x

Read Microsoft Word - Manual per AUDITIMIN KLSHfinanciar 1.doc text version

KLSH 1925

KONTROLLI I LARTË I SHTETIT

MANUAL PËR AUDITIMIN FINANCIAR

Tiranë,2009

PËRMBAJTJA

HYRJE PJESA E PARË - PLANIFIKIMI I AUDITIMIT Kapitulli i I-rë Kapitulli i II-të Kapitulli i III-të Kapitulli i IV-rt Kapitulli i V-të Kapitulli i VI-të Kapitulli i VII-të Objektivat e planifikimit të auditimit Procesi i planifikimit të auditimit Përcaktimi i objektivave të auditimit Përcaktimi i materialitetit Vlerësimi i riskut të auditimit Metoda e auditimit Programet e auditimit

PJESA E DYTË - USHTRIMI I AUDITIMIT NË TERREN Kapitulli i VIII-të Kapitulli i IX-të Kapitulli i X-të Kapitulli i XI-të Procedurat analitike Marrja e garancive nga auditimi Testimi i transaksioneve Vlerësimi i auditimit dhe auditimit të brendshëm, si dhe besimi në punën e të tjerëve

PJESA E TRETË - DOKUMENTIMI DHE RAPORTIMI I AUDITIMIT Kapitulli i XII-të - Analiza e treguesve financiarë Kapitulli i XIII-të - Evidenca e auditimit Kapitulli i XIV-të - Dokumentimi i raportimit të auditimit PJESA E KATËRT - KONTROLLI I CILËSISË Kapitulli XV-të - Kontrolli i cilësise ose kontrollet nga drejtuesit Kapitulli XVI-të - Sigurimi i cilësisë së auditimit PJESA E PESTË - EVADIMI I RAPORTEVE TE AUDITIMIT Kapitulli i XVII-të - Procesi i evadimit te materialeve të auditimit Kapitulli i XVIII-të - Dosjet e auditimit dhe arkivimi. PJESA E GJASHTË - NDJEKJA E REZULTATEVE TË AUDITIMIT

HYRJE

Ligji i Kontrollit të Lartë të Shtetit dhe Manuali i Auditimit Financiar Ligji nr. 8270, datë 23.12.1997 "Për Kontrollin e Lartë të Shtetit" (KLSH), i ndryshuar me Ligjin nr. 8599, datë 01.06.2000, është hartuar me asistencën e SIGMA-s dhe përbën një hap të rëndësishëm në prirjen e KLSH-së drejt standardeve ndërkombëtare të auditimit. Në këtë konteks, në nenin 2 të këtij ligji, në mënyrë specifike i kërkohet KLSH-së që në përputhje me legjislacionin dhe standardet ndërkombëtare të auditimit të përpunuar nga INTOSAI, të kontrollojë administrimin e pronës dhe zbatimin e buxhetit të shtetit në subjektet e përcaktuara me këtë ligj. Gjithashtu, në ligj përcaktohet që, kontrolli të mbulojë çështjet e rregullshmërisë, të administrimit financiar dhe vlerësues (vlerësimin e drejtimit dhe veprimtarisë financiare). Sipas ligjit të sipërcituar, KLSH ka si objektiv kryesor: "Kontrollin e përdorimit efektiv dhe të dobishëm të fondeve publike, zhvillimin e mirëadministrimit financiar, si dhe kontrollin e zbatimit të ligjshmërisë në fushën ekonomike e financiare". Në zbatim të këtij ligji, nga Kryetari i KLSH-së janë nxjerrë një sërë urdhërash dhe vendimesh për rregullimin dhe kryerjen e veprimtarisë nga strukturat e ndryshme në KLSH. Kjo ndërmarrje, është në sinkron edhe me një nga Standardet e Përgjithshme të INTOSAI-t (të cilin KLSH e ka përfshire në Standartet e tij) ku i kërkohet Institucioneve Supreme të Auditimit të përgatisin manuale dhe udhezime, si dhe rregullore të tjera të shkruara lidhur me drejtimin e auditimit. Madje, politikat, standartet dhe praktikat e institucioneve të kontrollit, duhet t'i komunikohen stafit të tij nëpërmjet qarkoreve që përmbajnë udhëzime dhe shfrytëzimit të një Manuali Auditimi bashkëkohor. Tashmë, nga KLSH janë miratuar dhe u janë shpërndarë audituesve për përdorim këto akte: · Rregullorja e Brëndshme e Organizimit dhe Funksionimit të KLSH-së, në të cilën në mënyrë të detajuar janë parashikuar aspektet proceduriale që ndiqen gjatë ushtrimit dhe raportimit të rezultateve të auditimit, në përputhje dhe në zbatim të të drejtave e detyrimeve kushtetuese dhe Ligjit Organik të KLSH-së. Më konkretisht, janë parashikuar çështjet e planifikimit të auditimit, të organizimit dhe zbatimit të procesit auditues, të evadimit të materialeve e të raporteve të auditimit, të afateve kohorë për përgatitjen dhe dërgimin e materieleve përfundimtarë të auditimit, të ndjekjes dhe të zbatimit të masave rekomanduese, deri tek arkivimi i dosjes së auditimit. Kërkesat e Rregullores së Brendshme janë të detyrueshme për të gjithë stafin. · Standardet e Kontrollit të KLSH-së, të cilat janë zhvilluar mbështetur në Standardet e Auditimit të INTOSAI-t. Në të, kanë gjetur pasqyrim edhe mjaft elementë të rezultuar nga praktika audituese e KLSH-së. · Dokumente dhe formularë standardë të auditimit, të cilat u shërbejnë audituesve në ushtrimin e veprimtarisë audituese, zhvilluar mbi bazën e akumulimit shumëvjeçarë të dokumentacionit dhe formularëve të aplikuar nga punonjësit e KLSH-së në kryerjen e veprimtarisë kontrolluese. · Kodi Etik i KLSH-së. Në përgatitjen e Manualit të Auditimit Financiar synimi ka qenë që, të mos dublikohet ndonjë nga materialet e mesipërm, por t'i plotësojmë ata. Ky Manual i

2

është përmbajtur dhe është në të njëjtën linjë me Ligjin Organik të KLSH-së dhe është mbështetur kryesisht në projektmanualin e përgatitur nga ekspertët e NAO të Britanisë së Madhe, dhe në çdo pjesë të tij i ofron audituesve se si t'i zbatojnë standardet në praktikë. Qëllimi i tij është: · Njohja e audituesve të KLSH-së me këtë Manual; dhe · Përdorimi i tij nga çdo punonjës i sferës së kontrollit për qëllime auditimi; si në auditimet e ligjshmerise dhe të rregullaritetit, të sistemeve financiare dhe në punën për zbatimin e Buxhetit të Shtetit. · Një tjetër qëllim është që,Manuali të sigurojë udhëzime që përfshijnë modele pune, kryesisht në drejtim të rishikimit analitik dhe modelimit statistikor. Ndërsa, objekti ka të bëjë me: · Formulimin e rregullave dhe procedurave që duhen ndjekur për planifikimin, ushtrimin dhe raportimin e auditimit financiar, si dhe aktivitetet që lidhen me procesin e auditimit. Në linja të përgjithshme, Struktura e Manualit ndjek të gjitha fazat e procesit të auditimit, përkatësisht: Planifikimi i auditimit; Ushtrimi i auditimit, puna audituese në subjekt; Raportimi i auditimit; Kontrolli i cilesisë; Evadimi i auditimit. Manuali do t'u shërbejë audituesve për të përcaktuar rëndësinë e çdo faze të auditimit dhe për të vendosur ekuilibrat ndërmjet tyre. Gjithashtu, ai u jep mundësinë audituesve, që sipas gjykimit, të zhvendosen nga testimi i detajuar i transaksioneve, drejt procedurave analitike ose të besueshmërisë, gjë që do të rezultojë me një kontroll më efektiv në kosto dhe përdorim më të mirë të burimeve të pamjaftueshme të KLSH-së. Gjithashtu, Manuali do të përdoret dhe shërbejë edhe për procedurat e kontrollit të cilësisë, duke siguruar përputhjen me Standardet e Auditimit të INTOSAI-t.

3

PJESA E PARË - PLANIFIKIMI I AUDITIMIT Kapitulli i I-rë ­ Objektivat e Planifikimit të Auditimit. Manuali i Auditimit Financiar përfshin hapat e domosdoshëm për zhvillimin e një metode efektive dhe eficiente kontrolli, siç kërkohet nga paragrafi 132 i Standardeve të Auditimit të INTOSAI-t, ku theksohet që: "Një kontrollor duhet të planifikojë kontrollin në mënyrë që të sigurojë një kontroll të cilësisë së lartë dhe që të kryhet në mënyrë ekonomike, eficiente, efektive dhe në kohën e duhur". Planifikimi i auditimit, bëhet në nivele të ndryshme dhe me përfitim nëpëmjet vendosjes së objektivave të qarta për detyrat individuale të auditimit, duke dhënë një pamje të qartë të prioriteteve dhe ndihmon koordinimin e politikave të auditimit në punën aktuale me punën kontrolluese të kryer. I.1 Objektivat e planifikimit të auditimit janë: · Përcaktimi i rrugës me të cilën do të arrihen detyrimet ligjore dhe përparësitë e auditimit; · Identifikimi i objektivave dhe rezultateve të pritshme të auditimeve të kryer; · Identifikimi dhe analizimi i evidencës për arritjen e objektivave të nevojshme; · Identifikimi i burimeve që nevojiten per ushtrimin e auditimit dhe kosto e tij; · Mbikëqyrja e veprimtarisë së audituesve e të departamenteve të auditimit. Në përgjithësi, KLSH përballet me një situatë, në të cilën auditimet që mund të kryejë i kapërcejnë burimet që ka në dispozicion. Këto, kufizime janë si në numrin dhe në llojin e auditimeve që kërkohet të ndërmerren. Ndaj, në procesin e kërkimit të një niveli të lartë të cilësisë, detyra e shtruar nga KLSH është të përdorë maksimalisht burimet në dispozicion, për të kryer auditime në subjekte të prioritetit më të lartë të mundshëm. Në hartimin e programit vjetor të auditimit, është e dobishme të veprohet në kontekstin e një perspektive afatgjatë. Për këtë, për një periudhë të caktuar kohore, hartohet një listë e auditimeve që mendohet të realizohen. Kjo listë provizore rishqyrtohet periodikisht, ndryshohet dhe zgjerohet, madje çdo vit. Një gjë e tillë bën të mundur përzgjedhjen e auditimeve që do të kryhen brënda një viti kalendarik. Lidhur me programet e auditimit të një viti (apo programe te tjera), ato nuk mund të jenë statike. Me ndryshimin e rrethanave, bashkë me to ndryshojnë dhe prioritetet ndërmjet subjekteve potencialë të auditimit. Për probleme dhe çështje të reja që evidentohen, shpesh të një natyre urgjente, KLSH angazhohet të ndryshojë e të rregullojë programin e auditimit. Kështu, kohë pas kohe, disa auditime të planifikuara mund të zëvendësohen me të tjerë auditime fakultative dhe më gjerë, në përgjigje të ndryshimit të rrethanave. Në planifikimin e auditimit, KLSH ka marrë dhe merr në konsideratë punën e kryer ose të planifikuar për t'u kryer nga strukturat e auditimit të brendshem apo kontrollorë të tjerë, për t'u siguruar që puna audituese e tyre të mos dublohet. Planifikimi i detyrës së auditimit është hapi i parë dhe një fazë thelbësore në procesin e auditimit. Kjo fazë, përfshin mbledhjen dhe analizën e fakteve dhe të të dhënave të mjaftueshme, për të arritur konkluzione të besueshme dhe të vlefshme, rreth subjetit të auditimit. Burimet e vlefshme për këtë proces janë pothuajse gjithmonë të limituara. Zhvillimi i planit është një mjet për bashkërendimin e punës së bërë me burimet e vlefshme, kur është e mundur, përfshirë dhe ekspertizën e jashtme.

4

Kapitulli i II-të - Procesi i Planifikimit të Auditimit, përfshin: II.1 Njohja e subjektit të auditimit. Qëllimi është të kemi një njohje të mjaftueshme për subjektin që kontrollohet për të informuar përcaktimin tonë mbi materialitetin, riskun dhe metodën e auditimit. Për këtë, duhen marrë në konsideratë: · Veprimet dhe organizimi; · Kërkesat e raportimit financiar; · Rregullariteti dhe kuadri ligjor; · Qeveria dhe interesi publik; · Proceset e llogaritjeve; · Përfshirja e kompjuterit; · Kontrolli i ambjentit; · Shqyrtimi analitik. Programi duhet të përgatitet nga kontrollorë të kualifikuar dhe me eksperiencë, po të jetë e nevojshme të merret dhe mendimi i ekspertëve të fushës. Programi i auditimit paraqet metodën e detajuar të auditimit për sektorin e llogarisë ose sistemet financiare të identifikuara, bazuar në materialitetin dhe riskun e identifikuar. Kur hartojmë programet e auditimit, audituesi duhet të sigurohet që testimet e auditimit si ato të transaksioneve, ju adresohen gjithë objektivave të lidhura me auditimin. Vendosja e nje niveli zyrtar materialiteti haptazi është shumë e përshtatshme kur auditojmë deklaratat financiare. Sidoqoftë edhe kur auditojmë sisteme dhe zona specifike financiare, audituesit duhet të paraqesin një ide të qartë të kritereve që ata do të përdorin kur gjykojnë nëse këto funksionojnë me efektivitet apo jo. Gjatë planifikimit të auditimit, audituesi duhet të tregojë kujdes: a) Të identifikojë aspektet e rëndësishme të ambientit në të cilin vepron subjekti i auditimit; b) Të ketë kuptim të mirë të përgjegjshmërisë; c) Të marrë parasysh formën, përmbajtjen dhe përdoruesit e opinioneve, konkluzioneve ose raporteve të auditimit; d) Të specifikojë objektivat e auditimit dhe testet e nevojshme; e) Të përcaktojë sistemet dhe kontrollet kryesore të menaxhimit dhe të kryejë një vlerësim paraprak; f) Të përcaktojë materialitetin e çështjeve që do të verifikohen; g) Të rishikojë kontrollin e brendshëm të subjekteve të auditimit, programin e tij të punës dhe të vlerësojë shkallën e besimit te audituesit e tjerë; h) Të përcaktojë metodën më efektive dhe eficiente të auditimit; i) Të kryejë mbikëqyrjen lidhur me masat e marra mbi zbulimet dhe rekomandimet e auditimit të mëparshëm. Gjithashtu, audituesi duhet të realizojë: j) Mbledhjen e informacionit rreth subjektit të auditimit dhe organizimit të tij, për të vlerësuar riskun dhe përcaktuar materialitetin; k) Caktimin e fushës së auditimit; k) Vënien e theksit te detyrat e veçanta të planit të auditimit; m) Parashikimin e kohës dhe burimeve të tjera të caktuara për çdo detyrë, së bashku me personin e caktuar dhe përgjegjësinë e tij; dhe n) Informimin e subjektit të auditimit rreth fushës, objektivave dhe kriteret e vlerësimit të auditimit.

5

Planifikimi i detyrës së auditimit, duhet të rishikohet nga një pjesëtar i stafit me përvojë në fushën e auditimit, që është i pavarur nga grupi i auditimit. Në këtë kontekst, planifikimi mund të modifikohet dhe më pas të aprovohet nga Drejtori që ka autoritetin e mbikëqyrjes së grupit të auditimit dhe të konfirmohet nga drejtuesit e KLSH-së. Planet e auditimit, rishikimet dhe miratimet duhet të dokumentohen në dosjen e auditimit. Më poshtë paraqesim elementët që mund të përfshihen në planifikimin e detyrës së auditimit, dhe konkretisht: a) Kuadri ligjor i auditimit; b) Një përshkrim i shkurtër i veprimtarisë, programit ose entit publik që do të auditohet (përfshirë një përmbledhje të rezultateteve të auditimeve të mëparshme dhe ndikimet e tyre); c) Faktorët që ndikojnë në auditim dhe vlerësimi i riskut, d) Objektivat e auditimit; e) Fusha dhe metoda e auditimit: - evidenca që duhet të mbahet për të plotësuar objektivat e auditimit, kur dhe si? - Sistemet që do të vlerësohen dhe testohen; - Metodologjia që do të përdoret; - Zgjedhjet e të dhënave që do të bëhen gjatë auditimit; - Probleme specifike të parashikuara. f) Burimet e kërkuara, ku përfshihen stafi auditues, auditues të jashtëm dhe ekspertët, afatet dhe kostoja e auditimit; g) Nëse është e mundshme, një llogaritje e kuotave të ngarkuara për auditimin; h) Personat përgjegjës të subjektit të auditimit që do të bashkëpunojnë me grupin e auditimit; i) Periudha kur projektraporti do të jetë i vlefshëm për vlerësim të brendshëm; j) Forma, përmbajtja dhe përdoruesit e rezultatit përfundimtar. Objektivat janë ato të cilat kontrolli kërkon të realizojë. Ato identifikojnë zbulimet dhe elementët e raportit që audituesit do të përpilojnë. Fusha e auditimit lidhet direkt me objektivat e tij. Ajo përcakton parametrat e tij, periudhën që kontrollohet, dokumentet dhe regjistrat që do të kontrollohen, vendin dhe veprimtarinë e subjektit që auditohet. Metodologjia përmban punën që do të bëhet për mbledhjen dhe analizën e të dhënave. Procedurat e auditimit janë hapat e veçantë dhe testet që ndërmarrin audituesit bazuar në objektivat e auditimit. Metodologjia përfshin, si llojet ashtu dhe shtrirjen e procedurave të auditimit, në arritjen e objektivave të tij. Ndërsa, elementët bazë të planifikimit të detyrës së auditimit kanë pothuajse të njëjtën vlerë, përmbajtja ndryshon dukshëm, nisur nga lloji i auditimit (auditim financiar ose performance), objektivi i auditimit dhe subjekti i auditimit. Ndryshime të mëdha mund të ketë dhe në të njëjtin lloj auditimi. P.sh., në një auditim, për të çertifikuar treguesit financiarë të një subjekti që ka sisteme të mbajtjes së kontabilitetit, metodologjia duhet t'i kushtojë vëmendje testimit të sistemeve dhe shqyrtimit të auditimit të brendshëm. Nëse sistemet e kontabilitetit janë të kompjuterizuara, duhet të planifikohet që në grupin e auditimit të marrin pjesë specialistë të teknologjisë së informacionit (IT). Nga ana tjetër, nëse audituesi dyshon për sistemet dhe kompetencën e auditimit të brendshëm, plani i auditimit duhet të parashikojë një punë më intensive të sondazheve dhe testimit të një numri shumë më të madh të transaksioneve. Planifikimi realizohet nëpërmjet programeve afatmesëm, vjetorë dhe mujorë, të cilat hartohen nga departamentet dhe drejtoritë përkatëse, sipas fushës që

6

mbulojnë, pasi i nënshtrohen gjykimit dhe diskutimit të punonjësve e të hallkave drejtuese. Procedurat për hartimin e planit vjetor të auditimit, i ndarë në 3-mujorë, fillojnë dhe përfundojnë brenda muajit dhjetor të çdo viti. Në të, përcaktohen objekti i auditimit, subjektet dhe afatet e zbatimit të tyre. Plani vjetor përbën detyrim institucional dhe drejtuesit e departamenteve të auditimit mbajnë përgjegjësi për zbatimin e tij. Të drejtën për ndryshime për përmbajtjen dhe kohën e parashikuar në programin e auditimit, si dhe për zëvendësimin e një auditimi me një tjetër, kundrejt kërkesave të paraqitura me shkrim të drejtorëve të departamenteve, e ka Kryetari i KLSH-së, në mungesë personi i autorizuar prej tij. II.2 Njohja e veprimtarisë së subjektit, përbëhet nga: II.2.1 Masat përgatitore për grumbullimin e informacionit; II.2.2 Grumbullimi i informacionit dhe mënyra e pasqyrimit të tyre; II.2.3 Përdorimi i informacionit të grumbulluar. II.2.1 Masat përgatitore për grumbullimin e informacionit, përfshijnë: · Hartimin e një plani për mbledhjen e informacionit mbi veprimet e kryera nga subjekti i auditimit, i cili përfshin përshkrimin e informacionit të nevojshëm, me qëllim që të kuptohet subjekti i auditimit. Për këtë, audituesi duhet të marrë parasysh identifikimin dhe analizimin e faktorëve të mëposhtëm: II.2.1.a Faktorë të jashtëm II.2.1.b Faktorë të brendshëm · Faktorët e jashtëm, mund të përfshijnë faktorë politikë,ligjorë, ekonomikë dhe social. Krahas këtyre, audituesit mund të përcaktojnë faktorë të tjerë të jashtëm që mund të ndikojnë në subjektin e auditimit. Kuadri ligjor është ndër faktorët e jashtëm më të rëndësishëm, ndaj të kuptuarit e subjektit, njohja sa më e mirë e tij ndikon në njohjen e veprimtarisë së subjektit, madje dhe në procesin e auditimit. · Për faktorët e brëndshëm, identifikimi dhe analiza e tyre mund të ndikojë në procesin e auditimit. Këta faktorë përfshijnë planin e zhvillimit dhe planet vjetorë të subjektit të audituar, informacionin që lidhet me organizimin, drejtimin, llogarinë, veprimet ekonomiko financiare, sistemin e auditimit të brëndshëm, sistemin e informacionit, si dhe elementë të tjerë të cilët audituesit gjykojnë për t'i shqyrtuar. Për sa i përket burimeve të sigurimit të informacionit, audituesi vendos pa kufizim mbi llojet e informacionit. Ndër to rendisim: · Dosjet e auditimit, duke filluar nga auditimi i fundit,dosje të cilat përmbajnë të gjitha materialet dhe dokumentacionin e hartuar gjatë auditimeve dhe masat e marra për përmirësimn e gjendjes; · Legjislacionin përkatës të azhornuar, përfshirë rregulloret e brëndshme, rregullat proceduriale etj.; · Raporte të subjektit për veprimtarinë e tij; · Identifikimin, se si subjekti kryen veprimtarinë, duke përfshirë organizimin, funksionet e drejtimit, sistemet financiare dhe të auditimit, objektivat, burimet e fondeve etj.; · Auditime të auditimit të brendshëm, nëse ka; · Botime të ndryshme në masmedia etj. Informacioni në lidhje me subjektin e auditimit duhet të pasurohet në fillim të çdo viti me informacionin e vitit të sapombyllur. II.2.2 Grumbullimi i informacionit dhe mënyra e pasqyrimit të tyre.

7

Informacioni i grumbulluar, fillimisht i nënshtrohet shqyrtimit nga audituesit, më pas paraqitet i strukturuar ku pasqyrohen çështjet, të cilat do të përbëjnë edhe drejtimet kryesore të auditimit. Mënyra e hartimit dhe paraqitjes së programit të auditimit, trajtohet në kapitujt e mëposhtëm. II.2.3 Përdorimi i informacionit të grumbulluar. Disponimi nga audituesit të informacionit të grumbulluar shërben si bazë, jo vetëm për hartimin e programit të auditimit, por edhe për të njohur veprimtarinë e kryer nga subjektet, rezultatet e kësaj veprimtarie përfshirë anët pozitive në arritjen e objektivave të parashikuara, njëkohësisht edhe mangësitë e evidentuara. Gjithashtu, nga analizimi i këtij informacioni audituesit përcaktojnë rëndësinë e çështjeve dhe nënçështjeve ku duhet të fokusohen gjatë auditimit, vlerësojne riskun e auditimit, si dhe përcaktojnë procedurat përkatëse të auditimit. Kapitulli i III-të - Përcaktimi i Objektivave të Auditimit Objektivi kryesor i auditimit financiar, është ekzaminimi i situacioneve financiare në drejtim të korrektësisë, qartësisë dhe plotësisë së informacioneve dhe të veprimeve të pasqyruara, duke dhënë mbi atë bazë opinion të pavarur dhe të përgjegjshëm. Objektivat e auditimit, janë rezultatet që priten të arrihen pas shqyrtimit të situacioneve financiare. Objektivat e planifikimit të auditimit janë: · Arritja e objektivave ligjorë të KLSH-së dhe prioritetet e tjera të auditimit; · Identifikimi i qëllimit, objektivat dhe rezultatet e parashikuara të auditimit; · Sigurimi dhe analizimi i evidencave të auditimit; · Identifikimi i burimeve të kerkuara përfshirë koston financiare dhe kohën e programuar. Programet individuale të auditimit, pas miratimit nga Kryetari i KLSH-së i dërgohen zyrtarisht subjektit që kontrollohet rreth 2 janë përpara fillimit të auditimit. Lista e verifikimeve për subjektin që duhet të përfshihet në një plan kontrolli, paraqitet në Aneksin 2A. Objektivi për përgatitjen e një plani auditimi është zhvillimi i një metode kontrolli, e cila do të sigurojë mbledhjen e evidencave të duhura e të mjaftueshme për të mbeshtetur konkluzionin e auditimit. Megjithëse, çdo hap në procesin e planifikimit është dokumentuar, duhet të kemi parasysh që ato janë të gjitha të lidhura reciprokisht dhe të planifikuara për të kontribuar në objektivat e përgjithshme të planifikimit. Në çdo stad të procesit të planifikimit (ose punës në subjekt) mund të jetë e domosdoshme të kontrollohen sugjerimet e bëra në stadin e mëparshëm. Për shembull, a konfirmojne rezultatet e auditimit sugjerimet që ne kemi bërë rreth riskut në stadin e planifikimit? Nëse jo, audituesit mund t'i duhet të rishqyrtojë vlerësimin e riskut. Hapësira e mbulimit të auditimit financiar përfaqëson fushat e kontrolluara nga audituesi me qëllim arritjen e objektivave të auditimit. Për të shprehur opinionin e tij mbi një ose disa situacione financiare audituesi duhet të sigurojë dokumentacion të mjaftueshëm, përkatës dhe të besueshëm. Për këtë qëllim, audituesi duhet të bëjë një sërë testesh per t'u siguruar që: · Forma dhe përmbajtja e situacioneve financiare plotëson parimet e përgjithshme të kontabilitetit dhe legjislacionit në fuqi në këtë fushë; · Shumat (shifrat) janë të rregjistruara saktë; · Fondet e parashikuara janë përdorur sipas destinacionit të përcaktuar në

8

ligjin dhe aktet nënligjore për buxhetin apo dispozita të tjera ligjore; po kështu pagesat jane kryer sipas legjislacionit në fuqi. Ndër objektivat e auditimit financiar, veçohen: · Ligjshmeria dhe rregullshmeria, veprimet (transaksionet) janë kryer sipas akteve ligjore dhe nënligjore në fuqi dhe brenda kufijve buxhetorë të parashikuar. · Plotësia, veprimet (transaksionet) janë rregjistruar si duhet në librat e llogarisë, në përputhje me legjislacionin në fuqi. · Vërtetësia e veprimeve, veprimet e rregjistruar në situacionet financiare janë kryer me efektivitet, lidhen me subjektin e audituar dhe i referohen periudhës objekt kontrolli. · Vlerësimi, të gjitha transaksionet janë vlerësuar dhe rregjistruar me korektësi dhe sipas dispozitave ligjore në fuqi. · Pranimi dhe raportimi, transaksionet janë klasifikuar dhe përshkruar sipas strukturës së raportimit të përcaktuar nga autoriteti rregullues kompetent i fushës. Këto çështje, përfshihen në deklarimin e drejtuesve të subjektit të auditimit dhe përbëjnë për audituesin bazën për përcaktimin e objektivave të auditimit dhe hapësirën e mbulimit. Duke firmosur situacionet financiare, drejtuesit marrin mbi vete pergjegjësinë e informacionit të rregjistruar. Në procesin e auditimit, audituesit auditojnë nëse informacioni në situacionet financiare i korenspondon deklarimeve të drejtuesve dhe të stafit ekzekutiv apo jo. Edhe për këto deklarime, kontrollorët duhet të verifikojnë: · Plotësinë; të gjitha transaksionet dhe situacionet që lidhen me një periudhë të caktuar janë rregjistruar. · Paraqitja; transaksionet e ruajtura në dokumentet e llogarisë i përkasin subjektit të auditimit dhe janë mbajtur si duhet. · Vlerësimi; të gjitha transaksionet janë vlerësuar në mënyrë korrekte dhe janë deklaruar sipas dispozitave ligjore. · Rregullshmëria; çdo transaksion është në përshtatje me legjislacionin në fuqi në momentin e kryerjes së tij. · Paraqitja dhe sqarimi i informacionit; transaksionet janë pranuar, klasifikuar dhe përshkruar sipas strukturës së raportimit të miratuar nga autoriteti rregullues kompetent në këtë fushë. Deklarimet e drejtuesve për bilancet e llogarive duhet të kenë: · Plotësinë; të gjithë elementet e aseteve dhe të detyrimeve që i përkasin një periudhe të caktuar kohore, janë të regjistruar në librat e llogarive dhe janë hedhur me korrektësi në bilanc. · Ekzistencën; kur elementet e aseteve dhe të detyrimeve janë reale dhe të pasqyruara në mënyrë korrekte në situacionet financiare. · Vlerësimin; elementët e aseteve dhe të detyrimeve janë vlerësuar sipas normave të llogaritjes dhe rregulloreve në fuqi. · Pronësinë; të drejtat dhe/ose detyrimet e subjektit në një moment të caktuar janë sqaruar korrektësisht në bilanc. · Paraqitjen dhe sqarimin e informacionit; kur një element është përshkruar, sqaruar dhe klasifikuar sipas strukturës së përgjithshme të raportimit financiar të vendosur nga autoriteti rregullues kompetent në këtë fushë. Në tabelën e mëposhtme paraqiten raportet e varësisë midis objektivave të auditimit dhe deklarimeve financiare të drejtuesve, si vijon:

9

Situacionet Financiare Bilancet

Deklarimet financiare të drejtuesve mbi përbërësit e situacioneve financiare Ekzistenca

Objektivat e auditimit Korrigjimi Plotësimi; Ndarja për një periudhë kohore të pakufizuar Të drejtat dhe detyrimet Përpikmëria matematikore Klasifikimi dhe sqarimi

Teknika për sigurimin e të dhënave të auditimit Konfirmimi i ekzistencës së bilancit të llogarive Ekzaminimi i totalit të llogarive debitore dhe kreditore. Ekzaminimi i dokumenteve justifikuese mbi shpenzimet e kryera në intervalin korespondues Pyetja e drejtuesit nëse janë mbledhur interesat dhe janë paguar detyrimet Verifikimi i kalimit të saktë të bilanceve në bilancet e mëparshme sintetike Verifikimi i strukturës së veprimeve në klasifikimin buxhetor të miratuar dhe plani i përgjithshem i llogarive

Plotësia

Pronësia

Vlerësimi

Paraqitja (përshkrimi i informacionit)

Duhet cilësuar se, pasi të jenë vendosur objektivat, të jetë specifikuar materialiteti dhe të jetë vleresuar risku, atëhere percaktohet lloji dhe sasia e të dhënave të auditimit që duhen mbledhur. Në qoftë se, audituesi siguron të dhëna të mjaftueshme kontrolli mbi objektivat e përcaktuar sipas deklarimeve të drejtuesit dhe stafit, ai garantohet në mënyrë të mjaftueshme që situacionet financiare janë paraqitur me korrektësi. Më pas, procedurat që duhen për të kryer një auditim, përcaktohen nga audituesi, duke patur parasysh kërkesat e standardeve të auditimit, kërkesat e organizmave profesionale dhe kërkesat e dispozitave ligjore në fuqi. Kapitulli i IV-rt ­ Përcaktimi i Materialitetit. Paragrafi i 9 i Standardeve të INTOSAI-t thekson se: "Në terma të përgjithshëm një çështje e rëndësishme mund të gjykohet si materiale, nëse njohuritë për të do të ndihmonin përdoruesin e deklarimeve financiare ose të raportit të auditimit të ushtruar" Në konteksin e një kontrolli financiar, objektivi i audituesit është të vlerësojë nivelin e përgjithshëm të gabimit, pohimeve të gabuara ose parregullsive, dhe nëse kjo gjykohet të jetë materiale, tërheq vëmëndjen që të tregohet kujdes nga përdoruesit e këtyre deklarimeve financiare. IV.1 Koncepti i materialitetit

10

Materialiteti është një koncept që përkufizon rëndësinë ose domethënien e një veprimi ekonomik në kompleksitetin e veprimeve të kryera nga subjekti i kontrolluar, veprim i cili për shkak të mosregjistrimit ose regjistrimit të gabuar në llogaritë e subjektit, apo për shkak të shkeljes së dispozitave ligjore në fuqi, do të ndikonte duke ndryshuar të dhënat e llogarive dhe gjëndjen financiare të subjektit. Materialiteti shpreh nivelin maksimal të tolerimit të gabimeve të konstatuara në fund të procesit të verifikimit të veprimeve të kryera përzgjedhur per t'u audituar. Në kryerjen e një auditimi financiar, objektivi i audituesit është që të sigurohet që deklarimet financiare janë korrekte dhe të kompletuara për qëllimet e atyre që i përdorin. Për këtë, audituesi kërkon të sigurohet që deklarimet financiare nuk përmbajnë ndonjë pohim të gabuar material. Gabimet apo parregullsitë në deklarimet financiare mund të konsiderohen materiale (p.sh. të rëndësishme), kur përdoruesit e këtyre deklarimeve mund të ndikohen prej tyre. Materialiteti mund të përkufizohet në tre mënyra, dhe konkretisht: IV.1.1 Materialiteti sipas vlerës, shprehet në njësi monetare; IV.1.2 Materialiteti sipas natyrës, bëhet domethënës nga natyra e tij; IV.1.3 Materialiteti sipas konteksit, ndonëse i parëndësishëm si vlerë dhe në natyrë, shkakton shmangie nga përcaktimet e kontabilitetit. IV.1.1 Materialiteti sipas vlerës; për këtë audituesi duhet të përcaktojë nivelin më të lartë të gabimeve që i konsideron të pranueshme, duke i shqyrtuar veç e veç ose bashkë me gabime të tjera. Ky nivel, nuk ndikon në mënyrë domethënëse në gjëndjen financiare, ndaj nuk ndikon as në vendimet e përdoruesit në situata të tilla. Shembull 1: Materialiteti përcaktohet në të ardhurat ose shpenzimet. Në rastin e auditimit të një programi qeveritar me nje buxhet që arrin 200 milionë lekë, materialiteti përcaktohet si nivel lekësh që duhet të tregojë nivelin e gabimeve në pasqyrat e llogarisë, dhe që nuk ndikon mbi vendimet e përdoruesve të gjëndjeve financiare. Shembull 2: Në buxhetin e miratuar të të ardhurave dhe shpenzimeve të një subjekti shtetëror, është përcaktuar objektivi për rezultatin financiar në fund të vitit, 5 milionë lekë fitim. Gjatë vitit konstatohet që stafi ekzekutiv i subjektit mund të manipulojë të dhenat për arritjen e këtij objektivi. Në këtë rast, përfitimi përfaqëson bazën për përcaktimin e materialitetit. IV.1.2 Materialiteti sipas natyrës; audituesi për të përcaktuar nëse një element është material nga natyra duhet të marrë në konsideratë: - Krahasimin e transaksioneve të kryera nga subjekti i audituar; janë kryer apo jo sipas rregullave; - Volumin e qarkullimit të subjektit, asetet e përgjithshme të tij, të ardhurat bruto, shpenzimet, fitimi vjetor, faktorë të tjerë që lidhen me të. Shembull: Qeveria në mënyrë periodike i kërkon Bankës së Shqipërisë llogaritë e saj, në mënyrë që të kontrollojë nivelin ekzakt të rezervave të parasë. Çdo gabim në nivelin e raportuar të rezervave të parasë do të përfaqësojë një gabim material. IV.1.3 Materialiteti sipas konteksit; një element mund të jetë material nga konteksi për shkak të efekteve të tij në disa zëra të llogarisë, si: - Kthimi i fitimit në humbje ose anasjelltas; - Ndryshimi i tendencave të zërave të ndryshëm të llogarisë; - Rritja artificiale e humbjeve mbi kufijtë e përcaktuar. Shembull: Subjekti A nga 5 milionë lekë fitim të planifikuar në fund të vitit, me rezultatin financiar paraqiti po shumën 5 milionë lekë. Nga auditimi rezultoi se, ky rezultat

11

kishte ardhur si rrjedhojë e llogaritjes së të ardhurave të mbledhura, përfshirë 2 milionë lekë pas vitit financiar raportues. Me bërjen e llogaritjeve ekzakte, duke mënjanuar efektin e shumës së mësipërme, fitimi i subjektit bie nën nivelin e planifikuar. Efekti i një gabimi të tillë duke modifikuar të ardhurat, konsiderohet material nga konteksti. IV.2 Përcaktimi i pragut të materialitetit - Materialiteti si një nivel i gabimeve të pranuara, shpreh nivelin maksimal të gabimeve të pranuara, me qëllim që të vendoset nëse llogaritë janë të sakta apo jo. Ky nivel maksimal, është njohur si `'niveli i materialitetit" ose si `'pragu i materialitetit". Materialiteti është një koncept i arsyetimit profesional që varet shumë nga përdorimi i gjëndjes financiare, shkalla e interesit publik, si dhe kërkesat e parashikuara nga dispozitat ligjore në fuqi. Niveli i materialitetit për kontrollin e deklarimeve financiare, mund të vendoset ose direkt duke fiksuar një shumë monetare, ose indirekt duke përdorur një përqindje për të llogaritur një shumë të tillë. Sipas praktikave ndërkombëtare, niveli i materialitetit për shpenzimet llogaritet 0,5 -2%, ndersa per fitimin 5-10% etj. Veç këtyre, tregues bazë mund të jenë të ardhurat totale, në raste të tjera pasuritë totale ose huate totale, dhe në secilin rast mund të caktohet një përqindje e ndryshme. Gjykata Evropiane e Auditimit (ECA) për auditimin e fondeve të BE-së, nivelin e materialitetit përgjithësisht e vendos 1%. Shëmbull: Subjekti B për vitin financiar X, shpenzimet totale i ka përcaktuar 100 milionë lekë; nëse niveli i materialitetit është vendosur 1% do të thotë që niveli maksimal i tolerueshëm i gabimeve të pranuara është 1 milionë lekë (100 x 1%). Nëse niveli i gabimeve të konstatuara nga audituesi tejkalon 1 milionë lekë, kjo do të thotë që llogaritë nuk janë paraqitur me saktësi. Pra, nëse llogaritja e gabimit të përgjithshëm tejkalon nivelin e materialitetit, audituesi duhet që të rivlerësojë të gjithë evidencën e tij, duke përfshirë kufijtë e mundshëm të gabimit në procedurat e vlerësimit. Në përgjithësi, nëse: · Niveli i materialitetit është më i ulët se niveli i gabimeve, llogaritë s'pranohen; · Niveli i materialitetit është më i lartë se niveli i gabimeve, llogaritë pranohen; · Niveli i materialitetit është shumë afer nivelit të gabimeve të gjetura, duhet të rritet sasia e dokumentacionit që duhet audituar. Nëse ekzistojnë situata të veçanta, materialiteti mund të vendoset në nivel të ndryshëm nga i lartpërmenduri, gjë që justifikohet me situatën e paraqitur. Pasi vendoset pragu i materialitetit, ai duhet të mbahet nën shqyrtim. Një ndryshim i ndjeshmërisë politike, ose i vlerës së përgjithshme të deklaratave financiare ndryshon shumë nga ajo çka supozohet kur përcaktohet materialiteti, ç'ka mund të bëjë të domosdoshme rishikimin e pragut të materialitetit. IV.3 Përdorimi i pragut të materialitetit Në fazën e planifikimit, pragu i materialitetit ndihmon për të përcaktuar nivelin e nevojshëm të testimit, për të siguruar një evidencë të mjaftueshme auditimi. Kur puna e auditimit në terren ka përfunduar, atëherë ajo përdoret për të vlerësuar rëndësinë e gabimeve dhe parregullsive të gjetura nga kontrolli dhe ndihmon për të përcaktuar nëse audituesi shpreh ose jo rezerva rreth deklaratave financiare.

12

Ndërsa, gjykimet e audituesit përfshihen, si në vendosjen e materialitetit në fazën e planifikimit, ashtu dhe në vlerësimin e rezultateve te auditimit, këto të dyja janë themelore për zhvillimin e auditimit. Vendosja e një niveli zyrtar materialiteti është shumë e përshtatshme kur auditojmë deklaratat financiare. Sidoqoftë, edhe kur auditojmë sisteme dhe zona specifike financiare, audituesit duhet të paraqesin një ide të qartë të kritereve që ata do të përdorin kur gjykojnë nëse këto funksionojnë me efektivitet apo jo. Një shembull se si llogaritet pragu i materialitetit jepet praktikisht më poshtë: IV.3.a Llogaritja e materialitetit për një auditim financiar Për të llogaritur materialitetin sipas vlerës, audituesi duhet të përcaktojë bazen e materialitetit që është më e përshtatshme për subjektin e auditimit, të zbatojë përqindjen e duhur, duke patur parasysh ndjeshmërinë e deklaratave financiare dhe më pas të llogarisë nivelin e materialitetit. Përqindjet që do të aplikohen nga audituesit për llogaritjen e materialitetit janë kufijtë e mëposhtëm: NDJESHMËRIA NË RËNIE----------------------------Baza e Materialitetit Shpenzimet bruto/xhiro Asetet bruto Përfitimi apo Teprica Përqindjet që përdoren: 0,5% 1,0% 2% Kufiri që përdoret Kufiri që përdoret 5% 10 %

Kufiri që përdoret

Ndjeshmëria Përqindja e zbatuar për bazën e materialitetit rritet, kur ndjeshmëria e llogarive që kontrollohen ulet, ndërsa ndjeshmëria e një llogarie rritet me shtimin e vëmendjes politike ose mediatike që ajo tërheq dhe se sa përdoret ajo nga menaxherët ose politikanët për marrjen e vendimeve financiare ose për biznesin. Shumica e llogarive klasifikohen si të "pandjeshme", veç nëse ka arsye specifike që sugjerojnë ndryshe. Për llogaritë "e pandjeshme" përdoret përqindja më e lartë e dhënë brenda kufijve, për pasojë kontrolli do të ndërmarrë një shkallë tolerance më të lartë. Baza e Materialitetit Kjo normalisht është shifra dominuese në deklaratat financiare të subjektit të audituar, që reflekton më shumë aktivitetin financiar të tij. Për shumicën e subjekteve të sektorit publik ky do të ishte shpenzimi bruto, megjithëse edhe asetet bruto mund të jenë bazë e përshtatshme. Rrallëherë teprica ose fitimi konsiderohet si bazë e përshtatshme për sektorin publik. Llogaritja e Materialitetit Audituesit, pasi e kanë vendosur ndjeshmërinë e një llogarie, duhet të llogaritin materialitetin, duke u mbështetur mbi të gjitha bazat e nevojshme që lidhen me të, në mënyrë që të sigurojnë një kufi materialiteti. Duhet zgjedhur niveli i materialitetit brenda këtij kufiri, madje të jetë i përshtatshëm, si për llogarinë e shpenzimeve ashtu dhe për bilancin. Në rastet, kur ekziston një diferencë e madhe në vlerë ndërmjet shpenzimeve bruto të subjektit dhe bilancit të tij, një materialitet i vetëm mundet të mos jetë i përshtatshëm. Në këto raste, është e pranueshme që niveli i materialitetit për të dhënat e shpenzimeve të llogaritet veç nga ai i bilancit financiar. Shembull: - Shpenzimet Bruto 1 000 000 Lekë - Asetet Bruto 75 000 Lekë

13

Llogaritja e materialitetit sipas vlerës: - Bazat e disponueshme të materialitetit janë shpenzimet bruto dhe asetet bruto, si dhe llogaritë që janë vlerësuar si "të pandjeshme". Më konkretisht: a) Kufiri i materialitetit është: - 1% e shpenzimeve bruto = 10 000 Lekë - 2% e aseteve bruto = 1 500 Lekë b) Duke parë kufirin e llogaritur, materialiteti prej 10 000 Lekë duket i lartë ne krahasim me bilancin, duke përbërë 13% të vlerës së bilancit (haptazi nuk do ta toleronim një gabim le të themi prej 10% në bilanc). Nga ana tjetër vendosja e materialitetit në nivelin 1 500 lekë do të sillte si pasojë një kontroll të tepruar (në shkallë më të lartë se sa duhet) të llogarive së shpenzimeve. Në këtë rast, audituesi mund të përshtatë një materialitet të përbashkët ­ le të themi 5 000 Lekë ­ për të gjithë llogarinë. Ky shembull tregon se, llogaritja e materialitetit nuk është vetëm një çështje e zbatimit të formulës. Pasi përcaktohet kufiri, audituesi duhet të perdorë gjykimin e tij, për të vendosur nëse shifra brënda kufirit është e përshtatshme për të gjitha pjesët e deklaratave financiare që kontrollohen. Kapitulli i V-të ­ Vlerësimi i Riskut të Auditimit Meqenëse është praktikisht e pamundur të riregjistrosh të gjitha transaksionet që përmban kontabiliteti i nje subjekti, audituesi duhet të pranojë disa nivele të riskut. Si një çështje e rëndësishme e politikës së tij, është detyrë e KLSHsë të vendosë në çfarë niveli duhet të jetë risku i auditimit. "Audituesi duhet të mbledhë informacionin rreth entit të kontrolluar dhe organizimit të tij për të vlerësuar riskun dhe përcaktuar materialitetin". (Fragment nga paragrafi 134 i Standardeve të Fushës të INTOSAI-t) Ky proces kryhet në fazat e para të procesit të planifikimit të auditimit, pasi të jenë mbledhur të gjithë informacionet përkatëse që lidhen me veprimtarinë e subjektit dhe sistemin e kontrollit të brëndshëm të tij. Vleresimi i riskut, do të thotë të identifikohen faktorët të cilët çojnë në rritjen e riskut të deklaratës së gabuar ose parregullsisë dhe të auditimeve që zbusin këto risqe. Për këtë, merren në konsideratë; · Risqet e subjektit; · Risqet e zonës së llogarisë; · Zbutja e kontrolleve. V.1 Risku i Auditimit (RA), përfaqëson riskun që audituesi përcakton mbi bazën e gjykimit, kur situacionet financiare përmbajnë informacion materialisht të gabuar. Niveli i sigurisë përfaqëson sigurinë e krijuar nga zbatimi i procedurave të auditimit, në sensin që gabimet e gjetura në situacionet financiare, të mos jenë më të larta se niveli i materialitetit. Një auditues duhet të jetë i sigurtë që rezultatet dhe përfundimet e nxjerra prej tij në fund të auditimit janë të sakta. Duhet të pranohet nje nivel i pranueshëm i Riskut të Auditimit, që ekziston kur kryhet auditimi, nivel deri në të cilin audituesi dëshiron të pranojë gabimet në situacionet financiare në fund të auditimit. Meqënëse, është e pamundur praktikisht të auditosh të gjitha transaksionet që përmban kontabiliteti i një subjekti, audituesi duhet të pranojë disa nivele të riskut. Është detyrë e KLSH-së të vendosë çfarë niveli duhet të jetë risku.

14

Ndonëse, shumë Institucione të auditimit pranojnë dhe zbatojnë një siguri të vetme auditimi në 95%, dhe në kushte të tilla, niveli më i larte i riskut të auditimit shkon nën 5%, edhe KLSH e pranon këtë nivel. Pra, KLSH ka përcaktuar Riskun e Auditimit (RA) deri 5%. Nëse, audituesi kërkon nje risk të ulët kontrolli, kjo do të thotë që ai do të jetë i sigurtë që situacionet financiare nuk përmbajnë gabime materiale. Duke supozuar që risku eshte zero (pra s'ka risk), siguria e auditimit do të jetë 100% (situacionet financiare janë 100% të sakta). Në këtë rast do të kemi: Risk kontrolli + Nivel sigurie = 100% Risku i auditimit përbëhet nga tre përbërës kryesorë dhe përkatësisht: V.1.1 Risku i Brendshëm (RB); V.1.2 Risku i Kontrollit të Brëndshëm (RKB); dhe V.1.3 Risku i Zbulimit (RZ). V.1.1 Risku i Brendshëm, përfaqëson një formë sasiore të lidhjes së Riskut të Auditimit (RA), Riskut të Brendshëm (RB), Riskut të Kontrollit të Brendshëm (RKB) dhe Riskut të Zbulimit (RZ), përkatësisht: RA = RB x RKB x RZ Risku i Brendshëm ose risku i biznesit, përfaqëson predispozitën në bilancin e llogarive ose të një kategorie transaksionesh, për informacion të gabuar, që mundet të jetë material, duke treguar se nuk janë kryer kontrollet e brëndshme përkatëse. Në përgjithësi, në përpunimin e planit të auditimit, audituesi vlerëson riskun e brëndshëm, i cili është masa me të cilën audituesi vlerëson mundësinë e gabimeve në bilancet financiare, ku si pasojë e dobësive ekziston risku që subjekti ose më mirë drejtuesi i tij të japë situacione të gabuara, që veçmas ose së bashku mund të çojnë në bilance financiare false. Këto situacione të gabuara, mund të jenë me ose pa qëllim. V.1.1.a Faktorët kryesore që duhen marrë parasysh kur vlerësohet risku i brëndshëm. Audituesi duhet të ketë parasysh faktorët e mëposhtëm: · Natyra e aktivitetit të subjektit; · Rezultatet e auditimeve të mëparshme; · Transaksionet jo të zakonshme dhe ato komplekse, rregjistrimi i tyre; · Gjëndja e aseteve, sidomos ato të predispozuara për falimentim; · Sistemi i përpunimit të të dhënave; · Drejtimi i subjektit, ndryshimet në drejtim dhe reputacioni; · Sondazhet e kryer; etj. V.1.1.b Vlerësimi i Riskut të Brendshëm. Risku i Brendshëm paraqitet në dy nivele: · Risku Normal, është i pranishëm atje ku transaksionet kryhen sistematikisht dhe ku mjedisi i menaxhimit dhe kontrollit është i mirë dhe ku natyra e vetë transaksioneve nuk çon në një risk në rritje të gabimit. · Risku i Lartë, është i pranishëm në çdo zonë llogarie ose sistemi financiar, ku karakteristikat e mësipërme nuk zbatohen. Në rast të një risku të lartë, përdorim gjithë garancinë që na nevojitet nga testimet e pavarura dhe ato të auditimeve.

15

Për të vleresuar Riskun e Brendshëm audituesit duhet të bëjnë një analizë të strukturës me të cilën vepron subjekti i auditimit dhe karakteristikat e operacioneve, duke intervistuar stafin ekzistues të subjektit, për të parë nivelin e njohurive të tyre dhe përftuar nga raportimet për gjëndjen. Faktorët e sipërcituar, mund të ndikojne tek disa apo tek të gjitha tipet e llogarive, ndërsa faktorë të tjerë, si transaksionet jo të zakonshme dhe komplekse mund të ndikojnë vetëm në disa tipe specifike llogarish. Për çdo subjekt apo tip llogarie, vendimi për të vlerësuar Riskun e Brendshëm përkatës varet përgjithësisht nga formimii dhe arsyetimi profesional i audituesit. Shumë auditues, përcaktojnë një Risk të Brendshëm 50% dhe në situatat më të mira edhe 100%. Risku i Brendshëm mund të shprehet ose me terma sasiore si numër aksionesh, ose me terma josasiore p.sh. i lartë, i mesëm dhe i ulët. Risku i Brendshëm mund të ndryshojë nga të shprehurit me terma josasiore, në të shprehurit me terma sasiore, duke përdorur tabelën si vijon: Risku i Brendshëm I Lartë 60% I Mesëm 50% I Ulët 40%

V.1.2 Risku i Kontrollit të Brendshëm Përfaqëson riskun që një shifër e gabuar mund të shfaqet në të dhënat e një llogarie të subjektit ose në një kategori transaksionesh, i cili mund të jetë i vetëm apo së bashku me informacione të tjera të gabuara në të dhëna të tjera të llogarive ose në një kategori tjetër transaksionesh, dhe nuk mund të parandalohet, zbulohet dhe korigjohet në kohën e duhur nga dega e llogarisë dhe kontrolli i brendshëm i subjektit. Pra, risku i auditimit te brendshëm është risku që gabimet në situacionet financiare mund të mos zbulohen ose të korrigjohen nga sistemi i kontrollit të brendshëm. Duhet patur parasysh se, kur kontrollet e brendshme janë funksionale dhe korrekte, auditorët mund të mbështetet tek ato. Në të kundërt, nëse kontrollet e brendshme janë të pakta në numër dhe me cilësi të dobët, audituesit nuk duhet të mbështeten tek ato. Mungesa e efektivitetit të kontrollit të brendshëm çon në rritjen e riskut të kontrollit dhe bën që audituesit të mos mbështeten në këtë sistem. V.1.2.a Vlerësimi i riskut të kontrollit të brendshëm Audituesi përcakton riskun e kontrollit të brendshëm me anë të vlerësimit të sistemit të kontrollit të brendshëm të subjektit të auditimit, duke përcaktuar eficiencën e veprimtarisë së audituesve të brendshëm. Ky vlerësim bëhet në fazën e planifikimit mbi bazen e informacioneve të mbledhura dhe konfirmohet më pas gjatë ushtrimit të auditimit. Për këtë, audituesit e jashtëm duhet të kenë njohuri të thella për strukturën dhe funksionimin e kontrollit të brendshëm; dhe nëse dëshiron të mbështetet në këtë sistem, duhet ta testojë dhe kontrollojë vetë rezultatet dhe eficiencën e këtij kontrolli. Normalisht, audituesi i jashtem duhet ta testojë sistemin e kontrollit të brendshëm, duhet të vlerësojë funksionimin e tij gjate vitit dhe një ndër metodat më të përdorshme është ajo e pyetsorit. Nëse audituesi i jashtëm e konsideron të panevojshem dhe vendos të mos mbështetet në sistemin e kontrollit të brendshëm, atëhere risku i kontrollit duhet të vlerësohet i një niveli të lartë. Për ndryshimet nga terma sasiore në terma josasiore, do të perdoret tabela e mëposhtme: I Lartë I Mesëm I Ulët

16

Risku i Brendshëm

80%

50%

20%

V.1.3 Risku i Zbulimit Ky risk përfaqëson riskun që një procedurë e përdorur nga audituesi mund të mos zbulojë një informacion të gabuar që ekziston në të dhënat e një llogarie ose kategorie transaksionesh, që mund të jetë i vetëm apo së bashku me informacione të tjera të gabuara në të dhëna të tjera të llogarive ose në një kategori tjetër transaksionesh. Pra, përkufizohet si risku që, një auditor mund të mos zbulojë ato gabime materiale që kanë mbetur të pazbuluara nga sistemi i kontrollit të brendshëm. Risku i Zbulimit përcaktohet pas përcaktimit të dy përbërësve të Riskut te Auditimit, si: - Risku i Brendshëm dhe Risku i Kontrollit të Brendshem. Në përcaktimin e Riskut të Zbulimit, audituesi duhet të shqyrtojë mundesinë që po kryhet një gabim, siç është moszbatimi i një procedure kontrolli ose mosinterpretimi e një prej evidencave të siguruara. Aspekte të tilla të riskut mund të pakësohen me anë të një planifikimi të saktë, një vëzhgimi të kujdesshëm, apo edhe me anë të vëzhgimit të standardeve të kontrollit të cilësisë. Niveli i planifikuar i Riskut te Zbulimit mund të rishikohet (kur është e nevojshme) pasi të sigurohen evidencat e auditimit. Modeli i Riskut te Auditimit shprehet me ekuacionin: Risku i Auditimit = Risku i Brendshëm x Risku i Kontrollit të Brendshëm x Risku i Zbulimit ose RA = RB x RKB x RZ V.1.3.a Përllogaritja e Riskut të Auditimit Supozojmë se një auditor e ka planifikuar Riskun e Auditimit për të dhënat e një llogarie të ardhurash në një nivel prej 0.05; Riskun e Brendshëm në nivelin 0.8 dhe Riskun e Kontrollit të Brendshëm 0.6. Në këtë rast, niveli i Riskut të Zbulimit duhet te llogaritet si vijon: RZ = RA_____ = ____0.05___ = 0.104 ose 10.4% RB X RKB 0.8 x 0.6

Pra, niveli i zbulimit për llogarinë e të ardhurave është 10.4%. Audituesi duhet të autorizohet që të pakesojë nivelin e Riskut të Zbulimit, nëse siguron dokumentacion kontrolli të mjaftueshëm shtesë. Shembull: Mbi bazën e një vlerësimi fillestar të Riskut të Brendshëm, audituesi gjykon për një vlerë prej 20%, në pajtim me udhëzuesin e nxjerrë nga insatirtucioni i kontrollit. Gjithashtu, polítika e institucionit është të pranojë një maksimum të Riskut të Auditimit prej 1% , dhe një vlerë prej 40% të Riskut të Kontrollit të Brendshëm. Mbi këtë bazë audituesi llogarit sigurinë ose nivelin e besimit, si më poshtë: RA = 1% = 0.01 RB = 20% = 0.2 RKB = 40% = 0.4 RZ = 0.01 : (0.2 x 0.4) = 0.125 ose 12.5% (Risku i zbulimit) Meqënëse siguria është e kundërta e Riskut të Zbulimit, kjo siguri e kërkuar nga testimi është: 1.0 ­ 0.125 = 0.875 = 87.5% Audituesit duhet të përdorin arsyetimin e tyre në subjektin e kontrolluar dhe operacionet e tij për të identifikuar riskun specifik, duke patur parasysh faktorët që lidhen me të dyja, si me nivelin e subjektit dhe të zonave specifike të llogarisë dhe

17

objektivat e auditimit. Ndaj, duhen bërë dallime ndërmjet: Risqeve të Subjektit dhe Risqeve të Zonës së Llogarisë. Risku i Subjektit - Faktorët që duhen marrë në konsideratë janë: · Mjedisi i kontrollit në përgjithësi;sidomos angazhimi i drejtuesit në kontrollin e brendshëm financiar; · Presionet e jashtme mbi subjektin. Aty ku subjekti është nën një presion të jashtëm nga qeveria ose klientët për të arritur rezultate të veçanta, risku në përgjithësi do të jetë më i lartë se në ato subjekte ku interesi i jashtëm është i vogël. · Eksperienca dhe kompetenca e stafit. Risku është normalisht i ulët aty ky stafi është me eksperience dhe i trajnuar siç duhet. Qarkullimi i shpeshtë i stafit, mungesa e angazhimit për trajnim dhe mbikëqyrja e dobët do te rrisë riskun. · Besueshmeria e sistemeve financiare. Transaksionet e kryera sistematikisht nga sisteme të provuara dhe të testuara normalisht do të jenë me risk te ulët. Sistemet e reja ose ato që kërkojnë një nivel të konsiderueshëm të ndërhyrjes së punës me dorë ose të sistemeve që janë shtuar ose zgjeruar, tentojnë në një farë mënyre ta rrisin riskun. · Qëndrueshmeria e organizimit. Organizimet e qëndrueshme, ndryshimet e mëdha në drejtim të shtimit ose heqjes së funksioneve dhe shkaqe të tjera tentojnë të rrisin riskun. Gjykimi për nivelin e riskut të entit duhet të dokumentohet zyrtarisht që në fazën e planifikimit. Gjithashtu, duhet të regjistrohet natyra e risqeve dhe arsyet pse e vleresojmë riskun ne këtë apo atë nivel. Më pas, duhet të regjistrohen hapat që drejtuesit kanë marrë në adresë të riskut, duke patur ndër mend që dhe risku i konsiderueshëm duhet të jetë gjithashtu një risk i menaxhimit të biznesit. Në formular, duhet te dokumentohet edhe risku që ka mbetur për audituesin. Formulari për regjistrimin e vlerësimit të audituesit për Riskun e Subjektit paraqitet: Emri i Departamentit të audituar: Viti i llogarisë: Risqe specifike për Reagimi i deklarata të Drejtuesit gabuara materiale

Risku i Mbetur

Zona(t) e ndikuar(a)

Referenca

Risqet e Zonës së Llogarisë. Për këtë, duhet të ndërmarret një shqyrtim më i hollësishëm për çdo zonë llogarie, për të identifikuar risqet specifike për ato transaksione rrjedhëse ose bilancesh që e përmbajnë brënda atë. Faktorët të cilët mund të jenë treguesit e riskut të lartë në nivelin e zonës së llogarive janë: · Transaksionet e trajtuara sipas rregulloreve komplekse. Sa më komplekse të jenë rregulloret, aq më i madh është risku i gabimit. · Pagesat e bëra në bazë të pretendimeve të deklarimeve. · Transaksionet gjatë një biznesi jo normal. Transaksione të tilla sipas përcaktimit janë të pakta në numër, por mundet të kenë vlera të medha dhe si pasojë kanë shpesh një efekt material. Ato rrisin riskun sepse kryhen mbi një bazë përjashtimi, herë pas here nga një staf i pa mësuar me natyren e tyre. · Rregullimet ne fund të vitit;ku përfshinin karakteristika ose transaksione gjatë ecurisë së një biznesi jo normal dhe si pasoje do të rrisnin riskun në përgjithësi.

