x

Read Microsoft Word - sociologji 11 liber mesuesi 16 maj.doc text version

mësuesi

Flora Gjoka

Sociologjia 11

(me zgjedhje të detyruar)

Libër

Sociologjia

S H T Ë P I A

B O T U E S E

11

rua r)

Fatos Tarifa, Klementin Mile, Flora Gjoka

Për klasën e njëmbëdhjetë, gjimnaz

i Soc

k Për lasë n ne

jëm

ol

bëd

(me

hje

11 gjia o

dhje zgje ety të d

gji të,

mn

az

ISBN 978-99956-93-10-7

Çmimi: 255 lekë

www.mediaprint.al

KLIKONI KËTU

Flora Gjoka

Libër mësuesi Sociologjia 11

Teksti mësimor Sociologjia 11 është hartuar nga: Fatos Tarifa PhD, Klementin Mile MA, Flora Gjoka

Titulli: Autore:

Libër mësuesi Sociologjia 11 Flora Gjoka

Drejtoi botimin: Redaktore gjuhësore: Dizajni:

Anila Bisha Elona Çali Mirela Ndrita

Kopertina : VisiDesign Shtypi: Mediaprint

ISBN: 978-99956-93-42-8 Botimi i parë: 2011

S H T Ë P I A

B O T U E S E

© Të gjitha të drejtat janë të rezervuara

Të gjitha të drejtat e autorit lidhur me këtë botim janë ekskluzivisht te zotëruara/rezervuara nga Shtëpia Botuese "Mediaprint" sh.p.k.. Ndalohet çdo prodhim, riprodhim, shitje, rishitje, shpërndarje, kopjim, fotokopjim, përkthim, përshtatje, huapërdorje, shfrytëzim dhe/ose çdo formë tjetër qarkullimi tregtar, si dhe çdo veprim cënues me çfarëdo lloj mjeti apo apo forme, pjesërisht dhe/ose tërësisht, pa miratimin paraprak me shkrim nga Shtëpia Botuese "Mediaprint" sh.p.k. Ky botim, në tërësi dhe/ose në pjesë të tij, ndalohet të transmetohet dhe/ose përhapet në çdo lloj forme dhe/ose mjet elektronik, mekanik, regjistrues dhe/ose tjetër, të ruhet, depozitohet ose përdoret në sisteme ku mund të cënohen të drejtat e autorit, pa miratimin paraprak me shkrim nga Shtëpia Botuese "Mediaprint" sh.p.k.. Çdo cënim i të drejtave të autorit passjell përgjegjësi sipas legjislacionit në fuqi.

Kontaktet: www.mediaprint.al

Shtëpia Botuese Kutia Postare 7467 - Tiranë Tel.: 04 2258 156 Cel.: 069 40 44 443 [email protected] Sektori i Shpërndarjes dhe Marketingut: Tel.: 04 4500605 Cel.: 069 40 44 441 Cel.: 069 40 20 201 [email protected] Shtypshkronja: Tel.: 04 4500605 Cel.: 069 40 50 380 Cel.: 069 20 79 021 [email protected]

Komente dhe sugjerime janë të mirëpritura në email: [email protected]

PARATHËNIE

KOLEGË!

Ky libër është një përpjekje për t'ju ardhur sadopak në ndihmë. Jemi nisur nga ideja për t'ju ndihmuar si mësimdhënës dhe si individë me një mision shumë të rëndësishëm në jetë. Përpjekja juaj si misionar të formimit qytetar të nxënësve, sot duhet orientuar drejt filozofisë së arsimit, thelbi i së cilës është: "Mos i jepni nxënësit zgjidhje të gatshme, i jepni atij mekanizmin për të gjetur zgjidhje." Ky libër do t'ju ndihmojë të shmangni të mësuarit tradicional të nxënësve dhe do ta bëjë nxënësin më pak "skllav" të tekstit dhe ta verë më shumë në qendër të mësimit. Në faqet që vijojnë do të gjeni planin mësimor që u korrespondojnë temave të tekstit të nxënësit. Disa nga temat mund të zhvillohen dhe si veprimtari praktike. Në plan janë parashikuar teste, projekte përsëritje dhe veprimtari praktike. Elementët përbërës të çdo ditari mësimor janë: Tema Objektivat Fjalë kyçe Struktura e mësimit Metoda dhe veprimtaritë e nxënësit Vlerësimi i nxënësit Orientimi për temën e ardhshme Detyra e shtëpisë Temat e mësimit vijojnë sipas planit mësimor që ka përgatitur mësuesi Objektivat e arritjeve të nxënësit janë hartuar sipas 3 niveleve: bazë, i mesëm dhe i lartë Ato nuk synojnë vetëm marrjen e njohurive të thjeshta, por edhe formimin e shprehive dhe qëndrimeve të caktuara të nxënësit ndaj një problemi të caktuar. Veçimi i "fjalëve kyçe" për secilën temë është një kujtesë për mësuesin se çfarë është e domosdoshme të ngulitë nxënësi në temën përkatëse. Temë zhvillohen me anë të strukturës së mësimit ERR (Evokim, realizimi i kuptimit, reflektimi). Në këto faza të zhvillimit të mësimit ofrohen metoda dhe veprimtari të ndryshme si: diskutim i ideve, punë në grupe, punë individuale, ditari i të nxënit, marrëdhënie pyetjepërgjigje, bashkëveprimi ndërveprues etj. Me anë të këtyre metodave mësimi zhvillohet duke vënë në qendër nxënësin.

5

Vlerësimi i nxënësit është një moment i rëndësishëm i cili duhet të bëhet në fund të orës sepse nxënësi mund të angazhohet gjatë gjithë orës së mësimit. Të vlerësosh nuk do të thotë thjeshtë të vendosesh një notë, por të nxisësh edhe vetëvlerësimin tek nxënësit. Kjo mënyrë vlerësimi e bën nxënësin më aktiv gjatë gjithë orës së mësimit. Orientimi për temën e ardhshme i ndihmon ata të "parapërgatiten" për informacionin e ri dhe ju jep mundësinë të jenë pjesëmarrës më aktiv gjatë trajtimit të temës së re nga mësuesi. Detyra e shtëpisë është shumë e rëndësishme të përzgjidhet si një ndërlidhëse e mësimit të ditës me temën e re (aty ku është e mundur) në raste të tjera ajo mund të shërbejë si moment diskutimi për ndonjë problem të caktuar. Kjo që kemi paraqitur ne nuk do të thotë se është e vetmja mënyrë. Kjo është njëra nga shumë modele të tjera që mësuesi mund të realizojë në një orë mësimi. Shpresojmë se ju kemi ndihmuar sadopak në punën tuaj të lodhshme por shumë të rëndësishme për individin dhe shoqërinë në tërësi.

6

PËRMBAJTJA

Plani mësimor sociologji (me zgjedhje të detyruar) ..............................................................9 KREU 1 Sociologjia si shkencë dhe metodat e kërkimit sociologjik ............................................28 Tema: Ç'është sociologjia ...................................................................................................28 Tema: Metodat e kërkimit sociologjik, avantazhet dhe kufizimet e tyre ............................30 Tema: Vëzhgimi sociologjik ...............................................................................................33 Tema: Pyetësori dhe anketa sociologjike ............................................................................34 Tema: Intervista sociologjike ..............................................................................................36 Tema: Kampioni sociologjik ...............................................................................................37 KREU 2 Kultura, individi, shoqëria ..............................................................................................39 Tema: Kultura, komponentët dhe funksionet e saj në shoqëri ............................................39 Tema: Kuptimi dhe funksionet e simboleve. Kuptimi simbolik i gjesteve .........................41 Tema: Gjuha si simbol ........................................................................................................42 Tema: Vlerat kulturore dhe zhvillimi shoqëror ..................................................................44 Tema: Normat dhe zakonet shoqërore. Normat. Pse respektohen dhe thuhen ato? ...........45 Tema: Sanksionet shoqërore ...............................................................................................47 Tema: Nënkultura dhe kundërkultura .................................................................................49 Tema: Etnocentrizmi, relativizmi kulturor dhe tiparet kulturore universale. .............................51 KREU 3 Socializimi ..........................................................................................................................53 Tema: Socializimi i individit në shoqëri .............................................................................53 Tema: Teori mbi socializimin ............................................................................................54 Tema: Familja si faktor kryesor i socializimit. Faktorët që ndikojnë në socializimin e individit ......................................................56 Tema: Socializimi gjinor .....................................................................................................58 KREU 4 Sjelljet devijante ................................................................................................................61 Tema: Ç'është devianca ......................................................................................................61 Tema: Llojet e sjelljeve devijante .......................................................................................63 Tema: Karakteri relativ i sjelljeve devijante .......................................................................65 Tema: Shpjegime mbi sjelljen devijante dhe krimin ..........................................................67 Tema: Krimi i jakave të bardha ..........................................................................................69 KREU 5 Stratifikimi gjinor dhe familja .........................................................................................72 Tema: Pabarazia gjinore .....................................................................................................72 Tema: Martesa ....................................................................................................................75 Tema: Martesa dhe bashkëjetesa ........................................................................................77 Tema: Format e familjes .....................................................................................................79 Tema: Funksionet e familjes ...............................................................................................81 Tema: Divorci dhe e ardhmja e familjes .............................................................................83

7

KREU 6 Racat dhe etnia .................................................................................................................86 Tema: Minoritetet racore dhe etnike ..................................................................................86 Tema: Paragjykimi dhe diskriminimi .................................................................................88 Tema: Shpjegimi sociologjik i formave paragjykuese dhe diskriminuese .........................90 Tema: Marrëdhëniet racore dhe etnike ...............................................................................92 KREU 7 Analiza sociologjike e besimeve fetare ............................................................................95 Tema: Si duhet kuptuar feja ................................................................................................95 Tema: Funksionet e fesë .....................................................................................................98 Tema: Ndryshimi i besimeve fetare ...................................................................................100 Tema: Shekullarizimi dhe fondamentalizmi në shoqërinë shqiptare .................................103 KREU 8 Urbanizimi dhe karakteristikat e punës në shoqëritë më të urbanizuara ..................105 Tema: Parakushtet e urbanizimit .......................................................................................105 Tema: Zhvillimi urban pas luftës së dytë botërore ............................................................108 Tema: Jeta shoqërore në qytet ...........................................................................................111 Tema: Karakteristikat e punës në shoqëritë më të urbanizuara .........................................113 KREU 9 Stratifikimi i shoqërisë dhe lëvizjet sociale ...................................................................116 Tema: Statifikimi social ....................................................................................................116 Tema: Mobiliteti social .....................................................................................................119 Tema: Lëvizjet sociale .......................................................................................................121 KREU 10 Shoqëria tradicionale moderne postmoderne ...............................................................124 Tema: Karakteristikat e shoqërisë moderne ......................................................................124 Tema: Shoqëria tradicionale dhe moderne në Shqipëri .....................................................126

8

PLANI MËSIMOR SOCIOLOGJI (me zgjedhje të detyruar) KLASA E 11 ­ të VITI SHKOLLOR 2010 - 2011

36 javë x 2orë: Njohuri të reja: Kurrikula e lirë: 72 orë 47 orë 25 orë

(përsëritje, ese, projekte, module, biseda me të ftuar etj.)

