x

Read Shoqata e Mjekëve Shqiptarë në Maqedoni text version

M E D I C U S

ISSN 1409-6366 UDC 61 Suplement 4

Shoqata e Mjekëve Shqiptarë në Maqedoni Association of Albanian Medical Doctors in Macedonia

SIMPOZIUM

1. Syndroma anxioso - depressiva 2. Tema të lira / Free topics

PËRMBLEDHJE PUNIMESH COLLECTION OF STUDIES

Tetovë, 23- 24 Tetor, 2009 Tetovo, October 23-24, 2009

ORGANIZATOR / ORGANIZERS Shoqata e Mjekëve Shqiptarë të Maqedonisë Association of Albanian Medical Doctors in Macedonia PATRON GJENERAL / GENERAL PATRON Alkaloid, Shkup Këshilli i Nderit / Honorary Council Prof. dr sci. Ferid Murad, nobelist, SHBA Prof. dr Shpëtim Telegrafi, New York, SHBA Prof .dr Rifat Latifi, Arizonë. SHBA Prof. dr sci. Sadi Bexheti, Kryetar i Komunës së Tetovës Dr Bujar Osmani, Ministër i Shëndetësisë të R. Maqedonisë, Shkup Dr Idriz Orana, Nënkryetar i Odës se Mjekëve të R. Maqedonisë, Shkup Mr sci. dr Agim Ramadani, Kryetar Nderi i SHMSHM, Tetovë Këshilli Organizativ / Organizing Council Prof. dr sci. Remzi Izairi, Kryetar / President, Gostivar Dr Idriz Orana, zv/Kryetar / Vise-President, Shkup Dr Shinasi Jusufi, Sekretar Gjeneral / Secretary general, Kumanovë Prim. Mr sci. dr Xheladin Elezi, Kryetar i Kuvendit / President of Assembly, Tetovë Prim. dr Ferit Muça, zv/Kryetar i Kuvendit / Vise-President of Assembly, Gostivar Anëtarët / Members Dr Murat Murati, Resnjë Dr Gafur Polisi, Strugë Dr Gazi Mustafa, Gostivar Dr Baki Alili, Dibër Dr Merita Ismaili-Marku, Shkup Dr Xhabir Bajrami, Kërçovë Dr Fadil Maliqi, Kumanovë Dr Nagip Rufati, Tetovë Këshilli Shkencor / Scientific Council Prof. dr sci. Remzi Izairi, Kryetar / Presiden, Gostivar Prim. Mr sci. dr Sulejman Ameti, Tetovë Mr sci. dr Arben Taravari, Shkup Mr sci. dr Hasan Bekteshi, Kërçovë Prim. dr Mentor Mela, Dibër Ass. dr Rexhep Selmani, Kumanovë Dr Sedam Elmazi, Resnjë Dr Edip Sheji, Strugë Redaktor profesional Prof. dr sci. Remzi Izairi Shtypi: Vision+, Gostivar

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

PASQYRA E LËNDËS

faqe

PARATHËNIE..............................................................................................................................

I. SINDROMI ANKSIOZO - DEPRESIV PSIKIATRI - NEUROLOGJI Frekuenca e çrregullimeve psikike në Shërbimin Psikiatrik të Spitalit Klinik në Tetovë Musli Ferati, Mair Iseini, Shani Miftari, Tetovë, Maqedoni.................................................... Analiza e pranisë së depresionit dhe ankthit te mjekët dhe infermieret në shëndetësinë primare dhe terciare Kadri Haxhihamza, Aleksandra Çibisheva, Arben Taravari, Agron Starova, Tatjana Sotirova, Lulzim Agai, Idriz Nexhipi, Laureta Shehu, Naser Durmishi, Shkup, Maqedoni............ Çrregulimet anksiozo-depresive në psikomorbiditetin e përgjithshëm Edip Sheji, Ajshe Sheji, Strugë, Maqedoni ....................................... - , , , ........................................ Studim krahasimor i efikasitetit të Propranololit ndaj Alprazolamit në terapinë e abstinencës alkoolike të pakomplikuar Gëzim Boçari, Gentian Vyshka, Tiranë, Shqipëri ................................................................. Tremori alkoolik si formë klinikisht frekuente e abstinencës së pakontrolluar ­ analizë e 21 rasteve Gentian Vyshka, Gëzim Boçari, Tiranë, Shqipëri ............................................................... Evaluimi i rasteve anksioze te pacientët me depresion dhe korrelacioni në mes ankthit dhe depresionit në gjashtëmujorin e parë të vitit Bujar Berisha, Fahri Drevinja, Sylen Vranica, Rushit Jashari , Shqipe Gorani, Agim Drevinja, Prishtinë, Kosovë ........................................................................ Prezenca e djegies profesionale midis profesionistëve të kujdesit shëndetësor në Spitalin Klinik në Tetovë Bajram Kamberi, Aleksandar Kocevski, Gjorgji Miçinakov, Farije Kamberi, Tetovë, Maqedoni................................................................................... Studim rastesh me anoreksi mendore dhe bulemi tek studentët e Universitetit të Vlorës, Shqipëri 2008-2009 Yllka Bilushi, Glodian Sinani, Rozeta Luci, Loreta Kuneshka, Llukan Rrumbullaku, Vasilika Prifti, Vlorë, Shqipëri ..................................................................... Profilizimi i çrregullimeve anksiozo-depresive - punim revyal

Musli Ferati, Naser Durmishi, Nikola Sterijoski, Sulejman Ahmeti, Tetovë, Maqedoni.......................................................................................................................... Morbiditeti spitalor i regjistruar nga sëmundjet mentale (F00-F99) në repartin psikiatrik pranë Spitalit Klinik-Tetovë në periudhën e viteve 2000-2008 Bajram Kamberi, Farije Kamberi, Arben Taravari, Tetovë, Maqedoni........................ Ndryshimet në veçoritë e anksiozitetit në mes të sëmurve nga sëmundjet kardiovaskulare dhe popullatës së shëndoshë Gani Dragusha, Abdulla Elezi, Shefqet Murtezi, Prishtinë, Kosovë......................................... Sëmundjet e zemrës dhe depresioni, komorbiditete apo rastësi, diagnostikimi dhe trajtimi Neset Uzairi, Tetovë, Maqedoni.................................................................. Sindromi anksiozo ­ depresiv tek amputacioni i ekstremiteteve të poshtme Burim Saliu, Afërdita Selami-Saliu, Hasim Saliu, Mair Iseini, Gostivar, Maqedoni... Pasojat psikiatrike të luftës - prezentim rasti Naser Durmishi, Musli Ferati, Laureta Shehu, Tetovë, Maqedoni..................... Insulti cerebrovaskular dhe trashëgimia Sulejman Ahmeti, Sadi Bexheti, Nexhbedin Karemani, Vahit Selmani, Taxhedin Zaimi, Tetovë, Maqedoni.............................................................................................................. ­ ( ) , , , .................................... Alterimet neuropsikologjike te pacientët me insult cerebrovaskular - prezantim rastesh Sulejman Ahmeti, Sadi Bexheti, Qufli Osmani, Nexhbedin Karemani, Sihana Ahmeti, Faton Ahmeti, Tetovë, Maqedoni....................................................................................... Neurophysiologic findings in patients with idiopathic Parkinson's disease Arben Taravari, Igor Petrov, Vera Petrova, Merita Ismajli-Marku, Kadri Haxhihamza, Bajram Kamberi , Shkup, Maqedoni............................................................................... Psychogenes nonepileptic seizures (PNES) Video EEG - case report Merita Ismajli-Marku, Emilija Cvetkovska, Shkup, Maqedoni ................................. Trajtimi i epilepsisë tek gratë shtatëzëna - prezantim rasti Rushit Jashari, Valbona Govori, Sylen Vranica, Fahri Drevinja, Bujar Berisha, Prishtinë, Kosovë ................................................................................. Stresi si faktor risku për lindjen premature Brunilda Mersini, Elizana Petrela, Vlorë, Shqipëri.................................................................. II. TEMA TË LIRA MJEKËSI INTERNE

Injeksion intrakardial po ose jo - prezantim rasti Agim Zeqiri, Burim Zeqiri, Sadri Zeqiri, Gostivar, Maqedoni.................................

Elektrokardioversioni urgjent ­ alternative në trajtimin e aritmive të zemrës Ejup Pllana, Masar Gashi, Aurora Bakalli, Edita E. Pllana, Prishtinë, Kosovë..... Management of Atrial Fibrillation in elderly patients Orledia Bare, Margarita Resuli, Jola Klosi, Ergita Nelaj, Edite Sadiku, Ledio Collaku, Mihal Tase, Ela Petrela, Tiranë. Shqipëri ......................................................................... Management of myocardial infarction with ST-segment elevation in Macedonia Sead Zeynel, Hristo Pejkov, Shkup, Maqedoni ................................................. Holter monitoringu 24 orësh në materialin tonë Ismail Aliu, Gjilan, Kosovë ............................................................................................. Përcaktimi i ndryshimeve ekokardiografike dhe i disa parametrave biokimikë te të sëmurët me hipertension arterial të mjekuar me Lopril dhe Methyldopa Bedri Zahiti, Daut Gorani, Sami Gjoka, Bardhyl Gashi, Fitim Gashi, Lorita Zahiti, Prishtinë, Kosovë..................................................................................... Early detection of myocardial disfunction with Tissue Doppler to the patient with DM tip 2 within one year Bedri Zahiti, Daut Gorani, Irfan Daullxhiu, Sami Gjoka, Bardhyl Gashi, Fitim Gashi, Lorita Zahiti, Prishtinë, Kosovë.................................... Shfaqja e syndromes së ngulfatjes nga ngushtimi sistolik I arterieve koronare ­ prezentim rastes Bedri Zahiti, Daut Gorani, Aurora Bakalli. Prishtinë, Kosovë.......................... Prevalenca e Diabetit Melitus tip II në pacientët me tromboemboli pulmonare Jola Klosi, Orledia Bare, Margarita Resuli, Ledio Collaku, Ergita Nelaj,Edite Sadiku, Klodiana Poshi, Eugerta Dilka, Altin Erindi, Mihal Tase, Tiranë, Shqipëri................. Roli i endoskopisë në gjakderdhjet e sipërme digjestive jovarikseale, përvojat tona Janar­ Maj 2008 Zaim Gashi, Avni Haziri, Adem Haziri, Drita Berisha, Prishtinë, Kosovë................. Raporti në mes anemisë dhe cilësisë të jetës te pacientët me sëmudje malinje Sefijan Ferati ­ Belçishta, Shkup, Maqedoni................................................... Metabolic Syndrome as a risk factor for Chronic Kidney Disease Margarita Gjata, Ergita Nelaj, Ledio Collaku,Edite Sadiku, Mihal Tase, Tiranë, Shqipëri.............................................................................................. Medicina popullore në mjekimin e artritit reumatoid Remzi Izairi, Çegran, Maqedoni........................................................................................ Mjekimi i gonartrozës me kondroprotektorë ­ prezantim rast Besim Aliu, Hasmije Izairi-Aliu, Shkup, Maqedoni........................................................... Determinimi i ndikimit të disa parametrave në paraqitjen e sindromës lumbale te punëtorët e KEK-ut

Ardiana Murtezani, Hajrie Hundozi, Hilmi Hasolli, Nikolla Orovcanec, Prishtinë, Kosovë.. Risk factors for side-effects of first line antitubercular drugs in patients hospitalized for pulmonary tuberculosis Sonila Vito, Afrim Tabaku, Jul Bushati, Ylli Vakeflliu, Tiranë, Shqipëri ..................... INFEKTOLOGJI Seroprevalenca kundër HB në Kërçovë me rrethinë Ilmi Mehmedi, Kërçovë, Maqedoni ................................................................................. S Trp~evska Pepi}, Ismaili, Zafirovski, Ru{ani, , ....................................................................... Orhitis si manifestim klinik tek mums Halil Ismaili, Lidija Trpçevska-Pepiq. Fatmir Rushani, Borçe Zafirovski, Tetovë, Maqedoni.. Infektivna mononukleoa Glorija Karagozova , Shtip, Maqedoni ................................................................................ MJEKËSI FAMILJE Ushqimi i fërguar, fatal për zemrën Mair Iseini, Ejup Limani, Musli Ferati, Burim Saliu, Gostivar, Maqedoni............................. Lezionet nga rrufeja Ali Mehmedi , Ilmi Mehmedi, Kimete Mehmedi, Nerhim Tufekcioski, Kërçovë, Maqedoni............................................................................................... MJEKËSI EMERGJENTE Menaxhimi i Shërbimeve Emergjente, me fokusim të veçantë në Entin e Ndihmës së Shpejtë Mjekësorë Isuf Bajrami, Luan Perçuku, Haki Dragusha, Prishtinë, Kosovë ..................................... MJEKËSI SPORTIVE Duhani dhe sportistët Agron Rexhepi, Behlul Brestovci, Prishtinë, Kosovë.................................

SHËNDETËSI PUBLIKE Risqet e shëndetit publik nga ndotja bakteriologjike e ujrave rekreative­pishinat 2009 Agim Shehi, Elida Mata, Gjergji Koja, Luljeta Leno, Petrit Shehu, Besim Agolli, Tiranë, Shqipëri ............................................................................................................ Ndotja fiziko-kimike e ujrave rekreative - pishinat

Elida Mata, Agim Shehi, Valentina Pashaj, Luljeta Shehi, Pranvera Kasaj, Petrit Shehu, Syrja Veisllari, Tiranë, Shqipëri .................................................................. Vlerësimi i zbatimit dhe dobishmërisë së MISF-it në Kosovë përmes vizitave mbikëqyrëse dhe anketimit të profesionistëve shëndetësorë të trajnuar Njazi Shala, Sami Uka, Skënder Syla, Pashk Buzhala, Prishtinë, Kosovë............. Iodine deficiency status among children and pregnant women living in rural aerea in Albania, Europe Jolanda Hyska, Entela Bushi, Arta Ago, Tiranë, Shqipëri .........................................

PEDIATRI Ndjeshmëria e Streptokokut Beta Hemolitik të Grupit A te fëmijtë ndaj antibiotikëve standard Ferit Muça, Sadri Zeqiri, Beqir Ademi, Abdylhadi Shishku, Jakup Shaban, Mair Iseini, Zeqir Iseini, Gostivar, Maqedoni...................................................... Test with physical exercises in children with asthma Teuta Jakupi, Predrag Trandafiloski, Tetovë, Maqedoni ................................. Kolikat infantile - përvoja jonë Ali Mehmedi, Ace Sofronieski, Kimete Mehmedi, Nerhim Tufekcioski, Kërçovë, Maqedoni.. Za posebnosta na hipotrofi~nite novoroden~iwa Sne Jan~evska, A [i{ko, , .............................. FARMAKOLOGJI Pharmacovigilance ­ an essential component of drug regulation in developing countries Afrim Tabaku, Sonila Vito, Tiranë, Shqipëri.............................................................. Analysis of various opiates in biosamples by GC/MS after acid hydrolysis, enzymatic hydrolysis and silylation Suzana Petrovska, Agim Ramadani, Tetovo, Macedonia............................................. Ndjekja e ndjeshmërisë së Escherichia Coli, të izoluar nga urina, në cefalosporina në kushte In vitro Fatime Jusufi, Adem Jusufi, Tetovë, Maqedoni ............................................................. OFTALMOLOGJI Proliferative diabetic retinopathy and neuropsychiatric ­psychological implications Halil Ajvazi, Valbona Govori, Ilhami Goranci, Shkelzen Kadriu, Dardan Goranci, Prishtinë, Kosovë.............................................................................................................. Analiza globale e faktorëve kryesor të dëmtimit të pamjes dhe të verbimit, implikimet shëndetësore publike Fatmir Xhaferi, Argjend Imeri, Tetovë, Maqedoni.......................................................

Dakrocistorinostomia me tuba silikoni në trajtimin e dakrocistitit -prezantim rasti Nadi Rustemi, Rexhep Abdiu, Isnije Vejseli, Tetovë, Maqedoni .................................. GJINEKOLOGJI Rëndësia e Kolposkopisë në zbulimin e hershëm të karcinomës të qafës së mitrës Zylfije Gjoni Duraku, Ulqin, Mali Zi........................................................ Parimet e mjekimit të lupusit eritematod sistemik gjatë shtatëzanisë Hasmije Izairi, Shkup, Maqedoni............................................................... Eksperienca jonë në përdorimin e FSH recombinate (rFSH) në induktimin e ovulacionit tek 26 gra me sindromën e vezores mikropolikistike rezistente ndaj Clomifenit Enriketa Kroi, Gëzim Boçari, Ilir Tasha, Nikita Manoku, Tiranë, Shqipëri ........ Ndikimi i mjekimit me Bromkriptinë në hiperprolaktineme dhe infertilitet ­ prezantim rasti Valbona Gjonbalaj-Rustemi, Adil Mustafa, Borçe Stefanoski, Nadi Rustemi, Tetovë, Maqedoni ...................................................................................................................... The benefits of ultra sound for a detection of benigal breast changes Krasimira Bozhinovska, Ace Sofronieski , Liljana Diçoska, , .. Lipom on man's breast, with exemple of a case Krasimira Bozhinovska, Ace Sofronieski , Liljana Diçoska, , .. Incidenca e Ca te gjirit tek gjinija femrore në Gostivarë Afërdita Selami-Saliu, Burim Saliu, Hasim Saliu, Zeqie Selami, Shazivar Qerimi, Gostivar, Maqedoni ..............................................................................

KIRURGJI Implementimi i klasifikimit të EHS për hernien e rrëzës së kofshës në Vendet Shqip Folëse, si mund ta zbatojmë atë? Albana Çela, Edmond Çeliku, Medi Agolli, Nexhbedin Karamani, Shaip Muj, Tiranë, Shqipëri.. Tumoret intestinale me origjinë nga proceset specifike Xheladin Elezi, Kastriot Haxhirexha, Ferizat Dika­Haxhirexha,Vjosa Elezi, Tetovë, Maqedoni Një rast me kalkulozë intraduktale pankreatike - prezantim rasti Alma Llukaca1j, Paul Smith, Edmond Celiku, Tiranë, Shqipëri .......................... Trajtimi kirurgjikal i fisurës anale kronike posteriore beninje Enton Bollano, Sokol Agolli, Ervin Gjerazi, Dritan Reovica, Nikollaq Kacani, Tiranë, Shqipëri .................................................................................... Fisura ani, diagnostikimi dhe trajtimi Gafur Memeti, Adnan Vrajnko, Sadri Zeqiri, Gostivar, Maqedoni ........................

Trajtimi i Ca kolorektal në urgjencë Myzafer Kaci, Roland Labinoti, Armir Dibra, Bledar Kola, Albana Fico, Alma Llukaci, Tiranë, Shqipëri............................................................................................................. Karcinoma e cekumit ­ prezantim rasti Gafur Memeti, Adnan Vrajnko, Sadri Zeqiri, Gostivar, Maqedoni ........................ Relaparotomy- attitudes and attempt for contemporary clinical classification Yovcho Yovtchev, Stoian Nicolov, Orana Idriz, Noiko Stanilov, Ivan Ovcharov, Alen Petrov, Stara Zagora, Bulgaria .......................................................... Sindromi i palcës kurrizore të fiksuar (Tethered spinal cord syndrome) ­ prezantim rasti Lulzim Agai, Vlladimir Mirçevski, Zllate Shuplinovski, Sulejman Hodai, Blerim Zeqiri, Shkup, Maqedoni ..................................................................................................... First successful free flap in head reconstruction in Macedonia ­case report Artan Dika, Jasmina Jovcevska, Idriz Orana, Viktor Trencev, Djordje Djokic, Shkup, Maqedoni................................................................................................................................... Fractura supracondylica aperta gradus IIIb - Prezentim rasti Sami Delijaj, Abdullah Fazliu, Fadil Muhadri, Faton Morina, Prishtinë, Kosovë......... Trajtimi i frakturave të shkaktuara me armë zjarri në Klinikën e Ortopedisë dhe Traumatologjisë në Prishtinë Sami Delijaj, Arben Ahmeti, Fadil Muhadri, Abdullah Fazliu, Amir Vejseli, Xhavit Gashi, Prishtinë, Kosovë..................................................................................... 2004­2005 , , , , ... , , , , .... ANESTEZIOLOGJI Pneumonitë e lidhura me ventilimin mekanik në të sëmurët neurokirurgjikale Aleksandër Hoxha, Gëzim Boçari, Mitat Demneri, Kliti Pilika, Myfit Saraci, Gent Huti, Blerim Arapi, Mishel Qirinxhi, Tiranë, Shqipëri ............................... Prediction of difficult intubacion in Albanian Tertiary Hospital Center Rudin Domi, Artur Hafizi, Ilir Ohri, Nehat Baftia, Tirana, Albania......................... Intubimi me Tracrium - përvojat tona Sadri Zeqiri, Nimet Havziu, Naim Ismaili, Dashurie Kaprolli, Gostivar, Maqedoni..... Avantazhet klinike, ekonomike e ekologjike të anestezisë inhalatore me fluks të ulët Majlinda Naço, Ilir Ohri, Edmond Çeliku, Ana Mandi, Haxhire Gani, Albana Çela, Nertila Kodra, Alma Llukaçaj, Bilbil Rakipi, Tiranë, Shqipëri .................................. Anestezioni regjional në kirurgjinë obstetrike

Rexhep Gjyliqi, Shpresa Haxhibeqiri, Nehat Baftiu, Mimoza Avdiu, Prishtinë, Kosovë ................................................................................ Epërsia e premedikimit të fëmijëve me midazolam ndaj asaj me ketaminë në urologji Haxhire Gani, Ilir Ohri, Erlisa Cobani, Rudi Domi, Majlinda Naço, Tiranë, Shqipëri.. Lëshimi i vonuar i bllokut neuromuskulor nga vekuronium në pacientët diabetikë gjatë anestezisë me sevofluran Nertila Kodra, Ilir Ohri, Majlinda Naco, Ana Mandi, Bilbil Rakipi, Artur Hatia, Albana Çela, Tiranë, Shqipëri .................................................................................... Promena na acidobazniot status po infuzija na kristaloidi Tatjana Troji}, Ivana Budi}, Skopje, Makedonija.................................. MJEKËSI LIGJORE Aplikimi praktik i metodave të identifikimit në katastrofat masive Agim Ramadani, Suzana Petrovska, Tetovë, Maqedoni .................................... IV. POSTER PREZANTIME , , , leksandra , , , , ...................................... Neurofibromatosis generalisata Recklinghausen ­ prezantim rasti Murat Murati, Aleksandar Donovski, Sadem Elmazi, Zoran Jançevski, Veip Osmani, Resnjë, Maqedoni .................................................................................... Roli i kritereve ACR në diagnostikimin e artritit reumatoid Sylejman Rexhepi, Mjellma Rexhepi, Blerta Rexhepi, Prishtinë, Kosovë............. Gastrinoma si tumor i rralle i Pankreasit Edmond Celiku, Myzafer Kaci, Albana Fico, Tiranë, Shqipëri......................

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

PARATHËNIE Kolege dhe kolegë, Me kënaqësi të veçantë në emër të Këshillit Organizativ të Simpoziumit për sindromën anksiozo-depresive Ju dëshiroj mirëseardhje dhe qëndrim të këndshëm në Tetovë. Simpoziumi për sindromën anksiozo-depresive, që për herë të parë e organizon Shoqata e Mjekëve Shqiptarë të Maqedonisë, për kah interesimi që treguan autorët shqiptarë, u dëshmua si tubimi më i madh i mjekëve Shqiptarë të Maqedonisë, të Shqipërisë, Kosovës dhe të diasporës. Në këtë takim mjekësor, i njëmbëdhjeti me radhë i Shoqatës së Mjekëve Shqiptarë të Maqedonisë, do të kumtohen 88 punime shkencore-profesionale mjekësore nga 250 autorë dhe bashkautorë nga Maqedonia, Shqipëria, Bulgaria, Kosova, Mali Zi dhe diaspora. Këmbimi i të arriturave shkencore, risive, diturive dhe përvojave profesionale në këtë simpozium do të kenë vlerë të madhe në zgjerimin e diturive tona nga lëmi i psikiatrisë dhe neurologjisë, si dhe mjekësisë në përgjithësi, të cilat do të shërbejnë në avanëcimin e shëndetit të njeriut. Sado që ky simpozium të jetë modeste, ai ka dy qëllime: - i pari, të tubojë numër sa më të madh mjekësh, t`i njoftojë ato me problemet më aktuale dhe të arriturat më të reja në prevencën, diagnostikimin, mjekimin dhe rehabilitimin e të sëmurëve me sindromin anksiozo-depresiv dhe - i dyti, tu ndihmojë kuadrove të reja mjekësore në përgatitjen profesionale dhe punën e tyre shkencore-kërkimore. Në fund, të gjithëve Ju dëshiroj punë të mbarë dhe qëndrim të këndshëm në Tetovën universitare. Mirupafshim vitin e ardhshëm në takimet e radhës. Tetovë, 23 Tetor, 2009 Kryetari SHMSHM Prof. dr Remzi Izairi

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri FREKUENCA E ÇRREGULLIMEVE PSIKIKE NË SHËRBIMIN PSIKIATRIK TË SPITALIT KLINIK NË TETOVË

1

Musli Ferati1, Mair Iseini2, Shani Miftari1 Reparti Psikiatrik, Spitali Klinik, Tetovë, Maqedoni 2 ESHP. Polimedika , Gostivar, Maqedoni

REZYME: Ne bazë të të dhënave me të reja epidemiologjike psikiatrike del se incidenca dhe prevalenca e entiteteve psikiatrike në morbiditetin e përgjithshëm zë një vend të rëndësishëm. Përkundër këtij fakti, akoma nuk kemi një evidencë dhe analizë gjithëpërfshirëse të pacientëve me çrregullime psikike që paraqet një mangësi në tretmanin bashkëkohor të entiteteve psikiatrike. Në studimin tonë retrospektiv kemi përfshijë të gjithë pacientët që janë trajtuar në Repartin Psikiatrik, brenda një harku kohor dy vjeçar; dhe atë duke u nisur prej 01.06.2007 e deri më 31.05.2009. Të njëjtit janë përpunuar dhe analizuar në bazë të parametrave kryesor epidemiologjik dhe diagnozës së tyre primare psikiatrike. Rezultatet dhe analizat tona kanë treguar se frekuenca e entiteteve psikiatrike, distribuimi i tyre sipas moshës, gjinisë, vendbanimimit, përkatësisë nacionale dhe mënyrës së tretmanit (ambulator vs hospitalor) në përgjithësi korespondon me të dhënat në vendet e zhvilluara. Fjalë kyç: Frekuenca e çrregullimeve psikike, epidemiologjia psikiatrike, veçoritë kryesore epidemiologjike të entiteteve psikiatrike PASQYRIMI I LËNDËS DHE QËLLIMI Sipas të dhënave më të reja epidemiologjike pskiatrike, korpusi i entiteteve psikiatrike i paraprin varganit të pafund të patologjisë humane (1, 2, 4, 5). Fatkeqësisht shërbimi yne epidemiologjik nuk disponon me të dhëna komplete të dendurisë së çrregullimeve psikike si në nivelin nacional, poashtu, edhe në përmasat lokale (3, 8, 10). Për më tepër të dhënat prej Entit Shtetëror Statistikor flasin vetëm për morbiditetin hospitalor i cili paraqet vetëm një segment të patologjisë së shëndetit mendor (3, 12). Rastet e përditëshme ambulatorike të entiteteve psikiatrike ose nuk regjistrohen ose në masë të konsiderueshme trajtohen në institucionet jopsikiatrike shëndetësore. Shkaqet për një dukuri të tillë të zymtë janë të shumta dhe si të tilla pengojnë tretmanin adekuat bashkekohor psikiatrik të popullatës sonë (4, 9, 11). Do të tentojme që të pasyrojmë rastet më të shpeshta psikatrike të cilët janë trajtuar në shërbimin specialistik pranë Spitalit Klinik brenda një harku kohor dyvjeçar. SUBSTRATI KLINIK PSIKIATRIK DHE METODA E PUNËS Enkas për këtë qellim janë përfshijë të gjithë pacientët e evidentuar në ditarin e kontrollimeve ditore me diagnozë primare psikiatrike që janë evidentuar brenda afatit kohor dy vjeçar edhe atë duke u nisur prej 01.06.2007 e deri më 31.05.2009. Duhet precizuar se në konsideratë janë marrë vetëm pacientët e një prej 7 psikiatërve aq sa punojnë në këtë instancë shëndetësore specialistike publike. Të dhënat e nxjerra nga ky punim janë koduar sipas ICD-X, ku si tipare atributive epidemiologjike janë mosha, gjinia, vendbanimi dhe përkatesia nacionale( 3, 10, 12). Në të njëtën kohë është bërë klasifikimi i pacientëve të trajtuar edhe në bazë të asaj se në cilat rrethana janë mjekuar: ambulatore gjegjesisht hospitalore.

REZULTATET DHE DISKUTIMI Numri total i pacientëve të trajtuar dhe të evidencuar në ditarin e punës për një periudhë dyvjeçare ishte 1242, të cilët sipas dendurisë numerike të diagnozave psikiatrike jane renditur në 11 kategori, dhe të njëjtat janë pasqyruar në tabelën 1.

Tabela 1. Distribuimi i entiteteve psikiatrike sipas numrit absolut dhe relativ të tyre Entiteti Psikiatrik - ICD 10 (F...) 1.Crregullimi anksiozo-depresiv (F41,2) 2.Çrregullimi depresiv (F32, F33) 3.Çrregullimet somatiforme (F45) 4. Çrregullime anksiozo-fobike (F40) 5.Çrregullime schizofrenike (F20-29) 6. Sy. psikoorganike (F00-09) 7.Çrregullimet e sjelljes dhe ato emocionale në fëmijëri dhe adoleshencë (F90-98) 8.Reakcionet ndaj stresit dhe çrregullimet adaptive (F43) 9.Çrregullimet e panikut (F41,2) 10. Çrregullimet disociative, gjegjesisht konverzive (F44) 11. Çrregullimet tjera psikiatrike Frekuenca dhe perqindja 174; 14,01% 166; 13,36% 151; 12.15% 138; 11,11% 122; 9,82% 112; 9,01% 102; 8,21% 94; 7,58% 85; 6,84% 69; 5,55% 55; 4,43%

Prej numrit të përgjithshëm të kësaj mostre statistikore 723 (58,21%) ishin gra, ndërsa 519 subjekt (41,79%) ishin pjestar të ginisë mashkullore. Distribumin në bazë të moshës e kemi bërë në dy grupe: ata më të rrinj se 40 vjeç që numronin 689 ose 55,47% dhe në ato më të vjetër se 40 vjeç me 553 raste apo 44,53% prej numrit të përgjithshëm të pacientëve të evidencuar. Për sa i takon vendbanimit duhet shtuar se 781 pacientë ishin prej fshati (62,88%), ndërsa 561 banonin në qytet (31,12%). Struktura nacionale e pacientëve të marrë në shqyrtim ishte më sa vijon: shqiptar 694 apo 55,88%, maqedon 208 ose 16,75%, turq 119 ose 9,58%, rom 88 ose 7,08% dhe 133 ose 11,71% të nacionaliteteve të tjera. Në fund duhet shtuar se 1144 pacientë janë mjekuar në kushte ambulatorike apo 92,11% ndërsa 98 sosh janë mjekuar paraprakisht në kushte hospitalore (7.89%). Megjithë mangësitë objektive dhe subjektive të ekzemplarit tonë psikiatrik statistikor, mund lirisht të parafrazojmë që ndër të gjitha entitetete psikiatrike dominojnë ato me

fenomenologji anksiozo depresive të pasuara menjëherë prej atyre me simptomatologji depresive. Është evidente edhe mbipërfaqesimi i popullatës së re që vuan nga çrregullimet psikike. Për sa i takon gjinisë mund të themi se në mostrën tonë të marrë në shqyrtim, individet e gjinisë femërore më tepër vuajnë prej çrregullimeve anksiozo-depresive dhe ato somatoforme, ndërkaq meshkujt janë më të prekur prej çrregullimeve psikoorganike dhe deteriorimet psikike të moshës femijnore dhe në adoloshencë. Për sa i takon dendurisë së çrregullimeve psikike në bazë të përkatësisë nacionale mund të themi se ajo nuk përkon me strukturën etnike të komunës së Tetovës, gjë që kërkon analiza të mëtejme. Edhepse numri absolut i pacientëve me venbanim të përherëshëm në mjedise rurale është më i madh se sa i atyre që jetojnë në venbanim urban, kjo në të vërtetë nuk paraqet frekuencën reale të morbiditettit në bazë të venbanimit të pacientëve që janë analizuar në këtë mostër statistikore (6, 10, 11, 12). Pozitive në këtë analizë deskriptive epidemiologjike është fakti se përqindja më e madhe e pacientëve janë trajtuar në kushte ambulatore që paraqet edhe trendin e psikiatrisë bashkëkohore (6, 9, 12). Theksojmë në fund se rezultatet e analizës tonë në këtë punim retrospektiv në përgjithësi janë identike me ato që janë dokumentuar në literaturën shkencore epidemiologjike psikiatrike (2, 3, 4, 10).

LITERATURA

1. Dunham H. W. Epidemiology of Psychiatric disorders as a contribution to medical ecology.Arch.Gen. Psychiatry,14:1, 1988. 2. Ferati M. Depresioni Simptomatik, Dilemat dhe Qasjet Teraputike- Prezentim rasti. Medicus 2009, Vol. Xl (1): 149-151. 3. Group for the advancement of Psychiatry. Problems of estimating changes in frequency of Mental Disorders. New York 1991. 4. Gruenberg E.M. Epidemiology in Comprehensive Textbook of Psychiatry lll Edition. Wiliams&Wilkins. Baltimore/London 1980. 5. Kratzler N.J.,Kane W. M. Shendeti emocional dhe mendor. ALB-Med. Prishtine, 2008. 6. Kecmanovic D. Socijalna Psihijatrija sa Psihijatriskom Sociologijom. Svjetlost, Sarajevo 1986. 7. Leighton D. C. The distribution os psychiatric symptoms in a small town. Am. J. Psychiatry, 112:,716, 1989. 8. Me|unarodna Statisti~ka Klasifikacija na Bolestite i na srodnite zdrasveni problemi H-rvizija, Kniga 1 SZO 1992, @eneva.. 9. Shepherd M. Cooper B. Brown A. C. Psychiatric illness in general Practice. Oxford University Press. London 1998. 10. Tung Yi. Standley C.C. The scope of Epidemiology in Psychiatry. WHO.Geneva 1995. 11. Uglesic B. Psihijatriska Epidemiologija. Psihijatrija urednik Kecmanovic D. Medicinska Knjiga. 1986: 49-57. 12. Who Epidemiology of Mental Disorders. Technyical report. No1432 1998.

SUMMARY THE FREQUENCY OF PSYCHIC DISORDERS IN PSYCHIATRIC SERVISE OF HOSPITAL CLINIC IN TETOVO

1

Musli Ferati1, Shani Miftari1, Mair Iseini2 Departement of Psychiatry of Hospital Clinic in Tetovo PHO Polimedica, Gostivar, Macedonia

In conformity with last epidemiological data it is the consequence that the incidence and the prevalence of psychic disorders into universal morbidity catch an important place. Against this fact we do not have yet a complete evidence and close analysis about psychic disorders wich to present a deficient in the up to date treatment of psychiatric entities. In our retrospective epidemiological study we had include all pacients who was treated in Psychiatric Departement

within a two years period, respectively from 01.06.2007 to 31.05.2009. All the same was elaborated and analysed on the bases of the principal epidemiologic parametres and their primary psychiatric diagnosis. Our analyses and results had to indicate that the frequency of psychiatric entities, their distribution by age, sex, dwelling place, etnic belonging and the last one the way of the treatment (ambulatory vs hospitaly) in generaly correspond with the contemporary data in developed countries. Key words: frequency of psychic disorders, psychiatric epidemiology, principal epidemiologic peculiarity of psychiatric entities Adresa e autorit/Author addresse: Dr Musli Ferati, mjek psikiatër Reparti Psikiatrik, Spitali Klinik,Tetovë Tel. +389(0) 71 224 132 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri

ANALIZA E PRANISË SË DEPRESIONIT DHE ANKTHIT TE MJEKËT DHE INFERMIERET NË SHËNDETËSINË PRIMARE DHE TERCIARE Kadri Haxhihamza1, Aleksandra Çibisheva1, Arben Taravari2, Agron Starova3, Tatjana Sotirova4, Lulzim Agai5, Idriz Nexhipi6, Laureta Shehu1, Naser Durmishi1 QKU, Klinika e Psikiatrisë, Shkup, Maqedoni QKU, Klinika e Neurologjisë, Shkup, Maqedoni 3 QKU, Klinika e Dermatovenerologjisë, Shkup, Maqedoni 4 QKU, Klinika e Hematologjisë, Shkup, Maqedoni 5 QKU, Klinika e Kirurgjisë, Shkup, Maqedoni 6 OSHP, Spitali Psikiatrik Shkup, Shkup, Maqedoni

2 1

ABSTRAKT Depresoni dhe ankthi janë gjendje të shpeshta në popullatën e përgjithshme, me prevalencë vjetore 10-20%. Shëndeti mendor ndikon në shëndetin trupor, cilësinë e punës dhe shfrytëzimin e shërbimeve shëndetësore. Stresi profesional, depresioni dhe ankthi kontribuon për mungesat nga puna dhe ulja e vetëbesimit. Edhepse janë në dijeni për stresorët dhe rreziqet shëndetësore, profesionistët shëndetësorë shpesh nuk janë të vetëdijshëm për faktorët që ndikojnë mbi shëndetën mendor dhe ate të përgjithshëm të tyre. Inventari i ankthit sipas Bekut (Beck) dhe shkalla e Cungut (Zung) për vetëvlerësim të depresionit janë përdorur si instument i dyfishtë ekzaminues. Këto pyetësorë përdoren në përmasa të gjëra në institucionet për shëndet mendor si mjet dijagnostik për depresion dhe anksiozitet. Për më tepër, ato janë përdorur me sukses për përcaktimin e shkallës së ashpërsisë së depresionit si dhe identifikimin e simptomave të ankthit. Këto pyetësorë janë përdorur që të përcaktohet prevalenca e depresionit dhe ankthit te punonjësit shëndetësorë posaçërisht te mjekët dhe infermieret në mbrojtjen shëndetësore primare dhe ate terciare. Qëllimet e kërkimit ishin: (1) të përcaktohet prevalenca e depresionit dhe ankthit te punonjësit shëndetësorë në mbrojtjen shëndetësore primare dhe ate terciare; (2) të përcaktohet nëse shkalla (përqindja) e paraqitjes së depresionit/ankthit ndryshon varësisht nga gjinia, profesioni ose gjatësia e stazhit punues; (3) të vlerësohet shkalla e vështërsimit të funksionimit profesional si rezultat i depresionit/ankthit, dhe (4) të ofrohen mundësi për intervenim terapeutik te pjesëmarësit të cilët morën pjesë në këtë kërkim. Fjalë kyç: ankthi, depresion, inventari i ankthit sipas Bekut (Beck), shkalla e Cungut (Zung) për vetëvlerësim të depresionit, mjekët, personeli medicinal, shëndeti mendor Adresa e autorit/Author addresse: Dr Kadri Haxhihamza, mjek psikiatër, magjistër Rr. Resenska 14/2-8, Shkup, Maqedoni Tel: 022624043 & 075 456 917 e-mail: [email protected]

ANALYSIS OF PRESENCE OF DEPRESION AND ANXIETY AT DOCTORS AND NURSES IN PRIMARY AND TERCIARY HEALTH CARE Kadri Haxhihamza1, Aleksandra Çibisheva1, Arben Taravari2, Agron Starova3, Tatjana Sotirova4, Lulzim Agai5, Idriz Nexhipi6, Laureta Shehu1, Naser Durmishi1 University Psychiatry Clinic, Skopje, Macedonia University Neurology Clinic, Skopje, Macedonia 3 University Dermatovenerology Clinic, Skopje, Macedonia 4 University Hematology Clinic, Skopje, Macedonia 5 University Surgery Clinic, Skopje, Macedonia 6 Psychiatric Hospital Skopje, Skopje, Macedonia

2 1

ABSTRACT Depression and anxiety are common conditions with prevalence ranging between ten to twenty percent in the general population for any twelve-month period. Mental health affects physical health, job performance and healthcare utilization. Stress, depression and anxiety disorders contribute to absenteeism and lack of confidence. Despite knowledge about stressors and health hazards, health professionals are often not aware of the factors that contribute to their own general and mental health. The Beck Anxiety Inventory (BAI) and Zung Self Rated Depression scale were used as a dual-purpose screening tool. These questionnaires has been widely used in mental health care settings to screen both for anxiety and depression. Additionally, they has been used successfully to identify the severity of depression and to identify symptoms of anxiety. These questionnaires have been used to examine the prevalence of depression and anxiety symptoms among health care workers, particularly physicians and nurses within a primary and terciary health care. The objectives of this study were to: (1) identify the prevalence of depression and anxiety among healthcare workers in the primary and terciary health care; (2) determine if rates of depression and/or anxiety differ between genders, work experience or professional roles; (3) assess the level of functional difficulty due to depression/anxiety, and (4) offer resources for therapeutic intervention to participants of the study. Key words: anxiety, depression, Beck Anxiety Inventory (BAI), Zung Self Rated Depression scale, doctors, medical staff, mental health. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Kadri Haxhihamza, mjek psikiatër, magjistër Rr. Resenska 14/2-8, Shkup, Maqedoni Tel: 022624043 & 075 456 917 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri ÇRREGULLIMET ANKSIOZO-DEPRESIVE NË PSIKOMORBIDITETIN E PËRGJITHSHËM Edip Sheji1, Ajshe Sheji1

1

Spitali i Përgjithshëm, Strugë

ABSTRAKT Hyrje: Çrregullimi anksiozo-depresiv eshte nje çrregullim i kombinuar i ankthit dhe depresionit qe shpesh vihet si diagnozë pune ne psihiatri. Simtomat e zakonshme te ketij sindromi jane lodhja , mungesa e perqendrimit, iritabiliteti, merzia, lotimi, vlersim i paket i vetes, pritja e me te keqes, ndjenja e mungeses se shpreses dhe hipervingjilenca. Ky çrregullim ka vler te madhe sociale dhe ekonomike edhe per ate se eshte ne rritje shfaqa e ketij sindromi me ndikim negative ne funksionimin social, professional dhe jetesor te individeve. Qellimi: Qellimi i ketij punimi eshte qe te paraqes frekuencen e ketij çrregullimi ne krahasim me psikomorbiditetin e pergjithshem (entitete tjera psikijatrike), ne baz te moshes dhe gjinise. Metodat: Eshte shfrytzuar material nga protokolet per regjistrimin e pacienteve ne Ambulancen Psikiatrike per 3 muaj (qershor,korik dhe gusht) te 2009. Janë perfrshirë grupmoshat prej 21 deri ne mbi 60 vjeç. Rezultatet: Nga psikomorbiditeti i pergjithshem 201 pacientë, çrregullimi anksiozo depresiv eshte i perfaqsuar me 89 pacientë, prej te cileve femra 69, meshkuj 20; sipas moshes dominojnë femrat e moshes mbi 6o vjeç me 14 pacientë, prej 40-50 vjeç me 13 pacientë, prej 25-35 me 13, prej 20 deri 24 me l0 pacientë. Ndersa te meshkujt dominojnë moshat prej 20 deri me 24 me 6 pacientë, prej 45 deri 55 me 5 pacientë, prej 35 deri me 45 me 4 pacientë. Kurse çrregullimet depressive jane perfaqsuar me 34 pacientë ku dominojnë femrat me 25, meshkuj vetem 9; sipas moshes dominonë mosha prej 45 deri 55 vjeç. Çrregullimet shizoafektive janë te perfaqsuar me 19 pacientë prej te cileve 11 janë meshkuj; sipas moshes dominon mosha nga 35 deri 45 vjet. Skizofrenia me 38 pacientë, ku dominojnë meshkujt me 20 pacientë te moshes 45 deri 55 vjeç. Çregullimi i stresit pas traumas me 6 pacientë, ku dominojnë meshkujt me 5 pacientë të moshes mbi 45 vjeç. Demencat me 9 pacientë ku dominojn femrat me moshë mbi 64 vjeç dhe 3 pacientë me retardim te lehtë te gjinisë mashkullore. Perfundim: Çrregullimet anksizo depresive e perbejn perafersisht 45% te pacienteve te trajtuar ne Ambulancen Psikiatrike ne muajt qershor, korik, gusht te vitit 2009. Dominojne moshat prej 45 deri me 55 vjeç. Numri çrregullimeve anksozo depresive eshte ne rritje si pasoj e gershetimit te faktoreve biologjik, psikologjik dhe social, kurse roli i mjekut eshte qe ai se paku te dyshojë per kete semundje dhe ta udhezoj ne ambulancen psikijatrike. Rezultatet e studimi tone korespondojne me statistikat qe hasen ne literature. Fjalë kyç: sindroma anksiozo depressive, psikomorbiditeti i përgjithshëm Adresa e autorit/Author addresse: Dr Edip Sheji, mjek psikiatër Spitali Përgjithshëm, Strugë Tel: 070 249 419 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri PRAKTI^NATA PRIMENLIVOST NA ELEKTROFIZIOLOGIJATA KAJ ANKSIOZNO-DEPRESIVNITE RASTROJSTVA 1, 1,

1

Klini~ka Bolnica Psihijatriski oddel, Tetovo, R. Makedonija

A Anksioznosta prestavuva eden od fundamentalnite problemi vo psihijatrijata i medicinata voop{to so prevalenca od okolu 20% od site klini~ki pacienti. Mo`e da bide prisutna samata ili vo kombinacija so depresija ili so drugi psi~ki i telesni zaboluvawa. Dijagnosticiraweto ili razgrani~uvaweto od drugi medicinski sostojbi e mnogu va`no! Vo psihihatriskata praksa na pr epilepti~nite napadi e neophodno da se oddelat od psihogenite napadi, koi li~at ednite na drugite, psihogenite od pani~nite napadi, konverzivnite napadi so hiperventilacija od belodrobni zaboluvuawa ili kompleksni parcijalni napadi; iznenadni napadi na brutalna agresija so ubistva koi vo osnova imaat epilepti~na geneza kako postiktalna psihoza se del od psihijatriskata praktika i tn. Klu~ni zborovi : anksioznost, elektrofiziologija Adresa e autorit/Author addresse: Dr Nikola Sterjoski, mjek psikiatër Rr. Ivo R. Lola br. 218, Tetovë Tel: 044 432 559 & 070 262 408 E-mail : [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri

APPLIED ELECTROPHYSIOLOGY IN ANXIETY-DEPRESSIVE DISORDERS

1

Nikola Sterjoski1, Musli Ferati1 Departement of Psychiatry of Hospital Clinic in Tetovo

ABSTRACT Anxiety disorders, the most prevalent psychiatric illnesses in the general community, are present in 15 to 20% of medical clinic patients. In psychiatric practice epileptic seizures must be distinguished from psychogenic pseudoseizures, panic attacks, and aggressive episodes. The pseudoseizure may take different forms: the patient may fall or slump to the ground and remain still as in a syncopal attack; or there may be jerking or thrashing of limbs resembling a major tonic-clonic seizure. The absence of tongue-biting, incontinence, or significant injury is often said to distinguish the pseudoseizure from the epileptic seizure, but such guides are frequently unreliable. A history of other conversion disorders or illness behaviour may be obtained, but pseudoseizures also occur in individuals with epilepsy. A detailed description of the attack from the patient and from a witness will be of the greatest assistance in diagnosis, but when in serious doubt video-telemetry may offer a definitive answer. Episodes of panic are sometimes mistaken for epileptic seizures. Extreme anxiety, especially when accompanied by hyperventilation, may lead to a subjective diminution in awareness, altered perception, and other features suggestive of complex partial seizures. The context in which the attack occurs, a description of initial autonomic arousal, and other symptoms of anxiety should lead to the correct diagnosis. Sudden outbursts of aggressive behaviour, particularly when out of character and context, often give rise to suspicions of epilepsy. Aggression, especially directed aggression, is extremely unusual as a feature of the epileptic seizure, though it may occasionally be seen during the phase of postictal confusion or postictal psychosis. Key words: anxiety, electrophysiology Adresa e autorit/Author addresse: Dr Nikola Sterjoski, mjek psikiatër Reparti Psikiatrik, Spitali Klinik,Tetovë E-mail : [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri STUDIM KRAHASIMOR I EFIKASITETIT TË PROPRANOLOLIT NDAJ ALPRAZOLAMIT NË TERAPINË E ABSTINENCËS ALKOOLIKE TË PAKOMPLIKUAR Gëzim Boçari 1, Gentian Vyshka2 1 Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti i Tiranës,Tiranë, Shqipëri 2 Shërbimi i Neurologjisë, QSU Nënë Tereza, Tiranë, Shqipëri

ABSTRAKT Studimi u bë në 21 të sëmurë të diagnostikuar me tremor alkoolik të cilët i ishin nënshtruar paraprakisht analizës së tremorit, pyetësorit MALT dhe analizës së kuadrit biokimik. Studimin arritëm ta përfundonim të plotë me 13 nga 21 të sëmurët. Tetë nga të sëmurët u përjashtuan, për shkak të mos plotësimit të protokollit për ti ekzaminuar klinikisht dhe me analizë tremori gjatë studimit dhe pas dy muajsh terapi. Bazuar mbi simptomatologjinë predominante vegjetative (pesë raste) apo psikiatrike (tetë raste), që paraqisnin këta alkoolistë, mjekimi i dhënë ishte, respektivisht në muajin e parë, beta-bllokues (Propranolol); dhe grupit tjetër benzodiazepinikë (Alprazolam). Gjatë muajit të dytë terapia u alternua (nëngrupi i parë me pesë pacientë u trajtua me Alprazolam; nëngrupi i dytë me Propranolol). Rezultoi se në tremorin alkoolik mëngjesor postural dhe atë të qetësisë, në rastet me abstinencë alkoolike të pakomplikuar Alprazolami tregoi efekt shumë të dukshëm në grupin me shqetësime psikiatrike, por nuk veproi në tremorin e qetësisë në të sëmurët me shqetësime vegjetative (p=0.14). Propranololi tregoi efekt antitremor në kufijtë e pranushmërisë statistikore në të gjithë rastet. Përpos tremorit nga propranololi u vunë re zbutje sinjifikante të simptomave të tilla si cefalesë mëngjesore, ankthit prekordial. Me dozat që qetësonin tremorin në mënyrë të krahasueshme, efikasiteti dhe toleranca ndaj propranololit ishte me e mirë se ajo ndaj alprazolamit. Fjalë kyç: tremori alkoolik, abstinenca, propranololi, benzodiazepinat, tremori postural, tremori i qetësisë, vlerësimi i tremorit sipas Bain HYRJE Qëllimi i këtij studimi ishte të krahasojmë efektivitetin dhe profilin e sigurisë të Propranololit krahasuar me Alprazolamin në trajtimin e tremorit alkoolik (abstinencës alkoolike të pakomplikuar). Studimi morri shkas edhe nga fakti se në një kërkim të vitit 2001 prevalenca e alkoolizmit kronik në Shqipëri, tek 1600 të intervistuar mbi bazën e pyetësorit MALT, ishte 8%; që është nivel i lartë epidemiologjikisht shqetësues (9). Mosnjohja dhe transkurimi i tremorit alkoolik që në fazën e lehtë të abstinencës mund të komplikohet më tutje. Kështu, predeliri dhe sidomos delirium tremens janë ndërlikime që rriten proporcionalisht me kohën dhe dozën e alkoolit të përdorur si dhe me ashpërsinë klinike të abstinencës. Këto dhe psikopatologji të tjera si halucinoza alkoolike etj. janë që të gjitha komplikacione të një intoksikimi kronik me alkool dhe të një abstinence, e cila promovohet në kushte të pakontrolluara nga ana mjekësore dhe që mund të komplikohet deri edhe me konvulsione të abstinencës (rum fits`) (1, 7, 10). MATERIALI DHE METODA

Nga 84 të sëmurët ambulatorë të paraqitur në laboratorin e EMG në Shërbimin e Neurologjisë në QSU Nënë Tereza, Tiranë, për analizë tremori, u seleksionuan 21 raste të periudhës 2004-2008 që nëpërmjet kësaj analize u saktësua diagnoza: ,,Abstinencë alkoolike e pakomplikuar. Nga këta të sëmurë tetë u përjashtuan pasi nuk u arrit të plotësohen një ose disa kërkesa nga protokolli i studimit. Të sëmurët që përfunduan studimin ishin 13, të gjithë të seksit mashkull, me moshë mesatare 51,8 vjeç (minimumi 37, maksimumi 67 vjeç). Në momentin e përfshirjes së të sëmurëve në studim ata iu nënshtruan: -analizave biokimike (GT, Echo hepatike); -analizës së tremorit; ashpërsia e tremorit postural, dhe e tremorit të qetësisë; vlerësuar me shkallën e Bain (12) -vlerësimit të profilit të alkoolistit përmes pyetësorit MALT (11). Mbas analizës së tremorit dhe saktësimit të diagnozës, nëpërmjet marrjes së anamnezës së hollësishme, të sëmurët u ndanë në dy grupe sipas simptomatologjisë mbizotëruese vegjetative dhe/ose psikiatrike. Analiza e tremorit u përsërit në fund të muajit të parë të terapisë dhe pas alternimit të terapisë edhe në fund të muajit të dytë. Veç vlerësimit në fillim të studimit; në fund të muajit të parë; në fund të muajit të dytë të tremorit u plotësua edhe një pyetësor që evidentoi praninë ose jo të ankesave sa vijon: 1. cefalesë mëngjesore, 2. pranisë së insomnisë, 3. pranisë së ankthit dhe shtrëngimit prekordial, 4. pranisë ose jo të nauzesë mëngjesore, 5. pranisë së takikardisë, të evidentuar me EKG, si ritëm bazë > 100/min pas një qëndrimi në laboratorin e EMG-së prej 30 minutash, 6. shenjave subjektive të depresionit, në drejtim të humorit të deprimuar, referuar nga i sëmuri. Propranololi në muajin e parë u fillua në grupin me pesë pacientë me shenja predominuese vegjetative dhe u përdor me doza fillimisht të vogla nga 10 mg dy herë në ditë deri 20 mg tre herë në ditë. Alprazolami në muajin e parë u fillua në grupin me 8 pacientë me shenja psikiatrike dhe u dha fillimisht në mëngjes dhe darkë me dozat 0,25 mg per os; në dy raste doza totale ditore e tij arriti 6 mg. Në fund të muajit të parë u përsërit vlerësimi i tremorit dhe mjekimi u alternua. Në muajin e dytë grupi me pesë të sëmurë morri Alprazolam dhe grupi me tetë të sëmurë mori Propranolol. Në fund të muajit të dytë u përsërit vlerësimi i tremorit. Përpunimi statistikor u bë sipas T test për të dhëna çifte në një drejtim pasi të dy preparatet e zgjedhur njhen për efektin antitremor. REZULTATET Rezultatet e ashpërsisë së tremorit mëngjesor sipas vlerësimit subjektiv të pacientëve, sipas shkallës së Bain-muaji i parë dhe muaji i dytë paraqiten në tabelën e mëposhtëme. Tabela 1.

DISKUTIM Ashpërsia dhe ecuria e tremorit mëngjesor u vlerësuan sipas shkallës klinike të propozuar nga Bain e bp. (12). Kësisoj, të sëmurët u vlerësuan objektivisht përmes analizës së tremorit (amplitudës së matshme) dhe subjektivisht (vetëvlerësim) sipas një shkalle vizuale analoge nga 1-10 të propozuar nga Bain, e cila riprodhohet grafikisht më poshtë. U vlerësua ashpërsia e tremorit postural dhe e tremorit të qetësisë; në të dyja rastet në mëngjes. Në tabelën përmbledhëse të vlerësimit tremor Postural` dhe tremor Qetësie`; shifra pasuese jep vlerën e shenjuar subjektivisht nga i sëmuri. Në shkallën e Bain me 0 korrespondon tremor që mungon; 1-3 tremor i lehtë; 4-6 i moderuar; 7-9 i ashpër; 10 mjaft i ashpër (figura më poshtë).

Figura 1: shkalla e vlerësimit të ashpërsisë së tremorit në rastin 4 të trajtuar me Alprazolam muajin e parë. Shkalla adoptuar sipas Bain e bashkëp.(12) Siç vihet re në bazë të dhënave të mësipërme, të përpunuara me T test, Propranololi e qetësoi në të gjitha rastet (si në muajin e parë dhe në muajin e dytë) tremorin postural dhe atë të qetësisë në nivelet e pranueshmërisë statistikore (përkatësisht muajin e parë p=0,038 dhe p=0,022; muajin e dytë p=0,025 dhe p=0,047). Alprazolami tregoi rezultate statistikisht mjaft më sinjfikante, muajin e parë vlerat ishin p=0,0001 dhe p=0,0004. I vetmi rast ku Alprazolami statistikisht nuk influenconte tremorin kishte të bënte me tremorin e qetësisë në grupin me simptomatologji kryesisht vegjetative (p=0,14). Nga parametrat e tjera të vlerësuara rezultate të mira u vunë re në drejtim të pakësimit të intensitetit të cefalesë mëngjesore nën trajtimin me Propranolol. 60% e pacientëve të trajtuar muajin e parë me Propranolol (3/5) referuan lehtësim të dukshëm të shqetësimit prekordial; kjo përqindje shkoi në 88% (7/8) në nëngrupin e trajtuar gjatë muajit të dytë me Propranolol, por duhet patur parasysh që këta të sëmurë kishin qenë muajin paraprirës nën trajtim me Alprazolam. Asnjë i sëmurë nuk ndërpreu terapinë, dhe dozat ditore të Propranololit të aplikuara ishin nga një minimum 10 mg dy herë në ditë deri në 20 mg tre herë në ditë; sipas intensitetit të tremorit, ankthit, dhe cefalesë mëngjesore të përjetuar. Në mënyrë paradoksale tre prej të sëmurëve të trajtuat me propranolol referuan edhe humor të përmirësuar. Ka mundësi që ky epifenomen duhet të lidhet me përmirësimin e cilësisë së jetës, të përkeqësuar nga tremori, dhe jo me efektet e drejtpërdrejta të beta-bllokuesve mbi nivelin e humorit. Nga nëngrupi i dytë trajtuar në fillim me Alprazolam (fillimisht mëngjes dhe darkë me 0,25 mg p. os.) u referua ulje sinjifikante e ankthit. Rritja e dozës deri në një maksimum tre herë në ditë nga 0,5 mg deri 2 mg e zbuti intensitetin e tremorit, por dy të sëmurë u detyruan ta ulin dozën brenda dy-tre ditëve për shkak të përgjumësisë dhe konfuzionit. Cefaleja mëngjesore nuk u influencua; në dy raste pati shtim të intensitetit të saj. Ritmi bazë kardiak nuk ndryshoi në mënyrë sinjifikante në fund të muajit të parë. Trajtimi i hershëm i tremorit alkoolik, ose i abstinencës alkoolike të pakomplikuar, është i domosdoshëm pasi lidhet me përkeqësimin dramatik të cilësisë së jetës që provokon kjo situatë, si edhe me shtysën psikologjikisht të fuqishme që ajo jep për të rifilluar pijen (relapset). Mostrajtimi i tremorit alkoolik, predispozon shfaqjen e komplikacioneve të tjera më të rënda, dmth. të një abstinence të plotë dhe të komplikuar, në formën e nozologjive të tilla si ato të predelirit, delirit, halucinozës, konvulsioneve, encefalopative Wernicke-Korsakoff etj. Gati njëzet vjet më parë, letaliteti i delirit alkoolik, të trajtuar asokohe me alkool ose paraldehid, kapte shifrat 10-20 % të totalit të të prekurve. Mjekimet sipas protokolleve të reja e kanë zbritur letalitetin në 1-5 % të rasteve, gjë që do të thotë se kjo situatë në çdo rast, duhet marrë me shumë seriozitet. Më i vështirë bëhet

trajtimi i delirit alkoolik në rekomandimet e shumta (2, 3), dhe kjo thjesht për arsye se deri më sot janë propozuar dhe aplikuar më shumë se 150 medikamente për trajtimin e sindromave abstinenciale dhe delirit alkoolik në veçanti. Benzodiazepinat sigurojnë një trajtim të sigurtë për sindromin e abstinencës alkoolike të pakomplikuar (1, 7, 8). Benzodiazepinat tolerohen mirë dhe e rrisin pragun e konvulsioneve por nuk ka mendim unanim për zgjedhjen e parë në mes të grupit të benzodiazepinave. Po të krahasohet efekti i tyre me atë të klometiazolit, ato janë më pak të efektshme në trajtimin e predelirit, por nga ana tjetër përdorimi i tyre shoqërohet me më pak rreziqe për efekte anësore (spektër i gjerë terapeutik, veçori për të krijuar vartësi, më pak se klometiazoli). Klometiazoli, përdoret në Evropë (3, 4, 5), por këshillohet të jepet për pak kohë. Dhënia e tij në formë tabletash është i pakëshillueshëm për shkak të rrezikut të ulçerimit ezofageal. Ai mund të përdoret pavarësisht nga rreziqet e mundshme, për mjekimin e delirium tremens në fazën e tij floride, në rastet kur medikamentet e tjera nuk kanë mundur të kontrollojnë situatën. Në SHBA preferohen benzodiazepinat dhe klometiazoli nuk preferohet (4, 5, 6), për shkak të krijimit të shpeshtë të vartësisë dhe efekteve të tjera anësore. Propranololi pëlqehet si terapi bazë e trajtimit të abstinencës së pakomplikuar, (13, 14, 15). Mes avantazheve që sugjerojnë studiues të ndryshëm, është fakti që ai nuk krijon dependencë ­ ndryshe nga benzodiazepinat; si edhe efikasiteti i tij mbi tremorin alkoolik është më inciziv, përpos faktit që ai influencon pozitivisht edhe disa simptoma të tjera bashkëshoqëruese (ankthin prekordial, cefalenë mëngjesore, episodet e takikardisë). Përdorimi i tij nuk shoqërohet me sedacionin shqetësues të dozave terapeutike të benzodiazepinave, sedacion që mund të bëhet shkas për ndërprerje të trajtimit (drop-out), dukuri që u shpreh qartë edhe në rastet tona. Në bazë të të dhënave të grupit tonë studimor, Alprazolami duket përgjithësisht më i fuqishëm se Propranololi sidomos në qetësimin e tremorit postural, por efekti i Alprazolamit në qetësimin e tremorit të qetësisë në grupin e të sëmurëve me predominim të shenjave vegjetative ishte i pa rëndësishëm. KONKLUZION Alprazolami tregon epërsi të dukshme ndaj Propranololit në tremorin postural dhe atë të qetësisë (P=0.001 dhe p= 0.004) në grupin e të sëmurëve ku predominojnë shenjat psikiatrike, por nuk veproi në tremorin e qetësisë në grupin e të sëmurëve me predominim të shenjave vegjetative. Alprazolami arrinte ta zbuste tremorin mëngjesor kur dozat ditore i përafroheshin ose tejkalonin 3-5 mg në ditë; kjo dozë shoqërohej me përgjumje dhe konfuzion gjë që detyroi disa pacientë të ulnin dozat në nivele të cilat nuk e influenconin tremorin. Propranololi e përmirësoi tremorin mëngjesor, në pragun e pranueshmërisë statistikore në të dy nëngrupet; efekti i tij antitremorigjen rezultoi më i dobët se i Alprazolamit; por Propranololi tolerohej më mirë se ky i fundit. Përpos intensitetit (amplitudës elektromiografikisht të matur) u vu re edhe një zbutje klinikisht sinjifikante të simptomave të tilla si cefalesë mëngjesore, ankthit prekordial dhe cilësisë së gjumit në përgjithësi, subjektivisht të vlerësuar.

REFERENCAT

1. 2. 3. 4. Finn DA, Crabbe JC. Exploring alcohol withdrawal syndrome. Alcohol Health Res World. 1997;21:149-156. Bridges KJ, Trujillo EB, Jacobs DO. Alcohol-related thiamine deficiency and malnutrition. Crit Care Nurse. December 1999;19:80-85. Tierney LM, McPhee SJ, Papadakis MA, eds. Current Medical Diagnosis and Treatment 2003. 42nd ed. New York, NY: Appleton & Lange: 2003. Chernecky CC, Berger BJ, eds. Laboratory Tests and Diagnostic Procedures. 3rd ed. Philadelphia, Pa: WB Saunders Co; 2001.

5. 6.

7.

8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Jaeger T, Lohr R, Pankratz S. Symptom-triggered therapy for alcohol withdrawal syndrome in medical inpatients. Mayo Clin Proc. 2001;76:695-701. Mayo-Smith MF. Pharmacological management of alcohol withdrawal: a meta-analysis and evidence-based practice guideline. American Society of Addiction Medicine Working Group on Pharmacological Management of Alcohol Withdrawal. JAMA. 1997;278:144-151. Schuckit MA, Tipp JE, Reich T, Hesselbrock VM, Bucholz KK. The histories of withdrawal convulsions and delirium tremens in 1648 alcohol dependent subjects. Addiction 90:1335­1347, 1995. Yost DA. Alcohol withdrawal syndrome. American Family Physician 54:657­664, 1996. Vyshka G, Berberi F, Roshi E. Dhe bp. Të dhëna epidemiologjike mbi përdorimin e alkoolit në popullatën shqiptare. Revista Mjekësore, 3/4 ­ Tiranë 2001, 65-78 Griffith E, Discovering addiction. Addiction, 103(5): 858-859, May 2008 Feuerlein W, Münchner Alkoholismus Test, MMW 119, nr. 40, fq. 1275-1282, 1977. Bain PG, Findley L, Atchison P, Behari M, Vidailhet M et al. Assesing tremor severity. Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry, 1993; 56: 868-873. Teräväinen H, Larsen A. Effect of propranolol on acute withdrawal tremor in alcoholic patients. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 1976 June; 39 (6): 607-612 McKeon A, Frye MA, Delanty N. The alcohol withdrawal syndrome. J Neurol Neurosurg & Psychiatry. August 2008. 79(8): 854-862 Tetrault JM, O`Connor PG. Substance abuse and withdrawal in the critical care setting. Critical Care Clinics, Vol 24, Issue 24, october 2008; PII S0749-0704(08)00030-4

SUMMARY COMPARATIVE STUDY ON THE EFFICACY OF PROPRANOLOL VS. ALPRAZOLAM IN THE TREATMENT OF UNCOMPLICATED ALCOHOL WITHDRAWAL Gëzim Boçari1, Gentian Vyshka2 Faculty of Medicine, University of Tirana 2 Service of Neurology, UHC Mother Theresa, Tirana

1

The study was performed in 21 patients diagnosed with alcohol tremor, who performed initially a tremor analysis. MALT questionnaire and a detailed biochemical study of the patient were implied herein. The study was concluded in 13 from 21 of the patients; 8 of them did not comply with follow-up requests and/or therapeutic requests. According to the predominant symptomatology we treated initially for the first month five patients whose complaints were mainly vegetative and eight patients whose complaints were mainly psychiatric. The first group received Propranolol; the second group received Alprazolam. During the second month the treatment was alternated; the first group receiving Alprazolam and the second group receiving Propranolol. Propranolol was statistically important in influencing the tremor; but Alprazolam showed much more efficacy in the treatment of the matinal alcohol tremor of postural as well as of rest nature. Alprazolam anyway showed no efficacy in the treatment of the rest tremor in the group of patients whose symptomatology was mainly vegetative (p=0,14). Apart from the tremor it was shown also a significant improvement of other symptoms such as morning headache and precordial anxiety. Key words: alcoholic tremor; withdrawal, Propranolol, Benzodiazepines, postural tremor, rest tremor, severity assessment Adresa e autorit/Author addresse: Prof. dr sci. Gëzim Boçari, mjek farmakolog klinik Rr. Muhamet Gjollesha pallati 5/2, shkalla 1, apartamenti 10 Tiranë, Shqipëri Tel: 003554245070 & 0692179941 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri TREMORI ALKOOLIK SI FORMË KLINIKISHT FREKUENTE E ABSTINENCËS SË PAKOMPLIKUAR -analizë e 21 rasteveGentian Vyshka1, Gëzim Boçari2

2

Shërbimi i Neurologjisë, QSU Nënë Tereza, Tiranë Katedra e Farmakologjisë, Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti i Tiranës

1

REZYME: Tremori alkoolik është një tremor me frekuencë 6-8 Hz, më së shumti; amplituda e tij mëngjesore është më e shprehur. Ai bashkëshoqërohet në mënyrë sinjifikante me një numër të konsiderueshëm simptomash vegjetative (nauze, takikardi) dhe psikiatrike (insomni, ankth). Në këtë studim përshkruhen karakteristikat e tremorit alkoolik në 21 raste. Origjina alkoolike e tremorit u konfirmua nga pyetësori MALT, nga anamneza dhe kuadri biokimik i të sëmurit. Për shkak të predominimit të simptomatologjisë vegjetative, rëndom ai transkurohet ose trajtohet si gjendje ankthi e thjeshtë. Fjalë kyç: Tremori alkoolik, abstinenca, pyetësori MALT, analiza e tremorit, hiperaktiviteti noradrenergjik HYRJE Duke vlerësuar faktin që sindromi i abstinencës alkoolike të pakomplikuar është një patologji mjaft e shpeshtë, e cila duhet njohur mirë jo vetëm nga specialisti por edhe nga mjeku i familjes, ne patëm si qëllim studimi vlerësimin e kuadrit tipik klinik të tij, me qëllim realizimin e një diagnoze të hershme dhe të saktë. Nën termin e sindromës së abstinencës përfshihen tremori alkoolik (1, 2, 5), halucinacionet, nauzea (16), konvulsionet gjatë gjendjes esëll, konfuzioni dhe hiperaktiviteti psikomotor e vegjetativ (4, 9, 13). Kohë më parë këto situata konsideroheshin, tërësisht në mënyrë të gabuar, si kulmi i intoksikimit me alkool. Në fakt, vetëm një vështrim klinik mjafton të kuptohet se ato shfaqen gjatë rënies së etanolemisë dhe jo gjatë rritjes së saj. Për më tepër, pirja e alkoolit i qetëson ose i zhduk tërësisht shenjat klinike të këtyre situatave. Kështu, përpos masave farmako-terapeutike të propozuara dhe pranuara, ka autorë që sugjerojnë protokolle trajtimi me etanol për raste të vështira dhe të përzgjedhura me kujdes, me qëllim zbutjen e klinikës së abstinencës alkolike (14, 15). QËLLIMI I STUDIMIT Vlerësimin e kuadrit tipik klinik të sindromës së abstinencës, me qëllim realizimin e një diagnoze të hershme dhe të saktë. MATERIALI DHE METODA

Kemi realizuar 84 analiza tremori në të sëmurë ambulatorë, të referuar në laboratorin EMG për analizë tremori me qëllim përcaktimin e frekuencës së tij gjatë periudhës 2004-2008 ku shumica e tremoreve të regjistruara ishin në terren të sindromave ekstrapiramidale. Në 21 raste tremori ishte alkoolik dhe kjo e vërtetuar me: - anamnezën e të sëmurit (abstinencën alkoolike gjatë 1-3 ditëve të fundit); -mungesën e problemeve të tjera neurologjike (përkatësisht sëmundjeve ekstrapiramidale); -eventualisht analizat shtesë plotësuese (GT, echo hepatike); -karakteristikat e tremorit (frekuenca >6 Hz dhe <10 Hz); -mungesën e anamnezës familjare për tremor esencial / familjar; -vlerësimin e profilit të alkoolistit përmes pyetësorit MALT [Münchner Alkoholismus-Test] (7). Pyetësori përmban pjesën e vetëvlerësimit (MALT-S) dhe vlerësimin objektiv të bërë nga mjeku (MALT-F). Ky pyetësor përmban një numër pohimesh (24 në total) mbi ankesa dhe probleme, të cilat mund të lidhen me konsumimin e pijeve alkoolike; secili pohim ka dy variante përgjigje po ose jo, të cilat qarkohen nga i sëmuri që plotëson pjesën e vetëvlerësimit. Në pjesën e vlerësimit objektiv ka 7 pika, të cilat, po ashtu, vlerësohen po ose jo; por këtë herë nga mjeku: nëse i sëmuri ka sëmundje mëlçie, polineuropati, delirium tremens, foetor alcoholicus etj. Çdo po e qarkuar vlerësohet me një pikë. Sipas autorëve që kanë konceptuar testin, profili i alkoolistit, realizuar sipas pyetësorit MALT, kërkon që sipas autorëve konceptues të testit, personi të marrë 6-10 pikë në test për t`u konsideruar si i riskuar" për të abuzuar me alkool; ndërsa personi që merr mbi 11 pikë konsiderohet si alkoolist kronik. REZULTATET DHE DISKUTIMI Në rastin tonë 18 prej të sëmurëve kishin mbi 11 pikë në test (13 minimumi; 24 maksimumi i pikëve të marra, në një kohë që testi parashikon 31 zëra [24 MALT-S dhe 7 MALT-F] secili prej të cilëve vlerësohet me 0 ose 1 pikë). Tre të sëmurë të tjerë kishin nga 7 deri 10 pikë, gjë që përkon me riskun për alkoolizëm; efektivisht anamneza e tyre ishte më e shkurtër në kohë. Shpërndarja e frekuencave të tremorit në grupin prej 21 personash ishte si vijon:

Frekuencat e tremorit në grupin prej 21 pacientësh: mbizotërojnë frekuencat 6 dhe 8 Hz. Vihet re që frekuenca e tremorit ka dy kulme shpërndarjesh: atë 6 Hz (5 raste); dhe atë 8 Hz (6 raste). Autorë të ndryshëm referojnë marzhe frekuencash që nuk ndryshojnë shumë prej atyre që kemi përftuar ne (4, 5, 6).

Përpos realizimit të pyetësorit MALT, bazuar mbi kriteret diagnostike të shënuara më lart, ne morrëm në studim edhe praninë ose jo, eventualisht gravitetin e simptomatologjisë së më poshtë shënuar: 1. 11 nga pacientët paraqisnin nauze mëngjesore (52%) 2. 12 nga pacientët paraqisnin cefale mëngjesore (57%) 3. 9 prej tyre ankonin insomni (43%) 4. 8 prej tyre ndiheshin të deprimuar (38%) 5. 9 të sëmurë përjetonin ankth, në formë shtrëngimi prekordial dhe ndjesi si mbajtje fryme (43%). Pikënisur nga këto rezultate, ne instaluam terapinë bazuar në simptomatologjinë mbizotëruese. Përdorimi i benzodiazepinikëve me veçori hipnotike u aplikua në grupin e insomniakëve; ndërsa në të sëmurët me shqetësime të cefalesë mëngjesore dhe ankthit prekordial u preferua trajtimi me beta-bllokues. Pyetësori MALT, që përdorëm përbëhet nga dy pjesë, të përkthyera në mënyrë integrale nga origjinali (7); ai ka një sensitivitet r = 0,85 dhe një specificitet mjaft të lartë, i cili për pjesën e vetëvlerësimit, që plotësohet nga vetë i sëmuri, arrin në r = 0,94. Ky pyetësor vazhdon të përdoret gjerësisht nga autorë prestigjiozë (8), në zonat gjermanishtfolëse, për vënien e diagnozës së alkoolizmit kronik. Ekzistojnë edhe pyetësorë të tjerë, të cilët mund të përdoren në studime të tjera, gjë që do të bënte të mundur konfrontimin e të dhënave. Përndryshe nga pyetësori AUDIT (9), pyetësori MALT i përdorur në studimin tonë, është më i detajuar dhe me një numër më të madh pohimesh dhe pyetjesh, të cilat do t`iu përgjigjet i intervistuari (pjesa e vetëvlerësimit) dhe mjeku (pjesa e ekzaminimit objektiv). Ekzistojnë edhe forma fare të shkurtra pyetësorësh dhe vetëvlerësimesh, si CAGE (10). Pyetësorin MALT ne e kemi përdorur edhe gjetiu; në vitin 2001 publikuam rezultatet e një studimi pilot gjatë të cilit depistuam 1600 persona lidhur me praninë ose jo të alkoolizmit kronik (17). Varianti i plotë i MALT në shqip po ashtu është botuar dhe gjendet në qarkullim (18). Tremori alkoolik përkufizohet si abstinencë alkoolike e pakomplikuar, për t'u dalluar nga delirium tremens. Në tabelën më poshtë jepen kriteret diagnostike. KRITERET DIAGNOSTIKE TË ABSTINENCËS ALKOOLIKE TË PAKOMPLIKUAR A. Ndërprerje e pirjes së tepërt dhe të gjatë të alkoolit (disa ditë a më shumë) ose reduktim i sasisë së alkoolit të konsumuar, që pasohet brenda disa orëve nga një tremor i trashë i duarve, gjuhës, qepallave, dhe të paktën një prej shenjave të mëposhtme : (1) nauze ose të vjella, (2) gjendje e përgjithshme e keqe ose dobësi, (3) hiperaktivitet SN autonom (psh.: takikardi, djersitje, rritje e TA), (4) ankth, (5) humor i deprimuar ose irritabilitet, (6) halucinacione tranzitore ose iluzione, (7) cefale, (8) insomni. B. Që nuk lidhet me çrregullime të tjera fizike a mendore, të tilla si deliriumi i abstinencës alkoolike. Tremori dhe simptomat e bashkangjitura janë manifestimi më i zakonshëm i abstinencës alkoolike. Këto simptoma shfaqen rëndom në mëngjes, pas një nate abstinence. Ecuria e zakonshme shkon deri dy javë, por kohëzgjatja mund të ndryshojë dukshëm. Pacienti qetësohet ditën e parë duke pirë, por të nesërmen gjendja përkeqësohet më shumë akoma, dhe kështu më radhë. Në këtë stad, pacienti paraqet një facies hiperemike, konjuktiva të injektuara, takikardi, anoreksi, nauze, insomni.

Pacienti është hiperalert dhe irritohet jashtëzakonisht lehtë, por nga ana tjetër është i pavëmendshëm, pak i çorientuar, por pa gjendje konfuzioni serioz. Tremori i gjeneralizuar është emblema e kësaj gjendjeje, ai është i shpejtë në frekuencë (6 deri 8 Hz), disi i çrregullt, i ndryshëm për nga graviteti (2, 3), dhe përgjithësisht qetësohet kur pacienti ndodhet në një mjedis të qetë dhe emocionalisht jo stresant. Ka raste që ai mund të jetë kaq i rëndë sa pacienti nuk mund të qëndrojë, flasë apo ushqehet pa ndihmë.

Analizë e tremorit tek pacienti F. M., 48 vjeç. Në anamnezë 18 vjet abuzim i rëndësishëm me alkool; abstinencë e plotë prej dy ditësh. Tremori është sinkron, me frekuencë 8 Hz; amplituda është e madhe (tremor grosolan, i dukshëm). Brenda disa ditësh kjo gjendje përmirësohet dukshëm, por agjitimi dhe tendenca për tu irrituar, apo lëvizjet e befta hedhëse mund të persistojnë edhe për një javë a më shumë. Të gjitha këto karakteristika përkojnë me një hiperaktivitet noradrenergjik (11, 12). Elektrofiziologjikisht tremori alkoolik ngjason me tremorin esencial, por frekuenca së tij referohet nga 6 deri 10,5 Hz (1, 3). Në përgjithësi, tremori alkoolik është më i shpejtë në frekuencë se tremori esencial. Bie në sy po ashtu fakti që tremori alkoolik intereson kryesisht duart (4, 5) ndërsa të sëmurët me tremor esencial mund të shfaqin prekje edhe të pjesëve të tjera të trupit (2). KONKLUZIONE Të dhënat e grumbulluara sugjerojnë faktin që pohohet edhe në studime të tjera se tremori alkoolik bashkëshoqërohet në mënyrë sinjifikante me një numër të konsiderueshëm simptomash vegjetative [nauze, takikardi] (16) dhe psikiatrike (insomni, ankth). Në grupin e të sëmurëve të marrë në studim, predominonte cefaleja mëngjesore, e cila për shkak të hiperaktivitetit noradrenergjik që bashkëshoqëron situatën, duket se është e karakterit vaskular, dhe klasifikohet në këtë kuadër si fenomen patofiziologjikisht vegjetativ. Benzodiazepinat në të sëmurët ku predominon pagjumësia dhe beta-bllokuesit në të sëmurët me shqetësime të karakterit të cefalesë mëngjesore, takikardisë dhe/ose ankthit prekordial janë mjekimi më i arsyshëm dhe më efektiv që zbut dukshëm simptomatologjinë, si atë vegjetative ashtu

edhe atë psikiatrike, përfundim ky edhe i mjaft autorëve të tjerë që kanë studiuar tremorin alkoolik (2, 3, 11, 15).

REFERENCAT

1. 2. 3. 4. 5. 6. Anouti A, Koller WC. Tremor disorders: diagnosis and management. West J Med 1995;162:510-3. Sandroni P, Young RR. Tremor: classification, diagnosis and management. Am Fam Physician 1994; 50: 1505-12. Hallet M. Classification and treatment of tremor. JAMA 1991; 266:1115-7. Koller WC, O'Hara R, Dorus W, Bauer J. Tremor in chronic alcoholism. Neurology 1985; 35:1660-2. Carrie JRG. Finger tremor in alcoholic patients.J.Neurol. Neurosurg. Psychiat. 1965;28,529. Fahn S, Tolosa E, Marin C. Clinical rating scale for tremor. In Jankovic J, Tolosa E (eds.). Parkinson's Disease and Movement Disorders, 2nd Edition. Baltimore: Williams & Wilkins, 1993. Feuerlein W, Münchner Alkoholismus Test; MMW 119, 1977, nr. 40; 1275-1282 Hilz MJ, Zimmermann P, Claus D, Thermal threshold in alcoholic PNP, Acta Neurol Scand 91: 389-393; 1995. Babor T. et al, British Journal of Addiction, 81 : 23-46, 1986. JA Ewing, 'Detecting Alcoholism: The CAGE Questionaire', Journal of the American Medical Association, 1984; 252: 1905-1907. Borg S, Liljeberg P, Mossberg D. Clinical studies on central noradrenergic activity in alcohol abusing patients. Acta Psychiatr Scand. Suppl. 1986; 327: 43-60. Reis DJ. A possible role of central noradrenergic neurons in withdrawal states from alcohol. Annals of the NY Academy of Sciences, Volume 215, Issue Alcoholism and the CNS, 2006; pp. 249-252. Bayard M, McIntyre J, Hill KR, Woodside J. Alcohol withdrawal syndrome. Am Fam Physician 2004; 69: 1443-1450. Dissanaike S, Halldorsson A, Frezza EE, Griswold J. An ethanol protocol to prevent alcohol withdrawal syndrome. J Am Coll Surg. 2007 Jul;205(1):190-1 Hodges B, Mazur JE. Intravenous ethanol for the treatment of alcohol withdrawal syndrome in critically ill patients. Pharmacotherapy. 2004 Nov; 24(11):1578-85. Holbrook A, Crowther R. et al. Diagnosis and management of acute alcohol withdrawal. CMAJ · MAR. 9, 1999; 160 (5) 675. Vyshka G., Berberi F., Roshi E. etj. Të dhëna epidemiologjike mbi përdorimin e alkoolit në popullatën shqiptare. Revista Mjekësore,3/4­Tiranë 2001,65-78. Vyshka G., Dobi D. Alkoolizmi kronik dhe pasojat mbi sistemin nervor, Monografi; Sh. B. Dituria, Tiranë 2001, ISBN: 99927-47-53-6; shtojca fq. 145-149.