18

Formulari per regjistrimin e vlerësimit të audituesit për Riskun e Zonës së Llogarisë, paraqitet: Zona e Llogarisë Viti i Llogarisë: Risqe Specifike të deklaratave të gabuara materiale

Reagimi i Drejtuesit

Reagimi i Auditimit

Referenca

Në vijim, paraqesim shëmbullin i nje formulari të plotesuar të vlerësimit të Riskut në Zonë:

Zona e raportuar: Grant Viti i raportuar:2004

Risku Specifik i deklaratës së gabuar materiale

Përgjigja e Drejtuesit

Përgjigja e Auditimit Gjate auditimit do të na duhet të kontrollojmë procedurat me anë të: Rishikimit të një modeli vlerësimi për t'u siguruar që aplikanti i plotëson kushtet e grantit dhe të jetë ndërmarrë vlerësimi i prakticitetit (kjo gjë përfshin si kontrollet në dosje, ashtu dhe intervistat ku stafi kryen vlerësimin; dhe Vlerësimi i cilësisë së punës së specialistëve në kontrollet në terren duke ekzaminuar kualifikimin, përvojën dhe trainimin e tyre.

Referenca

Investimet në entet Menaxhimi ka kryer kontrolle rigoroze, bujqesore veçanërisht në fazën e Risku që grantet vlerësimit të projektit, për të përcaktuar që mund t'i paguhen: t'u Njerëzve qe nuk aplikantët mund të aplikojnë përgjigjen kushteve të për shkak të marrjes prakticitetit financiar të më pak se 50% të të projektit. Inspektorët e ardhurave nga Ministrisë ndërmarrin aktiviteti bujqësor kontroll në terren për të verifikuar nëse kanë parësor; trainimin e Skemave që nuk marrë për u përgjigjen përshtatshëm standardet e standardeve dhe minimale të higjenës mirëqënies higjienës. dhe kafshëve; Projekteve që nuk janë ekonomikisht të praktikueshme.

Hartimi i Riskut Të gjitha llogaritë përmbajnë zona që paraqesin risk; por ato paraqesin një ndikim të madh vetëm atëhere kur ato bëhen risqe specifike të deklaratave të gabuara materiale. Risqet duhet të vendosen sipas prioriteteve, dhe njëra mënyrë për ta bërë këtë është përdorimi i diagramës së hartimit të riskut (shihni shtojcën e mëposhtme). Kjo gjë do të lejojë përcaktimin se, cilat zona risku paraqesin një risk specifik të deklaratave të rreme materiale në deklaratat financiare të organizatës.

19

Çdo vit duhet të identifikohen risqet që nuk kanë ndikim thelbësor në deklaratat financiare. Ato regjistrohen për t'u patur si referencë në rast se në vitet në vazhdim me ndryshimin e rrethanave, ndryshon edhe ndikimi i tyre. Është e panevojshme të harxhohet koha për përcaktimin formal të risqeve të lartpërmendura dhe reagimit të drejtuesve.

Diagrama e hartimit të riskut

Risku që haset rrallë dhe me rëndësi të madhe. Risku që haset shpesh dhe me rëndësi të madhe. Kontrollo nëse është vendosur sistemi i kontrollit të brendshëm. Risku që haset shpesh dhe me rëndësi të pakët. Një model i risqeve të identifikuar duhet të testohet për ekzistencën e procedurave të përgjithshme të auditimit.

Rendesia

Kontrollo nëse plani i kontigjencës / sistemi i kontrollit të brendshëm funksionon. Risku që haset rrallë dhe me rëndësi të pakët. Risqet e identifikuara mund të shpërfillen.

Gjasat

Pe Përdorimi i diagramës së mësipërme na lejon të vlerësojmë rëndësinë e risqeve të identifikuara. Risqet me pak rëndësi ka pak të ngjarë të ndodhin, mund të anashkalohen. Rishikimi i Risqeve Edhe pse si pjesë e planit tonë të auditimit ndërmarrim një vlerësim risku, atë duhet ta mbajmë nën shqyrtim gjatë gjithë kohëzgjatjes së auditimit. Përveç kësaj, procedurat e auditimit mund të nxjerrin një nivel të paqëndrueshëm gabimi në krahasim me vlerësimin fillestar të riskut. Në çdo rast, duhet të rishikojme supozimet e bëra në planifikim dhe të shqyrtojmë nevojën për ndryshime në natyrën apo shkallën e procedurave të auditimit. Risku i referohet probabilitetit të ekzistencës së gabimeve në situacionin financiar të paidentifikuar nga auditoret, ndërsa materialiteti i referohet nivelit të parashikuar deri ku ne mund të tolerojmë gabimin. Sa më i lartë të jetë materialiteti aq më i ulet është rreziku i auditimit, dhe anasjelltas, sa më i ulët niveli i materialitetit aq më i lartë rreziku i auditimit.

20

Gjatë planifikimit të auditimit, audituesit duhet t'i kenë parasysh këto lidhje, sidomos kur përcaktojnë procedurat e auditimit dhe afatet e kryerjes së tij. Kapitulli i VI-të - Metoda e Auditimit. Metoda e auditimit perfaqëson një kombinim të testeve të ndryshme të auditimit, të cilat audituesi i zbaton për të përfituar të dhënat e nevojshme per arritjen e objektivave të auditimit. Përgjithësisht ne kryerjen e auditimit të një subjekti, audituesi mbështetet ne dy alternativa, përkatësisht: VI.1 Metoda e bazuar në sistem VI.2 Metoda e bazuar në procedurat bazë VI.1 Metoda e bazuar në sistem; audituesi mbështetet në sistemin e kontrollit të brendshëm të subjektit të audituar. Përgjithësisht, subjektet mbështeten në disa procedura kontrolli, që duhet të sigurojnë saktësi në situacionet financiare, legjitimitetin dhe vërtetësinë e transaksioneve. Në qofte se, audituesi konstaton se brenda subjektit ekziston një sistem kontrolli i brendshëm operacional dhe është i kenaqur me efikasitetin e tij, atëhere procedurat e mirëfillta të situacioneve financiare dhe të transaksioneve mund të reduktohen. Metoda e bazuar në sistem nënkupton fazat e mëposhtme: a) Identifikimi dhe vlerësimi i kontrolleve kryesore dhe përcaktimi i shkallës në të cilën audituesi mund të mbështetet mbi to, dhe që nënkupton se ato funksionojnë me efikasitet. b) Testet e auditimit mbi kontrollet e përcaktuara si kryesore, me qëllim që të përcaktohet nëse ato kanë funksionuar me efikasitet gjatë tërë periudhës subjekt kontrolli. c) Vlerësimi i rezultateve të testeve të auditimit, me qëllim që të dilet në një konkluzion mbi sistemin e kontrollit të brendshëm që të mund të përcaktohen disa ndryshime në modelimin e auditimit. d) Nje numër më minimal të procedurave mbi transaksionet. VI.2 Metoda e bazuar në procedurat bazë, përdoret kur auditorët nuk mund të mbështeten në sistemin e kontrollit të brendshëm të subjektit, duke patur parasysh që objektivat e auditimit të arrihen pa testuar kontrollet. Përkufizimi i metodës së bazuar në procedurat bazë nxjerr në pah që sistemi i kontrollit të brendshëm nuk është shumë i besueshëm, gjë që do të thotë që audituesi nuk mund të siguroje të dhëna mbi efikasitetin e tij dhe rrjedhimisht për arritjen e objektivave të auditimit. Vëllimi i punës sipas metodës bazuar në procedurat bazë do të jetë me i lartë, krahasuar me metodën e bazuar në sistem. Pavarësisht nga kjo, në praktike audituesi duhet të ekzaminojë natyrën e sistemit të kontrollit të brendshëm, me qëllim që të përftojë informacion me natyrë të përgjithshme. Kjo është arsyeja që në fakt metoda e bazuar në procedurat bazë gjykohet të jetë një alternative per metodën e bazuar në sistem, ku testimi i sistemit zvogëlohet. Faktoret që përcaktojnë zbatimin e metodës Me qëllim që të arrihen objektivat e auditimit, audituesi duhet të sigurojë të dhëna auditimi të besueshme, të përshtatshme e të mjaftueshme nëpërmjet vëzhgimit të kushteve me karakter ekonomik. Në kushte të tilla, audituesi duhet të aplikojë arsyetimin profesional, me qëllim që të vendosë mbi metodën më eficiente, duke shqyrtuar faktet e mëposhtme:

21

a) Nëse kontrollet e brendshme janë shpërndarë sipas pikëpamjes gjeografike, audituesit mund të mos kryejnë teste kontrolli, si rrjedhojë, vlerësimi i metodës së bazuar mbi sistemet mund të mos aplikohet për shkak të kufizimit të burimeve. E njejta situatë mund të ndeshet kur testimi i sistemit të kontrollit të brendshëm tregon një funksionim efektiv. Për të arritur objektivat e auditimit është e nevojshme që në situata të caktuara, metoda e bazuar në proçedurat bazë duhet të miratohet pavarësisht nga kostoja e saj. b) Metoda e bazuar në sistem ka avantazhin që i lejon audituesit të vendosë lidhje direkte ndërmjet gabimeve individuale dhe dobësive të sistemit te kontrollit, pra i drejton procedurat bazë drejt hapësirave me risk të lartë. Në ushtrimin e auditimeve të rregullshmërisë (financiarë), audituesi duhet të bëjë një test lidhur me përputhjen me ligjet dhe aktet nënligjore në fuqi. Ai duhet të caktojë hapat dhe procedurat e auditimit, për të patur sigurinë e pranueshme në zbulimin e gabimeve, parregullsive dhe veprimeve të paligjshme që mund të kenë efekte direkte dhe materiale mbi shumat e treguesve financiare ose rezultatet e auditimeve të rregullshmërisë. Gjithashtu, audituesi duhet të jetë i vetëdijshëm për mundësinë e veprimeve të paligjshme, të cilat mund të kenë efekte indirekte dhe materiale mbi treguesit financiarë ose rezultatet e auditimeve të rregullshmërisë. Kontrolli i rregullshmërisë është një aspekt thelbësor i auditimit shtetëror. Një objektiv i rëndësishëm i këtij kontrolli është që të sigurohet plotësisht, që buxheti dhe llogaritë e shtetit jane të plota dhe të vlefshme. Kjo garanton Kuvendin dhe përdoruesit e tjerë të raportit të auditimit rreth shumës dhe ecurisë së detyrimeve financiare të shtetit. Për të arritur këtë objektiv, audituesit shqyrtojnë llogaritë dhe treguesit financiarë të administratës shtetërore, për t'u siguruar që të gjithë veprimet kanë qenë të sakta, të plota, të ekzekutuara, të likuiduara dhe të regjistruara. Sigurisht kur nuk ka parregullësi, procedura e auditimit përfundon me dhënien e një "miratimi" ose opinioni pozitiv. Rishikimi i përputhshmërisë me ligjet dhe udhëzimet është veçanërisht i rëndësishëm kur kontrollohen programet shtetërore, sepse legjislativi ka nevojë të dijë nëse ndiqen dhe zbatohen ligjet dhe vendimet, nëse janë arritur rezultatet e dëshirueshme dhe nëse jo, çfarë përmirësimesh të nevojshme duhen rekomanduar. VI.3 Kontrolli i Brendshëm Në përgjithësi, Kontrolli i Brendshëm mund të përkufizohet si tërësia e politikave dhe procedurave të krijuara dhe zbatuara nga administrata e entit për të siguruar: · Arritjet e objektivave të entit me efektivitet, efikasitet dhe leverdi ekonomike; · Zbatimin e rregullores së jashtme (ligjeve dhe rregullave ligjore) dhe politikave të menaxhimit; · Ruajtjen e aseteve e të informacionit; · Parandalimin dhe pikasjen e mashtrimit dhe gabimit; dhe · Cilësinë e regjistrave të llogarive dhe dhënien në kohë të një informacioni të sigurtë menaxhues dhe financiar. Koncepti i auditimit të brendshëm përfshin dy elemente: VI.3.1 Mjedisin e kontrollit, që do të thotë qëndrimi në përgjithësi, vetëdija dhe veprimet e administratës së lartë për kontrollin e brendshëm dhe rëndësinë e tij brenda entit.

22

VI.3.2 Procedurat e kontrollit të brendshëm të vendosura për të siguruar arritjen e synimeve të vëna në list VI.3.1 Mjedisi i kontrollit, përfshin organizimin dhe strukturën e subjektit që do të kontrollohet dhe ndihmon audituesin të arrijë në përfundime për mënyrën e organizimit dhe menaxhimin e organit ligjor. Këtu pyetjet duhet t'i drejtohen drejtuesve te entit meqë me qëndrimin e tyre mbulojnë menaxhimin e riskut, planifikimin, monitorimin e kontrolleve si dhe përkushtimin e tyre për një raportim financiar të saktë. Kjo pjesë e rishikimit gjithashtu përfshin përcaktimin e aftësisë së drejtuesve për të kontrolluar: - Organizimin nëpërmjet strukturës organizative të subjektit; - Metodat për caktimin e autoritetit dhe përgjegjësisë; dhe - Mbikëqyrjen e menaxhimit dhe monitorimin e procedurave. Kuptimi ynë për mënyrën e organizimit të strukturës, dhe në këtë rishikim të nivelit të lartë, ka nevojë që të përfshijë një vlerësim të proceseve kontabël të entit dhe nivelin e përdorimit të kompjuterave në sistemet financiare dhe operative. Audituesit i duhet të ndërmarrë një rishikim në shkallë të gjerë për të përcaktuar deri në ç'masë është bërë kompjuterizimi i sistemit të klientit dhe shkallën e kompleksitetit të këtyre sistemeve. Çdo rishikim i mjedisit të kontrollit nga ana jonë duhet kryer për të vendosur nëse kontrollet e bëra në përgjithësi të çojnë drejt sistemeve kontabël të besueshem dhe kontrollit të brendshëm efikas. Nëse, duke u bazuar në njohuritë tona, kemi dyshime thelbesore për efikasitetin e sistemeve kontabël apo kontrolleve, të cilat do të ndikojnë në përfundimet e auditimit, ne duhet t'ia raportojnë menjëherë klientit. VI.3.2 Vlerësimi më i detajuar i sistemit të kontrollit të brendshëm (Procedurat e kontrollit të brendshëm) bëhet më vonë, kur bëjmë planifikimin e metodave të përdorura në një zonë specifike llogarie ose në një sistem financiar. Në atë fazë, identifikojmë dhe vlerësojmë procedurat specifike të kontrollit, të cilat ndikojnë tek një grup transaksionesh. Kjo bëhet për të përcaktuar nëse marrja e sigurisë nga auditimi me anë të testeve të auditimit është ekonomikisht e leverdisshme. VI.4 Procedurat Analitike Paraprake (në fazën e planifikimit). Si pjesë e njohjes të subjektit të auditimit dhe mjedisit të tij, audituesi shpesh do të përdorë procedurat e rishikimit analitik. Qëllimi kryesor i përdorimit të procedurave analitike në fazën e planifikimin është të identifikohen subjektet/zonat e deklaratave financiare, të cilat mund të ndryshojnë nga vlerat që priten. Për këtë arsye, me anë të procedurave analitike mund të bëjmë identifikimin e faktorëve specifikë të riskut në nivel strukture. Planifikimi i një auditimi shpesh ndodh përpara se të sigurohen deklaratat financiare vjetore. Zakonisht, do të jetë e nevojshme që ekzaminimi analitik të bazohet në deklaratat e përkohshme financiare, në vlerësimin e buxhetit ose llogari menaxhimi. Zbatimi i procedurave analitike në fazën e planifikimit na ndihmon të përcaktojmë formën e auditimit me anë të identifikimit të çështjeve thelbësore që kërkojnë shqyrtim gjatë auditimit, të tilla si shtime dhe pakësime të konsiderueshme në bilancin e llogarisë dhe ndryshime në lidhje me llogarinë. Në këtë fazë, procedurat analitike ndihmojnë në drejtimin e vëmëndjes drejt zonave me risk potencial. Në përgjithesi, në fazën e planifikimit, procedurat analitike me rëndësi përfshijne krahasime të thjeshta dhe përllogaritje të proporcioneve, për shëmbull,

23

krahasimi i informacionit/buxhetit të një periudhe të mëparshme me periudhën/ buxhetin aktual. Gjithashtu, shqyrtimi i të dhënave jo-financiare dhe lidhjet e tyre me shifrat e deklaratave financiare mund të kenë një qellim. Rezultatet e procedurave analitike, duke përfshire risqet e identifikuara dhe implikimet në kontroll, duhet të regjistrohen në planin e auditimit. Dokumentacioni duhet të tregojë qartë se si në procedurat për planifikimin e auditimit janë bërë ndryshime për t'iu adresuar çdo risku të identifikuar nga procedurat analitike të kryera. Nëse arsyeja për të bërë një ndryshim të papritur në këtë fazë nuk është shumë e qartë, atëhere plani i auditimit ka nevojë për t'i regjistruar këto nevoja si pjesë e auditimit. Në përfundim, në ndihmë të audituesve parashtrohet udhëzimi i mëposhtëm, qëllimi i të cilit është të ndihmojë ata: a) T'u përmbahen Standarteve të auditimit në përftimin dhe dokumentimin e një ideje për veprimtarinë dhe operacionet e subjektit, përfshirë edhe strukturën e autoriteteve që kryesojnë subjektin dhe aktivitetet e tij; dhe b) Të formulojnë një pamje paraprake të pikave të forta dhe të dobëta të mjedisit të përgjithshëm të auditimit, për të informuar drejt përcaktimit të riskut dhe drejt hartimit të strategjiisë së auditimit. Struktura e udhëzimit përbëhet nga tre pjesë: Pjesa e Parë: Mjedisi i jashtëm Kjo pjesë e udhëzimit ka të bëjë me vëzhgimin e mjedisit të jashtëm përqark subjektit, dhe e ndihmon audituesin të kuptojë objektivat e organizatës, deklaratat e tyre financiare, kuadrin e përgjithshëm ligjor dhe shkallën e interesit publik dhe parlamentar. Pjesa e Dytë: Struktura e autoriteteve Kjo pjesë e udhëzimit ka të bëjë me strukturën e autoriteteve të subjektit dhe e ndihmon audituesin për të kuptuar strukturën ligjore. Pjesa e Tretë: Mjedisi i përgjithshëm i kontrollit Ka të bëjë me zonat kyçe të mjedisit të kontrollit në subjekt dhe e ndihmon audituesin të kuptojë strukturën organizative, mjedisin e kontrollit dhe kontrollet për parregullsi, paligjshmëri dhe mashtrime. Kur dhe si të përdoren? Ky udhëzim duhet të plotësohet nga audituesi gjatë fazës planifikuese, dhe të përdoret për informimin e procesit të planifikimit. Ai ofron një listë të strukturuar faktorësh që duhet të merren në konsideratë për një kuptim të plotë të organizimit të veprimtarisë së subjektit të kontrollit. Në mënyrë të detajuar, të tre pjesët paraqiten si më poshtë:

24

Pjesa e Parë ­ Mjedisi i jashtëm Përshkrim i elementëve kyç të mjedisit

1. Mjedisi i organizatës Përshkruani veprimtaritë parësore të entit dhe ata faktorë që mund të ndikojnë në arritjen e objektivave të tij. 2. Mjedisi politik Vini re interesin e treguar nga Qeveria, Kuvendi, mediat dhe grupet që ushtrojnë presion në veprimtaritë e enteve dhe çdo faktor specifik që mund të influencojë në zhvillimin e aktivitetit apo raportimin e rezultateve të tij. 3. Rastet në të ardhmen Vini re çdo ndodhi të planifikuar apo potenciale, që përfshin ndryshimet në legjislacion, programe / shërbime të reja, zhvillime dhe ndryshime të njohura në teknologji që mund të ushtrojnë ndikim tek enti 4. Marrëdhëniet me strukturat eprore. Detajoni shkallën se deri ku enti është pronë e vëzhgimeve të detajuara nga Ministria e Financave dhe të tjera Ministri. 5. Kërkesat për raportimin financiar dhe të veprimtarisë. Përshkruani shkallën e ndikimit të raportimit financiar dhe të veprimtarisë në operacionet e entit dhe në mënyrën e drejtimit. 6. Faktorë të tjerë Radhitni faktorë të tjerë të mjedisit të jashtëm që mund të ndikojnë tek organizimi, operacionet apo tek raportimi financiar i entit. Të tillë faktorë janë: · Çështje gjyqësore/ apelime kundër subjektit · Detyrime / Obligacionet e produkteve apo mjedisore (garancitë, obligacione pa komision, etj). · Aspekte të tjera të kuadrit të përgjithshëm ligjor (shëndeti dhe siguria, ligji për punësimin, etj.)

Çështje kyçe për strategjinë e auditimit

25

Pjesa e Dytë ­ Struktura e autoriteteve Pershkrim i elementëve kyç të autoriteteve

1. Legjislacioni autorizues Vëreni legjislacionin autorizues që qeveris operacionet dhe veprimtarinë e aktiviteteve të autorizuara më poshtë 2. Rregullat e vendosura sipas legjislacionit autorizues Vini re çdo legjislacion të deleguar që qeveris veprimtarinë e entit dhe rëndësinë e tij për operacionet e entit. 3. Autoriteti i Kuvendit - Detajoni qëllimet për të cilat bëhet dispozita e Kuvendit dhe shumat specifike të autorizuara për këto qëllime. 4. Ministria e Finances ­ Detajoni qëllimet për të cilat kryhet dispozita e Kuvendit dhe shumat specifike të autorizuara për këto qëllime.

Çështje kyce për strategjinë e auditimit

26

Pjesa e Tretë: Mjedisi i jashtëm i kontrollit Si i adresohen procedurat e kontrollit nga ana e drejtuesit te objektivat? Cilat janë ndërlikimet për strategjinë e auditimit? A raportohet tek Drejtuesi?

Objektivi i kontrollit

1.Organizata, Rolet dhe Përgjegjësia

1.1 Drejtuesit, rolet dhe përgjegjësia Drejtuesit e entit duhet: ·Të mbajnë një qëndrim të drejtë në drejtim, siç duhet; · Të kenë aftësitë dhe përvojën e nevojshme për të zbatuar vendimet e Kuvendit, Këshillit të Ministrave, etj,; · Të motivojnë të punësuarit për të vepruar drejt dhe në interes të taksapaguesve. Menaxherët kyc (vecanërisht ata me përgjegjësi financiare) duhet të kenë cilesitë e nevojshme dhe kualifikimin e nevojshëm për të kryer kontrollin e punës. 1.2 Mbikëqyrja në Departament, etj (nëse hyn këtu) Përbërja, veprimtaria dhe qëndrimi i anëtarëve të bordit si dhe informacioni i dhënë atyre duhet: ·Të mbajnë një qëndrim të drejtë në drejtim, siç duhet; · Të drejtohet drejt një vendim-marrjeje efektive, drejt menaxhimit strategjik dhe kontrollit efektiv; · Të motivojë drejtuesit për të vepruar siç duhet në drejtimin e cështjeve. 1.3 Struktura organizative dhe caktimi i përgjëgjësisë dhe autoritetit. Struktura organizative duhet të ofrojë vija të qarta të përgjegjësisë dhe kalimit të informacionit në mënyrë që të lejojë monitorimin e veprimtarisë së entit nga ana e drejtuesve. Caktimi i përgjegjësisë, dërgimi i autoritëtit dhe krijimi i politikave të lidhura me to duhet të ofrojë një bazë për kontabilitetin dhe kontrollin, dhe të përcaktojë qartë rolet individuale. Drejtuesit duhet ta kuptojne plotësisht përgjegjësinë për kontrollin dhe të kenë përvojën e nevojshme si dhe nivelin e duhur të njohurive. Duhet të bëhet një ndarje e duhur e detyrave dhe pushtetit në menyrë që të mënjanohen, sa është e mundur, mundësitë për mashtrim, deklarata të rreme të qëllimshme apo tejkalim të kompetencave të menaxhimit. 1.4 Burimet njerëzore - politikat dhe procedurat

1.5 Politikat për personelin duhet të mbështetin rekrutimin, mbajtjen dhe zhvillimin e një stafi të kualifikuar dhe kompetent, të aftë për të zbatuar planet e

27

Pjesa e Tretë: Mjedisi i jashtëm i kontrollit Si i adresohen procedurat e kontrollit nga ana e drejtuesit te objektivat? Cilat janë ndërlikimet për strategjinë e auditimit? A raportohet tek Drejtuesi?

Objektivi i kontrollit

biznesit në mënyrë të efektshme dhe ruajtjes nga rënia e kontrollit, mashtrimi apo akte të tjera pasaktësish. Drejtimi duhet të specifikojë nivelin e duhur të kompetencave, të nevojshëm në profesione të vecanta, dhe të përshtasë nivelet e dëshiruara të kompetencave me njohuritë dhe aftesitë e nevojshme Drejtuesit dhe stafi duhet të kenë kompetenca, aftësi dhe kualifikimet e duhura për t'i kryer rolet e tyre me sa më efikasitet

2.

2.1

Integriteti

Integriteti dhe vlerat etike

Drejtimi duhet të transmetojë mesazhin se integriteti dhe vlerat etike nuk mund te jenë objekt kompromisi, dhe se nëpunësit duhet ta marrin dhe ta kuptojnë këtë mesazh. Ai duhet që vazhdimisht të tregojë, me fjalë dhe me vepra, një përkushtim për të arritur standarte të larta etike. Organizata duhet të përcaktojë kode të qarta dhe të pritshme të drejtimit dhe vlerave etike. Ky drejtim i pritur nga stafi duhet të monitorohet në mënyrë të efektshme dhe shkeljet të trajtohen në mënyrë të përshtatshme. 2.2 Përkushtimi për një raportim financiar të saktë dhe të drejtë. Drejtuesi duhet të tregojë një përkushtim drejt një prezantimi të drejtë të transaksioneve dhe veprimtarisë së organizatës në deklaratat financiare. Mjedisi i kontrollit duhet të mbështetë pikasjen dhe parandalimin e deklaratave të rreme të qëllimshme me anë të ndarjes së detyrave dhe të tjera kontrolleve. Kontrollet duhet të bëhen për të bërë parandalimin e tejkalimit të kompetencave drejtuese dhe të mekanizmit të kontrollit.

3. Vlerësimi i riskut

3.1 Procesi i vlerësimit të riskut nga drejtimi. Drejtuesit duhet të vendosin objektiva të qarta pune, të identifikojnë dhe të marrin në shqyrtim implikimet që risku mund të ndikojë në arritjen e këtyre planeve dhe objektivave. Procesi i vlerësimit të riskut duhet të marrë në konsideratë faktorët e brendshëm dhe të jashtëm që mund të ndikojnë në arritjen e objektivave dhe të ofrojnë një bazë për

28

Pjesa e Tretë: Mjedisi i jashtëm i kontrollit Si i adresohen procedurat e kontrollit nga ana e drejtuesit te objektivat? Cilat janë ndërlikimet për strategjinë e auditimit? A raportohet tek Drejtuesi?

Objektivi i kontrollit

menaxhimin e tyre.

4. Monitorimi dhe kontrolli

4.1 Planet e menaxhimit dhe kontrolli buxhetor. Drejtuesit duhet të zhvillojnë plane dhe buxhete për të bërë drejtimin dhe monitorimin e veprimtarisë së punës, që janë: ·realiste; ·të bazuara në supozime të vlefshme; ·të hartuara nga individë të mirëinformuar; ·në një nivel të përshtatshëm të detajimit. Informacioni i drejtuesit duhet të jetë i mjaftueshëm, i kohës dhe i besueshëm për aq sa lejon rishikimin, vlerësimin dhe veprimin korigjues të operacioneve të punës dhe të pozitës financiare nëse është e nevojshme. 4.2 Besimi në raportet e plota financiare Përmbledhja e informacionit financiar duhet të jepet në baza të rregullta dhe të rishikohet nga drejtuesit.. Rishikimi që Drejtuesit i bëjnë përmbledhjes së informacionit financiar, duhet të identifikojë kontrollet e pakta apo deklarata te rreme materiale të mundshme brenda informacionit. Drejtuesit duhet të sigurohen që do të kenë në vazhdim veprimin e duhur.

Kapitulli i VII-të - Programet e Auditimit Si pjesë e planifikimit të auditimit, audituesi duhet të përgatisë Programin e Auditimit. Programi duhet të paraqesë në detaje natyrën, kohën dhe shtrirjen e testimit të planifikuar të auditimit. Programet e auditimit duhet të përfshijnë: · Objektivat e auditimit; një deklaratë e saktë se çfarë synon të përmbush auditimi; · Procedurat e auditimit; detajet e testimeve të auditimit dhe procedurat për t'u kryer;

29

Përcaktimet e gabimeve; një përshkrim çfarë do të përbënte një gabim. Ka 2 grupe objektivash auditimi, ku secili përbëhet prej një kompleti me 5 objektiva, njëri për Bilancin Financiar dhe tjetri për Llogaritë e Shpenzimeve dhe të Ardhurave. Objektivat e Bilancit Financiar

Objektivi dhe përkufizimi Shembull i gabimit

·

Kompletimi ­ nëse gjithë asetet dhe Nuk janë identifikuar të gjithë debitorët detyrimet që lidhen me periudhën dhe prandaj nuk janë regjistruar në kohore janë dokumentuar. bilancin financiar. Gjendja ­ nëse aktivi ose pasivi të Levizjet e materialeve stok nuk janë paraqitur në deklarata ekzistojnë në dokumentuar siç duhet, duke çuar në Bilancin Financiar të datës përkatëse. një bilanc të gabuar për to. Vlerësimi ­ nëse aktivi ose pasivi vlerësohet në përputhje me politikat e duhura të llogaritjes që zbatohen vazhdimisht. Llogaritjet e gabuara të amortizimit që rezultojnë me vlerë të gabuar të aktivit, në bilancin financiar në fund të vitit.

Të drejtat dhe përkatësia - nëse asetet Subjekti ka regjistruar në bilancin e tij dhe detyrimet e dokumentuara financiar një ndërtesë që zotërohet përfaqësojnë kategoritë që përmban nga një prej Agjencive të tij. subjekti. Ekspozimi ­ nëse kategoritë janë paraqitur, klasifikuar dhe përshkruar në përputhje me kuadrin e zbatueshëm të raportimit. Një Ministri blen rregullisht kompjutera në Departamentet e Qeverisë. Kompjuterat janë dokumentuar gabim në Bilancin Financiar si asete fikse në vend të mallrave stok.

30

Objektivat e Transaksioneve (deklarata e shpenzimeve)

Objektivi dhe përkufizimi Shembull i gabimit

Kompletimi nëse të gjitha Vetëm vlerat e marra vendosen në transaksionet e bilancet që lidhen me llogarinë e të ardhurave dhe jo të periudhën kohore janë dokumentuar. ardhurat pezull. Ndodhja ­ nëse vetëm ato Një faturë është vendosur gabimisht në transaksione dhe bilance që lidhen me llogari dy herë. Për vendosjen e dytë periudhën kohore janë regjistruar. nuk ka ndodhur ndonjë transaksion mbështetës. Matja ­ nëse transaksionet regjistruar në vlerën e duhur. janë Pagesa të regjistruara me vlerë të gabuar.

Rregullariteti ­ nëse transaksionet janë Transaksioni është i parregullt ose në përputhje me legjislacionin dhe pagesa e kryer për shërbimin nuk lidhet rregulloret përkatëse. me qëllimin e subjektit. Ekspozimi ­ nëse transaksionet janë paraqitur, klasifikuar dhe përshkruar në përputhje me kuadrin e zbatueshëm të raportimit. Pagesat për orët e punës jashtë orarit regjistrohen në shpenzimet administrative në vend që të jenë në listpagesë.

Kur hartojmë një program kontrolli, audituesi duhet të përpilojë testime të mjaftueshme për t'u siguruar që objektivat e auditimit janë adresuar. Mundet të jenë të padobishëm testimet e auditimit (më tepër se një) që përmbushin të njëjtin objektiv kontrolli dhe në përgjithësi audituesi do të zvogëlojë numrin e testimeve në minimum. Shembuj të testimeve të auditimit ofrohen ne tabelën e mëposhtme ku paraqiten objektivat e adresuara të auditimit. Programet e njëjta të auditimit mund të përfshijnë si testimet e auditimit dhe ato të transaksioneve për aq kohë sa qëllimi i çdo testimi është bërë i qartë.

31

ZONA E LLOGARISË DHE TESTIMI I AUDITIMIT (Objektiv i adresuar) ZONA E LLOGARISE: LISTËPAGESA Kryerja e një testimi parashikues për pagat dhe shpenzimet e dietave për shembull nëpërmjet: Parashikimit të detyrimit për pagat për vitin bazuar në shpenzimet e vitit të kaluar, ndryshimet e niveleve të pagave dhe ndryshimet në numrin e stafit ose; Llogaritja e detyrimit për pagat bazuar në numrin mesatar të stafit, në detyra sipas nivelit të hierarkisë dhe kategorive mesatare të pagave për çdo nivel. (Kompletimi, Ndodhja, Matja dhe Ekspozimi) ZONA E LLOGARISE: ADMINISTRATIVE SHPENZIME TË PËRGJITHSHME

Referenca për punën e kryer

Për një shembull të nxjerrë nga Ditari i Përgjithshëm i Regjistrimit të llogarive si paga/shpenzime, vëzhgojme dokumentacionin mbështetës. Kerkohet për çdo pagesë që: Është për mallra/shpenzime, të cilat subjektit i lejohet të blejë (Rregullariteti). Të kalkulohet sasia e saktë (Matja). Të mbështetet në një urdhër të mirëqenë, evidencë, faturë apo çertifikatë sipas përdorimit (Ndodhja). ZONA E LLOGARISE: ASETET FIKSE Rishikimi i inspektimit fizik të menaxhimit te aseteve fikse per t'u siguruar janë identifikuar ndryshimet dhe janë ndërmarrë veprimet e duhura (të tilla si dokumentimi i artikujve të vjetruar - jashtë kohe, thyerja ose mungesa e artikujve). (Kompletimi, Ekzistenca dhe Vlerësimi i sasisë) ZONA E LLOGARISE: DEBITORËT Për një model të bilanceve të debitorëve, shkresë një debitori për konfirmimin direkt të sasisë që detyrohet dhe: Vlerësoni përgjigjen e merrë dhe shqyrtoni mospërputhjen e shifrave në rakordimin e gjetjeve; Kryeni procedura alternative nëse nuk është marrë përgjigje. Për shembull duke kontrolluar një faturë vijuese në CASH (që i është paguar). (Ekzistenca, Vlerësimi i sasisë)

PJESA E DYTË - USHTRIMI I AUDITIMIT NË TERREN Kapitulli i VIII-të - Procedurat Analitike

Audituesi dhe SAI duhet të zotërojne kompetencën (zotësinë) që kërkohet. (Fragment nga paragrafi 82 i Standardeve të Përgjithshme të INTOSAI-t). KLSH duhet të pajiset me një gamë të plote metodologjish kontrolli të azhornuara, përfshirë teknikat bazë në sistem, metodat analitike të rishikimit, modelimin statistikor dhe kontrollin e sistemeve automatike të informacionit. (Shpjegim i standardeve të INTOSAI-t). 32

Planifikimi i auditimit duhet të përmbajë një analizë paraprake për përcaktimin e mënyrës së trajtimit të auditimit, natyrën dhe shkallën e pyetjeve dhe kërkimit të të dhënave që do të bëhen më pas. (Shpjegim i Standardeve të INTOSAI-t për Planifikimin e Auditimit). Analiza e Deklaratave Financiare ka si synim konstatimin e ekzistencës së lidhjeve të mundshme brenda dhe ndërmjet një sërë elementësh të deklaratave financiare, duke bërë identifikimin e lidhjeve të pritshme dhe tendencave të pazakonta. (Shpjegim i Standardeve të Fushës të INTOSAI-t).

VIII.1 Organizimi dhe zbatimi i planit të auditimit është përgjegjësi e Drejtorëve të Departamenteve. Ato duhet të sigurojnë realizimin e objektivave të përcaktuara dhe të përmbushin kërkesat ligjore, profesionale e të standarteve të auditimit. Grupet e auditimit, me të marrë detyrën e përcaktuar në plan, në bashkëpunim me përgjegjësin e grupit dhe kryekontrollorin fillojnë nga hartimi i programit të auditimit, i cili duhet të përfshijë dhe të parashikojë këta elementë kryesorë: · Qëllimin e auditimit; · Informacion të hollësishëm mbi subjektin e auditimit, njohja e tij; · Rezultate dhe të dhëna nga kontrolli i mëparshëm; · Rikontrollin e detyrave dhe rekomandimeve të auditimit të mëparshëm; · Llojin e auditimit që do të kryhet: - Financiar (Ligjshmërie dhe rregullshmërie; - Performance; - I Kombinuar etj. · Metodën e auditimit: - E përgjithshme; - Me zgjedhje; - Tematike. · Bazën ligjore; · Formën e sigurimit të informacionit: - Informim verbal; - Informim dokumentar; - Informim kompjuterik, etj. · Periudhën që do të kontrollohet; · Grupin e auditimit dhe personin përgjegjës të grupit; · Kohën për kryerjen e auditimit (fillimi dhe përfundimi); · Drejtimet kryesore të auditimit; · Detyrat specifike për audituesit etj. Njoftimi për fillimin e auditimit sipas formularit tip i dërgohet zyrtarisht subjektit që kontrollohet deri në 2 (dy) javë përpara fillimit të punës kontrolluese, ku kërkohet vënia në dispozicion e të gjithë dokumentacionit që lidhet me objektin e auditimit, sigurimin e ambienteve dhe pajisjeve për një punë normale, si dhe kërkesa të tjera në varësi të specifikave, natyrës së auditimit apo subjektit. Kurse, programi i auditimit me drejtimet e auditimit sipas formularit tip i dorëzohet subjektit që do kontrollohet ditën e fillimit të auditimit, por sipas rastit mund t'i dërgohet me njoftimin për fillimin e auditimit. VIII.2 Zbatimi i auditimit. Në procesin e zbatimit të programit të auditimit, nga Drejtori i Departamentit, Kryekontrollori dhe Përgjegjësat e Grupeve të punës, duhet të zbatohen këto detyra: 1. Përpara fillimit të auditimit, drejtuesi i auditimit (përgjegjësi i grupit të auditimit) duhet të sigurohet që: - çdo person i përfshirë në kontroll e pranon planin si të tërë, gjithashtu dhe detyrat e caktuara; ka aftësitë e nevojshme për të kryer detyrat e

33

caktuara; si dhe nuk ka asnjë konflikt interesash ose faktorë të tjerë që mund ta pengojnë në kryerjen e detyrave të caktuara me kompetencë dhe objektivitet. 2. Më pas merret kontakt me titullarin e institucionit subjekt kontrolli, të cilit i bëhet prezent qëllimi dhe drejtimet e auditimit. 3. Sigurohen ambientet dhe kushtet për një punë normale të përfaqësuesve të autorizuar të KLSH, të përcaktuar në programin e auditimit. 4. Gjatë ushtrimit të veprimtarisë audituese, përgjegjesi i grupit të auditimit në bashkepunim me Drejtorin e Departamentit kryen ndarjen e detyrave për cdo auditues, çka do të thotë përcaktimi i drejtimeve të auditimit, të cilat do të auditohen nga secili auditues. 5. Faza e njohjes së subjektit që do të auditohet dhe përgatitja e dokumentit të planifikimit të auditimit që duhet të zgjasë deri në 20 ditë në varësi të shkallës së vështirësisë dhe madhësisë së subjektit që do të auditohet. 6. Dokumenti i planifikimit të auditimit do të përpilohet nga grupi i auditimit dhe përgjegjësi i grupit të auditimit dhe do të miratohet nga Drejtori i Departamentit të auditimit, dhe do të nëshkruhet nga i gjithë grupi i auditimit dhe është pjesë e letrave të punës së audituesit. 7. Gjatë ushtrimit të veprimtarisë audituese, parregullsitë dhe shkeljet ligjore pasqyrohen në dokumentet e auditimit dhe ballafaqohen me personat përkatës përgjegjës. 8. Drejtuesi i auditimit duhet të bëjë mbikëqyrje të përshtatshme të pikave të zhvilluara në një kontroll, për t'u siguruar që detyrat e auditimit janë kryer saktë. Nëse ndonjë nga anëtarët e grupit e shikon të vështirë kryerjen e një detyre të caktuar, ose dalin probleme të paparashikuara, ose rezultatet e auditimit janë shumë të ndryshme nga ato që priteshin, kjo duhet të raportohet menjëherë tek drejtuesi i auditimit, i cili duhet të sigurojë asistencë të mëtejshme për këtë detyrë, ose të përshtasë planin e detyrës së auditimit. 9. Dokumentet e punës së auditimit janë pjesë thelbësore e procesit të auditimit. Ato duhet të mblidhen, rishikohen dhe mbahen sistematikisht. Dokumentet e punës duhet të organizohen në mënyrë të tillë që të lehtësojnë punën e mëtejshme dhe përgatitjen e raportit të auditimit. 10. Pas përfundimit të auditimit, grupi i auditimit i drejtuar nga përgjegjësi i grupit bën ballafaqimin me të gjithë personat përgjegjës të subjektit të kontrolluar dhe në këtë ballafaqim parashtrohen mendimet e grupit për problemet e konstatuar e të dokumentuar. 11. Procesi kontrollues mbikëqyret nga Kryekontrollori dhe Drejtori i Departamentit të Auditimit, madje Drejtori jep udhëzime dhe orienton grupin e auditimit në trajtimin e çështjeve të veçanta. Drejtori i Departamentit të Auditimit dhe Kryekontrollori duhet të kenë kontakt me përgjegjësin e grupit të auditimit dhe të rishikojnë në mënyrë të rregullt progresin e auditimit dhe çdo problem që mund të ndeshet. Normalisht, ata janë përgjegjës për aprovimin e çdo ndryshimi substancial në dokumentin e planifikimit te auditimit dhe për çdo asistencë të specializuar, që përgjegjësi i grupit të auditimit mund të kërkojë për kontrollin. Në disa institucione kontrolle homologe, një vëzhgim i tille realizohet nga një kontrollor me përvojë i ashtuquajtur kundër-raportues. 12. Gjatë auditimit, përgjegjësi i grupit të auditimit duhet të sigurohet që puna është bërë mirë dhe në përputhje me planin; si dhe janë përdorur modele të sakta, procedura analitike, teknika për mbledhjen e të dhënave dhe teknika për analizat e informacionit. Përmbajtja dhe natyra e vëzhgimit të tij varet nga faktorë të tillë, si: numri i personave të ngarkuar në kontroll, eksperienca e tyre, ekpertiza, kualifikimet dhe aftësitë e tyre.

34

- Gjatë procesit të auditimit, grupi i auditimit, sipas rastit, ka të drejtë të ndërhyjë për të bërë korigjime apo rregullime korente, në dobi të shëndoshjes së gjendjes në subjektin që auditon. Këto rregullime apo zhdëmtime të vlerave të dëmtuara, pasqyrohen nga grupi i auditimit në projektraportin e auditimit, raportin përfundimtar dhe projektvendimin e paraqitur. - Zbulimet e auditimit duhet të përshkruhen objektivisht, me vërtetësi, në mënyrë precize, tërësore dhe gjithpërfshirëse. - Për rastet kur gjatë auditimit çështja lidhet me ndërhyrjen e shpejtë për pezullimin ose shfuqizimin e një akti ligjor ose nënligjor, përgjegjësi i grupit të auditimit njofton menjëherë Kryekontrollorin dhe Drejtorin e Departamentit, dhe ky i fundit Kryetarin e KLSH-së. - Në përfundim të auditimit, grupi i auditimit i drejtuar nga përgjegjësi i grupit harton projektraportin e auditimit, i cili i dërgohet brenda afateve ligjore, subjektit për të bërë shpjegimet përkatëse me shkrim. - Kontrolli duhet te vlerësohet në përputhje me planin e aprovuar. Procesi i planifikimit nuk mbaron me fillimin e fazës së zbatimit. Ndërsa, zbatimi i auditimit vazhdon, rrethana të veçanta kërkojnë shpesh që plani të modifikohet. Këto ndryshime duhet të dokumentohen, së bashku me arsyet pse duhet të bëhen ato. Nëse këto ndryshime shndërrojnë në mënyrë të rëndësishme metodologjinë e auditimit ose kohën dhe burime të tjera të kërkuara për ta kryer këtë, këto ndryshime duhet të rishikohen dhe aprovohen nga personi që aprovon planin fillestar, njëkohësisht të dokumentohen. VIII.3 Standardet e Auditimit të INTOSAI-t i kërkojnë stafit të KLSH-së të ketë kompetenca për të ndërmarrë teknika kontrolli të azhornuara, përfshirë edhe ekzaminime me metoda analitike. Gjithashtu, standardet kërkojnë që procedurat analitike të përdoren si në fazën e planifikimit të auditimit, ashtu dhe në fazën e perfundimit të tij. Procedurat analitike mund të përdoren për qellimet e mëposhtme: · Për të ndihmuar audituesin në planifikimin e detyrës, koordinimit në kohë dhe shtrirjen e procedurave të auditimit; · Si procedura të drejtpërdrejta, kur përdorimi i tyre mund të jetë më eficient dhe i efektshëm sesa testimi në detaje; dhe · Si pjesë e rishikimit të përgjithshëm të deklaratës financiare në kohën e përfundimit të auditimit. Në fazën e punës në terren, procedurat analitike na japin evidenca për një apo më shumë objektiva kontrolli që lidhen me bilancin e llogarive apo nën-komponentët përbërës të tyre. Në varësi të rigorozitetit të procedurave të ndërmarra, procedurat analitike mund të jenë të mjaftueshme për të siguruar të gjithë evidencën e drejtpërdrejtë të lidhur me një objektiv kontrolli për një bilanc llogarish apo nënkomponentët përbërës të tyre. Zbatimi i procedurave analitike në formimin e një përfundimi të plotë na ndihmon të shqyrtojmë nëse deklaratat financiare si një e tërë janë në përputhje me njohuritë tona të organizimit të punës në subjekt. Në sajë të përdorimit të procedurave analitike në këtë fazë, mund të konfirmojmë punën e kryer ose të identifikojmë nevojën për punë shtesë në rast se vazhdojnë të hasen shifrat e pashpjegueshme të llogarive. Ekzistojne dy tipe procedurash analitike të rishikimit: VIII.3.1 Krahasuese; dhe VIII.3.2 Modeluese (analiza parashikuese) VIII.3.1 Procedurat analitike krahasuese përmbajnë si analizen e proporcioneve, ashtu dhe analizën e tendencës, dhe të dyja janë të nevojshme në të gjitha fazat e një kontrolli ­ planifikimi, punës në terren dhe konkluzioneve. Në fazën e

35

planifikimit, ato përdoren për të pohuar dijenitë tona rreth operacioneve të subjektit, për të identifikuar zonat me risk potencial, si dhe transaksionet apo bilancet që nuk ndodhin zakonisht. Minimalisht, kur planifikohet një kontroll, mund të kryejmë procedura analitike krahasuese duke bërë raportin e çdo bilanci llogarie në krahasim me sasinë përkatese të vitit të kaluar. Këto procedura, mund të përdoren edhe si një procedurë e drejtpërdrejtë kur përftohet siguri edhe nga një vend tjetër, p.sh. nga kontrollet. Siguria mund të përftohet nga procedurat analitike krahasuese edhe në rastet kur vlera totale e një bilanci llogarie nuk është vlerë materiale. Në fazën e përfundimit të auditimit, procedurat analitike janë të ngjashme me ato që përdoren në planifikim. Në këtë fazë, është e rëndësishme që audituesi të shqyrtojë përputhjen e evidencës së mbledhur në lidhje me bilancet e identifikuara, si të zakonshme, ashtu edhe të pazakonta. Përpara se të krijohet bindje nga një krahasim midis shpenzimeve faktike dhe shifrave në buxhetin e planifikuar, audituesi duhet të kuptojë se si u vendos shifra në buxhetin e planifikuar. VIII.3.2 Procedurat analitike modeluese, janë të përshtatshme për t'u përdorur gjatë punës në terren, dhe nëse janë të forta, mund të përdoren për të përftuar të gjithë garancinë dhe bindjen që nevojitet. Për ta krijuar këtë bindje, shifra e parashikuar duhet të jetë brenda "diferencës së lejueshme" të shifrave materiale. Hapat që ndermerren në një procedurë analitike modeluese janë si me poshtë: Hapi 1. 2. 3. 4. 5. Përcaktoni një diferencë domethënëse Përpiloni pikat që parashikon të zhvillosh Llogaritni parashikimin dhe krahasoje me sasinë e regjistruar. Spjegoni ndryshimet thelbësore Arrini në një konkluzion

Përpara se të përdorim një procedurë analitike për të përftuar një garanci të mjaftueshme nga kontrolli ne na duhet të marrim në konsideratë nëse: · Njohuritë tona rreth organizimit të punës janë të mjaftueshme për të identifikuar faktorët që lidhen me procedurat analitike dhe lidhjet e tyre me shifrën që po kontrollohet. Duhet të jemi të aftë të gjykojmë se çfarë mund të ushtrojë ndikim tek shifrat e llogarisë që po testohet, dhe nëse një lidhje është e rastësishme apo thjesht koinçidencë. Nëse faktorët që s'kanë lidhje me njëri-tjetrin përfshihen në procedura analitike, apo faktorët që kanë lidhje me të hiqen, ne s'do të jemi të aftë që të parashikojmë shifrën e llogarisë. · Për të kryer procedurat analitike, disponohen të dhëna të besueshme dhe nga një burim i pavarur. Marrja e një informacioni që besojmë se është i saktë ku ne të bazojmë procedurat analitike është mjaft e rëndësishme. Gjithashtu, të dhënat e përdorura duhet të jenë nga një burim i pavarur, burim nga i cili del shifra e llogarisë. P.sh. kur parashikohen pagat, audituesi duhet të marrë informacion tek Departamenti i Personelit për numrin e stafit, në vend që këtë infomacion ta marrë nga Departamenti Ekonomik (financiar). Procedurat tona analitike, si një mjet parashikues, padyshim kanë të meta nëse të dhënat bazë të përdorura aty janë të pasakta apo të dhënat që janë përdorur për të nxjerrë shifrën e llogarisë. · Nëse identifikojmë një risk material në planifikimin e auditimit që do të bëjmë,

36

për shkak të nevojës për t'u fokusuar pikërisht në risqet e identifikuara, nuk mund t'i përdorim shumë procedurat analitike. Ato janë më të besueshme në një mjedis me kontroll të fortë. Gjithashtu, duhet theksuar se një procedurë analitike në vetvete nuk do t'i përgjigjet të gjitha objektivave të auditimit. Ato do të jenë shume efektive për të siguruar evidencën në kontroll për tërësinë dhe matjen e shifrave të llogarisë, por që normalisht nuk do të na japin garanci nga kontrollet për ligjshmërinë dhe rregullaritetin e transaksioneve, apo për përkatësinë e aseteve. · Nëse ndonjë nga procedurat analitike identifikon bilance të pazakonta apo diferenca të pashpjeguara në raportin ndërmjet vlerës së pritshme dhe vlerës faktike, është mjaft e rëndësishme që këto vlera të qartësohen dhe vërtetohen duke përdorur mjete të tjera auditimi. Nëse diferenca të dukshme nuk mbështeten në evidenca të vërtetuara, atëhere nga procedurat analitike të drejtpërdrejta nuk duhet të merret asnjë garanci. Audituesi duhet të jetë i vetëdijshëm se mund të rastisë që të ketë diferenca të dukshme, si për shkak të gabimeve në sasinë e regjistruar dhe për shkak të thjeshtimeve në gjykimin e audituesit. VIII.3 Modelimi ne procesin e auditimit Opinioni i audituesve i formësuar gjatë dhe në fund të auditimit financiar, duhet të mblidhet në evidenca kontrolli të mjaftueshme, të sakta dhe bindese. Teorikisht, ekzistojnë metoda të ndryshme të mbledhjes së evidencave të auditimit, por përdorimi i të gjitha këtyre metodave si psh: për ekzaminimin e secilit element, nuk është as i mundshëm dhe as eficient. Modelimi në auditim përfaqëson zbatimin e procedurave të caktuara të auditimit mbi një ndarje të numrit total të popullsisë subjekt auditimi, me q ë l l i m që të sigurohen evidencat e duhura të auditimit për të tërë popullatën. Nëse popullata është zgjedhur si duhet, më pas përfundimet e auditimit mund të shtrihen në të gjithë popullsinë, në të kundërt ato do të jenë të vlefshme vetëm për modelin e zgjedhur. Përgjithësisht testet e auditimit mund të zbatohen ose mbi të gjitha elementët e popullsisë, ose mbi nje model të caktuar si më poshtë: · Të gjithë elementët e përbërjes së popullsisë; testet mund të aplikohen për një popullsi të vogël. · Një model jopërfaqësues;mund të aplikohet kur audituesi i njeh veçantitë e popullsisë që duhet testuar dhe është i aftë të identifikojë një numër të vogël elementësh që i interesojnë për auditimin. Kur e zgjedh këtë metodë, audituesi duhet të vlerësojë rezultatet nëpërmjet zbatimit të konkluzioneve të tij/të saj mbi modelin. Kjo do të thotë që, përsa kohë që modeli nuk është përfaqësues, gabimet e gjetura në modelin e testuar mund të mos shtrihen në të gjithë popullsinë. · Një model përfaqësues është modeli që ka karakteristika të ngjashme me elementët në të gjithë popullsinë. Duhet specifikuar që audituesi mund të perdorë një model jo përfaqësues për një pjesë të popullsisë dhe një model përfaqësues për pjesën tjetër të elementëve. ShembuII: Le të supozojmë që sistemi i kontrollit të brendshëm të një subjekti kërkon që nëpunësi përkatës duhet t'i bashkangjisë një kopje të urdhërave për secilin mandat-arkëtimi ose faturë për blerjet, por një procedurë e tillë nuk u vërejt veçse në 95% të veprimit. Nëse mungojnë 5 urdhra në një model prej 100 elementësh, atëhere modeli është përfaqësues i nje niveli të lartë. Nëse 4 ose 6

37

urdhra të tillë mungojnë, modeli është përfaqësues në mënyrë të mjaftueshme dhe nëse mungojnë më shumë urdhra të tillë, modeli nuk është përfaqësues. VIII.3.1 Modelet statistikore dhe jo statistikore Ekzistojnë dy metoda të përgjithshme të modeleve të auditimit: modelet statistikore dhe jo statistikore. - Modeli statistikor, përdor ligjin e mundësisë për të zgjedhur dhe vlererëuar rezultatet e modelit të auditimit. Kjo përfshin përzgjedhjen e një grupi elementësh që duhen kontrolluar, duke zbatuar formula matematikore specifike, të cilat lejojnë audituesin të formojë një përfundim të vlefshëm për të gjithë popullsinë, nga e cila është marrë modeli. Avantazhi kryesor i përdorimit të modelit statistikor qëndron në faktin që ai ndihmon audituesin të hartojë modelet efikase, për të vendosur nëse evidenca e siguruar është e mjaftueshme dhe për të matur riskun e modelimit. - Modeli jo statistikor, bazohet kryesisht në gjykimin profesional të audituesve, pa përdorur statistikat për matjen e riskut të modelit; prandaj rezultatet nuk duhet të deduktohen për të gjithë popullsinë, përderisa modeli nuk është përfaqësues. Metodat e modelimit. Modelet duhet të përzgjidhen me anë të metodave statistikore dhe jo statistikore. 1. Modelimi statistikor mund të përkufizohet si procedurë e modelimit, që përdor ligjet e propabilitetit për matjen e riskut të modelimit, që zakonisht paraqitet brenda procesit të modelimit. Metodat që përdoren më shpesh jane: zgjedhje te rastit dhe zgjedhje sistematike. a) Zgjedhja e rastit është një metodë zgjedhjeje, ku çdo element i popullsisë ka shanse të njejta për të qenë i zgjedhur. Shembull: Nëse janë zgjedhur 5 elemente nga nje popullsi prej 1000 vetësh, elementet e përzgjedhur mund të jenë: 1, 2, 3, 4 dhe 5, ose 14, 15, 16, 998 dhe 999. Elementet mund të zgjidhen duke përdorur tabelat e numrave të rastësishëm ose duke përdorur kompjuterin. b) Zgjedhja sistematike, përfshin zgjedhjen e rastit të një ose dy elementeve në model, paskëtaj duke shtuar një interval mesatar modelimi, zgjidhen edhe elementët e tjerë. Shembull: Nëse duhet të zgjidhen 5 elementë dhe intervali mesatar i zgjedhjes është 200, elementët e zgjedhur mund të jenë: 14, 214, 414, 614 dhe 814. Në këtë rast elementi i parë (14) është i zgjedhur rastësisht dhe elementët e tjerë janë zgjedhur duke shtuar një interval të mesëm modelimi. Avantazhi kryesor e kësaj metode është se kur përdoret në modelimin e njësive monetare, siguron audituesin që të gjithë elementët janë zgjedhur me viera më të larta se mesatarja e intervalit të modelimit. 2. Modelimi jo statistikor Metodat më të përdorura janë: zgjedhjet e rastit (rastësishme) dhe zgjedhjet me arsyetim profesional. a) Zgjedhjet e rastësishme. Audituesi zgjedh modelet pa ndjekur teknikën e strukturuar, duke shmangur ndonjë ndërhyrje ose parashikim të ndërgjegjshëm. Kjo metodë mund të mos çoj në një përfundim të vlefshëm për të gjithë popullsinë. b) Zgjedhja me gjykim profesional Sipas kësaj metode, elementët e modelit zgjidhen me arsyetim profesional të audituesit.

38

Shembull: Të gjithë elementet tejkalojnë një vlerë të paravendosur. Kjo metodë përfaqëson një shkallë të lartë të subjektivitetit. Në shumë raste vëmëndja e audituesve përqëndrohet në fushat, ku propabiliteti i ekzistencës së gabimeve materiale është i lartë. Fazat e modelimit. Pavarësisht nëse është arritur me metoda statistikore ose jo statistikore, modelimi brenda procesit të auditimit përfshin fazat e mëposhtme: - Planifikimi dhe projektimi i modeleve; - Përcaktimi i masës së modelimit; - Testimi i elementeve të zgjedhur të përfshirë në model; dhe - Vlerësimi i rezultateve. Planifikimi dhe projektimi i modeleve. Kur planifikohen dhe projektohen modelet, audituesi duhet të jetë i sigurt që ato do të kontribuojnë në arritjen e objektivave të auditimit. Disa nga faktorët që duhen marrë në konsideratë kur planifikohen dhe projektohen modelet janë: a) Objektivat e testit të auditimit: b) Të dhënat nga e cila merren modelet; c) Mundësia e përdorimit të statifikimit. a) Objektivat e testit të auditimit. Si fillim, audituesit përcaktojnë objektivat specifike të auditimit dhe pas kësaj vendosin procedurat për arritjen e tyre. Marrja në konsideratë e natyrës së dokumentit të kërkuar dhe kushtet e kryerjes së gabimeve ose karakteristika të tjera që mund të krijohen lidhur me procesin e mbledhjes së evidencave të auditimit, përfaqësojne elementë të rëndësishëm për audituesin në përkufizimin e aspekteve të mëposhtme: - Çfarë është një gabim? - Çfarë popullsie duhet të zgjidhet për modelim? Një kuptim i qartë i çështjes "çfarë është një gabim" është vendimtar për të qenë i sigurt që midis gjithë kushteve, vetëm ato që janë të zbatueshme për objektivat e auditimit, janë përfshirë në proçesin e zbulimit të gabimeve. b) Të dhënat nga e cila merren modelet; kuptohen një seri të dhënash, nga e cila audituesi do që të ndërtoje një model, për të arritur një konkluzion. Rëndësi të vecantë për modelimin përfaqëson identifikimi i tyre, i cili duhet të jetë i plotë dhe i përshtatshëm në esencë. I plote: - Audituesi duhet të jetë i sigurt që të gjitha elementët e pranuara për t'u përfshirë në të dhënat, janë përfshirë në të. Shembull: Nëse audituesi synon të zgjedhë nga një dosje vetëm dokumente që lidhen me pagesa të kryera, mund të mos nxirren përfundime për të gjitha pagesat e kryera, por të kërkojë rastin që e siguron atë për faktin që të gjitha dokumentet e pagesave ishin arkivuar. I përshtatshëm: - Audituesi duhet të sigurohet që të dhënat janë të përshtatshme për objektivat e auditimit. Shembull: Kur verifikohen debitorët, të dhënat nuk formohen nga lista e bilanceve të furnizuesve, por nga pagesa të mëvonshme, nga fatura të papaguara, situacione të furnizuesve, shënime dore që deklarojnë marrje, por që nuk kanë faturat koresponduese etj., të cilat sigurojnë të dhëna që lidhen me nënvlerësimin e detyrimeve. c) Përdorimi i statifikimit Në rast se audituesi synon rritjen e efikasitetit të auditimit, ai mund të vendosë për ndarjen në grupe të të dhënave. Çka do të thotë që audituesi duhet të ndajë ato në grupe që dallohen, bazuar mbi një karakteristikë të vetme, siç është vlera.