OBJEKTIVAT E LËNDËS

Në përfundimit të programit nxënësit të jenë të aftë që: Mbi bazën e njohurive të marra të veprojnë në situata konkrete në komunitet dhe shoqëri. Të shpjegojë aspektet kryesore të funksionimit të shoqërisë mbi bazën e koncepteve sociologjike. Të përshkruajë veçoritë specifike të funksionimit të shoqërisë së shqiptare te ditëve tona. Te përdorin njohuritë sociologjike në zgjidhjen sa më racionale të problemeve të tyre të përditshme. Të integrohen ne shoqëritë e tjera, në sisteme të tjera kulturore. Të krijojnë përvojën e vet sociologjike nëpërmjet të menduarit kritik.

9

Kreu 1: "SOCIOLOGJIA SI SHKENCË DHE METODAT E KËRKIMIT SOCIOLOGJIK". Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · ·

Nr 1.

Të përshkruajë karakteristikat kryesore te metodave te kërkimeve sociologjike. Të krahasojë përparësitë e kufizimet e metodave të kërkimit sociologjik. Të përdorë elementet kryesorë te realizimit të anketës sociologjike.

Temat e mësimeve Ç'është Sociologjia? Objektivat përkatës të linjës Të shpjegojë nevojën e zhvillimit të sociologjisë si shkencë. Të argumentojë me shembuj nga jeta e përditshme se cilat janë metodat kryesore që përdorin sociologët në studimet shkencore. Objektivat e arritjeve së nxënësve Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë Të përshkruajë Të shpjegojë Të tregojë cili është domosdoshmërinë e dallimin e objekti i studimit të zhvillimit të shkencës sociologjisë ne sociologjisë. së sociologjisë në shkencat e tjera shoqërinë moderne. shoqërore. Të identifikojë disa nga metodat e kërkimit sociologjik. Të analizojë ndryshimet e metodave të kërkimit në shkencat shoqërore në ato shkencave natyrore. Të argumentojë qëllimit e standardizimit të metodave sociologjike. Burime Vendi i realizimit Klasë

2.

Metoda e kërkimit sociologjik, avantazhet dhe kufizimet e tyre.

Klasë

10

3.

Vëzhgimi Sociologjik.

4.

Pyetësori dhe anketa sociologjike.

Të përshkruajë llojet kryesore të vëzhgimeve sociologjike dhe procedurën e realizimit te tyre në kushtet e shoqërisë shqiptare. Të identifikojë elementet kryesorë të hartimit të realizimit të anketës sociologjike. Të përshkruajë llojet kryesore të intervistave sociologjike. Të përdorë kriteret dhe kërkesat kryesore të kampionit sociologjik.

Të listojë dallimet kryesore ndërmjet vëzhgimit sociologjik dhe vëzhgimit në shkencat e natyrës

Të shpjegojë pse vëzhgimi i drejtpërdrejtë ka më shumë avantazhe se llojet e tjera të vëzhgimit. Të tregojë llojet e pyetjeve që përdorin në anketat ose intervistat sociologjike. Të tregojë 3 pjesët të pyetësorit në një intervistë sociologjike. Të tregojë çështjet kryesore kur zgjedhim një kampion

Të analizojë mangësitë e metodës së vëzhgimit sociologjik

Klasë

Të tregojë ç'është pyetësori sociologjik.

Të avantazhet dhe disavantazhet e këtyre pyetjeve.

Modele anketash

Klasë

5.

Intervista Sociologjike. Kampioni Sociologjik.

Të përshkruajë karakteristikat e intervistës së lirë. Të përshkruajë se ç'është kampioni sociologjik.

6.

Të japë shembull të intervistave dhe të llojeve të pyetjeve që përdoren në to. Të krahasojë zgjedhjen me kuota dhe zgjedhjen rastësore.

Modele intervistash

Klasë

Klasë

7. 8.

Përsëritje (Kreu 1) Detyrë praktike. Si te hartojmë një Ankete. Të hartojmë një anketë që synon të tregojë një problem rinor të adoleshencës.

Klasë Klasë

11

Kreu 2: "KULTURA,INDIVIDI DHE SHOQËRIA". Në përfundim të kësaj linje nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · ·

Nr 9

Të përshkruajë funksionet e kulturës ne marrëdhëniet e njerëzve me njëri tjetrin me shoqërinë. Të tregojë kuptimin e koncepteve sociologjike. Të argumentojë rëndësinë teorike dhe praktike të tyre.

Temat e mësimeve Kultura, komponentët dhe funksionet e saj në shoqëri. Kuptimi dhe funksionet e simboleve kulturore. Kuptimi simbolik i gjesteve. Gjuha si simbol Objektivat përkatës të linjës Të përshkruajë rolin e kulturës në marrëdhëniet e njerëzve me natyrën. Të tregojë kuptimin e simbolit kulturor dhe funksionet kryesore te tyre. Të përshkruajë kuptimin e gjuhës si tërësi simbolesh kulturore. Të tregojë kuptimin e konceptit "Vlerë kulturore" dhe te argumentoje rolin e veçantë të tyre. Objektivat e arritjeve së nxënësve Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë Të përshkruajë me Të tregoje cilët Të analizojë fjalët e tekstit ç'është janë komponentët ndikimin e kultura. e kulturës. kulturës në jetën e çdo individi Të shpjegojë kuptimin Të tregojë rolin e Të analizojë simbolik te gjesteve. gjesteve në rëndësinë që ka lehtësimin e njohja e gjesteve komunikimit të kulturave të midis njerëzve. tjera. Të përshkruajë mënyrat Të analizojë Të argumentojë kryesore të funksionet rolin që ka gjuha komunikimit të kryesore të gjuhës në formimin e njerëzve me njëriidentitetit tjetrin. kulturor. Të tregojë cili është Të shpjegojë rolin Të analizojë kuptimi i vlerave e vlerave ndryshimin e kulturore. kulturore në shpejtë e vlerave zhvillimin e kulturore në shoqërisë tranzicion. Burime Vendi i realizimit Klasë

10.

Klasë

11.

Klasë

12.

Vlerat kulturore dhe zhvillimi shoqëror.

Klasë

12

13.

Normat dhe zakonet shoqërore. Pse respektohen dhe thyhen ato?

Të shpjegojë rolin e normave kulturore në funksionimin e shoqërisë tradicionale shqiptare. Të shpjegojë rolin e sanksioneve pozitive dhe negative në shoqëri. Të argumentojë se kultura shqiptare është mozaik nënkulturash. Të dallojë vështirësitë kryesore me të cilat ndeshen njerëzit kur kalojnë nga një sistem kulturor në një tjetër. Të përshkruajë rëndësinë teorike dhe praktike të koncepteve të mësipërme. Të ilustroj me shembuj.

Të përshkruajë konceptin normë.

Të bëjë dallimin e zakoneve nga ligjet.

Të analizojë rolin e tabuve në zhvillimin dhe ekzistencën e shoqërisë. Të japë shembuj dhe të tregojë qëndrimin ndaj këtyre sanksioneve. Të analizojë jetëgjatësinë e kundërkulturave në një shoqëri. Të tregojë se cili është kuptimi i relativizmit kulturor.

Klasë

14.

Sanksionet shoqërore.

Të përshkruajë sanksionet pozitive dhe negative.

Të tregojë nga se varet shkalla e ashpërisë së sanksioneve negative. Të tregojë cilat janë disa kultura në shoqërinë amerikane dhe shqiptare. Të tregojë anët pozitive dhe negative të etnocentrizmit

Klasë

15.

Nënkultura dhe kundërkultura.

Të përshkruajë konceptet nënkulturë dhe kundërkulturë.

Klasë

16.

Etnocentrizmi,relat ivizmi kulturor dhe tiparet kulturore universale. Përsëritje (Kreu 2)

Të përshkruajë me fjalët e tekstit se ç'është etnocentrizmi.

Klasë

17.

Klasë

13

18.

Përsëritje (Kreu 2)

19.

Përsëritje (Kreu 1 dhe 2)

Të përshkruajë rëndësinë teorike dhe praktike të koncepteve të mësipërme. Të ilustroj me shembuj. Të përshkruajë rëndësinë teorike dhe praktike të koncepteve të mësipërme. Të ilustroj me shembuj.

Klasë

Klasë

Kreu 3: "SOCIALIZIMI". Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · ·

Nr 20.

Të shpjegojë kuptimin sociologjik të socializmit në formimin e personalitetit të njeriut. Të përshkruajë ndikimet e veçanta të mjediseve dhe faktorëve dhe të përshkruajë veçoritë e socializimit përgjatë cikleve të jetës së njeriut. Të japë disa shpjegime kryesore sociologjike të procesit të socializimit.

Temat e mësimeve Socializimi i individit në shoqëri. Objektivat përkatës të linjës Të përshkruajë rolin e socializimit në ruajtjen e vlerave kulturore. Objektivat e arritjeve së nxënësve Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë Të përshkruajë se Të tregojë fazat Të arsyetojë rreth ç'është socializimi. nëpër të cilat ndryshimeve kalon jeta e çdo biologjike dhe individi. shoqërore që ndodhin tek individët. Burime Vendi i realizimit Klasë

14

21.

Teori mbi sociologjinë.

22.

Familja si faktor kryesor i socializimit.

Të japë disa shpjegime kryesore sociologjike të procesit të socializimit. Të dallojë familjen si një qelizë e shoqërisë.

Të përshkruajë idetë e teorisë sociologjike të Kulit. Të tregojë që familja është mjedisi në të cilin fëmija vendos kontaktin e pare me realitetin. Të listojë faktorët që ndikojnë në socializimin e individit. Të përshkruajë socializimin gjinor.

Të tregojë 3 aspekte kryesore të kësaj teorie. Të analizojë rolin që luajnë prindërit në procesin e socializimit te fëmijëve. Të tregoje si realizohet ky proces në individ të klasave të ndryshme shoqërore. Të tregojë rolin që luajnë grupet e bashkëmoshatarëv e në socializimin gjinor.

Të analizojë fazat përmes të cilave njeriu zhvillon aftësitë e tij njohëse. Të tregojë arsyet se pse familja u paraprin institucioneve te tjera socializuese. Të analizojë ndikimin e grupit të bashkëmoshatarëv e në këtë proces. Të analizojë ndikimin që kanë mesazhet gjinore në socializimin e individit.

Klasë

Klasë

23.

Faktorët që ndikojnë në socializimin e individit. Socializimi Gjinor

Të përshkruajë veçoritë e ndikimit të faktorëve ne shoqërinë shqiptare të ditëve tona. Të tregojë sesi realizohet ky proces në shoqërinë shqiptare. Të mbledhë fakte e të dhëna për mjediset socializuese në ditët e sotme.

Klasë

24.

Klasë

25.

Përsëritje (Kreu 3)

Klasë

15

Kreu 4: "SJELLJE DEVIJANTE". Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të arsyetojë për karakterin relativ të sjelljeve devijante. Të shpjegojë teoritë sociologjike për devijancën. Të përshkruajë funksionet shoqërore të sjelljeve devijante.

Temat e mësimeve Ç'është devijanca? Objektivat përkatës të linjës Të përshkruajë funksionet shoqërore të sjelljeve devijante. Objektivat e arritjeve së nxënësve Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë Të përshkruajë Të argumentojë Të Analizojë sanksionet që vendos nga se varet masa ndikimin që kanë shoqëria për sjelljen e ndëshkimit e sjelljet devijante devijante. sjelljeve devijante. në funksionimin e shoqërisë . Të tregojë faktorët që përcaktojnë format e sjelljes shoqërore. Të përshkruajë si ndikojnë sjelljet devijante në shoqëri. Të tregojë disa sjellje të rrezikshme të shoqërisë. Të analizojë karakterin negativ të devijancës. Të analizojë kategoritë kryesore të sjelljeve devijante. Të listojë disa ndryshime te sjelljeve devijante nga një kohë në tjetrën. (Shembuj) Vendi i realizimit Klasë

Nr 26.

