Read SP2008_48PAGER_AFRIKAANS-pt4.pdf text version

Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 2008

Memorandum

6

JUNE / JUNIE 2008 Memorandum

7 GRADE 12

JUNE / JUNIE 2008

3

Criteria for graph/Kriteria vir grafiek:

7.4

7.4.1

Appropriate heading/Geskikte opskrif Appropriate scale on both axes/Geskikte skaal op beide asse Both axes labelled correctly/Beide asse korrek benoem Points correctly plotted/Punte korrek gestip Best curve drawn through points/Beste kurwe deur punte getrek Total/Totaal 5 7.4.2

[12.1.2]

The reverse reaction is taking place faster than the forward reaction. (At 20oC equilibrium has not been reached, because the concentration of both A and B are increasing and those of C and D are decreasing. Dus die terugwaartse reaksie is vinniger as die voorwaartse reaksie (By 20°C het sisteem nog nie ewewig bereik nie, ) die [A] en [B] neem toe en die [C] en [D] neem af.. The forward and the reverse reactions are taking place at the same rate. At 35oC a new equilibrium has been established Dus the reaksietempo van die voorwaartse reakie en die terugwaartse reaksie is dieselfde. By 35°C is nuwe ewewig bereik.

[12.1.2]

(2)

(5)

6.4.3

The powdered CaCO3 provides a larger surface area; resulting in more collisions with HCl molecules of which more are effective. Die verpoeierde CaCO3 bied `n groter reaksie-oppervlak wat lei tot meer botsings met die HCl-molekule en dus meer effektiewe botsings [HCl] is lower than in No 1 Less moles HCl (n=cV and c is less) forms less CO2 yield [HCl] is laer as by No 1 Minder mol HCl (n=cV en c is laer) vorm minder CO2 opbrengs

[12.1.2]

(2)

[12.1.2]

(2)

7.5

The equilibrium would be established sooner; (before 30s.) Die ewewig sal gouer bereik word (voor 30s). The pressure on the system is increased ( by a decrease in volume so that the concentrations of all gases increase.) Die druk van die sisteem is verhoog (deur die volume van die houer te verlaag.) The equilibrium did not shift in any direction. As we have 3 vol gas on the left and 3 vol gas on the right, an increase in pressure will have the same effect on both sides of the equation. Die ewewig verander nie. Daar is 3vol gas aan die linkerkant en 3vol gas aan die regterkant; dus sal drukverandering dieselfde effek hê aan beide kante van die vergelyking. The number of moles of gas A remain constant. Die hoeveelheid gas A (mol) bly dieselfde OR t45: c = n/V 0,55 = n/100 nA = c1V1 = c2V2 0,55 x 100 = 0,66 x V2 n = 55 mol t55: 0.66 = 55 mol/V2 V2 = 83,33dm3 V 2 = 83,33 dm3

[12.2.2]

(2)

6.4.4

7.6 (2) [25] 7.7

[12.2.2.]

[12.1.2]

(2)

QUESTION 7 / VRAAG 7 7.1 Kc = [ C]2[ D] [ A] [B]2 = (0,38)2(0,1) (0,5)(0,3)2 = 0,32 7.2 0,3 Kc = [ C]2[ D] [ A] [B]2 = (0,34)2(0,36) (0,66)(0,48)2 = 0,27 0,3 Kc = [ C]2[ D] [ A] [B]2 = (0,28)2(0,3) (0,55)(0,4)2 = 0,27 0,3

[12.1.3]

[12.2.2]

(2)

7.8 (4)

The concentration of gas D is increased to the system).

(by adding more of gas D

Die konsentrasie van gas D is verhoog (deur nog gas D by te sit by die systeem). 7.3 No change , because the value of the constant is only determined by the temperature. Geen verandering nie, want temperatuur het nie verander nie.

[12.1.3] [12.1.2]

(5) [23]

(2)

[12.2.2]

(2)

6 7 9

JUNE / JUNIE 2008

Memorandum Memorandum

8

JUNE / JUNIE 2008

QUESTION 8 / VRAAG 8 8.1 8.2 -OH elimination / dehydration eliminasie/ dehidrasie

[12.2.1]

QUESTION 9 / VRAAG 9 (1) 9.1 9.2

[12.2.1]

Ethane / Etaan

[12.2.1]

(2)

(1) H

H C H

H C H

H N H

8.3 H H C H H C H H C H H C H O H H+ H H C H H C H H C C H H + H2 O 9.3

[12.2.1]

[12.2.1]

(2) (2)

Ethylethanoate / etieletanoaat

[12.2.1]

(3)

9.4 H

8.4

8.4.1 Compounds with the same molecular formula, but different structural formulae Verbindings met dieselfde molekulere formule, maar verskillende struktuurformules. 8.4.2 B: C: 2-butanol OR/OF butan-2-ol 2-methyl-2-propanol OR 2-methylpropan-2-ol Accept methyl-2-propanol OR methylpropan-2-ol 2-metiel-2-propanol OF 2-metielpropan-2-ol Aanvaar metiel-2-propanol OF metielpropan-2-ol

H H

[12.2.1]

C

H H 2,2-dimethylpropane / 2,2-dimetielpropaan

(2) H C H H C H C C H H H

[12.2.1]

(4) (2) 9.5

8.4.3 A 8.4.4 As the surface area becomes smaller when the molecule forms branches, the IMF weakens leading to a lower boiling point Die IMK raak swakker soos wat die molekuul vertak omdat die oppervlakarea afneem. 8.4.5 Higher / hoër 8.4.6 The IMF between molecules of A are strong hydrogen bonding while weak Van der Waals forces (London / momentary dipole) forces exist between pentane molecules. More energy is required to break the hydrogen bonds. Die IMK tussen molecule van A is sterk waterstofbinding terwyl swak Van der Waals (London / momentele dipool-) tussen pentaanmolekule bestaan. Meer energie word benodig om die waterstofbindings te breek.

(4) Fuel / brandstof (1) [11]

[12.2.2]

[12.2.1]

(2) (1)

[12.2.2]

[12.2.1]

(2) [18] 8

9

38

QUESTION 10 / VRAAG 10 10.1

Memorandum

Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 2008 JUNE / JUNIE 2008 10

Memorandum

GRADE 12

11

JUNE / JUNIE 2008

QUESTION 11 / VRAAG 11 11.1 Chemical to electrical Chemies na elektries H2 + 2OH

-

Any two / Enige twee: To protect metals / Om metale te beskerm To prevent corrosion Om korrosie the voorkom To obtain an attractive finish / Om aantreklike afronding te verkry To purify metals / Om metale te suiwer To separate metals / Om metale te skei To produce a mould / Om `n vorm te produseer 10.2.1 10.2.2 Cr3+ A layer of chromium metal will deposit onto it. `n chroom laag sal daarop neerslaan Reduction of the chromium ions (Cr3+) must take place at the negative electrode (cathode) to form Cr metal. Reduksie van die chroomione (Cr3+) moet by die negatiewe elektrode (katode) plaasvind om Cr-metaal te vorm 10.2.4 Pb of Ni

[12.2.3] [12.2.1]

(2) (2) (3)

11.2

[12.3.2] [12.3.2]

2H2O + 2e2H2O (bal.)

(2) (1)

11.3 11.4

2H2 + O2

[12.2.2]

10.2

Any two of the following: produces water for drinking produeer drinkwater produces no waste product that must be stored in limited space produseer nie addisionele afvalstowwe wat gestoor moet word nie. reactants have multiple uses reaktanse is veeldoelig

[12.3.2]

(1)

10.2.3

[12.3.2] [12.3.2]

(3) (1) 11.5

[12.3.2]

(2)

E0 (cell) = E0 (cathode) ­ E0 (anode) = 0,4 = 1,23 V - (-0,83)

[12.2.3]

10.3

Port Elizabeth Any one of the following: Humidity higher, therefore more water in the air Hoër humiditeit, dus meer waterdeeltjies in die lug More salts dissolved in air which aids the rusting process Meer soute opgelos in water in lug wat roesproses aanhelp.

(4)

11.6 (2)

11.6.1

[12.3.3]

Cars emit many of the gases that is increasing the global warming effect (like NO and CO2). Using fuel cells, which releases water as product, will drastically decline the negative effects of global warming. Voertuie se uitlaatgasse (soos NO en CO2) dra by tot die effek van aardverwarming . Brandstofselle se produk is water wat nie `n effek het op aardverwarming nie.

10.4

Zn is a stronger reducing agent than Fe. Therefore the Zn atoms will be oxidized to Zn2+. Zinc oxide forms which is insoluble and provides an impervious coating. Zn is a sterker reduseermiddel as Fe. Dus sal die Zn geoksideer word na Zn2+. Onoplosbare sinkoksied vorm `n lagie bo-oor die sink en beskerm dit verder. 11.6.2

[12.3.3]

[12.3.3]

(2)

(3) [13]

Smog released from cars, amongst others, lead to respiratory problems in humans. Water has no such side effects. Therefore electric cars will be better for human health. Uitlaatgasse van motors, onder andere, veroorsaak respiratoriese probleme by mense. Water het geen effek nie. Dus sal elektriese motors beter wees vir mense. .

[12.3.2]

(2) [17]

TOTAL SECTION/TOTAAL AFDELING B: GRAND TOTAL/GROOT TOTAAL:

115 150

10 11

REKENINGKUNDE

Antwoorde vir die finale eksamenvraestel

Die puntetoekenning vir antwoorde word met regmerkies-aangedui. Geweegdegemiddelde-metode: Die berekeninge is meer ingewikkeld aangesien die werklike gemiddelde koopprys gebruik word om die prys van die voorraad te bereken. Die groot nadeel van hierdie metode is dat 'n nuwe geweegdegemiddelde-prys na elke uitreiking vasgestel moet word. (4) [30 punte]

Vraag 1: Periodieke voorraad

1.1

BEREKENING VAN KOSTE VAN VERKOPE Beginvoorraad Aankope (1 419 000 Vraggeld op aankope Goedere beskikbaar vir verkoop Eindvoorraad (208 000 Koste van verkope 40 000 5 000 ) 4 000 ­ 3 000 ) 263 000 1 420 000 59 000 1 742 000 ( 253 000 ) 1 489 000

(14) 1.2 Die aantal kere dat Big-T Handelaars in staat was om voorraad vir die jaar geëindig 29 Februarie 20X7 om te sit, word hieronder bereken:

Koste van verkope Gemiddelde voorraad 1 489 000 ) (263 000 253 000 1 489 000 258 000

Vraag 2: Maatskappybegrippe en Finansiële State

2.1.1 Algemene Grootboek van Mina Beperk.

Dt. 20X8 Feb. 28 Saldo o/d

BALANSSTAATAFDELING GEWONE AANDELEKAPITAAL 130 000 20X8 Mrt. 20X8 Sept. 130 000 20X8 Mrt. 1 Saldo a/b B2 Saldo Bank a/b KOJ 70 000 150 000 220 000 20X9 Mrt.

2.1.3

Kt. Saldo Bank a/b KOJ 700 000 600 000 130 000 130 000

(5)

1 2

2 of 6 keer per jaar (4)

5,77 keer

Dt. 20X8 Feb. 28 Saldo

2.1.2

GEWONE AANDELEPREMIE o/d 220 000 20X8 Mrt. 20X8 Sept. 1 2

Kt.

1.3 Die winspersentasie wat Big-T Handelaars bereik het vir die jaar geëindig 29 Februarie 20X7 is:

Bruto wins Koste van verkope 100 1 2 060 000 1 489 000 1 489 000 571 000 1 489 000 100 1 100 1

38,35%

(4)

220 000 1 Saldo a/b

1.4 1.4.1 Voorraadomsetsnelheid het verdubbel van drie keer per jaar in 20X6 na amper ses keer in 20X7. Meer advertensies of seisoenale uitverkopings teen afslagpryse het die voorraadomsetsnelheid verhoog. (4) 1.4.2 Antwoord: Ja of Nee. Daar is nie veel verskil tussen die verskillende metodes nie, maar 'n onderneming behoort dieselfde metode regdeur te gebruik. EIEU-metode: Voorraad word uitgereik in die volgorde waarin dit ontvang is. Materiaal wat eerste ontvang is, word eerste uitgereik. Dit is maklik om te bereken, want ou voorraad word altyd eerste uitgereik.

220 000

(5)

Dt. 20X8 Feb. 20X8 Feb. 28 28 Bank Aandeelhouers vir dividende KBJ AJ

NOMINALE REKENINGE-AFDELING GEWONE AANDELE-DIVIDENDE 43 750 78 000 121 750 20X8 Feb. 28 Verdelingsrekening

N10 AJ 121 750

Kt.