39

Shembull: Duke verifikuar regjistrat e llogarive, audituesi mund të klasifikojë të dhënat në tre grupe: 1. Të ardhura dhe shpenzime që i kapërcejnë 1 miliard Lekë; 2. Të ardhura dhe shpenzime nga 100 milionë Lekë në 1 miliard Lekë; 3. Të ardhura dhe shpenzime nën 100 miliardë Lekë. Ndarja në grupe e lejon audituesin të përqëndrohet mbi pozicionet me vlera të larta, aty ku mund të ketë propabilitet që të identifikohen gabimet më të mëdha. Megjithatë, kjo nuk lidhet me të gjithë të dhënat, meqënëse rezultatet e procedurave të aplikuara për një model në një grup (nëngrup) janë të përshtatshme vetëm për atë grup (nëngrup të dhënash). Me qëllim që të nxirren konkluzione për të gjithë të dhënat, audituesi duhet të marrë në konsideratë gjithashtu edhe faktorë të tjerë siç është risku dhe materialiteti lidhur me çdo shtresë të të dhënave. · Përcaktimi i masës së modelit Kur përcaktohen përmasat e modelit, audituesi duhet të marrë në konsiderate riskun e modelit, sasinë e pranueshme të gabimeve dhe shkallën në të cilën priten të ndodhin gabimet. Risku i modelit i referohet mundësisë që një model mund të mos jetë përfaqësues për tërë të dhënat. Përmasa e modelit ndikohet nga risku i modelit që audituesi dëshiron të pranojë. Për më tepër, risku i modelit duhet të shqyrtohet në lidhje me modelin e riskut të auditimit dhe përbërësit e tij, me riskun e brendshëm, riskun e kontrollit dhe riskun e zbulimit. Sa më i ulët të jetë risku që audituesi dëshiron të pranojë, aq më i gjerë duhet të jetë modeli. Rezultati kryesor i pranuar nga audituesit në përcaktimin e përmasave të një modeli është zvogëlimi i riskut të modelit deri në një nivel të pranueshëm, duke përdorur metodat përkatëse të përzgjedhjes, por ai prapëseprapë nuk mund të fshihet kurrë. Gabimi i tolerueshem përfaqëson sasinë maksimale të gabimeve në numrin e të dhënave që audituesi ka përcaktuar të verifikojë, në përputhje me objektivat e auditimit. Përcaktimi i gabimit të parashikuar përfshin marrjen në konsideratë të disa elementëve si gabimet e identifikuara në gabimet e mëparshme, ndryshime në procedurat e subjekteve ose evidenca që rezultojnë nga vlerësimi i kontrollit të brendshëm. · Vlerësimi i rezultateve Synimi i modelit është që me t'u testuar modelet e veçuara, audituesit duhet të hartojne një konkluzion lidhur me gabimet e mundshme për të gjithë të dhënat. Çdo gabim i mundshëm i zbuluar në model duhet të analizohet, me qëllim që të përcaktohet nëse ai është rinovuar. Audituesi gjithashtu duhet të marrë në konsideratë aspektet cilësore të gabimeve, që është natyra dhe shkaku i gabimit dhe efekti i mundshëm mbi faza të tjera të auditimit. Argumentimi (ose verifikimi) i rezultateve të testit të modelit në të dhenat duhet të kryhet me një metodë të krahasueshme, me metoden e përdorur në zgjedhjen e njësisë së modelit. Argumentimi apo verifikimi përfshin vlerësimin e gabimeve të mundshme në të dhënat dhe vlerësimin e çdo gabimi vijues, zbulimi i të cilave mund të kishte shpëtuar për shkak të pasaktësisë së metodës së përdorur. Për më tepër, audituesi duhet të analizoje nëse gabimet e verifikuara në të dhënat i kapërcejnë gabimet e tolerueshme, duke marrë parasysh rezultatet e procedurave të tjera të auditimit që lidhen me objektivat e auditimit. Kur një gabim i

40

verifikuar në të dhënat e kapërcen gabimin e tolerueshëm, audituesi duhet të rianalizojë riskun e modelit dhe nëse kjo është e papranueshme, të zgjerojë procedurat e auditimit. · Konkluzione Standardet e përgjithshme të auditimit përcaktojnë përdorimin e modelit në procesin e auditimit, proces ky me anë të cilit audituesi do që të mbledhë të dhëna të mjaftueshme dhe jo absolute, që tregojnë se situacionet fmanciare janë pa gabime. Për të shprehur një opinion për kontrollin, audituesi nuk mund të ekzaminojë të gjithë informacionin e disponueshëm, por ai mund të nxjerrë konkluzione të sakta, duke përdorur metoda të ndryshme të sigurimit të të dhënave të auditimit, duke përfshirë edhe metodën e modelit. Si konkluzion, përdorimi i modelit në auditim është esencial dhe mundëson audituesin të hartojë konkluzione më të sakta, se sa po të perdorë metoda te tjera, duke e bërë kështu me eficiente punën audituese. Modelimi kërkon nje proces llogjik, që përfshin një vazhdimësi të zgjedhjeve të arsyeshme (përcaktimi i madhësisë së modelit, shkalla e saktësisë, niveli i besueshmërisë, niveli i gabimeve të mundshme etj.) që eventualisht mund të sigurojnë evidenca bindëse, për ta mbështetur opinionin e auditimit. Zgjedhja e modeleve përfaqësuese dhe vlerësimi i rezultateve janë të vështira dhe harxhojnë kohë, nëse kjo bazohet në zbatimin e disa procedurave manuale; pra, rekomandohet përdorimi i programeve software të specializuara. Shembull i Procedurave Analitike Parashikuese Drejtoria e Transportit është përgjegjëse për organizimin e provave për drejtimin e veturave personale dhe automjeteve të mallrave. Këto prova kryhen në 20 qendra rajonale provimi per drejtimin e automjeteve. Drejtuesit e automjeteve që i nënshtrohen provave duhet të paguajnë një shumë parash në kohën e regjistrimit. Pagesa për provat për marrjen e patentës është një burim i rëndësishëm të ardhurash për Drejtorinë dhe audituesi planifikon të marrë garanci nga kontrolli nëpërmjet një testi parashikues. Audituesi disponon informacionin e mëposhtëm: - Pagesa e Provimit për marrjen e Patentës në deklaratën financiare 42 000 000 Lekë; - Numri i provimeve të makinave të regjistruara gjatë vitit për vetura 56 500 Lekë; - Automjete për mallra 4 000 Lekë; - Detyrimi për t'u paguar: veturë ­ 7 500 Lekë; - Detyrimi për t'u paguar: automjete per mallra - 5 000 Lekë; - Shpenzimet Bruto ­ 2 000 000 000 Lekë; - Materialiteti ­ 40 000 000 Lekë.

Duke përdorur procedurat analitike parashikuese audituesi duhet të vijoje me 5 hapat e meposhtëm: Hapi 1 ­ Përcaktohen treguesit e pritshëm - Numri i provave te makinave: 56 500 (vetura) plus 4 000 (automjete mallrash); - Te ardhurat e pritshme: 56 500 x 7 500 Lek = 423 750 000/Lekë 4 000 x 5 000 Lek = 20 000 000/Lekë Totali: 443 750 000/Lekë

41

Hapi 2 ­ Përcaktohet diferenca e lejueshme - Diferenca e lejueshme = materialitet x Bashkësia __ Baza e Materialitetit

- Diferenca e lejueshme=40 000 000 Lekë x 420 000 000 Lekë = 8 400 000 Lekë 2 000 000 000Lekë Hapi 3 ­ Krahasohet fakti me të pritshmet - Të pritshmet ­ 443 750 000 Lekë; - Fakti ­ 420 000 000 Lekë; - Diferenca ­ 23 750 000 Lekë. Meqënëse, diferenca është më a madhe sesa diferenca e lejueshme e përcaktuar prej 8 400 000 Lekë, është e nevojshme të vazhdojmë tek hapi tjetër. [Nëse parashikimi do ishte brënda 8 400 000 Lekë të shifrës së llogarisë, në këtë pikë ne do të merrnim garanci nga auditimi]. Hapi 4 ­ Vëzhgimi i diferencës së lejuar Kur audituesi rrit mospërputhjen me drejtuesit e Drejtorisë së Transportit, ata ndërmarrin një inspektim të të dhënave të provimeve për patentat e makinave në zyrat vendore. Për qendrën e Durrësit, ata zbuluan që të dhënat e provave të makinave ishin mjaft të qëndrueshme në tërë vitin, megjithëse ata e dinin që atje ka patur probleme sëmundjesh midis inspektorëve, te cilat rezultonin me anullimin e një numri të konsiderueshem provash për një periudhë 2 mujore. Kur provimet për patentë për makinat e regjistruara u krahasuan me faturat në CASH për këto dy muaj, u zbulua se rreth 2250 provime ishin regjistruar dy herë në sistem, njëherë në regjistrim dhe përsëri kur provimi ishte kryer. Kjo shpjegoi diferencën prej 16 875 000 Lekë (2250 prova x 7 500 Lekë). - Diferenca e mbetur ishte brenda diferencës tonë të lejuar. Hapi 5 ­ Përfundimi Megjithëse diferenca midis parashikimit tonë fillestar dhe shifrës së llogarive ishte jashtë diferencës së tolerueshme, puna e mëtejshme tregoi se u shfaq një problem në të dhënat e një qëndre të veçantë për provat e patentës. Pasi u përcaktua sasia e këtij problemi, dhe pasi u përpunua shifra e parashikuar, diferenca ishte brenda kufirit tonë të tolerancës. Për këtë arsye, si rezultat i testit parashikues, audituesi mundi të merrte një garanci të drejtpërdrejtë. Kapitulli i IX-të - Marrja e Garancive nga Auditimi Kur planifikon një auditim, audituesi duhet të identifikoje sistemet kryesore të menaxhimit dhe auditimeve, dhe të kryej një vlerësim paraprak për të identifikuar pikat e forta dhe të dobëta të tyre.(Shpjegim i Standardit të INTOSAI-t për Planifikimin.) Audituesi, në përcaktimin e shtrirjes dhe qëllimit të auditimit, duhet të studiojë dhe të vlerësojë besueshmërinë e auditimit të brendshëm. (Standardi i INTOSAI-t për Punën në Terren për Studimin dhe Vlerësimin e Auditimit të Brendshëm) Shtrirja e studimit dhe vlerësimi i auditimit të brendshëm varet nga objektivat e auditimit dhe nga shkalla e besueshmërisë që nënkuptohet. (Shpjegim i Standardit të Punës në Terren për Studimin dhe Vlerësimin e Auditimit të Brendshëm)

42

IX.1 Standardet përfshijnë nevojën për auditues që të kuptojnë sistemin e auditimit dhe të vlerësojnë besueshmërinë e kontrolleve të brendshëm. Në mënyrë specifike, ata i kërkojnë audituesit që të vlerësojë në fazën e planifikimit pikat e forta dhe të dobëta të auditimeve dhe sistemeve kryesore. Për t'u pajtuar me standardet, jemi të detyruar të vlerësojmë sistemet e auditimit nëse planifikojmë apo jo, që të marrim garanci nga auditimet. Me termin "sistem auditimii" do të kuptojmë si mjedisin e auditimit, ashtu dhe procedurat e auditimit. Puna në kontrolle përbëhet nga tre aspekte: · Planifikimi Paraprak: vleresimi i mjedisit të auditimit, të kuptuarit e organizimit të subjektit si pjesë e planifikimit; · Kur bëhet hartimi i një Forme Auditimi, identifikohen auditimet kyçe dhe përcaktohet se si veprohet në realitet (të njohur në përgjithësi si vlerësime të kontrolleve me anë të vlerësimit fillestar të auditimeve të pjesës më të madhe të subjekteve që auditohen, dhe që njihen në një shkallë të gjerë nga puna e hollësishme e Kontrollit të Brendshëm në sisteme specifike); dhe · Gjatë punës audituese në terren, arrja e garancive nga auditimi nëpërmjet testimeve të auditimeve. Për sa i përket procedurave specifike të auditimit, jemi të interesuar vetëm në ato brenda sistemit të kontrollit dhe të kontabilitetit që lidhen me objektivat e deklaratave financiare. Kur bëhet identifikimi se cilat auditime duhet të konsiderohen të besueshme, nuk nevojitet që audituesi të regjistrojë të gjitha auditimet në një sistem të caktuar financiar. Vetëm auditimet kryesore duhet të identifikohen dhe testohen. Normalisht ato do të jenë të mjaftueshme për t'u siguruar se janë adresuar të gjitha objektivat e auditimit. Në fazën e planifikimit, audituesi duhet të arrijë në një ide paraprake nëse mund të marrë apo jo garanci nga auditimet, praktikisht është vlerësimi ynë fillestar i auditimeve në pjesën më të madhe të subjekteve që kontrollohen, dhe që njihen në një shkallë të gjerë nga puna e hollësishme e Kontrollit të Brendshëm në sisteme specifike. Atje ku puna e Kontrollit të Brendshëm në sistemet financiare bazë të një subjekti është e mjaftueshme kur bëhet fjalë për nje gje te tille, zakonisht e reflektojme këtë në raportin e kontrollit. Në fazën e planifikimit, gjithashtu audituesi duhet të bëjë një punë paraprake tek personat që do të auditohen për të konfirmuar se, e kuptojnë auditimin dhe të sigurohet se ata veprojnë ashtu siç kanë menduar. Në rastet kur identifikohen auditimet specifike që pikasen dhe parandalohen, të cilët mund të rezultojnë në deklarata të gabuara materiale apo në transaksione të parregullta, mënyra më efektive e marrjes së garancive janë nga auditimet e nivelit të lartë. Auditimet e nivelit të ulët kryhen në transaksione individuale dhe për këtë arsye janë të kushtueshme për t'u testuar në lidhje me kohen e auditimit. Përmasat e modeleve të përfshira në ekzaminimin e kontrolleve që kryhen tek transaksione të veçanta shpesh mund të jenë të mëdha, dhe numri i marrë për shqyrtim të hollësishëm ka nevojë për një rritje të konsiderueshme nëse gjënden dështime në ndonjë kontroll. Auditimet e një niveli më të lartë, nga ana tjetër, operojnë në një gamë transaksionesh. Meqë ato përfshijnë më shumë transaksione dhe ju adresohen një numri më të madh gabimesh potenciale, gjëja më efikase për t'u bërë nga audituesi është testimi i tyre. Auditimet e nivelit të lartë përmbajnë tipe të ndryshëm raportesh monitorimi (p.sh. analiza e variancës, raportet e pazakonta*). Ato gjënden në nivele mesatare apo të larta të një organizimi që paraqitet në diagramën e mëposhtme. Informacioni financiar dhe raportet e monitorimit që janë përdorur nga stafi drejtues i një njësie që auditohet, veçanërisht në vendim-marrje për organizimin e punës, normalisht do të jenë më teper subjekt i procedurave të shqyrtimit dhe të kontrollit të cilesise, sesa të jenë të besueshme për qëllime kontrolli. Sidoqoftë, nje

43

disavantazh mund të jetë fakti që kontrolle të tilla mund të mos dokumentohen në sasinë e duhur në menyrë që audituesi të jetë i aftë që të besojë dhe të mbështetet tek to. *Raport i pazakontë, do të quhet ai që bën identifikimin e transaksioneve të pazakonta për një hetim të mëtejshëm. Drejtuesi përgjegjës për pagat, p.sh. mund të kërkojë një raport çdo muaj, që t'i tregojë atij/asaj të gjithë nëpunësit që kanë marrë më shumë të ardhura sesa sasia e caktuar e pagës së tyre, nëpërmjet pagesave të orëve shtesë në punë. Ai mund të kërkojë një raport të të punësuarve, paga e të cilëve nuk është brenda kufijve të pagës së tyre të zakonshme në bazë të postit të punës që ata kanë. Këto tipe raportesh bëjnë identifikimin e transaksioneve të pazakonta, në mënyrë që drejtuesi përgjegjës për pagat të përcaktojë nëse pagesa e kryer është brenda rregullave, apo ka ndonjë gabim në të.

Identifikimi i kontrollit: Një metodë hierarkike (Nga lart poshtë)

Numri/ Vlera e Gabimeve Potenciale të Adresuara

Drejtues të rangut të lartë Procedurat e Kontrollit dhe Monitorimit

Drejtimi i mesëm Procedurat e Kontrollit dhe Monitorimit

STOP

Nivelet e supervizimit Procedurat e Kontrollit dhe Monitorimit

Kur kontrolli është efikas

Nëpunësit Zyrtarë Procedurat e Kontrollit

Kjo diagramë përfaqëson hierarkinë e kontrollit e cila duhet të gjëndet në çdo subjekt. Si kontrollore, duhet ta nisim nga maja e hierarkisë dhe të përshtatim një metodë hierarkike për të testuar kontrollin. IX.2 Tipet e kontrollit të brendshëm tek të cilat audituesi bazohet në mënyrë tipike që të vendosin besueshmërinë janë listuar si më poshtë:

44

IX.2.1 Organizativ; - subjektet e kontrolluara duhet të kenë një plan të organizimit të tyre, që përcakton dhe ndan përgjegjësitë, si dhe identifikon linjat e raportimit për të gjitha operacionet e subjektit, përfshi raportet. Duhet të specifikohet qartë kalimi i autoritetit dhe përgjegjësisë nga një rang në tjetrin. IX.2.2 Ndarja e Detyrave; - një nga mjetet kryesore të kontrollit është ndarja e përgjegjësive apo detyrave, të cilat mundet që, nëse kombinohen, aftësojnë një individ që të regjistrojë dhe përpunojë një transaksion të plotë. Ndarja e detyrave redukton riskun për gabim apo manipulim të qëllimshëm dhe rrit shqyrtimin me hollësi të elementëve. Funksionet që duhen veçuar janë ato të autorizimit, zbatimit, ruajtjes, regjistrimit, dhe, në rastin e një sistemi kontabiliteti kompjuterik, zhvillimit të sistemeve dhe operacioneve të përditshme. Kontrolli i Brendshëm dhe Kontrolli Financiar duhet të jenë të pavarur në administrimin e aktiviteteve ditë pas dite. IX.2.3 Fizik; - lidhen kryesisht me ruajtjen e aseteve dhe përfshin në të procedurat dhe masat e sigurisë që janë hartuar për t'u siguruar që vetëm personeli i autorizuar mund të lejohet t'i përdorë. Këto kontrolle marrin një rëndësi më të madhe në rast asetesh të vlefshme, të lëvizshme apo të transportueshme dhe të shkëmbyeshme. IX.2.4 Autorizimi dhe miratimi; - të gjitha vendimet dhe transaksionet që do të zbatohen kërkojnë autorizim dhe miratim nga personi i duhur. Duhet të specifikohen kufizimet e autorizimeve. IX.2.5 Arithmetike dhe të kontabilitetit; - këto janë kontrolle brenda funksionit regjistrues, të cilat bëjnë një shqyrtim të hollësishëm nëse janë autorizuar transaksionet e regjistruara dhe të përpunuara, që janë të përfshira dhe të regjistruara në mënyrë korekte dhe të përpunuar me saktësi. Kontrolle të tilla përfshijnë kontrollin e saktësisë matematike të regjistrimeve, mirëmbajtjen dhe verifikimin e totalit, përputhjet në shifra, llogaritë e kontrollit dhe bilancet (evidenca e bilancit të një deklarate për bilancet e debive dhe kredive të të gjitha llogarive të hapura në ditarin e mbajtjes së llogarive të partive dyfishe për të testuar barazueshmërinë e tyre). IX.2.6 Personeli; - duhet të ekzistojnë procedura për t'u siguruar që aftësitë e personelit të jenë në përputhje me përgjegjësitë e tyre të punës. Funksionimi i duhur i çdo sistemi varet nga kompetenca dhe integriteti i njerëzve që bëjnë pjesë në të. Kualifikimet, përzgjedhja dhe trainimi i personelit jane tipare të rëndësishme në marrjen në konsideratë për ngritjen e çdo sistemi të kontrollit të brendshëm. IX.2.7 Supervisioni; - çdo sistem i kontrollit të brendshëm duhet të përmbajë një supervizim transaksioneve të përditshme dhe si rrjedhojë, regjistrimin nga zyrtarët përgjegjës. IX.2.8 Menaxhimi; - këto janë kontrolle të ushtruara nga stafi drejtues jashtë rutinës së përditshme të sistemit. Në të përfshihen kontrolle të përgjithshme supervizimi të ushtruara nga drejtuesit, rishikimi i llogarive menaxheriale dhe prej kësaj edhe krahasimi me buxhetet, me funksionin e auditimit të brendshëm dhe me çdo procedurë të veçantë ekzaminimi. [Burimi: Udhezimi Zbatues Europian nr.21 ­ Vlerësimi i Kontrollit të Brendshëm dhe i Testeve të Kontrollit (Aneksi 1).] Testimi i auditimit mund të realizohet me anë të mjeteve të mëposhtme: - Kryerja sërish e auditimit; - Ekzaminimi; - Kërkimi; - Vëzhgimi. - Kryerja e një auditimi edhe një herë nga e para (p.sh. një bashkërendim) do të jetë forma më e besueshme e evidencës së auditimit. Nga ana tjetër e peshores, vëzhgimi është forma më pak e besueshme, meqë prania e një audituesi mund të

45

ndikoje qartë në sjelljen e personave që vëzhgohen. Atje ku është e mundur, vëzhgimi duhet të plotësohet me një mjet tjetër. P.sh. kur vëzhgohet nje inventar, zakonisht audituesi do ta ndërthurë këtë gjë me një nga mjetet e tjera, psh Ekzaminimin e fleteve të inventarit, dhe Kryerjen sërish të kontrollit. Në praktikë, një pjesë e madhe e testimit dhe kontrolleve përfshin edhe Kërkimin. Prandaj, audituesi duhet të bëje gjithmonë përpjekje për të verifikuar gjithshka që i është thënë duke perdorur burime të tjera evidencash. Cilado qoftë metoda e përdorur, në testimin e auditimeve, audituesi duhet të sigurohet se ata kanë vepruar në menyrë efektive për të gjithë periudhën e zhvillimit të auditimit. Mosfunksionimi i auditimit Kur audituesi bën identifikimin e një dështimi në auditim, përpara se të merret vendimi që marrja e garancisë nga kontrollet nuk do të ishte e pershtatshme, duhet të kalohet në disa hapa. Së pari, duhet të përcaktojmë përse-në e këtij mosfunksionimi dhe arsyet përse ndodhi pikerisht në atë periudhë kohe. Dështimet në auditim mund të hasen p.sh. kur stafi që bën të tilla gabime është i ri dhe pa përvojë pune. Në këto rrethana, duhet bërë i mundur përcaktimi i periudhës së kohës kur auditimi mund të ketë qenë jo eficient. Më pas të bëhet punë shtesë dhe të merren garanci nga kontrollet e pjesës dërmuese të zonës së llogarisë që është në proces auditimi. Kapitulli i X-të ­ Testimi i Transaksioneve SAI duhet të pajiset me një gamë të gjerë metodologjish kontrolli të azhornuara, që përfshijnë teknikat me bazë në sistem, metodologjitë e rishikimit analitik, modelimi statistikor, dhe kontrollin me anë të sistemeve të automatizuara të informacionit. (Fragment nga Standardet e Përgjithshme të INTOSAI-t) Zbulimet nga kontrolli, konkluzionet dhe rekomandimet, duhet të bazohen në evidenca. Meqë audituesit rrallë e gjejnë mundësinë e shqyrtimit të të gjithë informacionit në një subjekt që do të kontrollohet, është thelbësore që mbledhja e të dhënave dhe metodat e modelimit të jenë përzgjedhur me kujdes. [Shpjegim nga Standardet e Auditimit për Punën në Terren të INTOSAI-t per Evidencat e marra nga Auditimi.] Standardet e Përgjithshme të INTOSAI-t kërkojnë që institucioni i kontrollit të ketë aftësinë të kryejë modelim statistikor. Modelimi statistikor ndërmerret kur audituesi dëshiron të nxjerrë konkluzione rreth një grupi të tërë të dhënash duke bërë testimin e një modeli përfaqësues të njësive të zgjedhura nga ky model. Standardi i punës në terren kërkon që në rast se zgjidhet vetëm një pjesë e informacionit rreth një subjekti, mënyra e zgjedhur duhet të jetë e fuqishme. Pa u identifikuar risqet specifike, apo kur bashkësia është shumë e vogël, do të ishte diçka e pazakontë që audituesit të ekzaminojnë të gjitha transaksionet në një fushë të caktuar. Testimi i të gjitha transaksioneve në një bashkesi do të ishte jo ekonomik dhe i paefektshëm në kosto, dhe zakonisht audituesi do të përshtatë një formë modelimi. Ky kapitull jep udhëzime për tipet e modelimit të përdorura në mënyre tipike nga audituesit, për përllogaritjet e përmasës së modelit dhe si të paraqiten gabimet e gjetura. Në praktikë, audituesit normalisht kombinojnë testimin e transaksioneve me garancinë nga metoda të tjera, të tilla si testet e auditimit apo procedurat analitike. Nga të gjitha metodologjitë e mundshme për kontrollin, testimi i transaksioneve individuale është zakonisht më i kushtueshmi për sa i përket kohës të nevojshme për kontroll. Kur merret në shqyrtim një formë auditimi, audituesi në përgjithësi duhet të ketë si pikësynim që sasinë e testimit të transaksioneve ta mbajë në minimum, në mënyrë që të arrijë qellimin e vet që auditimi të jetë sa më efektiv në kosto.

46

X.1 Tipet e procedurave bazë Procedurat bazë përfaqësojnë testimet e transaksioneve dhe bilancet e llogarive, me qëllim përftimin e evidencave të auditimit, duke siguruar që informacioni i gjëndjeve financiare është i plotë, i saktë dhe në përputhje me realitetin. Procedurat bazë ndahen në dy tipe: X.1.1 Testimet e detajeve të transaksioneve dhe bilanceve të llogarive; X.1.2 Procedimi analitik. X.1.1 Testimi i detajeve të transaksioneve dhe bilanceve të llogarisë, strukturojnë verifikimin e modeleve të zgjedhura nga transaksionet ose bilancet e llogarive. X.1.1.a Testimi i detajeve të transaksioneve është objektivi i audituesit për të mbledhur evidenca kontrolli, me qëllim formulimin dhe përfundimin e konkluzioneve që i përkasin karakterit të tyre të vërtetë, të plotë dhe korekt. · Karakteri i vërtetë (autentik). Testimet që i përkasin vërtetësisë së transaksioneve janë kryer që të tregojnë kryerjen e tyre efektive. Audituesi auditon nëse veprimi i ruajtur në dokumentacionin financiar dhe të llogarisë është bazuar në dokumenet justifikuese në përputhje me mbështetjen ligjore. · Saktësia Kontrolli i saktësisë së transaksioneve përfshin dallimin e llogaritjeve për transaksionet e zgjedhura, lidhjen e tyre me të dhënat e ruajtura në dokumentet justifikuese dhe krahasimi i tyre me regjistrat financiarë dhe të llogarive. Një tjetër objektiv i testimit të saktësisë është regjistrimi i transaksioneve në librat e llogarive,në përputhje me planin e llogarive që është përgjithësisht i zbatueshëm. · Plotësimi Duke testuar transaksionet përsa i përket, karakterit të plotë të tyre audituesi auditon transaksionet ekonomike që fillojnë nga dokumentacioni parësor deri te regjistrimi në regjistrat financiare dhe të llogarisë. Audituesi mund të besojë karakterin e plotë të regjistrimit të transaksioneve, vetëm nëse urdhrat, pranimi i dokumenteve dhe certifikata të autorizuara janë skeduar dhe regjistruar në mënyrë periodike nga nje person i pa përfshirë në sigurimin e procesit dhe nëse kopje të dokumentacionit të urdhrave dhe pranimit janë transmetuar në departamentin e llogarive. X.1.1.b Testimi i bilanceve të Ilogarisë. Përfaqëson në fakt verifikimin e bilanceve sintetike dhe analitike të llogarive, të dokumenteve të bilanceve të llogarisë, të ekzekutimit buxhetor vjetor të llogarive ashtu dhe llogaritë e humbjes dhe fitimit. Saktësia e bilanceve është thelbësore për prezantimin korrekt të gjëndjes financiare, gjithashtu kontrolli i bilanceve sintetike dhe analitike është i nevojshëm për zbulimin e çdo gabimi ekzistues. Kur auditon bilancet sintetike dhe analitike, audituesi duhet të ketë parasysh pohimin e drejtuesve të paraqitur në percaktimet financiare, në përputhje me ekzistencën e pronës (të drejtat dhe obligimet), me integritetin, vlerësimin dhe njohjen e bilanceve përkatëse. Objektivat specifike të auditimit të vendosura për testimin e bilanceve të llogarisë janë të lidhura direkt me mbledhjen e evidencave për kontrollin e pohimeve të administratës. Procedurat e auditimit të praktikuara në testimin e detajuar të bilancit të llogarisë janë hartuar për arritjen e këtyre objektivave dhe për të testuar pohimet e drejtuesve, ndaj audituesi mund të vendosë burimin e evidencave të auditimit dhe rrugën më të mirë për t'i mbledhur ato. · Procedurat analitike, plotësojne testimet bazë në përputhje me detajet

47

e transaksioneve dhe bilanceve të llogarisë. Kur audituesi vendos ekzekutimin e procedurave analitike, ai duhet të marrë në konsideratë faktorët e mëposhtem: - Disponushmëria e informacionit mbi të cilin bazohen procedurat analitike; - Kredibiliteti i informacionit të disponueshëm; - Përkatësia me problematikën e auditimit të informacionit të disponueshëm; dhe - Burimet e informacionit të disponueshëm. · Dokumentimi i aktkontrolleve Qëllimi i procedurave bazë është të mbledhë aktkontrolle që synojnë zbulimin e gabimeve materiale brënda gjëndjes financiare. Është thelbësore që evidenca të dokumentohet në mënyrë korekte me qëllim lehtësimin e arritjes së një përfundimi logjik, si një themel për opinionet e auditimit. Kur audituesi do të justifikojë rezultatet e testimeve bazë, ai duhet të kërkojë që aktkontrolli të jetë material i besueshëm, me sasi të mjaftueshme dhe i përshtatshëm për nga cilësia. X.2 Tipet e procedurave analitike Ekzistojnë tre kategori të procedurave analitike, përkatësisht: "Analiza e tendencave", "Analiza e treguesit" dhe "Analiza parashikuese". · Analiza e tendencave Përfaqëson analizën e ndryshimeve që ndodhin në pozicionin e një llogarie ose të një drejtimi në një gjëndje financiare të dhënë, gjatë ushtrimit financiar. Mund të jetë e mundur që gjatë programimit ose etapave finale të verifikimit, një metodë diagnostikuese adoptohet, midis së cilës auditori bën një krahasim të thjeshtë të vlerës së gjetur në vitin aktual me qellimin për të përcaktuar nëse vlera të t i l l a ndryshojnë si manifestim tendencash. Për konfirmim, një metodë parashikuese mund të përdoret, kur audituesi kërkon të parashikojë mbi një bazë tendencash një vlerë për vitin aktual. Ekzistojnë një numër i teknikave të analizave të tendencave si më poshtë: - Metodat grafike; - Krahasimi nga një emërim në tjetrin; - Mjetet e peshës; - Mjetet e lëvizshme; - Analiza kronologjike; dhe - Analiza e regresit. Metodat grafike dhe krahasimet nga një detyrë në tjetrën janë të leverdisshme, veçanërisht për përgatitjen e auditimit dhe etapave të verifikimeve përfundimtare. · Analiza e indeksit Analiza e indeksit është një metodë që nënkupton krahasimin e lidhjeve përkatëse midis shifrave të përfshira në gjëndjet fmanciare. Një metodë e tillë na drejton në bllokimin e lidhjeve normale ose konstante (për një periudhë të kufizuar) që ekzistojnë midis bilanceve të llogarive. Metodat që përdoren më shpesh për analizën e indekseve janë: - Indeksimi i një baze të zakonshme; dhe - Analiza e indekseve financiare. Indeksimi i një baze të zakonshme në krahasimin e inputeve dhe outputeve me inputet totale të një bilanci, me totalin e vlerësimeve; p.sh. krahasimi i interesave të mbledhura ose të paguara për huatë. Një metodë e tillë është e nevojshme veçanërisht nëse kërkohet krahasimi nga një detyrë në tjetrën i llogarive të harxhimeve dhe faturave me totalin e faturave. Analiza e indekseve financiare qëndron në krahasimin e bilanceve të llogarive nga gjendjet financiare, me qëllimin e njohjes së varësisë që ekziston.

48

Kapitulli i XI-të ­ Vlerësimi i Auditimit të Brendshëm, si dhe Besimi në e të Tjerëve

Punën

Në planifikimin e një auditimi, audituesi duhet të: - Rishikojë auditimin e brendshëm të subjektit të audituar dhe planin e tij të punës; - Vlerësojë shkallën e besimit që mund të ketë tek audituesit e tjerë, p.sh. tek auditimi i brendshëm. (Marrë nga Shpjegimet e Standardeve të Auditimit të INTOSAI-t për Auditimin). Besimi në punën e audituesve apo ekspertëve të tjerë është njëra mënyrë për të marrë siguri nga auditimi. Burimi kryesor i një besimi të tillë është Auditimi i Brendshëm, por mundet që në disa raste të gjëndeni në një situatë në të cilën duhet të mbështeteni në punën e specialistëve të tjerë. Marrja e evidencës nga puna e auditimit të brendshëm ka një numër avantazhesh. Së pari, është një mënyrë mjaft eficiente për marrjen e të dhënave për kontroll, gjithashtu, ndihmon në shmangien e dublikimit të përpjekjeve ndërmjet grupeve të ndryshëm të audituesve dhe duhet të rezultojë me më tepër dialog, për rrjedhojë, bashkëpunim ndërmjet auditimit të brendshëm dhe të jashtëm, me përfitime të dukshme për subjektin e audituar. XI.1 Analiza dhe vlerësimi i auditimit të brendshëm Audituesi në përcaktimin e përmbajtjes dhe shtrirjen e auditimit, duhet të studiojë dhe vlerësojë besueshmërinë e auditimit të brendshëm. Ky kontroll krijohet nga drejtuesit për të nxjerrë përgjegjësinë e drejtimit të një enti të caktuar. Kontrolli i brendshëm caktohet si gjithë politikat dhe procedurat e tjera që ndiqen nga ana e subjektit, me qëllim që të arrihen objektivat e mëposhtme: - Funksionimi në mënyrë ekonomike, eficiente dhe efektive; - Zbatimi me përpikmëri i kuadrit ligjor dhe politikave të drejtimit; - Ruajtja e pronës (aseteve) dhe informacionit; - Parandalimi dhe zbulimi i shkeljeve dhe gabimeve; - Cilësia e mbajtjes së kontabilitetit dhe nxjerrjes në kohë të një informacioni të saktë për treguesit financiarë dhe të drejtimit. XI.1.1 Vlerësimi i auditimit të brendshëm, duhet të kryhet bazuar në llojin e auditimit që ushtrohet. Në rastin e një kontrolli të rregullshmërisë (financiar), studimi dhe vlerësimi bëhet kryesisht mbi kontrollet që ndihmojnë në ruajtjen e burimeve e pasurive dhe sigurojnë saktësinë dhe plotësinë e regjistrave kontabël. Në rastin e auditimit të përputhshmërisë, studimi dhe vlerësimi bëhet kryesisht mbi kontrollet që ndihmojnë menaxhuesit në zbatimin e ligjeve dhe akteve nënligjore. Në rastin e auditimit të performancës, studimi dhe vlerësimi bëhen ndaj kontrolleve që ndihmojnë drejtimin e biznesit të subjektit të auditimit në mënyrë ekonomike, eficiente dhe efektive; zbatimin e politikave të administrimit dhe nxjerrjen në kohë të një informacioni të besueshëm ekonomiko-financiar. Shtrirja e studimit dhe vlerësimi i kontrollit të brendshëm varet nga objektivat e auditimit dhe nga shkalla e besueshmërisë. Për të ndihmuar audituesin në kryerjen e vlerësimeve të kësaj natyre, në praktikën kontrolluese zhvillohen pyetësorët e kontrollit të brendshëm ose pyetësorët e kontrolleve kryesore. Kur kontabiliteti ose sistemet e tjera të informacionit janë të kompjuterizuara, audituesi duhet të vendosë nëse kontrollet e brendshme funksionojnë saktë për të siguruar integritetin, besueshmërinë dhe plotësinë e të dhënave. Për dobësitë që identifikohen në sistemet e kontrollit të brendshëm informohen drejtuesit e subjektit që kontrollohet, gjë e cila regjistrohet edhe në dokumentet e punës.

49

XI.1.2 Mbështetja në punën e auditimit të brendshëm Standardet e auditimit për mbështetje në punën e auditimit brendshëm përshkruajnë mënyrat se si një punë e tillë mund të përdoret nga kontrolli i jashtëm, dhe në veçanti se, si testimi i detajimit të punës së tyre kontrolluese mund të reduktohet. Në vendin tonë, ekziston një kërkesë ligjore specifike për KLSH-në për "mbikëqyrjen e veprimtarisë së institucioneve të kontroll revizionit të brendshëm shtetëror ­ aktualisht auditimit të brendshëm" (neni 7 i Ligjit Organik të KLSH-së). Mbikëqyrja merr formën e nje kontrolli cilësie për subjektet e auditimit të brendshëm, duke i vlerësuar këto subjekte përkundrejt dispozitave të Ligjit nr. 9720, datë 23.04.2007 "Për auditimin e brendshëm në sektorin publik" dhe aktet e tjera ligjore apo nënligjore (dytësore) nxjerrë në zbatim të tij. Duke marrë në konsideratë mjedisin që njësitë e auditimit të brendshëm forcohen gjithnjë e më tepër, KLSH duhet të përqëndrohet më shumë në rezultatet e cilësisë së rendimentit të këtyre strukturave, sesa në pajtimshmërinë me Ligjet dhe Rregullat. XI.1.3 Mbështetja në rast të kryerjes së auditimeve specifike Sa më sipër, standardet e auditimit japin udhëzime për mënyrën e përdorimit të punës së auditimit të brendshëm në kryerjen e auditimeve. Puna në terren e auditimit të brendshëm kryhet nga njësitë në ministritë e linjës dhe organe të tjera të sektorit publik. Objektivat e këtyre auditimeve janë: Dhënia e një sigurie të arsyeshme dhe të pavarur Drejtuesit të subjektit të kontrolluar, për të përmirësuar operacionet e organizimit dhe efektivitetit të sistemeve të kontrollit të brendshëm; Të ekzaminojë dhe të bëjë rekomandime për transaksionet dhe sistemet e kontrollit të brendshëm, duke u përqëndruar në risqet e brëndshme që lidhen me zbatimin e legjislacionit, përdorimin e burimeve njerëzore dhe financiare dhe rezultatet e projektit për arritjen e objektivave të departamentit. Standardet e kontrollit dhe Ligji Organik i kërkojnë KLSH-së që të rishikojë punën e bërë nga subjekti i auditimit të brendshëm, duke filluar nga programi i tij i punës; gjithashtu, të rishikojë shtrirjen se ku duhet vendosur besimi. Të gjitha raportet e auditimit të brendshëm të cilat mund të jenë të nevojshme në punën e audituesve të KLSH-së, duhet të ekzaminohen për të identifikuar efektin e kësaj pune në kontrollin e jashtëm. Normalisht, kjo punë duhet përdorur në një numër mënyrash, si: - Të shërbejë dhe ndihmojë për të kuptuar subjektin e kontrollit, veçanërisht për të dhënë informacion për vlerësimin e riskut; dhe - Pjesë e punës së audituesve të KLSH-së në terren për të ofruar siguri nga auditimi dhe për rrjedhojë, të reduktojë sasinë e testimit të transaksioneve të veçanta që do të auditohen. Për këtë, duhet të mbahen konktakte me auditimin e brendshëm në fazën fillestare të planifikimit të auditimit, për të diskutuar punën e kryer, madje dhe punën në proces që mund të ketë ndikim tek kontrolli i jashtëm. Kërkohet të ndërmerret një vlerësim paraprak i funksionit të auditimit të brendshëm, duke përdorur pasqyrën nr. 1 të mëposhtme. Nëse si rezultat i vlerësimit paraprak, vendosim se mund të mbështetemi në punën e auditimit të brendshëm, audituesi duhet të kryejë një vlerësim më të detajuar të funksionit të auditimit të brendshëm, duke përdorur pasqyrën nr. 2 të mëposhtme. Kur planifikojmë të përdorim punën e auditimit të brendshëm, duhet të përdorim të 2 pasqyrat e sipërcituar për të testuar dhe vlerësuar punën e tyre. Kjo përfshin marrjen në konsideratë të përshtatshmërisë së qëllimit të punës dhe

50

programeve të auditimit të lidhura me të, dhe një rishikim të shkresave të punës të një audituesi të brendshëm. Për të vendosur ose jo besueshmëri formale, duhet që në fazat fillestare të një auditimi është me përfitim të vendoset një bashkëpunim i ngushtë me auditimin e brendshëm, për të reduktuar ndonjë mbivendosje të punës audituese ndërmjet auditimit të brendshëm dhe atij të jashtëm.

Pasqyra nr.1

Për shqyrtimin paraprak të auditimit të brendshëm Standardet e auditimit të brendshëm kërkojne që të merren në konsideratë funksionet e auditimit të brendshëm të çdo klienti kur bëjmë planifikimin e auditimit tonë, nedërkohë marrim një ide të mjaftueshme informacioni për zhvillimin e një forme auditimi që të jetë efektive. Ky pyetësor jepet për t'i ardhur në ndihmë këtij shqyrtimi paraprak (përgjigjet të mbështeten me një shpjegim të shkurtër përballë pyetësorit ose me shkresa pune justifikuese).

Vërejtje të justifikuara apo në referim të shkresave të punës

PYETËSOR 1. A ekziston ndonjë funksion i auditimit të brendshëm që është i pavarur në veprimtarinë e përditshme nga linja e drejtimit? 2. A i raporton bordit drejtues funksioni i auditimit të brendshëm, dhe a kanë të drejtën për akses të drejtpërdrejtë tek drejtori (apo një posti ekuivalent me të)? 3. A ka funksioni i auditimit të brendshëm përmasat, statusin dhe cilësitë e duhura në bazë të masës, kompleksitetit dhe riskut ekzistues të subjektit që auditohet? [Per pikat 1-3 mund të jetë e nevojshme të merret një organigramë e funksionimit të auditimit të brendshëm, duke vënë në dukje përgjegjësitë për raportim dhe personelin (përfshirë postin dhe kualifikimet).] 4. Të sigurohen kopje të raporteve më të fundit të auditimit të brendshëm. A pohojnë këto raporte vleresimin fillestar të cilësisë në pikën 3 të mësipërme? 5. A ka ndonjë plan të detajuar të aktiviteteve për vitin aktual dhe vitin në vazhdim? 6. A i përshkruan qartë plani rezultatet dhe afatet përfundimtare? 7. A paraqitet ndonjë nga rezultatet e planifikuara si një rezultat me përdorim potencial për qëllime të auditimit të jashtëm? 8. Përfundimi ­ A ka mundësi që të përdoret puna e auditimit të brendshëm?

Rezultati (Po/Jo)

51

Pasqyra nr. 2

Vlerësim i detajuar i funksionit të auditimit të brendshëm Ky pyetësor është hartuar për të dhënë ndihmesën e vet për ekzaminimin e pavarësisë, kompetencës dhe efektivitetit të auditimit të brendshëm. Një rishikim i tille duhet të kryhet nëse, pas një shqyrtimi paraprak të auditimit të brendshëm, mendohet se është e mundur që puna e tyre të përdoret për të zvogëluar shtrirjen e procedurave të kontrollit të jashtëm (përgjigjet do të mbështeten nga një shpjegim i shkurtër përkrah pyetësorit ose nga një shkresë pune që e justifikon atë).

Vlerësim i Detajuar i Funksionit të Auditimit të Brendshëm A. Synimi 1. A janë përcaktuar përgjegjësitë e auditimit të brendshëm nga Stafi Drejtues i subjektit? 2. A e përfshin synimi i përgjegjësive të auditimit të brendshëm vlerësimin dhe raportimin për: a) Efektivitetin, kompetencën dhe zbatimin e kontrolleve të brendshme financiare? b) Shkallën e pajtimit me politikat e vëna, procedurat, ligjet dhe rregulloret? c) Shkallën në të cilën asetet dhe interesat janë të kontrolluara në mënyrën e duhur dhe të siguruara nga humbje të çdo lloji? d) Nëse kontabiliteti dhe të dhëna të tjera të gjeneruara brenda subjektit janë të besueshme? B. Pavarësia 1. A ka kreu i auditimit të brendshëm akses të pakufizuar deri në nivelet më të larta të stafit drejtues? 2. A ka kreu i auditimit të brendshëm status të mjaftueshem për të arritur pavarësinë e nevojshme brenda departamentit? (P.sh. a ka kreu i auditimit të brendshëm një rang të caktuar në drejtim?) 3. A ka auditimi i brendshëm akses të pakufizuar në të gjitha regjistrat, asetet, personelin dhe premisat dhe a është i autorizuar për të marrë një informacion të tillë dhe shpjegime kur konsiderohet si e nevojshme për të kryer përgjegjësitë e veta? 4. A është puna e të gjithe anëtarëve të auditimit të brendshëm e pavarur nga rutina normale e punës dhe aktiviteteve operative dhe punës menaxhuese? Rezultati (Po/Jo) Vërejtje të justifikuara ose në referim të shkresave të punës

C. Stafi

1. A përmban njësia e auditimit të brendshëm një përpjestim të mjaftueshem të audituesve me eksperiencë dhe të trajnuar mirë? 2. A është i kualifikuar profesionalisht kreu i auditimit të brendshëm, ose a ka përvojë për auditimin e brendshëm dhe për drejtimin e tij? 3. A përmban auditimi i brendshëm një staf me aftësi auditimi në kompjuter apo aftësi profesionale në rastin e kërkuar? 52

Vlerësim i Detajuar i Funksionit të Auditimit të Brendshëm

Rezultati (Po/Jo)

Vërejtje të justifikuara ose në referim të shkresave të punës

D. Trainimi

1. A ka procedura për t'u siguruar se çdo auditues i brendshëm merr trajnimin e kërkuar për dëtyrat dhe përgjegjësitë e veta? E. Planifikimi 1. A ka ndonjë strategji auditimi të azhornuar që bën identifikimin e të gjitha zonave të punës sipas sistemit, duke theksuar zonat me risk të lartë dhe përcaktuar ciklin e duhur të përfshirjes në auditim? 2. A përkufizohen qartë programet dhe planet e auditimit strategjik (afatgjatë), vjetorë dhe të detajuar nëpërmjet rezultateve të përcaktuara dhe afateve përfundimtarë të pergatitura? A kanë këto planeprogramme, objektiva, procedura, përfshirë nevojat për auditim me kompjuter dhe orare raportimi? F. Dokumentimi 1. A mbahen skedare të përhershem të azhornuar që përmbajnë detaje të sistemeve të kontrollit të brendshëm? 2. A dokumentohet racionalja e kryerjes së testeve dhe arritjes në një konkluzion? (P.sh. A deklarohen objektivat e auditimit dhe niveli i kërkuar i testimit? A identifikohen kushtet e gabimit?) 3. Dokumentacioni i auditimit: a) A i regjistron objektivat dhe qëllimin e auditimit e të veprimtarisë së auditimit? b) A i regjistron rezultatet e testimit dhe vlerësimin e rezultateve? c) A i aftëson supervizorët e auditimit dhe drejtuesit që të rishikojnë mjaftueshmërine dhe standartin e punës? G. Evidenca e Auditimit 1. A mbështeten përfundimet në përgjithësi në evidenca auditimi të mjaftueshme, me rëndësi dhe të besueshme? H. Monitorimi dhe Kontrolli 1. A raportojnë rregullisht drejtuesit e auditimit për punën e kryer në ballafaqim me afatet dhe planin buxhetor dite/njerez? A monitorohet gjithashtu ecuria kundrejt planeve afatgjatë? 2. A janë siguruar masa të përshtatshme për të garantuar cilësinë? 3. A ka procedura që garantojnë se puna rishikohet nga një apo më shumë nëpunës në drejtim? I. Raportimi 1. A është e pranueshme cilësia në tërësi e raporteve të auditimit të brendshëm? A përmbajnë ato përfundime me rekomandime të përcaktuara qartë dhe një plan zbatimi për rekomandimet? A janë përgjithësisht të pranuara nga stafi drejtues i subjektit të audituar? 2. A dërgohen automatikisht raportet e shkruara pas çdo ekzaminimi të auditimit? 53

Vlerësim i Detajuar i Funksionit të Auditimit të Brendshëm 3. A është rënë dakort për faktet dhe a janë diskutuar përfundimet dhe rekomandimet me titullarët e Ministrisë / Departamentit? 4. A ka procedura që sigurojnë se janë zbatuar të gjitha përgjigjet ndaj raporteve të auditimit për të përcaktuar nëse është marrë apo jo ndonjë masë e kënaqshme? 5. A ka ndonjë raport periodik (p.sh. vjetor) që përmbledh rezultatin e punës audituese të departamentit të auditimit të brendshëm në ballafaqim me pikësynimet dhe planin vjetor.

Rezultati (Po/Jo)

Vërejtje të justifikuara ose në referim të shkresave të punës

XI.1.4 Aktivizimi dhe mbështetja në punën e ekspertëve ose audituesve të jashtëm të tjerë. Ndonjëherë duhet të përdorim punën e një specialisti ­ një individi apo kompanie që zotëron një aftësi profesionale në një fushë të caktuar, veç auditimit dhe kontabilitetit, kur është e nevojshme për përcaktimin e saktësisë së një objektivi të caktuar në një auditim financiar. Kontrollorët shpesh mbështeten tek puna e ekspertëve të tjerë, kur nuk zotërojnë njohuri specialisti në disa fusha. Ekspertë të tillë mund të përdoren nga Ministritë për të dhënë këshilla prej eksperti. Atje ku propozojmë të kemi besim tek ekspertë të tillë, duhet të jemi të kënaqur me qëndrimin profesional dhe pavarësinë e specialistit, dhe të vendosim nëse ata i kanë aftësitë dhe kompetencat e kërkuara. Kjo realizohet duke marrë në shqyrtim këto aftësi të specialistit: - Çertifikate profesionale (diplomë) ose licencim nga një organ i specializuar përkatës. - Përvojë dhe emër të mirë (me reputacion); dhe - Të mos ketë konflikte interesash. Qëllimi është të sigurohet asistencë e specializuar në fushën e veprimtarisë së subjektit të kontrollit, në mënyrë që të reduktohet puna e stafit të nevojshëm për të kryer detyrën e auditimit, të shmangen dublimet e panevojshme të kontrolleve dhe të minimizohen kontradiktat me subjektin e kontrolluar. Puna e ekspertëve apo audituesve të jashtëm, zakonisht përdoret në tri fazat e punës kontrolluese: 1. Në fazën e planifikimit të detyrave. 2. Gjatë fazës së testimit, ku puna e tyre mund të përdoret për të siguruar një pjesë të evidencës së auditimit që mendohet se është e nevojshme për të arritur objektivat e auditimit. Nga përdorimi i punës së audituesve të tjerë, mund të reduktohet volumi i punës dhe në këtë mënyrë lirohen burimet njerëzore për një detyrë tjetër kontrolli; 3. Në fund të auditimit, ku raportet e tyre mund të sigurojnë informacion për të vërtetuar ose për të hedhur poshtë dyshimet mbi zbulimet e siguruara; po kështu konkluzionet paraprake që audituesi ka arritur mbi bazën e evidencës së përmbledhur, gjatë fazës së testimit. Qëllimi i angazhimit në punë të ekspertëve apo audituesve të jashtëm është të pajisë ekipin e auditimit me njohuri të vlefshme ose aftësi teknike, që janë esenciale për arritjen e objektivave të auditimit. Përgjithësisht, ekspertët apo audituesit e jashtëm punësohen me kontratë dhe zgjidhen nga punonjësit përgjegjës për detyrën e auditimit. Me përfshirjen e tyre në grupet e auditimit, normalisht i parashtrohet kërkesa ligjore për ruajtjen e sekretit.

54

Për të marrë rezultatet e dëshiruara nga puna e tyre, është e rëndësishme të merret në konsideratë nëse: a) Ata kanë njohuri të mjaftueshme për fushën e auditimit. b) Kanë të përcaktuar qartë paraprakisht, hapësirën, natyrën e punës dhe rrugën në të cilën do të realizojnë raportimin. c) Japin siguri se janë të pavarur nga enti që kontrollohet, sidomos nuk kanë qenë të punësuar kohët e fundit nga enti objekt kontrolli ose organizmi përkatës. d) Japin garanci për kompetencën profesionale të tyre, për objektivitetin e punës, përshtatshmërinë e metodave të punës, për arsyetimin dhe plotësinë e evidencës së auditimit që paraqesin. Kur është e nevojshme, audituesi propozues duhet të kryejë një punë testuese shtesë me ta për të siguruar besueshmerinë. e) Rezultatet e punës së tyre ndikojnë në opinion, sidomos në rastet kur këto zbulime jane të rëndësishme për opinionin. Konfirmimi i aftësive profesionale dhe i përvojës duhet të jetë i drejtpërdrejtë. Nëse puna e ekspertit apo audituesve jashtë KLSH-së nuk ofron evidencë të mjaftueshme për kontrollin, apo kur rezultatet e punës së tij nuk përputhen me evidencat tona të auditimit, duhen ndërmarrë veprime per ta zgjidhur këtë gjë.

PJESA E TRETË - DOKUMENTIMI DHE RAPORTIMI I AUDITIMIT Evidenca kompetente, e arsyeshme dhe me vend duhet të siguroje mbështetje për gjykimin dhe konkluzionet e audituesit që lidhen me subjektin, programin, aktivitetin ose funksionimin sipas auditimit. (Standardet e INTOSAI-t mbi Evidencën e Auditimit). Kontrollorët duhet të dokumentojnë në mënyrë të mjaftueshme evidencën në shkresat e punës, duke përfshirë bazën dhe shtrirjen e punës planifikuese të kryer, si dhe zbulimet e auditimit. (Shpjegim i Standardit të INTOSAI-t mbi Evidencën e Auditimit) Shpjegimet e standardeve të auditimit japin disa arsye për rëndësinë e dokumentacionit të mjaftueshëm të auditimit. Është e qartë që dokumentacioni i mirë do të konfirmojë dhe mbështesë opinionet dhe raportet e audituesit, prandaj shërben si një bazë për përgatitjen e raporteve të auditimit. Gjithashtu, dokumentacioni demostron që audituesi e ka hartuar sipas standardeve të auditimit dhe procedurave të brendshme të KLSH. Dokumentacioni i qartë lehtëson mbikëqyrjen dhe kontrollin e cilësisë, dhe ndihmon në sigurinë që puna e deleguar është përfunduar në mënyrë të kënaqshme. Kapitulli i XII-të - Analiza e treguesve financiarë Në kontrollin financiarë dhe në llojet e tjera të auditimit, kur është e mundur, audituesit duhet të analizojnë treguesit financiarë për të përcaktuar nëse janë zbatuar standardet e miratuara të kontabilitetit për raportimin financiar. Analiza e treguesve financiare duhet të kryhet në një nivel të tille që të argumentojë opinionin e lëshuar nga audituesit, mbi gjendjen financiare të subjektit. Analiza e treguesve financiarë ka për qëllim njohjen e ekzistencës së marrëdhënieve, brenda dhe midis elementëve të ndryshëm të treguesve financiarë, duke identifikuar çdo marrëdhënie dhe tendencë të parregullt. Ndaj audituesi duhet të analizojë plotësisht treguesit financiare dhe të sigurohet nëse:

55

a) Treguesit financiarë janë përgatitur në përputhje me standardet kontabël të miratuar. b) Treguesit financiarë janë paraqitur duke marrë parasysh kushtet e subjektit të kontrolluar. c) Janë paraqitur elementë të mjaftueshëm rreth treguesve financiarë. d) Elementët e ndryshëm të treguesve financiarë janë vlerësuar, llogaritur dhe paraqitur në mënyrë të saktë. Metodat dhe teknikat e analizës financiare varen gjerësisht nga lloji, fusha dhe qëllimi i auditimit, si dhe njohuritë dhe gjykimi i audituesit. Kapitulli XIII-te: Evidenca e auditimit. Për të mbështetur gjykimin dhe konkluzionet e audituesit, lidhur me organizatën, programin, aktivitetin ose funksionin që i nënshtrohet auditimit, duhet të mbahet evidencë kompetente (profesionale), përkatëse dhe e arsyeshme. Zbulimet e auditimit, konkluzionet dhe rekomandimet duhet të bazohen në evidencë. Meqenese audituesit rrallë e kanë mundësinë e shqyrtimit të të gjithë informacionit rreth subjektit të kontrolluar, është mjaft e rëndësishme që grumbullimi i të dhënave dhe teknikat e sondazheve të zgjidhen me kujdes. Kur të dhënat e sistemit kompjuterik janë pjesë e rëndësishme e auditimit, besueshmëria e tyre është vendimtare për të realizuar qëllimin e auditimit, kështu që audituesit duhet të sigurohen nëse informacionet janë të besueshme dhe të sakta. Për të grumbulluar evidencën e auditimit, audituesit duhet të kenë njohuri të qendrueshme për teknikat dhe procedurat e grumbullimit të evidencës së auditimit, si p.sh. inspektimi, vëzhgimi, intervista dhe konfirmimi. Në zgjedhjen e metodave dhe procedurave, rëndësi duhet t'i jepet cilësisë së evidencës, p.sh. evidenca duhet të jetë kompetente, përkatëse me tematikën e auditimit dhe e arsyetuar mirë. Evidenca kompetente e auditimit është informacioni që nga ana sasiore është i mjaftueshem (kur shkalla e testimeve është e plotë) dhe i përshtatshëm për rezultatet e auditimit; ndërsa nga ana cilësore i saktë dhe i paanshëm (objektiv), për të fituar sigurinë dhe besueshmërinë. Evidenca përkatëse e auditimit është informacioni që është i lidhur drejtpërdrejtë me objektivat e auditimit. Kur objektivat e auditimit janë përcaktuar në mënyrë të qartë, audituesi duhet të udhëzohet drejt përcaktimit të metodës së auditimit që do të adoptohet. Evidenca e arsyeshme e auditimit është informacioni, i cili është ekonomik, përsa i takon shpenzimeve për grumbullimin e tij, shpenzime që janë proporcionale me rezultatin që institucioni apo struktura e auditimit kërkojnë të arrijnë. Evidenca e auditimit mund të mbahet nëpërmjet metodave të mëposhtme: - Inspektimi i dokumenteve ose aseteve (kapitaleve); - Vëzhgime të proceseve ose të procedurave; - Verifikime dhe konfirmime; - Llogaritje; - Analiza e gjëndjes financiare dhe marrëdhëniet reciproke ose krahasimet midis elementëve të informacionit të mbledhur. Evidenca e auditimit mund të jetë: a) Dokumentare, b) Vizuale, dhe c) Verbale.