7. 8. 9. 10. 11. 12.

13. 14. 15. 16. 17. 18.

ABSTRACT ALCOHOLIC TREMOR AS A CLINICALLY FREQUENT FORM OF UNCOMPLICATED ETHANOL WITHDRAWAL -an analysis of 21 patientsGentian Vyshka1, Gëzim Boçari2

2

Service of Neurology, UHC Mother Theresa, Tirana Section of Farmacology, Faculty of Medicine, University of Tirana

1

Alcoholic tremor is a tremor with a frequency ranging from 6 to 8 Hz; the morning amplitude of such a tremor is more impressive. Alcoholic tremor is accompanied as a rule with a

considerable number of vegetative symptoms (nausea, tachycardia) and psychiatric symptoms (insomnia, anxiety). The article refers the characteristics of alcoholic tremor in 21 patients of our. The alcoholic etiology of the tremor was confirmed through the MALT questionnaire (Münchner Alkoholismus Test), from the anamnesis, and from the biochemical analysis. Due to the predomination of vegetative symptomatology, the alcoholic tremor is frequently overseen or treated as a simple anxiety disorder. Key words: alcoholic tremor, withdrawal, MALT questionnaire, tremor analysis, noradrenergic hyperactivity Adresa e autorit/Author addresse: Dr sci. Gentian Vyshka, mjek neurofiziolog Lagja 1, Rr. Kostaq Cipo, Pall 2/19, Tirana, Albania Telefon +355 692101925 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri EVALUIMI I RASTEVE ANKSIOZE TEK PACIENTËT ME DEPRESION DHE KORRELACIONI NË MES ANKTHIT DHE DEPRESIONIT NË GJASHTËMUJORIN E PARË TË VITI 2009 Bujar Berisha1, Fahri Drevinja1, Sylen Vranica1, Rushit Jashari1, Shqipe Gorani1, Agim Drevinja1 Fakulteti i Mjekësisë 1 Klinika e Psikiatrisë Prishtinë ABSTRAKT Prezenca e simptomave neurotike në pacientë me çrregullime depresive të hospitalizuar pranë Klinikës së Psikiatrisë në Prishtinë në periudhën janar ­ qershor të vitit 2009. Objektivi : Objektivi i këtij punimi konsiston në evaluimin e simptomave dominante anksioze tek pacientet me depresion dhe korelacioni në mes ankthit dhe depresionit tek keta pacientë. Metoda: Spas pyetesoreve (HAD, BECK, MINI DSM) janë analizuar 64 raste që kanë manifestuar simptomatologji atipike depressive dhe simptome neurotike bashkëshoqeruese. Studimi jonë përfshin periudhën e 6 mujorit të parë të këtij viti, dhe karakteristike e këtij punimi është se janë marrë grup moshat 20 ­ 50 vjeç, femra dhe mëshkuj. Rezultatet: Do të prezantohen në konferencë. Diskutimi : Karakteristikë e punimit është mos përputhshmëria e simptomatologjisë mes gjinisë mashkullore dhe femërore, dhe nderlidhja e simptomave anksioze tek depresionet në nivel kulturor. Konkluzion: Rezultatet do të tregojnë rendesinë e evaluimit të këtyre pacienteve me simptomatologji mikste sidomos në çasjen nga aspekti psikoterapeutik dhe psikofarmakologjik. Fjalë kyç: depresion, ankth, simptomatologji, psikofarmakologji, psikoterapi Adresa e autorit/Author addresse: Dr Bujar Berisha, mjek psikiatër Rr.Tring Smajli 2/6 Prishtinë, Kosovë Tel.+386(0)49466-038 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri PREZENCA E DJEGIES PROFESIONALE MIDIS PROFESIONISTËVE TË KUJDESIT SHËNDETËSOR NË SPITALIN KLINIK NË TETOVË Bajram Kamberi¹, Aleksandar Kocevski¹, Gjorgji Miçinakov¹, Farije Kamberi² ¹Spitali Klinik, Tetovë ²Universiteti Shtetëror i Tetovës ABSTRAKT Stresi në punë përjetohet ndryshe nga secili, çfarë është stresogjene për njërin mund të mos jetë për tjetrin. Në janar të vitit 2009 autorët bënë një anketim anonim të profesionistëve (specialistë, udhëheqës të kujdesit shëndetësor, psikologë, punëtorë social) në tërë Spitalin Klinik në Tetovë me përdorimin e Maslach Burnout Inventory-General Survey (MBI-GS) si mjet për vlerësim individual të nivelit të djegies profesionale. Përqindja e të anketuarve me nivel të ulët të sindromit Bournout ishte më e madhe 44 raste (52.38%). Pasohet nga të anketuarit me nivel të moderuar 38 raste (45.24%). Dominojnë të moshuarit 45-54 vjeç me përvojë pune prej 21 deri 30 vjet me nivel të moderuar të sindromit para atyre që kishin nivel të ulët dhe të lartë të sindromit. Vetëm dy të anketuar me përvojë pune të njejtë (11-20 vjet) dhe grupe moshore të ndryshme (3544 vjeç, 45-54 vjeç) ishin në rrezik të lartë nga sindromi. Fjalë kyç: Sindromi "Burnout", profesionistë të kujdesit shëndetësor HYRJE Fjala angleze stress që do të thotë ngarkesë, tendosje, ose presion, në mjekësi së pari u përdor nga Hans Selye në vitet e tridhjeta të shekullit njëzet për të shënuar efektet e veprimit të zgjatur të faktorëve të ndryshëm në organizmat e gjallë (1). Përjetimi i një sasie të stresit në vendin e punës më shumë nga ç`mund ta përballojmë me lehtësi gjatë kohë (1,2,3,4) është i njohur si sindromi i djegies në vendin e punës (job burnout syndrome) (1,3,5,6,7,8,9,10,11). Emërtim ose drejtshqiptim tjetër për sindromin Burnout janë: rraskapitja jetësore, stresi profesional, stresi psikik, teknostresi, sindromi i djegies profesionale, konsumimi (1,3,5,6,9,10,11,12). Tracy në studimin e tij (2), Burnout sindromin e përshkruan si lodhje të përgjithshme nga presioni në punë. Në revizionin X ICD të vitit 2007, nuk flitet për sëmundje, por në kategorinë diagnostike Z73.0-Z73.9 përmenden forma të ndryshme të shoqëruara me stres ose pa stres, ku me Z73.0 regjistrohet rraskapitja vitale apo sindromi Burnout (13). Te profesione të caktuara (në shëndetësi, në arsim, në gjyq dhe të tjera) stresi në vendin e punës, përjetohet ndryshe nga secili - çfarë është stresogjene për një njeri mund të mos jetë për tjetrin. Posaçërisht punëtorët me gjendje të ulët socioekonomike, shkallë të ulët arsimimi dhe pjekuri të ulët emocionale, janë fushë pjellore për një tufë çrregullimesh mendore dhe fizike (14,15,16). Reaksionet emocionale ndaj stresit në vendin e punës shkaktojnë ndryshime të rëndësishme fiziologjike, të cilat mundet madje që të rezultojnë në një çrregullim madhor që zhvillohet dhe përparon në mënyrë të pavarur prej shkakut fillestar të stresit (1,2,3,10). Është karakteristike ngase kulmi i stresit ka lidhshmëri me vendin e punës e jo me kolegët e punës dhe

është i lidhur me precizitet, profesionalizëm, lloje të posaçme të shërbimeve, përgjegjësi personale dhe gjyqësore dhe shumë aktivitete të tjera (9,11). Në një studim të fundit, një prej gjashtë punëtorëve të përgjithshëm të punësuar në Britani të Madhe tregon se puna e tyre është tejet stresogjene (17,18). Në SHBA, sindromi është përgjegjësi individuale e çdo punëtori (19,20,21,22). Në Evropë egzistojnë standarde për njohjen, parandalimin dhe trajtimin e tij (5,6,7,8,9,10,11,23). Në Serbi dhe Maqedoni nuk ka qëndrime tani për tani (4,12,16,24,25). Nivele të larta të sindromit Burnout tregojnë motrat medicinale që punojnë në urgjencë dhe 40% e mjekëve të përgjithshëm në Gjermani (26), 68.6% e onkologistëve në Brazil, 56% e onkologistëve në shoqatën amerikane të onkologistëve klinik (27), 47% e mjekëve në Rusi (28) që kanë pasur kontakt me pacientë të sëmurë nga AIDS. Johns raporton se 3% e stafit akademik të mësimdhënësve në otorinolaringologji tregojnë shkallë të lartë, 81% shkallë të moderuar dhe 16% shkallë të ulët të Burnout sindromit (29). Sipas studimeve të kryera në Izrael në dhjetë vitet e fundit (9,11) duke përdorur testin më të përhapur për vlerësim të përgjithshëm (Maslach Burnout Inventory-General Survey, MBI-GS) (26), rezultatet tregojnë se 60% e mjekëve familjar, 39% e pediatërve dhe 72% e drejtorëve në institucionet shëndetësore kishin nivele të larta të sindromit Burnout. Më interesant janë disa nga pasojat e këtij sindromi: moral i ulët, pakënaqsi, mungesë nga puna, rraskapitje, zvoglim i kualitetit të shërbimeve shëndetësore dhe ndërgjegje e zvogluar gjatë punës. QËLLIMI I PUNIMIT Qëllimi i këtij punimi ishte krijimi i një pasqyre për nivelin e djegies profesionale në vendin e punës në varshmëri me gjinin, moshën dhe përvojën e punës te profesionistët e kujdesit shëndetësor dytësor të punësuar në Spitalin Klinik në Tetovë. MATERIALI DHE METODA E PUNËS Në studim statistikor prospektiv dhe komparativ janë përpunuar dhe analizuar të dhënat e grumbulluara mbi vetëvlerësimin individual në shkallën e klasifikimit 15-item verzioni MBI-GS nga grupe të ndryshme të profesionistëve të kujdesit shëndetësor dytësor të punësuar në Spitalin Klinik në Tetovë, të cilët ishin sistemuar në dy grupe: grupi A (mjekë specialist dhe udhëheqës të kujdesit shëndetësor), grupi B (psikolog dhe punëtor social) sipas gjinisë, grupeve moshore dhe përvojës së punës. Morrëm në analizë rezultatet e fituara nga anketa anonime që përmban të dhëna nga: pyetsori i përgjithshëm (të dhëna për moshën, gjinin, profesionin, përvojën e punës) dhe nga 15item verzion MBI-GS si mjet për vetëvlerësim të përgjithshëm individual, paraprakisht të përkthyer nga gjuha angleze në gjuhën shqipe dhe maqedonase. Fillimisht Maslach Burnout Inventory i hartuar nga Maslach me bashkëpunëtorë në vitet e shtatëdhjeta ishte dhe sot është testi më i përhapur për vlerësim të përgjithshëm të Bornout sindromit (MBI General Survey, MBI-GS). Për shkak të theksimit të një sfere paksa të ngushtë mbi faktorët, ata sugjerojnë plotësimin me teste të tjera: MBI Educators Survey (MBI-ES) dhe MBI-Human Services Survey (MBI-HSS), kur punohet për profesione të ndryshme gjatë anketimeve anonime të grupeve të ndryshme profesionistësh në tërë botën (26). Plotësimi i pyetsorit të përgjithshëm dhe 15-item verzionit MBI-GS u realizua në janar të vitit 2009 nga të punësuarit në Spitalin Klinik në Tetovë në baza vullnetare dhe anonimitetin e të intervistuarve e garantojnë autorët që e koordinojnë dhe e udhëheqin këtë hulumtim. Nga çdo i anketuar u kërkua të vlerësojë veten në shkallën e klasifikimit 15-item verzioni MBI-GS që ka një numër kategorish në të cilat shënohen karakteristikat që shfaq subjekti për secilën nga 15 përmasat, të cilat hidhen në një grafik me shkallë nga 15 në 75. Rezultati nga një numër shkallësh jep në vazhdim një profil testi: 15-18 pikë (shenjë e vogël e djegies në punë),

19-32 pikë (shenjë e vogël e djegies në punë, përveç nëse disa faktorë janë posaçërisht ekstrem), 33-49 pikë (keni kujdes - është e mundur që të jeni në rrezik nga djegia në punë, posaçërisht nëse ndonjëra nga përgjigjet është e lartë), 50-59 pikë (Ju jeni në rrezik nga djegia në punë dhe është e nevojshme që të ndërmerrni diçka), 60-75 pikë (Ju jeni në rrezik të lartë nga djegia në punë dhe është më se e nevojshme në mënyrë urgjente që të ndërmerrni diçka). Analiza statistikore e rezultateve të fituara ishte bërë përmes treguesve të strukturës dhe llogaritjeve duke përdorur metodën informative statistikore që bazohet në përdorimin e numrave relativ, intervaleve dhe përqindjes. Të gjitha rezultatet janë paraqitur në mënyrë tabelare dhe grafike. REZULTATET Nga gjithsejt 130 pyetsorë të shpërndarë profesionistëve të kujdesit shëndetësor dytësor, vetëm 84 pyetsorë ishin të plotësuar që reflekton shkallën e përgjigjes në anketim (64.62%). Sipas tabelës 1, në strukturën e përgjithshme të rasteve të kyçura, në numër më të madh ishin ata të grupit A (mjekët specialist dhe udhëheqës të kujdesit shëndetësor), 78 ose 92.86%, kurse në numër më të vogël ishin psikologët dhe punëtorët social gjithsej 6 femra (7.69%). Në grupin A ka dominuar meshkujtë ndaj femrave (66.67% ndaj 33.33%), kurse në grupin B të gjitha rastet ishin femra.

Tabela nr.1.Shpërndarja e grupeve të të anketuarve sipas gjinis dhe vetëvler ësimit në 15-item verzionin MBI-GS Profesionistë MBI-GS* Gjinia Grupi Grupi Gjithsej A** B*** 15-18 M 1 0 1 1 F 1 0 19-32 M 23 0 23 19 F 15 4 33-49 M 24 0 24 F 8 2 10 50-59 M 3 0 3 F 1 0 1 60-75 M 1 0 1 F 1 0 1 Gjithsej M 52 0 52 F 26 6 32 * 15-item verzioni MBI-GS **mjekë specialist dhe udhëheqës të kujdesit shëndetësor *** psikolog dhe punëtor social

Nga grupe të ndryshme profesionistësh, shenjë të vogël të djegies në punë treguan 2 (2.38%) raste (1 meshkull dhe 1 femër); 42 (50%) raste (23 meshkuj dhe 19 femra) treguan shenjë të vogël të djegies në punë për shkak të disa faktorëve posaçërisht ekstrem; 34 (40.48%) raste (23 meshkuj dhe 19 femra) ishte e mundur që të ishin në rrezik nga djegia në punë, posaçërisht nëse ndonjëra nga përgjigjet në 15-item verzionin MBI-GS ishte e lartë; 4 (4.76%)

raste (3 meshkuj dhe 1 femër) ishin në rrezik nga djegia në punë. Dy individë (1 mashkull dhe 1 femër) kishin vlerësuar vetë se janë (midis 60-75 pikë) në rrezik të lartë nga djegia në punë. Në grupin A mbizotëron numri i mjekëve specialist dhe i udhëheqësve që kanë vlerësuar vetë se janë midis 19-32 pikësh (38 vetë ose 48.72%; 23/29.49% meshkuj dhe 15/19.23% femra). Ndiqen nga ata që kanë shkallëzim prej 33-49 pikësh (32 raste ose 41.03%; 24/30.76% meshkuj dhe 8/10.26% femra). Në numër më të vogël ishin ata që veten e kishin vlerësuar me shkallëzim prej 50-59 pikësh (4 ose 5.13%; 3 meshkuj dhe 1 femër) dhe nga dy individë ishin midis 15-18 dhe 60-75 pikë (nga 2 meshkuj dhe 2 femra) që mund të shihet në grafikun më poshtë.

Grafiku nr.1.Raporti midis grupeve të profesionistëve sipas gjinis dhe vetëvlerësimit në shkallaret e 15-item verzioni MBIGS

30 25 20 15 10 5 0

M F M F M F M F M F

Numri

Grupi A Grupi B

15-18

19-32

33-49

50-59

60-75

Në grupin B, të vetmet femra (psikologë dhe punëtorë social) kishin vlerësuar vetë se në shkallaret e 15-item verzionit MBI-GS janë midis 19-32 pikësh (4 ose 66.67%) dhe 33-49 pikë (2 ose 33.33%) që mund të shihet në grafikun më lartë. Të anketuarit ishin prej 25 deri 64 vjeç, dhe sipas shpërndarjes nëpër grupe moshore (tabela 2), rezultoi se në numër më të madh ishin të anketuarit e grupmoshave 45-54 vjeçë (43 profesionistë ose 51.19%; 27/32.14% meshkuj dhe 16/19.05% femra), dhe 55-64 vjeç (20 profesionistë ose 23.81%; 13/15.48% meshkuj dhe 7/8.33% femra), kurse në numër më të vogël ishin grupet moshore 35-44 vjeç (12 profesionistë ose 14.29%; 7/8.33% meshkuj dhe 5/5.95% femra) dhe 25-34 vjeç (9 profesionistë ose 10.71%; 5/5.95% meshkuj dhe 4/4.76% femra).

Tabela nr.2.Shpërndarja e të anketuarve sipas grupeve moshore dhe vetëvlerësimit në shkallëzimin 15-item verzioni MBI-GS Grupmoshat Gjithsej MBI-GS* Gjinia 25-34vj. 35-44vj. 45-54vj. 55-64vj. 1 15-18 M 1 0 0 0 F 0 1 0 0 1 23 19-32 M 3 2 12 6 F 4 1 10 4 19 24 33-49 M 1 4 13 6 F 0 3 5 2 10 50-59 M 0 0 2 1 3 F 0 0 0 1 1 60-75 M 0 1 0 0 1 F 0 0 1 0 1 Gjithsej M 5 7 27 13 52 7 32 F 4 5 16 *15-item verzioni MBI-GS

Rastet që kanë pasur shenjë të vogël të djegies në punë ishin në numër më të vogël dhe u takonin grupeve moshore 25-34 vjeç dhe 35-44 vjeç. Në këtë tabelë dhe në grafikun më poshtë, vihet në dukje mirë dominimi i moshës 45-54 vjeç me 22 raste në shkallëzimin 15-item verzioni MBI-GS midis 19-32 pikë dhe me 18 raste midis 33-49 pikë. Pastaj vjen grupa moshore 55-64 vjeç me 10 raste në shkallëzimin 15-item verzioni MBI-GS midis 19-32 pikë dhe me 8 raste midis 33-49 pikë. Në rrezik të lartë nga djegia në punë ishin 2 individ (1 meshkull dhe 1 femër) në moshën 35-54 vjeç, moshë ku të anketuarit kanë aktivitetin më të madh në punë.

Grafiku nr.2.Krahasimi i shpërndarjes së të anketuarve sipas grupeve moshore dhe vetëvlerësimit në shkallaret e 15-item verzionit MBI-GS

14 12 10 8 6 4 2 0 M F M F M F M F M F

Numri

25-34vj. 35-44vj.

45-54vj.

55-64vj.

15-18

19-32

33-49

50-59

60-75

Sipas tabelës 3, në shpërndarjen e rasteve sipas përvojës së punës kemi këtë ndarje:

Tabela nr.3.Shpërndarja e profesionistëve sipas përvojës së punës dhe vetëvlerësimit në shkallëzimin 15-item verzioni MBI-GS Përvoja e punës Gjithsej MBI-GS* Gjinia 1-10vj. 11-20vj. 21-30vj. 31-40vj. 1 15-18 M 1 0 0 0 F 1 0 0 0 1 23 19-32 M 4 9 7 3 F 4 5 7 3 19 24 33-49 M 4 5 14 1 F 0 5 3 2 10 50-59 M 0 0 3 0 3 F 0 0 1 0 1 60-75 M 0 1 0 0 1 F 0 1 0 0 1 Gjithsej M 9 15 24 4 52 F 5 11 11 5 32 *15-item verzioni MBI-GS Po të shohim shpërndarjen e rasteve sipas përvojës së punës rezulton se në pak raste është konstatuar shenjë e vogël e djegies në punë (2 individë, 1 mashkull dhe 1 femër) të cilët kishin përvojë pune prej 1-10 vjet. Shumica e tyre (35) i takon grupit që kishte përvojë pune prej 21-30 vjet (14 raste me shkallëzimin 15-item verzioni MBI-GS midis 19-32 pikë, 17 raste midis 33-49 pikë dhe 4 midis 50-59 pikë) si dhe 26 raste që i takojnë grupit që kishte përvojë pune prej 11-20 vjet (14 raste me shkallëzimin 15-item verzioni MBI-GS midis 19-32 pikë, 10 midis 33-49 pikë dhe 2 midis 60-75 pikë) që mund të shihet në grafikun më poshtë.

Grafiku nr.3.Krahasimi i përvojës së punës së të anketuarve me gjinin dhe vetëvlerësimin në shkallaret 15-item verzioni MBIGS

16 14 12 10 8 6 4 2 0

Numri

1-10vj. 11-20vj.

21-30vj. M F M F M F M F M F 31-40vj.

15-18

19-32

33-49

50-59

60-75

DISKUTIMI Rezultatet e këtij punimi tregojnë se të anketuarit nga grupe të ndryshme profesionistësh në tërë Spitalin Klinik në Tetovë treguan shenja të stresit në vendin e punës. Kjo e dhënë

përputhet me të dhënat e autorëve të tjerë (9,11,24,25,26,27,28,29) dhe përqindja del pak më e lartë se në studimet e autorëve (12,18) sepse ne përdorëm 15-item verzionin MBI-GS. Në strukturën e përgjithshme të rasteve të kyçura, në numër më të madh ishin mjekët specialist dhe udhëheqës të kujdesit shëndetësor me mbizotërim të numrit të meshkujve ndaj femrave, kurse në numër më të vogël ishin psikologët dhe punëtorët social. Kjo strukturë e rasteve të kyçura nuk ndeshet në anketimet e autorëve të tjerë (9,11,12,24,25,26,27,28,29) Në rastet e anketuara vihet re se shpeshtësia e atyre që kanë patur midis 15-18 dhe 19-32 pikë (nivel të ulët të sindromit Bournout) është mjaft e lartë. Nga të 44 (52.38%) rastet, 24 raste ishin të gjinisë mashkullore dhe 20 raste të gjinisë femërore. Pastaj vjen grupa e të anketuarve që kishin patur nivel të moderuar (midis 33-49 dhe 50-59 pikë) me 38 (45.24%), 27 raste ishin të gjinisë mashkullore dhe 11 raste të gjinisë femërore. Në rrezik të lartë nga djegia në punë ishin 2 (2.38%) individë (1 mashkull dhe 1 femër). Pra nuk ka një afërsi midis statistikave tona dhe këtyre autorëve (9,11,24,25,26,27) ngase përqindjet e të dhënave tona dalin më të ulta se përqindjet e tyre. Rezultatet e më shumë punimeve tregojnë se gjatësia e përvojës në punë dhe mosha e thellojnë stresin duke mundësuar nivelet e Bournout sindromit të rriten midis të gjithë të punësuarve në shëndetësi (9,11,24,25,26) dhe arsim (27). Nga të dhënat tona vihet në dukje mirë dominimi i moshës 45-54 vjeç dhe i atyre që kishin përvojë pune prej 21 deri 30 vjet me nivel të moderuar të sindromit para atyre që kishin nivel të ulët dhe të lartë të sindromit Bournout. Këta të fundit ishin në numër shumë më të vogël të rasteve për krahasim me ato të konsultuara nga autorë të tjerë (9,11,24,25,26) dhe çdo krahasim nuk është plotësisht i sigurtë ngase kemi vetëm dy të anketuar që ishin në rrezik të lartë nga djegia në punë dhe të cilët i takonin grupit të njejtë me përvojë pune (11-20 vjet), njëri i takonte grupmoshës 35-44 vjeç, tjetri asaj 45-54 vjeç që do të thotë se stresi në vendin e punës, përjetohet ndryshe nga secili - çfarë është stresogjene për një njeri mund të mos jetë për tjetrin (14,15,16). PËRFUNDIME Ndonëse çdokush ka mundësi të përjetojë Bournout sindrom, rezultatet e paraqitura në këtë anketë anonime dëshmojnë më mirë për nevojën e përsosjes së mëtejshme të metodave të diagnostikimit e të mjekimit, si dhe të masave profilaktike e riaftësuese për të gjithë individët që janë të eksponuar në stres të vazhdueshëm një kohë të gjatë në vendin e punës.

LITERATURA

1. Terry F. Pettijohn. Stresi dhe përshtatja. Në: Psikologjia Botimi II. Tiranë: Fondacioni SOROS, 1996;420-452. 2. Tracy S. Becoming a Character for Commerce Emotion. Management Communication Quarterly 2000; 14: 90-128. 3. Kneginja R, Belevska D, Trajkov I. Shëndeti mental në bashkësi. Përmbledhje punimesh. Shkup, 2008; 220-228. 4. Topuzovska G, Mladenovi} B, Mitevska L, Ivanov J. Mobing-kako da se prepoznae mobingot. Medicus 2008; 9(1):19-26. 5. Weber A, Jaekel-Reinhard A. Burnout syndrome: A Disease of Modern Societies? Occupational Medicine 2000; 50:512-517. 6. Ulrich K. "Burned Out". Scientific American Mind 2006; 29-33. 7. Freudenberger HJ. "Staff burnout". Journal of Social Issues 1974; 30(1): 159-165. 8. Krista GL. Taming burnout's flame. Nursing Management Chicago 2006; 37 (4):14. 9. Ku{ner T. Vitalna iznemo{tenost. Vox Medici 2003; 40:39-41. 10. Petrovic V. Sindrom izgaranja. Në: Psihologija izbeglistva. Beograd. 2000; 245-255.

11. Ku{ner T. Burnaut-sindromot me÷u doktorite-teorii i modeli. Vox Medici 2003; 39:15-16. 12. Haxhihamza K, Naumovska A, Angelkovska-Haxhi AS, Gerazova V, Shehu L, Durmishi N, Iseini M. Analiza e pranisë së stresit professional te të punësuarit në shëndetësi. Medicus 2008; 9(1):147-155. 13. http:www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gz70.htm+z730. 14. Stress-related and physiological disorders. Health and Safety Executive (HSE). http://www.mind.org.uk/. 15. Guide to Surviving Working Life. Mind (National Association for Mental Health). http://www.mind.org.uk/. 16. Mijalkov B. Seriozno pri otkrivaweto, dijagnostikata, obrabotkata i prevencijata. Vox Medici 2003; 40:42-44. 17. Psychosocial Working Conditions in Britain 2006. Health & Safety Executive (HSE). http://www.hse.gov.uk/. 18. Where's the Daddy? The UK Fathering Deficit. The Work Foundation. http://www.theworkfoundation.com/ 19. Self-reported work-related illness (SW105/06). Health & Safety Executive (HSE). http://www.hse.gov.uk/. 20. Life should be fun! International Stress Management Association. http://www.isma.org.uk/. 21. Work-life balance. The Mental Health Foundation. http://www.mentalhealth.org.uk/. 22. Shirey MR. Authentic leaders creating healthy work environments for nursing practice. American Journal of Critical Care May 2006; 15 (3):256. 23. Higashiguchi K, Morikawa Y, Miura K, Nishijo M, Tabata M, Yoshita K, Sagara T, Nakagawa H. The development of the Japanese version of the Maslach Burnout Inventory and the examination of the factor structure. Nippon Eiseigaku Zasshi 1998; 53(2):447-55. 24. Dabeti} J. Stres na zdravstvenite rabotnici na rabotnoto mesto. Makedonski medicinski pregled 2007; 61 (supl 68): 124. 25. Videnova V, Mir~evska D, Zafirovska E. Sindrom na profesionalno sogoruvawe pome|u psihijatrite vo R. Makedonija. Makedonski medicinski pregled 2007; 61 (supl 68): 167. 26. Mark Hayter. Utilizing the Maslach Burnout Inventory to measure burnout in HIV/AIDS specialist community nurses: the implications for clinical supervision and support. Primary Health Care Research and Development 2000;1(4):243-253. 27. João G, Louise H, Marcela A, Borges N, et al. Prevalence of the burnout syndrome among Brazilian medical oncologists. Revista da Associação Médica Brasileira 2007; 53 (1):15-19. 28. Lioubaeva EV, Belyaeva VV, Toussova OV; International Conference on AIDS. Int Conf AIDS. 2002 Jul 7-12; 14: abstract no. WePeF6860. 29. Johns MM, Ossoff RH. Burnout in academic chairs of otolaryngology: head and neck surgery. Laryngoscope 2005; 115(11):2056-2061.

SUMMARY PRELIMINARY EVALUATION OF BOURNOUT SINDROM AMONG HEALTH CARE PROFESSIONALS IN CLINIC HOSPITAL IN TETOVO Bajram Kamberi¹, Aleksandar Kocevski¹, Gjorgji Miçinakov¹, Farije Kamberi² ¹Clinic Hospital, Tetovo ²State University of Tetova Workplace stress is different for everyone-what is stressful for one person may not be stressful for another. The occurrence of burnout syndrome among health care professionals in hospital settings is still a controversial subject. In order to measure the level and to compare the level of burnout the authors have designed and carried anonym questionnaire of different groups of professionals (specialists, health care leaders, psychologist and social worker) throughout the

Clinical Hospital Tetovo with used Maslach Burnout Inventory, as a burnout self-test in January 2009. They have evaluated a representative sample consisting of 84 returned and completed questionnaires. The most of the professionals from both genders, age 45-64 years, work experience 11-30 years, had a high level of burnout (19-32 respectively 33-49 points). It was recommended to improve the level of awareness about burnout among some groups of professionals. Key words: burnout syndrome, health care professionals Adresa e autorit/Author addresse: Prim.Mr sci. dr Bajram Kamberi, mjek specialist neurolog Spitali klinik, Tetovë Tel.+389075495050 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri STUDIM RASTESH ME ANOREKSI MENDORE DHE BULEMI TEK STUDENTET E UNIVERSITETIT TË VLORËS. SHQIPËRI 2008-2009 Yllka Bilushi1, Glodian Sinani1, Rozeta Luci1, Loreta Kuneshka2, Llukan Rrumbullaku2, Vasilika Prifti1

1

Departamenti i Shëndetit Publik, Universiteti i Vlorës, Shqipëri 2 QSU, Nënë Tereza, Tiranë, Shqipëri

ABSTRAKT Qellimi: Evidentimi i rasteve me anoreksi mendore dhe bulemi, lidhja midis tyre, prevalenca e këtyre patologjive tek vajzat e reja, tek studentët e Universitetit të Vlorës (UV) gjatë 2008-2009. Metodat: Ne kemi evidentuar dhe analizuar disa raste me anoreksi mendore dhe bulemi tek studentet e UV. U pa me interes për studimin, vlerësimi i indeksit të mases trupore, BMI. Për vlerësimin e ndikimit të mbipeshës dhe obezitetit tek pacientet që morrën pjesë në studim u bë dhe një anketim i detajuar ne lidhje me mënyrën e të ngrënit. Gjithashtu u bënë: vizita klinike, ekzaminime laboratorike në lidhje me humbjet elektrolitike nga të vjellat, si dhe krahasimi i të dhënave me literaturën. Rezultatet: Ne studim u vu re se nga 65 vajza (20+/-1) vjeç, kemi 2 raste me anoreksi mendore dhe 1 rast me bulemi. Në rastin e anoreksise mendore BMI është 18.2 dhe 19.1, ndërsa rasti me bulemi me 27.2. Klinika e dukshme me problem psikologjike, anoreksia, me të vjella të provokuara fillimisht (me futje gishtash) në anamnezë kemi ish obeze në rastin e bulemisë dhe problem psikologjike, probleme të moshës në rastin me anoreksi mendore, fobies, me kalimin e kohës të vjellat bëhen të pavullnetshme. Klinika, anamneza, të dhënat e BMI, si dhe niveli i elektroliteve vërtetojnë diagnozën. Përfundimi: Në mënyrë kategorike vihet re një dominancë e seksit femër 100% nga numri total i pacientëve (studentëve), kjo lidhet me problemin e mbipeshës, nga ana estetike, që është më e shpehur tek femrat. Në studimin tonë 3.07% janë me anoreksi mendore dhe 1.53% me bulemi. Në vlerësimin e masës trupore BMI shohim se me anoreksi mendore kemi vlerat 18.2 dhe 19.1 të BMI-se, pra në bazë të standarteve të OBSH-së, në kategorinë e nënpeshës, në të kundërt rasti me bulemi është në vlerën 27.2, pra i takon mbipeshës. Të dyja patologjitë janë të lidhura me moshën e re, në seksin femër, janë sëmundje nervore që duan trajtim të SNQ dhe trajtim dietik. Fjalë kyç: BMI, anoreksi mendore, bulemi Adresa e autorit/Author addresse: Dr Yllka Bilushi, Master ne Shendetin Publik Lagjia Pavaresia, rruga Pelivan Leskaj, Vlorë Tel: +355693939478 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri PROFILIZIMI I ÇRREGULLIMEVE ANKSIOZO-DEPRESIVE Musli Ferati1, Naser Durmishi2, Nikola Sterijoski1, Sulejmani Ahmeti1

1 2

Reparti Psikiatrik, Spitali Klinik, Tetovë Klinika Universitare e Psikiatrisë, Shkup

ABSTRAKT Në këtë kompendium jemi përpjekur që të zbardhim disa nebuloza neuralgjike mbi shkaqet, pasqyrën klinike, diagnostikimin dhe drejt trajtimin psikiatrik të entiteteve anksiozodepresive. Duke qenë se bëhet fjalë për një çështje problemore në të gjitha nivelet dhe sferat e shërbimit të përgjithshëm shëndetësorë, jemi përqëndruar kryesisht në përvojën e përditshme dhe momentet kritike të diagnostikimit dhe mjekimit të pacientëve të shumtë që vuajnë nga çrregullimet e lartë përmendura psikike. Me këtë rast janë pasqyruar modelet bashkëkohore të tretmanit të këtyre entiteteve komplekse psikiatrike, kuptohet në pajtim me kushtet dhe rrethanat tona ngecavece mjekësore dhe socio-kulturore. Vlen të theksohet se megjithë këtë ekzistojnë mundësi dhe gjasa reale për një qasje dhe trajtim më të suksesëshëm të kësaj psikopatologjie ubikuitare dhe gjithnjë në rritje nëpër ordinacat e institucioneve tona mjekësore. Mbështesim bindjen se kjo në masë të konsiderueshme faktorizohet nga reformimi profesional mbi Shëndetin Mendor që duhet të përkrahin dhe aplikojnë të gjith mjekët. Fjalë kyç: çrregullimet anksiozo-depresive, përhapja, simptomatologjia, tretmani bashkëkohor psikiatrik, aspektet evolutive dhe prognostike Prologu Sipas Revizionit më të Ri të Klasifikimit Ndërkombëtar të Sëmundjeve dhe Çrregullimeve Përkatëse Shëndetsore (ICD-X), çrregullimet anksioze-depresive janë një nëngrup i çrregullimeve anksioze të koduara me shifrën F 41,2 dhe të nominuara si çrregullime mikste anksioze dhe depresive. Eshtë pra, një konglomerat i tërë çrregullimesh anksioze të cilat përvec simptomatologjisë së frikës patologjike në vete inkorporojnë edhe fenomenologjinë e ndjenjave brengosëse depresive. Aktualiteti i këtyre entiteve komplekse psikiatrike konsiston në përhapjen dhe shpeshtësinë e tyre të madhe në morbiditetin e patologjis humane (1, 4). Nga ana tjetër, edhe aspekti i tyre hipotetik etiopatogjenik dhe tiparet e tyre enigmatike kliniko-diagnostike, përbëjnë një vështirësi në punën e përditëshme të veprimtarisë të përgjithshme mjekësore (2, 9). Pacientët me çrregullime anksiozo-depresive vërshojnë ambulancat e praktikës së përgjithshme mjekësore, për të bezdisur pafundësisht edhe specialistët e të gjithë sektorëve shëndetësor që më në fund të përfundojnë pranë dyerëve të psikiatërve të cilët duhet, megjithëkëtë, të tregojnë përkujdesje dhe mirëkuptim, shpeshhere pa feedback nga ana e pacientëve gjithë ankth, të indinjuar dhe shpresëhumbur. Ballafaqimi i përditshëm me këto pacientë, mbase është një eksperiencë e pazgjithshme dhe e stërlodhshme diagnostiko- terapeutike për të gjithë stafin mjekësorë, aq më tepër kur kemi të bëjmë me çrregullime psiko-somatike subjektive kronike dhe rezistence ndaj qasjeve konvecionale terapeutike të shërbimit bashkëkohor shëndetsor (1, 3, 9). Poqese kësaj i shtojmë edhe të dhënën shumë herë të vërtetuar se pasojat e këtyre entiteve sfilitëse janë pezmatuese për mirëqenien psiko-fizike dhe shkundulitëse për efikasitetin e funkcionimit social, atëherë lehtësisht bie në sy invaliditeti i pacientëve të zënë peng nga shuplaka e çrregullimeve

anksiozo- depresive. Do të shtonim se edhe ecuria dhe prognoza e këtyre sëmundjeve ka qenë dhe, sot e kësaj dite, mbetet një nyje frymëzënëse në shpenzimet e përgjithshme të kujdesit shëndetësorë në komunitet (3, 7, 8). Karakteristika kryesore psikiatrike Njohja dhe përcaktimi i entiteteve të shumta anksioze-depresive, siç e përmendëm më sipër, paraqet një angazhim profesional mjekësorë plotë e përplotë shqetsime dhe telashe të turbullta diferencial-diagnostike, me një pasqyrë klinike komplekse për tu humbur fare në terenin jo të etabluar të etiologjisë dhe prognozës definitive të këtyre çrregullimeve, jo vetëm psikike (1, 3, 6). Polisimptomatologjia dhe frekuenca e tyre marramendëse gjithsesi shënon edhe një moment kritik në veprimtarinë e përditshme mjekësore të të gjithë personelit shëndetsor (2, 8). Sidoqoftë, në aspektin klinik mbisundon fenomenologjia anksioze e cila si hije të zezë ngërthen edhe tiparet e një demoralizimi ngulmues dhe të padurueshëm shpirtror depresiv (1, 4). Elementet depresive të këtyre entiteteve parësore anksioze jo që janë momente rënduese terapeutike-prognostike por në masë të madhe e komplikojnë dekursin dhe shtojnë invaliditetin për të paksuar gjasat për një rehabilitim psikofizik dhe reintegrim social të individit (5, 9). Përvec kësaj, handakosja depresive pa një trajtim adekuat antidepresiv, shpeshherë shpie në sjellje siucidale, që natyrisht paraqet një gjendje emergjente psikiatrike (1, 3). Ajo që doemos duhet të na inkurajoj, qëndron në të dhënën disa herë të vërtetuar dhe të dëshmuar në shumë studime dhe vëzhgime klinike, se këto entitete komorbide psikiatrike reagojnë shumë mirë ndaj terapisë antidepresive, e cila siç dihet është nën mbikqyrjen prej së afërmi nga ana e psikiatrit në një kohëzgjatje relativisht të gjatë (mbi 6 muaj patjetër!). Pjesë integrale e tretmanit bashkëkohor të këtyre çrregullimeve shëndetësore janë edhe ndërhyrjet psikoterapetike që nënkupton ndikimet dhe ristrukturimet e shëndetshme emocionale, kognitive dhe bihejviorale (5, 7, 8). Në të kundërtën do të përballemi me relapse dhe recidive të cilat nga ana e vet do të rrisin numrin e komplikimeve psikosomatike me një ndrydhje ireverzibël të efikasitetit profesional dhe social të çdo personi të sëmurë. Kemi të bëjmë me një qasje simultane terapeutike-profilaktike, e cila si tendencë është e kohës kur veprimtaria mjekësore gjithsesi synon parandalimin dhe eliminimin e faktorëve morbogjen dhe promovimin e mënyrës së shëndoshë të jetuarit dhe të vepruarit në ambientin jetësor natyrorë (2, 3). Fryt i këtij qëndrimi dhe veprimi në kujdesin integral shëndetësor janë pacientët e kënaqur, të cilët aq mirë dinë ta përshkruajnë përmirësimin e gjendjes shpirtërore, e cila shkurimisht qëndron në rritjen e rendimentit të angazhimit të tyre jetsorë, dhe e cila përpos humorit pozitiv që sjell, parandalon shfaqjen dhe zhvillimin e entiteve të ndryshme morbide psiko-fizike dhe atyre sociale pa përjashtim (4, 9). Sygjerimet inkurajuese Serioziteti i çrregullimeve anksioze-depresive, përkundër sfidave dhe problemeve të sipërpërmendura mediko-sociale, kërkon një revidim cilësor të veprimtarisë së subjektëve që për detyrë të shenjtë profesionale kanë mirëqenien individuale dhe kolektive në komunitet (4, 6, 9). Pikë së pari duhet ad hoc të flakim prej mendjes dhe fjalorit parantezën shpotitese nuk ke asgjë, ngase prej disa vitesh është vërtetuar substrati biologjik i çrregullimeve anksioze dhe i cili në mënyre të qartë vizuele është objektivizuar me difektet dhe disturbancat neurotransmitive nepër strukturat dhe sistemet neurofiziologjike të trurit të njeriut të sëmure (EEG, CT, MRI, PET etj.) (1, 2). Këto sisteme të alternuara neurofiziologjike, kryesisht, rindreqen me terapi medikamentoze antidepresive, e cila siç e dimë ordinohet një kohë të gjatë (2). Krahas këtij tretmani psikofarmakologjik, duhet patjetër të implementohet një tretman psikoterapeutik dhe socio-terapeutik i cili do të sigurojë një shërim afatgjatë duke përmirësuar dhe pëkryer aftësit dhe performancat jetësore të personit me çrregullime invalidizuese anksiozo-depresive (5, 6, 7).

Natyrisht se në algoritmin e mjekimit të këtyre çrregullimeve psikike rolin primar e ka mjeku psikiatër, por gjithsesi edhe kontributi i mjekëve tjerë jopsikiatër dhe specialistëve të tjerë të shëndetit mendor është i padiskutueshëm. Mbështetje të pakompenzueshme në këtë drejtim paraqet ambienti familjar, i cili duhet të jetë i ngrohtë dhe miqsorë, pastaj atmosfera prohumane në vendin e punës pa tendenca diskriminuese dhe shfrytëzuese, kurse raportet e shëndosha ndërnjerëzore në rrethin më të gjërë social janë parakusht për një rehabilitim dhe risocializim funkcional të individëve të posamjekuar nga shtërngimet anksioze dhe depresive njëkohësisht (1, 4, 7). Çdo menaxhim tjetër do të jetë dekonstruktiv dhe afatshkurtër, anipse disa protagonistë të sferës farmakologjike mund të pandehin se zbulimet epokale do të bëjnë mrekulli (2, 3). Jemi shumë larg preparatit ideal antidepresiv, i cili në të njëjtën kohë do të veprojë shpejtë dhe në mënyre efikase për të parandaluar rikthimet e epizodave shqetësuese të entiteteve komorbide anksioze dhe atyre depresive (2, 3). Për momentin mbetet tretmani i kombinuar kompleks psikofarmakologjik dhe psikosocial si opcion më efikas në mirëtrajtimin e çrregullimeve anksioze-depresive, që në punën e përditshme mjekësore, megjithatë kërkon një përkushtim dhe kolegialitet të mirëfillte profesional psikiatrik (1, 4, 5, 8). LITERATURA

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. American Psychiatric Association. Anxiety and depressive disorders. Healthyplace Mental Health Newsletter. May, 2009. ^adlovski G. Klini~ka Psihofarmakologija, Skopje, 2003. Dodig G. Antidepresivi i anksiozni poremecaji. Medicus. Vol 11: br. 2 Zagreb 2005: 161-163. Ferati M. Depresioni simptomatik, dilemat dhe qasjet terapeutike-prezantim rasti. Medicus 2009, Vol. Xl.(1): 149-151. Jordanova P. i sor. Psihosocijalna Rehabilitacija-Alternativni re{enija na mentalno zdrasven tretman vo zaednicata vo RM. IV Makedonski Psihijatriski Kongres so Me|unarodno U~estvo, Ohrid, Maj 2009: 27. Klikovic J. The influence of the depresion Comorbodity on the treatment of the anxiety disorders. IV Makedonski Psihijatriski Kongres so Me|unarodno u~estvo. Ohrid, maj 2009; 77. Miladinovic M. Family sistemic therapy - use in institution of prevention of Mental Health in Community. IV Makedonski Psihijatriski Kongres so Me|unarodno u~estvo, Ohrid, Maj 2009; 90. Nora J. et al. Fakte Shëndetsore, Shëndeti Emocional dhe Mendor. Alb-Med. Prishtinë, 2008. Stankovic -Jankovic D. Comorbidity of Anxiety and Depresion among Major depresive patients. IV Makedonski Psihijatriski Kongres so Me|unarodno u~estvo, Ohrid,maj 2009; 46.

8. 9.

SUMMARY AN EXPLANATION OF ANXIOUS-DEPRESSIVE DISORDERS Musli Ferati1, Naser Durmishi2, Nikola Sterijoski1, Sulejmani Ahmeti1

1

Psychiatric Departement, Clinical Hospital, Tetovo 2 University Psychiatric Clinic, Skopje

We have to make effort to strike some neuralgic misconceptions about causes, clinical features, diagnostic and welltreatment options of anxious-depressive disorders. Having in regard what are the problematic questions in all the field of medical services, we have to focus attention on our professional experiences and critical issues of diagnosis and treatment of these comorbid psychic disorders. In this case, we have to illustrate up to date models of treatment of these complex psychiatric entities in reconciliation with our weak medical and sociocultural

conditions. In spite of that it is of value to accent the fact that exist the opportunities and real probalities for an successfull approach and handling of this ubiqiutous and enlargement psychopatology in ours public health instituones. We support the conviction that is subject of our professional moderation upon Mental Health wich ought to favour and to be applied from everyone physician. Key words: anxious-depressive disorders, occurence, symtomatology, contemporary psychiatric treatment, evolutive and prognostic issues. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Musli Ferati, mjek psikiatër Reparti Psikiatrik, Spitali Klinik,Tetovë Tel. +389(0) 71 224 132 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri MORBIDITETI SPITALOR I REGJISTRUAR NGA SËMUNDJET MENTALE (F00-F99) NË REPARTIN PSIKIATRIK TË SPITALIT KLINIK NË TETOVË NË PERIUDHËN E VITEVE 2000-2008 Bajram Kamberi1, Farije Kamberi2 ¹Spitali Klinik Tetovë ²USHT,Fakulteti Infermierisë, Tetovë REZYME Shumë studime epidemiologjike përmendin një përfaqësim të depresionit në lidhje me sëmundjet e ankthit, rreth 30%. Qëllimi ynë është prezantimi i gjendjes me sëmundje mentale në teritorin e Tetovës duke zbatuar metodën e punës statistikore-deskriptive nga aspekti retrospektiv në shfrytëzimin, përpunimin dhe analizën e të dhënave nga statistika e morbiditetit spitalor të regjistruar në periudhën e viteve 2000-2008. Regjistrohet trend pozitiv i rritjes së numrit të personave që mjekohen në kushte spitalore (indeksi 119.05 në 2008/2000). Trendi i rasteve të hospitalizuar në Repartin e Neuropsikiatrisë zvoglohet (indeksi 85.71). Zvoglohen edhe hospitalizimet nga sëmundjet mentale (indeksi 82.35). Shkalla më e lartë e hospitalizimit është shënuar në vitin 2003 (361.3/100000), më e ulët në vitin 2007 (234.29/100000). Shkalla e morbiditetit spitalor të regjistruar nga sëmundjet mentale ka tendencë të uljes me indeks 82.35 në 2008/2000. Kjo mund të interpretohet si tendencë e shpërndarjes së të sëmurëve në qendrat ditore për mjekim. Fjalë kyç: morbiditeti spitalor i regjistruar nga sëmundjet mentale HYRJE Shëndeti mental është faktor i rëndësishëm në gjendjen e përgjithshme shëndetësore dhe i prek të gjithë njerëzit (1). Çrregullimet e shëndetit mental paraqiten si shumë e disa proceseve në vet individin dhe rrethin (2,3). Meqë etiologjia e vërtetë nuk është sqaruar akoma (4), për shumë sëmundje mentale si shkaktar më të shpesht llogariten predispozicioni gjenetik, traumat fizike dhe psikike, ndikimi i disa materieve kimike, infeksione të ndryshme, çrregullime të gjëndrave endokrine, çrregullime të metabolizmit, lodhje e përhershme psikike, streset dhe sëmundjet organike të trurit (1,2,3,4,5,6,7). Stigma ndikon negativisht mbi nevojën e ndihmës në lidhje me ndonjë sëmundje mentale dhe është pengesë për mjekimin, ecurinë dhe rjedhimin e saj (2,7,8). Revizioni i Dhjetë i Klasifikimit Ndërkombëtar të Sëmundjeve (KNS-10) për klasifikim dhe kodim të të dhënave për sëmundjet mentale përdor kodet F00-F99 (9). Sëmundjet mentale në Republikën e Maqedonisë në morbiditetin e përgjithshëm marrin pjesë më 4% në vitin 1996, 4.6% në vitin 2000, 3.6% në vitin 2005 dhe 3.8% në vitin 2006. Në krahasim me vitin 1998 në vitin 2006 ka rritje prej 12.6% të të sëmurëve me sëmundje mentale të mjekuar në tre spitalet psikiatrike (Shkup, Negorci-Gjevgjeli, Demir Hisar), Klinikën Psikiatrike dhe në 13 repartet neuropsikiatrike pranë spitaleve të përgjithshme. Morbiditeti i tërësishëm spitalor në vitin 1998 ishte 326.6% dhe 361% në vitin 2006. Numri i meshkujve të mjekuar është rritë për 10.6%, i femrave për 15.3%. Më e prekur ishte grup mosha prej 45-64 vjeç tek të dy gjinitë. Kohëzgjatja e shtrirjes është më e lartë në spitalet psikiatrike me diapazon prej 150 deri 300 e më shumë ditë për një rast dhe zgjatje mesatare e mjekimit 20-30 ditë. Prandaj, favorizohet racionalizimi i kapaciteteve spitalore (mjekimi dhe kujdesi shtëpiak i të sëmurit, hapja e spitaleve

ditore, e qendrave ditore për shëndet mental, e qendrave për mjekim të sëmundjeve të varshmërisë) (5). Meqë periudha e propozuar përputhet me tranzicionin epidemiologjik dhe faktorët e rrezikut shtohen gjithnjë e më shumë (papunësia, varfëria, emigrimi, kthesat politike, përdorimi i drogës gjithnjë e më shumë, vetmia, çrregullimet e rrjetës sociale etj.) si dhe aktualisht nuk kemi një pasqyrë të qartë të reflektimit të tyre në gjendjen epidemiologjike për sa i përket shëndetit mental konsiderojmë se është një çështje me interes profesional QËLLIMI I PUNIMIT Të analizohet dhe të prezantohet shpeshtësia e sëmundjeve mentale në morbiditetin e tërësishëm të regjistruar në Spitalin Klinik në Tetovë tek pacientët e mjekuar gjatë periudhës 2000-2008 edhe atë sipas: viteve, gjinisë dhe ditëve të hospitalizimit. MATERIALI DHE METODA Burim i të dhënave Për analizë janë shfrytëzuar të dhënat e publikuara në raportet vjetore mbi morbiditetin e regjistruar spitalor në Tetovë nga Enti për Mbrojtje Shëndetësore në Tetovë dhe Vjetarët Statistikor të Entit Republikan për Mbrojtje Shëndetësore, Shkup. Metoda epidemiologjike Është zbatuar metoda e punës statistikore-deskriptive nga aspekti retrospektiv në shfrytëzimin, përpunimin dhe analizën e të dhënave statistikore nga statistika e morbiditetit spitalor të regjistruar në periudhën e viteve 2000-2008. Metoda statistikore Për përpunimin e të dhënave janë përdorur këta parametra statistikor: numrat relativ, përqindja, stopat, indeksi i strukturës, indeksi i dinamikës me bazë të përhershme. Për prezantim të morbiditetit spitalor të regjistruar sipas KNS-10 janë përdorur tabelat dhe grafikonet. REZULTATET Gjatë periudhës 2000-2008 në Spitalin Klinik, Tetovë, janë hospitalizuar gjithsejt 109132 persona me mesatare prej 12125.8 të sëmurë në vit. Numri më i madh i rasteve është regjistruar në vitin 2008 me 13947 të sëmurë ose 12.78%. Numri më i vogël është regjistruar në vitin 2001 me 9508 raste ose 8.71%. Ndërsa në repartin neuropsikiatrik Të Spitalit Klinik-Tetovë janë hospitalizuar gjithsejt 7337 persona me mesatare prej 815.2 të sëmurë në vit. Numri më i madh i rasteve është regjistruar në vitin 2003 me 934 të sëmurë ose 12.73%. Numri më i vogël është regjistruar në vitin 2008 me 738 raste ose 10.06% (Tabela 1 dhe Grafikoni 1).

Tabela 1. Numri i regjistruar i hospitalizimeve nga të gjitha sëmundjet (A00-Z99) në veprimtarinë spitalore sipas reparteve, 2000-2008 Repartet spitalore Vitet Neuropsikiatria Të tjera Gjithsejt N % N % N % 2000 861 11.74 10854 10.66 11715 10.73 2001 774 10.55 8734 8.58 9508 8.71 2002 891 12.14 10286 10.1 11177 10.24 2003 934 12.73 11342 11.14 12276 11.25 2004 805 10.97 11287 11.09 12092 11.08 2005 777 10.59 12058 11.84 12835 11.76 2006 786 10.71 11842 11.63 12628 11.57 2007 771 10.51 12183 11.97 12954 11.87 2008 738 10.06 13209 12.98 13947 12.78 Gjithsejt 7337 100 101795 100 109132 100

Regjistrohet trend pozitiv i rritjes së numrit të personave që mjekohen në kushte spitalore nga viti 2000 në vitin 2008 me indeks 119.05 në 2008/2000. Ky trend në Repartin e Neuropsikiatrisë shkon drejt zvoglimit të numrit të rasteve të hospitalizuara (indeksi 85.71 në 2008/2000) sidomos nga viti 2003 me indeks 79.01 në 2008/2003 (Graf.1).

Graf.1.Hospitalizimet e regjistruara për shkak të të gjitha sëmundjeve (A00-Z99) në veprimtarinë spitalore sipas viteve, 2000-2008

16000 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

Neuropsikiatria

Të tjera

Gjithsejt

Në veprimtarinë spitalore gjatë periudhës së viteve 2000-2008 të hospitalizuarit për shkak të të gjitha sëmundjeve kishin realizuar në spital rreth 550000 ditë, kurse në Repartin e Neuropsikiatrisë gjithsej 67652 ditë. Zgjatja mesatare e mjekimit gjatë hospitalizimit për shkak të të gjitha sëmundjeve në veprimtarinë spitalore ishte variabile me tendencë të uljes (Graf.2).

Graf.2.Mjekimi mesatar për shkak të të gjitha sëmundjeve (A00-Z99) në veprimtarinë spitalore sipas viteve, 2000-2008 16

14

12 10

Ditët

8

6 4

spital

neuropsikiatri

2

0

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

Në numrin e përgjithshëm të të sëmurëve të shtrirë në Repartin e Neuropsikiatrisë në periudhën e viteve 2000-2008 sëmundjet mentale me 3398 raste marrin pjesë me 46.31% (Tabela 2).

Tabela 2. Numri, përqindja, indeksi i dinamikës bazë dhe ditët e realizuara nga të hospitalizuarit me sëmundje mentale (F00-F99) në repartin psikiatrik të Spitalit Klinik-Tetovë në periudhën 2000-2008 VITET GJINIA Të hospitalizuar Indeksi i Ditët e kaluara Mjekimi dinamikës bazë në spital mesatar Numri % M 197 48.28 2000 F 211 51.72 100 5309 13.01 Gj 408 100 M 165 49.25 2001 F 170 50.75 82.11 3851 11.49 Gj 335 100 M 223 50 2002 F 223 50 109.32 4800 10.76 Gj 446 100 M 228 49.78 2003 F 230 50.22 112.25 4543 9.92 Gj 458 100 M 183 46.8 2004 F 208 53.2 95.83 3940 10.08 Gj 391 100 M 163 45.53 2005 F 195 54.47 87.75 3420 9.55 Gj 358 100 M 191 51.76 2006 F 178 48.24 90.44 3375 9.15 Gj 369 100 M 135 45.45 2007 F 162 54.55 72.79 2404 8.09 Gj 297 100 M 134 39.88 2008 F 202 60.12 82.35 2894 8.61 Gj 336 100

Gjinisë mashkullore i takojnë 1619 raste (47.65%) ndërsa gjinisë femrore 1779 raste (52.35%) (Grafikoni 3).

Graf.3.Paraqitja grafike e raportit të të hospitalizuarve nga sëmundjet mentale (F00-F99) në repartin psikiatrik-Tetovë sipas gjinisë, 2000-2008

Femra 52%

Meshkuj 48%

Numri më i madh i rasteve me sëmundje mentale është regjistruar në vitin 2003 me 458 të sëmurë ose 13.48%. Numri më i vogël është regjistruar në vitin 2007 me 297 raste ose 8.74%. Regjistrohet trend i zvoglimit të numrit të hospitalizimeve nga sëmundjet mentale sipas gjinisë me indeks 82.35 në 2008/2000 (Graf.4).

Graf.4.Numri i hospitalizimeve për shkak të sëmundjeve mentale (F00-F99) në veprimtarinë spitalore sipas gjinisë, 2000-2008

500 450 400 350 300 250 200 150 100 50 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

Numri

M F Gj

Nga Tabela 2., vërehet se në Repartin Psikiatrik indeksi më i lartë i dinamikës gjatë periudhës 2000-2008 ishte në vitin 2003 me 112.25%, ndërsa më ultë në vitin 2007 me 72.79%. Indeksi i dinamikës bazë nga ai më i larti i regjistruar në vitin 2003, në 5 vitet pasuese ka zbritje të theksuar në 95.83% (2004), në 87.75% (2005), në 90.44% (2006), në 72.79% (2007) dhe në 82.35% në vitin e fundit. Gjatë kësaj periudhe në Repartin Neuropsikiatrik të gjithë të sëmurët kishin realizuar gjithsej 67652 ditë. Në Repartin Psikiatrik rastet me sëmundje mentale kishin realizuar gjithsej 34536 ditë ose 51.05% dhe sipas viteve zgjatja mesatare e mjekimit nga të gjitha sëmundjet dhe sëmundjet mentale ishte variabile me tendencë të uljes (Graf.5).

Graf.5.Mjekimi mesatar për shkak të të gjitha sëmundjeve (A00-Z99) dhe sëmundjeve mentale (F00-F99) në repartin e neuropsikiatrisë sipas viteve, 2000-2008 16

14

12 10

Ditët

8

6 4

A00Z99 F00-F99

2

0

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

Shkallët e hospitalizimit në 100000 banorë për shkak të sëmundjeve mentale në veprimtarinë spitalore të Repartit Psikiatrik sipas gjinisë në periudhën e viteve 2000-2008 janë prezantuar në Grafikonin 6.

Graf.6.Shkallët e hospitalizimit në 100000 për shkak të sëmundjeve mentale (F00-F99) në veprimtarinë spitalore sipas gjinisë, 2000-2008

400 350 300 250 200 150 100 50 0

Mb/100000

Gj M

F

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

Shkalla më e lartë e hospitalizimit në 100000 banorë është shënuar në vitin 2003 me 361.3 të sëmurë. Ndërsa shkalla më e ulët është shënuar në vitin 2007 me 234.29 të sëmurë në 100000 banorë, gjithashtu me shpeshtësi më të madhe te femrat në krahasim me meshkujt. Shkalla e morbiditetit të tërësishëm spitalor të regjistruar ka tendencë të uljes me indeks 82.35 në 2008/2000. DISKUTIMI Mjekimi spitalor i sëmundjeve mentale tregon trend rënie në periudhën e viteve 20002008 tek të dy gjinitë. Kjo e dhënë mund të jetë një situatë e rastit, por një e dhënë e tillë mund të interpretohet edhe si tendencë e shpërndarjes së të sëmurëve në qendrat ditore për mjekim për të cilën gjë referojnë statistikat e Entit Republikan për Mbrojtje Shëndetësore, Shkup (5). PËRFUNDIM Krahasimi i të dhënave zyrtare nga Enti Republikan për Mbrojtje Shëndetësore-Shkup dhe i të dhënave të analizuara për morbiditetin spitalor të regjistruar nga Enti për Mbrojtje Shëndetësore-Tetovë ka rëndësi esenciale jo vetëm për kuantifikimin e morbiditetit spitalor të regjistruar për sëmundje mentale, por edhe për identifikimin e sëmundjeve mentale si problem shëndetësor publik dhe për ndërrmarjen e programeve preventive intervenuese efikase. Mungesa

e sigurimit e të dhënave epidemiologjike kualitative mund të menjanohet me sigurimin e grumbullimit standard të të dhënave në bashkësi. LITERATURA

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Kneginja R, Belevska D, Trajkov I. Shëndeti mental në bashkësi. Përmbledhje punimesh. Shkup, 2008; 220-228. Kikovic J. The influence of the depression comorbidity on the treatment of the anxiety disorders. Makedonski medicinski pregled 2009; 63 (supl.74):77. WHO. Environmental burden of diseases Series, N0. 8, 2004. Mijalkov B. Seriozno pri otkrivaweto, dijagnostikata, obrabotkata i prevencijata. Vox Medici 2003; 40:42-44. RZZZ: Zdravjeto na naselenieto vo Republika Makedonija. RZZZ, Skopje, 2008 Stress-related and physiological disorders. Health and Safety Executive (HSE). http://www.mind.org.uk/. WHO. The world health report 2002: reducing risks, promoting healthy life. Geneva, 2002. HFA database, WHO 2008 (www.who.int). http:www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gz70.htm+

SUMMARY REGISTRED HOSPITAL MORBIDITY FROM MENTAL DISORDERS (F00-F99) IN THE DEPARTMENT OF PSYCHIATRY AT CLINICAL HOSPITAL OF TETOVO FOR THE PERIOD 2000-2008 Bajram Kamberi1, Farije Kamberi2 ¹Clinical Hospital Tetovo ²SUT, Faculty of Infermiery

The epidemic studies point out to a big representation of depression with persons with anxiety disorders, about 30%. Our objective is to present the momental state of mental diseases in the territory of Tetovo by implementing the statistical-descriptive method of the retrospective view of point in the usage, processing and analyzing statistical datas of hospital morbidity statistics registered in the period of years 2000-2008. It is registered positive trend of increasing the number of persons who get treated in hospital conditions (the index 119.05 in 2008/2000). The trend of the cases hospitalized in the department of neurology and psychiatry is decreasing (index 85.71). There are also decreasing the hospitalizations of the mental diseases (index 82.35). The highest level of hospitalizations is registered at the year 2003 (361.3/100000), lower than at year 2007 (234.29/100000). The level of hospital morbidity from mental diseases has decreasing tendency with index 82.35 at 2008/2000. This might be interpreted as a tendency of distributing of the patients in the daily medical treatment centres. Key word: registered hospital morbidity from mental disorders Adresa e autorit/ Author addresse: Prim.Mr sci. dr Bajram Kamberi, mjek specialist neurolog Spitali klinik Tetovë Tel.+389072239014 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji SËMUNDJET E ZEMRËS DHE DEPRESIONI, KOMORBIDITETE APO RASTËSI, DIAGNOSTIKIMI DHE TRAJTIMI Neset Uzairi¹

1

OSH, "Edial Medika", Zhelinë

ABSTRAKT Hyrje: Sëmundjet kardiovaskulare, sëmundja ishemike e zemrës, sindroma e angina pektoris dhe infarktit të miokardit shënojnë një rritje. Shpeshherë sëmundjet kronike të zemrës shoqërohen me komorbiditete si: diabetes melitus, insuficienca renale, encefalopati, atake ishemike në tru dhe sëmundjen auxioso depresive, si karakteristikë e civilizimit modern. Sipas statistikës të OBSH, 37% e njerëzve vdesin nga sëmundjet kardiovaskulare, kurse 75% e tyre nga sëmundjet iskemike të zemrës. Trend i njëjti shënohet edhe në R. e Maqedonisë. Sipas statistikave te sëmundjet kronike të zemrës prevalenca e depresionit është mbi 20%. Qëllimi i punimit: Ishte që të evidentohet lidhshmëria e sëmundjeve kronike të zemrës me sindromës depresive dhe sa ndikojnë sëmundjet zemrës paraqitjen e depresionit dhe anasjellta. Materiali dhe metodat dhe rezultatet: Janë analizuar 193 të sëmurë, 82 meshkuj dhe 111 femra me sëmundje të zemrës, të moshave 20-82 vjeç. Sëmundjet e zemrës janë diagnostikuar në bazë të metodave standarde klinike, laboratorike, EKG, Ekokardografisë dhe metodave invazive. Diagnoza e depresionit është vënë në bazë të anamnezës, anketës psikike dhe konsultimit me psikiatrin. Nga numri i përgjithshëm i të analizuarve me sëmundje të ishemike të zemrës, 17% e tyre kishin sindromën depresive, 13 meshkuj të moshës mesatare 54.9 dhe 17 femra të moshës mesatare 57.2 vjet. Depresioni te të sëmurët kardiovaskular më shpesh është gjetur te të mmoshuarit, më shpesh te femrat, kurse te moshat e reja më rrallë. Në EKG është regjistruar zgjatje e segmentit QT, kurse nuk u vërejtë signifikancë në mes faktorëve të rrezikut dhe çrregullimeve depresive. Përfundimi: Diagnostikimi dhe trajtimi i njëkohshëm i sëmundjeve të zemrës dhe i depresionit ndikojnë në uljen e morbiditetit dhe mortalitetit të sëmundjeve kardiovaskulare dhe depresionit. Fjalë bosht: sëmundjet kronike të zemrës, depresioni, diagnostikimi Adresa e autorit/ Author addresse: Dr. Neset Uzairi, mjek internist OSH Edial Medika Zhelinë Tel: 070-321-159 E-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji Vaskulare SINDROMI ANKSIOZO-DEPRESIV TEK AMPUTACIONI I EKSTREMITETEVE TË POSHTME Burim Saliu1, Afërdita Selami-Saliu1, Hasim Saliu1, Mair Iseini2

1

Spitali i Përgjithshëm, Reparti i Kirurgjisë, Gostivar, Maqedoni ESHP. Polimedika, Gostivar

ABSTRAKT Qëllimi: Qëllimi i këtij studimi është që të hulumtohet relacioni ndërmjet sindromit anksiozo-depresiv dhe dhimbjes fantomike. Arsyeja për ndodhjen e dhimbjes fantomike dhe senzacionit fantomik është diskutabile. Ekzisojnë shumë hipoteza për paraqitjen e dhimbjes fantomike dhe mënyra se si dhimbja mund të trajtohet. Termi dhimbje fantomike çdo here është përdorur për ta definuar iluzionin e ekzistimit permanentë të ekstremitetit të amputuar. Ekstremiteti fantomik i mbartë në vete të gjithë senzacionet negative dhe pozitive të mbetura pas humbjes së ekstremitetit. Dhimbjet fantomike postoperative paraqiten tek 72% të rasteve, kurse senzacionet postoperative tek 84% të rasteve. Pas gjashtë muajshë incidenca e dhimbjes dhe senzacioneve fantomike ndryshon, dhimbja paraqitet në 67% të rasteve, kurse senzacioni në 90% të rasteve. Lokacioni: Reparti kirurgjik, Spitali i Përgjithshëm, Gostivar. Populacion: 83 pacientë prej të cilëve 60 burra dhe 23 gra të moshës prej 11- 97 vjeç. Materiali dhe metodat: Studim Retrospektiv: Të dhënat janë marrë nga shënimet e historive të pacientëve për ndërhyrjet e bëra gjatë amputimeve të ekstremiteteve të poshtme në Repartin Kirurgjik të Spitalit të Përgjithshem në Gostivar. Në periudhën prej vitit 2000-2009 janë bërë 51 amputime të gishtave, 4 amputime të thembrave, 13 amputime të nëngjurit dhe 14 amputime të mbigjurit. Matjet kryesore: Është matur frekuenca e shfaqjes së dhimbjes fantomike dhe senzacionit fantomik në periudhën menjëherë pas amputimit dhe gjashtë muaj pas amputimit. Poashtu, është ndjekur dhe ndikimi i barnave antidepresiv në zvoglimin e paraqitjes së dhimbjes fantomike në krahasim me barnat analgetik. Rezultatet: Dhimbjet fantomike postoperative paraqiten tek 72% të rasteve, kurse senzacionet postoperative tek 84% të rasteve. Pas gjashtë muajsh incidenca e dhimbjes dhe senzacioneve fantomike ndryshon, dhimbja paraqitet në 67% të rasteve, kurse senzacioni në 90% të rasteve. Tretmani me barna antidepresiv jep rezultate më të mira në mjekimin e dhimbjes dhe senzacionit fantomik në krahasim me tretmanin me analgetik. Konkludimi: Dhimbja fantomike dhe senzacioni fantomik duhet të trajtohen me antidepresiv dhe antikonvulziv, pasi që bëhet fjalë për mospajtim të organizmit për humbjen e ekstremitetit, më mirë vepron karbamazepin i dhënë me rrugë perorale. Fjalë kyç: dhimbja fantomike, senzacioni fantomik, amputacioni, ekstremitetet e poshtme. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Burim Saliu, mjek i praktikës përgjithshme Rr. Zhivko Brajkoski 8, Gostivar Tel: 071 959 459 & 042 272 491 e-mail: [email protected] e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri PASOJAT PSIKIATRIKE TË LUFTËS - prezentim rasti ­ Naser Durmishi1, Musli Ferati2, Laureta Shehu1

2

Klinika Universitare e Psikiatrisë, Shkup, Maqedoni Spitali Klinik, Reparti i Psikiatrisë, Tetovë, Maqedoni

1

ABSTRAKT Qëllimi dhe objektivat: Konfliktet e përgjakshme të ngjara gjatë shpërbërjes së ish Jugosllavisë, përveç tjerash kanë shkaktuar edhe dëmtime të shumta të integritetit psikik, të cilat në nomenklaturën psikiatrike njihen si reaksione akute dhe kronike nga stresi. Të njëjtat pa një trajtim të mirëfilltë psikiatrik përfundojnë me çregullime ireverzibile të strukturës së personalitetit dhe njëherit paraqesin problem jashtëzakonisht të rendë për individin si dhe të gjithë nivelet e organizimit shoqëror, që në mënyrë ilustrative jemi përpjekur ta argumentojmë në prezentimin tone kauzal. Anamneza psikiatrike: Kemi të bëjmë me një pacient i cili është trajtuar në mënyrë jokomplete nga psikiatri në qytetin e tij të lindjes për disa vite me radhë. Ai ka përjetuar një psikotraumë të rendë në konfliktet e Bosnjës me një pasqyrë klinike të simptomeve anksiozodepresive të cilat për një periudhë disa vjeçare me një trajtim të pakompletuar dhe në mungesë të institucineve shoqërore kompetente, gradualisht kanë sjellë në një çregullim definitiv të personalitetit me një sjellje psikopatologjike, agresive dhe disociale në mjedisin e tij natyror jetësor. Për ilustrim të gjendjes së pacientit janë shfrytëzuar një sërë instrumentesh psikiatrike dhe testimi psikologjik. Raporti psikologjik: regjistrohen të dhëna për rënie te dukshme të efikasitetit mental, si rezultat i përqëndrimit të ulët dhe elementeve disosiative. Evidentohet distres i dukshëm dhe çregullime të strukturës të personalitetit që ka rezultuar me flashback-e të cilat e kanë dëmtuar rëndë mirëqenien e unit. Diskutimi dhe përfundimi: Përmes këtij rasti psikiatrik kemi për qëllim të afirmojmë identifikimin dhe nevojën e një qasje shumë më serioze psikiatrike ndaj viktimave të luftës, në të cilën rolin e vetë aktiv duhet ta kenë edhe strukturat e tjera shoqërore dhe shtetërore. Konkretisht te ne mungon krejtësisht rehabilitimi dhe resocializimi i këtyre individëve dhe të njejtët janë të lënë nën mëshirën e fatit, i cili doemos i shpie në një disfunkcionalitet të plotë personal, profesional dhe social, me pasoja shpesh herë të pariparueshme për individin dhe me një kosto jashtëzakonisht të lartë për shoqërinë. Fjalë kyç: psikotraumat e luftës, reaksioni akut ndaj stresit, çregullimet postraumatike nga stresi (angl.PTSD), çrregullime të struktures së personalitetit Adresa e autorit/Author addresse: Dr Naser Durmishi, mjek, asistent Klinika Universitare e Psikiatrisë, Shkup, Maqedoni Tel: 070 998 683 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Neurologji INSULTI CEREBROVASKULAR DHE TRASHËGIMIA Sulejman Ahmeti1,2, Sadi Bexheti2, Nexhbedin Karemani2, Vahit Selmani3, Taxhedin Zaimi2

2

Reparti i Neurologjisë, Spitali Klinik, Tetovë USHT, Fakulteti i Shkencave të Mjekësisë, Tetovë 3 Reparti i Radiologjisë, Spitali Klinik, Tetovë

1

ABSTRAKT Hyrje: Insulti cerebrovaskular (ICV), paraqet një çrregullim neurologjik të menjëhershëm të shkaktuar nga çrregullimi i qarkullimit të gjakut trurorë, me pasoja: plegji, afazi, demencë etj. Faktorët e riskut (FR) në ICV ndahen në: (1) FR të korrigjueshëm: hipertensioni arterial, sëmundjet e zemrës, diabeti i sheqerit, pirja e duhanit, dislipidemia, mbipesha, aktiviteti fizik i ulët, stresi, etj. dhe (2) FR të pakorigjueshëm: mosha, gjinia, raca, faktorët gjeografikë dhe trashëgimia. Trashëgimia (faktorët familjarë) në paraqitje të ICV në bineqët monozigotë janë prezent në 17%, kurse në bineqët bizigotë në 4%. Anamneza pozitive për ndodhje të ICV te të dy prindët, e rritë riskun e ndodhjes së ICV te pasardhësit. Në Kaliforni, ShBA është vërejt vdekshmëria familjare më e lartë nga ICV, kurse në Kopenhagë (Danimarkë) ka pas shpeshtësi (incidencë) familjare më të lartë të ICV. Qëllimi i punimit: Qëllimi i këtij punimi është që të analizohet korrelacioni i ICV dhe trashëgimisë. Materiali dhe metodat: Punim epidemiologjikretrospektiv me karakter observues. Materiali i shfrytëzuar nga Reparti i Neurologjisë, Spitali Klinik, Tetovë, ku janë analizuar kartelat e pacientëve të shtruar në periudhë kohore 2007-2008. Rezultatet: Janë analizuar gjithsej 529 pacientë (p) (2007-292p; 2008-237p). Me anamnezë familjare pozitive për trashëgimi të ICV ishin vetëm 26p (4,91%). Me anamnezë pozitive familjare për trashëgimi vetëm te njeri prind ishin 9p (34,62%). Me anamnezë pozitive familjare për ICV te të dy prindërit ishin 2p (7,69%). Me anamnezë pozitive familjare për trashëgimi te ICV te prindi dhe te motra ishin 3p (11,54%) dhe 12p (46,15%) me anamnezë pozitive për trashëgimi të ICV me shtrirje horizontale motra ose vëllau. Diskutimi dhe përfundimi: Nga rezultatet shihet se shtrirja horizontale e trashëgimisë ishte diçka më e lartë. Këtu nuk përjashtohet mundësia që në ndodhje të ICV të kenë ndikuar edhe faktorë tjerë të riskut si: hipertensioni arterial, sëmundjet e zemrës, hiperlipidemia etj., të cilët janë faktorë gjenetikë (hereditarë). Fjalët kyçe: insulti cerebrovaskular, trashëgimia. Adresa e autorit/Author addresse: Prim. Mr sci. dr Sulejman Ahmeti, mjek neurolog Reparti Neuropsikiatrisë, Njësia e Neurologjisë, Spitali Klinik, Tetovë Tel. +389(0)70875417 & +389(0)44341769 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Neurologji - ( ) 1, 1

1

, , ,

. (TSE), , , , . . , 24 - , , , , , , . . . ­ . , , . . 95% Creutszfeldt-Jaackub . 2008 , , . , post mortem. . , . : , , (1, 8, 10) (TSE), , , , . : - (3) , - (3, 4, 5) ( , ) - - - in vivo - , (3): CreutzfeldtJakob-ova (KJB), Gerstmann-Streussler-Scheinker Synd (GSSS). , (FFI), KJB (13). : 10-15% (KJB, GSSS, FFI), ( , , , KJB (1

1.000.000), 85-90% ( ), 5, 4, 5,6 (KURU, BSE, ? nvKJB), KJB. , ( ), KJB (5), 1,5-10 (7). ( , , , nvKJB) , , 4,5 - 25 . KJB (7) 18-53 , , , , , (>5 ), , , (>8 ) (7, 8, 9). nvKJB 10-15 , KJB 50 . 3 , . 1. 30 3000 . : , , , . , 0,5-1 (12), 14-3-3 CSL, CSL,PrPBSE . 24 - , . . , , 1994 Polytraumatismus; Fractura impresiva frontobasalis lex cum laesio durae; Contusio capitis; Ruptura ventriculi et lienis; Fractura ulnae et radii bill. Contusio et lateratio cerebri. Op sutura ventriculi. Splenectomia. Craniotomia osteoplastica lat. dex.; Plastica durae cum liodurae; Repositio asanguinas et fixatio cum stilae. 2000 Rhinoplastica. . - 2006, , , (4 ), . 2006 , , , . . . . - , 27.11 18.01. 2007. , , , , , . . . . : Creutszfeldt-Jaackub disease, Schilder disease, Subacute sclerosanting encaphalitis. , . . 95% Creutszfeldt- Jackub . 2008 , , . , post mortem.

CJD , , (6, 7). 85% CJD ( 4 ) (6, 9). 17 nvKJD (1, 10), BSE. 3 nvKJD , (, , ...) . . . , , , BLK (10). / , TSE. . (7) (6), . , . , .

1. 2. "Prion Diseases". US Centers for Disease Control. Retrieved on 2007-05-13. Hussein, Mansour F. and Saud I. Al-Mufarrej. (2004.) "Prion Diseases: A Review; II. Prion Diseases in Man and Animals." Scientific Journal of King Faisal University (Basic and Applied Sciences), vol. 5, no. 2 1425, p. 139. Retrieved on 2007-09-27. ^ ^ Belay E. (1999). "Transmissible Spongiform Encephalopathies in Humans". Annu. Rev. Microbiol. 53: 283­314. doi:10.1146/annurev.micro.53.1.283. PMID 10547693. Weissmann C, Enari M, Klöhn PC, Rossi D, Flechsig E (2002). "Transmission of prions". Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 99 Suppl 4: 16378­83. doi:10.1073/pnas.172403799. PMID 12181490. Johnson C, Pedersen, Chappell R, McKenzie D, Aiken J (2007). "Oral Transmissibility of Prion Disease is Enhanced by Binding to Soil Particles". PLoS Pathogens 3 (7): e93. doi:10.1371/journal.ppat.0030093. PMID 17616973. Sutton JM, Dickinson J, Walker JT and Raven NDH (2006). "Methods to Minimize the Risks of Creutzfeldt-Jakob Disease by Surgical Procedures: Where to Set the Standard?". Clinical Infectious Diseases 43: 757­64. doi:10.1086/507030. PMID 16912952. Ironside, JW (2006). "Variant Creutzfeldt-Jakob disease: risk of transmission by blood transfusion and blood therapies". Haemophilia 12 (s1): 8­15. doi:10.1111/j.1365-2516.2006.01195.x. PMID 16445812.

3. 4.

5.

6.

7.

8.

9.

10. 11.

12.

13.

Collins SJ, Lawson VA, Masters CL (2004). "Transmissible spongiform encephalopathies". Lancet 363 (9402): 51­61. doi:10.1016/S0140-6736(03)15171-9. PMID 14723996. "Questions and Answers: Creutzfeldt-Jakob Disease Infection-Control Practices". Infection Control Practices/CJD (Creutzfeldt-Jakob Disease, Classic). Centers for Disease Control and Prevention (January 4, 2007). Retrieved on 2007-06-09. "WHO Infection Control Guidelines for Transmissible Spongiform Encephalopathies" (26 March 1999). Retrieved on 2007-06-09. Solassol J, Pastore M, Crozet C, et al. (2006). "A novel copper-hydrogen peroxide formulation for prion decontamination". J Infect Dis 194: 865­869. doi:10.1086/506947. Young, Geoffrey S.; Michael D. (June-July 2005). "Diffusion-Weighted and FluidAttenuated Inversion Recovery Imaging in Creutzfeldt-Jakob Disease: High Sensitivity and Specificity for Diagnosis". American Journal of Neuroradiology (American Society of Neuroradiology) 26: 1551­1562. PMID 15956529, http://www.ajnr.org/cgi/content/full/26/6/1551. Belay ED, Schonberger LB (2002). "Variant Creutzfeldt-Jakob disease and bovine spongiform encephalopathy". Clin. Lab. Med. 22 (4): 849­62, v-vi. PMID 12489284.

