekranlara buraxildi. Bu filmd Azrbaycan artistlrindn brahim Azri çkilmidi. 1924-cü ild "Bayqu" adli ikinci film çkildi. Filmin ba rollarinda Abbas Mirz rifzad v Aarza Quliyev çkilmidi. 1925-ci ild çkilmi "Bismillah" filminin rejissoru Abbas Mirz rifzad idi. sas rollarda artistlrdn Mirzaa liyev, Mustafa Mrdanov çkilmidi. Hmin illrd Azrbaycan artistlrinin böyük bir dstsi kinonun studiyasi trafinda toplamidilar. Sonralar AFK genilnib sl kino istehsal edn studiyaya çevrildikd "Azr-kino" adlanmaa baladi. NARGN ADASININ SRLR Nargin adasi Bakinin hbsxanalarindan biri idi. 1910-cu ild H.Z.Taiyev öz dyirmanini hbsxanaya çevirib, hökümt thvil verndn sonra Nargin göndriln mhbuslarin sayi xeyli azalmidi. hr hli öz mhbus qohum-qardai il görümk üçün qayiq v barkaslarla xüsusil iddtli firtinalarda adaya getmk zabindan xilas olmudular. Buradaki taxta baraklardan çoxu boalmidi. Lakin Birinci cahan müharibsinin balanmasi il Nargin adasinda hyat tzdn qaynamaa baladi. Qafqaz cbhsind sir dün almanlar v türklr eeloneelon buraya sürgün edilmy baladi. sirlr arasinda tkc sgr v zabitlr deyil, dinc halidn qocalar v uaqlar da vardi. "Bsirt" qzeti 1917-ci il 22 dekabr tarixli nömrsind xbr verirdi ki, adada 8 mindk sir yaayir ki, bunlardan yarisi türklr, qalani is alman v avstriyalidir. Bakinin xeyriyy cmiyytlrinin sirlr yemk v geyim chtdn kömk etmlrin baxmaya-raq, sirlrin vziyyti çox air idi. Qi aylarinda baraklar qizdirilmirdi, su çatimirdi. Yatacaq yerlri bo taxtalardan ibart idi. Qzetin yazdiina gör günd yüzlrc

289

sir tlf olurdu. Adadan hökümtin adina bir-birinin dalinca ikayt, rizlr yadirilirdi. 1918-ci ilin fevralinda "Açiq söz" qzetinin yazdiina gör adanin komendanti hr idarsin xbr verib ki, ada qarnizonu, xüsusil 7 min hrbi sir pulsuzluqdan ziyyt çkirlr. Pul göndrilms acindan ölrlr. Fevralin 25-d Narginin türk v alman sirlri Qafqaz ordusu komandani Adielidzey mktub göndrmi v öz vziyytlrindn ikaytlnmilr. Eyni zamanda osmanli zabitlri adindan Petroqrada teleqram göndrilmidi. Hmin ilin dekabr ayinda hr idarsi adadaki sirlrin vziyytini öyrnmk üçün N.Nrimanovun baçilii il Nargin komissiya göndrir. Adadaki vziyyti, hrbi sirlrin güzranini yoxladiqdan sonra Nrimanov sirlr kömk mqsdil komissiyanin adindan bir sira tkliflr hazirlayib Tiflis; Qafqaz ordusu komandanliina göndrir. Tdbirlrd hr eydn qabaq göstrilirdi ki, adaya daha sir göndrilmsin, müharibd itirak etmmi qocalari v uaqlari öz vtnlrin göndrsinlr. Ya da uaqlari xeyriyy cmiyytlrinin srncamina versinlr. Xstlri tezlikl hr köçürsünlr. Yemk v su normasi artirilsin v sirlrin alt paltar v geyimlrl tmin edilmsi qayisina qalinsin. N. Nrimanov hmin il hr dumasinda sirlrin vziyyti bard geni mruz il d çixi etmidi. O demidi ki, "Nargin - qbiristanliqdir, bu qbiristanliin yaninda minlrl adam öz ölümlrini gözlyirlr, 7 min adam is bu növbd öz yerini tutmaq üçün hazirdir". Sonra palatalardaki vziyyt keçrk, demidi: "Bu adada tikililr hr chtdn pisdir. Bunlar insanlar üçün tikilmyib. Palatalar qaranliq v üfuntli anbarlardan ibartdir. Sobalari yandirmaq üçün odun yoxdur. Baraklarin taxtalari aralidir. Dama açilan pncrlr üsizdir. Bu qdr adamin siidii anbarlarin içrisind ayaq yolu tikilib. Ayaq yolunun arali taxtalari arasindan üfunt bütün anbarlara yayilir. Bu rait alimayan adam burada 10 dqiqdn artiq dura bilmz. Taxta döm ancaq bir neç palatadadir, o birilrinin yerliyi çilpaq torpaqdir. Bütün palatalar xstlrl doludur. Salam adamlar xstlrl bir palatada yatirlar. Xstlrdn çoxunun üst-bai öz ifrazatina bulamidir. Xstlrin çoxu alt paltarsiz v çilpaq yoran v inellrin bürünüb yatirlar. Mn orada balarinin altinda yastiq vzin krpic olan çox adamin öldüyünü görmüm. Buraya su gec-gec dainir. El vaxt olur ki, drman atmaa da su tapilmir. Burada adamlar susuzluqdan da ölürlr. Günd azi 45-50 adam ölür". Nrimanov "Hümmt" qzetind çap etdirdiyi mqallrind Nargin adasini "Göz yalari axidan ada" adlandirir. Bel air yaayidan sir sgr v zabitlr hmi nicat yolu axtarirdilar. sirlr içrisind frarilik çoxalmidi. Üzmyi bacaran csurlar tapilmidi ki, üz-üz ix kndin çixib, nicat tapmidilar. Qayiqlarla tk-tk qaçan sgrlr d Baki kndlrind özlrin siinaq tapirdilar. Baki kndlilri d sirlrin halina aciyaraq, onlara öz kömk llrini uzadirdilar. 28

290

aprel çevriliindk Baki kndlrind gizlnmi bel sirlr çox rast glmk olardi. 1918-ci il yanvarin 27-d motorlu qayiqla bir neç türk zabiti v sgri qaçmidi. Nargin adasindaki air vziyyt türklrin Bakiya glmsindk davam edir. 1918-ci ild Nargin sirlrin kömk mqsdil "Möhtaclara kömk" adli mcmu d çap edilirdi. Mcmunin müdiri Oruc Orucov, ba mührriri is Xlil brahim idi. MÜHRRRLRN TQB 1910-cu ild gizli polis bel bir xbr çatmidi ki, müslman ziyalilari arasinda, o cümldn qzet mührrirlri içrisind panislamizm hvali-ruhiyysi çox qüvvtlnmidir. Guya mktblrd, xüsusil "Sadt" mktbind ittihadi slam açiqdan açia tbli olunur. Panislamizm çar Rusiyasi üçün böyük thlük tkil edirdi. Çarizm ehtiyat edirdi ki, bu meyl müslman ölklrinin Rusiyanin himaysindn çixmasi il nticln bilr. Bununla laqdar çar polisi mührrirlr içrisind nzarti güclndirmy baladi. Ba verck thlüknin qarisini almaq üçün ziyalilar içrisind çalian csuslarin sayini artirdi. 1910-cu ild "Sadt" mktbind müllim ilyn yaziçi v publisist li by Hüseynzadnin faliyyti polisi xüsusi il narahat edirdi. Onlara mlumat verilmidi ki, Hüseynzad agirdlr içrisind panislamizm tbli edir. Polisi übhy salan o idi ki, onun aaidaki eiri bütün agirdlrin dillrind zbr olmudu: Ucundadir dilimin Hqiqtin böyüyü, N qoydular deyyim, N ksdilr dilimi. Bilirmisn cühla N etdilr vtn, N qoydular uyuya, N qoydular oyana. * * * Durur bila hrkt Rvami bir diriy, N getmd irli, N dönmd geriy. du qirar qapiyi, Biz evd bixbriz, N baqa-baqalariz, N ittihad edriz Ayitmadi qlmim

291

Bu türk il cmi, N qoydular yazayim, N qirdilar qlmi. Bundan baqa rus çar mmurlarina o da mlum idi ki, Hüseynzad öz pantürkist v panislamist görülrin gör stanbulda II Sultan Hmid trfindn tqib edilmi v Türkiydn qaçib Bakiya glmidir. Çox keçmir ki, polis li byin "Sadt" mktbindn azad edilmsin nail olur. Lakin i bununla da bitmir. li by Hüseynzad tzdn Türkiyy getmy mcbur olur. Bir müddtdn sonra Baki qzetlrinin mührrirlri içrisind hbslr balanir, qzetlr bir-birinin dalinca balanir. Qzet redaksiyalari v mktblr trafinda hrlnn casuslar görkmli mührrir v müllimlr bard ardicil danoslar yazirdilar. Axund Molla Ruhulla hmin günlrd hbs edilmi mührrir olu Mmmdsadia yazdii mktubda deyirdi Bu da (danosçuluq - Q..) bzi fitnkar casuslarin lind bir srmay v maa olubdur". Dorudur, Axund Ruhulla bu fitnkarlarin kim olduunu akar açiqlaya bilmirdi, ancaq hiss edirdi ki, bu id mührrir v müllimlri yaxindan taniyan bir v ya bir neç adamin barmai vardir. Yalniz sovet illrind köhn arxivlr açilib, aradirildiqda mlum olmudur ki, bel xslrdn biri mührrir kimi taninmi Haim by Vzirovdur. Arxivdn tapilan gizli polisin sndind Haimov lqbi il gizli polis agenti kimi qeydiyyatdan keçmidi. Budur, hmin sndd oxuyuruq: "Haim by Mir man by olu Vzirov Yelizavetpol quberniyasindandir, tatardir (azrbaycanli - Q..), ua hrind anadan olub, hazirda Bakida yaayir. "Sda" qzetinin mührrir-nairidir. Qafqazda panislamizm üzr "intilligent" txllüslü DJ-nin (dövlt jandarm idarsinin) gizli mkdaidir. Bilavasit olaraq, rotmistr Kulinskinin v polkovnik Minkeviçin rhbrliyi altinda ilyir. 1911-ci ild Baki quberniyasinda v Daistanda müslman hrkatinda itirak ednlri l vermidir". O da mlumdur ki, 1911-ci il 24 martda rotmistrl daniiq zamani Haim by bir çox adamlar bard ona mlumat vermidir. Hmin görüdn sonra mart ayinda bir çox qzet redaksiyalarinda axtari aparilmi v "Yeni Füyuzat" qzetinin müdiri v imtiyaz sahibi lipaa Hüseynzad Sibir sürgün edilir, ba mührrir hmd Kamal paa ölkdn çixarilib Türkiyy göndrilir. "Hqiqt" qzetindn Oruc Orucov da hbs edilir. Bununla yanai Haim by Vzirovun qzeti "Sda" da balanir v Haim by özü d hbs alinir. Lakin bir neç gündn sonra hbsdn azad olunub, qzetini davam etdirir. Görünür ki, polis Haimovu da hbs etmkl gözdn prd asmi v onun üstün kölg dümsin yol vermmidir. Hmin ild "ihabe sakib" mcmusinin müdiri liabbas Müznib d hbs edilib, Sibir sürgün edilmidi.

292

Mxfi polis idarsi sonralar da panislamizm qari mübarizni genilndirmk üçün öz trafina tz-tz casuslar clb etmkl türk ziyalilari üzrind nzarti daha da qüvvtlndirmidi. H.Z.TAIYEVN MÜHAKM EDLMS 1912-ci ilin vvllrind Bakinin ictimai hyatinda el bir hadis ba verdi ki, ninki, azrbaycanlilari, blk d bütün müslmanlari hycana gtirdi. Bu H.Z.Taiyevin mühakim edilmsi idi. Hadis bel olmudu: vaxti il Taiyevin pulu il ali texniki thsil alib qayitmi Lütfli by Behbudov skkizinci il keçirdi ki, Hacinin yaninda mühndis kimi ilyirdi. Evin gedib-gln, mhrm bir adamdi. Nec olursa Haci Lütfli byin Sona xanima (Hacinin arvadi) olan münasibtindn übhlnir v onu czalandirmai qrara alir. Bir gün (bu hadis 1911-ci il may ayinin 16-da olmudu) Lütfli by xbr göndrir ki, yaadii evin otaqlarinda n is dyiiklik elmk istyir. Lütfli by d glib, lind arin otaqlari ölç-ölç bir otaa girnd orada be-alti nfrin topladiini görür. Lütfli byin daxil olmasi il Hacinin: "Vurun, zidirin bu yaramazi" demsi bir olur. Adamlar da Lütfli byin üstün düüb onu o ki var zidirirlr. Bu adamlar kimlrdi? Baki qradonaçalnikinin xüsusi mmuriyyt zabiti podpolkovnik Mnsur Mirz Qacar, mhl srhd briqadasinin qrargah rotmistri Rza by Mmmdbyov, Hacinin olu Sadiq Taiyev, "Kaspi" qzetinin ilr müdiri Hsn aa Hsnov (o eyni zamanda hr dumasinin qlasnisi idi), Taiyevin fabrikinin müdiri Mehdi Cfrov, Hacinin qardai olu Mmmdrza Taiyev. Bir rvayt gör guya Haci da qiziib, bu id itirak edirmi. Baqa bir rvaytd deyilir ki, guya Behbudov içri girnd Haci ona tklif edir ki, tcili yiiib Bakidan getsin. Behbudov da otaqdan çixandan sonra Hacinin adamlari pillknin üstünd onu zidiriblr. Sonra da çnsini yaralayaraq, qani axa-axa faytona mindirib, evin göndrirlr. Bzi qzetlr bunu baqa kild tsvir etmidilr. Guya Haci Behbudovun arvadini çairtdirir v qana bulami rini göstrrk demidir: "Sona xanima xain gözü il baxdii üçün onu bu gün saliblar". Bir neç gündn sonra hrd bununla laqdar bir çox ayilr yayilir. Guya Taiyevin adamlari onu ninki döymü, htta ona butulka da keçiriblr. Aradan bir müddt keçir. Taiyevin dümnlri (onlarin arasinda ermni varlilari da vardi). Lütfli byi qizidirirlar v o da aradan xeyli keçndi sonra Taiyevi mhkmy verir. Mhkm çox uzanir v nhayt 1912-ci il mart ayinin 6-da Taiyevin iin baxilir. Mhkm mart ayinin 9-dk davam edir. O günlrd hrd söz-söhbt ancaq Hacinin mühakim edilmsindn gedirdi. Camaat, böyükdn kiçiydk mhkmnin qapisini ksdirib durmudular. Çoxlu ahidlr