56

Besueshmëria e evidencës dokumentare varet nga burimi i saj. Kurse, evidenca vizuale është mjaft e besueshme për konfirmimin e ekzistencës së aseteve, por jo të pronësisë apo vlerës së tyre. Evidenca verbale konsiderohet si më pak e besueshme. Kurdoherë që të jetë e mundshme, audituesit duhet të përpiqen për të siguruar konfirmimin e evidencës verbale të dokumentuar, p.sh. të procesverbaleve, aktverifikimeve, etj. Kur kjo nuk është e mundshme, evidenca verbale mund të vërtetohet me anën e intervistave të bëra veçmas, për më shumë se një person. Dokumentimi i saktë i të dhënave dhe rezultateve është i rëndësishëm, për disa arsye, si më poshtë vijon: a) Konfirmon dhe mbështet opinionet dhe raportet e audituesve; b) Rrit efiçencën dhe efektivitetin e auditimit; c) Shërben si burim informacioni për përgatitjen e raporteve ose përgjigjeve për çdo pyetje nga subjekti i kontrolluar ose nga ndonjë palë tjetër; d) Shërben si evidencë e zbatimit të standardeve të auditimit nga audituesit; e) Lehtëson planifikimin dhe mbikëqyrjen; f) Ndihmon zhvillimin profesional të audituesit; g) Ndihmon për t'u siguruar që puna është kryer në mënyrë të kënaqshme; h) Siguron evidencën e punës si referencë për të ardhmen. Audituesi duhet të ketë parasysh se përmbajtja dhe përgatitja e dokumenteve të punës pasqyrojnë shkallën e aftësisë, eksperiencën dhe njohuritë e audituesve. Dokumentet e punës duhet të jenë aq të plota dhe në detaje sa të mundësojnë që një auditues me përvojë, i cili nuk ka asnjë lidhje me kontrollin, me anën e këtij dokumentacioni të përcaktojë se çfarë pune është bërë për të argumentuar konkluzionet. Shkresat e punës janë dokumentat kryesore të audituesit për punën e kryer dhe konkluzionet e arritura për çështje të rëndësishme. Rregullorja e Brëndshme e KLSH ofron të dhëna se çfarë duhet të sigurojë audituesi në lidhje me dokumentacionin. Gjithashtu, aty jepen detaje të procedurës që ndiqet kur konstatohen thyerje të ligjeve e rregullave dhe afatet kohorë për t'i kërkuar personave që kontrollohen komente në stade të ndryshme. Në të gjitha rastet, për të arritur një standard të mirë të dokumentacionit, audituesi duhet të sigurojë që gjatë përgatitjes të shkresave të punës, që: - ato të kompletohen në mënyrë që të ofrojnë mbështetjen e duhur për zbulimet, konkluzionet dhe rekomandimet; të kenë referencat e kryqëzuara si për të ardhmen dhe të kaluarën; dhe të jenë të qarta dhe të kuptueshme, pa patur nevojë për spjegime shtesë. Për këtë, KLSH ka hartuar dhe miratuar për përdorim dokumente dhe formularë standardë të auditimit, ku ndër ta paraqesim: 1. Procesverbali, dokument i cili mbahet për çështje të caktuara dhe me efekte financiare (dëme ekonomike), për shkelje të vërtetuara në një aktivitet të caktuar të veprimtarisë së subjektit në kontroll, ose për moszbatimin e një akti ligjor apo nënligjor me ndikim dhe pasoja negative financiare; mbështetur në kërkesat e legjislacionit në fuqi për kundërvajtjet administrative. Ai mbahet nga audituesi i KLSH-së drejtpërdrejtë me personin ose personat përgjegjës, duke evidentuar në detaje çdo rast të dëmtimeve, mungesave, përvetësimeve, shkeljeve të dispozitave ligjore, etj., si dhe efektin financiar në dëm të pronës publike. Në përmbajtje dhe paraqitje, procesverbali mban në referencë konstatimin, aktin ligjor ose nënligjor që është shkelur, efektin financiar në vlerë që rezulton dëm ekonomik për financat e shtetit dhe personat urdhërues e zbatues që kanë përgjegjësi për dëmin e shkaktuar.

57

2. Aktverifikimi, mbahet në rastet kur kërkohet të vërtetohet (konstatohet) një apo disa probleme të caktuara (rast kontrolli direkt, tematikë) dhe në rastet e verifikimit të detyrave të lëna nga kontrolli i mëparshëm. 3. Projektraporti i auditimit, është dokumenti që evidenton në mënyrë të përmbledhur gjithë problemet që kanë dalë gjatë ushtrimit të auditimit, duke i radhitur dhe grupuar ato sipas çështjeve e nënçështjeve të përcaktuara në programin e auditimit. Në të perfshihet çdo informacion mbi të cilën janë mbështetur të dhënat e auditimit; të gjithë zbulimet e auditimit te vlerësuar përsa i përket materialitetit, ligjshmërisë dhe evidencës faktike; madje mund të përmenden edhe përfundime pozitive. Ai shërben si dokument bazë, ku nxirren konkluzione për veprimtarinë e subjektit të kontrolluar, përcaktohen detyrat e masat që duhen rekomanduar, si dhe ballafaqohen konkluzionet e auditimit me subjektin objekt kontrolli, i cili mund të ketë vërejtje për problemet e trajtuara në të. Gjithashtu, aty pasqyrohen edhe masat e marra në vend për rregullimin e gjendjes, detyrat e lëna në subjekt përfshirë organet e auditimit të brendshëm për çështjet që gjykohen se kërkojnë thellim të mëtejshëm, si dhe përgjegjësia direkte e punonjësve shkaktarë (fajtorë) me një motivim përmbledhës për shkeljet e konstatuara. Në tërësi, projektraporti i auditimit është dokumenti që do të shërbejë për përgatitjen e raportit përfundimtar të auditimit. 4. Raporti përfundimtar i auditimit, është dokumenti përfundimtar që evidenton rezultatet e auditimit, si dhe shpreh gjykimin e grupit të auditimit për veprimtarinë e subjektit të kontrolluar. Ai hartohet mbi lëndën e projektraportit të auditimit, duke reflektuar në të vërejtjet (shpjegimet) e subjektit, si dhe përgjigjet nga grupi i auditimit të argumentuara ligjërisht. Në përmbajtje, raporti përfundimtar i auditimit duhet të realizojë këto qëllime kryesore: Trajtimin dhe parashtrimin në mënyrë të përmbledhur të rezultateve të auditimit dhe opinionet e grupit të auditimit; Sigurimin e objektivave të planit të auditimit me profesionalizëm dhe në përputhje me standartet e auditimit; Përcaktimin saktë të përgjegjësive organizative, zhdëmtimit, administrative disiplinore, etj., si dhe dhënien e rekomandimeve subjektit të kontrolluar apo autoritetit të lartë shtetëror, ku përfshihen masat dhe detyrat per zbatim; Nxjerrjen e konkluzioneve për nevojën e bërjes së ndryshimeve apo përmirësimeve në aktet ligjore e nënligjore në fuqi; Informimin e publikut duke siguruar transparencën e të dhënave e të përfundimeve të auditimit etj: 5. Rezultatet e auditimit; në përfundim të procedurave ligjore, rezultatet e auditimit të hedhura në formularët standardë të miratuar, bashkëlidhen si shtojcë e raportit përfundimtar të auditimit, duke pasqyruar në to të dhënat e konstatuara gjatë auditimit e të parashtruara në raport. Këto rezultate kontrolli duhet të pasqyrojnë: Vlerën totale dhe të specifikuar në zëra të dëmit ekonomik, të shkaktuar e konstatuar në subjektin e kontrolluar; Numrin e rasteve dhe të personave që i kanë shkaktuar këto dëme dhe shumat përkatëse; Masat e zhdëmtimit, administrative, disiplinore, madje dhe penale, duke pasqyruar numrin e personave; për rastet e zhdëmtimit dhe gjobave, shumat respektive në vlerë; Aktet ligjore dhe nënligjore që janë shkelur,si dhe ato që bien ndesh për të

58

cilat propozohen rekomandime për shfuqizim, ndryshime ose përmirësim; Të dhëna të tjera. XIII.1 Niveli i besueshmërisë së evidencave të auditimit Praktika e mirë, rekomandon që kur percaktohet niveli i besueshmërisë të tipeve të ndryshme të evidencave të auditimit, rrethanat e sigurimit të tyre duhet të marrin në konsideratë sa vijon: - Njohja e burimit të evidencave të auditimit rritet kur ajo është deklaruar sëbashku me n j ë burim tjetër. Prandaj, audituesi formulon një opinion që duhet ta bazojë në evidenca nga burime të ndryshme të natyrave të ndryshme. - Evidencat e auditimit të grumbulluara nga burime të jashtme bazë janë më të besueshme nga ato të siguruar nga një burim i brendshëm i subjektit të audituar. - Evidencat e dokumentuara të auditimit janë më kredibël se ato gojore. - Origjinali i një dokumenti është më kredibël se kopja e tij. - Evidencat e mbledhura në mënyrë direkte janë më të besueshme se ato të mbledhura në mënyrë indirekte. - Kredibiliteti i një evidence të siguruar nga një burim i brendshëm i subjektit rritet në lidhje me cilësinë e sistemit të brendshëm të kontrollimit. - Evidenca gojore e mbledhur është më e besueshme nëse konfirmohet me shkrim. Kapitulli XIV-të: Dokumentimi i Raportimit të Auditimit Standardet e raportimit, ndihmojne audituesin në hartimin e opinionit apo raportit të auditimit. Pasi në fund të çdo kontrolli, audituesi duhet të përgatisë një raport me shkrim, të saktë, duke nxjerrë në pah zbulimet, në një mënyrë sa më të përshtatshme. Madje, përmbajtja e raportit duhet të jetë e lehtë për t'u kuptuar; të mos përmbajë dykuptime dhe paqartësi; të ketë vetëm informacione, të cilat mbështeten nga një evidencë kontrolli, profesionale dhe përkatëse; si dhe të jetë i pavarur, objektive dhe konstruktive. Raporti i auditimit duhet të përfshijë objektivat, fushën dhe metodologjinë e auditimit, si dhe rezultatet e auditimit, duke përfshirë zbulimet, konkluzionet, rekomandimet, referencën kundrejt standardeve e udhëzuesve të zbatuar, si dhe komentet kryesore nga personat përgjegjës. Krahas raportit përfundimtar të auditimit, KLSH rekomandon masat që duhen marrë nga drejtuesit për mënjanimin e mangësive, praktikave mashtruese apo shkeljeve serioze të zbuluara nga audituesit; njëkohësisht nxjerrjen e përgjegjësive ndaj punonjësve shkaktarë. Shprehja "raportim" i përfshin të dyja, opinionin e audituesit dhe vërejtjet e tjera. Në formulimin e opinionit apo raportit të auditimit, audituesi duhet të ketë parasysh materialitetin e çështjes në drejtim të deklarimeve financiare {kontrolli i rregullshmërisë (financiarë)} ose natyrën e subjektit të auditimit apo veprimtarisë (kontrolli i drejtimit). Audituesit duhet të kenë kujdes në formulimin e gjykimeve, madje raporti duhet të tregojë llojin dhe përmbajtjen e informacionit të disponueshëm (ose që duhet të ishte i disponueshëm) në subjektin e auditimit, në kohën kur janë marrë vendimet nga menaxhimi. Me shpalljen qartë të fushës, objektivave dhe zbulimeve të auditimit, raporti tregon para lexuesit se audituesi është i saktë dhe i drejtë. Drejtësia, gjithashtu përfshin paraqitjen e dobësive ose zbulimet, në atë mënyrë që inkurajon korrigjimin dhe përmirëson sistemet dhe udhëzimet në subjektin e auditimit.

59

Faktet ballafaqohen me subjektin e auditimit për t'u siguruar që ato janë të plota, të sakta dhe paraqiten në mënyrë të drejtë në raportin e auditimit. Përgjigjet ose observacionet e subjektit të auditimit përfshihen në raportin e auditimit, sipas çështjeve të trajtuara fjalë për fjalë ose të përmbledhura, veçanërisht aty ku KLSH paraqet pikpamjet ose rekomandimet e veta. Standardet e auditimit theksojne gjithashtu rëndësinë e qartësisë dhe objektivitetit në raportimin e auditimit dhe kjo është reflektuar gjithashtu në rregulloren e KLSH-së për të nxjerrë raporte objektive. XIV.1 Qartësia Gjatë procesit të shkrimit të raportit, vëmëndja kryesore e audituesve duhet të përqëndrohet te përdoruesi i raportit. Kjo do të ndikonte në sasinë e informacionit dhe detajeve të përfshira në raport. Gjithashtu, është e dobishme të paraqitet një projekt i raportit tek një kontrollor, i cili nuk është përfshirë në auditim, për të përcaktuar nëse ato mesazhe kryesore të raportit të auditimit janë të qarta dhe konçize. XIV.2 Objektiviteti Për të ndihmuar në sigurimin e një raportimi objektiv, audituesi duhet të sigurohet që: Të gjitha gjetjet e auditimit janë vlerësuar si për materialitetin, ligjshmërinë dhe evidencën faktike të tyre, si dhe janë përfshirë të gjitha gjetjet materiale; Të ketë një evidencë të dokumentuar për të mbështetur të gjitha konkluzionet e opinionet dhe të ketë një lidhje të qartë ndërmjet hapave të auditimit, zbulimeve, konkluzioneve dhe rekomandimeve; Të gjitha faktet të paraqiten në terma neutrale; Duhet të jepen burimet e të dhënave; dhe Raporti të jetë i ekuilibruar dhe konstruktiv.Kur duhet mundet të përfshihen konkluzione pozitive. Për të qenë konstruktiv, audituesi përpara se të raportojë thjesht gabimet dhe parregullsitë, të përpiqet të vlerësojë pse ato ndodhin. Kjo do të mundësojë që të bëhen rekomandime më të dobishme për personat e kontrolluar. Rekomandimet duhet të jenë të qarta dhe të sakta, dhe më e mira, të përcaktohet prioriteti i tyre sipas rëndësisë, kështu personi i audituar mund të vlerësojë me drejt se ku t'i adresojë burimet e veta. XIV.3 Dokumentimi dhe përmbajtja e raportit të auditimit. Standardet ndërkombëtare të auditimit theksojnë rëndësinë e dokumentacionit të mjaftueshëm të auditimit. Dokumentacioni i duhur dhe i plotë konfirmon dhe mbështet opinionet dhe raportet e audituesit dhe shërben si material bazë për përgatitjen e raporteve të auditimit. Dokumentacioni demostron faktin se audituesi është bazuar në standardet e auditimit dhe procedurat e brendshme të KLSH. Gjithashtu, dokumentacioni i qartë lehtëson mbikëqyrjen dhe kontrollin e cilësisë, si dhe lehtëson vlerësimin e punës së bërë nga grupi i auditimit. Forma dhe përmbajtja e të gjitha raporteve të auditimit përbëhen nga këta elementë të përgjithshëm: Titulli. Raporti duhet të fillohet me një titull ose temë të përshtatshme, duke e ndihmuar lexuesin ta dallojë atë nga deklarimet apo informacionet e dhëna nga të tjerët.

60

Firma dhe data. Raporti duhet të firmosen sipas rregullit. Përfshirja e një date informon lexuesin se vlerësimi është dhënë për efekt të ngjarjeve apo transaksioneve rreth të cilave audituesi vihet në dijeni deri në atë datë. Objektivat dhe fusha. Raporti duhet të paraqesë objektivat dhe fushën e auditimit. Ky informacion tregon qëllimin dhe kufijtë e auditimit. Plotësia. Opinionet duhet të bashkëngjiten dhe publikohen me treguesit financiarë të cilëve ato i përkasin, ndërsa raportet e performancës mund të paraqiten vetëm. Në ushtrimin e pavarësisë, audituesit dhe KLSH duhet të jetë në gjendje të përfshijnë në raport gjithçka që është e përshtatshme, përfshirë edhe vërejtjet e bëra nga subjekti i kontrolluar. Në rastet kur ka materiale të natyrës konfidenciale, ato mund të përfshihen në një raport të veçantë për përdorim të kufizuar. Marrësi. Raporti i auditimit duhet të identifikojë ata të cilëve u drejtohet, kjo mund të jetë e panevojshme kur ka procedura të tjera zyrtare për shpërndarjen e tij. Përcaktimi i tematikës. Raporti duhet të identifikojë treguesit financiarë në rastin e auditimeve financiarë, ose fushën të cilës i përket në rastin e auditimeve të performancës, duke treguar tematikën dhe periudhën e treguesve financiarë të kontrolluar. Raporti duhet të përfshjë të gjithë shembujt kryesorë të mospërputhjes, që kanë të bëjnë direkt me objektivat e auditimit. Baza ligjore. Raportet dhe opinionet e auditimit duhet të identifikojnë legjislacionin ose dispozita të tjera të parashikuara për kontrollin. Përputhja me standardet. Raportet dhe opinionet e auditimit duhet të tregojnë standardet ose praktikat e auditimit të zbatuara në ushtrimin e auditimit, duke siguruar në këtë mënyrë lexuesin se auditimi është ushtruar në përputhje me procedurat e miratuara. Aktualiteti. Raporti apo opinioni i auditimit duhet të jenë të vlefshëm menjëherë për një përdorim sa më të gjërë për lexuesit dhe përdoruesit e interesuar, veçanërisht për ata që duhet të marrin masat e nevojshme. Theksi mbi çështjen. Përdoruesi nuk do të marrë një kuptim të saktë mbi treguesit financiare, nëse i kushtohet vëmendje çështjeve të parëndësishme. Si parim i përgjithshëm, audituesi duke dhënë një opinion të pakufizuar, nuk bën referencë në aspektet specifike të treguesve financiare. Për të shmangur çdo keqkuptim, referencat të jepen si "theks i çështjes", në një paragraf veçmas nga opinioni. Gjithashtu, audituesi nuk duhet të përdorë elementë për të mbuluar ndonjë mungesë në treguesit financiarë. Refuzimi i opinionit. Në rastet e auditimeve financiare, kur audituesi nuk është në gjendje të arrijë një gjykim të saktë lidhur me treguesit financiarë, në tërësi, për shkak të paqartësive ose kufizimeve, bëhet një refuzim (mospranim). Formulimi i një refuzimi të tillë shpjegon se nuk mund të jepet një opinion, duke përcaktuar qartë dhe në mënyrë koncize të gjitha çështjet. Për këtë, përgatitet një raport i hollësishëm, duke shpjeguar arsyet dhe rrethanat, përse nuk ka mundur të japë opinion. Pas kompletimit të projektraportit të parë, audituesi duhet të bëj vlerësimin kundrejt disa verifikimeve të paraqitura si më poshtë vijon:

61

Përshkrimi 1. A është formulari dhe përmbajtja e raportit në përputhje me Standardet e INTOSAIt (p.sh. me titullin, nënshkrimin dhe datën, objektivin dhe qëllimin, të adresuarit, bazën ligjore etj)? 2. A mund të jetë terminologjia e përdorur e lehtë për t'u kuptuar nga ata të cilëve u paraqitet raporti dhe a janë termat teknike plotësisht të shpjeguara? 3. A janë vlerësuar të gjitha gjetjet e auditimit në lidhje me materialitetin, gabimet apo parregullsi të tjera? 4. A janë identifikuar dhe dokumentuar siç duhet të gjitha gabimet, mangësitë dhe çështjet e pazakonshme dhe të jenë zgjidhur në mënyrë të pranueshme? 5. A i përmban raporti i auditimit të gjitha zonat që përfaqësojnë objektivat e auditimit ose a ka spjegime për ndonjë mungesë? 6. A janë të dokumentuara mirë dhe të mbështetura të gjitha vëzhgimet dhe konkluzionet? 7. A janë të gjitha vlerësimet të bazuara dhe të mbështetura siç duhet në evidenca kontrolli kompetente, me vend dhe të arsyeshme? 8. A janë përfshirë në raportin kryesor të auditimit zbulimet e mjaftueshme të auditimit? 9. A është raporti i kuptueshëm, në kohë dhe a përmban një opinion kontrolli? 10. A janë vlerësuar siç duhet të gjitha vëzhgimet e diskutueshme nga personi i kontrolluar?

Po/Jo

PJESA E KATËRT - KONTROLLI I CILËSISË Në Standardet Ndërkombëtare të Auditimit theksohet se Zyrat e Auditimit duhet të: "Kenë politika që përcaktojnë standarde dhe nivelin e cilësisë për raportet e tyre, si dhe të hartojnë procedura me të cilat të sigurohen se ky nivel është arritur"; "Sigurohen se këto standarde janë përvetësuar nga stafi kontrollues dhe duhet t'i propagandojnë këto standarde, si dhe të garantohen se stafi e ka marrë trainimin e nevojshëm". Sigurimi i përputhjes me standardet shihet si një proces me dy faza: E para: Hartimi i standardeve për të arritur cilësinë e kërkuar, si pjesë e politikave dhe strategjisë së institucionit apo strukturave të auditimit publik. E dyta: Kontrollet që kryhen brenda institucionit apo strukturës së auditimit, për t'u siguruar nëse këto politika dhe strategji janë zbatuar nga stafi kontrollues, gjatë realizimit të detyrave. Kapitulli i XV-të - Kontrolli i cilësisë ose kontrollet nga drejtuesit. Të gjithë materialet e auditimit duhet të shqyrtohen dhe rishikohen nga drejtuesit për të konfirmuar se: - Të gjitha parashikimet e programit të auditimit kanë qenë të vlefshme, madje është marrë në konsideratë ndonjë element i domosdoshëm që ka dalë pas miratimit të programit. - Grupi i auditimit e ka zbatuar programin dhe ka kryer detyrën konformë standardeve të auditimit të institucionit. - Evidencat dhe fletët e punës dokumentojnë punën e bërë nga grupi i auditimit, sidomos në çështjet ku janë nxjerrë konkluzione.

62

- Problemet kryesore të auditimit janë pasqyruar në raportin e auditimit që i është dërguar subjektit. Po kështu, edhe observacionet e bëra nga subjekti për projektraportin e auditimit, nga subjekti i kontrolluar. Ky kontroll i hollësishëm kryhet nga Kryekontrollori. Ai bën shënimet përkatëse dhe i vendos ato në dosjen e auditimit. Gjithashtu, të gjitha çështjet që dalin nga ky rishikim, së bashku me sqarimet e audituesit, dokumentohen. Rishikimi nuk bëhet shabllon për të gjitha dosjet e auditimit, kjo varet nga natyra e subjektit, materialiteti, risku, përvoja e audituesit dhe diapazoni i gjykimeve të përdorura prej tij. Çdo rishikim duhet të fillojë me një takim ndërmjet grupit të auditimit, Kryekontrollorit dhe Drejtorit të Departamentit të Kontrollit. Kjo i jep mundësi grupit të auditimit të paraqesë shkurtimisht aspektet kyçe të auditimit dhe për të tërhequr vëmendjen në çështjet më të rëndësishme. Në përfundim plotësohet dokumenti "Për kriteret e vlerësimit të veprimtarisë kontrolluese të kontrollorëve" dhe nënshkruhet nga KryeKontrollori dhe Drejtori i Departamentit të Kontrollit, si dhe konfirmohet nga Përgjegjësi i Grupit të Auditimit,. Puna e stafit të auditimit, në çdo nivel dhe fazë të auditimit, duhet të mbikëqyret saktësisht; ndërkohë që puna e dokumentuar duhet të rishikohet nga anëtarë me eksperiencë të stafit të auditimit (për rëndësinë e saj, kjo çështje trajtohet më gjërësisht ne Kapitullin XVI "Cilësia e kontrollit"). Mbikëqyrja është thelbësore për të siguruar plotësimin e objektivave të auditimit dhe ruajtjen e cilësisë së punës kontrolluese. Madje, mbikëqyrja dhe kontrolli është i nevojshëm në të gjitha rastet, pavarësisht nga përgatitja profesionale e audituesve. Mbikëqyrja duhet të drejtohet si në thelbin e saj, ashtu dhe në metodën e auditimit, e cila kryhet për t'u siguruar se: a) Anëtarët e grupit të auditimit kanë një kuptim të qartë për planin e auditimit; b) Kontrolli është kryer në përputhje me standardet dhe praktikat kontrolluese; c) Plani i auditimit dhe hapat e specifikuara në këtë plan ndiqen duke patur parasysh edhe ndonjë ndryshim të miratuar; d) Dokumentet e punës përmbajnë evidencën e duhur që mbështet të gjithë konkluzionet, rekomandimet dhe opinionet; e) Audituesi ka arritur objektivat e caktuara të auditimit; f) Raporti i auditimit ka përfshirë qartë konkluzionet, rekomandimet dhe opinionet e auditimit. Rishikimi si procedurë, sjell kombinimin e më shumë se një niveli eksperience dhe gjykimi të detyrës së auditimit dhe duhet të garantojë se: a) Të gjithë vlerësimet dhe konkluzionet janë të qëndrueshme dhe të argumentuara nga një evidencë kontrolli kompetente (profesionale), përkatëse dhe e arsyeshme, si bazë e opinionit ose raportit përfundimtar të auditimit; b) Të gjithë gabimet, shkeljet dhe të metat janë përcaktuar e dokumentuar qartë, janë trajtuar në menyrë të kënaqshme ose i janë komunikuar drejtuesve; c) Ndryshimet dhe përmirësimet e nevojshme për ushtrimin e auditimeve të ardhshme janë identifikuar, regjistruar dhe marrë parasysh për planet e mëvonshme të auditimit dhe në veprimtarinë për ngritjen tekniko-profesionale të stafit. Kapitulli i XVI-të - Sigurimi i cilësisë së auditimit. Qëllimi kryesor i rishikimit për sigurimin e cilësisë së auditimit financiar është që KLSH-ja të marrë garanci të mjaftueshme që këto auditime janë kryer sipas standardeve profesionale dhe politikave të institucionit. Kjo kërkon që grupi i kontrollit të cilësisë pranë Drejtorisë Juridike, Metodologjisë dhe Kontrollit të Cilësisë, të jetë i kënaqur që puna e planifikuar është realizuar siç kërkohej; që gjykimet e auditimit janë dokumentuar qartë dhe mbrohen pa problem; që provat e mbledhura janë ato që

63

duhen dhe të mjaftueshme; dhe që rezultatet janë të qëndrueshme dhe mbështeten nga gjetjet. Rishikimet duhet të kryhen nga një staf me përvojë, me njohje të thella mbi temën dhe të pavarur nga auditimi që po rishikohet. Ato duhen kryer në mënyrë konstruktive, dhe raportet rishikuese duhet të lidhen me çështje të rëndësishme dhe të përfshijnë rekomandime për përmirësim. Çdo rishikim duhet të ketë si qëllim plotësimin e listës së verifikimeve të përcaktuar në formularin "Kritere për t'u vlerësuar në drejtim të kryerjes së kontrollit të cilësisë", dhe të miratuar me urdhër të Kryetarit të KLSH-së. Kjo listë është e përbërë nga tre pjesë: (1) planifikimi, (2) puna ne terren dhe (3) kompletimi, dhe plotësohet nga Drejtoria Juridike, Metodologjisë dhe Kontrollit të Cilësisë. Pas përfundimit të punës rishikuese, grupi i rishikimit të cilësisë duhet të informojë grupin e auditimit për rezultatet e rishikimit së bashku me udhëzime të dobishme për përmirësimin e auditimeve në të ardhmen. Këto rezultate të rishikimit të cilësisë duhet të jepen në një material përmbledhës dhe duhet të përfshijnë pjesët ku manuali i auditimit apo udhëzimet shtesë nuk janë zbatuar në mënyrë siç duhet, dhe të japin veprimet që duhen ndërmarrë për të siguruar zbatimin e duhur në të ardhmen. Në rast mosmarrëveshjesh midis rishikuesit dhe menaxhimit përkatës të auditimit, të dyja palët i drejtohen Drejtorit të Përgjithshëm të KLSH-së për të zgjidhur problemin në mënyrë që rishikuesi të mbetet i kënaqur. Në një shkallë më të gjerë (rang institucioni), shqyrtimet për sigurimin e cilësisë në auditimet financiare, ndërmerren për një grup auditimesh me zgjedhje dhe ushtrohen nga një staf i KLSHsë, me eksperiencë pune disavjeçare në kontrolle, të pavaruar nga puna e audituesve. Objektivi i këtij inspektimi të pavarur për sigurimin e cilësisë është të japë një vlerësim të përgjithshëm për cilësinë e punës kontrolluese, brenda KLSHsë, bazuar në auditimet kryesore. Edhe ky shqyrtim, organizohet nga Drejtoria Juridike, Metodologjisë dhe Kontrollit të Cilësisë, të cilët në përfundim përgatisin edhe raportin përkatës. Të gjitha shmangiet nga standardet ose politikat e auditimit të konstatuara, veçanërisht vlerësime të gabuara dhe të meta të përbashkëta të grupeve të auditimit, duhet t'i komunikohen grupeve të auditimit, përpara hartimit të planit të ardhshëm vjetor të auditimeve. Gjithashtu, duhet të informohen Kryekontrollorët dhe drejtuesit e departamenteve të auditimit, të cilët duhet të japin mendimin e tyre për eliminimin e mangësive ose trainimin që kërkohet për audituesit. Në këtë mënyrë, bëhet e mundur dhe krijohen mundësi për përmirësimin e raporteve të auditimit, të trainimit, madje edhe të akteve nënligjore të nxjerra. Shqyrtimi për sigurimin e cilësisë duhet të nxjerrë në pah edhe praktikat më të mira të auditimit që rezultojnë, për periudhën që analizohet. Në përfundim, nga një kopje e raportit të auditimit të sigurimit të cilësisë, i paraqitet drejtuesve të departamenteve të auditimit, Drejtorit të Përgjithshëm dhe Kryetarit të KLSH. Gjithashtu, një kopje e këtij materiali përfshihet në raportin e përvitshëm të veprimtarisë së KLSH-së, që paraqitet në Kuvend. Për të përmirësuar cilësinë e auditimeve, impaktet e punës kontrolluese dhe rritjen e reputacionit të KLSH, struktura e sipërcituar ngarkohet me detyrën për t'iu dërguar drejtuesve të subjekteve të kontrolluar pyetësorë, me anë të të cilëve të tërheqin pikëpamjet e tyre lidhur me punën e grupeve të auditimit, profesionalizmin e tyre, çështjet thelbësore dhe më me rëndësi që ndihmojnë në përdorimin e burimeve publike etj. Gjithashtu, me anë të pyetësorëve mund t'u kërkohen subjekteve të kontrolluar opinionet e tyre për cilësinë e raporteve të auditimit.

64

PJESA E PESTË - EVADIMI I RAPORTEVE TË AUDITIMIT Procesi për evadimin e materialeve të auditimit përbën një fazë të rëndësishme në përmbylljen e procedurave të auditimit. Ky proces kryhet në përputhje me kërkesat ligjore dhe standardet e auditimit të KLSH-së. Kontrolli quhet i përfunduar brenda afatit të përcaktuar në programet e punës, vetëm në datën kur raporti përfundimtar i auditimit paraqitet tek Kryetari për miratim. Në këtë fazë, grupi i auditimit sistemon, analizon, nxjerr përfundime dhe përcakton rekomandimet përkatëse. Kapitulli i XVII-te: Procesi i evadimit të materialeve të auditimit a) Rregulla të përgjithshme. Dokumenti përfundimtar që evidenton rezultatet e auditimit është "Raporti Përfundimtar i Auditimit". Ky raport përmbledh gjithë informacionin dhe dokumentet e nevojshme, përfshirë shënime pune, evidencat e auditimit, analiza, llogaritje, procesverbale, aktverifikime, shpjegimet e dhëna nga subjekti i kontrolluar, sqarime të ekspertëve të fushës nëse kërkohet dhe projektraportin e auditimit. Njëkohësisht, me raportin përfundimtar të auditimit, procedura për evadimin e rezultateve të auditimit, përfshin: 1. Projektvendimin për detyrat dhe rekomandimet e përgatitura nga grupi i auditimit për marrje masash organizative, zhdëmtimi, administrative, disiplinore, madje edhe propozime për përmirësime apo ndryshime të akteve ligjore e nënligjore në fuqi, të cilat miratohen nga Kryetari i KLSH. 2. Mendimin e juristit, Kryekontrollorit dhe Drejtorit të Departamentit të Kontrollit, Drejtorit të Drejtorisë Juridike, Metodologjisë dhe Kontrollit të Cilësisë, si dhe të Drejtorit të Përgjithshëm. 3. Vendimin e Kryetarit të KLSH, për rekomandimet e auditimit përkatës të ushtruar. 4. Njoftimin që u dërgohet subjekteve ku është ushtruar auditimi, i cili përfshin detyrat dhe rekomandimet për zbatim, së bashku me raportin përfundimtar të auditimit. 5. Njoftimin për informimin e institucioneve shtetërore përgjegjëse, prej të cilëve varet subjekti i audituar, së bashku me raportin përfundimtar të auditimit. 6. Mendimet dhe propozimet e KLSH-së për përmirësimin e legjislacionit në fuqi në fushat brenda detyrave të tij. Përkatësisht, nëse gjatë auditimit konstatohen akte ligjore ose nënligjore, në kundërshtim me ligjet bazë, mund të kërkohet ndryshimi ose shfuqizimi i tyre nga organet që i kanë nxjerrë. Kapitulli i XVIII-të - Dosjet e auditimit dhe arkivimi Shkresat e punës që lidhen me kontrollet individuale përgjithësisht njihen si dosje aktuale. Përveç tyre, shpesh krijohen dosjet e përhershme. Këto përmbajnë informacion që do të përdoret vit pas viti në kontrollet që pasojnë në subjekte të veçanta ose me temë specifike. Këto dosje janë themelore për punën planifikuese dhe zbatimin vijues të tij; ato mbahen normalisht dhe skedohen nga ekipi përgjegjës i auditimit në fjalë dhe arkivohen. Përmbajtja e dokumenteve të dosjes së auditimit, përbëhet nga: 1. Njoftimi për fillimin e auditimit; 2. Programi i auditimit; 3. Procesverbalet; 4. Aktverifikimet; 5. Shënime të mbajtura nga audituesit gjatë procesit kontrollues;

65

6. Vërejtjet e subjektit të audituar për procesverbalet dhe aktverifikimet dhe sqarimet për to bashkëlidhur; 7. Projektraporti i auditimit; 8. Shkresa për dërgimin e projektraportit të auditimit; 9. Vërejtjet e subjektit për projektraportin e auditimit; 10. Përgjigja (shpjegime) e grupit të auditimit për vërejtjet e bëra nga subjekti i kontrolluar; 11. Raporti përfundimtar i auditimit; 12. Projektvendimi për rekomandimet; 13. Mendimet e dhëna nga Drejtori i departamentit përkatës të auditimit, Drejtori i Drejtorisë Juridike, Metodologjisë dhe Kontrollit të Cilësisë, si dhe Drejtori i Përgjithshëm; 14. Rezultatet e auditimit; 15. Vendimi i Kryetarit të KLSH-së; 16. Shkresa me rekomandimet dërguar subjekteve të audituar dhe organeve shtetërore përkatëse; 17. Dokumente të tjerë sqarues ose ndihmës; 18. Formulari i kostos së auditimit; 19. Përgjigja e subjektit të audituar për zbatimin e rekomandimeve të dërguara; 20. Të dhëna për zbatimin e rekomandimeve të dërguara për auditimin e mëparshëm; 21. Njoftim për verifikim ankese apo letre të qytetarëve; 22. Inventari i dosjes. Hartimi dhe paraqitja e dokumenteve të mësipërme bëhet konformë formularëve tip të miratuar. Ndërsa, për ruajtjen dhe arkivimin e dokumenteve ngarkohen: 1. Grupi i auditimit dhe përgjegjësi i saj për të bërë sistemimin, klasifikimin dhe mbylljen e dokumenteve, konformë dispozitave ligjore dhe rregullores së brendshme të KLSH-së. 2. Dosja e auditimit duhet të përmbajë gjithë dokumentacionin origjinal të cilësuar më sipër. Gjithashtu, në dosje duhet të vendosen shkresa të korrespondencës zyrtare për zbatimin e masave rekomanduese nëse ka, shkresa për probleme të ndryshme që trajtohen në material, si dhe relacione ose njoftime të dalë nga kontrolli i zbatimit të detyrave të lëna. 3. Në përfundim, Drejtori i Departamentit të Auditimit, pasi kryen verifikimin e dokumentacionit që përmban dosja, nënshkruan në formularin e miratuar dhe ia dërgon Kryetarit të KLSH për të konfirmuar arkivimin e dosjes. 4. Dosja e auditimit në arkivë dorëzohet nga përgjegjësi i grupit të auditimit. 5. Hyrja dhe dalja e dosjes së auditimit nga arkiva ose e materialeve të saj, bëhet në përputhje me dispozitat ligjore dhe rregulloren, përkatësisht me kërkesë të Drejtorit të Departamentit të Auditimit dhe miratim të Kryetarit të KLSH-së. PJESA E GJASHTË - NDJEKJA E REZULTATEVE TË AUDITIMIT Përfundimet dhe rekomandimet e audituesve janë një aspekt i rëndësishëm i auditimit. Kur është e nevojshme, shkruhen si një udhëzues për veprim. Në përgjithësi, këto rekomandime sugjerojnë përmirësimet që duhen bërë. Ndonjëhere dalin rrethana të tilla që justifikojnë një rekomandim të veçantë, p.sh. korigjimi i një defekti në ligj për të arritur në një përmirësim administrativ.

66

Rekomandimet duhet të jenë të qarta, të sakta dhe të përcaktohet prioriteti i tyre sipas rëndësisë, në mënyrë që personi i audituar të mund të vlerësojë më mirë se ku t'i adresojë burimet e veta. Ndjekja e rezultateve të auditimeve të mëparshëm duhet të përfshihet brenda planit të auditimit pasues ose mund të bëhet në vazhdimësi. Zgjedhja varet pjesërisht nga natyra e metodave të përdorura, por gjithashtu nga marrëdhëniet midis KLSH dhe të audituarve. Nëse këto marrëdhënie janë të një respekti reciprok, të audituarit mund të jenë më të gatshëm për të eliminuar të metat e zbuluara nga audituesit. Ndjekja e një auditimi ka si qëllim që të nxirret pergjegjesia nga subjekti i auditimit, përsa i takon zbulimeve të auditimit. Një qëllim tjetër i ndjekjes së auditimit është të vendosë bazat për kryerjen e auditimit të ardhshëm. Nëse problemet e konstatuara nuk janë kapërcyer, auditimi i ardhshëm duhet të autorizohet për të konfirmuar natyrën dhe njohjen më në thellësi të tyre, me qëllim që të evokohen përgjegjësitë e nevojshme të të audituarve. Ndjekja e zbatimit të rekomandimeve bëhet në format e mëposhtme: 1. Kryekontrollori dhe Drejtori i Departamentit të Auditimit që ka ushtruar auditimin ndjekin ecurinë e procesit, deri në marrjen e përgjigjes me shkrim nga subjekti i audituar ose autoriteti i tij më i lartë, lidhur me zbatimin e detyrave të rekomanduara. Subjektet e audituar janë të detyruar ligjërisht që të shqyrtojnë rekomandimet e bëra dhe të marrin masat e nevojshme për përmirësimin e gjendjes, brënda 20 ditëve nga data e marrjes së kërkesës, duke njoftuar edhe KLSH-në për to. Ndjekja e detyrave të rekomanduara për çdo auditim të kryer, bëhet në mënyrë të pandërprerë nga çdo departament. Me marrjen e përgjigjes nga subjekti i audituar për zbatimin e rekomandimeve, nga përgjegjësi i grupit të auditimit hartohet evidenca e realizimit të rekomandimeve, sipas formularit tip. Kjo evidencë, e cila përmban detyrën e rekomanduar dhe zbatimin për masat organizative, të zhdëmtimit, administrative, disiplinore dhe ato ligjore (penale), nënshkruhet nga të gjithë pjesëtarët e grupit të auditimit dhe me nënshkrimin nga Drejtori i Departamentit të Auditimit, evidenca bëhet pjesë e dosjes së auditimit. Nëse subjektet e audituar i kanë zbatuar tërësisht rekomandimet, auditimi quhet i përfunduar dhe përgjegjësi i grupit të auditimit, brenda 5 ditëve, bën inventarizimin e dosjes, dhe pasi e plotëson dhe nënshkruan fletën e inventarit, së bashku me pjesëtarët e tjerë të grupit të auditimit, ia përcjell Kryekontrollorit dhe Drejtorit të Departamentit të Auditimit. Nëse, subjektet e audituar nuk kthejnë përgjigje brenda afatit ligjor për zbatimin e rekomandimeve, departamenti i auditimit me miratim të Kryetarit kërkon zyrtarisht përmbushjen e këtij detyrimi ligjor. Ky proces do të zgjasë deri sa problemi paraqet rëndësi nga ana ligjore dhe institucionale. Përgjegjësi i grupit të auditimit, krahas evidencave përmbledhëse informative, dhe për shkeljet dhe rekomandimet plotëson dhe fut në dosje evidencën e kostos së auditimit, në të cilën përfshihen shpenzimet e kryera nga audituesit për paga, dieta, karburante, etj., gjatë gjithë procesit auditues. 2. Kontrolli i zbatimit të masave të rekomanduara subjekteve të audituar (rikontrolli), buron nga kërkesat e ligjit organik dhe standardet e auditimit. Ai inkludohet në kontrollet vjetore të planifikuara ose tematike të veçantë, pasqyrohet në planet mujore të institucionit dhe për të raportohet në vijimësi. Rikontrolli përfshin disa procedura dhe rregulla të cilat janë të detyrueshme për t'u zbatuar nga të gjithë strukturat e auditimit në institucion. Kështu, procedura përfshin: Paraprakisht, departamenti i auditimit, nga dosja e auditimit të çdo subjekti

67

fotokopjon vendimin dhe shkresën e evadimit të auditimit të kryer me rekomandimet e dërguara për zbatim; Të dhënat për rekomandimet e bëra hidhen në një regjistër të veçantë, duke përshkruar natyrën dhe llojin e rekomandimit, e konkretisht: - masa organizative; - masa zhdëmtimi; - masa administrative (gjoba); - masa disiplinore; - masa ligjore (penale); - kërkesa për shfuqizim ose pezullim të akteve ligjore e nënligjore në fuqi, kur ato bien ndesh me Kushtetutën ose ligjet bazë; - rekomandime për përmirësime (amendime) të dispozitave ligjore. Të dhëna ose kërkesa të tjera nominative, për të cilat kërkohet verifikimi ose kontrolli i zbatimit të tyre; Të dhënat e mësipërme të hedhura në regjistër azhornohen në vijimësi nga Kryekontrollori, në bashkëpunim me drejtorin e departamentit të auditimit. Referuar të dhënave të mësipërme, Drejtori i Departamentit të Auditimit ngarkon grupet e auditimit për të hartuar programin e rikontrollit, i cili miratohet sipas të gjitha procedurave të përcaktuara për auditimet. Për masat organizative, të zhdëmtimit, administrative dhe disiplinore, të rekomanduara subjekteve për përmirësimin e gjendjes, parashikohet rikontrolli i tyre me programe të veçanta, afërsisht pas 9 deri në 12 muaj. Rezultatet që dalin nga ky rikontroll i bashkëlidhen raportit përfundimtar të auditimit për subjektin përkatës dhe janë pjesë përbërëse e tij. Edhe të dhënat e dala nga rikontrolli i zbatimit të rekomandimeve e në vazhdim, evidentohen në regjistër, duke bërë një përshkrin të shkurtër e të qartë, njëkohësisht mbi bazën e tyre plotësohen formularët përkatës. - Kur nga rikontrolli rezulton se subjektet e audituar nuk i kanë zbatuar rekomandimet ose i kanë zbatuar ato pjesërisht, në përfundim hartohet raporti me projektvendimin përkatës, dhe me miratimin e Kryetarit rezultatet dërgohen në adresë të subjektit ose emërtesës eprore nga e cila varet, duke kërkuar zbatimin e plotë e të përpiktë të rekomandimeve dhe nxjerrjen e përgjegjësisë. Kur subjektet e audituar dhe institucionet shtetërore përgjegjëse nuk zbatojnë rekomandimet, nuk kthejnë përgjigje ose i zbatojnë ato pjesërisht, KLSH njofton Kuvendin dhe Komisionet përkatëse. - Ndersa, kur rekomandimet për ndryshim apo shfuqizim të akteve ligjore e nënligjore, në kundërshtim me ligjet bazë, nuk zbatohen brenda 2 (dy) muajve nga data e kërkuar, atëhere KLSH u drejtohet organeve kompetente të përcaktuara në ligj. - Për çështjet që kanë lidhje me padi civile në organet gjyqësore, në përputhje me procedurat ligjore civile veprohet me regjistrimin dhe ndjekjen e kërkesave në afatet e përcaktuara. Kontrolli i zbatimit të këtyre procedurave ndiqet nga juristi i departamentit të auditimit në një regjistër të veçantë, ku shënohen vendimet e marra nga organet gjyqësore në të gjitha fazat e gjykimit të çështjes, përkatësisht në Gjykatën e Shkallës së Parë, në Gjykatën e Apelit, Gjykatën e Kasacionit dhe sipas rastit deri në Gjykatën Kushtetuese. Për çdo rast, çështja rakordohet me audituesit përkatës të auditimit dhe ndiqet në bashkëpunim me Kryekontrollorët dhe juristët e Drejtorisë Juridike, Metodologjisë dhe Kontrollit të Cilësisë. Forma dhe mënyra e ndjekjes së ankimimeve në Gjykatat e të gjitha shkallëve bëhet në përputhje me rregullat e parashikuara ne Kodin e Procedurës Civile. - Kur çështjet lidhen me padi penale dërguar organeve të prokurorisë, ndjekja dhe kontrolli i ecurisë së procesit kryhet në mënyrë analoge sikurse paditë civile. Edhe në këtë rast, ecuria e hetimit nga prokuroria regjistrohet në një regjistër të veçantë deri në përfundim të hetimit dhe kalimin në organet gjyqësore për gjykim. Për këtë, bashkëpunohet me organet e prokurorisë, duke pasur për bazë dhe referencë pikat e

68

aktmarrëveshjes së përbashkët, të lidhur ndërmjet KLSH-së dhe Prokurorisë së Përgjithshme. Gjithë dokumentacioni i procesit hetimor, duke filluar nga fazat e hetimit, zhvillimit dhe përfundimit të çështjes penale, regjistrohen në një libër të veçantë, arkivohen në dosje për çdo çështje nga juristi i departamentit të auditimit që ka propozuar fillimin e çështjes penale. Gjithashtu, juristi i departamentit të auditimit në bashkëpunim me juristin e Drejtorisë Juridike, Metodologjisë dhe Kontrollit të Cilësisë të ngarkuar me këtë apo atë çështje, ndjekin kronologjikisht ecurinë e procesit të hetimit deri në përfundim të tij, në përputhje me rregullat që parashikon Kodi i Procedurës Penale. · Për rastet kur subjektet nuk zbatojnë rekomandimet apo emërtesat më të larta shtetërore nuk ndërhyjnë për t'i detyruar ato, si dhe gjykohet se mund të dëmtohen rëndë interesat e shtetit, sipas ligjit organik të KLSH-së, institucioni ka të drejtë t'i drejtohet Gjykatës së Apelit. Kërkesa drejtuar për miratim Kryetarit të KLSHsë, në këto raste, bëhet mbi bazën e një vendimi të arsyetuar të juristit të departamentit përkatës me Drejtorin e Departamentit dhe miratimin e Drejtorit të Drejtorisë Juridike, Metodologjisë dhe Kontrollit të Cilësisë. · KLSH në zbatim të kërkesave ligjore dhe standardeve të auditimit, në raportet vjetore që paraqet në Kuvend, në një kapitull të veçantë trajton zbatimin e rekomandimeve të bëra. Në këtë kapitull pasqyrohen në mënyrë analitike sipas subjekteve dhe natyrës së rekomandimit të bërë, masat e përcaktuara e të marra nga subjektet, niveli i realizimit të tyre, si dhe opinione të KLSH-së për shkaqet e moszbatimit të rekomandimeve. Këtu jepen edhe efektet negative dhe pasojat ekonomike që mund të kenë rrjedhur nga mosmarrja dhe mosveprimi i subjekteve të ngarkuar me ndjekjen dhe zbatimin e rekomandimeve.

KONTROLLI I LARTË I SHTETIT

69

SHEMBULL PRAKTIKË

PËRSHTATUR NGA AUDITIMI FINANCIARË "PILOT" I REALIZUAR NË MINISTRINË E BUJQËSISË, USHQIMIT DHE MBROJTJES SË KONSUMATORIT ME MBËSHTETJEN E NAO TË BRITANISË SË MADHE Materialet e mëposhtme, për efekt të kuptimit dhe përvetësimit të tyre në funksion të realizimit të auditimeve financiare të parashikuara për t'u ushtruar gjatë vitit 2009, paraqiten sipas kësaj renditjeje: 1. Fillimisht "Dokumenti standard"; më pas 2. "Dokumenti i auditimit i përgatitur në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit".

70

HAPI i PARË: LETRAT E PUNËS A. Njohja me institucionin (Afati deri në 21 ditë) 1. Takim me menaxherin (titullarin) e subjektit (në MBUMK me Sekretarin e Përgjithshëm) për auditimin që do të kryhet. 2. Hartimi i pyetësorëve për menaxheret e institucionit për grumbullimin e informacionit. 3. Takim me të gjithë titullarët e departamenteve/sektorëve dhe shpërndarja e pyetësorëve për grumbullimin e të dhënave për njohjen e gjendjes. 4. Testimi i punonjësve të drejtorive për organizimin e punës dhe bashkëbisedimi me ta për problemet që i shqetësojnë dhe nëse ka mangësi që ata kanë vështërsi për t'i zgjidhur. 5. Grumbullimi i pasqyrave financiare dhe të dhënave të tjera që shërbejnë për hartimin e programit të punës. 6. Hartimi i listës së verifikimeve. 7. Përcaktimi i materialitetit të auditimit. 8. Vlerësimi i riskut të subjektit në zonat e llogarive. 9. Memo mbi planifikimin e auditimit. 10. Hartimi i programit të punës dhe ndarja e detyrave për çdo kontrollor. B. Puna në terren. 1. Takim me menaxherin dhe paraqitja e programit të punës. 2. Ndarja e pikave të programit të punës për çdo kontrollor dhe fillimi i auditimit. 3. Evidentimi i mangësive, zbulimeve dhe sqarimi me punonjësit përgjegjës. 4. Takimi përfundimtar me menaxherin e institucionit dhe diskutimi për zbulimet dhe mangësitë e konstatuara (wash-up, ballafaqimi). C. Dokumentimi i auditimit 1. Hartimi i aktverifikimeve dhe procesverbaleve, dorëzimi i tyre dhe marrja e observacioneve. 2. Hartimi i projektraportit të auditimit. 3. Takimi i mirëkuptimit me institucionin dhe përcaktimi i afateve për zbatimin e rekomandimeve. 4. Dërgimi i Raportit Përfundimtar të Auditimit. Grupi i Kontrollit të KLSH-së Datë _________

71

LISTA E VERIFIKIMEVE

PËR AUDITUESIT QË TË DOKUMENTOJNË KUPTIMIN E VEPRIMTARISË SË MINISTRISË SË BUJQËSISË, USHQIMIT DHE MBROJTJES SË KONSUMATORIT

Viti 2007 Pjesa A ­ Mjedisi i Jashtëm Përshkrimi i elementëve kyç të mjedisit Çështje kyçe për strategjinë e auditimit

1. Mjedisi i Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit. Përshkruani veprimtaritë parësore të entit dhe ata faktorë që mund të ndikojnë në arritjen e objektivave të tij.

- Misioni i MBUMK-së ka si qëllim zbatimin e programit të Qeverisë në fushën e bujqësisë, ushqimit dhe mbrojtjes së konsumatorit. Objektivi i saj është rritja e qëndrueshme e prodhimit bujqësor, rritja e aftësisë konkuruese të produkteve bujqësore, blektorale dhe të përpunuara brenda dhe jashtë vendit, duke përdorur në mënyrë efikase dhe të qëndrueshme burimet natyrore dhe financiare me synim shndërrimin nga një ekonomi e prodhimit të thjeshtë në një ekonomi të marketingut agrar. Për realizimin e objektivave janë përcaktuar fushat programore, nga të cilat dy janë fushat me prioritet: a. Shërbimet dhe inspektimet bujqësore, të sigurisë ushqimore dhe mbrojtes së konsumatorit. b. Mbështetje për prodhimin agroindustrial dhe marketingu. bujqësor,

1-1. Mjedisi i Administratës: -Planifikimi, Menaxhimi, administrimi.

- Përmirësimi i kushteve të punës - Rritja e nivelit të drejtimit, rishikimi funksional i MBU. - Zhvillimi institucional. - Zhvillimi i politikave dhe strategjive të sektorit, identifikimi, koordinimi dhe monitorimi i programeve. - Rritja e efektivitetit të përdorimit të burimeve. - Rritja e kapaciteteve menxhuese të politikave të zhvillimit, hartimi dhe implementimi i ligjeve në përshtatje me standartet e BE-së.

72

Pjesa A ­ Mjedisi i Jashtëm Përshkrimi i elementëve kyç të mjedisit 2. Mjedisi Politik Vini re interesin e treguar nga Qeveria, Kuvendi, mediat dhe grupet që ushtrojnë presion në veprimtaritë e enteve, dhe çdo faktor specifik që mund të influencojë në zhvillimin e aktivitetit apo raportimin e rezultateve të tij. Çështje kyçe për strategjinë e auditimit Bazuar në Stradegjinë Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim (SKZHI) dhe Planin Buxhetor Afatmesem (2005­2007) Qeveria dhe Kuvendi ka treguar interes për MBUMK për: a) Përforcimin e kapaciteteve institucionale për të planifikuar, monitoruar dhe menaxhuar politikat strategjitë dhe programet. b) Planifikimi dhe implementimi i kuadrit ligjor për një përdorim të qëndrushëm të burimeve natyrore. c) Planifikimin sektorial për infrastrukturën rurale dhe investimet e shërbimeve publike. 2.1 Interesi i medias - Për vitin 2007 interesi nga mediat është fokusuar në drejtim te shpenzimeve administrative dhe investimeve afatgjatë (në mbjelljet e kulturave drufrutorë). - Menaxhimi i shpenzimeve administrative të aparatit të Ministrisë (Shpenzime për investime, dieta, karburante etj.) 3. Rastet në të ardhmen. Vini re çdo ndodhi të planifikuar apo potenciale, që përfshin ndryshimet në legjislacion, programe/shërbime të reja, zhvillime dhe ndryshime të njohura në teknologji që mund të ushtrojnë ndikim tek enti. Për të ardhmen MBUMK ka si synim: - implementimin e 37 projekteve kërkimore (të reja dhe në vazhdim). -ngritjen e grupit menaxhues, -ngritjen e qendrave të informacionit -trajnimin e specialistëve -kërkimet nëpër ferma për zhvillimin e teknologjive të reja, -fuqizimin e laboratoreve rajonale të kontrollit të ushqimit dhe atij veterinar. 4. Marrëdhëniet sponsorizues. me departamentin Financuesi kryesor i MBUMK është Ministria e Financave me fondet e buxhetit të shtetit. Gjithashtu kjo ministri merr fonde dhe nga donatorë të tjerë. MBUMK është totalisht e kontrolluar nga Ministria e Financave. Fondet çelen sipas buxhetit vjetor të miratuar nga Kuvendi që përfaqëson kufirin maksimal të lejuar për t'u shpenzuar dhe përdorimi i tyre bëhet sipas ligjit për buxhetin dhe udhëzimeve përkatëse të MF (mënyra e monitorimit të përdorimit të fondeve). Për financimet e huaja kontrollohen dhe nga donatorë përkatës. 5. Kërkesat për raportimin financiar dhe të veprimtarisë. Përshkruaj shkallën e ndikimit të raportimit financiar dhe të veprimtarisë në operacionet e entit dhe ne mënyrën e drejtimit. MBUMK marrëdhëniet me MF i ka në kuadrin e hartimit, zbatimit të planit të buxhetit, zbatimit të ligjit për mbajtjen e kontabilitetit, për zbatimin e reformës ekonomike dhe privatizimin e pasurisë shtetërore, për monitorimin e plotësimin e matricave qeveritare, për përdorimin e fondeve të dinatorëve të huaj, etj.

Detajoni shkallën deri në të cilën enti është pronë e vëzhgimeve të detajuara nga Ministria e Financave dhe të tjera Ministri.

73

Pjesa A ­ Mjedisi i Jashtëm Përshkrimi i elementëve kyç të mjedisit Çështje kyçe për strategjinë e auditimit MBUMK raporton në MF duke paraqitur situacionin faktik të plotë të 2-mujorit dhe në mënyre progresive sipas klasifikimit ekonomik dhe funksional së bashku me analizat buxhetore. Në fund të çdo viti MBUMK rakordon me MF për planin fillestar, ndryshimet dhe planin përfundimtar. Gjithashtu ajo paraqet në MF Llogarinë vjetore të konsoliduar. - Drejtoria e SH.M. paraqet në Degën e Thesarit dhe në Drejtorinë e Përgjithshme të Politikave. Mbas konfirmimit nga thesari llogarinë vjetore (accrual) të administratës dhe situacionin e shpenzimeve (CASH)

6. Faktorë te tjerë Radhit këtu të tjerë faktorë të mjedisit të jashtëm që mund të ndikojnë tek organizimi, operacionet apo tek raportimi financiar i entit. Të tillë faktorë janë: · · Çështje gjyqësore/ apelime kundër njësisë Detyrime/Obligacionet e produkteve apo mjedisore (garancitë, obligacione pa komision, etj) Aspekte të tjera të kuadrit të përgjithshëm ligjor (shëndeti dhe siguria, ligji për punësimin, etj.)

Tek raportimi financiar kanë ndikuar dhe faktorë të tjerë siç janë pjesëmarrja për antarësimin në organizmat ndërkombëtar të fushës së bujqësisë dhe ushqimit për të cilat paguhen kuota vjetore.

·

74

Pjesa B ­ Struktura e autoriteteve Përshkrimi i elementëve kyç të autoriteteve Çështje kyçe për strategjinë e auditimit

1. Legjislacioni autorizues Vini re legjislacionin autorizues që qeveris operacionet dhe veprimtarinë e aktiviteteve të autorizuara më poshtë.

MBUMK ushtron aktivitetin e saj mbështetur në 12 ligje bazë të veçanta për secilën fushë të aktivitetit të saj si: Ligji nr.7941, datë 31.05.1995 "Për ushqimin" Ligji nr.7501, datë 19.07.2001 "Për tokën bujqësore" Ligji nr.9308, datë 4.11.2004 "Për shërbimin veterinar" Ligji nr.8518, datë 30.07.1999 "Për ujitjen dhe kullimin". Ligji nr.7893, datë 22.12.2004 "Për shkencën dhe zhvillimin" Ligji nr.9426, datë 06.10.2005 "Për mbarështrimin e blektorisë" etj. Veprimtaria financiare zhvillohet në përputhje me 12 ligje mbështetëse si : Ligji nr.8379, datë 29.07.1998 "Për hartimin dhe zbatimin e buxhetit të shtetit". Ligji nr.9228, datë 29.04.2004 "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare". Ligji nr.8549, datë 11.11.1999 "Për statusin e nëpunësit civil". Ligji nr.9643, datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", i ndryshuar, etj.

2. Rregullat e vendosura sipas legjislacionit autorizues Vini re çdo legjislacion të deleguar që qeveris veprimtarinë e entit dhe rëndësinë e tij për operacionet e entit.

Në mbështetje të legjislacionit bazë të mësipërm, veprimtaria e institucionit është rregulluar dhe me akte nënligjore si: - Vendimin e KM nr.604, datë 17.11.2000 "Për etiketimin e produktëve bujqësore". - Vendimin e KM nr.609, datë 17.11.2000 "Për industrializimin dhe tregtimin e ujrave minerale natyrale". - Vendimin e KM nr. 505, datë 21.09.2000 "Për miratimin e rregullores për vreshtarinë, verën dhe produktet e tjera që rrjedhin nga rrushi" - Vendimin e KM nr. 80, datë 28.01.2005 "Për përbërjen, mënyrat e funksionimit, detyrat dhe përgjegjësitë e strukturave shtetërore të mbrojtjes së tokës bujqësore".

75

- Vendimin e KM nr. 59, datë 28.01.2005.

3. Autoriteti i Kuvendit Detajoni qëllimet për të cilat bëhet dispozita ligjore dhe shumat specifike të autorizuara për këto qëllime.

Ligji nr. 9645, datë 27.11.2006, "Për buxhetin e shtetit për vitin 2007" i ndryshuar, në të cilin përcaktohet sasia e fondeve për vitin 2007 të detajuara për çdo sektor dhe njësi varësie në përputhje me nevojat dhe prioritetet e tyre, të ndara për çdo zonë llogarie. Shumat e autorizuara janë: a) llogaria 600 "Pagat" 97.036 mijë lekë b) llogaria 601 "Sigurimet shoqërore" 17.667 mijë lekë. c) llogaria 602 "Shpenzime administrative" 60.898 mijë lekë. d) llogaria 231 "Investime" 840 mijë lekë Totali i shpenzimeve 176.441 mijë lekë.

4. Ministria e Financës (MF) Detajoni qëllimet për të cilat kryhet dispozita ligjore dhe shumat specifike të autorizuara për këto qëllime.