121 750

(8)

Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 2008

2.2.2 (c) 2.1.4

GRADE 12

N9 Kt. 77 670 Handels- en ander krediteure Handelskrediteure (11 626 ­ 4 000 + 2 900 ) SAID: Inkomstebelasting (10 320 ­ 11 600 ) Krediteure vir salarisse Aandeelhouers vir dividende Inkomste vooruit ontvang Huidige gedeelte van die lening R16 000 * Kan op die voorkant van die Balansstaat getoon word

(14) 2.3.1 Voorgestelde oplossings vir die probleem: Stel 'n kontrolelys saam en sluit die onderstaande items daarby in. Kontroleer of brondokumente akkuraat in die hulpjoernale aangeteken is. Oorboeking na die hulpgrootboek en Algemene Grootboek ­ kontroleer teen die kontrolerekeninge en die Bankrekonsiliasierekening. Stel 'n Proefbalans op aan die einde van elke maand. Alle aansuiwerings moet aan die einde van die jaar in die Algemene Joernaal gedoen word. Kontroleer akkuraatheid en boek oor na die grootboek. Stel die Na-aansuiweringsproefbalans op. Joernaliseer sluitingsoordragte wat oorgeboek is na die grootboek in die Algemene Joernaal. Stel die Handelsrekening en die Wins-en-verliesrekeninge op. Gaan die Na-afsluitingsproefbalans na. Voltooi die finale rekeninge/Finansiële State. Die omswaaiing van aansuiwerings moet aan die begin van die jaar gedoen word. (6) 2.3.2 Kontroleer elk van bogenoemde stappe vir akkuraatheid. 'n Interne ouditeur moet aangestel word.

3

10 526 1 280 400 16 000 940 29 146

Dt.

INKOMSTEBELASTING 28 SAID: Inkomstebelasting AJ 77670 20X8 Feb. 28 Verdelingsrekening

(4)

20X8 Feb.

AJ

2.2.1 Berekening van netto wins:

FOUTIEWE AANSUIWERINGS VAN NETTO WINS VOOR BELASTING Debiteureafslag Koste van verkope Fooi-inkomste gekanselleer Oninbare skuld Oninbare skuld verhaal Voorsiening vir oninbare skuld Verbruiksvoorraad voorhande (4 700 ­ 1 400) Waardevermindering te hoog aangegee Huurinkomste (vooruit ontvang) Netto inkomste voor belasting Inkomstebelasting Netto inkomste na belasting

2.2.2 (a)

40 208 (6 000) 4 000 (1 200) (1 500) 350 60 3 300 800 (940) 39 078 (11 600) 27 478

(21)

Handels- en ander debiteure Handelsdebiteure (33 807 ­ 6 000 ­ 1 200 ­ 2 000 Voorsiening vir oninbare skuld (660 ­ 60) Netto handelsdebiteure SAID: LBS + 350 ) 6 600 (600) 6 000 400 6 400

(13) 2.2.2 (b)

Voorraad Handelsvoorraad (21 360 + 4 000 ­ 4 000) Verbruiksvoorraad voorhande

Koop 'n rekenaarprogram en stuur die rekeningkundige beampte vir opleiding. Die geld kan van die Vaardigheidsontwikkelingsheffing geëis word. (14) [85 punte]

21 360 4 700 26 060

(5)

Vraag 3: Vervaardigingskostebegrippe en die Produksiekostestaat

3.1

2. Direkte arbeidskoste Fabriekslone (118 800 + 12 000 ) PLUS: Mediesefondsbydrae (23 400 + 2 160 ) R 305 280 1 2 3 147 600 157 680 120 100 425 380 72 000 497 380 3. Vervaardigingsbokoste Indirekte materiaal (9 000 + 29 500 ­ 10 800 ) Waardevermindering: masjinerie en toerusting Instandhouding: masjinerie en toerusting Huur vir fabrieksgeboue (49 400 ­ 3 800) Fabriekselektrisiteit 27 700 27 000 14 400 45 600 5 400 120 100

(9) 3.2 Die berekeninge word hieronder getoon. (8) 3.2.1 Direkte materiaalkoste per eenheid.

Totale eenhede geproduseer Direkte materiaalkoste 147 600 5 900

130 800 25 560 1 320 157 680

(10)

MOGASE VERVAARDIGERS PRODUKSIEKOSTESTAAT VIR DIE JAAR GEËINDIG 28 FEBRUARIE 20X8 Notas Direkte koste Direkte materiaalkoste Direkte arbeidskoste Vervaardigings- (fabrieks-) bokoste Totale vervaardigingskoste PLUS: Goedere-in-bewerking (Onvoltooide werk) aan die begin van die jaar MINUS: Goedere-in-bewerking aan die einde van die jaar Produksiekoste van klaarprodukte (voltooide goedere)

WVF-bydrae (1 200 + 120 )

Direkte arbeidskoste

(73 800) 423 580

MOGASE VERVAARDIGERS NOTAS TOT DIE FINANSIËLE STATE 28 FEBRUARIE 20X8 Direkte materiaalkoste Beginvoorraad Netto aankope Vraggeld op aankope (17 000 + 1 500) MINUS: Eindvoorraad Direkte materiaalkoste 36 000 126 000 18 500 180 500 (32 900) 147 600

(6) 3.2.3 Koste van klaarprodukte per eenheid 3.2.2 Totale direkte koste per eenheid

R25,02 per eenheid

Totale direkte koste Totale eenhede geproduseer 305 280 5 900

(3)

R51,74 per eenheid

Produksiekoste van klaarprodukte Totale eenhede geproduseer 423 580 5 900

(3)

R71,79 per eenheid 3.2.4 Verkoopprys per eenheid

Verkoopprys Aantal eenhede verkoop 900 000 7 200

(3)

R125 per eenheid

Corner of Forest Drive and Logan Wa, Pinelands. Tel (021) 531 7750, Fax (021) 5320056 Customer Services Fax (021) 5322303 Corner of Forest Drive and Logan Wa, Pinelands. Tel (021) 531 7750, Fax (021) 5320056 Customer Services Fax (021) 5322303

(3)

40

R125 R73,26 Gelykbreekpunt

Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 2008

3.2.5 Bydrae per eenheid Verkoopprys per eenheid direkte koste per eenheid R51,74 ( 5 900 )

Vaste koste (fabrieksbokoste) Bydrae per eenheid 120 100 R73,26 305 280

GRADE 12

Totale

NOTAS TOT DIE KONTANTVLOEISTATE 1. Rekonsiliasie tussen wins voor belasting en kontant gegenereer deur bedrywighede Wins voor belasting Aansuiwerings t.o.v. Waardevermindering Rente betaal 36 000 27 600 153 600 10 400 164 000

(8)

90 000

(3)

1 640 eenhede

(5) [50 punte]

Bedryfswins voor veranderings in bedryfskapitaal Veranderings in bedryfskapitaal Kontant gegenereer deur bedrywighede 2. Dividende betaal

Vraag 4: Kontantvloei en vertolking van Finansiële State

4.1

KONTANTVLOEISTAAT VIR DIE JAAR GEËINDIG 28 FEBRUARIE 20X5 Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite Kontant gegenereer deur bedrywighede Rente betaal Dividende betaal Belasting betaal Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite Aankoop van tasbare bates (75 000 + 70 500) Opbrengs uit verkoop van tasbare bates Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite Opbrengs uit uitreiking van aandele (90 000 + 45 000) Betaling van niebedryfslas (lening) Netto verandering in kontant en kontantekwivalente Kontant en kontantekwivalente aan die begin van die jaar Kontant en kontantekwivalente aan die einde van die jaar 2 2 2 135 000 (35 000) 49 600 57 900 106 500

(17)

Bedrag in die Finansiële State 79 700 164 000 (27 600) (25 500) (31 200) (131 100) 3. Belasting betaal Bedrag in die Inkomstestaat Saldo op die laaste dag van die vorige jaar Saldo op die laaste dag van die huidige jaar 100 000 4. Tasbare bates aangekoop Grond en geboue (360 000 ­ 285 000) Toerusting (168 000 ­ 36 000 ­ 14 400 ­ 188 100) Saldo op die laaste dag van die vorige jaar Saldo op die laaste dag van die huidige jaar

(30 000) (13 500) 18 000 (25 500)

(2)

(5)

(30 000) (4 800) 3 600 (31 200)

(2)

(145 500) 14 400

(5)

(75 000) (70 500) (145 500)

(2) 4

(7)

Berekeninge

Verdelingsrekening Inkomstebelasting 30 000 Wins en verlies Gewone aandeledividende 30 000 Behoue inkomste Behoue inkomste 54 000 90 000 24 000

4.2 4.2.1 Die verdienste per aandeel in sent vir 20X5 is

Netto wins na belasting Aantal aandele uitgereik 90 000 - 30 000 225 000 100c 1 100c 1

4.2.8 Grond en geboue word volgens die historiesekoste-metode aangeteken (prys oorspronklik betaal). Dit help om manipulasie van die Finansiële State te voorkom. Die werklike waarde van die bate kan eers bepaal word wanneer van die bate ontslae geraak word. Die oorspronklike koste sal die Finansiële State billik weerspieël. (8)

(5)

26,66c per aandeel

4.2.2 Die dividende per aandeel in sent vir 20X5 word soos volg bereken:

Gewone aandeledividende Aantal aandele uitgereik 30 000 30 000 225 000 100c 1 100c 1

13,33c per aandeel 4.2.3 Gewone aandeelhouersbelang (ekwiteit) vir 20X5 is Gewone aandelekapitaal 450 000 Aandelepremie (45 000 30 000) 75 000 Behoue inkomste 43 500 568 500 4.2.4 Netto batewaarde per aandeel in sent vir 20X5:

Aandeelhouersbelang (ekwiteit) Aantal aandele uitgereik (450 000 579 000 225 000 75 000 225 000 100c 1 100c 1

(4)

(7)

4.2.9 Die volgende prosedures moet gevolg word wanneer daar van 'n vaste bate ontslae geraak word: Wins moet die vorm aanneem van kontantontvangste, inruilings, uitbetalings van versekeraars of 'n kredietverkoopstransaksie. Die formele magtiging en notulering van transaksies moet plaasvind. Hersien die transaksie in die Kontantontvangstejoernaal/ Algemene Joernaal en die oorboeking na die grootboek. Inspekteer die waardeverminderingsinskrywing, wins/verlies met die verkoop van die bate, boekstawing daarvan en die oorboeking na die Algemene Joernaal. Inspekteer die Vastebateregister vir bewyse dat die bates waarvan ontslae geraak is, afgesluit is en dat die drawaarde daarvan as nul aangetoon word. [93 punte]

Vraag 5: Vertolking van Kontantbegrotings

5.1 Die Kontantbegroting is 'n vooruitskatting van die verwagte toekomstige invloei (ontvangste) en uitvloei (betalings) van kontant vir 'n gegewe tydperk, byvoorbeeld drie maande. Die Geprojekteerde Inkomstestaat is 'n vooruitskatting van die verwagte inkomste en uitgawes vir 'n gegewe tydperk in die toekoms. Dit sal die verwagte netto wins bepaal. (4) 5.2 Die nuwe toerusting sal gekoop word deur een van die volgende metodes te gebruik: (4) Kontant voorhande Lenings in Mei 5.3 Die berekening om te wys wat die persentasie van die verwagte aankope vir kontant sal wees, word hieronder gewys. Kontantaankope vir Maart Kredietaankope vir Maart (betaal in Mei) Totale aankope Dus persentasie (4) R55 000 R220 000 R220 000 R275 000

R55 000 R275 000 100 1

54 000 )

257,33c per aandeel 4.2.5 Verdienste per aandeel: Dit is wat die maatskappy vir elke aandeel uitgereik, verdien het. Dividende per aandeel: Dit is die gedeelte van die verdienste wat aan aandeelhouers betaal word.

(6)

(2)

4.2.6 Die aandeelhouers behoort ontevrede te wees aangesien hulle 8,7% verdien, wat minder is as die huidige bankrentekoerse van 9,5% op vaste deposito's. (3) 4.2.7 As aandeelhouer is dit belangrik om die ouditverslag na te gaan om vas te stel of die Finansiële State billik weergegee is, byvoorbeeld of die direkteure behoorlik verslag gedoen het. Dit is ook belangrik om die AJV by te woon om menings te kan gee en om verantwoordelike persone as direkteure aan te stel.

20%

(4)

Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 2008

5.4 Die rentekoers op die nuwe lening moet soos volg bereken word: Rente vir Mei Rente vir Maart/April Verskil R3 750 R3 000 R 750

GRADE 12

Vraag 6: BTW-transaksies

Dt. Inset-BTW Bank ALGEMENE GROOTBOEK VAN SMILEY HANDELAARS BTW-KONTROLE AJ KBJ 27 279 3 658 30 937 Uitset-BTW B12 AJ 30 937

41

Kt.

Dus, rente op nuwe lening is R750 per maand en R9 000 vir die jaar. Nuwe lening: Rente op lening: Rente op lening x% Kontroleer R50 000 18% 18% R50 000 R 9 000

1 12

100% x%

30 937

(3)

R750

(5)

Dt. Debiteurekontrole Debiteurekontrole (oninbare skuld) BTW-kontrole AJ DAJ 1 200 28 30 937 32 123

UITSET-BTW Debiteurekontrole Onttrekkings Bank

B10 DJ AJ KOJ 14 567 42 17 556 32 123

Kt.

5.5 Items wat in die Inkomstestaat en nie in die Kontantbegroting sal verskyn nie, is Waardevermindering Oninbare skuld Voorsiening vir oninbare skuld Korting toegestaan/ontvang (enige twee) 5.6 Die verwagte kontantverkope in Maart is soos volg: R330 000 x x 60% 40% R220 000 (kredietverkope vir Maart)

(4)

(8)

Dt. Krediteurekontrole Bank Kleinkas KJ KBJ KKJ 22 450 6 789 490 29 729

INSET-BTW Krediteurekontrole BTW-kontrole

B11 KAJ KJ 2 450 27 299 29 729

Kt.