293

dindirilmidi, o cümldn milyonçu Musa Naiyev d hadt vermidi. Mhkmy ahid kimi çairilmi Muxtarov hmin günlrd hrd olmadiindan mhkmnin adina teleqram göndrmidi. Teleqramda bildirirdi: "Uzaq bir msafd olduum üçün bilzat mhkm iclasinda hazir ola bilmdim. Mhkm müstntiqinin hüzurunda söyldiyim sözlri - hadti dübar tsdiq edirm". Mhkmnin gedii bütün müslman almin ss salmidi. Rusiyanin hryerindn teleqramlar glir, Hacinin mühakim edilmsi bard öz tssüflrini bildirirdilr. mam bdürrhman Niyazi bütün Rusiya müslmanlari adindan qzb v tssüfünü bildirirdi. Mhkmnin getdiyi günlrd hrin, demk olar ki, bütün mscidlrind Hacinin brat qazanmasi üçün namaz qilinir, dua oxunurdu. Nhayt, hr vilayt mhkmsi bel bir qrar çixarir: Haci hüquqdan mhrum edilmkl iki il yarim, baqalari is hrsi iki il hbs mhkum edilirlr. Lakin qrar hökm klini almamidan vvl Haci, olu Sadiq Taiyev, prins Mnsur Mirz v rotmistr Rza by Mmmdbyovun ii imperatorun mülahizsin tqdim olunur. Aprelin 27-d Cüm mscidind Baki müslmanlarinin yiincai çairilir. Yiincaq Taiyevin fv edilmsi bard padahdan xahi et-mk üçün bir nümaynd heyti seçir. Hmin günlrd professor Kosovorotov Taiyev v Behbudov iind Behbudovun döyülmsini thqiq v münsiflik etmsi bard geni bir mqal il çixi edib, yazirdi: "Mn birinci dfdir ki, bel hmiyytsiz ii thqiq edirm v bu kimi hmiyytsiz i dair münsiflr hadtinin nzrdiqqt alinmadiini v bu cür mhkmnin qrarini birinci dfdir ki, görürm" ("qbal", 6 aprel 1912). Taiyevin fv edilmsind tbbüsd olmaq üçün Bakidan Peterburqa xüsusi nümaynd heyti yola düür. Heyt I dövlt dumasinin üzvü limrdan by Topçubaov, Musa Naiyev, Mirz sdullayev, doktor Mmmdrza Vkilov v iki nfr ülma daxil idi. mperator H.Z.Taiyevin günahindan keçir. BAKI 1917-1920-C LLRD 1917-ci ild Rusiyada fevral inqilabi ba verdi. nqilabin qlbsi çar imperiyasinin bütün xalqlarini ayaa qaldirdi v onlari istiqlaliyyt v muxtariyyt urunda mübarizy ruhlandirdi. Martin 2-d II Nikolay taxt-tacdan l çkdi. Rusiyada iki hakimiyytlik yarandi: Müvqqti hökümt v Sovetlr. Martin 9-da Dövlt dumasinin Zaqafqaziyadan olan deputatlarinin tbbüsü il Müvqqti hökümt Zaqafqaziyani idar etmk üçün xüsusi bir komissiya yaratdi. Komissiyanin trkibin A.Xarlamov (sdr), M.Y.Cfrov v M..Papacanov daxil edildi. Peterburqdan gln komissiya birinci növbd Bakida yiincaq keçirdi.

294

Dumanin balkonundan toplami camaata müracit edn komissiya üzvü M.Y.Cfrov dedi: - Biz Peterburqdan buraya sizi, azad Rusiyanin vtndalarini tbrik etmy glmiik. Biz Dövlt dumasi trfindn mükül bir vzif verilmidir. Bu vzif Mclisi Müssisan cm olub, sas qanunla srncam verndk Qafqazin bizim trfdn idar edilmsidir. Vtndalar, dorudan da böyük hadis ba vermidir. Artiq çar yoxdur. Onun çürümü v qüvvtli bir mmlkti flakt halina gtirmi idarsi daha yoxdur. Rus millti vaxtinda özünü xilas etmy qalxmidir. Lakin i hl qurtarmamidir. ld etdiyimizi möhkmltmk lazimdir. Komissiyanin çixi edn o biri üzvlri d camaati Müvqqti hökumti müdafi etmy çairdilar. 1917-ci ilin 15 noyabrinda Zaqafqaziya komissarlii yaradildi. Bu komissarliin trkibin Azrbaycandan Ftli xan Xoyski, M.Y.Cfrov daxil edilmidi. Komissarliin tbbüsü il Qafqaz cbhsindn qayidan sgrlr trksilah edilrk, ld olunmu silahlarla Gürcüstan, Azrbaycan v Ermnistan silahli qüvvlri tkil olunmaa baladi. 1918-ci il 10 fevralda Zaqafqaziya seymi açildi. Seym Zaqafqaziyadan Mclisi Müssisana seçilmi deputatlardan, menevik, danak v müsavatçilarin nümayndlrindn ibart idi. 1918-ci il 26 martda seym Zaqafqaziya komissarliini lv etmk bard qrar çixardi. 1918-ci il 22 apreld is Zaqafqaziyanin Sovet Rusiyasindan ayrildiini rsmildirdi. Seym türklrl sülh daniiqlarina baladi. Lakin daniiqlar uzun sürdü. Çünki Zaqafqaziya seymi türklrdn ötrü daniiqlara balamaq üçün hüquqi ixtiyarata malik deyildi. Buna gör Zaqafqaziyanin müstqilliyini elan etmk lazimdi. Hmin msl seymin 9 aprel tarixli iclasinda müzakiry qoyuldu. Uzun sürn mübahislrdn sonra Zaqafqaziya Müstqil Demokratik Federativ Respublika elan edildi. Lakin bu respublika vvlki komissarliqdan ancaq xarici lamtlri il frqlnirdi. slind is seymin üzvlri umumi bir qrara gl bilmirdilr. Hr eydn vvl onlarin ümumi bir proqrami yox idi. Seym istr-istmz parçalanma thlüksi altinda qalmidi. Mayin 25-d seymin axirinci iclasi keçirildi. Ertsi gün Zaqafqaziya respublikasi da daildi. Gürcüstan özünü müstqil respublika elan etdi. Ondan sonra seymin müslman üzvlri d Milli ura yaratdilar. uranin sdrliyin M..Rsulzad, üzvlüy is aaidakilar seçildilr: Hsn by Aayev (sdr müavini), Mustafa Mahmudov (katib), Ftli xan Xoyski, Xlil by Xasmmmdov, Nsib by Yusifbyli, Mir Hidayt Seyidov, Nriman Nrimnbyov, Heybtqulu Mmmdbyli, Mehdi by Hacinski, lisgr by Mahmudbyov, Aslan by Qardaov, Soltan Mcid Qnizad, kbr eyxl slamov, Mmmd Yusif Cfrov, Hidayt by Mlikaslanov, Rhim by Vkilov, Hmid by ahtaxtinski, Firudun by Köçrli, Cmo by Hacinski, fi by

295

Rüstmbyov, Xosrov by Sultanov, Cfr Axundov, Mmmd Mhrrmov, Cavad Mlikyeqanov, Haci Molla Axundzad. Mayin 28-d Azrbaycan müstqil respublika elan edildi. Hmin gün Azrbaycan Cümhuriyytinin ilk müvqqti hökümt kabineti tkil edildi. Onun trkibin Ftli xan Xoyski - Nazirlr urasinin sdri v daxili ilr naziri, Xosrov Sultanov - hrbi nazir, Mmmdhsn Hacinski - xarici ilr naziri, Nsib by Yusifbyli - maliyy v xalq maarifi naziri, Xlil Xasmmmdov - dliyy naziri, Mmmd Yusif Cfrov - ticart v snaye naziri, kbr eyxl slamov - kinçilik v mk naziri, Cmo Hacinski - Dövlt müfttii daxil oldular. Azrbaycan istiqlaliyytinin yaradilmasi mayin 30-da radio-teleqrafla dünyanin bütün siyasi mrkzlrin: Tehrana, stanbula, Paris, Londona, Berlin, Vainqtona, Vyanaya, Romaya, Madrid, Tokioya, Stokholma, Moskvaya v s. xbr verildi. Yeni tkil edilmi Zaqafqaziya respublikalari öz dövlt qurulularini qorumaq üçün birinci növbd hrbi qüvvlr möhtac idilr. Mlumdur ki, qounsuz heç bir dövlt yaaya bilmz. Bu mqsdl özlrin güclü dövltlrdn havadar axtarmaa baladilar. 1918-ci il iyunun 4-d çairilmi Batum konfransinda Zaqafqaziya respublikalari, o cümldn Azrbaycan Cümhuriyyti il Türkiy arasinda müqavil balandi. Azrbaycan Türkiynin simasinda özün arxa tapdi. Özünun hrbi qüvvlrin malik olan Gürcustan da almanlarin himaysin siindi. Ermnistanin is Cahan müharibsind vurumu danak qounlari cbhdn qayidandan sonra Ermnistan milli dövlti Zaqafqaziyada özünü daha srbst hiss edirdi. Azrbaycan Milli urasi v hökümti 1918-ci il iyunun 16-da Tiflisdn Gncy köçdü. Türkiynin Azrbaycan Cümhuriyyti il baladii müqavil Türkiynin özü üçün d çox srfli idi: Çünki bel bir müqavil Türkiyy Azrbaycana qoun yeritmy imkan verirdi. Sülh müqavilsinin 4-cü bndin sasn Türkiy Azrbaycanin thlüksizliyini qorumaqda, Qarabada faliyyt göstrn ermni quldur dstlrinin hücumundan qorunmaqda v Baki hrinin cümhuriyyt qaytarilmasina kömk etmli idi. Zaqafqaziya respublikalari il hl sülh balanmamidan vvl nvr paanin qardai Nuru paa may ayinda Gncy glib yerlmidi. Burada Türkiynin 5-ci piyada divizionu sasinda slam ordusu yaratmaq niyytind idi. Buraya general ixlinskinin komandanliq etdiyi müslman milli korpusu, "Dikaya diviziya"nin prn-prn dümü hisslri v habel yerlilrdn düzldilmi dstlr daxil edilckdi. Bellikl Nuru paanin komandasi altinda 18 min nfrdn ibart Qafqaz slam ordusu yaranmidi ki, bunun ancaq üçd bir hisssini türklr tkil edirdi. Qalanlari is heç bir tlim görmmi dstlr idi. Bununla da stanbul hökümti Brest-Litva müqavilsind türklrin Bakiya hücum

296

etmycklri bard maddnin pozulacaini prdlmk mqsdi daiyirdi. Mrkzi Sovet hökümti alman-türk hücumunun qarisini almaq üçün lindn glni edirdi. O Almaniyadaki sfiri offe vasitsil almanlardan tlb edirdi ki, Brest sülh müqavilsin riayt etsinlr v türklrin Baki üzrin olan hücumunun qarisini alsinlar. Alman diplomatlari türklrin Azrbaycandaki sfirliyin göstri vermidi ki, türklri Baki üzrin hücumdan çkindirsin. Lakin hqiqtd bel deyildi. Almanlar türklrin Azrbaycandaki ialçiliq hrktlrini müdafi edirdilr. Sonraki daniiqlarda Almaniya hökümti bildirir ki, kifayt qdr Baki nefti aldii tqdird Türkiyni Baki üzrin hücumdan l çkmy mcbur ed bilr. Nuru paa Gncy varid olandan ölknin daxili ilrin d qariirdi. vvla müqavild Azrbaycan müstqil bir dövlt kimi taninmirdi. Türklr Azrbaycana rqi Zaqafqaziyada yaradilacaq Turan imperiyasinin (buraya imali Qafqaz, ranin imal hisssi. Türküstan da daxil olmali idi) bir hisssi kimi baxirdilar. nvr paa Zaqafqaziyada panturanizm siyastini Azrbaycan v Daistan qüvvlri vasitsil hyata keçirmk fikrind idi. O, Azrbaycan Milli urasina laqeyd münasibt bslyirdi. Ftli xan Xoyskinin kabinsin d übh il yanamaa balamidi. Ftli xan Xoyskinin kabinetind faliyyt göstrn nazirlr onun üryinc deyildi, Milli ura bu bard öz etirazini bildirdikd Nuru paa onlari türk ordusu il Gncy mslhtçi kimi glmi hmd by Aayevin üstün göndrir. hmd by nümaynd heytin bildirdi ki, kabinetin xalq içrisind hörmti yoxdur v ola bilr ki, bu, xalqin qiyami il nticlnsin v o zaman türklr kabineti müdafi ed bilmycklr. Aayev onlara tklif edir ki, kabinet tzdn tkil edilsin v Milli ura da buraxilsin, Milli ura v hökümt üzvlri bundan narazi qalsalar da bu tklifl razilamali oldular. 1918-ci ilin 17 iyununda Milli ura v Azrbaycan Demokratik Cümhuriyytinin hökümti buraxildi. Bu vziyytl razilamai lazim biln M..RSULZAD Milli uranin iclasinda demidi: "Bu gün biz prinsipimiz sadiq qalaraq, yaranmi raiti nzr almaliyiq. Blk bu gün bizim qbul edcyimiz qrar bizim bdbxt-liyimiz olacaq; lakin yaranmi vziyytdn çixmaq yegan bu qrardan asili olsa da, biz onu qbul etmliyik". Ftli xan Xoyski yeni ikinci kabinetin trkibini elan edir. Bu kabinetd köhn hökümt üzvlrindn cmi alti nfri qalir. Milli ura da öz slahiyytini tz kabinet verir. Türklr yaranmi sabitliyin pozulmasindan ehtiyat edrk, M. . Rsulzadni bada olmaqla sülh heyti trkibind stanbula dvt edirlr. Heyt uzun müddt orada qalir. Bu yolla onlar Azrbaycandan uzaqladirilmidilar. Avqustun 27-d Sovet hökümti il Almaniya arasinda BrestLitva müqavilsin lav olaraq sazi imzalandi. Müqavilnin 4-cü bndin aaidaki da lav olunmudu: Almaniya amaxi v Baki qzalarinin srhdini poza bilck hr hansi üçüncü bir dövlt mane olmaq üçün tdbirlr görckdir.