Ministria e Financave në mbështetje të ligjit organik dhe ligjit vjetor të buxhetit të shtetit për vitin 2007, ka nxjerrë udhëzime dhe rregulla për zbatimin e buxhetit të shtetit dhe konkretisht udhëzimin nr. 2, datë 17.01.2007, si dhe në mbështetje të vendimit të KM nr. 432, datë 28.06.2006 "Për krijimim dhe administrimin e të ardhurave, që krijojnë institucionet buxhetore", Ministria e Financave me Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit kanë nxjerrë udhëzimin e përbashkët nr. 1, datë 24.10.2006 "Për përdorimin e të ardhurave dytësore".

76

Pjesa C: Mjedisi i Jashtëm i Kontrollit Si i adresohen procedurat e kontrollit nga ana e drejtuesit objektivit? Cilat janë ndërlikimet për strategjinë e auditimit? A raportohet tek Drejtuesi?

Objektivi i kontrollit

1. Organizata, Rolet dhe Përgjegjësia 1.1 Drejtuesit, rolet dhe përgjegjësia Drejtuesit e entit duhet: · Të mbajnë një qëndrim të drejte në drejtim, siç duhet; · Të kenë aftësitë dhe përvojën e nevojshme për të zbatuar ligjet e Kuvendit, vendimet e Këshillit të Ministrave, etj,; · Të motivojnë të punësuarit për të vepruar drejt dhe në interes të taksapaguesve. Menaxherët kyc (vecanërisht ata me përgjegjësi financiare) duhet të kenë cilësitë e nevojshme dhe kualifikimin e nevojshëm për të kryer kontrollin e punës.

Në mbështetje të ligjit nr. 8549, datë 11.11.1999 "Statusi i nëpunësit civil" dhe ligjit nr. 9000, datë 30.01.2003 "Për organizimin dhe funksionimin e Këshillit të Ministrave", MBUMK përbëhet nga 120 veta dhe funksionon mbi bazën e 3 niveleve drejtuese të kontrollit. - Niveli i lartë drejtues,që përfshin postet politike Ministrin dhe Zv. Ministrat, si dhe Sekretarin e Përgjithshëm në funksionin e nëpunësit civil. - Niveli i mesëm drejtues, ku përfshihen 4 Drejtorët e Përgjithshëm dhe 9 Drejtorët e Drejtorive në vartësi të tyre dhe Drejtoria e Auditimit të Brendshëm. (Sipas strukturës bashkëlidhur). - Niveli i përfshihen sektorëve. ulët drejtues përgjegjësat ku e

Nivelet më të ulta drejtuese në bazë të ligjit dhe strukturës në mënyrë taksative raportojnë tek niveli më i lartë.

Në bazë të kërkesave të pozicionit të punës, të përcaktuara me ligj, është kryer rekrutimi i drejtuesve të cilët kanë kualifikimin, përvojën dhe aftësitë e nevojshme për menaxhimin e stafit në zbatimin e programit dhe kryerjen e kontrollit për realizimin e objektivave të përcaktuara. Për rregullimin e veprimtarisë së MBUMK është hartuar rregullorja e brëndshme në Janar 2006.

77

Pjesa C: Mjedisi i Jashtëm i Kontrollit Si i adresohen procedurat e kontrollit nga ana e drejtuesit objektivit? Cilat janë ndërlikimet për strategjinë e auditimit? A raportohet tek Drejtuesi?

Objektivi i kontrollit

1.2 Mbikëqyrja në departament, etj. (ëese hyn këtu) Përbërja, veprimtaria dhe qëndrimi i anëtarëve të bordit si dhe informacioni i dhënë atyre duhet: · Të mbajnë një qëndrim tëdrejte në drejtim, siç duhet; · Të drejtohet drejt një vendimmarrjeje efektive, drejt menaxhimit strategjik dhe kontrollit efektiv; Të motivojë drejtuesit për të vepruar siç duhet në drejtimin e cështjeve. 1.3 Struktura organizative, caktimi i përgjëgjësisë dhe autoritetit. Struktura organizative duhet të ofrojë vija të qarta të përgjegjësisië dhe kalimit të informacionit në mënyrë që të lejojë monitorimin e veprimtarisë së entit nga ana e drejtuesve. Caktimi i përgjegjësisë, dërgimi i autoritetit dhe krijimi i politikave të lidhura me to duhet të ofrojë një bazë për kontabilitetin dhe kontrollin, dhe të përcaktojë qartë rolet individuale. Drejtuesit duhet ta kuptojnë plotësisht përgjegjësinë për kontrollin dhe të kenë përvojën e nevojshme si dhe nivelin e duhur të njohurive. Duhet të bëhet një ndarje e duhur e detyrave dhe pushtetit në mënyrë që të mënjanohen, për sa është e mundur, mundësitë për mashtrim, deklarata të rreme të qëllimshme apo tejkalim të kompetencave të menaxhimit. Nga bashkëbisedimi me drejtuesit e nivelit të mesëm rezultoi se ata janë të motivuar për të vepruar drejt në vendimmarrje dhe drejtim.

Struktura e organizimit të MBUMK e miratuar me Urdhërin e Kryeministrit nr. 181, datë 18.11.2005 është e organizuar mbi bazën e 4 Drejtorive të Përgjithshme, të cilat në vartësi të tyre kanë drejtoritë dhe sektorët brenda Drejtorive të Përgjithshme. Ajo ofron vija të qarta të përgjegjësive dhe kalimit të informacionit që lejon monitorimin e veprimtarisë së entit nga ana e drejtuesve duke filluar me Drejtorin e Përgjithshëm, Drejtorin e Drejtorisë, Përgjegjësin e Sektorit deri tek specialisti. Çdo shkresë siglohet në të majtë nga konceptuesi dhe formuluesi i shkresës dhe më pas, shkresa konfirmohet nga Përgjegjësi i Sektorit, Drejtori i Drejtorisë dhe nga Drejtori i Përgjithshëm dhe anasjelltas për shkresat e ardhura. Lidhur me menaxhimin e burimeve njerëzore, rekrutimi i nëpunësve civil bëhet mbi bazën e ligjit nr. 8549, datë 11.11.1999 "Për statusin e nëpunësit civil". Kriteret për shpalljen e vendeve vakante, të cilat janë në përputhje me kërkesat për realizimin e objektivave të institucionit, dërgohen në Departamentin e Administratës Publike (DAP).

Drejtoritë e Përgjithshme në realizimin e detyrave mbikëqyren nga Sekretari Përgjithshëm dhe Ministri, gjë që bën të mundur kontrollin për shmangjen e mashtrimeve, deklaratave të rreme apo tejkalimin e kopetencave.

1.4 Burimet njerëzore - politikat dhe procedurat Politikat për personelin duhet të mbështetin rekrutimin, mbajtjen dhe zhvillimin e një stafi të kualifikuar dhe kompetent, të aftë për të zbatuar planet e biznesit në mënyrë të efektshme dhe ruajtjes nga rënia e kontrollit, mashtrimi apo akte të tjera pasaktesish. Drejtimi duhet të specifikojë nivelin e duhur të kompetencave, të nevojshëm në profesione të vecanta, dhe të kthejë nivelet e dëshiruara të kompetencave në njohuritë dhe aftesitë e nevojshme.

Pas përzgjedhjes nga eprori direkt, nëpunësi civil i nënshtrohet trajnimeve të vazhdushme sidomos gjatë kohës së provës.

78

Pjesa C: Mjedisi i Jashtëm i Kontrollit Si i adresohen procedurat e kontrollit nga ana e drejtuesit objektivit? Cilat janë ndërlikimet për strategjinë e auditimit? A raportohet tek Drejtuesi?

Objektivi i kontrollit

Drejtuesit dhe stafi duhet të kenë kompetenca, aftësi dhe kualifikimet e duhura për t'i kryer rolet e tyre me sa më shumë efikasitet.

Kandidatët e paraseleksionuar nga DAP i nënshtrohen procesit të rekrutimit.

2. Integriteti 2.1 Integriteti dhe Vlerat Etike Drejtimi duhet të transmetojë mesazhin se integriteti dhe vlerat etike nuk mund të jenë objekt kompromisi, dhe se nëpunësit duhet ta marrin dhe ta kuptojnë këtë mesazh. Ai duhet që vazhdimisht të tregojë, me fjalë dhe me vepra, një përkushtim për të arritur standarte të larta etike. Organizata duhet të përcaktojë kode të qarta dhe të pritshme të drejtimit dhe vlerave etike. Ky drejtim i pritur nga stafi duhet të monitorohet në mënyrë të efektshme dhe shkeljet të trajtohen në mënyrë të përshtatshme.

Për të arritur standarde të larta etike MBUMK nuk ka një kod etik të miratuar me anë të të cilit të transmentojë mesazhin se vlerat etike nuk mund të jenë objekt kompromisi. Kontrolli për integritetin dhe vlerat etike funksionon mbi bazën e ligjeve të tjera që rregullojnë veprimtarinë e institucionit. Punonjësit nuk kanë plotësuar deklarata në lidhje me konfliktin e interesit gjatë ushtrimit të funksionit publik, në zbatim të ligjit nr. 9367, datë 07.04.2005, "Për parandalimin e konfliktit të interesave gjatë ushtrimit të funksioneve të zyrtarëve publikë"

Nuk ka kod etik të miratuar, i cili të përcaktojë mënyrën e raportimit si dhe nivelet e hierarkisë.

2.2 Përkushtimi për një raportim financiar të saktë dhe të drejtë. Drejtuesiti duhet të tregojë një përkushtim drejt një prezantimi të drejtë të transaksioneve dhe veprimtarisë së organizatës në deklaratat financiare. Mjedisi i kontrollit duhet të mbështetë pikasjen dhe parandalimin e deklaratave të rreme të qëllimshme me anë të ndarjes së detyrave dhe të tjera kontrolleve. Kontrollet duhet të bëhen për të bërë parandalimin e tejkalimit të kompetencave drejtuese dhe të mekanizmit të kontrollit.

Në bazë të raportimeve financiare të nxjerra nga bilancet mujore të aparatit të MBUMK drejtuesit kryejnë çdo muaj anliza të aktivitetit financiar. Me anë të këtyre analizave drejtuesi konkludon dhe kontrollon nëse fondet buxhetore janë shpenzuar në kohën dhe destinacionin e duhur. Gjithashtu ato bëjnë krahasimin e aktiviteteve të planifikuara me ato të realizuara në fakt.

Çdo transaksion financiar kontrollohet nga Drejtori i Përgjithshëm.

79

Pjesa C: Mjedisi i Jashtëm i Kontrollit Si i adresohen procedurat e kontrollit nga ana e drejtuesit objektivit? Cilat janë ndërlikimet për strategjinë e auditimit? Në procesin e vlerësimit të riskut u morën kontakte me drejtuesit dhe rezultoi se zonat me risk të lartë i përkasin njësive vartëse ndërsa aparati i MBUMK nuk paraqet zona me risk, pasi sistemi i kontrollit nga lart poshtë është i mirë, ky kontroll i kushton vëmëndje të vecantë, shpenzimeve administrative, prokurimeve me fonde publike, etj. Për të minimizuar riskun në zonat e llogarive institucioni për vitin 2006 ka aplikuar sistemin informatik "Financa 5" për mbajtjen e kontabilitetit. A raportohet tek Drejtuesi?

Objektivi i kontrollit

3. Vlerësimi i riskut 3.1 Procesi i vlerësimit të riskut nga drejtimi. Drejtuesit duhet të vendosin objektiva të qarta pune, të identifikojnë dhe të marrin në shqyrtim implikimet që risku mund të ndikojë në arritjen e këtyre planeve dhe objektivave. Procesi i vlerësimit të riskut duhet të marrë në konsideratë faktorët e brendshëm dhe të jashtëm që mund të ndikojnë në arritjen e objektivave dhe të ofrojnë një bazë për menaxhimin e tyre.

4. Monitorimi dhe Kontrolli 4.1 Planet e menaxhimit dhe kontrolli buxhetor. Drejtuesit duhet të zhvillojnë plane dhe buxhete për të bërë drejtimin dhe monitorimin e veprimtarisë së punës, që janë: · realiste; · të bazuara në supozime të vlefshme; · të hartuara nga individë të mirëinformuar; · në një nivel të përshtatshëm të detajimit. Informacioni i menaxhimit duhet të jetë i mjaftueshëm, i kohës dhe i besueshëm për sa na lejon rishikimin, vlerësimin dhe veprimin korigjues të operacioneve të punës dhe të pozitës financiare nëse është e nevojshme. 4.2 Besimi në raportet e plota financiare Përmbledhja e informacionit financiar duhet të jepet në baza të rregullta dhe të rishikohet nga drejtuesit. Rishikimi që Drejtuesit i bëjnë përmbledhjes së informacionit financiar, duhet të identifikojë kontrollet e pakta apo deklarata të rreme materiale të mundshme brenda informacionit. Drejtuesit duhet të sigurohen që do të ketë një veprim të duhur në vazhdim. Raportet financiare të hartuara nga institucioni rishikohen edhe nga drejuesit, vëmëndja e të cilëve përqendrohet në realizimin e treguesve në përputhje me objektivat e caktuara. Gjithashtu me nxjerrjen e raportit vjetor. Lidhur me hartimin e planit buxhetor institucioni bazohet në ligjin organik dhe vjetor të buxhetit, udhëzimet përkatëse të deleguara nga ministria e financës. Hartimi i planit bazohet në objektivat dhe politikat e zhvillimit. Ai hartohet nga specialistët e fushës. Për të patur një plan buxheti sa më realiste mbahen parasysh realizimi faktik i buxheit të vitit të kaluar.

80

Pjesa C: Mjedisi i Jashtëm i Kontrollit Si i adresohen procedurat e kontrollit nga ana e drejtuesit objektivit? Cilat janë ndërlikimet për strategjinë e auditimit? A raportohet tek Drejtuesi?

Objektivi i kontrollit

4.3 Efikasiteti i Auditimit të Brendshëm Enti duhet të ketë një funksion të efektshëm të auditimit të brendshëm, me një staf të kualifikuar me ekspertë të zotë dhe të pavarur nga menaxhimi. Auditimi i brendshëm duhet të jetë një pjesë efektive e mjedisit të kontrollit, duke dhënë ndihmesë në drejtim të risqeve të punës në mënyrë të strukturuar dhe të japë siguri për operacionet e politikave dhe procedurave të kontrollit të brendshëm në vazhdim.

Auditimi i brendëshëm ka në përbërjen e tij 5 punonjës (një drejtor dhe katër specialistë) me eksperiencë pune mbi pesë vjet në fushën e audititmit. Gjithashtu bazuar në specifikat e institucionit gjatë auditimit në grupet e punës marrin pjesë specialistë të fushave të ndryshme në përshtatje me problemet dhe aktivitetet që do të kontrollohen. Audituesit i janë nënshtruar trajnimeve të ndryshme herë pas here në mënyrë që të rrisin shkallën e kualifikimit të tyre. Kontrolli i cilësisë kryhet nga drejtori i auditimit të brendëshëm dhe për këtë nuk ka një strukturë të vecantë. Nisur nga sa më sipër mendojmë se kanë bërë punë të mirë dhe duhet të mbështetemi te puna e tyre.

Raportohet te Ministri me memo për auditimin e kryer, gjithashtu, nje kopje e raporteve të auditimit dërgohet në Drejtorinë e Përgjithshme të Auditimit të Brendëshëm në Ministrinë e Financave.

81

Pyetësor (model) për njohjen e veprimtarisë së subjektit në kuadrin e planifikimit të auditimit adresuar strukturave (departamenteve, drejtorive sektorëve etj.) të subjektit që do auditohet.

· Drejtoria e ...............................

1. Cila është veprimtaria parësore e drejtorisë dhe faktorët që ndikojnë në arritjen e objektivave? Specifikoni objektivat dhe aktivitetet për vitin .................. 2. Organizimi, struktura, personeli, kualifikimet dhe rekrutimi. 3. Struktura organizative ofron vija të qarta të përgjegjësisë dhe kalimit të informacionit? A bën të mundur kjo strukturë monitorimin e veprimtarisë së departamentit nga drejtuesit? 4. Marrëdhëniet me njësitë e varësisë. 5. Cilat janë marrëdhëniet me Ministrinë e Financave si institucion sponsorizues, direktivat dhe sa jeni të kontrolluar prej tyre? 6. Cilat janë kërkesat për raportimin financiar dhe si funksionon? 7. Si funksionon sistemi i kontrollit? A janë të interesuar drejtuesit për ushtrimin e kontrollit nga lart poshtë dhe si bëhet konkretisht ky kontroll? 8. A janë të parashikuara ndikimet në buxhet nga faktore të jashtëm si çështjet gjyqësore, detyrime të tjera të kuadrit ligjor si shëndeti, siguria, ligji për punësimin etj.? 9. Cili është kuadri ligjor mbi të cilin zhvilloni aktivitetin tuaj dhe a është i plotë apo ka nevojë për plotësime? 10. A ka akte nënligjore apo udhëzime për transferimin dhe përdorimin e fondeve nga strukturat e varësisë apo projektet? 11. Parashikimi financiar i kryer nga ju është i saktë? A janë parashikuar në mënyrë reale dhe të saktë nevojat dhe sa është marrë parasysh nga Ministria e Financave në miratimin e buxhetit vjetor? 12. Cilat janë politikat prioritare të subjektit qe auditohet në kuadër të SKZHI-së? 13. Si koordinohet puna me Komitetin/Departamentin e zhvillimit të politikave në Këshillin e Ministrave ? 14. Përkushtimi për një raport financiar të saktë mbas transferimit të fondeve në strukturat e varësisë. Si realizohet raportimi financiar me qëllim kontrollin nga lart poshtë? 15. Si bëhet vlerësimi i riskut? A ka takime me përdoruesit e fondeve ku të diskutohet për realizimin e objektivave, për risqet që ekzistojnë dhe sa mund të ndikojnë këto risqe në arritjen e këtyre objektivave? 16. A ka plane monitorimi nga departamenti i planifikimit për strukturat e varësisë? (Një pjesë e këtyre pyetjeve janë për adresim për ministritë dhe institucionet qëndrore). Grupi i Auditimit

82

Pyetësor rreth zhvillimit të metodologjisë së re të auditimit në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit.

· Drejtoria e Përgjithshme e Shërbimeve Mbështetëse.

1. Cila është veprimtaria parësore e drejtorisë dhe faktorët që ndikojnë në arritjen e objektivave?

2. Organizimi, struktura, personeli, kualifikimet dhe rekrutimi. Drejtuesit, rolet dhe përgjegjësia e tyre ?

2.1 A janë plotësuar formularët e përshkrimit të punës për çdo punonjës të DPSHM-së. Nëse po, përshkruani kriteret e plotësimit të tyre (bashkëlidhur këtij pyetësori lutemi paraqisni formularët e plotësuar si dhe ato të vlerësimit vjetor të punonjësve). 3. Marrëdhëniet me njësitë e varësisë. 4. Si është i organizuar Sektori i Financës? 5. A ka një bord të veçantë që kryen mbikëqyrjen mbi këtë departament? 6. A përcakton struktura ekzistuese vija të qarta të përgjegjësisë dhe kalimin e e informacioit në mënyrë që të lejojë monitorimin e veprimtarisë së degës nga ana e drejtuesve? 7. A ekziston ndarja e detyrave dhe pushtetit që të mënjanohen sa të jetë e mundur mundësia për mashtrim, deklarata të rreme të qëllimshme apo tejkalim të kompetencave të menaxhimit? 8. Si funksionon sistemi i kontrollit? A janë të interesuar drejtuesit për ushtrimin e kontrollit nga lart poshtë dhe si bëhet konkretisht ky kontroll? 9. Zonat e llogarive dhe vleresimi i riskut. 10. Metodat që përdoren për mbajtjen e kontabilitetit? 11. Nëqoftëse mbajtja e kontabilitetit është e informatizuar, cila është siguria me qëllim ruajtjen e të dhënave? 12. Paqyrat financiare ­ vërtetësia dhe analiza e tyre. Drejtuesit zhvillojnë analiza për aktivitetin financiar?

Grupi i Auditimit

83

Pyetësor rreth zhvillimit të metodologjisë së re të auditimit në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit.

· Drejtoria e Përgjithshme e Menaxhimit të Burimeve dhe Ofrimit të Shërbimeve.

1. Cila është veprimtaria parësore e drejtorisë dhe faktorët që ndikojnë në arritjen e objektivave? 2. Organizimi, struktura, personeli, kualifikimet dhe rekrutimi. 3. Struktura organizative ofron vija të qarta të përgjegjësisë dhe kalimit të informacionit? A bën të mundur kjo strukturë monitorimin e veprimtarisë së departamentit nga drejtuesit? 4. Marrëdhëniet me njësitë e varësisë. 5. Si funksionon sistemi i kontrollit? A janë të interesuar drejtuesit për ushtrimin e kontrollit nga lart poshtë dhe si bëhet konkretisht ky kontroll? 6. Cili është kuadri ligjor mbi të cilin zhvilloni aktivitetin tuaj dhe a është i plotë apo ka nevojë për plotësime? 7. A planifikohen fonde buxhetore për ato aktivitete që financohen nga buxheti i shtetit, nëse po si ndiqen ato? A ka akte nënligjore apo udhëzime për transferimin dhe përdorimin e fondeve nga strukturat e varësisë apo projektet? Si realizohet raportimi financiar me qëllim kontrollin nga lart poshtë? 8. Si bëhet vlerësimi i riskut? A ka takime me përdoruesit e fondeve ku të diskutohet për realizimin e objektivave, për risqet që ekzistojnë dhe sa mund të ndikojnë këto risqe në arritjen e këtyre objektivave? 9. A ka plane monitorimi për strukturat e varësisë?

Grupi i Auditimit

84

Pyetësor rreth zhvillimit të metodologjisë së re të auditimit në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit.

· Drejtoria e Përgjithshme e Sigurisë Ushqimore dhe Mbrojtjes së Konsumatorit.

1. Cila është veprimtaria parësore e drejtorisë dhe faktorët që ndikojnë në arritjen e objektivave? 2. Organizimi, struktura, personeli, kualifikimet dhe rekrutimi. 3. Struktura organizative ofron vija të qarta të përgjegjësisë dhe kalimit të informacionit? A bën të mundur kjo strukturë monitorimin e veprimtarisë së departamentit nga drejtuesit? 4. Marrëdhëniet me njësitë e varësisë. 5. Si funksionon sistemi i kontrollit? A janë të interesuar drejtuesit për ushtrimin e kontrollit nga lart poshtë dhe si bëhet konkretisht ky kontroll? 6. Cili është kuadri ligjor mbi të cilin zhvilloni aktivitetin tuaj dhe a është i plotë apo ka nevojë për plotësime? 7. A planifikohen fonde buxhetore për ato aktivitete që financohen nga buxheti i shtetit, nëse po si ndiqen ato? A ka akte nënligjore apo udhëzime për transferimin dhe përdorimin e fondeve nga strukturat e varësisë apo projektet? Si realizohet raportimi financiar me qëllim kontrollin nga lart poshtë? 8. Si bëhet vlerësimi i riskut? A ka takime me përdoruesit e fondeve ku të diskutohet për realizimin e objektivave, për risqet që ekzistojnë dhe sa mund të ndikojnë këto risqe në arritjen e këtyre objektivave? 9. A ka plane monitorimi për strukturat e varësisë? Grupi i Auditimit

85

MEMO MBI PLANIFIKIMIN E AUDITIMIT NË (..Emërtimi i plotë i subjektit..)

Bazuar në shkresën nr..............., datë............... "Njoftim për fillim auditimi", me datën.....................(deri në 21 ditë pune pas datës së njoftimit) do të fillojë auditimi në ....emërtimi i plotë i subjektit. Auditimi do ketë si objekt zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar. Përmbledhja e çështjeve kryesore në planifikim. Seksioni I a. Ndjekja e rekomandimeve të lëna nga auditimi i mëparshëm. Gjetjet nga auditimi i vitit 2006 Nr. Gjetjet Përgjigja e Rekomandimi menaxhimit të subjektit Afati për zbatim Ndjekja e rekomandimeve A Impakti është tek zbatuar Llogaritë Po/Jo Financiare

1. 2. 3. Seksioni II 1. Aktiviteti i subjektit. Ky seksion do të përmbajë Misionin e Subjektit dhe objektivin e veprimtarisë, si dhe fushat prioritare për arritjen e tyre. 2. Përshkrim i ambientit të kontrollit si struktura organizative, rregullorja dhe funksionimi, ndarja e detyrave, përcaktimi i përgjegjësive etj. 3. Kuadri legjislativ rregullator p.sh.: ...Emërtimi i subjektit... ushtron aktivitetin e tij mbështetur në dispozitat ligjore për secilën fushë të aktivitetit të tij si: - Ligji nr. ........, datë ........... renditen aktet me radhë. 4. Sistemet e kontabilitetit. Përshkrimi i sistemit, konkretisht:

86

- Sistemi i kontabilitetit funksionon në bazë të ligjit nr. 9228, datë 29.04.2004, "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare" dhe udhëzimit të Ministrisë së Financave nr...., datë.......... Ky sistem është i centralizuar dhe funksionon në bazë të programit kompjuterik të mbajtjes së kontabilitetit, "Financa 5" (nëse ka te tillë). Brënda sistemit të kontabilitetit funksionojnë nënsistemet si libri ditar, libri i madh dhe librat e tjerë, të cilët janë zëvendësuar me dokumente të informatizuar, që sigurojnë nxjerrjen e të dhënave, për të siguruar dhe garantuar saktësinë në mbajtjen e kontabilitetit. 5. Funksionimi i sistemit të kontrollit të brendshëm: - opinion mbi vlerësimin e sistemeve të kontrollit të brendshëm si dhe përshkrim si funksionojnë komponentët (pesë) e kontrollit të brendshëm në subjekt. Seksioni III Krahasimi i treguesve të buxhetit për dy vite:

Në 000/lekë

Nr. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Emërtimi Paga (600) Sigurime Shoqërore (601) Mallra Shërbime (602) Të tjera transferime korrente të Brendshme (604) Transferime korrente të huaja (605) Shpenzime kapitale të patrupëzuara (230) Shpenzime kapitale të trupëzuara (231) TOTALI: Nxirren komente si p.sh.:

Viti 2006

Vitit 2007

Diferenca

- Në treguesit e zërave 602 "Mallra e shërbime" dhe 231 "Investime kapitale" ka diferenca të mëdha të cilat duhet të analizohen. Seksioni IV a. Përcaktimi i materialitetit. Për të llogaritur materialitetin sipas vlerës, kontrollori duhet të përcaktojë bazën e materialitetit që është më e përshtatshme për subjektin e kontrollit, të zbatojë përqindjen e duhur duke patur parasysh ndjeshmërinë e deklaratave financiare dhe më pas të llogarisë nivelin e materialitetit. Përqindjet për llogaritjen e materialitetit janë të paraqitura në tabelën e mëposhtme:

87

NDJESHMERIA NË RËNIE----------------------------Baza e Materialitetit Shpenzimet Asetet bruto Përfitimi apo Teprica Përqindjet që përdoren: 0,5% 1,0% 2% Kufiri që përdoret Kufiri që përdoret 5% 10 %

Kufiri që përdoret

Shembull: Subjekti ....(emërtimi)....... për vitin financiar 200.., shpenzimet totale i ka përcaktuar 100 milionë lekë; nëse niveli i materialitetit është vendosur 1% do të thotë që niveli maksimal i tolerueshëm i gabimeve të pranuara është 1 milionë lekë (100 x 1%). Nëse niveli i gabimeve të konstatuara nga audituesi (për shpenzimet llogaritet 05-2%) nga audituesi tejkalon vlerën 1 milionë lekë, do të thotë që llogaritë nuk janë paraqitur me saktësi. b. Identifikimi i risqeve materiale dhe zbutja e kontrolleve. c. Përcaktimi i përmasës së modeleve. Modeli i njësisë monetare përdoret për popullata me volum të madh pune, pasi kur ka volum të vogël është ineficient. Ministria e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit Emërtimi i shpenzimeve Vlera e popullatës

97,036,000 17,667,000 50,482,000 840,000 75,000 10,341,000 176,441,000 2% 3,528,820

Faktori i riskut (mund të jetë 0.7 or 2 or 3)

0.70 0.70 0.70 2.00 0.70 0.70

Përmasat e modeleve

24 4 12 1 0 3

1. Paga 2. Sigurime shoqërore 3. Shpenzime korrente 4. Investime të brendshme 5. Subvencione 6. Transferime korrente të huaja TOTALI: Niveli i materialitetit në % Materialiteti 176.441.000x2% Kalkulimi i precizonit Materialiteti Gabimi më i vogel i mundshem (10% deri 20%) Supozojmë 10 %

3,528,820 =3528820x10% 352,882 88

NËNTOTALI = (Materialiteti - Gabimi më i vogël) Precizioni i planifikuar (80 deri 90%) Precizioni= Nëntotali X 90% Vlera e precizionit

3,175,938 90% 2,858,344

3528820-352882= 3,175,938

Formula: 1. 2. 3. 4.

Materialiteti (0.5% x2%) Gabimi më i mundshëm ( nga 10% - 20%) Precizioni në planifikim (nga 80% - 90%) Faktori i riskut (0,7 i ulët ; 2 i mesëm ; 3 i lartë). Popullata e fushës së auditimit x Faktori i riskut Saktësia në planifikim

d. Zbatimi i pemës së vendimeve. Bazuar në pemën e vendimmarrjes, pasi bëjmë vlerësimin e riskut dhe mënyrën e funksionimit të sistemit të kontrollit të brendshëm dhe testimin e tyre, bëjmë një rishikim të përgjithshëm të rezultateve duke përcaktuar faktorin e riskut p.sh. (0.7%) për pagat, sigurimet shoqërore, për shpenzimet operative, pagesat e kuotave ndërkombëtare dhe të ardhurat, ndërsa investimet meqenëse paraqesin zona me risk (2%). e. Çështje të tjera për shqyrtim. - Nga të dhënat e grumbulluara nga kontrollet e mëparshme dhe auditimi i brendshëm konstatohet se,.............................. - Në punën e auditimit të brendshëm .......... - Sistemi i kontrollit të brendshëm funksionon .................. dhe sipas zonave të llogarisë paraqitet si më poshtë : Nr. 1. 2. 3. 4. 5. Zonat e llogarisë Llogaria 600 "Pagat" Llogaria 601 "Sigurimet shoqërore" Llogaria 602 "Shpenzime administrative" Llogaria 230+231 "Investime" Të ardhurat Seksioni V a. Procedurat e auditimit. - Objekt i auditimit do të jetë zbatimi i ligjshmërisë dhe rregullshmërisë së aktivitetit ekonomik dhe financiar. - Auditimi do të fillojë më datë ............... dhe do të përfundojë në datë................ - Metoda e auditimit do të jetë me zgjedhje. - Periudha e auditimit data................. deri .............. Nga data ...........deri datë ..........., puna përgatitore dhe hartimi i programit.

89

Vlerësimi kontrollit

Nga data ..........................deri datë..................., puna në terren (në subjekt). b. Komunikimi me subjektin Pasi kemi vendosur mënyrën e zhvillimit të auditimit, informojmë subjektin nëpërmjet dokumentit të strategjisë së auditimit (Programi i auditimit) i miratuar nga Kryetari i KLSH-së, i cili përmban: 1. Objektin e auditimit. 2. Risqet e identifikuara dhe se si do t'i adresohemi. 3. Pjestarët e grupit të kontrollit. 4. Koston e kontrollit. 5. Llogaritë dhe planin e projektit të auditimit. Zonat e llogarisë ku do konsistojë auditimi: a. Llogaria 600 "Pagat" .....................lekë b. Llogaria 601 "Sigurimet shoqërore" ......................lekë c. Llogaria 602 "Shpenzime administrative" ......................lekë. d. Llogaria 230+231 "Investime" ......................lekë e. Të ardhurat ......................lekë. Seksioni VI 1. Identifikimi i burimeve që nevojiten. - Nga studimi i treguesve dhe planikimi i punës rezulton se, për të audituar këtë institucion nevojiten burime njerëzore deri në ............... persona. - Grupi i auditimit përbëhet: - emër mbiemër të audituesve - Grupi ka aftësitë profesionale për auditimin financiar dhe çertifikimin e llogarive dhe (nuk) nevojiten ekspertë të jashtëm. - Ndarja e detyrave: vendosen emrat e audituesve sipas drejtimeve të auditimit Audituesi: A Pika 1. Rikontrolli i rekomandimeve të auditimit të mëparshëm (pika 1.2, 2.2, 3.2.2). Pika 2. Auditimi i zonës së llogarisë "Mallra e shërbime" (llogaria 602). Audituesi: B Pika 1. Rikontrolli i rekomandimeve të auditimit të mëparshëm Pika 3. Auditimi i llogarive vjetore për vitin ............. Pika 4. Auditimi i zonave të llogarisë "Pagat, shpërblimet e të tjera personeli" (llogaria 600) dhe "Sigurime Shoqërore" (llogaria 601). Audituesi: C Pika 5. Auditimi i zonës së llogarisë "Të ardhurat". Audituesi: D Pika 6. Auditimi i zonave të llogarisë "Shpenzime për investime" (llogaria 230+231). 2. Kosto e kontrollit.

90

Auditimi i subjektit do të kryhet në një periudhë rreth ....... ditore nga ........ auditues. Kostoja e kontrollit mendohet të jetë ............... lekë e përbërë nga: ...........ditë x .............. Auditues =............... ditë/njerëz .......... lekë paga ditore e një audituesi x ............. ditë/njerëz = .................lekë. Grupi i Auditimit

Tiranë, më .....................200....

91

MEMO MBI PLANIFIKIMIN E AUDITIMIT NË MINISTRINË E BUJQËSISË, USHQIMIT DHE MBROJTJES SË KONSUMATORIT (Viti 2007) Bazuar në shkresën nr. 110, datë 15.02.2008 "Njoftim për fillim auditimi (pilot)", me datën 10 mars 2008 do të fillojë auditimi (pilot) në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit (Aparati), i cili konsiderohet si auditim i vazhdimësisë dhe më pas do të shtrihet dhe në strukturat vartëse. Auditimi do ketë si objekt zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar. Përmbledhja e çështjeve kryesore në planifikim. Seksioni I 1. Ndjekja e rekomandimeve të lëna nga auditimi i mëparshëm.

Gjetjet nga auditimi i vitit 2006 Përgjigja e Rekomandimi menaxhimit të subjektit Të ndiqet procesi gjyqësor për shumën 12.105.447 dhe të arkëtohet shuma 2.032.344 lekë. Sa herë të ndryshojë organika të ndryshojë dhe rregullorja. SektorShërbimeve të Financës në rast mospërputhje të japi shpjegime në relacionin e mbylljes së llog. vjetore. Ministria për planifikimin e fondit pagave, të llogarisë drejt numrin e punonjësve dhe sa herë ndryshon ky numër të shtojë ose pakësojë fondin. Ndjekja e rekomandimeve A është Impakti zbatuar tek Po/Jo Llogaritë Financiare

Nr. Gjetjet Detyrime të pa arkëtuara ndaj subjektit në shumën 14.137.791 lekë. Me ndryshimin e organikës nuk është ndryshuar menjëherë rregullorja. Për vitin 2005 nuk rakordon fakti për paga e shpërblime midis bilancit e situacionit të shpenzimeve. Në planifikimin e fondit të pagave nuk është marrë parasysh siç duhet numri i punonjësve.

Afati për zbatim

1.

Do zbatohet

Vazhdimisht dhe menjëherë

2.

Do zbatohet

Menjëherë

3.

Do zbatohet

Vazhdimisht

Do zbatohet

Menjëherë

4.

92

5.

Nuk janë plotësuar përmbledhëset e listëpagesave Në mbylljen e llogarisë vjetore 2005, llogaria 4342 ka pasaktësi në shumën 65.709 lekë. Nuk është pasqyruar në llogarinë vjetore 2005 (llogaria 4342) shpërblimi në shumën 1.613.378 lekë për 16 punonjës që kanë shkëputur marrëdhëniet financiare. Praktikat e shpenzimeve të kryera për pjesëmarrjen në panaire në vitin 2006 nuk janë të plota. Për blerjen e 36.000 litra gazoil në vitin 2006 çmimi i blerjes ka qenë më i lartë se çmimi i nivelit të tregut Për vitin 2006 për treguesit faktik ka mospërputhje midis Sektorit të Panifikimit Financiar dhe Sektorit të Shërbimeve të Financës për shumën 7.944 lekë.

6.

7.

Sektori i Shërbimeve të Financës të plotësojë përmbledhëset e listë pagesave. Të plotësohet llogaria vjetore pas rakordimit të llogarisë analitike me ato sintetike për xhirot debitore e kreditore. Sektori i Shërbimeve të Financës, detyrimet që rrjedhin në vitin ushtrimor dhe të papaguara të pasqyrohen në llogarinë 4342 (aktivi i bilancit) me kundra parti llogari kreditore (pasivi i bilancit) Në të ardhmen të plotësohet i dokumentacioni i nevojshëm e i domosdoshëm për pjesëmarrjen në këto aktivitete. Ministria në rastet e blerjes së karburantit të marrë parasysh çmimet e botuara nga INSTAT-i, ose të institucioneve të tjera kompetente. Sektori i Planifikimit Financiar dhe Sektori i Shërbimeve të Financës të bëjnë rakordimin midis tyre për treguesit e të ardhurave buxhetore çdo tre muaj dhe në fund të vitit.

Do zbatohet

Vazhdimisht

Do zbatohet

Vazhdimisht

Menjëherë Do zbatohet

8.

Do zbatohet

Vazhdimisht

9.

Do zbatohet

Vazhdimisht

10.

Do zbatohet

Vazhdimisht

93

11.

Për vitin 2006 hartimi i planit të të ardhurave dytësore nuk është real dhe i saktë.

Ministria në të ardhmen në planifikimin e të ardhurave të ketë parasysh të gjitha burimet dhe kapacitet e nevojshme për një planifikim sa më real dhe të saktë.

Do zbatohet

Vazhdimisht

Seksioni II 1. Aktiviteti i subjektit Misioni i Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit (MBUMK) ka si qëllim zbatimin e programit të Qeverisë në fushën e bujqësisë, ushqimit dhe mbrojtjes së konsumatorit. Objektivi i saj është rritja e qëndrueshme e prodhimit bujqësor, rritja e aftësisë konkurruese të produkteve bujqësore, blegtorale dhe të përpunuara brenda dhe jashtë vendit, duke përdorur në mënyrë efikase dhe të qëndrueshme burimet natyrore dhe financiare me synim shndërrimin nga një ekonomi e prodhimit të thjeshtë në një ekonomi të marketingut agrar. Për realizimin e objektivave janë përcaktuar fushat programore, nga të cilat dy janë fushat me prioritet: a) Shërbimet dhe inspektimet bujqësore, të sigurisë ushqimore dhe mbrojtjes së konsumatorit. b) Mbështetje për prodhimin bujqësor, agro-industrial dhe marketingu. Ndërsa administrata (aparati) i këtij institucioni ka si qëllim: - Përmirësimin e kushteve të punës. - Rritjen e nivelit të drejtimit dhe rishikimin funksional të MBUMK. - Zhvillimin institucional. - Zhvillimin e politikave dhe strategjive të sektorit, identifikimin, koordinimin dhe monitorimin e programeve. - Rritjen e efektivitetit të përdorimit të burimeve. - Rritjen e kapaciteteve menaxhuese të politikave të zhvillimit, hartimin dhe implementimin e ligjeve në përshtatje me standartet e BE-së. Struktura organizative e MBUMK e miratuar me urdhrin e Kryeministrit nr. 103, datë 04.07.2007 "Për miratimin e strukturës dhe të organikës së Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit", e ndryshuar me urdhërin nr. 113, datë 26.07.2007, është e organizuar mbi bazën e 4 Drejtorive të Përgjithshme, të cilat kanë në varësi drejtoritë dhe sektorët brenda tyre. Ajo ofron vija të qarta të përgjegjësive dhe kalimit të informacionit që lejon monitorimin e veprimtarisë së entit nga ana e drejtuesve, duke filluar me drejtorin e përgjithshëm, drejtorin e drejtorisë, përgjegjësin e sektorit deri tek specialisti. Çdo

94

shkresë siglohet në të majtë nga konceptuesi dhe formuluesi i shkresës dhe më pas shkresa konfirmohet nga përgjegjësi i sektorit, drejtori i drejtorisë dhe nga drejtori i përgjithshëm dhe anasjelltas për shkresat e ardhura. MBUMK ushtron aktivitetin e saj mbështetur në dispozitat ligjore për secilën fushë të aktivitetit të saj, si: - Ligji nr. 7941, datë 31.05.1995 "Për ushqimin". - Ligji nr. 7501, datë 19.07.2001 "Për tokën bujqësore". - Ligji nr. 9308, datë 04.11.2004 "Për shërbimin veterinar". - Ligji nr. 8518, datë 30.07.1999 "Për ujitjen dhe kullimin". - Ligji nr. 7893, datë 22.12.2004 "Për shkencën dhe zhvillimin". - Ligji nr. 9426, datë 06.10.2005 "Për mbarështimin e blegtorisë", etj. Ndërsa veprimtaria financiare zhvillohet në përputhje me: - Ligjin nr. 8379, datë 29.07.1998 "Për hartimin dhe zbatimin e buxhetit të shtetit". - Ligjin nr. 9228, datë 29.04.2004 "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare". - Ligjin nr. 8549, datë 11.11.1999 "Për statusin e nëpunësit civil". - Ligjin nr. 9643, datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", i ndryshuar, etj. 2. Sistemet e kontabilitetit. Sistemi i kontabilitetit funksionon ne bazë të ligjit nr. 9228, datë 29.04.2004, "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare" dhe udhëzimit të Ministrisë së Financave nr. 14, datë 28.12.2006 "Për përgatitjen dhe raportimin e pasqyrave financiare vjetore të vitit 2006, për institucionet qendrore, organet e pushtetit vendor dhe njësive që varen prej tyre, si dhe të njësive të menaxhimit/zbatimit të projekteve e marrëveshjeve me donatorë të huaj", i ndryshuar me udhëzimin nr. 26, datë 27.12.2007. Ky sistem është i centralizuar dhe funksionon në bazë të programit kompjuterik të mbajtjes së kontabilitetit, "Financa 5". Brenda sistemit të kontabilitetit funksionojnë nënsistemet si libri ditar, libri i madh dhe librat e tjerë të cilët janë zëvendësuar me dokumente të informatizuar, që sigurojnë nxjerrjen e të dhënave, për të siguruar dhe garantuar saktësinë në mbajtjen e kontabilitetit. Funksionimi i sistemit të kontrollit të brendshëm nga lart poshtë është i mirë, ky kontroll i kushton vëmendje të veçantë, shpenzimeve administrative, prokurimeve me fonde publike, etj.

95

Drejtoritë e Përgjithshme në realizimin e detyrave mbikqyren nga Sekretari Përgjithshëm dhe Ministri, gjë që bën të mundur kontrollin për shmangien e mashtrimeve, deklaratave të rreme apo tejkalimin e kompetencave. Çdo transaksion financiar kontrollohet nga drejtori i përgjithshëm. Nivelet më të ulët drejtuese në bazë të ligjit dhe strukturës në mënyrë taksative raportojnë tek niveli më i lartë. Seksioni III Krahasimi i treguesve për vitin 2006-2007, paraqitet në tabelën e mëposhtme:

Në 000/lekë

Nr. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Viti 2006 Paga (600) 103.341 Sigurime Shoqërore (601) 24.041 Mallra Shërbime (602) 212.598 Të tjera transferime korrente të brend. (604) 55 Transferime korrente të huaja (605) 10.045 Shpenzime kapitale të patrupëzuara (230) 924 Shpenzime kapitale të trupëzuara (231) 5.955 Totali 356.959 Emërtimi Vitit 2007 97.036 17.667 50.482 75 10.341 0 840 176.441 Diferenca - 6.305 - 6.374 - 162.116 + 20 + 296 - 924 - 5.115 - 180.518

Në treguesit e zërave 602 "Mallra e shërbime" dhe 231 "Investime kapitale" ka diferenca të mëdha të cilat duhet të analizohen. Seksioni IV a) Përcaktimi i materialitetit. Nisur nga gjykimi dhe ndjeshmëria e zonave të llogarisë, duke ditur që materialiteti shpreh nivelin maksimal të tolerimit të gabimeve, kemi përcaktuar materialitetin në masën 2%. b) Identifikimi i risqeve materiale dhe zbutja e kontrolleve. Në sistemin e MBUMK-së zonat me risk të lartë ndodhen në njësitë vartëse, ndërsa në administratën e institucionit (aparatin) nuk paraqiten zona me risk, pasi sistemi i kontrollit nga lart poshtë funksionon mirë dhe se institucioni për të minimizuar këtë risk në zonat e llogarive ka aplikuar sistemin informatik "Financa 5" për mbajtjen e kontabilitetit. c) Zbatimi i pemës së vendimeve. Bazuar në pemën e vendimmarrjes pasi bëmë vlerësimin e riskut dhe mënyrën e funksionimit të sistemit të kontrollit të brendshëm dhe testimin e tyre, bëmë një rishikim të përgjithshëm të rezultateve dhe përcaktuam faktorin e riskut 0.7% për pagat, sigurimet shoqërore, për shpenzimet operative, pagesat e kuotave ndërkombëtare dhe të ardhurat, ndërsa investimet meqenëse paraqesin zona me risk në masën 2%.

96

d) Çështje të tjera për shqyrtim. - Nga të dhënat e grumbulluara nga kontrollet e mëparshme dhe auditimi i brendshëm konstatohet se, problemet shqetësuese kanë të bëjnë me strukturat e vartësisë. Për aparatin nuk ka probleme shqetësuese të vazhdueshme, por vëmendje duhet t'i kushtojmë blerjeve me vlera të vogla dhe procedurave të prokurimit për investime deri në lidhjen dhe zbatimin e kontratave. - Në punën e auditimit të brendshëm nuk mund të mbështetemi, pasi ata nuk kanë audituar administratën qendrore të menaxhimit (aparatin). Sistemi i kontrollit të brendshëm funksionon mirë dhe sipas zonave të llogarisë paraqitet si më poshtë :

Nr. 1. 2. 3. 4. 5. Zonat e llogarisë Llogaria 600 "Pagat" Llogaria 601 "Sigurimet shoqërore" Llogaria 602 "Shpenzime administrative" Llogaria 230+231 "Investime" Të ardhurat Vlerësimi i kontrollit I mirë I mirë I mirë I mirë I mirë

Seksioni V a) Procedurat e auditimit. - Objekt i auditimit do të jetë zbatimi i ligjshmërisë dhe rregullshmërisë së aktivitetit ekonomik dhe financiar. - Auditimi do të fillojë më datë 10.03.2008 dhe do të përfundojë në 25.03.2008. - Metoda e auditimit do të jetë me zgjedhje. - Periudha e auditimit 01.01.2007 deri më 30.12.2007. Nga data 05.03.2008­10.03.2008, puna përgatitore dhe e programimit (hartimi i memo-s). Nga data 10.03.2008­25.03.2008, puna në terren (në subjekt). b) Komunikimi me subjektin Pasi kemi vendosur mënyrën e zhvillimit të auditimit, e informojmë subjektin nëpërmjet dokumentit të strategjisë së auditimit (Programi i auditimit) i miratuar nga Kryetari i Kontrollit të Lartë të Shtetit, i cili përmban: 1. Objektin e auditimit. 2. Rrisqet e identifikuara dhe se si do t'i adresohemi. 3. Pjestarët e grupit të kontrollit. 4. Koston e kontrollit. 5. Llogaritë dhe plani i projektit të auditimit. Zonat e llogarisë ku do konsistojë auditimi: a. Llogaria 600 "Pagat" 97.036.000 lekë b. Llogaria 601 "Sigurimet shoqërore" 17.667.000 lekë c. Llogaria 602 "Shpenzime administrative" 60.898.000 lekë. d. Llogaria 230+231 "Investime" 840.000 lekë e. Të ardhurat 176.878.000 lekë.

97

Seksioni VI 1. Identifikimi i burimeve që nevojiten. - Nga studimi i treguesve dhe planikimi i punës rezulton se, për të audituar këtë institucion nevojiten burime njerëzore deri në 4 persona. - Grupi i auditimit përbëhet nga Aleksandër Tereziu, përgjegjës grupi, Bashkim Arizaj, Monika Dushku dhe Milo Pano - Grupi ka aftësitë profesionale për auditimin financiar dhe çertifikimin e llogarive dhe nuk nevojiten ekspertë të jashtëm. - Ndarja e detyrave: Aleksandër Tereziu a. Rikontroll i rekomandimeve të auditimit të mëparshëm (pika 1.2, 2.2, 3.2.2). b. Auditimi i zonës së llogarisë "Mallra e shërbime" (llog. 602). Monika Dushku a. Rikontroll i rekomandimeve të auditimit të mëparshëm (pika 3.1.2, 3.1.2.2, 3.1.3.2, 3.1.4.2, 3.1.5.2 ). b. Auditimi i llogarive vjetore për vitin 2007. c. Auditimi i zonave të llogarisë "Pagat, shpërblimet e të tjera personeli" (llogaria 600) dhe "Sigurime Shoqërore" (llogaria 6001). Bashkim Arizaj a. Rikontroll i rekomandimeve të auditimit të mëparshëm (pika 4.1.2, 4.2.2). b. Auditimi i zonës së llogarisë "Të ardhurat". Milo Pano a. Rikontroll i rekomandimeve të auditimit të mëparshëm (pika 3.2.2.2). b. Auditimi i zonave të llogarisë "Shpenzime për investime" (llogaria 230+231). 2. Kosto e kontrollit. Auditimi i subjektit do të kryhet në një periudhë rreth 30 ditore nga 4 auditues. Kostoja e kontrollit mendohet të jetë 457.000 lekë e përbërë nga: - 30 ditë x 4 kontrollorë =120 ditë/njerëz - 3.809 lekë paga ditore e një audituesi x 120 ditë/njerëz = 457.000 lekë.

Grupi i Auditimit Tiranë, më 04.03.2008

98

REPUBLIKA E SHQIPËRISË

KONTROLLI I LARTË I SHTETIT

Departamenti i Kontrollit të.................................

Bulevartdi "Dëshmorët e Kombit" Tiranë, Tel 04 ..............

Nr.

Prot.

Tiranë, më..........200...

MIRATOHET Kryetari i Kontrollit të Lartë të Shtetit Robert ÇEKU PROGRAM AUDITIMI

NË Emërtimi i subjektit

Objekti i auditimit: Subjekti i auditimit: Metoda e auditimit: Periudha e auditimit: Baza Ligjore: Afati i auditimit Grupi i audituesve: Dokumentimi i rezultateve të auditimit: Mbi zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar. .............Emërtimi i plotë........................... Auditim me zgjedhje sipas cilësimeve të bëra në drejtimet e auditimit. Auditimi do të ushtrohet për periudhën ................ deri më........ Ligji nr. 8270, datë 23.12.1997 "Për Kontrollin e Lartë të Shtetit", ndryshuar me ligjin nr. 8599, datë 01.06.2000. dhe refernca të tjera ligjore. Auditimi do të fillojë me datën dhe do të përfundojë me datë......... Në përfundim të auditimit, mbi bazën e të dhënave të grumbulluara, proçesverbaleve, aktverifikimeve dhe shqyrtimit të shpjegimeve të subjektit të audituar, do të përgatitet Projektraporti i Auditimit, i cili do të jetë materiali bazë për hartimin e Raportit Përfundimtar të Auditimit.

99

DREJTIMET KRYESORE TË AUDITIMIT :

1. Mbi zbatimin e rekomandimeve të auditimit të mëparshëm. - Programet e hartuara nga subjekti për zbatimin e rekomandimeve. - Realizimi i tyre. 2. Auditimi i llogarive vjetore të administratës së institucionit për vitin......... - Nxjerrja e bilancit kontabël në afat, plotësimi i pasyrave financiare përkatëse në zbatim të udhëzimit të Ministrisë së Financave nr......, datë ............, - Vlerësimi nëse aktivi dhe pasivi janë llogaritur saktë dhe në përputhje me aktet ligjore dhe nënligjore përkatëse, si edhe rakordimi me pasqyrat e tjera financiare. 3. Auditimi i zonave të llogarisë. 3.1 Paga, shpërblime e të tjera personeli (llogaria 600) dhe Sigurimeve Shoqërore (llogaria 601). - Zbatimi i dispozitave ligjore për marrëdhëniet e punës dhe të pagave për administratën. - Respektimi i strukturës organike të miratuar dhe krahasimi me faktin. - Respektimi i dispozitave ligjore për pagat e punonjësve. - Realizimi i fondit të pagave (plan, fakt dhe në %) dhe krahasimi me vitet e kaluara. - Respektimi i dispozitave ligjore për krijimin e fondit të veçantë, dhënien e shpërblimeve për rezultatet në punë, ndihma për fatkeqësi, për nevoja kulturore, etj. - Respektimi i dispozitave ligjore për kontributin e sigurimeve shoqërore e shëndetësore. 3.2 Mallra dhe shërbime (llogaria 602) - Zbatimi i dispozitave ligjore për administrimin, ruajtjen, dokumentimin dhe qarkullimin e vlerave materiale e monetare. - Ligjshmëria dhe saktësia e veprimeve dhe ngjarjeve të kryera nëpërmjet arkës në lekë dhe valutë. - Ligjshmëria dhe saktësia e kryerjes së veprimeve me bankën. - Gjendja e mallrave stok dhe me qarkullim të ngadalshëm. 3.3 Shpenzime për investime (llogaria 230+231) - Zbatimi i procedurave ligjore në prokurimin e fondeve publike. - Vlerësimi i hartimit të nevojave për mallra, punë e shërbime nga subjekti i kontrolluar. - Argumentimi dhe përllogaritja e fondit limit sipas nevojave konkrete për mallra punë e shërbime. - Paraqitja në Agjensinë e Prokurimit Publik e statistikave për planifikimin dhe realizimin e prokurimeve.

100

- Analizimi dhe vlerësimi i zbatimit të proçedurave të prokurimit nga momenti i nxjerrjes së urdhërit të prokurimit deri në lidhjen e kontratës. - Kontroll i lidhjes dhe zbatimit të kontratës deri në marrjen në dorëzim të mallrave, punëve e shërbimeve. 4. Krijimi dhe përdorimi i ardhurave. 4.1 Të ardhurat nga buxheti i shtetit. a. Zbatimi i kritereve në planifikimin e buxhetit b. Zbatimi i kritereve në çeljen e buxhetit, detajimi i planit fillestar, kompetencat, domosdoshmëria, argumentimi i transferimeve të fondeve buxhetore gjatë vitit ushtrimor dhe nivelet e realizimit të planit përfundimtar. c. Zbatimi i buxhetit të shtetit në përputhje me dispozitat ligjore. Realizimi i treguesve të buxhetit, analizimi dhe krahasimi me vitet e kaluara. 4.2 Krijimi dhe përdorimi i të ardhurave dytësore bazuar në kuadrin rregullator ligjor. a. Burimet e krijimit të të ardhurave. b. Mbledhja e të ardhurave në përputhje me dispozitat ligjore. c. Respektimi i ndarjes së tyre sipas raporteve të përcaktuara në udhëzimin e përbashkët me Ministrinë e Financave. d. Auditim mbi përdorimin e të ardhurave nga institucioni. e. Krahasimi analitik i tyre. 5. Të tjera që rezultojnë gjatë auditimit.

DREJTORI (Departamentit) Emër Mbiemër

101

TAKIM ME TITULLARIN E INSTITUCIONIT I mbajtur sot me datë ............. në subjektin .......Emërtimi.., mbi takimin e realizuar ndërmjet grupit të auditimit të KLSH-së me Titullarin e subjektit, mbi auditimin që do të ushtrohet në këtë institucion për periudhën ............................. Gjatë takimit u ra dakort për kryrjen e auditimit dhe u dorëzua programi i auditimit. Ky takim u realizua pas bisedës së lirë të realizuar më parë, rreth problematikës ku do të përqëndrohet auditimi.

Grupi i Auditimit

102

PROGRAM TEST PËR AUDITIMIN E ZONËS SË LLOGARISË "MALLRA DHE SHËRBIME" - LLOGARIA 602 Procedurat e këshilluara për transaksionet e përzgjedhura Përshkrimi Plotësia Ndodhja Matja Ligjshmëria Zbulimi Një praktikë pagese nga

dokumentet e bankës. - Kontroll mbi plotësimin e urdhër-pagesës, nëse ajo i ka të gjitha ekstremitet e miratuara. - Numri rendor dhe numri në librin e llogarive. - Data dhe muaji i postimit. - Plotësia për kontroll të vazhdueshëm dhe firmat e tyre (Firmë e parë dhe e dytë) dhe vula e Degës së Thesarit. - Fatura e shitësit, tatimore dhe analitike. -Saktësia aritmetikore e faturës dhe pasqyrimi i saktë i kësaj vlere në urdhër pagesë. -Plotësia e fletë hyrjes, regjistrimi në librin e magazinës. -Kontabilizimi në librin e llogarive. N.q.se praktika e zgjedhur është likuidim kontrate kontrolli konsiston në: - Nëse malli i likuiduar është objekt i kësaj kontrate sipas specifikimeve teknike, -Nëse çmimi është ai i kontaktuar, - Sasia, afati etj janë në përputhje me kushtet e kontratës. - Kontroll mbi plotësinë e akteve të pranimit dhe atyre të kolaudimit. N.q.se praktika e zgjedhur është likuidimi i një blerje me prokurim të drejtpërdrejtë kontrolli konsiston në: - Nëse blerja është kryer sipas rregullave të përcaktuara në udhëzimet

1.

2.

3.

103

përkatëse për limitet e vlerave të lejuara për këtë lloj prokurimi -Komisioni i blerjeve është i miratuar nga titullari dhe i ka ndjekur procedurat e nevojshme për kryerjen e blerjes si testimi i tregut, miratimi i çmimit etj 4. Për blerjet me furnitor shtetin si energji elektrike ujë dhe telefon kontrolli konsiston tek saktësia dhe afatet e likuidimit të faturave Për likuidimet e shërbimeve kontrolli konsiston në mënyrën e prokurimit dhe në zbatimin e rregullave të kontraktimit për kryerjen e këtyre shërbimeve. Kontroll mbi llogaritë e kreditorëve, nëse janë të vërtetë, nëse janë të krijuar në periudhën e kontrolluar apo i përkasin viteve të mëparshme, saktësia e vlerës së llogarisë. Kontrolli i dinamikës së shpenzimeve nga një vit tek tjetri që konsiston në; Krahasimin e zërave të llogarisë 602 për periudha të ndryshme, vlerësimi i tendencave dhe opinion për këto tendenca. Kontroll i situacionit përfundimtar, të krahasuar me planin e miratuar të buxhetit, për periudhën e kontrolluar. Plotësia e regjistrimit të çdo llogarie analitike, saktësia aritmetikore e vlerës së tyre dhe hedhja korrekte në bilanc. (Llogaria Sintetike)

5.

6.

7.

8.

9.

Grupi i Auditimit

104

PROGRAM TEST PËR AUDITIMIN E LLOGARIVE "AKTIVE TË QËNDRUESHME" DHE "INVESTIME"

Procedurat e këshilluara për transaksionet e përzgjedhura Përshkrimi Plotësia Ndodhja Matja Ligjshmëria Zbulimi

1. A ka zbuluar testimi shkelje në llogarinë e mjeteve kryesore dhe sa kanë ndikuar këto në këtë zonë llogarie. Kontroll në regjistrin e mjeteve kryesore (Inventarët fizikë), saktësia e regjistrimit, saktësia e vlerës së tyre. Kontroll nëse vlera e të gjitha aseteve është përfshirë në llogari në kohën e përpilimit të bilancit. Kontroll mbi investimet e reja që konsiston në : -Mënyrat e krijimit, ndërtim, rikonstruksion etj. dhe kontabilizimi i vlerës së situacionit përfundimtar në shtesë të llogarisë "aktive të qendrueshme" -Kontabilizimi kostos lokale -Kontabilizimi investimeve të cilat vazhdojnë më gjatë se një vit buxhetor. -Kontroll mbi shtesat në llogaritë mjete transporti, pajisje informatike dhe pajisje zyrash.Kontabilizimi i saktë i tyre. Kontroll mbi shitjet ose kalimet kapitale. - Shihet nëse vlera e përftuar nga shitja është e njëjtë me vlerën e asetit dhe nëse jo, argumentin e diferencës dhe si është kryer kontabilizimi i kësaj diference.

2.

3.

4.

5.

105

6.

Kontroll mbi lëvizjet e mjeteve kryesore brenda sistemit, transferimet dhe kontabilizimi i tyre në mënyrë që vlera e kësaj llogarie në bilancin e konsoliduar të mbetet e njëjtë.