Burime Informac ione nga interneti.

27.

Llojet e sjelljeve devijante.

Të shpjegojë ndikimin e sjelljeve devijante. Të arsyetojë për karakterin relativ të sjelljeve devijante.

Klasë

28.

Karakteri relativi sjelljeve devijante.

Klasë

16

29.

Shpjegime mbi sjelljen devijante dhe krimin.

Të shpjegojë teoritë sociologjike për devijancën.

Të tregojë shkaqet kryesore të sjelljeve devijante.

Të japë argumente të sociologëve në mbrojtje të teorisë së tyre.

30.

Krimi i jakave të bardha.

31.

Përsëritje (Kreu 4)

32.

Detyrë analitike. (Krimet e jakave të bardha)

33.

Përsëritje (Kreu 1,2,3 dhe 4)

Të përshkruajë pasojat e krimeve të jakave të bardha për shoqërinë dhe individin. Të përshkruajë kuptimin e koncepteve sociologjike për devijancën. Të analizojë arsyet e përfshirjes shoqërore të individëve me status të lartë në veprime të tilla devijante. Të përshkruajnë ndikimin e njohurive të marra në kapitujt e mësipërm në mënyrat e të menduarit të nxënësve.

Të tregojë çfarë janë krimet e jakave të bardha.

Të japë shembuj për përhapjen dhe ekzistencën e tyre në shoqërinë shqiptare.

Të arsyetojë për ndikimin e kushteve ekonomike e politike tek individët me sjellje devijante. Të analizojë arsyet që i motivojnë njerëzit të përfshihen në krime të tilla.

Klasë

Klasë

Klasë

Info nga mediat.

Klasë

Klasë

17

Kreu 5: "STRATIFIKIMI GJINOR DHE FAMILJA". Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të përshkruajë format kryesore të pabarazisë gjinore. Të rendisë objektivat kryesore të lëvizjeve feministe. Të shpjegojë funksionet kryesore të familjes.

Nr 34.

Temat e mësimeve Pabarazia gjinore.

Objektivat përkatës të linjës Të tregojë ç'është pabarazia gjinore.

35.

Martesa.

Të dallojë format kryesore të martesës.

Objektivat e arritjeve së nxënësve Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë Të japë shembuj të Të analizojë rolin Të tregojë cilat pabarazisë gjinore. e gruas në janë disa politikë. probleme në fushën e komunikimit. Të përshkruajë format Të tregojë si bëhet Të analizojë rolin kryesore të martesës. zgjedhja e që kanë luajtur partnerit te programet martesat televizive në endogame dhe zhvillimin e egzogame. heterogamisë Të përshkruajë ç'është bashkëjetesa. Të analizojë reagimin e shoqërisë shqiptare ndaj bashkëjetesës. Të sjellë shembuj nga realiteti.

Burime Internet

Vendi i realizimit Klasë

Klasë

36.

Martesa dhe bashkëjetesa.

Të rendisë pikëpamjet kryesore për dilemën: Martesë apo bashkëjetesë.

Info nga mediat.

Klasë

18

37.

Format e familjes.

Të rendisë format kryesore të familjes.

Të tregojë dy format bazë të familjes.

Të analizojë karakteristikat kryesore të familjes shqiptare. Të tregojë si ka ndryshuar funksioni ekonomik i familjes në periudhe të ndryshme kohore. Të listojë faktorët që ndikojnë në divorcin e partnerëve. Arsyetoni rreth tendencave të reja të jetës familjare në shoqërinë ë sotme.

Të argumentojë sesi kanë evoluar format e familjes. Të tregojë nëse kanë pësuar ndryshime këto funksione në familjen shqiptare.

Klasë

38.

Funksionet e familjes.

Të shpjegojë funksionet kryesore të familjes.

Të përshkruajë rolin e familjes në socializimin e fëmijëve.

Klasë

39.

Divorci dhe e ardhmja e familjes.

Të përshkruajë veçoritë e divorcit në shoqëritë shqiptare. Shkruani historinë e familjes suaj duke filluar deri nga paraardhësi juaj më i hershem. Të diskutojmë për problemet që sjell divorci tek fëmijët. Të identifikojnë konceptet kryesore

Të tregojë problemet që sjell divorci për familjen dhe shoqërinë. Tregoni sesi kanë evoluar format e familjes tuaj.

Të tregojë cilat janë format e reja të familjes që po shfaqen sot. Shoqëro me foto. Internet

Klasë

40.

Projekt individual

Klasë

41.

Bisedë me të ftuar.

Klasë

42.

Përsëritje (Kreu 5)

Klasë

19

Kreu 6: "RACAT DHE ETNIA". Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të shpjegojë sociologjik të konceptit racë, etnicitet,etj. Të analizojë format kryesore të marrëdhënieve ndërmjet shumicave dhe pakicave etnike. Të përshkruajë veçoritë e shqiptarëve me pakicat kombëtare.

Nr 43.

Temat e mësimeve Minoritet racore dhe etnike.

Objektivat përkatës të linjës Të shpjegojë sociologjik të konceptit racë, etnicitet,etj. Të tregojë ç'janë paragjykimet dhe diskriminimet. Të mbledhë fakte e të dhëna për problemet e paragjykimeve dhe diskriminimeve racore dhe etnike.

Objektivat e arritjeve së nxënësve Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë Të tregojë Të përshkruajë Të analizojë karakteristikat e një grupimet më të gjykimet minoriteti mëdha racore. etnocentrike. Të tregojë ku bazohen qëndrimet paragjykuese. Të përshkruajë ç'është disfunksioni. Të emërtojë ç'është racizmi. Të bëje dallimin midis diskriminimit dhe paragjykimit. Të shpjegojë konceptin e profecisë vetpërmbushëse.

Burime

Vendi i realizimit Klasë

44.

Paragjykime dhe diskriminime.

Klasë

45.

Shpjegimi sociologjik i formave paragjykuese dhe diskriminuese.

Të tregojë cilat janë instrumentet që përdor shumica për të kontrolluar minoritetin.

Klasë

20

46.

Marrëdhëniet racore dhe etnike.

Të përshkruajë veçoritë e marrëdhënieve të pakicave kombëtare dhe etnike. Asimilimi i koncepteve kryesore të kapitullit. Nga grupimet racore ose etnike.

Të përshkruajë format kryesore të marrëdhënieve ndërmjet shumicës dhe grupeve minoritare.

Të shpjegojë këto forma kryesore marrëdhëniesh.

Të analizojë marrëdhëniet e shqiptarëve me minoritetet kombëtare dhe etnike.

Klasë

47.

Përsëritje (Kreu 6) Bisedë me të ftuar.

Klasë

48.

Kreu 7: "ANALIZA SOCIOLOGJIKE E BESIMEVE FETARE". Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të tregojë përcaktimet kryesore sociologjike të fesë. Të përshkruajë fakte që provojnë tolerancën fetare. Të analizojë prirjen kryesore te ndryshimit te besimeve fetare në shoqëri.

21

Nr 49.

Temat e mësimeve Si duhet kuptuar feja? Funksionet e fesë.

Objektivat përkatës të linjës Të tregojë përcaktimet kryesore sociologjike të fesë. Të tregojë funksionet kryesore te fesë.

50.

51.

Ndryshimi i besimeve fetare.

52.

Shekullarizimi dhe fondementalizmi në shoqërinë shqiptare. Përsëritje (Kreu 7) Ese për fenë (Temë e lirë)

Të analizojë prirjet kryesore të ndryshimit të besimeve fetare në shoqëri Të analizojë prirjen e besimeve fetare në shoqëri.

Objektivat e arritjeve së nxënësve Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë Të tregojë kuptimin e Të dalloje magjinë Të analizojë profanes dhe të dhe fenë. përfytyrimet për shenjtës. forcat e mbinatyrshme. Të listojë funksionet e Të tregojë cili Të analizojë rolin fesë. është roli i e fesë në organizatave ndryshimin social fetare në jetën e sipas M. Verberit. njerëzve. Të përshkruajë Të tregojë Të arsyetojë për shekullarizimin. periudhën e format e shfaqjes shfaqjes së së shekullarizimit. fondamendalizmit në shekullin XXI. Të përshkruajë prirjet Të analizojë Të japë shembuj fetare. faktorët që për përhapjen e ndikuan në feve të reja në formimin e Shqipëri. prirjeve shekullarizuese.

Burime

Vendi i realizimit

53. 54.

Të përcaktojë konceptet kryesore të kreut. Të përshkruajnë praktikat fetare në shoqërinë shqiptare ose mjedisin familjar.

22

Kreu 8: "URBANIZIMI DHE KARAKTERISTIKAT E PUNËS NË SHOQËRITË MË TË URBANIZUARA ". Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · ·

Nr 55.

Të tregojë parakushtet e urbanizimin. Të përshkruajë veçoritë e urbanizimit. Të analizojë karakteristikat kryesore të punës në shoqëritë më të urbanizuara.

Temat e mësimeve Parakushtet e urbanizimit. Objektivat përkatës të linjës Të tregojë parakushtet e urbanizimin. Objektivat e arritjeve së nxënësve Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë Të përcaktojë Të tregojë Të analizojë kuptimin e konceptit karakteristikat e kategoritë e "qytet". qyteteve të para. njerëzve në qytetet paraindustriale. Të përshkruajë proceset e rëndësishme të urbanizimit Të tregojë çfarë synon ndarja e qyteteve në zona urbane. Të analizojë pasojat e eksurbanizimit. Burime Vendi i realizimit Klasë

56.

Zhvillimi urban pas luftës së dytë botërore.

Të përshkruajë veçoritë e urbanizimit pas luftës së dytë botërore. Të përshkruajë interpretimet kryesore të jetës shoqërore.

Klasë

57.

Jeta shoqërore në qytet.

Të bëjë dallimin midis zonave urbane dhe atyre rurale.

Të listojë karakteristikat e mënyrës rurale të jetesës.

Të analizojë tiparet sociale të urbanizimit sipas Uirthit.

Klasë

23

58.

Karakteristikat e punës në shoqëritë më të urbanizuara.

Të analizojë karakteristikat e punës në shoqëritë më të urbanizuara.

Të tregojë 3 sektorët e ekonomisë.

Të analizojë faktorët qe ndikuan në zhvillimin e tyre.

Të tregojë dallimin midis profesioneve qendrore dhe periferike.

Klasë

59. 60.

Përsëritje. (Kreu 8) Projekt ne grup.

Klasë Bëni analizë të faktorëve negativ dhe pozitiv që ndikojnë në shoqërinë shqiptare si rezultat i emigrimit të të rinjve. Të përshkruajë veçoritë e urbanizimit në lagjen e tyre. Ndërtoni një plan duke përmendur se cilat janë hapat e mundshëm për rikthimin e të rinjve në Shqipëri. Info nga institucio net dhe mediat. Klasë

61.