297

M..Rsulzad stanbulda olduu zaman Rusiyanin Azrbaycanin tbii paytaxti v onun siyasi, mdni v iqtisadi mrkzi olan Bakinin üzrind Rusiyanin suverinetini etiraf edn Almaniyaya qari Türkiy hökümtin nota vermi v surtini d bitrf v mrkzi hökumtlrin sfartxanalarina göndrmidi. Notada deyilirdi ki, Almaniya il Rusiya arasinda balanmi lav müqavily gör Baki hri Sovet hökümtinin ixtiyarinda saxlanilir. M..Rsulzad buna etiraz edrk, Azrbaycan hökümtinin Baki hrin tarixi bir haqqi olduunu isbat etmk üçün hrin tarixi haqqinda müfssl mlumat verir v bu tarixi hüququ corafi, iqtisadi v milli tsvvürat saslari il isbat etmy çaliir. Notanin axirinda ümidvarliqla byan edilirdi ki, Almaniya dövlti Azrbaycan hökümti v milltinin Baki hrin malik olmalari hüququnu ciddi surtd nzr alar. Yuxarida deyildiyi kimi fevral inqilabindan sonra ölkd iki hakimiyytlik yaradildii zaman Baki v onun quberniyasi Baki Xalq Komissarlari Sovetinin ixtiyarinda, Gnc v Gnc quberniyasinin qzalari is Azrbaycan Demokratik Cümhuriyytinin lind idi. Baki Soveti Gncd demokratik cümhuriyytin yaradilmasindan qorxuya düdüyü üçün ona qari hrbi hazirliq görürdü. 1918-ci il iyunun 10-da Baki Soveti qounlari, onlarin trkibin daxil edilmi danak milli hisslri il birlikd Gnc istiqamtind hücuma keçib, iyunun 12-d, Kürdmiri tuturlar. Bel bir raitd Tiflisdn Gncy köçmü Azrbaycan Respublikasi hökümti iyunun 19-da Azrbaycanda hrbi vziyyt elan edir. Bakida yaayan müsavatçilar da Qafqaz cbhsind türk ordusunun uurlu döyülrindn v qlblrindn ruhlanaraq, prn-prn dümü "Dikaya diviziya" hisslrini brpa etmy v onun siralarini güclndirmy baladilar. Danaklar da ingilis imperializminin Sovet hakimiyytin qari çixi etmk üçün kifayt qdr qüvvy malik olmadiqlarini hiss edrk özlrini bitrf kimi göstrmy çaliirdilar. slind is vziyyt dyidikd, müsavatçilarin v ümumiyytl müslmanlar üzrin qalxmaa fürst gözlyirdilr. Lnkran v Muanda müsavatçilar artiq boleviklr qari döyü balamidilar. Lnkran qzasinda onlar hr qarnizonu risi Osten-Sakenl lbir olaraq, hökümti trksilah etmi v hakimiyyt "Dikaya diviziya"nin yerli qrargahinin lin keçmidi. Martin 14-d onlar üç türk zabitinin baçilii il inqilabçi saldatlara hücum edrk, çoxlu hrbi sursat l keçirmidilr. 1918-ci il martin 14-d Baki Komissarlari Sovetinin qounlari danak mirovun komandasi altinda amaxiya göndrildi. Müsavat nümayndlri bu qounun amaxiya n mqsdl göndrildiyini soruduqda, onlara bildirdilr ki, qoun qzada olan itiai yatirmaq mqsdil getmidir. Lakin slind mirovun qounlari amaxiya gedn yol boyu kndlri daitmi, onlarla adami qtl

298

yetirmidilr. aumyanin sovet qounlari adlandirdii danak hisslrinin sl niyyti bel idi. Onlar imkan dün kimi ninki gizlind, htta açiq-açiina azrbaycanlilari qtl yetirirdilr. Bütün bu hadislr Bakida ermni-müslman qirinin balanmasi üçün grgin rait yaratmidi. Partlayi üçün tkc bir bhan lazim idi. Bu bhan d martin 29-da tapildi. Lnkranda olan "Dikaya diviziya"nin bir qrup zabiti H.Z.Taiyevin Lnkranda ölmü olunun meyitini "Evelina" gmisind Bakiya gtirmidilr. Baki milyonçusu .sdullayevin olu .sdullayevin baçilii altinda olan bu zabitlr geri dönrkn özlri il Lnkrandaki "Dikaya diviziya"nin hisssi üçün yeni qüvvlr aparirdilar. Baki Soveti bundan xbr tutduqda gminin yola dümsin icaz vermir. Qizil qvardiya hisslri il gmidki zabitlr v sgrlr arasinda atima balayir. Qizil qvardiya hisslri üstün olduqlarindan gmidkilri tamamil trksilah edirlr. Martin 30-da shr tezdn "Dikaya diviziya" sgrlrinin trksilah edilmsin etiraz olaraq, hrd mitinqlr düzldildi. Günortaya yaxin müsavatçilarin nümaynd heyti Baki Sovetinin craiyy Komitsin glrk, silahlarin qaytarilmasini tlb etdilr, hrbi inqilab komitsinin tcili iclasi çairildi. Bu iclasda aumyan v habel Müsavat partiyasinin lideri d itirak edirdi. Silahlarin geri qaytarilmasi qrara alindi. Lakin iclas zamani xbr çatdi ki, Tatar küçsind v amaxi yolunda ermnilrl müsavatçilar arasinda vuruma gedir. Bel döyülr sonra Bazar küçsind d baladi. Axama yaxin hrin bir sira küçlrind sngrlr qazildi v atimalar qizidi. amaxida Lalayevin baçilii altinda ermni qounlarinin törtdiyi vhiliklrin xbri Bakiya çatanda bütün hr hli ayaa qalxdi. Bellik Bakida vtnda müharibsi baladi. Lakin ilk günlrdn ermni milli qounlarinin i qarimasi nticsind vtnda müharibsi ermni-müslman qirinina çevrildi. Ermnilr hrin Sisianov v Kolyabakin küçlrinin tinindki "Mars" kinoteatrinin daminda pulemyot quraraq, hr hlini at tutdular. Vurumalar Bazar küçsi il davam edrk, qala divarlarina yaxinlairdi. O gün axam ermnilrin nümayndsi Müslman Milli urasinin binasina glrk bildirdi ki, ermni Milli sovetinin nümayndlri "Metropol" mehmanxanasina toplaaraq, sülh daniiqlari aparmaq üçün müslman nümayndlrini gözlyirlr. Gec saat 1-d müslmanlarin limrdan by Topçubaov, bdülli by mircanov, Aahüseyn Taiyev, Smd by sgndrov v baqalarindan ibart skkiz nfrlik nümaynd heyti mehmanxanaya yola düür. Lakin nümaynd heyti mehmanxanaya çatmami xyantcsin at tutulurlar. Nümayndlr geri qayitmaa mcbur olurlar. Ermnilrin fitnkarliina baxmayaraq, azrbaycanlilar qirinin qarisini almaq üçün öz üzrlrin dün vzifni yen layiqinc yerin yetirirdilr.

299

Msln, ermni trfi xbr göndrir ki, biz ermni mhlllrind yaayan azrbaycanlilara toxunmuruq, siz d müslman mhlllrind yaayan ermnilr toxunmayin. Azrbaycan Milli urasi xüsusi adamlar vasitsil azrbaycanlilari xbrdar edirlr ki, öz mhlllrind yaayan ermnilr toxunmasinlar. Ancaq bel daniiqlar müzakir edilrkn azrbaycanlilar xbr tuturlar ki, Ermniknd v Qanlitp trfd ermnilr yen d müslmanlara hücum edib, ev-eiklrini daidir, özlrini d qtl yetirirlr. Onlar ermni kndind xndklr qazir v zirehli mainlari Müsavat partiyasinin birinci öbsinin qapisi azinda duraraq, içridn çixanlari qtl yetirirlr. hrin imalinda yaayan azrbaycanlilari böyükdn kiçiy Azadliq meydanindaki sirkin binasina toplayib, taxta binaya od vurmaa hazirlairdilar. Ermni-müslman qirininin qarisini almaq mqsdil Sovetlr trfindn tkil olunmu nqilabi Müdafi Komitsinin hrbi nümayndlri bundan xbr tutduqda onlarin kömyin çatir. Bazar küçsind d ermnilr hücuma keçmidilr. Onlar küç boyu vurua-vurua çrihr trf irlilyirdilr. Bu dstlrin içrisind qizil qvardiya dstlri d müslmanlari qoa qala qapisina trf sixidirmidilar. Burada qizin atima gedirdi. "Dikaya diviziya"nin qrargahi bu zaman "smailiyy" binasinda yerlirdi. Blk d mhz buna gör bu trafda atimalara Mikoyan v zizbyov rhbrlik edirdilr. Tüfnglrdn v pulemyotlardan "smailiyynin binasi müttsil at tutulurdu. Qoa qala qapisindan çrihr soxulmaa chd edn qoun hisslri müsavatçilar trfindn ciddi müqavimt rast glirdi. Müsavatçilar Nikolay kilssinin qapilarini çixarib, onlardan sipr kimi istifad edrk qala darvazalarinin azinda müdafi xtti düzltmidilr. Mmmdyarovun adamlari n qdr chd edirdilrs, içri keç bilmirdilr. Lakin "smailiyy" binasindaki "Dikaya diviziya" qrargahinin adamlari çox az idi. Onlar güclü dümn qarisinda davam gtir bilmyib, geri çkilir v çrihrd gizlnirdilr. Bundan istifad edn dümn "smailiyy" binasini yandirir. Ermni-müslman qirininin ahidi olmu yaziçi Seyid Hüseyn yazirdi ki, "Mart hadislrind orada ("smailliyy"d - Q. .) yerln tkilatlar binani trk etmidilr. Orada habel Müsavatin telefonu ilyirdi. "smailiyy"ni n axirinci müsavatçilar trk etmidilr". Ermni hisslrinin vtnda müharibsi prdsi arxasinda sl ermnimüslman qirini keçirdiklrini aumyan gözl baa düs d susurdu. Ona müsavatçilar üzrind qlb lazimdi. Krasnovodskdan Sovetlr üçün göndriln silahlar, hrbi sursat slind danaklarin srncamina keçirdi. Bu silahlarin çox hisssi Mantaovun zavodunda v Parapet yanindaki ermni kilssinin zirzmisind gizldilirdi. Martin 19-da danaklar Suraxana, mirhaciyan v Bülbüld zirehli avtomobillrin kömyi il halinin qanini axitdi.