SUMMARY PRION DISEASES AT PEOPLE - CASE REPORT (RISK OF INFECTION) Momcilo Stoilov1, Snezana Stoilova1

1

Clinic hospital, Bitola, High medical school, Bitola

Introduction. Transmitted spongiform encephalopathies (TSE) also known as prion diseases, are fatal, incurable, progressive and chronically neurovegetative diseases which could attack the man and some animal species. Case study. There is one ill man, 24 years old, who received treatment at The Clinic for Neurology - Skopje because of diplopic, after few days disturbances of balance, with progressive action and after ten days he wasnt able to walk because of ataxia, tremor, dizartria. It is given suggestion for discharge of tha patien because the diagnose wasnt identified.The patient was discharged and after that hospitalized in the Clinical Center­Bitola. It is sent likvor for analysis in The Institute of Patalogy, in molecular genetic department, Medical faculty, Ljubjana. The test result was pozitive. It is 95% sensitive and specific for Creutszfeldt-Jaackub disease. The patient died on May, 2008 in an intensive care deparment, in the Clinical Center, Bitola. There wasnt auttopsy, so the diagnose wasnt confirmed. Conclusion. The clinical trials of the patient do not present problem for health workers, except surgical interventions when there are not personal and general protection. Key words: prion diseases, men, case. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Milco Stoilov, lekar hirurg Rr. Car Samoil 95/2-5, Bitola, Makedonia Tel: 070349 026 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Neurologji ALTERIMET NEUROPSIKOLOGJIKE TE PACIENTËT ME INSULT CEREBROVASKULAR Prezentim rastesh Sulejman Ahmeti1, Sadi Bexheti2, Qufli Osmani3, Nexhbedin Karemani2, Sihana Ahmeti2, Faton Ahmeti2 Reparti i Neurologjisë, Spitali Klinik, Tetovë Fakulteti i Shkencave të Mjekësisë, Universiteti Shtetëror i Tetovës 3 Fakuleti Filozofik, Drejtimi: Psikologji, Universiteti Shtetëror i Tetovës

2 1

HYRJE Alterimet (ndryshimet) neuropsikologjike në të sëmurët me infarkt truror janë të rënda. Në hemoragjinë trurore, dëmtimet janë më të lehta në krahasim me infarktin truror (cerebral), për arsye se qelizat nervore (neuronet) më pak dëmtohen. Alterimet neuropsikologjike, janë më të shpeshta te të sëmurët me infarkt truror, aty ndodh humbja e memories deri në demencë, depresion, labilitet emotiv, çrregullim të të menduarit logjik, të vëmendjes, nevojës për ushqim, inverzion të gjumit. Te hemoragjitë trurore, e veçanërisht te ato subaraknoidale, i sëmuri mund të ketë agjitim psikomotorik, jo kriticizëm deri në psikozë. Çrregullimet e të folurit të tipit të afazisë, anozognozisë, çrregullimet e disponimit dhe deliriumit janë shumë të shpeshta pas insultit cerebrovaskular (ICV) (3). Afazia është konsekuencë e zgjeruar e dëmtimit të hemisferës së majtë të specializuar trurore dhe pasojë më e shpeshtë neuropsikologjike pas iktusit cerebrovaskular (ICV), me prevalencë që sillet rreth 1/3 nga të gjithë të sëmurët në fazën akute. Pas ICV, format më të shpeshta të çrregullimit të të folurit paraqesin vështirësi në gjetjen e fjalëve ose kujtimin e tyre, përderisa afazia e pastër është relativisht e rallë. E QESHURA SPAZMODIKE Hyrje E qeshura dhe e qara patologjike (spazmodike) manifestohen të izoluara apo në asociacion. Shpërthejnë nga një stimulim rrethanor, i pakuptimtë, e nuk i korespondojnë një modifikimi domethënës të gjendjes afektive. Ato vihen re në sindromat pseudobulbare dhe evokojnë një kapërcim nga qendrat e shrehjes faciale të kontrollit kortikal. E qeshura dhe e qara patologjike, mund të vihen re në dëmtimet cerebrale bilaterale apo difuze, qofshin ato vaskulare, degjenerative, etj. Një e qeshur patologjike e izoluar dhe pa shenja të sindromës pseudobulbare, mund të vihet re në dëmtimet fokale kapsulo-lentikulare të djathta apo të trungut cerebral; një e qarë patologjike e izoluar mund të vihet re në dëmtimet e hemisferës së djathtë apo të protuberancës. QËLLIMI Qëllimi është që të paraqitet pacienti me të qeshura patologjike të izoluara. Tregimi i rastit të parë: Pacienti P.L. ishte pranuar për mjekim në Repartin Neuropsikiatrik, Qendra Mjekësore Tetovë, në Janar 2001. Pranimi i të sëmurit është realizuar për shkak të hemiparezës laterale të trupit; mosha e paceintit: 70 vjeç; nuk u konstatua sëmundje tjetër somatike. Diagnostikimi u bë

sipas CT-skenit, ku u vizualizua iskemia e hemisferës së majtë të trurit (arteria e mesme trurore, art.c. med), analizave laboratorike dhe kontrollimit neurologjik. I sëmuri është observuar disa vite pas daljes nga spitali dhe me anë të terapisë nuk u evituan të qeshurat patologjike. I sëmuri: ka momente pikëllimi, e unë shpërthej së qeshuri, kjo më bën të izolohem nga rrethi ku jetoj. U trajtua me terapi simptomatike.

AFAZIA NË POLIGLOTËT Hyrje Të folurit është njëkohësisht instrument i komunikimit dhe përçues i privilegjuar i të menduarit. Të folurit shprehet në formën e gjuhëve që duhen kuptuar si institucione sociale të ndërtuara nga komunitetet njerëzore dhe të përbëra nga një sistem me shenja që shprehin ide dhe ku fjala përbën vënien në lëvizje të tyre. Hemisfera e majtë e trurit të madh, është e specializuar ose dominante për funksionet motorike dhe sensorike të të folurit (90%) (4). Afazitë mund të ndahen në dy grupe: në afazi motorike (ekspresive) dhe në afazi sensorike (receptive). Afazia motorike - Afazia e Broka-s. Afazia sensorike - Afazia e Wernickut. Kur dëmtohet zona e Broka­s (45-44 sipas sistemit të Brodmani-t, kjo zonë lokalizohet përpara pjesës së poshtme të zonës premotore), dëmtohet të folurit motor. I sëmuri, në këtë rast ka vështirësi në artikulimin e fjalës. Kur dëmtohet zona Wernicke, që shpesh quhet edhe zona e të folurit (rrethon një pjesë të zonës dëgjimore), dëmtohet të folurit sensor. I sëmuri në këtë rast flet rrjedhshëm, por nuk kupton fjalën e folur, nuk ka aftësi të lexojë ose të përsrëisë tingujt e fjalës së dëgjuar. Zona e Wernickës dhe ajo e Broka-s janë të lidhura ngushtë me njëra tjetrën. QËLLIMI Të përshkruhet pacienti me afazi të gjuhës së dytë (gjermanishtes). Tregimi i rastit të dytë Pacienti E.R, 70 vjeç, shqiptar nga zona rurale e Tetovës, i pranuar për herë të parë gjatë vitit 2009 në Repartin Neurologjik pranë Spitalit Klinik në Tetovë. I sëmuri është pranuar për shkak të hemiparezës së anës së djathë të trupit. Nga të dhënat heteroanamnestike, mësojmë se i njejti kishte punuar afër 35 vitet e fundit të jetës së tij në Republikën Federale të Gjermanisë dhe që si pensionist kthehet për të jetuar në vendlindjen e tij. Nga këto të dhëna, mësojmë se pacienti kishte përjetuar infarkt të miokardit para 10 viteve për të cilën ishte mjekuar si dhe për aritmi të zemrës. Në pranim pacienti kishte ndryshim neuropsikologjik, agjitim psikomotorik, deri në gjendje delirante dhe refuzoi mjekimin në repart. U mjekua në kushte shtëpiake. Diagnostikimi është bërë përmes CT-skenit (Insult cerebrovaskular iskemik të hemisferës së majtë të trurit) dhe kontrollimit klinik neurologjik. Pacienti, pas fazës akute, është rikontrolluar dy - tre herë në distancë kohore 3 deri 4 javë. Gjatë çdo kontrollimi në pyetjet e mjekut pacienti jepte përgjigje në gjuhën gjermane, por përgjigjet nuk ishin adekuate, përveç në kontrollimin e fundit në pyetjen e mjekut: Si je, çka të mundon?, pacienti u përgjigj në gjuhën shqipe, por vetëm me disa fjalë dhe përsëri përgjigjet nga ana e pacientit jepeshin në gjuhën gjermane. Observimi i mëtutjeshëm i pacientit kishte munguar për shkak të mos paraqitjes për kontrolla. Terapia: Simptomatike. DISKUTIMI DHE PËRFUNDIMI Afazitë e subjekteve që flasin dy e më shumë gjuhë karakterizohen shpesh nga një theksim i madh i gjuhës amtare, por ky nuk është një konstatim konstant, kështu që gjuha që përdorë subjekti në momentin e instalimit të afazisë mund të rekuperohet më shpejtë, leximi dhe shkrimi (komposante, pamore, të folurit), mund të shpjegojnë rekuperimin më të shpejtë të një gjuhe të

dytë. Duhet marrë në kosideratë edhe rëndësinë afektive të gjuhës. Kështu, është vënë re rifitimi i preferuar i gjuhës hebraike tek subjektet e emigruar në Izrael, gjuha amtare e të cilëve ishte gjermanishtja, rusishtja apo anglishtja (2). Në poliglotët në shumicë, varësisht nga lloji dhe pesha e afazisë, njësoj janë të dëmtuar të gjitha gjuhët. Në disa pacientë më pak është e dëmtuar gjuha e parë e mësuar. Në emigrantët mund të vërehet se gjuha e nënës është mirë e ruajtur edhe pse i sëmuri pak e ka përdorur, ndërsa gjuha e përdorur më gjatë e vendit të emigruar dukshëm e dëmtuar. Por ka edhe përjashtime, kështu për shembull gjuha e nevojshme për jetë është më e rruajtur (1).

LITERATURA 1. Poeck K, Hacke W. Neurologie. 12 aktualisierte und ereiterte Auflage. Springer, 2006 2. Roger G. Neuropsikologjia. Dituria, Tiranë, 2002. 3. Pemov P. Cerebrovaskularni bolesti. Kultura, Skopje, 2004 4. Vela A, Bexheti S. Anatomia e Njeriut (Sistemit Nervor Qendror). Prishtinë, 1988.

Adresa e autorit/Author addresse: Prim. Mr sci. dr Sulejman Ahmeti, mjek neurolog Reparti Neuropsikiatrisë, Njësia e Neurologjisë, Spitali Klinik, Tetovë Tel. +389(0)70875417 & +389(0)44341769 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Neurologji NEUROPHYSIOLOGIC FINDINGS IN PATIENTS WITH IDIOPATHIC PARKINSON'S DISEASE Arben Taravari¹, Igor Petrov¹, Vera Petrova¹, Merita Ismajli-Marku¹, Kadri Haxhihamza², Bajram Kamberi³ ¹Public Health Institution University Clinic of Neurology, Skopje ²Public Health Institution University Clinic of Psychiatry, Skopje ³Public Health Institution Clinical Hospital, Tetovo ABSTRACT The aim of this paper is to analyze the results of the correlation of clinical symptoms and their characteristics with the results of neurophysiologic investigations in patients with Idiopathic Parkinson`s disease (IPD). Material and methods: The paper is a prospective study of 22 IPD patients. Materials used in this study were drawn from the University Clinic of Neurology in Skopje, the Unit for Extrapyramidale Diseases. Neurophysiologic materials were analyzed within 1-year (2008 to 2009).The interviewees were 22 patients with idiopathic Parkinson`s disease, with a mean age of 55, 43 years, between ages 26 to 72 years. Patients underwent detailed anamnesis, detailed neurologic exam, neurophysiologic investigations: electroencephalography EEG, electromyography (EMG), evoked potentials (visual, somatosensory and brain auditory); and neuropsychological investigations (Mini mental test, Wechsler intelligence test, Ray test, Ray-Osterit complex figure, Huger test for visual orientation, Boston test and Minnesota multiphase personality invenary).Results: 22 patients with idiopathic Parkinson`s disease had cardinal symptoms characteristic for the disease: tremor and rigidity in 100 %. From the neurophysiologic methods, the EEG was irritative changed and nonspecific in 7 (31, 81 %) of the patients; VEP and SEP were low-volted in 4 (18, 18 %) of the patients; with EMG findings was detected incidentally polyneuropathies in 2 (9, 09 %) of patients with IPD. Findings of neuroimaging investigations (computer tomography of the brain - CT and magnetic resonance of the brain - MRI) were almost the same, we were recorded beginner cortical reductive changes in 14 (63, 63 %) of all 22 IPD patients. When neuropsychological investigated, elements of depression were recorded in 15 (68, 18 %), while in other 5 (22, 72 %) of the 22 IPD patients global cognitive mnestic deficit was recorded. Conclusion: Clinical, neurophysioloigic and neuropsychologic performed examinations show that they are necessary for diagnosis and followup of patients with Parkinsonism. The results from those investigations showed changes which are nonspecific in proportions corresponding to those in the available literature. Key words: neurphysiologic, investigations, Idiopathic Parkinson`s Disease. Adresa e autorit/Author addresse: Ass. D-r Arben Taravari, M-r sci med e-mail: [email protected] Tel: 00389 72 240 333 Str. Vodnjanska 17, 1000 Skopje, R. Macedonia Public Health Institution University Neurologic Clinic- Skopje Tel/fax: 00389 2 3111 904 e-mail: [email protected] Website: nevrologija.com.mk Address: Str. Vodnjanska 17, 1000 Skopje, Republic of Macedonia

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Neurologji

PSYCHOGENIC NONEPILEPTIC SEIZURES (PNES) VIDEO EEG - case reportMerita Ismajli-Marku1, Arben Taravari1, Emilija Cvetkovska1 Neurology Clinic, Skopje,Macedonia ABSTRACT Psychogenic nonepileptic seizures (PNES) are disorders that resemble epileptic seizures/ epilepsy by at least one characteristic but are not of epileptic nature. PNES are sudden and brief change in consciousness, perception, cognition, behavior, emotions or motor activity that closely resembles epileptic seizure, but does not have characteristic ictal EEG changes, wich almost always accompany epileptic seizures. Excact diagnosis is very important in differentiating from epileptic seizure/ epilepsy in order to treat a basic initiator of manifestation that is psychological in essence instead of treating neurological disorder. Females are more affected than males. Definitive diagnose is based on clear differentiation from epileptic seizures by video EEG recording, or using suggestive provocative tests if needed. We present a 56 year old female patient, admitted at our institution as pharmacoresistant epilepsy, in wich definitive diagnose was made by video EEG recording. It is very important for neurologists to ensure a high index of credibility for psychogenic nonepileptic seizures, because earlier diagnose promises better outcome. Key words: PNES, provocative tests, pharmacor esistant epilepsy Adresa e autorit/Author addresse: Dr Merita Ismajli-Marku, mjeke neurolog Rr. Metodija Mitevski, 12/1/13, Shkup, Maqedoni Tel: 075 370 596 e-mail: [email protected] & e-mail: [email protected]

1

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Neurologji TRAJTIMI I EPILEPSISË TEK GRATË SHTATËZËNA -Prezantim rastiRushitt Jashari1, Valbona Govori1, Sylen Vranica1, Fahri Drevinja1, Bujar Berisha1 QKUK, Fakulteti i Mjekësisë, Prishtinë 1 Klinika e Neurologjisë REZYME Është prezantuar rasti i një gruaje 26 vjeçare, shtatëzënë, që vuan nga epilepsia që nga mosha fëmijrore, por e përcjellur dhe mjekuar rregullisht nga neurologu. Diagnoza e sëmundjesë është vënë në bazë të anamnezës, ekzaminimeve laboratorike dhe EEG-së, CT-së dhe MRI-së. Fjalë bosht: epilepsia, EEG, CT, MRI Adresa e autorit/Author addresse: Dr Rushit Jashari, mjek në specializim Fakulteti i Mjekësisë, Klinika e Neurologjisë, Prishtinë, Kosovë e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji INJEKSIONI INTRAKARDIAL PO OSE JO? - prezantim rasti Agim Zeqiri1, Burim Zeqiri2, Sadri Zeqiri3 Qendra Spitalore, Gostivar 1 Shërbimi Internistik 2 Klinika e Kardiologjisë Shkup 3 Reparti i Anesteziologjisë, Reanimacionit dhe Kujdesit Intenziv

Indocti discant et ament meminisse periti" "Ata që nuk dijnë, le të mësojnë, kurse ata që dijnë, le të gjejnë kënaqsi në përsëritje" Henault Ch. (1685-1770)

ABSTRAKT

Kolapsi kardio-vaskular është gjendje e komplikimeve të shumëfishta. Qëllimi i terapisë është mirëmbajtja e qarkullimit duke i ruajtur në këte mënyrë organet vitale, në radhë të parë trurin, zemrën dhe veshkët. Nëpërmes prezantimit të rastit tonë duam që të rikujtojm faktet haruara për reanimacionin kardio-pulmonar dhe dhënjes së ndihmesës për trajtim më të sigurtë dhe më efikas të pacientëve me arest kardio-pulmonar. Në studimin tonë kemi konstatuar se kjo rrugë është e arsyeshme për dhënjen e adrenalinës atëhere kur nuk ka mundësi tjetër aplikimi ( pacienti nuk është i intubuar, nuk është siguruar ruga venoze...) dhe nëse bëhet nga person mirë i trajnuar. Fjalë kyç: arest kardiorespirator, injekcion intrakardial, defibrilacion.

HYRJE Kolapsi kardio-vaskular është gjendje e komplikimeve të shumëfishta. Ai është problem i madh si për nga diagnostikimi i saktë; për nga zbulimi i shkakut/shkaqeve që e kanë shkaktuar si dhe për nga terapia adekuate. Qëllimi i terapisë është mirëmbajtja e qarkullimit duke i ruajtur në këte mënyrë organet vitale, në radhë të parë trurin, zemrën dhe veshkat. Masat të cilat ndërmerren ndahen në "Basic Life support ­ BLS" dhe "Advanced Life Support ­ ALS". Kjo e dyta në realitet është, vazhdimësi e të parës dhe nënkupton defibrilacionin, dhënien e medikamenteve e kështu me radhë. Përpos rrugës venoze, endotrakeale, intraoseale, te fëmijtë deri në moshën 6 vjeçare, ka edhe një rrugë aplikimi medikamentesh e cila moti kohë është vënë në haresë ose tentohet të harohet e ajo është rruga intrakardiale. Rruga intrakardiale, sot nuk preferohet, sidomos, nëse bëhet nga personi i pa ushtruar, për shkak të komplikimeve të shumta pas aplikimit, siç janë: tamponada e zemrës si pasojë e gjakëderdhjes në perikard, pneumotoraksi, hematotoraksi, çrregullimeve malinje të ritmit fibrilacioni ventrikular, dëmtimi mekanik i arterieve koronare, që mund të shpie gjer te kompromitimi i perfuzionit të një regjioni të caktuar në zemër, regjion që vaskularizohet nga

arteria koronare e laceruar. Aplikimi i injekcionit intrakardial kërkon ndalimin e masazhit të zemrës që në mënyrë të drejtpërdrejt i zvogëlon shanset e mbijetesës. Megjithatë, kjo rrugë është e arsyeshme për dhënien e adrenalinës atëherë kur nuk ka mundësi tjetër aplikimi (pacienti nuk është i intubuar, nuk është siguruar ruga venoze...!). Ka dy rrugë të mundshme për aplikim: ajo parasternale dhe paraksifoidale. Rruga parasternale (fig. 1), plasimi i injeksionit në hapsirën interkostale të IV ose të V dy gishtërinj larg skajit të majtë të sternumit. Gjilpëra duhet të jetë me gjatësi 8-10cm. Rruga paraksifoidale (fig.2), është më e sigurtë për arësye se komplikimet janë më të ralla. Gjilpëra e gjatë futet në regjionin e këndit kosto-ksifoidal (skaji i majtë i procesus xyphoideus dhe skaji i poshtëm i brinjës së fundit, e cila ngjitet në sternumin, në kënd prej 30450. Nëse në shiringë paraqitet gjak, punkcioni është i suksesshëm dhe mundet të injektohet medikamenti.

Fig.1..Rruga parasternale

Fig. 2. .Rruga paraksifoidale

QËLLIMI I PUNIMIT Rikujtim i fakteve të haruara për reanimacionin kardio-pulmonar dhe ndihmesë për trajtim më të sigurtë dhe efikas të pacientëve me arest kardio-pulmonar. Meqenëse rruga e aplikimit të medikamentit është me rëndësi po aq të madhe sa edhe zgjedhja e medikamentit dhe dozimi i tij, dëshirojë të nënvizoj se trajtimi i kolapsit kardiovaskular kërkon edukim permanent, trajnim dhe maturi maksimale të personelit që ofron ndihmë në momentet më kritike. MATERIALI DHE METODAT Diagnoza e arestit kardio-respirator është vënë në bazë të kritereve të reviduara diagnostike sipas American Heart Asotiation.

RASTI I JONË Anamneza dhe statusi: Pacienti L.A. Nr i Historisë 4532, lindur më 1944, Gostivar, me profesion pensioner, i mjekuar në Shtator 2008. Akryesore: Pacienti pranohet në Repartin e Sëmundjeve të Brendshme si rast urgjent, gjegjësisht me tablo të vdekjes klinike, me arrest kardio-respirator. Anamneza dhe decursus morbi: Reanimacioni filloi në vendngjarje, gjegjësisht në holin e Repartit tonë. Pas përgjigjjes pozitive të masave të reanimacionit inkluduar edhe aplikimin e Adrenalinës me rrugë intrakardiale, dhe pas tre DCESCH-ve (goditjeve elektrike) me nga 220 J, nga të cilat dy ishin goditje asinkrone, kurse një sinkrone, me rrymë bidirekcionale, pacienti hyn në ritëm sinusal, rivendoset frymëmarrja spontane, gjë që na bëni të mundur ta shtrojmë pacientin në Njësinë Intensive Koronare për diagnostikim, trajtim dhe mjekim të mëtutjeshëm. Pasi që verifikuam se bëhet fjalë për sindromën akute koronare ordinuam terapi trombolitike, antikoagulantë, antiagregantë dhe antihiperlipemik. Anamnesis vitae: Para 9 vitesh pacienti ka qenë i shtruar në Njësinë Intensive Koronare, për shkak të problemeve kardiake! Anamnesis familliae: I mohon sëmundjet me karakter trashëgues. Anamneza social-epidemiologjike: Jeton në kushte të mira, nuk është duhanpirës dhe nuk konsumon alkool. STAUS PRAESENS Në ditën e pranimit pacienti rëxohet para hyrjes në Repartin Internistik,pa vetëdije, jokontaktibil me incotinentio urinae, pa puls, pa tension arterial dhe pa respiracione spontane. Në inspeksion lëkura dhe mukozat e dukshme cianotike, pa reaksion të pupilave në dritë, kurse reflesi bulbokorneal pothuajse ishte shuar. I sëmuri merr pozitë pasive dhe lën përshtypje e të sëmurit shumë të rëndë. Koka dhe Qafa: Konfiguracion normal, pa lëndime dhe pa primesa gjaku (nga rëximi) dhe pa deformitete. Kafazi i krahërorit: normostenik, simetrik, pa ekskurzione respiratore. Pulmonet: Në auskultacion nuk dëgjohet respiracioni. Zemra: pa aksion, shtypja e gjakut ­ 0 mmHg, pulsi nuk preket. Abdomeni: Në nivel të toraksit, në palpacion i butë dhe jo i dhimbshëm në prekje. Hepari dhe lieni nuk palpohen. Ekstremitetet: Pa deformitete dhe pa edema. SNQ: Nuk shihen shenja të lateralizimit. Diagnoza e punës: Arrest cardio-respiratoria pp infarctus myocardii subendocardialis. EKG: Në lentën e defibrilatorit kurrfarë aktiviteti të zemrës. Shihen disa oshilime që janë pasojë e masazhit të jashtëm, manual të zemrës. Edhe pas goditjes së parë, asinkrone, DCESCH prej 220 J nuk patëm kurrfarë reagimi dhe ngeli alternativë e vetme injektimi intrakardial i Adrenalinës hydrochloridi, edhe ate në dy tentime: njëherë parasternal në hapsirën e IV interkostale majtas, pa sukses, dhe së dyti paraksifoidal me sukses, pas të cilës u paraqitën rryma që më shumë u ngjajshin fascikulacioneve sesa një ritmi zemre, por ata na mundësuan goditjen e dytë asinkrone dhe kthimin e ritmit në undulim ventrikular, që me goditje sinkrone kthehet në ritëm sinusal me komplekse QRS në fillim inverse, të cilat së shpejti u normalizuan. Të gjitha goditjet elektrike u bënë me 220 J. PËRFUNDIM Çdo reanimim ka spefikat e veta dhe çdo njëri ndryshon nga tjetri! Ekzistojnë algoritme bazë, por ata, për shkaqet e lartpërmendura, nuk mund të gjeneralizohen.

Personeli që merr pjesë në reanimacion duhet të jetë i trajnuar dhe ta respektojnë punën ekipore që të jenë të gatshëm të reagojnë me sukses në situatë më të rëndë dhe vitale për pacientin.

LITERATURA

1. 2. 3. 4. 5. 6. Mati : Zdravstvena nega u internoj medicini, II izdanje, MA-DE-JAN, Beograd, 2001. Risti DI: Praktikum urgentne medicine, Obelezja, Beograd, 2003:54-57. Simeunovi S. ed:ABC,casopis urgentne medicine, Suplement II, Obelezja, Beograd, 2002: 14-15. orevi N: Principi i metode postavljanja dijagnoze u opstojo hirurgiji, Medicus Maximus, Nis, 1999:268-69. Pavlovi PA: kardiopulmonalno cerebralna reanimacija, Beoprint-Petrovi, Beograd,2004:98-104. Rogers CM, Helfaer AM.: Handbook of pediatric intensive care, Second edition, Wiliams&Wilkins, USA, 1995: 19-21

SUMMARY

INTRACARDIAL INJECTION YES OR NO? - case report ­ Agim Zeqiri1, Burim Zeqiri2, Sadri Zeqiri3 Hospital Centre, Gostivar, Macedonia 1 Department of Internal Care 2 Clinic of Cardiology, Skopje, Macedonia 3 Department of Anesteziology, Reanimation and Intensive Care

The cardio-vascular collapse is a situation of multiple complications. The purpose of the therapy is the maintenance of the blood circulation making possible in this way the vitality of the main organs, above all the brain, the heart and the renal system. Throughout this presentation we want to remember the forgotten facts about the cardio-pulmonar reanimation and the possibilities of a safer and more efficient first aid treatment of the patients with cardiopulmonar arrest. In our study we have noticed that a reasonable way is the use of adrenaline when there is no other form of application (the patient is not intubated, and the venous way is not yet assured...) and it is performed by a well trained person. Key words: arest kardiorespiratory, intrakardial injection, defibrilation. Adresa e autorit/Author addresse:

Prim. dr Agim Zeqiri, mjek internist kardiolog f. Forinë, Gostivar Tel.+389 (0)42 212 800 & +389 (0)71 655 009 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji ELEKTROKARDIOVERSIONI URGJENT-ALTERNATRIV NË TRAJTIMIN E ARITMIVE TË ZEMRËS Ejup Pllana1, Masar Gashi1, Aurora Bakalli1, Edita E. Pllana1 QKUK,Prishtinë, Kosovë Klinika Interne 1 Shërbimi i Kardiologjisë ABSTRAKT Hyrje: Aplikimi i goditjes elektrike me rrymë njëkahore nëpërmes kafazit të krahërorit për ta arritur konvertimin e aritmive atriale apo ventrikulare në ritmin sinusal me anë të aktivizimit të sinkronizatorit është metodë e gjithëpranuar e mjekimit. Është e thjeshtë për aplikim dhe shumë e suksesshme. Vlerësimi terapeutik i saj bëhet nëpërmes vlerësimit të aspektit të drejtepërdrejt të ndërprejes së aritmisë dhe të atij në periudhë të gjatë kohore në ruajtjen e ritmit sinusal të rikthyer. Momentin e aplikimit e përcakton thellësia dhe ashpërsia e çrregullimit të hemodinamikës së pacientit dhe lloji i aritmisë. Mangësia është pamundësia për përgatitjen optimale të sëmurit për intervenim relativisht agresiv. Materiali dhe metoda: Në këtë studim janë përfshirë 634 pacientë me çrregullim të thellë të hemodinamikës, me aritmi atriale apo ventrikulare të mjekuar në kujdesin intensiv, kryesisht me sëmundje koronare. Është aplikuar goditja kryesisht transtorakale-antero laterale. Mesatarja e energjisë së aplikuar ishte 70 wat/sec Rezultatet: Në grupin tonë nga 634 pacientë, me tahikardi supraventrikulare ishin 463 (73.03%), me WPW 6 (0.9%), me tahikardi ventrikulare 106 (16.7%) dhe me undulacion ventrikular 59 (9.35%). Nga komplikimet shumë të rralla kemi patur: djegie të lehta sipërfaqësore, ESS, ESV, sinus bradikardi, një rast me asistoli, 2 me fibrilacion ventrikular, 3 me emboli mushkërore dhe 2 me edem akut mushkërorë. Mosha mesatare e të sëmurëve ishte 63 vjeç, 395 ishin meshkuj, ndërsa 240 femra. Ka qenë e suksesshme në 632 raste (99.7%). Kujdes të veçantë kemi patur në pacientët e digitalizuar. Përfundim: Elektrokardioversioni është metodë e zgjedhjes së mjekimit në pacientët me aritmi supravenitrikulare apo ventrikulare hemodinamikisht të rrezikuar. Është dukshëm më efikase se sa terapia medikamentoze, me e shpejtë dhe me pasoja dukshëm më të vogla. Duhet të aplikohet sa më parë kur pasojat hemodinamike bëhen edhe më të rënda. Komplikimet janë shumë të rralla. Fjalë bosht: elektrokardioversioni, aritmia Adresa e autorit/Author addresse: Prof. dr Ejup Pllana, mjek internist kardiolog Klinika Interne, Fakulteti Mjekësisë, Prishtinë, Kosovë Tel.+37744136151 & +38138516151 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji ALTERNATIVE EMERGENT ELECTROCARDIOVERSION IN TREATMENT OF HEART ARRHYTHMIA Ejup Pllana1, Masar Gashi1, Aurora Bakalli1, Edita E. Pllana1 UCCK, University of Prishtina, Faculy of Medicine 1 Cardiology Department, Prishtina, Kosova ABSTRACT Applying electric shock with one way current through the chest for converting atrial or ventricular arrhythmia into sinus rhythm is well known and accepted method of treatment. It is easy to apply and it is very successful. Its therapeutic value is measured by direct interrupting of arrhythmia and the period of time in which the sinus rhythm is maintained afterwards. The moment of applying is determined by severity of hemodynamic disorder and the type of arrhythmia. The methods weakness is that it is impossible to prepare the patient for potentially aggressive intervention. Material and methods. In study are included 634 patients with profound hemodynamic disorder with atrial or ventricular arrhythmia which were treated in intensive care units mainly for coronary artery disease. The trans thoracic anterior lateral shock was applied. The mean energy applied was 70wat/sec. The results. In our study group, from 634 total patients, 463 (73.03%) of them had supra ventricular tachycardia, 6 (0.9%) had WPW, 106 (16.7%) had ventricular tachycardia and 59 (9.35%) had ventricular undulation. From rare complications we had: superficial burns, ESS, ESV, sinus bradycardia, one case with asystolia, two cases with ventricular fibrillation, 3 cases with pulmonary embolus and two cases with acute pulmonary edema. The mean age was 63. 395 were male and 240 were female. The treatment was successful in 632 cases (99.7%). We were extremely careful in digitalized patients. Conclusion: Electrocardioversion is the method of choice in treating patients with supra ventricular or ventricular arrhythmia hemodynamicly unstabyle. It is markedly more efficient than the drug therapy, faster and with much less consecuensses. It should be applied even when the hemodynamic consecuensses become more severe. Complications are very rare. Key words: electrocardioversion, arrhythmia Adresa e autorit/Author addresse: Prof. dr Ejup Pllana, mjek internist kardiolog Klinika Interne, Fakulteti Mjekësisë, Prishtinë, Kosovë Tel.+37744136151 & +38138516151 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji MANAGEMENT OF ATRIAL FIBRILLATION IN ELDERLY PATIENTS Orledia Bare1, Margarita Resuli1, Jola Klosi1, Ergita Nelaj1, Edite Sadiku1, Ledio Collaku1, Mihal Tase1, Ela Petrela2

1

Internal Medicine Department, UHC Mother Tereza, Tirana Albania 2 Department of Public Health, Tirana Albania

ABSTRACT Atrial fibrillation is a rhythm disorder that is more frequently in elderly patients. It remains an important disease because of potentially serious consequences, such as: embolism impaired cardiac output and increased mortality. The aim of our study is to show present practice for prevention of thromboembolic events in the elderly and if patients with high risk follow anticoagulant therapy according new guidelines. Material and Methods: We studied 162 patients >75y.o. hospitalized in our clinic from September 2005­August 2009. In a questionnaire, we gathered demographic and personal data, physical examination, ECG, blood tests, ETT. Type of study is retrospective. Statistical analyze is done by using Student` Test for two independent samples. We use SPSS 12 Microsoft Excel and Regret soft. The prevalence of AF in our study was 58% (93 patients) at age 75­91 years old. Mean age 78.11 years old, median 77 years old, Standard Deviation ±3.68. 56% (52 pts) were male and 44% (41 pts) were female. Results: We found that 36 pts take A/C therapy (38 %), 7 pts ( 8%) had stopped A/C therapy, because of bleeding (3 pts) and because of other causes (4 pts). 22 pts (24 %) began A/C therapy for the first time. 30 pts (32 %) take antithrombotic therapy: ASA 100 mg (25 pts) or Clopidogrel 75 mg (5 pts). We found thromboembolic events in 25% of patients without anticoagulant therapy, and in 3% of patients that had recently interrupted it, P< 0.001. Conclusions: More than half of elderly patients with high risk for TE events were without anticoagulant therapy. Low doses of ASA are more frequently used than high doses. Anticoagulant therapy is less used in elderly despite of new guidelines. Key words: thromboembolism, atrial fibrillation, management, elderly Adresa e autorit/Author Adress Dr Orledia Bare, MD Cardiologist Str. Perlat Rexhepi, Pallati Jeshil, Kati IV, Tirana, Albania Tel: +355692081051 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji MENAXHIMI I FIBRILACIONIT ATRIAL NË PACIENTËT E MOSHUAR Orledia Bare1, Margarita Resuli1, Jola Klosi1, Ergita Nelaj1, Edite Sadiku1, Ledio Collaku1, Mihal Tase1, Ela Petrela2

1

Shërbimi i Mjekësisë Interne, QSUT, Nene Tereza, Tiranë, Shqipëri 2 Shërbimi i Shendetit Publik, Tiranë, Shqipëri

ABSTRAKT Fibrilacioni atrial (FA) është një çrregullim ritmi tepër i shpeshtë në pacientët e moshuar. FA mbetet një sëmundje e rëndësishme për shkak të komplikacioneve tepër serioze, si: tromboembolia, debiti kardiak i dëmtuar, mortaliteti i rritur. Ndihma e studimit tonë është të tregojë praktikën aktuale për parandalimin e evenimenteve tromboembolike në të moshuarit dhe nëse pacientët me risk të lartë ndjekin terapinë me antikoagulantë sipas rekomandimeve të reja. Materiali dhe Metodat: Ne kemi studiuar 162 pacientë > 75 vjeç të shtruar në kliniken tonë nga Shtatori 2005 ­ Gusht 2009. Në një pyetsor ne mblodhem të dhënat personale, demografike, të ekzaminimit fizik, EKG, testet e gjakut, ekokardiografike. Studimi është retrospektiv. Analiza statistikore është bërë duke përdorur Testin e Studentit për dy mostra të pavaruara si dhe sistemin SPSS 12 Microsoft Excel dhe Regret. Prevalenca e FA në studimin tonë ishte 58% (93 patients). Mosha minimale ishte 75 vjeç dhe ajo maximale 91 vjec, Mosha mesatare ishte 78.1vjeç; mediana 77 vjeë; deviacioni standard ± 3.68. Rreth 56% (52 pacientë) ishin meshkuj dhe 44% (41 pacientë) femra. Rezultate: Në këtë studim rezultoi se 38% ose (36 pacientë) merrnin mjekim me antikoagulantë, 8% (7 pacientë) e kishin ndërprerë mjekimin me antikoagulantë, nga të cilët (3 pacientë) për shkak të gjakrrjedhjes, kurse (4 pacientë) për shkaqe të tjera. 24 % (22 pacientë) e filluan mjekimin me antikoagulantë për herë të parë, 30 pacientë (32 %) merrnin mjekim me antiagregantë trombocitare: ASA 100 mg (25 pacientë) dhe Clopidogrel 75 mg (5 pacientë). Ne gjetëm evenimente tromboembolike në 25% të pacientëve pa terapi me antikoagulantë, dhe në 3% të pacientëve të cilët e kishin ndërprerë antikoagulantin për shkaqe të ndryshme P<0.001. Konkluzione: Më shumë se gjysma e pacientëve të moshuar me FA me rrezik të lartë për evenimente tromboembolike ishin pa mjekim me antikoagulantë. Doza të vogla të ASA janë më shpesh të përdorëshme sesa dozat e larta. Mjekimi me antikoagulantë është më pak i përdorur në pacientët e moshuar pavarësisht rekomandimeve të reja. Fjale Kyçë: tromboembolizëm, fibrilacioni atrial, menaxhimi, të moshuarit Adresa e autorit/Author Adress Dr Orledia Bare, mjeke kardiologe Rr. Perlat Rexhepi, Pallati Jeshil, Kati IV, Tiranë, Shqipëri Tel: +355692081051 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji intervente MANAGEMENT OF MYOCARDIAL INFARCTION WITH ST-SEGMENT ELEVATION IN MACEDONIA Sead Zeynel1, Hristo Pejkov1 Institute for Heart Diseases, Ss. Cyril and Methodius University`s Clinic, Skopje, Macedonia ABSTRACT Introduction: Early reperfusion therapy significantly reduces mortality and improves outcome in ST-elevation myocardial infarction (STEMI). Primary percutaneous intervention has been proven to be a better therapeutic option than fibrinolysis when it can be performed by an experienced team of interventional cardiologists, within 90 minutes from the first medical contact. Despite the publication of guidelines of the European and American Scientific Societies (ESC and ACC/AHA), treatment of patients with STEMI is far from the optimum. Aim: To evaluate the therapeutic strategies of treatment of STEMI at the University Clinical Centre of Skopje, which represents the only centre equipped with a 24 hour service Cath Lab. Methods: 11 district hospitals from Macedonia participated in the Registry of Acute Coronary Syndromes. Results: During a period of 11 years 4422 patients were treated with PCI and 2726 patients were treated with fibrinolytic therapy. In the group of patients with fibrinolytic therapy, the door to drug time was 20 min. at the Uni-clinical centre and in the other centres as well. Door to balloon time in the group with PCI was 20-55min. The transfer time from the other centres was 60-180 min. Rescue PCI was done in 9% of the patients at the Uni-clinical centre and in the 27% of the patients coming form the other centres. (p<0.001). In hospital mortality rate within the group of the patients treated with PCI and in the fibrinolytic group was 3,6% and 13,4% respectively. Conclusions: Early invasive strategy in high-risk ACS patients yields good long-term results with low mortality rate, especially during in-hospital observation. Key words: STEMI, PCI, reperfusion therapy, ACS Adresa e autorit/Author Adress Dr Sead Zeynel, mjek Str. Chelopek 62, 1000 Skopje Tel:+ 389 75 464 060 e-mail: [email protected]

1

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji HOLTER MONITORINGU 24 ORËSH NË MATERIALIN TONË

1

Ismail Aliu1 Ambulanca Specialistike Kardiourgjenca, Gjilan.

REZYME Holter elektrokardiografia ambulantore vlen si metoda më sensitive dhe më specifike për zbulimin e aritmive supraventrikulare dhe ventrikulare. Rëndësia praktike e holter elektrokardiografisë është e madhe, ngase rreth 80 % e vdekjeve të papritura ndodhin prej artimive ventrkulare. Qellimi i punimit: Është që me elektrokardiografinë kontinuele 24 orëshe, të bëhet e mundur që të zbulohen rastet me rrezikshmëri të lartë dhe me kohë të ndërmerren masa terapeutike. Materiali dhe metoda: Janë hulumtuar 60 pacientë të mjekuar në Ambulancën "Kardiourgjenca", në Gjilan, në periudhën maj-tetor 2009. Të sëmurëve u është montuar aparati Argusus. Rezultatet: Nga gjithsej 60 pacientë, te 16 ose 26,6% është gjetur kuadër normal, te 9 ose 15% iskemi, te 26 ose 43,3% çregullim i ritmit dhe te 9 ose 5,15% bradikardi ekstreme, sidomos, natën në gjum. Konkluzion: Të gjithë pacientëve me bradikardi ekstreme u është propozuar implantimi i pejsmejkerit, kurse vetëm te 6 është implantuar. Fjalë kyç: aritmia, Holteri, pejsmejker HYRJE Sot çrregullimet e ritmit te zemers jane nje nocion kompleks edhe perkunder zhvillimit te madhe te mundesive diagnostike dhe terapeutike. Edhe metej paraqesin numrin me te madh te komplikimeve te te semuret kardiovaskular e bile edhe perqindja e mortalitetit ne krahasim me semundjet tjera ende eshte ne vendin e pare. E nje rendesie te madhe ka qene dhe eshte diagnostikimi i hereshem i aritmive te zemres, sepse vetem atehere mundt te behet identifikimi, klasifikimi dhe sherimi i tyre. Nga ketu edhe incizimi 24 oresh i EKG-se eshte i një rendesie te madhe sepse: - EKG standard i cili nuk kalon zakonisht 60 sekonda regjistrimi të 50-100 cikleve të zemrës - është metodë insuficiente për zbulimin e disa formave të çrregullimit të ritmit të zemrës dhe ndryshimeve në segmentin ST, të cilat munden të lajmrohen gjatë aktiviteteve të ndryshme ditore. - Me EKG gjate provës ushtrimore­ergometrisë mund te zbulohen çrregullimet e ritmi ose ndryshime iskemike të zemrës, por këto janë te provokuara. - Mirëpo, shumë çrregullime iskemike dhe të ritmit të zemrës ndodhin gjatë aktiviteteve te zakonshme si dhe gjatë pushimit, gjumit, etj., prandaj, këto ndryshime mund të zbulohen me anë të regjistrimit kontinuel 24 orësh të EKG-së. Indikacionet per inçizimin 24 orësh te EKG-se janë: 1. Holter monitoringu te personat pa sëmundje kardvaskulare; 2. Holter monitoringu te personat për përcjellje të evoluimit të çrregullimeve të ritmit si: palpitacione, marramendje, presinkopa dhe sinkopa, dobësimi i papritur ose dispneja. 3. Holter monitoringu te përcjellja e evaluimit të rrezikut nga incidentete kardiake si psh. te të sëmurët me ose pa simptome aritmike: personat me përjetim të infarktit të miokardit me disfunksion të ventrikulit të majtë, personat e diagnostikuar me sëmundje koronare,

personat e revaskularizuar dhe me disfunksion të ventrikulit të majtë ose çrregullime të ritmit të regjistruar me EKG standard dhe të sëmurët me sindromën e preeksitimit, etj. 4. Holter monitoringu në evaluimin e terapisë antiaritmike. QËLLIMI I PUNIMIT Qëllimi i punimit tonë ishte që të bëjmë identifikimin e ndryshimeve eventuale ne EKG kontiunele që nuk mund të regjistrohen ne EKG të zakonshme ose kur të dhënat nuk ishin të mjaftushme, apo te dyshimet për sëmundjen iskemike asimptomatike ose te çrregullimi eventual i ritmit. MATERIALI DHE METOD E PUNËS Metoda e punës ishte inçizimi 24 orësh i EKG me aparatin e tipit Argusus, prodhim japonez, i montuar në Qendrën për Aparaturë Medicinale ne Budimpesht dhe Zagreb. Aparati bën incizimin dy dhe tre kanalësh dhe është kompatibil me Softwerin më të ri të instaluar dhe programuar me kodin e vet mbrojtës në CP Pentium IV. Për material të punës janë marë ekskluzivisht pacientët që janë drejtuar ne vizitë mjekësore në ordinancën tonë private Kardiourgjenca ne Gjilan dhe ne Sherbimin Privat per Mjekesi te Pergjitheshme Familjare dhe Radiologji Preventiva me seli ne Presheve. Në shërbimet Kardiourgjenca dhe ``Preventiva`` për gjasht muaj, Maj-Tetor 2008, janë ekzaminuar 60 pacientë të dy gjinive, të moshave 20-75 vjeç. Tabela1. Numri i të sëmurëve sipas moshës dhe gjinisë

Gjinia

Numri

%

M o sh a 20-45 vj. 46-75 vj. 18 11

Meshk.

25

41.66

Femra

35

58.33

17

14

Gjithsej

60

100 %

35

25

Tabela 2. Indikacionet e Holter EKG-së sipas gjinisë

Indikacioni

Femra

Meshkuj

Perqindje

Dysordo, Mialgjite, N.

8

3

18.33%

Iskemi asimpt. AP

7

3

16.66%

Te gjitha aritmitë

20

19

65.0%

Gjithsej

35

25

100%

Nga tabela e siper shihet se nga 60 pacientë 13 kanë patur mialgji ose vetëm kanë shfaqur deshire per nje analize. 10 raste kane pas në anamneze ankesa në forme shtrëngimesh dhe dhimbje në anën e majtë të gjoksit herë pas here, madje edhe në gjum. Numri me i madhe i pacientëve, gjithsej 26, kane patur ankesa ne forme marramendjesh, plogeshti, ndjenjen e te rrahurave te shpeshta te zemres, dispne, sinkopa, kollaps. REZULTATET Tabela 3. Sëmundjet e diagnostikuara sipas moshës dhe gjinisë Femra Mashkuj %

Normal

10

06

26.6%

Iskemi

04

05

15.0%

Aritmitë

16

10

43.3%

Bradikarditë

05

04

15.0%

Gjithsejt

35

25

100 %

Nga kjo tabele shihet se nga 60 paciente, 16 ose 26,6 % kane kuadër normal, 9 ose 15% iskemi, 26 ose 43,3% çregullim te ritmit dhe 9 ose 5,15% bradikardi ekstreme, sidomos ne gjum. DISKUTIMI DHE PËRFUNDIM Ariritmite ventrikulare sot paraqesin rreth 80% te vdekjes së papritur nga zemra. Prandaj, detektimi i çrregullimeve te ritmit te zemres, qoftë atriale ose ventrikulare, dhe evaluimi i tyre ka rendesi te madhe. Ne kemi zbuluar aritmi, disa i kemi mjekuar, kurse ato me rrezikshmëri të larte i kemi dërguar për intervenim invaziv.

LITERATURA

1. 2. 3. 4. 5. Gilson JS. Holter NJ. Am.J. Barediol 1964. Kenedi HL. Ambulatori Electrogardiograhpy, Philadelphia,Lea end Febiker,1981, Parmley WW. Cardiology,Vol I,J.B.,Lippincot comp.1991. Custovic F i Sur. Klinicka kardiologija, Zagreb, 1995. Moss JA, Noninvasive Electrocardiology, Clinical Aspekts of Holter W.B.Saunders,1997.

Monitoring,

SUMMARY

HOLTER MONITORINGU 24 ORËSH NË MATERIALIN TONË

1

Ismail Aliu1 Ambulanca Specialistike Kardiourgjenca, Gjilan.

Ambulantory Holter electrocardiography still in these days has its value as the most sensitive and most specific method in the clinical investigation of supraventricular and ventricular arythmies. Its even more important when we say that 80% of sudden deaths come from ventricular arythmias. Main goal of project: is to use the continual 24 hour electrocariography in the assessment of patients with high risk, and aplying the right therapy, in preventing or minimizing them as much as posible. Material of work and method: 60 patients in the 6 months period (may-october 2009) have been assessed with the Argusus apparatus (device) in the specialistic ambulance "Kardio Urgjenca" in Gjilani. Results of the project: We can see from the table that form 60 patients, 16 of them (26,6%) have been normal, 9 of them (15%) rezulted in ischemia, 26 of them (43,3%) with rythm disorders and in 9 patients (5,15%) have been found extreme bradycardias notably sleeping (nights). Conclusion: All of the patients with extreme bradycardias have been proposed the implantation of PM (Pacemaker), and in 6 of them PM have been implanted, whereas the others (three of them) the PM havent been implanted for different reasons. Adresa e autorit/Author addresse Ismail Aliu, mjek internist kardiolog, dr s ci. Spitali Regjional, Gjilan Tel: +377(0)44130494 & 049130494 & +381(0280)326868. e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji PËRCAKTIMI I NDRYSHIMEVE EKOKARDIOGRAFIKE DHE I DISA PARAMETRAVE BIOKIMIKË TE TË SËMURËT ME HIPERTENSION ARTERIAL TË MJEKUAR ME LOPRIL DHE METHYLDOPA Bedri Zahiti1, Daut Gorani1, Sami Gjoka1, Bardhyl Gashi1, Fitim Gashi1 Lorita Zahiti1. 1 UCCK, Internal Clinic, Departament of Cardiology, Prishtine, Kosovo

ABSTRACT Aim of work: Evaluation of action of vasodilatator antihipertensives methyldopa and Lopril to the LV hypertrophy mass and biochemical and functional parameters of LV. Methyldopa is antihypertensive drug, adrenergic system blocker with stimulation in alfa receptors which decrease the tonus of periferic simpatic system, decreasing arterial hypertension, minute volume and peripheral resistance. Lopril is ACE inhibitor of third generation with antihypertensive efficacy who reduce symptoms of heart decomposition through different mechanisms. Pacients and work method: in the study where included 65 patients with arterial hypertension of different ages. Pacients where divided in dy groups: first group with 28 (45%) and second group 34 (55%) in the random study for 6 weeks. In both groups where measured arterial hypertension, pulse, weight, echocardiografic and biochemical parameters in the beginning and the end. Achieved results to the patients treated with two drugs are similar except difference in the hypertrophic mass of LV where methyldopa showed higher eficacity in reduction of hypertrophy than lopril, meanwhile their action in functional and biochemical parameters is almost the same. The role of abovementioned antihypertensives is crucial in maintenance of HTA (systolic and diastolic), lowering the heart frequence and secondary in reduction of hypertrophic mass of LV. Key words: arterial hypertension, echo cardiac and biochemical parameters Adresa e autorit/Author addresse Dr sci. Bedri Zahiti, mjek internist kardiolog QKUK, Klinika Interne, Prishtinë, Kosovë Tel: +377(0)44 174 639 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji EARLY DETECTION OF MYOCARDIAL DISFUNCTION WITH TISSUE DOPPLER TO THE PATIENT WITH DM TIP 2 WITHIN ONE YEAR Bedri Zahiti1, Daut Gorani1, Irfan Daullxhiu1, Sami Gjoka1, Bardhyl Gashi1, Fitim Gashi1, Lorita Zahiti1 1 UCCK, Internal Clinic, Departament of Cardiology, Prishtine, Kosovo ABSTRACT Aim of study is the early detetction of myocardial diastolic disfunction with Tissue Doppler to the patient with DM tip 2 within one year. Methods and material: in our study were examined 87 persons, from them 50 (57%) had DM typ 2, not longer than one year, with average age 52.5±10 and 37 (43%) other were control group with average 48.81±7.5. All examined patients had same age and gender. From the study were exluded patients with HTA, acute ischemic disease with heart decompensation, heart defects and pulmonary obstructive diseases. From all the patient with DM typ2 34 (68%) from them and 22 (59%) from control group undergone stress test. Additional confirmation of early evidence for myocardial diastolic disfunction was characterized with speed report (E`/A`<1). Results: Standard echocardiografic data: in M-mode and 2 dimensional wre normal in both examined groups but measure done by concencional Doppler showed the differences between two groups (with and without diabet). To the patient with DM typ2 after stress test were recoreded increase of myocardial speed with E`=1.9 cm/sec (15.9%), for wave A`=1.3cm/sec (12.3%), for report E`/A`=0.5cm/sec(7.5%) and for S`=1.3cm/sec(14.77%). Discussion: Patients with DM typ 2 even for the short time showed high incidence for CVD compare with group control. Patients with DM typ2 have higher mortality from CVD about 80 % of cases. Therefore exist the reason that myocardial disfunction leads to the diabetic CMP which when not prevented ends with congestive heart insufficience. Disclosure: Evalution of myocardial function through pulsed and tissue Dopplerit is with special importance for early evalution of diastolic disfuntion specialy to the patient with DM typ2. Key words: early diastolic disffunction, tissue Doppleri, stres testi echo Adresa e autorit/Author addresse Dr sci. Bedri Zahiti, mjek internist kardiolog QKUK, Klinika Interne, Prishtinë Tel: +377(0)44 174 639 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji SHFAQIA E SINDROMËS SË NGULFATJES NGA NGUSHTIMI SISTOLIK I ARTERIEVE KORONARE- PREZANTIM RASTESH Bedri Zahiti1, Daut Gorani1, Aurora Bakalli1 QKUK, Klinika Interne, Shërbimi I Kardiologjisë, Prishtinë, Kosovë ABSTRAKT Sindroma e ngulfatjes nga ngushtimi sistolikë i arterieve koronare është pasojë e ndryshimeve aterosklerotike të arterieve koronare të cilat mund të dëshmohen nëpërmjet metodave të shumta diagnostike, CMP idiopatike hipërtrofike, anomalitë kongjenitale të arterieve koronare si dhe spazmat e prolanguara të artrterieve koronare mund të jenë ndër shkakëtarët e sindromës së ngulfatjes sistolike. Qëllimi: Ka qenë prezantimi i rasteve me sindromën e ngulfatjes nga ngushtimi sistolikë i arterieve koronare. Kjo gjendje nga aspekti angjiorgarikë është përshkruar për herë të parë nga autori Portsman me bp. dhe është konstatuar si fenomen i shpeshtë edhe deri në 75-80% sipas Apostolskit. Tablo klinike e këtij sindromi ndahet në dy grupe: (1) Të sëmurët me CMP idiopatike hipertrofike me ngushtim sistolikë të arterieve koronare (entitet i veçantë klinik) dhe (2) Të sëmurët me hipertrofi bizare të lokalizuar me ngushtim sistolikë të arterieve koronare. Mjekimi: Të sëmurët pa ankesa subjektive nuk duhet mjekuar, ndërsa të sëmurët me ankesa subjektive dhe objektive duhet mjekuar duke e eleminuar sëmundjen bazë, në mënyrë medikamentoze nëpërmjet: beta bllokuesve, antagonistëve të Ca, antiaritmikëve (amiodoronës), etj., si dhe në mënyrë kirurgjike nëpërmjet miektomisë me ose pa miektomi të septumit interventrikular në raste të obstruksionit të traktit dalsë të VM. Përfundim: Të sëmurët me këtë fenomen duhet ordinuar me: beta bllokues dhe me antagonistë të Ca, si dhe të përgatiten në mënyrë psikike në rastet e intervenimit kirurgjik. Fjalë Kyç: sindroma e ngulfatjes, ngushtim sistolikë i arterieve koronare Adresa e autorit/Author addresse Dr sci. Bedri Zahiti, mjek internist kardiolog QKUK, Klinika Interne, Prishtinë Tel: +377(0)44 174 639 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Pulmologji PPREVALENCA E DIABETIT MELITUS TIP II NË PACIENTËT ME TROMBOEMBOLI PULMONARE Jola Klosi1, Orledia Bare1, Margarita Resuli1, Ledio Collaku1, Ergita Nelaj1, Edite Sadiku1, Klodiana Poshi2, Eugerta Dilka3, Altin Erindi4, Mihal Tase1

1

QSU, Nene Tereza Departamenti i Mjekesise Interne dhe Hipertensionit. 2 Noramed 3 Spitali Universitar i Semundjeve te Mushkerive 4 Spitali Amerikan i Tiranes

ABSTRAKT Qëllimi i studimit: Pacientët me Diabet Melitus (DM) kane nje gjendje hiperkoagulabiliteti, e cila mund te shtoje rrezikun per Tromboemboli Pulmonare (TEP). Qellimi i studimit ishte te vleresonte prevalencen e DM tip II ne pacientet me TEP; rolin e faktoreve te rrezikut dhe ne kete menyre, te vleresonte rolin e DM ne TEP. Materiale dhe metoda: Ky eshte nje studim ne retrospektive dhe ne analizuam kartelat mjekesore te 743 pacienteve te ndare ne 303 meshkuj dhe 440 femra, te shtruar ne departamentin tone gjate periudhes gusht 2005- gusht 2009. Pacientet me TEP u ndane ne dy grupe: diabetike dhe jo diabetike, ne baze te te dhenave klinike dhe laboratorike, seksit, grupmoshave (<70vj. dhe >70vj.) dhe faktoreve te rrezikut: obeziteti, hipertensioni, insuficienca kardiake, vena varikoze, TEP te meparshem, dislipidemi, post infarct miokardi, post operator dhe kancer. Diagnoza e TEP eshte vene ne baze te te dhenave klinike, radiologjike, D-Dimer dhe Angio CT pulmonit. Rezultate: Ne zbuluam se prevalenca e DM ne pacientet me TEP ishte 47% (17 paciente). Prevalenca e DM ne PE ishte me e larte ne femra me 52% (9 paciente) krahasuar me meshkujt 48% (8 paciente). Ne zbuluam se DM eshte me e shpeshte ne grupmoshen <70 vj: 52% sesa ne grupmoshen >70vj. Obeziteti u zbulua ne 30% (11 paciente) te paienteve me DM dhe TEP. Insuficienca kardiake u zbulua ne 38% (14 paciente), venat varikoze u zbuluan ne 22% (8 paciente), Fibrilacioni atrial u zbulua ne 13.8% (5 paciente), dislipidemia u zbulua ne 55.5% (20 paciente), post IM u zbulua ne 0.027% (1 pacient), TEP te meparshem gjeten ne 16.6% (6 paciente), fumatore u gjeten ne 47% (17 paciente) dhe nga ky grup 47% e tyre (8 paciente) kishin DM. Konkluzion: DM eshte nje semundje qe shoqerohet me disa defekte te koagulimit dhe fibrinolizes qe çojne ne nje gjendje hiperkoagulabiliteti dhe shtim te rrezikut per TEP. Mekanizmat nuk jane shume te qarte dhe nuk dihet nese rreziku shpjegohet kryesisht nga DM apo nga faktoret bashkeshoqerues (obezitet, insuficience kardiake, dislipidemi, duhanpirje). Tromboembolia pulmonare u vu re me shume ne femra sesa meshkuj. Fjalë kyç: diabet melitus tip II, tromboemboli pulmonare. Adresa e autorit/Author addresse Dr Jola Klosi, mjeke pulmologe Rr. ''Gjik Kuqali'', P-6, Sh-1, Ap-14, Tiranë, Shqipëri Tel: 00355 69 3284 372 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Pulmologji THE PREVALENCE OF TYPE II DIABETES MELLITUS IN PATIENTS WITH PULMONARY EMBOLISM Jola Klosi1, Orledia Bare1, Margarita Resuli1, Ledio Collaku1, Ergita Nelaj1, Edite Sadiku1, Klodiana Poshi2, Eugerta Dilka3, Altin Erindi4, Mihal Tase1

1

UHC, Mother Theresa, Tirana, Albania Department of Internal Medicine and Hypertension. 2 Noramed 3 University Hospital of Pulmonary Diseases 4 Tirana American Hospital

ABSTRACT Aim of the study: Patients with diabetes mellitus (DM) have a hypercoagulability state that may increase their risk for thromboembolism. The aim of the study was to evaluate the prevalence of DM type II in patients with PE; the role of risk factors and in this way, to evaluate the role of diabetes mellitus in pulmonary embolism (PE). Materials and Methods: This is a retrospective study and we analysed the medical records of 743 patients divided in 303 male and 440 female, hospitalized to our Department during august 2005-august 2009. Patients with PE were classified in 2 groups: diabetics and non diabetics, according to clinical and lab data, gender, age group (<70yo and >70yo) and risk factors: obesity, hipertension, cardiac heart failure, varicose veins, previous PE, dyslipidemia, post myocardial infarction, post operation and cancer. Diagnosis of PE is made according to clinical and radiological datas, D-Dimer and Pulmonary Angiography. Results: We found that the prevalence of DM in patients with PE was 47% (17 patients). The prevalence of DM in PE was higher in female with 52% (9 pts) comparative with male 48% (8 pts). We found that DM is more frequent in age group <70 yo: 52% than age group >70yo. Obesity was found in 30% (11 pts) of patients with DM and PE. Heart failure was found in 38% (14 pts), varicose veins was found in 22% (8 pts), atrial fibrillation was found in 13.8% (5 pts), dyslipidemia was found in 55.5% (20 pts), post MI was found in 0.027% (1 pts), previous PE was found in 16.6% (6 pts), smokers were 47% (17 pts), from this group 47% of them (8 pts) were with DM. Conclusion: Diabetes Mellitus (DM) is a disease accompanied by some defects of coagulation and fibrinolisis that lead to a hypercoagulability state and increased risk for pulmonary embolism (PE). The underlying mechanisms are not quite clear and it is not known whether the risk is explained mainly by diabetes itself or by concomitant conditions (obesity, CHF, dyslipidemia, smoking). The disease of PE is higher in female than male. Key words: diabetes mellitus type II, pulmonary embolism Adresa e autorit/Author addresse Dr Jola Klosi, mjeke pulmologe Rr. ''Gjik Kuqali'', P-6, Sh-1, Ap-14, Tiranë, Shqipëri Tel: 00355 69 3284 372 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Gastroenterologji ROLI I ENDOSKOPISË NË GJAKDERDHJET E SIPËRME DIGJESTIVE JOVARIKSEALE. PËRVOJAT TONA JANAR­ MAJ 2008 Zaim Gashi1, Avni Haziri1, Adem Haziri1, Drita Berisha1

1

QKUK, Prishtinë, Kosovë Klinika Interne, Reparti i Gastroenterologjisë, Shërbimi i Endoskopisë

ABSTRAKT Hyrje: Gjakderdhjet e sipërme digjestive paraqesin gjendjet më urgjente në mjekësi. Ne kohën e sotme ato mund të trajtohen me endoskopi intervente me kuadër të trajnuar adekuat. Qëllimi i këtij punimi ishte që të paraqiten karakteristikat etiologjike, klinike dhe endoskopike te të sëmurët me gjakderdhje të sipërme digjestive jovarikseale. Materiati dhe metodat: Gjatë periudhës Janar 2008­Maj 2008 janë pranuar dhe ekzaminuar 79 të sëmurë me gjakderdhje të sipërme digjestive jovarikseale nga gjithsej 540 të sëmurë të hospitalizuar në këtë periudhë. Në këtë studim retrospektiv, nga kartelat e të sëmurëve, janë evidentuar dhe hulumtuar: mosha, gjinia, numri i të endoskopuarëve dhe i të trajtuarëve gjatë endoskopisë, manifestimet klinike, karakteristikat endoskopike (burimi i gjakderdhjes, klasifikimi sipas Forrest-it, reintervenimi eventual endoskopik), faktorët precipitues (alkooli, duhani, antireumatikët, kortikoterapia dhe antikoagulantët), të sëmurët e referuar për trajtim kirurgjik. Rezultatet: Nga 540 të sëmurë të pranuar, 79 ose 14.63% kanë qenë me gjakderdhje të sipërme jovarikseale dhe 15 ose 2.8% me gjakderdhje nga varikset. Sa i përket gjinisë, 69.6% kanë qenë mashkuj dhe 30.4% femra. Mosha mesatare e të sëmurëve ka qenë 53.73 vjeç. Me hematemezë kanë qenë 40 ose 50.6% dhe me melenë 57 ose 72.15 % të sëmurë. Faktorët precipitues kanë qenë si vijon: duhani në 21.52%, alkooli në 6.33%, antireumatikët në 10.13%, kortikoterapia në 2.53%, antikoagulantët në 6.33% dhe të tjera në 3.80%. Shkaktarët etiologjik kanë qenë: ulcera duodenale 36.70%, ulcera gastrike 15.20%, gastroduodenitet erosive 27.85%, kanceri gastrik 7.60%, ezofagitet 15.20%, syndrome Mallory-Weiss 2.53%, lezioni Dieulafoy 1.3% dhe të paidentifikuara 12.66%. Klasifikimi sipas Forrest-it: Ia nuk kishte, Ib 5.06 %, IIa nuk kishte, IIb 5.06%, IIc 7.6% dhe Forrest III 21.52 %. Endoskopia urgjente ishte bërë në 12 ose 15.2%, ndërsa intervenimi endoskopik me adrenaline të holluar ishte bërë në 4 ose 5.06% të sëmurë. Nuk kishte reintervenim endoskopik gjatë kësaj periudhe. Për trajtim kirurgjik janë referuar 7 ose 8.86% të sëmurë. Vetëm një ose 1.26% i sëmurë kishte përfunduar me ekzitus.Diskutimi dhe përfundimi: Rezultatet tona janë në përputhshmëri me rezultatet e hulumtimeve edhe më të gjëra botërore. Endoskopia paraqet metodë të artë jo vetëm për identifikimin por edhe për trajtimin e gjakderdhjeve të sipërme digjestive. Fjalë bosht: endoskopia, gjakderdhjet jovarikseale, trajtimi Adresa e autorit/Author addresse Dr Zaim Gashi, gastroenterohepatolog, magjistër Lagja Bregu I Diellit 328/III, Prishtinë, Kosovë Tel: +377 44 222626 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Hematologji THE RELATIONSHIP BETWEEN ANEMIA AND QUALITY OF LIFE IN CANCER PATIENTS Sefijan Ferati ­ Belchishta1 1 PHO, Mediars, Skopje, Macedonia ABSTRACT Anemia is a common occurrence in patients with hematological malignancies, and especially in those who undergo chemotherapy. Traditionally, significantly decreased hemoglobin levels have been considered to be 8 g/dl and have been associated with physiologic manifestations. More recent data have shown that milder anemia (hemoglobin levels 10-12 g/dl) has functional consequences as well. The aim of this study was to analyze changes in hemoglobin concentrations, transfusion requirements, and (quality of life ) QOL parameters in anemic patients with cancer before and after treatment with epoetin alfa. A total of 20 patient with hematological malignancies were evaluated in their postchemotherapy follow up by primary care physician. The results showed an increase in hemoglobin and a reduction in transfusion requirements when compared with baseline. Furthermore, a relationship between increasing hemoglobin levels and an improvement in QOL is suggested that is independent of tumor response. Key words: functional anemia, epidemiology, epoetin alfa, quality of life Adresa e autorit/Author addresse Sefian Ferati-Bellçishta, mjek i praktikës së përgjithshme, mjeksi familjare OPSH Mediars, Shkup, Maqedoni Rr.II Makedonska Brigada 14/5, Shkup Tel.: 02-2621-773 e-mail: [email protected]

RAPORTI NË MES ANEMISË DHE CILËSISË TË JETËS TE PACIENTËT ME SËMUNDJE MALINJE

1

Sefijan Ferati ­ Belçishta1 OPSH, Mediars, Shkup, R.Maqedonisë

ABSTRAKT Anemia është një dukuri e zakonshme te pacientët me malinjitet hematologjik, veçanërisht te ato që i nënshtrohen hemoterapisë. Tradicionalisht, vlera të ulta sinjifikuese të Hb<8,0g/dL konsiderohen për sindrom të theksuar anemik me manifestime fiziologjike. Njohuritë më të fundit tregojnë se anemia e lehtë (vlera të Hb 10-12g/dL) shkakton pasoja fiziologjike. Qëllimi i këtij studimi ishte që të analizohen ndryshimet në përqëndrimin e hemoglobinës, kërkesat për transfuzion dhe QOL (Quality of Life) parametrat te pacientët anemik me sëmundje malinje para dhe pas trajtimit me Alfa Epoetin. Një grup prej 20 pacientësh me malinjitet hematologjik u vlerësuan në përcjellje posthemoterapeutike nga mjeku i kujdesit parësor (mjeku amë). Rezultatet treguan një rritje të nivelit të hemoglobinës dhe një reduktim në kërkesat e transfuzionit kur krahasohet me rezultate bazë. Për më tepër, raporti mes niveleve të hemoglobinës në rritje dhe një përmirësim të QOL është sugjeruar se është i pavarur nga reagimi i tumorit. Fjalë kyç: anemia funksionale, epidemiologjia, Alfa Epoetin, cilësia e jetës Adresa e autorit/Author addresse Sefian Ferati-Bellçishta, mjek i praktikës së përgjithshme, mjeksi familjare OPSH Mediars, Shkup, Maqedoni Rr.II Makedonska Brigada 14/5, Shkup Tel.: 02-2621-773 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Nefrologji METABOLIC SYNDROME AS A RISK FACTOR FOR CHRONIC KIDNEY DISEASE Margarita Gjata1, Ergita Nelaj1, Ledio Collaku1, Edite Sadiku1, Mihal Tase1 Department of Internal Medicine and HTA University Hospital Centre Mother Teresa, Tirana, Albania ABSTRACT The metabolic syndrome, which is characterized by obesity, serum lipid profile alterations, hypertension, and fasting hyperglycemia, is very common in developed countries, and its prevalence is likely to increase. Patients with a combination of risk factors, known as metabolic syndrome, are at an elevated long term risk of developing chronic kidney disease (CKD). The definition of the metabolic syndrome identified 3 potential etiologic categories: 1Central obesity and dyslipidemia, 2-Insulin resistance and glucose intolerance and 3-Leptin deficiency. Many inflammatory cytokines that are secreted by adipose tissue, including leptin, IL6, TNF- , and adiponectin, may be involved at least partially in promoting renal impairment, in particular the high plasma leptin levels that are observed in obesity may predispose to glomerulosclerosis. The studies confirm that hypertension and fasting plasma glucose levels are associated with greater risk for microalbuminuria and a low glomerular filtration (GRF). Leptin increases sympathetic nerve trafficking and renal sodium retention, which may cause hypertension. Furthermore, it stimulates oxidative stress in endothelial cells and induces a proinflammatory state and also promotes atherosclerosis. Atherosclerosis and endothelial dysfunctions are other potential mechanisms by which leptin may affect renal structure and function. High levels of renin-angiotensin-aldosterone system activation promote glomerulosclerosis and tubulo-interstitial injury. Treatment consists of lifestyle modifications along with optimal control of blood pressure, blood sugar and lipids. Key words: chronic kidney disease, metabolic syndrome, obesity, insulin resistance Adresa e autorit/Author addresse Dr sci. Margarita Gjata, mjeke nefrologe Rr. Sami Frashëri Pall 19/2/16, Tiranë, Shqipëri Tel: +3542464687 & +34682138370 e-mail: [email protected] & [email protected]

1

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Reumatologji MEDICINA POPULLORE NË MJEKIMIN E ARTRITIT REUMATOID

1

Remzi Izairi1 USHT, Fakulteti i Shkencave Mjekësore, Tetovë

ABSTRAKT Hyrje: Medicina popullore, në mjekimin e sëmundjeve reumatike, praktikohen shpesh në mjedisin tonë. Atë e këshillojnë njerëzit e rëndomtë ose e provojnë vetë të sëmurët. Qëllim i këtij punimi është që të njoftohemi me barnat ose metodat tjera të medicinës popullore që i përdorin të sëmurët me artrit reumatoid. Materiali dhe metoda. Kemi anketuar 50 të sëmurë me artrit reumatoid, 38 gra dhe 12 burra, me moshë mesatare 55±10 (34-75) vjeç, me kohëzatje mesatare të sëmundjes 8±5 (4-26) vjet dhe me mesatare shkollimi 5,6±4,6 (0-18) vjet, që janë mjekuar në OSH Rheuma në Çegran. Rezultatet. Mjekim popullor kanë përdorur 38 (76%) të sëmurë: 30 (75%) gra dhe 8 (25%) burra. Më shpesh kanë përdorur peca të ftohta në nyjet e sëmura 30 (79%), melheme të ndryshme 20 (52,6%), çaj kundër reumës 15 (39.5%), banjo të nxehta 8 (21%), dietë 5 (13.1%) dhe vitaminoterapi 16 (42.1%). Te të gjithë të sëmurët dhimbja ka qenë shkaku kryesor i përdorimit të këtyre metodave, kurse te 14 (36.8%) intoleranca ndaj medikamenteve. Efekt të lehtë të këtij mjekimi kanë patur 25 (65.8%), të mirë 2 (5.3%), pa efekt 5 (13.1), kurse 6 (15.8%) kanë patur komplikime të lehta. Mjekimin popullor në fillim të sëmundjes e kanë përdorur 50%, në stadet e mëvonshme 26%, kurse kohë pas kohe 24%. Mjekimin medikamentoz, në kohën e mjekimit me barna dhe metoda popullore, të sëmurët nuk e kanë ndërprerë me përjashtim të dy rasteve. Në mjekimin popullor besojnë 76% e të sëmurëve të kësaj grupe. Propozim për këtë mjekim kanë këshilluar të afërmit ose të sëmurët tjerë me sëmundje reumatike. Përfundim. Shumica e të sëmurëve me artrit reumatoid, krahas terapisë bashkëkohore, kohëpaskohe përdorin edhe barna popullore si mjete ndihmëse, zakonisht për qetësimin e dhimbjeve në nyjet e atakuara. Fjalë kyç: artriti reumatoid, medicina popullore Adresa e autorit/Author addresse Prof. dr sci Remzi Izairi, mjek internist reumatolog 1237 Çegran, Maqedoni Tel. +389 (0)42 321 600 & 070 379 007 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Reumatologji MJEKIMI I GONARTROZËS ME KONDROPROTEKTORË -Prezantim rastiBesim Aliu1, Hasmije Izairi-Aliu2 1 Spitali Ushtarak, Shkup, Maqedoni 2 Spitali Gjinekologjik­Akusherik, Çair, Shkup, Maqedoni ABSTRAKT Hyrje: Gonartroza është sëmundja më e shpeshtë e reumatizmit degjenerativ në praktikën klinike. Në mjekimin medikamentoz të gonartrozës përveç antireumatikëve josteroid përdoren edhe kondroprotektorët. Hialuronati, polisakarid me peshë molekulare të lartë (4-6 milion Daltona), gjendet në kartilagon hialine dhe lëngun sinovial artikular, ku siguron mjedis viskozo-elastik, lëvizje të padhimbshme, e neutralizon traumën dhe e lubrifikon nyjen. Përqendrimi i lartë i hialuronatit në lëngun sinovial ka rëndësi të madhe për funksionimin normal të nyjes. Qëllimi i punimit: Qëndron në prezantimin e mjekimit të gonartrozës me aplikim brendaartikular të Na-Hialuronatit 20 mg/ml (Amp. Hyalart®). Materiali dhe metoda: Prezantojmë pacienten 76 vjeçare, përpara e mjekuar me antireumatik josteroid, kortikosteroid intrasinovial dhe terapi fizikale. Kjo terapi në vitet e fundit ishte e pasuksesshme, kurse ekzacerbimet e sëmundjes ishin të shpeshta dhe të gjata. Vendosëm që mjekimin ta bëjmë me aplikim brendaartikular të ampulave të Na-Hialuronatit 20 mg/2 ml (Amp. Hyalart®), gjithsej 6, nga tre në çdo gjunjë, në intervale javore, kurse pastaj i kemi përsëritur, çdo tre muaj në dy vitet e fundit. Rezultatet: Vizitat kontrolluese janë bërë çdo javë gjatë mjekimit, pastaj 6 muaj dhe një vit pas aplikimit të fundit. Pakësim të dhimbjes e sëmura vërejti pas javës së tretë. Pas 6 muajve dhimbjet ishin redukuar dukshëm dhe lëvizshmëria e nyjes ishte e kënaqëshme. Pas një viti gjendja ishte stabile, lëvizjet ishin të mira, dhimbjet shumë të rralla dhe me intensitet të vogël, e sëmura rrallë përdorë antireumatikë josteroid. Përfundim: Mjekimi i gonartrozës me NaHialuronat është i thjeshtë dhe mjaftë efikas, e propozojmë posaçërisht te të sëmurët ku mundësitë tjera terapeutike janë shterur ose janë të kundërindikuara. Fjalë kyç: gonartroza, hialuronat Adresa e autorit/Author addresse Dr Besim Aliu, mjek internist Strumiçka 16-II/1, Çair, Shkup Tel: +389(0)22627-657 & 070 622-766 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Fiziatri DETERMINIMI I NDIKIMIT TË DISA PARAMETRAVE NË PARAQITJEN E SINDROMËS LUMBALE TE PUNËTORËT E KEK Ardiana Murtezani1, Hajrie Hundozi1, Hilmi Hasolli2, Nikolla Orovcanec3 QKUK, Prishtinë, Kosovë Klinika e Mjekësisë Fizikale me Rehabilitim 2 Instituti i Mjekësisë së punës 3 Katedra e Statistikës Medicinale, Fakulteti i Mjekësisë, Shkup

1

ABSTRAKT

Hyrje. Dhimbja e pjesës së poshtme të shpinës është ankesë shumë e shpeshtë e popullatës, në përgjithësi. Paaftësia e shoqëruar me çrregullime muskuloskeletale të lidhura me punë është gjithnjë e më shumë një problem shoqëror serioz. Shkalla e prevalencës së sindromës lumbale te populacioni i punëtorëve varet shumë nga faktorët profesional, por edhe nga ata individual. Edhepse janë identifikuar disa faktorë të rrezikut si ngritja e peshave të rënda, mënyra e jetesës dhe faktorët psikosocial etiologjia e sindromës lumbale ende është e paqjartë. Qëllimi. Qëllimi i këtij punimi është të paraqes se faktorët individual a kanë ndikim në prevalencën e sindromës lumbale te populacioni i punëtorëve, të reparteve të ndryshme. Materiali dhe metoda. Eshtë analizuar problematika e sindromës lumbale në gjigantin industrial, Korporatën Energjetike të Kosovës (KEK), që i ka 7404 punëtorë, në kolektivin që punon në ambient të hapur dhe atë që punon në ambient të mbyllur. Grupin kontroll e përbëjnë punëtorët që punojnë në administratë. Në mënyrë deskriptive kemi analizuar ndikimin e faktorëve individual në prevalencën e sindromës lumbale. Metodat për grumbullimin e të dhënave janë: anamneza, anketa me anë të pyetësorit të standardizuar, ekzaminimi mjekësor, evaluimi radiografik dhe anketa ergonomike. Rezultatet. Përmes modelit të analizës multivariante logjike të regresionit për Chi-square =4.17 dhe p>0.05 (p=0.38) për punëtorët e ambientit të hapur, Chi-square =3.59 dhe p>0.05 (p=0.46) për punëtorët e ambientit të mbyllur dhe Chi-square =1.03 dhe p>0.05(p=0.91) për punëtorët e administratës përfunduam se nuk ka dallim sinjifikant në mes të parametrave individual dhe paraqitjes së sindromës lumbale. Përfundimi. Dhimbja e pjesës së poshtme të shpinës është vlerësuar si sëmundja më e shtrenjtë e punëtorëve. Mënyra e identifikimit të hershëm dhe korrekt të punëtorëve që vuajnë nga sindroma lumbale dhe që janë në rrezik për paaftësi kronike mund t`ju mundësoj intervenim të hershëm dhe t`ju ndihmoj për kthimin në punë dhe funksionimin normal. Fjalë kyç: sindroma lumbale, punëtorët, faktorët individual Adresa e autorit/Author addresse Dr Ardiana Murtezani, mjek ftiziatër, magjistër, asistent Rr. 144 Nr 5. 1200, Tetovë Tel: +389 (0)44 331-887 & +381 38 517 961 e-mail: ardianaa@yahoo. com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Ftiziologji RISK FACTORS FOR SIDE-EFFECTS OF FIRST LINE ANTITUBERCULAR DRUGS IN PATIENTS HOSPITALIZED FOR PULMONARY TUBERCULOSIS Sonila Vito1, Afrim Tabaku2, Jul Bushati3, Ylli Vakeflliu3

1

Hoffmann-La Roche Ltd , Rep. Office, Tirana, Albania 2 Public Health Institute, Tirana, Albania 3 University Hospital for Lung Disease, Tirana, Albania

ABSTRACT Background: Tuberculosis is a major health problem throughout the world, infecting more than 8 million individuals each year. It is the world`s leading cause of death from infectious disease. Individuals living in crowded conditions, those with compromised immune systems, and individuals with debilitative conditions are especially susceptible to tuberculosis. Besides of disease-related complications, there are serious adverse reactions due to Anti-tuberculosis (AntiTB) drug therapy. Adverse effects diminish treatment effectiveness because they significantly contribute to nonadherence eventually contributing to treatment failure, relapse or the emergency of drug-resistance. Objective: The aim of this survey was to assess the incidence of Adverse Drug Reactions (ADRs ) and the risk factors for intolerance were also analyzed. Material and methods: 90 patients files hospitalized during 2008 for active tuberculosis at the University Hospital for Lung Disease in Tirana, were respectively studied. Data on age, sex, site of origin, symptoms, alcohol and intravenous drug use, as well as other medication, whether women were pregnant or postpartum, co-morbid condition, potential risk factor for active TB, drug sensitivity results, dose plus duration of all anti-TB drug prescribed during the hospitalization period, were obtained from patients` and nursing records. Records of patients who developed side effects were reviewed in detail for risk factors for side effects. Results: During the survey period 90 patients that have received Anti-TB drugs; 20 of them (22%) developed at least one ADR. Total number of ADRs detected in this survey was 33. Analyzing risk factors for developing ADRs, according our study, 35% of patient aged 65 years and 41% patients with concomitant diseases developed at least one ADR Regarding the gender, the data had shown that 36.36% of female patients had developed at least one ADR whereas for males were 14%. We have not seen any significant relationship between ADR development and alcohol abuse. The common ADRs detected were nausea/vomiting, skin rash and pruritus, arthralgia, headache and hepatitis. Conclusion: The present work is one of the first pharmacovigilance surveys conducted in Albania. It has provided baseline information about the prevalence of ADRs and their distribution amongst different ages groups, genders and organ systems affected. The data presented here will be useful in future long term and more extensive ADR monitoring in the hospital and will be useful in promotion and framing policies towards rational use of drugs. Key words: tuberculosis, antitubercular drugs, adverse drug reactions, risk factor. Adresa e autorit/Author addresse Sonila Vito MSc, farmaciste Rruga Haxhi H. Dalliu, Pall. 184/10, Ap. 7 Tiranë, Shqipëri Tel: + 355 69 20732 11 & + 355 4 2272 174 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Infektologji SEROPREVALENCA KUNDËR HB NË KËRÇOVË ME RRETHINË Ilmi Mehmedi1