Van die Debiteure-invorderingskedule het ons die volgende: Ontvangste van debiteure vir April-kredietverkope R118 800 na 10% korting R118 800 90% x 100% x R132 000 (voor korting van 10%)

R132 000 R220 000 100 1

60% van debiteure

(6) [25 punte]

Laat elke minuut tel

WENKE

(6) [17 punte]

Tyd is kosbaar. Elke minuut wat jy hier en daar mors, tel. As tyd soos water gemeet kon word, sou jy aan die einde van die dag liters water in die riool afgegooi het. Begin dus elke dag deur `n lysie te maak van alles wat gedoen moet word. Rangskik, in volgorde van belangrikheid, die heel belangrikste dinge om eerste te doen, en daarna die ander. Kyk deur die dag na jou lysie om seker te maak jy bereik alles wat jy moet doen. Moenie te veel eise aan jouself stel nie, dit sal jou oorweldig. Daar is net 24 uur in `n dag. Maak elke dag tyd vir pret en ontspanning. Die korrekte tydbestuur is een van die heel belangrikste vaardighede NASIENMEMORANDUM wat jy kan aanleer. Tydbestuur beteken dat jy ten volle in beheer van jou lewe sal wees!

LEWENSWETENSKAPPE VRAESTEL 1

Corner of Forest Drive and Logan 3 Pinelands. VOORBEELD Wa, Tel (021) 531 7750, Fax (021) 5320056 Customer Services Fax (021) 5322303 Corner of Forest Drive and Logan Wa, Pinelands. Tel (021) 531 7750, Fax (021) 5320056 Customer Services Fax (021) 5322303

AFDELING A VRAAG 1

LEWENSWETENSKAPPE

1.2 1.2.1 1.2.2 1.2.3 1.2.4 1.2.5 1.2.6 (7 x 2) (14) endometrium Cowper-klier kolostrum besnydenis oksitosien prolaktien (6)

1.1 1.1.1 1.1.2 1.1.3 1.1.4 1.1.5 1.1.6

C D A B C D

1.6.1 1.6.2

1.6

1.3 1.3.1 1.3.2 1.3.3 1.3.4 1.3.5

D F H E G

(5)

1.4 1.4.1 1.4.2 1.4.3

Fosfaat, organiese basis en pentoossuiker A-T en C-G (a) Proteïensintese (b) Proses 1 is Transkripsie Proses 2 is Vertaling (c) A mRNA B Aminosuur C tRNA D polipeptied (proteïen)

(2) (2) (1)

(4) (11)

1.6.3 & 1.6.4 centromere = sentromeer one chromatide = een chromatied chiasma = kruisvorm 1.6 1.6.1 Vroeë anafase I 1.6.2 Die sentromere skei om die haarnaaldvorm te gee. Dit bestaan duidelik uit vier stringe. 1.6.3 & 1.6.4 centromere = sentromeer AFDELING B one chromatide = een chromatied chiasma = kruisvorm VRAAG 2 2.1 2.1.1 Dwarsdeursnee Saaddraende buis 2.1.2 A Tussenselle B Saadepiteel C Spermatosiede (saadselle)

Vroeë anafase I (2) Die sentromere skei om die haarnaaldvorm te gee. (2) Dit bestaan duidelik uit vier stringe.

(6) (2) (10) (2) Totaal Vraag 1: 50 TOTAAL AFDELING A: 50

(1) (6) (10) Totaal Vraag 1: 50 TOTAAL AFDELING A: 50 (6) (1) (1)

1.5

(a) (c) (e) (f)

+ + + +

(b) (d) (f) (g)

+ -

2.1.3

2.1.4 AFDELING B

D Spermatiede (saadoerselle) E Manlike geslagsel F Sertoli-sel v C G lei na die epididimis en daarvandaan tot in die spermbuis.

(10)

(4)

VRAAG 2

2.1 SECTIO B 2.1.1 Dwarsdeursnee Saaddraende buis 2.1.2 A Tussenselle B Saadepiteel C Spermatosiede (saadselle) D Spermatiede (saadoerselle) E Manlike geslagsel Sertoli-sel v F 2.1.3 C G lei na die epididimis en daarvandaan tot in die spermbuis. 2.1.4 (1)

Total Question 1: 50 TOTAL SECTIO A: 50

(1)

(6) (1)

42

2.1.5 A F

VRAAG 3 Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 2008

3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 (2) (13)

GRADE 12

Die endokrienklier word saamgestel uit tussenselle wat die androgeenhormone soos testosteroon produseer. Dit handhaaf die manlike sekondêre geslagseienskappe. (2) Die Sertoli-selle ondersteun en bied voeding vir die ontwikkelende sperm.

2.2 2.2.1 Die aartappelplant word gevorm deur aseksuele (ongeslagtelike) voortplanting aangesien die aartappelknol `n vegetatiewe struktuur is. Die menslike kind word deur geslagtelike voortplanting ­ die saamvoeging van twee haploïedgamete ­ gevorm. Toename in droë massa is die beste manier om groei te meet aangesien dit die toename in die hoeveelheid stof in die organisme meet. Jy kan egter nie die menslike kind doodmaak en uitdroog om dit te doen nie, dus is `n ander eenheid wat nie destruktief is nie gevind om dit te doen. (3) Die brein en kop (1) (a) Vanaf 14 tot 18 jaar. (1) (b) Puberteit (1) (c) Die voortplantingsorgane is nie vroeg in die lewe tydens die groeifase van die liggaam nodig nie. Om dit vroeër as 14 jaar te ontwikkel, sal energie gebruik wat vir groei nodig is. Hulle begin dus eers in grootte toeneem sodra die res van die liggaam naby die rypwordingsgrootte is. (2) Waarskynlik manlik. Die rede is die puberteitsouderdom. By dogters begin puberteit gewoonlik rondom die ouderdom van 12, terwyl dit in seuns nader aan 14 jaar is. (2) Wanneer die aartappelknol in geskikte omstandighede geplaas word, begin dit groei. Opgebergde stysel word omskep in suikers wat gerespireer word om energie te verskaf wat nodig is vir groei. Dit laat die massa van die aartappelknol daal. Na ongeveer twee en `n halwe weke begin die stam en dan die blare groei. Sodra die blare begin groei, begin hulle fotosintetiseer, wat voedsel maak sodat min uit die aartappelknol gehaal word en die kromme vir die aartappelknol plat af terwyl die kromme vir blare eksponensieel verhoog. (4) (14) 3.2 3.2.1

Germinale epiteel (saadepiteel) (1) In die jong fetus selfs voordat sy gebore is. (1) (a) Y Omdat ryp sperme haploïed (halfryk) is met die helfte van die aantal chromosome van die volwasse selle. Y het 4 eenhede DNA, wat die helfte is van die volwasse 8 eenhede van Z. (b) Z Omdat diploïede (dubbelvormige) selle die meeste chromosome het en dus het DNA en Z 8 eenhede, meer as enige van die ander. (3) (c) X sal `n onryp sperm ((spermatiede) wees. Die bewys is dat hulle net die helfte van die DNA van die ryp sperm het en dus het die DNA gerepliseer om dubbelstring-chromosome te maak en is dus onryp. (2)

(3)

(10)

2.2.2

2.2.3 2.2.4

3.2.2 3.2.3

Outosomaal beteken op normale chromosome aangetref, nie die X- of Y-chromosoom nie. Resessief beteken dat die eienskap slegs sal voorkom in die fenotipe van `n organisme met twee kopieë. (2) 1, 2, 3, 4, 9, 10 (3) 50% kans om heterosigoties te wees vir die sekelsel-anemiegene. Albei die ouers van individu 6 is heterosigoties. Die moontlikheid van verskillende kinders is dus Ss x Ss SS, Ss, Ss, ss d.i. 50% van die kinders is heterosigoties. (3) Die sekelsel-allele produseer hemoglobien wat anders as normaal is. Die malariaparasiet vind dit dus moeilik om te vermeerder en die persoon is bestand. (2) Die malariaparasiet word deur muskiete gedra wat in warm, nat weer uitbroei aangesien die larwes in die water leef . Aangesien die allele weerstand bied teen sterfte weens malaria is daar `n seleksiedruk ten gunste van die sekelsel-anemie. (2) (12)

2.2.5 2.2.6

3.2.4

3.2.5

2.3

Bv. breë heupe, vetneerslae onder die vel, driehoekige kubiese hare.

3.3 3.3.1 3.3.2 3.3.4 3.3.5

(3) Totaal Vraag 2: 30

3.3.6

Verdagte Y. Profiel Y van hierdie DNA pas presies by dié van die vel onder die slagoffer se naels, hy was dus die persoon wat gekrap is. (1) DNA-vingerafdrukke. In vaderskapregsgedinge om te bevestig of iemand die vader van die kind is. Om iemand wat `n genetiese afwyking kan hê, te identifiseer. Om soldate wat in gevegte gedood is, of liggaamsdele na ontploffings, ens., te identifiseer. Forensies beteken om iets te lewer wat in `n geregshof gebruik kan word. (1)

(1)

(3) (8)

Totaal Vraag 3: 30 TOTAAL AFDELING B: 60

AFDELING C

VRAAG 4

4.1 Aktiewe chromosome is gedurende normale selektiwiteit baie lang, dun strukture omtrent so wyd soos `n enkele DNA-molekule. Hulle is so dun dat daar meer as `n meter chromosome in elke menslike selkern is. Hulle is so, sodat die individuele gene blootgestel kan word aan die chemikalieë soos RNA wat hulle nodig het om te werk . Wanneer seldeling op die punt staan om te begin, rol hulle op en gebruik proteïne om hul patroon te beheer . Die hoogs gevoude chromosome is nou veel korter en vetter, dus kan hulle nie maklik saamknoop en breek wanneer hulle gedurende die deling beweeg nie . Hulle word so kort en vet dat hulle met `n optiese mikroskoop gesien kan word. (4) (a) Omdat die dubbele heliese van DNA wat tydens deling uit die ouersel afkomstig is, dupliseer om `n kopie van hulself te vorm. Dit beteken dat daar twee stelle DNA sal wees wanneer die sel weer moet verdeel. (1) Een is die DNA wat van die ouersel afkomstig is , die ander is sy kopie wat deur DNA-verdubbeling gemaak word nadat seldeling afgehandel is . (2) (3) 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3 4.3.4 4.3.5 WAAR VALS VALS WAAR VALS (1) (1) (1) (1) (1) (5)

4.5 4.5.1 Organismes is diploïed met twee stelle chromosome . Die sigoot wat `n nuwe lewe begin, word gemaak deur samesmelting van twee haploïede gamete, elk met `n volle stel chromosome . Daar is dus twee stelle chromosome in elke sel van die organisme, wat twee stelle allele dra .Hierdie rangskikking het die voordeel dat enige skadelike resessiewe gene waarskynlik deur sy dominante alleel versteek sal word en nie skade veroorsaak nie. (4)

4.5.2

4.2

(b)

Daar is nie werklik twee van Mendel se `faktore' in elke sel nie ­ daar is vier wat twee stelle maak . Tydens die beginfase van selsplitsing I vorm homoloë pare chromosome bivalente, dus is die twee stelle faktore saam . Omdat elke chromosoom twee chromatiede het, is daar op hierdie stadium vier faktore in elke selkern. Die bivalente word met metafase op die ekwator in gelid gebring en dan word hulle in anafase I na die pole getrek . Dit bring mee dat pare faktore geskei word en na teenoorgestelde pole van die sel gaan . In die tweede deling van selsplitsing verdeel elke chromosoom in twee chromatiede ; elke chromatied dra een van die faktore. Elke chromatied word deel van `n verskillende sel . Aangesien vier selle gemaak word, is elk van die vier faktore (of gene op `n chromatied) in die oorspronklike diploïedselkern nou in `n verskillende sel . Elke sel het nou een faktor soos deur Mendel beweer. (8) Sintese (3) (15)

Totaal Vraag 4: 40 TOTAAL AFDELING C: 40 GROOTTOTAAL: 150

4.4 4.4.1 4.4.2 4.4.3 4 700 (1) Resessief tot normaal (1) Nee . Die hemofilie-geen is as gevolg van `n mutasie. Mutasies kom spontaan voor. Dit kom af en toe deur mutasie in `n familie sonder enige geskiedenis van die aandoening voor. (2) Omdat dit `n genetiese versteuring is. Die geen is in elke liggaamsel. Dit word nie veroorsaak deur `n patogeen wat deur medikasie onderdruk kan word om die siekte te `genees' nie. (1) Ja, dit kan behandel word. (1) Nee, dit is ook `n sosiale probleem . `n Persoon met dié aandoening se onderwys sal gewoonlik onderbreek word , wat dit moeilik maak om werk te kry . Die probleme verbonde daaraan om met die siekte te leef, kan ook tot frustrasie en depressie lei . (4) (a) Een van die stollingsfaktore ontbreek in die hemofiel se bloed. Hierdie faktore kan deesdae uit bloed getrek word en die lyer daarmee ingespuit word . (1) (b) Een probleem vir die hemofiel is die risiko om deur die geskenkte bloed besmet te word. Daar was in die verlede al gevalle van sodanige infeksie. Alhoewel daar nou egter sorg gedra word, bly dit steeds vir die hemofiel kommerwekkend . `n Tweede probleem is die behandelingskoste en die hoeveelheid tyd en energie wat nodig is om gereelde inspuitings van so `n rare stof soos die stollingsfaktor te kry. (2) (13)

Gebruik jou verbeelding

Hier volg `n visualiseringsoefening om jou te help om uit te vind wat die heel belangrikste vir jou is:

WENKE

4.4.4

4.4.5 4.4.6

4.4.7

Kry `n stil plekkie waar niemand jou sal pla nie. Hou `n pen en papier byderhand. Maak jouself gemaklik en maak jou oë toe. Haal `n paar keer diep asem en ontspan. Kyk na jou situasie - hoe lyk jou lewe op die oomblik? Vra jouself af: "Het ek beheer oor my lewe? Watter aspekte sou ek graag wou verander?" Dink nou oor hoe jou lewe `n paar jaar van nou af gaan lyk. Skep `n prentjie van `n volmaakte dag in jou lewe. Wat sien jy ten opsigte van jou familie, loopbaan, gesondheid, finansies, verhoudings, en so aan? Begin skryf! Probeer jou visie in woorde vaslê. Vergelyk dit met jou huidige lewe. Maak `n lys van daardie terreine in jou lewe wat prioriteit moet geniet as jy jou lewensambisies wil vervul.

Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 2008

GRADE 12

43

(3) (13) (1)

KORREKTE MEMORANDA VIR LEWENSWETENSKAPPE VIR 48-BLADSY-UITGAWE IN AUGUSTUS

NASIENMEMORANDUM LEWENSWETENSKAPPE VRAESTEL 2 VOORBEELD 2 1.5 1.5.1 1.5.2 bv: Behandel nywerheids- en huishoudelike afval op spesiale persele, soos rioolwerke. bv: Beheer peste op plase biologies eerder as om plaagdoders te gebruik.

Evolusie

AFDELING A VRAAG 1 1.1 1.1.1 1.1.2 1.1.3 1.1.4 1.1.5 B A C C D (5 x 2) (10)

`n Fossiel is die oorblyfsels, of tekens van die aktiwiteit, van `n lewende organisme wat vir `n baie lang tyd natuurlik bewaar is . (1) Perd of sebra 1. 4. 5. 6. `n Verlies van die vyfde toon `n Verkleining in die tweede en vierde tone `n Toename in die lengte van die derde toon Die voorkoms van `n vergrootte en versterkte punt (die hoef) (1)

1.2 1.2.1 voedingrykheid 1.2.2 1.2.3 1.2.4 biodiversiteit CITES volhoubaar

1.5.3 1.5.4

(4)

1.2.5 teratogeen 1.2.6 xerofiet (6)

1.5.5

bv: Die versterking van die ledemaat sodat vinnig daarmee gehardloop kan word Bv. Hoër lig van die liggaam deur die been te verleng vir vinniger hardloop (4) Die been sal minder geskik wees vir gebruik op sagte grond aangesien die kontakpunt met die grond baie klein geword het . (1) (12) (a) Mikro-evolusie verwys na die klein veranderings en aanpassings aan eienskappe om die spesie goed by sy omgewing aangepas te hou . Makro-evolusie verwys na groter veranderings aan eienskappe wat organismes so anders maak dat hulle `n nuwe spesie geraak het . Natuurlike seleksie is die proses waar die mees `liggaamlik geskikte' individue floreer en jonges vooortbring wat ook geskik vir hulle omgewing is . Kunsmatige seleksie is die proses waar mense besluit watter individue floreer deur ontslae te raak van dié met eienskappe wat hulle nie wil hê nie .

1.3 1.3.1 1.3.2 1.3.3 1.3.4 1.3.5 1.4 1.4.1 F A V G E 1. 2. Stormwaterafloop wat afval vanaf die grondoppervlak dra Uitvloeisels van fabrieke (daar is baie ander) (5)

1.5.6

1.6

(2)

(b) (2)

1.4.2

Besoedeling is wanneer mensgemaakte dinge by die omgewing gevoeg word en dit beskadig.

(1)

1.4.3

Daar is bakterieë aanwesig wat suurstof gebruik . Aangesien die bakterieë vinnig vermeerder, gebruik hulle baie suurstof in die water. (2) (a) Omtrent 560 meter vanaf die plek waar die rioolafval bygevoeg is. (1)

(2) (4) Totaal Vraag 1: 50 TOTAAL AFDELING A: 50

1.4.4 1.4.5

(b) Die kromme vir suurstof styg voortdurend. Voltooi die lyn op die grafiek teen dieselfde hoek totdat dit die oorspronklike suurstofvlak bereik. Lees dan hierdie punt af op die horisontale as . Dit word ekstrapolasie genoem. (2) 1.4.7 Die bakterieë is ontbinders en verander die voedingstowwe na enkelvoudige stowwe soos koolstofdioksied en nitrate wat nie voedingstowwe is nie . Hoe langer die tyd in die rivier, hoe meer voedingsbestanddele word ontbind . (2) bv: Gebruik diere-uitskotte op plase as bemesting eerder as om dit as oppervlakafval te laat staan.

1.4.8

AFDELING B VRAAG 2 2.1 2.1.1 Dit is kwalik `nuut' as die Sanmense dit vir duisende jare gebruik het . Dit is ook nie nuut ontdek nie. Dit is nuut vir Westerse wetenskaplikes en indien hulle daarin slaag om die nuttige materiaal te ekstraheer, kan dit `nuut' wees vir ander mense regoor die wêreld. (2) 2.1.2 Dit groei in die Kalahariwoestyn waar alle plante xerofiete moet wees . Om `n vetplant te wees om water te berg wanneer dit beskikbaar is, is `n baie belangrike aanpassing van baie xerofiete . Dit beteken dat tydens tye van droogte wanneer ander plante sal vrek weens gebrek aan water, dit oor die bronne beskik om lewendig te bly. (3)

2.1.3

(1)

(2)

(3)

Omdat dit `ontdek' is sodat mense geld daarvoor sal betaal, het die versamelingstempo vinniger toegeneem as die koers waarteen nuwe plante voortgebring word. Woestynplante groei dikwels stadig en reproduksie is moeilik en seldsaam omrede die toestande. Soos alle woestynplante, is die individueles ver uitmekaar. Daardie wat die naaste aan nedersettings is, sal reeds ingesamel wees, dus raak dit al hoe moeiliker om plante te vind. Reklame het die vraag in so `n mate laat toeneem dat dit tans die aanbod oorskry. Tensy die plante aangeplant word, sal dit selfs nog seldsamer word. (3) 2.2

2.2.4

(a) bv: Veranderings in pH affekteer die groei van sommige groentesoorte . (b) (c) (d) Die pH van die groeimedium Die droë massa van plante na drie weke se groei Die pH van die groeimedium affekteer die groei van sommige groentesoorte .

(1) (1) (1)

(1)

2.1.4

Dit is onmoontlik vir `n produk wat wêreldwyd geadverteer word, maar is slegs op een plek as `n seldsame plant beskikbaar ten einde volhoubaar te wees . Ek sou tuinbouwetenskaplikes aanstel om die plant se lewensiklus en voortplanting te bestudeer om maniere uit te werk om die plant te verbou . Sodra dit bekend raak en verstaan word, kan plaaslike boere aangemoedig word om plantasies tot stand te bring wat geoes kan word en die wilde plante uit te los . `n Telingsprogram kan tot stand gebring word om te probeer om die konsentrasie van die nuttige stowwwe in die plante te verhoog sodat minder nodig is . (4) Dit is `n duur besigheid om `n manier te vind om `n nuttige stof uit `n plant te ekstraheer en dit dan te suiwer . Daarna moet dit getoets word en dan deur die regeringsowerhede nagegaan word om te bevestig dat dit veilig is en doen wat dit voorgee. Geen maatskappy sal bereid wees om hierdie geld te spandeer tensy hulle weet hulle kan die geld terugkry deur die enigste vervaardiger te wees nie . Indien dit nie gepatenteer en gelisensieer word nie, kan ander maatskappye wat niks aan ontwikkeling bestee het nie, die wins maak. (2) (a) Die Sanmense het die inheemse kennis gehad waarsonder niemand sou weet dat Hoodia-plantekstrakte aptyt kan verminder nie . Daar sou geen wins wees sonder hierdie kennis nie, dus is dit deel van die geld wat gemaak word, werd . (2) Dit lyk na `n klein persentasie, maar dit is waarskynlik regverdig . (1)

Die boer moet die pH van sy/haar grond ken en dit gereeld nagaan, en ook weet wat die optimum pH moet wees vir die gewasse wat hy/sy kweek . Die boer moet geskikte minerale byvoeg om die pH van die grond vir optimum groei aan te pas. (2) (12) Totaal Vraag 2: 30

2.1.5

VRAAG 3 3.1 3.1.1 1. 7. 8. 9. 3.1.2

Nywerheidsafval , bv. kwik naby goudmyne Landbouproduksie , bv. bemesting wat in die reën oplos en afloop Huishoudelike afval , bv. plastieksakke of ammoniak van skoonmaakmiddels Diere- en mense-afval, bv. patogeniese (siekteverwekkende) bakterieë

(8)

2.1.6

Verminder die totale hoeveelheid deur nie te veel verpakking, ens., te gebruik nie . Hergebruik wat nuttig kan wees, bv. maak blikke skoon en gebruik hulle om gereedskap, ens., te bêre . Herwin dit wat in nuwe produkte omskep kan word, bv. baie soorte plastiek, bottels en blikke (3) (11) Dit is redelik eenvoudig en vereis slegs grond en vervoer. Gevaarlike of toksiese afval kan vir jare gehou word indien die opvulterrein goed bestuur word. Metaanafval uit opvulterreine kan gebruik word om elektrisiteit op te wek of dit kan vir verwarming gebruik word. (3) A B C D Dit moet ver weg wees van enige stedelike gebiede sodat reuk en siektes nie probleme kan skep nie . Dit moet ver weg wees vanaf waterbronne of deurdringbare rotse sodat besoedelende stowwe nie in die watervoorraad opland nie Dit moet uitgevoer wees met klei of swaardiensplastiek sodat daar geen deursypeling is nie. Kompaktors moet die afval daagliks platdruk sodat die uitbroei van huisvlieë verminder word . (8) (11)

3.2 3.2.1

(b) (c)

Alhoewel hulle oor die kennis beskik het en wetenskaplikes in die regte rigting kon stuur om `n middel te maak wat aanvaarbaar is en dus `n wins kan maak, verg dit baie ander soorte kennis. Aangesien die Sanmense waarskynlik geen verdere werk aan die projek doen nie, kan 6% billik wees. Individue sou meer geld kon maak as hulle kon uitwerk hoe om die plant te verbou . (1) (18) pH verwys na die waterstofioonkonsentrasie, dus is dit `n meting van suurgehalte of alkali-inhoud . `n pH van 7 is neutraal, tussen pH 7 en pH 14 is alkalies, onder pH 7 is suur. (1) Swaeldioksied en stikstofoksied . (1)

3.2.2

2.2 2..2.1

2.2.2 2.2.3

Steenkoolgestookte kragstasies Metaaalvervaardigingsbedrywe Motorvoertuiguitlaatgasse

3.3 3.3.1

(3)

Huisvlieë broei en voed in ontlasting en afvalprodukte wat deur bakterieë verrot word . Hulle het hare op die liggaam en tel kieme op uit die bronlaag waarvan hulle eet of waarin hulle broei. Hierdie skadelike bakterieë kan maklik na mense se kos oorgedra word, wat siekte veroorsaak . (2)

44

3.3.2 bv: Cholera Tifoïedkoors (ingewandskoors) Tuberkulose 3.3.3

Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 4.2.2 Homo erectus sowat 1,9 miljoen jaar gelede 2008

4.2.3 4.2.4 (3) 4.2.5 4.3 4.4 Homo habilis Die een is stewig en swaar gebou, die ander een is grasieus en lig gebou Ses tot sewe miljoen jaar gelede in Afrika Moontlike feite wat in `n antwoord gebruik kan word: Daar is baie verskillende oorsake van soortvorming. .

(2) (2) (2) (2)

GRADE 12

Die opvulterrein kan gereeld met grond bedek word sodat die vlieë nie by die afval kan uitkom nie . Die opvulterrein kan met kompaktors saamgepers word sodat vlieë nie in die afval kan grawe nie . Insekdoders kan gereeld gesproei word om die volwassenes dood te maak . (3) Totaal Vraag 3: 30 TOTAAL AFDELING B: 60

Dit kan gebeur wanneer een spesie tot `n nuwe een aanleiding gee. Dit word filetiese (of tussenspesifieke/afstammeling-) soortvorming genoem. Die oorspronklike spesie verander geleidelik namate mutasies in die genepoel versamel. Op die een of ander punt raak dit so verskillend, dat dit nie met die oorspronklike organismes voortgeplant kan word nie ­ dit is `n nuwe spesie wat die vorige een vervang het.