300

Yaradilmi nqilabi Müdafi Komitsinin trkibin aumyanla ya-nai "Danaksütyun" partiyasinin Baki tkilatinin lideri S.Mlik-Yolçuyan, Bakida sa eserlrin lideri S.Saakyan da daxil idi. aumyan 13 aprel 1918-ci il tarixli bir mqalsind mart hadislrindn bhs edrkn açiq-aydin yazirdi ki, "6 min sovet v 3-4 min danak milli hisslri Bakida müsavatçilarin tkil etdiklri qiyami yatirmidir". slind Bakida müsavatçilarin heç bir qiyami olmamidi. Bu, aumyanin qizil qvardiya dstlrinin ermni hrbi hisslri il birlikd törtdiklri fit-nkarlia qari azrbaycanlilarin cavab çixilari idi. 1918-ci ild Baki Xalq Komissarlari Sovetind dliyy naziri ilmi Artaes Karinyan sonralar "Baki kommunasi" v "Danaksütyun" partiyasi adli mqalsind yazirdi: "Baki Sovet ordusu milli hisslrinin komanda heyti inqilabin qarisinda duran vziflr v kommunist partiyasina yabançi idi. Danak Avetisova, Hamazaspa, Bek-Zurabova orduya komandanliq etmk hval olunmudu". Bellikl 1918-ci il mart hadislrind müsavatçilar mlub edildi. Sovet komandanlii onlari hrdn çixmaa mcbur etdilr. Müsavat qüvvlri Gncy topladilar. 1918-ci ilin aprel ayinda Baki Xalq Komissarlari Soveti yaradildi. Baki hri v onun trafi, Baki qzasi onun ixtiyarina keçdi. Baki Xalq Komissarlari Sovetind cmi üç nfr azrbaycanli vardi. Qalanlari, demk olar ki, ksriyyti ermnilr v ruslardan ibart idi. Xalq Komissarlari Soveti bir sira sosialist tdbirlri hyata keçirdi. Banklar, Xzr ticart gmiçiliyi, baliq vtglri millildirildi. Rusiyaya müntzm olaraq, neft dainmaa balandi. Torpain kndlilr verilmsi bard qrar çixdisa da yerin yetirilmdi. Türklrin Baki üzrin hücumu il ölkd vziyyt getdikc airlairdi. Lenin Petrovun komandasi altinda Baki komissarlarina 8.720 nfrdn ibart qoun göndrdi. Bununla da türklrin hücumunun qarisini almaq mümkün olmadi. randa olan keçmi çar polkovniki Biçeraxov ingilislrin thriki il aumyana öz xidmtini tklif etdis d, aumyan onun niyytini baa dümdn (blk d dürkdn) raziliq verib. Biçeraxovun min be yüzdn ibart olan qoununu türklrl müharib cbhsin göndrdi. Türklrin güclü tzyiqi altinda kommunanin qounlari geri çkilirdi. hrd acliq balamidi. rzaq çatimazlii halini qzblndirdi. Qounda, xüsusil ermni danaklarinin komandasi altinda olan sgrlr arasinda frahlik artirdi. Menevik, eser v danaklar hr v kndlrd yaradilmi bu dözülmz vziyytin günahini boleviklrin üzrin yixaraq, vziyyti yaxiladirmaq üçün ingilislrin Bakiya çairilmasini tlb edirdilr. Bir azdan Biçeraxov öz qounlari il cbhni özbaina trk edrk, Petrovska trf çkildi. Cbhd vziyyt daha da airladi. Acliqdan v pozuntulardan cana doymu hali artiq hökümt inamini

301

tamamil itirmidi. Onlar çörk v cbh arxasinda qayda-qanun tlb edirdilr. Bel vziyytdn istifad edn menevik, danak v eserlr ingilislrin Bakiya çairilmalan bard qti qrara gldilr. Türk qounlari 7 iyulda üç günlük döyülrdn sonra Kürdmiri aldilar. 20 iyulda türklr Asu-amaxi ose yolu boyu hücuma keçrk, amaxini cnubdan, Mdrs trfdn ötüb keçrk, amaxi-Baki yolunu ksdilr. Üçüncü briqadanin komandiri danak Amazasp vziyytin airliini görüb qouna mr edir ki, amaxidan geri çkilsinlr. Cbhnin amaxi hisssindki bu geri çkilm mrkzi hissd gedn döyülr d tsir etdi. Onlar Haciqabulu boaldib, Bilcriy trf çkildilr. Cbhd böhranli vziyyt yaranmidi. Türklr artiq Bakinin qapisini döymy balamidilar. hrd acliqla brabr hycan v tvi d artmidi. 1918-ci ilin 16 iyulunda Baki Sovetinin fövqlad geni iclasinda ingilislrin Bakiya çairilmasi müzakiry qoyuldu. Boleviklrin qti müqavimtin baxmayaraq, azca ss çoxluu il (236-ya qari 259 ssl) ingilislrin Bakiya çairilmasi bard qrarqbul edildi. Hakimiyytin koalision, hökümt thvil verilmsi qrara alindi. Boleviklr tz hökümt trkibin daxil olmaqdan imtina etdilr. Avqustun 1-d eser, menevik v danaklardan ibart Sentrokaspi diktaturasi yaradildi. Cbhdn geri çkiln sovet qounlari sahild, Pyotr meydanina toplaaraq, Htrxana getmy hazirlairdilar. Sentrokaspi diktaturasi ingilislri Bakiya çairmaq üçün nzliy nümaynd heyti göndrdilr. Menevik v eserlr camaati inandirmaa çaliirdilar ki, guya ingilislr özlri il taxil v rzaq da gtircklr. 1918-ci ilin 4 avqustunda polkovnik Stoksun komandanlii altinda ilk ingilis qounlari Bakiya daxil oldular. Qoun cmi min be yüz saldat v zabitdn ibart idi. Onlardan taxil gözlyn hali sgrlrin qucaindaki bir neç meymunu gördükd Sentrokaspi hökümti trfindn aldandiqlarini baa düdülr. vvla bu qounla türklrin qabainda durmaq v hri onlardan qorumaq heç cür mümkün deyildi. Buna gör türklrl vurumaq üçün Sentrokaspinin qounlarindan istifad etmy baladilar. Döyülr is davam edirdi. Avqustun 1-d Çmbrknd cbhsind vziyyt çox airladi. Baki zhmtkelrin mlum oldu ki, ingilislr türklrin qarisini ala bilmycklr. Sentrokaspi rhbrlri balarini itirmidilr. Birtrfdn ingilislrin Bakiya glmsil vziyytin daha da airlamasi, o biri trfdn türklrin tezlikl Bakini ala bilcklri hökümt dairlrind vahim yaratmidi. Avqustun 17-d general Denstervil d öz qrargahi il Bakiya gldi. ngilislr birinci növbd Xzr ticart donanmasinin bzi gmilrini l keçirdilr v Bakidan neft daimaa baladilar. 1918-ci ilin avqustunda nzliy 40 min ton

302

benzin yola salan ingilis komandanlii Sentrokaspi hökümtini mcbur etdi ki, onlara hr ay 80 min pud benzin versinlr. Sovet hakimiyyti baçilari avqustun 14-d gec 16 gmiy oturaraq, Htrxana yola düdülr. Lakin dnizd brk firtina qopduu üçün Jiloy adasinin yaninda lövbr salib, gözlmli oldular. Bu zaman Sentrokaspinin hrbi gmilri onlari haqladilar. Xzr donanmasinin bütün hrbi gmilri - "Kars", "rdhan", "Göy qapi", "Astrabad" Sentrokaspi hökümtinin lin keçmidi. Bakiya qayitmaq bard boleviklr ultimatum verildi. Lakin boleviklr onlarin ultimatumunu rdd etdilr. Bel olduqda hrb gmilri onlarin gmilrini at tutdular. Gmilrd yaralanan v öln d oldu. Nhayt, gmilrin batirilacai ehtimali boleviklri geri qayitmaa mcbur etdi. Sentrokaspinin silahli dstlri il hat edilmi körpüd onlar trksilah edildilr v 35 nfr komissar v msul içilr hbs edilrk hbsxanaya salindi. S.aumyan, M.zizbyov, A. Çaparidze, .Fioletov da onlarin içrisind idilr. 3 min nfrdn ibart olan kommunist v sgrlr trksilah edildikdn sonra Htrxana göndrildi. Bakida vziyyt son drc grginlmidi. 1918-ci ilin avqust ayinin axirinda türklr demk olar ki, Bakini hr trfdn mühasiry almidilar. Cbh xtti Bibiheybtin qrbind dniz sahilindn balayaraq, imal trf, Badamdarin qrbi il "Qurd darvazasi" yükskliyi il Bilcri stansiyasinadk uzanirdi. Bilcri stansiyasinin imalinda Böyük orda cbh xtti qirilir, sonra Binqdi, Digah, Mhmmdli kndlri il Mataayadk uzanir v dniz sahilind bitirdi. Sentyabrin vvlind türklr hücumu qüvvtlndirdilr v Binqdi kndini aldilar. Sonra bu istiqamtl Balaxana v Zabrat üzrin yürüdülr. Çmbrknd trfdn is hri aramsiz top atin tuturdular. Bakini qorumain mümkün olmadiini görn Denstervil sentyabrin 14-d gec ikn öz qounu il birlikd Bakini trk edrk nzliy yola düdü. ngilislrdn sonra Sentrokaspi diktaturasinin üzvlri d qaçdilar. Bu zaman hbsxanada olan Baki komissarlarini azad etmk üçün boleviklrdn bir dst hbsxanaya gedib, uzun daniiqlardan sonra komissarlari azad etdilr v onlari "Türkmn" gmisi il Htrxana yola saldilar. Dnizin ortasinda gmidki eser v danaklarin tkidi il gmi istiqamtini dyiib, o zaman aqvardiyaçilarin lind olan Krasnovodska istiqamt aldi. Krasnovodskda komissarlar hbs edildi v 1918ci ilin 20 sentyabrinda Krasnovodskdan 207 verst aralida olan Acaqum çölünd gülllndilr. Türklrin Bakiya yaxinlamasi günlrind dniz körpülrind qaçmaq istyn danaklarin, onlarin aillrinin lindn trpnmk mümkün deyildi. Bu qlblikd ancaq güclülr v pullular gmiy minib, özlrini rahlaya bilirdilr. Biletlrin qiymti bir on qat artmidi. Eyni zamanda Bayil trfdn atilan toplar

303

camaatin içrisind daha dhtli vahim yaradirdi. Ermni aillri köç-külftl qaçirdilar. hrin bel hycanli, vahimli v qarmaqariiq günlrind türklr hr daxil oldular. Bu, sentyabrin 15-d olmudu. Sonra Qafqaz slam ordusu bütün Qafqazin zbti bard geni planina sadiq qalaraq, Daistana girib, Drbnd v Petrovsk hrlrini d tutdular. Bu zaman bzi dlduzlar aranin qarimasindan istifad edrk, hrd qart v ourlua qurandilar. Ancaq türk inzibati orqanlari trfindn amansizcasina czalandilar. hrin Parapet bainda dara çkildilr. Bel dar aaclari hrin bir neç yerind d qurulmudu. Dara çkilmi adamlarin günahlari yazilib, sinlrindn asilmidi. Onlarin içrisind türk sgrlrindn d vardi. Türklr Bakiya daxil olandan sonra Azrbaycan Demokratik Respublikasi hökümti Bakiya köçdü v Baki yeni yaradilmi Demokratik Respublikanin paytaxti oldu. Bütün imali Azrbaycan torpaqlari onun srncamina keçdi. Bu aylarda ranin bzi qzetlri Azrbaycan Demokratik Respublikasi trafinda mübahis açaraq, bildirirdilr ki, Azrbaycanda yaranan yeni hökümt Azrbaycan adini özün mnimsmkl shv etmidir. Guya slind imali Azrbaycan sl Azrbaycan deyildir. Bu xüsusda M..Rsulzad "Azrbaycan v ran" adli mqalsind yazirdi: "Tehran qzetlri yeni domu slam hökümtinin adindan dilgir olduqlarini qeyd edirlr v iki qarda milltin arasinda soyuqluq dümmsi üçün "Azrbaycan" adinin dyimsini tklif edirlr. ran qzetlhnin fikrinc bizim Qafqaziyanin bir qismindn ibart olan mmlktimiz Azrbaycan ismi vermy ixtiyarimiz yoxdur". M..Rsulzad bu fikri fsan hesab edir v qtiyytl bildirir ki, Azrbaycan yalniz onun ran trfd qalan hisssi deyil, habel imalda, rus trfd qalan hisssi d tam ixtiyaratla Azrbaycan adlanir. Türklr Bakini almaqla mul ikn Andronik Qarabai mühasiry alib, azrbaycanlilari qtl yetirirdi. Türklr hr daxil olduqlari günün ertsi türk qounlarinin bir hisssi Qarabain kömyin çatib, onu mühasirdn xilas etdilr. 1918-ci il oktyabrin 6-da respublikanin hökümt kabinetind dyiiklik edilir. Ftli xan Xoyski hökümtin yeni heytini elan edir. Yeni hökümt ölknin ictimai-siyasi hyatinda, mdniyyt v tsrrüfat sahsind bir sira ciddi demokratik tdbirlr görmy baladi. Bu tdbirlrdn biri d oktyabrin 8-d hökümtin çixardii qrar idi. Bu qrarda deyilirdi ki, millildirilmi mlak v hr cür istehsalat növlri sahiblrin qaytarilsin. Mmlktin parlamentini çairmaq mslsi meydana çixir. Lakin sl parlament seçkilri üçün vaxt müsaid etmdiyindn hökümt v Milli ura bel qrara glir ki, hllik sabiq Zaqafqaziya Seyminin 44 nfrdn ibart müslman fraksiyasinin üzvlri v knardan 80 nfr çairilib, parlament tkil olunsun.