1

Shërbimi për Sëmundjet Infektive, Kërçovë, Maqedoni

ABSTRAKT Hepatiti viral B është problem shëndetësor global edhe në vendin tonë. Përafërsisht në botë 1/5 e popullsisë janë me infeksion kronik me virusin e hepatitit B ose C. Çdo vit 1,5 milion e mbarrë popullatës vdes nga këto dy viruse. Qëllimi i punimit: të shihet seroprevalenca kundër hepatitit B në mesin e personave të infektuar me HB dhe anëtarëve familjar të tyre. Materiali dhe metoda: Studimi është retrospektiv prospektiv. Mostra është unikate. Të analizuar janë 292 pacientë, të testuar në markerë ndaj HB, në periudhën kohore 1999-2008. Kusht themelor për kyçje në studim është të jenë testuar për markerët inicial të seroprevalenca për HB (HbsAg dhe antiHBs). Nga studimi do të ç`kyçen anëtarët e pa testuar. Pacientët të cilët ishin HbsAg-poz u testuan më markerë shtesë për HB (HbeAg dhe antiHBe) dhe ALT si test biokimik. Te të gjithë testet srologjike për HB janë bërë me metodën ELISA në laboratorin mikrobiologjik në Manastir dhe testet biokimike, si ALT (alanin transferaza) në laboratorin biokimik në Kërçovë. Rezultate dhe diskutimi: Janë analizuar 292 pacientë me moshë mesatare 30±65, dominon gjinia mashkullore (53,5%), sipas vendbanimit dominon popullata urbane me 66%. Në 122 pacientë (41,8%) në serumi e tyre ka evidencë serologjike për infeksion aktual ose të kaluar ndaj HB, nga të cilët 89 (73%) janë me infeksion aktual dhe 33 ose (27%) me infeksion të kaluar; Në 170 pacientë ose 58,3% ishin negativ në markerë inicial për HB. ALT si markerë kryesor për afeksionin e heparit në raport me pacientët e kontrolluar; vlera të larta të ALT: në HbsAg-poz e gjetëm në 34 raste (38,2%), në pacientë antiHBs 5 (15,2%), dhe pacient negativ në markerë ndaj HB në 38(22%). Vlerat normale të ALT: te pacientët me HbsAg-poz i gjetëm në 55 ose (61,8%); në pacientë me antiHBs në 28 (84,14) dhe në pacientë negativ në markerë të HB ne 132 (77,7%). Konkluzioni: Seroprevalenca në materialin tonë ishte 41,8%. Në raport me vlerat e larta të ALT u gjetën në pacient HbsAg-poz në 38,2%, ndërsa vlera normale të ALT u gjetën në pacient me antiHBs 84,8%. Fjalë bosht: seroprevalenca, markerë ndaj HB, anëtarët familjar Adresa e autorit/Author addresse Dr Ilmi Mehmedi, mjek infektolog Leninova 15a, 6250 Kërçovë Tel: 045 224 119 mob tel 070 318 184 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Infektologji SEROLO[KITE KARAKTERISTIKI NA HUMANATA BRUCELOZA VO OP[TINA TETOVO Lidija Trp~evska Pepi}1, Ismaili1, Bor Zafirovski1, F Ru{ani1 , , 1 Infektivno oddelenie Voved: Rano dijagnosticirawe na brucelozata e mnogu zna~ajno, bidej}i samo pravovremeno i adekvatno lekuvawe na ova zaboluvawe mo`e da dovede do potpolno izlekuvawe i da spre~i hronicitet so site mo`ni komplikacii. Cel: Celta na trudot e da se prika`e dinamikata na titarot na antitela so serolo{kite ispituvawa kaj lekuvanite pacienti. Materijal i metodi: Vo trudot se opfateni 130 pacienti koi se lekuvani na Infektivno oddelenie od 2005 do 2009 godina. Dijagnozata e postavena spored klini~kite manifestacii, pozitivniot test na brza aglutinacija na plo~ka-BAB test i Brucella-capt testot. Koristeni se istorii na bolesta, rezultati od serolo{kite ispituvawa so deskriptiven metod na statisti~ka obrabotka na podatocite. Rezultati: Od vkupniot broj pacienti koi se lekuvani na na{eto oddelenie vo izminatite 5 godini pri priemot samo eden (0,76%) ima{e negativen BAB-test, kaj ostanatite 129 (99,2%) testot be{e pozitiven. Brucella-capt testot pri priem ima{e najvisoka vrednost>1:5120 kaj eden (0,76%), najgolem broj od ispituvanite 50 (38,7%) imaa titar 1:5120, a najnizok titar 1:160 se bele`i kaj dvajca (1,5%). Po kompletno sproveduvawe na terapijata BAB testot stana negativen kaj 8 pacienti (6,15), ostanatite 122 (93,8%) seu{te imaa pozitiven rezultat. Brucella-capt testot ima{e titar 1:1280 vo naj golem broj slu~ai ­ 28 (21,5%), najniska vrednost na titarot 1:80 imaa 4 (3,07%), dodeka kaj 8 (6,2%) testot be{e negativen. Od dobienite rezultati po zavr{eniot tretman mo`e da se konstatira opa|awe na titarot na antitela kaj 77 (59,2%) pacienti, identi~en titar kaj 32 pacienti (24,6%), a kaj 13 pacienti (10,0%) porast na titarot. Recidivantna bruceloza e dijagnosticirana kaj 17 (13,07%) od lekuvanite pacienti. Zaklu~ok: Serolo{kite ispituvawa od 2005 do oktomvri 2009 godina poka`aa deka titarot 1:5120 ima najgolema procentualna zastapenost kaj pacientite pri priemot. Po zavr{uvawe na tretmanot naj golem broj od pacientite imaa titar 1:160 so Brucella-capt testot. Se zabele`uva opa|awe na titarot na antitela kaj najgolemiot del od pacientite, kaj pomal del titarot e identi~en, a samo kaj mal broj pacienti titarot e vo porast. : Bruceloza, BAB-test, Brucela-kapt, antitela, dinamika

Adresa e autorit/Author addresse Dr Lidija Trpçevska Pepiq, mjek infektolog Rr. Bllagoje Toska 41/24 Tel: 044/334-469; 075-468-756;070-787-977 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Infektologji ORHITIS SI MANIFESTIM KLINIK TEK MUMS INFEKSIONI Halil Ismaili1, Lidija Trpçevska Pepiq1. Fatmir Rushani1, Borçe Zafirovski1 Spitali Klinik, Tetovë, Maqedoni 1 Reparti për Sëmundje Infektive ABSTRAKT Hyrje: Gjatë periodit prej 1.12.2008 deri 15.09.2009 në Repartin për Sëmundje Infektive në Spitalin Klinik në Tetovë janë mjekuar 1150 të sëmurë nga mums infeksioni. Tek 90 prej tyre (7.8%) është diagnostikuar orhitis. Qëllimi i punimit: Qëllimi i punimit është që të prezantohet incidenca e këtij manifestimi organik dhe karakteristikat e tij. Materiali dhe metodat: Në këtë punim janë të përfshirë 90 pacientë të cilët janë mjekuar në Repartin tonë gjatë 10 muajve të kaluar. Diagnoza është e përcaktuar në bazë të manifestimit klinik të sëmundjes, analizave laboratorike me metodën deskriptive të përpunimit të dhënave statistikore. Rezultatet: Nga pacientët e analizuar të cilët kanë qenë të hospitalizuar në repartin tonë , dominon popullata fshatare me 54 pacient (60%), 36 të tjerët (40%) jetojnë në qytet. Numri më i madhë i pacientëve i takon grupmoshës 16-20 vjeç. Mosha më e përfaqësuar është 17 vjeç. Pacienti më i vjetër ka qenë i moshë 45 vjeçare, më i riu ishte në moshën 14 vjeçare. Mosha mesatare e pacintëve të analizuar ka qenë 21 vjeç. Në dhjetorë 2008 nga orhiti është mjekuar vetëm një pacient (1.1%), në janar janë hospitalizuar 6 (6.7%), kurse në muajt shkurt dhe mars shënohet rritje e dyfisht, maksimumi është shënuar në muajn prill me 32 pacient (35,5%). Në muajt e ardhshëm numri i pacientëve gradualisht shënon rënie, ashtu që në muajn gusht dhe shtator nuk është hospitalizuar asnjë pacientë. Nga statusi vakcinal i pacientëve vërehet se sëmundja është më e shpeshtë tek personat e pa vakcinuar (34-37.7%) dhe tek personat e vakcinuar me nje dozë te MPR vakcinës (28-31.1%). Te grupi jonë kemi regjistruar 5 orhite bilaterale (3.8%), 85 të tjerët (96.2%) kanë qenë me afekcion unilateral të testisit. Hospitalizimi i pacientëve ka zgjatur 2-11 ditë, mjekimi mesatar është 6 ditë. Përfundimi: Orhiti si manifestim organik gjatë mums infeksionit tek grupi jonë i të regjistruar te 7.8%. Numri i të sëmurëve rritet nga muaji dhjetor 2008 duke aritur maksimumin në muajn prill 2009, pason rënie graduale në muajt e ardhshëm. Dominon popullata fshatare, grupmosha më e prekur është 16-20 vjeç, kurse numri më i madh i pacientëve të prekur nga orhiti i takon moshës 17 vjeçare. Numri i pacintëve me orhit bilateral është i vogël. Sëmundja është më e shpeshtë tek personat e pa vakcinuar dhe tek ata që kanë pranuar vetëm një dozë të MPR vakcinës. Imunizimi kontinual do ti minimizonte komplikacionet e hershme dhe të vonshme të orhitit nga atrofia dhe infertiliteti. Fjalë kyç: Infekcioni, orhitis, incidenca, distribucioni sezonal, imunizimi. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Halil Ismaili, mjek infektolog Fsh. Sedllarcë,Tetovë Tel: 044/393-234; 070-263-661 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Mjekësi familje USHQIMI I FËRGUAR, FATAL PËR ZEMRËN Mair Iseini1, Ejup Limani2, Musli Ferati3, Burim Saliu2 1 "Polimedika", Gostivar, Maqedoni 2 Spitali i Përgjithshëm, Gostivar, Maqedoni 3 Spitali Klinik, Reparti i Psikiatrisë, Tetovë, Maqedoni ABSTRAKT Hyrje: Të ushqyerit në të cilin dominon ushqimi i fërguar, mishi, vezët dhe pomfriti, janë shkaktarë të rreth 35% të sulmeve në zemër. Njerëzit që kanë aplikuar dietën të bazuar me mish, vezë dhe ushqim të shpejtë, janë më të ekspozuar ndaj sulmit në zemër, derisa rreziku ishte shumë më i vogël tek ata që kanë ngrënë pemë dhe perime. Qëllimi i studimit: Studimi është rrezultat i një kërkimi shkencor, ku vërtetohet se ushqimi i shpejtë dhe ushqimi i ferguar, si mishi, vezët dhe pomfriti si dhe yndyrnat shtazore, mund të shkaktojnë sëmundjet e zemrës, posaçërisht sulmin në zemër. Materiali dhe metodat: Studimi ynë u mbështet në testimin e 12 pacientëve, nga të cilët 4 kanë pësuar sulm në zemër. Të testuarit janë përgjigjur në pyetjet rreth shprehive të ngrënies mes viteve 1999-2003, duke plotësuar një udhëzues të detajuar, ndërsa u është marrë edhe mostra e gjakut. Pas kësaj, të anketuarit janë ndarë në tre grupe. Grupi i parë, që ka preferuar ushqimin e fërguar. Grapi i dytë, që kanë konsumuar sasi të mdha të djathit, sojës dhe salcave. Ndërsa grupi i tretë, ishin personat që kanë konsumuar më së shumti pemë dhe perime. Rezultatet dhe përfundimi: Personat, ushqimi i të cilëve kryesisht është përbërë nga pemët dhe perimet, ishin deri 30% më pak të ekspozuar ndaj rrezikut nga sulmi në zemër, në krahasim me ata të cilët rallë apo hiç i kanë përdorur këto ushqime. Pjestarët e grupit të parë, ishin 35% më të rrezikuar se personat që nuk e preferojnë ushqimin e fërguar. Rezultatet e studimit janë të rëndësishme, sepse studimet e mëhershme, nuk kanë treguar qartë se ushqimi i fërguar ishte shkaktari i sulmit në zernër. Fjalë kyç: Ushqimi, fërguar, zemra. Vështrim mbi ushqimin Sot ekzistojnë dëshmi të sakta se teprica e yndyrërave në ushqimin tonë është shkaku kryesor për zmadhimin e peshës. Yndyrërat kanë dyfish më tepër kalori se karbohidratet apo proetinat. Është shumë lehtë që të konsumohen kalori të tepërta nëse përdorim ushqim të yndyrshëm. Ushqimi i yndyrshëm është me një vëllim të vogël nga ajo që përbën amidon të pasur me karbohidrate. Kjo do të thotë që mund të hamë më tepër për të arritur të njejtin qëllim të ngierjes ose më vonë të ndjehemi të urritur dhe të hamë në mes racioneve. Duke përdorë ushqim jo të yndyrshëm shumë më lehtë do ta realizojmë dëshirën të mos ndjehemi të uritur. Mirëpo mund të ndodhë që të konsumoni më tepër kalori edhe nëse përdorni ushqim jo të yndyrshëm. Disa ushqime të thata jo të yndyrshme, përsëri përbëjnë shumë kalori, sidomos pastat dhe biskotat. Këtë ushqim duhet konsumuar kohë pas kohe dhe në sasi të vogla. Veç asaj që do t`ju ndihmojë të dobësoheni, ushqimi pa yndyrë do të zvogëlojë rrezikun nga paraqitja e shumë sëmundjeve serioze, posaçërisht sëmundjet e zemrës, diabeti, kanceri etj. Obesiteti paraqitet si rezultat i shumë faktorëve, prej gjeneve deri në mënyrën e jetesës. Për shkak të jetës moderne, ku në disponim kemi shumë ushqim dhe shumë pak kohë për aktivitete fizike, më shumë se çdo herë njerëzit janë të rrezikuar nga zmadhimi i peshës trupore. Më shumë se gjysma e europianëve kanë mbipeshë. Mendohet se çdo të pestit i rrezikohet

shëndeti. Mbipesha nuk është problem e cila paraqitet menjëherë, përkundrazi zhvillohet gjatë një periudhe të caktuar, siç është zvogëlimi i peshës për të cilin nevojitet disciplinë dhe kohë. Japonezët kanë numrin më të vogël të njerëzve me mbipeshë në botë dhe janë më imun ndaj sëmundjeve aktuale. Ushqimi kualitativ duhet të jetë i shëndetshëm dhe të përmbajë zarzavate të ndryshme, për shkak se lidhja mes ushqimit që e konusmojmë dhe shëndetit tonë është evidente. Njëra prej dietave që i përmbush të dy kriteret është dieta japoneze. Sipas disa studimeve të publikuara në listën e fakultetit American College of Cardiology, dieta japoneze përveç që ndihmon në dobësim, njëkohësisht mbron nga sëmundjet e zemrës. Japonezët në ditë konsumojnë 27 lloj zarzavatesh, për dallim nga shtetet e zhvilluara ku popullatës i preferohen të konsumoj 30 lloj zarzavate në javë, kurse shumica konsumojnë vetëm 18 lloj zarzavate. Ushqimi i kontrolluar automatikisht shton numrin e mikronutricientëve të konsumuar andaj japonezët janë më pak të prekur ndaj sëmundjeve bashkëkohore si diabeti, sëmundjet e zemrës dhe kanceri. Kuzhina japoneze, tradicionalisht është e pasur me zarzavate, përmban më tepër sojë, e cila është burim i izoflavonoidit dhe fitonutricientëve që ndikojnë pozitivisht në mirëmbajtjen e shëndetit. Japonezët konsumojnë me tepricë mish peshku, dhe në atë mënyrë e pasurojnë organizmin me omega-3 acide të yndyrës të cilat nevojiten për funksionimin normal të metabolizmit. Sipas hulumtimeve, mesatarisht, një japonez i moshës së mesme ka dyfish më shumë omega-3 acide të yndyrës në gjak sesa amerikanët, të asaj moshe. Çaji i gjelbër është edhe një thesar i kuzhinës japoneze sepse është i pasur me antioksidantë. Rol të rëndësishëm në ushqimin japonez luajnë edhe perimet e ndryshme, si kërpudha, lakra, bambusë e tj. Baza e secilit ushqim është orizi, që nënkupton se japonezët kanë ushqim të pasur me karbohidrate. Ekspertët nga British Nutrition Foundation (BNF) bëjnë të ditur se konsumimi i ushqimeve të cilat kanë nivel të lartë të ujit në përbërje, mund të ndihmojë në uljen e peshës trupore. Sipas tyre, ushqimet me përqindje të lartë të ujit, përfshirë edhe pastat dhe orizin të cilat lehtë absorbojnë lëngje, si edhe gjellët, të cilët mundësojnë zgjatjen e ndjenjës së ngopjes. Megjithatë, hulumtimet e reja kanë treguar së kjo nuk është e mundur të arrihet thjeshtë duke pirë një gotë ujë gjatë ushqimit, pasi lëngu duhet të jetë pjesë perbërëse e ushqimit që konsumohet. Ekspertët po ashtu shtojnë se ushqimi duhet te ketë sasi sa më të mëdha të perimeve, pasi ato krahas ujit përmbajnë edhe lëndë të tjera ushqyese të cilat krijojnë ndjenjën e ngopjes dhe nuk kanë shumë kalori. Jeta mund të zgjatet me ushqim të shëndetshëm, të pasur me pemë, perime, sasi të vogla të mishit dhe 1-2 gota verë në ditë. Ndonëse mënyra mediterane e të ushqyerit shpesh lidhej me jetë të gjatë dhe të shëndoshë, studimet më të reja tregojnë se jo të gjitha zarzavatet janë njolloj të dobishëm. Shkencëtarët kanë zbuluar se konsumimi i peshkut, prodhimeve të detit dhe prodhimeve të lehta ushqimore nuk ndikojnë në jetëgjatësi. Megjithatë, një apo dy gota verë në ditë, me shumë pemë, perime dhe vaj ulliri krahas sasisë minimale të mishit të kuq, sigurojnë jetë të gjatë dhe të shëndoshë. Tash më është vërtetuar për dobinë e zarzavateve të caktuara dhe të ushqimit mediteran dhe për ndikimin e tyre për jetë më të shëndetshme. Studimi ka zbuluar se ushqimi mediteran zgjat jetën deri në 14 %, por kjo nuk do të thotë se atë e bëjnë të gjitha zarzavatet. Studimi dëshmoi se një numër i madh zarzavatesh që i përmban ushqimi mediteran i ndihmojnë organizmit të jetë më i shëndoshë. Sasi të vogla vere, mishi si dhe më tepër pemë e perime janë garancë për jetë të gjatë. Ushqimi i cili konsumohet nevojitet t`i përmbaj sasitë e duhura të produkteve të nevojshme. Gjithashtu ai duhet të karakterizohet me përmbajtje adekuate, llojllojshmëri dhe të sjell kënaqësi. Ushqim duhet të konsumohet tre herë në ditë kurse ndërmjet tyre duhet të konsumohen kafjalle, në formë të ushqimit më të lehtë ose pemë dhe perime. Primare në ushqim nevojitet të jenë prezent ato lloj artikuj ushqimor që përmbajnë amidon, kurse për bazë kanë karbohidratet, si psh. buka, patatet, brumërat dhe orizi. Ushqimi i tillë duhet të jetë bazë në çdo racion. Merrni 2-3 pjesë (copë) bukë ose 100-150 gram oriz të zier, brumëra ose patate apo 50 gram drithëra në çdo racion. Për dy racione në ditë përgatitni rreth 75 gram ushqim të pasur me proteine siç është mishi, peshku, vezët, perimet (fasule). Prodhimet luspërore (me gëzhoja) janë të pasur me proteine, por përmbajnë edhe shumë yndyrë. Prandaj ata kufizoni deri 25 gram për zëvendësimin e ndonjë ushqimi tjetër të pasur me proteine si pjesë të racionit kryesor. Prodhimet qumështore siç janë qumështi, djathi dhe jogurti janë burim i materieve ushqimore shumë të rëndësishme duke përfshirë edhe kalciumin. Këtë

ushqim nevojitet që ta konsumoni 2-3 herë në ditë. Psh. diçka më pak se 2 dl qumësht, një jogurt të vogël rreth 50 gramësh apo pak djath. Sipas mundësisë zgjidhni ushqime me më pak yndyra. Gjithashtu konsumoni pemë dhe perime të freskëta apo të ngrira për të fituar vitamine dhe minerale të rëndësishme e të nevojshme për shëndet të mirë. Ushqimi i pasur me yndyrëra apo sheqer duhet të konsumohet sa më pak. Kjo mundëson shumë më tepër kalori se sa përbërje tjera të rëndësishme ushqimore, kur dëshironi të humbni në peshë. Më pak konsumim të ushqimit të tillë do t`u mundësojë deponim sa më të vogël të materjeve energjetike, por gjithashtu do t`u sigurojë përfitimin e të gjitha materjeve tjera ushqimore që u nevojiten. Pijet alkoolike nuk përmbajnë yndyrë, por janë të pasur me kalori. Kufizoni konsumimin e alkoolit në një sasi më të vogël se sa një njësi matëse, Psh. 2,5 dl verë të bardhë, një gotë të vogël vere, apo një gotë alkool të fortë (Uiski ose raki rrushi). Produktet ushqimore që përdoren në ushqimin tonë përmbajnë tepër yndyrë siç janë: yndyrat me të cilët lyejmë bukën apo që shfrytëzohen për përgatitjen e ushqimit, siç janë yndyrërat e ngopura që gjenden në mish dhe gjalpë si dhe kajmaku. Megjithate, rreth 60% e yndyrërave që i konsumojmë janë të ngopura dhe të njejtat e rrisin peshën, prandaj duhet të dijmë se si ta kontrollojmë peshën dhe njëkohësisht ku gjinden yndyrat e dëmshme dhe si t`i ikim të njejtave. Ushqimi i pasur me proteine Edhe nëse mënjanohet yndyra e dukshme në mish, përsëri një pjesë e saj ngelën në të. Prandaj zvogëloni yndyrën ashtu që do të zgjidhni pjesët të payndyrshme të mishit, pastroni yndyrën nga ena para se ta fërgoni mishin në salcën e yndyrshme. Gjithashtu, mishi i grirë përmban sasi të konsiderueshme të yndyrës, prandaj konsumoni sa më pak mish të yndyrshëm ose largojeni yndyrën gjatë përgatitjes. Ajo më së miri arrihet atëherë kur: - Hiqni lëkurën nga shpezët. Evitoni yndyrën para se të bëni sallcë nga lëngu i zogut të pjekur. - Peshku i yndyrshëm është burim i mirë i tharrtirave të yndyrshme esenciale. Mundohuni që ta konsumoni dy herë në javë. Mirëpo për shkak se relativisht përmban yndyrë, atëherë rekomandohet kosumimi i peshkut të bardhë. - Perimet me gëzhoja (fasulja) janë burim i proteineve jo të yndyrshme. Përdorni pa mishë ose në kombinim me të. - Përdorni qumështin, jogurtin ose djathin mbasi janë të dobishëm. Këta i posedojnë materiet ushqyese dhe në atë mënyrë do ta zvogëloni sasinë e kalorive. Sot egzistojnë sasi shumë të mëdha ushqimesh pa yndyrë si dhe prodhime tjera qumështore. Mos shpejtoni, por gjeni ato ushqime që ju pëlqejnë më së shumti dhe shfrytëzoni rregullisht në vend të ushqimeve të yndyrshme. Buka, drithrat dhe orizi Shumica e këtyre prodhimeve përmbajnë pak yndyrë. Mirëpo, shpesh ndodhë që u shtohen yndyrë gjatë përgatitjes ose gjatë konsumimit. Veçanërisht lypet kujdes në përdorimin e gjalpit, patateve të pjekura, sallcat me krem në brumëra apo oriz. Përpiquni që t`u ikni apo zvogëloni kaloritë e tilla nga yndyrërat. Egzistojnë disa prodhime prej drithërave të pasura me shumë yndyra si psh. kroasani, buka daneze si dhe disa lloje tjera të bukës. Pemët dhe perimet Këto janë ushqime të cilat janë pa yndyrë. Pemët janë ushqim ideal për shëndetin, mund të përdoren në sasi të mëdha. Shfrytëzoni mëlmesa me kalori të vogël për sallatat. Perimet më së miri përgatitni në avull, në ujë i cili vlon ose në furë mikrobranike se sa t`i piqni ose fërgoni. Disa lloje të pemëve përmbajnë edhe yndyra, si psh. avokadoja. Frytet luspore (me gëzhoja) jashtëzakonisht janë të pasur me yndyrë dhe shumë lehtë mund të konsumohen, veçanërisht kur gjenden nëpër enë të çela, nëpër kafene apo ahengje. Një grusht kikirikash përbën 230 kalori dhe 20 gram yndyrë. Kjo është sasi e njejtë me atë që kemi në 25 gram gjalpë. Kohë pas kohe mund t`i konsumoni frytet luspore si një shtojcë e racionit kryesor, por largohuni nga konsumimi i tyre në mes racioneve. Ushqimet e gatshme

Është shumë vështirë të caktohet yndyra në ushqimin e përpunuar industrial. Prodhuesit shpesh i shfrytëzojnë yndyrërat për ta bërë ushqimin më të lezetshëm, dhe realisht ushqimet e gatshme përmbajnë shumë më tepër yndyrë se sa ata të përgatitura në shtëpi. Vështirë përcaktohet numri i kalorive në ushqime të tilla dhe shpesh mund të mashtroheni. Duke iu përmbajtur të ushqyerit të shëndetshëm konsumoni prodhime me më pak yndyrë. Mësohuni që të keni njohuri elemntare për vlerat ushqimore dhe njëkohësisht krahasoni prodhimet. Filloni në atë mënyrë që ti konsumoni ushqimet që posedojnë yndyra të ngopura. Pastat, biskotat, sheqerkat dhe ëmbëlsirat tjera që konsumohen në mes ushqimeve Ky lloj ushqimi përmban sasi të konsiderushme të yndyrërave. Për shumë njerëz paraqet edhe sprovë, ku shpesh ndodhë që ta keqpërdorin mënyrën e ushqimit të planifikuar. Kujdesuni që këtë ushqim ta konsumoni më pak, nëse jeni të detyruar. Më pak yndyrë kanë prodhimet e misrit dhe ushqimet që piqen më gjatë në shtëpi ose në koftorin mikroban pa mos i shtuar yndyrë. Perimet e freskëta janë ushqim më i shëndetshëm, pa yndyrë, prandaj mund tëkonsumohen në sasi më të mëdha.

LITERATURA

Xenical. F. Hoffmann ­ La Roche Ltd. ­ Predstavnistvo, Skopje

SUMMARY FRIED FOOD PERNICIOUS FOR THE HEART Mair Iseini1, Ejup Limani2, Musli Ferati3, Burim Saliu2 1 "Poli MEDIKA", Gostivar 2 General Hospital, Gostivar 3 Hospital Clinik, Departament of Psichiatry, Tetovo, Macedonia Introduction: The nutrition in which dominates fried food, meat, eggs and French fries(chips) are causing about 35% of heart attacks. People who have applied the diet based on meat, eggs and fast food, are more exposed to heart attack, while the risk was much less to those who eat fruits and vegetables. The aim of the study: The study is a result of a scientific research, which proves that fast food and fried food such as meat, eggs and French fries (chips) as well as the animal fat, can cause heart diseases, particularly heart attack. Material and methods: Our study is based on the testing of 12 patients, 4 of whom have suffered heart attack. The patients responded to questions about eating habits between the years 1999-2003, filled up a detailed guide, and was also taken blood samples. After this, respondents are divided into three groups. The first group, which has preferred the fried food. The second group, due to consumption of cheese, sauce and Soya, while the third group were those who have consumed most fruits and vegetables. Results and conclusion: People whose food is mainly comprised of fruits and vegetables were up to 30% less exposed to the risk of heart attack compared with those who rarely or never have used these foods. The participants of the first group were 35% more exposed to the risk than people who do not prefer the fried food. The results of the study are important because previous studies have not clearly shown that fried food is causing of an heart attack. Key words: Food (Fried food), fried, heart. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Mair Iseini, specialist i mjekësisë së përgjithshme F. Forinë, Gostivar Tel.070378710 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Mjekësi e përgjithshme LEZIONET NGA RRUFEJ Ali Mehmedi1, Ilmi Mehmedi1, Kimete Mehmedi1, Nerhim Tufekcioski1 Spitali Përgjithshëm, Kërçovë ABSTRAKT Hyrje: Rrufeja eshte shkarkese elektrike ne mes te dy reve me ngarkese kundert ose ne mes te nje reje me token. Lezionet nga rrufeja jane aksindentale qe ndodhin gjate ndikimit te kushteve atmosferike, pra jashte njeriut i cili eshte objekt i veprimit. Zakonisht, keto demtime ndodhin gjate muajve te veres, me shpesh jashtë vendeve te banuara, rralle ne vendbanime (dru, kisha, xhami, shtepi, oxhaqe te larta, etj.).Veprimet e rrufese ndaj trupit te njeriut mund te jene mekanie, termike, kimike. Ky veprim eshte i drejtperdrejt ose jo i drejtperdrejt, vdekjeprures ose jo vdekjeprures. Shenjat karakteristike: Skuqja e lekures gjatë sistemit venoz ne vendin e goditjes te rrufese ne forme te shiritave, te degzuara ne forme te pemes qe eshte rrezulltat i ndikimit te rrufese ne kapilare duke shkaktuar zgjerimin e tyre figura e rrufese. Humbja e vetedijes. Amnezia. Dhimbje ne trup. Çregullime ne shqisat (fotofobija, tinnitus). Qëllimi i punimit: Paraqitja e rastit dhe aktuelizimi i ketij problem nga aspekti i mjekut te praktikes te pergjithshme. Rasti jonë: Pacentja S.V. 46 vjeç, fshati Garanë, Kercove. Nga anamneza: Ne date 25.7.2004 ka patur mot te lig me rreshje dhe zbrazje atmosferike. Duke dale ne deren kryesore nga metali, ka ndodhur nje zbrazje e fuqishme qe ka hedhur pacienten 3-5 metra larg. Nga zhurma e madhe jane tronditur familjaret dhe shpejtë dalin jashtë dhe shohin gruan e shtrire per toke. Me qe kanë qene te sigurt qe ka ndodhur zbrazja nga rrufeja, se shpejti hapin nje grope ne toke dhe e mbulojne me dhe, pas 20 minutash pasi kethehet vetedija, e sjellin ne ambullancen tone. Nga statusi: Somnolente, e friksuar, me nauze, tahikardike, TA 150-80, pulsi 100/min., respiracionet 40/min., koloriteti i lekures i zbehte, ne regjionin e dores se gjajthtë verehet nje skuqje ne forme te shiritave me degzime ne forme te pemes. Nga ekzaminimi neurologjik: Verehet nje hemipareze tranzitore e djajthte dhe dhimbje ne tere trupin, prezent ishte fotofobia, tinitusi, neuroza pagjumsia dhe amnezia. Shenjat meningjiale negative. Nga analizat laboratorike: EKG normal, SE dhe pasqyra e gjakut, glikemia normale. Trajtimi: Terapi simptomatike. Konkluzioni: Nga pervoja shumëvjeçare per here te pare hasem ne ketë problem mjeksore dhe si prezantim eshte interesant per koleget e rij. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Ali Mehmedi, mjek pediatër Rr. Vlaski pat pn. Tel. 045-261 758 & 071-315 770 e-mail: [email protected]

1

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Mjekësi emergjente MENAXHIMI I SHËRBIMEVE EMERGJENTE, ME FOKUSIM TË VEÇANTË NË ENTIN E NDIHMËS SË SHPEJTË MJEKËSORE Isuf Bajrami1, Luan Perçuku1, Haki Dragusha1 Enti i Ndihmës së Shpejtë Mjekësore-Prishtinë ABSTRAKT Hyrje: Enti i Ndihmës së Shpejtë është institucion shëndetsor i cili ofron ndihmë gjatë 24 orëve: (1) Ndihmë urgjente mjekësore të sëmurëve të rëndë dhe përsonave të lënduar, në qytetin e Prishtinës (sipas nevojës edhe në periferi) në rrugët magjistrale, në vendndodhje dhe gjatë transportit; (2) Bën transportin e të sëmurëve me gjendje të rënduar shëndetësore, të lënduarëve, pacientëve të palëvizshëm deri tek institucionet shëndetsore në regjionin e qytetit ose jashtë shtetit në përciellje të mjekut, infermierit, varësisht nga gjendja e pacientit ose kërkesës së mjekut përgjegjës (3) Me kërkesë të organizatorit ofron kujdesin shëndetësor në manifestime ose gara sportive dhe në tubime e shfaqje të ndryshme ku marrin pjesë numër i madh i njerëzve (4) Ofron ndihmë urgjente të gjithë atyre që e kërkojnë në ambulancë (5) Organizon dhe zbaton mësimin teorik dhe praktik nga Mjekësia Urgjente për të gjithë pjesëtarët e shërbimeve mjekësore në urgjencë dhe pjesëtarët tjerë të interesuar të institucioneve shendetësore dhe firmave të mëdha. Qëllimi i punimit: (1) Të prezentoj principet e menagjimit në emergjencat paraspitalore me aksent të veqantë në Entin e Ndihmës së Shpejtë Mjekësore; (2) Të ofrohen të dhënat statistikore të rasteve që kanë kërkuar shërbime mjekësore gjatë 12 muajve (një viti kalendarik-2008) dhe (3) Të ipet një vizion për të ardhmen me qëllim të ngritjës së cilësisë së shërbimeve, avansimit, trajnimit dhe ngritjes profesionale të kuadrit në shërbimet emergjente. Materiali dhe metodat: (1) Enti për Ndihmë të Shpejtë Mjekësore për periudhën Janar-Dhjetor 2008 ka ofruar ndihmë emergjente mjekësore për 33255 të sëmurëve, lënduarve dhe të helmuarve (2) Materiali punues është marrur nga dokumentacioni i fletëthirrjeve për intervenime në teren, libri i protokollit të sëmurëve, si dhe nga raportet ditore, javore, mujore dhe vjetore të punës në Entin për Ndimë të Shpejtë Mjekësore. Rezultatet dhe diskutimi: (1) Në kuadrin e shërbimeve që janë ofruar gjatë periudhës së lartëpërmendur, ekipet mobile të ENSHM-së, kanë intervenuar në vendndodhje (banesa, shtëpia, në ambiente të hapura etj.) në 7813 raste ose 23,49%; (2) Përkujdesja paraspitalore emergjente pothuajse në të gjitha rastet kritike është treguar esenciale, dhe kjo përkujdesje konsiston në: (a) Njohjen sa më të shpejtë të shenjave dhe simptomeve (sëmundjes, lëndimit dhe helmimit) sulmit paralajmërues të zemrës dhe trurit, në një kohë sa më të shkurtër (b) Ndihmë e parë (apo Basic Life Support-BLS) e cila jepet menjëherë në vendin e ngjarjës (c) Ndihma kardiake e avansuar (Advanced Cardiac Life Support-ACLS), në të cilën administrohen medikamente, monitorimi kardiak dhe paisje të tjera tekniko mjekësore (ç) Qasjen sa më të shpejtë në kuptimin kohë-profesionalizëm me qëllim stabilizimin e të aksidentuarve në rast të politraumës dhe (d) Krijimi i protokoleve për trajtimin e disa rasteve si: sulmi në zemër; sulmi në tru etj. Rekomandime: (1) Të institucionalizohet organizimi i kurseve bazike dhe të avansuara të reanimimit kardiopulmonal, mundësia e zbatimit, përmirësimit dhe zhvillimit të sistemit emergjent mjekësor bashkëkohor në kushtet paraspitalore dhe spitalore (2) Rekomandohet një stabilizim, përpunim më i mirë dhe më i kujdesshëm i rasteve nga ENSHM-ja, Spitalet Rajonale dhe Qendrat e Mjekësisë Familjare, para se të referohen rastet për në Qendren Emergjente (3) Të krijohet një plan strategjik në nivelin e Ministrisë së Shëndetsisë për Departamentin e Emergjencave i cili do t`i kordinoj aktivitetet dhe do ta harmonizonte detyrat dhe përgjegjësitë e shërbimeve emergjente (4) Të shqyrtohet mundësia e ngritjes së resurseve humane me specialist

të emergjencës, të rritet kapaciteti hapësinor, paisja me aparaturë dhe autoambulanca, për këtë të kërkohen edhe donacione ndërkombëtare. Fjalët bosht: Enti i Ndihmës së Shpejtë Mjekësore, menaxhimi, BLS, ACLS, Adresa e autorit/Author addresse: Mr sci. dr Isuf Bajrami, mjek specialist i mjekësisë emergjente Enti i Ndihmës së Shpejtë Mjekësore, Prishtinë Tel: 038 220 232 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Mjekësi emergjente

MANAGEMENT OF THE EMERGENVY SERVICES IN PRISHTINA, WITH A SPECIAL FOCUS ON THE ENTITY FOR URGENT MEDICINE Isuf Bajrami1, Luan Perçuku1, Haki Dragusha1 1 Entity for Urgent Medicine, Prishtina ABSTRACT Introduction: Entity for Urgent Medicine is a health institution that during 24 hours a day offers: (1) Emergency medical help of seriously sick and injured persons in the city of Pristina (and its outskirts if needed); (2) The transportation of the patients in critical conditions, injured ones, immobilized ones, to the according health institutions whether in or outside our country; (3) With the request of organizing authority of different kinds of gatherings where people are involved in large figures e. g.: street manifestations; sport races etc.; (4) Provides medical services to all those who require it by coming to the base-station AND (5) Organizes and executes the theoretical and practical learning from the field of Urgent Medicine for all the members of urgent medical services and for the interested representatives of other health institutions or other large corporations. Objectives: (1) Presentation of the principles in management of prehospital emergencies, focusing in our institution ­ Entity for Urgent Medicine; (2) To show the statistical data of the cases, which were provided with our services during a 12 months period (2008) and (3) To offer a vision upon which the quality of services, different needed trainings and professional human resources would be raised further. Material and methods: (1) Entity for Urgent Medicine during the period: January ­ December of 2008 has provided with emergency medical services to 33255 cases of sick, injured and intoxicated persons and (2) The presenting material has been obtained from the evidenced work (dispatcher book, protocol book etc.) of the services, which were provided during the above mentioned period. Results/discussion: (1) Of the above mentioned figures of services provided, EMU has offered its services on the scene (streets, houses, etc.) to 7813 or 23,49% of the cases (2) Prehospital emergency care in the vast majority of the cases has been shown to be of extreme importance, which care consist on: (a) Understanding of signs and symptoms in the quickest possible approach in terms of time, in the case of illness; accident or intoxication; (b) Basic Life Support ­ provided on the scene; (d) Advanced Cardiac Life Support, which consists of administration of medicaments, heart monitoring and external intervention etc.; (e) The quickest possible approach in sense of timeprofessionalism with focus on stabilization of the patient in case of multiple traumas and ((f) Formulation of protocols for treatment of acute cases such as: heart attack; brain attack etc. Recommendations: (1)To institutionalize the organization of basic and advanced courses of cardiopulmonary resuscitation and to institutionalize in wide grounds the improvement and further development of emergency medicine services system in prehospital and hospital conditions ; (2) With regards to present operating conditions, it can be recommended that a better

and thorough approach toward the general stabilization of the patient should be taken into consideration, before the patient is referred to the Emergency Centre; (3) A strategic plan to be set out by the Emergency Department of the Ministry of Health, by which plan the activities; responsibilities and obligations of emergency services would be clearly defined and (4) To consider the possibility of raising further the qualified human resources; increasing the work environment and improve the present situation with new work equipment and ambulances. Key words: Entity for Urgent Medicine; BLS; ACLS; management; Adresa e autorit/Author addresse: Mr sci. dr Isuf Bajrami, mjek specialist i mjekësisë emergjente Enti i Ndihmës së Shpejtë Mjekësore, Prishtinë Tel: 038 220 232 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Mjekësi sportive DUHANI DHE SPORTISTT

1

Agron M. Rexhepi1, Behlul Brestovci1 Qendra e Mjekësisë Sportive dhe Rekreacionit, Prishtinë, Kosovë

REZYME Hulumtimet e shumta mjekësore kanë vërtetuar se pirja e duhanit mund të shkakton çrregullime serioze shëndetsore, si: kanceri i mushkrive, emfizema, sëmundjet kardiovaskulare, çrregullimet e metabolizmit, zvogëlimi i oreksit, etj. Qëllimi i këtij hulumtimi ka qenë të hulumtohet ndikimi i duhanit në sistemin respirator të sportistëve (futbollistë dhe basketbollistë kosovarë). Është përdorur metoda hulumtuese e grupeve të veçanta: Grupi i sportistëve joduhanxhinjë (141 entitete, mosha ~22 vjeçare) dhe Grupi i sportistëve duhanxhinjë (26 entitete, mosha ~ 24 vjeçare). Hulumtimi i dallimeve ndërmjet grupeve të testuara është bërë në nivel të variablave që informojnë për aftësinë e ventilimit pulmonar, saturimit të gjakut me oksigjen dhe marrjes maksimale të oksigjenit. T-testi për grupe të pavarura, tregon dallime sinjifikante ndërmjet grupeve në: VO2max.abs., SatO25, FVC, FEV1 dhe MVV. Ndërkaq, Analiza Diskriminuese Kanonike vërteton dallime sinjifikante ndërmjet grupeve. Grupi i sportistëve joduhanxhinj realizon vlera më të larta në të gjitha variablat e matura. Dallimet sinjifikante ndërmjet grupeve të testuara vijnë si rezultat i ndikimit iritues dhe dëmtues të duhanit në sistemin respirator. Fjalë bosht: Sportistë, duhanxhinj, sistemi respirator, T-testi, Analiza Diskriminuese Kanonike HYRJE Tymi i duhanit përmban mbi 4000 kemikalie, shumë prej të cilave dihet se janë kancerogjene (13). Këto substance janë të ndara në 4 grupe: nikotina me derivatet e saja, monoksidi i karbonit, acidi cianhidrik dhe substancat irituese. Efekti i nikotinës në fillim te përdoruesit 107erms e rregullt të duhanit jep rritje të përqëndrimit, memories dhe një eufori të lehtë. Nikotina poashtu çrregullon metabolizmin dhe zvogëlon oreksin (3, 5, 13). Pirja kronike e duhanit mund të shkaktoj çrregullime të shumta shëndetësore, siç janë: kanceri i mushkërive, emfizema, dhe sëmundje të sistemit kardiovaskular (1, 6, 9, 12). Organizata Botërore e Shëndetësisë ka raportuar se në shekullin e 20 pirja e duhanit ka mbytur 100 milion njerëz, ndërsa po kjo organizatë parasheh që gjatë shekullit 21 pirja e duhanit të jetë shkaktare e vdekjes së afër 1 miliard njerëzve në botë (17). Pirja e duhanit mund të bëhet për qëllime të ndryshme, si për qejf, për plotësimin e nevojës së organizmit për nikotinë te personat që kanë zhvilluar varshmëri për te, për qëllime sociale, apo për vetëshërim (15). Disa hulumtime shkencore potencojnë rëndësinë e reklamimit të duhanit nëpër filma dhe emisione të ndryshme televizive në nxitjen e të rinjëve për të pirë duhan (7, 11). Jeta fizikisht joaktive dhe shprehitë e kqija (psh. pirja e duhanit, alkooli, narkomania) gjithësesi e rrisin morbiditetin dhe mortalitetin e të rinjëve. Hulumtimet e gjerëtanishme kanë treguar se josportistët fillojnë më herët të konsumojnë duhanin krahasuar me sportistët. QËLLIMI Qëllimi i këtij hulumtimi ka qenë që duke krahasuar reagimet funksionale të grupit të sportistëve duhanxhinjë dhe grupit të sportistëve joduhanxhinjë gjatë ngarkesës fizike

submaksimale, si dhe vlerave spirometrike të tyre, të hulumtohet ndikimi i duhanit në sistemin respirator. MATERIALI DHE METODA Ky hulumtim është pjesë e projektit: Ndikimi i duhanit në disa aftësi funksionale, i realizuar nga Qendra e Mjekësisë Sportive dhe Rekreacionit në Prishtinë, Kosovë, gjatë periudhës kohore 2002-2005. Në këtë hulumtim është përdorur metoda hulumtuese e grupeve të veçanta: Grupi i sportistëve joduhanxhinjë (141 entitete, meshkuj, të moshës ~22 vjeçare); Grupi i sportistëve duhanxhinjë (26 entitete, meshkuj, të moshës ~ 24 vjeçare). Entitetet e matura kanë qenë sportistë kosovarë (futbollistë dhe basketbollistë) me vendabanim në Prishtinë. Zgjedhja e grupit të sportistëve joduhanxhinjë ka qenë e rastit, përderisa në grupin e sportistëve duhanxhinjë janë zgjedhur ata 108erms108le108 që kanë pirë të paktën 5 cigare në ditë për më shumë se një vitë. Dallimet në aftësitë funksionale ndërmjet dy grupeve të sportistëve janë hulumtuar përmes testit të spirometrisë, si dhe gjatë ngarkesës fizike submaksimale të provokuar me testin e Astrandit në ergocikletën e tipit Egometrics 900 (ngarkesa 150W, 60/min). Saktësia e këtij testi, sipas shumë hulumtimeve të bëra, është llogaritur të jetë 80-90%. Hulumtimi i dallimeve ndërmjet grupeve të testuara është bërë në nivel të këtyre variablave: 1. FVC ­ kapaciteti vital i sforcuar; 2. FEV1 ­ kapaciteti vital i sforcuar në sekondën e parë; 3. MVV ­ ventilimi maksimal i vullnetshëm; 4. VO2max.abs. ­ marrja maksimale absolute e oksigjenit; 5. VO2maks.rel. ­ marrja maksimale relative e oksigjenit; 6. SATO20` ­ saturimi i gjakut me oksigjen në gjendje pushimi; 7. SATO25` ­ saturimi i gjakut me oksigjen në minute e 5 të testit; VO2max.abs dhe VO2max.rel. janë llogaritur në bazë vlerës së frekuencës së zemrës në 108erms108 e 5 të testit të Astrandit, sipas formulës së Dobelnit. Ndërkaq, SATO2 është matur me pulsoksimetrin e tipit Medilab-Nanox2, përderisa vlerësimi i parametrave spirometrik është bërë përmes aparaturës kompjuterike QUARKPFT, me hardware dhe software në përputhshmëri me rekomandimet e ATS (American Thoracic Sociaety) dhe ERS (European Respiratory Society). Përpunimi statistikor i të dhënave është bërë me programin statistikor SPSS version 15.0. Analiza e dallimeve në çdo variabël ndërmjet dy grupeve të testuara është bërë përmes T-testit për grupe të veçanta, përderisa analiza e dallimeve ndërmjet grupeve të testuara në grup-variablat e matura është bërë me Analizën Diskriminuese Kanonike. REZULTATET Mesatarja aritmetikore e variablave të matura (tabla 1) tregon ekzistimin e dallimeve sistematike ndërmjet dy grupeve të testuara. Ndërkaq, vlerat e devijimit standard flasin për një shpërndarje normale të vlerave të variablave të matura për rreth mesatarës aritmetikore. Tabela 1. Parametrat deskriptiv Joduhanxhinjët Mean SD 3.23 0.27 46.11 6.55 Duhanxhinjët Mean SD 3.07 0.23 43.69 5.73

VO2max.abs. VO2max.rel.

SatO20` SatO25` FVC FEV1 MVV

97.90 97.44 5.6 4.8 181.6

0.69 0.82 0.8 0.7 28.9

97.69 97.00 4.9 3.9 149.7

0.68 0.94 0.9 0.8 41.9

Analiza e dallimeve në çdo variable të matur ndërmjet grupit të sportistëve duhanxhinj dhe grupit të sportistëve joduhanxhinj, e bërë përmes T-testit për grupe të pavarura, tregon dallime sinjifikante në këto variabla: VO2max.abs., SatO25`, FVC, FEV1 dhe MVV (Tabela 2). Tabela 2 T-Testi Variablat *VO2max.abs. VO2max.rel. SatO20` *SatO25` *FVC *FEV1 *MVV t *2.828 1.765 1.419 *2.449 *-3.495 *-5.337 *-3.977 p *0.005 0.079 0.158 *0.015 *0.001 *0.000 *0.000 Mean Difference 0.159 2.422 0.208 0.440 -0.696 -0.964 -31.962 Std. Error Difference 0.056 1.373 0.147 0.179 0.199 0.181 8.036

Sinjifikanca e dallimeve në nivel të grup-variablave të matura ndërmjet grupeve të testuara është testuar përmes analizës diskriminuese kanonike (tabela 3). Meqenëse analiza e dallimit në grup-variablat e matura është bërë ndërmjet dy grupeve është fituar një funksion diskriminues, i cili tregon dallim sinjifikant ndërmjet grupeve (P=0.000). Variablat e matura kanë forcën diskriminuese mjaft të lartë Wilks'=0.58. Koeficienti i korelacionit kanonik Rc=0.612 shpjegon 61.2% të rëndësisë së funksionit diskriminues. Tabela 3 Funksioni diskriminues kanonik 0.717 X2 48.022

Function 1

% of Variance 100.0

Rc 0.612

Wilks' 0.582

p 0.000

Tabela 4 tregon strukturën e funksionit diskriminues kanonik. Radhitja e variablave në këtë tabelë është bërë sipas madhësisë së korrelacionit që realizojnë variablat e matura me funksionin diskriminues të ekstrahuar, respektivisht sipas forcës diskriminuese (dalluese) që e bëjnë këto variabla të matura ndërmjet dy grupeve të testuara.

Tabela 4 Matrica strukturale Variablat Funksioni FEV1 0.557 VO2max.abs. 0.443 MVV 0.395 SatO25` 0.384 FVC 0.368 VO2max.rel 0.277 SatO20` 0.222 Tabela 5 tregon pozicionin e centroideve të grupeve të testuara, respektivisht mesataret aritmetikore të vlerave diskriminuese të grupeve ne relacion me funksionin diskriminues. Pozicioni i centroideve të grupeve ndihmon në interpretimin e matricës strukturale. Tabela 5 Centroidet e grupeve Grupet Funksioni Joduhanxhinj 0.212 duhanxhinj -1.149

DISKUTIMI Rezultatet e këtij hulumtimi dëshmojnë ndikimin negativ të pirjes së duhanit në aftësitë funksionale të sportistëve. Vlefshmëria statistike e dallimeve sistematike të paraqitura përmes parametrave deskriptivë është analizuar përmes T-testit dhe Analizës Diskriminuese Kanonike. Sikurse T-testi ashtu edhe Analiza Diskriminuese Kanonike kanë vërtetuar se variablat spirometrike, që potencojnë aftësitë ventiluese të mushkërive bëjnë diskriminimin më të mirë ndërmjet dy grupeve të testuara. Duke u bazuar në pozicionin e centroidëve të grupeve dhe projeksionin e variablave në funksionin diskriminues (matrica strukturale) mund të konkludojmë se në të gjitha variablat e matura grupi i sportistëve joduhanxhinj realizon vlera më të larta krahasuar me grupin e sportistëve duhanxhinj. Rezultatet e fituara tregojnë mundësinë që grupi i sportistëve duhanxhinj të ketë zhvilluar një shkallë të dëmtimeve strukturale dhe funksionale të mushkërive krahasuar me grupin e sportistëve joduhanxhinj (2, 16,). Vlerat më të ulta të variablave të matura që informojnë për aftësitë ventiluese të mushkërive, te grupi i sportistëve duhanxhinj mund të shpjegohet me veprimin obstruktiv të tymit të duhanit në bronkiolet terminale, si dhe me rritjen e sekretit bronchial, edemën e qelizave epiteliale, dhe paralizën e cilieve në sipërfaqen e qelizave epiteliale (4, 6, 9, 10). Ndërkaq, niveli më i ultë i saturimit të gjakut me oksigjen, si dhe vlerat më të ulta të marrjes maksimale të oksigjenit te grupi i sportistëve duhanxhinj mund të shpjegohet me veprimet e mësipërpërmendura dhe me ndikimin e duhanit në formimin e karboksihemoglobinës (4, 6, 8, 10). Kategoria e sportistëve, ku kërkohet qëndrueshmëri e përgjithshme, qëndrueshmëri e forcës, apo e shpejtësisë, karakterizohen me aftësi funksionale (aftësitë respiratorike, kardiovaskulare dhe psiko-motorike) më të zhvilluara krahasuar me kategoritë tjera. Bazuar në rezultatet e prezantuara në këtë punim (Tabela 2 dhe 4) mund të konstatohet se pasojat e ndikimit dëmtues të tymit të duhanit te grupi i sportistëve duhanxhinj, në mënyrë sinjifikante vije në shprehje sidomos në variablat sforcuese të sportistëve (FEV1, MVV, VO2max.abs), atëherë kur

në organizëm angazhohen të gjithë mekanizmat e mundshëm për ruajtjen e një gjendjeje stabile dhe të vazhdueshme gjatë aktivitetit fizik.

PËRFUNDIMI Qëllimi i këtij hulumtimi ka qenë që duke i hulumtuar dallimet në disa aftësi funksionale ndërmjet grupit të sportistëve duhanxhinj dhe grupit të sportistëve joduhanxhinj të vërtetohet ndikimi negativ i duhanit në sistemin respirator. Pas testimeve të bëra dhe analizës së rezultateve të fituara vërtetojmë dallime statistikisht të rëndësishme ndërmjet dy grupeve të testuara. Dallimet e vërtetuara ndërmjet dy grupeve të testuara vijnë si rezultat i ndikimit iritues dhe dëmtues të duhanit në sistemin respirator. Numri relativisht i vogël i sportistëve duhanxhinj të testuar në këtë punim, krahasuar me numrin e sportistëve joduhanxhinj vërteton konkludimet e disa hulumtimeve tjera se sportistët kanë gjasa më të vogla të bëhen duhanxhinjë krahasuar me josportistët. Andaj, duhet tentuar që një vend kyç në përpilimin e programeve për ndërprerjen e shprehive të këqija, siç janë duhani, alkooli dhe narkomania, të zë propaganda inkurajuese në popullatë për një jetë fizikisht aktive. LITERATURA

1. 2. Cancer Research UK. Smoking and cancer, 2006. Qasja në int. më 20/01/2008:http://info.cancerresearchuk.org/healthyliving/smokingandtobacco/?a=5441 Cosio M, Ghezzo H, Hogg JC, Corbin R, Loveland M, Dosman J, Macklem PT. The relation between structural changes in small airways and pulmonary function tests. The New England Journal of Medicine 1978; 298:1277-1281. PMID: 651978. Qasja në int. më 01/11/2007: http://content.nejm.org/cgi/content/abstract/298/23/1277 (Abstrakt) Gashi, B. (2000). Duhani dhe padrejtësia, Elbasan, 2000. Klausen K, Andersen C, & Nandrup S. Acute effects of cigarette smoking and inhalation of carbon monoxide during maximal exercise. European Journal of Applied Physiology 1986; Vol. 51, No. 3, 371-379. Lader M. Nicotine and smoking behaviour, 1978. Qasja në int. më 11/01/2008:http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1429286&blobtype =pdf Mcardle WD, Katch FI, Katch VL. Exercise physiology. Fourth Edition, Lippincott Williams& Wilkins, Baltimore, Meriland 1996. Menon B. (2004). Influence of smoking depicted in movies, on teens. 2004. Qasja në int. më 19/12/2007: http://www.buzzle.com/editorials/4-1-2004-52423.asp Pope A C, Eatough DJ, Gold DR, Pang Y, Nielsen K R, Nath P, Verrier RL, Kanner RE. (2001) Acute exposure to environmental tobacco smoke and heart rate variability. 2001. Qasja në int. më 13/01/2008: http://www.ehponline.org/members/2001/109p711716pope/pope.pdf Powers SK, & Howley ET. Exercise physiology. International edition. New York 2001. Rexhepi A, Bahtiri A, Meka V, Uka A. (2006) Smoking of Tobacco and Physiological Functional Skills. The 13th World Conference on Tobacco OR Health. 2006. Qasja në int. më 10/01/2007: http://2006.confex.com/uicc/wctoh/techprogram/P679.HTM Sargent JD, Beach ML, Dalton MA. et al. Effect of seeing tobacco use in films on trying smoking among adolescents: cross sectional study. BMJ, 2001; 323:1­6. Shriver S P, Bourdeau HA, Gubish CT, Tirpak DL, Davis ALG, Siegfried, JM, Luketich JD. Sex-Specific Expression of Gastrin-Releasing Peptide Receptor: Relationship to Smoking History and Risk of Lung Cancer. Journal of the National Cancer Institute, 2000; Vol. 92, No. 1, 24-33. Shubinski R. Components of Tobacco Smoke. 2006. Qasja në int. më 27/04/2008: http://wolfweb.unr.edu/homepage/shubinsk/smokcom1.html

3. 4.

5.

6. 7. 8.

9. 10.

11. 12.

13.

14. Teens Health: Smoking. Qasja në int. më 15/02/2008: www.kidshealth.org/teen/drug_alc 15. Veena K, & Postma P. Nicotine use in schizophrenia: The self medication hypotheses. Neuroscience & Biobehavioral Reviews 2006; 29 (6): 1021-1034. 16. Verbanck S, Schuermans D, Meysman M, Paiva M, Vincken W. Noninvasive Assessment of Airway Alterations in Smokers. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 2004; Vol 170. pp. 414-419. PMID: 15130906. Qasja në int. më 01/11/2007: http://ajrccm.atsjournals.org/cgi/content/full/170/4/414 17. WHO: Tobacco could kill more than 1 billion this century. Qasja në int. më15/02/2008: [www.abc.net.au/news/stories/2008 ... ]

SUMMARY TOBACCO AND SPORTSMEN Agron M. Rexhepi1, Behlul Brestovci1

1

Center of Sports Medicine and Recreation

Medical researches had determined that chronic tobacco smoking can lead to many health problems, particularly lung cancer, emphysema, and other cardio-respiratory diseases. The purpose of this study was to investigate the influence of smoking on respiratory system of athletes from Kosova. There were used the research method of separated groups: Non-smokers sportsmen (141 entities, aged ~22 years) and Smokers sportsmen (26 entities, aged ~ 24 years). Seven physiological measures (variables), that inform about pulmonary ventilation, saturation of the blood with oxygen and maximal oxygen uptake, were used to evaluate the differences between the treated groups. T-test for independent groups shows significant differences between treated groups on: VO2max.abs., SatO25, FVC, FEV1 and MVV. Meanwhile, the Canonical Discriminant Analyses proves the significant differences between two treated groups. The group of non-smokers sportsmen realizes higher values on all measured variables. The significant differences between tested groups are as a result of irritative and harmful effect of tobacco on respiratory system. Key words: Sportsmen, smokers, respiratory system, T-test, Canonical Discriminant Analyses Adresa e autorit/Author addresse Dr sci. Agron Rexhepi, mjek specialist i mjekësisë sportive Rr. Sali Butka Nr. 31/D 10000, Prishtinë, Kosovë. Tel: +377 44 110 855 E-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Shëndetësi publike RISQET E SHENDETIT PUBLIK NGA NDOTJA BAKTERIOLOGJIKE E UJRAVE REKREATIVE­PISHINAT 2009 Agim Shehi1, Elida Mata1, Gjergji Koja1, Luljeta Leno1, Petrit Shehu2, Besim Agolli3 Instituti Shëndetit Publik Drejtoria e Shëndetit Publik QSU, Nene TEREZA, Tiranë, Shqipëri

2 1

ABSTRAKT I pari kompleks i pishinave ne Shqiperi eshte ndertuar ne 1985 ne qytetin e Tiranes, vit ky qe korrespondon dhe me daljen e Rregullores se pare nga Ministria e Shendetesise. Pas 1990 ndryshimet social ­ ekonomike sollen dhe nje rritje te numerit te pishinave. Kjo rritje kerkoi dhe domosdoshmerine e nje vleresimi te aspekteve normative te projektimit, ndertimit, mirembajtjen dhe vleresimit higjeno-sanitar te impianteve te larjes (pishinat) nje domosdoshmeri ne aspektin e shendetit publik. Kerkimet shkencore te realizuara nga studiues te huaj japin shifra per nje sere demesh shendetesore tek perdoruesit e pishinave. Shkaktaret jane te shumellojshem, dhe influencohen nga luhatjet e parametrave fiziko-kimike dhe mikrobiologjike. Rendesi kryesore ka burimi nga merret uji per furnizimin e pishines. Impiantet e pastrimit, lendet per dezinfektim, kunder algave, etj., luajne rol te rendesishem ne mirefunksionimin e pishinave. Fjalë kyç: pishine, Coliformet total, Coli.Fecal, Streptoccocu, Pseudomonas aureus, Stafiloccocu QELLIMI Vendosjen e parametrave mikrobiologjik per ujrat rekreative kryesisht pishinave sipas normave te OBSH dhe BE. OBJEKTIVAT Nepermjet: 1. Percaktimit nese ndertimi teknik dhe funsionimi higjeno-sanitar i tyre eshte bazuar ne standardet dhe direktivat e OBSH dhe KE 2. Percaktimit te faktoreve risk te cilet jane te lidhur me treguesit mikrobiologjik 3. Sigurimit te nje raporti te shendetit mjedisor si nje nevoje te perfshirjes se pishinave brenda Shendetit Publik. 4. Ngritjen e nje sistemi monitorimi per keto vende etj. METODOLOGJIA Studimi eshte analitik cross-sectional. Ne studim jane perfshire pishinat e rajonit te Tiranes, Durresit, Vlores. Numeri i pishinave qe u merren ne kete studim eshte 13 (10 te hapura dhe 3 te mbyllura). Monitorimi i ketyre treguesve u krye per pese muaj/vit, kohe e frekuentimit sezonal nga perdoruesit (2009). Monitorimi u krye çdo muaj / 5 dite per secilen pishine.

Metodologjia e kampionimit u realizua ne zbatim te Direktivave te KE per marrjen e mostrave, duke u ndjekur rast pas rasti edhe nga numri i perdoruesve, ndertimi, impianti pastrues, burimi i ujit, menyrat e shkarkimeve, etj. Monitorimi do te konsistoje ne marrjen e mostrave ujore para dhe pas perdorimit te ujit te pishines, kjo per te pare pastertine para dhe pas frekuentimit nga perdoruesit. Treguesit bakteriologjik qe jane monitoruar jane: Coliformet total, Coli. Fecal, Streptoccocu, Pseudomonas aureus, Stafiloccocu. GJETJET Ne studim u perfshine 13 pishina (10 pishina te mbyllura dhe 4 te hapura). Disa nga gjetjet kryesore te nje sere treguesish te pergjithshem dhe bakteriologjik jane si me poshte: 1. Burimi i furnizimit te ketyre subjekteve realizohet: ne 41.67% nga ujesjellesi, 8.33% nga pus-shpim dhe 50% nga autobot; 2. Shkarkimi i ujit ne rastet e nderrimit realizohet: 83.33% me kanalizim dhe 16.67% ne ujra siperfaqesore; 3. Sistemi i filtrave ne 66.67% jane mekanik dhe ne 33.33% me rere; 4. Nderrimi i ujit te pishines realizohet ne 58.33% nje here ne vit dhe 41.67% periodikisht (si per pishinat e mbyllura dhe ato te hapura); 5. Ne 75% te rasteve pishinat kane perdorim te perbashket, ne 16.67% perdoren vetem nga te rritur dhe 8.33% vetem nga femijet; 6. Dezinfektantet dhe lendet antialga perdoren: ne 83.33% te objekte çdo dite dhe ne 16.67% te tyre cdo jave; 7. Dezinfektimi i ujrave te pishinave realizohet ne: 83.33% nga punonjes te paspecializuar dhe 16.67% nga persona te specializuar; 8. Kontrolli i pastertise se ujit te pishines realizohet ne: 90.91% me analiza te shpejta dhe 9.09% analiza laboratorike te cilet si ne rastin e dezinfektimit realizohen nga persona te paspecializuar; 9. Niveli i Colit total ne ujin e pishinave gjendet ne: 35.76% (1-50 koloni), 12.49% (50­ 500 koloni), 12.49% (500-3000 koloni), 8.33% (te panumerueshme) dhe 12.5% e tyre jane te pastra (kjo shpjegohet me monitorimin e vazhdueshem per secilen pishine); 10. Niveli i Coli. fecal eshte ne 28.3% (1 ­ 10 koloni), 12.5% (10 ­ 100 koloni), 4.2% (mbi 500 koloni) dhe 52.1% ujrat jane mikrobiologjikisht te paster; 11. Streptoccocu fecal eshte ne nivele te tilla: 16.7% (1-10 koloni), 2.1% (10-30 koloni), 2.1% (mbi 200 koloni) dhe ne 79.2% te mostrave ujore ata jane bakteriologjikisht te pastra; 12. Nje tregues tjeter bakteriologjik eshte dhe pseudomonas aureus i cili ne mostrat ujore te analizuara arrin nivelet e pranise ne keto subjekte: ne 10.5% (1-50 koloni), 6.3% (50­300 koloni), 4.2% (te panumerueshem) dhe ne 79.2% paraqesin pasterti bakteriologjike; 13. Treguesi i stafiloccocut prezantohet ne nivelet: 11.3% (1-20 koloni), 2.1% (mbi 20 koloni) dhe ne 87.6% te mostrave ka mungese te tij. Signifikancat e gjetura ne kete studim jane si meposhte: 1. Korrelacion significant ne mes nivelit te nitrateve dhe pranise se stafilokukut (Kandell`s tau b r = 0.2, p = 0.02); 2. Korrelacion significant ne mes nivelit te nitrateve dhe pranise se pseudomonas au. (Kandell`s tau b r = 0,2, p = 0.04); 3. Korrelacion significant ne mes nivelit te nitrateve dhe streptoccocut fecal (Kandell`s tau b r = 0,13, p = 0.046);

4. Korrelacion significant ne mes numerit te personave qe lahen dhe ndotjes bakteriologjike te ujit (Kandell`s tau b r = 0,2, p = 0.001) dhe 5. Korrelacion significant ne mes nivelit te klorit dhe ndotjes mikrobike (Kandell`s tau b r = 0,2, p = 0.04). Adresa e autorit/Author addresse As. Prof. dr Agim Shehi, mjek higjienist Rr. Aleksander Moisiu, No 80, Tiranë, Shqipëri Tel: +355692057985 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Shëndetësi publike NDOTJA FIZIKO­KIMIKE E UJRAVE REKREATIV­PISHINAT Elida Mata1, Agim Shehi1, Valentina Pashaj1, Luljeta Shehi3, Pranvera Kasaj1, Petrit Shehu2, Syrja Veisllari1 1 Instituti Shëndetit Publik 2 Drejtoria e Shëndetit Publik 3 QSU, Nene TEREZA, Tiranë, Shqipëri ABSTRACT Notimi është konsideruar një aktivitet optimal për shëndetin human. Ky sport nuk realizohet vetëm në ujrat e liqenëve, lumenjëve e deteve në sezonë verore por edhe në sezonë të tjera të vitit në pishina si ambiente rekreative të cilat nuk janë ndërtuar vetëm në mjedise të hapura por dhe të mbyllura (si në hotele, institucione shkollore, etj). Për sigurinë e përdoruesve, uji i këtyre subjekteve duhet të plotësojë kerkesa të detyrueshme rreth një sërë indikatoresh standart, te "ujit të pijshëm". Metoda më e përdorur për dezinfektimin e ujit është ajo e nivelit të klorit në ujë. Numëri gjithmonë e në rritje i frekuentatorëve kërkon nevojën e garantimit të niveleve adekuate si: 1. Cilësinë e ujit (prezencën e sistemeve adekuate të furnizimit me uje, nivele standarte të parametrave fiziko-kimike e mikrobiologjik, etj.); 2. Karakteristikat strukturale (zona ku gjendet pishina, kapaciteti i pishinës sektorët e shërbimit, etj.) dhe 3. Kërkesat teknike të menaxhimit (pompat, prefiltrat, ngrohja për pishinat e mbyllura, trajtimi i ujit me dezinfektant e lëndë antialge. Popullata qe frekuenton pishinat është e të gjithë moshave. Fjalë kyç: cilësia e ujit, tregues fiziko-kimik, shërbim shëndetësor QELLIMI Vendosjen e parametrave fiziko-kimik per ujrat rekreative, kryesisht pishinave sipas normave te OBSH dhe BE. OBJEKTIVAT 1. Nëpërmjet monitorimit te risqeve potenciale higjeno-sanitare te ujrave te pishinave (niveli i klorit, pH, nitrate, nitrite, amoniakut etj.); 2. Krijimi i nje regjistri per te gjithe vendet rekreative e kurative; 3. Perpilimin e udhezuesve per permiresimet teknike dhe sanitare te ketyre vendeve dhe 4. Perpilimi i nje draft-rregulloreje per licensimin e funksionimit te pishinave bazuar ne rekomandimet e OBSH dhe KE. METODOLOGJIA Studimi eshte analitik cross-sectional. Ne studim jane perfshire pishinat e rajonit te Tiranes, Durresit e Vlores. Numeri i pishinave qe u moren ne kete studim eshte 13 (10 te hapura dhe 3 te mbyllura). Monitorimi i ketyre treguesve do te jete pese muaj/vit, kohe e frekuentimit sezonal nga perdoruesit. Monitorimi do te kryhet çdo muaj/5 dite per secilen pishine. Metodologjia e kampionimit u realizua ne zbatim te Direktivave te KE per marrjen e mostrave, sipas metodes standarte. Monitorimi konsiston ne marrjen e mostrave ujore para dhe pas perdorimit te ujit te pishines, kjo per te pare pastertine para dhe pas frekuentimit nga perdoruesit.