Grupi i Auditimit

106

PROGRAM TEST PËR AUDITIMIN E ZONËS SË LLOGARISË SI: PAGA, SHPËRBLIME DHE TË TJERA PERSONELI ­ LLOGARIA 600-601

Përshkrimi

Merren në konsideratë materiale dhe prova nga auditimet e tjera të kryera për këtë llogari. Një shembull pagese e transaksioni për listpagesat. 1. Konfirmojmë nëse punonjësit janë pjesë e strukturës së subjektit dhe a kanë kontratë në vazhdimësi për periudhën që auditojmë. 2. Konfirmojmë nëse personat janë paguar dhe kanë përfituar pagesën e saktë (pagën mujore, orët jashtë orarit, honoraret etj.) dhe pagesat a janë të miratuara dhe të autorizuar nga titullari. 3. Konfirmojmë pagesat e detyrimeve të sigurimeve shoqërore, shëndetësore, tatim fitimin etj. dhe a janë llogaritur saktë dhe a janë mbajtur këto detyrime. 4. Kontroll i saktësisë arithmetikore në llogaritjen e përqindjes së vjetërsisë, orët jashtë orarit etj. 5. Kontroll për kontabilizimin e transaksioneve. A është bërë rregjistrimi i saktë i transaksionit në librin e llogarive dhe në librin e pagave. Kontroll mbi llogarinë "shteti kreditor" për sigurimet shoqërore e shëndetësore, tatim taksat dhe pagat e muajit të fundit të vitit (dhjetor) të cilat paguhen në janarin e vitit pasardhës. Kontroll mbi lëvizjet e personelit. -Lista e punonjësve të rinj të rekrutuar. Data e fillimit të punës për secilin dhe data e nisjes së efektit financiar (data kur personat kanë përfituar pagesën). Kontroll mbi listën e punonjësve të larguar nga subjekti për periudhën e kontrollit. A janë hequr këta punonjës nga listëpagesa e institucionit dhe këta persona a kanë përfituar pagën dhe shpërblimet në kohën dhe sasinë e duhur. Bëjmë një rishikim të rakordimit që kryhet nga Drejtoria e Burimeve Njerëzore dhe Degës së Pagesave.

Plotësia Ndodhja Matja Ligjshmëria Zbulimi

107

(Rakordimet e listprezencave dhe listpagesave, borderove). Kontrollojmë në se subjekti që po auditojmë, ka llogari të ndërmjetme për detyrimet e pagave të papaguara. Kontrollojmë nëse për pagat mujore të përfituara, janë zbatuar ligjet dhe udhëzimet të cilat janë në fuqi në këtë fushë (fushën e pagave). Gjithashtu ky kontroll bëhet për të gjitha llojet e pagesave. Kontroll për personat që përfitojnë pensione të parakohshëm, kjo për rastet kur këto shpenzime përballohen nga fondet e institucionit. Kontroll mbi përcaktimin e pagave të drejtuesve të lart të subjektit. Përllogaritja e pagave të tyre dhe regjistrimi i tyre në librin e llogarive (kontablizimi). Kontroll mbi krahasimin e fondit të pagave për periudhën e kontrollit me fondin e pagave për periudhën e mëparshme. A ka luhatje të ndjeshme midis dy periudhave, nëse po, cilat janë arsyet dhe shkaqet e ndryshimit (luhatjeve).

Grupi i Auditimit

108

PROGRAM TEST PËR AUDITIMIN E ZONËS SË LLOGARISË PËR TË ARDHURAT

Përshkrimi

Merren në konsideratë materiale dhe prova nga auditimet e tjera të kryera për këtë llogari. I. Të ardhurat nga Buxheti i Shtetit Zbatimi i ligjshmërisë në procedurat e hartimit të buxhetit. Zbatimi i procedurave të celjes së buxhetit detajimi i fondeve dhe respektimi i limiteve Realizimi i fondeve buxhetore analizë faktoriale. Rakordimi i situacioneve të të ardhurave me të dhënat e llogarisë vjetore. II.Të ardhurat dytësore Burimet e krijimit të këtyre të ardhurave. Këto të ardhura vijnë nga njësitë vartëse apo nga vetë institucioni. Mënyra e mbledhjes së të ardhurave, zbatimi i dispozitave ligjore të cilat përcaktojnë mbledhjen e tyre. Kontroll mbi tarifat e vendosura për vjeljen e secilës së ardhur. Kontablizimi i të ardhurave. Regjistrimi i tyre në llogaritë përkatëse. Përdorimi i të ardhurave. Respektimi i ndarjes së të ardhurave, sipas raporteve të përcaktuara. (raporti Buxheti i Shtetit : institucion). Kontroll mbi mënyrën e përdorimit së të ardhurave nga institucioni (sa janë përdorur për investime, shpenzime administrative etj.). Krahasimi analitik i të ardhurave dytësore. Si paraqitet rritja nga viti në vit, nëse ka luhatje të ndjeshme, cilat janë arsyet? Shikohet në përgjithësi se si është bërë grumbullimi i të ardhurave në total. Bëhet krahasimi midis llogaritjeve tona dhe të ardhurave të grumbulluara.

Plotësia Ndodhja Matja Ligjshmëria Zbulimi

Grupi i Auditimit

109

Program Testimi për Risqet e Mashtrimit Shpenzime për Listëpagesa

Nr. i Testimeve 1.

Procedurat e testimit Duke vëzhguar dhe duke folur me menaxheret, testoni që të gjitha ndryshimet që bëhen në listëpagesa kryhen nga sektori i personelit që është i pavarur nga sektori përgjegjës për përpunimin e pagesave të listëpagesave. Testoni që të gjitha takimet e reja (duke përfshirë takime me stafin part time dhe stafin e punësuar për kohë të shkurtër) dhe ndryshimet në të dhënat e listëpagesave (p.sh. tarifa të reja pagesash) janë miratuar dhe autorizuar nga departamenti (sektori) dhe personeli punësues. Kontrolloni nëse ka kontrolle të rastësishme, të palajmëruara nga menaxheret e punonjësve të rinj, punonjësve që largohen dhe ndryshimet në listëpagesa. Menaxheri që kryen këto kontrolle duhet të jetë i pavarur nga sektori i listëpagesave. Kontrolloni nëse rezultatet duhet të dokumentohen dhe firmosen / data nga menaxheri që kryen këto kontrolle. Audituesi duhet të rishikojë rezultatet e këtyre kontrolleve dhe të sigurohet që çdo mospërputhje është zgjidhur siç duhet. Për një model të punonjësve të rinj në organizate, pjesë e listës së sektorit të personelit: · Kontrolloni të gjitha kërkesat ligjore për rekrutimin e stafit janë përmbushur (kontratat e punësimit), duke ekzaminuar dokumentacionin origjinal të mbajtur në dosjet individuale të personelit. · Shihni nëse janë kryer kontrollet mbi identitetin e personelit që mbajnë poste pune me akses në para apo aktive të tjera të vlefshme. Për një shembull kërkesash që lidhen me Udhëtimet dhe mjetet e jetesës, testoni që: · Kërkesat janë kundërfirmosur (miratuar) nga eprori i drejtpërdrejtë i personit që paraqet kërkesën. · Firma e personit aprovues përkon me firmën e mbajtur si mostër për regjistrat e personelit.

Është kryer nga / Datë

2.

3.

4.

5.

110

Nr. i Testimeve ·

Procedurat e testimit Shuma e kërkuar mbështetet nga faturat origjinale të hotelit, taksisë, prova për miljet e kryera, etj. · Ndonjë ndryshim i bërë është iniciuar nga nëpunësi kundërfirmues. Evidentoni nëse kontrollet rastësore të menaxhimit janë kryer për të siguruar që është ndjekur procedura për pagesën e kërkesave. Këto kontrolle duhet të dukumentohen. Audituesi duhet të rishikojë rezultatet dhe të sigurojë që janë ndjekur dhe zgjidhur mospërputhjet.

Është kryer nga / Datë

6.

111

Program Testimi për Risqet e Mashtrimit Shpenzimet nga Prokurimi

Nr. i Testit 1. Procedura e Testimit Nga observacionet dhe bisedat me menaxhimin, ndryshimet ne testet për detajet e personave te pagueshëm (te furnitorëve) autorizohen nga titullarët, ndërsa aksesi ne sistem për bërjen e këtyre ndryshimeve është i kufizuar dhe për personat përkatës te autorizuar. Nga bisedat me titullarët dhe observacionet e bëra, vëreni nëse është bere ndarje e plote e detyrave ndërmjet personave te lejuar për ndërtimin e llogarive te furnitorëve dhe personave përgjegjës për lëvrimin e pagesave; dhe atyre përgjegjës për marrjen ne dorëzim te mallrave dhe kryerjen e pagesave. Zgjidhni një shembull faturash te marra nga furnitorët, pagesa e te cilave është kryer gjate vitit. Për shembullin e përzgjedhur, testoni qe: · Mallrat e furnizuara sipas specifikimit te faturës përkojnë me specifikimet teknike sipas shënimeve te urdhërprokurimit/kontratës. · Mallrat apo shërbimet janë dorëzuar duke bere rakordimin me provat dokumentare te faturës. · Pagesa (urdhër-pagesa) për mallrat dhe shërbimet është miratuar sipas niveleve te deleguara te autoritetit (niveli i autorizimit është përcaktuar sipas shumës se pagueshme). · Fatura u pagua vetëm pas marrjes se një konfirmimi te pavarur qe puna e furnitorit është kryer sipas parametrave qe kënaqin klientin (testi gjen zbatim vetëm për shërbimet e kryera nga një kontraktor). Hapni dosjen e kontratave zgjidhni një shembull kontratash me vlere te larte (ku kërkohet procedimi me tender). Për shembullin e përzgjedhur, testoni qe: · Është hartuar një specifikim i qarte dhe i arsyeshëm për mallrat/shërbimet qe do te merren.

112

Realizuar nga / Datë

2.

3.

4.

Nr. i Testit ·

Procedura e Testimit Tenderët u kërkuan për furnitorë adekuatë, dhe ne numër te përcaktuar sipas kërkesave ligjore. · Nuk u pranuan tenderët e vonuar · Tenderët iu caktuan për veprim personave përgjegjës për përzgjedhjen, te cilët nuk kane ndërhyrje. · Tenderët u vlerësuan nga anëtarët e një komisioni te pavarur, dhe janë ndjekur procedurat e duhura për vlerësimin e ofertave. Vëreni nëse procesi i vlerësimit mbështetet nga prova dokumentare. · U pranua tenderi qe jepte vleftën me te mire për paranë. Nëse nuk ka ndodhur kështu, kërkoni shpjegime nga menaxhimi dhe ekzaminoni se sa i pranueshëm i shpjegimit te marre. · Gjithë stafi i përfshirë ne procesin e prokurimit dhe pjesëtaret ne komisionin e vlerësimit te tenderit te japin deklarim me shkrim për ndonjë interes personal qe ndikon tek paanshmëria. Pas rishikimit te dosjes se kontratave dhe bisedave me menaxhimin, konfirmoni qe te gjitha ndryshimet te miratohen dhe dokumentohen. Për një shembull te vogël kontratash me vlefte te larte qe përmbajnë ndryshime, vëreni nëse dokumentet përmbajnë prova mashtrimi. Për prokurimet e investimeve (aktivet materiale), vëreni qe: · Detajet e shtesave janë regjistruar, dhe qe ky regjistër rakordohet periodikisht me hyrjet financiare (te paktën një here ne muaj), dhe menaxhimi i rishikon këto rakordime. Për një shembull rakordimesh ne vit, vëreni qe te jene investiguar dhe zgjidhur te gjitha mospërputhjet. · Shtesat janë identifikuar ne mënyrë unike ne mënyrë te tillë qe te mund te verifikohet gjithmonë ekzistenca e vazhdueshme. · Krahas kontrolleve qe kryen nga personat përgjegjës për ruajtjen e investimeve, menaxheret kryejnë kontrolle te rregullta aty-për-aty për te konfirmuar ekzistencën e

Realizuar nga / Datë

5.

6.

113

Nr. i Testit

Procedura e Testimit tyre. Vëreni nëse këto kontrolle janë te dokumentuara me shkrim. Për një shembull te këtyre kontrolleve, konfirmoni qe janë investiguar dhe zgjidhur te gjitha mospërputhjet. Zgjidhni një shembull investimesh qe janë parashkruar si te hedhura poshtë meqë janë deklaruar si te vjetruara. Për këtë shembull, testoni nëse titullarët i kane miratuar, dhe se nuk ka prova për supozim mashtrimi (faturat nuk janë depozituar ne banke, etj.)

Realizuar nga / Datë

7.

114

Program Testimi për Risqet e Mashtrimit Të ardhurat Dytësore

Nr. i Testimeve 1. Procedura e Testimit Duke vëzhguar dhe duke pyetur menaxherët, kontrolloni nëse ka një ndarje të plotë të detyrave përsa i përket mbledhjes, rregjistrimit të faturave dhe përgatitjes së CASH-it/Çeqeve për bankën. Duke folur me menaxherët, për t'u siguruar që kontrolle të befasishme dhe sistematike kryhen në vend për CASH-in e arkëtuar si të ardhur. Kryhen testime duke rishikuar rezultatet e kontrolleve të befasishme në vend të bëra gjatë gjithë vitit, testime që rishikimi është dokumentuar me anë të datës/firmës së menaxherit që ka kryer kontrollin dhe se çdo përputhje është ndjekur. Duke folur me arkëtarin dhe gjatë vëzhgimit testoni që: · CASH-i /Çeqet e arkëtuara si të ardhura menjëherë depozitohen në bankë dhe një minimum i sasisë mbahet për një ditë. · CASH-i/Çeqet mbahet në vend të sigurtë, në një kasafortë të kyçur të vendosur në mur, dhe çelësat mbahen vetëm nga persona të autorizuar Duke folur me Shefin e Financës, kontrolloni nëse kryhen rakordime mujore sipas sasisë së arkës dhe të bankës. Merrni nje rakordim për çdo muaj të vitit. Testoni nëse ka evidencë të rishikimit të rakordimeve nga menaxheri. Kryeni dhe një here rakordimin. Testoni që ndryshimet e bëra në të dhënat ekzistuese të klientëve (Debitoreve) janë të autorizuara nga eprorët dhe se kjo dokumentohet me shkrim. Duke folur me Shefin e Finances, sigurohuni nëse një listë e renditjes së debitorëve sipas maturimit përgatitet çdo muaj. Kontrolloni nëse debitorët mbi 30 ditë ndiqen dhe se parashkrimi i tyre autorizohet nga eprorët. Të kryhet brenda Datës

2.

3.

4.

5.

6.

115

TAKIM MIRËKUPTIMI ME PUNONJËSIT E INSTITUCIONIT DHE PËRCAKTIMI I AFATEVE MBI ZBATIMIN E REKOMANDIMEVE I mbajtur sot me datë .............. në ..Emërtimi i subjektit.., mbi takimin e pjestarëve të grupit të auditimit të KLSH-së me punonjësit e Ministrisë së........................................, mbi mirëkuptimin për gjetjet nga auditimi dhe caktimin e afateve për zbatimin e rekomandimeve. Në takim u ra dakort që të rishikohet dhe një herë gjetja së bashku me rekomandimin për Llojin e gjetjes nëse ka të tilla........etj.

Grupi i Auditimit Emrat e Audituesve

116

PROJEKTRAPORTI I AUDITIMIT (STANDARD)

Pasqyra e Lëndës ........................................................................................... Faqe PËRMBLEDHJA EKZEKUTIVE ............................................................................... 1.1 Hyrje ........................................................................................................ 1.2 Medota e auditimit ................................................................................... 1.3 Gjetjet kyçe ............................................................................................. 1.4 Zbatimi i rekomandimeve të lëna ............................................................. ANEKSI A ­ MBULIMI I AUDITIMIT ......................................................................... ANEKSI B ­ GJETJET NGA AUDITIMI ................................................................... ANEKSI C ­ ZBATIMI I REKOMANDIMEVE TË LËNA MË PARË .........................

117

PËRMBLEDHJA EKZEKUTIVE

1.1 · · · Hyrje

Ky seksion duhet të përmbajë strukturën e auditimit, si p.sh: Caktimi i audituesve; Pasqyrat financiare të audituara; Periudhën e auditimit (vitin që auditohet). Dhe konkretisht:

I përgatitur më datë ........... nga përfaqësuesit e autorizuar të Kontrollit të Lartë të Shtetit kontollorët .......................në ...emertimi i subjektit..... përfaqësuar nga emër mbiemër i titullarit të subjektit, me detyrë ..................., për auditimin e ushtruar me objekt: "Mbi zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar". Auditimi u krye në bazë të ligjit nr. 8270, datë 23.12.1997 "Për kontrollin e Lartë të Shtetit", ndryshuar me ligjin nr. 8599, datë 01.06.2000, nga data 10.03.2008 deri më 25.03.2008, sipas drejtimeve të përcaktuara në Programin e Auditimit nr. ..........., datë ...................., të miratuar nga Kryetari i Kontrollit të Lartë të Shtetit. Auditimi u krye për pasqyrat financiare të vitit .............., bazuar në dokumentet e mëposhtëme: - bilancin kontabël; - pasqyrën e të ardhurave dhe shpenzimeve; - pasqyrën e ndryshimeve në kapitalet e veta; - pasqyrën e rrjedhjes së parasë; - anekset e pasqyrave financiare dhe dokumentat e tjera shpjeguese. Gjatë ushtrimit të auditimit, i cili përfshiu periudhën nga data ............ deri më datën ............. dhe formulimit të këtij projektraporti, grupi i auditimit ka zbatuar Kodin Etik dhe standardet e miratuara të kontrollit. 1.2 Metoda e Auditimit.

Ky seksion duhet te përshkruajë metodën e auditimit të përdorur nga KLSH-ja (p.sh. nëse auditimi u bazua tek testime thelbësore, testime të kontrolleve, rishikimi analitik etj.) dhe nëse jemi mbështetur tek puna e auditimit të brendshëm gjatë auditimit. Ky seksion mund të lidhet me Aneksin A të këtij raporti, ku do të gjënden më shumë detaje . Përshkrimi i këtij seksioni është si më poshtë vijon: Për arritjen e objektivave, metoda e auditimit u bazua tek kombinimi i testeve të ndryshme të auditimit. Në kryerjen e auditimit janë përdorur metoda e bazuar në funksionimin e sistemit të kontrollit të brendshëm, metoda e bazuar në procedurat bazë dhe në procedurat analitike. Pas testimit të kryer, për të kuptuar

118

sesi funksionon sistemi i kontrollit të brendshëm dhe pas marrjes së informacionit në mënyre të përgjithshme, në ushtrimin e auditimit për zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar u bënë teste lidhur me zbatimin e ligjeve dhe akteve nënligjore në fuqi, për të parë nëse ekzistojnë gabime, parregullsi dhe veprime të paligjshme. Gjithashtu, për t'u siguruar që fondet buxhetore janë të plota dhe të vlefshme u audituan zonat e llogarisë 600 "Pagat", 601 "Sigurimet shoqërore", 602 "Shpenzime administrative", 230+231 "Investime", zona e të ardhurave dhe treguesit e tjerë financiare , për të parë nëse veprimet janë të rregullta, të plota dhe të regjistruara. 1.3 Gjetjet kyçe të auditimit dhe impakti i tyre tek pasqyrat financiare. · · · · Ky seksion duhet të përmbajë: Gjetjet kyçe domethënëse të auditimit dhe nëse ato janë korrigjuar ose jo tek pasqyrat financiare, impakti i gabimeve tek pasqyrat. Nëse auditimi nxori në pah dështime të kontrolleve të brendshme brenda subjektit, dhe impakti i këtyre dështimeve tek pasqyrat financiare. Nëse auditimi nxori në pah ndonjë rast mashtrim apo korrupsioni dhe impakti i tyre tek pasqyrat financiare. Gjetjet e tjera të auditimit do të përfshihen tek Aneksi B së bashku me rekomandimet e përshtatshme, përgjigjen nga subjekti, afatet për zbatimin e rekomandimeve, rëndësia e auditimit (e lartë, e mesme, e ulët). Renditen gjetjet : 1. ....................... 2. ...................... 3. ..................etj. 1.4 Zbatimi i rekomandimeve të lëna.

Ky seksion do të përfshijë një përmbledhje të përgjithshme të zbatimit të rekomandimeve të lëna më parë, dhe ato rekomandime të cilat nuk janë zbatuar duhet të rimerren në konsideratë për ndikimin që kanë tek pasqyrat financiare të viti që auditohet. Ky seksion mund të lidhet me Aneksin C të këtij raporti, ku do të gjenden më shumë detaje. Dhe konkretisht: - Për përmirësimin e gjendjes, KLSH me shkresën nr.........., datë ......... "Dërgohet Raporti Përfundimtar i Kontrollit dhe rekomandimet", ka rekomanduar për zbatim disa detyra. Nga kontrolli rezultoi se, nga ....... rekomandime të lëna gjithsej janë zbatuar .......; ........nuk janë zbatuar ..........; janë zbatuar pjesërisht ....., - trajtuar në mënyrë

119

më të detajuar në aneksin C. Zbatimi i rekomandimeve të mëparshme, faqe............... të projektraportit. ANEKSI A ­ Mbulimi i Auditimit. Tek ky seksion duhet të përfshihen bilanci, llogaria fitim ­ humbje si dhe qarkullimi i parasë. Të gjitha këto pasqyra duhet të tregojnë rezultatet e vitit aktual dhe atij paraardhës. Tek pasqyrat e sipërpërmendura duhet të përfshihen kryq-referenca dhe KLSH-ja duhet të tregojë punën e kryer. 1. Auditimi i llogarive vjetore të administratës së institucionit për vitin......... . 2. Auditimi i zonave të llogarisë. 2.1 Paga, shpërblime e të tjera personeli (llogaria 600) dhe sigurime shoqërore (llogaria 601). 2.2 Mallra dhe shërbime (llogaria 602). 3. Krijimi dhe përdorimi i të ardhurave. 3.1 Të ardhurat nga buxheti i shtetit. 3.2 Krijimi dhe përdorimi i të ardhurave dytësore bazuar në kuadrin rregullator ligjor. ANEKSI B ­ Gjetjet nga Auditimi. Ky seksion duhet të përmbajë të gjitha gjetjet, rekomandimet, përgjigjen nga subjekti, afatet për zbatimin dhe niveli i prioritetit. Çdo gjetje nga auditimi duhet të identifikohet individualisht. Formati standard është si më poshtë: 1.1 Gjetja nga auditimi. Ky seksion do të përmbajë gjetjet nga auditimi. 1.2 Rekomandimet. Ky seksion duhet të përmbajë rekomandimin nga audituesi për mënyrën se si subjekti mund të përmirësohet,p.sh. përmirësimi i kontrolleve të brëndshme, përmirësime legjislative etj. 1.3 Niveli i Prioritetit. Ky është vlerësimi i audituesit për nivelin e prioritetit, nëse gjetja nga auditimi apo rekomandimi kanë një impakt të lartë të mesëm apo të ulët tek pasqyrat financiare. 1.4 Përgjigja e menaxhimit të subjektit. Ky seksion duhet të plotësohet nga subjekti. ...................................................................................................................... .................................................................................................................................

120

1.5 Afatet për zbatim Ky seksion duhet të plotësohet nga subjekti, nëse ata bien dakord me rekomandimin e dhënë. Zakonisht, audituesit bien dakord me subjektin për afatet për zbatim. ANEKSI C ­ Zbatimi i Rekomandimeve të Mëparshme. Ky seksion duhet të përmbajë rekomandimet e lëna në vitet paraardhëse dhe nëse këto rekomandime janë zbatuar plotësisht apo jo. Në rastet kur rekomandimi nuk është zbatuar, atëherë duhet të bëhet një vlerësim nga ana e KLSH-së për impaktin që kanë patur tek pasqyrat financiare të vitit që auditohet. Ndjekja dhe zbatimi i rekomandimeve të lëna në mënyrë të detajuar paraqitet në formatin si më poshtë:

Gjetjet nga auditimi i mëparshëm (viti...........) Nr Gjetjet nga auditimi i mëparshëm Rekomandimi Përgjigja e menaxhimit të subjektit Afatet për zbatim Zbatimi i rekomandimeve A është Impakti tek zbatuar Llogaritë Po/Jo Financiare

1. 2. 3. Etj

Të gjithë punonjësve që atakohen në këtë projektraport duhet t`u bëhen prezent mangësitë dhe problemet për të cilat mbajnë përgjegjësi, mundësisht t`u jepen fotokopje të dokumentacionit që ka lidhje me ta, në mënyrë që të njihen dhe bëjnë vërejtje nëse kanë. Pjesë përbërëse e këtij projektraporti është edhe dokumentacioni i mbajtur, si më poshtë: 1. Procesverbal nr. ....., datë................. 2. Tabelat nr. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7.............., etj. "Për sa më sipër paraqitet ky "Projektraport Kontrolli".

MINISTRI OSE PERSONI I AUTORIZUAR Emër Mbiemër

PËRFAQËSUESIT E AUTORIZUAR TË KLSH Emër Mbiemër me rradhë

121

PROJEKTRAPORTI I AUDITIMIT I PLOTË I REALIZUAR NË MBUMK

Pasqyra e Lëndës ........................................................................................ Faqe PËRMBLEDHJA EKZEKUTIVE ............................................................................ 1.5 Hyrje ..................................................................................................... 1.6 Medota e auditimit ................................................................................ 1.7 Gjetjet kyçe .......................................................................................... 1.8 Zbatimi i rekomandimeve të lëna ......................................................... ANEKSI A ­ MBULIMI I AUDITIMIT ..................................................................... ANEKSI B ­ GJETJET NGA AUDITIMI ................................................................ ANEKSI C ­ ZBATIMI I REKOMANDIMEVE TË LËNA MË PARË ......................

122

PËRMBLEDHJA EKZEKUTIVE

1.1 Hyrje I përgatitur më datë 25.04.2008 nga përfaqësuesit e autorizuar të Kontrollit të Lartë të Shtetit kontollorët Aleksandër Tereziu, Bashkim Arizaj, Monika Dushku dhe Milo Pano në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit përfaqësuar nga z. Jemin Gjana, me detyrë ministër, për auditimin e ushtruar me objekt: "Mbi zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar". Auditimi u krye në bazë të ligjit nr. 8270, datë 23.12.1997 "Për kontrollin e Lartë të Shtetit", ndryshuar me ligjin nr. 8599, datë 01.06.2000, nga data 10.03.2008 deri më 25.03.2008, sipas drejtimeve të përcaktuara në Programin e Auditimit nr. 110/1, datë 05.03.2008, të miratuar nga Kryetari i KLSH-së. Auditimi u krye për pasqyrat financiare të vitit 2007, bazuar në dokumentet e mëposhtëme: - bilancin kontabël; - pasqyrën e të ardhurave dhe shpenzimeve; - pasqyrën e ndryshimeve në kapitalet e veta; - pasqyrën e rrjedhjes së parasë; - anekset e pasqyrave financiare dhe dokumentat e tjera shpjeguese. Gjatë ushtrimit të auditimit, i cili përfshiu periudhën nga data 01.01.2007 deri më datën 31.12.2007 dhe formulimit të këtij projektraporti, grupi i kontrollit ka zbatuar Kodin Etik dhe standardet e miratuara të kontrollit. 1.2 Metoda e Auditimit. Për arritjen e objektivave, metoda e auditimit u bazua tek kombinimi i testeve të ndryshme të auditimit. Në kryerjen e auditimit janë përdorur metoda e bazuar në funksionimin e sistemit të kontrollit të brendshëm, metoda e bazuar në procedurat bazë dhe në procedurat analitike. Pas testimit të kryer, për të kuptuar sesi funksionon sistemi i kontrollit të brendshëm dhe pas marrjes së informacionit në mënyre të përgjithshme, në ushtrimin e auditimit për zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar u bënë teste lidhur me zbatimin e ligjeve dhe akteve nënligjore në fuqi, për të parë nëse ekzistojnë gabime, parregullsi dhe veprime të paligjshme. Gjithashtu, për t'u siguruar që fondet buxhetore janë të plota dhe të vlefshme u audituan zonat e llogarisë 600 "Pagat", 601 "Sigurimet shoqërore", 602 "Shpenzime administrative", 230+231 "Investime", zona e të ardhurave dhe treguesit e tjerë financiare të aparatit të ministrisë, për të parë nëse veprimet janë të rregullta, të plota dhe të regjistruara. 1.3 Gjetjet kyçe të auditimit dhe impakti i tyre tek pasqyrat financiare. 1. Nga auditimi i kryer për zhvillimin e procedurave të prokurimit me fondet buxhetore rezultoi se, në tenderin e zhvilluar me objekt "Mirëmbajtje dhe riparim i

123

automjeteve të MBUMK", në kundërshtim me vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 1 datë 10.01.2007 "Për miratimin e rregullave të prokurimit publik", Kreu VII, pika 1 "Mungesa e konkurencës", gërma "a", komisioni i vlerësimit të ofertave ka shpallur fituese ofertën e firmës "Kombinat Servis". Si rrjedhojë e këtij veprimi buxhetit të shtetit i është shkaktuar një dëm ekonomik në shumën prej 2.352.540 lekë, pasi çmimet për zërat e punës që janë kryer punimet e bëra, janë më të larta se çmimet e paraqitura nga firma "Servis Auto", trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në faqe 8-11, të projektraportit. Pagesa në shumën e mësipërme, ka sjellë një impakt negativ në përdorimin e fondeve buxhetore pasi, nga artikulli 602 "Mallra e shërbime", janë paguar më tepër se sa duhet për riparimin automjeteve të institucionit. 2. Nga auditimi i kryer për zhvillimin e procedurave të prokurimit me fondet buxhetore rezultoi se, në tenderin e zhvilluar me objekt "Blerje materiale kancelarie", në faturën tatimore nr. 19633135, datë 23.07.2007, me vlerë 2.418.509 lekë rezulton se, për artikullin nr. 19 "Bojë fotokopje me ngjyra Toshiba E ­ Studio 281 color", copë 3, është paguar firma "Infosoft Office" për shumën 93.600 lekë, nga 31.200 lekë që ka ofertuar, pra është paguar më tepër në shumën 62.400 lekë, që përbën dëm ekonomik për buxhetin e shtetit, trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në faqe 11-12, të projektraportit. Pagesa në shumën e mësipërme, ka sjellë një impakt negativ në përdorimin e fondeve buxhetore pasi, nga artikulli 602 "Mallra e shërbime", janë paguar më tepër se sa duhet fonde për blerjen e bojës për fotokopje me ngjyra. 3. Nga auditimi i kryer për zhvillimin e procedurave të prokurimit me fondet buxhetore, në tenderin e zhvilluar me objekt "Organizimi i panairit të përvitshëm Agrobiznes 2007", rezultoi se, dokumentacioni kishte mungesa. Nuk është ngritur Komisioni i Vlerësimit të Ofertave dhe Njësia e Prokurimit, nuk ishin hartuar dokumentat e tenderit, nuk janë mbajtur procesverbalet për zhvillimin e tenderit, dosja e tenderit ishte e painventarizuar, etj., trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në faqe 12-14, të projektraportit. 4. Nga auditimi i kryer në magazinë për vitin 2007, mbi gjendjen e mallrave stok dhe me qarkullim të ngadalshëm rezultoi se, në magazinën e aparatit të ministrisë ndodhen mallra stok të krijuar para vitit 1990, rreth 33 artikuj me vlerë 539.840 lekë dhe me qarkullim të ngadalshëm 22 artikuj me vlerë 271.560 lekë, trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në faqe 14-15, të projektraportit. Mospërdorimi i këtyre mallrave e materialeve stok, 33 artikuj me vlerë 539.840 lekë, ka sjellë impakt negativ në pasqyrat financiare, pasi në aktivet qarkulluese mbahen të regjistruara vlerat e këtyre mallrave e materialeve të cilat nuk kanë vlerë përdorimi. 1.4 Zbatimi i rekomandimeve të lëna. Për përmirësimin e gjendjes, Kontrolli i Lartë i Shtetit me shkresën nr. 313/5, datë 24.09.2007 "Dërgohet Raporti Përfundimtar i Kontrollit dhe rekomandimet", ka rekomanduar për zbatim disa detyra.

124

Për zbatimin e rekomandimeve Ministri i Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit ka nxjerrë Urdhërin nr. 392, datë 12.10.2005 "Për zbatimin e rekomandimeve, të Kontrollit të Lartë të Shtetit" mbi auditimin e ushtruar në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit, për periudhën nga data 01.01.2006 deri në datën 31.12.2006", duke përcaktuar afatet dhe strukturat përgjegjëse për zbatimin e tyre. Nga kontrolli rezultoi se, nga 11 rekomandime të lëna gjithsej janë zbatuar të gjitha, trajtuar në mënyrë më të detajuar në aneksin C. Zbatimi i rekomandimeve të mëparshme, faqe 21-23 të projektraportit. ANEKSI A ­ Mbulimi i Auditimit. 1. Auditimi i llogarive vjetore të administratës së institucionit për vitin 2007. Mbajtja e kontabilitetit dhe mbyllja e llogarive vjetore në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit për vitin 2007 është bërë në përputhje me ligjin nr. 9248, datë 29.04.2004 "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiares", vendimin e KM nr. 248, datë 10.04.1998 "Për miratimin e planit kontabël publik të organeve të Pushtetit Lokal, Institucioneve Shtetërore Qëndrore si dhe njësive që varen prej tyre", ndryshuar me VKM nr. 25, datë 20.01.2001 "Për disa shtesa e ndryshime të VKM nr. 248, datë 10.04.1998". Dokumentat justifikuese për kryerjen e veprimeve ekonomike, janë plotësuar konform dispozitave ligjore në fuqi. Gjithashtu janë zbatuar drejt parimet e përgjithshme për përgatitjen e llogarive vjetore dhe mbajtjen e kontabilitetit, sipas përcaktimeve të ligjit "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare". Veprimet kontabël në këtë institucion janë të regjistruara në bartës informatik duke përdorur drejt artikujt kontabël në llogaritë e "Arkës në lekë", "Arkës në valutë", "Arkës për të ardhurat", "Veprimeve me bankën", e "Hyrjeve dhe Daljeve të magazinës", e "Pagave". Të gjitha sistemimet dhe mbylljet e llogarive të rregjistruara në ditarin e "Veprimeve të ndryshme" janë kryer konform dispozitave ligjore dhe Udhëzimit nr. 2, datë 10.01.2002 të Ministrisë së Financave. Nga verifikimi i llogarive të bilancit rezulton se, llogaritë e Aktivit dhe të Pasivit kuadrojnë me pasqyrat financiare dhe llogaritë sintetike kuadrojnë me ato analitike. Nga krahasimi i tepricave të llogarive analitike me ato të centralizatorit të përgjithshëm të llogarive nuk u konstatuan diferenca. Shumat e vendosura në bilanc gjithashtu përputhen me to. Janë bërë rakordimet e situacionit të shpenzimeve me Degën e Thesarit Tiranë dhe rakordimet e të ardhurave të cilat paraqiten në bilanc me vlerën e tyre reale. Llogaritja dhe kontabilizimi i amortizimit të aktiveve të qëndrueshme të trupëzuara në vlerën 17.117 mijë lekë, është kryer konform akteve nënligjore në fuqi. Bilanci Kontabël i Aparatit të Ministrisë, me tregues të reduktuar me 31.12.2007, krahasuar me 31.12.2006, paraqitet si më poshtë:

125

AKTIVI

Në lekë

Nr.

1 2 3

EMËRTIMI

Aktive të Qëndrueshme Aktive Qarkulluese Llogari të tjera aktive TOTALI

USHTRIMI I VITIT 2007

282.343.409 24.085.758 0 306.429.167

USHTRIMI I VITIT 2006

327.953.075 17.753.267 0 345.706.342

Sipas të dhëna përmbledhëse të Aktivit të Bilancit Kontabël rezulton se, me 31.12.2007, shumat e rezultuara në Aktivet e Qëndrueshme zenë 92.1% të totalit të aktivit, ndërsa Aktivet Qarkulluese zenë 7.9%. Aktivet e Qëndrueshme në krahasim me vitin 2006, janë pakësuar në shumën 45.609.666 lekë, ose 13.9%, ndërsa Aktivet Qarkulluese janë rritur në shumën 6.332.491 lekë, ose 26.3%. Për vitin 2007, pakësimet më të mëdha janë në zërat e aktiveve të qëndrueshme të trupëzuara dhe konkretisht në zërin makineri e pajisje në shumën 37.535.700 lekë, që ka ardhur si rezultat i transferimit kapital të tyre në Drejtorinë Rajonale të Bujqësisë Durrës, bazuar në Urdhrin e Ministrit nr. 109, datë 21.03.2007 "Për transferimin kapital të disa materialeve të përdorura". Gjendjet e inventarit përbëjnë 72% të totalit të Aktiveve Qarkulluese për vitin 2007 dhe në krahasim me vitin 2006, janë rritur në shumën 2.487.762 lekë, ose rreth 15%. Kërkesat e arkëtimit mbi debitorët, ndaj totalit të Aktiveve Qarkulluese për vitin 2007, zenë 28% të tyre dhe në krahasim me vitin 2006, janë rritur në shumën 3.844.729 lekë, ose 57%. Ndërmjet zërave të kësaj rubrike zëri "Debitorë të ndryshëm" përfaqëson 30.1% dhe në krahasim me vitin 2006, janë rritur në shumën 2.032.344 mijë lekë, detyrime të cilat kanë lindur si rezultat i detyrave të lëna nga Kontrolli i Lartë i Shtetit. PASIVI

Në lekë

Nr.

1 2 3

EMËRTIM I

Fondet e veta Detyrimet Llogari të tjera TOTALI

USHTRIMI I VITIT 2007

299.684.622 6.744.545 0 306.429.167

USHTRIMI I VITIT 2006

342.806.526 2.899.816 0 345.706.342

Nga të dhënat përmbledhëse të Pasivit të Bilançit Kontabël, të cilat përfaqësojnë burimet që kanë përballuar krijimin e aktiveve, rezulton që fondet e veta me 31.12.2007, zenë rreth 97.8% dhe që përbëjnë peshën më të madhe të pasivit të bilancit, ndërsa detyrimet zenë 2.2%, ndaj totalit të pasivit. Në krahasim me vitin 2006, fondet e veta janë pakësuar në shumën 43.121.904 lekë, ose 12.6%, ndërsa detyrimet janë rritur në shumën 4.844.729 lekë, ose 57%. 2. Auditimi i zonave të llogarisë.

126

2.1 Paga, shpërblime e të tjera personeli (llog. 600) dhe Sigurime shoqërore (llog. 601). Nga auditimi me zgjedhje i listëpagesave për periudhën e audituar, Aparati i Ministrisë Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtes së Konsumatorit ka respektuar numrin e punonjësve dhe organikën e miratuar nga Këshilli i Ministrave me urdhrin nr. 181, datë 18.11.2005, për 6-mujorin e parë të vitit 2007 dhe me urdhrin nr. 103, datë 04.07.2007 "Për miratimin e strukturës dhe të organikës së MBUMK", ndryshuar me Urdhrin nr. 113, datë 26.07.2007, për 6mujorin e dytë të vitin 2007. Për periudhën e audituar numri i punonjësve të miratuar ka qenë 129 persona. Në urdhrin e mësipërm janë miratuar struktura dhe organika e ministrisë e cila ka të përfshirë, numrin gjithsej të punonjësve, klasën dhe kategorinë për çdo vend pune. Nga auditimi u konstatua se, të gjithë punonjësit janë pjesë e strukturës së subjektit dhe kanë kontratë në vazhdimësi për periudhën e auditimit. Pagesat janë të miratuara dhe të autorizuar nga titullari dhe llogaritjet aritmetikore të përqindjes së vjetërsisë, orët jashtë orarit etj., janë të sakta. Realizimi i fondit të pagave dhe sigurimeve shoqërore për Aparatin e Ministrisë, për vitin 2007, paraqitet në tabelën si më poshtë:

Në 000/lekë Nr. Emërtimi 1. 2. Pagat (llog. 600) Sig. Shoqër. (601) Viti 2006 Plan Fak % 125.545 103.467 82.4 28.800 24.041 83.5 Viti 2007 Plan Fak % 97.238 97.038 99.8 17.678 17.667 99.9 Ndryshimi Fakt/Fakt 6.429 6.374

Nga treguesit e mësipërm rezulton se, për vitin 2007, fondi i pagave është realizuar në masën rreth 99.8%. Nga kontrolli me zgjedhje, për pagat, sigurimet shoqërore, fondin e veçantë, tatimin mbi të ardhurat personale dhe shpërblimet rezultoi se, ato janë llogaritur në bazë të akteve ligjore e nënligjore që rregullojnë veprimtarinë e tyre. Gjithashtu, në mbështetje të vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 511, datë 24.10.2002 "Për kohëzgjatjen e punës dhe të pushimit në institucionet shtetërore", janë paguar dhe orë jashtë orarit të punës, mbi bazën e urdhrave të dhënë nga eprori i drejtpërdrejtë i punonjësve, ku është cilësuar qëllimi i punës jashtë orarit dhe se, orët janë pasqyruar për çdo muaj, për çdo punonjës, duke specifikuar dhe sasinë e orëve sipas ditëve. 2.2 Mallra dhe shërbime (llog. 602). - Zbatimi i dispozitave ligjore për administrimin, ruajtjen, dokumentimin dhe qarkullimin e vlerave materiale e monetare. Nga auditimi i kryer për veprimet e arkës në lekë dhe valutë dhe ato nëpërmjet bankës rezultoi se, veprimet kontabile janë kryer në zbatim të ligjit nr. 9228, datë 29.04.2004 "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare", i ndryshuar, vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 248, datë 10.04.1998 "Për miratimin e planit kontabël publik të organeve të Pushtetit Lokal, Institucioneve shtetërore qendrore si dhe njësive që varen prej tyre", i ndryshuar me VKM nr. 25, datë 20.01.2001.

127

a. Ligjshmëria dhe saktësia e veprimeve dhe ngjarjeve të kryera nëpërmjet arkës në lekë dhe valutë. Nga auditimi i veprimeve të kryera nëpërmjet arkës në lekë dhe valutë, për vitin 2007 rezultoi se, regjistrimet kontabile në ditarin e arkës janë bërë në mënyrë kronologjike e sistematike, veprim për veprim sipas datës së vlerësimit kontabël, bazuar në dokumentat justifikuese dhe çdo muaj është bërë kuadrimi i ditarit të arkës. Të gjitha mandatarkëtimet dhe mandatpagesat janë plotësuar dhe firmosur në rregull. Gjatë auditimit të dokumentave të arkës në valutë për periudhën e audituar rezultoi se, veprimet e arkës në valutë kryesisht janë kryer për pagesat e shërbimeve jashtë shtetit, shpenzimet e kuotave për anëtarësimin në organizmat ndërkombëtare, pagesat për pjesëmarrjet në panairet ndërkombëtare, etj. Nga verifikimi i pagesave të kryera nëpërmjet arkës në lekë dhe valutë rezultoi se, shpenzimet janë kryer në përputhje me dispozitat ligjore në fuqi. b. Ligjshmëria dhe saktësia e kryerjes së veprimeve me bankën. Nga auditimi i disa rasteve të përzgjedhura në mënyrë të rastësishme rezultoi se, veprimet kontabile janë kryer në përputhje me aktet ligjore e nënligjore. Të gjitha tërheqjet me çek nga banka në lekë dhe valutë, janë bërë hyrje në arkë dhe kontabilizimi i tyre në ditarin e bankës dhe të arkës është bërë në llogarinë 580 "Xhirimi i vlerave monetare", llogari e cila në fund të periudhës paraqitet e mbyllur. Pagesat e kryera me urdhër xhirimi, janë të shoqëruara me dokumente të rregullta justifikuese. Është bërë regjistrimi dhe kontabilizimi i rregullt në ditar dhe në fund të çdo muaji, shuma e pagesave të bankës është e barabartë me ekstraktin e saj. Nga auditimi i shpenzimeve administrative të kryera në vitin 2007, rezultoi se: Blerjet për mallra dhe shërbimet me vlera të vogla të likujduara me pagesat e bankës, janë kryer sipas vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 1, datë 10.01.2007, "Për miratimin e rregullave të prokurimit publik". Të gjithë pagesat janë kryer mbi bazën e urdhërprokurimeve ku kanë të përcaktuar natyrën dhe sasinë e mallrave, procesverbaleve të mbajtur për caktimin e çmimit më të ulët pas kontakteve me operatorët ekonomik, faturave të shitësit dhe fletëhyrjeve të magazinës. Gjithashtu, për vitin 2007 për plotësimin e nevojave të institucionit për mallra e materiale apo shërbime, janë zhvilluar tenderime ku nga auditimi i zbatimit të procedurave të prokurimit rezultuan shkelje të procedurave dhe të dispozitave ligjore, si më poshtë: 1. Në tenderin e zhvilluar me objekt "Mirëmbajtje dhe riparim i automjeteve të MBUMK", me këto të dhëna:

128

Të dhëna për tenderin U. Prok. nr. 76 datë 22.02.2007 Fondi prokuruar 2.917.000 lekë. Procedura e hapur Tenderi hapet datë 05.04.2007 Fitues "Kombinat Servis" me vleren 2.870.050 lekë. Kontrata lidhur me datë 08.05.2007 Me vlerën 3.444.060 lekë

Komisioni vlerësimit të ofertave Besnik Gazheli Kryetar Muhamet Dollaku Antar Fatmir Sina Antar Suela Cela Antar Alfred Omuri Antar

Njësia e prokurimit Najada Alushani juriste Taip Oshafi Arben Muka Luan Uka Bilal Sula

U konstatuan këto shkelje të dispozitave ligjore në fuqi: Nga kontrolli i dosjes së tenderit rezultoi se, në preventivin e hartuar për pjesët e këmbimit të nevojshme për riparimin e 11 autoveturave të MBUMK, janë parashikuar 237 pjesë për çdo autoveturë, ose gjithsej 2.607 copë pjesë këmbimi, ndërsa fondi i vënë në dispozicion është 2.870.050 lekë. Në dosje nuk ka asnjë dokument që ka shërbyer për llogaritjen e fondit total për prokurim, dhe njësia e prokurimit ka vepruar në kundërshtim me ligjin nr. 9643 datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", neni 1, "Objekti dhe qëllimi" dhe ngarkon me përgjegjësi antarët e njësisë së prokurimit. Fakti që nga 11 autovetura, 7 autovetura janë të prodhimit të vitit 2002 deri 2005, tregon se hartuesit e specifikimeve teknike dhe njësia e prokurimit, kanë vepruar pa përgjegjshmëri në përcaktimim e numrit të madh të pjesëve të këmbimit për riparim, gjë që është reflektuar edhe në ofertat e ofertuesve, të cilët kanë ofruar çmime 100 lekë copa për rreth 200 lloje pjesë këmbimi, dhe komisioni i vlerësimit të ofertave i ka marrë të mirëqena dhe nuk ka kërkuar analizën e çmimit për këto pjesë këmbimi. Kanë tërhequr dokumentat e tenderit 2 shoqëri, "Kombinat Servis" dhe "Servis Auto". Sipas procesverbalit të datës 05.04.2007, i mbajtur për hapjen e tenderit paraqiten dy kandidatë: - "Kombinat Servis" me vlerë të ofertës 2.870.050 lekë pa tvsh dhe 3.444.060 lekë me tvsh. - "Servis Auto" me vlerë të ofertës 2.910.300 lekë pa tvsh dhe 3.492.360 lekë me tvsh. Sipas procesverbalit të datës 12.04.2007, komisioni i vlerësimit të ofertave, vlerëson të dy ofertat e paraqitura dhe klasifikon në vend të parë "Kombinat Servis" me vlerë të ofertës 2.870.050 lekë pa tvsh dhe 3.444.060 lekë me tvsh. Nga kontrolli i ofertave tekniko ekonomike rezultoi: - Kandidati ofertues "Servis Auto", ka ofertuar edhe për zëra pune të cilat nuk përputhen me specifikimet teknike, këshu ka ofertuar për automjetet me benzinë edhe për artikullin nr. 22 "filtër nafte", artikullin nr. 34 "pompetë e naftës', si dhe ka ofertuar për artikullin nr. 183 "filter benzine" edhe për automjetet me naftë, gjithsej në shumën 24.000 lekë, në kundërshtim me specifikimet teknike të kërkuara nga autoriteti kontraktor dhe komisioni i vlerësimit të ofertave i ka marrë të mirëqena dhe nuk ka bërë korigjimin e veprimeve aritmetikore, në kundërshtim me ligjin nr. 9643 datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", neni 53 "Shqyrtimi i ofertave", pika 2.

129

E korigjuar vlera e ofertës së ofertuesit "Servis Auto", rezulton 2.886.300 lekë pa tvsh dhe 3.463.560 lekë me tvsh. - Kandidati ofertues "Kombinat Servis" i shpallur fitues, ka paraqitur ofertën ekonomike me gabime në veprimet aritmetikore dhe komisioni i vleresimit të ofertave nuk ka bërë korigjimet e veprimeve aritmetikore, në kundërshtim me ligjin nr. 9643 datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", neni 53 "Shqyrtimi i ofertave", pika 2. E korigjuar vlera e ofertës së "Kombinat Servis", rezulton 2.998.650 lekë pa tvsh dhe 3.598.380 lekë me tvsh, pra kjo vlerë është më e madhe se fondi i prokuruar dhe komisioni i vlerësimit të ofertave, nuk duhej ta vlerësonte këtë oferte dhe ka vepruar në kundërshtim me ligjin nr. 9643 datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", neni 53 "Shqyrtimi i ofertave", pika 3. Në këto kushte, nuk duhej vlerësuar oferta e "Kombinat Servis" dhe tenderi duhej të përsëritej, ndërsa komisioni i vlerësimit të ofertave ka vazhduar zhvillimin e procedurës së prokurimit në kundërshtim me vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 1 datë 10.01.2007 "Për miratimin e rregullave të prokurimit publik", Kreu VII, pika 1 "Mungesa e konkurencës", gërma "a" dhe ka shpallur fituese ofertën e "Kombinat Servis". Si rrjedhojë e këtij veprimi buxhetit të shtetit i është shkaktuar një dëm ekonomik në shumën prej 2.352.540 lekë pasi, çmimet për zërat e punës që janë kryer punime, "Servis Auto" i ka paraqitur më të ulta, e konkretisht nga krahasimi i çmimeve të zërave të punës rezultoi: - Me urdhër pagesën nr. 161 datë 24.05.2007, është bërë likuidimi në shumën prej 540.660 lekë të faturave tatimore nr. 68 dhe 69, datë 16.05.2007, të lëshuara nga "Kombinat Servis", për punime të kryera për 25 zëra pune. Nëse këto punime do të kryheshin nga "Servis Auto", vlera do të ishte 219.600 lekë, ose më pak për 321.060 lekë. - Me urdhër pagesën nr. 193, datë 28.06.2007, është bërë likuidimi në shumën prej 528.300 lekë të faturave tatimore nr. 102, 103 dhe 104, datë 12.06.2007, të lëshuara nga "Kombinat Servis", për punime të kryera për 31 zëra pune. Nëse këto punime do të kryheshin nga "Servis Auto", vlera do të ishte 113.800 lekë, ose më pak për 394.500 lekë. - Me urdhër pagesën nr. 215, datë 01.08.2007, është bërë likuidimi në shumën prej 514.260 lekë të faturave tatimore nr. 194 dhe 195, datë 27.07.2007, të lëshuara nga "Kombinat Servis", për punime të kryera për 21 zëra pune. Nëse këto punime do të kryheshin nga "Servis Auto", vlera do të ishte 116.880 lekë, ose më pak për 397.380 lekë. - Me urdhër pagesën nr. 224, datë 06.07.2007, është bërë likuidimi në shumën prej 909.780 lekë të faturave tatimore nr. 156, 157 dhe 158, datë 05.07.2007, të lëshuara nga "Kombinat Servis", për punime të kryera për 39 zëra pune. Nëse këto punime do të kryheshin nga "Servis Auto", vlera do të ishte 265.320 lekë, ose më pak për 644.460 lekë. - Me urdhër pagesën nr. 297, datë 07.10.2007, është bërë likuidimi në shumën prej 304.380 lekë të faturave tatimore nr. 225 dhe 226, datë 10.09.2007, të lëshuara nga "Kombinat Servis", për punime të kryera për 23 zëra pune. Nëse këto punime do të kryheshin nga "Servis Auto", vlera do të ishte 94.800 lekë, ose më pak për 209.580 lekë.

130

- Me urdhër pagesën nr. 323, datë 16.10.2007, është bërë likuidimi në shumën prej 334.080 lekë të faturave tatimore nr. 269 dhe 270, datë 11.10.2007, të lëshuara nga "Kombinat Servis", për punime të kryera për 21 zëra pune. Nëse këto punime do të kryheshin nga "Servis Auto", vlera do të ishte 152.160 lekë, ose më pak për 181.920 lekë. - Me urdhër pagesën nr. 375, datë 26.11.2007, është bërë likuidimi në shumën prej 297.120 lekë të faturave tatimore nr. 318 dhe 319, datë 23.11.2007, të lëshuara nga "Kombinat Servis", për punime të kryera për 27 zëra pune. Nëse këto punime do të kryheshin nga "Servis Auto", vlera do të ishte 93.480 lekë, ose më pak për 203.640 lekë. Në zbatimin e kontratës së lidhur me shoqërinë "Kombinat Servis", nuk janë kryer punime në disa zëra pune, të cilat janë kërkuar nga autoriteti kontraktor pasi, për to janë ofruar çmime shumë të ulta dhe autoriteti kontraktor e ka anashkaluar këtë fakt dhe nuk e ka penalizuar shoqërinë "Kombinat Servis", e konkretisht: - Në preventivin teknik të datës 11.05.2007, të mbajtur për riparimin e autoveturës tip "Benz" me targë TR 8014 A, me drejtues mjeti Besnik Gazheli dhe i nënshkruar nga specialisti Luan Uka, Përgjegjësi i Sektorit Taip Oshafi, P. Keçi dhe B. Gazheli, kërkohet të kryhet zëri i punës për pjesë këmbimi "Amortizator i pasmë", i cili nuk është kryer pasi, çmimi i ofertuar është 100 lekë. - Në preventivin teknik të datës 11.05.2007, të mbajtur për riparimin e autoveturës tip "Landrover" me targë TR 3255 P, me drejtues mjeti Fatmir Sina dhe i nënshkruar nga specialisti Luan Uka, Përgjegjësi i Sektorit Taip Oshafi, P. Keçi dhe B. Gazheli, kërkohet të kryhet zëri i punës për pjesë këmbimi "Pompë uji" dhe "Xham të parë", të cilët nuk janë kryer pasi, çmimi i ofertuar është 100 lekë. - Në preventivin teknik të datës 14.05.2007, të mbajtur për riparimin e autoveturës tip "Mitsubishi" me targë TR 0996 C, me drejtues mjeti Bilal Sula dhe i nënshkruar nga specialisti Luan Uka, Përgjegjësi i Sektorit Taip Oshafi, P. Keçi dhe B. Gazheli, kërkohet të kryhet zëri i punës për pjesë këmbimi "Amortizator i pare" dhe "Amortizator i pasmë"- copë 2, të cilët nuk janë kryer pasi, çmimi i ofertuar është 100 lekë. Kështu është vepruar edhe për 11 raste të tjera, veprim që ngarkon me përgjegjësi Sektorin e Shërbimeve. 2. Në tenderin e zhvilluar me objekt "Blerje materiale kancelarie" me këto të dhëna:

Të dhëna për tenderin U. Prok. nr. 114 datë 27.03.2007 Fondi prokuruar 2.250.000 lekë. Procedura e hapur Tenderi hapet datë 13.06.2007 Fitues "Infosoft Ofice" me vlerën 2.015.423 lekë. Kontrata lidhur me datë 13.07.2007 me vlerën 2.418.508 lekë. Komisioni vlerësimit të ofertave Besnik Gazheli Kryetar Ermal Hoxha Antar Suela Cela Antar Flutura Bejko Antar Entela Kola Antar Njësia e prokurimit Najada Alushani juriste Taip Oshafi Arben Muka Marsela Avdullai Alfred Omuri

131

U konstatuan këto shkelje të dispozitave ligjore në fuqi: Sipas procesverbalit të hapjes së tenderit datë 13.06.2007, u paraqitën në tender 3 kandidatë ofertues, e konkretisht:

Në lekë

Nr. 1. 2. 3.

Emërtimi Infosoft Office Mond Office Bashkimi 2

Me tvsh 1.963.470 2.069.949 2.053.594

Pa tvsh 2.356.165 2.483.939 2.464.313

Sipas procesverbalit të datës 21.06.2007, komisioni i vlerësimit të ofertave nuk vlerëson ofertën e "Bashkimi 2", për mangësi në dokumentacionin ligjor administrativ. Në procesverbal cilësohet se, në ofertën e paraqitur nga firma "Infosoft Office" ka gabime aritmetike dhe si rezultat i korigjimit të gabimeve aritmetike në bazë të nenit 53/2 të ligjit nr. 9643 datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", oferta e paraqitur ndryshon si më poshtë: Çmimi total i ofertës pa tvsh ishte 1.963.470 lekë dhe bëhet 2.015.423 lekë. Çmimi total i ofertës me tvsh ishte 2.356.165 lekë dhe bëhet 2.418.508 lekë. Në procesverbal nuk cilësohet se, për cfarë gabimi aritmetik bëhet fjalë, në mbledhjen e shumave sipas artikujve, apo gabim në shumëzim. Nga kontrolli i ofertës tekniko-ekonomike të kandidatit ofertues të shpallur fitues "Infosoft Office" rezulton: Ka paraqitur formularin e deklarimit të ofertës me vlerën 1.963.470 lekë pa tvsh dhe 2.356.165 lekë me tvsh. Ka paraqitur formularin e çmimit të ofertës "Shtojca 3", sipas kërkesave të dokumentave të tenderit, të pa plotësuar me çmimin për njësi dhe vlerën për çdo artikull, por me vlerën totale pa tvsh në shumën 1.963.470 lekë dhe 2.356.165 lekë me tvsh. Në ofertën nr. 0606.2 datë 13.06.2007, në të cilën është ofertuar me çmim për njësi dhe vlerë, nuk rezulton të ketë gabime aritmetike. Në faturën tatimore nr. 19633135 datë 23.07.2007 me vlerë 2.418.509 lekë, rezulton se, artikullin nr. 19 "Bojë fotokopje me ngjyra Toshiba E ­Studio 281 color" copë 3, e ka faturuar me vlerën 93.600 lekë, nga 31.200 lekë që ka ofertuar, pra më tepër në shumën 62.400 lekë, që përbën dëm ekonomik. 3. Në tenderin e zhvilluar me objekt "Organizimi i panairit të përvitshëm Agrobiznes 2007", me këto të dhëna:

Të dhëna për tenderin U. Prok. 302 datë 12.09.2007. Fondi 1.666.666 lekë. Procedura: Me negocim pa shpallje paraprake të njoftimit të kontratës. Fitues: KASH Kontrata 2 milion lekë. Komisioni i vlerësimit të ofertave Nuk ka Njësia e prokurimit

Nuk ka

Nga auditimi i dosjes së tenderit rezultoi se, dokumentacioni për zhvillimin e procedurës së këtij tenderi kishte shumë mungesa. Nuk është ngritur komisioni

132

i vlerësimit të ofertave dhe njësia e prokurimit, nuk ishin hartuar dokumentat e tenderit, nuk janë mbajtur procesverbalet për zhvillimin e tenderit. Dosja e tenderit ishte e pa inventarizuar. Nga auditimi i dokumentacionit që ju paraqit grupit të auditimit nga juristja Vjollca Bimo, rezultoi: Me informacionin e datës 09.07.2007, "Mbi financimin e panairit të KASHit, Agrobiznes 2007", Drejtore Brunilda Stamo, i kërkon Titullarit të Institucionit miratimin për financimin e Këshillit të Agrobiznesit Shqiptar (KASH) për vlerën 2 milion lekë të parashikuar në buxhetin e shtetit për vitin 2007, për të mbështetur organizimin e panairit dhe Titullari jep miratimin për këtë financim. Me shkresën pa datë, Drejtore Brunilda Stamo i kërkon Titullarit të Autoritetit Kontaktor, miratimin e procedurës me negocim, pa botim paraprak të njoftimit të kontratës. Titullari nxjerr urdhërin e prokurimit nr. 302, datë 12.09.2007, për prokurimin e fondit prej 1.666.666 lekë pa TVSH, për organizimin më datën 21 deri 24.09.2007 të panairit të specializuar të përvitshëm Agrobiznes 2007, me procedurë prokurimi me negocim pa shpallje paraprake të njoftimit, me Këshillin e Agrobiznesit Shqiptar që është parteri kryesor i MBUMK, në fushën e bujqësisë dhe ushqimit. Për zbatimin e këtij urdhëri ngarkohen Drejtoria e Politikave të Prodhimit, Brunilda Stamo, Eljan Kasa dhe Vjollca Bimo. Në dosjen e tenderit është shkresa me nr. 167, datë 03.09.2007, dërguar nga KASH dhe i është drejtuar Drejtores Brunilda Stamo, me emërtimin "Ofertë për pjesmarrjen e Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit në panairin 2007". Në këto ofertë KASH i ofron MBUMK, për ekspozim 10 stenda me sipërfaqe totale 304 m2, shoqëruar edhe me paraqitjen skematike dhe me vlerën me tvsh gjithsej 2.000.000 lekë. Në dosjen e tenderit nuk ka dokument që të konfirmojë për negocimin e bërë midis KASH dhe MBUMK, për sipërfaqen dhe çmimin e ofruar, nëse kjo sipërfaqe është e mjaftueshme, ose më e madhe se kërkesat e MBUMK. Në dosjen e tenderit nuk ka dokument që MBUMK, të ketë hartuar kërkesat për numrin e stendave, sipërfaqen përkatëse dhe subjektet ekspozuese. Në dosjen e tenderit është dokumenti "Procesverbal i panairit të KASHh 2007" i mbajtur më datën 14.09.2009 nga Brunilda Stamo, Elian Kasa dhe Vjollca Bimo, në të cilin bëhet një ekspoze e rëndësisë së panairit dhe nuk cilësohet asgjë lidhur me zhvillimin e procedurës së tenderit. Në paragrafin e fundit të procesverbalit cilësohet: "Duke zbatuar dispozitat e ligjit të prokurimit publik, Ministria e Bujqësisë,Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit, në kuadër të nxitjes dhe promovimit të produkteve agroushqimore të kompanive shqiptare, si dhe të teknologjive të avancuara në prodhimin dhe përpunimin e produkteve bujqësore do të bashkëpunojë me Këshillin e Agrobiznesit Shqiptar për të organizuar më datën 21 deri në 24.09.2007, panairin e specializuar të përvitshëm Agrobiznes 2007", por përveç nxjerrjes së urdhër prokurimit, nuk është zbatuar procedura e prokurimit sipas ligjit të prokurimit publik, të cilat janë cilësuar më lart.