304

1918-ci ild sultan Türkiysi air bir vziyyt dümüdü. Ölk ingilisfransiz ordulari trfindn sixidirilirdi. Hmin ilin sentyabr ayinda Makedoniya cbhsind v Flstind d türk qounlari böyük mlubiyyt uradilar. Türkiy tslim oldu. nvr paa hakimiyytdn uzaqladirildi. Yeni hökümt 1918-ci il 30 oktyabrda Mudros limaninda Antanta dövltlri il bariiq sazii baladi. Bu sazi gör türklr ial etdiyi ölklrdn, birinci növbd Zaqafqaziya v Daistandan çkilmlidirlr. Mudros saziinin 14-cü maddsin sasn türklr bütün Azrbaycani v Baki hrini ingilislr thvil vermli idilr. Bellikl 17 noyabrda türk qounlari Azrbaycani trk etdi. Türklrdn sonra yeni Azrbaycan Respublikasi bir növ yetim qaldi. Onun dümnlri, birinci növbd, danaklar ayaq tutdular. Xüsusil Qarabada Andronik yen d qanli cinaytlrini davam etdirmy baladi. Müsavat hökümti yaranan vziyyti nzr alaraq, türk zabitlrindn bzilrini v o cümldn Nuru paani Azrbaycanda saxladilar. Hökümt yeni yaranan qounun hazirlanmasi v tlimi üçün onlardan istifad etmk fikrind idi. Tomsonla daniiqlar keçirmk üçün hökümtin tezlikl . Aayev, . Topçubaov, N. Yusifbyli v M. Rfiyevdn ibart nzliy nümaynd heyti göndrildi. Tomsonla Azrbaycan hökümti arasinda gedn daniiqlar, azrbaycanlilarin böyük tssüfün sbb oldu. Tomson açiq bildirmidi ki, o Azrbaycani hl müstqil dövlt kimi tanimir. Çünki bu dövlt guya türklrin syi nticsind yaranmidir. Guya o xalqin iradsini tmsil ed bilmz. 1918-ci il 17 noyabrda Denstervili vz edn general Tomsonun komandasi altinda ingilis qounlari Bakiya daxil oldu. Onlar eyni zamanda Gnc, ua v Naxçivanda da öz nümayndliklrini yerldirdilr. General Tomson özünü Bakinin hrbi qubernatoru elan etdi. ngilis polkovniki Kokkerel is Baki polisinin baçisi tyin edildi. Azrbaycan hökümtinin üç rngli bayraqlarinin çixarilmasi mr olundu. Tomson Azrbaycanin daxili ilrin qarimayacai bard Azrbaycan nümaynd heytin verdiyi vdi Bakiya daxil olan kimi pozdu v ölknin sas sahlrini - neft snayesi, banklar, nqliyyat, Baki-Batum neft kmri, dmir yolunu Müsavat hökümti il baladii müqavil sasinda tam nzarti altina aldi. Xzr nqliyyatini idar etmk üçün ingilis mayoru Braunun baçilii il xüsusi Britaniya idarsi yaradildi. Neft snayesi sahsind d ingilis ialçilari Britaniya neft nümayndliyini yaratdilar. Bu nümayndliyin kömyi il Baki nefti ngiltry dainmaa baladi. Azrbaycanda hökmranliq etdiklri müddt rzind ngiltry 30 milyon pud neft dainmidi. ngilis zabit v saldatlari hrd tam hökmranliq edirdilr. Srxo halda faytonlara oturaraq, atlari dördnala çapdirir, kinolarda, sirkd qadinlara satair, adamlari thqir edirdilr. hr mktblrindn bir çoxu sgr kazarmalarina çevrilmidi. Fhllri v hr hlini qorxutmaq üçün hrin Parapet bainda dar aaclari qurulmudu. hrd çap

305

olunan mtbuati diqqtl izlyirdilr. Buna baxmayaraq, hökümt onlarin bu biabirçi hrktlrin dözürdü. Ancaq ona gör ki, ölk üzrin üçüncü bir qüvv hücuma keçrs ingilis komandanlii onun arxasinda dursun. Bununla bel ingilislr Baki v onun trafindan baqa Azrbaycanin bütün rayonlarinin Azrbaycan dövlti trfindn idar edilmsin etiraz etmmidilr. nzlid Tomsonun Azrbaycan nümayndlrin byantind irli sürdüyü bir çox msllrd indi güzt gedirdi. Açiq bildirirdi ki, o Azrbaycan Respublikasini rsmi dövlt kimi tanimasa da onunla daimi laq saxlayacaqdir. Htta xan Xoyski kabintin hörmt etdiyini d bildirrk demidi: "Xan Xoyski hökümti hqiqtn faliyytd olan yegan hakimiyytdir". Qaraba mslsind d Tomson Azrbaycan dövltinin trfind idi. hrin iali il öz üzrin götürdüyü bir çox inzibati tdbirlrdn d Azrbaycan hökümtinin xeyrin olaraq imtina edirdi. Msln, Qarabada ermni danaklarinin, xüsusil Andronikin yen ba qaldirdii bard Azrbaycan hökümti Tomsonla daniiq aparmidi. Bununla laqdar Tomson Qafqazda Andronik bel bir teleqram göndrmidi: "Veriln mlumata gör ermnilr Qarabada müslmanlara qari bd hrktlr v zülmlr icra edirlr. Mn müttfiq ordunun nümayndsi siftil mlum edirm ki, ermnilr söylyrsiniz ki, öz yerlrind rahat oturub, nizamsizliq elmsinlr. gr mnim bu mrim ml edilmyib, yen nizamsizliq görüls, o zaman bütün msuliyyt xsn Sizin üzriniz dückdir". O Andronik yalniz Qarabadan deyil, Zngzurdan da çixib getmsini mr etmidi. ngilislr Bakiya daxil olandan sonra öz tsrrüfatlari yaninda Denikinin nümayndliyini yaratmidilar. Bununla da denikinçilrin hrd l-qol açmalari üçün rait yaranmidi. Dövlt idarlrinin çoxunda rus çinovniklri içrisind Denikinin casuslari faliyyt göstrirdi. Nümayndlik açiqdan-açia Bakida olan rus zabitlri içrisind sfrbrlik keçirrk, könüllü ordu üçün qüvv toplayirdi. hrin yuxari mhllsind, Tz Pirin trafinda könüllü ordunun generali Prejevalski orduya tz alinmi saldat v zabitlrl mq keçirdi. Bu vziyytl laqdar hökümt baçisi Ftli xan Xoyski Tomsondan mktubla xahi edirdi ki, onlarin hrdn çixarilmasi bard srncam versin. Tomson is cavab mktubunda denikinçilrin bu faliyytlrini ört-basdir edrk yazirdi: "Mnim xbrim var ki, rus qounu Bakida sfrbrlik keçirmir. Ola bilr ki, Denikin qoununda xidmt etmk üçün zabitlrin siyahisini trtib etmlri bel tsir bailayir. Onlarla heç bir mq keçirilmir v tezlikl hri trk edcklr". Mktubunun axirinda Azrbaycan hökümtini min edir ki, Azrbaycanin muxtariyytin toxunan olmayacaqdir. hrd gizli v bzn açiqdan-açia Denikin lehin tbliat aparan denikinçilr müxtlif ayilr yayaraq, könüllü ordunu Azrbaycana basqin etmy thrik edirdilr. ayi yaymidilar ki, türklr tzdn Bakiya hücum edcklr. Bu,

306

Denikinin Azrbaycana basqini üçün bir bhan idi. Onlar Denikin qounlarini eyni üsulla guya "Daistanda boleviklr var" dey Daistan üzrin sövq etmidilr. O zaman Denikin imali Qafqaz srhdini aib Daistan üzrin yürüdüyü zaman ingilislr hycana dümü Azrbaycan dövlt baçilarini arxayin salaraq deyirdilr ki, Denikin heç zaman Bakiya toxunmayacaqdir. Lakin xalq onlarin sözün inanmirdi. hrd, fhl rayonlarinda keçiriln mitinqlrd tlb edirdilr ki, Daistana kömk üçün Azrbaycanda sfrbrlik elan edilmlidir. Daistanin kömyin çatmaliyiq. Mitinqlrin ardi-arasi ksilmirdi. Lakin hökümt ingilis komandanliini narazi salmamaq mqsdil dözürdü. Denikin Petrovskdan Azrbaycandaki nümayndliyinin baçisi Lazerev v ingilis qounlari komandani polkovnik atelvorta yazirdi ki, "Azrbaycan hökumti könüllü ordu hisslrinin Daistana yürüündn tvi dümüdür. Halbuki general Dratsenko Petrovsk v Drbndin iali il kifaytlnib, irli getmycyi bard tminat vermidir. Göründüyü kimi Denikin Azrbaycanla oyun oynayirdi. Lakin denikinçi qzetlr Azrbaycan üzrin hücumu qizidirmaq üçün llrindn glni sirgmirdilr. Rus Milli komitsinin orqani olan "Yedinaya Rossiya" qzeti yazirdi ki, Azrbaycan ya boleviklri qbul etmlidir, ya da Denikini seçmlidir. Denikinçilr boleviklrdn daha mslhtdir. ngilislr Azrbaycan hökümtin vd verdikc Denikin qounlari daha da irlilyirdilr. Mlum olurdu ki, ingilis komandanliinin Azrbaycani himay edcyi bardki vdi d bo v mkrlidir. Baki fhl v zhmtkelri dövltdn tlb edirdilr ki, Denikin leyhin ciddi tdbir görülsün. Yen d hrd mitinqlr balamidi. Bu mitinqlrdn birisind Baki varlilarindan dyirmanlar krali adlanan Aabala Quliyev küçd Denikin lehin açiq-açiina tbliat apardii üçün izdiham trfindn döyülmüdü, sonra da hökümt onu hbs almidi. hrdki Denikin fitnkarlarinin qarisini almaq dövlt qarisinda vacib bir msl kimi dururdu. "Azrbaycan" qzetinin 1919-cu il 11 iyun tarixli nömrsind Üzeyir Hacibylinin çap etdirdiyi "çrimizdki denikinlr" adli ba mqalsind ölkd txribat aparan denikinçilri amansizcasina ifa etmy çairirdi. Bel bir vaxtda Azrbaycan Cümhuriyytinin Dövlt Müdafi Komitsi 1919-cu il 11 iyun tarixind bütün Azrbaycanda hrbi vziyyt elan etdi. 1919-cu il 6 iyul tarixind Lazerev Denikindn yeni bir teleqram alir. Teleqramda deyilirdi: "Hrgah Azrbaycan hökümti trfindn könüllü ordu leyhin dümnan hrkt balamazsa, Denikin Azrbaycana qari heç bir iqdamatda olmayacaq. Samur çayinda müyyn etdiyi srhdi könüllü ordu keçmyckdir. Azrbaycani Rusiyanin ayrilmaz bir hisssi hesab edrk, bu msl Ümumrusiya Mclisi Müssisaninda hll edilndk Azrbaycanin istiqlalini tsdiq edir".

307

Teleqramdan göründüyü kimi, müyyn edilmi srhd bir az da uzadilib, Samura çatdirilmidi. O biri trfdn Denikin Azrbaycani hl d müstqil, suveren dövlt kimi tanimaq istmirdi. Çünki o Azrbaycana hl d Rusiyanin ayrilmaz hisssi kimi baxirdi. Teleqramda is onun müstqilliyinin müvqqti zaman üçün taninmasi da onunla izah edilirdi ki, o gec-tez Azrbaycanin ial edilmsini güman edirdi. Ondan sonra Denikindn alinmi yeni bir teleqramda müyyn edilmi srhd artiq Azrbaycan srhdind idi. Teleqramda deyilirdi: "gr Azrbaycan hökümti trfindn üstümüz hücum olunmazsa öz trfimdn ordularimizin Zaqatala-Qafqaz dalari, Qizilburundan irli getmycyini tmin edirm". Bu bard Nsib by Yusifbyli atelvortla görüüb, xeyli söhbt etmidi. Ba nazir sonra bu daniiqlardan aldii tssüratini parlament açiqlamidi: "lbtt, - demi, - ingilislr öz sözlrinin üstünd hmi durmurlar. Biz çox vdlr verdilr. Biz dedilr ki, Daistan thlükd deyildir. Daistana guya heç kim hücum etmyck. Guya Denikin Petrovskini ancaq bir baza olaraq tutacaq v Petrovskdn bu yana keçmyck". Sonra ba nazir onun atelvorta dediyi bu sözlri açiqlayir: "Mn ona dedim ki, siz bu vdlrl biz mane oldunuz. Sizin vdlr olmasaydi, biz Daistana kömk göndrrdik, blk imali Qafqazda dümni df edrdik. Nticd n oldu? Denikin imali Qafqazi tutdu. Dünn onlar Drbnddn irli keçmk istmirdilr, bu gün is Qizilburuna soxulmaq istyirlr. lbtt bunlar bhandir. Mlumdur ki, Qizilburunun heç bir strateji hmiyyti yoxdur. Onlar Bakinin suyunu ksmk istyirdilr". ngilislr Bakini trk etdikdn sonra Denikinin generali Baratov Azrbaycan hökümti il daniiqlar aparmaq üçün avqustun 24-d Bakiya glir. Yerli qzetlr onun gliini naraziliqla qarilayirlar. Hökümtdn tlb edirlr ki, generalin sözlrin inanmasinlar. Denikin qounu birinci növbd Qafqazi boaltmali v Azrbaycan dövltini tanimalidir. Avqustun 27-d Baratov Azrbaycan parlamentinin iclasina glir. Çixiinda deyir ki, Denikinin Azrbaycan leyhin heç bir sui-qsdi yoxdur v heç bir iqdamatda olmayacaq. Bu rtl ki, hökümt Azrbaycanda boleviklrin l-qol açmalarina imkan vermsin. Lakin Baratovla daniiqlar ba tutmur. Mlum olur ki, onun müqavilni imzalamaa vkalti çatmir. Bundan baqa Azrbaycan trfi müqavil imzalanan zaman respublikanin taninmasi tlbini tkidl irli sürürdü. O da mlum olur ki, denikinçilr Azrbaycani Rusiyadan ayrilmi bir dövlt kimi tanimaq istmirlr. Açiq bildirildiyi kimi Azrbaycanin müstqilliyini yalniz Rusiyada tkil olunacaq ali hakimiyyt trfindn msl hll olunandan sonra taniya bilr. Denikin ordularinin cnub cbhsindki mlubiyytindn sonra Azrbaycan Respublikasi üçün Denikin thlüksi aradan qalxir.