Treguesit fiziko-kimik te monitoruar jane: temperature, pH, Clori, amoniaku, nitrate, nitrite, nevoja biologjike per O2, Nevojat kimike per O2, Kloruret, Sulfate etj... GJETJET 1. Konfiguracioni i pishines ishte ne: 25% olimpike, 33.3% katerkendesh dhe ne 41.7% ne forme te crregullt; 2. Volumi i ketyre subjekteve ishte ne: 16.7% (25m 3), 25% (300m3 ­ 500m3) dhe ne 58.3% (600m3 ­ 700m3); 3. Pastrimi i filtrave realizohet ne 91.7% çdo sezon dhe 8.3% çdo muaj; 4. Ne 75% te pishinave pH matet çdo dite kur ne 25% te tyre matja realizohet çdo muaj; 5. Temperatura e ujit te pishines ne 8.4% eshte 16º-20º dhe ne 91.7% te rasteve eshte > 20º, norma eshte 20º; 6. Vlera e pH, pra perqendrimi i joneve te hidrogjenit ne 66.66% eshte 6-7 dhe ne 33.3% ajo kalon mbi 7 nderkohe qe norme eshte 6.5 (pH8.5), 7. Ne 16.67% te subjekteve shfrytezohen nga nen 10 persona ne dite (keto jane pishina familjare), ne 66.66% te tyre perdoren nga 10-100 persona ne dite dhe 16.67% te tyre shfrytezohen nga mbi 100 persona ne vit; 8. Niveli i kalciumit ne ujrat e ketyre subjekteve gjendet ne: 16.6% ne vlerat 20mg/l ­ 50mg/l, ne 41.7% te tyre gjenden ne vlerat 50mg/l ­ 100mg/l dhe ne 41.6% e tyre gjenden ne vlerat 100mg/l ­ 140mg/l ku vlera norme eshte 75 mg/l; 9. Lenda pezull, niveli i te cileve nuk lejohet, ne rastin tone ato perbejne ne 97.9% te rasteve 1mg/l-4mg.l dhe ne 2.1% ato gjenden ne vlerat mbi4mg/l; 10. Ne 58% te mostrave ujore niveli i nitriteve eshte gjurme ku vlera norme eshte zero; 11. Niveli norme i pranise se nitrateve eshte 25mg/l nga analizimi i mostrave ujore ne studimin tone rezulton: ne 72.9% te tyre vlera arrin nga 0mg/l-25mg/l, ndersa ne 27.1% te tyre vlera eshte mbi 25mg/l; 12. Fortesia e ujit e shprehur ne grade gjermane vlera norme e te ciles eshte nga 10º-20º nga analizat e kampioneve tona ajo arrin ne 50% te raste vleren norme dhe ne 50% mbi 20º; 13. Niveli norme i amoniakut eshte 0mg/l ­ 0.05mg/l, ndersa ne kampionet tona perqindjet e pranise se tyre jane: ne 45.8% te tyre eshte nga 0mg/l-0.05mg/l dhe ne 32.2% ata jane nga 0.05mg/l-1mg/l, ne 14.6% te tyre vlerat jane mbi 1mg/l dhe ne 8.3% te rasteve gjenden gjurme; 14. Niveli i klorit te lire ne kampionet e marra dhe te analizuara gjendet ne keto vlera: ne 50% te tyre (0mg/l ­ 0.5mg/l), ne 25% te tyre gjenden ne 0.5mg/l ­ 1mg/l dhe ne 25% te tjera mbi 1mg/l; 15. Nje tregues i rendesishem ne treguesit e pergjithshme ose sic mund te quhen gjeneralitetet e ketyre subjekteve eshte dhe ekzistenca e sherbimit shendetesor ku ne rastin tone ne 66.7% e tyre nuk ka sherbim shendetesor. Ne signifikancat e gjetura mund te permenden: 1. Sinjificance ne mes burimit te furnizimit me uje te ketyre subjekteve dhe nivelit te amoniakut (Kandell`s tau b r = 0.13, p = 0.003) 2. Significance ne mes burimit te furnizimit me uje te ketyre subjekteve dhe nivelit te nitrateve (Kandell`s tau b r = 0.2, p = 0.015) 3. Significance ne mes nivelit te klorit ne uje dhe pranise se Colit total (Kandell`s tau b r = 0.2, p = 0.032). Adresa e autorit/Author addresse Dr Elida Mata, mjeke epidemiologe, MPH Rr. Aleksandër Moisiu, No. 80, Tiranë, Shqipëri Tel:+355683353116 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Shëndetësi publike VLERËSIMI I ZBATIMIT DHE DOBISHMËRISË SË MISF-it NË KOSOVË PËRMES VIZITAVE MBIKËQYRËSE DHE ANKETIMIT TË PROFESIONISTËVE SHËNDETËSOR TË TRAJNUAR Njazi Shala1, Sami Uka1, Skënder Syla1, Pashk Buzhala1 Ministria e Shëndetësisë (MSH), Republika e Kosovës Organizata Botërore e Shëndetësisë (WHO), Zyra në Prishtinë

1

ABSTRAKT Hyrje: Udhërrëfyesi Menaxhimi i integruar i sëmundjeve të fëmijëve - MISF në nivel të KPSH, ofron njohuri dhe teknika për trajtimin e shkaqeve më të shpeshta të sëmundjeve te fëmijët e moshës 0-5 vjeç, të cilët jetojnë në vendet më pak të zhvilluara siç është edhe Kosova. Qëllimi: Vlerësimi i zbatimit të MISF-it, identifikimi i problemeve dhe i vështirësive të personelit shëndetësor (PSH) gjatë menaxhimit të rasteve, grumbullimi i informatave mbi performancën e personelit shëndetësor dhe kushtet të cilat ndikojnë në përmirësimin e zbatimit të MISF-it. Materiali dhe metodologjia: Janë përdorur metodat kuantitative dhe kualitative të vlerësimit. Në periudhën kohore shkurt ­ mars 2009 u realizua mbikëqyrja e zbatimit të MISF-it në institucionet e KPSH-or në të gjitha rajonet e Kosovës dhe u zhvillua anketimi i profesionistëve shëndetësor të trajnuar në MISF. Tetë (8) mbikëqyrës të aftësuar për MISF (3 prej tyre ishin zyrtarë të kontrollit të cilësisë së shërbimeve shëndetësore), vizituan 25 institucione shëndetësore dhe 37 profesionistë shëndetësor gjatë menaxhimit klinik të 54 fëmijëve të grupmoshave 0-5 vjeç. Rezultatet: Edhepse ka rezultate, niveli i zbatimit të MISF-it në Kosovë edhe më tutje është i ulët; Cilësia e menaxhimit të rasteve lë shumë për t`u dëshiruar: vetëm 61.1% të fëmijëve janë vlerësuar për shenjat e rrezikshme, Pesha për moshë nuk është vlerësuar fare te gjysma e fëmijëve të vizituar, Rreth 30% e fëmijëve u vlerësuan saktë për imunizimin dhe nevojën për Mebendazol, Vetëm 33.34% u vlerësuan për kontakt të mundshëm me TB, Në të shumten e rasteve, praktika e demonstrimit dhe mësimit të dhënjes së dozës së parë të barit në ordinancë nuk zbatohej fare, Profesionistët shëndetësor të trajnuar, u shprehën se zbatojnë plotësisht apo gati plotësisht MISF-in në rreth 44% të rasteve, ndërsa 90% e tyre e vlerësojnë ate si shumë të dobishëm apo të dobishëm, Mjekët (15 nga 37 prej tyre), nuk kishin fletushka tabelash, ndërsa formularët e MISF-it dhe kohëmatësit nuk i gjetëm askund (shfrytëzonin kohëmatës të adaptuar në 16/37), Anketimi i profesionistëve ka identifikuar mungesën e pajisjes/materialit shpenzues (41%) dhe mungesën e mbikëqyrjes (21%) si pengesat kryesore për zbatim të MISF-it, Institucionet shëndetësore ishin të varfëra me infrastrukturë për zbatim të MISF-it, Profesionistët që merreshin me menaxhim klinik të fëmijëve, ishin të trajnuar në MISF në 66.31% e tyre (më pak ishin në rajonin i Prizrenit- 53.93% dhe të Prishtinës-59.19%), 14/22 institucionet e vlerësuar nuk kishin KRO, e vetëm në 12/22 innstitucionet përdornin rregullisht kartelat e pacientëve, por që nuk i plotësonin mirë,

Në shumicën e ordinancave (20/37), mungonin peshoret (ose ishin jo të kalibruara dhe në gjendje të keqe). Roli i infermiereve të trajnuara në MISF ishte margjinalizuar - puna ekipore zbatohej pak. Mungonin dhomat për triazhimi, KRO-ve dhe kartotekat e që e margjinalizonin akoma më shumë rolin e infermiereve të gatshme për zbatim të MISF-it dhe Në asnjë institucion shëndetësor nuk pati të tëra barnat nga LE për zbatim të MISF-it. Përfundimet: Edhepse ka rezultate, niveli i zbatimit të MISF-it në Kosovë edhe më tutje është i ulët; Menaxherët dhe profesionistët ishin të bindur se MISF-i nuk ka alternativë dhe Nevoja për të vazhduar me trajnime krahas intensifikimit të mbikëqyrjes dhe përforcimit të zbatimit të MISF-it, është e pa alternativë dhe detyruese. Fjalët kyçe: MISF (Menaxhim i Integruar i Sëmundjeve të Fëmijëve), mbikëqyrje, vlerësim, zbatim. Adresa e autorit/Author addresse Dr Njazi Shala, mjek specialist pediatër, Tel. 044 113 298 ose fiks: 029 631 093 Rruga "Leka i Madh- Nr.12" Prizren e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Shëndetësi publike IODINE DEFICIENCY STATUS AMONG CHILDREN AND PREGNANT WOMEN LIVING IN RURAL AEREA IN ALBANIA, EUROPE Jolanda Hyska1, Entela Bushi1, Arta Ago1,

1

Institute of Public Health, Tirana, Albania

ABSTRACT Introduction: Albania is a country with limited environmental resources of iodine. Since years IDD has been a great problem of public health with a higher severity in the rural zones. In 1994, TGR, determined by ultrasound, was 28.9% among 241 children in 4 villages in the north. A survey among 2395 children 8-10 years old in 1993 found median Urinary Iodine Excretion between 2-49 mcg/l; 63% severe, 30% moderate, 5% mild. Materials and methods: This is a transversal study used for the evaluation of the IDD prevalence in Albania. Sampling method is probability proportionate to size cluster method recommended by WHO, ICCIDD. Children aged 6-13 years and pregnant women living in the same area are the target groups. Four territorial zones in Albania are designed: cities and village of the coastal zone, cities and village of internal zone. Indicators used are Urinary iodine concentration, thyroid size, use of adequately iodized salt. Results and discussion: This study showed that 46.1% of the children and 39.6% of women living in the internal region/village and 37.6% of the children and 26.4% of the women living in the costal region/village had urinary iodine concentration < 50 g/L. From the results is observed that the prevalence of the grade 2 is higher in Internal region/village 44.5%than in Costal region/village 23.3%. The percentage of the adequately iodized salt was 53 % in the costal region/village and 52.49% in the internal region /village. Conclusions: Albania result with a mild Iodine deficiency in the rural zones. The internal region/village is significantly worse (use of inadequately iodized salt was 47, 51%, median urinary iodine 60, 8µg/l and the higher prevalence of goiter/grade 2 (44, 5%). Although there aren`t comparable data on the IDD for the pregnant women in the past, this study shows a mild prevalence of IDD. Key words: Iodine Deficiency Disorders, iodized salt, urinary iodine concentration, thyroid size. Adresa e autorit/Author addresse Dr Jolanda Hyska, MD, Specialist of Nutrition Nutrition and Food Safety Section Department of Health and Environment Institute of Public Health,Tirane, Albania Tel/ Fax: +35542370058 Cel: +355684058090 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Pediatri NDJESHMËRIA E STREPTOKOKUT BETA HEMOLITIK TË GRUPIT A TE FËMIJËT NDAJ ANTIBIOTIKËVE STANDARD Ferit Muça1, Sadri Zeqiri2, Beqir Ademi3, Abdylhadi Shishku1, Jakup Shaban1, Mair Iseini4, Zeqir Iseini1 1 Spitali i përgjithshëm, Reparti i Pediatrisë, Gostivar 2 ESHP Ehomedika, Gostivar 3 Spitali i Përgjithshëm, Reparti i Anestezisë dhe Reanimacionit, Gostivar 4 "POLI MEDIKA"-Gostivar ABSTRAKT Hyrje: Infeksionet streptokoksike karakterizohen me lezione supurative dhe me manifestime të shpeshta të toksemisë, kështu që këto të fundit marrin formën e komplikimive josupurative duke përfshirë ethet reumatike, karditin dhe nefritin. Qëllimi i punimit ishte që të vërtetohet ndjeshmëria e streptokokut beta hemolitik të grupit A ndaj penicilinës G dhe disa antibiotikëve standard, të cilat përdoren në mjekimin e infeksionit streptokoksik në praktikën e përditshme. Materiali dhe metoda e punës: Jane analizuar 64 fëmijë të sëmurë me infeksion akut­faringit streptokoksik, të moshave parashkolore dhe shkollore, që janë mjekuar në Ambulancën Pediatrike të Repartit të Pediatrisë në Gostivar, në periudhen prej vitit 2003-2008. Ndjeshmëria është analizuar ndaj; penicilinës, eritromicinës, ampicilinës, amoxicilinës me acidin klavulonik, cefalosporinëve, linkomicinës, gentamicinës dhe kombinimit të sulfametoksazolit dhe trimetoprimës. Rezultatet: Te të gjithë fëmijtë e analizuar ekziston një ndjeshmëri e lartë e streptokokut betahemolitik grupit A ndaj penicilines G (92%). Ndjeshmëri të mirë (mesatare) ekziston ndaj eritromicinës, ampicilinës, kombinimit të amoksicilinës me acidin klavulonik dhe cefalosporinëve, kurse të dobët ose rezistencë ndaj linkomicinës, gentamicinës dhe kombinimit te sulfametoksazolit me trimetoprimin. Diskutim: Infeksionet streptokoksike janë të shpeshta te fëmijët dhe më shpesh lokalizohen në fyt. Terapia me antibiotikë e faringitit streptokoksik qëndron në dhënjen e penicilinës G. Problem në mjekimin e farigitit streptokoksik mund të jetë rezistenca e bakteries ndaj antibiotikëve. Rezultati ynë e vërteton se penicilina ngel edhe më tutje antibiotiku më efikas në mjekimin e infeksioneve të shkaktuara me streptokok betahemolitik të grupit A. Përfundim: Analizuam ndjeshmërin e streptokokut betahemolitik të grupit A të izoluar te 86 fëmijë nga strishoja e fytit me infeksion streptokoksik dhe konstatuam se gati te të gjithë të analizuarit ekziston një ndjeshmëri e lartë ndaj penicillinës G (benzilpenicilina), e mesme ose e mirë ndaj eritromicinës, ampicilinës, amoksicilinës me acid klavulonik dhe cefalosporinëve. Në bazë të kësaj analize mund të konkludojme se penicilina G mbetet bar i zgjedhur në mjekimin e infeksioneve streptokoksike. Fjalë kyç: Infeksionet streptokoksike, ndjeshmëria e streptokokut, penicilina Adresa e autorit/Author addresse Prim. dr. Ferit Muça, mjek pediatër Rr. M. Ç. Filiposki Nr.180, Gostivar Tel: 070 222 401 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Pediatri TEST WITH PHYSICAL EXERCISES IN CHILDREN WITH ASTHMA Teuta Jakupi¹, Predrag Trandafiloski² ¹Private Health Organization D-r Teuta, Tetovo, Macedonia ²Private Health Organization Pulmualergologia, Skopje, Macedonia ABSTRACT Aim: The aim of our study is to prove the applicability of the tests for physical exercises on the children with asthma in ambulance (outpatient clinic) conditions. Material and methods: 18 children from 8 to 14 years old (mediana=11.2 year) in which was evident bronco obstructive crises with repeatable character were tested with physical exercises ­ jogging or running for 6-8 minutes. Before and after the running peak expiratory flow rate (PEF) was determined with the help of the peak flow meter. As criteria for the positivity of the test we took the decrease of PEF for 20% after finishing the physical exercises comparing with the results that we had registered before the test. Results: Except 3 children in which we could not evaluate the test because of their poor condition to do the physical exercises, in other 15 children the test was realized completely and in 12 (80%) it was positive whereupon we obtained significant decrease of PEF (x=28%). Discussion: It is proved that physical effort is very frequent asthmatic trigger which cause clinical cough and wheezing. The reason for this is hyperventilation, respectively the loss (evaporation) of the water of the respiratory tract and the cooling of bronchi. This is exactly what we proved through exact evaluation of the dynamic of the air circulation. Conclusion: Our results point out another useful method that proves the bronchial hyperactivity, which is easily, used in ambulance (outpatient clinic) conditions without expensive equipment. Adresa e autorit/Author addresse Dr Teuta Jakupi, mjek pediatër Rr. K.J.Pitu Nr 61, Tetovë Tel: 044 333 823 & 070 256 949 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Pediatri KOLIKA INFANTILE-PERVOJA YNE Ali Mehmedi1, Ace Sofronieski1, Kimete Mehmedi1, Nerhim Tufekcioski1 1 Spitali Përgjithshëm, Kërçovë 1 Reparti I Fëmijëve, Kërçovë ABSTRAKT Hyrje: Prninderit zakonisht ndijne se femija e tyre ka shtengime te barkut dhe per atë situate ato duhet te jene te vetedishem sepse disa here ato mund te jene serioze. Shume eshte me rendesi se si te parandalohet kjo dukuri. Qëllimi: Pershkrimi i rasteve tona - zgjidhja e ketij problemi ne kushte ambullantore. Materiali dhe metodat: Materiali eshte marre nga ditari ambullantor prane Repartit te Femijeve ne Kercove ne periudhen nga 01.01.2005 deri 10.09.2009. Femijet jane trajtuar ne kushte ambullantore prej moshes 0-1 vit gjithsejt 97 prej te cileve meshkuj ishin 54 ose 55.67% kurse femra 43 ose 44.33%, nga qyteti ishin 43 ose 44.33% dhe nga fshati 54 ose 55.67%. Prej te gjithëve 17 ose 17.52 % ishin me ushqim ne gji, 24 ose 24,74% ishin me ushqim te adaptuar dhe 56 ose 57.73% me ushqim qumesht lope. Diskutimi: 1) Çka jane kolikat infantile? Dhimbje te percjellura me: Qarje intensive te femijes, shterngime te barkut qe jane te percjellura me perseritje qe paraqiten çdo dite ne te njejten kohe me shpesh vone mbas dite dhe ne mbremje. Prej kolikave me teper vuajn femijet qe jane ne ushqim artificial se sa ato qe jane me gji. 2) Si duket femija? Fillon menjeher te qaj forte. I rudh kembet kah barku. Ka kembe te ftohta. Duret e shtangura. Fytyra e skuqur. Stomaku i ngufur, i ndishem dhe i dhimbshem. Shihet lehtesim me gogezim, flatulim ose defekim. 3) Si mbushen zorret me gazra? Vrima e vogel e kapses, pozita jo adekuate e dhenjes gji (aerofagi). Mos shfrytezimi i mjaftueshem i llaktozes prej qumështit. Kapaciteti i kufizuar i shfrytezimit te llaktozes nga zorra e femijes. Fermentimi i zmadhuar i zorres dhe lirimi i gazrave. Mjekimi: -Sherimi eshte etiologjik. Perdorimi i qumështit te nenes nese nuk ka te perdoren qumshte te adaptuar. Veprimi ne kushte ambullantore: Te konstantohet se behet fjale per kolika infantile me ane te: anamnezes, auskulltim te peristaltikes, perkusioni i stomakut. Te keshillohet menyra e ushqimit dhe eliminimit te gazrave me masazhe te stomakut dhe poziten e trupit. Neve preferojme ushqim me gji te vazhdohet nese eshte ne ushqim artificial te jepet ushqim i cili ka sasi te mjaftueshme te llaktozes sa mundet te perpunohet te zorret (2,5 g/100 ml). Rezulltatet: Femijet e trajtuar ne kushte ambullantore gjithsej 97 ne moshe prej 0-1 vit te pa selektuar prej te cileve 17 ishin ne ushqim me gji 24 me ushqim artificial te adaptuar dhe 56 ishin me ushqim qumesht lope. Përfundim: Sipas rezulltateve vime ne perfundim se femijet qe ushqehen me gji me pak vuajn nga kolika infantile pastaj femijet me ushqim artificial sipas formules kurse me teper vuajnë femijet me ushqim qumesht lope. Fjalë kyç: kolikat infantile, mjekimi ambulantor Adresa e autorit/Author addresse: Dr A. Mehmedi, mjek pediatër Rr. Vlaski pat pn. Tel. 045-261 758 & 071-315 770 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Neonatologji Z S Jan~evska1, A [i{ko1 UJZU Klinika za ginekologija/aku{erstvo, Oddelenie za intenzivna neonatalna terapija, Skopje, R. M. 1 JZU Op{ta bolnica, Oddelenie za novorodeni deca, Gostivar, R.M. Small for gestational age infants (SGA) se novoroden~iwa mali za gestaciskata starost pove}e od 2SD pod medijana ili pod 10-ta percentila od te`inata za specifi~na populacija vo odnos na gestaciskata vozrast.Cel: determinirawe na klini~kata i laboratoriskata posebnost na novorodenite deca so porodilna te`ina pomala od predeterminirana vrednost. Materijal/metodi: prospektivno obrabotena kohorta od 300 hipotrofi~ni novorodeni deca regrutirani po Balardovata skala vo opseg na morfolo{ka zrelost od 28 do 38 gestaciska sedmica. Pokraj klini~ki, primenuvani laboratoriski i standardni statisti~ki metodi na obrabotka na podatocite. Rezulatati: Vode~ka etiolo{ka pri~ina so dvotretinska zastapenost e gestozata od hipertenzija do preeklampsija/eklampsija, sledena od placentalnata insuficiencija. Dominantna patologija kaj SGA novorodenite deca e hipoglikemijata (47%), respiratorniot distres (39%), perinatalnata asfiksija (21%), hipotermijata (18%), hiperviskoznosta (12%), cerebralnata hemoragija (5%), nekrotizira~kiot enterokolitis (1%). Diskusija: Namaluvawe na uteroplacentalnata perfuzija pri kontrakcii, +/hroni~na fetalna hipoksija-acidoza se mo`nost za sostojba na hipoksi~noishemi~na encefalopatija, policitemija kaj SGA novoroden~iwata. Golema povr{ina na ko`ata, nasproti siroma{no potko`no masno depo postpartalno trigerira hipotermija, a intrauterina pneumonija, mekonium aspiracionen sindrom, nedonosenost pri~inuvaat respiratoren distres. Namalen hepatalen i glikogen od skeletna muskulatura, namalena koncentracija na masni kiselini od siroma{noto masno tkivo, namalena koncentracija na laktati, hiperinsulinemija i/ili zgolemena senzitivnost na insulin, namalena glukoneogeneza ja ~inat hipoglikemijata dominantna patologija kaj hipotrofi~nite novorodeni deca. Nedvojben zaklu~ok e deka SGA novoroden~iwata ostanuvaat visokorizi~na kategorija, so lepeza od klini~ki stradawa, so optovarena dolgoro~na prognoza. : Small for gestational age infants (SGA) Adresa e autorit/Author addresse: , /, : 070 377 606 e-mail: [email protected]

1

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Farmakologji PHARMACOVIGILANCE - AN ESSENTIAL COMPONENT OF DRUG REGULATION IN DEVELOPING COUNTRIES Afrim Tabaku1, Sonila Vito2

2

Public Health Institute, Tirana-Albania Hoffmann-La Roche Ltd , Rep. Office, Tirana-Albania

1

ABSTRACT Background: Pharmacovigilance has been define as the science and activities relating to the detection, assessment, understanding and prevention of the adverse effect of pharmaceutical products. The developing world bear almost 90% of the global disease burden. Due to lack of pharmacological systems in these countries safety issues may go unreported. The national pharmacovigilance centers have become a significant influence on the drug regulatory authorities, at a time when drug safety concerns have become increasingly important in public health and clinical practice. The goal of this paper has been to present scientific data on adverse drug reactions caused due to the lack of pharmacovigilance systems or the ignoring of pharmaceutical law. Material and methods: We have collected from the literature data on the drug safety as well as the consequences of the lack of appropriate pharmacovigilance systems. Pharmacovigilance is now firmly based on sound scientific principles and is integral to effective clinical practice. The discipline needs to develop further to meet public expectations and the demands of modern public health. Results and discussion: Adverse drug reactions are among the top ten causes of mortality, the percentage of hospital admission due to drug related events in some countries is about or more then 10%. According to some reported data in USA: Drug related morbidity and mortality expenses exceeded 177.4 billion $ in 2000; ADRs reports per year are 3.5 million; 1.2 million patients are hospitalized in 2004 due to ADRs. More then 50% of ADRs are preventable. According the literature data many developing countries collect less than 100 ADRs per year (< 1 % of their target). Conclusions and recommendation: Pharmacovigilance is now firmly based on sound scientific principles and is integral to effective clinical practice. The discipline needs to develop further to meet public expectations and the demands of modern public health. Pharmacovigilance is an activity that has international significance. Also, inadequate infrastructure and limited resources (both financial and human) pose challenges to implementing pharmacovigilance in developing countries, increase vulnerability of local populations makes drug safety monitoring imperative. Key words: pharmacovigilance, adverse drug reaction, morbidity, pharmaceutical law Adresa e autorit/Author addresse: Prof. dr sci. Afrim Tabaku, mjek epidemiolog Adresa. Rruga Sh.Ishmi Pall.24 Shk.6 Ap 107 Telefon + 355 4 22281 05 Celular + 355 69 24 69 518 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Farmaci ANALYSIS OF VARIOUS OPIATES IN BIOSAMPLES BY GC/MS AFTER ACID HYDROLYSIS, ENZYMATIC HYDROLYSIS AND SILYLATION Suzana Petrovska1, Agim Ramadani2 State University of Tetovo, Macedonia 2 Clinical Hospital of Tetovo, Department for Forensic Medicine, Tetovo, Macedonia

1

ABSTRACT A GC/MS is an extremely specific technique for drug analysis. It is the most suitable method for confirming the result obtained with other techniques. For chromatographic procedures good sample preparation is extremely important. This is necessary because biosamples, urine and blood, are complex matrix containing a mixture of large amounts of numerous organic and inorganic compounds in which the specific target analytes are found a minute amounts. The opiates, were screened after acid hydrolysis and enzymatic hydrolysis, and for derivatization were used several derivatization reagents like MTBSTFA, BSTFA with TMCS and MSTFA. Derivatization is frequently recommended because it makes the molecules sufficiently volatile, thus permitting optimal separation. Silylation can be a convenient reaction to derivatize unknown analytes in toxicological samples. After derivatization the residue was injected to GC/MS. After using N-methyl-N-trimethylsilyltrifluoracetamide (MSTFA) acceptable results were achieved. This method can be used for screening of these substances by GC/MS or as a confirmation method after e.g. immunological tests. Key words: derivatization, acid hydrolysis, -glukoronidaze, GC/MS INTRODUCTION Over the last few years there has been a considerable increase in the number of substances newly included under international control. At the same time, seized quantities of drugs already under control, such as opiates, cocaine and coca paste, cannabis product, amphetamine and related compounds have also shown an alarming and unprecedented increase. This worldwide problem of drug abuse is in ever increasing in our country Makedonija, which is very popular from "Balkan s road". This is a travel road for drug from East part to West part of the world. This new situation, involving increase both in the frequency and volume of seizures, presents a challenge not only to national law enforcement authorities, but also to the better analytical methods and scientific staff of forensic laboratories. Table 1. Drug of abuse of opiate

DRUG NAME

TRADE OR OTHER NAMES

URINE TEST Threshol d Immunoa say Screening (typical)

URINE TEST Threshold GC/MS Confirmat ion (typical)

TIME DETECT ABLE* AFTER LAST DOSE

SYMPTOMS OF ABUSE

Opiate s Codein e Morph ine

Morphine, Roxanol, Tylenol w/ codeine, Robitussin A-C, Fiorinal w/ Codeine, Diacetylmorphine heroin), Horse, Smack, Dragons Tail, Poppy seeds contain Morphine and small amounts of Codeine.

2000 ng/ml

2000 ng/mL 2000 ng/ml

2-5 days

Drowsiness, "pinpoint pupils", redness or rawness around nostrils if inhaled, injection scars, syringes, bent spoons, eyedroppers, cotton or needles may be found.

*Time detectable after last dose will vary depending on quantity consumed and individual metabolic difference

EXPERIMENTAL Forensic urine drug testing for the abuse of opiates involves the detection of morphine or codeine or both. Usually, only total morphine or codeine is determined, which makes it difficult to determine the source of the opiates detected in urine (1, 2). There are five factors that may complicate the interpretation of the results of opiate analyses: 1. codeine contamination of heroin; 2. the presence of morphine and codeine in poppy seeds; 3. the metabolic conversion of codeine to morphine; 4. genetic differences that result in the variable metabolism of codeine; and 5. the different rates of urinary excretion of codeine and morphine (3-6). The presence of 6monoacetylmorphine (6-MAM) in urine is regarded as a specific marker for the illicit use of heroin (7-9). Also, the concentration of 6-MAM in urine are often very low compared with morphine or codeine, so detection is difficult. Sample preparation of standards Standard of opiates were prepared from following compounds in concentration mg/ml in ethanol: morphine, codeine, 6-MAM, ethyl morphine, dihydrocodein, pholkodin and nalorphine. 2 l from standards and tube with mix of all standards in same volume 2 l was added 1.0 ml 0.5 M Na2HPO4*2H2O, extracted with 5.0 ml toluene/n-butyl acetate, evaporated, dissolved in 175 l toluene, transfer into GC/MS vials for SCAN analysis. Derivatization In a different tubes added 1 ml of sample standards in urine in concentration 2.0; 1.0, and 0.2 mg/L, mix of all standards, added to 1.0 ml blank, added 1.0 ml 0.5 M Na2HPO4*2H2O,

extracted with 5.0 ml toluene/n-butyl acetate. The organic layer was separated, transfer organic layer in tube, evaporated and add 120 l acetonitryl and 20 l N-methyl-Ntrimethylsilyltrifluoracetamide (MSTFA) (10, 11). The mixture was heated for 60 min at 55 C. The residue was transferred into GC/MS vials for SCAN analysis. METHODS Hydrolysis: The enzymes Patella vulcata and Helix pomatia were compared with acid hydrolysis. The hydrolysis with Helix pomatia was performed by adding 40 l of glucuronidase (Helix pomatia, crude solution) to 1 ml of urine and blood . pH was adjusted to 4.5 with 0.1 M sodium acetate buffer. The samples were hydrolyzed at 37 C for 24 h in dry block. The acid hydrolysis was performed by adding 50 l of HCl to 1 ml of urine and heating the mixture at 55 C for 24 h in water bath. 1 ml of blood was extracted with 5 ml acetone, organic layer was separated, evaporated and add 800 l dest. Water and 50 l HCl . The mixture was heating at 55 C for 24 h in water bath. Extraction: after enzymatic hydrolysis (urine and blood), pH was adjusted to 8-9 with Na2HPO4*2H2O and the sample was extracted with n-butyl acetate with 20 l IS of Nalorfine. Derivatization was performed as described previously. Instrumentation The analyzed compounds were identified by gas chromatography-mass spectrometry (GC-MS). The system was Hewlett-Packard 5890 series II with a 5972 mass selective detector. The chromatographic column was HP-5 MS (30m x 0.25 mm i.d. 0.25 m) film thickness. The temperature program was as follows: oven temperature was held in 60 C for 1 min, increased 15 C/min to 300 C (hold for 4 min). The injector and detector temperatures were 250 C and 280 C. One microlitres of this solution was injected into the GC-MS. Validation protocol The extraction recovery was determined by adding tha analytes to drug-free urine at three different standards (n=10). After extraction, the above were compared with unextracted standard of egual concentrations. RESULT AND DISCISSION Derivatization with MSTFA is necessary to produces silyl derivatives which are more volatile, less stable, more thermally stable and most useful for the analysis of volatile trace materials where the derivatives may be near the reagent or by-product peak. The easy of reactivity of the functional group toward silylation follows the order: Fig.1.

Figure 1.

Alcohol > Phenol > Carboxyl > Amine > Amide hydroxyl hydroxyl The order of alcohols being: Primary > Secondary > Tertiary

The structure of MSTFA and their reaction with different functional groups of drugs are presented in fig. 2. Figure 2. Sample ­ OH + R3Si ­ X O Si (CH3)3 R ­ AH + R ­C = H ­ Si (CH3)3 Sample ­ O ­SiR3 + HX O Si (CH3)3 R ­ A ­ Si (CH3)3 + R ­C = H

Structure of MSTFA and their reaction general reaction mechanism Drug concentrations in analyzed samples were calculated by comparing the peak-area ratio of the drug with that of nalorphine (internal standard) against the standard calibration curve. The retention time (RT) and Selected ions (m/z) of standards are presented in Ttable 2 and Table 3. Table 2. DRUG NAME Morphine Dihydrocodein Codeine Ethyl morphine 6-MAM Pholcodine RT 8.51 10.81 10.86 10.97 11.67 15.29 Ions 127, 170, 285 115, 164, 244, 301 124, 162, 229, 299 162, 214, 284, 313 146, 215, 268, 327

Retention times (RT) and ions followed by SCAN Table 3. DRUG NAME Dihydrocodein Morphine Codeine Ethyl morphine 6-MAM Pholcodine RT 9.94 10.30 10.50 10.59 10.92 11.23 Ions 146, 178, 263, 373 196, 236, 429 178, 234, 371 192, 234, 385 324, 414, 455 287, 340, 399

Retention times(RT) and Selected ions (m/z) after derivatization Figure 3.

A total ion chromatogram. Peak identification: 1. dihydrocodeine; 2. morphine; 3. codeine; 4. ethyl morphine; 5. pholkodine and 6. 6MAM Figure 4.

2,8 2,6 2,4 2,2 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 St, St. St. St. St. St. morfin 2.0 mg/L acid morfin 1.0 mg/L acid morfin 0.2 mg/L acid morfin 2.0 mg/L enzymatic morfin 1.0 mg/L enz morfin 0.2 enzymatic

Comparation of concentrations of morfine after acid and enzymatic hydrolysis and silylation

Figure 5.

Case 10

Case 1

Case 2

Case 3

Case 4

Case 5

Case 6

Case 7

Case 8

Case 9

0,0

2,8 2,6 2,4 2,2 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 St. St. St. St. St. St. codein 2.0 mg/L acid codein 1.0 mg/L acid codein 0.2 mg/L acid codein 2.0 mg/L enzymatic codein 1.0 mg/L enzymatic codein 0.2 mg/L enzymatic

Comparation of concentrations of codein after acid and enzymatic hydrolysis and silylation Figure 6.

2,4 2,2 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 6 - MAM 2.0 mg/L aci 6 - MAM 1.0 mg/L acid 6 - MAM 0.2 mg/L acid 6 - MAM 2.0 mg/L enzymatic 6- MAM 1.0 mg/L enzymatic 6- MAM 0.2 mg/L enzymatic

Case 1

Case 2

Case 3

Case 4

Case 5

Case 6

Case 7

Case 8

Case 9

Comparation of concentrations of 6-MAM after acid and enzymatic hydrolysis and silylation After statistical calculating, enzymatic hydrolysis the extraction yelds of small concentration give better yelds than enzymatic hydrolysis.

CONCLUSION If is found 6-MAM, morphine and codeine in urine and morphine in blood in this case we can said that is taken heroin.

Case 10

0,0

Case 10

Case 1

Case 2

Case 3

Case 4

Case 5

Case 6

Case 7

Case 8

Case 9

0,0

If the concentration of codeine in urine is bigger than concentration of morphine in blood, in this case is taken same medicament with codeine. For example, Morphine is often administered to relieve pain during surgery. Some administered drugs are also commonly prescribed, and If we have the same concentration of morphine and codeine e we can`t say anything (maybe it is from heroin, codeine or may be from morphine). The presence of 6-monoacetylmorphine (6-MAM) in urine is regarded as a specific marker for the illicit use of heroin. Also, the concentration of 6-MAM in urine are often very low compared with morphine or codeine, so detection is difficult. Incomplete hydrolysis using glucuronidase could lead to false-negative results for many opioids when urine is tested for drugs of abuse. We conclude that acid hydrolysis and derivatization with MSTFA is the method of choice for GC-MS confirmation of opioids. REFERENCES

1. Recommended Methods for the Detection and Assay of Heroin and Cannabinoids in biological specimens, Manuel for Use by National Narcotics Laboratories, ST/NAR/23, United Nations, 1993. 2. Hawaks RL. Analyttical methodology, in Urine Testing for Drugs of Abuse (R. L. Hawaks and C. N. Chiang, eds), Nida Research Monograph 73, p. 30 (1986). 3. Cone EJ, Welch P, Paul BD, Mitchell JM. Forensic drug testing for opiates, III. Urinary excretion rates of morphine and codeine following codeine administration. J. Anal. Toxicol. 15: 161-166 (1991). 4. Lafolie P, Beck O, Lin Z, Albertioni F, Boréus L. Urine and plasma pharmacokinetics of codein in healthy volunteers: implication for drugs-of-abuse testing. J. Anal. Toxicol. 20: 541-46 (1996). 5. Carol L. O`nel and Alphonse Poklis. Simultaneous Determination of Acetylcodein, Monoacethylmorphine, and Other Opiates in urine by GC-MS. J. Anal. Toxicol. 2: 427-432 (1997). 6. Pok PR, Monique F, Thierry S, Joelle B, Mireille B. Concentrations of Heroin, 06Monoacethylmorphine and Morphine in a Lethal Case Following an Oral Heroin Overdose. J. Anal. Toxicol. 21: 232-235 (1997). 7. Cone EJ, Welch P, Mitchell JM, Paul BD. Forensic drug testing for opiates: I. Detection of 6acetylmorphine in urine as an indicator of recent heroin exposure; drug and assay considerations and detection times. J. Anal. Toxicol. 15: 1-7 (1991). 8. Fuller DC, Anderson WH. A simplified procedure for the determination of free codein, free morphine and 6-acethylmorphine in urine. J. Anal. Toxicol. 16: 315-18 (1992). 9. Paul BD, Mitchell JM, Mell LD. Irving J. Gas chromatography/electron impact mass fragmentometric determination of urinary 6-acethylmorphine, ametabolite of heroin. J. Anal. Toxicol. 13: 2-7 (1989). 10. Knapp DR. Handbook of Analytical Derivatization Reactions; John Wiley and Soons; New York, 1979 11. McMahon DH, Method development guidelines for chemical derivatization in gas chromatography, J. Chromatogr. Sci., 23:426 (1985).

Adresa e autorit/Author addresse: M-r.ph.spec. Petrovska Suzana Str. Nikola Parapunov 5/68, 1000 Skopje Tel.+389 70 360 393 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Mikrobiologji NDJEKJA E NDJESHMËRISË SË ESCHERICHIA COLI, TË IZOLUAR NGA URINA, NË CEFALOSPORINA NË KUSHTE IN VITRO

1

Fatime Jusufi1, Adem Jusufi2 Enti Për Mbrojtje Shëndetësore, Mikrobiologji, Tetovë 2 Përfaqësia e Belupo, Shkup, Maqedoni

REZYME Hyrje: Escherichia coli është baktere Gram-negative, banor i florës normale të zorrëve dhe shkaktar i shpeshtë i infeksioneve akute dhe të pakomplikuara të traktit urinar. Qëllimi: Qëllimi i këtij studimi është: (1) Ndjekja e ndjeshmërisë së Escherichia coli në kushte in vitro në cefalosporinat e të katër gjeneratave; (2) krahasimi i rezultateve me ato të studimit të mëparshëm dhe (3) detektimi eventual i shtameve në antibiotikët e sipërpërmendur. Materiali dhe metodat: Studimi është kryer në Entin për Mbrojtje Shëndetësore në Tetovë, Mikrobiologji, në periudhë prej 01.01.2009 deri 30.06.2009. Në këtë periudhë për urinokulturë janë paraqitur 2075 pacientë te të cilët ekzistonin simptome të uroinfeksionit, prej tyre 458 rezultuan me test pozitiv, kurse 1617 ishin negativ. Bakteret më shpesh të izoluara ishin Escherichia coli me 324 ose 70%, Klebsiella pneumoniae sups pneumoniae me 49 ose 10.6%, Proteus mirabilis me 25 ose 7.4%, Pseudomonas aeruginosa me 25 ose 6.9% raste. Për identifikimin e shtameve janë shfrytëzuar stripet ID32E, kurse për testimin e ndjeshmërisë në antibiotik janë shfrytëzuar stripet ATB-UR. Rezultatet: Në këtë studim është gjetur që Escherichia coli është e ndjeshme në: Ceftriakson me 77.77%, Cefiksimë me 72.65%, Ceftazidimë me 62.39%, Cefoksitinë me 57.26%, Cefpirom me 52.14 dhe Cefepimë me 50.43%. Përfundim: Nuk vërehet dallim i madhe në ndjeshmërinë ndaj cefalosporinave të të gjitha gjeneratave në krahasim me studimin e kryer më parë. Fjalë kyç: Escherichia coli, cefalosporinat, ndjeshmëria HYRJE Escherichia coli është baktere gram­negative mjaftë e qëndrueshme, rezistente. Eshtë e ndjeshme në kripërat e selenit, tetrationate dhe dezoksikolat të natriumit. Nga grupi i dezinfektantuesëve, më e ndjeshme është në klor dhe komponime të tij (1, 2). Shumë lloje të Escherichia coli-it janë të qëndrueshme në benzil­penicilinë, kurse të ndjeshme në: ampicilinë, cefalosporinë, aminoglikozidë, kloramfenikol dhe trimetoprimë­ sulfonamide. Por, megjithatë E. coli shumë shpejtë krijon qëndresë në barna kundërmikrobike në të cilët dikur ka qenë e ndjeshme. Lloji i baktereve Escherichia coli shpeshherë është multirezistente (5). Rreth 20% të këtij lloji që ndodhen në urinë janë të qëndrueshme në 5­6 kimioterapeutikë të ndryshëm (3). Këto lloje posedojnë qëndresë kundërmikrobike bartëse dhe trajtimi terapeutik është mjaftë delikat. Llojet e ndryshme të Escherichia coli-it mund të shkaktojnë sëmundje të ndryshme, ku nga më të shpeshtat përmendim sëmundjet piogjene. Këto sëmundje shkaktohen nga llojet e E. coli­it që bëjnë pjesë në florën normale të zorrës (3, 4). Në grupin e sëmundjeve piogjene më të shpeshta janë infeksionet e traktit urinar ku janë për të përmendur cystitis, pyelitis dhe pyelonephritis, sidomos tek femrat për shkak të afërsisë anatomike të traktit gastrointestinal me traktin urinar (3).

QËLLIMI Qëllimi i këtij studimi është: 1. Të shihen karakteristikat e përdorimit in vitro të cefalosporinave; 2. të ndjeket ndjeshmëria e E. col­it në këto kundërmikrobikë dhe 3. krahasimi i këtyre rezultateve me ato të studimit të mëparshëm. MATERIALI DHE METODAT Studimi është kryer në Entin për Mbrojtje Shëndetësore, Mikrobiologji në Tetovë, për periudhën kohore gjashtë mujore, nga 01-01-2009 deri më 30­06­2009. Në këtë periudhë për urinokulturë janë drejtuar gjithsej 2075 pacientë tek të cilët është dyshuar për infeksion. Nga ky numër në 458 raste jane gjetur baktere të ndryshme, prej ku vetëm me E. coli ka patur 324 raste. Këto rezultate janë marrë nga arkivi i Entit të sipërshënuar. Për mënyrën e veprimit të kundërmikrobikut në bakteret E. coli kemi perdorur termet: sensitive (S), rezistente (R) dhe intermediare (I) duke i shprehur me numra dhe përqindje. REZULTATET DHE DISKUTIMI Gjatë periudhës gjashtë mujore, në Entin për Mbrojtje Shëndetësore, Mikrobiologji, në Tetovë, është bërë urinokultura e 2075 pacientëve. Nga këto, në 458 pacientë është gjetur prania e baktereve të ndryshme në urinë. Nga 458 pacientë me infeksione bakteriale të rrugëve urinare, 324 kanë qenë të infektuar me Escherichia coli. Në tabelën nr.1 është prezantuar ndjeshmërinë e E. col­it në cefalosporina (është marrë vlera mesatare). Tabela 1. Vlerat mesatare të ndjeshmërisë së E. col­it në cefalosporina. Emri i grupit kundërmikrobikut Cefalosporinat të S Nr. 60.10 R Nr. 54.60 I Nr. 5.00

% 52.20

% 45.80

% 5.13

Në tabelën 3 është prezantuar ndjeshmëria e E. coli­it në cefalosporina, me përfaqësues nga të katër gjeneratat. Nga tabela shihet se E. coli tregon ndjeshmëri të madhe kryesisht në cefalosporinat e gjeneratës së tretë (më shumë në ceftriakson, cefiksimë dhe ceftazidimë) dhe më pak në ato të gjeneratës së parë (cefalotinë). Luftimi i Escherichia coli­it nga ana e cefalosporinave të gjeneratës së parë është e kufizuar. Poashtu edhe luftimi i baktereve të tjera gram­negative si Klebsiella pneumoniae dhe Proteus mirabilis (6, 7). Cefalotina dhe cefazolina kanë spektër të veprimit të ngjashëm në luftimin in vitro. Edhe pse cefazolina është më aktive në luftimin e E. col-it dhe Klebsiella species (8, 9), në vendin tonë për arsye të panjohura ajo nuk përdoret, por përdoret cefalotina. Cefalosporinat e gjeneratës së dytë kanë veprim më të shprehur krahasuar me cefalosporinat e gjeneratës së parë në luftimin e E. coli-it si dhe Klebsiella species dhe P. mirabilis. Shumica e cefalosporinave të gjeneratës së tretë kanë qëndrueshmëri të lartë ndaj betalaktamazave (penicilinazave dhe cefalosporinazave) dhe prandaj kanë një spektër shumë të gjërë

të veprimit kundër baktereve gram-negative, përfshirë këtu shtamet që prodhojnë penicilinazë N. gonorrhoeae dhe shumë Enterobacteriaceae (Citrobacter, E. coli, Enterobacter, Klebsiella, Morganella, Proteus , Providencia dhe Serratia species). Në përgjithësi cefalosporinat e gjeneratës së tretë janë të ndjeshme ndaj beta­ laktamazave (8). Cefepima, cefalosporinë e gjeneratës së katërtë, në përgjithësi është më e qëndrueshme ndaj hidrolizës së beta-laktamazave sesa cefalosporinat e gjeneratës së tretë (8). Tabela 3. Ndjeshmëria e E. coli-t në cefalosporina. S % 57.26 62.39 72.65 77.77 50.43 52.14 R % 42.74 37.61 27.35 22.23 49.57 47.86 I % / / 2,56 / / /

Emri i barit Cefoksitina Ceftazidima Cefiksima Ceftriaksoni Cefepima Cefpiromi

Nr 67 73 85 91 59 61

Nr 50 44 29 26 58 56

Nr / / 3 / / /

PËRFUNDIMI 1. Nga 2075 pacientë që janë udhëzuar për urinokulturë në Entin për Mbrojtje Shëndetësore, Mikrobiologji në Tetovë, në 458 raste janë gjetur baktere të ndryshme, nga këto 324 raste kanë qenë me E. coli. 2. Për analiza laboratorike, antibiogram, janë shfrytëzuar disqet e gjithësej 8 cefalosporinave. 3. Prej të gjithë barnave të përmendur, ndjeshmëri më e madhe është vërejtur në: Ceftriakson 77.77%, Cefiksimë 72.65%, Ceftazidimë 62.39%, Cefoksitinë 57.26%, Cefpirom 52.14%, Cefepimë 50.43%. 4. Nuk ka dallim sinjifikant në ndjeshmërinë e E. col-it në cefalosporina krahasuar me rezultatet e studimit të kaluar. REFERENCAT

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Islami H, Disha M. Bazat e Farmakoterapisë, Prishtinë/ 2000. Varagic VM, Milosheviq MP. Farmakologija, Beograd/ 2001. Karakasheviq B. Mikrobiologija i parazitologija, peto izdanje, Medicinska knjiga BeogradZagreb/1987. Jacaj Z. Mikrobiologjia, Tiranë/ 2000. Durmishi N. Multirezistentna Escherichia Coli na odjelu za intenzivnu njegu dojencadi, Diplomski rad, Medicinski Fakultet, Zagreb/1997. Drug evaluations Chicago: American Medical Association, September 1995:1413-80. Anel comment, 4/98.

8.

9.

Mandell GL, Petri WA Jr. Antimicrobial agents: penicillins, cephalosporins, and other beta-lactam antibiotics. In: Hardman JG, Gilman AG, Limbird LE, et al, editors. Goodman and Gilman's: the pharmacological basis of therapeutics. 9th ed. New York: McGraw-Hill; 1996. p. 1073-101. Mandell GL, Douglas RG, Bennett JE, editors. Principles and practice of infectious diseases. 4th ed. New York: Churchill Livingstone, 1995: 247-64.

SUMMARY FOLLOWIN OF SENSITIVITY OF ESCHERICHIA COLI, ISOLATED FROM URINE, IN CEPHALOSPORINS IN VITRO Fatime Jusufi1, Adem Jusufi2 1 Health Care Institution of Microbiology, Tetovo 2 Representation of Belupo, Skopje, Macedonia

The purpose of this study is to analyse the usage charactersitics in vitro of cephalosporins, including follow of sensitivity of Escherichia coli in vitro in cephalosporins of forth generations, comparison of results with the results of previous study performed in other years. The study material is taken from the archive of Health Defence Institut­Mikrobiology in Tetova. These data are from antibiograms and urinocultures. In the time period from 01.01.2009 to 30.06.2009 are made 2075 urinocultures. In 458 cases were found different bacteria, 324 (70%) were with E. Coli, than Klebsiella pneumoniae sups pneumoniae with 49 cases (10.6%), Proteus mirabilis with 25 cases (7.4%), Pseudomonas aeruginosa with 25 cases (6.9%) and so on. For identification of bacteria are used strips ID32E and for testing of sensitivity in antibiotics are used strips ATB-UR. Results: in this study we noticed that Escherichia coli is sensitive in: Ceftriaxon with 77,77%, Cefixime with 72.65 %, Ceftazidime sensitivity is 62.39%, Cefoxitin 57.26%, Cefpirom with 52.14% and Cefepime with 50.43. Comparing with previous study there is not a significative difference in sensitivity in cephalosporins of four generations. Key words: Escherichia coli, sensitivity, cephalosporins Adresa e autorit/Author addresse: Dr Fatime Jusufi, mjeke mikrobiolog Rruga Mirçe Acev 52, Tetovë, Maqedoni Tel: 070 348 067 E-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Oftalmologji PROLIFERATIVE DIABETIC RETINOPATHY AND NEUROPSYCHIATRIC ­ PSYCHOLOGICAL IPMLICATIONS Halil Ajvazi¹, Valbona Govori¹, Ilhami Goranci¹, Shkelzen Kadriu², Dardan Goranci¹ ¹University Clinical Center, Eye and Neuropsychiatric Clinic in Prishtina-Kosovo, ²Regional Hospital Center-Eye and Neuropsychiatric Departament in Gjilan-Kosovo. ABSTRACT Purpose: The aim of study was making the postoperative analysis to Proliferative diabetic retniopathy (PDR) and the implicatitions of the syndroma anxio-depressiva, posttraumatic stress disorders (PTSD), psychotic dsiorders and psycho-motoric retardation (PMR). Material and methods: In the study were presented the results of the treatment of diabetic retinopathy with the neuropsychiatric and psychological implications treated in the Eye Clinic and neuropsychiatric ward in Prishtina as well as Regional Hospital in Gjilan, during the period from Juny 2002 until Juny 2009. There were examined, diagnosed 111 patients with PDR and all these patients were associated with neuro-psychiatric and psychological disorders.There has been used the statistical methods of processing and analysis in accordance with the WHO protocol. Results: Our study included 111 patients with PDR associated with neuro-psychiatric and psychological disorders, age of 20-70 yeares, the most affected age was 51-60 yares. In 65 cases or (54.9%), of whom 66 were males or (59.4) and 45 females or (40.5%). After examination completing we had 57 or (51.3%) patients with syndroma anxio-depressiva; 31 or (27.9%) with PTSD; 14 or (12.6%) cases with psychotic disorders and 9 or (8.1%) with PMR. All patiens within our resarch practically were treated with pan-retinal photo-coagoation (PRP) 67 (60.36%) total; with Cyclo-chryoterapy (CCT) in 25 cases or (22.52%) and with Vitrectomy in 19 cases or (17.11%). The results we have orrigji in orri groups: 1. Improvemente, 2. Stabilization and 3. Worsening of postoperative clinic orrigjim and all cases were associated with ophtalmologycal, neuro-psychiatric and psychological disorders. Conclusion: We consider that we shoud orri on continuonsly orrigjimi on ophtalmologic, neuro-psychiatric and psychological sick persons with PDR in orri to orrigj anxety and orrigjim disorders resulting from mentionend diseases, in orri to achieve this goal, we have to follow an interdiciplinary co-operation. Key words: PDR, syndroma anxio-depresiva, PTSD, psychosis, PMR Adresa e autorit/Author addresse Mr.sci.dr.Halil Ajvazi 62000 str.Petrovc, n.n., Gjilan-Kosova Tel. +377 (0) 44 77 77 14 Mob. +381 (0) 280 375 865 E-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Oftalmologji ANZLIZA GLOBALE E FAKTORËVE KRYESOR TË DËMTIMIT TË PAMJES DHE TË VERBIMIT, IMPLIKIMET SHËNDETËSORE PUBLIKE Fatmir Xhaferi1, Argjend Imeri1

1

Reparti i Sëmundjeve të Syrit Spitali Klinik, Tetovë

ABSTRAKT Qëllimi i temës: Analiza e faktorëve kryesor që sjellin deri te dobësimi i pamjes dhe verbimi duke u bazuar në kriteret e caktuara nga OBSH. Analiza e implikimeve shëndetësore publike të pamjes së dëmtuar dhe verbimit, bara socio-ekonomike e tyre, dallimi i faktorve të verbimit në varësi nga zhvillimi ekonomik i shteteve të ndryshme, ndikimi i sistemeve dhe politikës shëndetësore në mbrojtjen shëndetësore të kësaj kategorie të sëmurëve. Materiali dhe metodat: Në përpilimin e temës janë shfrytëzuar të dhënat epidemiologjike të shkaktarëve kryesor të dëmtimit të pamjes dhe verbimit të marra nga OBSH dhe nga disa studime kohorte me ekzemplarë të mëdhej të realizuara në Evropë, komparacioni i të dhënave në nivel botëror, Evropë , SHBA si dhe të dhënat e pakta për Republikën e Maqedonisë duke shfrytëzuar burime indireke, në mungesë të bazës së mirëfilltë të dhënave. Konkluzioni: (1) Popullacioni i verbët rritet për afër 1-2 milion në vjet në nivel botëror; (2) 90% e dëmtimeve të pamjes paraqiten në vendet e pazhvilluara; (3) 60% e verbimeve janë të trajtueshme dhe (4) 20% e të gjithë verbimeve janë preventabile. Masat e prevencës primare për disa kategori, siç është glaukoma, katarakta dhe orrigjimi i anomalive refraktare në moshës fëminore, janë me rëndësi të pamohueshme. Fjalë kyç: dëmtimi i pamjes, verbimi, aspekti shëndetësor publik Adresa e autorit/Author addresse Dr Fatmir Xhaferi, mjek oftalmolog Reparti I Sëmundjeve të Syrit Spitali Klinik, Tetovë Phone: mobile: + 389 71 247 807 work: + 389 44 330 810 ext. 365 home: + 389 44 340 160 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Oftalmologji GLOBAL ANALYSIS OF MAIN FACTORS FOR VISUAL IMPAIRMENT AND BLINDNESS AND THEIR PUBLIC HEALTH IMPLICATIONS Fatmir Xhaferi1, Argjend Imeri1

1

Department of Eye Diseases Clinical Hospital of Tetova

ABSTRACT Purpose of the topic: Analysis of main factors that cause visual impairment and blinding according to the criterions set from WHO. Presentation of public health implications of the visual impairment and blindness, their socioeconomic burden, detection of blindness factors according to economic development of the different states, the impact of systems and health policy in health protection for this category of ill people. Materials and methods: For compilation of this topic have been used epidemiologic evidences for the main causers of visual impairment and blindness that are taken from WHO and from some cohort studies with big samples that have taken place in Europe, comparison of the data throughout the World, Europe, USA and some poor existing data for Republic of Macedonia using indirect sources, in lack of a genuine database. Conclusion: (1) Number of blind people is increased for approximately 1-2 million per year worldwide; (2) 90% of the visual impairment appears in underdeveloped countries; (3) 60% of blindness causes are treatable and (4) 20% of the blindness causes are preventable. Primary prevention for some categories like glaucoma, cataract, and refractive errors in child age is very important. Key words: Visual impairment, blindness, public health aspect. Adresa e autorit/Author addresse Fatmir Xhaferi, MD Ophthalmologist Department of Ophthalmology Clinical Hospital - Tetovë phone: mobile: + 389 71 247 807 work: + 389 44 330 810 ext. 365 home: + 389 44 340 160 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Oftalmologji DAKROCISTORINOSTOMIA ME TUBA SILIKONI NË TRAJTIMIN E DAKROCISTITIT -Prezantim rastiNadi Rustemi1, Rexhep Abdiu1, Isnije Vejseli 1 1 Reparti i Oftalmologjisë, Spitali Klinik, Tetovë, Maqedoni

REZYME Pezmatimi i qesës së lotit lajmërohet për shkak të grumbullimit të lotëve që ndodh tek obliterimi e më rrallë tek stenoza e kanalit nazolakrimal. Lotët e grumbulluar në qeskën e lotëve përmbajnë bakterie të ndryshme. Në qeskën konjunktivale janë kushtet optimale për shumëzimin e bakterieve, të cilat sekretojnë toksinat që shkaktojnë pezmatimin e mureve të saj. Pezmatimi i qeskës së lotit shoqërohet me sekret mukopurulent, i cili shpesh në mënyrë spontane del nga punktat në qesen konjuktivale. Si rezultat i kesaj shfaqet konjuktiviti kronik me ulçer të kornesë dhe me hipopion. Qëllimi i punimit: Qëllimi i këtij punimi ishte që të bëhej krahasimi i operacionit me tuba silikoni, dacrocystorinostomia, me operacionet tjera që realizohen për këtë sëmundje. Materiali dhe metodat: Pacient i cili kishte shqetësime të vazhdueshme me formim të abcesit recidivues. Rezultati: Eshtë parë që aplikimi i kësaj metode operative jep rezultate më të mira se operacionet tjera e sidomos te moshat e reja. Përfundimi: Te pacientët që kanë absces recidives, sidomos në mosha të reja, aplikimi i dakrocistorinostomisë me tuba silikoni jep rezultate më të mira në krahasim me operacionet tjera që kryhen për këtë sëmundje. Fjalë kyç: pezmatimi i qesës së lotit, abscesi, dakrocistorinostomia me tuba silikoni.

HYRJE Pezmatimi i qesës së lotit lajmërohet për shkak të grumbullimit të lotëve te obliterimi e më rrallë te stenoza e kanalit lakrimonazal. Lotët e grumbulluar në qeskën e lotëve përbëjnë ndytësira dhe bakterie. Në qeskën konjuktivale janë kushtet optimale për shumëzimin e bakterieve, ato sekretojnë toksinet të cilat shkaktojnë pezmatimin e mureve të qeskës së lotit (1, 4, 6). Pezmatimi i qeskës së lotit shoqërohet me sekret mukopurolent, i cili shpesh në mënyrë spontane del nga punktat në qesen konjunktivale. Në të njëjtën anë, zakonisht shfaqet konjunktivit kronik, i cili e shoqëron shpesh këtë pezmatim kronik të qeskës së lotëve. Nëse nuk operohet, dakrocistiti kronik mund të zgjasë me vite, të kalojë në dakrocistit akut, absces të regjionit të qeskës dhe fistulizim (2, 3, 7). Shpesh mund të kemi ulçer të kornesë me hipopion. Pacientët ankohen në lotim të theksuar dhe sekret në këndin e brendshëm të kapakëve të syrit. Në regjionin e qeskës së lotit shpesh nuk vërejmë asgjë patologjike Rallë mund të shfaqet një ngritje e lehtë e këtij regjioni. Nëse bëjmë ndrydhjen e këtij regjioni, nga punktat lakrimale del sekret mukopurolent. Kur bejmë shperlarjen e kanaleve të lotëve, këtu nga punkta tjetër do të kthehet tretja e përzier me sekret mukopurulent (1, 5, 6). Dakrocistiti kronik më shpesh shfaqet te femrat se sa te meshkujt, në raport 3:1. I vetmi mjekim efikas është ndërhyrja kirurgjikale (8, 9, 10).

PREZANTIMI I RASTIT Pacienja A. N. e moshes 46 vjeç, vjen në Repartin e Syve në Tetovë me dhimbje, e cila zgjerohej kah balli dhe poshtë kah dhëmbët, fryerje në regjionin e qesës, lotim të syrit, dhe ndjeshmëri në dritë dhe blefarospazëm. Pacientja disa vite që kishte probleme të vazhdueshme. Ishte trajtuar disa herë me antibiotikë, sëmundja i qetësohej, por pastaj i përsëritej. Shenjat objektive prezantohen me edeme të regjionit të qeskës dhe të kapakëve, skuqje dhe ngritje të temperatures. Në palpim të këtij regjioni kishte fluktacion, qesja ishte e fryer dhe përmbante qelb. Në këtë rast realizuam incizionin dhe drenazhim e qelbit dhe i rekomanduam dhënien e antibiotikëve. Pas qetësimit të syrit me pëlqimin e pacientes vendosëm të kryejmë operacionin dakrocistorinostomisë me vendosje të tubave të silikonit, si zgjidhje e vetme në shërimin e kësaj sëmundjeje. Dakrocistorinostomisë është një metodë e re, shumë efikase, e cila për herë të parë realizohet në Spitalin Klinik të Tetovës. Teknika operative Bëhet prerja e lëkurës 5mm larg këndit të brendshëm palpebral në gjatësi 15 deri 20 mm. Kështu arrihet mbi insercionin kockor të ligamentum palpebrae mediale. Vazhduam me preparim të topitur të indeve të buta gjer në murin kockor në regjionin e crista lacrimalis anterior dhe os lacrimale. Në murin kockor bëjmë prerjen në formë të një katërkëndëshi me dimensione 10 deri 15 mm. Hapja kockore bëhet me frez trepan dentar. Kocka e prerë hiqet, tani na prezantohet mukoza e hundës. Nga sipërfaqja e mukozës së hundës hiqen celulat etmoidale dhe bëjmë prerjen e saj, poshtë dhe anash. Vazhdohet me prerjen e qesës së lotit, poshtë dhe anash. Pastaj futjen e tubave, njera anë nga punkta e sipërme në sakus e pastaj në anën e hundës së operuar dhe tjetra anë nga punkta e poshtme në sakus dhe del në hundë. Në hundë bëhet lidhja e të dy pjesëve të tubave, të cilat lihen aty dhe nuk pengojnë frymëmarrjen. Cepet e poshtme të mukozës së hundës dhe të qeskës së lotit qepen me ketgut. Në fund aplikojmë penjtë në lëkurë. Heqja e tubave rekomandohet pas gjashtë muajve. Te pacientët me absces recidivues muret e qesës së lotit janë shumë holla për shkak të infeksionit të vazhdueshëm, sidomos në mosha të reja, ku aplikimi i dakrocistorinostomisë me tuba silikoni jep rezultate më të mira në krahasim me operacionet tjera që kryhen për këtë sëmundje.

LITERATURA

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Kanski JJ. Lacrimal drainage system: Clinical Ophthalmology 2003; 2: 43-53. Fernandes V, Hunter J, Dacryocystorhinostomy, Department of Otorhinolaryngology, Newcastle University; Updated: Mar 10, 2008. Lee AD, Higginbotham E, Diseases of the Lacrimal and Orbital System: Clinical guide to comprehensive Ophthalmology 1999; 5: 107-124. Vaughan D, Asbury T, Riordan E, General Ophthalmology 1998: 4: 84-91. Tsirbas A, Wormald PJ. Mechanical endonasal dacryocystorhinostomy with mucosal flaps. Br J Ophthal 2003;87:43­7. Viers ER. Lacrimal Disorders: Diagnosis and Treatment. Mosby, St Louis. 1976. Gilliland GD. Dacryocystitis. Medicine, (2007). Kunimoto DY, Kanitkar KD, Makar MS; The Wills Eye Manual, 4th Edition, 2004, Lippincott, Williams and Wilkins.

9.

Pifaretti J M. Endoscopy of the lacrimal ducts. Klin Monatsbl Augenheilkd, 1998, 212(5): 259­ 260 10. Older J. Routine use of a silicone stent in a dacryocystorhinostomy. Ophthalmic Surg. 1982;13:911-15.

SUMMARY DACRYOCYSTORHINOSTOMIA WITH SILICONE TUBES IN DACROCYSTITIS TREATMENT -Case reportNadi Rustemi1, Rexhep Abdiu1, Isnije Vejseli1 1 Ophthalmology Unit, Clinic Hospital ­ Tetovo

Dacrocystitis is the accumulation of the tears wich is the result of obliteration or the stenosis of canalis lacrimalis. These accumulated tears can contain bacteria and the ductus lacrimalis is the place were the conditions are very good for the begining of many kinds of infections from their toxines, wich cause dacrocystitis. Main symptom is mucopurulent discharge wich can pour out to conjuctiva. From this it can cause conjuctivitis chronica and more often this will go to corneal ulcer with hypopion. The aim: The aim of this study was to see the comparison of the operation with silicon tube for dacrocystitis - Dacryocystorhinostomia - with other methods of operation. Methods: The patient of our study was with dacrocystitis and with absces forming a few times. Results: Application of this operative method gives a beter results than other methods especially in young people. Conclusion: Patient wich will have absces a few times with thin walls of ductus lacrimalis and with sings of recurrent infections in young persons, aplication of this method will give a very good results then other operative methods. Key words: inflamation of ductus lacrimalis, abscessus, dacryocystorhinostomia with silicon tubes. Adresa e autorit/Author addresse Dr Nadi Rustemi, mjek oftalmolog, magjistër Reparti i Oftalmologjisë, Spitali Klinik, Tetovë Tel: 070 809 551 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Gjinekologji/Akusheri RËNDËSIA E KOLPOSKOPISË NË ZBULIMIN E HERSHËM TË KARCINOMËS SË QAFËS SË MITRËS Zulfije Gjoni Duraku1

1

Shtëpia e Shëndetit, Ulqin, Mali Zi

HYRJE Karcinomi i qafës së mitrës është ndër karcinomet më të shpeshtë të organeve gjenitale apo i dyti mbas karcinomit të gjirit. Vdekshmëria është e madhe poqese zbulohet me vonesë. Kolposkopia është metodë që ndihmon zbulimin e hershëm të këtij karcinomi.

Kolposkopi si instrument i rendesishem ne patologjine e cerviksit u zbulua nga Hinselman ne vitin 1924. Eshte instrument stereoskopik binokular i levizshem qe zmadhon prej 6-40 here ndryshimet e epitelit cervical, vaginal dhe vulves. Me shumë perdoret zmadhimi prej 16 here dhe filteri i gjelbert per te diagnostikuar ndryshimet e vogla ne enet e gjakut. Aparati me i ri eshte video kolposkopi qe mundeson fotografimin kolor te ndryshimeve. Kjo ka shume perparesi se dhe vete pacientja mund te shoh ndryshimet dhe te bindet per semundjen qe mund t`i kercnohet.

Siguria e kesaj metode eshte prej 60-85%, gjersa ne kombinim me citologjine 98-99%. Kolposkopia sot duhet te jete pjese perberse e çdo ekzaminimi gjinekologjik. Kjo metode i ka disa perparesi: - mund te perseritet sa here qe te jete e nevojshme; - nuk demton indin dhe

- nuk eshte e dhimshme per gruan. TEKNIKA E KOLPOSKOPISË Ekzaminimi kolposkopik behet ne te njejten tavoline gjinekologjike dhe ne te njejten pozite. Koha me e mire per ta bere eshte pas menstruacionit ose ne mesin e ciklit.

Se pari behet aplikimi i spekulumit dhe lyhet me acid acetik 3% qe ndihmon qe epiteli te fryhet sidomos ai abnormal dhe ndryshimet te jene me te dukshme. Pastaj qafa e mitres lyhet me leng te lugolit. Qelizat e shendosha te epitelit shumeshtresor permbajnë glikogjen dhe ato ngjyrosen me ngjyre geshtenje te mbyllte pra jane jod pozitive. Gjersa qelizat e epitelit cilindrik, displazik dhe malinj nuk ngjyrosen jane jod negative, pa glikogjen. Kjo quhet prove e Shilerit dhe ka rendesi per t`i vrejtur me mire ndryshimet ne qafen e mitres. QELLIMI I KOLPOSKOPISJE Qellimi dhe rendesia e kolposkopise eshte zbulimi sa me i hershem i ndryshimeve ne qafen e mitres qe mund te kalojne ne karcinom. Kjo metode cakton vendin e sakte te ndryshimeve dhe shkallen e perfshirjes se indit ku jepet mundesia per te bere biopsine e qellimte. Diagnoza e hershme e karcinomit do te thote dhe sherim i semundjes. ANALIZAT (FOTOT)E KOLPOSKOPISË Ndryshimet kolposkopike mund te paraqiten ne tre grupe: - ata qe nuk jane te dyshimta; - ata qe jane te dyshimta dhe - ata qe jane karcinome Kjo eshte nomenklatura e vjeter dhe ajo ka pesuar ndryshime ne Kongresin e Dyte ne Grac me 1975, pastaj ne Orlando (SHBA) me 1978, ne Rome me 1999, dhe e fundit eshte sipas Federates Nderkombetare te Patologjise se Cerviksit dhe Kolposkopisë (IFCPC) te mbajtur ne Barcelone ne vitin 2002 .Sipas saj ndarja behet ne pese grupe:

1.Analizat normale kolposkopike - epiteli shumeshtresor - epiteli cilindrik - zona e transformimit Epitel normal

2.Analizat abnormale kolposkopike - epiteli shumeshtresor acedo white - epiteli i dendur acedo white - mosaics i ndieshem - mozaiku i dendur - punkcioni i ndishem - punkcioni i dendur - jod pozitive pjeserisht - jod negative ne teresi - enet e gjakut atipike Mozaik

3.Analizat qe tregojne per Ca invaziv hapsira jo e rrafshte erzioni ulceracioni ndryshimet e dendura acedo whit perhapja e parregullt e punkcionit te mozaikut enet e gjakut atipike Karcinom

4.Analizat kolposkopike te paknaqshme kufiri mes epitelit cilindrik e shumeshtresor jo i qarte. inflamimet e medha atrofije shume e shprehur traumat

5.Analiza te perziera kondillomet keratoza(leukoplakia) erozioni inflamimet atrofija polipet Leukoplakia

PERFUNDIM Kolposkopia si metodë diagnostike na ka ndihmuar në zbulimin e ndryshimeve të qafës së mitrës dhe parandalu karcinomën e mundshëm. Çdo dyshim tonin e kemi verifikuar me biopsinë e qellimtë në vendin atipik ku diagnoza ka qenë më e saktë. Mbetet ta shfrytezojmë këtë metodë ndihmëse gjithënjë e më shumë në praktikën tonë të përditshme.

Adresa e autorit/Author addresse: Dr Zylfije Gjoni Duraku, mjeke gjinekologe-obstrete Rr. Kosova p.n., 85350 Ulqin, Mali Zi. Tel: 0038269037624. e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Gjinekologji/Akusheri ZNACAJ KOLPOSKOPIJE U RANOM OTKRIVANJU KARCINOMA GRLICA MATERICE Zylfije Gjoni Duraku2 Dom Zdravlja, Ulcinj, Crna Gora Karcinom grlica materice je najcesci karcinom genitalnih organa kod zena. On zauzima drugo mjesto iza carcinoma dojke. Ako se kasno diagnostikuje, smrtnost je velika. Kolposkopija je pomocna metoda u ranom otkrivanu carcinoma grlica.

Kolposkop kao vazan instrument u patologiji cerviksa je otkriven po prvi put od strane Hinselmana 1924 god. Kolposkop je binokularan stereoskopski instrument koji uvelicava 6-40 puta promjene cervikalnog epitela, vagine i vulve. Najcesce se upotrebljava sa uvecanjem od 16 puta. Zeleni filter je vazan za diagnozu promjena u krvnim sudovima. Najnoviji aparati su video kolposkopi koji omogucavaju snimanje promjena u koloru. Ovo ima prednosti zato sto se promjene mogu pratiti a ujednom sama zena se moze uvjeriti da li postoje promjene, i ako se ne preduzme proces lijecenja, mogu sebi ugroziti zivot. Sigurnost ove metode je oko 6o-85% a u kombinaciji sa citologijom 98-99%. Kolposkopia danas treba biti sastavni dio svakog ginekoloskog preglada. Ova metoda ima nekoliko prednosti: Moze se ponoviti koliko god je potrebno Nije stetna za tkiva Nije bolna za zenu Tehnika kolposkopije Kolposkopija se radi u istoj poziciji kao ginekoloski pregled i na ginekoloskom stolu. Najbolje je istu uraditi poslije menstruacije ili sredinom ciklusa.

Prvo se aplicira spekulum i grlic se premaze 3% sircetnom kiselinom koja pomaze da se epitel nabubri pogotovo abnormalni epitel i tako promjena bude vidljiva. Posle se premaze lugolom. Zdrave celije plocastoslojevitog epitele su bogate glikogenom i oboje se tamno kestenjaso - jod pozitivno. Celije cilindricnog epitela, displazije i maligne celije su jod negatvne, bez glikogena i ne boje se. Ovo se naziva Shilerova proba i jako je vazna jer su promjene na grljicu vidljivije.

CILJ KOLPOSKOPIJE Cilj i vaznost kolposkopije je u ranoj dijagnozi promjena na grljicu materice koje ako se ne lijece mogu da prelaze na karcinom. Sa ovom metodom se odredjuje tacno gdje je promjena i stepen prosirenosti. Sumjive promjene se verifikuju cilanom biopsijom. Kolposkopijske slike Kolposkopijske slike se mogu predstaviti u tri grupe: Koje nijesu sumnjive Koje su sumnjive Koje su karcinom Ovo ja stara nomenklatura koja je promjene na drugom kongresu u Gracu 1975 god, nakon toga i u Orlando (SAD) 1978 god, zatim u Rimu 1999 god., a zadnja nomenklatura se zasniva na Medjunarodnoj federacij patologije cerviksa i kolposkopije odrzana u Barceloni 2002 god. Prema ovoj nomenklaturi promjene se dijele na pet grupe. 1.Normalne kolposkopske slike Normalan plocastoslojeviti epitel Normalan cilindricni epitel Zona transformacije

Normalan epitel

2. Abnormalne kolposkopske slike Plocastoslojeviti acidobijeli epitel Gusti acidobijeli epitel Njezni mozaik Grubi mozaik Njezna punktacija Gruba punktacija Djelimicno primanje joda U cijelosti jod negativne Atipicni krvni sudovi

Mozaik

3.Kolposkopski nalazi koji pokazuju Ca. Neravna povrsina Erozija Ulceracija Gusta acidobijela promjena Nepravilna punktacija Nepravilan mozaik Atipicni krvni sudovi Karcinom

4.Nezadovoljajuci kolposkopski nalaz Nevidljiva granica izmedju plocastoslojevitog i cilindricnog epitela Jaka upala Jaka atrofija Trauma

5. Mjesoviti nalazi Kondilomi Leukoplakia Erozija Upala Atrofija Polipi Leukoplakija

ZAKLJUCAK Kolposkopija kao pomocna metoda u dijagnozi promjena na grljicu materice je veoma znacajna metoda. Zahvaljujuci kolposkopiji radimo ciljanu biopsiju na atipicnom mjestu gdje je dg tacnija. Ostaje samo da sto vise koristimo u nasoj praksi. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Zylfije Gjoni Duraku, mjeke gjinekologe-obstrete Rr. Kosova p.n., 85350 Ulqin, Mali Zi. Tel: 0038269037624. e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Gjinekologji/Akusheri PARIMET E MJEKIMIT TË LUPUSIT ERITEMATOD SISTEMIK GJATË SHTATZËNISË -Prezantim rasteshHasmije Izairi1 1 Spitali Gjinekologjik-Akusherik, Çair, Shkup ABSTRAKT Hyrje: Do të ishte ideale që të sëmurat me Lupus Erythematosus Systemicus (LES) ta planifikojnë shtatzëninë në periudhën e remisionit të plotë të sëmundjes. Mirëpo, pasi remisioni komplet i sëmundjes ndodh shumë rrallë, mjekimi i LES gjatë graviditetit paraqet një sfidë të veçantë për mjekun. Glukokortikoidet. Shumica e të sëmurave hyn në graviditet me doza të vogla të glukokortikoideve që u shërbejnë si doza mbajtëse të sëmundjes. Hidrolazat placentare e inaktivizojnë prednizonin dhe prednizolonin, prandaj më pak se 10% e përqendrimit të barit në gjakun e nënës hyn në qarkullimin fetal. Për këtë arsye, dozat e vogla të prednisonit janë të parrezikshme për fetusin. Deksametasonin dhe Betametasonin, hidrolazat placentare nuk i inaktivizojnë, prandaj, këta preparate përdoren vetëm në mjekimin e bllokut kongjenital të zemrës së fetusit. Në tremestrin e II-të dhe të III-të, zakonisht, vjen te ekzacerbimi i LES. Shumë autorë kanë provuar ta pengojnë acarimin e sëmundjes gjatë shtatzënisë me doza të vogla të prednizonit (më shpesh 10 mg), mirëpo studimet kontrolluese nuk e kanë vërtetuar këtë qëndrim. Dy të sëmurat tona me LES, me manifestime artikulare dhe lëkurore, i kemi trajtuar me Pronison 10 mg pro diei, dhe nuk kemi konstatur përkeqësim të sëmundjes, kurse graviditeti ka patur rrjedhë normale. Sot, mbizotëron qëndrimi se doza e pronizonit nuk duhet të rritet gjatë graviditetit, sepse paraqet rrezik për shfaqjen e preeklampsisë, lindjen e parakohshme për shkak të rupturës së membranës amnionale, diabetin gestacional, osteoporozën dhe infeksionin. Antimalarikët. Antimalarikët përdoren në masë të gjërë në mjekimin e LES për shkak të efekteve të dobishme në mjekimin e manifestimeve lëkurore dhe artikulare, uljen e sasisë së lipideve dhe veprimin antiagregant. Klorohina kalon nëpër placentë dhe mund të akumulohet në strukturat që përmbajnë melaninë. Te hiperdozimi i klorohinës janë vërejtur çrregullime të rralla në retinë dhe veshin e brendshëm, ototoksicitet i fetusit. Megjithatë, për shkak të ekzacerbimit të sëmundjes nuk preferohet ndalimi i përdorimit të klorokinës gjatë graviditetit. Hidroksiklorohina është treguar mjaftë i sigurtë gjatë graviditetit dhe laktacionit. Edhe ne, dy të sëmurat tona, i kemi trajtuar me tabl. Resochin® á 250 mg, çdo mbrëmje, gjatë shtatzënisë, dhe nuk kemi konstatur çrregullime në retinë dhe ototoksicitet te të posalindurit, kurse graviditeti ka patur rrjedhë normale. Anti agregantët dhe antikoagulantët. Profilaksa dhe mjekimi i shtatzënave me LES që kanë antitrupa antifosfolipid ose manifestime të sindromit antifosfolipid sekondar nuk dallon nga mjekimi i sindromit antifosfolipid obstretik primar dhe bazohet në përdorimin e aspirinës dhe heparinës. Të sëmurat të cilat për shkak të manifestimeve trombotike janë mjekuar me antikoagulantë oral duhet të kalojnë në heparinë të paktën dy javë para fekondimit ose më vonë 6 javë nga cikli menstrual i fundit. Tromboprofilaksa duhet të vazhdojë edhe në 6 javët e puerperiumit. Ndonse, rastet tona nuk kanë patur antitrupa antifosfolipid, për qëllime tromboprofilaktike, ne kemi përdorur vetëm aspirinën. Imunosupresivët. Terapia imunosupresive, për shkak të efekteve anësore, nuk praktikohet gjatë shtatzënisë.

Përfundim. LES, kryesisht, shfaqet te gratë e reja dhe te gratë e moshës së mesme. Pra, shfaqet në periudhën reproduktive të gruas, kur edhe problemi i graviditetit është aktual. Për këtë arsye, mjekut i shtrohen shumë pyetje: shtatzënia si rrezik për keqësimin e sëmundjes, sëmundja si rrezik për ecurinë e graviditetit dhe shëndetin e të porsalindurit, korreksioni i planit të mjekimit të LES gjatë graviditetit dhe laktacionit, profilaksia dhe mjekimi i komplikimeve, etj. Të gjitha këto pyetje janë një sfidë për mjekun që ai të marrë masa adekuate që edhe këta të sëmura me LES ta shijojnë gëzimin e amësisë. Fjalë kyç: shtatzënia, LES, mjekimi Adresa e autorit/Author addresse: Dr Hasmije Izairi, mjeke gjinekologe Spitali Gjinekologjik-Akusherik, Çair, Shkup, Maqedoni Tel: +389 (0) 22 627 657 & +389 (0) 70 829 666 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Gjinekologji/Akusheri EKSPERIENCA JONË NË PËERDORIMIN E FSH RECOMBINANTE (rFSH) NË INDUKTIMIN E OVULACIONIT TEK 26 GRA ME SINDROMIN E VEZORES MICROPOLICISTICE REZISTENTE NDAJ CLOMIFENIT. Enriketa Kroi1, Gëzim Boçari3, Ilir Tasha1, Nikita Manoku2 1 Klinika "Ballkan Care" , Tiranë, Shqipëri 2 Departamenti Obstetrike/Gjinekologji, Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti i Tiranës 3 Departamenti Farmakologjisë, Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti i Tiranës ABSTRAKT Në këtë studim ne vlerësuam efikasitetin e rFSH në 26 gra me moshë nga 20 deri 40 vjeç.me sterilitet për shkak të ovareve mikropolikistike, (PCO), ku mjekimi me klomifen nuk pati dhënë rezultat. U përdor një regjim low-dose-step-up, u fillua me 75 UI në ditë i.m., (Folitropin alfa ose beta). Perqindja e ovulimit e akumuluar pas tre cikleve u arrit deri ne 96 % ose në 25 nga 26 paciente. Përdorimi i FSH rekombinante në kontingjentin tonë i dhënë me dozë mesatare 75 UI i.m./ditë për 10 ditë e korigjoi infertilitetin në 46.3% të pacienteve të trajtuara. Pathologjitë që u shfaqen gjatë barrës nuk kalonin në përqindje ato të grave tek të cilat shtatzënia kishte ndodhur ne menyrë spontane. Shkalla e abortit ishte 19% ose 6 nga 32 shtatzëni. Në gratë e studiuara ne patëm një gravidancë gemelare dhe një trinjake të cilat perbejne rreth 6.2% te shtatzënive në total. Lindja për 85 % te rasteve perfundoi me sectio cesarea. Kjo perqindje e larte është pasoje e kerkesës së pacienteve të cilat mendonin se nuk duhej te rrezikonin. rFSH rezulton një alternative terapie e sigurte dhe efikase në induktimin e ovulacionit tek pacientet me Sindromin e Vezores Micropolikistike te cilat shfaqin rezistence ndaj klomifenit. Zhvillimi dhe shëndeti i barrës rezultoi i krahasushëm me shatzëninë e ndodhur në mënyrë natyrore, por frekuenca e aborteve është pak më e lartë . Fjalë kyç : ovar polikistik (PCO), Induksion, rFSH

HYRJE Gratë me sindromin e ovarit polikistik (PCO) kanë probleme menstruale të shkaktuara nga mungesa e ovulacionit. Trajtimi me barna është i domosdoshem për t`i ndihmuar këto paciente që të ovulojnë me shpresën që të ngelen shtatzëne. Këto katër dekadat e fundit, janë prodhuar produkte te ndryshme të FSH urinare me pasterti të ndryshme. Ne 1988 u prodhua FSH humane recombinante. Që të dyja format, si FSH urinare ashtu dhe FSH recombinante përdoren në induktimin e ovulacionit në gratë me PCO rezistente ndaj clomifenit ( 6,7,8,9,12,15 ). Induktimi i ovulacionit ka rezikun e formimit te folikulave multiple, barrave multiple dhe sindromës së hiperstimulimit ovarial. Regjimi i dozave të përdorura mund të influencojë në incidencën e këtyre komplikacioneve. Nuk ka evidenca të mjaftueshme për të treguar diferencat e efekteve të gonadotropinave të ndryshme për sindromin e ovarit polikistik (PCO). Në disa studime pershkruhet se rreth 80% e rasteve me terapine antiestrogjenike mund te ovulojnë. Pjesa që ngelet mund të trajtohet me gonadotropina (13,16 ). OBJEKTIVI

Të vleresohet tek gratë me Sindromin e Vezores Micropolikistike, rezistente ndaj clomifenit siguria dhe efikasiteti i FSH recombinante në terma të shkallës së ovulacionit, shtatzanisë, përqindjes së shtatzanive multiple, dozës mesatare totale të gonadotropinës së përdorur dhe kohezgjatjes së trajtimit të nevojshme deri në arritjen e ovulacionit. MATERIALI DHE METODA Ky studim u ndermor ndermjet Janar 2004- Janar 2009 në 26 gra me moshë nga 20 deri 40 vjeç me sterrilitet për shkak të ovareve mikropoliKistike, ku mjekimi me klomifen nuk pati dhënë rezultat. U përdor një regjim low-dose-step-up, u fillua me 75 UI në ditë, (Folitropin alfa ose beta) (Puregon ose Gonal-F) të dhëna im çdo ditë, maksimumi deri në 14 ditë dhe maksimumi doza është rritur deri 150 UI , duke u bazuar ne diametrin mesatar të folikulit dominant te matur ekografikisht ose vlerën e matur në serum të estradiolit (14). REZULTATET Përqindja e ovulimi e akumuluar pas tre cikleve u arrit deri ne 96% ose në 25 nga 26 paciente. Në një përllogaritje të thjeshtë në 48 nga 69 cikle u arrit ovulacion ose e thenë në përqindje në 69.5%. Doza mesatare totale e gonadotropinës së përdorur ishte 750 UI. Kohezgjatja mesatare e induksionit ishte 10 ditë. Doza ditore e përdorur intramuskular ishte 75 UI. Shkalla e shtatzënive të përftuara nga kjo terapi arriti vleren 46.3% ose ne 32 nga 69 cikle. Përqindja e lindjeve të gjalla ishte 37.6% ose ne 26 nga 69 cikle. Shkalla e abortit vazhdon te ngelet e larte, 19% ose 6 nga 32 shtatzëni. Patem dy gravidanca multiple, njëra gemelare dhe tjetra trinjake të cilat perbejne rreth 6.2% te shtatzënive ne total. Nr. i pacienteve 5 9 12 26 Totali i Cikleve 5 18 36 69

1 Cikel 2 Cikle 3 Cikle Totali

120 100 80 60 40 20 0

96

%

Ovulacioni Kumulativ

Nr. i pacienteve =>6

%

80.00% 60.00% 40.00% 20.00% 0.00%

69.50% 46.30% 37.60%

Ovulacioni

Shtatzania

Te lindurit gjalle

Nr. i cikleve = 69

%

20% 15% 10% 5% 0%

19%

6.20%

Abort

Shtatzani Multiple

Nr. I shtatzanive

DISKUTIMI Gratë me sindromin e ovarit polikistik (PCO) përshkruhen se në rreth 80% e rasteve me terapine anti-estrogjenike me clomifen mund te ovulojnë. Pjesa që ngelet mund të trajtohet me gonadotropina. Induktimi i ovulacionit ka rezikun e formimit te folikulave multiple, barrave multiple dhe sindromës së hiperstimulimit ovarial. Regjimi i dozave të përdorura mund të influencojë në incidencën e këtyre komplikacioneve. Përdorimi i FSH rekombinante në gratë me infertilitet për shkak të Sindromit të Ovareve Mikropolikistike, tek të cilat përdorimi i klomifenit nuk ka qenë rezultativ, korigjon infertilitetin në një perqindje të konsiderueshme (3,5,10). Në serinë tonë kjo arrin në 46% te pacienteve te trajtuara. FSH recombinante edhe në punime të autorëve të tjerë rezulton një alternative terapie e sigurtë dhe efikase në induktimin e ovulacionit tek pacientet me Sindromin e Vezores Micropolistike rezistence ndaj klomifenit (1,2,4). Në kontigjentin e grave të trajtuara, përqindja e bazës e FSH nuk i kalonte 10 UI/ml. Ky është një fakt i cili duhet të merret në konsideratë në rezultatin pozitiv tek pacientet tona. Patëm dy gravidanca multiple, njëra gemelare dhe tjetra trinjake të cilat përbëjne rreth 6.2% te shtatzënive në total. Pathologjitë që u shfaqen gjatë barrës nuk kalonin në përqindje ato të grave tek të cilat shtatzënia kishte ndodhur në mënyrë spontane, ndërsa perqindja e abortit me 19%, ishte pak me e lartë se në shtatzanitë natyrore. Lindja në 85% te rasteve përfundoi me sectio cesarea, pavarësisht nga këshillimet dhe rekomandimet e mjekut për të kryer lindje normale. Kjo përqindje e lartë është pasojë e kërkesës së pacienteve te cilat mendonin se nuk duhej te rrezikonin. KONKLUZIONE FSH recombinante në rastet e studiuara prej nesh rezultoi e sigurtë dhe efikase në induktimin e ovulacionit tek pacientet me Sindromin e Vezores Micropolikistike tek të cilat

klomifeni nuk e zgjidhi problemin. Zhvillimi dhe shëndeti i barrës është i krahasushëm me shatzaninë e ndodhur në mënyrë natyrore, por frekuenca e aborteve është pak më e lartë. BIBLIOGRAFIA

1. Bergh C, Howles C, Borg K. et al. (1997) Recombinant human follicle stimulating hormone (r-FSH, Gonal-F) versus highly purified urinary FSH (Metrodin HP): results of a randomized comparative study in women undergoing assisted reproductive techniques. Hum. Reprod., 12, 2133­2139. Bergh C, Howles CM, Borg K, Hamberger L, Josefsson B, Nilsson L, Wikland M: Recombinant human follicle-stimulating hormone (r-hFSH;Gonal F) versus highly purified urinary FSH (Metrodin HP): results of a randomized comparative study in women undergoing assisted reproductive techniques. Hum Reprod 1997, 12:2133-2139. Coelingh Bennink HJT, Fauser BCJM, Out HJ: Recombinant follicle-stimulating hormone (FSH; Puregon) is more efficient than urinary FSH (Metrodin) in women with clomiphene citrate-resistant, normogonadotropic, chronic anovulation: a prospective, multicenter, assessor-blind, randomized, clinical trial. Fertil Steril 1998, 69:19-25. Daya S. and Gunby J. (1999) Recombinant versus urinary follicle stimulating hormone for ovarian stimulation in assisted reproduction. Hum. Reprod. 14, 2207­2215. Doubilet P, Begg CB, Weinstein MC. et al. (1985) Probabilistic sensitivity analysis using Monte Carlo simulation: a practical approach. Med. Decis. Making, 5, 157. FIVNAT (1999) Dossier FIVNAT 1999. Franco J, Baruffi R, Coehlo J. et al. (1999) A prospective and randomized study of ovarian stimulation for ICSI with recombinant FSH versus highly purified FSH (abstract). 11th World Congress on in vitro Fertilization and Human Reproduction Genetics. Sydney, NSW, Australia, 9­14 May 1999. Frydman R, Howles C. and Truong F. (2000) A double-blind, randomized study to compare recombinant follicle stimulating hormone (FSH; Gonal-F®) with highly purified urinary FSH (Metrodin HP®) in women undergoing assisted reproductive techniques including intracytoplasmic sperm injection. The French Multicentre Trialists. Hum. Reprod. 15, 520­525 Fulghesu AM, Apa R, Belosi C, Ciampelli M, Selvaggi LJr, Cucinelli F, Caruso A, Mancuso S, Lanzone A: Recombinant versus urinary follicle-stimulating hormone in the low-dose regimen in anovulatory patients with polycystic ovary syndrome: a safer and more effective treatment. Horm Res 2001, 55:224-228 Hugues JN, Bständig Bry-Gauillard B, Uzan I, Cédrin-Durnerin I: Comparison of recombinant and urinary follicle stimulating hormone preparations' effectiveness for achievement of follicular selection in chronic anovulation. Loumaye E, Martineau I, Piazzi A, O'Dea L, Ince S, Howles C, Decosterd G, Van Loon K, Galazka A: Clinical assessment of human gonadotrophins produced by recombinant DNA technology. Hum Reprod 1996, 11(Suppl 1):95-107. Lenton E, Soltan A, Hewitt J. et al ( 2000 ) Induction of superovulation in women undergoing assisted reproductive techniques: recombinant human follicle stimulating hormone (rFSH; Gonal-F®) versus highly purified urinary FSH (Metrodin HP®) Hum. Reprod. 15, 1021­1027. Recombinant Human FSH Study Group (1995) Clinical assessment of recombinant human folliclestimulating hormone in stimulating ovarian follicular development before in vitro fertilization. Fertil. Steril., 63, 77­86 Risquez F.:Induction of follicular growth and ovulation with urinary and recombinant gonadotropins. Reprod Biomed Online 2001, 3:54-72. Ravhon A, Lavery S, Aurell R, Trew G, Margara R, Winston R: Cilinical experience with recombinant follicle-stimulating hormone (FSH) and urinary FSH: a retrospective case-controlled analysis. Fertil Steril 2001, 75:92-95. Yarali H, Bukulmez O, Gurgan T: Urinary follicle-stimulating hormone (FSH) versus recombinant FSH in clomiphene citrate-resistant, normogonadotropic, chronic anovulation: a prospective randomized study. Fertil Steril 1999, 72:276-281.