AFDELING C VRAAG 4 4.4 Bv 1: Ape het langer arms as mense in verhouding tot die grootte van die liggaam . Dit is omdat ape nie tweevoetig is nie, terwyl hominiede (mensagtige wesens) wel is . Ape gebruik hulle arms vir ondersteuning wanneer hulle stap terwyl hominiede dit nie doen nie . Ape het nie die koppievormige bekkenbene wat hominiede het nie . Hominiede is tweevoetig en het sterker ondersteuning vir die liggaam nodig wat bokant die bekken is terwyl ape se liggaam voor die bekken gehou word . Die aap se groottoon is soos `n duim gevorm terwyl die hominied se groottoon in lyn met die ander tone is. Die tweevoetige stappery van hominiede vereis `n meer onbuigsame voet as dié van ape, wie se voet ook gebruik word om takke mee vas te gryp , ens. Die foramen magnum is aan die agterkant van die skedel in hominiede, maar is naby die middel in ape se skedels . Om vorentoe te kyk, word die hominied se kop teen `n ander hoek as dié van die aap gehou omrede die regop houding . Die kop van die hominied sal slegs bokant die liggaam balanseer indien die rugmurg aan die agterkant van die skedel binnegaan . Die aap het `n kleiner breinomhulsel in verhouding tot die liggaamsgrootte . Hominiede het groter breine en, in die besonder, `n vergrootte frontale gebied, wat `n meer koepelvormige skedel gee .

Dit kan ook gebeur wanneer daar die een of ander soort versperring is wat een populasie van `n spesie van al die res skei. Hierdie geïsoleerde groep kan van die hoofgroep begin verskil totdat hulle nie meer met hulle kan voortplant nie. Dit word divergente (uiteenlopende) soortvorming genoem en vermeerder die aantal spesies op Aarde.

Een spesiale tipe divergente soortvorming vind plaas wanneer `n fisiese versperring Bv 2: soos `n bergreeks of seewater die twee groepe skei. Elke groep pas aan by sy eie, verskillende habitat totdat die twee groepe te verskillend geraak het om met mekaar voort te plant. Wanneer `n geografiese versperring divergente soortvorming veroorsaak, staan dit bekend as allopatriese soortvorming.

Bv 3:

In ander gevalle is die isoleermeganisme nie geografies nie. Dit kan veroorsaak word deur ekologiese isolasie (indien die twee groepe verskillende habitats in dieselfde gebied gebruik), gedragsisolasie (byvoorbeeld indien die twee groepe verskillende hofmaakgedrag gebruik), en so meer. Wanneer die isolasie van twee groepe veroorsaak word deur iets anders as geografie, word dit simpatriese soortvorming genoem.

Bv 4:

Bv 5:

`n Spesie kan uitsterf wanneer hy nie meer goed by sy omgewing aangepas is nie. Dit kan op `n aantal maniere gebeur. Dit kan byvoorbeeld gebeur weens ooruitbuiting

4.2 4.2.1

`n Fossiel van `n vroeëre hominiedskedel (Australopithecus africanus) van `n kind is in `n steengroef by Taung in Suid-Afrika gevind . (2)

deur `n nuwe doeltreffende roofdier wat ontwikkel het, bv. die mens het baie uitsterwings veroorsaak.

EKONOMIE

Antwoorde vir eksamen

Afdeling A

Vraag 1

1.1 (d) 1.4 (b) 1.7 (b) 1.10 (d) 1.2 (a) 1.5 (c) 1.8 (a) 1.3 (a) 1.6 (b) 1.9 (b) 10 2 (20)

Uitsterwing kan ook plaasvind indien `n voedingstof ontbreek of `n gedeelte van `n voedselketting verlore gegaan het. Dinosourusse het verdwyn as gevolg van `n gebrek aan voedsel toe daar `n skielike klimaatsverandering was as gevolg van die uitwerking van `n meteoriet wat die meeste van die groenplante waarvan hulle afhanklik was, uitgewis het. Walvisse word bedreig omdat veranderinge in die wêreldklimaat die oseaanstromings affekteer wat deur die planktonkrefies benodig word, waarop hulle vir voedsel staatmaak.

Dit kan ook gebeur wanneer `n nuut evolueerde, meer suksesvolle tipe organisme vir dieselfde bronne meeding. Buideldraende soogdiere het byvoorbeeld uitgesterf toe plasentale soogdiere evolueer het. Australië was reeds `n eilandkontinent, dus het die buidelsoogdiere daar oorleef aangesien die plasentale soogdiere nie maklik daar kon kom nie.

Vraag 2

2.1 Onwaar 2.4 Onwaar 2.7 Onwaar 2.10 Waar 2.2 Waar 2.5 Onwaar 2.8 Waar 2.3 Waar 2.6 Waar 2.9 Onwaar 10 3.2 fiskale 3.4 ekonomiese ontwikkeling 5 2 (10) [50] 2 (20)

Sodra `n spesie `n paar geïsoleerde groepe geword het, sal genevloei tussen die groepe staak en genetiese vloei, asook veranderende toestande, sal die oorblywende populasies verander totdat hulle tot nuwe spesies geëvolueer het en die oorspronklikes uitgesterf het. Die volgende maatstawwe moet gebruik word om die opstel te assesseer. KRITERIUM Metode van soortvorming Beskrywing van metodes Oorsake van uitsterwing Sintese 1 Een metode gegee Een korrekte beskrywing Een oorsaak toereikend verduidelik Beduidende gapings in die logika en vloei van die antwoord Punte 2 3 Twee metodes Drie metodes gegee gegee Twee korrekte Drie korrekte beskrywings beskrywings Twee oorsake Drie oorsake toereikend toereikend verduidelik verduidelik Geringe gapings Goed in die logika en gestruktureer, vloei van die bewys insig en antwoord begrip

Vraag 3

3.1 plaaslike 3.3 kapitaalvorming 3.5 inspuiting

4 Vier metodes gegee Vier korrekte beskrywings Vier oorsake toereikend verduidelik

Afdeling B

Vraag 4

Die antwoorde 4, 5, 6, 7, 8 en 9 kan gevind word in die X-Kit Ekonomie Studiegids of in die volgende Studie-Pel van vier baldsye wat aan die einde van September 2008 in die koerante verskyn. Die antwoorde kan ook van www. education.gov.za of www.thutong. org.za afgelaai word.

PLEASE NOTE

(15) Totaal Vraag 4: 40 TOTAAL AFDELING C: 40 GROOTTOTAAL: 150

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6

Kyk bladsy 5. Kyk bladsy 9. Kyk bladsye 12­13. Kyk bladsye 16­17. Kyk bladsye 26­27. Kyk bladsye 28­32.

(4) (6) (12) (12) (8) (8) [50]

Corner of Forest Drive and Logan Wa, Pinelands. Tel (021) 531 7750, Fax (021) 5320056 Customer Services Fax (021) 5322303

Vraag 5

5.1.1 5.1.2 5.2

Corner of Forest Drive and Logan Wa, Pinelands. Tel (021) 531 7750, Fax (021) 5320056 Customer Services Fax (021) 5322303

Kyk bladsye 46­47. Kyk bladsy 48. Kyk bladsy 53.

(6) (6) (12)

4.4 Kyk bladsye 16­17. 4.5 Kyk bladsye 26­27. 4.6 Kyk bladsye 28­32.

Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 2008

Vraag 5

5.1.1 5.1.2 5.2 5.3 5.4.1 5.4.2 5.4.3 Kyk bladsye 46­47. Kyk bladsy 48. Kyk bladsy 53. Kyk bladsye 54­56. Kyk bladsy 60. Kyk bladsy 61. Telkom, Yskor (enige toepaslike voorbeeld).

(12) (8) (8) [50]

(6) (6) (12) (8) (8) (8) (2) [50]

vraagfaktore is dus nodig vir volgehoue ekonomiese groei. Ekonomiese groei op sigself bring nie noodwendig ontwikkeling nie. Die grootste gedeelte van die bevolking gebruik die vermeerdering in die hoeveelheid goedere (groei) om hul lewenstandaard te verbeter (ontwikkeling). 3 2 (6) 7.5 Ja, inflasie verwys na 'n aansienlike styging in die algemene prysvlak, tesame met 'n daling in die koopkrag van geld. Die styging of daling van 'n paar pryse hoef nie inflasie te raak nie. (4) 7.6 Kyk bladsye 161­162. (4) [50]

GRADE 12

4

Vraag 8

8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 Kyk bladsye 131­132. Kyk bladsye 133­136. Kyk bladsye 135­136. Kyk bladsye 136­137. Kyk bladsye 138­149.

Die antwoorde 4, 5, 6, 7, 8 en 9 kan gevind word in die X-Kit Ekonomie Studiegids of in die volgende Studie-Pel van vier baldsye wat aan die einde van September 2008 in die koerante verskyn. Die antwoorde kan ook van www. education.gov.za of www.thutong. org.za afgelaai word.

PLEASE NOTE

Vraag 6

6.1 Kyk bladsye 92­94. (16) 6.2 Kyk bladsye 103­115. (12) 6.3 (a) Kyk bladsye 104­111. (6) (b) Kyk bladsye 104­111. (6) 6.4 (a) Telkom, Yskor, Eskom, Sasol (enige toepaslike voorbeeld). (b) Drie selfoonverskaffers ­ MTN, Vodacom en Cell C (enige toepaslike voorbeeld). (c) Die Johannesburgse aandelebeurs (enige toepaslike voorbeeld). (6) 6.5 Nee. Hoewel sy die monopolie het, kan sy nie haar prys te hoog vasstel nie, want verbruikers sal plaasvervangende produkte soek. Hoewel die produkte nie identies sal wees nie, sal verbruikers verkies om te koop by 'n verskaffer wat hulle meen nie besig is om hulle uit te buit nie. (4) [50]

(8) (10) (10) (12) (10) [50]

Afdeling C

Vraag 9

9.1 Kyk bladsye 81­83. 9.2 Kyk bladsye 87­90.

(40) (60) [100]

Vraag 10

Verskeie faktore sal daartoe bydra om van toerisme 'n bedryf te maak wat 'n bydrae tot ekonomiese ontwikkeling en groei kan lewer. Dit is die volgende: BBP Die toeristebedryf verdien meer buitelandse valuta as ons goudmyne. Goud was eers die grondslag van die land se ekonomie, maar onlangse navorsing toon dat toerisme nou meer buitelandse valuta genereer as gouduitvoer. In 2003

Vraag 7

7.1 (a) 16 (2) (b) Kyk bladsy 185. (6) (c) Kyk bladsy 185. (2) 7.2 (a) Kyk bladsye 29­32. (6) (b) Kyk bladsye 29­32. (8) 7.3 Kyk bladsy 28. (12) 7.4 Ter wille van die groei van 'n ekonomie, moet daar 'n toename in die produksiekapasiteit van die ekonomie wees, asook in die vraag na goedere en dienste wat in die ekonomie gelewer word. Aanbod- sowel as vraagfaktore is dus nodig vir volgehoue ekonomiese groei. Ekonomiese groei op sigself bring nie noodwendig ontwikkeling nie. Die grootste gedeelte van die bevolking gebruik die vermeerdering in die hoeveelheid goedere (groei) om hul lewenstandaard te verbeter (ontwikkeling). 3 2 (6) 7.5 Ja, inflasie verwys na 'n aansienlike styging in die algemene prysvlak, tesame met 'n daling in die koopkrag van geld. Die styging of daling van 'n paar pryse hoef nie inflasie te raak nie. (4) 7.6 Kyk bladsye 161­162. (4) het toerisme R53,9 miljard verdien, in vergelyking met die R35,3 miljard uit [50] netto gouduitvoer. Toerisme dra ongeveer 7,8% tot die BBP by en is 'n groot werkskepper in ons ekonomie. Die rol van toerisme in ons ekonomie het oor die jare bestendig verbeter, vanaf 2% van die BBP in 1994 tot 7% in Vraagand Tourism Council (WTTC), die Wêreldraad van Reis en 2005. Die World 8 Travel Toerisme, het 8.1 Kyk bladsye tot die wêreldekonomie in 1995 op 10,9% geskat. Suid-Afrika (8) toerisme se bydrae 131­132. 8.2 Kyk bladsye 133­136. moet die potensiaal van die toeristemark dus meer volledig ontwikkel. 4 2 (10) (8) 8.3 Kyk bladsye 135­136. (10) 8.4 Kyk bladsye 136­137. (12) Indiensneming 8.5 Kyk bladsye 138­149. (10) Werkskepping bied miskien die grootste uitdaging vir die ekonomie. Gevolglik word doelwitte vir groei en indiensneming ingesluit by Toerisme in GEAR: [50] 'n Strategie om die Witskrif oor Toerisme te Implementeer: 1998­2000. Die WTTC skat dat toerisme oor die volgende 12 jaar meer as 'n halfmiljoen werksgeleenthede in Suid-Afrika kan byvoeg.

Put your plans into action

1. Decide on what you need and want. 2. Choose a goal and write it down. 3. Work out a step-by-step plan of action showing how you will achieve your goal. 4. Evaluate and revise your plan regularly if necessary.