Ekskursion

Kreu 9: "STRATIFIKIMI I SHOQËRISË DHE LËVIZJET SOCIALE". Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · ·

24

Të përshkruajë karakteristikat e stratifikimit social. Të përshkruajë karakteristikat e organizimit të shoqërisë në sistemin e klasave. Të analizojë veçoritë e lëvizjeve shoqërore.

Nr 62.

Temat e mësimeve Stratifikimit social. Mobiliteti social.

Objektivat përkatës të linjës Të përshkruajë karakteristikat e stratifikimit social. Të përshkruajë karakteristikat e organizimit të shoqërisë në sistemin e klasave Të tregojë veçoritë e lëvizjeve shoqërore.

63.

Objektivat e arritjeve së nxënësve Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë Të përkufizojë Të tregojë cilat Të analizojë stratifikimit social janë 4 sistemet e lidhjen midis stratifikimit. pushtetit dhe pozicionit social. Të tregojë se ç'është Të bëje dallimin Të analizojë mobiliteti social. midis mobilitetit pasojat sociale të horizontal dhe mobilitetit të vertikal. drejtuar poshtë. Të përshkruaj lëvizjet sociale. Të tregojë elementet që karakterizojnë lëvizjet sociale. Të analizojë rëndësinë e fazave të lëvizjeve sociale për sukses.

Burime

Vendi i realizimit Klasë

Klasë

64.

Lëvizja sociale

Klasë

65. 66.

Përsëritje (Kreu 9) Ese Argumentuese (Temë e Lirë)

Klasë E ardhmja ime e bazuar në pozitën e lartë shoqërore të familjes apo në meritat e punës time vetjake. Klasë

25

Kreu 10: "SHOQËRIA TRADICIONALE, MODERNE, POSTMODERNE". Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · ·

Nr 67.

Të përshkruaje 4 karakteristikat e shoqërisë moderne. Të përshkruajë karakteristikat e shoqërisë tradicionale të krahasuara me ato të shoqërisë moderne. Të analizojë 5 karakteristikat e shoqërisë postmoderne.

Temat e mësimeve Karakteristikat e shoqërisë moderne. Objektivat përkatës të linjës Të përshkruaje 4 karakteristikat e shoqërisë moderne. Objektivat e arritjeve së nxënësve Niveli bazë Niveli mesatar Niveli i lartë Të përshkruajë Të tregojë Të analizojë klasifikimin e kuptimin e ndikimin e shoqërisë sipas termave shpikjeve në sociologëve. modernitet dhe përmirësimin e modernizim. jetës së njerëzve. Të përshkruajë karakteristikat e shoqërisë tradicionale shqiptare. Të tregojë faktorët në jetëgjatësinë e saj. Të analizojë karakteristikat e kësaj shoqërie, Burime Vendi i realizimit Klasë

68.

Shoqëria tradicionale dhe moderne në Shqipëri.

Të përshkruajë karakteristikat e shoqërisë tradicionale të krahasuara me ato të shoqërisë moderne.

Klasë

69. 70.

Përsëritje (Kreu 10) Ese Përshkruese. (Temë e lirë) Të përshkruajë sesi kanë ndikuar njohuritë e tekstit në

Klasë Klasë

26

mënyrën e të menduarit, të sjelljes dhe të gjykimit për një problem të caktuar. 71. Përsëritje Vjetore Të sjellë informacione për të gjitha problemet që janë trajtuar në tekst. Të sjellë informacione për të gjitha problemet që janë trajtuar në tekst. Media Klasë

72.

Përsëritje Vjetore

Media

Klasë

27

KREU 1 SOCIOLOGJIA SI SHKENCË DHE METODAT E KËRKIMIT SOCIOLOGJIK

Objektivat e kapitullit

Të përshkruajnë domosdoshmërinë e zhvillimit të sociologjisë me shoqërinë moderne; Të shpjegojnë dallimin e sociologjisë me shkencat e tjera shoqërore; Të tregojnë objektivat e studimit të sociologjisë; të listojnë dallimet kryesore midis vëzhgimit sociologjik dhe vëzhgimit me shkencat e natyrës; të tregojnë ç'është pyetësori sociologjik; të tregojnë llojet e pyetjeve që përdoren në anketat dhe intervistat; të listojnë avantazhet dhe dizavantazhet e pyetjeve të anketës; të përshkruajnë karakteret e intervistës së lirë etj.; të tregojnë 3 pjesët e pyetësorit në një intervistë sociologjike; të japin shembuj të intervistave dhe të llojeve që përdoren në to.

Tema: Ç'është sociologjia

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë domosdoshmërinë e zhvillimit të shkencës së sociologjisë në shoqërinë moderne; Të shpjegojë dallimin e sociologjisë në shkencat e tjera shoqërore; Të tregojë cili është objekti i studimit të sociologjisë.

Fjalë kyçe: Sociologji, modernitet, sociolog. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në fillim të orës bëhet një përmbledhje e informacioneve që përmban kapitulli. Ç'është sociologjia, çfarë studion, ku ndryshon me shkencat e tjera etj. Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes) 28

Metoda: Diskutim i ideve Para shekullit 19-të problemet e pronës, shtetit, familjes, shkaqet e luftërave, i studionte filozofia politike apo historia. Nevoja për një shkencë të tillë që të merrej me studimin e jetës lindi si rezultat i zhvillimit të revolucionit industrial: Këtu fillon periudha moderne Ose moderniteti Ogyst Konti argumentoi se dukuritë e jetës shoqërore mund të studiohen nga një shkencë, të cilën ai e quajti "sociologji". Ku dallojnë shkencat shoqërore me sociologjinë? Përgjigjet e nxënësve shkruhen në tabelë. Pas përfundimit të mendimeve të nxënësve mësuesi paraqet në tabelë të përbashkëtat dhe dallimet me shkencat e tjera:

Sociologjia Shkencë shoqërore

Të përbashkëtat

- janë shkenca shoqërore - studiojnë marrëdhëniet shoqërore - studiojnë jetën shoqërore - studiojnë institucionet shoqërore

Sociologjia

Shkencë shoqërore

Dallimet

Studion marrëdhëniet midis njerëzve në një kontekst të gjerë shoqëror

Studion jetën shoqërore në këndvështrime dhe metoda të ndryshme nga sociologjia

29

Objekti i sociologjisë si shkencë Studion rregullat e bashkëjetesës në shoqëri (format, mënyrat, shkaqet e konflikteve, bashkëpunimin, solidaritetin midis anëtarëve të shoqërisë). Studiuesi që merret me studimin e dukurive shoqërore quhet "sociolog". Reflektimi (Konsolidimi i të nxënit) Metoda: Punë individuale Listoni disa marrëdhënie shoqërore që studion sociologjia. Diskutoni me njeri-tjetrin në klasë. · · Bëhet vlerësimi i nxënësve. Detyrë shtëpie ushtrimi 5 fq. 5.

Refleksione

Tema: Metodat e kërkimit sociologjik, avantazhet dhe kufizimet e tyre

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të identifikojë disa nga metodat e kërkimit sociologjik; Të analizojë ndryshimet e metodave të kërkimit në shkencat shoqërore me ato të shkencave natyrore; Të argumentojë qëllimin e standardizimit të metodave sociologjike.

Fjalë kyçe: metodë sociologjike, kërkim, standardizim. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Përvijimi i të menduarit Në fillim të kësaj faze bëhet një përmbledhje e njohurive të mësimit të ditës. Kur lindi sociologjia si shkencë? Ku dallon sociologjia nga shkencat e tjera shoqërore? Cili është objekti i studimit të sociologjisë? Si quhen studiuesit në sociologji?

Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes) Metoda: Diskutim i ideve Çfarë metodash përdorin sociologët në studimet e tyre? 30

Nxënësit japin mendimet e tyre të cilat listohen në tabelë.

Vëzhgim i pjesshëm Vëzhgim Intervistimi

Analiza e përmbajtjes

Metodat

Aneksimi

Pyetësori

Vëzhgim i drejtpërdrejtë

Metodat e kërkimit që përdoren me shkencat shoqërore ndryshojnë nga metodat e shkencave natyrore.

METODAT

Shkencat shoqërore - Intervista - Vëzhgimi - Pyetësori - Anketimi

Shkencat Natyrore - Teleskopi - Aparat radioskopik - Mikroskopi - Rezonanca manjetike

Standardizimi dhe kërkimi shkencor. Nuk mund të përdoren metoda individuale kërkimi nga sociologët sepse të dhënat e tyre do ishin të paverifikueshme. Një ndër qëllimet e përdorimit të metodave të kërkimit sociologjik është që nëpërmjet tyre të:

31

Standardizohen

Mënyra e mbledhjes së të dhënave

Standardizimi

Kuptojmë zbatimin e procedurave të njëjta në mbledhjen e fakteve

Qëllimi i standardizimit

Mbledhja e fakteve dhe të dhënave të numërueshme dhe të krahasueshme

Reflektimi (Konsolidimi i të nxënit) Metoda: Punë në grup Përpiquni të nxirrni avantazhet dhe kufizimet e metodave të kërkimit në sociologji. Grupi I - Tregoni avantazhet e metodave të kërkimit sociologjik. Grupi II - Tregoni kufizimet e metodave të kërkimit sociologjik. Diskutoni në klasë për përfundimet e detyrës suaj. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Orientohen për temën e ardhshme. Detyrë shtëpie: "Informacione plotësuese për metodat e kërkimit sociologjik"

Refleksione.

32

Tema: Vëzhgimi sociologjik

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të listojë dallimet kryesore ndërmjet vëzhgimit sociologjik dhe vëzhgimit në shkencat e natyrës; Të shpjegojë pse vëzhgimi i drejtpërdrejtë ka më shumë avantazhe se llojet e tjera të vëzhgimit; Të analizojë mangësitë e metodës së vëzhgimit sociologjik.

Fjalë kyçe: Vëzhgimi sociologjik, vëzhgim i drejtpërdrejtë, vëzhgim i vazhdueshëm, vëzhgim i pjesshëm. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përshkrimi i të nxënit) Metoda: Marrëdhënie pyetje-përgjigje Ç'janë metodat e kërkimit sociologjik? Cilat metoda përdorin sociologët? Ç'është standardizimi? Cili është qëllimi i standardizimit?

Realizimi i kuptimit Metoda: Diskutimi i ideve Nxënësit tashmë kanë njohuri fillestare për metodat e studimit të sociologjisë. Analizohet metoda e vëzhgimit sociologjik si një ndër metodat me të vjetra dhe universale. Kjo metodë përdoret në shkencat shoqërore dhe natyrore, por dallon në këto shkenca për disa arsye:

M eto d a e v ëzh g im it

D allo jn ë p ër d isa arsy e

1. S tu d io jn ë d u k u ri n aty ro re q ë p ërsëriten th u ajse n jëllo j. 2. D u k u ritë m u n d të rip ro d h o h en n ë lab o rato r. 3. Jan ë të th jesh ta n ë v ëzh g im . 4. P ërd o ren in stru m en te p ër v ëzh g im e të th ella .

1 . D u k u ritë sh o q ëro re n u k p ërsëriten d y h erë n jëllo j. 2 . D u k u ritë sh o q ëro re n u k m u n d të rip ro d h o h en . 3 . Jan ë k o m p lek se. 4 . K a in stru m en te p ër v ëzh g im sip ërfaq ëso r.