2.

3.

4. 5. 6. 7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14. 15.

16.

Adresa e autorit/Author addresse: Dr Enriketa Kroi,Mjeke Obsteter-Gjinekologe Hajdar Hidi pallati 5, shkalla 1, apartamenti 2 Tirane, Shqipëri Tel: +355682045654 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Gjinekologji/Akusheri NDIKIMI I MJEKIMIT ME BROMOKRIPTINË NË HIPERPROLAKTINEMI DHE INFERTILITET - Prezantim rasti Valbona Gjonbalaj-Rustemi¹, Adil Mustafa¹, Borçe Stefanoski¹, Nadi Rustemi² ¹Spitali i Përgjithshëm Shëndeti , Tetovë ²Reparti i Oftalmologjisë, Spitali Klinik, Tetovë ABSTRAKT Hyrje: Hiperprolaktinemia (rritja e nivelit të prolaktinës në gjak), më shpesh shkaktohet nga tumorët e hipofizës (prolaktinoma), të cilët janë edhe tumorët më të shpeshta të hipofizës (70%). Rritja e prolaktinës shoqërohet me galaktore, amenore dhe infertilitet (sterilitet). Qëllimi i punimit: Qëllimi i këtij punimi ishte që të vlerësohet efekti i Bromokriptinës në uljen e niveleve të larta të prolaktinës në gjak, dhe njëkohësisht ndikimi i saj në mjekimin e infertilitetit si në rastin tonë. Materiali dhe metodat: Kemi paraqitur një paciente me nivele tejet të rritura të prolaktinës në gjak. Matja e prolaktinës ështe bërë me metodën ­ ImmunoLISA - që përdoret për determinimin quantitativ të prolaktinës në serumin human. Rezultati: Bromokriptina ndikoi dukshëm në uljen e niveleve të larta të prolaktinës të matura disa herë tek pacientja. Përfundimi: Tek pacientet që kanë histori të rrjedhjes së qumështit nga gjinjtë (galaktore), pa qenë në periudhë të laktacionit, është shumë me rëndësi matja e nivelit të prolaktinës sepse me këtë do të mjekohet edhe infertiliteti apo steriliteti që mund të kenë këto paciente. Fjalë kyç: Prolaktina, infertiliteti, galaktoreja, bromokriptina. HYRJE Që nga e kaluara është e njohur që te gratë pas lindjes mund të persistojë amenoreja dhe galaktoreja (Sindroma Chiari-Frommel, 1952). I njejti sindrom paraqitet edhe te grate të cilat asnjëherë nuk kanë ngelur shtatzënë (Sindroma Argonz-del Castill, 1953), si edhe te gratë me tumor të hipofizës (Sindroma Forbes-Albright 1951) (1). Te gratë, niveli i rritur të prolaktinës shpesh shkakton hipoestrogjenizëm me infertilitet anovulator dhe çrregullim të menstruacioneve. Tek disa gra, menstruacionet mund të zhduken fare (amenorea). Gratë të cilat nuk janë shtatzëna ose në gjidhënie, kanë rrjedhje të qumështit nga gjinjtë. Disa gra mund të kenë humbje të libidos, kontakti seksual bëhet i dhimbshëm për shkak të tharjes së vagjinës (2). Amenorea, infertiliteti te gratë, galaktorea, hipogonadizmi dhe akromegalia, të gjitha këto mund të kenë si shkak problemet pituitare, siç është hiperprolaktinemia (2). Prolaktina është hormon polipeptid që përbëhet nga 198 aminoacide. Për nga ndërtimi ngjan me hormonin e rritjes (GH), dhe lidhen për të njejtit receptorë. Sinteza dhe lirimi i prolaktinës kontrollohet nga PIF (prolactin-inhibiting factor) që është një dopamine. Antagonistët e dopaminës siç është p.sh Metaclopramide rrit nivelin e prolaktinës në serum e poashtu edhe disa antidepressant (amoxapine, imipramine, amitriptiline), pastaj cimetidina, terapia me estrogjen, reserpina, verapamili etj. (6). Sasia normale e prolaktinës ne gjak shkon deri në 30 ng/ml. Në fazën e vonshme folikulare dhe luteale, kemi rritje te pulsatilitetit të prolaktinës (4).. Në kushte fiziologjike prolaktina rritet:

Gjatë gjumit, ushqimit, stervitjes, stresit, aktit seksual; Në preovulacion dhe fazën luteinike; Në shtatzani para lindjes rritet 10 fish; Gjatë lindjes sidomos asaj vaginale; Në lehoni sidomos 3-4 javët e para dhe gjatë laktacioni ka valë të sekretimit te prolaktinës (4, 5). Hiperprolaktinemia (rritja e nivelit të prolaktinës në gjak), më shpesh shkaktohet nga tumorët e hipofizës (prolaktinoma), të cilët janë edhe tumorët më të shpeshta të hipofizës (70%). Rritja e prolaktinës shoqërohet me galaktore dhe amenore. Te shumica e adenomave ka kompresion të kiazmës së nervit optik dhe ka hemianopsi bitemporale dhe kokëdhimbje. Amenorea pa praninë e galaktoresë shoqërohet me hiperprolaktinemi në përafersisht 15% të grave dhe kjo mund ti atribuohet efekteve gonadale dhe hipotalamike-pituitare. Në anën tjetër edhe pse galaktorea e izoluar konsiderohet si indikative për hiperprolaktinemi, tek gati 50% e pacienteve vlerat e prolaktinës janë në normale. Gjithashtu edhe gati e grave me galaktore kanë cikël menstrual normal. Në pacientet me galaktore dhe amenore së bashku, përafërsisht e tyre do të kenë hiperprolaktinemi; në këtë grup, përafersisht e tyre do të kenë adenom të hipofizës (6). Rritja e prolaktinës shkakton: efekte androgjene te 25-40% e pacienteve, osteopeni, hiperinsulinemi, çrregullime të funksionit të ovareve, hipotalamusit dhe uterusit. Mjekohet me bromokriptinë, e cila është agonist i dopaminës. Mjekim tjetër është rezeksioni transsfenoidal që mund të kombinohet me rrezatim. Për 3-7 vjet në 40-60% të rasteve ka recidiva. Në rreth 80-90% të rasteve të amenoresë dhe galaktoresë, terapia me Bromokriptinë ndalon komplet ose pothuaj komplet galaktorenë dhe kthen në normalitet ciklin ovulator menstrual si dhe normalizon nivelin e prolaktinës në serum (6). Në rastin e amenorese, menset zakonisht paraqiten pas ndalimit të galaktoresë; kjo kërkon 6-8 javë, perveç nëse kemi të bëjmë me nivele shumë të larta të prolaktinës kur kërkohet kohë më e gjatë. Modeli i dhënies së Bromokriptinës është: Java e parë ­ gjysëm tablete në mëngjes (1.25 mg), java e dytë ­ gjysëm tablete në mëngjes dhe në mbrëmbje (1.25 mg), java e tretë ­ gjysëm tablete në mëngjes (1.25 mg), dhe një tablete të plotë në mbrëmbje (2.5 mg), java e katërt dhe në vazhdim ­ një tablete të plotë në mëngjes dhe poashtu një tablete në mbrëmbje (2.5 mg). Sipas disa studimeve 6, marrja e Bromokriptinës gjatë shtatzanisë nuk paraqet kurrfarë problemi për frytin, kurse sipas disa studimeve tjera (3), trajtimi me Bromokriptin duhet të ndërpritet posa të kuptohet që kemi të bëjmë me shtatzani. Pra, përdorimi i Bromokriptinës gjatë shtatzanisë mbetet të studiohet më tutje. Pacientet duhet të monitorohen gjatë shtatzanisë për shenjat dhe simptomat që tregojnë për rritje të prolaktinomës edhe pse ato shumë rrallë japin komplikime gjatë shtatzanise. Sidoqoftë tek pacientet duhet bërë ekzaminime të rregullta të fushës pamore dhe të fundusit të syrit. Nëse shfaqen dhimbjet e kokës, defektet e fushës pamore ose ndryshimet në fundusin e syrit, duhet të bëhet MRI. Matja e nivelit të prolaktinës në serum nuk bëhet gjatë shtatzanisë për shkak të rritjes normale të saj gjatë shtatzanisë. Ndërprerja e trajtimit me Bromokriptin tek pacientet me makroadenoma, shoqërohet me një rirritje të tumorit dhe rritje të nivelit të prolaktinës në serum tek shumica e pacienteve. Prandaj duhet bërë MRI periodike sidomos te gratë që dikur kanë pasë hiperprolaktinemi dhe kanë çrregullime pamore apo kanë pasë intervenim kirurgjikal transsfenoidal për mikroadenoma ose makroadenoma (3, 6). Gjidhënia nuk është kundërindikacion në rastin e pranisë së mikroadenomës ose makroadenomës (7). Gjatë shtatzanisë normale gjëndra pituitare rritet përafersisht 135% (Gonzalez and colleagues, 1988). Edhepse kjo rritje mund të bëjë kompresion të kiazmës optike dhe ulje të

fushës vizive, ndryshimet e pamjes gjatë një shtatzanie normale janë minimale. Incidenca e shfaqjes së prolaktinomave nuk rritet gjatë shtatzanisë, përveç pranisë së makroadenomave para shtatzanisë (madhësi 10 mm ose më tepër) të cilat kanë tendencë të rriten gjatë shtatzanisë. Nëse tumori kalon brenda në regjionin suprasellar, 15-35% e pacienteve do të kenë rritje të tumorit gjatë shtatzanisë të cilat shkaktojnë çrregullime vizive, dhimbje të kokës dhe diabet insipid. Është përshkruar edhe humbje e plotë e pamjes gjatë shtatzanisë në 6 prej 8 pacienteve me makroadenoma (10).

PREZANTIMI I RASTIT Pacientja M.A. paraqitet në Spitalin Shëndeti me datë 13.10.2008 me ankesa për dhimbje te kokës, pengesa në të pamur, gjakderdhje të çrregullta nga mitra në formë të ruajtjes së ciklit menstrual (cikël menstrual i pakët), dhe në formë të anomalive të ritmit të gjakderdhjes (cikël i zgjatur menstrual), si dhe rrjedhje e qumështit nga të dy gjinjtë. Këto ankesa pacientja i ka për 5 vite me radhë. Disa herë gjatë këtyre 5 viteve pacientja ka pasë edhe mungesë të plotë të menstruacioneve që kanë zgjatur për disa muaj ­ Amenorrhoea secundaria. Diagnoza e pranimit: Infertilitas sec. a V. Hyperprolactinemia. Hypomenorrhoea ­ Oligomenorrhoea - Galactorrhoea. Bëhet ultrasonografia: Mitra në AVF, me madhësi normale, vezoret dhe Dougllasi pa veçori. Bëhet ekzaminimi gjinekologjik me spekullum dhe bimanual: Qafa e mitrës në formë cilindrike me vrimë të tërthort, pa shenja të inflamacionit, mitra, adnekset dhe Dougllasi jo të ndjeshme në palpim. Matet niveli i prolaktinës në gjak. Vlerat e prolaktinës dalin të larta: 275 ng/ml (normal 3.3-24.3 ng.ml, vlerat e laboratorit tonë). Bëhet T3, T4 dhe TSH të cilat rezultojnë në normë (rritja e TSH flet për hipotireozë, çrregullimet e tiroidesë vetëm në 1% të rasteve janë shkaktar i amenoresë). Për shkak të vlerave të larta të prolaktinës, pacientes i preferohet që të bëjë rezonancën magnetike te kokës. Rezultati: Mikroadenomë e adenohipofizës me diametër rreth 7 mm. Kiazma optike dhe neurohipofiza nuk janë të prekura. Fillohet me dhënien e terapisë sipas skemës së mësipërme për 5 javë rresht. Me datë 01.12.2008, matet prapë niveli i prolaktinës në gjak i cili tani është 54.8 ng/ml. Vazhdohet me Bromocriptin 2.5 mg 2x1. Çrregullimet e ciklit menstrual vazhdojnë. Pas 3 javësh prapë matet niveli i prolaktinës në gjak dhe kësaj here vlerat rezultojnë normale: 11.7 ng/ml. Dhimbjet e kokës kanë filluar të tërhiqen, dhe më nuk ka rrjedhje të qumështit nga gjinjtë. Fillohet me ndërprerjen e mjekimit me Bromocriptin por në mënyrë graduale. Çrregullimet e ciklit menstrual vazhdojnë në formë të oligomenoresë. Pas normalizimit të nivelit të prolaktinës, pritet që të kemi cikël menstrual normal. Fillohet me dhënien e acidit folik 1x1. Pas një kohe pacientja paraqitet prapë ne Spital me amenorre 7 javë. Bëhet testi urinar i shtatzanisë i cili rezulton negativ, bëhet ultrasonografia dhe shihet që kaviteti i mitrës është i zbrazur. Pacientes i preferohet që nëse fiton cikël menstrual pas kësaj amenoreje, të paraqitet në ditën e 12 ­ të ciklit për folikulometri. Prolaktina në vlera normale. Pacientja paraqitet në ditën e 12 të ciklit pasi kishte fituar cikël menstrual gjatë muajit prill. Bëhet ultrasonografia dhe në vezoren e anës së djathtë vihet re një folikul preovulator (dominant) me përmasa: 22 mm. Prolaktina në vlera normale. Me datë 16.06.2009, pas amenorrese 6 javë, paraqitet prapë në Spital dhe pasi bëhet ultrasonografia vihet re se në kavitetin e mitrës gjendet qesja gestative me përmasa 17x9.5 mm (shtatzani 5-6 javë). Fillohet me dhënien e Progesteronit tbl. 2x1 deri në javën e 12-të. Pacientja me datë 15.09.2009 është shtatzani në javën e 19, dhe shpresojmë që të kemi rrjedhje normale të shtatzanisë dhe lindjes. LITERATURA

1. 2.

Grgureviç M, Pavliç Z, Grizelj V.Amenoreja: Centralne Amenoreje. Ginekologija 1987; 5:61-72. Mancini T. Hyperprolactinemia and Prolactinomas: Endocrinology & Metabolism Clinics of North America 2008;37:67. 3. Drug information online. Drug.com 4. Friesen H, Hwang P. Ann. Rev. Medicine 1973;24:251-270. 5. Cowden EA, Ratcliffe WA, Beastall GH, and Ratcliffe JG, Annals Clin. Biochem 1979;16:113121. 6. Berek S. Jonathan., Endocrine Disorders: Prolactin Disorders. Novak` Gynecology 2002;13:896906. 7. Krupp P, Monka C. Bromocriptine in pregnancy: safety aspects. Klin Wochenschr 1987;65:823827. 8. Raymond JP, Golstein E, Konopka P. Follow-up of children born of bromocriptine-treated mothers. Horm Res 1985;22:239-246. 9. Ruiz-Velasco V, Tolis G. Pregnancy in hyperprolactinemic women. Fertil Steril 1984;41:793-805. 10. Cunningham F, Leveno K, and colleagues, Thyroid and other endocrine disorders: Pituitary Diseases. Williams Obstetrics 2005; 53:1203.

SUMMARY THE IMPACT OF THERAPY WITH BROMOCRIPTINE IN HYPERPROLACTINAEMIA AND INFERTILITY - Case report -

Valbona Gjonbalaj-Rustemi¹, Adil Mustafa¹, Borche Stefanoski¹, Nadi Rustemi² ¹General Hospital Shëndeti , Tetovo ²Ophthalmology Unit, Clinic Hospital, Tetovo Hyperprolactinaemia in most cases is caused by pituitary tumors (prolactinomas), which are the most tumors of hypophysis (70%). The increased level of prolactin is associated with galactorrhea, amenorrhea and infertility (sterility). The aim: The aim of this study was to evaluate the effect of Bromocriptine in decrase of high levels of prolactin and the impact of Bromocriptine in infertility like in our case. Methods: The patient was with very high levels of prolactin in her serum. The measurement of prolactin levels was done by ImmunoLISA method which is intended for the quantitative detetmination of prolactin in human serum. Results: Bromocriptine had very good impact in the decrase of high levels of prolactin in our patient. Conclusion: In women with abnormal discharge of milk from the breast when they are not in breast-feeding, it is very important to determine the prolactin concentration for the diagnose of most cases of infertility. Key words: prolactin, infertility, galactorrhea, bromocriptine. Adresa e autorit/Author addresse: Dr.Valbona Gjonbalaj-Rustemi, mjeke obstetre-gjinekologe, magjistër Spitali i Përgjithshëm Shëndeti, Tetovë Tel: 070 809 551 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Onkologji -ekosonografi THE BENEFITS OF ULTRA SOUND FOR A DETECTION OF BENIGAL BREAST CHANGES Krasimira Bozinovska1, Ace Sofronieski1, Liljana Dicoska2 1 General Hospital, Kicevo, 2 Dr. Dicoska, Kicevo ABSTRACT Purpose: To show the importance of ultra sound examinations for detecting benignly breast changes. Material and methods: 357 women at the age from 15 to 78 are examined in 2008. Results: From 357 examined women, 9 (2.24%) have fibro adenoma, 3 (0.56%) have carcinoma, 13 (2.80%) have benignly cists, 2 (0.28%) have lipom. Conclusion: The ultra sound had been made after a fisical examination, before the patient was send to mammography. From the results, we can see that the ultra sound is very important for examinations of young and pregnant women. Key words: ultra sound, benignal breast changes Adresa e autorit/Author addresse: Dr Krasimira Bozinovska, MD Marshal Tito 123/3 Kicevo Tel: 071221063 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Onkologji -ekosonografi LIPOM ON MAN'S BREAST, WITH EXAMPLE OF A CASE Krasimira Bozinovska1, Ace Sofronieski1, Liljana Dicoska2 1 General Hospital, Kicevo, 2 Dr. Dicoska, Kicevo ABSTRACT Purpose: To show an example of a case for a lipom on a man`s breast. Material and methods: Patient (male) on the age of 46 is examined because of the asymmetry on breast. Clinical examination, ultra sound, mammography and patohistologial methods are used. Results: It is proved that there are lipoms. The prove is based on the examinations. Conclusion: There is need of medical breast examinations more often. Key words: lipom, ultra sound Adresa e autorit/Author addresse: Dr Krasimira Bozinovska, MD Marshal Tito 123/3 Kicevo Tel: 071221063 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Onkologji -ekosonografi INCIDENCA E KARCINOMËS SË GJIRIT TEK FEMRAT NE GOSTIVAR Afërdita Selami-Saliu1, Burim Saliu1, Hasim Saliu1, Zeqie Selami1, Shazivar Qerimi1

1

Spitali Përgjithshëm, Gostivar

ABSTRAKT Qëllimi: Qëllimi i këtij punimi është të hulumtohet incidenca e karcinomës së gjirit tek gjinia femrore në Gostivarë dhe të krahasohet me incidencën e Ca të gjirit në nivel shtetëror. Karcinoma e gjirit është një ndër karcinomat më të shpeshta dhe më vdekjeprurëse tek gjinia femrore. Incidenca e karcinomës së gjirit gjithnjë është në rritje. Edukimi shëndetësorë i grave në drejtim të zbulimit të hershëm të ndryshimeve në gji si dhe metodat e diagnostikimit dhe trajtimit bashkohor të Ca së gjirit japin rezulltate të kënaqshme në shërimin e kesaj smundjeje. Etioligjija e paraqitjes së Ca së gjirit nuk është plotësisht e qartë, ekzistojnë një numër i madh faktorë të rrezikut. Materiali dhe metodat: Studim retrospektiv, të dhenat janë marrë nga Enti për Epidemiologji dhe Statistikë ne Gostivarë dhe Enti për Epidemiologji dhe Statistikë Republikan. Matjet kryesore: Eshtë hulumtuar incidenca e paraqitjes së Ca të gjirit në komunën e Gostivarit dhe është krahasuar me incidencën në nivel shtetëror, në periudhen 20042008. Rezultatet: Incidenca e karcinomës së gjirit në Komunen e Gostivarit është 1000 raste në 117.657 banorë, në periudhën 2004-2008 vit. Grupmosha më e atakuar është prej 55-64 vjeç, kurse numri më i madh i rasteve është regjistruar në vitin 2007, gjithsej 315. Ndërsa incidenca e paraqitjes së karcinomës së gjirit ne Republikën e Maqedonisë është 1,537 në 2,040,0852 banorë. Në periudhen kohore prej vitit 2004-2008 janë regjistruar vetem 3 raste të Ca së gjirit te meshkujtë në Komunën e Gostivarit dhe atë në vitin 2007. Konkludimi: Në bazë të rezultateve konsiderojmë se karcinoma e gjirit në Komunen e Gostivarit ka incidencë më të lartë. Në vitin 2007 incidenca e Ca së gjirit në Komunën e Gostivarit ka qënë për 3.6 herë më e lartë se sa incidenca e Ca së gjirit në nivel shtetror. Sygjerim: zbulimi i hershem i karcinomës së gjirit sidomos në fazën jopalpabile do të thotë shërim, prandaj u sygjerohe të gjitha grave të moshës 20 vjeçare, që çdo muaj te bëjnë vetëkontrollë, ndersa çdo 3 vjet kontrollë klinike, kurse gratë mbi moshën 40 vjeç mamografi kontrolluese çdo vit. Fjalë kyç: Ca e gjirit, incidenca, vetëkontrolla, mamografi Adresa e autorit/Author addresse: Dr Afërdita Selami- Saliu, mjek Rr. Zhivko Brajkovski Nr 8, Gostivar Tel: 071 959 457 & 042 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji abdominale TUMORET INTESTINALE ME ORIGJINË NGA PROCESET SPECIFIKE Xheladin Elezi1, Kastriot Haxhirexha1, Ferizat Dika­Haxhirexha1,Vjosa Elezi1

1

Spitali Klinik, Tetovë, Departamenti i Kirurgjisë së Përgjithshme

ABSTRAKT Ndonëse shumë rallë tuberkulozi mund të lokalizohet edhe në traktin gastrointestinal (GI). Ky lokalizimi zë vendin e gjashtë për nga shpeshtësia. Mënyra e përhapjes së bacilit të tuberkulozës mund të jetë hematogjene ose përmes ushqimit apo sputumit të infektuar. Sëmundja karakterizohet me formacione ulceroze të mëdha, fibrotike, edemë të paretit intestinal që si pasojë sjellin edhe ngushtimin e lumenit të zorëve. Mezenteri gjithashtu është i përfshirë në proces ndërsa gjëndrat limfatike mezenteriale mund të jenë të rritura shumë. Lokalizimi më i shpeshtë i tuberkulozës në traktin GI është regjioni ileocekal. Shenjat klinike të tuberkulozës intestinale janë masë tumoroze që palpohet zakonisht në kuadratin e djathtë të poshtëm, ndërsa në stadet e avancuara mund të vijë deri tek obstrukcioni i plotë i zorrëve. Dhimbjet në abdomenin e poshtëm, rënia në peshë, djersitja natën si dhe temperaturat intermitente, dobësia trupore dhe ndonjëherë edhe rektoragjia janë, gjithashtu, shqetësime të shpeshta për të cilat referojnë pacientët. Shpesh diagnoza e kësaj patologjie vihet vetëm pas ndërhyrjeve kirurgjike dhe ekzaminimeve histopatologjike. Qëllimi i punimit: Të tregojmë karakteristikat e tuberkulozës intestinale, pasqyrën klinike si dhe mundësitë e trajtimit të saj. Materiali dhe metodat: Në këtë studim do të përshkruajmë rastin e një pacienti të moshës 22 vjeçare, i shtrirë në Repartin e Kirurgjisë, me diagnozen ileus por me dyshimin për një tumor malinj të cekumit dhe kolonit ascendent. Në shtrim pacienti jepte përshtypjen e një të sëmuri serioz me dobësi trupore, të vjella të herëpashershme, anemi, anoreksi si dhe dhimbje abdominale intermitente. Pacienti, gjithashtu, referonte për djersitje natën në gjumë, defekim të çregullt dhe të vështirësuar ndërsa ditëve të fundit ka vërejtë disa herë shenja të rektoragjisë. Nga të dhënat anamnestike rezulton se shqetesimet i kishin filluar afro gjashtë muaj më parë por ishin intensifikuar muajin e fundit. Nga kontrolli fizik vërehej abdomeni i distenduar lehtë dhe me një hiperperistaltikë në pjesët e sipërme të tij. Grafitë native tregonin për një gjëndje subileusi ne progres, ndërsa ekotomografia përshkruante një masë tumoroze në kuadratin e poshtëm djathtas si dhe gjëndrat mezenteriale të rritura. Tomografia e komjuterizuar konfirmonte masën tumoroze si dhe faktin se ajo shtrihej deri afër vena kavës dhe aortës. Njëkohësisht përshkruante edhe gjëndrat limfatike mezenteriale të rritura. Nga analizat laboratorike krahas anemisë vërehej edhe një sediment i rritur dhe leukocitozë, ndërsa parametrat e tjerë ishin brenda kufijve të normës. Radiografia e mushkërive pa veçori. Pacienti i nënshtrohet interventit kirurgjik dhe në operacion u vërejtën dy masa të mëdha tumoroze, njëra që lokalizohej në këndin ileocekal dhe tjetra që jepte edhe bllokim të plotë të lumenit intestinal, shtrihej në kolonin transverz afër fleksurës hepatike. Të dyja masat involvonin në vete edhe segmente të ileumit terminal. Gjithashtu, mezenteri i kësaj pjese ishte edematoz me ndryshime fibrotike si dhe me gjëndrat limfatike të zmadhuara shumë. Fillimisht u bë ndarja e kujdeshsme e anzave intestinale të përfshira në proces. Segmenti ileocekal ishte i ndryshuar plotësisht, i trashur me zona nekrotike dhe lumeni gati i bllokuar tërësisht. Masa tjetër tumoroze

shtrihej në kolonin transverz afër fleksurës hepatike dhe bënte bllokim të plotë të lumenit të zorës. Këtu gjithashtu vëreheshin zona nekrotike me mikroperforime si dhe fistula të shumta mes lumenit te zorës dhe mezenterit. Përpara një situate të këtillë si dhe në pamundësi që të bëjmë një ekzaminim histopatologjik ad hok vendosëm të bëjmë hemikolektominë e djathtë me anastomozë ileo-transverzale. Gjatë disekimit hasëm në vështirësi të mëdha për shkak të përfshirjes së vazave mezenterike në proces. Në një rast incidentalisht lezionuam arterien mezenterika superior të cilen pastaj arritëm ta riparojmë me sukses përmes vendosjes së dy suturave të veçanta. Gjithashtu, bëmë edhe ekstirpimin e gjithë gjëndrave limfatike të zmadhuara dhe të përfshira në proces. Të gjitha materialet e ekstirpuara u dërguan në ekzaminim histopatologjik. Rezultatet: Gjëndja postoperatore e pacientit ishte e mirë. Ai filloi lëvizjen të nesërmen pas operacionit, ushqyerjen ditën e dytë kur filloi edhe peristaltika e zorëve, ndërsa kanalizimi i tij u bë ditën e katërt pas operacionit. Nga dita e pestë pacienti filloi të ankojë për temperaturë të lartë dhe djersitje nga ora pesë e pasditës. Këto shqetësime vazhduan në intervale të njëjta kohore për çdo ditë. Ekzaminimet e bëra nuk tregonin për ndonjë komplikim të mundshëm postoperator. Pacienti u lëshua nga spitali ditën e nëntë pas operacionit pas një stabilizimi të gjendjes së tij respektivisht normalizimit të temperaturës. Megjithatë pesë ditë pas lëshimit pacienti sërish referon për temperaturë të lartë trupore me fillim në po të njëjtin interval kohor ­ nga ora pesë pasdite. Rezultati histopatologjik fillestar rezultonte me një dyshim mes M. Crohn-it dhe tuberkulozës intestinale. Materialet u dërguan në Klinikën e Patologjisë ne Shkup për konsultim nga ku rezultoi se bëhej fjalë për proces specifik të zorrëve. Pacienti vazhdoi trajtimin e mëtejshëm në Klinikën e Sëmundjeve Gastrointestinale në Shkup me preparate antituberkulostatikë dhe gjendja e tij shënoi përmirësime të dukshme. Përfundim: Tuberkuloza intestinale është një patologji shumë e rallë. Për shkak të shqetësimeve që i jep dhe prezantimit klinik të saj ajo zakonisht imiton shumë mirë kancerin intestinal. Kjo është edhe arsyeja se përse një pjesë e mirë e këtyre pacientëve i nënshtrohen intervenimit kirurgjik me diagnozën e sëmundjeve malinje të zorrëve. Shërimi i këtyre pacienteve ndonëse kompleks është i suksesshëm. Fjalë kyç: tuberkulozi intestinal, masa tumoroze, temperatura subfebrile Adresa e autorit/Author addresse Prim. dr Xheladin Elezi, mjek kirurg, magjistër Rr. Dimo Gavrovski-Kara pn., Tetovë Tel: +38970224504 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji abdominale TRAJTIMI KIRURGJIKAL I FISURËS ANALE KRONIKE POSTERIORE BENINJE Enton Bollano1, Sokol Agolli1, Ervin Gjerazi1, Dritan Reovica1, Nikollaq Kacani1 Klinika e Tretë e Kirurgjisë, Spitali nr 2 Qëndra Spitalore Universitare Nënë Tereza, Tiranë, Prishtinë ABSTRAKT Qëllimi i studimit: Të japi informacion, të krahasojë dhe përcaktojë avantazhet dhe disavantazhet e secilës teknikë operatore në trajtimin kirurgjikal të fisurës anale kronike posteriore beninje. Materiali dhe metoda: Në periudhën Janar 2005- Tetor 2007 janë operuar 60 pacientë me fisurë anale kronike posteriore dhe hemorroides të stadit të I-II. I kemi ndarë në tre grupe me nga 20 pacientë. Mosha mesatare 39.4 vjeç. Raporti M/F-24/36. Grupi i parë është trajtuar me teknikën e ekscizionit të fisurës dhe sfinkterotomi laterale interne të mbyllur (SLIM). I dyti me ekscizion dhe sfinkterotomi laterale interne të hapur (SLIH). I treti me ekscizion, sfinktrotomi posteriore interne dhe anoplastikë (SPIA). Tek të gjithë pacientët ka dështuar terapia konservative 4 javore. Në anoskopi evidentohet sentinela dhe papila hipertrofike. Egzaminimi endoskopik i kolonit ka rezultuar normal. Interventi është realizuar me ndihmën e anestezisë spinale në pozicion gjinekologjik. Gjatë interventit pacientëve u është administruar ceporini 2.0 i/venë. Studimi është shtrirë dëri në 6 muaj pas interventit. Në fund të interventit kanali anal është mbushur me xhel lidokaini 2% dhe tamponi është vendosur perianal. Dhimbja postoperatore është dominuar me aplikimin e morfinës subkutan në varësi të shkallës së dhimbjes dhe kërkesës së pacientit. Niveli i dhimbjes është matur me ndihmën e shkallës vizuale analoge (V A S,1-10). Tek të gjithë pacientët postoperator është aplikuar një ampulë morfinë në momentin e daljes së bllokut motor. Inkontinenca është vlerësuar me ndihmën e Pescatori grading system. Rezultatet: ELEMENTET E VLERËSUAR GRUPI -I GRUPI-II GRUPI-III 1 Kohëzgjatja mesatare e 13.1 15.6 22.7 interventit(min) 2 Niveli mesatar i dhimbjes pas 4.3 4.8 6.9 defekimit të parë 3 Numri i ampulave të morfinës të 23 27 41 aplikuara në spital për pacient 4 Kohëzgjatja mesatare e shërimit të 34.5(19 raste) 35.5 54.5 plagës operatore(ditë) 5 Kohë qëndrimi në spital(orë) 22.9 25.3 48.4 6 Numri i ndërlikimeve postoperatore 2(10%) 4(20%) 7(35%) deri ditën e 15 7 Inkontinenca 6 muaj pas interventit(nr rasteve) Gaz/mukus 2(10%) 1(5%) 7(35%) Fece të lëngëta 2(10%) 8 Rekurenca 1(5%) 1(5%)

1

Konkluzione: Teknika e SLI është më e thjeshtë, ka kosto më të ulët, reabilitimi është më i shpejtë, suportohet më lehtë dhe dëmton më pak cilësinë e jetës së pacientëve. Dëmtimi i kontinencës në grupin e tretë shpjegohet nga defekti posterior i krijuar nga sfinkterotomia (keyhole deformity). Për këtë arsye SLI rekomandohet për trajtimin kirurgjikal të fisurës anale. Evidentimi dhe prerja e muskulit intern janë çelësi i kësaj teknike. Fjalë kyç: fisura anale kronike, sphincterotomy laterale e brendshme, sphincterotomy e kalibruar Adresa e autorit/Author addresse Dr Enton Bollano, mjek kirurg i përgjithshëm, koloproktolog, master, pedagog Rruga "H Dalliu", Pallati i kaltër, kati 9, hyrja 1, Tiranë, Shqipëri Tel: 068 20 50 209 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji abdominale FISURA ANI, DIAGNOSTIKIMI DHE TRAJTIMI Gafur Memeti1, Adnan Vrajnko1, Sadri Zeqiri1 Spitali i Përgjitshëm, Reparti i Kirurgjisë, Gostivar

ABSTRAKT Qëllimi. Qëllimi i këtij punimi është që të përcaktohet frekuenca e kësaj patologjie në trevat tona dhe efektshmëria terapeutike. Materiali dhe metoda: Në Repartin e Kirurgjisë në Gostivar, në periudhën 1999-2009. janë ekzaminuar gjithsej 97 pacijentë, 75 femra dhe 22 meshkuj, në raport 4:1. të moshave 20 - 75 vjeç. Diagnostikimi u bërë në bazë të anemnezës, ekzaminimit objektiv digitorektal, proktoraktoscopisë dhe analizave laboratorike. Trajtimi kryesisht është bërë me anë të intervenimit kirurgjik, sphincteronomi unilaterale në 79 raste, sphincterotomi bilaterale në 19 raste, kryesisht në meshkuj me sphincter ani të zhvilluar, Në disa raste kemi pas përveç dhimbjeve, sidomos gjatë defekacionit dhe gjakëderdhje të vazhdueshme, te një rast kemi pas anemi të theksuar. 86 raste kanë qenë raste kronike, 11 raste kanë qenë akute. Fjalë kyç: fissura ani, sphincterotomi, anemi e theksuar. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Gafur Memeti, mjek kirurg, magjistër F.Toplicë, Gostivar, Maqedoni Tel: 070/251/333 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji abdominale TRAJTIMI I KARCINOMËS KOLOREKTALE NË URGJENCË Myzafer Kaci1, Roland Labinoti1, Armir Dibra1, Bledar Kola1, Albana Fico2, Alma Llukaci

1

QSUT Nënë Tereza, Tiranë, Shqipëri Departamenti i Kirurgjisë së Përgjithëshme, Shërbimi Nr. 1 2 DCIkeda, Euromedic, Sh.a.

ABSTRAKT Studimi është retrospektiv dhe përfshinë periudhën 2002-2009. Studimi perfshinë: Trajtimin obstruktiv te kolonit nga patologji beninje/malinje; trajtimin e dy rasteve me pseudoobstruksion (sidromi ogilvi). Këto patologji kirurgjikale zënë 25%-30% të obstruksionit në përgjithësi sidomos në moshat e avancuara (60 vjeç e sipër) veçanërisht në kolonin sigmoid. Kushtet qe te realizohet nderhyrja jane: A) nje anse e gjate dhe e levizshme; B) anomali e mezose ku lind shkendija e pare per torsion me pasoja, alterime cirkulatore ne fillim venoze dhe me vone arteriale infarktizimi hemoragjik te segmentit te komprimuar ishemi-nekroze-gangrene. Simptomat. 1) Arrest i feçeve dhe i gazeve; 2) Dhimbje abdominal (Akrizis); 3) Nauze dhe te vjella; 4) Meteorizem; Hidronivele dhe Asimetri abdominal. Jane operuar 52 raste (mesatarja 60 vjeç): 21 F dhe 31 M, 2 raste me Sindrome Ogilvi 1 F 45 vjeç, 1 M 60 vjeç. Totali 52 Paciente: Patologji Beninje 20 + Patologji Malinje 30 + Sidroma Ogilvi 2. Koha ne raport me trajtimin: 21 raste me O.A.K jane trajtuar brenda 12 oresh te cilet kane arrdhur te diagnostikuar; 20 raste me O.A.K jane trajtuar brenda 24 oresh te cilet kanbe arrdhur te pa diagnostikuar; 11 raste kane kaluar afatin 24 ore. Ekzaminimet kryesore qe cojne ne diagnoze: Ro-Grafi Abdomeni + Echo + Kolonoskopi 52 Raste; Ct-Abdomeni 20 Raste (ekzaminim shtese ne rastet totale). Komplikacionet: 24 ( 46%): Supuracion 20; Eventrim 2; Vdekje 2. Konkluzionet: Eshte patologji qe prek moshat e avancuara mbi 60 vjeç. Nga numri i pacienteve ne studim 2 raste rezultojne me Sidrom Ogilvi. Pavaresisht nga numri i vogel (2) duhet te merren ne konsiderate. Ne pjesen me te madhe te rasteve zgjidhja eshte Tumorektomi+Kolostomi. Çdo O.A.K.duhet ti nenshtrohet ekzaminimit kolonoskopik (Protokoll) dhe CT. Fjalë kyç: Ca kolorektale, trajtimi në urgjencë Adresa e autorit/Author addresse Dr Myzafer Kaci, mjek kirurg Rr. Kongresi i Manastirit 19/3, Tiranë, Shqipëri Tel:+355692414082 / +355682014435; e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji abdominale KARCINOMA E CEKUMIT ­ PREZANTIM RASTI Gafur Memeti1, Adnan Vrajnko1, Sadri Zeqiri1 Spitali i Përgjitshëm, Reparti i Kirurgjisë, Gostivar

ABSTRAKT Në Repartin Kirurgjik nëë Gostivarit paraqitet një paciente, femër, 52 vjeç, me simptoma të dhimbjeve abdominale të lokalizuara në regjionin ileocecal. Në anamneze 8 muaj me obstipacion, dhimbjet janë konstante me tendencë progresive. Materijali dhe met. Diagnostikimi është vënë në bazë të anamnezës, ekzaminimeve laboratorike, irigografisë, kolonoskopies, CT të abdomenit. Diagnoza nuk ishte aq e saktë dhe vendosëm për intervenim kirurgjik, laparatomi eksplorative. Intraoperati hasim në tumor të cecumit me madhësi të grushtit Vazhduam eksplorimin e abdomenit dhe të organeve intraabdominale, nuk gjejmë ascit, as gjëndra limfatik të zmadhuara e as metastaza të afërta ose të largëta. Përcaktohemi për hemikolektomi të djathtë me anstomozë terminolaterale ileo ­ koloanstomozë; drainage. Plaga per prima, gjatë tërë kohës afebrile, pasazha ditën e dytë, mjekimi në spital 8 ditë. Fjalë bosht: hemicolectomia e djathtë, anstomoza T ­ L. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Gafur Memeti, mjek kirurg, magjistër F.Toplicë, Gostivar, Maqedoni Tel: 070/251/333 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji abdominale RELAPAROTOMY- ATTITUDES AND ATTEMPT FOR CONTEMPORARY CLINICAL CLASSIFICATION Yovcho Yovtchev1, Stoian Nicolov1, Orana Idriz2, Noiko Stanilov1, Ivan Ovcharov1, Alen Petrov1

1

Department of Surgical Diseases, University Hospital, Stara Zagora, Bulgaria 1 Department of Surgical Diseases, Medical Faculty, Skopje

RESUME In the last years as a result of heaping of clinical database connected with adequately and timely operative treatment in patents with postoperative complications existed series of questions? First of all it was connected with the way of classification on the reasons that demanded new laparotomies. t the moment the offered classification for laparotomy shows our understanding for the leading causal connection to a certain degree. Although its priorities, there are some contradictions in combined cases. This makes us doing a review of the adopted classification and to try to bring her clinical meaning up to date. We hope it would help and facilitate the daily surgical work if, of course, it will be good received in medical surgical community. Key words: re-laparotomy, classification Under the name of the relaparotomy we understand doing of repeated laparotomy after run through a stomach operation before that this term has a greec origin and it has three parts in it re-repeated, lapara-stomach,tomie-cut up, i.e. a repeated exploratory operation of the stomach cavity. Some authors try to put the relaparotomy in a straight relation with the first operation. hey explains the surgical treatment of the complications, which are arisen after the operation of the abdominal organs, or the part of this treatment when it is not factually finished. It exists some misunderstanding about this definition. Thus, the relaparotomy can be done and for removing some diagnostically and tactical mistakes from the first operation and also in a new disease. According to (1) under the relaparotomy we understand a new opening of the abdominal cavity in postoperative period, independently of the reason of the operation. Of course, this definition is also not a completely clear about what is this a relaparotomy, because it doesn`t point the duration of postoperative period and it doesn`t fix the time after the first operation. Mamich V.I. and co. (2) offers in the definition for a relaparotomy to consist the time of hospitality in surgical clinics ­ n interference, which accomplish in the time of hospitality in a surgical ward, after the first operation. The reason that the patents are kept in the ward for different periods of time, often for months, is unclear and inaccurate in many cases. It doesn`t exist yet an exact distinction of the terms repeated operation and relaparotomy. The world famous surgeons (3, 4) like, even they mix the term relaparotomy with a reoperation in the early postoperative period. These authors think that reoperation as early until14th and lately after 14 th from the first abdominal operation. They define as lately one and the reoperation which is done 30 days after the first one on purpose closure of intestinal fissures, colostomies or reconstructive operations of gastrointestinal or urogenital tract. s itself the term relaparotomy means the next intervention in the abdominal cavity, so that the

reoperation is combined definition and it can be also used for other types of the repeated operations in the stomach. There are same differences about the volume as well as the character of the operation interventions. No doubt, some surgeons suggest the operations like drainages of the abdominal cavity with haematomas, pustuls, secondary seams wouldn`t be explained as relaparotomy. On the occasion of intraabdominal abscesses` operations, and other authors like (5) include them in the group of relaparotomies with restricted volume. In literature, there are some notes where it is defined another type of relaparotomies thus so called checking relaparotomy (4). There are no urgent indications for it. It is recommended for the patents who have been operated from (mostly embolectomy) on purpose acute mesenterial thrombosis and/or and in oncological surgery. The aim is to check the condition of revascularization after the intervention or to check whether the oncological operation is radical. That`s why S Shaw specifies the term second look and recommend its use to be in case after an acute mesenteric ischemia to verify the revascularization. The terms like planed relaparotomy and staged peritoneal lavages (6, 7, 8, 9) define relaparotomy, which would be done before the first operation. The methods which will be finished with laparostoma and system (7) add much more medley in the problem. According to (3, 4, 10, 11) the herniotomies and the apendoctomies must be exclude from the group of interventions called laparotomy, because of the localization and the proportions of the section and the volume of the intervention and because of that they must be exclude and from the list of the relaparotomies. From all these definitions it is obvious that the term relaparotomy is used in an arbitrary in different kind of interventions in the abdomen. When the first operation would not be connected with entering the abdominal cavity, which means it did not violate the integrity of the perinea peritoneum and the dimness about relaparotomy is getting bigger. At.Stoqnov introduces the term urgent relaparotomy in cases when it is needed to be made until 10-15 postoperative day and it is necessary to be removed a complication connected or not with the first operation in a surgical way. Kotov I.A. (8), later and, (9) divide postoperative period and, respectively, relaparotomies in three phases: Early phase-the first 3-5 days Late phase-2-3 weeks Remote phase-till the recovering the able-bodied It does not exist differences that refer the first 2 phases, but the third one (1) and (12) suggest the relaparotomy to be defined as late one. Now the repeated opening of the abdominal cavity is called early relaparotomy, and for late one it is made months and years ago from the first operation. bdominal wounded dehiscentciation and evisceratsion are complication that may occur after abdominal operations. Wounded dehiscentciation even without evisceratsiation often requires reintervention. Sometimes relaparotomy as well couldn`t cure the patient and it appears the necessity from a new intervention. The planable repeated and multy-phased operations as finishing stage of the first operation haven`t be included the term relaparotomy in accordance with most of the authors. fter discharge the patient even after the third phase of the postoperative period, re-opening of the stomach cavity called late relaparotomy. Horev G (12) offers the terms: urgently, termly, extremative, early laparotomy, which are with similar or equally meaning. Sometimes it is needed after a repeated operation to be made third or forth operation in the upper mentioned limits in the postoperative period. Many authors think the relaparotomy is when the third operation combine the same requirements like these ones in the first relaparotomy.

Under the term an urgent relaparotomy (10) realizes a new third operation, which is made on urgent way in the early period . May be the term s not exact clear. In order to provide the continuity more rationally the relaparotomies may be adopted and made a proposal by (13) and exactly first, second and third relaparotomy B.Dmitrev (4) and (1) (1964) suggest a divideness in accordance to the complications that have come in postoperative period ­bleedings, intestinal impassability and postoperative peritonitis. It is consider that for relaparotomy may speak only on condition that the operation is only intraabdominally. From a practical point of view, it is necessary to have particular section in the classification on the nature of the operation-radical or palaitive. According to (6, 9, 11) the divisions of both, limited and enlarged volume, in these ones must be strictly connected with the term radical or palliative character. In some cases the operation is with a limited one, but it there is radical effect-for instance after drainage of an abscess, in other cases ­the volume is enlarged, but it is not radical-dor example in debridman, enterostomy , intestinal resection and etc. An utor (6) divides the relparotomy on termly and planly. Under a termly relaparotomy he realizes a surgical intervention which is made through the hospitality of the patient. A few years later (13) offers the relaparotomies classification on: - extremative­ in postoperative peritonitis, eventeratio, postoperative bleedings, acute intestinal impassability and acute postoperative impassability in gall duets - postponed in abscesses in the stomach, anastomositities , and other that doesn`t require extremative relaparotomy. - planly in outer intestinal fistuls, and bilious fistulas. The (7, 14) suggests a complicated classification. They examines the relaparotomies as early, postponed and lately and he makes detailed distinctions in every type depending on the character of postoperative complication. At present some authors propose the following classification f relaparotomies: 1. According to the period of the laparotomy 1.1 Early 1.2 Postponed 1.3 Lately 2. According to the aim of doing the laparotomy 2.1 Diagnostic 2.2 healing 2.3 controlling 3. ccording to the type of the complication 3.1 Inflammation in the stomach cavity 3.2 Intestinal impassability 3.3 Stomach bleeding or gastrointestinal lumen`s bleeding 3.4 Wounded dechiscention with eventratio 3.5 Other reasons 4. According to the localization of the relaparotomy`s complication on: 4.1 Organs in the stomach cavity 4.2 Abdominal wall 5. According to the reason of the complication: 5.1 Diagnostic mistakes 5.2 Technical mistakes 5.3 Tactical mistakes 5.4 Medical mistakes 5.5 Organizational mistakes At first sight this classification creates a confusion among the surgeons, because of the authors` aim to range over all reasons ,that leading to repeated operations and in the same time

some misunderstandings arise on its structure. For instance, if it concerns for an urgent interventions that means the patient would be hospitalized, there won`t be a need a period of the relaparotmy. According to the above classification, every relaparotomy can be diagnostic, healing and controlling. Every intervention starts as diagnostic and it finishes as radical or palliative, but healing procedures. On the other hand the repeated intervention is both diagnostic and controlling. A confusion appears, dictated by the differentiation of the aim, namely whether it is healing, whether it is a control or diagnostic. Becoming complications in the early postoperative period in patients, who had a surgical intervention can due to reasons, connected with the main disease or in result of becoming changes in other organs or systems. An approach, that concerns the changes in the diagnostics and the surgical interventions in multitravmatic patients is very interesting, when there is need for a reoperation because of a paralytic ileus or haematomas and postoperative pancreatitis. The existing classification relapaotomies occurred as a result of complications due to 5 reasons, each one with its clinical picture and severity of condition. It is not clear, however, to what part of the classification will refer combined cases. Controversial is the question of the inflammatory changes in the abdominal cavity, for example, abscess between the recesses and intestinal paresis in peritonitis and postoperative wound infection in cases without eventratsiya. This is hard case to accurately classify. Regarding the last part of the proposed classification in becoming time shows that it pertains to errors resulting from the causes of organizational character and classification. There is very meaning of what classification will use the surgeon and that will define the approach to the diagnostics, behavior and the operative and medical treatment of the patients after that. Given here to mean those aspects of the current problems in this classification we suggest it to be changed in the following form: 1. According to the time of the first operation 1.1 Early-through the period of patient`s hospitalization 1.2 Late 2.According to the purpose of doing relaparotomy 2.1 healing- by radical or palliative character 2.2 diagnostically-controlled 3. According to the kind of the complication, relaparotomy in 3.1 Post-operative peritonitis 3.2 Intestinal impassability that existed consequently from uncured inflammations in the abdominal cavity and/or retro peritoneum 3.3 Stomach bleeding or gastrointestinal bleeding 3.4 Other reasons 4. According to the reasons that causes the complication 4.1 Qualificational mistakes that causes inadequately diagnostic and tactic behavior 4.2 Organizational mistakes In their desire to simplify the ever existent classification, we shall be guided by purely practical and applied side and their desire to present a visual, simple and profound at the same time classification matches our understanding of the causal nature of the complications in the majority of patients who will have an operation one reason or another. REFERENCES

1. 2. 3. 4. Chapkin VS, Clinical surgery, 1977, 52-56 Mamchich VI, Purulent-septic complications in emergency surgery, 1995, 70-72 Radzihiwskii P. Controversial issues relaparotomii classification, 1999, 61-65 Tzankov N, Vasilev N, Relaparotomy, 1987, 24-25

5. 6. 7.

8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Grob VI, Popovqntz PS. Surgery, 1974, 10, 35-39 Harbrecht PJ, Garrison RN, Fry DE, Early urgent relaparotomy, Arch. Surg., 1984, 119(4): 369374 Hubens G, Lafaire C, De Praeter M, Yasebaert D, Vaneerdeweg W, Heytens L, Eyskens E, Staged peritoneal lavages with the aid of a Zipper system in the treatment of diffuse peritonitis. Acta Chir. Belg, 1994, 94(3): 176-179 Kotov IA, Mokhov EM, Terminology and classification of relaparotomy, Khirurgiia Mosk 1990, Dec (12): 102-105. Nikhinson RA, Dudnikova G, Danilina EP. Clinical aspects of terminology and classification of relaparotomy, Khirurgiia Mosk 1990, Dec(12): 106-108 Stoqnov . Emergency relaparotomy, 1977, 12-13 Shau T, Ohmann C, Wolmershauser A, Wacha H. Planned relaparotomy vs. relaparotomy demand in the treatment of intraabdominal infections. Arch. Surg., 1995, 130(11): 1193-1196 Horew GN. Surgery, 1976, 105-107 Batqn NP. Surgery, 1975, 7, 101-103 Shein M. Planned reoperations and open managedement in critical intraabdominal infections: prospective experience in 52 cases. World J. Surg.1991,15(4): 537-545

Adresa e autorit/Author addresse Dr Yovcho Yovtchev, MD Department of Surgical Diseases, University Hospital, Stara Zagora, Bulgaria Tel: ++359 42 664 450 Fax: ++359 42 600 705 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Neurokirurgji SINDROMI I PALCËS KURRIZORE TË FIKSUAR (TETHERED SPINAL CORD SYNDROME) ­ PREZANTIM RASTI Lulzim Agai1, Vlladimir Mirçevski1, Zllate Shuplinovski2, Sulejman Hodai3, Blerim Zeqiri3 Klinika e Neurokirurgjisë, Shkup, Maqedoni Klinika e Anesteziologjisë, Shkup, Maqedoni 3 Spitali Klinik, Reparti i Neurokirurgjisë, Tetovë, Maqedoni

2 1

ABSTRAKT Hyrje: Ky sindrom nënkupton fiksimin e palcës kurrizore në pjesën lumbale si pasojë e një varg entitetesh patologjike që e pengojnë lëvizshmërinë e saj gjatë dinamikës të përparimit të hovshëm të kurrizit në fazën e zhvillimit embriologjik. Mes javës së 8 dhe 18 të gestacionit, palca kurrizore dhe shtylla kurrizore kanë dinamikë të ndryshme të zhvillimit: shtylla kurrizore rritet më shpejtë se palca kurrizore. Palca kurrizore, e cila në fillim të zhvillimit embrional shtrihet gjer në fund të kanalit spinal, më vonë ngjitet përpjetë dhe vendoset në nivelin Th12 - L2. Po të pengohet kjo çvendosje fiziologjike e palcës kurrizore, paraqiten çrregullime në vaskularizimin e saj dhe procese degjenerative, që rezultojnë me një varg ndryshimesh patologjike dhe manifestimesh klinike: deficite neurologjike (dobësi muskulore, çrregullime të sfinkterëve), ortopedike (skoliozë, pes cavus) si dhe dhimbje në kurriz. Zhvillimi i neurodiagnostikës bashkëkohore (CT dhe MRI e kurrizit) mundësoi demistifikimin e këtij sindromi. Qëllimi: Sipas fakteve të mjekësisë së mbështetur në dëshmi (EBM), pasi të diagnostikohet ky sindrom, rekomandohet mjekimi kirurgjikal: qëllimi i këtij mjekimi është të lirohet segmenti i fiksuar i palcës kurrizore dhe me këtë të mundësohet parapengimi i çrregullimeve të mëtutjeshme fatale. Metodat: Rasti ynë flet për një paciente 11 vjeçare me dhembje të theksuara në kurriz, sidomos gjatë antefleksionit, skoliozë e pjesës lumbale dhe çrregullime të sfinkterëve. Mjekimi ishte operativ, me ç`rast hasëm në canalis neuroectodermalis primitivum persistens që ishte i përngjitur për fillum terminale dhe kështu e kishte fiksuar pjesën terminale të palcës kurrizore. Rezultatet: Pas lirimit operativ të këtij segmenti, pacientja pati përmirësim të vrullshëm klinik, me ndërprerje të dhembjeve paraoperative. Veç kësaj me operacion u parapenguan komplikimet e mëtutjeshme neurologjike. Përfundim: Ky sindrom ende është pak i njohur në mjekësinë tonë, madje edhe nga vetë neurokirurgët. Ai duhet zbuluar dhe mjekuar sa më parë në mënyrë që të parapengohen komplikimet e shumta që mund të përfundojnë me invaliditet të pacientit. Fjalë kyç: tethering, fiksim, palcë kurrizore Adresa e autorit/Author addresse Dr Lulzim Agai, mjek, neurokirurg, asistent Vodnjanska 17, 1000 Shkup, Maqedoni Tel: +389 (0)70 266 588 e-mail: [email protected] e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji plastike FIRST SUCCESSFUL FREE FLAP IN HEAD RECONSTRUCTION IN MACEDONIA­ CASE REPORT Artan Dika1, Jasmina Jovcevska1, Idriz Orana1, Viktor Trencev1, Djordje Djokic

1

University Clinic of Plastic and Reconstructive Surgery, Medical Faculty, Skopje

ABSTRACT Introduction: There are two basic methods - skin grafts and flaps - used to reconstruct extensive tissue defects resulting mainly from major trauma and following surgery for cancer removal. Whereas skin grafts have the advantage of technical simplicity and time spearing procedures and generally provide good solutions, flaps prevail skin grafts in their functional and esthetic results and in covering large and complex defects which can not be closed by skin grafts. A free flap comprises tissue which is completely divided from its donor site and transferred to a distant location by anastomosing its blood vessels to the vessels of the defect to be reconstructed. Case report: A 58 year old, right handed male engineer presented at our Clinic suffering from an advanced recurrent basal cell carcinoma of the frontal region, operated three times within a two year period. The tumor was removed under general anesthesia and the removal included soft tissues, frontal bone and dura mater infiltrated by the cancer, leaving the brain partially exposed. The presence of the infection within the tumor precluded the use of alloplastic bone substitutes which was set for at a later date. After the excision was completed the defect was reconstructed using radial forearm free flap. Alen`s test was negative at the left hand so the flap was raised at the right hand, based on radial artery and cephalic vein. Sensory branch of the radial nerve was identified and protected during flap raise. The donor site was closed with partial thickness skin graft and then the flap was transferred to close the defect at the forehead. Radial artery and cephalic vein were anastomosed to right superficial temporal artery and vein, respectively. There was no postoperative complication and no sign of recurrence of the tumor during this ten month period. Discussion: Microsurgery opened a new era in reconstructive surgery. It requires detailed knowledge of the anatomy, proper instruments, experience and meticulous surgical technique. The use of free flaps has enabled reconstruction of severe and large defects previously impossible to be covered by skin grafts and other types of flaps. Radial forearm flap used as free flap presents a golden standard in reconstruction of the defects in head and neck surgery and provided good quality and esthetic match for the missing tissues in our case. Key words: microsurgery, radial forearm free flap, head reconstruction, complex wounds Adresa e autorit/Author addresse Asis. dr Artan Dika, kirurg plastik Rr. Zufer Musiq, N. 13, Strugë, Maqedoni Tel: 071 640 747. e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji plastike LEMBOJA E PARË E LIRË E SUKSESSHME NË REKONSTRUKSIONET E KOKËS NË MAQEDONI ­ RAPORTIM RASTI Artan Dika1, Jasmina Jovcevska1, Idriz Orana1, Viktor Trencev1, Djordje Djokic1 1 Klinika Universitare e Kirurgjisë Plastike dhe Rekonstruktive, Fakulteti i Mjekësisë, Shkup ABSTRAKT Hyrje: Dy mënyrat themelore për rekonstruksionin e defektve të mëdha indore që kryesisht janë rezutat i traumave të mëdha dhe operacioneve kirurgjikale për heqjen e tumoreve, janë transplantet e lëkurës dhe lembot. Ndërkohë që transplantet kutane kanë përaprësi për shkak të thjeshtësisë teknike dhe kryerjes për një kohë të shkurtër dhe në përgjithësi përbëjnë zgjidhje të mirë, lembot kanë përparësi ndaj transplanteve kutane për shkak të rezultateve më të mira funksionale dhe estetike dhe për shkak të mbulimit të defekteve të mëdha dhe komplekse, të cilat nuk mund të mbulohen me transplante të lëkurës. Lemboja e lirë përbëhet nga inde, të cilat shkëputen plotësisht nga zona dhuruese dhe transferohen në vende të largëta, duke anastomozuar enët e gjakut të saj me enët e gjakut pranë defektit që do të rekonstruktohet. Raportim rasti: Pacienti 58 vjeç, mashkull, inxhinier, me dorë dominante dorën e djathtë, u paraqit në Klinikën tonë për shkak të pranisë së një karcinome basoqelizore recidivante, të avancuar, të operuar tre herë gjatë një periudhe dy vjeçare. Heqja e tumorit u bë nën anestezion të përgjithshëm duke përfshirë indet e buta, ashtin frontal dhe durën, të infiltruar nga kanceri, duke ekspozuar pjesërisht trurin. Prania e infeksionit në tumor e bëri të kundërindikuar përdorimin e zëvendësuesve alloplastikë të kockës, gjë që u la për një datë të mëvoshme. Pas përfundimit të heqjes, defekti u rekonstruktua duke shfrytëzuar lembon e lirë radiale të parakrahut. Testi i Alenit ishte negativ në dorën e majtë dhe lemboja u ngrit në dorën e djathtë, e bazuar në arterien radiale dhe venën cefalike. Gjatë ngritjes së lembos u identifikua dhe u ruajt dega sensore e nervit radial. Zona dhënëse u mbyll me transplant kutan me trashësi të pjesshme dhe lemboja u transferua për mbylljen e defektit në ball. Arteria radiale dhe vena cefalike u anastomozuan me arterien dhe venën temporale superficiale të djathtë. Në periudhën postoperatore nuk kishte asnjë komplikim dhe nuk ka patur asnjë shenjë të përsëritjes së tumorit, gjatë kësaj periudhe dhjetë mujore. Diskutim: Mikrokirurgjia ka hapur një epokë të re në kirurgjinë rekonstruktive. Ajo kërkon njohje të hollësishme të anatomisë, instrumente adekuate, përvojë dhe zbatim të përpiktë të teknikave kirurgjikale. Përdorimi i lembove të lira ka bërë të mundur rekonstruksionin e defekteve të mëdha dhe të rënda, të cilat më parë ishte e pamundur të rekonstruktohen me transplante kutane dhe lloje të tjera të lembove. Lemboja radiale e parakrahut, e përdorur si lembo e lirë, paraqet standard të artë për rekonstruksionin e defekteve, në kirurgjinë e kokës dhe qafës, dhe në rastin tonë ofroi përputhje të mirë cilësore dhe estetike për indet e hequra. Fjalë kyç: mikrokirurgjia, lemboja e lirë radiale e parakrahut, rekonstruksioni i kokës, plagët komplekse. Adresa e autorit/Author addresse Asis. dr Artan Dika, kirurg plastik Rr. Zufer Musiq, N. 13, Strugë, Maqedoni Tel: 071 640 747. e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Ortopedi FRACTURA SUPRACONDYLICA APERTA GRADUS IIIb PREZANTIM RASTI Sami Delijaj1, Abdullag Fazliu1, Fadil Muhadri1, Faton Morina1. QKUK, Klinika e Ortopedisë dhe Traumatologjisë, Prishtinë, Kosovë ABSTRAKT Frakturat suprakondylare të bërrylit përbejnë tipin më të shpeshtë të lëndimeve tek mosha fëmijnore. Sipas shumicës së autoreve këto lloje të frakturave përbejnë 50-60% te të gjitha lëndimeve të moshës 3-10 vjeç. Potenciali i madh i komplikimeve në kuptim të deformitetit të berrylit dhe komplikimeve tjera neurovaskulare shumë të rrezikëshme përbejnë elemente të duhura për trajtim serioz të ketyre frakturave. Në vartësi nga shkalla e prishjes së kontinuitetit të lëkures (madhësia e plages) dhe demtimit të elementeve neurovaskulare, frakturat e hapura suprakondylare ndahen në tri shkallë: (I) punktiforme , plaga 1cm; (II) madhësia e plages deri ne 5cm pa dëmtime të elementeve neurovaskulare dhe (III) madhësia e plages më e madhe se 5cm: IIIa - me dëmtim të lëkures nënlekures dhe muskujve; IIIb - me dëmtim të muskujve dhe elementeve neurovaskulare (venave sipërfaqesore,nervave sensitive) dhe IIIc - me dëmtim të elementeve kryesore neurovaskulare. Për këtë arsye te këto lloje të lëndimeve të bërrylit kërkohet qasje serioze dhe shkathtësi e veçantë nga ana e kirurgut. Fjalë bosht: Frakture suprakondylare, lëndim, berryl, shkallë. Adresa e autorit/Author addresse: Mr sci. dr Sami Delijaj, mjek ortoped traumatolog Rr. Afrim Loxha, Blloku i ri Nr.4. Prishtinë Tel: 038/517322 & 044/158529044-158-529 -038-517-322 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Ortopedi OPEN SUPRACONDYLAR FRACTURE GRADE IIIb CASE REPORTSami Delijaj1, Abdullah Fazliu1, Fadil Muhadri1, Faton Morina1.

1

UCCK, Clinic for Orthopedics and Traumatology, Prishtina, Kosova.

ABSTRACT Supracondylar fractures of the elbow are one of the most common fractures in childhood. Due to most of the authors this kind of fractures are 50-60% of the injuries in age 3-10. Much common are in male and more often in the left elbow. Complicationes that are present in terms of deformities and other neurovascular complications is a guide for serious approach in treatment of those injuries. Depending from the integrity of the skin and neurovascular elements that are injured open supracondylar fractures are classified in three degrees; First degree-wound is with damaged skin integrity around 1cm; Second degree-wound is with damaged skin integrity more than 5 cm and Third degree- wound is with damaged skin integrity more than 5 cm and: IIIa with injured skin, underskin and muscles; IIIb - with injured muscles, vascular elements (superficial venues and sensitive nerves) and IIIc.- with injury of the major neurovascular elements. From early complitacions Volkmann contractures is on the serious problems that can lead to permanent invalidity. Damage is permanent and in those types of fractures a well trained surgeon has to do its best. Key words: Supracondylar fractures, injury, elbow, degree. Adresa e autorit/Author addresse: Mr sci. dr Sami Delijaj ,mjek ortoped traumatolog Rr. Afrim Loxha, Blloku i ri Nr.4. Prishtinë Tel 038/517322 & 044/158529 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Ortopedi THE TREATMENT OF FRACTURES CAUSED BY FIRE-ARMS IN THE ORTHOPEDICS CLINIC OF PRISHTINA Sami Delijaj1, Arben Ahmeti1, Fadil Muhadri1, Abdullah Fazliu1, Amir Vejseli1, Xhavit Gashi1

1

UCCK, Department of Orthopedic Surgery, Prishtina

ABSTRACT The treatment of fractures caused by firearms presents a serious problem in traumatology. Massive destruction of the soft tissue, bone and bacterial contamination are distinctive features of these type of fractures. From experience of the recent battles in the region, were established scientific principles for the adequate treatment of these injuries. This study was based on patients history of 416 patients treated from the firearms injuries in orthopedics clinic of Prishtina during the period of 1999-2007. The mean age of the injured patients was 23.7 years old; 311were male and 105 female (from the total number). In the retrospective analysis, we have analyzed 83 children with fractures caused by the firearms. We have classified those fractures according to Gustilo et al. According to localization, most of these fractures were located in the femoral and lower leg regions. From these fractures, 407 or 87% were the result of injuries with high velocity - causing severe damage to the soft tissues. 161 patients or 39% were presented with multiple injuries, whereas extremity injuries accompanied by vascular injuries - in 26 cases or 6.2%, and nerve injuries were introduced in 20 patients or 4.8%. According to the method of treatment, in 175 patients or 37.5% with fractures caused by firearms, we have performed external fixation. In 134 patients (28%) with fractures- we have used internal fixation (plate + screws), or intramedullary nailing in 35 cases or 7.5%. 98 patients or 21% were treated conservatively with plaster cast immobilization. The average time of fracture consolidation was 21 weeks or 5.2 months. External fixation is not recommended as the definitive method for the full recovery of these type of fractures. Key words: Fractures, fire arms, external fixation, internal fixation, injuries.

INTRODUCTION From experience of the recent battles in the region, were established scientific principles for the adequate treatment of these injury. The treatment of fractures caused by fire-arms, in particular those with high velocity, and the treatment approach ­ presents one of the most difficult problems to resolve in time and adequately by each orthopedic traumatologist. Massive destruction of the soft tissue and osseous tissue, as well as the possibility for the primary bacterial contamination, are some of the principal features of these type of fractures. There are only few contradictions regarding to the wound treatment caused by high velocity fire-arms, such as: surgical exploration, primary surgical care and antibiotics. Nevertheless, there are distinctive contradictions among different authors regarding to antibiotic administration for the treatment of these fire-arm injuries. According to these issue, various recommendations were presented in the literature ­ either of those who not prefer the use of antibiotics or those who support the use of intravenous antibiotics for three or

more days. There is a contradiction among different authors regarding to fixation approach ­ external or internal, for these type of fractures. THE AIM OF THE STUDY The aim of the study is to compare the results of the treatment from our clinical material with the data from different literature, as well as to draw conclusions about improvement of efficacious methods for the treatment of fire-arm injuries. MATERIAL AND METHODS The results of the treatment of 416 patients with 466 extremity fractures caused by firearms, have been studied with retrospective analysis in the orthopedics clinic of Prishtina during the period of 1999­2007. From these patients, 311 were male and 105- female. According to degree of the injury, classification was based on Gustilo et al.(1984) activity. Femur and the lower leg were the most frequently affected regions of these type of injury. Most of the fractures, 407 or 87% were the result of the high energy trauma and severe injury of the soft tissue. During this period, multiple injuries due to fire-arms were 161 or 39%; associated vascular injuries were 26 or 6.2%, whereas - the nerve injuries were 20 or 4.8%. Limb amputations due to vascular injuries were compulsory in 16 patients. We have always performed wound toilet and surgical debridement prior to initiation of fracture stabilization. The approach for immobilization or stabilization was determined from degree of the fracture and age of the patient, therefore mild injuries were treated with internal fixation or plaster-cast immobilization, whereas third degree fractures were treated with external fixation. During the period mentioned above, from the total number of fractures caused by firearms, in 175 cases or 37.5% we have performed external fixation for stabilization of fracture fragments, whereas in 134 cases or 28% - internal fixation (plate + screws) was applied. Intramedullary osteosynthesis as the surgical procedure, was performed in 35 cases or 7.5%. 98 patients or 21% of fractures were selected or treated conservatively with plaster cast immobilization. Grade III open fractures were associated with osseous defects in 26 cases, where 13 of them were presented with size-defects of 3-5 cm. The method in use for filling or compensating the osseous defects, was the autologous cancellous bone taken from the iliac crest. This approach for osseous defects compensation related to fire arm injuries was used in 22 cases or 84.6%, whereas the defects over 4 cm in size underwent distraction osteogenesis method (4 cases or 15%). Following fracture stabilization, osseous defect was filled with antibiotic pearls consisting of methyl methacrylate which, besides their local antibiotic functions were simultaneously useful in preserving the cavity for the subsequent filling with osseous transplants. Clasiffication Grade I Grade II Grade IIIA Grade IIIB Grade IIIC Total: Nr.of.fractures 21 38 213 166 28 466 Fracture distribution related to the region Fractures Number Femur 145 Tibia 135 Lower Limb 4 Humerus 50 Forearm 49 Hand 83 466

Total:

Table presentation of the fracture grading according to Gustilo.R.B,Anderson in 466 patients examined in Orthopedics Clinic of Prishtina 1999-2007 THE RESULTS The treatment results of 466 extremity fractures from 416 patients were examined with retrospective analysis in the orthopedics clinic of Prishtina during the period of 1999-2007. The average period of time for the fracture consolidation was 21 weeks or 5.2 months. This period of time was varied between 15.5 and 26 weeks depending on the approach and the method of the treatment. The fracture consolidation period was also assessed for each method of the treatment individually. Stabilized fractures with external fixation were consolidated in 96%, whereas those treated with internal osteosynthesis (plate + screws) ­ in 93%. Intramedullary nailing method performed for these injuries was presented with success of 98%. Delayed consolidation occurred in 228 fractures or 48%, whereas poor consolidation ­ in 29 cases or 6.2%. Related to these cases, 9 were treated with external fixation, whereas the other 20 cases with plaster cast immobilization. Pseudarthrosis were presented in 28 cases or 6%. Postoperative infections occurred in 17 cases or 3.6%. Five patients were presented with type IIIB open fractures, accompanied by multiple trauma as pulmonary contusion, pelvic fractures etc. 14 patients or 13% were accompanied by reflex sympathetic dystrophy (RSD), and 67 cases or 14.3% were presented with joint contracture. The approach of fracture stabilization Method Femur Tibia Humerus Forearm + Radiocarpal 28 10 8 3 49 Pediatric total

Cast Skeletal traction External fixation Internal fixation IMN TOTAL Complicationes Nr.of.Cases

5 47 72 21 145

21 3 87 19 9 139

19 16 13 2 50

30 16 15 22 83

98 24 175 134 35 466

External fixation 175 Delayed consolidation 122=70% Poor consolidation 9=5% Pseudoarthrosis 7=4% Infectiones

Internal fixation 134 80=60% 10=7% 35=26%

IMN 35 14=40% 1=2% 11=31%

Cast 98 20=20% 7=7% -

Traction + cast 24 12=50% 3=12% -

24=13.7% Reflex sympathetic dyst. 3=2% Joint contracture 28=16% Consolidation 96%

6=4.4% 2=1.4% 93%

2=5.7% 3=3% 98%

3=3% 18=18% 93%

16=16% 88%

DISCUSSION There are numerous contradictions in literature regarding to fire-arm injury treatment. Grading of tissue injuries is dependent upon the size, shape, velocity and direction (degree) of twist ­ as characteristics of the bullet, as well as on characteristics of the tissues affected by the bullet. When the velocity of the bullet exceeds 305 m/s, it reveals the cavity phenomenon due to the force which becomes even more expressive when this velocity exceeds 610 m/s. The bone might be broken if it`s struck by a bullet velocity of 61 m/s. In their study, Theresby and Darlow concluded that bullets were not sterilized from the fire(arm). It is imperative that each open fracture regardless of degree of the soft tissue injury, should be treated in the operating theatre by rinsing and debridement (careful wound toilet with excision of all devitalized tissues). We have performed external fixation for type III fractures and type II unstable fractures. Due to high percentage of pseudarthrosis ­ up to 50% of the total number of cases, it`s time to change our concept and use the external fixation as temporary stabilization. It was insisted for many years that open fractures should not be treated with plates and screws or intramedullary nailing due to the risk of severe infection, but in recent years this attitude has changed. Improvements in surgical techniques related to the wound treatment and osteosynthesis methods, have reduced the percentage of these complications, nevertheless an optimal treatment of open fractures remains a problem of its own. Blick and Brumback preferred that within the 6th week, pins of external fixator should be loosen and the fracture site ­ be compensated with autotransplant from the iliac crest. In our clinical material we have pulled out pins of external fixator between third and the sixth months, so the transition of treatment to the other form was mandatory. Overall, selection of fixation approach was dependent upon the types of fracture and its located region, as well as from the degree of tissue injury.

Presantition of the case injyris by firearms in the lower limb Stabilisationes of external fixation X-ray picture before stabilization LITERATURE

1. Amato JJ, Billi LY, Lanson NL, Rich NM.: High velocity missile injuries. Am J. Surg. 1974, 1276, 454.

2.

Aronson J, Tursky EA.: External fixation of femur fractures J. Pedriatic Orthop. 1992, 12, 157167. 3. Bergman M, Tornetto P. Kerina M.: Femur fractures caused by gunshots: treated by immediate reaming intramedullary nailing J.Trauma 1993, 34, 783-785. 4. Blick SS, Brumback RJ, Lacatos R, Poka A. and Burges A.R.: Early prophylactic bone grafting of high energy tibial fractures Clin. Orthop. 1989, 240; 21-41. 5. Billings JB, Zimmeran MC, Auguri B, Parsons JR, and Swan KC: Gunshot Wounds to the extremities experience of a level trauma center Orthop. Rev. 1991, 20; 519-524. 6. Bretler D, Sedlin EG, Mendes DG.: Conservative treatment of low-velocity gunshot wounds. Clin.Orthop. 1979, 140-146. 7. Thoresby FP, Darlow HM.: The mechanisms of primary infection of bullet wounds British J. Surg. 1967, 54; 359-361. 8. Sarmiento A, Latta LL. Functional fracture bracing. J Am Acad Orthop Surg 1999; 7:66-75. 9. Korzinek K.War injuries of extremities Unfallchirrg 1993; 96:242-247. 10. Internet

REZYME TRAJTIMI I FRAKTURAVE TË SHKAKTUARA ME ARMË ZJARRI NË KLINIKËN E ORTOPEDISË DHE TRAUMATOLOGJISË NË PRISHTINË Sami Delijaj1, Arben Ahmeti1, Fadil Muhadri1, Abdullah Fazliu1, Amir Vejseli1, Xhavit Gashi1

1

QKUK, Klinika e Ortopedisë, Prishtinë

Trajtimi i frakturave të shkaktuara me armë zjarri paraqet një problem serioz për çdo traumatolog. Shkatrrimi masiv i indeve të buta, kockës si dhe kontaminimi baktrial janë karakteristik e veçanta për keto lloje të frakturave. Eksperienca e luftërave të fundit në rajon ka hedhur bazat shkencore për trajtimin e përshtatshëm të këtyre dëmtimeve (10). Ky studim ështe bazuar në shqyrtimin e kartelave të 416 pacientëve të trajtuar me armë zjarri në Klinikën e Ortopedisë në Prishtinë në periudhën kohore 1999-2007. Mosha mesatare e të lënduarve ka qenë 23.7 vjeç. Prej tyre meshkuj kan qenë 311 kurse femra 105. Me analizën retrospektive kemi analizuar 83 femijë me fraktura të shkaktuara me armë zjarri. Këto fraktura i kemi klasifikuar sipas Gustilo et al.(9). Për nga lokalizimi shumica prej këtyre frakturave kanë qenë të lokalizuara në regjionin e femurit dhe të kërcirit.Prej këtyre frakturave 407 ose 87% ishin rezultat i lëndimeve me enërgji të madhe duke shkaktuar dëmtim shumë të madh të indeve të buta. Lëndime multiple kanë pasur 161 pacientë ose 39%, kurse lëndime të ekstremiteteve të shoqëruara me dëmtime të enëve të gjakut në 26 raste ose 6.2%, lëndime të nervave kanë qenë 20 pacientë ose 4.8%. Sa i përket metodës së mjekimit të 175 pacientë me fraktura nga armët e zjarrit ose 37.5% kemi përdorur fiksimin e jashtë. Në 134 raste ose 28% të frakturave kemi përdorur fiksimin e brendëshëm (pllakë+vida) ose shtift intermedular në 35 raste ose 7.5% Në 98 raste të tjera apo në 21% metodë e zgjedhur e mjekimit ka qenë imobilizimi me gips. Koha mesatare e konsolidimit të frakturës ka qenë 21 javë ose 5.2 muaj. Fjalë bosht: Frakturë , armë zjarri ,fiksatori i jashtëm,fiksim i brendëshëm, lëndim. Adresa e autorit/Author addresse: Mr sci. dr Sami Delijaj ,mjek ortoped traumatolog Rr. Afrim Loxha, Blloku i ri Nr.4. Prishtinë Tel 038/517322 & 044/158529 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Ortopedi 2004­2005 1, 1, 1 1 , , . : 2004­2005 . : , , , , , , , 2004­2005 . : 706 357 (50,56%), 349 (49,44%). : 213 (30,16%), 268 (37,96%), 152 (21,52%), 73 (10,33%). : 39 (5,52%), 5 (0,70%), 6 (0,84%), 24 (3,39%), 2 (0,28%). : 9 (1,27%), 185 (26,20%), 10 (1,41%), 5 (0,70%), 4 (0,56%). 17 . 11 (64,70%), 6 (35,30%). : 6 (35,29%), 7 (41,17%), 1 (5,88%), 3 (17,64%). 10 (58,82%), 7 (41,18%). 9 (52,94%), 3 5 (29,41%), 6 3 (17,64%). : 9 (52,94%), 6 (35,29%), 2 (11,76%). 7 (41,17%) . : , , . : , , . Adresa e autorit/Author addresse: , . , 26, , 6250 : 075 288 735 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Ortopedi EXIST OF TORTICOLLIS IN NEWBORNES ON KICEVO IN 2004 to 2008 Ace Sofronieski1 . Krasimira Bozinoska1, Ali Mehmedi1 1 General hospital, Kicevo, R. Macedonia ABSTRACT Aim: To show the presence of Torticolis at newborn babies in Kicevo in the period of 2004-2005 and the treatment effect correlated with the period of detecting it. Materials and methods: data used from the ambulance diary of orthopaedic ambulance in Kicevo, from birth department in Kicevo and other specialist reports as well as discharge papers from orthopaedic departments and rehabilitations institutions in the period 2004-2005 in Kicevo region. Results: Total number of children born 706 out of which 357 (50,56%) male, 349 (49,44%) female. National structure: Macedonian 213 (30,16%), Albanian 268 (37,96%), Turkish 152 (21,52%), Roms 73 (10,33%). Present birth factor risks: Caesarea 39 (5,52%), Pelvic presentation 5 (0,70%), vacuum delivery 6 (0.84%) early delivery 24 (3,39%), twins 2 (0,28%). Accompanied malformations: ecvinovarus 9 (1,27%), hips dysplasia 185 (26,20%), hips sublucsatia 10 (1,41%), hips lucsatia 5 (0,70%), other 4 (0,56%). Torticolis was present at 17 newborn babies. Out of which 11 (64,70%) male, 6 (35,30%) female. National structure: Macedonian 6 (35,29%), Albanian 7 (41,17%), Turkish 1 (5,88%), Roms 3 (17,64%). Left sided 10 (58,82%), right sided 7 (41,18%). Discovered at birth 9 (52,94%), at age of 3 months 5 (29,41%), at age 6 months and up 3 (17,64%). Treated with exercises 9 (52,94%), Shank collar 6 (35,29%), with surgery 2 (11,76%). Satisfying results from treatment were achieved at 7 patients (41,17%) at newborn with Torticolis discovered at birth. Conclusion: results from treating Torticolis at newborn are the best at early discovered cases and treated on time, they do not depend on the side, gender or nationality. Key words: Torticollis, diagnosis, treatment Adresa e autorit/Author addresse: Ace Sofronieski, lekar ortoped Ul Jordan Piperkata, Nr 26, naselba Deveana, 6250 Kicevo Tel: 075 288 735 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Ortopedi 1, 1, 1 1 , , . : . k . : 20 15.10.2008­15.12.2008. . . : 100 . : 100 . , . : . . : . : , , . 2 6 3 2 5 2 1 3 7 2 4 3

Adresa e autorit/Author addresse: , . , 26, , 6250 : 075 288 735 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Ortopedi THERAPEUTIC EFFECT OF THE GLUCOSAMINE IN PATIENTS WITH KNEE OSTEOARTHRITIS Ace Sofronieski1, Krasimira Bozinoska1, Ali Mehmedi1 1 General hospital, Kicevo, R. Macedonia

ABSTRACT Introduction: Glucosamin is component of proteoglicans, a very important substance for joint cartilage backbone and flexibility. As a Glucosamine hidrohloride, thanks to its small molecular weight, can perfekt infiltrate into joints . Objektive: To evaluate therapeutic efficacy of Glucosamine, during two months period in patients suffering osteoarthritis. Material and methods: The study involved 20 patients with knee osteoarthritis during two months period, from 15.10.2008 to 15.12.2008. All patients experienced pain and had radiological signs of knee joint osteoarthritis. They were subdivided based on applied therapy per day into: group A: Those who received Glucosamine and 100 mg Dikofenak and group B: who received monoterapy of 100 mg Diklofenak. Therapeutic benefit was evaluated by table of pain on high, middle and low degree. Results: No statistically significant differences were found in pain magnitude on two group on start of therapy. Two months after started therapy in both group of patients were recorded significantly reduced pain magnitude on group A in compare to those on group B. Conclusion: NSAID preparation composite with Glucosamine were more effective for pain magnitude reduction in compare to NSAID monotherapy in patients suffering knee osteoarthritis. Key words: Glucosamine, osteoarthritis, pain reduction Group group group Degree of pain magnitude On start of therapy high middle 2 6 2 5

low 3 2

Two months from start of therapy high middle low 1 3 7 2 4 3

Adresa e autorit/Author addresse: Ace Sofronieski, lekar ortoped Ul Jordan Piperkata, Nr 26, naselba Deveana, 6250 Kicevo Tel: 075 288 735 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Anestezi - reanimacion PNEUMONITË E LIDHURA ME VENTILIMIN MEKANIK NË TË SËMURËT NEUROKIRURGJIKAL Aleksandër Hoxha1, Gëzim Boçari2, Mitat Demneri1, Kliti Pilika1, Myfit Saraci1, Gent Huti1, Blerim Arapi1, Mishel Qirinxhi1

1

Klinika e Neurokirurgjise, QSUT Nënë Tereza, Tiranë, Shqipëri 2 Fakulteti i Mjekësisë, Katedra e Farmakologjsë, Tiranë, Shqipëri

REZYME Pneumonia e lidhur me ventilatorin (VAP) është infeksioni nozokomial më i zakonshëm në pacientet e shtruar në njesitë e trajtimit intensiv. Ajo është e lidhur me një nivel të lartë morbiditeti dhe mortaliteti në të sëmurët neurokirurgjikalë, duke përbërë një prej problemeve më të rëndësishme për ecurinë e këtyre të sëmurëve. Qëllimi i këtij studimi është vlerësimi i incidencës të VAP, faktorëve që favorizojnë si gjenrimin e saj dhe që determinojnë vdekshmërinë e rëndësishme si pasojë e kësaj patologjie. Në studim u përfshinë 219 të sëmurë të cilët ju nënështruan ventilimit mekanik për më shumë se 48 orë si pasojë e patologjive të rënda cerebrale ose pas operacioneve neurokirurgjikale. Incidenca e VAP në grupin e të sëmurëve tanë ishte 30.59% dhe mortaliteti 23.88%. Ditet e manifestimit me frekuence me të larte të VAP ishin dita 4 deri 14 të ventilimit mekanik (64% e rasteve). Nga analiza e të dhenave rezulton se faktoret më të rëndësishem që kanë ndikuar në incidencen e VAP ishin gjendja e përgjithshme e rëndë e të sëmurit, e reflektuar me shkallën Apache II, në vlerat mbi 30 pikë p0.05. Faktor tjetër i rëndësishëm është edhe edema pulmonare neurogjene pas së cilës VAP u gjet në 71.43% (35 të sëmurë). Impaktin më të rëndësishem në mortalitetin e të sëmurëve tanë me VAP e kishte nozologjia e infeksionit bakterial. Kështu mortalitet më të lartë patën të sëmurët tek të cilët u izoluan Acinetobacter Baummani (70%) dhe Klebsiella pneumoniae (40%). Nga të dhënat tona rezulton se incidenca e VAP korelon me pikët sipas shkalles Apache II dhe frekuencen e edemës pulmonare neurogjene, ndërsa mortaliteti në këta të sëmurë është percaktuar kryesisht nga nozologjia e infeksionit bakterial të izoluar. Fjalë kyç: pneumonia e lidhur me ventilim mekanik.