WENKE

Armoede Die WTTC se Agenda 21 vir Reis en Toerisme verklaar dat toerisme 'n deurslaggewende element in die uitwissing van armoede en in maatskaplike ontwikkeling kan wees. Die program van armoedeverligting behels hoofsaaklik die bevordering en ontwikkeling van toerismeprodukte in gemeenskapsbesit, soos herberge, asook die oprigting van paaie, inligtingsentra en aanwysings en naamborde vir toeriste. Baie van die voorste toeristebestemmings is geleë in landelike gebiede met 'n meer eweredige verspreiding van werks- en entrepreneursgeleenthede. Dit beheer ook die vloei van verstedeliking, en laat mense toe om in hul gemeenskappe te woon en werk. Teen die middel van 2003 2 (6) is R290,6 miljoen reeds aan programme vir armoedeverligting bestee. 3 Eksternalisering Eksternalisering word ook oorloopgevolge genoem. 'n Vraag na toerisme is deurlopend. As iemand vanjaar vakansie gehou het, beteken dit nie dat hy nie volgende jaar ook vakansie wil hou nie. Die markpotensiaal vir toerisme groei dus steeds en word verder verbeter deur die stygende lewenstandaard in ander lande. Die uitwerking van toerisme is groter as die aanvanklike bedrag wat toeriste bestee ­ dit het dus 'n vermenigvuldigereffek. 'n Motorbestuurder wat toeriste vervoer en sy inkomste bestee in die gebied waar hy werk en sodoende tot die plaaslike ekonomie bydra, dien as 'n voorbeeld hiervan. Die toeristebedryf is in staat om die HOP te steun en onderhou en 'n groot bydrae tot swart ekonomiese bemagtiging te lewer. Die kabinet het in November 2001 'n Strategie vir Transformasie in Toerisme goedgekeur om meer ondernemings in besit van swart mense by die toeristebedryf te betrek. Laastens bied die toeristebedryf geleenthede om vraag en produksie te skep, en dit het dus die potensiaal om groei in ander sektore soos die landbou, kleinhandel, dienste en vervaardiging te ondersteun. Suid-Afrika, met sy vele natuurlike hulpbronne, het die potensiaal om in feitlik alle behoeftes van die toeris te voorsien. Toerisme kan dus 'n bydrae tot die skepping van vraag en 2 (10) produksie in baie ander sektore van die ekonomie lewer. 5 Omgewing Toerisme wat goed bestuur word, kan baie help om ons omgewing te verbeter en te bewaar. Ekotoerisme is gemik op die rehabilitasie en verbetering van ons natuurlike hulpbronne. Verantwoordelike toerisme maak voorsiening vir die beskerming van biodiversiteit en grondgebruik. Die identifisering en toekenning van wêrelderfenisgebiede, waarvan Suid-Afrika baie het, dien as verdere aanmoediging vir die verantwoordelike en volhoubare ontwikkeling en bestuur van toerisme. Toerisme verdien baie buitelandse valuta. Volgens Statistieke Suid-Afrika was die gemiddelde totale maandelikse inkomste in die 2 (4) akkommodasiebedryf vanaf Sep. 2004 tot Jan. 2005, R963,9 miljoen. 2 Infrastruktuur Die Witskrif is daarop ingestel om die infrastruktuur vir toerisme te verbeter, om Suid-Afrika aggressief as 'n toeristebestemming van voorkeur te bemark, en om die bedryf deur middel van 'n bemagtigingsprogram tot die beskikking van alle sektore van die bevolking te stel. 'n Gesonde vervoerinfrastruktuur is van

Afdeling C

Vraag 9 poging om toerisme as 'n belangrike bydraer tot ekonomiese groei as 'n verdere

en werkskepping te bemark. Daarby is die Tourist Enterprise (TEP) deur die (40) 9.1 Kyk bladsye 81­83. Departement van Omgewingsake en Toerisme geskep in samewerking met die 9.2 Kyk bladsye 87­90. (60) Business Trust en Ebony Consulting International om groei in die toeristebedryf [100] te bevorder. Ongeveer 200 deur die TEP bygestaan en 10 000 werksgeleenthede Vraag die1laasteKMMO's isvan 2003 geskep. Die primêre doel van die program 10 is teen kwartaal isVerskeie faktore sal daartoe bydra om van toerisme 'n bedryf te van histories die ontwikkeling van vaardighede, kapasiteit en die deelname maak wat 'n bydrae tot ekonomiese ontwikkeling en groei kan lewer. Dit is die volgende: agtergeblewe sakeondernemings in die toeristebedryf. Die Departement steun ook die invoer van skoolvakke, reis en toerisme, en gasvryheidstudies, BBP om 'n nuwe kultuur van toerisme in die land te ontwikkel. Die toerismeDie toeristebedryf verdien meer buitelandse valuta as ons produktiwiteit in leierskapprojek is daarop gemik om vaardighede, diens engoudmyne. Goud die was eers die grondslag ekonomiese subsektore van die land se ekonomie, maar onlangse navorsing toerisme, bewaring en gasvryheid te verbeter. toon dat toerisme nou meer buitelandse valuta genereer as gouduitvoer. In 2003 Toerisme vorm 10% van die BBP en is die grootste bedryf in die wêreld waarby ongeveer 212 miljoen mense wêreldwyd betrokke is. Teen 2005 sou die geraamde waarde van die bedryf vir die wêreldekonomie VSA$7 biljoen wees. Die WTTC skat dat reis en toerisme nou die grootste werkskepper ter wêreld is. Die toeristebedryf kan binne 'n kort tydperk baie werksgeleenthede skep. Bykomende dienste soos vermaak, die verkoop van kuns en handwerk, en groot akkommodasie-instellings kan feitlik onmiddellik duisende bykomende werksgeleenthede skep. Die toeristebedryf is baie arbeidsintensief, met die laagste verhouding van belegging tot werkskepping in die ekonomiese sektor. Dit bring toerisme-aktiwiteite binne die bereik van klein entrepreneurs en skep meer werksgeleenthede per rand wat belê is as die meeste ander ekonomiese aktiwiteite. Die toeristebedryf betrek veelvuldige vaardighede soos sjefs, administratiewe klerke, gidse, taalonderwysers, haarkappers, skoonmakers en motorbestuurders. Daar is 'n reuse potensiaal vir indiensopleiding. Die toeristebedryf skep entrepreneursgeleenthede in die formele sowel as die informele sektore van die ekonomie. 7 2 (14)

Die strategie vir groei in toerisme wat die regering in 2003 aangeneem het, dien

46

Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 2008

Staat Die staat trek voordeel in die vorm van direkte sowel as indirekte belastings. Sakeondernemings wat na toeriste omsien, betaal groot bedrae aan die staat in die vorm van belasting. Die regering kan hierdie inkomste dan weer gebruik om die infrastruktuur van die land te verbeter. 1 2 (2) Infrastruktuur Private onderneming, in vennootskap met die verskillende regeringsvlakke, dra dikwels tot die opgradering van die infrastruktuur by ten einde toerisme na

GRADE 12

kritieke belang vir die ontwikkeling van toerisme in Suid-Afrika. Voortgesette kritieke belang vir die ontwikkeling van toerisme in Suid-Afrika. Voortgesette groei in toerisme vereis verbeterings in lughawe- en lugdienskapasiteit asook groei in toerisme vereis verbeterings in lughawe- en lugdienskapasiteit asook in die doeltreffendheid van die lugvaartbedryf. Die soorte infrastruktuur om in die doeltreffendheid van die lugvaartbedryf. Die soorte infrastruktuur om toerisme te onderhou, is onder meer die volgende: toerisme te onderhou, is onder meer die volgende: Vervoerinfrastruktuur, byvoorbeeld vir passasiervervoer, nutsdienste Vervoerinfrastruktuur, byvoorbeeld vir passasiervervoer, nutsdienste en kommunikasie. Dit is nodig om besoekers veilig en doeltreffend na en kommunikasie. Dit is nodig om besoekers veilig en doeltreffend na toeristebestemmings te vervoer. toeristebestemmings te vervoer. Afleweringsinfrastruktuur, byvoorbeeld vragvervoer, die nutsdienste Afleweringsinfrastruktuur, byvoorbeeld vragvervoer, die nutsdienste en kommunikasiedienste wat nodig is om goedere en dienste by die en kommunikasiedienste wat nodig is om goedere en dienste by die toeristebestemmings af te lewer. toeristebestemmings af te lewer. Plaaslike infrastruktuur om toeriste te lok, soos die natuurskoon en geboude Plaaslike infrastruktuur om toeriste te lok, soos die natuurskoon en geboude omgewing, kultuur, geskiedenis, kleinhandel en vermaak. 4 2 (8) omgewing, kultuur, geskiedenis, kleinhandel en vermaak. 4 2 (8) (50) (50) Voordele van toerisme Voordele van toerisme Toerisme is tot voordeel van individue, plaaslike gemeenskappe en die land Toerisme is tot voordeel van individue, plaaslike gemeenskappe en die land as geheel. Uiteindelik bevoordeel dit die land fisies sowel as ekonomies. as geheel. Uiteindelik bevoordeel dit die land fisies sowel as ekonomies. Ekotoerisme en die aanwysing van wêrelderfenisgebiede moedig die staat en Ekotoerisme en die aanwysing van wêrelderfenisgebiede moedig die staat en gemeenskappe aan om die omgewing te bewaar. 2 2 (4) gemeenskappe aan om die omgewing te bewaar. 2 2 (4) Huishoudings Huishoudings Individue word deur ondernemings in die toeristebedryf in diens geneem, en Individue word deur ondernemings in die toeristebedryf in diens geneem, en dit skep ook geleenthede vir diegene wat hul eie ondernemings in hierdie sektor dit skep ook geleenthede vir diegene wat hul eie ondernemings in hierdie sektor van die ekonomie wil begin. Plaaslike gemeenskappe kan ook voordeel trek uit van die ekonomie wil begin. Plaaslike gemeenskappe kan ook voordeel trek uit toerismeverwante bedrywe in hul omgewing, soos gastehuise, reisagente en toerismeverwante bedrywe in hul omgewing, soos gastehuise, reisagente en toeroperateurs, en die verkoop van kuns, handwerk en soeweniers aan toeriste. toeroperateurs, en die verkoop van kuns, handwerk en soeweniers aan toeriste. Die verskaffing van goedere en dienste aan die toeristebedryf soos vervoer, vars Die verskaffing van goedere en dienste aan die toeristebedryf soos vervoer, vars produkte, droogskoonmakery, onderhoud en opleiding is indirekte voordelige produkte, droogskoonmakery, onderhoud en opleiding is indirekte voordelige gevolge vir plaaslike gemeenskappe. Toerisme self het 'n belangrike invloed op gevolge vir plaaslike gemeenskappe. Toerisme self het 'n belangrike invloed op programme vir werkskepping en die verligting van armoede. 3 2 (6) programme vir werkskepping en die verligting van armoede. 3 2 (6) Sakeondernemings Sakeondernemings Sakeondernemings wat in die behoeftes van toeriste voorsien, baat baie by Sakeondernemings wat in die behoeftes van toeriste voorsien, baat baie by groter besteding deur toeriste. Talle kusoorde en stede maak baie op toerisme groter besteding deur toeriste. Talle kusoorde en stede maak baie op toerisme staat om die plaaslike ekonomie te onderhou, byvoorbeeld Margate aan die staat om die plaaslike ekonomie te onderhou, byvoorbeeld Margate aan die suidkus van KwaZulu-Natal. Toerisme gee plaaslike ondernemings se verkope suidkus van KwaZulu-Natal. Toerisme gee plaaslike ondernemings se verkope 'n hupstoot, veral dié wat na die bedryf omsien, soos akkommodasie, vermaak 'n hupstoot, veral dié wat na die bedryf omsien, soos akkommodasie, vermaak en diensverwante ondernemings. Die eiendomsmark trek ook groot voordeel uit en diensverwante ondernemings. Die eiendomsmark trek ook groot voordeel uit belegging deur toeriste, veral in kusoorde en eiendomsontwikkelings. Besoekers belegging deur toeriste, veral in kusoorde en eiendomsontwikkelings. Besoekers uit die res van Afrika kom ook na Suid-Afrika, hoofsaaklik om inkopies te doen, uit die res van Afrika kom ook na Suid-Afrika, hoofsaaklik om inkopies te doen, en die kleinhandelbedryf trek groot voordeel uit hul besteding. 5 2 (10) en die kleinhandelbedryf trek groot voordeel uit hul besteding. 5 2 (10)

die land te verbeter. Die Airports Company bestee byvoorbeeld miljarde rande aan die opgradering van die land se lughawens om stygende toeristegetalle te kan hanteer en om gereed te wees vir die verwagte 400 000 besoekers wanneer ons in 2010 die FIFA Sokkerwêreldbekertoernooi aanbied. Die provinsiale regering van Gauteng beplan om die Gautrein van R20 miljard te bou om die vervoerstelsel in die provinsie teen 2010 te verbeter. Groot verbeterings aan die infrastruktuur kan verwag word, in die vorm van beter paaie, meer stadions en openbare vervoer. Stede soos Port Elizabeth en Johannesburg is deur die verbeterings aan die infrastruktuur bevoordeel toe hulle die Krieketwêreldbekertoernooi en die Wêreldberaad aangebied het. Groot verbeterings aan die infrastruktuur in die vorm van beter paaie, meer stadions en openbare vervoer kan in die aanloop tot die Sokkerwêreldbekertoernooi in 2010 verwag word. 4 2 (8) (30) Volhoubaarheid van die Sokkerwêreldbeker-projekte Die aanbieding van die Sokkerwêreldbekertoernooi sal vir die duur van die gebeurtenis na verwagting sowat 160 000 direkte werksgeleenthede skep. Baie van die werksgeleenthede wat geskep word, sal aan klein entrepreneurs die geleentheid bied om finansieel daarby te baat en die geld te gebruik om na afloop van die gebeure met hul aktiwiteite voort te gaan. Boumaatskappye behoort munt te slaan uit minstens 'n verdere drie stadions wat gebou en vyf ander wat volgens beplanning opgegradeer sal word. Baie van die kontrakte sal aan klein en middelslag-ondernemings toegeken word, wat dit vir hulle moontlik sal maak om toekomstige projekte te onderneem. Die sportstadions wat gebou word, sal in die toekoms deur plaaslike spanne gebruik kan word. Konstruksie wat verband hou met die sneltrein wat die Gautrein gedoop is en wat Johannesburg, Pretoria en die O.R. Tambo Internasionale Lughawe sal verbind, het in 2006 begin en daar word beoog dat die trein teen 2010 grotendeels in werking sal wees. Hierdie sneltrein sal die verkeersdruk in Gauteng verlig en die arbeidskragte meer mobiel maak. Die toernooi sal ook tot belegging in al die lughawens in Suid-Afrika lei, en die land sal in die toekoms voordeel daaruit trek omdat die groter kapasiteit groter getalle toeriste sal kan hanteer. Die gasvryheidsbedryf sal ook baat by die bykomende akkommodasie wat die sokkerentoesiaste en toekomstige toeriste sal benodig. Die gebeurtenis self sal die wêreld se aandag op Suid-Afrika vestig en dit makliker maak om die land in die toekoms as 'n toeristebestemming te bemark. Meer toerisme, danksy die gebeurtenis, sal help om bedrywe wat na toeriste omsien, te onderhou. VRAAG 1: 10 2 (20) Sleutelvraag: Watter uitwerking het die koue oorlog op die vorming van [100]