33

Në bashkëpunim me nxënësit analizohet metoda e vëzhgimit në shkencat shoqërore dhe natyrore Vëzhgimi mund të jetë: - i drejtpërdrejtë - i njëkohshëm - i vazhdueshëm - i pjesshëm ose ose ose ose jo i drejtpërdrejtë a-posteriori jo i vazhdueshëm i përgjithshëm.

Analizohen dhe konkretizohen me shembuj llojet e vëzhgimeve të mësipërme dhe tregohen vendet ku ato janë më të përdorshme. Reflektimi Metoda: Punë individuale Duke u njohur me informacionin që u dha për vëzhgimin sociologjik përpiquni të listoni mangësitë e tij. Shkruani në tabelë dhe diskutoni për mangësitë që ka kjo metodë. Mësuesi bën përmbledhjen e koncepteve kryesore të mësimit. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Orientohen për temën e ardhshme. Detyrë shtëpie: Tregoni disa mjedise shoqërore ku mund të përdoren llojet e vëzhgimit.

Tema: Pyetësori dhe anketa sociologjike

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë: · · · Të tregojë ç'është pyetësori sociologjik; Të tregojë llojet e pyetjeve që përdorin në anketat ose intervistat sociologjike; Të dallojë avantazhet dhe disavantazhet e këtyre pyetjeve.

Fjalë kyçe: pyetësor sociologjik, pyetje të hapura, pyetje të mbyllura. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në fillim të orës bëhet një rikujtim i njohurive të mësimit të kaluar: - Cilat janë dallimet kryesore ndërmjet vëzhgimit sociologjik dhe shkencave të natyrës?

34

-

Rendisni disa mangësi të metodës së vëzhgimit sociologjik? Analizoni llojet e vëzhgimit dhe mjediset ku ato përdoren?

Realizimi i kuptimit Metoda (Diskutim i ideve) Anketa dhe intervista janë dy metoda që shërbejnë për mbledhjen e të dhënave. Përmes tyre studiuesi informohet për pikëpamjet dhe qëndrimet që kanë njerëzit. Studiuesi komunikon me ta përmes pyetjeve dhe përgjigjeve që merr. Ky informacion jepet nga mësuesi që nxënësi të njihet me këtë metodë studimi. Ç'është pyetësori? Elementi bazë është pyetja. Pyetjet kanë koherencë të brendshme, logjike dhe tematike. Pyetësori i një ankete duhet të përmbushë dy synime kryesore: 1. Të përkthejë objektivat që kërkojë të arrijë studimi. 2. Të inkurajojë përgjigjedhënësit të shprehen me sinqeritet. Në anketa përdoren dy lloje pyetjesh: pyetje të hapura (ose të pastrukturuara) pyetje të mbyllura (ose të strukturuara)

Pyetjet e hapura kanë dy prioritete: 1. U lejojnë njerëzve që anketohen më shumë liri në përgjigjet që japin. 2. Sigurojnë një problem më të larmishëm për dukuritë që studiohen. Llojet e pyetjeve të mësipërme ilustrohen me pyetësor të përgatitur më parë. Reflektimi (Konsolidimi i të nxënit) Metoda (Punë në grup) Mësuesi cakton një problem që do të studiohet.(p.sh: Marrëdhëniet prind-fëmijë ose nxënës-mësues etj). Klasa ndahet në 2 grupe. Nxënësve të grupit u caktohet si detyrë: Grupi 1: Hartoni 5 pyetje të hapura për problemin që do të studiohet. Grupi 2: Hartoni 5 pyetje të mbyllura për problemin që do të studiohet. Lexoni në klasë dhe i bëni vërejtje grupit tjetër për mënyrën e hartimit të pyetjeve. Diskutoni për avantazhet dhe dizavantazhet e pyetjeve të hapura dhe të mbyllura. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Orientohen për temën e ardhshme. Detyrë shtëpie, ushtrimi faqe. 13.

35

Tema: Intervista sociologjike

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të përshkruajë karakteristikat e intervistës së lirë; Të tregojë 3 pjesët e pyetësorit në një intervistë sociologjike; Të japë shembuj të intervistave dhe të llojeve të pyetjeve që përdoren në to.

Fjalë kyçe: intervistë sociologjike, intervistë e lirë, intervistë e përcaktuar. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në fillim të orës bëhet një ripërsëritje e informacionit të temës së kaluar. Ç'është pyetësori sociologjik? Çfarë synimesh duhet të përmbushë pyetësori i një ankete? Ç'janë pyetjet e hapura? Po pyetjet e mbyllura?

Çfarë avantazhesh dhe dizavantazhesh kanë këto pyetje? Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes) Metoda: Diskutimi i ideve Në fillim të orës bëhet një përshkrim i konceptit, intervistë sociologjike. Intervista sociologjike është një metodë kërkimi shkencor e cila bazohet në komunikimin e studiuesit me individë të veçantë. Në varësi të llojit të pyetjeve përcaktohet edhe lloji i intervistës.

Të lira Intervistat mund të jenë Me pyetje të përcaktuara

Analizohet intervista e lirë dhe ajo me pyetje të përcaktuar. 36

Procesi i intervistës ndërtohet me tre pjesë: Pyetjet hyrëse: njihen përgjigje-dhënësit me natyrën e studimit. Pyetjet thelbësore: Kërkojnë informacion të drejtpërdrejtë mbi problemin që studiohet. Pyetjet mbi karakteristikat demografike, na njohin me disa karakteristika të personit që intervistohet.

Në bashkëpunim me nxënësit listohen avantazhet e intervistës si metodë kërkimi në sociologji. Reflektimi (Konsolidimi i të nxënit) Metoda: Punë në grupe dyshe Nxënësi tashmë ka njohuri për intervistën. Klasa ndahet në grupe dyshe. Sugjerohet që çdo nxënës të hartojë disa pyetje interviste duke ju përmbajtur strukturës së saj. Nxënësit këmbejnë fletoret dhe i japin përgjigje me shkrim pyetjeve. Intervistat lexohen në klasë, dhe votohet për intervistën më të mirën. Në fund të orës bëhet përmbledhja e koncepteve kryesore të temës. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Orientohen për temën e ardhshme.

Detyrë shtëpie: ushtrimi në faqen 15.

Tema: Kampioni sociologjik

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të përshkruajë se ç'është kampioni sociologjik; Të tregojë çështjet kryesore kur zgjedhim një kampion; Të krahasojë zgjedhjen me kuota dhe zgjedhjen rastësore.

Fjalë kyçe: Kampioni sociologjik, zgjedhje rastësore, zgjedhje me kuota Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Bëhen disa pyetje të shkurtra për mësimin e ditës. Ç'është intervista? Cilat janë tri pjesët përbërëse të intervistës? Çfarë përfshijnë pyetjet hyrëse? A keni qenë ndonjëherë pjesë e intervistës, anketës apo vëzhgimit? Nëse po në cilat mjedise keni qenë?

Nxënësit japin përgjigjet e tyre dhe kjo shërben si pyetje lidhëse me atë që shpjegon mësuesi. Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes)

37

Metoda: Diskutimi i ideve Përgjigjet e nxënësve mund të tregojnë se ata kanë qenë pjesë e kampionit sociologjik. Grupi i njerëzve që përzgjidhen për t'u vëzhguar ose intervistuar janë pjesë e një kampioni sociologjik. Dy çështjet që merren në konsideratë kur zgjedhim një kampion sociologjik janë: -Sa individë do intervistohen? -Dhe cilët individë duhen zgjedhur?

Kampioni varet nga 2 faktorë:

Objekti i studimit Faktori Shkalla e heterogjenitetit të bashkësisë që studiohet

Mënyrat e zgjedhjes së kampionit të një bashkësie janë dy:

Kampion

Zgjedhje rastësore

Zgjedhje me kuota

Në bashkëpunim me nxënësit analizohen mënyrat e zgjedhjes së kampionit duke i konkretizuar me shembuj konkret. Konkretizimi e bën më të kuptueshme mënyrën e zgjedhjes së kampioneve. Reflektimi (Konsolidimi i të nxënit) Metoda: Punë individuale Pasi keni marrë informacionin për kampionët tregoni disa mjedise ku ne mund të përzgjedhim kampionin heterogjen dhe kampionin homogjen. Bëhet përmbledhja përfundimtare e koncepteve kryesore. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Orientohen për temën e ardhshme. Detyrë shtëpie: faqe 18.

38

KREU 2 KULTURA, INDIVIDI, SHOQËRIA

Objektivat e kapitullit

Të përshkruajnë konceptin e kulturës; Të tregojnë çfarë përfshin kultura materiale dhe jomateriale; Të tregojnë kuptimin simbolik të gjesteve; Të analizojnë rëndësinë që ka njohja e gjesteve; Të listojnë mënyrat e komunikimit të njerëzve me njeri-tjetrin; Të analizojnë rolin e gjuhës në formimin e identitetit kulturor; Të bëjnë dallimin midis normales dhe zakoneve; Të konkretizojnë me shembuj sanksionet pozitive dhe negative;

Tema: Kultura, komponentët dhe funksionet e saj në shoqëri

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë me fjalët e tekstit ç'është kultura; Të tregoje cilët janë komponentët e kulturës; Të analizojë ndikimin e kulturës në jetën e çdo individi.

Fjalë kyçe: Kulturë materiale, kulturë jomateriale, shok kulturor. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Si fillim kapitulli, nxënësve u bëhet e ditur informacioni që ato do të mësojnë në këtë kapitull. Cilat janë konceptet kryesore dhe rëndësia që ka njohja e tyre për të ardhmen. Nxënësve u drejtohen pyetje. Cili është sipas jush kuptimi i termit kulturë, kuptohet nxënësit do të japin përgjigjet e tyre dhe në fund mësuesi jep kuptimin e këtij termi. Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes) Metoda (Diskutimi i ideve)

39

Kultura është një koncept që më lehtë mund të përshkruhet se sa përkufizohet. Karakteristikat si tregues të kulturës paraqiten grafikisht.

Gjuha Simbolet Besimet

Mënyra e sjelljes

Tregues të kulturës

Vlerat kulturore

Normat kulturore Mënyra e veshjes

Objektet

Kultura përbëhet nga 2 komponentë: materiale dhe jomateriale.

Materiale (sende, objekte, vepra arti, ndërtesa, mjete pune, etj.) KULTURA Jo materiale (besimet, zakonet, vlerat, normat, sjellja, etj.)

Kultura ndikon mbi jetën e çdo individi në shumë aspekte. Në bashkëpunim me nxënësit diskutohet dhe analizohet ky ndikim i kulturës mbi individin. Pyetje: A ju ka ndodhur që të çorientoheni kur keni rënë në kontakt me kulturat e tjera (brenda dhe jashtë Shqipërisë)? Nxënësit japin përgjigjet e tyre dhe mësuesi tregon se ky lloj çorientimi quhet shok kulturor. Në këtë moment mund të jepen shumë shembuj nga jeta dhe veprimtaria e tyre, për të bërë më të kuptueshëm këtë koncept të ri.(shok kulturor) Reflektimi: (Përpunimi i përmbajtjes) Metoda: Punë individuale Tregoni elementët e kulturës materiale dhe jo materiale të krahinës tuaj. Paraqitni ato në tabelë. Krahas elementit kulturor, vendosni krahinën ose qytetin përkatës. Mësuesi thekson larminë kulturore që ekziston në territorin e Shqipërisë duke u

40

mbështetur edhe në paraqitjen që bënë nxënësit në tabelë. -Bëhet vlerësimi i nxënësve. -Orientohen për temën e ardhshme. -Detyrë shtëpie: Faqe 26.