HYRJE Pneumonia e lidhur me ventilatorin (VAP) është infeksioni nozokomial më i zakonshëm në pacientet e shtruar në njësitë e trajtimit intensiv. Ato komplikojnë 7 deri në 40% të sëmurëve që i nënshtrohen ventilimit mekanik dhe risku i VAP rritet 1-3% për çdo ditë që pacienti qëndron në ventilim mekanik (2). Ajo përcaktohet si një pneumoni që ndodh zakonisht pas më shumë se 48 orë nga fillimi i ventilimit mekanik. VAP është një inflamacion i parenkimës pulmonare i shkaktuar nga agjente infeksiozë, jo prezent ose të inokuluar në kohen kur është filluar ventilimi mekanik (24). Ajo është e lidhur me një nivel të lartë morbiditeti, mortaliteti dhe kostoje spitalore. Te gjitha studimet, qoftë ato që i përkasin epidemiologjisë, fispatologjisë, faktorëve të riskut, trajtimit, prognostikës dhe parandalimit të këtyre pneumonive, ndeshen me vështirësianë e vënies së një diagnoze korrekte të pneumonisë. Diagnostika e VAP mbetet aktualisht objekt diskutimesh, pavaresisht nga shumë konferenca amerikane dhe europiane konsensusi (4, 5, 26).

Pneumonia e lidhur me ventilimin mekanik përcaktohet duke u mbeshtetur në kriteret klinike dhe radiologjike (12). Keto kritere janë si me poshte: Nje infiltrat i ri apo persistent në grafite e pacienteve të ventiluar mekanikisht për me shume se 48 ore. Temperatura trupore mbi 38.5O apo nen 36OC. Leukocitet mbi 12000/µl apo 4000/µl. Sekrecione trakeobronkiale purulente. Çrregullim i funksionit pulmonar, i përcaktuar nga raporti PaO 2/FiO2. Mungesa e burimeve të tjera të infeksionit si infeksionet e traktit urinar apo peritoniti. Mikrorganizmat përgjegjës për zhvillimin e pneumonisë së lidhur me ventilimin mekanik janë kryesisht bakteret Gram-negative. Kështu është raportuar në shumë studime, se 60% e VAP kanë si shkaktar keto lloj mikroorganizmash(7, 8, 17). Të sëmurët që i nënshtrohen ventilimit mekanik në njesitë e trajtimit intensiv, në të cilët shfaqet VAP kanë një risk mortaliteti 2-10 herë më të madh në krahasim me ato në të cilët nuk shfaqet kjo pneumoni. Stevens dhe bp. gjeti një vdekshmëri në 50% tek të sëmurët që shfaqin VAP , e krahasuar me 3,5% në të sëmurët pa pneumoni (24). Trajtimi i suksesshëm i të sëmurëve që shfaqin VAP mbetet një problem i vështirë dhe kompleks. Pavaresisht eksperiencës së gjërë klinike me këtë sëmundje, nuk është arritur akoma një konsensus për sa i perket trajtimit optimal antimikrobial dhe kohëzgjatjes së saj. Këto vështirësi në përcaktimin e strategjisë së mjekimit të këtyre pneumonive rrjedhin si pasojë e disa arsyeve. E para, siç e kemi përmendur më sipër, mungesa e kritereve të sakta në diagnostikimin e VAP. E dyta, shumë nga studimet e kryera përdorin kulturat e sekrecioneve trakeale. Por duhet patur parasysh se në shumicën e pacientëve që i nënshtrohen ventilimit mekanik, trakti i sipërm respirator është i kolonizuar me agjente patogjen të shumtë. Dhe se fundi, është pamundesia teknike, për marrjen e kampioneve direkte në vendin e infeksionit dhe për pasoje mosefikasiteti i përcaktimit të një skeme të saktë trajtimi. QËLLIMI Duke vlerësuar rëndësinë e njohjes dhe prevenimit të kësaj pneumonisë në të sëmurët me ventilim mekanik u krye ky studim retrospektiv për njohjen e incidencës, ecurisë dhe i mortalitetit të shkaktuar nga kjo patologji, në të sëmurët neurokirurgjikale të trajtuar në njesinë tonë të kujdesit intensiv në harkun kohor të viteve 2004 - 2008. MATERIALI DHE METODA Kontigjent i këtij studimi ishin të sëmurët që iu nenshtruan ventilimit mekanik për më shumë se 48 orë, në vitet 2004-2008. Në rastin tonë ventilimit mekanik që ka zgjatur mbi 3 ditë iu nënshtruan 219 të sëmurë, nga të cilët 152 (69,4%) të traumatizuar dhe 67 (30,8%) të sëmurë postoperatore me karakteristikat e paraqitura më poshtë. Të sëmurë gjithsej (n=219) 47,9 ± 21 134 (61%) 85 (39%) 73 (56%) 9 (7%) Të sëmurë me VAP (n=67) 51,5 ± 18,1 48 (68%) 19 (32%) 47 (70%) 6 (9%)

Mosha (mes ±SD) Seksi meshkuj femra Shkaku i shtrimit në Reanimacion Traume kraniale

Traume spinale Postoperatore Piket APACHE II (mes ±SD) Zgjatja e ventilimit mekanik (dite)

49 (37%) 161 (56%) 16,3 ± 7,2

14 (21%) 47 (70%) 21,8 ± 8

5.07±3.26

17,5±7.82

Vdekshmeria 38(17.35%) Tabela1. krakteristikat e grupit të sëmurëve

16(23.88%)

Të sëmurët u analizuan për shfaqjen e VAP gjatë gjithë qëndrimit të tyre në reanimacion deri në daljen e tyre. Në studim u vleresua vetëm episodi i parë i VAP. Çdo i sëmurë lidhur me VAP ishte ndjekur me analizë të radio-grafive të toraksit, leukocitozës dhe gazometrisë. Po ashtu për çdo të sëmurë janë bërë edhe vleresimet sipas shkalles APACHE II në 24 orët e para të shtrimit në ICU dhe u morën për bazë vlera më e ulët e pikëve të mbledhura sipas këtij vlerësimi. Për vendosjen e diagnozës të VAP, pranuam kriteret diagnostike të VAP sipas të Salata dhe bp. (23). Kështu diagnoza e VAP u vendos kur u konstatuan shfaqja e infiltrateve të reja apo persistente radiografike të shoqeruara me dy nga kriteret e mëposhtme (në mungesë të burimeve të tjera të infeksionit si urinare, etj.): Temperatura trupore mbi 38.5O apo nen 36OC. Leukocitet mbi 12000/µl apo 4000/µl. Sekrecione trakeobronkiale purulente. Çrregullim i funksionit pulmonar, i përcaktuar nga raporti PaO 2/FiO2. Një infiltrat i ri u konsiderua si kriter për vendosjen e diagnozes të VAP kur ai shfaqet brenda 48 orëve nga fillimi i ventilimit mekanik. Ky infiltrat u quajt persistent, kur ishte radiografikisht i dukshëm për të paktën 72 orë. Tek çdo i sëmurë janë bërë disa here mbjellje të sekrecioneve purulente bronkiale të marra në mënyre sterile me tekniken e përshtatshme të aspirimit bronkial. Si kritere për përcaktimin e edemës pulmonare neurogjene u pranuan ato të cituara nga Murroi (20): fillimi i menjëhershëm i insuficiences respiratore pas një eventi të rëndësishëm cerebral mungesa e shkaqeve pulmonare apo kardiake para eventit cerebral gjetja e karakteristikave gazometrike dhe radiologjike të edemës pulmonare pas eventit cerebral. Trajtimi dhe profilaksia e VAP u bë nëpërmjet administrimit të antibiotikëve me rrugë intravenoze. Të dhenat e përftuara ju nënshtruan përpunimit statistikor, duke u paraqitur si mesatare ± SD. Analiza univariate u përdor për të krahasuar variablet e rezultateve të grupeve të interesit (pacientet me VAP kundrejt pacienteve pa VAP). U përdor testi i 2 dhe testi i Fisherit për të krahasuar të sëmurët që shfaqen shenjat e VAP ndaj atyre pa pneumoni. Vlerat p< 0,05 u konsideruan statistikisht të rëndësishme.

REZULTATET Në grupin prej 219 të sëmurësh qe iu nenshtruan ventilimit mekanik VAP u shfaq në 67 (30.59%) e tyre. Shperndarja e rasteve sipas viteve tregohet në grafikun 1 dhe dita e diagnostikimit të VAP pas fillimit të ventilimit mekanik paraqitet në grafikun 2.

Kohëzgjatja e ventilimit mekanik ishte më e madhe në ata pacientë që shfaqen shenjat e pneumonise (17,57±6.39 dite) përkundrejt 5.07±3.26 ditëve të atyre pa zhvillim të pneumonise (p<0.01). Bronkoskopia u krye në 13 të sëmurë. Indikacioni kryesor për bronkoskopinë ishte atelektaza pulmonare dhe tualeti i sekrecioneve bronkiale. Mortaliteti që i atribuohet VAP ishte 23.88%, ose 16 të sëmurë. Nga këta 12 ishin të sëmurë të traumatizuar dhe 4 të tjerët postoperatorë. Pacientët që shfaqen VAP kishin APACHE II më të lartë (27,8 ± 8 pike) se mesatarja e gjithë grupit (16,3 ± 7,2 ; p<0.05). Analiza univariable tregoi se të lidhur me VAP në mënyrë sinjifikante ishin: bronkoskopia, ushqimi enteral, zgjatja e ventilimit mekanik për me shume se 5 ditë, kohëzgjatja e kateterizimit të venave centrale, shkalla APACHE II >30 pikë në momentin e shtrimit. DISKUTIMI VAP janë infeksionet nozokomiale me frekuente në njesite e trajtimit intensiv. Ato komplikojne 7 deri në 40% të të sëmurëve që i nënshtrohen ventilimit mekanik. Ajo është 6-21 herë më e madhe në pacientet e intubuar (7, 14). Frekuenca e kësaj pneumonie është në varësi të tipit të sherbimit intensiv dhe të specifikave të pacienteve. Risku i VAP rritet 1-3% për çdo ditë të ventilimit mekanik. Kështu, duke iu referuar studimit të Fagon dhe bp. (11), rreziku i pneumonisë vleresohet të jetë 6,5% në diten e dhjetë pas fillimit të ventilimit mekanik dhe të arrije në 19% në ditën e njëzetë. Nga të dhënat e mbledhura verehet se shfaqja e VAP është më e mundshme në 2 javët e para të ventilimit mekanik, 98.26% të gjithe rasteve që manifestuan VAP. Dinamike e ngjashme e fenomenit verehet edhe në studime të tjera 21,22, apo në ato të kryera më parë në kliniken tone1, ndonese kurba e shpërndarjes kohore të raportuar prej tyre është më e sheshtë nga ajo që u gjet në grupin në studim.(grafiku 3.) Për aresyet e kësaj shpërndarje mendojmë se periudha iniciale e qëndrimit të sëmurë në reanimacion, përveç veprimit të patologjisë fillestare përfshin edhe ndërveprimin e faktorëve të ndryshëm të riskut të lidhura me

barotraumën që shkakton vetë ventilimi mekanik (8, 14, 17), apo infeksionin nozokomial (4, 11, 21, 24) dhe statusi nutricional. Faktor tjetër i rëndesishëm që mendojme se ka ndikim të rëndësishem në këtë shperndarje të fenomenit është edhe mosjetesa e pacienteve me vulnerabël në 2 javët e para, gjë që çon në uljen e incidencës së VAP pas javës së dytë siç vërehet edhe në grafikun 3. Mortaliteti i lidhur me VAP në këtë studim ishte 23.88%, ndërkohë që vdekshmëria e të sëmurëve që ju nënshtruan ventilimit mekanik dhe nuk manifestuan VAP ishte 14.47% dhe vdekshmëria e përgjithshme ishte 17.35% , duke treguar një influencë të fuqishme të VAP në rritjen e vdekshmerisë të sëmurëve të prekur prej saj (tabela 2). Te sëmurë (nr.) 219 67 152 Vdekje (nr.) 38 16 22 % e vdekshmerise brenda grupit 17.35 23.88 14.47

Grupi total Me VAP Pa VAP * p<0.01

p = 0.084633

=0.007477*

Tabela 2. Mortaliteti në grupet e të sëmurëve Faktorët që kanë ndikuar në incidence dhe vdekshmërinë e të sëmurëve janë të shumtë, por verejmë se disa prej tyre kanë peshën kryesore në manifestimin dhe ecurinë e VAP në të sëmurët tanë. Ndër faktorët që patën impaktin më të fuqishëm mbi incidencën e VAP duhet të përmendim graviteti i gjëndjes sipas shkallës Apace II dhe manifestimin e edemës pulmonare neurogjene. Shkalla Apache II është një sistem vlerësimi për të përcaktuar rrezikshmërinë e procesit patologjik që kalon i sëmuri. E përdorur gjërësisht në repartet e terapisë intensive ajo jep mundësinë e një vlerësimi objektiv të gjithë sistemeve, duke krijuar një tablo të përgjithshme për gjëndjen e të semurit e shprehur në % të riskut imediat të vdekshmerisë. tabela nr 3. Lidhja e frekuences të Vap me vleresimin sipas Apache II Apache Te sëmurë VAP II(pike) (%) (%) 10 8 6 20 22 25 30 26 28* 40 15 37* 50 12 64** 60 7 80** *p<0.05 **p<0.01 Ne gjetëm që pikët APACHE II > 20 në hyrjen në reanimacion ishte faktor risku për shfaqjen e VAP (tabela 4, grafiku 4). Kjo lidhje vërehet edhe në mjaft studime të kryera në vite (31, 32, 35, 38) rreth këtij problemi dhe tregon rëndësinë e komprometimit të homeostazës së përgjithshme dhe gjendjes imunitare në instalimin e infeksionit nozokomial në mushkeri.

Faktori

r=

Faktorë të tjerë që kishin impakt më të ulët në incidencën e VAP paraqiten në tabelën 4. Këta faktorë në thelb në mënyrë indirekte përfshihen në vlerësimin sipas shkallës Apache II prandaj edhe korelacioni i tyre në manifestimin e VAP në grupin e të sëmurëve tanë shkon paralel me vlerësimin sipas shkallës Apache II. Faktor tjetër madhor i cili influencon në incidencën e VAP është manifestimi i edemës pulmonare neurogjene (EPN). Sipas Murroi (20) ajo ndeshet në rreth 23% të të sëmurëve pas hemoragjive subaraknoidale, në rreth 20% të sëmurëve pas traumave të renda kranio-cerebrale, në rreth 33% të sëmurëve me status epileptikus si dhe frekuencë më të ulët në patologji të tjera të trurit si insulte, tumore,etj. Në grupin e të sëmurëve tanë në verejtëm manifestimin e edemës pulmonare neurogjene në 49 të sëmurë (22.37%). Frekuencën më të lartë të këtij manifestimi e vërejtëm në të sëmurët pas hemoragjive subaraknoidale (61.22% të rasteve me edeme pulmonare neurogjene), të pasuara me traumat e rënda kranio-cerebrale (16.32%), nderlikimet e interventeve për tumoret cerebrale (23.46 %). Bashkëshoqerimi i kësaj patologjie me VAP ishte i lartë. Në keta të sëmurë u vu re se pas fillimit të normalizimit të shenjave të edemes pulmonare, gjë që në 45 të sëmurë (91.83% të rasteve me edeme pulmonare neurogjene) u verejtë pas ditës të dytë të ventilimit mekanik, filluan të manifestohen shenjat e VAP. Incidenca e VAP në këta të sëmurë ishte 71.43% (35 të sëmurë). Po ashtu sikurse edhe në botime të tjera vërehet se ky kontingjent jo vetem që ka një frekuencë të lartë të manifestimit të VAP, por në të njejtën kohë edhe një mortalitet mjaft të larte (2, 3, 6, 13). Në të sëmurët tanë që manifestuan edeme pulmonare neurogjene mortaliteti rezultoi 22.45% (11 të sëmurë, prej të cilëve 8 vdiqën pasi manifestuan VAP, ndërsa të tjeret për aresye të tjera). Natyra e infeksionit bakterial ka një impakt të rëndësishëm mbi ecurinë dhe mortalitetin e VAP. Studime të shumta kanë treguar se është pikërisht prezenca e patogjenit ajo që gjeneron dhe në mjaft raste përcakton edhe ecurinë e VAP. Mikroorganizmat përgjegjës për zhvillimin e pneumonisë së lidhur me ventilimin mekanik ndryshojnë në varësi të tipit të njësisë së trajtimit intensiv, të kohezgjatjes së qëndrimit të pacienteve në këtë njësi dhe të metodave specifike diagnostikuese. Është dokumentuar në mënyrë të përsëritur se shkaktarët më të shpeshtë të këtyre infeksioneve janë bakteret Gramnegative (7, 8, 17). Kështu është raportuar në shume studime, se 60% e VAP kanë si shkaktar këto lloj mikroorganizmash. Por kohët e fundit është vëzhguar se edhe koket Gram-pozitive, akuzohen gjithmonë edhe më shpesh për këtë patologji, me Staphyloccocus aureus në krye të listës. Ky patogjen, ishte përgjegjës për shumicën e episodeve të pneumonisë nozokomiale në një studim të EPIC, me 31% të 836 rasteve (15). Të dhënat e grumbulluara nga 24 grupe pune, që studiuan pacientët e ventiluar që shfaqen VAP konfirmuan se në 58% të rasteve përgjegjes ishin Gram-negativet. Mikroorganizmat Gram-negativ predominante ishin P.aeruginosa dhe Acinetobacter spp, të ndjekur nga Proteus spp, Escherichia coli, Klebsiella spp, dhe H. imfluenzae. Një frekuencë relativisht e lartë e pneumonive me shkaktare gram-pozitive u raportua, me S.aureus që arrinin deri në 20% të rasteve (2, 18). Shkaktaret patogjene me të shpeshte qe u izoluan nga studimet bakteriologjike dhe vdekshmeria koresponduese tabelen e meposhtme. Shkaktare patogjene u izoluan në 62 të sëmurë. Mosha mbi 60 vjec Alterimi i koshiences GCS < 9 Nenushqyerja Reintubimi Sedacioni dhe kurarizimi Te piret e duhanit Tabela nr. 4 0.61 0.59 0.58 0.57 0.52 0.49 Patogjeni Pseudomonas aeruginosa Raste (n=67) 21 % ndaj totalit 31.3 Vdekje (n=16) 3 % në grup 14.29

Acinetobacter 10 14.6 7 70.0* Baumani Proteus mirabilis 10 14.6 0 0 Staphylococcus 21 31.3 4 19.05 aureus Klebsiella 5 8.2 2 40.0* pneumoniae *p0.01 Tabela5. Flora bronkiale e izoluar dhe vdekshmeria perkatese

Lidhur me bakteriologjinë predominojne shkaktaret Gram negativë kryesisht Pseudomonas Aeruginisa, e pasuar nga Staphiloccoccus Aureus, ndërsa shkatarët që kanë vdekshmëri më të lartë kanë paraqitur Acinetobacter Baumanni dhe Klebsiella Pneumonie. Duke u nisur nga raportet e frekuencës të gjetjes të shtameve në mbjelljet e materialit të marre në bronke dhe vdekshmerise sipas patogjenit, duket qartë se faktor vendimtar që përcakton vdekshmërinë në të sëmurët me VAP është virulenca e patogjenit. Pjesa më e madhe e shtameve të izoluara kanë qenë rezistente ndaj shumicës të antibiotikeve, duke përfshirë edhe ceporinat e gjeneratës se tretë. Eshte e qartë që prognoza e një pneumonie të shkaktuar nga bakterie Gram-negative aerobe është më e keqe se ajo e shkaktuar nga agjente Gram-pozitive. Kështu Graybill e bp. raportuan një mortalitet 56% në rastet e pneumonive Gram-negative, e krahasuar me 24% në ato Gram-pozitive (15). Në veçanti vdekjet me shkaktar Pseudomonas aeruginosa shkojnë deri në 70%. Në studimin e Fagon e bp. (11) vdekshmeria e lidhur me pneumoninë e shkaktuar nga Pseudomonas dhe Acinetobacter ishte 87% e krahasuar me 55% nga agjentet e tjerë. Të sëmurët që i nënshtrohen ventilimit mekanik në njësitë e trajtimit intensiv, në të cilët shfaqet pneumonia e lidhur me këtë trajtim kanë një risk mortaliteti dy deri në dhjetë herë më të madh në krahasim me ato në të cilët nuk shfaqet kjo pneumoni. Stevens dhe bp, raportoi një vdekshmeri në 50% tek të sëmurët që shfaqin VAP , e krahasuar me 3,5% në të sëmurët pa pneumoni10. KONKLUZION Pneumonia e lidhur me ventilimin mekanik mbetet një nga shkaqet kryesor të morbiditetit dhe mortalitetit, pavarësisht nga përdorimi i antibiotikëve me spektër të gjërë, nga përparimet në menaxhimin e të sëmurëve nën ventilim mekanik në njësitë e trajtimit intensiv dhe nga përdorimi i masave prevenuese. Qëllimet kryesore klinike janë përcaktimi i rasteve të riskuar, identifikimi i shpejtë i pacientëve të infektuar dhe seleksionimi i kujdesshëm i terapisë antimikrobiale për trajtimin e pneumonise nozokomiale. Faktorët madhorë që ndikojnë në incdencën e saj janë të lidhur me gravitetin e procesit patologjik kryesor qe ka kerkuar vendosjen e ventilimit mekanik. Ky faktor shprehet mirë me anë të shkallës Apache II edhe manifestimi i edemes pulmonare neurogjene, si pasoje e demtimeve të rendesishme cerebrale, janë faktorë të rëndësishëm që rrisin në mënyrë të ndjeshme incidencën e VAP. Natyra e patogjenit dhe virulenca e tij janë faktorët kryesorë në përcaktimin e nivelit të vdekshmerisë që shkakton VAP.

REKOMANDIM Në përfundim të ketij studimi në kemi bindjen se prevenimi dhe trajtimi i korrekt i VAP do të ketë një impakt madhor në morbiditetin dhe mortalitetin e të sëmurëve me VAP.

BIBLIOGRAFIA

1. Hoxha A, Pilika K, Gjini O, Demneri M, Filipi N, Saraçi M. Incidence and mortality related to ventilator-associated pneumonia. Euroanesthesia annual meeting, Vienna (Austria), May 28-31, 2005. European Journal of Anesthesiology, 2005, V. 22, Suppl: 34, p. 166 (A-636) Baker AM, Merdith JW, Haponik EF: Pneumonia in intubated trauma patients. Microbiology and outcomes.Am Rev Respir Crit Carte Med, 1996 153: 343-349; Bell RC, Coalson JJ, Smith JD, et all: Multiple organ system failure and infection in adult respiratory distress syndrome. Ann Intern Med, 1994;120: 653-662, Bonten MJ, Bergmans I`C, Ambergen AW, et al: Risk factors for pneumonia and colonization of respiratory tract and stomach in mechanically ventilated ICU patient. Am Rev Respir Crit Care Med 1996; 154: 1339-1346, Chevret S, Hemmer M, Carlet J, Langer M, and the European Cooperative Group on Nosocomial Pneumonia: Incidence and risk factors of pneumonia acquired in intensiv care units. Results from a multicenter prospective study on 996 patients. Intensive Care Med 1993;19: 256-264, Costandini M, Donisi PM, Turrin MG, Diana DA, et all: Hospital acquired infection surveillance and control in intensive care services. Results of an incidence study. Eur J Epidemiol 1999; 3: 347-345, Craven DE, Kunches LM, Kilinski V, et al: Risk factors for pneumonia and fatality in patients receiving continuons mechanical ventilation. Am Rev Respir Dis 1986; 133: 792-796, Craven DE, Steger KA: Nosocominal pneumonia in mechanically ventilated adult patients; epidemiology and prevention in 1996. Semin Respir Infect 1996;11: 32-53, Craven DE, Drics MR: Nosocomial pneumonia in the intubated patient. Sem Respir Infect 1987;2: 2033, Cross AS, Roup B: Role of respiratory assistance devices in en-demic nosocomial pneumonia.Am J Med 1981; 70: 681-685, Fagon JY, Chastre J, Domart Y, et al: Nosocomial pneumonia in patients receiving continuons mechanical ventilation. I`rospective analysis of 52 episodes with use of a protected specimen bruch and quantitative culture techniques. Am Rev Respir Dis 1989; 139: 877-884, Fagon JY, Chastre J, Hance AJ, et al: Nosocomial pneumonia in ventilated patients. A cohort study evaluating attributable mortality and hospital stay. Am J Med 1993;94: 281-288, Fagon JY, Chastre J, Vuagnat A, et all: Nosocomial pneumonia and mortality among patients in intensiv care unit.JAMA 1996; 275: 866-879, Garibaldi RA, Brit MR, Coleman ML, et al: Risk factors for postoperative pneumonia, Am J Med 1987; 70: 677-680, Haley RW, Hooton TM, Culter DH, et all: Nosocomial infection in US hospitals, 1975-1976. Estimated frequency by selected characteristics of patients. Am J Med. 1981; 70: 947-959, Horan C, White JW, Jarvis WR, et al: Nosocomial infection surveillance. MMWR CDC Surveill Sum 35: 1788-2989 Joshi N, Localio Ar, Hamory BH: A predictive risk index for nosocomial pneumonia in the intensive care unit. Am J Med 1992; 93: 135-142, Kerver AJH, Rommes JH, Mevissen-Verhage EAE, et all: Colonization and infection in surgical intensive care patients. A prospective study. Intensiv Care Med. 1987;13: 347-351, Kollef MH: Ventilator associated pneumonia. A multivariate analysis. JAMA 1993; 270: 1965-1970, Muroi C, Keller M, Pangalu A, Fortunati M, Yonekawa Y, Keller E. Neurogenic pulmonary edema in patients with subarachnoid hemorrhage J Neurosurg Anesthesiol. 2008 Jul;20(3):188-92. Papazian I, Bregeon I, Thirion X, et al: Effect of ventilator-associated pneumonia on mortality and morbidity. Am J Respir Crit Care Med 1996; 154: 91-97,; Pennington JE: Nosocomial respiratory infection, in Mandell GL, Dugllas RG Jr, Benett JE. Principles and Practice of Infections Diseases, 3d ed. New York, Churchill Livingstone, 1990, pp 2199-2205

2. 3. 4.

5.

6. 7. 8. 9. 10. 11.

12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

23. Salata RA, Lederman MM, Shlaes DM, et al: Diagnosis of nosocomial pneumonia in intubated intensive care unit patients. Am Rev Respir Dis, 1987; 135: 426-432 24. Stevens RM, Teres D, Skillman JJ, et al: Pneumonia in an intensive care unit. Arch Intern Med 1974; 134: 106-111, 25. Sutherland KR, Steinberg KP, Maunder RJ, et all: Pulmonary in-fection during the acute respiratory distress syndrome. Am J Respir Crit Care Med 152: 550-556, 1995; Vincent JL, Bihari DJ, Suter PM, et al: The prevalence of nosocomial infection in intensiv care units in Europe. Results of the European Prevalence of Infection in Intensiv care (EPIC) study.JAMA 1995; 274: 639-644, 26. Vincent JL, Bihari DJ, Suter PM, et al: The prevalence of nosocomial infection in intensiv care units in Europe. Results of the European Prevalence of Infection in Intensiv care (EPIC) study.JAMA 1995; 274: 639-644.

SUMMARY VENTILATOR-ASSOCIATED PNEUMONIA IN NEUROSURGIKAL PATIENTS Aleksandër Hoxha1, Gëzim Boçari2, Mitat Demneri1, Kliti Pilika1, Myfit Saraci1, Gent Huti1, Blerim Arapi1, Mishel Qirinxhi1

1

Clinic of Neurosurgery, Hospital Mother Teresa, Tirana, Albania 2 Faculty of Medicine, Pharmacology chair, Tirana, Albania

Ventilator associated pneumonia (VAP) is a common hospital infection in ICU environments. It causes high rates of morbidity and mortality in neurosurgical patients emerging as an important factor which influence on their recovery. The goal of this study is to evaluate the frequency of VAP, its predisposing factors and the determinants of the mortality caused by the disease. The disease was most frequently observed from the 4 th to 14th days (64% of patients). The 219 examined cases of randomly enrolled patients, who were mechanically ventilated for more than 48 hours for severe brain pathologies or after neurosurgical operations, were considered in the study. Our group of patients showed VAP in 30.59% and had a mortality rate of 23.88%. The analysis of the obtained data shows that the most important factor influencing the frequency of VAP in our patients was the severity of the general conditions of the patient described in terms of Apache II scale, where the score of more than 30 pts was significant (p0.05). Another major contributor is neurogenic pulmonary edema, where VAP was present in 35 patients (71.34%). We observe that mortality rate in our patients has a strong relation to the species of germs isolated in the bacteriologic studies. The most harmful germs in our group of patients, causing very high rate of mortality, were Acinetobacter Baummani (70%) and Klebsiella pneumoniae (40%). Considering the data gathered from this group of patients we suggest that the incidence of the VAP is strongly linked to the high score on the Apachi II scale and to the frequency of neurogenic pulmonary edema; however, the mortality rate is determined by the type of germ causing VAP. Key words: ventilator associated pneumonia Adresa e autorit/Author addresse: Prof. Ass. Aleksandër Hoxha, anestesist reanimatolog Rr. Fari Balliu, pall 196, ap 11. Tiranë, Shqipëri Tel: ++355 694030711 email: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Anesthesiology PREDICTION OF DIFFICULT INTUBATION IN ALBANIAN TERTIARY HOSPITAL CENTER Rudin Domi1, Artur Hafizi1, Ilir Ohri1, Nehat Baftia1 University Hospital Center Mother Theresa 1 Deparment of Anesthesia and Intensive Care Tirana,Albania ABSTRACT Predicting difficult intubation is responsability of anaesthesiologist. Our goal is to find best predicting test for difficult intubation. This is double blind, prospective study made in the period 2006-2008, perfomed close the Service Of Anesthesiology And Intensive Care, University Hospital Center Mother Theresa, Tirana, Albania. There were included 426 ASA 1-2 adult patients undergoing general anesthesia for urologic and general surgery and excluded the pateints undergoing regional anesthesia and pediatrics. There are recorded Mallampati score, tyromental sternomental and interincisive distances Delilkan test, lower jaw protrusion and length, neck movement, body masss index, morfology of teeths, use of gidewire and Wilson score. The dates were presented in absolute and relative mode, calculating also OD ratio and faith interval 95%. For each parameter were calculated sensitivity, specifity, predictive positive value, and predictive negative value, with a significant P value < 0, 05 (5%). We found 37 patients with difficult intubations and 3 patients with failed intubations. The sensitivity of all parameters was low, however the specifity was high. The combinated criteria make predictive model increase sensitivity. Wilson predictive score predicted 33 difficult intubations patients instead of combination Mallampati-sternomental-tiromental distances that predicted 9 patients with difficult intubations among 40 patients.We defined Wilson score as best predictive test. Key words:Airway, endotracheal intubation, difficult intubation Adresa e autorit/Author addresse: Dr Rudin Domi, MSc mjek anesthesiologist intensivist Str Rruga e Dibres, Tirana, Albania Mob:00355682067003 Fax: 003555220160 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Anesteziologji PARASHIKIMI I INTUBIMIT TË VËSHTIRË NË QENDRËN SPITALORE TERCIARE NË SHQIPËRI Rudin Domi1, Artur Hafizi1, Ilir Ohri1, Nehat Baftia1 QSU, Nënë Tereza, Departamenti i Kirurgjisë 1 Shërbimi i Anestezisë dhe Reanimacionit, Tiranë,Shqipëri ABSTRAKT Hyrje: Parashikimi i intubimit të vështirë është përgjegjësi e anestezistit. Qellimi i studimit është të gjejmë testin më të mirë parashikues të intubimit të vështirë. Materiali dhe metoda: Studimi është i tipit dyfish qorr, prospektiv dhe i realizuar në periudhën 2006-2008. Studimi është kryer prane Departamentit të Kirurgjisë, Shërbimi i Anestezisë dhe Reanimacionit në Qendrën Spitalore Universitare Nënë Tereza. Në studim u përfshinë 426 pacientë ASA 1 dhe 2 që iu nënshtruan anestezisë gjenerale për kirurgji të përgjithshme dhe urologjike. Parametrat që u vleresuan për çdo pacient ishin: klasifikimi Mallampati, distancat tiromentale, sternomentale dhe interincizive, testi Delilkan, protruzioni i mandibulës dhe gjatësia e saj, lëvizshmeria e qafës, indeksi i masës trupore, morfologjia e dhëmbëve, përdorimi ose jo i gidës dhe pikëzimi Wilson. Të dhënat u paraqitën në mënyrë absolute dhe relative, duke llogaritur koeficientin odd dhe intervalin e besimit prej 95%. Për çdo parametër u llogariten sensitiviteti, specifiteti, vlerat parashikuese negative dhe pozitive duke konsideruar vlerë domethënëse një vlerë P nën 5% (0,05). Rezultatet: Në 37 pacientë u has intubimi i vështirë dhe në 3 pacientë dështoi intubimi me laringoskop konvencional. Specifiteti i të gjithë parametrave ishte i ulët kurse sensitiviteti i lartë. Kombinimi i parametrave rriti specifitetin pra aftësinë parashikuese të intubimit të vështirë. Pikëzimi Wilson parashikoi 33 pacientë me intubim të vështirë në numrin total 40 që ishin pacientët me intubim të vështirë dhe të pamundur, kurse kombinimi i Mallampatit me distancat sternomentale dhe tiromentale vetem 9 pacientë. Përfundimi: Në nxjerrim përfundimin që pikëzimi Wilson është testi më i mirë parashikues i intubimit të vështirë. Fjalë kyç: Rrugët ajrore, intubimi endotrakeal, intubimi i vështirë Adresa e autorit/Author addresse: Dr Rudin Domi MD, MSc Anesthesiologist, Intensivist Str Rruga e Dibres, Tirana,Albania Mob:00355682067003 Fax: 003555220160 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Anesteziologji INTUBIMI ME TRACRIUM - Përvojat tona -

Sadri Zeqiri1, Nimet Havziu1, Naim Ismaili1, Dashurie Kaprolli1 General Hospital, Gostivar, Macedonia Deparment of Anesthesia, Reanimation and Intensive Care

1

REZYME Intubimi endotraheal paraqet vendosjen e tubit plastik në rrugët e sipërme të frymëmarrjes me qëllim të ventilimit artificial të pacientit. Atracurium besylate (Tracrium ® GSK) është relaksant neuromuskular jodepolarizues me veprim intermediar. Qëllimi i punimit është që të ndryshojmë shablonin e vjetër të intubimit me relaksantë depolarizues. 64 pacientë, ASA I-II janë intubuar me Tracrium me dozë 0.5-0.6 mg/kg PT pas dhënies së anestetikut kryesor Propopholit. Intubimi ka qenë i suksesshëm tek të gjithë pacientët, te 12 prej tyre kemi hasur në intubim të vështirë prandaj kemi përdorur manovra e mjete ndihmëse adekuate për kësi raste. Relaksimi neuromuskular ka qenë i mirë, rikthimi i bllokut përafërsisht pas 25-35 min. Komplikimet kanë qenë të lehta (reaksione reverzibile alergjike kutane, kollitje e lehtë, etj.), ndërsa komplikime të rënda nuk kemi patur. Fjalë kyçe: intubi endotraheal (IE), bllokimi neuromuskular, relaksantët jodepolarizues, reverzioni pa antidotë HYRJE Intubimi endotraheal paraqet hallkë majore në zinxhirin anesteziologjik. Kjo nënkupton vendosjen e tubit plastik në rrugët e sipërme të frymëmarrjes (gojë ­ trake) me qëllim të ventilimit artificial të pacientit. Akti i tillë kryhet pas dhënies së anestetikut kryesorë dhe relaksantit neuromuskular (RNM) me ndihmën e mjetit specifik, laringoskopit. Rëndësia e IE është majore pasi gjatë asaj kohe pacienti është pa ventilim, prandaj akti i tillë duhet të kryhet shpejtë, saktë dhe preciz. Në praktikën anesteziologjike deri tani IE është kryer me RNM depolarizues, sukcinil kolinën. QËLLIMI Objektivi i punimit tonë është thyerja e shabllonit të vjetër dhe zëvendësimit të sukcinil kolinës me një RNM jodepolarizant të quajtur Tracrium. MATERIALI DHE METODA 64 pacientë, ASA I-II, të moshës 8-65vjeç, janë përgatitur për anestezion të përgjithshëm elektiv. Pacientët, pas dhënies së anestetikut kryesorë, Propofolit, u është injektuar Tracriumi me dozë 0.5-0.6 mg/kg PT. Është pritur 90-100sec dhe është ndërmarrë akti i intubimit. IE e kemi vlersuar si të lehtë, mesatarisht të rëndë, të vështirë, shumë të vështirë dhe të pamundur (Tabela 1). Pas 25-35min. është përsëritur dhënja e RNM me dozë prej 1/5-1/8 e dozës fillestare.

REZULTATET Të gjithë pacientët janë intubuar me sukses, tek 7 raste kemi pasur IE të vështirë, tek 4 raste IE ka qenë shum i vështirë (pacientët obes dhe me deformitete të nofullave) prandaj kemi përdorur manovra dhe mjete ndihmëse adekuate (style, shtypja e kartilagos krikoide, hapja e gojës, ngritja e nofullës së epërme, fleksioni apo ekstensioni i qafës, etj.) dhe IE është kryer me sukses (Tabela 1). Tabela 1. Intubimi endotrakeal Intubimi Endotraheal Numri i pacientëve I lehtë 35 Mesatarisht i rëndë 18 I veshtirë 7 Shumë i vështirë 4 I pamundur /

Relaksimi muskular gjatë intervenimit kirurgjik ka qenë i mirë. Te rastet e zgjatura është përsëritur dhënia e Tracriumit me dozë 1/5-1/8 të dozës fillestare. Zgjimi nga anestezioni ka qenë i rendomtë. Reverzioni i bllokut neuromuskular ka qenë i suksesshëm, pa dhënien e antidotit, te 58 raste kurse tek 6 raste kemi bërë reverzionin me dhënien e antidotit Neostigmin + Atropin. Kjo ka ndodhur tek pacientët shumë obes dhe te rastet që kanë zgjatur më tepër se një orë e gjysmë. Komplikimet që janë paraqitur gjatë IE dhe vendosjes së pacientit në anestezion të përgjithshem i kemi klasifikuar si të lehta, ato kanë qenë të tipit të kollitjes së lehtë, iritimit të lehtë të rrugëve te sipërme të frymëmarrjes, skuqje reverzibile të lëkurës (alergji e lehtë) dhe lemza (Tabela 2). Tabela 2. Komplikimet e intubimit endotrakeal Komplikimet Alergji kutane Të lehta Ngacmueshmëeri e rrugëve të sipërme të frymëmarrjes 5 Kollitje Lemzë Asnjë 3 1 Të rënda

Numri i pacientëve

8

DISKUTIMI Tracriumi si relaksant muskular jodepolarizues ofron kushte të favorshme për IE, veprim të shpejtë e të përcaktuar, stabilitet dhe relaksim të mirë (kohëzgjatja e veprimit 25-35min). Nënshtrimi i zbërthimit joenzimatik me të ashtuquajturin procesin e degradacionit të Hofmanit, rikthimi i shpejtë i bllokut neuromuskular, akumulimi minimal, mungesa e dhënies së antidotit etj., janë disa nga karakteristikat që Tracriumin e bëjnë RNM të përzgjedhur, sidomos te pacientët që vuajnë nga sëmundjet e mëlçisë dhe veshkave si dhe te intervenimet e shkurta kirurgjike. Mungesa e vetme e tij, lirimi i Histaminës me reaksione kutane të lehta e reverzibile, pa çrregullime kardiovaskulare, është minore në krahasim me përparsitë e theksuara të Tracriumit. PËRFUNDIM

Inovacionet dhe hulumtimet janë praktikë e vendeve të zhvilluara. Institucionet dhe spitalet e mëdha kanë rolin primar në lansimin e barnave, mjeteve e metodave të reja kudo në shkencat mjekësore. Por, ndonjëherë edhe spitalet më të vegal nuk ngelin pas dhe ndjekin hapin e tyre. Shembull i një haprimi të tillë paraqet edhe ky punim modest nga lëmi i anesteziologjisë. REFERENCAT

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Rowlands D. Atracurium in clinical anaeshtesia. British Journal Of Anaesthesiology 1983; 55 (suppl.1): 1256-85. Llowry K. et al. Vecuronium and atracurium in elderly, a clinical comparation with pancuronium; Acta Anaesthesiologica Scandinavica, 1985, 29:405-8. Demirkiran O. et al. Comparation of cisatracurium and atracurium on intraocular preasure; Minerva Anaeshtesiologica, vol.67, 2001:258. Meistelman C. Monitoring neuromuscular block: is it still useful? Book of abstracts, I World Congress of TIVA-TCI, Venice 2007:42-5. Werrett G. Sedation in intensive care patients. Update Anaeshtesia, 16, 2003:9-12. Bevan D. et al. Postoperative neuromuscular blockade a comparation between atracurium, vecuronium and pancuronium, anaeshesiology 1988, 69:272-6. Lalevic P. Misicni Relaksanti, Anesteziologija 1999:55-71. Debaene B. et al. Monitoring the onset of neuromuscular block at the orbicularis oculi, can predict good inubation conditions during atracurium induction. Anaesthesia at Analgesia, 1995, 80:360-63.

SUMMARY INTUBATION AND TRACRIUM Sadri Zeqiri1, Nimet Havziu1, Naim Ismaili1, Dashurie Kaprolli1 General Hospital, Gostivar, Macedonia Department of Anesteziology, Reanimation and Intensive Care

1

Endotracheal intubation is setting the plastic tube into the upper respirator pathways with the aim for artifficial ventilation of the patient. The aim of our study is to inovate the Tracrium, nondepolarizant muscle relaxant for intubation instead of depolarizant musle relaxant, suchinil-cholin. 64 patients are intubated after giving Propophol S anaesthetic and Tracrium in the dose 0.5-0.6 mg/kg BW. All of the patients are intubated succesfully, only 12 of them had a difficult intubation. Muscle relaxation was good, the recovery of blockade appeared after 25-35min. Light complications as reversible cutan alergy, light iritation of upper respirator pathways and light cough were present. Hard complications were absent. Key words: endotracheal intubation, neuromuscular blockade, nondepolarizant muscle relaxants, reversion without antidote

Adresa e autorit/Author addresse: Dr Sadri Zeqiri, mjek anesteziolog reanimatolog Spitali i Përgjithshëm, Gostivar, Maqedoni Tel. 075 775 054 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Anesteziologji AVANTAZHET KLINIKE, EKONOMIKE E EKOLOGJIKE TË ANESTEZISË INHALATORE ME FLUKS TË ULËT Majlinda Naço1, Ilir Ohri1, Edmond Çeliku1, Ana Mandi1, Haxhire Gani1, Albana Çela1, Nertila Kodra1, Alma Llukaçaj1, Bilbil Rakipi1 QSU, Nënë Tereza Departamenti i Anestezisë e Reanimacionit , Klinika I e Kirurgjisë të Përgjithshme, Tiranë, Shqipëri

1

ABSTRAKT Anestezia me fluks të ulët është aplikuar që në fillimet e historisë së anestezisë. Hyrja në treg e agjentëve të rinj të paqëndrueshëm si dhe makinerive të përparuara të anestezisë shoqëruar nga sisteme monitoruese shumë të besueshëm, e bënë fluksin e ulët të anestezisë të praktikueshme. Arsye klinike, kulturore, mjedisore, farmakologjike, teknologjike dhe e ekonomike e detyruan anestezistin të rishikonte rolin e anestezisë me fluks të ulët në praktikën klinike. Qëllimi: Të përcaktojë ndryshimet në temperaturën nazale dhe në lagështinë absolute të gazrave anestetike, reduktimin e kostos së anestezisë inhalatore me halotan e sevofluran e kombinuar me protoksid azoti, reduktimin e ndotjes së ajrit të bllokut operator nga protoksidi i azotit kur përdoret anestezia me fluks të ulët 1l/min. Metoda: Studimi është me karakter prospektiv dhe analizon përparësitë ekonomike, ambjentale e klinike nga përdorimi i anestezisë gjenerale O2 /N2O me halotan e sevofluran me fluks të ulët 1L/min krahasuar me fluksin e lartë 4.5L/min në 4 grupe nga 52 pacientë ASA 1 e 2 që ju nënshtruan në 2 orë anestezisë në Kirurgjinë e Përgjithme, deri në avantazhin ekonomik të përdorimit të fluksit të ulët gjatë 8 orëve anestezi e gjatë 1 viti. Rezultatet: Grupi prej 208 pacientësh përbëhet nga femra 94 (45%) dhe 114 meshkuj (55%). Mosha e pacientëve varionte nga 20-71 vjeç, me një mesatare të katër grupeve 52.1+18.7 vjeç. Përfundimi: Përdorimi i fluksit të ulur 1L/min me halotan e sevofluran kursen rreth 43% e 73% të kostos së agjentëve anestetikë (p<0.001). Fluksi i ulur duke ripërdorur përbërësit e ekspiruar të frymëmarrjes, ul rrezikun e kontaminimit vetëm si pasojë e uljes së sasisë së përgjithshme të përbërësve ndotës dhe përqëndrimi i N2O-së në kokën e pacientit bëhet rreth 4 herë më i ulët . Përdorimi i fluksit të ulur 1L/min përmirëson temperaturën e sidomos lagështinë absolute rreth 25% dhe nuk ndihkon në presionin arterial dhe frekuencën kardiake të pacientëve. Fjalë kyç: Anestezi, fluks i ulët, qark i mbyllur, lagështia, temperatura ,kosto.

Kosto e anestezisë për të gjitha substancat në 4 grupet e marra në studim(p<0.05)

541819.70 600000 500000 400000 300000 200000 100000 0 146980.20 0 0 0 0 36391.68 20810.4

Kosto per 52 paciente ne 2 ore H.F.L.(4.5l/min) Kosto per 52 paciente ne 2 ore H.F.U(1l/min)

S4 S3 S2 S1 Series1 Series2 Series3 Series4

Kosto per 52 paciente ne 2 ore H.F.L.(4.5l/min) Series1 Series2 Series3 Series4 36391.68 0 0 541819.70

Kosto per 52 paciente ne 2 ore H.F.U(1l/min) 20810.4 0 0 146980.20

Sasia e përqëndrimit të N2O në vendin e punës ppm me vaporizator halotan e sevoflurani(p<0.05)

140.00

121.46 (3L/min hal) 120.00

121 (3L/min sevo)

100.00

80.00 Sasia e perqendrimit te N2O ne vendin e punes ppm me vaporizator halotan e sevofluran 60.00

40.00 29.54 (0.5L/min hal) 29.12 (0.5L/min sevo)

20.00

0 0.00 Sasia e perqendrimit te N2O ne vendin e punes ppm me vaporizator halotan e sevofluran 1 121.46 2 0 3 121

0 4 0 5 29.54

0 6 0 7 29.12

Temperatura nazale në Gradë °C pas 2 orësh anestezi gjenerale

36.10 36.02 36.00 35.90 35.99 35.80 35.70 35.60 35.50 35.40 Anestezi me halotan 4.5L/min Temperatura Grade C pas 2 oresh Anestezi me halotan 1L/min Anestezi me sevofluran 1L/min 35.67 Temperatura Grade C pas 2 oresh 35.73

Anestezi me sevofluran 4.5L/min

Anestezi me halotan 4.5L/min Temperatura Grade C pas 2 oresh 35.73

Anestezi me sevofluran 4.5L/min 35.67

Anestezi me halotan 1L/min 36.02

Anestezi me sevofluran 1L/min 35.99

Lagështia absolute mm.Hg pas 2 orësh anestezi 30.00

28.10 25.00 27.30

20.00

21.80

21.40

15.00

Lageshtia absolute mm. Hg

10.00

5.00

0.00

Anestezi me halotan Anestezi me Anestezi me halotan Anestezi me 4.5L/min sevofluran 4.5L/min 1L/min sevofluran 1L/min 21.80 21.40 27.30 28.10

Lageshtia absolute mm. Hg

Adresa e autorit/Author addresse: Dr Majlinda Naço, mjek anestezist Rr. e Dibrës Nr 370, Tiranë,Shqipëri: Tel:00355422349371 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Anesteziologji

ANESTEZIONI REGJIONAL NË KIRURGJINË OBSTRETIKE Rexhep Gjyliqi1, Shpresa Haxhibeqiri1, Nehat Baftiu1, Mimoza Avdiu1 Klinika e Anesteziologjisë dhe Mjekimit Intenziv, Qendra Klinike Universitare e Kosovës, Prishtinë, Kosovë ABSTRAKT Hyrje: Anestezioni regjional duhet të jetë forma më e shpeshtë e anestezionit në gjinekologji-obstetrikë, posçërisht për prerjet cesariane, qofshin ato elektive apo urgjente. Qëllimi: Të hulumtojë frekuencën e anestezionit regjional për të gjitha procedurat kirurgjike në gjinekologj dhe obstetrikë në institucionin tonë. Metoda dhe materiali: Është studim observues retrospektiv gjatë periudhës njëvjeçare (nga janari 2008 deri në fund të dhjetorit 2008). Janë kryer gjithsej 2895 procedura kirurgjikale. Rezultatet: Nga 2895 procedura kirurgjike, (në kohëzgjatje nga 5 min. deri në disa orë), prerje cesariane ishin 2260 (78%), 1254 (55.5%) raste urgjente dhe 1006 (44.5 %) elektive. Anestezioni regjional (blloku spinal) është aplikuar te 442 (15.26 %) raste, 388 (87.8 %) prej tyre ishin prerje cesariane dhe atë 118 (30.4%) raste elektive dhe 270 (69.6%) urgjente. Te ndërhyrjet tjera kirurgjike anestezioni spinal është aplikuar te 54 (12.2%) raste, 53 (98.1%) elektive dhe 1 (1.8%) urgjencë. Anestezioni i përgjithshëm me intubim orotraheal është aplikuar te 2173( 75%) raste, kurse te 280 (9.7%) anestezioni I.V. Konkluzionet: Anestezioni spinal është metodë e sigurtë, relativisht lehtë e aplikueshme dhe siguron analgjezion të plotë. Por shumica e pacienteve e refuzojnë këtë lloj anestezioni nga frika për dhembje koke, dhembje të mjedisit, frikësohen nga të qenit zgjuar gjatë procedurave kirurgjikale etj. Prandaj është i nevojshëm një edukim për mjekët gjinekolog dhe për pacientet. Fjalë kyç: anestezioni regjional, Sectio Caesarean, Kirurgji Obstretike, Adresa e autorit/Author addresse: Dr Rexhep Gjyliqi, mjek anesteziolog reanimatolog Rr. F.Rifati, nr. 123 Prizren, Kosovë Tel. +37744182570 e-mail: [email protected]

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Anesteziologji EPËRSIA E PREMEDIKIMIT TË FËMIJËVE ME MIDAZOLAM NDAJ ASAJ ME KETAMINË NË UROLOGJI Haxhire Gani1, Ilir Ohri1, Erlisa Cobani1, Rudi Domi1, Majlinda Naço1 1 Klinika e Urologjisë QSU, "Nënë Tereza, Tiranë, Shqipëri ABSTRAKT Qëllimi i studimit: Ky studim ka për qëllim krahasimin e dy premedikimeve midis dy grupeve të fëmijëve që i nënshtrohen operacioneve urologjike. Grupi i parë është premedikuar me midazolam për os dhe grupi i dytë është premedikuar me ketaminë + atropinë + diazepam. Qëllimi i premedikimit është: (1) Të bëjë sa më të lehtë shkëputjen e fëmijës nga prindi; (2) T`i shërbejë anestezisë; (3) Të ketë sa më pak efekte anësore dhe (4) Të parandalojë reflekset autonomike. Në këtë punim u morrën në studim 110 fëmijë të moshës 2-15 vjeç, që iu nënshtruan operacioneve në urologji për patologji të ndryshme, qofshin ato kongenitale si hypospadi, reflukse veziko-ureterale, patologji pilo-ureterale, ashtu edhe të fituarat si kalkulozat vezikale, ureterale e ato renale. Të gjithë femijët ishin te shëndetshëm pa semundje shoqëruese. Femijët ishin pothuajse të njejtë përsa i përket moshës, gjinisë dhe llojit të operacioneve. Periudha e studimit 2004-2006. Janë vlerësuar parametrat hemodinamike, zgjimi dhe incidenca e efekteve anësore. Metoda e studimit ka qenë e rastësishme, ku njëri mjek ka bërë premedikimin e fëmijëve dhe 2 mjekë të tjerë, pavarësisht nga njëri tjetri, pa e ditur se me çfare është bërë premedikimi kanë shqyrtuar të dhënat hemodinamike, zgjimin dhe komplikacionet e mundëshme. Ketamina është derivat i phencyclidinës i zbuluar që nga vitet 60. Është antagonist jo konkurues i receptorëve NMDA (acidi N/ metyl/ D /aspartic). Midazolami është benzodiazepinë e tretëshme në ujë. Jep qetësim dhe amnezi antegrate. Është medikament i zgjedhur për premedikim sepse ka fillim të shpejtë të veprimit dhe zgjatje të shkurtër të tij. Rezultatet: Në grupin e fëmijëve që u premedikuan me ketaminë patën frekuencë kardiake dhe tension arterial më të lartë se në grupin që u premedikuan me ketaminë. Përsa i përket incidencës së efekteve anësore u vu re që: Në fëmijët e marrë në studim në grupin e premedikuar me ketaminë ndodhën në 3 laringospazma në moshat 2 dhe 6 vjeç, ndërsa në grupin e premedikuar me midazolam nuk pati laringospazma. Konkluzioni: Midazolami per os është medikamenti më i zgjedhur se kombinimi ketaminë+atropinë+ diazepam për premedikimin e fëmijëve që i nënshtrohen opracioneve urologjike sepse: (1) Rruga per os e marrjes është më e lehtë dhe jo stresante; (2) mban homeostazën ventilatore dhe kardiovaskulare dhe (3) eliminimi i shpejtë dhe zgjimi i mirë. Fjalë kyc: frrekuenca kardiake, tensioni arterial, NMDA. REFERENCA

1. 2. Feld LH, NegusB, WhitePF. Oral midazolam preanestetic medication in pediatric. Anesthesiology 73.83 Rival, Lejbusiewcz G.PAPAM Oral Pediatric anesth.7.191-196,1997. Manual of Pediatric ANESTHESIA, fifth edition. David J. Steward , Jerrold Lerman 2001.

Adresa e autorit/Author addresse: Dr Haxhire Gani, mjeke, anesteziste-reanimatologe Rr. 5 Maji, Lagjia nr. 10, Tiranë, Shqipëri Tel: 2378593 & 0682468280. e-mail:[email protected] & haxhiregani@hotmail.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Anestezi ­ reanimacion LËSHIMI I VONUAR I BLLOKUT NEUROMUSKULOR NGA VEKURONIUM NË PACIENTËT DIABETIKË GJATË ANESTEZISË SEVOFLURAN Nertila Kodra1, Ilir Ohri,1 Majlinda Naco1, Ana Mandi1, Bilbil Rakipi1, Artur Hatia1, Albana Cela1

1

Sherbimi Anestezi­Reanimacion, QSU Nene Tereza,Tirane

ABSTRAKT Qellimi: Te studiojë shërimin e bllokut neuromuskulor në pacientë diabetikë gjatë anestezisë totale intravenoz ose me sevofluran. Metoda: 20 pacientë diabetikë u ndanë në 2 grupe; diabet mellitus total iv anestezia (DM-TIVA) 10 pacientë dhe diabet mellitus sevofluran (DM-S) 10 pacientët e tjerë. 20 pacientë të shëndoshë u ndanë ne 2 grupe kontrolli: TIVAkontroll dhe S-kontroll. Në të katër grupet anestezia u mbajtë respektivisht me propofol, fentanyl dhe protoksid azoti ­ oksigjen ­ 1.7% sevofluran.Pas marrjes se vekuroniumit 0.1 mg/kg shërimi i TOF (train of four) u krahasua midis grupeve. Rezultatet: Koha e kthimit te T2,T3,T4 ne DMTIVA dhe DM-S ishte më e gjatë se në grupin TIVA-kontroll dhe S-kontroll (46 ± 11, 32 ± 20 dhw 32 ± 8 min për T2). T1/kontroll në grupin DM-S ishte më i vogël se në TIVA-kontroll dhe DM-TIVA (50-120 dhe 70-120 min. pas marrjes së vekuroniumit respektivisht). T1/kontroll në grupin S-kontroll ishte më i vogël se në grupin TIVA­kontroll (80­120 min pas marrjes se vekuroniumit). Raporti i TOF ne grupin DM-S ishte më i vogël se në grupet TIVA-kontroll, DMTIVA, dhe S­kontroll (60-120, 80-120, 80-120 min. pas marrjes se vekuroniumit respektivisht. Konkluzion: Në pacientët diabetikë që marrin vekuronium, shërimi i T1/kontrollit dhe raporti TOF janë të vonuar gjatë anestezisë me sevofluran, por jo i shoqëruar me TIVA. Fjalë kyç: blloku neuromuskulor, vekuronium, diabetes mellitus, sevofluran Adresa e autorit/Author addresse: Dr Nertila Kodra, mjeke anesteziste Rr " Jordan Misja " Pall 1 SH 1 Ap 2 Tiranë, Shqipëri Tel: 0692480247 & 0035542402994 e-mail: nertila.kodra@yahoo.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Anesteziologji PROMENA NA ACIDOBAZNIOT STATUS PO INFUZIJA NA KRISTALOIDI Tatjana Troji}1, Ivana Budi}1 Klinika za hirur{ki bolesti "Sv.Naum Ohridski", Skopje, Republika Makedonija Golem volumen na kristaloidi dadeni intravenozno vlijae na acidobazniot status. Nie vo ovaa studija se obidovme da napravime razlika vo acidobazniot status po infuzija na Ringer lactat i 0,9% Natrium Chlorid. Metodi: Vo ovaa studija prou~ivme 24 pacienti ASA 1 klasifikacija koi bea podlo`eni na elektivna hirurgija. Pacientite gi podelivme vo dve grupi(n=12) i tie primija ili normalen fiziolo{ki rastvor n=12 ili ringer laktat n=12,vo koli~ina od 1200 ml/m2. Sekoj ~as gi merevme gasnite analizi, serumskite elektroliti(Na ,K,Cl)serumskite laktati i serumskite proteini. Na kraj od operativniot zafat dvete grupi primija bolus od 1 gram/kg/tt 20% albumini, a vo grupata so Na Cl 0,9% bea dadeni bikarbonati vo bolus doza. Podatocite bea statisti~ki obraboteni so Wilxonoviot Rank test. Rezultati: Infuzija na golemi koli~ini na fiziolo{ki rastvor vodi do jaka hiperhloremi~na metabolna acidoza.Ovaa sostojba metabolno se kompenzira so hipoproteinemi~na metabolna alkaloza. Vakvi promeni ne bea videni vo grupata koja {to prima{e Ringer lactat. Postoe{e korelacija me|u kalkuliranite i izmerenite bikarbonatni koncentracii. Klu~ni zborovi : diluciona acidoza, acidobazen status V Te~nostite koi se davaat intravenozno se administriraat vo fiziolo{ko milje. Pri vakvo administrirawe tie se me{aat so ekstracelularnata te~nost (ECT), koja e vo tesna vrska so intracelularnata te~nost (ICT) (1). Vo Stewart-ovata analiza, tri nezavisni faktori koi vlijaat na acidobazniot status se: parcijalniot pritisok na CO2, totalnata koncentracija na nonvolatilnata slaba kiselina (total concentration of nonvolatilee weak acid-Atot), jaka jonska razlika (strong ion difference-SID). Arteriskiot PaCO2 zavisi od produkcijata na CO2 i negova eliminacija preku belite drobovi. Totalnata koncentracija na slabi kiselini (Atot) e zbir na slabi nevolatilni kiselini (HA ) i slabi anjoni( A-)Atot=[HA] +[A-] Telesnite te~nosti imaat razli~na koncentracija na nevolatilni (ne CO2) slabi kiselini. Vo plazmata slabi kiselini se albuminot i neorganskiot

fosfat, a vo crvenite krvni zrnca glaven izvor na nevolatilni (ne CO2) slabi kiselini e hemoglobinot. Elementite kako {to se Na+ K+ Ca+ Mg+ i Cl- postojat vo telesnite te~nosti vo jonizirana forma. Jaka jonska razlika(SID) = jaki katjoni - jaki anjoni. SID se izrazuva vo mEq/l. Vrednosta na jonskata razlika vo plazmata e SID =42mEq/l. Metabolnite acidobazni poremetuvawa mo`at da nastanat kako rezultat na promenite na jakata jonska razlika (SID) ili totalnata koncentracija na slabi kiselini (Atot) ili promeni na dvete vrednosti (SID i Atot). Infuzija na te~nosti mo`e da predizvika promeni vo acidobazniot status na toj na~in {to ekstracelularnata jaka jonska razlika (SID) i totalnata koncentracija na nonvolatilnite slabi kiselini (Atot) ja menuvaat jaka jonska razlika (SID-ot) i totalnata koncentracija na nonvolatilnite slabi kiselini (Atot), na administriranite te~nosti. Kristaloidite ne sodr`at nonvolatilnite slabi kiselini Atot pa koga se davaat kristaloidi vo pogolemi koli~ini, tie ja diluiraat plazmatskite slabi nevolatilni kiselini Atot pa nastanuva metabolna alkaloza (2). Davawe na golemi koli~ini na fiziol{ki rastvor mo`e da predizvika metabolna acidoza. Jonskata razlika kaj jonot na natrium i jonot na hlor e nula, zatoa {to jonot na natrium e ednakov na jonot na hlorid t.e nema jonska razlika (3). Koga }e se dadat golemi koli~ini na NaCl 0,9% se namaluva ekstracelularnata jonska razlika (ekstracelularniot SID). Namaluvaweto na jakata jonska razlika na plazmata se potencira so diluira~kiot efekt na vodata koja po pat na osmoza od intracelularniot prostor doa|a do ekstracelularniot prostor. Za da se izbegnat acidobaznite poremetuvawa, balansiranite kristaloidi koi se davaat, treba da imaat jonska razlika (SID) poniska od jonskata razlika na plazmata (od plazmatskiot SID koj iznesuva 24mEq/l). Eden kristaloiden rastvor e balansiran ako zamenuva 24mEq /l joni na Cl- OH- HCO3-. Na mnogu balansirani kristaloidi im se dodavaat laktati pa nivnata jaka jonska razlika iznesuva 29mEq/l joni. Na toj na~in balansiranite kristaloidi vsu{nost stanuvat blago alkalni (4). Na toj tie ja spre~uvaat dilucijata so voda od intraceluarniot prostor vo ekstracelularniot prostor. Celta na ovaa studija e da se napravi razlika me|u acidobazniot status po davawe na pogolemi koli~estva na kristalioidi od tipot na solucija na NaCl 0,9% i solucija na Ringer laktat. M Vo ovaa prospektivna studija prou~ivme 24 pacienti bez znaci za srcevo, pulmonalno ili bubre`no zaboluvawe - spored Amerikansakata asocijacija na anesteziolozi - (ASA), tie pacienti spa|aat vo grupa I. Pacietite bea podlo`ni na elektiven operativen zafat na dolen abdomen. Za vreme na operativniot zafat pacientite ne primija koloidi, plazma, nitu krv. Pacientite bea podeleni vo dve grupi. Sekoja grupa sodr`e{e po 12 ispitanika n=12. Prvata grupa primisolucija na NaCl 0,9%, vo koli~ina od 30ml/kg/~as , a vtorata grupa ista koli~ina na Ringer Laktat. Solucijata na NaCl 0,9% sodr`e{e 154 mmol na natrium i 154 mmol hloridi; Solucijata na Ringer Laktat sodr`e{e 130mmol na natrium, 5.4 mmol na kalium,1.8mmol kalcium,112mmol hloridi i 27mmol laktati.

Vovedot vo op{ta anestezija be{e so intravenski thiopental, fentanil i cisatarkurium. Po trahealna intubacija, anestezijata se odr`uva{e so izoflurane 0,4-1,5 vol %, zaedno so 1:1 kombinacija kislorod-azoten oksidul, kako analgetik se koriste{e fentanil i cisatrakurium kako relkasant. Pacientite bea na kontrolirana mehani~ka ventilacija, so takvi performansi da se odr`i PaO2 od 250-300 mmHg i PaCO2 do 40 mmHg. Za vreme na incizijata (nulta vreme) po~navme da zemame primeroci od arteriska krv i da odreduvame pH, bazen ekces(BE), bikarbonati, joni na natrium, kalium hloridi (K+,Na+ Cl-), serumski laktati, kako i nivoto na totalnite proteini vo serum. Otkako bea zemeni ovie parametri se vklu~uva{e infuzija so kristaloidi (0,9%NaCl ili Ringer laktat) vo doza od 30 ml/kg tt /~as. Sekoj polovina ~as se zemaa gasni analizi, se odreduvaa serumski elektroliti (Na+, K+, Cl-); serumski laktati i serumski totalni proteini. Na kraj na operativniot zafat na dvete grupi se dade 1g/kg/tt solucija na albumin (20 %), a vo NaCl 0,9% grupata na kraj na operativniot zafat se dade bikarbonati vo bolus doza. Statisti~ki analizi: podatocite imaa normalna distribucija spored Kolmogorov - Smirnov testot, site bea pretstaveni kako sredni vrednosti so standardni devijacii. Za statisti~ka signifikantnost za numeri~ki serii se koriste{e Student-ov t test. R abela 1. Demografski podatoci (sredni vrednosti i standardna devijacija) NaCl RL godini 40 ± 12 50 ± 7 Visina(cm) 167 ± 8 166 ± 6 Te`ina(kg)shmsfshm@hots 65 ± 4 72 ± 6 Nema{e signifikantna razlika me|u te`inata, visinata i vreme na infuzijata. Pacientite primija vkupno 1200ml infuzija. abela 2a Sredni vrednosti na elektroliti, acidobazen status (AB status), serumski laktati, serumski proteini vo grupata NaCl 0,9%. pacienti Sredna vrednost na: po 30 min od po~etokot na operacijata Sredna vrednost na: po 60 min od po~etokot na operacijata Sredna vrednost na: Elektroliti Na+137mmol/l K+ 4 mmol/l Cl- 104 mmol/l AB status pH 7.45 HCO3- 24 BE - 0,4 Laktati Serumski proteini

0,6mmol/l

68mmol/l

Na+138mmol/l K+ 4,2 mmol/l Cl- 115 mmol/l Na+144mmol/l K+ 4,0 mmol/l

pH 7.30 HCO3- 21 BE -4

0,3mmol/l

66mmol/l

pH 7.30 HCO3 25

0,4 mmol/l

52mmol/l

po 120min od po~etokot na operacijata

Cl- 115 mmol/l

BE

-6,7

Tabela2b Sredni vrednosti na elektroliti, acidobazen status (AB status), serumski laktati, serumski proteini vo grupata Ringer Laktat pacienti Sredna vrednost na: po 30 min od po~etokot na operacijata Sredna vrednost na: po 60 min od po~etokot na operacijata Sredna vrednost na: po 120min od po~etokot na operacijata Elektroliti Na+140 mmol/l K+ 4.6 mmol/l Cl- 104 mmol/l AB status pH 7.38 HCO3 25 BE -0,5 Laktati Serumski proteini 75 mmol/l

0,5 mmol/l

Na+136mmol/l K+ 4,0 mmol/l Cl- 105 mmol/l

pH 7.40 HCO3- 24 BE -1

1 mmol/l 72 mmol/l

Na+134 mmol/l K+ 4,3 mmol/l Cl- 106 mmol/l

pH 7.39 HCO3- 24 BE 0

2 mmol/l

75 mmol/l

Kaj pacientite vo NaCl 0,9% grupata padna vrednosta na pH od 7,45 na 7,30. Vo Ringer laktat grupata nema{e signifikantno namaluvawe na pH vrednosta. Promenite na bazniot ekces (BE) bea signifikantno pogolemi vo NaCl 0,9% grupata. Bazniot ekces se zgolemi 0,4mmol vo nulta vreme do -6,7 mmol po 120 minuti od po~etokot na icizijata. Ne se najdoa golemi promeni vo bazniot ekces (BE ) kaj Ringer laktat grupata. Vo grupata {to prima{e NaCl 0,9, ima{e pad nanivo na laktatite vo serum od 0,6 na 0,4mmol. Vo grupata {to prima{e Ringer laktat dojde do poka~uvawe na nivoto na serumskite laktatite za 2mmol. Vo NaCl 0,9 se poka~i nivoto na Na+, dodeka kaj RL grupata dojde do namaluvawe na Na+. Vo NaCl grupata hloridite (Cl-) se zgolemija od 104mmol na 115mmol, dodeka kaj grupata {to prima{e Ringer laktat hloriditeCl- se zgolemija od 104 mmol na 106mmol. Vrednosta na totalnite serumski proteini se namali vo NaCl 0,9% grupata, dodeka toa ne se slu~i kaj grupata {to prima{e Ringer laktat. Postoe{e korelacija pome|u kalkuliranite i izmerenite bikarbonatni koncentracii vo grupata {to prima{e solucija na NaCl 0,9%, sporedeno so grupata {to prima{e Ringer laktat. D

Od ovaa studija se poka`a deka za mnogu kratok period na vreme (dva ~asa), doa|a do drasti~en pad na pH vrednosta na krvta kaj pacienti koi primaat pogolemi koli~ini na fizilo{ki rastvor. Takov pad nema{e kaj grupata koja prima{e solucija na ringer laktat. Acidozata koja se javi kaj pacientite vo grupata {to primi pogolemi koli~ini na fizilo{ki rastvor e od metabolno poteklo. Davawe na golemi koli~ini na fiziolo{ki rastvor vodi do hiprerhlori~na metabolna acidoza. Ovaa metabolna acidoza e kompenzirana so hipoproteinemi~na metabolna alkaloza. Sli~ni rezultati dobija i Goodkin (5) i Jaber (8). Iako padot na pH vrednostana krvta po davawe na pogolemi koli~ini na 0,9%NaCl e minimalen, sepak potrebna negova korekcija. Z Pri dolgotrajni operativni zafati, ili kaj operativni zafati kaj koi e potrebno da se davaat pogolemi koli~ini na kristaloidi, treba da se dadat balansirani kristaloidi kako {to e solucijata na Ringer Laktat. L

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Lee JA: Sydney Ringer (1834-1910) and Alexis Hartmann (1898-1964). Anaesthesia 1981; 36:1115-21 Shires GT, Holman J: Dilution acidosis. Ann Intern Med 1948; 28:557-9 Rosenbaum BJ, Makoff DL, Maxwell MH: Acid base and electrolytes changes induced by acute isotonic saline infusion in the nephrectomized dog. J Lab Clin Med 1969; 74:427-35 Garella S, Tzamaloukas AH, Chazan JA: Effect of isotonic volume expansion on extracellular bicarbonate stores in normal dogs. Am J Physiol 1973; 225:628-36 Goodkin DA, Raja RM, Saven A:Dilutional acidosis. South Med J 1990; 83:354-5 Azzam FJ, Steinhardt GF, Tracy TF, Gabriel KR: Transient perioperative metabolic acidosis in a patient with ileal bladder augmentation. Anesthesiology 1995; 83:198-200. Mathes DD, Morell RC, Rohr MS: Dilutional acidosis: Is it a real clinical entity? Anesthesiology 1997; 86:501-3 Jaber BL, Madias NE: Marked dilutional acidosis complicating management of right ventricular myocardial infarction. Am J Kid Dis 1997; 30:561-7 Peters J, van Slyke DD: Quantitative Clinical Chemistry: Interpretations, Volume 1, 1st Edition. Baltimore, Williams & Wilkins, 1946.

SUMMARY

CHANGING OF AB STATUS AFTER INFUSION OF CRYSTALOIDS Tatjana Trojik1, Ivana Budik1 Clinic of Surgery St Naum Ohridski , Skopje, Macedonia Aims: A large volume of crystalloids influences the acid base status. We tried to make a difference between acid base status after the infusion of Ringers lactate and 0.9% saline solution. Methods: We studied 24 patients (ASA1) undergoing elective surgery. Patients received either normal saline (saline group, n-=12) or Ringer lactate (Ringer group n=12) with 1200ml/m2 per hour. Every 30 minutes we measured blood gasses, serum electrolytes (Na,K,Cl,)

serum lactate and serum proteins. At the end of surgery both groups were given 1g/kg 20% albumin and in saline group bicarbonate in bolus was given. Data of both groups were tested for significant differences (p<0.05) using Wilxon Rank test. Results: Infusion of large amounts of saline infusion leads to marked hyperchloremoc metabolic acidosis. This metabolic acidosis compensated by hypoproteinemic metabolic alkalosis. This changes were not seen in Ringer group. There was correlation between calculated and measured bicarbonate concentration. Conclusion: Dilutional acidosis is essentially hyperchloremoc metabolic acidosis.Ringer lactate has less influence acid base status. Key words: dilutional acidosis, acid base status Adresa e autorit/Author addresse Ass. dr Tatjana Troji}, lekar anesteziolog reanimatolog Vladimir Komarov 18A1/1/29 1000 Skopje, Rep.Makedonija Tel: 0038976421598 (mob.) 0038922462465 E-mail: ttrojic@yahoo.ie & tanja.trojik@gmail.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Mjekësi ligjore THE PRACTICAL APLICATION OF THE IDENTIFICATION METODS IN MASIV DISASTER Agim Ramadani1, Suzana Petrovska2 1 Department of Forensic Medicine, Clinical Hospital Tetova, Macedonia SUMMARY The identification of the victims during massive disaster\accidents is a big responsibility, for which it is necessary to have professional willingness, technical equipment and application in practice for all possible and well-known affirmative methods for identification. For that aim, in my dissertation are presented all methods who were used for identification of the victims of massive disasters\accidents which were retrospective and prospective analyzed, also individual cases which were analyzed in two temporal periods (the first one is from 1993 to 2004), with two aircraft disasters\accidents and 5 cases from group and individual identification and the second period in prospective from 2006 to 2009: a case of victims of helicopter disaster\accident in Katlanovo and other cases of individual identification of humans skeleton and bones and parts of bones. All these cases have been worked on in a few institutions: Institute of Forensic Medicine-Skopje, Services for Forensic Medicine in Tetovo, Institute of Forensic Medicine in Tirana and on field in Ohrid where the identification base for victims identification was directly established. The methods used for the identification are the traditional methods combined with new sophistic methods like\such as the method for genetic analysis of DNK and utilization in the cases in which that was indispensable. With all these methods, the job was finished in time and the goal was accomplished. The evidentiary material from this work will be useful for forensicmedical doctors, for profiles who works in law, and other specialtys which can be very useful for job analysis on similarly cases who can be meet in future in forensic ­ medical practice in our countries. Key words: identification, methods of identification, victims, DNK methods, massive disaster\accidents, human skeleton, parts of bones, aircraft and helicopter disaster\accidents. INTRODUCTION The identification of the victims during massive disaster\accidents is a big responsibility, for which it is necessary to have professional willingness, technical equipment and application in practice for all possible and well-known affirmative methods for identification.

AIM OF THE STUDY

The main purpose of this study is presenting our practical experience in identification of bodies, skeletons and skeletal remains after a mass catastrophe, as well as the application of appropriate methods in particular cases. MATERIAL METHODS Our study is divided into two periodical groups: a retrospective and a prospective one. In the period of 1993-2004 we identified the bodies following the plane crashes in Skopje and Ohrid (1993), the identification of a KLA soldier in Tetova and four skeletons found in a cave nearby in Kercova during 2004. The prospective period (2006-2009) engages identification of bodies concerning individual cases, as well as the helicopter crash in the village of Blace (Katlanovo). Identification of the victims following the plane crashes was conducted in several phases: Discovery of the victims on the spot Reporting, sketching and recording of each body Opening a file for each victim on the spot Transportation of the bodies to the place were identification would take place Taking into consideration the high number of victims, the first step to be taken was setting up an identification base consisted of four rooms: Room for contact with the family members of the victims, where all the personal data of each victim was gathered The second room was used for storage of all the personal belongings of the victims, such as documents, luggage, cloths etc found on spot The third room was converted into a laboratory of dactiloscopic (fingerprints), rentgenographic, odondogramic and other comparative analysis ante mortem and post mortem. In the fourth room both identified and unidentified bodies were sorted in order and this was the main room where the most of our work was done. For efficiency, the personnel were divided into teams. Each team had: Medical doctor, specialist of forensic medicine Forensic dentist Medical doctor, specialized in radiology Mortuary technician Laboratory technician Police inspector Administrator At the identification base four teams were working independently in four phases.

In the fourth room, the bodies we placed in parallel lines with 1,5-3.0m distance between the lines and bodies. Each victim was investigated as a separate case. During the work, the following methods were used: Method of a direct recognition and identification The deontological method ­ identification by the teeth The fingerprint method The method of checking for identification marks on the body Photographic comparison Superponation method Comparative radiography Anthropological or anthropometric method DNA sequencing Application of anthropological and anthropometric methods over the skeletons and skeletal remains, such as: Bone origin Determining victim`s sex according to the bones Determining victim`s age according to the bones Determining victim`s length according to the long bones

CONCLUSION Based upon the above mentioned facts, for successful identification of bodies following mass catastrophe, these steps need to be taken: Secure the location from the moment the catastrophe occurred. Organize identification teams Find the bodies Open a separate file for each victim Collect the personal belongings and documents on the spot Handle with care all the micro and macro traces found on the spot Transport of the bodies to the place where identification will take place Open of an identification base Place the bodies in parallel lines at a distance which will enable the members of teams to move freely Apply all possible identification methods Hand over of the bodies to family members or to the appropriate state service for transportation

Finaly In my opinion, well coordinated team work leads to positive results in the identification of victims following a mass catastrophe.