308

Rusiya Sovet hökümti d Azrbaycan Demokratik Respublikasi il müqavil balamaq bard bir neç df tbbüsd olmudu. Lakin bu tbbüslr hmi nticsiz qalmi v Çiçerinin notalarina rdd cavabi verilmidir. Çünki notalarda Denikin leyhin ittifaq balamaq bardki tklif gnc Azrbaycan Respublikasi üçün thlükli idi. "Azrbaycan" qzeti özünün yanvar 1920-ci il tarixli nömrsind bu müqavilnin Azrbaycan üçün lverili olmadiini bel izah edirdi: "Sovet hökümti tklifinin iki chti var. Birincisi, onunla sülh balamaq (bunu qbul etmk olar), ikincisi, Denikin qari hrbi ittifaqa girmkdir. Buna rdd cavabi vercyik. Bizim üçün frqi yoxdur: Lenin olsun v ya Denikin olsun. Bi-z lazimdir ki, bizim istiqlaliyytimiz toxunmasinlar".Buradan göründüyü kimi, gnc Azrbaycan hökümti ilk günlrindn heç bir dövltl hrbi ittifaqa girmmyi, yalniz sülh mraminda olduunu açiq byan edirdi. Hökumt Sovet hökümtinin xarici ilr naziri Çiçerin bildirmidi ki, biz heç zaman baqa ölklrin daxili, ilrin qarimaq fikrind deyilik. 1918-ci ilin 7 dekabrinda Bakida parlamentin açilii oldu. O gün hr bayramsayai bznmidi. Prlament binasina çixan küçlr adamla dolmudu. Parlament binasinin qapisi azinda sada v solda ingilislrin iki zirehli maini durmudu. Bu, asayii qorumaq mqs-dil edilmidi. Parlamentin iclasi H.Z.Taiyevin qiz mktbi binasinda keçirilirdi. clasi Milli uranin sdri, "Müsavat" partiyasinin lideri M..Rsulzad açaraq demidi: - Burada, Azrbaycanda bulunan bütün milltlrin tbqlri v müxtlif cryanlarin nümayndlri olduundan bu mclis vtnimizi tamamil tmsil ed bilr. Sonra divara vurulmu Azrbaycan Demokratik Respublikasinin üç rngli bayraini göstrrk, sözun bel davam etmidir: - Azrbaycani tmsil edn o üç boyali bayrai urayi-Milli qaldirmi. Türk hürriyyti, slam mdniyyti v müasir Avropa fkar ehraranasini tmsil edn bu üç boyali bayraq daim baimizin üstünd ehtizaz edckdir. Parlamentin açiliini tsvir evn Ü.Hacibyov 9 dekabr tarixli "Azrbaycan" qzetind bel yazirdi: "Mmmd min nitqinin balanicinda bayraqdaki üç rngin: türklm, slamlama v müasirlmk amali-lamtindn olduuna iar il "bir kr yüksln bayraq bir daha enmz" sözlrini dedikd bütün mclis ayaa qalxib, l çala-çala onu alqiladi. Sonra hökümtin baçisi Ftli xan Xoyski mruz il çixi edrk, Azrbaycan Respublikasinin yaadii alti ay rzind keçirdiyi air v çtin yoldan v habel onun glck trqqi yollarindan danidi. Axirda parlamentin sdri v müavini seçildi. Sdrliy limrdan by Topçubaov, müavinliyin is Hsn by Aayev seçildi".

309

1920-ci ilin vvllrind parlamentin 11 müxtlif fraksiya v qrupunu tmsil edn 96 üzvü var idi. n böyük fraksiya müsavatçilarin idi. Onun 36 nfr üzvü var idi. Sonra ittihad partiyasi -13 nfr, sosialistlr 13 nfr (.C.Pepinov, .bilov, S.Aamaliolu, .H.Qarayev d buraya daxildi), Ehrar- 6 nfr, partiyasizlar - 3 nfr, slavyan-rus cmiyyti - 3 nfr, azliqda qalan milltlr fraksiyasi - 4 nfr, ermni fraksiyasi - 5 nfr v s. Deputatlarin trkibind rus, gürcü, polyak, yhudi, alman nümayndlri d vardi. Parlamentd 11 komissiya faliyyt göstrirdi. Parlament daxil olan qanun layihlri vvlc komissiyalarda müzakir olunur, sonra parlamentin müzakirsin verilirdi: Hökümti Nazirlr urasinin sdri kimi 1918-ci il may ayinin 28-dn 1919-cu il aprelin 14-dk Ftli xan Xoyski, 1919-cu ilin aprel ayinin 14-dn ta respublikanin süqutunadk Nsib by Yusifbyli idar etmidir. Nsib by Yusifbyli parlamentd müxtlif partiyalarin bir-birin münasibtindn daniarkn deyirdi: "Firqlrimizin xtti hrkti n qdr müxtlif olsa da, sosialistlrdn tutmu ittihadçilaradk ümum firqlrimiz hürr v müstqil Azrbaycanin trqqi v talisi, mqsdi hr növ xüsusi naraziliin fövqünd qoyulur. Mübariz ancaq tfsilat v cüziyyat üstünddir" ("Azrbaycan" qzeti 40, 1920-ci il). Azrbaycan hökümti respublikanin Qrb ölklri trfindn taninmasi üçün sy il çaliirdi. Hökümtin Amerika cümhur risi Vilsona göndrdiyi teleqraminda deyilirdi: "Azrbaycan Cümhuriyyti isbat etmidir ki, o da baqa mdni müstqil milltlr kimi yaamaa müsthq, qadir v qabildir. Ancaq rsmiyyt üçün onun istiqlalinin v hüququnun qeyri müzzm milltlr trfindn qbulu arzu olunur v qeyri milltlrl mdni laq düzldib, yaayacaqdir. Cüml müzzm Avropa ölklrin rica etmkdn vvl gnc Azrbaycan Cümhuriyysi vvlc sizin alicnab xsiyytiniz müracit edib, sizdn onun istiqlaliyytini tsdiq etdirmyi v bütün milltlr üçün etiraf etmi olduunuz müstqil yaayi hüququndan istifad etdikd qarimiza çixacaq manilri rf v df etmkl milltimiz sizdn ali müzahirt gözlyir". Azrbaycan hökümti Antanta dövltlri trfindn taninmamidan da vvl xarici ölklrl laqlrini davam etdirirdi. 1919-cu ilin martinda Azrbaycan Demokratik Respublikasi il ran arasinda iqtisadi v siyasi laqlr yaratmaq mqsdi il "Rd" qzetinin müdiri Seyid Ziyaddin Tabatabyi bada olmaqla ran nümaynd heyti Bakiya glmidi. Qariiiqli müzakirlrdn sonra hr iki dövlt arasinda sazi balanmidi. Bundan baqa Azrbaycan Cümhuriyyti Türkiy, Gürcüstan hökümtlri, Daistan xalqlari il mdni dostluq laqlri yarada bilmidi. 1918-ci il dekabrin 28-d parlament Paris sülh konfransina slahiyytli nümaynd heyti seçdi. Heytin trkibin parlamentin sdri .M.Topçubaov, hökümt üzvü M.H.Hacinski (Müsavat partiyasindan),

310

parlament üzvlri hmd by Aayev (bitrf), .eyxlslamov ("Hümmt"), Ceyhun by Hacibyli (Müsavat), M.Mhrrmov (sosialist), M.Mirmehdiyev (ttihad), li by Hüseynzad (bitrf), V.Marçevski (bitrf) vardi. Nümaynd heyti yanvarin 19-da dmir yolu vazalindan tntn il yola salindi. 1918-ci il 28 maydan 1920-ci ilin aprelindk Azrbaycan Nazirlr Kabinsi 5 df dyimidir. Üç kabinetd (28 may 1918, 17 iyun 1918, 22 dekabr 1919) sdr Ftli xan Xoyski, 14 aprel 1919 v 22 dekabr 1919-cu illrd is Nsib by Yusifbyli olmudur. 1920-ci ilin vvlind parlament sdrinin slahiyyti bitir. H. Aayev istefa verir. Parlament sdrliyin M. Y. Cfrov, sdr müavinliyin S. M. Qnizad, katibliyin is Rzayev seçilir. 1920-ci il yanvarin 14-d Paris sülh konfransinda Azrbaycan v Gürcüstan cümhuriyytlrinin istiqlaliyyti defakto olaraq tanindi. O gün Baki hri tntn içind idi. Dnizd atfanliq düzldilmi, küçlrd camaat sevincl bir-birini tbrik edirdi. Azrbaycan parlamentinin bu münasibtl tntnli iclasi çairilmidi. clasda Cümhuriyytin xarici ilr naziri çixi edrk demidi: "1918ci il mayin 28-d Azrbaycan xalqi öz istiqlaliyytini elan etdi. Lakin tk bir elan az idi. Bütün dünyaya göstrmk lazim idi ki, biz müstqil yaamaa layiqiq. Budur, Azrbaycan xalqi il yarim rzind Avropaya göstrdi ki, o, müstqil yaaya bilr". 1920-ci ilin vvllrind Bakida 20-y qdr dövltin: AB-in, ngiltrnin, Fransanin, Türkiynin, ranin, Finlandiyanin, Polanin, taliyanin, sveçin, Yunanistanin v baqa dövltlrin diplomatik nümayndlri v konsullari var idi. Lakin göründüyü kimi bu ölklrin içrisind Sovet Rusiyasinin nümayndsi yox idi. Nsib by Yusifbyli 1919-cu il noyabrin 22-d tz tkil etdiyi hökümtin mramnamsindn daniarkn demidi: "Tssüf ki, indiydk Rusiya il heç bir münasibt yarada bilmmiik, bunun günahi is bizd olmamidir". Azrbaycanin hyatinda hqiqtn milli dirçli canlanmaa balamidi. Dailib, pozun hala salinmi dmir yolu brpa edilib, qatarlarin hrkti üçün normal rait yaradilmidi. Poçt-teleqraf qaydaya salinmidi. Baki - Batum neft kmri brpa edilmidi. Müssislrd i saati 8 saat müyyn edilmidi. Baki dövlt banki da yaradilmidi. vvllr Gürcüstanla birlikd, sonralar müstqil bon pullari, daha sonra xaricd çap edilmi Azrbaycan pullari tdavül buraxildi. Bir sözl, ölknin daxili v xarici siyasti möhkm dostluq v dinc qonuluq raitind qurulmudu. Tkc Ermnistan Azrbaycanla köhn davtini davam etdirir, tez-tez Qarabaa basqinlar edilirdi. Qaraba mslsi dflrl parlament iclaslarinda muzakir edilmidi. Ermnilr razi iddialarindan l çkmirdilr. 1919-cu il dekabrin 22-d Nsib by Yusifbyli parlament iclasinda

311

ermnilrin ailsiz torpaq iddialarindan bhs edrkn demidi: "Qaraba trkibin daxil olan dörd qza v o cümldn Zngzur qzasi Azrbaycanin ayrilmaz hisssidir". Noyabr ayinda Tiflisd razi mslsini hll etmk üçün üç respublikanin konfransi çairilmidi. Lakin Ermnistan özünü böyük Ermnistan elan etmkl Zaqafqaziya dairsindn çixdiini bildirmi v konfransa glmmidi. Bu ucbatdan da konfrans ba tutmamidi. Hmin il Qrb dövltlrinin baçilari ermnilr bildirmidilr ki, böyük Ermnistan mslsi heç zaman ba tutasi deyil. Onlar Zaqafqaziya Ermnistani il kifaytlnmlidirlr. General Tomson onlara qti bildirmidi ki, ermnilr böyük Ermnistan fikrini birdflik balarindan çixarmalidirlar. Azrbaycan Respublikasinin 1918-ci il 17 iyul tarixli frmani il türk (Azrbaycan dili) rsmi dövlt dili hesab edilmidi. Qrarda deyilirdi. "Dövlti lisan türk dili qbul edilrk irlid bütün mhkm, idaryedaxiliyy v sair dövlt vziflri bainda duranlar bu lisani bilnlr olana qdr hökümt müssislrind rus dili istemalina müsaid edilsin". Azrbaycan parlamenti 1919-cu il avqustun 11-d Azrbaycan vtndalii haqqinda qrar qbul etdi. Milliyytindn v dilindn asili olmayaraq, hr bir ks v ya valideynlri azri olan xslr Azrbaycan vtndai sayilirdi. M..Rsulzad "Bütün Azrbaycan halisin" müracitind yazirdi: "Bütün Azrbaycan vtndalari bilafrq millt v mzhb bir vtnin övladlaridir. Ümumi vtnd mütrk hyatlarini qurmaq v brabrlikd kndi sadtlrini hazirlamaq üçün onlar yek digrin l uzatmali v yardim etmlidirlr". Azrbaycan hökümti birinci növbd dövlti qoruya bilck qüvvlrin tkili v möhkmlnmsi üçün txir salinmaz ciddi tdbirlr görürdü. Azrbaycan generallarindan Smd by Mehmandarov hrbiyy naziri, .A.ixlinski is onun müavini tyin edilmidi. Onlar "Dikaya diviziya"nin prnprn dümü hisslrindn v sfrbrliy alinan gnclrdn ordu tkil etmli idilr. Bu id Azrbaycanda qalmi sir türk zabitlri d onlara yaxindan kömklik edirdilr. Xüsusi yardim alayi yaradilmidi. Azrbaycan hökümti hl Gncd ikn kiçik zabitlr hazirlayan mktb açmidi. Ordunun yaradilmasinda Bakida olan rus zabitlrindn d istifad edilirdi. Bundan baqa Krimdan da bir neç yüksk rütbli zabitlr Bakiya ilmy glmidilr. General Süleyman Sulkeviç d onlarin arasinda idi. 1918-ci ilin noyabrinda zabitlr mktbindn buraxilmi ilk mzunlar artiq ordu siralarinda xidmt balamidilar. Ümumiyytl qisa müddt rzind Azrbaycanda 30 minlik milli Azrbaycan ordusu yaradilmidi. Onun srncaminda 4 hrbi tyyar, 3 zirehli qatar, 6 zirehli avtomobil, iki hrbi gmi vardi. Azrbaycan ordusu hisslri respublikanin ayri-ayri regionlarinda yerldirilmidi: bir hiss Cbrayil, Cavanir, Zngzur v uada ermnilr qari vuruurdu. Bir hiss Qaraba v Dilican istiqamtind hücuma keçmi ermnilr