Tema: Kuptimi dhe funksionet e simboleve. Kuptimi simbolik i gjesteve

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të shpjegojë kuptimin simbolik të gjesteve; Të tregojë rolin e gjesteve në lehtësimin e komunikimit midis njerëzve; Të analizojë rëndësinë që ka njohja e gjesteve të kulturave të tjera.

Fjalë kyçe: Gjeste, gjeste universale. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda (Diskutim për njohuritë paraprake) Bëhet një rifreskim i njohurive paraprake që ka nxënësi. Ç'është kultura? Cilat janë komponentët e kulturës? Çfarë përfshin kultura materiale dhe ajo jomateriale? Konkretizo me shembuj.

Pyetje: Përveç gjuhës si mund të komunikoni ju me njeri-tjetrin? Individët komunikojnë edhe me anë të gjesteve ose komunikimin joverbal. Ky komunikim ndodh në çdo vend të botës. Përgjigjet e nxënësve shërbejnë si pikë lidhëse me informacionin e ri Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes) Metoda: Përvijimi i të menduarit Pas përgjigjeve të nxënësve për mënyrat e ndryshme të komunikimit dhe rëndësinë që kanë për individin dhe shoqërinë është e rëndësishme të jepet kuptimi simbolik i gjesteve. Gjestet janë lëvizje të trupit me anë të cilave njerëzit komunikojnë me njeritjetrin. Mënyrat e shprehjes së emocioneve si zemërimi, frika, pakënaqësia, dëshpërimi janë pothuajse të njëjta në të gjithë popujt e botës.

41

Konkretizoni me shembuj gjeste të ndryshme dhe tregoni kuptimin që ato kanë. Pyetje: A e lehtësojmë komunikimin nëpërmjet përdorimit të gjesteve? Nëse dy njerëz të kulturave të ndryshme nuk flasin të njëjtën gjuhë ato mund t'i transmetojnë ndonjë mesazh njeri-tjetrit nëpërmjet gjesteve.

Ky lloj komunikimi është komunikimi i kufizuar. Jepni shembuj të përdorimit të gjesteve me të njëjtin kuptim në vende të ndryshme të botës. Pyetje: A ndodh gjithmonë që gjestet kanë të njëjtin kuptim me të gjitha vendet e botës. Nxënësit përgjigjen sepse tashmë kanë informacion për këto ndryshime që ekzistojnë midis gjesteve. Shpesh herë ato mund të shkaktojnë keqkuptime, turp, konfuzion, fyerje. Jepni shembuj nga jeta juaj kur jeni keqkuptuar nga përdorimi i gjesteve me kuptime të ndryshme në kulturat e tjera dhe situatat e pakëndshme që mund të jenë krijuar. Reflektimi (Konsolidimi i të nxënit) Metoda (Punë individuale) Sillni shembuj të gjesteve të reja në Shqipëri që janë asimiluar nga kulturat e tjera. Tregoni burimet e asimilimit të këtyre gjesteve (televizioni, interneti, revistat). Diskutohet në klasë dhe listohen në tabelë gjestet e asimiluara nga ju. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Orientohen për temën e ardhshme. Detyrë shtëpie: ushtrimi 1, faqe 28. Mësuesi bën përmbledhjen përfundimtare të informacionit kryesor të temës.

Tema: Gjuha si simbol

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të përshkruajë mënyrat kryesore të komunikimit të njerëzve me njëri-tjetrin; Të analizojë funksionet kryesore të gjuhës; Të argumentojë rolin që ka gjuha në formimin e identitetit kulturor.

Fjalë kyçe: gjuha, gjuha si simbol. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Diskutim për njohuritë paraprake

42

-

Nxënësve u bëhen pyetje nga tema e kaluar:

Cili është kuptimi simbolik i gjesteve? Ç'rol luajnë gjestet në komunikim? Pse është e rëndësishme njohja e tyre? Pyetje: Cila është mënyra kryesore e komunikimit të njerëzve me njeri-tjetrin? Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat shërbejnë si pikë lidhëse për të trajtuar informacionin e ri mbi gjuhën. Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes) Metoda (Marrëdhëniet pyetje-përgjigje) Përgjigjet e nxënësve dalin në një pikë të vetme. Mënyra kryesore përmes së cilës komunikojmë njerëzit është gjuha. Mësuesi jep informacione të tjera për gjuhën.

Është fenomen tërësisht njerëzor GJUHA Përfaqëson tërësi simbolesh Çdo fjalë ka një kuptim të caktuar

Pyetje: A ndikon gjuha në zhvillimin e kulturës dhe shoqërisë? Gjuha është kushti i parë për ekzistencën e kulturës. Pa gjuhë s'ka kulturë. Gjuha ka disa funksione kryesore. Funksionet e saj paraqiten grafikisht në tabelë.

Komunikojmë

Mësojmë për të kaluarën Funksionet e gjuhës

Trashëgojmë njohuritë, idetë

Planifikojmë veprimtaritë

Shkëmbejmë idetë dhe eksperiencat

Analizohen me radhë funksionet e gjuhës dhe rëndësinë që ato kanë në zhvillimin e kulturës. Çdo funksion mund të konkretizohet me shembuj konkret nga realiteti dhe veprimtaritë e çdonjërit prej nesh. 43

Reflektimi (Konsolidimi i të nxënit) Metoda: Rrjeti i diskutimit Pas marrjes së informacionit për gjuhën nxënësve u jepet si detyrë të shpjegojnë: "Si kanë ndikuar zhvillimet shoqërore dhe teknologjike të viteve të fundit në pasurimin e gjuhës me fjalë të reja". Diskutoni në klasë, përfundimet dhe nxirrni konkluzionet tuaja. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Orientohen nxënësit për temën e ardhshme. Detyrë shtëpie ushtrimi 1, faqe 30.

Tema: Vlerat kulturore dhe zhvillimi shoqëror

Objektivat: Në fund të orës nxënësi duhet të jetë i aftë të: · · · Të tregojë cili është kuptimi i vlerave kulturore; Të shpjegojë rolin e vlerave kulturore në zhvillimin e shoqërisë; Të analizojë ndryshimin e shpejtë të vlerave kulturore në tranzicion.

Fjalë kyçe: vlera kulturore. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Përvijimi i të menduarit Në fillim të orës bëhet një përmbledhje e informacionit të kaluar p.sh. Cila është mënyra kryesore e komunikimit midis njerëzve? A është kudo i njëjtë kuptimi i tingujve dhe fjalëve? Cilat janë funksionet kryesore të gjuhës?

Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes) Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Mësuesi thekson në klasë se vlerat kulturore ashtu si dhe gjuha janë tregues të kulturës.

Vlerat kulturore të një shoqërie mësohen nëpërmjet procesit të shoqërizimit. Ato përcaktojnë qëndrimet që mbajnë për shumë çështje. Vlerat kulturore në rrethana të ndryshuara shoqërore mund të bëhen pengesë për zhvillimin e shoqërisë. Kur ndodh kjo njerëzit kërkojnë vlera të reja dhe i respektojnë ato.

44

Vlerat janë instrument i fuqishëm për zhvillimin shoqëror. Shërbejnë si standarde Që përcaktojnë drejtimin e zhvillimit. Në bashkëpunimin mësues-nxënës analizohen vlerat kulturore kur ato bëhen pengesë ose përshpejtojnë zhvillimin e shoqërisë. Konkretizoni me shembuj nga realiteti shoqëror dhe familjar të vlerave kulturore që pengojnë ose përshpejtojnë zhvillimin e shoqërisë. Reflektimi (Konsolidimi i të nxënit) Metoda: Ditarët e të nxënit Përshkruani disa nga vlerat kulturore të familjes tuaj. Identifikoni ndryshimet që kanë pësuar vitet e fundit Diskutoni në klasë dhe listoni në tabelë këto vlera të identifikuara nga nxënësit. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Jepen orientimet për temën e ardhshme. Detyrë shtëpie, ushtrimi 1, faqe 32.

Tema: Normat dhe zakonet shoqërore Normat. Pse respektohen dhe thuhen ato?

Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi duhet të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë konceptin normë; Të bëjë dallimin e zakoneve nga ligjet; Të analizojë rolin e tabuve në zhvillimin dhe ekzistencën e shoqërisë.

Fjalë kyçe: normat, zakone, tabu. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Përvijimi i të menduarit. Mësuesi evokon shkurtimisht me nxënësit treguesit e kulturës. Një tregues i tillë janë dhe normat dhe zakonet shoqërore. Nxënësve u kërkohet të kujtojnë disa rregulla shoqërore dhe ligje që janë të detyruar t'u nënshtrohen çdo ditë.

45

Shkruhen në tabelë përgjigjet e nxënësve. Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes) Metoda: Marrëdhënie pyetje ­përgjigje Nxënësit kanë informacione paraprake për treguesit e kulturës si: gjuhën, gjestet, vlerat etj. Ky informacion shërben si moment kyç për trajtimin e informacionit të ri. Këtu është e rëndësishme të theksohet se: Normat shoqërore nuk janë të gjitha të sanksionuara në formën e ligjeve. Ekzistojnë një numër rregullash shoqërore që nuk janë ligjërisht të detyrueshme për t'u zbatuar. Ato konkretizohen me shembuj nga realiteti ynë. P.sh: Rregullat kur takojmë dikë, si të vishemi kur shkojmë në zyrë etj. Këto rregulla kanë të bëjnë me vlerat kulturore të një shoqërie të caktuar dhe njëkohësisht përcaktohen prej saj.

Çdo grup njerëzish dhe çdo individ si pjesë të tij ka pritshmërinë e tij lidhur me mënyrën e jetesës dhe veprimet që u përshtaten vlerave të tyre. Këtë pritshmëri sociologët e përshkruajnë me konceptin: normë. Normat Nënkuptojnë rregullat e sjelljes që rrjedhin prej vlerave të një grupi shoqëror. Jepen shembuj që nxënësit të kuptojnë më mirë këtë koncept të ri. P.sh: kur i japim dorën dikujt ne presim të na japin dorën dhe jo të na godasin, kur bëjmë një urim presim të na falënderojnë dhe jo të na shohin me inat etj. Respektimi i normave shoqërore në mënyrë të përsëritur bëhet një sjellje rutinë. Rutinizimi i normave shoqërore të sjelljes çon në krijimin e shprehive të sjelljes. Në sociologji quhen: zakone. Zakonet Janë rregulla të sjelljes së individëve dhe respektohen për shkak të traditës, jo si detyrim ligjor. Pyetje: A ka norma rreptësisht të detyruara për tu zbatuar? Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilët tashmë kanë informacione për normat dhe zakonet dhe dinë të bëjnë dallimin midis tyre. Këtu është e rëndësishme të theksohet se: Respektimi i këtyre normave është esencial për ekzistencën e shoqërisë, shkelja e tyre shkakton kundërshtim dhe neveri tek të gjithë anëtarët e shoqërisë. Këto norma rreptësisht të detyruara quhen: tabu. Jepen shembuj për të konkretizuar kuptimin e konceptit tabu. P.sh: ngrënia e mishit të njeriut (kanibalizmi) ose fenomeni i incestit etj.