133

Me shkresën nr. 3430, datë 12.09.2007, Titullari autorizon zj. Brunilda Stamo të lidhë kontratën me KASH. Në kontratatën e lidhur ndërmjet Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit dhe KASH, nuk cilësohen subjektet që do të përdorin për ekspozim prodhimet e tyre dhe sipërfaqen përkatëse për secilin subjekt, gjë që le shteg për abuzim. Në dosjen e tenderit nuk ka dokument aktzbatimi të nënshkruar nga palët që të vërtetojë realizimin e kontratës, gjë që le shteg për abuzim. Bazuar në faturën tatimore nr. 77, datë 26.09.07, të lëshuar nga KASH, Ministria e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit ka bërë likuidimin e vlerës prej 1.999.998 lekë. Komente: U shqyrtua observacioni i dërguar me shkresën nr. 1912/1, datë 25.04.2008 dhe sqarojmë si më poshtë: 1. Për tenderin e zhvilluar me objekt "Blerje materiale kancelarie", observimet e bëra nga antarët e komisionit të vlerësimit të ofertave Besnik Gazheli, Ermal Hoxha, Flutura Bejko, Suela Çela, Entela Kola, nga hartuesit e specifikimeve teknike Marsela Avdullai, Alfred Omuri dhe nga antarët e njësisë së prokurimit Taip Oshafi e Arben Muka nuk qëndrojnë, pasi: Nuk është i vërtetë observimi i bërë se: "Nga korrigjimi i veprimeve aritmetike të ofertës së "Infosoft Ofice" i pasqyruar edhe në ofertë me korrigjimet e bëra me laps, e si rezultat i korrigjimit të gabimeve arrin nga 1.963.470 lekë në 2.015.423 lekë". Sipas korrigjimeve të bëra në ofertë të lënë me shënimin me laps rezulton se, nga 1.963.470,83 lekë e ofruar nga "Infosoft Ofice", vlera e korrigjuar është 1.963.429,98 lekë, pra një diferencë e papërfillshme. Nuk është i vërtetë observimi i bërë se: "Nga ana e magazinës është bërë hyrje për tre copë me çmimin e një seti (3 copë x 8666.67 lekë/copë)". Në fletëhyrjen e magazinës rezulton se, janë bërë hyrje 3 copë me çmimin 31.200 lekë/copa me vlerë gjithsej 93.600 lekë. 2. Për tenderin e zhvilluar me objekt "Mirëmbajtje dhe riparim i automjeteve të MBUMK", në observimin e bërë konfirmohen shkeljen e konstatuara në zhvillimin e procedurës së tenderit. 3. Për tenderin e zhvilluar me objekt "Organizimi i panairit të përvitshëm Agrobiznes 2007", në observimin e bërë nuk kontestohen shkeljet e konstatuara në zhvillimin e procedurës së tenderit. c. Nga verifikimi i gjendjes së mallrave dhe materialeve në magazinën e institucionit rezultoi se, në magazinë ndodhen mallra stok të krijuar para vitit 1990, rreth 33 artikuj me vlerë 539.840 lekë dhe me qarkullim të ngadalshëm 22 artikuj me vlerë 271.560 lekë. Ndër mallrat stok mund të përmendim kryesisht 1.005 kg letër shkrimi e zezë me vlerë 160.085 lekë, letër karboni 26.160 copë me vlerë 73.248 lekë, shirit makine 423 copë me vlerë 126.900 lekë, etj. 2.3 Shpenzime për investime (llog. 230+231). Nga auditimi i zonës së llogarisë për investime rezulton se, për vitin 2007 nga 1.000 mijë lekë fonde të planifikuar janë përdorur 979 mijë lekë. Fondet për investime janë përdorur rreth 82% për blerjen e kompjutërve dhe rreth 18% për

134

blerjen e telefonave. Në krahasim me vitin 2006, për vitin 2007 janë përdorur me pak fonde në shumën 5.900 mijë lekë, që ka ardhur si rezultat i kërkesave më të pakta të institucionit për këtë vit. 3. Krijimi dhe përdorimi i të ardhurave. Ministria e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit (MBUMK) në mbështetje të ligjit nr. 9645, datë 27.11.2006 "Për buxhetin e Shtetit të vitit 2007" dhe udhëzimit të Ministrisë së Financave nr. 2, datë 17.01.2007, "Për zbatimin e Buxhetit të Shtetit të vitit 2007", për realizimin e programit të saj në fushën e bujqësisë, blegtorisë, ushqimit dhe mbrojtjes së konsumatorit për vitin 2007, ka marrë fonde buxhetore dhe ka krijuar e përdorur të ardhura dytësore. Në bazë të shkresës të Ministrisë së Financave nr. 9800/89, datë 17.01.2007, MBUMK me shkresën nr. 2110, datë 08.01.2007, ka dërguar detajimim e buxhetit të shtetit për vitin 2007, në të gjitha institucionet e varësisë nacionale dhe lokale të saj, për shpenzimet buxhetore dhe për limitet mujore të tyre. Me shkresën e Ministrisë së Financave nr. 298/4, datë 25.01.2007, është bërë detajimi i fondeve buxhetore. Buxheti fillestar në total është akorduar në shumën 5.515.970 mijë lekë i ndarë në: shpenzime për investime 3.264.700 mijë lekë dhe shpenzime korrente 2.251.270 mijë lekë. Buxheti për këtë vit, për të gjithë sistemin e bujqësisë dhe ushqimit është ndarë në 7 programe si: · Programi 01110 "Planifikim, Menaxhim, Administrim". · Programi 04220 "Siguria Ushqimore dhe Mbrojtja e Konsumatorit". · Programi 04240 "Infrastruktura e Kullimit dhe Ujitjes". · Programi 04250 "Mbështetje për prodhimin bujqësor, blegtoral, agroindustrial dhe marketingut". · Programi 04860 "Këshillimi dhe informacioni bujqësor". · Programi 05470 "Menaxhimi qëndrueshëm i tokës bujqësore". Gjatë vitit 2007, janë kryer transferime buxhetore, shtesa e pakësime konform rregullave të përcaktuara në ligjin nr. 9645, datë 27.11.2006 "Për buxhetin e shtetit të vitit 2007". Buxheti përfundimtar, nga të ardhurat e buxhetit dhe nga të ardhurat dytësore për Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit së bashku me strukturat vartëse, paraqitet si më poshtë:

Në 000/lekë

Nr. 1. 2.

Emërtimi Të ardhurat nga buxheti Të ardhurat dytësore Totali

Plani Fillestar 5.484.670 31.300 5.515.970

Ndryshimet - 299.545 47.300 - 252.245

Plani Përfundimta 5.185.125 78.600 5.263.725

Fakti 4.600.574 56.476 4.657.050

% 88.7 71.9 88.5

Siç shihet të ardhurat në total për vitin 2007, për të gjithë programet janë realizuar në masën 88.5%, ku të ardhurat nga buxheti i shtetit janë realizuar në masën 88.7% dhe të ardhurat dytësore në masën 71.9%. 3.1 Të ardhurat nga buxheti i shtetit.

135

Nga auditimi i ushtruar për respektimin e afateve të dorëzimit të projektbuxhetit në Ministrinë Financave rezultoi se, kërkesat për buxhet, janë dorëzuar brenda afateve të përcaktuar në nenin 17 të ligjit organik të buxhetit. Nga administrata e ministrisë, janë zbatuar proçedurat e hartimit të projektbuxhetit në përputhje me ligjin organik të buxhetit dhe udhëzimit përkatës mbi hartimin e buxhetit të shtetit, ku kërkesat për buxhet janë paraqitur sipas formateve standard, pasqyrat 1-11 dhe të ndarë në nivel titulli, kapitulli e artikulli dhe sipas natyrës së buxhetit. Nga auditimi i ushtruar për detajimin dhe ndarjen e fondeve për institucionet e vartësisë rezultoi se, bazuar në udhëzimin e Ministrisë së Financës nr. 2, datë 17.01.2007, "Për zbatimin e Buxhetit të Shtetit të vitit 2007", ministria ka bërë detajimin e planit duke respektuar ndarjen e miratuar nga Ministria e financave në nivel titulli, kapitulli e artikulli. Është mbajtur aktrakordimi për planin fillestar, ndryshimet dhe planin përfundimtar të buxhetit, në nivel titulli, kapitulli dhe artikulli me Drejtorinë e Buxhetit të Ministrisë së Financave. Nga auditimi për zbatimin e kritereve dhe kompetencave për transferimin e fondeve buxhetore rezultoi se, transferimi i tyre në nivel titulli, kapitulli dhe artikulli, është bërë në përputhje me dispozitat ligjore. Për vitin 2007, Aparati i Ministrisë ka mbajtur rakordimet për situacionet mbi realizimin dhe përdorimin e të ardhurave buxhetore me Degën e Thesarit, dhe një kopje e ka dërguar në Drejtorinë e Planifikimit Financiar të Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit. Më poshtë paraqesim realizimin e treguesve faktik të të ardhurave nga buxheti, vetëm për Aparatin e Ministrisë, për vitin 2007.

Nr. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Emërtimi Paga (600) Sigurime Shoqërore (601) Mallra Shërbime (602) Të tjera transferime korrente të brend. (604) Transferime korrente të huaja (605) Shpenzime kapitale të patrupëzuara (230) Shpenzime kapitale të trupëzuara (231) Totali: Plani 97.238 17.678 51.220 80 12.000 0 1.000 179.216 Në 000/lekë Fakti % 97.036 99,8 17.667 99.9 50.488 98,6 75 93,7 10.341 86,2 0 0 979 97,9 176.586 98,5

Nga treguesit e mësipërm rezulton se, të ardhurat nga buxheti i shtetit për Aparatin e Ministrisë, janë realizuar në masën 98.5%. Përdorimi i tyre është bërë në përputhje me strukturën buxhetore të miratuar. Dinamika e realizimit të të ardhurave nga buxheti i shtetit për dy vitet e fundit paraqitet në tabelën si më poshtë:

Nr. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Emërtimi Paga (600) Sigurime Shoqërore (601) Mallra Shërbime (602) Të tjera transferime korrente të brend. (604) Transferime korrente të huaja (605) Shpenzime kapitale të patrupëzuara (230) Shpenzime kapitale të trupëzuara (231) Totali Në 000/lekë Fakti 2006 Fakti 2007 Ndryshimi 103.341 97.036 - 6.305 24.041 17.667 - 6.374 212.098 50.488 - 161.610 55 75 + 20 10.045 10.341 + 296 924 0 - 924 5.955 979 - 4.976 356.459 176.586 - 179.873

136

Të ardhurat nga buxheti i shtetit për vitin 2007, në krahasim me vitin 2006 janë pakësuar në masën 50.5%, ose 179.873 mijë lekë, nga ku zbritjen më të madhe e ka art. 602 "Mallra e Shërbime" në shumëm 161.610 mijë lekë, ose 89.8% të totalit të pakësimeve. Ky pakësim ka ardhur si rezultati i kërkesave të pakta për mallra e shërbime për vitin 2007, në krahasim me vitin 2006. 3.2 Krijimi dhe përdorimi i të ardhurave dytësore bazuar në kuadrin rregullator ligjor. Në mbështetje të vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 432, datë 28.06.2006 "Për krijimin dhe administrimin e të ardhurave, që krijojnë institucionet buxhetore", udhëzimit të përbashkët të Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit me Ministrinë e Financave nr. 1, datë 24.10.2006, për vitin 2007, Aparati i Ministrisë ka realizuar të ardhura dytësore si më poshtë:

Në 000/lekë

Emërtimi Të ardhurat dytësore (viti 2007)

Plani 8.000

Fakti 13.039

% 163

Siç shihet të ardhurat dytësore janë realizuar në masën 5.039 mijë lekë më shumë se plani. Tejkalimi i realizimit të të ardhura në përqindje më lartë se plani, ka ardhur si rezultat pasi, disa zëra të ardhurash nuk mund të planifikohen saktë si lejet veterinare, etj., pasi varen nga kërkesat që mund të bëhen gjatë vitit. Burimet e krijimit të tyre paraqiten si më poshtë:

Të ardhura gjithsej Nga lejet veterinare Nga miratimi etiketave Nga qira lokali Në 000/lekë Pesticide Të tjera

Emërtimi

Viti 2007

13.039

3.482

1.258

792

7.292

215

Nga treguesit e mësipërm peshën më të madhe specifike e zënë të ardhurat nga pesticidet në masën 56% dhe nga lejet veterinare në masën rreth 27%. Të ardhurat e krijuara janë shpërdarë dhe përdorur si më poshtë:

Përdorur nga Institucioni 700 Në 000/lekë Nga këto 602 231 Shp. operative Investime 550 -

Emërtimi Viti 2007

Totali i të ardhurave 13.039

Derdhur në buxhet 12.339

600 Shpërblime 150

Nga treguesit e mësipërm rezulton se, nga të ardhurat e realizuara 94.6% e tyre janë derdhur në buxhetin e shtetit dhe 5.4%, ose 700 mijë lekë, janë përdorur për nevojat e institucionit. Të ardhurat e mbajtur nga vete institucioni siç shihet edhe nga tabela e mësipërme janë përdorur për shpenzime operative dhe një pjesë e vogël për shpërblime. Përdorimi i tyre është bërë në përputhje me udhëzimet përkatëse.

137

Edhe për të ardhurat dytësore dinamika e realizimit të tyre, në krahasim me dy vitet e fundit ka pasur rritje, kështu për vitin 2005 janë realizuar 9.832 mijë lekë, për vitin 2006 janë realizuar 5.126 mijë lekë dhe për vitin 2007 janë realizuar 13.039 mijë lekë. Pra, në vitin 2007 janë realizuar të ardhura dytësore më shumë se dy vitet e mëparshme, respektivisht 3.207 mijë lekë më shumë se viti 2005 dhe 7.913 mijë lekë më shumë se viti 2006. ANEKSI B ­ Gjetjet nga Auditimi. 1.5 Gjetja nga auditimi. Nga auditimi i kryer për zhvillimin e procedurave të prokurimit me fondet buxhetore rezultoi se, në tenderin e zhvilluar me objekt "Mirëmbajtje dhe riparim i automjeteve të MBUMK", në kundërshtim me vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 1 datë 10.01.2007 "Për miratimin e rregullave të prokurimit publik", Kreu VII, pika 1 "Mungesa e konkurencës", gërma "a", komisioni i vlerësimit të ofertave ka shpallur fituese ofertën e firmës "Kombinat Servis". Si rrjedhojë e këtij veprimi buxhetit të shtetit i është shkaktuar një dëm ekonomik në shumën prej 2.352.540 lekë, pasi çmimet për zërat e punës që janë kryer punimet, janë më të larta se çmimet e paraqitura nga firma "Servis Auto", trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në fq. 8-11, të projektraportit. Pagesa në shumën e mësipërme, ka sjellë një impakt negatin në përdorimin e fondeve buxhetore pasi, nga artikulli 602 "Mallra e shërbime", janë paguar më tepër se sa duhet për riparimin automjeteve të institucionit. 1.6 Rekomandimi. Për antarët e komisionit të vlerësimit të ofertave Besnik Gazheli, Muhamet Dollaku, Fatmir Sina, Suela Çela dhe Alred Omuri, të ndiqen procedurat ligjore për të kërkuar shpërblimin e dëmit ekonomik në shumën 2.352.540 lekë, shumë e cila përfaqëson pagesën për disa zëra punimesh për riparimin e automjeteve nga firma "Kombinat Servis", e cila është shpallur fituese në tenderin e zhvilluar me objekt "Mirëmbajtje dhe riparim i automjeteve të MBUMK", me çmime më të larta se firma "Servis Auto", trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në fq. 811, të projektraportit. 1.7 Niveli i prioritetit. Për shumën 2.352.540 lekë, e konsideruar dëm ekonomik për buxhetin e shtetit vlerësojmë se, ka një impakt të lartë në pasqyrat financiare. 1.8 Përgjigja e menaxhimit të subjektit.

2.1 Gjetja nga auditimi. Nga auditimi i kryer për zhvillimin e procedurave të prokurimit me fondet buxhetore rezultoi se, në tenderin e zhvilluar me objekt "Blerje materiale kancelarie", në faturën tatimore nr. 19633135, datë 23.07.2007, me vlerë

138

2.418.509 lekë rezulton se, për artikullin nr. 19 "Bojë fotokopje me ngjyra Toshiba E ­Studio 281 color", copë 3, është paguar firma "Infosoft Office" për shumën 93.600 lekë, nga 31.200 lekë që ka ofertuar, pra është paguar më tepër në shumën 62.400 lekë, që përbën dëm ekonomik për buxhetin e shtetit, trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në fq. 11-12, të projektraportit. Pagesa në shumën e mësipërme, ka sjellë një impakt negatin në përdorimin e fondeve buxhetore pasi, nga artikulli 602 "Mallra e shërbime", janë paguar më tepër se sa duhet fonde për blerjen e bojës për fotokopje me ngjyra. 2.2 Rekomandimi. Për antarët e Komisionit të vlerësimit të ofertave Besnik Gazheli, Ermal Hoxha, Suela Çela dhe Flutura Bejko, të ndiqen procedurat ligjore për të kërkuar shpërblimin e dëmit ekonomik në shumën 62.400 lekë, shumë e cila përfaqëson diferencën midis shumës së paguar 93.600 lekë për artikullin "Bojë fotokopje me ngjyra Toshiba E ­Studio 281color" me shumën e afertuar 31.200 lekë, në tenderin e zhvilluar me objekt "Blerje materiale kancelarie", trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në fq. 11-12, të projektraportit. 2.3 Niveli i prioritetit. Për shumën 62.400 lekë, e konsideruar dëm ekonomik për buxhetin e shtetit vlerësojmë se, ka një impakt të ulët në pasqyrat financiare. 2.4 Përgjigja e menaxhimit të subjektit.

3.1 Gjetja nga auditimi. Nga auditimi i kryer për zhvillimin e procedurave të prokurimit me fondet buxhetore, në tenderin e zhvilluar me objekt "Organizimi i panairit të përvitshëm Agrobiznes 2007", rezultoi se, dokumentacioni kishte mungesa. Nuk është ngritur Komisioni i Vlerësimit të Ofertave dhe Njësia e Prokurimit, nuk ishin hartuar dokumentat e tenderit, nuk janë mbajtur procesverbalet për zhvillimin e tenderit, dosja e tenderit ishte e painventarizuar, etj., trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në fq. 12-14, të projektraportit. 3.2 Rekomandimi. Ministria e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit, për zhvillimin tenderave për organizimin e panaireve brenda vendit apo, aktivitete të tjera të ngjashme, të marrë masa që në të ardhmen procedurat e prokurimit të zbatohen në përputhje me dispozitat ligjore dhe rregullat për prokurimin publik, duke plotësuar të gjithë dokumentat standarte të tenderit. 3.3 Niveli i prioritetit. 3.4 Përgjigja e menaxhimit të subjektit.

139

4.1 Gjetja nga auditimi. Nga auditimi i kryer në magazinë për vitin 2007, mbi gjendjen e mallrave stok dhe me qarkullim të ngadalshëm rezultoi se, në magazinën e aparatit të ministrisë ndodhen mallra stok të krijuar para vitit 1990, rreth 33 artikuj me vlerë 539.840 lekë dhe me qarkullim të ngadalshëm 22 artikuj me vlerë 271.560 lekë. 4.2 Rekomandimi. Në përputhje me dispozitat ligjore në fuqi, të merren masa për nxjerrjen jashtë përdorimit të mallrave stok, 33 artikuj në vlerën 539.840 lekë, të krijuara dhe të trashëguara nga vitet e mëparshme, të cilët kanë humbur cilësinë dhe vlerën e përdorimit. 4.3 Niveli i prioritetit. Për mallrat dhe materialet stok, 33 artikuj me vlerë 539.840 lekë, vlerësojmë se kanë një impakt të mesëm në pasqyrat financiare. 4.4 Përgjigja e menaxhimit të subjektit.

ANEKSI C ­ Zbatimi i Rekomandimeve të Mëparshme. Për zbatimin e rekomandimeve të lëna nga auditimi i mëparshëm, Ministri i Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit ka nxjerrë Urdhërin nr. 342, datë 08.10.2008 "Për zbatimin e rekomandimeve, të Kontrollit të Lartë të Shtetit" mbi auditimin e ushtruar në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit, për periudhën nga data 01.01.2006 deri në datën 31.12.2006", duke përcaktuar afatet dhe strukturat përgjegjëse për zbatimin e tyre. Nga auditimi rezultoi se, rekomandimet e lëna janë zbatuar të gjitha. Ndjekja dhe zbatimi i rekomandimeve të lëna në mënyrë të detajuar paraqitet si më poshtë:

Zbatimi i Gjetjet nga auditimi i mëparshëm (vitit 2006) rekomandimeve Afatet për A është Impakti tek Gjetjet auditimi i Rekomandimi Përgjigja e Llogaritë zbatim zbatuar mëparshëm menaxhimit Financiare Po/Jo të subjektit Të ndiqet procesi Detyrime të pa Vazhdimisht gjyqësor për shumën arkëtuara ndaj Po dhe Do zbatohet 12.105.447 dhe të subjektit në menjëherë arkëtohet shuma shumën 2.032.344 lekë. 14.137.791 lekë.

Nr

1.

140

2.

3.

4.

Me ndryshimin e organikës nuk është ndryshuar menjëherë rregullorja. Për vitin 2005 nuk rakordon fakti për paga e shpërblime midis bilancit dhe situacionit të shpenzimeve. Në planifikimin e fondit të pagave nuk është është marrë parasysh siç duhet numri i punonjësve.

Sa herë të ndryshoj organika të ndryshojë dhe rregullorja.

Do zbatohet

Menjëherë

Po

5.

6.

7.

8.

9.

Sektori Shërbimeve të Financës në rast mospërputhje të japi shpjegime në relacionin e mbylljes së llog. vjetore. Ministria për planifikimin e fondit pagave, të llogarisë drejt numrin e punonjësve dhe sa herë që ndryshon ky numër të shtojë osepakësojë fondin. Nuk janë Sektori Shërbimeve plotësuar të Financës të përmbledhëset e plotësojë listëpagesave përmbledhëset e listë pagesave. Të plotësohet Në mbylljen e llogarisë vjetore llogaria vjetore pas 2005, llog. 4342 rakordimit të llog. analitike me ato ka pasaktësi në sintetike për xhirot shumën 65.709 debitore e kreditore. lekë. Sektori Shërbimeve Nuk është pasqyruar në llog të Financës, vjetore 2005 llog. detyrimet që rrjedhin 4342,shpërblimi në në vitin ushtrimor dhe të papaguara të shumën pasqyrohen në llog. 1.613.378 lekë për 16 punonjës 4342 (aktivi i bilancit) me kundra që kan shkëputur parti llog. kreditore marrëdhëniet (pasivi i bilancit) financiare. Praktikat e Në të ardhmen të shpenzimeve të plotësohet i gjithë kryera për dokumentacioni i pjesëmarrjen në nevojshëm dhe i panaire në vitin domosdoshëm për 2006 nuk janë pjesëmarrjen në të plota. aktivitetet ndërkombëtare si panaire apo të tjera. Për blerjen e Ministria në rastet e 36.000 litra blerjes së gazoil në vitin karburantit të 2006 çmimi i marrë parasysh blerjes ka qenë çmimiet e botuara

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

Do zbatohet

Menjëherë

Po

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

Po Do zbatohet Menjëherë

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

141

10

11

më i lartë se çmimi i nivelit të tregut. Për vitin 2006 për treguesit faktik ka mospërputhje midis Sektorit të Planif.Finanaciar dhe Sektorit të Shërb. të Financë në shumën 7.944 lekë. Për vitin 2006 hartimi i planit të të ardhurave dytësore nuk është real dhe i saktë.

nga INSTAT-i, ose të institucioneve të tjera kompetente. Sektori i Planifikim Financiar dheSektori i Shërbimeve të Financës të bëjnë rakordimin midis tyre për treguesit e të ardhurave buxhetore çdo tre muaj dhe në fund të vitit. Ministria në të ardhmen në planifikimin e të ardhurave të ketë parasysh të gjitha burimet dhe kapacitet e nevojash. për një planifikim real dhe të saktë.

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

Të gjithë punonjësve që atakohen në këtë projektraport duhet t`u bëhen prezent mangësitë dhe problemet për të cilat mbajnë përgjegjësi, mundësisht t`u jepen fotokopje të dokumentacionit që ka lidhje me ta, në mënyrë që të njihen dhe bëjnë vërejtje nëse kanë. Pjesë përbërëse e këtij projektraporti është edhe dokumentacioni i mbajtur, si më poshtë: 1. Procesverbal nr. 1, datë 21.04.2008. 2. Tabelat nr. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. "Për sa më sipër paraqitet ky Projektraport Kontrolli". MINISTRI Jemin GJANA PËRFAQËSUESIT E AUTORIZUAR TË KLSH Aleksandër TEREZIU Bashkim ARIZAJ Monika DUSHKU Milo PANO

142

Takimi me manaxhimin e institucionit për gjetjet e konstatuara (Wash-up)

Më datë ................ u organizua takimi me përfaqësuesit e institucionit ku u diskutua dhe u bë ballafaqimi për gjetjet e konstatuara nga auditimi. Në takim merrnin pjesë përfaqësues të .... emërtimi i subjektit : 1. Znj. ..........., me detyrë Sekretare e Përgjithshme. 2. Z..............., me detyre Drejtor i Përgjithshëm i Drejtorisë së Shërbimeve Mbështetëse. 3. Z.............. , me detyrë Drejtor i Shërbimeve të Brëndshme. 4. Znj. .........., me detyrë Përgjegjës i Sektorit të Financës. Dhe kështu me rradhë. Në takim krahas edhe............................. grupit të auditimit të KLSH-së mori pjesë

Gjatë diskutimit që zgjati për rreth dy orë, lidhur me gjetjet nga auditimi, punonjësit e Ministrisë në përgjithësi ranë dakort me gjetjet e konstatuara.

Grupi i Auditimit të KLSH

143

(KONTROLLI I LARTË I SHTETIT LOGO) DEPARTAMENTI.............................

RAPORTI PËRFUNDIMTAR MBI AUDITIMIN FINANCIAR (STANDARD) TË USHTRUAR NË (EMËRTIMI I SUBJEKTIT) PËR VITIN _______

144

Pasqyra e Lëndës............................................................................................ Faqe PËRMBLEDHJA EKZEKUTIVE ................................................................................ 1.1 Hyrje .......................................................................................................... 1.2 Medota e auditimit ..................................................................................... 1.3 Gjetjet kyçe ............................................................................................... 1.4 Zbatimi i rekomandimeve të lëna .............................................................. ANEKSI A ­ MBULIMI I AUDITIMIT ......................................................................... ANEKSI B ­ GJETJET NGA AUDITIMI .................................................................... ANEKSI C ­ ZBATIMI I REKOMANDIMEVE TË LËNA MË PARË ..........................

145

PËRMBLEDHJA EKZEKUTIVE

1.1 Hyrje · · · Ky seksion duhet të përmbajë strukturën e auditimit, si p.sh: Caktimi i audituesve; Pasqyrat financiare të audituara; Periudhën e auditimit (vitin që auditohet). Dhe konkretisht: Në zbatim të Programit të Auditimit nr........., datë..........., të miratuar nga Kryetari i KLSH-së, u krye auditimi në ...(emërtimi i institucionit).., përfaqësuar ...emër mbiemër... i Titullarit të Institucionit , me objekt auditimi "Mbi zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar". Auditimi u krye nga data ........... deri më datën ..........., sipas drejtimeve të përcaktuara në këtë program auditimi, për periudhën e veprimtarisë së ushtruar nga subjekti i audituar nga data ............. deri më datën ............., nga grupi i auditimit i përbërë nga përfaqësuesit e autorizuar të KLSH-së, (emër mbiemër me rradhë) ..1............,2.................., etj. Auditimi u krye për zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar, duke verifikuar sipas rastit dokumentacionin e plotë dhe me zgjedhje. Përveç auditimit të dokumentacionit jemi bazuar edhe në këshillimin dhe ballafaqimet me stafin drejtues dhe atë administrativ të subjektit të audituar. Në përfundim të auditimit me personat përkatës përgjegjës në ...Emërtimi i subjektit... , u mbajtën aktverifikime dhe proçesverbale, dhe pasi u shqyrtuan vërejtjet dhe shpjegimet e këtyre punonjësve, janë marrë në konsideratë ato që kishin argumentim e mbështetje ligjore, u përgatit dhe u paraqit Projektraporti i Auditimit me shkresën nr.........., datë........... Për këtë Projektraport, subjekti i audituar më datën ............... ka dërguar vërejtjet përkatëse, të cilat pasi u shqyrtuan nga grupi i auditimit janë bërë rregullimet e sqarimet përkatëse, dhe u përgatit ky Raport Përfundimtar Auditimi. Për detaje më të hollësishme të çështjeve të trajtuara në raport, bashkëngjitur gjenden anekset përkatëse. 1.2 Metoda e Auditimit. Ky seksion duhet te përshkruajë metodën e auditimit të përdorur nga KLSH-ja (p.sh. nëse auditimi u bazua tek testime thelbësore, testime të kontrolleve, rishikimi analitik etj.) dhe nëse jemi mbështetur tek puna e auditimit të brendshëm gjatë auditimit. Ky seksion mund të lidhet me Aneksin A të këtij raporti, ku do të gjenden më shumë detaje . Përshkrimi i këtij seksioni është si më poshtë vijon:

146

Për arritjen e objektivave, metoda e auditimit u bazua tek kombinimi i testeve të ndryshme të auditimit. Në kryerjen e auditimit janë përdorur metoda e bazuar në funksionimin e sistemit të kontrollit të brendshëm, metoda e bazuar në procedurat bazë dhe në procedurat analitike. Pas testimit të kryer, për të kuptuar sesi funksionon sistemi i kontrollit të brendshëm dhe pas marrjes së informacionit në mënyre të përgjithshme, në ushtrimin e auditimit për zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar, u bënë teste lidhur me zbatimin e ligjeve dhe akteve nënligjore në fuqi, për të parë nëse ekzistojnë gabime, parregullsi dhe veprime të paligjshme. Gjithashtu, për t'u siguruar që fondet buxhetore janë të plota dhe të vlefshme u audituan zonat e llogarisë 600 "Pagat", 601 "Sigurimet shoqërore", 602 "Shpenzime administrative", 230+231 "Investime", zona e të ardhurave dhe treguesit e tjerë financiare , për të parë nëse veprimet janë të rregullta, të plota dhe të regjistruara. 1.3 Gjetjet kyçe të auditimit dhe impakti i tyre tek pasqyrat financiare. Ky seksion duhet të përmbajë: Gjetjet kyçe domethënëse të auditimit dhe nëse ato janë korrigjuar ose jo tek pasqyrat financiare, impakti i gabimeve tek pasqyrat. · Nëse auditimi nxori në pah dështime të kontrolleve të brendshme brenda subjektit, dhe impakti i këtyre dështimeve tek pasqyrat financiare. · Nëse auditimi nxori në pah ndonjë rast mashtrim apo korrupsioni dhe impakti i tyre tek pasqyrat financiare. · Gjetjet e tjera të auditimit do të përfshihen tek Aneksi B së bashku me rekomandimet e përshtatshme, përgjigjen nga subjekti, afatet për zbatimin e rekomandimeve, rëndësia e auditimit (e lartë, e mesme, e ulët). · Renditen gjetjet : 1. ....................... 2. ....................... 3. ...................etj. 1.4 Zbatimi i rekomandimeve të lëna. Ky seksion do të përfshijë një përmbledhje të përgjithshme të zbatimit të rekomandimeve të lëna më parë, dhe ato rekomandime të cilat nuk janë zbatuar duhet të rimerren në konsideratë për ndikimin që kanë tek pasqyrat financiare të vitit që auditohet. Ky seksion mund të lidhet me Aneksin C të këtij raporti, ku do të gjenden më shumë detaje. Dhe konkretisht:

147

Për përmirësimin e gjëndjes, KLSH me shkresën nr.........., datë ......... "Dërgohet Raporti Përfundimtar i Auditimit dhe rekomandimet", ka rekomanduar për zbatim disa detyra. Nga kontrolli rezultoi se, nga ....... rekomandime të lëna gjithsej janë zbatuar .......; ........nuk janë zbatuar; ..........jane zbatuar pjesërisht; - trajtuar në mënyrë më të detajuar në aneksin C. Zbatimi i rekomandimeve të mëparshme, faqe............... të raportit përfundimtar. ANEKSI A ­ Mbulimi i Auditimit. Tek ky seksion duhet të përfshihen bilanci, llogaria fitim ­ humbje, si dhe qarkullimi i parasë Të gjitha këto pasqyra duhet të tregojnë rezultatet e vitit aktual dhe atij paraardhës. Tek pasqyrat e sipërpërmendura duhet të përfshihen kryq-referenca dhe KLSH-ja duhet të tregojë punën e kryer. 1. Auditimi i llogarive vjetore të administratës së institucionit për vitin......... . 2. Auditimi i zonave të llogarisë. 2.1 Paga, shpërblime e të tjera personeli (llogaria 600) dhe Sigurime shoqërore (llogaria 601). 2.2 Mallra dhe shërbime (llogaria 602). 3. Krijimi dhe përdorimi i të ardhurave. 3.1 Të ardhurat nga buxheti i shtetit. 3.2 Krijimi dhe përdorimi i të ardhurave dytësore bazuar në kuadrin rregullator ligjor. ANEKSI B ­ Gjetjet nga Auditimi. Ky seksion duhet të përmbajë të gjitha gjetjet, rekomandimet, përgjigjen nga subjekti, afatet për zbatimin dhe niveli i prioritetit. Çdo gjetje nga auditimi duhet të identifikohet individualisht. Formati standard është si më poshtë: 1.1 Gjetja nga Auditimi. Ky seksion do të përmbajë gjetjen nga auditimi. 1.2 Rekomandimet. Ky seksion duhet të përmbajë rekomandimet nga audituesi për mënyrën se si subjekti mund të përmirësohet, p.sh. përmirësimi i kontrolleve të brëndshme, përmirësime legjislative etj. 1.3 Niveli i Prioritetit. Ky është vlerësimi i audituesit për nivelin e prioritetit, nëse gjetja nga auditimi apo rekomandimi kanë një impakt të lartë të mesëm apo të ulët tek pasqyrat financiare.

148

1.4 Përgjigja e menaxhimit të subjektit. Ky seksion duhet të plotësohet nga subjekti. ................................................................................................... ............................................................................................................ 1.5 Afatet për zbatim Ky seksion duhet të plotësohet nga subjekti, nëse ata bien dakord me rekomandimin e dhënë. Zakonisht, audituesit bien dakord me subjektin për afatet për zbatim. ANEKSI C ­ Zbatimi i Rekomandimeve të Mëparshme. Ky seksion duhet të përmbajë rekomandimet e lëna në vitet paraardhëse dhe nëse këto rekomandime janë zbatuar plotësisht apo jo. Në rastet kur rekomandimi nuk është zbatuar, atëherë duhet të bëhet një vlerësim nga ana e KLSH-së për impaktin që kanë patur tek pasqyrat financiare të vitit që auditohet. Ndjekja dhe zbatimi i rekomandimeve të lëna në mënyrë të detajuar paraqitet ne formatin si më poshtë:

Gjetjet nga auditimi i mëparshëm (viti...........) Nr Gjetjet nga auditimi i mëparshëm Rekomandimi Përgjigja e menaxhimit të subjektit Afatet për zbatim Zbatimi i rekomandimeve A është Impakti tek zbatuar Llogaritë Po/Jo Financiare

1. 2. 3. Etj

Për sa më sipër paraqitet ky "Raport Përfundimtar Auditimi".

MINISTRI OSE PERSONI I AUTORIZUAR Emër Mbiemër

PËRFAQËSUESIT E AUTORIZUAR TË KLSH Emër Mbiemër me rradhë

149

RAPORTI I PLOTË PËRFUNDIMTAR I AUDITIMIT I DËRGUAR NË MBUMK

Pasqyra e Lëndës ....................................................................................Faqe 1 PËRMBLEDHJA EKZEKUTIVE ........................................................................ 2 1.9 Hyrje .................................................................................................2 1.10 1.11 1.12 Medota e auditimit ....................................................................2-3 Gjetjet kyçe ...............................................................................3-4 Zbatimi i rekomandimeve të lëna ................................................ 4

ANEKSI A ­ MBULIMI I AUDITIMIT ........................................................... 4-12 ANEKSI B ­ GJETJET NGA AUDITIMI ....................................................12-27 ANEKSI C ­ ZBATIMI I REKOMANDIMEVE TË LËNA MË PARË ......... 27-29 ANEKSI D ­ MJEDISI I KONTROLLIT TË BRENDSHËM ........................... 30

150

PËRMBLEDHJA EKZEKUTIVE 1.1 Hyrje. Në zbatim të Programit të Auditimit nr. 110/1, datë 05.03.2008, të miratuar nga Kryetari i Kontrollit të Lartë të Shtetit, u krye auditimi në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit përfaqësuar nga z. Jemin Gjana, me objekt auditimi "Mbi zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar". Auditimi u krye në bazë të ligjit nr. 8270, datë 23.12.1997 "Për kontrollin e Lartë të Shtetit", ndryshuar me ligjin nr. 8599, datë 01.06.2000, nga data 10.03.2008 deri më 25.03.2008, nga grupi i auditimit i përbërë nga përfaqësuesit e autorizuar të KLSH-së, Aleksandër Tereziu, Bashkim Arizaj, Monika Dushku dhe Milo Pano, sipas drejtimeve të përcaktuara në Programin e Auditimit, për periudhën e veprimtarisë së ushtruar nga subjekti i audituar nga data 01.01.2007 deri më datën 31.12.2007. Auditimi u krye për pasqyrat financiare të vitit 2007, bazuar në dokumentet e mëposhtëme: - bilancin kontabël; - pasqyrën e të ardhurave dhe shpenzimeve; - pasqyrën e ndryshimeve në kapitalet e veta; - pasqyrën e rrjedhjes së parasë; - anekset e pasqyrave financiare dhe dokumentat e tjera shpjeguese. Me përfundimin e auditimit, u përgatit dhe u paraqit Projektraporti i Auditimit me shkresën nr. 110/2, datë 30.04.2008. Për këtë Projektraport, subjekti i auditimit me datën 29.05.2008 ka dërguar vërejtjet përkatëse, të cilat pasi u shqyrtuan nga grupi i auditimit janë bërë rregullimet e sqarimet përkatëse, dhe u përgartit ky Raport Përfundimtar Auditimi. 1.2 Metoda e auditimit. Për arritjen e objektivave, metoda e auditimit u bazua tek kombinimi itesteve të ndryshme të auditimit. Në kryrjen e auditimit janë përdorur medota e bazuar në funksionimin e sistemit të kontrollit të brendshëm, metoda e bazuar në procedurat bazë dhe në procedurat analitike. Pas testimit të kryer, për të kuptuar sesi funksionon sistemi i kontrollit të brendshëm dhe pas marrjes së informacionit në mënyre të përgjithshme, në ushtrimin e auditimit për zbatimin e ligjshmërisë dhe rregullshmërisë të aktivitetit ekonomik dhe financiar u bënë teste lidhur me zbatimin e ligjeve dhe akteve nënligjore në fuqi, për të parë nëse ekzistojnë gabime, parregullsi dhe veprime të paligjshme. Gjithashtu, për tu siguruar që fondet buxhetore janë të plota dhe të vlefshme u audituan zonat e llogarisë 600 "Pagat", 601 "Sigurimet shoqërore", 602 "Shpenzime administrative", 230+231 "Investime", zona e të ardhurave dhe treguesit e tjerë financiare të aparatit të ministrisë, për të parë nëse veprimet janë të rregullta, të plota dhe të regjistruara. Në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit funksionon dhe Njësia e Auditimit të Brendshëm, e cila për vitin 2006-2007 nuk

151

ka kryer auditime të plota për Aparatin e Ministrisë, por ka kryer vetëm një auditim tematik. Kjo strukturë në mbështetje të ligjit nr. 9720, datë 23.04.2007 "Për Auditimin e Brendshëm në Sektorin Publik", duhet të kryejë dhe auditime të plota për Aparatin e Ministrisë. 1.3 Gjetjet kyçe të auditimit dhe impakti i tyre tek pasqyrat financiare. 1. Në tenderin e zhvilluar me objekt "Mirëmbajtje dhe riparim i automjeteve të Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit", është shpallur fituese dhe është lidhur kontrata me firmën "Kombinat Servis". Nga krahasimi i çmimeve të aplikuara nga operatori ekonomik "Kombinat Servis" në faturat e shërbimeve të kryera, me ato që ofronte operatori ekonomik "Servis Auto", për zëra të veçantë pune rezulton se, ka diferenca të konsiderueshme, trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në Aneksin B ­ Gjetjet nga auditimi, pika 1.1, fq. 12-15, të Raportit Përfundimtar të Auditimit. 2. Gjatë zbatimit të procedurave të prokurimit në tenderin e zhvilluar me objekt "Blerje materiale kancelarie", është paguar më tepër firma "Infosoft Office" në shumën 62.400 lekë, që përbën dëm ekonomik për buxhetin e shtetit, trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në Aneksin B ­ Gjetjet nga auditimi, pika 2.1, fq. 20-21, të Raportit Përfundimtar të Auditimit. Pagesa në shumën e mësipërme, ka sjellë një impakt negativ në përdorimin e fondeve buxhetore pasi, nga artikulli 602 "Mallra e shërbime", janë paguar më tepër se sa duhet fonde për blerjen e bojës për fotokopje me ngjyra. 3. Gjatë zbatimit të procedurave të prokurimit në tenderin e zhvilluar me objekt "Organizimi i panairit të përvitshëm Agrobiznes 2007", nuk është siguruar i gjithë dokumentacioni por kishte mungesa, nuk është ngritur Komisioni i Vlerësimit të Ofertave dhe Njësia e Prokurimit, nuk ishin hartuar dokumentat e tenderit, nuk janë mbajtur procesverbalet për zhvillimin e tenderit, dosja e tenderit ishte e painventarizuar, etj., trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në Aneksin B ­ Gjetjet nga auditimi, pika 3.1, fq. 23-24, të Raportit Përfundimtar të Auditimit. 4. Nga auditimi i kryer në magazinë për vitin 2007, mbi gjendjen e mallrave stok dhe me qarkullim të ngadalshëm rezultoi se, në magazinën e aparatit të ministrisë ndodhen mallra stok të krijuar para vitit 1990, rreth 33 artikuj me vlerë 539.840 lekë dhe me qarkullim të ngadalshëm 22 artikuj me vlerë 271.560 lekë, trajtuar në Aneksin B ­ Gjetjet nga auditimi, pika 4.1, fq. 27, të Raportit Përfundimtar të Auditimit. Mospërdorimi i këtyre mallrave e materialeve stok, 33 artikuj me vlerë 539.840 lekë, ka sjellë impakt negativ në pasqyrat financiare, pasi në aktivet qarkulluese mbahen të regjistruara vlerat e këtyre mallrave e materialeve të cilat nuk kanë vlerë përdorimi. 1.4 Zbatimi i rekomandimeve të lëna. Për përmirësimin e gjendjes, Kontrolli i Lartë i Shtetit me shkresën nr. 313/5, datë 24.09.2007 "Dërgohet Raporti Përfundimtar i Kontrollit dhe rekomandimet", ka rekomanduar për zbatim disa detyra.

152

Për zbatimin e rekomandimeve Ministri i Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit ka nxjerrë Urdhërin nr. 342, datë 08.10.2008 "Për zbatimin e rekomandimeve, të Kontrollit të Lartë të Shtetit" mbi auditimin e ushtruar në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit, për periudhën nga data 01.01.2006 deri në datën 31.12.2006", duke përcaktuar afatet dhe strukturat përgjegjëse për zbatimin e tyre. Nga kontrolli rezultoi se, nga 11 rekomandime të lëna gjithsej janë zbatuar të gjitha, trajtuar në mënyrë më të detajuar në aneksin C ­ Zbatimi i rekomandimeve të mëparshme, fq. 27-29 të Raportit Përfundimtar të Auditimit. ANEKSI A ­ MBULIMI I AUDITIMIT. 1. Auditimi i llogarive vjetore të administratës së institucionit për vitin 2007. Mbajtja e kontabilitetit dhe mbyllja e llogarive vjetore në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit për vitin 2007 është bërë në përputhje me ligjin nr. 9248, datë 29.04.2004 "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare", vendimin e KM nr. 248, datë 10.04.1998 "Për miratimin e planit kontabël publik të organeve të Pushtetit Lokal, Institucioneve Shtetërore Qëndrore si dhe njësive që varen prej tyre", ndryshuar me VKM nr. 25, datë 20.01.2001 "Për disa shtesa e ndryshime të VKM nr. 248, datë 10.04.1998". Dokumentat justifikuese për kryerjen e veprimeve ekonomike, janë plotësuar konform dispozitave ligjore në fuqi. Gjithashtu janë zbatuar drejt parimet e përgjithshme për përgatitjen e llogarive vjetore dhe mbajtjen e kontabilitetit, sipas përcaktimeve të ligjit "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare". Veprimet kontabël në këtë institucion janë të regjistruara në bartës informatik duke përdorur drejt artikujt kontabël në llogaritë e "Arkës në lekë", "Arkës në valutë", "Arkës për të ardhurat", "Veprimeve me bankën", e "Hyrjeve dhe Daljeve të magazinës", e "Pagave". Të gjitha sistemimet dhe mbylljet e llogarive të rregjistruara në ditarin e "Veprimeve të ndryshme", janë kryer konform dispozitave ligjore dhe Udhëzimit nr. 2, datë 10.01.2002 të Ministrisë së Financave. Nga verifikimi i llogarive të bilancit rezulton se, llogaritë e Aktivit dhe të Pasivit kuadrojnë me pasqyrat financiare dhe llogaritë sintetike kuadrojnë me ato analitike. Nga krahasimi i tepricave të llogarive analitike me ato të centralizatorit të përgjithshëm të llogarive nuk u konstatuan diferenca. Shumat e vendosura në bilanc gjithashtu përputhen me to. Janë bërë rakordimet e situacionit të shpenzimeve me Degën e Thesarit Tiranë dhe rakordimet e të ardhurave të cilat paraqiten në bilanc me vlerën e tyre reale. Llogaritja dhe kontabilizimi i amortizimit të aktiveve të qëndrueshme të trupëzuara në vlerën 17.117 mijë lekë, është kryer konform akteve nënligjore në fuqi. Bilanci Kontabël i Aparatit të Ministrisë, me tregues të reduktuar me 31.12.2007, krahasuar me 31.12.2006, paraqitet si më poshtë:

153

AKTIVI

Në lekë Nr. EMËRTIMI 1 Aktive të Qëndrueshme 2 Aktive Qarkulluese 3 Llogari të tjera aktive T O T A L I: USHTRIMI I VITIT 2007 282.343.409 24.085.758 0 306.429.167 USHTRIMI I VITIT 2006 327.953.075 17.753.267 0 345.706.342

Sipas të dhënave përmbledhëse të Aktivit të Bilancit Kontabël rezulton se, me 31.12.2007, shumat e rezultuara në Aktivet e Qëndrueshme zenë 92.1% të totalit të aktivit, ndërsa Aktivet Qarkulluese zenë 7.9%. Aktivet e Qëndrueshme në krahasim me vitin 2006, janë pakësuar në shumën 45.609.666 lekë, ose 13.9%, ndërsa Aktivet Qarkulluese janë rritur në shumën 6.332.491 lekë, ose 26.3%. Për vitin 2007, pakësimet më të mëdha janë në zërat e aktiveve të qëndrueshme të trupëzuara dhe konkretisht në zërin makineri e pajisje në shumën 37.535.700 lekë, që ka ardhur si rezultat i transferimit kapital të tyre në Drejtorinë Rajonale të Bujqësisë Durrës, bazuar në Urdhrin e Ministrit nr. 109, datë 21.03.2007 "Për transferimin kapital të disa materialeve të përdorura". Gjendjet e inventarit përbëjnë 72% të totalit të Aktiveve Qarkulluese për vitin 2007 dhe në krahasim me vitin 2006, janë rritur në shumën 2.487.762 lekë, ose rreth 15%. Kërkesat e arkëtimit mbi debitorët, ndaj totalit të Aktiveve Qarkulluese për vitin 2007, zenë 28% të tyre dhe në krahasim me vitin 2006, janë rritur në shumën 3.844.729 lekë, ose 57%. Ndërmjet zërave të kësaj rubrike zëri "Debitorë të ndryshëm" përfaqëson 30.1% dhe në krahasim me vitin 2006, janë rritur në shumën 2.032.344 mijë lekë, detyrime të cilat kanë lindur si rezultat i detyrave të lëna nga Kontrolli i Lartë i Shtetit. PASIVI

Në lekë Nr. EMËRTIMI 1 Fondet e veta 2 Detyrimet 3 Llogari të tjera TOTALI USHTRIMI I VITIT 2007 299.684.622 6.744.545 0 306.429.167 USHTRIMI I VITIT 2006 342.806.526 2.899.816 0 345.706.342

Nga të dhënat përmbledhëse të Pasivit të Bilançit Kontabël, të cilat përfaqësojnë burimet që kanë përballuar krijimin e aktiveve, rezulton që fondet e veta me 31.12.2007, zenë rreth 97.8% dhe që përbëjnë peshën më të madhe të pasivit të bilancit, ndërsa detyrimet zenë 2.2%, ndaj totalit të pasivit. Në krahasim me vitin 2006, fondet e veta janë pakësuar në shumën 43.121.904 lekë, ose 12.6%, ndërsa detyrimet janë rritur në shumën 4.844.729 lekë, ose 57%. 2. Auditimi i zonave të llogarisë. 2.1 Paga, shpërblime e të tjera personeli (llog. 600) dhe Sigurime shoqërore (llog. 601). Nga auditimi me zgjedhje i listëpagesave për periudhën e audituar, Aparati i Ministrisë Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtes së Konsumatorit ka

154

respektuar numrin e punonjësve dhe organikën e miratuar nga Këshilli i Ministrave me urdhrin nr. 181, datë 18.11.2005, për 6-mujorin e parë të vitit 2007 dhe me urdhrin nr. 103, datë 04.07.2007 "Për miratimin e strukturës dhe të organikës së MBUMK", ndryshuar me Urdhrin nr. 113, datë 26.07.2007, për 6mujorin e dytë të vitin 2007. Për periudhën e audituar numri i punonjësve të miratuar ka qenë 129 persona. Në urdhrin e mësipërm janë miratuar struktura dhe organika e ministrisë e cila ka të përfshirë, numrin gjithsej të punonjësve, klasën dhe kategorinë për çdo vend pune. Nga auditimi u konstatua se, të gjithë punonjësit janë pjesë e strukturës së subjektit dhe kanë kontratë në vazhdimësi për periudhën e auditimit. Pagesat janë të miratuara dhe të autorizuar nga titullari dhe llogaritjet aritmetikore të përqindjes së vjetërsisë, orët jashtë orarit etj., janë të sakta. Realizimi i fondit të pagave dhe sigurimeve shoqërore për Aparatin e Ministrisë, për vitin 2007, paraqitet në tabelën si më poshtë:

Nr. 1. 2. Emërtimi Pagat (llog. 600) Sig. Shoqërore (601) Viti 2006 Plan Fakt 125.545 103.467 28.800 24.041 Viti 2007 Plan Fakt 97.238 97.038 17.678 17.667 Në 000/lekë Ndryshimi Fakt/Fakt % 99.8 99.9 6.429 6.374

% 82.4 83.5

Nga treguesit e mësipërm rezulton se, për vitin 2007, fondi i pagave është realizuar në masën rreth 99.8%. Nga kontrolli me zgjedhje, për pagat, sigurimet shoqërore, fondin e veçantë, tatimin mbi të ardhurat personale dhe shpërblimet rezultoi se, ato janë llogaritur në bazë të akteve ligjore e nënligjore që rregullojnë veprimtarinë e tyre. Gjithashtu, në mbështetje të vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 511, datë 24.10.2002 "Për kohëzgjatjen e punës dhe të pushimit në institucionet shtetërore", janë paguar dhe orë jashtë orarit të punës, mbi bazën e urdhrave të dhënë nga eprori i drejtpërdrejtë i punonjësve, ku është cilësuar qëllimi i punës jashtë orarit dhe se, orët janë pasqyruar për çdo muaj, për çdo punonjës, duke specifikuar dhe sasinë e orëve sipas ditëve. 2.2 Mallra dhe shërbime (llog. 602). - Zbatimi i dispozitave ligjore për administrimin, ruajtjen, dokumentimin dhe qarkullimin e vlerave materiale e monetare. Nga auditimi i kryer për veprimet e arkës në lekë dhe valutë dhe ato nëpërmjet bankës rezultoi se, veprimet kontabile janë kryer në zbatim të ligjit nr. 9228, datë 29.04.2004 "Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare", i ndryshuar, vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 248, datë 10.04.1998 "Për miratimin e planit kontabël publik të organeve të Pushtetit Lokal, Institucioneve shtetërore qendrore si dhe njësive që varen prej tyre", i ndryshuar me VKM nr. 25, datë 20.01.2001. a. Ligjshmëria dhe saktësia e veprimeve dhe ngjarjeve të kryera nëpërmjet arkës në lekë dhe valutë. Nga auditimi i veprimeve të kryera nëpërmjet arkës në lekë dhe valutë, për vitin 2007 rezultoi se, regjistrimet kontabile në ditarin e arkës janë bërë në mënyrë kronologjike e sistematike, veprim për veprim sipas datës së vlerësimit

155

kontabël, bazuar në dokumentat justifikuese dhe çdo muaj është bërë kuadrimi i ditarit të arkës. Të gjitha mandatarkëtimet dhe mandatpagesat janë plotësuar dhe firmosur në rregull. Gjatë auditimit të dokumentave të arkës në valutë për periudhën e audituar rezultoi se, veprimet e arkës në valutë kryesisht janë kryer për pagesat e shërbimeve jashtë shtetit, shpenzimet e kuotave për anëtarësimin në organizmat ndërkombëtare, pagesat për pjesëmarrjet në panairet ndërkombëtare, etj. Nga verifikimi i pagesave të kryera nëpërmjet arkës në lekë dhe valutë rezultoi se, shpenzimet janë kryer në përputhje me dispozitat ligjore në fuqi. c. Ligjshmëria dhe saktësia e kryerjes së veprimeve me bankën. Nga auditimi i disa rasteve të përzgjedhura në mënyrë të rastësishme rezultoi se, veprimet kontabile janë kryer në përputhje me aktet ligjore e nënligjore. Të gjitha tërheqjet me çek nga banka në lekë dhe valutë, janë bërë hyrje në arkë dhe kontabilizimi i tyre në ditarin e bankës dhe të arkës është bërë në llogarinë 580 "Xhirimi i vlerave monetare", llogari e cila në fund të periudhës paraqitet e mbyllur. Pagesat e kryera me urdhër xhirimi, janë të shoqëruara me dokumente të rregullta justifikuese. Është bërë regjistrimi dhe kontabilizimi i rregullt në ditar dhe në fund të çdo muaji, shuma e pagesave të bankës është e njënjtë me ekstraktin e saj. Nga auditimi i shpenzimeve administrative të kryera në vitin 2007, rezultoi se: Blerjet për mallra dhe shërbimet me vlera të vogla të likujduara me pagesat e bankës, janë kryer sipas vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 1, datë 10.01.2007, "Për miratimin e rregullave të prokurimit publik". Të gjithë pagesat janë kryer mbi bazën e urdhërprokurimeve ku kanë të përcaktuar natyrën dhe sasinë e mallrave, procesverbaleve të mbajtur për caktimin e çmimit më të ulët pas kontakteve me operatorët ekonomik, faturave të shitësit dhe fletëhyrjeve të magazinës. Gjithashtu, për vitin 2007 për plotësimin e nevojave të institucionit për mallra e materiale apo shërbime, janë zhvilluar tenderime, si më poshtë: 1. "Mirëmbajtje dhe riparim i automjeteve të MBUMK", me këto të dhëna:

Të dhëna për tenderin U. Prok. nr. 76 datë 22.02.2007 Fondi prokuruar 2.917.000 lekë. Procedura e hapur Tenderi hapet datë 05.04.2007 Fitues "Kombinat Servis" me vleren 2.870.050 lekë. Kontrata lidhur me datë 08.05.2007 me vlerën 3.444.060 lekë Komisioni vlerësimit të ofertave Besnik Gazheli Kryetar Muhamet Dollaku Antar Fatmir Sina Antar Suela Cela Antar Alfred Omuri Antar Njësia e prokurimit Najada Alushani juriste Taip Oshafi Arben Muka Luan Uka Bilal Sula

156

2. "Blerje materiale kancelarie", me këto të dhëna:

Të dhëna për tenderin Komisioni vlerësimit të ofertave U. Prok. nr. 114 datë 27.03.2007 Besnik Gazheli Kryetar Fondi prokuruar 2.250.000 lekë. Ermal Hoxha Antar Procedura e hapur Suela Cela Antar Tenderi hapet datë 13.06.2007 Flutura Bejko Antar Fitues "Infosoft Ofice" me vlerën Entela Kola Antar 2.015.423 lekë. Kontrata lidhur me datë 13.07.2007 me vlerën 2.418.508 lekë. Njësia e prokurimit Najada Alushani juriste Taip Oshafi Arben Muka Marsela Avdullai Alfred Omuri

3. "Organizimi i panairit të përvitshëm Agrobiznes 2007", me këto të dhëna:

Të dhëna për tenderin U. Prok. 302 datë 12.09.2007. Fondi 1.666.666 lekë. Procedura: Me negocim pa shpallje paraprake të njoftimit të kontratës. Fitues: KASH Kontrata 2 milion lekë. Komisioni vlerësimit të ofertave Nuk ka Njësia e prokurimit Nuk ka

Nga auditimi i zbatimit të procedurave të prokurimit rezultuan shkelje të procedurave dhe dispozitave ligjore, trajtuar hollësisht dhe në mënyrë të detajuar në Aneksin B ­ Gjetjet nga auditimi, pika 1.1, fq. 12-15, 2.1 fq. 20-21 dhe 3.1. fq. 23-24 të Raportit Përfundimtar të Auditimit. c. Nga verifikimi i gjendjes së mallrave dhe materialeve në magazinën e institucionit rezultoi se, në magazinë ndodhen mallra stok dhe me qarkullim të ngadalshëm, si letër shkrimi e zezë, letër karboni, shirit makine, etj., trajtuar më hollësisht në Aneksin B ­ Gjetjet nga auditimi, pika 4.1 fq. 27, të Raportit Përfundimtar të Auditimit. 2.3 Shpenzime për investime (llog. 230+231). Nga auditimi i zonës së llogarisë për investime rezulton se, për vitin 2007 nga 1.000 mijë lekë fonde të planifikuar janë përdorur 979 mijë lekë. Fondet për investime janë përdorur rreth 82% për blerjen e kompjuterve dhe rreth 18% për blerjen e telefonave. Në krahasim me vitin 2006, për vitin 2007 janë përdorur me pak fonde në shumën 5.900 mijë lekë, që ka ardhur si rezultat i kërkesave më të pakta të institucionit për këtë vit. 3. Krijimi dhe përdorimi i të ardhurave. Ministria e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit (MBUMK) në mbështetje të ligjit nr. 9645, datë 27.11.2006 "Për buxhetin e Shtetit të vitit 2007" dhe udhëzimit të Ministrisë së Financave nr. 2, datë 17.01.2007, "Për zbatimin e Buxhetit të Shtetit të vitit 2007", për realizimin e programit të saj në fushën e bujqësisë, blegtorisë, ushqimit dhe mbrojtjes së konsumatorit për vitin 2007, ka marrë fonde buxhetore dhe ka krijuar e përdorur të ardhura dytësore. Në bazë të shkresës të Ministrisë së Financave nr. 9800/89, datë 17.01.2007, MBUMK me shkresën nr. 2110, datë 08.01.2007, ka dërguar detajimim e buxhetit të shtetit për vitin 2007, në të gjitha institucionet e varësisë nacionale dhe lokale

157

të saj, për shpenzimet buxhetore dhe për limitet mujore të tyre. Me shkresën e Ministrisë së Financave nr. 298/4, datë 25.01.2007, është bërë detajimi i fondeve buxhetore. Buxheti fillestar në total është akorduar në shumën 5.515.970 mijë lekë i ndarë në: shpenzime për investime 3.264.700 mijë lekë dhe shpenzime korrente 2.251.270 mijë lekë. Buxheti për këtë vit, për të gjithë sistemin e bujqësisë dhe ushqimit është ndarë në 7 programe si: · Programi 01110 "Planifikim, Menaxhim, Administrim". · Programi 04220 "Siguria Ushqimore dhe Mbrojtja e Konsumatorit". · Programi 04240 "Infrastruktura e Kullimit dhe Ujitjes". · Programi 04250 "Mbështetje për prodhimin bujqësor, blegtoral, agroindustrial dhe marketingut". · Programi 04860 "Këshillimi dhe informacioni bujqësor". · Programi 05470 "Menaxhimi qëndrueshëm i tokës bujqësore". Gjatë vitit 2007, janë kryer transferime buxhetore, shtesa e pakësime konform rregullave të përcaktuara në ligjin nr. 9645, datë 27.11.2006 "Për buxhetin e shtetit të vitit 2007". Buxheti përfundimtar, nga të ardhurat e buxhetit dhe nga të ardhurat dytësore për Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit së bashku me strukturat vartëse, paraqitet si më poshtë:

Nr. 1. 2. Emërtimi Të ardhurat nga buxheti Të ardhurat dytësore Totali Plani Fillestar 5.484.670 31.300 5.515.970 Ndryshimet - 299.545 47.300 - 252.245 Plani Përfundimtar 5.185.125 78.600 5.263.725 Në 000/lekë Fakti % 4.600.574 56.476 4.657.050 88.7 71.9 88.5

Siç shihet të ardhurat në total për vitin 2007, për të gjithë programet janë realizuar në masën 88.5%, ku të ardhurat nga buxheti i shtetit janë realizuar në masën 88.7% dhe të ardhurat dytësore në masën 71.9%. 3.1 Të ardhurat nga buxheti i shtetit. Nga auditimi i ushtruar për respektimin e afateve të dorëzimit të projektbuxhetit në Ministrinë Financave rezultoi se, kërkesat për buxhet, janë dorëzuar brenda afateve të përcaktuar në nenin 17 të ligjit organik të buxhetit. Nga administrata e ministrisë, janë zbatuar proçedurat e hartimit të projektbuxhetit në përputhje me ligjin organik të buxhetit dhe udhëzimit përkatës mbi hartimin e buxhetit të shtetit, ku kërkesat për buxhet janë paraqitur sipas formateve standard, pasqyrat 1-11 dhe të ndarë në nivel titulli, kapitulli e artikulli dhe sipas natyrës së buxhetit. Nga auditimi i ushtruar për detajimin dhe ndarjen e fondeve për institucionet e vartësisë rezultoi se, bazuar në udhëzimin e Ministrisë së Financës nr. 2, datë 17.01.2007, "Për zbatimin e Buxhetit të Shtetit të vitit 2007", ministria ka bërë detajimin e planit duke respektuar ndarjen e miratuar nga Ministria e financave në nivel titulli, kapitulli e artikulli. Është mbajtur aktrakordimi për planin fillestar, ndryshimet dhe planin përfundimtar të buxhetit, në nivel titulli, kapitulli dhe artikulli me Drejtorinë e Buxhetit të Ministrisë së Financave.