312

qari göndrilmidi. General Slimovun komandasi altinda olan iki alay da Lnkran-Muan istiqamtind vuruurdu. Demokratik respublikanin maarif v mdniyyt sahsind gördüyü ilr, qbul etdiyi qrarlar xüsusi diqqt layiqdir. Respublikanin ilk aylarindan orta mktblr millildirildi. Bakida, Gncd, Qubada, Lnkranda, Qazaxda, kid, uada, Salyanda v baqa bir neç hrd seminariyalar açildi. 1918-ci ilin noyabrinda Qori müllimlr seminariyasinin Azrbaycan öbsi Qazax hrin köçürüldü. Mtbuat sahsi is hllik sabit deyildi. Müxtlif partiya v tkilatlarin orqanlari olan qzet v mcmulr ksr hallarda bir neç nömr çixandan sonra balanirdi. Bzilrinin ömrü 3-4 ay ancaq olurdu. Ellri d vardi ki, 1917-ci ildn balayib, ta 1920-ci ildk, davam etmidi. "Qarda kömyi" mcmusi inqilabdan qabaq nr balasa da inqilabin balanicinda, yni 1917-ci ilin fevral ayinda öz faliyytini saxlamidi. Mcmu baliça olaraq, Kars trflrd zrr çkmi müslman qaçqinlarinin hyatina hsr olunmu mqallrl dolu idi. Onun trafina toplami sas mührrirlr bunlar idi: M..Rsulzad, hmd Cavad, Hüseyn Cavid, Firudin by Köçrli, Seyid Hüseyn, Abdulla aiq, fiq xanim fndizad v baqalari. ttifaqi mütllimin" qzeti - Baki türk tlblri tkilatinin orqani idi. lk nömrsi 1917-ci il mart ayinin 6-da çixmidir. Hmin ilin may ayinda çairilmi Ümumi Qafqaz tlblrinin qurultayi tz seçilmii Mrkzi komity tapirir ki, yeni bir qzet buraxsin. Buna gör "ttifaqi mütllimin" öz faliyytini dayandirib, yerini "Gnclr sdasi" adli yeni qzet verir. Qzetdki materiallar türk v rus dillrind çap olunurdu. Qafqazda yaayan tlblrin vziyyti bard qzet müntzm yazilar drc edirdi. Ölkd siyasi vziyytl laqdar olaraq qzet hmin ild d balanir. "Zhmt sdasi" qzetinin d taleyi bel olmudu. Yni çixmasi il balanmasi eyni zamana düdü. "Müsavat" qzeti - az-çox ömür sürn qzet idi. Müsavat partiyasinin orqani idi. Hftlik qzet idi. Qzetin üari bel idi: "nsanlara hürriyyt, milltlr müsavat". Qzetd n çox faliyyt göstrn M..Rsulzad idi. Qzetin nri 1918-ci ilin mart hadislrindk davam etmidi. Hmin ild çap olunmaa balami "Müslmanliq" qzeti d "Rusiyada müslmanliq" partiyasinin orqani idi. Bir neç ay ömür sürmüdü. Ceyhun by Hacibylinin nr etmy baladii "ttihad" qzeti bu partiyanin rsmi orqani olandan sonra "Müslmanliq" öz hmiyytini itirib, balanmidi. Bir müddtdn sonra is qzet "Rusiyada müslmanliq" ttihad partiyasinin rsmi orqanina çevrilrk nri 1920-ci il 27 apreldk davam etmidir. Qzetin axirinci nömrlri doktor Qara by Qarabyov trfdn redakt olunurdu.

313

Bunlarla yanai 1918-ci il 14 yanvardan Bakida "El hyati" adli dbi, ictimai v siyasi bir mcmu d nr olunurdu. Bu mcmu ayda iki df çixmali idi. Lakin ikinci nömrsindn sonra balanmidi. Mcmu istehlakçilar cmiyytinin orqani idi. Mqsdi el içrisind kooperativin hmiyytini baa salmaq v xalqi kooperativlr trafinda toplanmaa çairmaq idi. Mcmu yazirdi ki, "Heç bir firqnin nairi fkari deyildir". Onun shiflrind çixi edn mülliflr içrisind N.Nrimanov da vardi. "xban"qzeti-fhl, sgr v matroslar urasinin orqani idi. 18-ci il mart hadislrindn sonra çap olunurdu. Onun da ömrü bu illrin baqa qzetlri kimi çox qisa olub. Qzetd Ruhulla Axundov, Aababa Yusifzad v baqalari itirak edirdilr. "kinçi" qzeti mart hadislrindn sonra çixmaa balamidi. Öz siyasi görülri etibaril türk ixtilalçi sosialist mövqeyind dururdu. "Azrbaycan hökümtinin xbari" qzeti - Azrbaycan v rus dillrind çixirdi. Qzetd çap olunan sasn rsmi dövlt xbrlri, mrlr, qanunlar v sair rsmi sndlr idi. Qzetin bünövrsi Gnc hrind qoyulmudu. Türklr Bakini tutandan sonra redaksiya Bakiya köçmüdü. "Azrbaycan" qzeti - 1918-ci ilin iyun ayindan Azrbaycan v rus dillrind Gncd çap olunmaa balamidi. Qzetin 4 nömrsi Gncd çixmidir. Hmin ilin sentyabr ayinda qzet redaksiyalari Bakiya köçürülür. Azrbaycan dilind çixan qzetin redaktoru Ceyhun by Hacibyli, rus dilind çixan qzetin is redaktoru fi by Rüstmbyov idi. Bir müddtdn sonra Ceyhun by Hacibyli Paris nümayndlri trkibind Fransaya getdiyindn qzetin redaktorluunu qardai Üzeyir Hacibyli qbul edir. Qzet Müsavat hökümtinin rsmi orqani idi. "Azrbaycan" qzeti hali içrisind böyük hörmt qazanmidi. Qzet rus dilind olan "Azrbaycan" qzeti il birlikd 1920-ci ilin 27 aprelindk çap olunmudu. Bakinin görkmli ziyali, yaziçi v ictimai xadimlrindn M..Rsulzad, Seyid Hüseyn, Xlil brahim, Ömr Faiq Nemanzad, Mirzbala Mmmdzad, Axund Yusif Talibzad, Frhad Aazad qzet shiflrind müntzm çixi edirdilr. "stiqlal" qzeti - Müsavat partiyasinin, rsmi orqani idi. lk nömrsi 1919cu il 4 fevralda çixmidir. Aaidaki misralar qzetin daimi devizin çevrilmidi: Millt yoludur, haqq yoludur tutduumuz yol, Ey haqq, yaa, ey sevgili millt, yaa, var ol. Qzet hftd bir df çixirdi. Axirinci nömrsi 1920-ci ilin 23 aprelind çixmidi. "Yeni hyat" qzeti - 1918-ci ildn çap olunurdu. Ancaq uzun ömür sürmmidi, Redaktoru doktor Qara by Qarabyov idi,

314

"Xalq sözü" qzeti - baqa qzetlrdn frqli olaraq, günorta çixir v shrki hadislri hat etmy çaliirdi. Qzet 1919-cu ilin iyun ayinda nr olunmaa balami v cmi 3-4 nömr çixmidi. "eypur" mzhk mcmusi - 1912-ci ilin sentyabr ayindan çap olunmaa balamidi. Mcmunin nairlri Smd Mnsur il Mmmdli Sidqi idi. Nri txminn 1919-cu ilin ortalarinadk davam etmidir. Bu dövrd sol eserlrin, baqa sözl desk, boleviklrin d mtbuat sahsind geni faliyyt keçdiklrini görürük, Msln, sol eser, yni bolevik liheydr Qarayevin rhbrliyi altinda "Fhl konfransinin xbari", "Füqra sdasi", "Haqq ssi", "Azrbaycan füqrasi" qzetlri nr edilirdi. Ancaq qeyd edk ki, bu qzetlr bir-iki nömr çixandan sonra balanmidir. "Yolda" v "Ml" mcmulri d boleviklr trfindn buraxilirdi. Onlarin da ömürlri çox qisa olmudu. "Fhl v kinçi" qzeti d sol eserlr trfindn nr edilirdi. Bunlardan baqa ayri-ayri firqlr v xslr trfindn; "El", "Doru yol", "Xalqçi", "Sdaye ran", "Mdniyyt", "Övrai nfis", "Zhmt hyati", "Qurtulu yolu" qzet v mcmulr drc edilirdi. Lakin bunlarin heç biri mtbuat tariximizd özlrin mövqe tuta bilmmidi. "Hürriyyt" qzeti - ran Kommunist partiyasi "dalt"in orqani idi. Nri 1920-ci ilin may ayinadk davam etmidi. Hftlik qzet idi. Redaktoru Mir Cfr Cavadzad (Pivri) idi. Yuxarida adlari çkiln qzet v mcmulrl yanai Tiflis, rvan, Gnc hrlrind d Azrbaycan dilind qzet v mcmulr nr edilirdi. Bunlardan "Al bayraq" qzetini v "Tartan-partan", "Gnclr yurdu" mcmulrini göstrmk olar. Bunlarin hr üçü Tiflisd çap olunurdu. "Glck" qzeti Tiflisd olan müslman sosial-demokrat "Hümmt" partiyasi trfindn buraxilardi. Menevik meylli idi. Bu qzetin shiflrind ziz rif, liqulu Ncfzad, Smdaa Aamaliolu yaxindan itirak edirdilr. "Al bayraq" sosialist qzeti idi. "Tartanpartan" mzhkli mcmusi . H. Qarayev trfindn buraxilirdi. 1918-ci ild cmi bir nömr çixmidir. "Gnclr yurdu" qzeti gnclr qzeti idi. Bundan baqa 1918-ci ild Gncd hmd by Aayev trfindn "Türk sözü" adli bir qzet d buraxilirdi. Cmi iki sayi çixmidi. Eyni zamanda rvanda "Bürhani hqiqt" adli hftlik dbi-siyasi bir mcmu d buraxilirdi. Qafqaz cbhsinin yaxinlamasi il laqdar balanmidi. Baki hrind universitet açilmasi sahsind böyük ilr aparilmidi. Nhayt, Azrbaycan parlamenti 1919-cu il sentyabrin 1-d Bakida universitet açilmasi bard qanun tsdiq etdi. Qbul edilmi qanunda deyilirdi ki, universitetd 4 fakult tkil olunur: Tarix-dbiyyat, fizika-riyaziyyat, hüquq v tibb fakültlri. Universitetin rektoru professor V..Razumovski tyin olunur. Universitetd hr bir

315

tlbdn 500 manat thsil haqqi alinirdi. Tlblrdn 10 faizi is pulsuz thsil alirdi. Universitetd Rusiyadan dvt olunmu professorlar leksiya oxuyurdu. Thsil alanlar içrisind azrbaycanlilarla yanai baqa milltlrin nümayndlri d vardi: rus, ermni, yhudi, daistanli v baqalari. Universitetin açilmasi Azrbaycanin hyatinda mühüm hadis idi. Azrbaycan hökümtinin qisa bir müddtd ld etdiyi böyük müvffqiyytlr xalq içrisind böyük nüfuzu olan Müsavat partiyasinin baçilii altinda baa glmidi. Respublikanin bütün ictimai, siyasi, iqtisadi v mdni hyatinda Müsavat hmi bayraqdar olmudu. Tssüf ki, respublikanin ömrü qisa oldu. 1920-ci ilin 27 aprelind boleviklr hökümtin tslim olmasi bard parlament ultimatum verdilr. V parlamentin çixardii aaidaki qrarla hökümt tslim oldu. Azrbaycan Respublikasmin fövqlad iclasinin qrari 27aprel 1920-ci il Sizin 27 aprel tarixli mktubunuzu müzakir edrk v onun mzmununu yaadiimiz vziyytl müqayis edrk v sizin tklifinizi nzr alaraq, seçdiyimiz komissiya bu qrara glir: 1. Sovet hakimiyyti trfindn idar olunan Azrbaycan istiqlaliyyti bütövlükd saxlanmalidir. 2. Azrbaycan Kommunist partiyasi trfindn yaradilmi hökümt müvqqti orqan olacaq. 3. Azrbaycanin idar edilmsinin son formasi hr cür xarici tzyiqlrdn asili olmayaraq, Azrbaycan fhl, kndli v sgr deputatlari Soveti simasinda Azrbaycanin ali qanunverici idarsi trfindn müyyn edilckdir. 4. Hökümt idarlrinin mkdalari öz yerlrind qalir, yalniz msul vzif tutanlar azad edilirlr. 5. Yeni tkil olunmu müvqqti kommunist hökümti parlament v hökümt üzvlrinin toxunulmazliina tminat verir. 6. Qizil Ordunun hücumla Baki hrin daxil olmasina yol vermyck. 7. Azrbaycanin istiqlaliyytini bomaq istyn hr hansi xarici qüvvlr qari yeni hökümt onun srancaminda olan vasitlr v qti tdbirlrl mübariz edckdir. Azrbaycan parlamenti bu rtlrin özünün fövqlad iclasinda ss çoxluu il qbul edildiyini nzriniz çatdirir. Parlamentin sdri: MMMD YUSF CFROV. Baki, 27 aprel, axam saat 11. Sonradan mlum olduu kimi bu rtlrin heç biri yerin yetirilmmi, Azrbaycan Milli hökümti aldadilmidi.