die wêreld in die 1960's gehad? Marshall-hulp was die verlening van krediet en lenings aan Europa deur die VSA ten einde die lande van Europa te help om hulle ekonomieë te hervestig. Dit was beskikbaar vir alle state wat in die oorlog geveg het. 1.2 1.3 van Europa van ekonomiese ondergang te red. 4 5 Dit is `n goeie beeld aangesien die lenings as reddingsgordel gedien het om die lande Die slot beeld uit hoedat die lande van Europa deur skuld en rentebetalings aan die VSA vasgegrendel sal wees. Let op die dollarteken op die slot. 3 3 3 1.4 1.5 `n Amerikaanse spotprent sou nie `n slot wys nie aangesien `n moontlike negatiewe sy van Marshall-hulp nie raakgesien sou word nie. Rusland se invloed is. 1.6 Clay het waarskynlik vir Sowjet-Rusland van uitbreiding na Noorweë verdink. Noorweë was nie werklik bedreig nie, maar het `n sosiaal-demokratiese regering gehad. 2 1.7 Clay het sy toespraak gelewer nadat die Oos-Duitsers (Rusland) alle landroetes na Wes-Berlyn afgesluit het as protes teen die Westerse magte se bekendstelling van `n nuwe geldeenheid in hulle besettingsones van Duitsland. 1.8 1.9 het die grondslag van die Koue Oorlog gelê. 6 4 Kommunisme het die Amerikaanse ideaal van kapitalisme bedreig en hierdie konflik Ja. Die VSA was op daardie tydstip nog die enigste kernkragmoondheid en kon dis die risiko loop van oorlog en die Oos-Duitsers en Russe dwing om die verkeersroetes te heropen. Nee. Enige oorlog sou slegs verdere ellende vir die mense van Duitsland en Europa meebring, veral as `n kernbom gebruik is. 1.10 1.11 Onttrekking sou wys dat die VSA NIE tot die verdediging en ondersteuning van Europa verbind was nie en Europeërs sou nie meer die VSA vertrou nie. 4 Die spesiale etiket aan die sak; die feit dat die sak genommer is; die groot aantal mense in die vliegtuig (meer as wat waarskynlik op daardie oomblik kon help aflaai); die algemene samestelling van die foto en die uitdrukkings op hulle gesigte. 1.12 Uitgebreide vraag: Antwoorde moet `n aanduiding insluit van `n besef dat Duitsland en Berlyn albei in besettingsones verdeel is en dat die Weste probeer het om sy sones ekonomies te ontwikkel. Dit het gelei tot die bekendstelling van `n nuwe geldeenheid in die Weste 5 Hy bedoel dat Tsjeggo-Slowakye deur die Kommuniste oorgeneem is en nou onder

GESKIEDENIS: VRAESTEL 1 - Memorandum

Staat Staat Die staat trek voordeel in die vorm van direkte sowel as indirekte belastings. Die staat trek voordeel in die vorm van direkte sowel as indirekte belastings. Sakeondernemings wat na toeriste omsien, betaal groot bedrae aan die staat in Sakeondernemings wat na toeriste omsien, betaal groot bedrae aan die staat in PUNTE: 150 die vorm van belasting. Die regering kan hierdie inkomste dan weer gebruik om die vorm van belasting. Die regering kan hierdie inkomste dan weer gebruik om die infrastruktuur van die land te verbeter. 1 2 (2) die 1 2 (2) TYD: infrastruktuur3van die land te verbeter. URE Infrastruktuur Infrastruktuur Private onderneming, in vennootskap met die verskillende regeringsvlakke, dra Private onderneming, in vennootskap met die verskillende regeringsvlakke, dra dikwels tot die opgradering INSTRUKSIES EN INLIGTING van die infrastruktuur by ten einde toerisme na dikwels tot die opgradering van die infrastruktuur by ten einde toerisme na

Hierdie vraestel bestaan uit VIER vrae gebaseer op die voorgeskrewe raamwerk vir 2008, wat soos volg is:

GESKIEDENIS

1.1

VRAAG 1:

WATTER UITWERKING HET DIE KOUE OORLOG OP DIE VORMING VAN DIE WÊRELD IN DIE 1960's GEHAD?

VRAAG 2:

HOE IS UHURU (VRYHEID) IN DIE 1960's EN 1970's IN AFRIKA VERWESENLIK?

VRAAG 3:

WATTER VORMS VAN PROTES IS VANAF DIE 1960's TOT 1990 IN DIE BURGERLIKE GEMEENSKAP GESIEN?

Fokus 1960's: Burgerregte-bewegings en Swart Mag-bewegings in die VSA

VRAAG 4:

WATTER VORMS VAN PROTES IS VANAF DIE 1960's TOT 1990 IN DIE BURGERLIKE GEMEENSKAP GESIEN?

Fokus 1970's: Swart Bewustheid-beweging in Suid-Afrika; apartheid in Suid-Afrika in die 1980's

Elke vraag tel 75 punte en begin met `n sleutelvraag. Kandidate moet TWEE vrae beantwoord. Elke vraag bestaan uit beide die brongebaseerde vrae wat 45 punte tel en die uitgebreide vraag wat 30 punte tel. Wanneer vrae beantwoord word, moet kandidate die toepassing van kennis, vaardighede en insig demonstreer. Herskryf van die bronne as antwoorde sal tot nadeel van kandidate strek. Skryf netjies en leesbaar. VRAAG 1: Sleutelvraag: Watter uitwerking het die koue oorlog op die vorming van die wêreld in die 1960's gehad?

1.1

Marshall-hulp was die verlening van krediet en lenings aan Europa deur die VSA ten einde die lande van Europa te help om hulle ekonomieë te hervestig. Dit was beskikbaar vir alle state wat in die oorlog geveg het. 5

1.2

Dit is `n goeie beeld aangesien die lenings as reddingsgordel gedien het om die lande van Europa van ekonomiese ondergang te red. 4

1.3

Die slot beeld uit hoedat die lande van Europa deur skuld en rentebetalings aan die VSA vasgegrendel sal wees. Let op die

begin op grond van sogenaamde tegniese - SEPTEMBER 2008 Spesiale 48-bladsy uitgaweprobleme. Die Weste het besluit om nie te veg nie (verwys na Bron B) maar om per lug aan Wes-Berlyn voorrade te lewer en in Wes-Berlyn. vir Russe was ontsteld en het dus `n blokkade van Oos-Berlyn (verwys na Bron CDie die lugroetes) selfs al sou dit minstens vierduisend ton goedere begin op grond van sogenaamde drie Wes-Berlynse lughawens van besluit om nie te per dag verg. Voorrade is na die tegniese probleme. Die Weste het Hanover, veg nie (verwys na Bron B) maar om per het gewilliglik gewerk (verwys na laggende Hamburg en Frankfort gevlieg en mense lug aan Wes-Berlyn voorrade te lewer (verwysin Bron D) vir die lugroetes) selfsdie sou dit minstens afgelaai word sodat gesigte na Bron C om seker te maak dat al vliegtuie vinnig vierduisend ton goedere per dag verg. `n vrag kon terugkeer. Die lugbrug het lughawens vanmaande aangehou hulle vir nog Voorrade is na die drie Wes-Berlynse vir bykans 11 Hanover, Hamburg en Frankfort gevlieg enmeer as het gewilliglikdag ingestuur. Ditna laggende en het teen die einde gemiddeld mense 8 000 ton per gewerk (verwys het duidelik gesigte datBron D) om ander Westerse state daartoe verbind was om Wes-Berlyn te geraak in die VSA en seker te maak dat die vliegtuie vinnig afgelaai word sodat hulle vir nog `nRusland die pad en spoorlyne weer oopgemaak, maar die skeiding van behou, dus het vrag kon terugkeer. Die lugbrug het vir bykans 11 maande aangehou en het teen die einde gemiddeld verstewig8en kort na die lugbrug is twee Duitse state die gedeeltes van Duitsland het meer as 000 ton per dag ingestuur. Dit het duidelik geraak dat die VSA en ander Westerse state daartoe verbind was om Wes-Berlyn te geskep. 30 behou, dus het Rusland die pad en spoorlyne weer oopgemaak, maar die skeiding van die gedeeltes van Duitsland het verstewig en kort na die lugbrug is twee Duitse state [75] geskep. 30 2.8 2.7

en in Wes-Berlyn. Die Russe was ontsteld en het dus `n blokkade van Oos-Berlyn

GRADE 12

die kulturele diversiteit van `n veelvolkige staat nie ­ hulle is in werklikheid gedwing om `n nuwe lewenswyse te aanvaar. 5

4

6

Die bron praat van ONS terme en ONS hou toesig oor die geld en ONS evalueer die sukses van die projek. Daar bestaan geen idee van samewerking met die Afrikastate nie en dit word alles uit die Bank en sy Westerse finansiers se oogpunt gesien. "Finansieel gesond" beteken dat die Bank `n wins daaruit sal maak; sal nie geld daarop verloor nie. 2

"Ekonomies gesond" beteken dat die staat finansieel by die projek sal baat; dat dit oor die potensiaal beskik om die staat se inkomste te verhoog. 2

"Maatskaplik gesond" beteken dat die projek behoort te help (soos die Bank dit sien) om die gemeenskap in die gebied op te hef (ongelukkig sien die plaaslike inwoners dit nie altyd in dieselfde lig nie). 2

"Omgewingsgewyse gesond" beteken dat die projek nie `n negatiewe uitwerking op die omgewing behoort te hê nie. [75] 2.9 Heel waarskynlik dat die "ooreengekome" ontwikkelingsdoelwit, produksie en prestasie-aanwysers nie ten volle verstaan word nie of verskillend deur die twee kante van die ooreenkoms vertolk word, bloot omrede kommunikasieprobleme, alhoewel daar erger knelpunte kan wees. 2.10 4 2

VRAAG 2: Sleutelvraag: Hoe het uhuru (vryheid) in die 1960's en 1970's nuwe probleme in Afrika geskep? VRAAG 2: Sleutelvraag: Hoe hetnasie is (vryheid)daar baie verskillende etniese of stamgroepe Afrika 2.1 `n Veelvolkige uhuru een waar in die 1960's en 1970's nuwe probleme in is, elk geskep? sy eie taal en kultuur. met 4 2.2 2.1 Ja. Dit het mense wat vyande was, in staat gestel om saam te kom ten einde saam te `n Veelvolkige nasie is een waar daar baie verskillende etniese of stamgroepe is, elk leef. met sy eie taal en kultuur. 4 Nee. Dit het mense wat vyande was, gedwing om saam te leef en sou onvermydelik Ja. Dit het mense wat vyande was,en die ander onderdanig te kom ten einde saam te daartoe lei dat een groep oorheers in staat gestel om saam is. 3 leef. E toon, deur die voortbestaan van stamverbondenheid uit te wys, dat die Bron Nee. Dit het staat van korte duurwas, gedwing om saam te leef en sou onvermydelik veelvolkige mense wat vyande was. 3 daartoe suggereer dat stamverbondenheidander onderdanig is. omdat dit beteken dat 3 Bron E lei dat een groep oorheers en die `n negatiewe mag is Bronbaie klein groepies en baie verskillende tale is. E toon, deur die voortbestaan van stamverbondenheid uit te wys, dat die daar 2x2=4 veelvolkige staat van korte duur `n probleem as mense nie dieselfde is nie en 3 Hy beklemtoon die gedagte van was. Bron E suggereergebruik (alhoewel baie mense meer as mag taal kan praat). dat stamverbondenheid `n negatiewe een is omdat dit beteken dat verskillende tale 3 daaridee van "gedwing om baie verskillende tale is.die mense geen seggenskap in die 2x2=4 Die baie klein groepies en te aanvaar" beteken dat Hy beklemtoonnie en die administrasie dus nie demokraties kon wees nie. en die gedagte van `n probleem as mense nie dieselfde is nie Indien die saak gehad het 2.11

Banke maak hulle geld deur geld teen rente uit te leen. Hoe meer jy die bank skuld, hoe meer rente moet jy aan hulle betaal. Iemand wat die bank miljarde skuld, sal `n goeie kliënt wees as gevolg van die rentepaaiemente wat hulle aan die Bank moet betaal. As hulle die rentepaaiemente wanbetaal (nie betaal nie), kan die Bank sommige van hulle bates terugneem. Kortom, die Bank kan slegs baat by hulle skuld aan die Bank. Uitgebreide vraag: Kyk na botsende belange tussen stamme, taalversperrings, en die toenemende probleme om lenings te verkry en tot die terme van sodanige lenings in te stem. Hoe die verdeelde stand van die nasie dit vir die Wêreldbank en ander makliker maak om sake vir die nuwe state te bemoeilik. Sou `n outoritêre gesentraliseerde administrasie die lewe makliker maak? Is dit waarom so baie Afrikastate in die rigting van `n eenparty-diktatorskap of militêre oorheersing beweeg? 30 [75] 5

2.2 2.3

2.4 2.3 2.5 2.4 2.6 2.5

verskillende tale gebruik (alhoewel baie mensedit datas een taal ruimte gelaat is vir 3 administrasie sentraal en verenig was, beteken meer daar geen kan praat). 2.6 Die idee van "gedwing om te aanvaar" beteken dat die mense geen seggenskap in die VRAAG 3: saak gehad het nie en die administrasie dus nie demokraties kon wees nie. Indien die Sleutelvraag: Watter vorms van protes deur die burgerlike gemeenskap het ontstaan administrasie sentraal en verenig was, beteken dit dat daar geen ruimte gelaat is vir om die Burgerregte- en Swart Mag-beweging in die VSA tot stand te bring?