LITERATURA

1. 2. 3. 4. 5. 6. Airdisaster.com. Accident database. Availaible at www. airdisaster. com/cgi_bin/ database.cgi (accessed 20.1.2003). American Board of Forensic Odontology, Body Identification guidelines, JADA 125 (1994) 12441254. AmplyType®. PM+DQA1 PCR amplification and typing kits, package insert. Roche Molecular systems, Inc, Alameda, CA, 1995. Baselt RC, Cravey RH, Disposition of toxic drugs and chemicals in man. 4 th ed. Foster City. CA:Chemical Toxicology Institute (1995);63-5. Batalli F, Mjekësia ligjore tekst universitar, Prishtinë 1985. Bär W, Brinkmann B, Budowle B, Carrecado A, Gill P, Lincoln P, Mayr W, Olaisen B (1997) DNA recommendations. Further report of the DNA Commission o the ISFH regarding the use of the short tandem repeat systems. Branon RB, Kessler HP. (1999): Problems in mass-disaster dental identification: a reprospective review. J Forensic Sci 44:123-127Int J Legal Med 110:175-176. Brinkmann B. (1994): Legal medicine in Europe - Quo Vadis? Int J Legal Med 107:57-59. Brinkmann B. (1999): Harmonisation of medico-legal autopsy rules. Int J Legal Med 113:1-14. Bruke MP, Olumbe AK, Opeskin K. Postmortem extravasation of blod potentiali simulating antemortem brusing. American Journal of Forensic Medicine and Pathology 1998; 19:46-9. Budowle B, Waye JS, Shutler GG, Baechtel FS. Hae III-A suitable restriction endonuclease for restriction fragment length polymorphism analysis of biological evidence samples. J Forensic Sci 1990, 35, 530-6. Budowle B, Baechtel FS, Adams DE. Validation with regard to environmental insults of the RFLP procedure for forensic purposes. In : Fairly MA, Harrington JJ, editors. Forensic DNA technology. Chelsea, MI:Lewis Pubblishers Inc, (1991) 83-91. Ceramilac A. Opsta i specialna patologija mehanicke trauma. Beograd: Zavod za udzbenike i nastavna sredstva;1986 Cipi B. Histologicall method of the determination of human origine of the skeleton remains,Bull.sci.med.,Tirana 1988,3. Cipi B. Probleme antropologjike Tiranë 1984. Cipi B. Identifikimi i viktimave të katastrofave, Revista e mjekësisë ligjore shqiptare Tiranë Nr 2 viti 2005, 63-70. Clark MA, Hawley DA, McClain JL, Pless JE, Marlin DC, Standish SM (1994) Investigation of the 1987 Indianopolis Airport Ramada Inn Incident. J Forensic Sci 39:644-649. Codice Civile e di Procedura Civile, Penale e di Procedura Penale: I nuovi Quattro codici (1999) (Civil and Civil Procedure Code, Penal and Penal Procedue Codes: the four new Codes). Casa Editrice La Tribuna, Piacenza (in Italian) Cuberi B, Mjekwsia ligjore Tiranw, 1975. D.P.R. 22-9-1988, No 447 Approvazione del Codice di Procedura Penale. Gazzetta Ufficiale della Repubblica Italiana, Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, Roma, 1989. Primorac D, Andelinovic S, Definis-Gojanovic M, Drmic I, Rezie B, Baden MM, et al, Identification of war victims from mass graves in Croatia, Bosnia and Herzegovina by the use of standard forensic methods and DNA typing. J. Forensic Sci. 41 (1996) 891-894. Strinovic D, Skavic J, Kostovic I, Heninsberg N, Judas M, Clarck D. Identification of war victims in Croatia, Med. Sci. Law 34 (1994) 207-212.

7. 8. 9. 10. 11.

12.

13. 14. 15. 16. 17. 18.

19. 20. 21.

22.

APLIKIMI PRAKTIKË I METODAVE TË IDENTIFIKIMIT

NË KATASTROFAT MASIVE Agim Ramadani1, Suzana Petrovska2 1 Departamenti i mjekësisë ligjore, Qendra klinike, Tetovë, Maqedoni 2 Universiteti Shtetërore i Tetovës

ABSTRAKT Identifikmi i viktimave të shkaktuara nga katastrofat masive përbën një ekzaminim me përgjegjësi të madhe, i cili kërkon një përgatitje të lartë profesionale, pajisje teknike, të cilat do të bënin të mundur aplikimin në praktikë të të gjitha metodave për identifikim të përcaktuara dhe verifikuara paraprakisht. Për këtë qëllim, në këtë punim janë paraqitur të sistemuara të gjitha metodat që janë aplikuar për identifikimin e viktimave nga katastrofat masive, të cilat janë trajtuar në mënyrë retrospektive dhe prospective, si dhe në rastet individuale. Të gjitha këto i takojnë dy periudhave kohore: Periudha e parë (1993 ­ 2004), që përmban ekzaminimet identifikuese të katastrofave të dy avioneve në Republikën e Maqedonisë dhe 5 raste të veçanta; Periudha e dytë (2006-2009), e rasteve prospektive, ku janë përfshirë ekzaminimet e kryera pas përpunimit të metodikës së këtij punimi duke shfrytëzuar përvojën e marrë nga ekzaminimet e periudhës së pare, e cila përmban ekzaminimin e viktimave të fatkeqësisë nga rënia e një helikopteri që u rrëzua afër Katllanovës dhe raste të tjera nga kufomat, skeletet dhe mbetje skeletore të ndryshme. Puna e identifikimit është realizuar në disa institucione: Instituti i Mjekësisë Ligjore në Shkup, Shërbimi Mjekoligjor në Tetovë, Instituti i Mjekësisë Ligjore në Tiranë si dhe puna në terren në Ohër ku u organizua baza për identifikimin e kufomave. Metodat e identifikimit që u përdorën ishin metodat tradicionale që përdoren në këto raste e që ishin të kombinuara me metodat më të reja bashkëkohore, si ajo e përcaktimit gjenetik të ADN-së, e cila u përdor me sukses në shumë raste. Me këto veprime puna u krye me sukses dhe u arrit qëllimi. Materialet e këtij punimi do të jenë të dobishme për mjekët ligjorë, punonjësit e ndryshëm të drejtësisë dhe specialistët e tjerë për shqyrtimin e rasteve të tilla që mund të paraqiten në të ardhmen në praktikën mjekoligjore të vendeve tona. Fjalë kyç: identifikimi, metodat e identifikimit, viktimat, metoda e ADN-së, katastrofat massive, skelelet dhe mbetjet skeletore, katastrofat e avionëve dhe helikopterëve. Adresa e autorit/Author addresse Mr sci. dr Agim Ramadani, mjek specialist mjekoligjor Spitali Klinikë, Shërbimi i Mjekësisë Ligjore, Tetovë Tel: 078 209 979 e-mail: agim.ramadani@live.com

POSTER PREZANTIME

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Psikiatri 1, 1, 1, 1, 1, 1

1

, ,

, , , , , , , (2). , , , . , , (1). (4): , , (), ; ; , , ; .. . ( : - - ). (3). : 31 - () (). : , (HAMD) (HAMA), . :

Kriteriumi za depresija spored HAMD skorot

HAMD skor < 8 HAMD skor 8-15 minor depresija HAMD skor >16 major depresija nema znaci za depresija

TS SO

Spored Pol Male Female 4 7 9 11

Spored Vozrast TS SO

12 10 8 6 4 2 0 10-15 15-20 20-25 25-30

TS SO

10-15 3 0

15-20 6 11

20-25 5 5

25-30 0 1

TS SO HAMA HAMD 18 22.45455 15.15 16.1

25

20

15

TS SO

10

5

0 HAMA HAMD

F 3x.xx TS F 60.xx F 92.xx F 23.x F 44.xx F 18 Z 61.4 8 2 1 0 0 0 0

F 3x.xx

F 60.xx

F 92.xx

F 23.x

F 44.xx

F 18

Z 61.4

F 3x.xx SO 10

F 60.xx 2

F 92.xx 2

F 23.x 2

F 44.xx 2

F 18 1

Z 61.4 1

F 3x.xx

F 60.xx

10% 10% 10%

5%

5%0%

F 92.xx F 23.x

50% 10%

F 44.xx

F 18

Z 61.4

(HAMD) . (HAMA) . , HAMD HAMA TS .

L

1. Caplan G, Grunebaum H.: Perspectives on Primary Prevention Arch. Gener. Psychiatry, Vol. 17, No 3, 331-333, 1967. 2. Gould MS, King R, Greenwald S, Fisher P,Schwab- Stone M. Kramer R. Flisher AJ, Goodman S, Canino G, Shaffer D. Psychopatology associated with suicidal ideation and attempts among children and adolescents. J Am Acad Child and Adolescents Psychiatry 1998, 37: 915-925. 3. John Eagles, Susan Klein, Nicola M. Gray, Ian G. Dewar. Role of psychiatrists in the prediction and prevention of suicide: a perspective from north-easte Scotland. British Journal Of Psiychiatry (2001), 178, 494-496. 4. J. John Mann, MD, Christine Waternauh, Ph. D., Gretchen L. Haas, Ph.D., and Kevin M. Malone, MD. Toward a Clinical Model of Suicidal Behavior in Psychiatric Patients. Am J Psychiatry 1999: 156: 181-189. 5. Laura E. Sanchez, M.D., and Lan T.Le, B.A. Suicide in mood disorders. Depression and Anxiety 14:177-182 (2001). 6. J. John Mann, M.D. A Current Perspective of Suicide and Attempted Suicide. Ann Intern Med. 2002; 136:302-311. 7. Masoud Kamali, M.D., Maria A. Oquendo, M.D., and John Mann, M.D. Understanding the neurobiology of suicidal behavior. Depression And Anxiety 14:164-176 (2001 ). 8. P. Schmidt, R. Muller, R.Dettmeyer, B. Madea. Suicide in children, adolescents and young adults. Forensic Science International 127 (2002) 161-167. 9. John G. Keilp, Ph. D. Harold A. Sackeim, Ph. D. Beth S. Brodsky, Ph.D. Maria A. Oquendo, M.D. Kevin M. Malone, M.D. J. John Mann, M.D. Neuropsychological Dysfunction in Depressed Suicide attempters. Am J Psychiatry 2001; 158:735-741 10. E. Dirkem, Samoubistvo. BIGZ Beograd 1997.

Adresa e autorit/Author addresse: Dr Naser Durmishi, mjek, asistent Klinika Universitare e Psikiatrisë, Shkup, Maqedoni Tel: 070 998 683 e-mail: nasdaq99@hotmail.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Dermatovenerologji NEUROFIBROMATOSIS GENERALISATA NEUROFIBROMATOSIS RECKLINGHAUSEN -Prezantim rastiMurat Murati1, Aleksandar Donovski1, Sadem Elmazi1, Zoran Jançevski2, Veip Osmani1

2

SHPSH, Resnjë Neuromedika, Shkup

1

ABSTRAKT Hyrje: Sëmundje sistemike neuroektodermale e trashëguar (phakomatosis) me trias të shenjave në lëkurë: neurofibrome, cafe-au-lait njolla dhe hiperpigmentime makuloze të imta në sqetulla. Trashëgimi autosom-dominant me heterogjeni dhe ekspresivitet të larmishëm. I mundshëm është edhe paraqitja e mutacioneve dhe formave të reja. Incidenca 1/3000 banorë. Qëllimi: Të prezantohet një rast i zhvillimi të neurofibromatosis te pacienti me ndryshime makuloze dhe hiperpigmentacione në lëkurë, të lindur dhe më vonë të fituar. Materiali dhe metoda: Pacienti në moshë 37 vjeçare. Ndryshimet e para tumoroze i janë paraqitur para 14 vjet. Njollat cafe-au-lait (2) të lindura, kurse të tjerat 2-3 vjet më vonë. Anamneza familjare-negative. Është bërë ekzaminimi dermatologjik, oftalmologjik, neurologjik, laboratorik, radiologjik dhe eko. Rezultatet: Gjatë ekzaminimit oftalmologjik, neurologjik dhe laboratorik nuk janë gjetur shenja e vlera të ndryshuara dhe është konstatuar gjendje e rregullt. Eko e organeve abdominale pa ndryshime, rtg ndryshime në kuptim të degjenerimit cistik, osteoporozës dhe osteomalacisë nuk janë vërrejtur. Përfundim: Për shkak se formacionet tumoroze mund të paraqiten edhe në organet e brendsme, intrakranial, intraspinal dhe në mukoza, pacienti doemos duhet të jetë në monitoring të përhershëm. Terapia: Formacionet tumoroze më të mëdha ekscidohen bile rekomandohet një mënjanim radikal për shkak të mundësisë së recidivimit dhe alterimit malinj (5-15%). Fjalë kyç: Neurofibromatosis Recklinghausen Adresa e autorit/Author addresse Dr Murat Murati, mjek dermatolog Gornja Belacrkva, Resnjë, Maqedoni Tel. 070 533 383 e-mail: kodrina@mt.net.mk

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Reumatologji

ROLI I KRITEREVE ACR NË DIAGNOSTIKIMIN E ARTRITIT REUMATOID Sylejman Rexhepi1, Mjellma Rexhepi1, Blerta Rexhepi1 Shërbimi Reumatologjisë, Klinika Interne, QKUK Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti i Prishtinës, Kosovë ABSTRAKT Hyrje. Artriti reumatoid është sëmundje inflamatore kronike e artikulacioneve të vogla dhe të mëdha, e cila shoqërohet me manifestime sistemike edhe në organet e tjera, si në mushkëri, zemër, në sy, po ashtu, edhe me manifestime të noduleve nënlëkurore. Rreth 1% e popullatës në botë atakohet nga kjo sëmundje. Diagnostikimi dhe mjekimi i hershëm i kësaj sëmundjeje ndihmon në masë të madhe evitimin e invaliditetit por edhe të përfundimit fatal. Kolegji Amerikan i Reumatologjisë më 1987 caktoi kriteret të cilat janë me sa vijon: 1. Shtangimi mëngjesor >1 orë në 6 javët e fundit. 2. Artriti dhe ënjtja e indeve të buta e >3 prej 14 artikulacioneve të paraqitura në 6 javët e fundit. 3. Artriti i artikulacioenev të duarëve, të paraqitur në 6 javët e fundit. 4. Artriti simetrik, i paraqitur në 6 javët ë fundit. 5. Nyjet nënlëkurore në regjionet e caktuara. 6. Faktori reumatoid pozitiv. 7. Ndryshimet radiologjike që tregojnë për erozione të artikulacioneve. Mjaftojnë 4 kritere prej numrit të përgjithshëm të kritereve për t`u caktuar diagnoza e artritit reumatoid. Metoda dhe rezultatet. Në Shërbimin e Reumatologjisë të Klinikës Interne të Qendrës Klinike Universitare të Kosovës, më 2009, janë hulumtuar 30 të sëmurë nga artriti reumatoid, prej tyre 26 femra dhe 4 meshkujë, me moshë mesatare 54.10. Të gjithë të sëmurët kanë patur shtangim mëngjesor mbi një orë, ndërsa ënjtja, sinoviti dhe simetria në artikulacionet PIP, MCP dhe bërryla ishte po ashtu prezente në të gjithë të sëmurët. Për dallim nga kriteret e para nyjet reumatoide ishin prezente vetëm në 5 femra dhe 2 meshkujë, faktori reumatoid në 23 femra dhe 2 meshkujë dhe ndryshimet radiologjike për erozione në 26 femra dhe në 1 mashkull. Diskutimi: Rëndësia e kritereve të ACR konsiston në diagnostikimin e hershëm të sëmundjes, në këtë mënyrë dhe mjekimit të hershëm dhe kyqjes jo vetëm të barnave kundërpezmatues josteroid, kortikosterodeve por edhe barnave modifikues të sëmundjeve reumatike ( metotreksatit, auroterapisë, antimalarikëve, etj). Përfundimi. Aplikimi i kritereve të ACR është arma më e fortë për diagnostikimin e artritit reumatoid, në këtë mënyrë mjekimit të hershëm të sëmundjes si dhe evitimit të invaliditetit dhe përfundimit fatal të të sëmurëve nga artriti reumatoid. Fjalë kyç: artriti reumatoid, Kriteret e ACR 1987 LITERATURA

1. 2. Majithia V, Geraci SA (2007). "Rheumatoid arthritis: diagnosis and management". Am. J. Med. 120 (11): 936­9. doi:10.1016/j.amjmed.2007.04.005. PMID 17976416. Landré-Beauvais AJ (1800). La goutte asthénique primitive (doctoral thesis). Paris. reproduced in Landré-Beauvais AJ (March 2001). "The first description of rheumatoid arthritis. Unabridged text

1

3.

4. 5. 6. 7.

8.

9.

10. 11. 12. 13. 14.

15.

of the doctoral dissertation presented in 1800". Joint Bone Spine 68 (2): 130­43. doi:10.1016/S1297-319X(00)00247-5. PMID 11324929. http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1297319X00002475. Turesson C, O'Fallon WM, Crowson CS, Gabriel SE, Matteson EL (2003). "Extra-articular disease manifestations in rheumatoid arthritis: incidence trends and risk factors over 46 years". Ann. Rheum. Dis. 62 (8): 722­7. doi:10.1136/ard.62.8.722. PMID 12860726. Jijith Krishnan,Document on Rhuematoid arthritis de Groot K (August 2007). "[Renal manifestations in rheumatic diseases]". Internist (Berl) 48 (8): 779­85. doi:10.1007/s00108-007-1887-9. PMID 17571244. Wolfe F, Mitchell DM, Sibley JT, et al (April 1994). "The mortality of rheumatoid arthritis". Arthritis Rheum. 37 (4): 481­94. doi:10.1002/art.1780370408. PMID 8147925. Westwood OM, Nelson PN, Hay FC (April 2006). "Rheumatoid factors: what's new?". Rheumatology (Oxford) 45 (4): 379­85. doi:10.1093/rheumatology/kei228. PMID 16418203. http://rheumatology.oxfordjournals.org/cgi/content/full/45/4/379. Nishimura K, Sugiyama D, Kogata Y, et al (June 2007). "Meta-analysis: diagnostic accuracy of anti-cyclic citrullinated peptide antibody and rheumatoid factor for rheumatoid arthritis" (PDF). Ann. Intern. Med. 146 (11): 797­808. PMID 17548411. http://www.annals.org/cgi/reprint/146/11/797. Arnett F, Edworthy S, Bloch D, McShane D, Fries J, Cooper N, Healey L, Kaplan S, Liang M, Luthra H (1988). "The American Rheumatism Association 1987 revised criteria for the classification of rheumatoid arthritis.". Arthritis Rheum 31 (3): 315­24. doi:10.1002/art.1780310302. PMID 3358796. http://www.rheumatology.org/publications/classification/ra/ra.asp?aud=mem. Berkow R, ed (1992). The Merck Manual (16th ed.). Merck Publishing Group. pp. 1307­08. ISBN 0-91191-016-6. SUNY Stony Brook Pathology Department HBP310 Immunology". http: //www.path.sunysb.edu/coursemat/hbp310immun.htm. Retrieved 2008-09-20. Hypersensitivity reactions". http://pathmicro.med.sc.edu/ghaffar/hyper00.htm. Retrieved 2008-0920. Lecture 14: Hypersensitivity". http://www-immuno.path.cam.ac. uk/~immuno/part1/lec13/lec13_97.html. Retrieved 2008-09-20. Edwards JC, Cambridge G, Abrahams VM (June 1999). "Do self-perpetuating B lymphocytes drive human autoimmune disease?". Immunology 97 (2): 188­96. doi:10.1046/j.13652567.1999.00772.x. PMID 10447731. Alvarez-Lafuente R, Fernández-Gutiérrez B, de Miguel S, et al (September 2005). "Potential relationship between herpes viruses and rheumatoid arthritis: analysis with quantitative real time polymerase chain reaction". Ann. Rheum. Dis. 64 (9): 1357­9. doi:10.1136/ard.2004.033514. PMID 16100341. http: //ard.bmj.com/cgi/content/abstract/64/9/1357.

Adresa e autorit/Author addresse Prof.Ass. Dr. Sylejman Rexhepi, MD,PhD Chief of Rheumatology Department Adress: Kodra e Diellit, Rr.II, Lam. 11/9 University Clinic Centre of Kosova, Medical Faculty Internal Clinic- Rheumatology Department, Prishtina 10000, Kosova Tel: +377 44 145 864 Fax: + 381 38 557 227 e-mail: sylejmanrexhepi@hotmail.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Gastroentrologji GASTRINOMA SI TUMOR I RALLË I PANKREASIT ­ PREZANTIM RASTI Edmond Celiku1, Myzafer Kaci1, Albana Fico2

1

QSUTNënë Tereza , Tiranë, Shqipëri Departamenti i Kirurgjisë së Pergjithëshme, Shërbimi Nr. 1 2 DCIkeda-Euromedic, Sh.a.

ABSTRAKT Pacienti A.H. 32 vjeç me Nr. Kartele 553103 Diagnoza: Gastrinoma. Lokalizimi pareti duodenit (D3). Gastrinoma është tumor i rrallë me lokalizim ne pankreas (1:500.000) si dhe përgjegjës për Sindromën Zollinger-Ellison, nje patologji, e rralle per sistemin gastrointenstinal. Origjina eshte nga celulat G te cilat prodhojne gastrine qe nxit prodhimin e acidit klohridrik te stomakut. Gastrinomat jane 66% malinje dhe shume te veshtira per t`u diagnostikuar. Diagnostikimi eshte shume i veshtire. Gjetja e nivelit te Gastrines ne gjak mbi 200( pg/mL) eshte indikacion per kete diagnoze.Ankesat: Dhimbje ne epigaster, te vjella, renie ne peshe, diarre. Analizat dhe ekzaminimet: Ekzaminimi fibrogastroskopik i perseritur, markuesit tumorale (CEA, CA 19-9 ); CT e abdomenit; Analizat kliniko-laboratorike duke perfshire dhe niveli i gastrines ne gjak, >200 pg/mL; biopsite e perseritura te mukozes gastrike. Ecuria: Maj 2007 perforacion i jejunumit (Suture); Shtator 2007 perforacion i jejunumit (Suture) dhe Prill 2008 perforacion i jejunumit (rezeksion dhe anastomoze T-T). Diten e peste te operacionit te trete fistul intestinale me prurie te madhe, dehishience e plote e anastomozes; Echo abdominale, CT abdomeni, markusi tumoral (negativ) reanimim dhe ekzaminim i te semurit. Operacioni definitiv (14.04.2008): Rezeksion i jejunumit dhe anastomoza duodeno-jejunale L-L; duodenostomi; formacioni tumoral ne paretin e duodenit 1.5 X 1.5 cm; Biopsia: Gastrinome; Gastrinemia preoperatore 2080 mg/dl; Gastrinemia postoperatore ne norme. Konkluzione: 1) Tumor i rralle i cili mund te vendoset ne pankreas (70%-90%) ne stomak, ne duoden (15%--20%), zorret e holla, ekstraintestinal (5%--15%), indet linfatike dhe hepar; 2) Rezistent ndaj mjekimit me antI H2 receptore; 3) Klinika mjaft diskrete; 4) Mundesia me e mire per diagnoze eshte laboratori (Gastrinemia shume larte, diagnoze me probabilitet me te larte); 5) E vetmia menyre trajtimi eshte nerhyrja kirurgjikale; 6) Bashkeshoqerues me sidromin men 1 . Adresa e autorit/Author addresse As.Prof. Edmond Celiku, kirurg Rr."Kongresi i Manastirit", 19/3, Tirane, Shqipëri

Tel: 0684054440

e-mail: ediceliku@yahoo.com

IV. ANEKS

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kardiologji

NDRYSHIMET NË VEÇORITË E ANKSIOZITETIT NË MES TË SËMURËVE ME SËMUNDJE KARDIOVASKULARE DHE POPULLATËS SË SHËNDOSHË Gani Dragusha1, Abdulla Elezi2, Shefqet Murtezi3 1 QKU, Klinika interne, Prishtinë, Kosovë 2 FKF, Prishtinë, Kosovë 3 QKMF, Gjilan, Kosovë ABSTRAKT Hyrje: Karakteristikat e sjelljeve psikopatologjike dhe normale në popullata të ndryshme zbulojnë se mënyrat e sjelljeve të cilat trajtohen si simptome të sëmundjes ose si simptome normale varirojnë prej një mesi shoqëror në tjetrin mes si dhe në kohë. Çrregullimet e anksiozitetit më shpesh mund të jenë të natyrës emocionale, të cilat përfshijnë njerzit e rinjë ose të moshuar, por sipas hulumtimeve më të reja këto çrregullime më tepër përfshijnë njerzit me probleme kardiovaskulare. Qëllimi: Krahas shërimit të sëmurëve me probleme kardiovaskulare qëllimi i këtij hulumtimi është të shikohet edhe shkalla e shfaqjes së anksiozitetit si veçori konative patologjike tek këta të sëmurë në krahasim me popullatën normale. Metodat e punës: Hulumtimi ka përfshirë 94 pacientë me moshë mesatare 48.2 vjeç me sëmundje të ndryshme kardiovaskulare të mjekuar në Klinikën e Sëmundjeve të Brendshme në Prishtinë dhe 94 persona të shëndoshë me moshë mesatare 43.7 vjeç si grup kontrollues të qytetit të Prishtinës. Shkalla për matjen e anksiozitetit është marrë nga instrumentet matëse sipas autorit të faktorëve patologjik (18 PF Momiroviq, K. 1971). Ky test ka përfshirë 80 pyetje me përgjigje të saktë (po) ose (jo). Rezultatet e fituara u janë nënshtruar analizës diskriminative t-testit ku është analizuar dallimi ndërmjet mesatareve aritmetikore të grupeve. Diskutimi: Anksioziteti që shfaqet si gjendje e frikës së pa përcaktuar, pasigurisë dhe ankthit, edhe pse sipas shumë autorëve se ky faktor patologjik kryesisht shfaqet nën ndikimin e faktorëve dispozitiv, ky hulumtimim tregon se anksioziteti mund të zhvillohet ose rritet për shkak të kombinimeve komplekse të faktorëve të rrezikut, duke përfshirë edhe ndodhit shëndetësore në jetë. Këtë e vërteton edhe dallimi ndërmjet dy grupeve të përfshira në këtë hulumtim ku tek grupi i të sëmuarëve nga sistemi kardiovaskular Ma =48,34; Ds = 26.75 ndërsa tek grupi kontrollues Ma = 36,72; Ds = 26.75 icili është i rëndësishëm në nivel p< 0,01. Përfundimi: Krahas shërimit të sëmundjeve kardiovaskulare rëndësi të vaçant duhet ti kushtohet trajtimit të çrregullimeve të anksiozitetit në aspektin psikologjik, medikamentoz dhe të kombinuar. Pasi që çdo çrregullim i anksiozitetit i ka karakteristikat e veçanta (varësisht nga shkalla e sëmundjes kardiovaskulare) tretmani nuk duhet të jetë i njejtë për çdo çrregullim të anksiozitetit. Është me rëndësi që të vërtetohet me precizitet problemi specifik para vendimit mbi mënyrën e trajtimit. Zgjedhja e tretmanit varet nga preferenca e të sëmurit i cili ka problem, preferimit të profesionistit i cili ofron shërbimin e tretmanit si dhe nga lloji i çrregullimeve të anksiozitetit. Fjalë boshe: veçorit konative, anksioziteti, problemet kardiovaskulare

Adresa e autorit/Author addresse: Prof dr sci. Gani Dragusha, mjek internist kardiolog QKUK, Klinika Interne, Prishtinë, Kosovë e-mail: ganidragusha@hotmail.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009 Infektologji

Infektologji INFEKTIVNA MONONUKLEOZA Glorija Karagozova1 1 JZU Klini~ka bolnica, [tip, Makedonija Infektivnata mononukleoza e akutno virusno generalizirano zaboluvawe so karakteristi~na krvna slika, so predizvikuva~ Epstein Barr virusot koj pripa|a vo grupata na herpes virusite. Poznata e po polimorfizmot na klini~kata slika (glandularna forma, hipepireti~na, tifozna) no naj~est e faringealniot oblik. Naj~esto zaboluvaat mladi lica pome|u 15 do 20 godini, no se javuva i kaj decata. Infekcijata se prenesuva po direkten (oralen) na~in-kapkova infekcija, naj~esto preku bakne`i i e poznata kako "bolest na vqubenite". Bolesta se javuva sporadi~no i nema naglasen sezonski karakter. Na RE Infektivni bolesti (na{i iskustva) e koristen bolni~ki materijal na hospitalizirani pacienti za period od poslednite 3 godini. Za dijagnosticirawe se koristeni anamnesti~ki podatoci, epidemiolo{ka anketa, standardni klini~ko biohemiski ispituvawa i serolo{ko ispituvawe so monosticontest. Vkupno se obraboteni 52 pacienti 15 (29%) se predu~ili{ni deca, 14 (27%) se u~ili{ni deca. Od 15-20 godini se zastapeni 18 (35%), a nad 20 godini 5 (11%). Ma{kiot pol e dominanten 39 (75%). Vode~kite klini~ki simptomi se poka~ena temperatura, glavobolka, malaksanost, gubitok na apetit, gu{obolka - so objektiven naod na gnojna angina, so ote`nato goltawe, obostrano ili ednostrano zgolemeni vratni limfni `lezdi, (retro-cervikalno, okcipitalno), hepatosplenomegalija. Od biohemiskite analizi postoi poka~ena sedimentacija, lekocitoza so dominacija na limfomonocitoza i naod na atipi~ni T-ly, (virociti) vo periferna krv. Zgolemena transiminazna aktivnost, AST i CRP se so poka~eni vrednosti. Kaj 33 (64,4%) postoi serolo{ki pozitiven test. 19 (36,5%) se tretirani kako mononukleozen sindrom kaj koj se napraveni dopolnitelni isleduvawa: hepatalni markerski status, CMV, Bruc cap, Eho na abdomen, Eho na limfni `lezdi, za diferencijalna dijagnoza i kaj site pacienti se so ureden naod. Prosek na hospitalizacijata e 10 dena, a reaktivniot hepatit eprisuten i kaj serolo{ki pozitivni i serolo{ki negativni pacienti. Poradi te`inata na klini`kata slika, pacientite se hospitalizirani i tretirani so antibiotic (poradi super infekcija na tonzilite), vitamino terapija, hepatoprotektori i kratkotrajna kortikoterapija. Pri sekoj slu~aj na infektivna mononukleoza treba da se misli diferencijalno dijagnosti~ki i na drugi bolesti, kako: sindrom na angina (difterija, streptokokna angina, skarlatina, Plaut-Vinsentova angina), tularemija, bruceloza, hepatiti, maligni zaboluvawa (leukemija, limfogranulomatoza, Hodkin), toksoplazmoza, citomegalovirusni zaboluvawa, tuberkuloza i dr.

Adresa e autorit/Author addresse:

Dr Glorija Karagjozova, lekar infektolog ul.Vasil Dogandjiski br.52 Tel: 078 493 635

e-mail: jzuobstip@yahoo.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji

IMPLEMENTIMI I KLASIFIKIMIT TË EHS PËR HERNIEN E RËZËS SË KOFSHËS NË VENDET SHQIP FOLËSE, SI MUND TA ZBATOJMË ATË? Albana Çela1, Edmond Çeliku1, Medi Agolli1, Nexhbedin Karamani2, Shaip Muja3

1

-Klinika e Parë e Kirurgjisë, QSU Nënë Tereza, Tiranë, Shqipëri 2 -Fakulteti i Shkencave Mjekësore, Tetovë, Maqedoni 3 QKUK, Fakulteti Mjekësisë, Prishtinë, Kosovë

ABSTRAKT Hyrje: Shoqata Europiane e Hernies (EHS) po promovon një përdorim të pëgjithshëm dhe sistematik të një klasifikimi të ri për përshkrimet intraoperative të tipeve të hernieve të rrëzës së kofshës me qëllim që të bëj të mundur krahasimin e rezultateve të marra dhe paraqitjen e tyre në literaturë. Qëllimi: Realizimi i një studimi të tillë prospektiv është arsyeja pse një grup mjekësh nga vendet Shqip folëse (Shqipëria, Maqedonia dhe Kosova) kërkojnë të implementohet ky klasifikim duke standartizuar dokumentacionin për hernien inguinale. Aktualisht i aplikuar në Klinikën e Parë të Kirurgjisë QSU Nënë Tereza, Tiranë në 186 pacientë të trajtuar kirurgjikalisht nga viti 2007 e në vazhdim për hernie të rrëzës së kofshës. Rezultatet e tanishme kanë treguar se është i lehtë dhe pa kosto të lartë për tu aplikuar. Me qëllim që të ketë përdorim të gjerë klasifikimi i EHS më parë duhet njohur e kuptuar, ndjekur kjo nga unifikimi i përdorimit të tij në dokumentimin e hernies inguinale edhe për vendet shqip ­ folëse. Për t`ju përgjigjur një sërë pyetjesh për kirurgjinë e hernies inguinale na nevojitet një popullatë e madhe pacientësh të dhënat e të cilëve do të dokumentohen në mënyrë standarte. Konkluzioni: Ne ftojmë gjithë kirurgët që realizojnë kirurgjinë herniale të marrin pjesë në këtë nismë duke njohur dhe implementuar klasifikimin e EHS për hernien e rrëzës së kofshës, për realizimin e një studimi prospektiv të vendeve Shqip folëse në këtë fushë. Fjalë kyç: hernie, inguinale, klasifikim, EHS, shqip folëse

PARATHËNIE Hernia inguinale është sëmundja më e shpeshtë kirurgjikale e njohur dhe pranuar si e tilllë që në lashtësi. Sot njihen dhe përdoren shumë klasifikime të ndryshme të hernies inguinale. Disa prej të cilave janë komplekse dhe të vështira për tu mbajtur mend. Bazuar në faktin se një klasifikim mund të jetë i thjeshtë dhe edukativ me qëllim që të adaptohet nga komuniteti i kirurgëve të përgjithëshëm, në 2004 Bordi Drejtues i Shoqatës Europiane të Hernies propozoi një sintezë të thjeshtë të klasifikimeve aktuale të vlefëshme për klasifikimet (intraoperatore) të hernies primare dhe rekurente të regionit inguinal dhe femoral. Klasifikim ky që tashmë ka hyrë në përdorim në protokollet Europiane. Për të realizuar një studim prospektiv mbarë kombëtare në këtë fushë dhe për të përdorur një klasifikim unik, të thjeshtë e të lehtë për tu mbajtur mend e përdorur

njëkohësisht nga kirurgët tanë doli e nevojëshme bërja e njohur e këtij klasifikimi dhe përdorimi i tij në ambjentet tona kirurgjikale. QËLLIMI Realizimi i një studimi të tillë prospektiv është arsyeja pse një grup mjekësh nga vendet Shqip folëse (Shqipëria, Maqedonia dhe Kosova) kërkojnë të implementohet ky klasifikim duke standartizuar dokumentacionin për hernien inguinale. MATERIALI DHE METODAT Do të merren në studim pacientët adultë që do të trajtohen me kirurgji të hapur, me/pa meshë për hernie primare/recidivante të rrëzës së kofshës pranë këtyre qendrave spitalore universitare. Të dhënat bazë do të merren intra-operator dhe do të përdoret fleta e klasifikimit intraoperativ, sipas EHS (shih shtojcën 1). Të dhënat do të përpunohen nga një grup pune duke ruajtur anonimitetin e pacientëve dhe kirurgëve. REZULTATET Rezultatet do të publikohen si të tilla të krahasuara midis këtyre qendrave spitalore, si dhe më vonë do të jenë pjesë sudimi krahasues me ato të vendeve të tjera Europiane ku po punohet me udhëzuesit e EHS (20). Rezultatet e paraqitura më poshtë, janë rezultat i një studimi të thelluar dhe të publikuar të një grupi pune ndërkombëtar të përzgjedhur nga bordi i EHS, të cilat janë të nevojëshme për të kuptuar, interpretuar klasifikimin e ri (19). Shumica e klasifikimeve të vlefshme të hernies janë rishqyrtuar tashmë, një nga një duke respektuar numërin e nën ndarjeve të ndryshme, lidhjen e nëngrupeve, humbjen e nëngrupeve edhe thjeshtësinë (e të mbajturit mend dhe të të përdorurit). Ky rivlerësim u përdor për të propozuar një klasifikim të thjeshtë i cili të mund të mbahet mend lehtësisht. Tabela 1 ilustron shumicën e klasifikimeve të hernieve aktualisht të përdorura. Klasifikimi i Nyhus është më shumë i përdoruri, por nuk është i lehtë për tu mbajtur mend (1), sikurse edhe klasifikimi i Stoppa-s, i cili vjen nga klasifikimi i Nyhus, me kujdes të veçantë për faktorët rëndues (2). Tabela 1. Pamje mbi heterogenitetin e klasifikimeve të ndryshme për hernien inguinale Indirekte Gilbert Stoppa Nyhus Bendavid TDS Alexandre TOS Schumpelick 1 1 I I 1 LI 2 II 1 9 0 L II 3 2 IIIb 2 3 L cm cm L III Direkte 4 3 IIIa II 2 MI Rekurente 5 4 IV V R II R III Femorale

IIIc III 3 F

IV 4

Corcione Cost Porrero

1 1 1

2 2

3 3

2 1 5

3 2 4 3

Tipi Bendavid, stadi, dimensionet (përmasat); klasifikimi TSD është shumë kompleks, me 20 nëntipe të ndryshëm (3). Gjithashtu, në disa nga klasifikimet e përdorëshme, si Klasifikimi i Gilbert-it (4) mungon përshkrimi i hernies femorale ose të kombinuar (p.sh.: hernia pantallon). Një klasifikim i thjeshtë dhe i lehtë për tu mbajtur mend është klasifikimi i Aachen (5) që bën një dallim të lokalizimit anatomik (indirekte ose Lateral përkundrejt direkt ose Medial) dhe madhësisë së defektit të orificiumit hernial në cm (<1.5, 1.5 - 3, >3 cm). Klasifikimi i propozuar nga EHS ngjan shumë me klasifikimin e Aachen. Me qëllim që të rrisi saktësinë dhe thjeshtësinë e marrjes së të dhënave, është modifikuar klasifikimi i më vonshëm por duke respektuar disa pika të vogla, duke i aderuar shumë kritere majore të klasifikimit të Aachen. Në klasifikimin Aachen, 1.5 cm është përdorur si referencë për madhësinë e orificiumit hernial. Në klasifikim e EHS është propozuar gishti tregues si referencë për kirurgjinë e hapur, meqë madhësia e majës së gishtit tregues zakonisht është 1.5 ­ 2 cm. Ky dimension gjithashtu është raportuar të jetë identik me gjatësinë e branshës së mjeteve laparoskopike, disektorëve ose gërshërëve, duke i dhënë mundësinë kirurgut të përdori të njëjtin klasifikim gjatë kirurgjisë laparoskopike. Sikurse mund të shohim në tabelën 2, madhësia e orificiumit hernial është regjistruar si 1 (1 gisht), 2 (1­2 gishtërinjë) dhe 3 (3 gishtërinjë). Kështu një orificium hernial 2,5 cm është përshkruar si hernia me madhësinë 2. Për lokalizimin anatomik, janë përdorur të njëjtat kritere si në klasifikimin Aachen. Në klasifikimin Aachen (L=lateral, M=medial, F=Femoral). Hernia e kombinuar përmendet në tabelë duke shënuar në kutitë përkatëse në vend që të përdoret termi Mc si në klasifikimin e Aachen. Gërma P ose R shënohen për të pëshkruar, respektivisht, një hernie primare ose recidivante. Tabela 2 Klasifikimi i EHS për herniet e rrëzës së kofshës Klasifikimi i hernies së rrëzës së kofshës i EHS 0 L M F Primare Rekurente

1

2

3

x

DISKUTIM Klasifikimet e hernies janë përdorur për përshkrime pre - ose intra-operatore të anatomisë dhe madhësisë së hernies së rrëzës së kofshës.

Ky përshkrim objektiv është i domosdoshëm në rastet e kirurgjisë me qepje, p.sh.: riparimi pa meshë kundrejt riparimit me meshë të një hernie të vogël indirekte inguinale pa vëmendjen për murin posterior të kanalit inguinal (tipi L1). Klasifikimi objektiv i hernieve është gjithashtu i nevojshëm me qëllim që të krahasojë rezultatet pas kirurgjisë në nëngrupe të ndryshme. Shumë klasifikime të ndryshme, të gjithë të bazuar në praninë e një hernie direkte, indirekte ose femorale, janë përshkruar, që prej 1967 ­ 1970 (6, 7) dhe më vonë nga Gilbert (4) (modifikuar nga Rutkow dhe Robbins (8)) dhe Nyhus (1) modifiukuar nga Stoppa (2). Problemi me këto klasifikime është sepse ato janë bazuar në gjetjet gjatë trajtimit të hapur (anterior) (9, 10), ato nuk janë të lehta për tu mbajtur mend, mungon një objektiv përcaktues i orificiumit hernial (p.sh. diferenecim i qartë midis një hernie direkte të vogël apo të mesme) ose mungesa e një përshkrimi të qartë të një hernie të kombinuar ose femorale. Kjo ka limituar përhapjen e tyre të përdoren në praktikën e përditëshme (përshkrimi i qartë në raportet operatore) madje dhe në literaturë, me klasifikimin e Nyhus që është më i përhapuri si klasifikim veçanërisht në USA. Sipas Zollinger (11) sistemi ideal i klasifikimit duhet të bazohet në lokalizimin anatomik, të jetë i aplikueshëm për trajtimin anterior dhe posterior dhe i lehtë për tu mbajtur mend. Zollinger gjithashtu vlerëson përshkrimin e funksionit anatomik (kompetencën e unazës së brendëshme, integritetin e dyshemesë, madhësinë e defektit dhe zbritjen e sakusit). Zollinger ka bërë një orvajtje të kapërcej të metat e lartpërmendura, megjithëse ky i ashtu quajtur klasifikim tradiocional i freskuar (12) është i vështirë të mbahet mend nga kirurgët e përgjithëshëm pa një prezantim grafik të tipeve të ndryshme. Schumpelcik et al. (5) përshkroi në 1994 klasifikimin më të thjeshtë të Aachen, bazuar në tipin dhe madhësinë e defektit hernial, aktualisht i vlefshëm e me përdorim të gjerë. Me qëllim të rritjes së thjeshtësisë dhe saktësinë, EHS propozoi disa alterime minore, përshkrim të qartë të hernies femorale apo të kombinuar, primare ose rekurente, diametri më i madh të përdoret për të matur madhësinë e orificiumit hernial dhe përcaktim të qartë të referencës 1.5 cm, në të dyja kirurgjitë laparaskopike dhe të hapur. Sigurisht një klasifikim i thjeshtë vetëm me këto dy varialble është një kompromis dhe mungojnë përshkrimet shumë të detalizuara të hernies. Sipas Bordit Drejtues të EHS u tha: Ne nuk përfshijmë faktorët e funksionit anatomik si është propozuar nga Zollingeri (11), pasi do të rriste komplesitetin e klasifikimit. Zgjatja skrotale e sakusit hernial (veçanërisht nëse është i pareponueshëm) paraqet një sfidë të madhe për kirurgun (13) dhe mund të influencojë në rezultatete e herëshme pas kirurgjisë, p.sh.: incidenca e formimit të seromës postoperatore. Pavarësisht se ky klasifikim duket sikur nuk përfshin madhësinë apo zbritjen e sakusit hernial, shumica e hernieve skrotale ireponibile janë hernie të mëdha indirekte (L3). Kështu, ky nëngrup është qartësisht i identifikuar në klasifikimin e propozuar. Ky klasifikim nuk lejon evoluimin e funksionit të unazës interne ose murit posterior të kanalit inguinal. Kjo është e vështirë të vlerësohet në ndonjë operacion nën anestezi të përgjithëshme. Veç kësaj nuk është e qartë nëse ky informacion shton në thelb rezultatete në krahasim me njëpërshkrim të pastër anatomik të tipit dhe madhësisë së orificiumit të hernies. Në pamje të parë, klasifikimi gjithashtu nuk llogarit praninë e fryrjes (tumefaksionit) ose dobësimit të murit posterior të kanalit inguinal (14) ose praninë e një lipome të kordës (15). Këto dy aspekte megjithëse mund të jenë të rëndësishme në reparimin e hernies inguinale

veçanërisht nëse ato nuk janë vënë re dhe si pasojë nuk trajtohen, duke çuar në një (pseudo) rekurencë të herëshme. EHS ka sugjeruar që një lipomë preperiotneale e herniuar ose lipomë e kordës të përshkruhet si hernie laterale L1 (sikurse është). Në lidhje me dobësimin e murit posterior, EHS sugjeron që duhet cilësuar si hernie mediale, nëse mund të jetë mbuluar pjesërisht nga palosja e fascies transversale, e ndodhur kjo ose jo. Sipas opinionit tonë, kjo reflekton faktin se një defekt i vërtet është i pranishëm. Në rastet e disa tumefaksioneve difuze të murit posterior (pa një defekt të dukshëm mirë-të kufizuar) ku mbulimi i pjesëshëm i fascies transversalis nuk është i mundur, rekomandohet përdorimi i terminologjisë të një hernie direkte duke shtuar gërmën x (=Mx). Meqë alterimet në fascien transversalis duhet të lidhen me një faktor biologjik të mundëshëm në zhvillimin e hernies (16, 17), një përshkrim sistematik i murit posterior në një bazë uniforme duhet të ishte ndihmues. Sipas opinionit tonë, ky përkufizim mund të përdoret si në kirurgjinë laparoskopike dhe atë të hapur. Kjo gjithashtu hap problemin se si të referoj nga lloji i përshkruar faktin që kanali femoral nuk u ekzaminua intraoperator, [p.sh.: gjatë një reparimi Lichtenstein për një hernie indirekte skrotale të madhe = L3Fx kundrejt L3F0 nëse nuk është prezent hernia femorale]. Kjo përsëri lejon klasifikimin të përdoret si në kirurgjinë laparoskopike dhe atë të hapur. Të tjera karakteristika të tilla si tipi i anestezisë ose nëse një hernie është e inkarceruar ose ireponibile, ose një komponent rrëshqitës mund të shtohet lehtë, qartë dhe të përshkruhet me objektivitet me klasifikimin e tanishëm. Ne duhet të stimulojnë autorët të raportojnë herniet (e rrëzës së kofshës) duke përdorur një klasifikim sistemiatik, veçanërisht nëse përfundimet (shumica shkalla e rekurencës) janë ose duhet të jenë në lidhje me tipin dhe/ose madhësinë e hernies. Kjo duhet të rriti krahasueshmërinë e studimeve të ndryshme (p.sh.: meta-analiza) në të njëjtin subjekt dhe lejimin e studimeve të mëtejëshme në nëngrupe specifike të përcaktuar qartë. Gjithësesi, puna më e madhe për të bërë do të jetë bindja e kirurgëve që praktikojnë kirurgjinë herniale të raportojnë llojet e hernieve të rrëzës së kofshës sistematikisht në raportin operator për analizime të më vonëshme. Për të mbështetur këtë bashkangjitur po japim fletën e klasifikimit të EHS për hernien inguinale (shtojca 1), si dhe çdo informacion tjetër i nevojshëm mund të merret në albhernia@yahoo.com. Cilido kirurg i interesuar për tu përfshirë në këtë studim mund të kërkojë informacion në adresën e mësipërme. Në mënyrë ideale, këto të dhëna së bashku me të dhënat e pacientëve dhe tipin e riparimit në të ardhmen do të mblidhen në një regjistër prospektiv në shkallë kombëtare duke siguruar anonimitetin e pacientit dhe kirurgut. KONKLUZION Ne ftojmë gjithë kirurgët që realizojnë kirurgjinë herniale të marrin pjesë në këtë nismë duke njohur dhe implementuar klasifikimin e EHS për hernien e rrëzës së kofshës, për realizimin e një studimi prospektiv të vendeve Shqip folëse në këtë fushë. LITERATURA 1. Nyhus LM, Klein MS, Rogers FB (1991) Inguinal hernia. Curr Probl Surg 28:403­450

2. Stoppa R (1998) Groin hernias in the adult. In: Chevrel J-P (eds) Hernias and surgery of the abdominal wall. 2nd edn. Springer, Berlin, pp 175­178 3. Bendavid R (1995) The TSD classification: a nomenclature for groin hernias. In: Schumpelick V, Wantz GE (eds) Inguinal hernia repair. Karger, Basel, pp 48­55 4. Gilbert AI (1989) An anatomical and functional classification for the diagnosis and treatment of inguinal hernia. Am J Surg 157:331­333 5. Schumpelick V, Treutner KH, Arlt G (1994) Classification of inguinal hernias. Chirurg 65:877­879 6. Casten DF (1967) Functional anatomy of the groin area as related to the classification and treatment of groin hernias. Am J Surg 114:894­899 7. Halverson K, McVay CB (1970) Inguinal and femoral hernioplasty: a 22 year study of the author`s methods. Arch Surg 101:127­135 8. Rutkow IM, Robbins AW (1993) Demographic, classification, and socioeconomic aspects of hernia repair in the United States. Surg Clin North Am 73:413­426 9. Schumpelick V, Treutner KH, Arlt G (1994) Inguinal hernia repair in adults. Lancet 344:375­379 10. Nyhus LM (2004) Classification of groin hernia: Milestones. Hernia 8:87­88 11. Zollinger RM (2003) Classification systems for groin hernias Surg Clin North Am 83:1053­1063 12. Zollinger RM Jr (2004) An updated traditional classification of inguinal hernias. Hernia 8:318­322 13. Kingsnorth AN (2004) A clinical classification for patients with inguinal hernia. Hernia 8:283­28 14. Orchard JW, Read JW, Neophyton J, Garlick D (1998) Groin pain associated with ultrasound Wnding of inguinal canal posterior wall deficiency in Australian rules footballers. Br J Sports Med 32:134­139 15. Lilly MC, Arregui ME (2002) Lipomas of the cord and round ligament. Ann Surg 235:586­590 16. Klinge U, Binnebosel M, Mertens PR (2006) Are collagens the culprits in the development of incisional and inguinal hernia disease? Hernia 10:472­477 17. Höferlin A, Isbert C, Klinge B (2003) CAMIC-Konsensuskonferenz Leistenhernie-Niederschrift der Ergebnisse der Arbeitsgruppe 9--Thema: Klassifikation der Leistenhernien. Zentralbl Chir 128:611 18. Campanelli G, Pettinari D, Nicolosi FM, Cavalli M, Avesani EC (2006) Inguinal hernia recurrence: classification and approach. Hernia 10:159­161 19. M. Miserez JH, Alexandre G, Campanelli F, Corcione D, Cuccurullo M, Hidalgo Pascual A, Hoeferlin AN, Kingsnorth V, Mandala J P, Palot V, Schumpelick RKJ, Simmermacher R, Stoppa JB. Flament - The European hernia society groin hernia classication: simple and easy to remember. Hernia (2007) DOI 10.1007/s10029-007-0198-3 20. M. P. Simons T. Aufenacker M. Bay-Nielsen J. L. Bouillot G. Campanelli J. Conze D. de Lange R. Fortelny T. Heikkinen A. Kingsnorth J. Kukleta S. Morales-Conde P. Nordin V. Schumpelick S. Smedberg M. Smietanski G. Weber M. Miserez European Hernia Society guidelines on the treatment of inguinal hernia in adult patients. Hernia (2009) 13:343­403

SUMMARY THE IMPLEMENTATION OF THE EHS CLASSIFICATION OF GROIN HERNIA FOR THE ALBANIAN SPEAKING COUNTRIES, HOW CAN WE DO IT? Albana Çela1, Edmond Çeliku1, Medi Agolli1, Nexhbedin Karamani2, Shaip Muja3

1

First Clinic of General & Abdominal Surgery, University Hospital Center Mother Theresa Tirana, Albania 2 University Hospital Center Tetovo, Macedonia 3 University Hospital Center Pristina, Kosovo

Background: The European Hernia Society is promoting a general and systematic use of the new modificated classification for intraoperative description of the type of hernia and to increase the comparison of results in the literature. Aim: To realise a prospective study, in this field, with Albanian Speaking Countries (such as Albania, Macedonia and Kosovo) me need to standardized documentation of inguinal hernia. For comparison of the hernias internationally accepted classifications are used. That means, that the size and the location of the defect, the name and the size of the mesh, the type of fixation and other variables are fixed in the data base we will use. This implemention has began in First Clinic of General Surgery, UHC Mother Theresa Tirana, with a number of 186 adult patients from year 2007 and now; but In order to better use the EHS groin hernia classification we ought to know and understand it how to use. To answer many questions in inguinal herniasurgery we need large patient populations which will be documented in a standardized fashion. Conclusion: We invite all surgeons who perform hernia surgery to implement EHS classification and to take part in this initiative for a prospective Albanian Speaking Countries study. Key words: Implementation, Hernie, Inguinal, Classification, EHS, Albanian Speaking countries

Adresa e autorit/Author addresse: Dr Albana Çela, mjeke kirurge, magjistër, asistent Klinika e Parë e Kirurgjisë, QSUNënë Tereza, Tiranë, Shqipëri Tel: 00355692078647 e-mail: alba_dr@yahoo.com; albanacela@hotmail.com;

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Gjinekologji STRESI SI FAKTOR RISKU PER LINDJEN PREMATURE Brunilda Mersini1, Elizana Petrela2 1 Spitali Rajonal, Vlorë, Shqipëri 2 Instituti i Shendetit Publik, Tiranë, Shqipëri ABSTRAKT Permbledhje. Lindja premature eshte nje nga shkaqet kryesore per mortalitetin perinatal dhe semundshmerine ne te gjithe boten. Faktoret e riskut, siç eshte stresi duhet te skrinohen ne shtatezani per te prevenuar lindjen premature. Objektivi: Te analizoj dhe te percaktoj nese stresi eshte nje faktor risku i konsiderueshem per lindjen premature. Materiali dhe metoda: Studimi eshte nje studim retrospektiv, bazuar ne kartelat klinike te pacienteve te shtruara ne spitalin e Vlores ne periudhen 1997-1998 (grupi i studimit i ekspozuar ndaj stresit) dhe ne periudhen 2007-2008 (grupi i kontrollit). Parametrat qe u maten ishin mosha e shtatzanise ne momentin e lindjes, niveli i arsimimit, pesha e bebit ne lindje, rezultati ne lindje. Keto variable u analizuan te lidhura me pranine ose jo te stresit. Variablet e vazhdueshem u paraqiten ne vlere mesatare dhe devijacion standart, variablet diskrete u paraqiten ne vlere absolute dhe ne perqindje. Lidhjet mes dy variableve u analizuan permes koeficientit te korrelacionit te Kendal`s dhe regresionit logjistik binar. U konsideruan sinjifikante vlerat e p < 5% (0,05). Rezultate: Ne studim u perfshine 368 gra te moshes 27,06 + 5,67 vjeç (16-42 vjeç). Nga keto 243 jane (19971998) dhe 125 gra jane ( 2007-2008). Permes testit te studenit per dy mostra te pavaruara, nuk u gjeten diferenca statistikisht te rendesishme ne moshen e grave (p=0,581) po ashtu dhe ne peshen e bebeve ne lindje (p=0,130). Lidhur me kete, kujtojme se vlen te theksohet qe niveli ekonomik i kesaj periudhe vleresohet si shume i mire. Nderkohe u gjet nje diference statistikisht e rendesishme lidhur me moshen e shtatzanise, ku evidentohet se grate me prezencen e stresit kane moshe shtatzanie me te ulet se grate pa pranine e stresit [(33,9 +3,1)/(36,08+2,8) me sinjifikance p=0,001]. Permes testit Hi ­ katror nuk u gjeten diferenca mes vendbanimit lidhur me pranine ose jo te stresit (Hikatror = 1,044, df=1, p=0,185). Permes regresionit logjistik binary u analizua lidhja mes moshes se shtatzanise, peshes ne lindje te bebit, nivelit te arsimimit menyres se lindjes dhe pranise se stresit dhe u pa se ekziston nje lidhje e rastesishme mes stresit dhe moshes se shtatzanise (OD = 1,5, CI 95% (1,08-2,26), si dhe mes nivelit te arsimimit dhe stresit OD=2,2 CI95% (1,0-5,08). Perfundime: Prania e stresit eshte e lidhur ngushtesisht me lindjen para kohe. Ne duhet te vleresojme ne kujdesin antenatal rolin e nje stafi ku te perfshihet dhe psikologu dhe te trajtojme si shtatezani risku, shtatezanite qe ndodhin ne eksperience te larte stresi. Fjale kyç; lindje prematur, stresi, pesha ne lindje Adresa e autorit/Author addresse: Dr Brunilda Mersini, mjeke gjinekologe obstetre Rr. Hajro Çakëri, Vila 56, Vlorë, Shqipëri Tel: 00355682055360 e-mail: brunmer@yahoo.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Gjinekologji STRESS AS RISK FACTOR FOR PREMATURE DELIVERY Brunilda Mersini1, Elizana Petrela2 1 Hospital of Vlora, Vlora, Albania 2 Public Health Institution, Tirana, Albania ABSTRACT Premature birth is the leading cause of perinatal mortality and morbidity worldwide. Risk factor, such as stress must be scrutinized during pregnancy in order to prevent premature delivery. Objective Analyze and determine if stress is really high antenatal risk for premature delivery. Materials and methods .This retrospective study has analysed all the patients file for the period at 1997-1998 (where the civil war was active and the population was in high stress experience) and 2007-2008 (control group). We are taking in consideration a lot of parameters: age of pregnancy in time of delivering, the bad event happing in life of patients, the way of delivery, the weight of baby in delivery time, the result in delivery time (dead or alive), the age of patients, the level of education. All the variables were analysed links to present or not of stress. Correlations between stress expose (yes or no), low birth weight, age of pregnancy, premature delivery, level of education are analysed by logistic regresion binar (p<5% or 0,05). Results: In this study are included 368 patients (the mean age 27.06+ 5,67 years old [min16- max 42 years old]. 243 patients belong to time period 1997-1998 and 125 patients belong to time period of 2007-2008. From student test for two independent group we did not find out statistically significant difference belongs to age of pregnancy (p=0,581) as well as weight of delivered fetuses (p=0,130). Links to that we remind that economic situations was good in both time period. Exist a statistically significant difference connected with age of pregnancy, where we found out that patients in stress exposure have shorter pregnancy age than group control, [(33,9 +3,1) / (36,08+2,8) significance p=0,001]. Through HI- test we do not find out significant difference between stress exposure and place of living. (Hi-test square =1,044, df=1, p=0,185). Using binary logistic regresion test we analysed correlation between age of pregnancy, weight of fetuses, level of education, and way of delivering and we founded that exist a correlation between stress exposure & premature deliveries. [OD = 1,5, CI 95% (1,08-2,26)] and level of education [OD=2,2 CI95% (1,0-5,08)]. Conclusions. Stress is high risk for premature delivery and we should improve follow up at antenatal care centers especially for patients with high experience of stress. Key words: stress, premature delivery, birthweight. Adresa e autorit/Author addresse: Dr Brunilda Mersini, mjeke gjinekologe obstetre Rr. Hajro Çakëri, Vila 56, Vlorë, Shqipëri Tel: 00355682055360 e-mail: brunmer@yahoo.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji plastike LEMBOJA E PARË E LIRË E SUKSESSHME NË REKONSTRUKSIONET E KOKËS NË MAQEDONI ­ RAPORTIM RASTI Artan Dika1, Jasmina Jovcevska1, Idriz Orana1, Viktor Trencev1, Djordje Djokic1 1 Klinika Universitare e Kirurgjisë Plastike dhe Rekonstruktive, Fakulteti i Mjekësisë, Shkup ABSTRAKT Hyrje: Dy mënyrat themelore për rekonstruksionin e defektve të mëdha indore që kryesisht janë rezutat i traumave të mëdha dhe operacioneve kirurgjikale për heqjen e tumoreve, janë transplantet e lëkurës dhe lembot. Ndërkohë që transplantet kutane kanë përaprësi për shkak të thjeshtësisë teknike dhe kryerjes për një kohë të shkurtër dhe në përgjithësi përbëjnë zgjidhje të mirë, lembot kanë përparësi ndaj transplanteve kutane për shkak të rezultateve më të mira funksionale dhe estetike dhe për shkak të mbulimit të defekteve të mëdha dhe komplekse, të cilat nuk mund të mbulohen me transplante të lëkurës. Lemboja e lirë përbëhet nga inde, të cilat shkëputen plotësisht nga zona dhuruese dhe transferohen në vende të largëta, duke anastomozuar enët e gjakut të saj me enët e gjakut pranë defektit që do të rekonstruktohet. Raportim rasti: Pacienti 58 vjeç, mashkull, inxhinier, me dorë dominante dorën e djathtë, u paraqit në Klinikën tonë për shkak të pranisë së një karcinome basoqelizore recidivante, të avancuar, të operuar tre herë gjatë një periudhe dy vjeçare. Heqja e tumorit u bë nën anestezion të përgjithshëm duke përfshirë indet e buta, ashtin frontal dhe durën, të infiltruar nga kanceri, duke ekspozuar pjesërisht trurin. Prania e infeksionit në tumor e bëri të kundërindikuar përdorimin e zëvendësuesve alloplastikë të kockës, gjë që u la për një datë të mëvoshme. Pas përfundimit të heqjes, defekti u rekonstruktua duke shfrytëzuar lembon e lirë radiale të parakrahut. Testi i Alenit ishte negativ në dorën e majtë dhe lemboja u ngrit në dorën e djathtë, e bazuar në arterien radiale dhe venën cefalike. Gjatë ngritjes së lembos u identifikua dhe u ruajt dega sensore e nervit radial. Zona dhënëse u mbyll me transplant kutan me trashësi të pjesshme dhe lemboja u transferua për mbylljen e defektit në ball. Arteria radiale dhe vena cefalike u anastomozuan me arterien dhe venën temporale superficiale të djathtë. Në periudhën postoperatore nuk kishte asnjë komplikim dhe nuk ka patur asnjë shenjë të përsëritjes së tumorit, gjatë kësaj periudhe dhjetë mujore. Diskutim: Mikrokirurgjia ka hapur një epokë të re në kirurgjinë rekonstruktive. Ajo kërkon njohje të hollësishme të anatomisë, instrumente adekuate, përvojë dhe zbatim të përpiktë të teknikave kirurgjikale. Përdorimi i lembove të lira ka bërë të mundur rekonstruksionin e defekteve të mëdha dhe të rënda, të cilat më parë ishte e pamundur të rekonstruktohen me transplante kutane dhe lloje të tjera të lembove. Lemboja radiale e parakrahut, e përdorur si lembo e lirë, paraqet standard të artë për rekonstruksionin e defekteve, në kirurgjinë e kokës dhe qafës, dhe në rastin tonë ofroi përputhje të mirë cilësore dhe estetike për indet e hequra. Fjalë kyç: mikrokirurgjia, lemboja e lirë radiale e parakrahut, rekonstruksioni i kokës, plagët komplekse. Adresa e autorit/Author addresse Asis. dr Artan Dika, kirurg plastic, Strugë, Maqedoni Rr. Zufer Musiq, N. 13, Strugë Tel: 071 640 747. e-mail: artan_ds@yahoo.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Mjekësi ligjore THE PRACTICAL APLICATION OF THE IDENTIFICATION METODS IN MASIV DISASTER Agim Ramadani1, Suzana Petrovska2 Department of Forensic Medicine, Clinical Hospital Tetova, Macedonia ABSTRACT The identification of the victims during massive disaster\accidents is a big responsibility, for which it is necessary to have professional willingness, technical equipment and application in practice for all possible and well-known affirmative methods for identification. For that aim, in my dissertation are presented all methods who were used for identification of the victims of massive disasters\accidents which were retrospective and prospective analyzed, also individual cases which were analyzed in two temporal periods (the first one is from 1993 to 2004), with two aircraft disasters\accidents and 5 cases from group and individual identification and the second period in prospective from 2006 to 2009: a case of victims of helicopter disaster\accident in Katlanovo and other cases of individual identification of humans skeleton and bones and parts of bones. All these cases have been worked on in a few institutions: Institute of Forensic Medicine-Skopje, Services for Forensic Medicine in Tetovo, Institute of Forensic Medicine in Tirana and on field in Ohrid where the identification base for victims identification was directly established. The methods used for the identification are the traditional methods combined with new sophistic methods like\such as the method for genetic analysis of DNK and utilization in the cases in which that was indispensable. With all these methods, the job was finished in time and the goal was accomplished. The evidentiary material from this work will be useful for forensicmedical doctors, for profiles who works in law, and other specialtys which can be very useful for job analysis on similarly cases who can be meet in future in forensic ­ medical practice in our countries. Key words: identification, methods of identification, victims, DNK methods, massive disaster\accidents, human skeleton, parts of bones, aircraft and helicopter disaster\accidents. INTRODUCTION The identification of the victims during massive disaster\accidents is a big responsibility, for which it is necessary to have professional willingness, technical equipment and application in practice for all possible and well-known affirmative methods for identification.

1

AIM OF THE STUDY

The main purpose of this study is presenting our practical experience in identification of bodies, skeletons and skeletal remains after a mass catastrophe, as well as the application of appropriate methods in particular cases. MATERIAL METHODS Our study is divided into two periodical groups: a retrospective and a prospective one. In the period of 1993-2004 we identified the bodies following the plane crashes in Skopje and Ohrid (1993), the identification of a KLA soldier in Tetova and four skeletons found in a cave nearby in Kercova during 2004. The prospective period (2006-2009) engages identification of bodies concerning individual cases, as well as the helicopter crash in the village of Blace (Katlanovo). Identification of the victims following the plane crashes was conducted in several phases: Discovery of the victims on the spot Reporting, sketching and recording of each body Opening a file for each victim on the spot Transportation of the bodies to the place were identification would take place Taking into consideration the high number of victims, the first step to be taken was setting up an identification base consisted of four rooms: Room for contact with the family members of the victims, where all the personal data of each victim was gathered The second room was used for storage of all the personal belongings of the victims, such as documents, luggage, cloths etc found on spot The third room was converted into a laboratory of dactiloscopic (fingerprints), rentgenographic, odondogramic and other comparative analysis ante mortem and post mortem. In the fourth room both identified and unidentified bodies were sorted in order and this was the main room where the most of our work was done. For efficiency, the personnel were divided into teams. Each team had: Medical doctor, specialist of forensic medicine Forensic dentist Medical doctor, specialized in radiology Mortuary technician Laboratory technician Police inspector Administrator At the identification base four teams were working independently in four phases.

In the fourth room, the bodies we placed in parallel lines with 1,5-3.0m distance between the lines and bodies. Each victim was investigated as a separate case. During the work, the following methods were used: Method of a direct recognition and identification The deontological method ­ identification by the teeth The fingerprint method The method of checking for identification marks on the body Photographic comparison Superponation method Comparative radiography Anthropological or anthropometric method DNA sequencing Application of anthropological and anthropometric methods over the skeletons and skeletal remains, such as: Bone origin Determining victim`s sex according to the bones Determining victim`s age according to the bones Determining victim`s length according to the long bones

CONCLUSION Based upon the above mentioned facts, for successful identification of bodies following mass catastrophe, these steps need to be taken: Secure the location from the moment the catastrophe occurred. Organize identification teams Find the bodies Open a separate file for each victim Collect the personal belongings and documents on the spot Handle with care all the micro and macro traces found on the spot Transport of the bodies to the place where identification will take place Open of an identification base Place the bodies in parallel lines at a distance which will enable the members of teams to move freely Apply all possible identification methods Hand over of the bodies to family members or to the appropriate state service for transportation

Finaly In my opinion, well coordinated team work leads to positive results in the identification of victims following a mass catastrophe.

LITERATURA

23. Airdisaster.com. Accident database. Availaible at www. airdisaster. com/cgi_bin/ database.cgi (accessed 20.1.2003). 24. American Board of Forensic Odontology, Body Identification guidelines, JADA 125 (1994) 12441254. 25. AmplyType®. PM+DQA1 PCR amplification and typing kits, package insert. Roche Molecular systems, Inc, Alameda, CA, 1995. 26. Baselt RC, Cravey RH, Disposition of toxic drugs and chemicals in man. 4 th ed. Foster City. CA:Chemical Toxicology Institute (1995);63-5. 27. Batalli F, Mjekësia ligjore tekst universitar, Prishtinë 1985. 28. Bär W, Brinkmann B, Budowle B, Carrecado A, Gill P, Lincoln P, Mayr W, Olaisen B (1997) DNA recommendations. Further report of the DNA Commission o the ISFH regarding the use of the short tandem repeat systems. 29. Branon RB, Kessler HP. (1999): Problems in mass-disaster dental identification: a reprospective review. J Forensic Sci 44:123-127Int J Legal Med 110:175-176. 30. Brinkmann B. (1994): Legal medicine in Europe - Quo Vadis? Int J Legal Med 107:57-59. 31. Brinkmann B. (1999): Harmonisation of medico-legal autopsy rules. Int J Legal Med 113:1-14. 32. Bruke MP, Olumbe AK, Opeskin K. Postmortem extravasation of blod potentiali simulating antemortem brusing. American Journal of Forensic Medicine and Pathology 1998; 19:46-9. 33. Budowle B, Waye JS, Shutler GG, Baechtel FS. Hae III-A suitable restriction endonuclease for restriction fragment length polymorphism analysis of biological evidence samples. J Forensic Sci 1990, 35, 530-6. 34. Budowle B, Baechtel FS, Adams DE. Validation with regard to environmental insults of the RFLP procedure for forensic purposes. In : Fairly MA, Harrington JJ, editors. Forensic DNA technology. Chelsea, MI:Lewis Pubblishers Inc, (1991) 83-91. 35. Ceramilac A. Opsta i specialna patologija mehanicke trauma. Beograd: Zavod za udzbenike i nastavna sredstva;1986 36. Cipi B. Histologicall method of the determination of human origine of the skeleton remains,Bull.sci.med.,Tirana 1988,3. 37. Cipi B. Probleme antropologjike Tiranë 1984. 38. Cipi B. Identifikimi i viktimave të katastrofave, Revista e mjekësisë ligjore shqiptare Tiranë Nr 2 viti 2005, 63-70. 39. Clark MA, Hawley DA, McClain JL, Pless JE, Marlin DC, Standish SM (1994) Investigation of the 1987 Indianopolis Airport Ramada Inn Incident. J Forensic Sci 39:644-649. 40. Codice Civile e di Procedura Civile, Penale e di Procedura Penale: I nuovi Quattro codici (1999) (Civil and Civil Procedure Code, Penal and Penal Procedue Codes: the four new Codes). Casa Editrice La Tribuna, Piacenza (in Italian) 41. Cuberi B, Mjekwsia ligjore Tiranw, 1975. 42. D.P.R. 22-9-1988, No 447 Approvazione del Codice di Procedura Penale. Gazzetta Ufficiale della Repubblica Italiana, Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, Roma, 1989. 43. Primorac D, Andelinovic S, Definis-Gojanovic M, Drmic I, Rezie B, Baden MM, et al, Identification of war victims from mass graves in Croatia, Bosnia and Herzegovina by the use of standard forensic methods and DNA typing. J. Forensic Sci. 41 (1996) 891-894. 44. Strinovic D, Skavic J, Kostovic I, Heninsberg N, Judas M, Clarck D. Identification of war victims in Croatia, Med. Sci. Law 34 (1994) 207-212.

APLIKIMI PRAKTIKË I METODAVE TË IDENTIFIKIMIT

NË KATASTROFAT MASIVE Agim Ramadani1, Suzana Petrovska2 1 Departamenti i mjekësisë ligjore, Qendra klinike, Tetovë, Maqedoni 2 Universiteti Shtetërore i Tetovës

ABSTRAKT Identifikmi i viktimave të shkaktuara nga katastrofat masive përbën një ekzaminim me përgjegjësi të madhe, i cili kërkon një përgatitje të lartë profesionale, pajisje teknike, të cilat do të bënin të mundur aplikimin në praktikë të të gjitha metodave për identifikim të përcaktuara dhe verifikuara paraprakisht. Për këtë qëllim, në këtë punim janë paraqitur të sistemuara të gjitha metodat që janë aplikuar për identifikimin e viktimave nga katastrofat masive, të cilat janë trajtuar në mënyrë retrospektive dhe prospective, si dhe në rastet individuale. Të gjitha këto i takojnë dy periudhave kohore: Periudha e parë (1993 ­ 2004), që përmban ekzaminimet identifikuese të katastrofave të dy avioneve në Republikën e Maqedonisë dhe 5 raste të veçanta; Periudha e dytë (2006-2009), e rasteve prospektive, ku janë përfshirë ekzaminimet e kryera pas përpunimit të metodikës së këtij punimi duke shfrytëzuar përvojën e marrë nga ekzaminimet e periudhës së pare, e cila përmban ekzaminimin e viktimave të fatkeqësisë nga rënia e një helikopteri që u rrëzua afër Katllanovës dhe raste të tjera nga kufomat, skeletet dhe mbetje skeletore të ndryshme. Puna e identifikimit është realizuar në disa institucione: Instituti i Mjekësisë Ligjore në Shkup, Shërbimi Mjekoligjor në Tetovë, Instituti i Mjekësisë Ligjore në Tiranë si dhe puna në terren në Ohër ku u organizua baza për identifikimin e kufomave. Metodat e identifikimit që u përdorën ishin metodat tradicionale që përdoren në këto raste e që ishin të kombinuara me metodat më të reja bashkëkohore, si ajo e përcaktimit gjenetik të ADN-së, e cila u përdor me sukses në shumë raste. Me këto veprime puna u krye me sukses dhe u arrit qëllimi. Materialet e këtij punimi do të jenë të dobishme për mjekët ligjorë, punonjësit e ndryshëm të drejtësisë dhe specialistët e tjerë për shqyrtimin e rasteve të tilla që mund të paraqiten në të ardhmen në praktikën mjekoligjore të vendeve tona. Fjalë kyç: identifikimi, metodat e identifikimit, viktimat, metoda e ADN-së, katastrofat massive, skelelet dhe mbetjet skeletore, katastrofat e avionëve dhe helikopterëve. Adresa e autorit/Author addresse Mr sci. dr Agim Ramadani, mjek specialist mjekoligjor Spitali Klinikë, Shërbimi i Mjekësisë Ligjore, Tetovë Tel: 078 209 979 e-mail: agim.ramadani@live.com

Simpozium për sindromin anksiozo depresiv, Tetovë 2009

Kirurgji abdominale NJË RAST ME KALKULOZË INTRADUKTALE PANKREATIKE

-prezantim rasti1

Alma Llukacaj1, Paul Smith1, Edmond Celiku1 Shërbimi i I-rë i Kirurgjisë së Përgjithshme, QSUT Nënë Tereza

ABSTRAKT Hyrje: Alkooli eshte shkak i pankreatitit kronik ne 2/3 e rasteve me kete patologji. Demtimet ne pankreas jane te parikthyeshme, ndodhin si rezultat i inflamacionit kronik, dhe mbizoterojne fibroza dhe kalcifikimet. Kalkuloza intraduktale pankreatike eshte nje komplikacion i rralle i pankreatitit kronik, qe vjen si pasoje e depozitimit te kriperave kalcike ne nivel te duktusit pankreatik. Qëllimi i studimit: Qellimi i ketij studimi eshte vleresimi i te dhenave klinike, laboratorike dhe imazherike, percaktimi i rolit te tyre ne diagnostikimin e semundjes, menyra e trajtimit te saj dhe roli i kirurgjise ne permiresimin e cilesise se jetes. Materiali dhe metodat: Ne raportojme nje rast me kalkuloze intraduktale pankreatike, i seksit mashkull, 50 vjeç, me historine e pankreatitit kronik alkolik. Jane analizuar te dhenat klinike, laboratorike dhe imazherike (CT dhe Eko-abdominale), jane krahasuar me te dhenat intraoperatore, si dhe jane studiuar diteqendrimi spitalor dhe komplikacionet. Te dhenat jane nxjerre nga kartela klinike. Rezultatet: Pacienti paraqitej me dhimbje te forta epigastrike, te perhapura ne shpine, me intensitet te larte dhe te padominuara nga opiatet, shoqeruar me steatore dhe renie ne peshe. Vuante nga diabetes mellitus, dhe ishte perdorues i rregullt i alkoolit. Ishte hospitalizuar disa here prane sherbimit te gastro ­ hepatologjise, me diagnozen e pankreatitit alkoolik. Te dhenat laboratorike konfirmonin nivel te larte te glicemise, dhe ne CT konstatohej pankreasi i zvogeluar ne permasa, i fibrotizuar dhe me zona kalcifikimesh ne brendesi. Ne nivel te kokes se pankreasit, konstatohej prani e kalkulit ne ductus Wirsung, shoqeruar me zgjerim te ketij te fundit. Ne intervent, u konfirmuan te dhenat imazherike, dhe interventi u konkludua ne ekstirpimin e kalkulit dhe ne proceduren Frey (pancreato ­ jejono ­ anastomoze latero-laterale). Ne periudhen postoperatore, u konstatua fistula biliare, qe u trajtua konservativisht. Diteqendrimi spitalor ishte 14 dite. Ne ndjekjen ne vazhdim, gjendja e pergjithshme e pacientit e kenaqshme, me ulje te theksuar te intensitetit te dhimbjeve. Perfundime: Kalkuloza intraduktale pancreatike eshte komplikacion i pankreatit kronik, dhe mund te jete shkak i dhimbjeve te forta, te padominueshme nga opiatet. Imazheria luan rol te rendesishem ne percaktimin e diagnozes, dhe kirurgjia rezulton efektive ne uljen e intensitetit te dhimbjeve dhe permiresimin e cilesise se jetes. Fjalë kyç: kalkulozë intraduktale pankreatike, alkooli Adresa e autorit/Author addresse Dr Alma Llukacaj, mjeke kirurge e përgjithshme Rr "Shyqyri Ishmi", pall.24, ap 104, Tiranë, Shqipëri Tel: 0035542224306 & +355682287910 e-mail: al_b_ll@yahoo.com

INDEX Abdylhadi Shishko

Abdulla Elezi

Adem Haziri Adem Jusufi Adil Mustafa Adnan Vrajnko Afërdita Selami-Saliu Agim Zeqiri Agim Shehi Agim Drevinja Agron Starova Ace Sofronieski Ajshe Sheji Albana Cela Albana Fico Aleksandër Hoxha Alen Petrov Ali Mehmeti Aleksandra Dimitrovska Aleksandra Çibisheva Alma Llukaci Altin Erindi Afrim Tabaku Arta Ago Artan Dika Artur Hatia Ali Mehmedi Agim Ramadani Agron Rexhepi Aurora Bakalli Amir Vejseli Ardiana Murtezani Argjend Imeri Artur Hafizi Arben Taravari Arben Ameti Armir Dibra Aleksandar Kocevski Aleksandar Donovski Avni Haziri Abdullah Fazliu Bardhyl Gashi Burim Zeqiri Bujar Berisha Bilbil Rakipi Blerim Zeqiri Blerta Rexhepi Bledar Kola Bajram Kamberi Bedri Zahiti

Besim Aliu Besim Agolli Beqir Ademi Behlul Brestovci Blerim Arapi

Brunilda Mersini

Burim Saliu Borçe Zafirovski Borçe Stefanosti Dardan Goranci Dashurie Kaprolli Danica Allaçka Daut Gorani Drita Berisha Dritan Reovica DH Edite Sadiku Edip Sheji Edmond Celiku Ejup Limani Ela Petrela Elida Mata Emilija Cvetkovska Enriketa Kroi Entoni Bollano Entela Bushi Ergita Nelaj Erlisa Cobani Ervin Gjerazi Eugerta Dika Fitim Gashi Fahri Drevinja Fatmir Xhaferi Farije Kamberi Faton Morina Fatime Jusufi Ferizat Haxhirexha Ferit Muça Fadil Muhadri Fatmir Rushani

Gani Dragusha

Gafur Memeti Gentian Vyshka Gëzim Boçari Gent Huti Gjergji Koja Gjorgji Miçinakov Gjorgje Gjokiq Glodian Sinani Glorija Karagjozova Hajrije Hundozi

Hasmije Izairi-Aliu Hasim Saliu Haki Dragusha Halil Ajvazi Halil Ismaili Haxhire Gani Hilmi Hasolli Hristo Pejkov Irfan Daullxhiu Idriz Orana Idriz Nexhipi Igor Petrov Ilir Ohri Ilir Tasha Ilhami Goranci Ilmi Mehmedi Ilmi Mehmedi Isuf Bajrami Ismail Aliu Isnije Vejseli Ivan Budik Ivan Ovcharov Jakup Shabani Jasmina Jovcevska Jola Klosi Jolanda Hyska Jul Bushati Kimete Mehmedi Kastriot Haxhirexha Kadri Haxhihamza Krasimira Bozhinovska Kliti Pilika Klodiana Poshi Laureta Shehu Lorita Zahiti Laureta Shehu Ledio Collaku Liljana Diçoska Loreta Kuneshka Lukan Rrumbullaku Lulzim Agai Luan Perçuku Luljeta Shehi Luljeta Leno Lidija Trpçevska Pepiq Mair Iseini Majlinda Naço Margarita Resuli Margarita Gjata Merita Ismajli-Marku Medi Agolli

Mitat Demneri Milço Stoilova Mira Polazarevska Mishel. Qirinxhi Mihal Tase Mimoza Avdiu Mjellma Rexhepi Musli Ferati Murat Murati Myfit Saraçi Myzafer Kaci Nadi Rustemi Naim Ismaili Naser Durmishi Nehat Baftiu Nertila Kodra Neset Uzairi Nexhbedin Karemani Nerhim Tufekcioski Nikita Manoku Nimet Havziu Nikollaq Kacani Nikola Sterjoski Nikolla Orovçanec Njazi Shala Noiko Stanilov Orledia Bare Pashk Buzhala Pranvera Kasaj Petrit Shehu Predrag Trandafiloski Remzi Izairi Rexhep Gjyliqi Rexhep Abdiu Rozeta Luci Roland Labinoti Rudin Domi Rushit Jashari Sadi Bexheti Sadri Zeqiri Sadem Elmazi Sami Delijaj Sami Uka Sami Gjoka Sead Zeynel Sefian Ferati Bellçishta Skender Syla Sonila Vito Sokol Agolli Snezhana Stoilova Snezhana Jançevska

Stoian Nicolov Sulejman Hodai Sulejman Ahmeti Suzana Petrovska Sylejman Rexhepi Syrja Veisllari Sylen Vranica Shazivar Qerimi Shani Miftari Shaip Muja Shefqet Murtezi Shqipe Gorani Shkelzen Kadriu Shpresa Haxhibeqiri Taxhedin Zaimi Tatjana Trojiq Tatjana Sotirova Teuta Jakupi Tina Topallovska Vahit Selmani Valbona Govori Valbona Gjonbalaj-Rustemi Vasilika Prifti Valentina Pashaj Veip Osmani Vera Petrova Vesna Gerazova Viktor Trencev Vjosa Elezi Vlladimir Mirçevski Xhavit Gashi Xheladin Elezi Ylli Vakeflliu Yllka Bilushi Yovcho Yovtchev Zaim Gashi Zeqir Iseini Zeqie Saliu Zllate Shuplinovski Zoran Jançevski Zulfije Duraku

Information

Shoqata e Mjekëve Shqiptarë në Maqedoni

252 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

142951