316

Hökümt baçilarindan bzilri vaxtinda aradan çixaraq, xaric getmi, buna macal tapmayanlar is hbs edilib, gülllnmi v sürgün edilmidilr. Bellikl, Azrbaycan Milli Demokratik Respublikasi üfüqd parlaq bir ulduz kimi parlayib, tez söndü. Lakin onun xo tssürati uzun müddt, düz 70 il Azrbaycan oullarinin üryind özün gizli yuva tapmidi. Yalniz bizim günlrd o özünü böyük sevincl biruz verdi v M..RSULZADNN vaxti il dediyi: "Bir kr yüksln bayraq bir daha enmz" sözlri, nhayt, özünü dorultdu. Azrbaycanda daha güclü, milli Azrbaycan Respublikasi brqrar oldu. LAV BAKI HRNlN SAS KÜÇLR (Keçmi v hazirki adlari) Aznatskaya - Pyotr Montin - liövst Quliyev. Armyanskaya - M. Qorki, Mirz brahimov. Bazarnaya - Hüsü Haciyev. Balaxansxaya - Basin - Füzuli. Baryatinskaya - Fioletov - . lizad. Birjevaya - Azadliq - Üz.Hacibyov. Bondarnaya - Dmitrov - . Bdlbyli. Beqlyarovskaya - Firdovsi. Beloqorodskaya - Nobel prospekti - Raboçi prospekt. Bolaya minaretskaya - Asf Zeynalli. Bolaya morskaya - Kirov prospekti - Bülbül. Bolaya Salyanskaya - Müfiq küçsi. Budaqovskaya - Kaspirskaya - midt - Rid Beybutov. Buxarskaya - Hertsen - Vli Mmmdov. Varvarinskaya - Menjinski - Hqiqt Rzayeva. Velikaknyajskaya - Olqa - Caparidze - M. . Rsulzad. Verxne kladbiinskya - Vaqif- Hsn Seyidbyli. Verxne Priyutskaya - Ketsxoveli - amil zizbyov. Verxne Tazapirskaya - Mustafa Sübhi. Verxnaya Naqornaya - Abdulla aiq. Vladimirskaya - Roza Lüksemburq - Kökb Sfrliyeva. Vodovoznaya - irov - Almaz ldirim. Voznesenskaya - Çiçrin - Yusifby brahimli. Vokzalnaya - Pukin Voronsovskaya - zizbyov - slam Sfrli. Vranqelskaya - Zinovyev - Kaqanoviç - . H. Qarayev - hmd Cavad.

317

Doktorskaya - Adil Babayev küçsi. Qadji Qaibovskaya - Qazi Mhmmd. Qeorqievskaya - Clil Mmmdquluzad. Qimnaziçeskaya - Tolstoy. Qorçakovskaya - Maligin - H. Z. Taiyev. Qubernskaya - Nizami. Dvorstsovaya - Maqomayev. Djuminskaya - Mirz fi. Diviçinskaya - Sereteli. Zavedenskaya - Krasnaya - B. Srdarov - Neftçi Qurban. Birinci Zavodskaya - Y. Qaqarin - Afiyddin Clilov. kinci Zavodskaya - Firuz Qmbrov. Üçüncü Zavodskaya - Sabit Orucov. Dördüncü Zavodskaya - sdulla Axundov - Mehdi Mehdizad. Beinci Zavodskaya - Telnov. Altinci Zavodskaya-Süleyman Vzirov. Yeddinci Zavodskaya. Skkizinci Zavodskaya. Doqquzuncu Zavodskaya - Kamandar hmdov. Onuncu Zavodskaya. Onbirinci Zavodskaya. Onikinci Zavodskaya. Onüçüncü Zavodskaya. Birinci Zavokzalnaya. kinci Zavokzalnaya - Anakin - Ülvi Bünyadzad. Üçüncü Zavokzalnaya - Q. Musabyov - Nemt Quliyev. Dördüncü Zavokzalnaya - Kazimzad. Beinci Zavokzalnaya - liaa Vahid. Yeddinci Zavokzalnaya - Vanilov -Tlt ixliyev. Skkizinci Zavokzalnaya - Dzerjinski - hmdby Aaolu. Doqquzuncu Zavokzalnaya - Uritski - . Dmirçizad. Onuncu Zavokzalnaya - Qdirbyova. Onbirinci Zavokzalnaya - Navai - Korolu Rhimov. Onikinci Zavokzalnaya - Qafur Riad. On üçüncü Zavokzalnaya - Hsnolu. Kamenistaya - ors - Bir Sfrolu. Birinci Kannitepinskaya - Sverdlov - Salatin sgrova. kinci Kannitepinskaya. Üçüncü Kannitepinskaya M. Kusumov- Sahib Zeynalov.

318

Dördüncü Kannitepinskaya - Ruhulla Axundov. Beinci Kannitepinskaya - S. fndiyev - Vladislav Plotnikov. Altinci Kannitepinskaya - 8 Mart - Eldar Taizad. Yeddinci Kannitepinskaya - Dobrolyubov - zzt Hmidov. Çelyayevskaya - Bu küçni Azrnrin binasi iki hissy bölüb, yarisi qalib Urologiya xstxanasi il passajin arasinda, o biri hisssi is "Araz" kinoteatri il yanindaki bain arasindadir. Skkizinci Kannitepinskaya - Daistan küçsi. Doqquzuncu Kannitepinskaya. Onuncu Kannitepinskaya - Sarabski küçsi. Onbirinci Kannitepinskaya - Vzirov. Karantinnaya - Pioner - Hzi Aslanov. Kladbiinskaya - Park küçsi ­ Mehdi Hüseyn Kolodeznaya - Aamaliolu - L. v N. Rastropoviçlr küçsi. Kolyubakinskaya - Yefim Saratoves - Nigar Rfibyli. Krasnokrestovskaya - Buynakskaya - eyx amil. Krasnovodskaya - Smd Vurun. Kubinskaya - Qubanov - Zivrby hmdov. Malaya Morskaya - Todorskaya - Malaya Morskaya. Mariniskaya - Korqanov - Rsul Rza. Mataqinskaya - libala Dadaov. Melniçnaya - H. Qurbanova. Merkuryevskaya - aumyan - Azrbaycan Prospekti. Milyutinskaya - Trotski - Myasnikov - Trlan liyarbekov. Millionnaya - Fikrt mirov. Mixailovskaya - Zevin - ncsnt - Hsn liyev - ziz liyev, Molokanskaya - 9 Yanvar - Xqani. Naberejnaya Aleksandr II - Sahil küçsi - Neftçilr prospekti. Birinci Naqornaya - Hnif lsgrov. kinci Naqornaya - Mendeleyev - Quliyev Qulu. Üçüncü Naqornaya - Dördüncü Naqornaya - Mir Kasimov. Beinci Naqornaya - Mirzyan - Feyzulla Qasimzad. Altinci Naqornaya - Abbas Shht. Yeddinci Naqornaya - Leninqrad prospekti - Sankt-Peterburqskaya: 1. Ftlixan Xoyski, 2. Nsibby Yusifbyov. Skkizinci Naqornaya - Kasparov - Möhsün Snani. Doqquzuncu Naqornaya - nqilab küçsi. Onuncu Naqornaya - Sabit Rhman. Onbirinci Naqornaya - Msud lizad.

319

Onikinci Naqornaya - Yusif Vzir Çmnzminli. Onüçüncü Naqornaya - Krimov Oqtay. On dördüncü Naqornaya - Teymur liyev. On beinci Naqornaya - Salamzad bdülvahab. Nijne Naqornaya - Zülfi Adigözlov. Nijne Tazapirskaya - M. F. Axundov. Nijne Priyutskaya - Kamo - Süleyman Rhimov. Nikolayevskaya - Parlaman küçsi - Kommunist - stiqlal küçsi. Ostrovski - Uzkaya ulitsa - Poçtovaya - Süleyman Taizad. Orlovskaya - Müqtdir - Sid Rüstmov. Ofitserskaya - Musvi - fndiyev Mmmd Sadiq. Birinci Paralelnaya - skra küçsi - liby Hüseynzad. kinci Paralelnaya - Bala Mcidov. Üçüncü Paralelnaya - M. Abilov. Dördüncü Paralelnaya - Sübhi Salayev. Beinci Paralelnaya - Qamaley - Fuad brahimbyov. Altinci Paralelnaya - Bülbül Mmmdov - Naxçivani. Yeddinci Paralelnaya - Bsti Bairova. Birinci Perevalnaya. kinci Perevalnaya. Üçüncü Perevalnaya. Dördüncü Perevalnaya - Novruzov qardalari. Beinci Perevalnaya - Akademik Topçubaov. Altinci Perevalnaya - Xan uinski. Yeddinci Perevalnaya - Maqazinnaya - Süleyman Rüstm. Skkizinci Perevalnaya - Stanislavskaya - rq xalqlari - Prospekt Lenina Azadliq. Doqquzuncu Perevalnaya - Solnsev - Akademik Mirli Qaqay. Onuncu Perevalnaya - Fabrisium - Ceyhun Hacibyov. Persidski - Poluxin - Murtuz Muxtarov. Petrovskaya Naberejnaya - ndi yoxdur. Neftçilr prospekti il birlib. Pozenovskaya - Engels küçsi. Politseyskaya - Kooperativ - Voroilov - Yusif Mmmdliyev. Üçüncü Popreçnaya - Qafur Mmmdov. Poroxovaya - Spandaryan - Qaraba küçsi. Birinci Razyezdnaya - Qdirli küçsi. Praçeçnaya - 1. Qoqol- 2. Mrdanov qardalari. Serqeyevskaya - Qabiev- . smailov. Spasskaya - Q. smailov- Zrgr palani.

320

kinci Razyezdnaya - Dekabristlr - Dali Yunis. Suraxanskaya - Bir May: 1. Dilar liyeva - 2. Çingiz Mustafayev. Birinci Slabodskaya - Rileyev - . lizad. kinci Slabodskaya - Çapayev - Tbriz. Üçüncü Slabodskaya - Klara Setkin. Dördüncü Slabodskaya - Yhya Bakui. Beinci Slabodskaya - Aiq Ali. Sadovaya - Podqornaya, Çkalov - Niyazi. Serkovnaya - Proletarski - Vidadi. Sisianovskaya - li Bayramov - Tbriz Xlilrza olu. Sovetskaya - N. Nrimanov. N. Nrimanov - Hüseyn Cavid. Telefonnaya - Romanovlar - 28 Aprel - 28 May Torqovaya - Nizami. Tatarskaya - Krupskaya. Çemberekendskaya - Lermontov. Çadrovaya - Azad Azrbaycan qadini - lövst Quliyev

KTABIN ÇNDKLR

ÖN SÖZ QDM HR Baki irvanahlar dövründ Sfvilr v türklr Bakida

321

Stepan Razin Bakida Baki rus iali dövründ Baki xanlii Sisianovun öldürülmsi Bakixanovlar sülalsi BAKI RUSYANIN TRKBND Baki komendantliq dövründ çri hrdn Bayir hr Baki quberniyanin paytaxtidir Baki arxipelaqi v Baki körfzi BAKI NEFT SLTNTDR Baki-Batum neft kmri Qurultaylar Soveti Ermni neft sahibkarlarinin hyasizlii Baki birjasi Nobel qardalarinin irkti HR BLDYY DARS Baki kndlri Baki milyonçulari BAKI XX SRD 1905-1906-ci illrd mtbuat Ziyalilar Bakili ziyalilar Baki lhcsi Ruhanilik v ülmalar Baki Birinci Cahan müharibsi illrind

322

1907-1917-ci illrd mtbuat Baki qoçulari Baki kaleydoskopu Toy v bayram mrasimlri Baki xörklri Bakida ilk Azrbaycan filmi Nargin adasinin sirlri Baki mührrirlrinin tqibi H. Z. Taiyevin mühakim edilmsi

Baki 1917- 1920-ci illrd Qilman lkin (Musayev)

Baki v Bakililar

323

Texniki redaktor: Rauf Krimov Shiflyicilr: Fxri liyev Korrektor: Sura Osmanova

Yiilmaa verilmidir: 20.10.2005. Çapa imzalanmidir: 27.03.2006. Nrin ölçüsü: 60x90 1/16. Ofset çapi. Fiziki çap vrqi: 24,0. Sifari: 43. Sayi: 1000 dd.

Nurlar Nriyyat Poliqrafiya Mrkzi Baki-Az1122, H.Zrdabi pr. 78. Tel: 4977021, 4971362. Faks: 4971295. E-mail: [email protected]

324

325

326

327

328

329

330

331

332

333

334

335

336

337

338

339

Information

Redaktor: Ayaz MUSAYEV

339 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

414984