Vryheid van wit gesag: swart mense behoort nie aan wit mense onderdanig te wees nie. 2

Kulturele erfenis en Afrikawortels: hulle het `n geskiedenis en kultuur van waarde en kom reeds `n ver pad. 2

3.1

In gesegregeerde Alabama waar dit gebeur het, moes swart mense hulle sitplekke aan wit mense afstaan. 3 3.14

Swart mense moenie soos wit mense probeer wees nie, maar moet hul eie gebruike, kultuur en oortuigings uitleef. Uitgebreide vraag: Rosa Parks het nie probeer om die wet uit te daag nie; toe sy in die bus geklim het, het sy aan die regte kant van die beweegbare kennisgewing wat die bus in swart en wit seksies verdeel het, gesit. Namate die bus langs die roete al voller geword het, het die busbestuurder besluit om die versperring te verskuif om wit mense meer plek te gee. Rosa Parks het nie geskuif nie, alhoewel sy nou in die "verkeerde" gebied gesit 2

3.2

Alle misdadigers se vingerafdrukke word geneem om met toekomstige identifikasie te help ­ haar optrede het van haar `n misdadiger gemaak. 3

3.3

Haar optrede is as `n burgerregte-protes gesien aangesien dit ingedruis het teen `n wet wat mense beskou het as ontneming van swart mense van hulle waardigheid en reg tot `n sitplek op `n bus. Sy was `n middeljarige vrou; die betrokke man was jonk en daar kon dus van hom verwag word om sy sitplek vir haar aan te bied volgens oudmodiese galantheid. 4

het. Toe `n jong wit man aan haar kom sê om te skuif, het sy geweier ­ sy was moeg, en moes op grond van oudmodiese hoflikheid die sitplek behou aangesien sy vroulik en ouer as die man was. Sy houding het op haar inhegtenisname uitgeloop vir uitdaging van die owerhede ten opsigte van segregasie. Simpatie vir haar het tot publisiteit gelei en tot `n protesbeweging om busse te boikot. As daar nie alreeds `n protesbeweging teen segregasiewette was nie, sou haar optrede waarskynlik nie baie reaksie uitgelok het nie. Soos in Bron H aangedui, is honderde terselfdertyd in hegtenis geneem vir verbreking van segregasiewette. Een van die heel belangrikste aspekte van haar uitdaging was die eenvoud daarvan ­ enigiemand kon op die "verkeerde" sitplek van `n bus sit. Dit wys ook net die willekeurige aard van hierdie bepaalde vorm van segregasie ­ die kennisgewing wat swart mense van wit mense op die busse skei, is verskuif volgens die waarskynlike vraag na sitplekke vir wittes. Indien die bord verskuif kon word sonder dat dit nodig was om die sitplekke skoon te maak of andersins te behandel, watter logika was daar dan in segregasie?

3.4

Burgerregte is daardie regte wat `n regering aan sy burgers belowe, soos vryheid van spraak, die reg om te stem, toegang tot gesondheidsorg, ens. 4

3.5

Ons kan uit die kommentaar in die bron veronderstel dat sy Afro-Amerikaans was. 2

3.6

Die regverdiging sou op higiëniese gronde berus, maar dit is nie werklik regverdig nie. 3 2

3.7 3.8

Die borde moes die bus in wit en swart seksies verdeel. Dit was toonbanke waar swart mense hulle kos kon staan en eet (nie sit en die

maaltyd geniet nie) en dit was aan die agterkant om die meer gegoede wit klante te probeer weerhou daarvan om té bewus van hulle te wees. 3.9 2

Hy was `n leier van die Burgerregte-beweging en het `n byeenkoms toegespreek om `n beroep te doen vir die erkenning van Afro-Amerikaners as volle burgers met alle burgerregte. 2

3.10

Hy het gedroom van `n tyd wanneer kleur en ras nie gebruik sou word om medeAmerikaners te veroordeel nie. 3 Swart mense het toenemend burgerlike versetprogramme aangepak om te wys dat dit nie die einde van die wêreld is as swart mense by eettoonbanke sit wat veronderstel is om vir wit mense gereserveer te wees nie (verwys na Bron I) of dieselfde skole bywoon nie. Namate mense kontak gemaak het oor hierdie kunsmatige versperrings heen, het hulle besef hoe kunsmatig dit was en dit toenemend begin ignoreer sodat die 2 versperrings sou verdwyn, en sodoende het burgerlike protesbewegings gegroei en uiteindelik die oorwinning behaal. 30

3.11

ENIGEEN van die volgende (of `n ander geldige punt): King is ouer en lyk meer ontspanne; Malcolm X is jonger en blyk meer op sy boodskap toegespits te wees. Hy hou sy regterhand gelig in wat die swartmagsaluut sou word. Daar is geen aanduiding van die grootte van die skare wat Malcolm X toespreek nie, maar King spreek `n reuse-skare toe waar daar ook meer opsigtelike mediadekking is.

3.12

Burgerlike verset is die weiering om wette te gehoorsaam wat jou burgerregte beperk, soos kleurgebaseerde beperkings op beweging, aandklokreëlings, ens. 3

3.13

Rassewaardigheid en -selfstandigheid: swart mense is mense met hul eie trots en identiteit. 2

[75]

48

VRAAG 4:

Spesiale 48-bladsy uitgawe - SEPTEMBER 2008

4.11 Eenrigtingintegrasie: Ek praat, jy luister. Die wit mense praat, die swart

GRADE 12

Sleutelvraag: Watter vorms van protes deur die burgerlike gemeenskap het gelei tot die ontwikkeling van die Swart Bewustheid-beweging in Suid-Afrika?

mense luister; nooit `n verandering in die patroon nie, dit werk slegs in een rigting selfs al is die onderwerp op albei groepe van toepassing. 4.12 Uitgebreide vraag: Albei die bewegings het probeer om die wyse waarop swart mense hulself gesien het, te verander. Die PAC wou `n Afrikaan-identiteit hê en dat swart mense self hul eie bevryding bewerkstelllig. Die SB-beweging wou baie dieselfde hê en het gemeen die weg om dit te bereik, is om die swart geestesgesteldheid na `n meer positiewe een te verander. Enige verandering wat swartes laat voorkom het as positief en met selfvertroue, sou egter waarskynlik die wit mense afskrik ­ selfs die liberale ­ aangesien die wit mense altyd bang was vir die getalle-oorwig van die swart mense in die bevolking. Terwyl selfvertroue by die meeste swart mense ontbreek het, kon die paar wat positief voorgekom het, aanvaar en aangemoedig word, maar daar was altyd `n onderliggende vrees aan die kant van die wit mense dat hulle verswelg sal word deur die blote getalle van swart mense, dus kon hulle nie `n massaverandering in die geestesgesteldheid van swart mense ondersteun nie. 30s [75] 5

4.1

Onderwerping beteken om iemand af te breek, in die verleentheid te bring of te verneder. 2

4.2

Die gedagte agter SB was om die wyse te verander waarop swart mense hulself sien sodat hulle hulself in `n positiewe lig beskou. Dit het dus nie ingevolge die wet saak gemaak of jy swart of gekleurd was nie; jy moes positief oor jou agtergrond en jou eie vermoëns dink sodat jy `n positiewe geestesgesteldheid kon ontwikkel. 5

4.3

Deur die swart mense toe te laat om gelyk en bevoeg in hul eie oë te wees, was hulle vry en dit het beteken dat hulle nie onderwerp kon word nie en dus is die wit mense bevry van die taak om die swart mense te probeer beheer en afbreek. 5

4.4

Die regering het die ANC en PAC verban, `n noodtoestand aangekondig en honderde opposisieleiers van alle rasse in die tronk gesit. 3

4.5

Universiteite is plekke waar studente aangemoedig word om te dink en waar hulle mense van verskillende agtergronde ontmoet sodat hulle hul eie oortuigings en gebruike in heroënskou kan neem. 2

4.6

Beide bewegings wou selfrespek onder swartes ontwikkel terwyl `n nierassige houding ingeneem word. 3

TOTAAL: 150

4.7

Albei bewegings het die wit liberale gesien as `n poging om swart reaksies op apartheid te beheer en die swart mense te wil lei, wat nie van hierdie paternalistiese benadering gehou het nie. 5

4.8

Die hoofrede was waarskynlik ontkenning dat hulle so was. Hulle het nie hulself as paternalisties gesien nie maar as opregte helpers en ondersteuners. 5

Beplanning van jou toekoms

WENKE

4.9

Die lewenspel waarvan hulle volle deelname deur apartheidswetgewing ontsê is. Hulle moes eintlik die hoofrolspelers wees aangesien hulle die meerderheid van die bevolking was, maar hulle is nie toegelaat om aan baie aktiwiteite deel te neem nie. 5

4.10

Hy noem NUSAS `n fasade aangesien dit nie werklik geïntegreer was nie. Sy swart en wit lede het afsonderlik gemeng en niks gedoen om `n gemeenskaplike identiteit te skep nie. Hulle het met hulle bagasie uit die verlede gekom en was nie bereid om te verander nie. 5

As jy jou daarop toespits, kan jy `n lewe lei wat vir ander `n inspirasie is. Hoe? Deur bloot vandag slim besluite te neem oor hoe jy vir die volgende vyf jaar en daarna gaan leef. Die eerste stap in die beplanning van jou toekoms is om getrou aan jouself te wees. Die volgende stap is om te besef dat jou toekoms aan jou behoort ­ dis joune om na willekeur te vorm. As jy jou hart daarop sit, kan jy feitlik enigiets regkry!

Haai Studiemaats!

Oor die volgende 13 weke gaan die Star, die Pretoria News, die Cape Argus en die Daily News jou nog verder ondersteun ­ net om seker te maak jy is ten volle op dreef om jou eksamen vir die Nasionale Senior Sertifikaat te skryf. Hierdie koerante gaan elke week vanaf 1 September tot 28 November `n volle bladsy wy aan Suid-Afrika se topvakspesialiste, wat sal kommentaar lewer oor die eksamenvraestelle en jou ook vuurwarm wenke sal gee om te sorg dat jy in jou November-eksamen die beste moontlike punte behaal. Wees dus elke Maandag en Donderdag vanaf 4 September op die uitkyk vir jou gunstelingkoerant. Die datums en vakke word onder gewys:

DATUM

VAK

DATUM

VAK

Maandag 01 September Maandag 08 September Maandag 15 September Maandag 22 September Maandag 29 September Maandag 06 Oktober Maandag 13 Oktober Maandag 20 Oktober Maandag 27 Oktober Maandag 03 November Maandag 10 November Maandag 17 November Maandag 24 November

Wiskunde (1) English Home Language Aardrykskunde Rekeningkunde Lewenswetenskappe (1) Wiskundige Geletterdheid (1) Wiskundige Geletterdheid (2) Besigheidstudies Afrikaans First Additional Language Wiskunde (2) Fisieke Wetenskappe (2) Lewenswetenskappe Geskiedenis

Donderdag 4 September Donderdag 11 September Donderdag 18 September Donderdag 25 September Donderdag 2 Oktober Donderdag 9 Oktober Donderdag 16 Oktober Donderdag 23 Oktober Donderdag 30 Oktober Donderdag 6 November Donderdag 13 November Donderdag 20 November Donderdag 27 November

Wiskunde (1) English Home Language Aardrykskunde Rekeningkunde Lewenswetenskappe (1) Wiskundige Geletterdheid (1) Wiskundige Geletterdheid (2) Besigheidstudies Afrikaans First Additional Language Wiskunde (2) Fisieke Wetenskappe (2) Lewenswetenskappe Geskiedenis

Die Departement van Onderwys moedig jou aan om nie net te probeer slaag nie: "Maak seker jy werk elke dag tot met die eksamen hard. Gebruik die eksamenvoorbeelde wat die Departement van Onderwys verskaf het en die deskundige kommentaar om vir hierdie belangrike eksamen voor te berei."

Behaal toppunte met...

Information

12 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

539570


You might also be interested in

BETA