158

Nga auditimi për zbatimin e kritereve dhe kompetencave për transferimin e fondeve buxhetore rezultoi se, transferimi i tyre në nivel titulli, kapitulli dhe artikulli, është bërë në përputhje me dispozitat ligjore. Për vitin 2007, Aparati i Ministrisë ka mbajtur rakordimet për situacionet mbi realizimin dhe përdorimin e të ardhurave buxhetore me Degën e Thesarit, dhe një kopje e ka dërguar në Drejtorinë e Planifikimit Financiar të Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit. Më poshtë paraqesim realizimin e treguesve faktik të të ardhurave nga buxheti, vetëm për Aparatin e Ministrisë, për vitin 2007.

Nr. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Emërtimi Paga (600) Sigurime Shoqërore (601) Mallra Shërbime (602) Të tjera transferime korrente të brend. (604) Transferime korrente të huaja (605) Shpenzime kapitale të patrupëzuara (230) Shpenzime kapitale të trupëzuara (231) Totali: Plani 97.238 17.678 51.220 80 12.000 0 1.000 179.216 Në 000/lekë Fakti % 97.036 99,8 17.667 99.9 50.488 98,6 75 93,7 10.341 86,2 0 0 979 97,9 176.586 98,5

Nga treguesit e mësipërm rezulton se, të ardhurat nga buxheti i shtetit për Aparatin e Ministrisë, janë realizuar në masën 98.5%. Përdorimi i tyre është bërë në përputhje me strukturën buxhetore të miratuar. Dinamika e realizimit të të ardhurave nga buxheti i shtetit për dy vitet e fundit paraqitet në tabelën si më poshtë:

Nr. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Emërtimi Paga (600) Sigurime Shoqërore (601) Mallra Shërbime (602) Të tjera transferime korrente të brend. (604) Transferime korrente të huaja (605) Shpenzime kapitale të patrupëzuara (230) Shpenzime kapitale të trupëzuara (231) Totali: Fakti 2006 103.341 24.041 212.098 55 10.045 924 5.955 356.459 Në 000/lekë Fakti 2007 Ndryshimi 97.036 - 6.305 17.667 - 6.374 50.488 - 161.610 75 + 20 10.341 + 296 0 - 924 979 - 4.976 176.586 - 179.873

Të ardhurat nga buxheti i shtetit për vitin 2007, në krahasim me vitin 2006 janë pakësuar në masën 50.5%, ose 179.873 mijë lekë, nga ku zbritjen më të madhe e ka art. 602 "Mallra e Shërbime" në shumëm 161.610 mijë lekë, ose 89.8% të totalit të pakësimeve. Ky pakësim ka ardhur si rezultati i kërkesave të pakta për mallra e shërbime për vitin 2007, në krahasim me vitin 2006. 3.2 Krijimi dhe përdorimi i të ardhurave dytësore bazuar në kuadrin rregullator ligjor. Në mbështetje të vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 432, datë 28.06.2006 "Për krijimin dhe administrimin e të ardhurave, që krijojnë institucionet buxhetore", udhëzimit të përbashkët të Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit me Ministrinë e Financave nr. 1, datë

159

24.10.2006, për vitin 2007, Aparati i Ministrisë ka realizuar të ardhura dytësore si më poshtë:

Emërtimi Plani Në 000/lekë Fakti %

Të ardhurat dytësore (viti 2007)

8.000

13.039

163

Siç shihet të ardhurat dytësore janë realizuar në masën 5.039 mijë lekë më shumë se plani. Tejkalimi i realizimit të të ardhura në përqindje më lartë se plani, ka ardhur si rezultat pasi, disa zëra të ardhurash nuk mund të planifikohen saktë si lejet veterinare, etj., pasi varen nga kërkesat që mund të bëhen gjatë vitit. Burimet e krijimit të tyre paraqiten si më poshtë:

Emërtimi Viti 2007 Të ardhura gjithsej 13.039 Nga lejet veterinare 3.482 Nga miratimi etiketave 1.258 Nga qira lokali 792 Në 000/lekë Pesticide Të tjera 7.292 215

Nga treguesit e mësipërm peshën më të madhe specifike e zënë të ardhurat nga pesticidet në masën 56% dhe nga lejet veterinare në masën rreth 27%. Të ardhurat e krijuara janë shpërdarë dhe përdorur si më poshtë:

Në 000/lekë Emërtimi Viti 2007 Totali i të Derdhur në ardhurave buxhet 13.039 12.339 Përdorur nga Institucioni 700 600 Shpërblime 150 Nga këto 602 Shp. operative 550 231 Investime -

Nga treguesit e mësipërm rezulton se, nga të ardhurat e realizuara 94.6% e tyre janë derdhur në buxhetin e shtetit dhe 5.4%, ose 700 mijë lekë, janë përdorur për nevojat e institucionit. Të ardhurat e mbajtur nga vete institucioni siç shihet edhe nga tabela e mësipërme janë përdorur për shpenzime operative dhe një pjesë e vogël për shpërblime. Përdorimi i tyre është bërë në përputhje me udhëzimet përkatëse. Edhe për të ardhurat dytësore dinamika e realizimit të tyre, në krahasim me dy vitet e fundit ka pasur rritje, kështu për vitin 2005 janë realizuar 9.832 mijë lekë, për vitin 2006 janë realizuar 5.126 mijë lekë dhe për vitin 2007 janë realizuar 13.039 mijë lekë. Pra, në vitin 2007 janë realizuar të ardhura dytësore më shumë se dy vitet e mëparshme, respektivisht 3.207 mijë lekë më shumë se viti 2005 dhe 7.913 mijë lekë më shumë se viti 2006. ANEKSI B ­ GJETJET NGA AUDITIMI. 1.1 Gjetja nga auditimi. Nga auditimi i kryer për zhvillimin e procedurave të prokurimit me fondet buxhetore rezultoi se, në tenderin e zhvilluar me objekt "Mirëmbajtje dhe riparim i automjeteve të MBUMK", u konstatuan shkelje të dispozitave ligjore në fuqi, si më poshtë:

160

Në preventivin e hartuar për pjesët e këmbimit të nevojshme për riparimin e 11 autoveturave të MBUMK, janë parashikuar 237 pjesë për çdo autoveturë, ose gjithsej 2.607 copë pjesë këmbimi, ndërsa fondi i vënë në dispozicion është 2.870.050 lekë. Në dosje nuk ka asnjë dokument që ka shërbyer për llogaritjen e fondit total për prokurim, dhe njësia e prokurimit ka vepruar në kundërshtim me ligjin nr. 9643 datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", neni 1, "Objekti dhe qëllimi", si dhe në kundërshtim VKM nr. 1, datë 10.01.2007 "Për miratimin e rregullave të Prokurimit Publik", Kreu II "Rregullat e përgjithshme të prokurimit", pika 1, germa c "Në përllogaritjen e vlerës limit të kontratës" dhe ngarkon me përgjegjësi antarët e Njësisë së Prokurimit. Fakti që nga 11 autovetura, 7 autovetura janë të prodhimit të vitit 2002 deri 2005, tregon se hartuesit e specifikimeve teknike dhe Njësia e Prokurimit, kanë vepruar me rezerva në përcaktimim e numrit të madh të pjesëve të këmbimit për riparim, gjë që është reflektuar edhe në ofertat e ofertuesve, të cilët kanë ofruar çmime tepër të ulta, 100 lekë copa për rreth 200 lloje pjesë këmbimi, të cilat komisioni i vlerësimit të ofertave i ka pranuar dhe nuk ka kërkuar analizën e çmimit për këto pjesë këmbimi, duke i bërë ato të pabesueshme dhe të pazbatueshme krahasuar me çmimet e tregut për këto lloje shërbimesh. Kanë tërhequr dokumentat e tenderit 2 shoqëri, "Kombinat Servis" dhe "Servis Auto". Sipas procesverbalit të datës 05.04.2007, i mbajtur për hapjen e tenderit u paraqitën dy kandidatë: - "Kombinat Servis" me vlerë të ofertës 2.870.050 lekë pa tvsh dhe 3.444.060 lekë me tvsh. - "Servis Auto" me vlerë të ofertës 2.910.300 lekë pa tvsh dhe 3.492.360 lekë me tvsh. Sipas procesverbalit të datës 12.04.2007, të mbajtur për vlerësimin dhe klasifikimin e ofertave, Komisioni i Vlerësimit të Ofertave, vlerëson të dy ofertat e paraqitura dhe klasifikon në vend të parë "Kombinat Servis" me vlerë të ofertës 2.870.050 lekë pa tvsh dhe 3.444.060 lekë me tvsh. Nga kontrolli i ofertave tekniko ekonomike rezultoi: - Kandidati ofertues "Servis Auto", ka ofertuar edhe për zëra pune të cilat nuk përputhen me specifikimet teknike, këshu ka ofertuar për automjetet me benzinë edhe për artikullin nr. 22 "filtër nafte", artikullin nr. 34 "pompetë e naftës', si dhe ka ofertuar për artikullin nr. 183 "filter benzine" edhe për automjetet me naftë, gjithsej në shumën 24.000 lekë, në kundërshtim me specifikimet teknike të kërkuara nga autoriteti kontraktor. Komisioni i Vlerësimit të Ofertave i ka marrë të mirëqena këto oferta dhe nuk ka bërë korrigjimin e veprimeve aritmetikore, në kundërshtim me ligjin nr. 9643 datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", neni 53 "Shqyrtimi i ofertave", pika 2. E korigjuar nga grupi i kontrollit, vlera e ofertës së ofertuesit "Servis Auto", rezulton 2.886.300 lekë pa tvsh dhe 3.463.560 lekë me tvsh. - Kandidati ofertues "Kombinat Servis" i shpallur fitues, ka paraqitur ofertën ekonomike me gabime në veprimet aritmetikore dhe Komisioni i Vlerësimit të Ofertave nuk ka bërë korrigjimet e veprimeve aritmetikore, në kundërshtim me ligjin nr. 9643 datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", neni 53

161

"Shqyrtimi i ofertave", pika 2. E korrigjuar nga grupi i kontrollit, vlera e ofertës së "Kombinat Servis", rezulton 2.998.650 lekë pa tvsh dhe 3.598.380 lekë me tvsh, pra kjo vlerë është më e madhe se fondi i prokuruar dhe Komisioni i Vlerësimit të Ofertave, nuk duhej ta vlerësonte këtë ofertë dhe ka vepruar në kundërshtim me ligjin nr. 9643, datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", neni 53 "Shqyrtimi i ofertave", pika 3. Në këto kushte, nuk duhej vlerësuar oferta e "Kombinat Servis" dhe tenderi duhej të përsëritej, ndërsa Komisioni i Vlerësimit të Ofertave ka vazhduar zhvillimin e procedurës së prokurimit në kundërshtim me vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 1 datë 10.01.2007 "Për miratimin e rregullave të prokurimit publik", Kreu VII, pika 1 "Mungesa e konkurencës", gërma "a" dhe ka shpallur fituese ofertën e "Kombinat Servis", veprime këto që ngarkojnë me përgjegjësi Komisionin e Vlerësimit të Ofertave. Nga krahasimi i çmimeve të aplikuara nga operatori ekonomik "Kombinat Servis" në faturat e shërbimeve të kryera, me ato që ofronte operatori ekonomik "Servis Auto" për zëra të veçantë pune, rezultonte se ka diferenca të konsiderueshme, të cilët arrijnë në rreth 2.4 milion lekë. Kjo tregon se, autoriteti kontraktor duhej të kërkonte që të prokuronte më saktë numrin e pjesëve të këmbimit, gjë që do të bënte që të rritej efektiviteti i përdorimit të fondeve buxhetore për këtë qëllim. Në zbatimin e kontratës së lidhur me shoqërinë "Kombinat Servis", nuk janë kryer punime në disa zëra pune, të cilat janë kërkuar nga autoriteti kontraktor pasi, për to janë ofruar çmime shumë të ulta dhe autoriteti kontraktor e ka anashkaluar këtë fakt dhe nuk e ka penalizuar shoqërinë "Kombinat Servis", e konkretisht: - Në preventivin teknik të datës 11.05.2007, të mbajtur për riparimin e autoveturës tip "Benz" me targë TR 8014 A, me drejtues mjeti Besnik Gazheli dhe i nënshkruar nga specialisti Luan Uka, Përgjegjësi i Sektorit Taip Oshafi, P. Keçi dhe B. Gazheli, kërkohet të kryhet zëri i punës për pjesë këmbimi "Amortizator i pasmë", i cili nuk është kryer pasi, çmimi i ofertuar është 100 lekë. - Në preventivin teknik të datës 11.05.2007, të mbajtur për riparimin e autoveturës tip "Landrover" me targë TR 3255 P, me drejtues mjeti Fatmir Sina dhe i nënshkruar nga specialisti Luan Uka, Përgjegjësi i Sektorit Taip Oshafi, P. Keçi dhe B. Gazheli, kërkohet të kryhet zëri i punës për pjesë këmbimi "Pompë uji" dhe "Xham të parë", të cilët nuk janë kryer pasi, çmimi i ofertuar është 100 lekë. - Në preventivin teknik të datës 14.05.2007, të mbajtur për riparimin e autoveturës tip "Mitsubishi" me targë TR 0996 C, me drejtues mjeti Bilal Sula dhe i nënshkruar nga specialisti Luan Uka, Përgjegjësi i Sektorit Taip Oshafi, P. Keçi dhe B. Gazheli, kërkohet të kryhet zëri i punës për pjesë këmbimi "Amortizator i parë" dhe "Amortizator i pasmë"- copë 2, të cilët nuk janë kryer pasi, çmimi i ofertuar është 100 lekë. Kështu është vepruar edhe për 11 raste të tjera, veprim që ngarkon me përgjegjësi Sektorin e Shërbimeve.

162

1.2 Rekomandimi. Me qëllim që fondet buxhetore të përdoren me efektivitet sa më të mirë, Ministria e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit, të marrë masa që në të ardhmen për zhvillimin e tenderave për riparimin automjeteve të institucionit, të përcaktojë saktë kërkesat për llojet e shërbimeve që nevojiten. Vazhdimisht 1.3 Niveli i prioritetit. 1.4 Përgjigja e menaxhimit të subjektit.

OBSERVACION

MBI PROJEKTRAPORTIN PËR AUDITIMIN (PILOT) TË USHTRUAR NË MINISTRINË E BUJQËSISË, USHQIMIT DHE MBROJTJES SË KONSUMATORIT, I PËRGATITUR ME DATË 25.04.2008. Në lidhje me projektraportin e përgatitur me datë 25.04.2008, për tenderin "Mirëmbajtje dhe riparim i automjeteve të MBUMK", sqarojmë si më poshtë: Vlerësimi i ofertave. Në këtë tender përcaktimi i ofertës fituese bazohet në vlerën me të ulët përfundimtare, që del nga totali i zërave të punës të tabelës së specifikimeve teknike, ku janë parashikuar shërbimet e mundshme, që mund të ndodhin për tu kryer gjatë gjithë vitit 2007 për 11 lloje të ndryshme autoveturash. Përmbajtja e tabelës me 11 lloje makinash dhe 237 shërbime të mundshme, që mund ti ndodhin autoveturave gjatë një viti lidhet me faktin se, teknikisht ekziston një eksperiencë disa vjeçare e realizimit të shërbimeve të autoveturave që ka treguar se, në një vit mund të lindi nevoja e kryerjes së një game të gjërë të shërbimeve për autoveturat. Një fakt tjetër i parashikimit të numrit të madh të shërbimeve (në specifikimet teknike) është se, nuk ekziston asnjë hapsirë tjetër ligjore për financimin nga shpenzimet e kryerjes së shërbimeve, që mund të ndodhin por, që nuk janë të parashikuar në tabelën e shërbimeve, mbi bazen e së cilës lidhet kontrata me fituesin. Pra si autoveturat e titullareve (Ministër, zv. Ministër) ashtu dhe autoveturave të tjera nuk mund të riparohen nëse shërbimi nuk është i parashikuar në tabelën e shërbimeve të mundshme si më sipër. Mbi këtë bazë u vlerësuan dy ofertat e firmave pjesëmarrëse, ku pas kontrollit aritmetik të shumave të tabelave na rezultoi se, firma "Kombinat Servis" kishte ofertën me të ulët në vlerë totale të tabelës së shërbimeve të mundshme (pa TVSH) 2.870.050 lekë dhe e dyta rezultoi oferta e firmës "Auto Servis" (pa TVSH) 2.910.300 lekë. Në lidhje me çmimet për zëra të veçantë të shërbimeve (që përmenden në projektraport) të ofruar nga firma "Kombinat Servis", sqarojmë se, me lidhjen e kontratës këto çmime (pamvarësisht vlerës së ofruar) automatikisht kanë qenë detyrues për ofruesin e shërbimit dhe nuk kanë ndryshuar gjatë procesit të likujdimit, që ka bërë MBUMK për shërbimet e realizuara nga firma "Kombinat

163

Servis", duke mbajtur për bazë gjithmonë vlerat në tabelë. Gabimet aritmetike të mbledhjes së zërave të punimeve në tabelat e dy ofertave. Në projektraport thuhet se, Komisioni i Vlerësimit të Ofertave nuk ka bërë korrigjimin e veprimeve aritmetikore, gjë për të cilën sqarojmë se: Nga ana e komisionit janë bërë veprimet aritmetikore, duke bërë mbledhjen horizontale të shumave të 11 kollonave si totale të 237 vlerave, nga ku rezultuan vlerat e mësipërme mbi bazën e secilës kemi vepruar me tej. Gjatë kontrollit të veprimeve aritmetikore nga ana Juaj, rezultuan mospërputhje, të cilat morën trajtën përfundimtare të saktësisë vetëm kur vlerat e 2.607 zërave u futen nga ana jonë në programin "excel", përfundim i cili ju dha përfaqësuesve të KLSH, dhe rezultoi me diferenca siç jepet në projektraport. Gabimi në veprimet aritmetikore, në morinë e mbledhjes së 2.607 shifrave, nuk mund të konsiderohet mos veprim sipas ligjit në lidhje me korrigjimin e veprimeve aritmetikore, pasi një gjë e tillë mund të ndodhë në mënyrë objektive për shumë arsye, por theksojmë se nuk ka pasur asnjë lloj neglizhimi, gjë që vërtetohet me faktin që sapo na tha se, mund të ekzistojnë diferenca, propozuam zgjidhjen absolutisht të saktë të futjes së të dhënave në exsel pasi, kishte gjasa që po të vazhdohej përsëri me makinë llogaritëse si nga ne, ashtu dhe nga përfaqesuesit e KLSH, rezultati të mos ishte përsëri absolutisht i saktë në tentativat e para. Nëse ne do të kishim arritur në përfundimet aritmetike të sakta mbi bazën e rezultateve të dala, atëhere ky tender për mungesë konkurence do të ishte anulluar dhe për pasojë edhe pjesa krahasimore (në projektraport) midis zërave të punës (2.607 zëra pune) të dy ofertave, që sipas projektraportit konkludon në një dëm ekonomik prej 2.352.540 lekë (nëse do të punohej me ofertën e dytë), mendojmë se nuk duhej të bëhej pasi, gjithshka do ishte mbyllur me anullimin e tenderit. Pra vlerësimet e ofertave (sipas korrigjimit aritmetik të bërë në vitin 2007) kanë qenë: Oferta "Kombinat Servis" me 2.870.050 lekë (pa TVSH). Oferta Servis Auto me 2.910.300 lekë (pa TVSH). Pas rillogaritjeve aritmetike të ofertave (pas një viti) rezulton: Oferta "Servis Auto" me 2.886.300 lekë (pa TVSH). Oferta "Kombinat Servis" me 2.998.650 lekë (pa TVSH, me TVSH rezulton mbi fondin limit). Në projektraport, mbi bazën e konkluzionit të mësipërm (pas rillogaritjeve, pas një viti, ku oferta e "Kombinat Servis" rezulton mbi fondin limit dhe ngelet vetëm një ofertë e vlefshme e "Servis Auto"), bëhet krahasimi zë për zë i vlerave të shërbimeve të likujduara sipas tabelës së shërbimeve të ofruara, nga firma fituese "Kombinat Servis" me tabelën e shërbimeve të ofruara nga "Servis Auto", duke i supozuar të dyja ofertat e vlefshme, (duke kapërcyer momentin se, nëse një gjë e tillë do ishte faktuar në kohë do të çonte në anullimin e tenderit) dhe mbi bazën e këtij krahasimi të supozuar ka rezultuar në projektraport një dëm ekonomik prej 2.352.540 lekë për të cilin në observojmë si më poshtë: 1. Krahasimi i dy ofertave pas rezultateve të rillogaritjes mendojmë se, nuk qëndron për faktin që shpjeguam më sipër se, njëra nga ofertat del e pavlefshme

164

dhe tenderi do të ishte anulluar vetëm me një ofertë të vlefshme. Vlera e kontratës e lidhur me firmën "Kombinat Servis" (para rillogaritjes për gabime aritmetike) nuk e kalon vlerën e fondit limit. 2. Nëse i pranojmë të dy ofertat e mësipërme të vlefshme (sipas supozimit të bërë pas rillogaritjeve aritmetike në projektraport), bazuar në kriteret e vlerësimit të ofertave të përcaktuar në dokumentat e tenderit, ku oferta më e mirë është ajo me vlerën më të ulët përfundimtare që del nga totali i zërave të punës të tabelës së specifikimeve teknike ku janë parashikuar shërbimet e mundshme, që mund të ndodhin për tu kryer gjatë gjithë vitit 2007, atëhere mund të rezultonte dëm ekonomik, diferenca e shumave totale midis ofertave të "Kombinat Servis" dhe "Servis Auto", që është 112.350 lekë. Nëse krahasojmë vlerën e kontratës faktike të lidhur me "Kombinat Servis" 2.870.050 lekë (mbi bazën e të cilave janë bërë likujdimet) me vlerën e kontratës më të ulët të dalë pas rillogaritjeve të "Servis Auto" 2.886.300 lekë rezulton se, kontrata faktike është më e ulët. 3. Krahasimi që bëhet zë për zë, midis ofertës të "Kombinat Servis" (oferta me të cilën janë bërë likujdimet dhe që pas rillogaritjeve rezulton mbi fondin limit) me ofertën e "Auto Servis" (që pas rillogaritjes rezulton në total më e vogël se oferta e "Kombinat Servis" e rillogaritur) mendojmë se nuk duhet të përdoret, së pari për disa nga arsyet që shpjeguam më lartë dhe së dyti se : · Tenderi është i bazuar në vlerën totale të më të ulët. · Në zërat e punës, që ne kemi kërkuar nuk është e mundur, që ne të përcaktojmë për periudhën 1 vjecare probabilitetin e ndodhjeve më të shumta të shërbimeve, që do të kryhen dhe mbi këtë bazë të bënim krahasimet se, kush do të ishte më i favorshëm. Për natyrën e këtij tenderi një gjë e tillë është teorikisht dhe praktikisht e pamundur dhe bazuar në ekperiencën e shfrytëzimit të autoveturave dhe pamundësisë për të kryer shërbime jashtë listës së parashikimeve është konkluduar pikërisht në tabelimin me një gamë të gjërë shërbimesh. · Gjithashtu sqarojmë se, diferenca ndërmjet vlerave totale të dy ofertave është e vogël, çka tregon, që kjo diferencë është e shpërndarë në 2.607 artikujt, që në vetvete përfaqësojnë çmimin për njësi. Duke bërë krahasimet midis artikujve, diferenca në vlerën për njësi është e vogël por, duke qenë se janë kryer disa shërbime për të njëjtin artikull, matematikisht kjo diferencë shumëfishohet, çka ka nxjerrë dhe diferenca të mëdha në krahasimin e shërbimeve përkatëse të dy ofertave. Përcaktimi i fondit limit dhe specikimet teknike. 1. Përcaktimi i fondit limit të nevojshëm për riparimin e automjeteve të MBUMK-ës, është pjesë e programimit të shpenzimeve art. 602 të MBUMK për vitin buxhetor 2007 dhe është përfshirë në Regjistrin e Prokurimit Publik të MBUMK me shkresën nr. 1094, datë 21.03.2007, të Drejtorisë së Përgjithshme të Politikave Bujqësore (nuk është e sigluar nga njësia e prokurimit). Njësia e prokurimit ka vazhduar procedurat e prokurimit mbi bazën e këtij fondi të dhënë si fond limit i përcaktuar në planifikimin e MBUMK (qysh në projektbuxhet gjatë vitit 2006) në zërin shpenzime art. 602, për vitin buxhetor 2007 dhe i programuar (parashikuar) që më parë në (në zërin shpenzime art. 602, për tenderin e riparimit të automjeteve dhe nuk është përllogaritur dhe

165

konfirmuar (me dokument në dosje) nga Njësia e Prokurimit pasi, ka qenë përcaktuar më parë në programin përkatës të ministrisë. Pra fondi limit ishte një e dhënë e përcaktuar dhe e përfshirë në regjistrin e prokurimeve të MBUMK. Gjithashtu në procesverbalin nr. 1, datë 21.04.2008 të mbajtur për këtë tendër çeshtja e mësipërme nuk është trajtuar. Në këto kushte mendojmë se, Njësia e Prokurimit nuk mund të mbajë përgjegjësi për nenin 1 të ligjit nr. 9643, datë 20.11.2006 "Për procedurat e prokurimit". 2. Për përcaktimin e numrit të madh për pjesët e ndërrimit të parashikuara në specifikimet teknike sqarojmë se: Është e pamundur të përcaktosh saktësisht numrin dhe llojin e difekteve që do ti ndodhin makinave gjatë një viti shfrytëzimi. Prandaj, hartuesit e specifikimeve teknike kanë përfshirë një gamë të mundshme të kryerjes së shërbimeve teknike, që sipas ndodhjes do të mbulohen brenda fondit limit bazuar në një eksperiencë disavjecare të realizimit të shërbimeve të auotoveturave dhe pamundësisë financiare të kryerjes së shërbimeve të tjera që mund të ndodhin, por që nuk janë të parashikuar në tabelën e shërbimeve. Gjithashtu mendojmë se, nuk mund të unifikohen hartuesit e specifikimeve teknike me njesinë e prokurimit pasi, kanë detyra dhe përgjegjësi të ndara siç parashikohet në VKM nr. 1, datë 10.1.2007 "Për miratimin e rregullave të prokurimit publik". Kjo ndarje e detyrave konfirmohet e dokumentuar me Urdhërin e Ministrit nr. 52, datë 02.02.2007 "Për krijimin e njësisë së prokurimit" dhe Urdhërin e Ministrit nr. 76/1, datë 22.02.2007, për përgatitjen e specifikimeve teknike gjë që reflektohet me firmosjet përkatëse të dokumentave të tenderit që ndodhen në dosjen e këtij prokurimi përkatësisht nga Njësia e Prokurimit, hartuesit e specifikimeve teknike dhe Komisioni i Vlerësimit të Ofertave. Gjithashtu në procesverbalin nr. 1, datë 21.04.2008 të mbajtur për këtë tender, çeshtja e mësipërme nuk është trajtuar. Në lidhje sa më sipër mendojmë se, Njësia e Prokurimit dhe Komisioni i Vlersimit të Ofertave ka vepruar në përputhje me kriteret që përcakton ligji i prokurimit dhe VKM nr. 1, datë 10.1.2007 "Për miratimin e rregullave të prokurimit publik" dhe si rrjedhim nuk mund të jenë përgjegjës për shlyerjen e detyrimit lidhur me shkaktimin e dëmit në vlerën 2.352.540 lekë. Me arsyetimin e bërë më sipër jemi përpjekur të shpjegojmë edhe njëherë atë çka ne kemi bërë në lidhje me tenderin për riparimin e autoveturave të MBUMK, ku janë respektuar kriteret e përcaktuara dhe kontrata e lidhur me "Kombinat Servis", ndërsa gabimi aritmetik në korrigjimin e ofertave që çonte automatikisht në anullimin e tenderit, mendojmë se, nuk duhet të përbëjë shkakun për të supozuar të rregullta të dy ofertat dhe për të bërë krahasimin që ju keni bërë në projektraport dhe që praktikisht arrihet në një përfundim jo realist. Duke shpresuar në marrjen në konsideratë të argumentave tona. Me respekt Komisioni i Vlerësimit të Ofertave: Z.Besnik Gazheli Kryetar Z. Muhamet Dollaku Antar Z.Fatmir Sina Antar

166

Znj. Suela Cela Antar Juriste Z. Alfred Omuri Antar Hartuesit e Specifikimeve Teknike Z. Luan Uka Z. Bilal Sula Njësia e Prokurimit Najada Alushani Juriste Taip Oshafi Arben Muka Tiranë, më 26.05.2008 Komente: U shqyrtuan observacionet dërguar me shkresën nr. 2104/2, datë 29.05.2008 për tenderin e zhvilluar me objekt "Mirëmbajtje dhe riparim i automjeteve të MBUMK" dhe nuk pranohen pasi, nuk është bërë kontrolli i veprimeve aritmetike i mbledhjes së vlerës së shumëzimit të sasisë me çmimin për njësi, në kundërshtim me ligjin nr. 9643, datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", neni 53 "Shqyrtimi i ofertave", pika 2. Si rrjedhojë e këtij veprimi është shpallur fituese operatori ekonomik "Kombinat Servis", që ka paraqitur ofertën me vlerë më të lartë. Në këto kushte nuk duhej vlerësuar oferta e "Kombinat Servis" dhe tenderi duhej të përsëritej, ndërsa Komisioni i Vlerësimit të Ofertave ka vazhduar zhvillimin e procedurës së prokurimit në kundërshtim me VKM nr. 1, datë 10.01.2007 "Për miratimin e rregullave të prokurimit publik", Kreu VII, pika 1 "Mungesa e konkurencës", gërma "a" dhe e ka shpallur fituese ofertën e "Kombinat Servis Merret në konsideratë mënyra e llogaritjes së efektivitetit ekonomik, por sugjerohet që autoriteti kontraktor të përcaktojë sa më saktë kërkesat për këto lloj shërbimesh. 2.1 Gjetja nga auditimi. Nga auditimi i kryer për zhvillimin e procedurave të prokurimit me fondet buxhetore rezultoi se, në tenderin e zhvilluar me objekt "Blerje materiale kancelarie", u konstatuan shkelje të dispozitave ligjore në fuqi si më poshtë: Sipas procesverbalit të hapjes së tenderit datë 13.06.2007, u paraqitën në tender 3 kandidatë ofertues, e konkretisht:

Nr. 1. 2. 3. Emërtimi Infosoft Office Mond Office Bashkimi 2 Pa tvsh 1.963.470 2.069.949 2.053.594 Në/lekë Me tvsh 2.356.165 2.483.939 2.464.313

Sipas procesverbalit të datës 21.06.2007, Komisioni i Vlerësimit të Ofertave nuk vlerëson ofertën e "Bashkimi 2", për mangësi në dokumentacionin ligjor administrativ. Në procesverbal cilësohet se, në ofertën e paraqitur nga firma "Infosoft Office" ka gabime aritmetike dhe si rezultat i korigjimit të gabimeve aritmetike në

167

bazë të nenit 53/2 të ligjit nr. 9643 datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", oferta e paraqitur ndryshon si më poshtë: Çmimi total i ofertës pa tvsh ishte 1.963.470 lekë dhe bëhet 2.015.423 lekë. Çmimi total i ofertës me tvsh ishte 2.356.165 lekë dhe bëhet 2.418.508 lekë. Nga kontrolli, rezultoi se në procesverbalin e mbajtur nga Komisioni i Vlerësimit të Ofertave, nuk cilësohet se për cfarë gabimi aritmetik bëhet fjalë, në mbledhjen e shumave sipas artikujve, apo gabim në shumëzim. Nga kontrolli i ofertës tekniko-ekonomike të kandidatit ofertues të shpallur fitues "Infosoft Office" rezulton: Ka paraqitur formularin e deklarimit të ofertës me vlerën 1.963.470 lekë pa tvsh dhe 2.356.165 lekë me tvsh. Ka paraqitur formularin e çmimit të ofertës "Shtojca 3", sipas kërkesave të dokumentave të tenderit, pra duke pranuar të gjitha specifikimet teknike, por të pa plotësuar me çmimin për njësi dhe vlerën për çdo artikull, por me vlerën totale pa tvsh në shumën 1.963.470 lekë dhe 2.356.165 lekë me tvsh. Në ofertën ekonomike me nr. 0606.2 datë 13.06.2007, në të cilën është ofertuar me çmim për njësi dhe vlerë, nuk rezulton të ketë gabime aritmetike, ndërsa kontrata është lidhur me vlerën 2.418.508 lekë ose më tepër se oferta në shumën 62.343 lekë, duke rritur artificialisht vlerën e kontratës. Në faturën tatimore nr. 19633135 datë 23.07.2007 me vlerë 2.418.509 lekë, të lëshuar nga "Infosoft Office", rezulton se, artikullin nr. 19 "Bojë fotokopje me ngjyra Toshiba E ­Studio 281 color" copë 3, është faturuar me çmimin 26.000 lekë copa pa tvsh, me vlerën gjithsej me tvsh 93.600 lekë, ndërsa ka ofertuar me çmimin 8666.67 lekë për copë pa tvsh me vlerën gjithsej 31.200 lekë me tvsh, pra ka përfituar më tepër shumën 62.400 lekë, që përbën dëm ekonomik. 2.2 Rekomandimi. Për antarët e Komisionit të vlerësimit të ofertave Besnik Gazheli, Ermal Hoxha, Suela Çela, Flutura Bejko dhe Entela Kola, të ndiqen procedurat ligjore për të kërkuar shpërblimin e dëmit ekonomik në shumën 62.400 lekë, shumë e cila përfaqëson diferencën midis shumës së paguar 93.600 lekë për artikullin "Bojë fotokopje me ngjyra Toshiba E ­Studio 281color" me shumën e ofertuar 31.200 lekë, në tenderin e zhvilluar me objekt "Blerje materiale kancelarie". Deri më 30.09.2008 2.3 Niveli i prioritetit. Për shumën 62.400 lekë, e konsideruar dëm ekonomik për buxhetin e shtetit vlerësojmë se, ka një impakt të ulët në pasqyrat financiare. 2.4 Përgjigja e menaxhimit të subjektit.

OBSERVACION

Për tenderin me objekt "Blerje materiale kancelarie (letër, tonera etj)", me fond limit 2.250.000 lekë (pa TVSH), me procedurë prokurimi "Procedurë e hapur".

168

Siç shihet edhe nga gjurmët e lëna në ofertën e subjektit "Infosoft Office",Komisioni i Vlerësimit të Ofertave ka bërë korigjimin aritmetik në ofertë, bazuar në nenin 53, pika 2 të ligjit nr. 9643, datë 20.11.2006 "Për Prokurimin Publik" dhe kjo për gabime në shumëzime, sasi me çmim. Kjo është e pasqyruar edhe në ofertë me korrigjimet e bëra me laps. Gjithashtu në procesverbalin e datës 21.06.2007 është shprehur se, vlera e ofertës së "Infosoft Office", si rezultat i korrigjimit të gabimeve arrin nga 1.963.470 lekë në 2.015.423 lekë, dhe kjo sipas pikës 3 dhe 4 të nenit 53 të ligjit nr. 9643 datë 20.11.2006 "Për Prokurimin Publik", meqë nuk ka shmangie nga specifikimet e përcaktuara në njoftimin e kontratës dhe oferta e këtij subjekti është quajtur e vlefshme, pasi bazuar në nenin 54 të ligjit nr. 9643, datë 20.11.2006 "Për Prokurimin Publik" pika 1, dhe meqenëse përsëri edhe pas korrigjimeve oferta e tij mbetet më e ulëta pasi, edhe mënyra e vlerësimit është me përparësi oferta me e ulët ekonomike. Në specifikimet teknike të paraqitura nga ana e ministrisë dhe të firmosura dhe vulosura nga "Infosoft", në artikullin 19 ku thuhet "Bojë fotokojpe Toshiba E Studio 281C Color-et (SET)" thuhet SET, por të njësia matëse në ofertën e paraqitur nga "Infosoft" nr. 0606.2 është COPE dhe aktualisht çmimi është vënë për copë dhe jo për set, kur dihet që Set-I përbëhet nga 3 copë. Pra 3 sete x 3 copë = 9 copë x 104.00 lekë/copë me TVSH = 93.000 lekë, pra nga ana e "Infosoft" në faturën përfundimtare duhet të kishte përdorur 3 sete x 3 copë = 9 copë x 10.400 lekë/copë me TVSH siç është në ofertën e paraqitur = 93.000 lekë me TVSH. Nga ana e magazinës është bërë hyrje për tre copë me çmimin e një seti (3 copë x 8666.67 lekë/copë = 26.000 lekë), pra magazina duhet të kishte bërë hyrje tre sete herë 3 copë me vleftë totale 93.000 lekë. Pra aktualisht në magazinë ndodhen jo tre copë por tre sete. Dëshirojmë të theksojmë që komisioni e vlerësoi si një gabim në formulim duke gjykuar edhe nga oferta e kompanisë tjetër ofertuese "Mond Office", që këtë artikull e kishte ofruar me çmim 21.263 lekë/copë dhe vleftë 63.789 lekë, si edhe nga studimi i mëparshëm i tregut. Komisionit të vlerësimit të ofertave Besnik Gazheli Ermal Hoxha Flutura Bejko Suela Çela Juriste Entela Kola Hartuesit e specifikimeve teknike Marsela Avdullai Alfred Omuri Njësia e prokurimit Najada Alushani antare juriste Taip Oshafi anëtar ekonomist Arben Muka anëtar inxhinier

169

Komente: U shqyrtuan observacionet dërguar me shkresën nr. 2104/2, datë 29.05.2008 për tenderin e zhvilluar me objekt "Blerje materiale kancelarie", dhe nuk pranohen pasi, nuk rezulton që Komisioni i Vlerësimit të Ofertave të ketë konstatuar gabime aritmetike në ofertën e paraqitur nga operatori ekonomik "Infosoft Office", për më tepër në shumën prej 62.400 lekë. Në faturën tatimore nr. 19633135, datë 23.07.2007 me vlerë 2.418.509 lekë rezulton se, artikulli nr. 19 "Bojë fotokopje me ngjyra Toshiba E ­Studio 281 color", copë 3 është faturuar me vlerën 93.600 lekë, nga 31.200 lekë që ka ofertuar, pra më tepër në shumën 62.400 lekë, që përbën dëm ekonomik. 3.1 Gjetja nga auditimi. Nga auditimi i kryer për zhvillimin e procedurave të prokurimit me fondet buxhetore, në tenderin e zhvilluar me objekt "Organizimi i panairit të përvitshëm Agrobiznes 2007", rezultoi se, dokumentacioni për zhvillimin e procedurës së këtij tenderi kishte shumë mungesa. Nuk është ngritur Komisioni i Vlerësimit të Ofertave dhe Njësia e Prokurimit, nuk ishin hartuar dokumentat e tenderit, nuk janë mbajtur procesverbalet për zhvillimin e tenderit. Dosja e tenderit ishte e pa inventarizuar. Nga auditimi i dokumentacionit rezultoi: Me informacionin e datës 09.07.2007, "Mbi financimin e panairit të KASHit, Agrobiznes 2007", Drejtore Brunilda Stamo, i kërkon Titullarit të Institucionit miratimin për financimin e Këshillit të Agrobiznesit Shqiptar (KASH) për vlerën 2 milion lekë të parashikuar në buxhetin e shtetit për vitin 2007, për të mbështetur organizimin e panairit dhe Titullari jep miratimin për këtë financim. Me shkresën pa datë, Drejtore Brunilda Stamo i kërkon Titullarit të Autoritetit Kontaktor, miratimin e procedurës me negocim, pa botim paraprak të njoftimit të kontratës. Titullari nxjerr urdhërin e prokurimit nr. 302, datë 12.09.2007, për prokurimin e fondit prej 1.666.666 lekë pa TVSH, për organizimin më datën 21 deri 24.09.2007 të panairit të specializuar të përvitshëm Agrobiznes 2007, me procedurë prokurimi me negocim pa shpallje paraprake të njoftimit, me Këshillin e Agrobiznesit Shqiptar që është parteri kryesor i MBUMK, në fushën e bujqësisë dhe ushqimit. Për zbatimin e këtij urdhëri ngarkohen Drejtoria e Politikave të Prodhimit, Brunilda Stamo, Eljan Kasa dhe Vjollca Bimo. Në dosjen e tenderit është shkresa me nr. 167, datë 03.09.2007, dërguar nga KASH dhe i është drejtuar Drejtores Brunilda Stamo, me emërtimin "Ofertë për pjesmarrjen e Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit në panairin 2007". Në këto ofertë KASH i ofron MBUMK, për ekspozim 10 stenda me sipërfaqe totale 304 m2, shoqëruar edhe me paraqitjen skematike dhe me vlerën me tvsh gjithsej 2.000.000 lekë. Në dosjen e tenderit nuk ka dokument që të konfirmojë për negocimin e bërë midis KASH dhe MBUMK, për sipërfaqen dhe çmimin e ofruar, nëse kjo sipërfaqe është e mjaftueshme, ose më e madhe se kërkesat e MBUMK.

170

Në dosjen e tenderit nuk ka dokument që MBUMK, të ketë hartuar kërkesat për numrin e stendave, sipërfaqen përkatëse dhe subjektet ekspozuese. Në dosjen e tenderit është dokumenti "Procesverbal i panairit të KASH 2007" i mbajtur më datën 14.09.2009 nga Brunilda Stamo, Elian Kasa dhe Vjollca Bimo, në të cilin bëhet një ekspoze e rëndësisë së panairit dhe nuk cilësohet asgjë lidhur me zhvillimin e procedurës së tenderit. Në paragrafin e fundit të procesverbalit cilësohet: "Duke zbatuar dispozitat e ligjit të prokurimit publik, Ministria e Bujqësisë,Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit, në kuadër të nxitjes dhe promovimit të produkteve agroushqimore të kompanive shqiptare, si dhe të teknologjive të avancuara në prodhimin dhe përpunimin e produkteve bujqësore do të bashkëpunojë me Këshillin e Agrobiznesit Shqiptar për të organizuar më datën 21 deri në 24.09.2007, panairin e specializuar të përvitshëm Agrobiznes 2007", por përveç nxjerrjes së urdhër prokurimit, nuk është zbatuar procedura e prokurimit sipas ligjit të prokurimit publik, të cilat janë cilësuar më lart. Me shkresën nr. 3430, datë 12.09.2007, Titullari autorizon zj. Brunilda Stamo të lidhë kontratën me KASH. Në kontratatën e lidhur ndërmjet Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit dhe KASH, nuk cilësohen subjektet që do të përdorin për ekspozim prodhimet e tyre dhe sipërfaqen përkatëse për secilin subjekt, gjë që le shteg për abuzim. Në dosjen e tenderit nuk ka dokument aktzbatimi të nënshkruar nga palët që të vërtetojë realizimin e kontratës, gjë që le shteg për abuzim. Bazuar në faturën tatimore nr. 77, datë 26.09.07, të lëshuar nga KASH, Ministria e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit ka bërë likuidimin e vlerës prej 1.999.998 lekë. 3.2 Rekomandimi. Ministria e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit, për zhvillimin tenderave për organizimin e panaireve brenda vendit, apo aktivitete të tjera të ngjashme, të marrë masa që në të ardhmen procedurat e prokurimit të zbatohen në përputhje me dispozitat ligjore dhe rregullat për prokurimin publik, duke plotësuar të gjithë dokumentat standarte të tenderit. Vazhdimisht 3.3 Niveli i prioritetit. 3.4 Përgjigja e menaxhimit të subjektit.

OBSERVACION

Në bazë të procesverbalit të mbajtur nr. 1, datë 21.04.2008, ju parashtroj si më poshtë: Një nga politikat stradegjike të MBUMK është nxitja e biznesit privat. Në këtë kuadër çdo vit DPP i alokohet fondi për marketingun, për organizimin e panaireve brenda dhe jashtë vendit, i cili detajohet për çdo aktivitet sipas afateve

171

dhe vlerave të përcaktuara nga ministri. Kështu në urdhërin nr. 58, datë 07.02.2007 përcaktohet fondi prej 2.000.000 lekë, si mbështetje për KASH. Pra MBUMK, nuk përcakton numrin e stendave dhe të subjekteve ekspozuese (kjo bëhet ngas KASH) por mbështet mbulimin e një pjese të shpenzimeve për stendat të KASH si organizator i këtij evenimenti. Pas përfundimit të panairit MBUMK në bashkëpunim me KASH dhe Drejtoritë Rajionale të Bujqësisë analizon impaktin në treg. Në bazë të ligjit nr. 9643, datë 20.11.2006 "Për prokurimin publik", neni 33 Procedura me negocim, pa shpallje paraprake të njoftimit dhe Kreu IV, pika 5 germa a) të Vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 1, datë 10.01.2007 "Për miratimin e rregullave te prokurimit publik", kur për arsye teknike a artistike, ose për arsye që lidhen me mbrojtjen e të drejtës ekskluzive apo të autorit, kontrata mund të lidhet me një operator të vetëm ekonomik. Kushti plotësohet vetëm në rastet e artikujve, për të cilët nuk ka konkurencë në treg dhe kur një gjë e tillë vërtetohet nga autoritetet përkatëse, që mbikëqyrin konkurencën në treg. Bazuar sa më sipër METE në shkresën e saj datë 14.11.2006, nr. prot. 223, ku shprehet se bashkëngjitur do të gjeni kalendarin e panaireve dhe ekspozitave për vitin 2007 të miratuar nga Ministri i M. E. T. E., z. Genc Ruli. Për këto arsye, në bazë të kërkesës nga Drejtore Brunilda Stamo dhe mbas miratimit të saj nga Ministri i MBUMK-së, ka dalë Urdhëri i Prokurimit 302, datë 12.09.2007, në të cilën ngarkohen personat përgjegjës që do të merren me zbatimin e tij. Nuk është ngritur Komision Vlerësimi i mirëfilltë dhe i veçantë me nr. Prot. dhe datë pasi, që në urdhërin 302, datë 12.09.2007, është përcaktuar taksativisht detyra e tre anëtarëve për zbatimin e këtij urdhëri. Theksoj se, detyra e komisionit të vlerësimit është në princip që të vlerësojë ofertat e paraqitura nga operatorët ekonomikë. Në rastin tonë kemi të bëjmë vetëm me një operator të cilit i njihet e drejta ekskluzive e promovimit të produkteve bujqësore, me çmim të ulët dhe nuk janë dy të së njëjtës fushë. Njësia e Prokurimit është ngritur me firmë të titullarit në datën 02.02.2007, nr. 502, Prot. pika 2, citoj Ky komision do të funksionojë në mënyrë të vazhdueshme gjatë gjithë vitit kalendarik 2007, pika 3. Ky urdhër hyn në fuqi menjëherë (bashkëngjitur urdhëri) dhe urdhëri për zëvendësimin e juristes nr.253/1,datë 27.07.2007. Kontrata mbështetur në Kodin Civil neni 681, si dhe mbështetur në literaturën juridike (e drejta e detyrimeve dhe e kontrateve faqja 33 deri në 54 citohet se : kur interpretohet një kontratë duhet të sqarohet se, cili ka qenë qëllimi i vërtetë dhe i përbashkët i paleve, pa u ndalur në kuptimin letrar të fjalëve si dhe, duke vlerësuar sjelljen e tyre në tërësi, para dhe pas përfundimit të kontratës. Që një kontratë të jetë e vlefshme duhet të plotësojë disa kushte sipas nenit 663 të KC të cilat janë: 1. Pëlqimi i palëve. 2. Shkaku i ligjshëm. 3. Objekti i përcakuar. 4. Forma e caktuar ligjore. Nga sa parashtrova më sipër del qartë qëllimi i palëve dhe pëlqimi i tyre (MBUMK-KASH) njëra me cilësinë e qiramarrësit dhe tjetra me të qiradhënësit). Shkaku i ligjshëm rrjedh nga një procedurë ligjore e mbështetur në ligjin 9643,

172

datë 20.11.2006, neni 60 pika 3. Kontrata është e lidhur në mbështetje të këtij ligji. Objekti i përcaktuar në këtë kontratë është dhënia me qira e cila nuk është e ndaluar nga ligji. Forma e caktuar ligjore është e shkruar dhe si e tillë ka efektin ligjor të saj edhe pse ajo nën vështrimin tuaj profesional del si e pa formuluar drejt. Ndërsa për pikat e tjera të cilat ju prekni në procesverbal jam dakord me gjykimin tuaj dhe pranoj vërejtjet për mungesën e: 1. Inventarizimit të dosjes. 2. Dokumentat standarte të tenderit. Drejtore e Politikave të Prodhimit Brunilda Stamo Specialiste : Vjollca Bimo Elian Kasa Specialiste Prokurimi Migena Biba Komente: U shqyrtuan observacionet dërguar me shkresën nr. 2104/2, datë 29.05.2008, për tenderin e zhvilluar me objekt "Organizimi i panairit të përvitshëm Agrobiznes 2007", me procedurë prokurimi "Me negocim pa shpallje paraprake të njoftimit të kontratës" dhe nuk pranohen pasi, nga auditimi rezultoi se, nuk është zhvilluar fare kjo procedurë prokurimi. 4.1 Gjetja nga auditimi. Nga auditimi i kryer në magazinë për vitin 2007, mbi gjendjen e mallrave stok dhe me qarkullim të ngadalshëm rezultoi se, në magazinën e aparatit të ministrisë ndodhen mallra stok të krijuar para vitit 1990, rreth 33 artikuj me vlerë 539.840 lekë dhe me qarkullim të ngadalshëm 22 artikuj me vlerë 271.560 lekë. 4.2 Rekomandimi. Në përputhje me dispozitat ligjore në fuqi, të merren masa për nxjerrjen jashtë përdorimit të mallrave stok, 33 artikuj në vlerën 539.840 lekë, të krijuara dhe të trashëguara nga vitet e mëparshme, të cilët kanë humbur cilësinë dhe vlerën e përdorimit. Deri më 30.09.2008 4.3 Niveli i prioritetit. Për mallrat dhe materialet stok, 33 artikuj me vlerë 539.840 lekë, vlerësojmë se kanë një impakt të mesëm në pasqyrat financiare. 4.4 Përgjigja e menaxhimit të subjektit. Sipas gjetjes tuaj do të ngrejmë komisionin sipas ligjeve në fuqi, për trajtimin e këtyre materialeve jashtë përdorimit dhe stoqeve.

173

ANEKSI C ­ ZBATIMI I REKOMANDIMEVE TË MËPARSHME. Për zbatimin e rekomandimeve të lëna nga auditimi i mëparshëm, Ministri i Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit ka nxjerrë Urdhërin nr. 342, datë 08.10.2008 "Për zbatimin e rekomandimeve, të Kontrollit të Lartë të Shtetit" mbi auditimin e ushtruar në Ministrinë e Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorit, për periudhën nga data 01.01.2006 deri në datën 31.12.2006", duke përcaktuar afatet dhe strukturat përgjegjëse për zbatimin e tyre. Nga auditimi rezultoi se, rekomandimet e lëna janë zbatuar të gjitha. Ndjekja dhe zbatimi i rekomandimeve të lëna në mënyrë të detajuar paraqitet si më poshtë:

Gjetjet nga auditimi i mëparshëm (vitit 2006) N. Gjetjet auditimi i mëparshëm Detyrime të pa arkëtuara ndaj subjektit në shumën 14.137.791 lek Me ndryshimin e organikës nuk është ndryshuar menjëherë rregullorja. Për vitin 2005 nuk rakordon fakti për paga e shpërblime midis bilancit dhe situacionit të shpenzimeve. Në planifikimin e fondit të pagave nuk është marrë parasysh siç duhet numri i punonjësve. Nuk janë plotësuar përmbledhëset e listëpagesave Përgjigja e menaxhimit të subjektit Do zbatohet Zbatimi i rekomandimeve A është Impakti tek zbatuar Llogaritë Po/Jo Financiare Po

Rekomandimi Të ndiqet procesi gjyqësor për shumën 12.105.447 dhe të arkëtohet shuma2.032.344 lek Sa herë të ndryshoj organika të ndryshojë dhe rregullorja. SektoriShërbimeve të Financës në rast mospërputhje të japi shpjegime në relacionin e mbylljes së llog. vjetore. Ministria për planifikimin e fondit pagave të llogarisë drejt numrin e punonjësve dhe sa herë që ndryshon ky numër të shtojë ose pakësojë fondin. Sektori Shërbimeve të Financës të plotësojë përmbledhëset e listë pagesave.

Afatet për zbatim Vazhdimisht dhe menjëherë

1.

2.

Do zbatohet

Menjëherë

Po

3.

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

4.

Do zbatohet

Menjëherë

Po

5.

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

174

6.

7.

8.

Në mbylljen e llogarisë vjetore 2005, llog. 4342 ka pasaktësi në shumën 65.709 lekë. Nuk është pasqyruar në llogarinë vjetore 2005 (llog.4342) shpërblimi prej 1.613.378 lekë për 16 punonjës që kanë shkëputur marrëdhëniet financiare. Praktikat e shpenzimeve të kryera për pjesëmarrjen në panaire në vitin 2006 nuk janë të plota. Për blerjen e 36.000 litra gazoil në vitin 2006 çmimi i blerjes ka qenë më i lartë se çmimi i nivelit të tregut.. Për vitin 2006 për treguesit faktik ka mospërputhje midis Sektorit të Planifikimit Finanaciar dhe Sektorit të Shërbimeve të Financës për 7.944 lekë. Për vitin 2006 hartimi i planit të të ardhurave dytësore nuk është real dhe i saktë.

Të plotësohet llogaria vjetore pas rakordimit të llog. analitike me ato sintetike për xhirot debitore e kreditore. SektoriShërbimeve të Financës, detyrimet që rrjedhin në vitin ushtrimor dhe të papaguara të pasqyrohen në llog. 4342 (aktivi i bilancit) me kundra parti llog. kreditore (pasivi i bilancit) Në të ardhmen të plotësohet i gjithë dokumentacioni i nevojshëm dhe i domosdoshëm për pjesëmarrjen në aktivitetet ndërkombëtare si panaire apo tëtjera Ministria në rastet e blerjes së karburantit të marrë parasysh çmimiet e botuara nga INSTAT-i, ose të institucioneve të tjera kompetente. Sektori Planifikimit Financiar dhe Sektori Shërbimeve të Financës të bëjnë rakordimin midis tyre për treguesit e të ardhurave buxhetore çdo tre muaj dhe në fund të vitit. Ministria në të ardhmen në planifikimin e të ardhurave të ketë parasysh të gjitha burimet dhe kapacitetet e nevojshme për një planifikim real dhe të saktë.

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

Do zbatohet

Menjëherë

Po

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

9.

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

10

Do zbatohet

Vazhdimisht

Po

11

175

ANEKSI D ­ MJEDISI I KONTROLLIT TË BRENDSHËM. Funksionimi i sistemit të kontrollit të brendshëm nga lart poshtë është i mirë, ky kontroll i kushton vëmendje të veçantë, shpenzimeve administrative, prokurimeve me fonde publike, etj. Drejtoritë e Përgjithshme në realizimin e detyrave mbikëqyren nga Sekretari Përgjithshëm dhe Ministri, gjë që bën të mundur kontrollin për shmangien e mashtrimeve, deklaratave të rreme apo tejkalimin e kompetencave. Çdo transaksion financiar kontrollohet nga Drejtori i Përgjithshëm. Nivelet më të ulët drejtuese në bazë të ligjit dhe strukturës në mënyrë taksative raportojnë tek niveli më i lartë. Megjithatë strukturat e sistemit të kontrollit brendshëm kanë konstatuar se, në magazinën e Aparatit të Ministrisë ekzistojnë mallra stok të krijuar para vitit 1990, por nuk kanë vepruar për t`i nxjerrë jashtë përdorimit këto mallra të cilët e kanë humbur cilësinë dhe vlerën e përdorimit. "Për sa më sipër paraqitet ky Raport Përfundimtar Auditimi". Grupi i Auditimit Aleksandër TEREZIU Bashkim ARIZAJ Monika DUSHKU Milo PANO

176

Information

Microsoft Word - Manual per AUDITIMIN KLSHfinanciar 1.doc

177 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

192321