46

Reflektim (Konsolidimi i të nxënit) Metoda: Punë individuale Tregoni disa tabu që ekzistojnë në familjen tuaj. Analizoni rëndësinë e tyre. Diskutoni në klasë për rëndësinë e zbatimit të tabuve. Mësuesi thekson në fund të orës se pse thyhen ose respektohen normat kulturore. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Orientimi për temën e ardhshme. Detyrë shtëpie, ushtrimi 1, faqe 35.

Tema: Sanksionet shoqërore

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të përshkruajë sanksionet pozitive dhe negative; Të tregojë nga se varet shkalla e ashpërisë së sanksioneve negative; Të japë shembuj dhe të tregojë qëndrimin ndaj këtyre sanksioneve.

Fjalë kyçe: sanksion, sanksion pozitiv, sanksion negativ. Struktura e mësimit: ERR Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Përvijimi i të menduarit Në fillim të orës mësuesi ripërsërit treguesit kryesorë të kulturës. P.sh: Cili është kuptimi i vlerave kulturore? Ç'janë normat kulturore? Po zakonet? Sa llojesh i kemi?

Pyetje: Çfarë ndodh nëse anëtarët e një shoqërie nuk zbatojnë normat e bashkëjetesës në grup? A kanë pasoja individët për shkeljen e tyre? Nxënësit japin përgjigjet e tyre pasi janë udhëzuar më parë nga mësuesi. Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes) Metoda: marrëdhënia pyetje-përgjigje Në këtë fazë pasi nxënësit kanë dhënë përgjigjet e tyre mësuesi thekson se për t'i detyruar ose inkurajuar njerëzit që të zbatojnë normat shoqërore ajo vendos sanksione.

47

Sanksionet janë reagim shoqëror ndaj individëve që respektojnë ose thyejnë normat. Ato mund të jenë pozitive dhe negative.

Pozitive (buzëqeshje, përqafim, trofe) Sanksionet Negative (kritikat, ndëshkimi, burgimi)

Analizohen sanksionet pozitive duke i konkretizuar me shembuj nga veprimtaritë shoqërore dhe individuale. Pyetje: Ç'janë sanksionet pozitive? Sanksionet pozitive Janë reagime individuale ose shoqërore ndaj atyre që nuk respektojnë normat. Jepen shembuj për sanksionet pozitive.

Lloji i normave që respektohen Sanksionet përcaktohen nga Rëndësia shoqërore e tyre

Shumica e sanksioneve janë qëndrime apo veprime miratuese si buzëqeshja, shtrëngimi i duarve etj. Sanksionet pozitive mund të jenë edhe materiale si trofetë, titujt, gradimet etj. Pyetje: Po sanksionet negative çfarë janë? Sanksionet negative janë reagime individuale ose shoqërore ndaj individëve ose grupeve shoqërore që i thyejnë normat shoqërore. Jepen shembuj nga jeta e përditshme të sanksioneve negative. p.sh: kur një nxënës bën zhurmë në klasë ose kur futbollisti manifeston sjellje të dhunshme në fushë. Cilat janë sanksionet ndaj tyre? Nxënësi mund të nxirret jashtë dhe futbollistit mund ti jepet karton i kuq. Kështu vazhdohet me shembuj të tjerë duke dhënë sjelljen dhe sanksionin ndaj kësaj sjelljeje.

48

Shkalla e ashpërsisë së sanksioneve negative varet nga shkalla e dëmit shoqëror të krijuar nga sjelljet e një individi apo të një grupi shoqëror. Konkretizohen me shembuj nga realiteti. Është e rëndësishme të theksohet se: nëse normat që shkelen janë rreptësisht të detyruara për të gjithë anëtarët e shoqërisë, atëherë sanksionet ndaj shkelësve të tyre mund të jetë dënimi me burg ose edhe dënimi me vdekje. Jepni shembuj. Reflektim (Konsolidimi i të nxënit) Metoda: Ditari i të nxënit Jepni shembuj të sanksioneve pozitive dhe negative të ndodhura në rrethin tuaj familjar. Cili ka qenë qëndrimi juaj ndaj tyre? Diskutoni në klasë rreth tyre. Në fund mësuesi thekson. Meqë normat kanë karakter shoqëror dhe jo juridik ato nuk ndëshkohen me sanksione ligjore por me sanksione shoqërore. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Orientohen për temën e ardhshme. Detyrë shtëpie ushtrimi 2, faqe 37.

Tema: Nënkultura dhe kundërkultura

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të përshkruajë konceptet nënkulturë dhe kundërkulturë; Të tregojë cilat janë disa kultura në shoqërinë amerikane dhe shqiptare; Të analizojë jetëgjatësinë e kundërkulturave në një shoqëri.

Fjalë kyçe: nënkulturë, kundërkulturë. Evokim (Përgatitje për të nxënit) Metoda: Përvijimi i të menduarit Nxënësve u kërkohet të përshkruajnë kulturën e zonave ose qyteteve të tyre. Nxënësi përcakton mënyrën e veshjes, zakonet, traditat etj. Gjatë përshkrimit vihet re larmia e kulturave nga një qytet në tjetrin. Ky përshkrim do të shërbejë si moment kyç për të trajtuar informacionin e ri.

49

Realizimi i kuptimit (Përpunimi i përmbajtjes) Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Tani mësuesi u bën të qartë nxënësve që në një shoqëri kemi kulturën e përgjithshme që është dominuese dhe gjatë kohës krijohen kultura të tjera që sociologjia i quan: nënkultura dhe kundërkultura. Pyetje: Ç'janë nënkulturat dhe si krijohen ato? Nënkultura është kulturë e një grupi shoqëror, përvoja historike të cilit ka krijuar vlera, zakone, tradita, mënyra sjelljeje dhe jetese që dallojnë nga pjesa më e madhe e shoqërisë në të cilën bën pjesë ky grup shoqëror dhe që përbëjnë kulturën dominuese të shoqërisë. Analizohet nënkultura në shoqërinë amerikane e cila ka popullsinë më heterogjene në botë nga pikëpamja racore dhe fetare. Brenda kulturës së përgjithshme ekzistojnë mijëra nënkultura të cilat nuk i kundërvihen `kulturës amerikane' por bashkëjetojnë me të. Disa nënkultura zhvillohen si:

Me bazë demografike Sipas moshës Nënkulturë Sipas karakteristikave etnike Sipas karakteristikave racore, fetare

Konkretizohen me shembuj nënkulturat amerikane sipas llojeve dhe mënyrës së zhvillimit të tyre. Analizohen dhe nënkulturat me bazë etnike dhe racore që ekzistojnë në Shqipëri. p.sh: nënkultura e minoritetit grek, rom etj. Pyetje: Ç'janë kundërkulturat? Kundërkultura Përfaqëson kulturën e një grupi, vlerat, besimet, mënyrën e sjelljes dhe jetesës së anëtarëve të të cilit janë në kundërshtim të hapur me vlerat dhe besimet sunduese në kulturën e përgjithshme të shoqërisë dhe i kundërvihen atyre.

Mund të arrijnë pikun e tyre Kundërkulturat Mund të bien pasi arrijnë pikun e tyre Mund të jetojnë për një kohë të gjatë

Kundërkulturat karakterizohen me shembuj nga shoqëri të ndryshme.

50

Reflektimi (Konsolidimi i të nxënit) Metoda: Punë individuale Përshkruani disa elemente kundërkulturore të kulturës shqiptare. Diskutoni në klasë sepse ato quhen të tilla dhe si dallohen ato nga kultura sunduese. Nxirrni konkluzionet përfundimtare. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Orientohen për temën e ardhshme. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 40.

Tema: Etnocentrizmi, relativizmi kulturor dhe tiparet kulturore universale.

Objektiva: Nxënësi në fund të orës së mësimit duhet të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë me fjalët e tekstit se ç'është etnocentrizmi; Të tregojë anët pozitive dhe negative të etnocentrizmit; Të tregojë se cili është kuptimi i relativizmit kulturor.

Fjalë kyçe: etnocentrizmi, relativizmi kulturor. Struktura e mësimit: ERR Evokimi Metoda: Përvijimi i të menduarit Në fillim të orës bëhet një ripërsëritje e koncepteve kryesore të temave të kaluara. Kjo e ndihmon nxënësin të kuptojë tiparet kulturore universale dhe ndryshimet që ekzistojnë midis tyre. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhënia pyetje-përgjigje Pyetje: Cili është kuptimi i konceptit diversitet kulturor? Përgjigjet e nxënësve listohen në tabelë. Një pasojë e rëndësishme e diversitetit kulturor është etnocentrizmi, i cili shpreh një tendencë për të gjykuar vlerat, besimet, historinë tonë si superiore në krahasim me atë të popujve të tjerë.

Pozitive Etnocentrizmi ka anë Negative

51

Etnocentrizmi

I shërben forcimit të besnikërisë ndaj grupit Çon në qëndrime ksenofobie, paragjykime, diskriminim

Konkretizohen me shembuj të dy rastet e shfaqjes së etnocentrizmit të cilat kanë një ndikim shumë të madh në marrëdhëniet ndëretnike, ndërfetare në shoqëritë me popullsi heterogjene. E kundërta e etnocentrizmit është relativizmi kulturor. Pyetje: Ç'është relativizmi kulturor? Realtivizmi kulturor Nënkupton që Vlerat, besimet, mënyrat e sjelljes, të jetesës së një grupi të ndryshëm nga ne duhen kuptuar si të ndryshme nga kultura jonë, por ato nuk janë: as më të mirë, as më superiore, as më të këqija apo inferiore se kultura jonë.

Relativizmi kulturor është një qëndrim mjaft i përhapur në shoqëritë e sotme moderne. Analizohen, në bashkëveprim me nxënësit, kufizimet e konceptit "relativizëm kulturor". Reflektimi Metoda: Ditarët e të nxënit Përshkruani ndonjë ceremoni ose rit në shoqërinë shqiptare. Identifikoni të përbashkëtat e këtij riti ose ceremonie me kulturat e tjera. Diskutohet në klasë për rezultatet përfundimtare të detyrës. Në fund mësuesi thekson: Me gjithë diversitetin kulturor në shumë vende të botës ekzistojnë një sërë vlerash besimesh, zakonesh që, edhe pse me forma të ndryshme ato ndeshen në të gjithë popujt e botës. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie. Refleksione (shënime të mësuesit)

52

KREU 3 SOCIALIZIMI

Objektivat e kapitullit: Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të shpjegojë kuptimin sociologjik të socializmit në formimin e personalitetit të njeriut. Të përshkruajë ndikimet e veçanta të mjediseve dhe faktorëve dhe të përshkruajë veçoritë e socializimit përgjatë cikleve të jetës së njeriut. Të japë disa shpjegime kryesore sociologjike të procesit të socializimit.

Tema: Socializimi i individit në shoqëri

Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi duhet të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë se ç'është socializimi. Të tregojë fazat nëpër të cilat kalon jeta e çdo individi. Të arsyetojë rreth ndryshimeve biologjike dhe shoqërore që ndodhin tek individët.

Fjalë kyçe: Socializim, risocializim. Struktura e mësimit: ERR Evokimi Metoda: Diskutim për njohuritë paraprake. Në fillim të orës mësuesi pyet nxënësit: Si kanë ndikuar njohuritë e kapitullit të mëparshëm në mënyrën e të menduarit dhe të sjelljes tuaj? Pas përgjigjeve të nxënësve, mësuesi bën një përmbledhje të koncepteve kryesore që nxënësi do të mësojë në kapitullin e socializimit.

Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Nxënësve u kërkohet të tregojnë disa tipare natyrore të trashëguara dhe disa tipare shoqërore të formuara nga kontaktet dhe bashkë komunikimet me njerëzit e tjerë. Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat mësuesi i shfrytëzon për të treguar nëpërmjet analizës së shembujve se: Ajo që e bën secilin nga ne një qenie shoqërore është shoqëria.

53

Pyetje: Cili është kuptimi i konceptit socializim? Jepet kuptimi i konceptit socializim. Socializimi Është proces përmes të cilit njerëzit mësojnë dhe përvetësojnë karakteristikat e grupit shoqëror të cilit i përkasin.(dijet, vlerat, qëndrimet, etj.) Asnjë individ nuk mund të jetojë në shoqëri pa u socializuar gjatë gjithë jetës së tij me vlerat e saj të cilat i japin atij një identitet shoqëror të caktuar. Jepen shembuj për të treguar se si realizohet procesi i socializimit. Ky proces fillon me lindjen e individit dhe vazhdon gjatë gjithë jetës së tij. Procesi i të mësuarit, të vlerave, normave, qëndrimeve të reja të sjelljes gjatë gjithë jetës së njeriut quhet risocializim. Mësuesi tregon fazat nëpër të cilat kalon jeta e çdo individi. Fazat e jetës së njeriut nuk përfaqësojnë thjesht ndryshime biologjike por përfaqësojnë edhe ndryshime në përvojat jetësore të çdo njeriu. Reflektimi Metoda: Punë individuale Përshkruani disa veprimtari shoqërore dhe ndryshime biologjike që ndodhin gjatë cikleve të jetës së individit. Pas përgjigjeve të nxënësit, mësuesi thekson se: Njeriu socializohet në përputhje me kushtet dhe veçoritë e reja të mjedisit social ku ai bën pjesë si edhe me karakteristikat e moshës së tij. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Detyrë shtëpie ushtrimi 1, 2 faqe 47 Refleksione (shënime të mësuesit për orën)

Tema: Teori mbi socializimin

Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi duhet të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë idetë e teorisë sociologjike të Kulit; Të tregojë 3 aspekte kryesore të kësaj teorie; Të analizojë fazat përmes të cilave njeriu zhvillon aftësitë e tij njohëse.

Fjalë kyçe: Vetja, formimi i identitetit.

54

Struktura e mësimit: ERR Evokimi Metoda: Diskutim për njohuritë paraprake Në këtë fazë bëhet një ripërsëritje e koncepteve të socializimit dhe risocializimit. Ç'është socializimi? Çfarë roli luan ai në ruajtjen e vlerave dhe normave kulturore? Si realizohet procesi i socializimit gjatë cikleve të jetës të individit?

Nxënësit mund të përqendrohen më shumë në përshkrimet e tyre në moshën e fëmijërisë dhe adoleshencës. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Shumë sociologë janë përpjekur të shpjegojnë teorikisht se si realizohet procesi i socializimit të individit në shoqëri. Këto teori janë:

"E vështrimit të vetes përtej qelqit" Teoria E roleve

Teoria e "vështrimit të vetes përmes qelqit" Përfaqësuesi i kësaj teorie është Çarls Harton Kuli: Kuli erdhi në përfundimin se: Të kuptuarit e vetvetes për çdo njeri bëhet i mundur vetëm përmes ndërveprimit me njerëz të tjerë.

Njeriu ka aftësi të imagjinojë se si u dukemi njerëzve të tjerë rreth nesh Kjo teori nënkupton Mund të interpretojë reagimet e të tjerëve ndaj nesh Ne krijojmë një koncept mbi veten tonë

Analizohen në bashkëpunim me nxënësit tre aspektet e kësaj teorie duke e konkretizuar me shembuj:

55

Teoria e roleve me Përfaqësues Xhorxh Herbert Mid Shpjegon procesin e formimit të identitetit shoqëror të individit duke u nisur nga rolet që njerëzit luajnë me situata të ndryshme shoqërore.

Njeriu ka dyqane të "vetes" "unë" "mua"

1. "Unë" përfaqëson veten si subjekt, krijuese të individit. 2. "Mua" përfaqëson veten si objekt dhe ka të bëjë me efektin e veprimit të të tjerëve mbi ne. Mësuesi thekson se teoria e roleve e ve theksin te loja si element dhe faktor i rëndësishëm për socializimin e fëmijëve. Reflektimi Metoda: Ditari i të nxënit: Mësuesi u kërkon nxënësve të përshkruajnë fëmijërinë e tyre që nga dita që ato e mbajnë mend veten dhe roli i mjediseve socializuese në këtë periudhë. Pas diskutimit nga nxënësi të detyrës së tyre mësuesi thekson. Në fazat e zhvillimit të fëmijës ai bashkëvepron me fëmijët e tyre dhe luan me ta. Çdo fëmijë mëson të marrë role të ndryshme, çka e bën atë anëtar të grupit. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 1, faqe 49. Refleksione

Tema: Familja si faktor kryesor i socializimit. Faktorët që ndikojnë në socializimin e individit

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të tregojë që familja është mjedisi në të cilin fëmija vendos kontaktin e parë me realitetin. Të analizojë rolin që luajnë prindërit në procesin e socializimit të fëmijëve. Të tregojë arsyet se pse familja u paraprin institucioneve të tjera socializuese.

Fjalë kyçe: Faktor socializimi 56

Struktura e mësimit: ERR Evokimi Metoda: Diskutim i njohurive paraprake. Në fillim të orës bëhet përsëritja e informacionit të temës së kaluar: Cila është ideja e teorisë sociologjike të kulturës? Tregoni tre aspektet kryesore të kësaj teorie? Si e shpjegon Midi procesin e formimit të identitetit shoqëror nëpërmjet roleve që njerëzit luajnë në shoqëri.

Pyetje: Cili është mjedisi me të cilin fëmija vendos kontaktin e parë me realitetin? Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat shkruhen në tabelë. Është e parashikueshme që numrin më të madh të përgjigjeve do ta zërë familja. Kjo shërben si zanafillë për të dhënë informacionin e ri. Realizimi i kuptimit Metoda: Diskutim i ideve Në këtë fazë theksohet se prindërit janë kontakti ynë i parë me botën dhe me shoqërinë në të cilën jetojnë. Ata janë të parët që na mësojnë vendin që zënë dhe rolin që luajmë ne në shoqëri Prindërit Janë të parët që ndikojnë në socializimin tonë. Prej prindërve ne mësojmë të kuptojmë vlerat e shoqërisë sonë, dallojmë të mirën nga e keqja dhe të drejtën nga e padrejta. Roli i prindërve dhe i familjes në socializimin e individit është më i rëndësishmi se roli i gjithë institucioneve të tjera. Kjo ka ndodhur për tre arsye: Së pari: Historikisht familja ka kryer funksionin socializues. Së dyti: Funksioni socializues i familjes vazhdon gjatë gjithë jetës ndryshe nga institucionet që kanë funksion socializues të përkohshëm. Së treti: Prindërit dhe familja luajnë në një masë të caktuar dhe funksione socializuese që janë tipike për institucione të tjera të shoqërisë. Për të gjitha këto arsye në çdo shoqëri roli socializues i familjes ka qenë dhe mbetet i pazëvendësueshëm për çdo individ. Pyetje: Përveç familjes, cilët faktorë të tjerë mund të ndikojnë në socializimin e individit?

57

Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat paraqiten në tabelë:

Familje Media Mjedisi i afërt

Interneti

Faktorë socializues

Klasa shoqërore

Feja Grupet e bashkëmoshatarëve

Shkolla

Në bashkëpunim me nxënësit diskutohet për ndikimin e këtyre faktorëve në procesin socializues të gjithsecilit duke i listuar sipas rëndësisë që ato kanë për ta. Reflektim Metoda: Diskutimi i ideve Analizoni ndikimin e grupit të bashkëmoshatarëve në mënyrën e të menduarit. Mendoni se grupi i bashkëmoshatarëve "konkurron" familjen tuaj. Argumentoni përgjigjen tuaj. Pas diskutimit nxirren konkluzionet përfundimtare. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, 3 faqe 51. Refleksione

Tema: Socializimi gjinor

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë socializimin gjinor; Të tregojë rolin që luajnë grupet e bashkëmoshatarëve në socializimin gjinor; Të analizojë ndikimin që kanë mesazhet gjinore në socializimin e individit.

Fjalë kyçe: Socializim, gjinia, role gjinore.

58

Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim i ideve paraprake. Në fillim të kësaj faze bëhet një përmbledhje e koncepteve kryesore të temave të kaluara. Cili është roli i familjes në procesin socializues. Cilat janë arsyet që tregojnë se familja vazhdon ta luajnë këtë rol tek individi edhe në të ardhmen.

Pyetje: Cili është roli juaj (djem, vajza) në familje? Po qëndrimet e prindërve ndaj jush? Nxënësit japin përgjigjet e tyre duke sjellë në klasë përvojat e tyre personale. Qëllimi i kësaj pyetje është për të kuptuar edukimin e fëmijëve sipas gjinisë së tyre. Realizim i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Pas përgjigjeve të nxënësve në këtë fazë theksohet se: "Mënyra e sjelljes së individit në familje dhe shoqëri janë tipare që formohen gjatë procesit të socializimit të tij. Këto mënyra janë të ndryshme ndër vajzat dhe gratë nga ato që ndeshim tek djemtë dhe burrat. Ndryshime të tilla Me bazë gjinore e kanë shkakun te procesi i socializimit që është i ndryshëm për femrat dhe për meshkujt. Prindërit janë të parët që u mësojnë rolin që duhet të luajnë individët në shoqëri. Në varësi të të qenit djalë apo vajzë familja dhe shoqëria presin të sillen siç i "takon" një vajzë apo djali. Prindërit u japin fëmijëve një drejtim të caktuar në jetë që në sociologji quhet socializim gjinor. Ky proces nis me lindjen e fëmijës dhe gjatë tij konstatohen disa elemente mbi dallimet dhe mënyrat e ndryshme të rritjes së djemve dhe vajzave, p.sh lodrat, rrobat, ngjyrat, lojërat etj. Kur fëmija rritet, vazhdon më tej dallimi që bëhet te djemtë dhe vajzat në mjedisin familjar. Gradualisht vetë familja thellon një ndarje pune sipas gjinisë e cila është e vjetër sa vetë shoqëria. Në këto momente nxënësit mund të japin shembuj nga elementet e tyre personale. Mesazhet gjinore nga grupet e bashkëmoshatarëve. Këto grupe përcjellin dhe forcojnë tek anëtarët e tij mesazhe të ndryshme për 59

djemtë dhe për vajzat. Kjo duket në bisedat, fjalorin, aktivitetet, shoqërimin, rregullat etj. Mesazhet gjinore në media. Një ndikim të fuqishëm ka televizori, i cili përforcon steriotipet që janë formuar në familje. Kjo duket në reklamat, filmat, rolet etj. Jepen shembuj nga media në Shqipëri duke sjellë raste të ndryshme për edukimin gjinor. Mesazhet e ndryshme gjinore që:

Familja Përcjell Shoqëria Mediat

Janë: Shprehje të pabarazisë gjinore që ekziston në çdo shoqëri. Reflektimi: Ditari i të nxënit Përshkruani dallimet në procesin e socializimit të djemve dhe vajzave në mjedisin tuaj familjar. Listoni disa veprimtari që kryhen nga motrat dhe vëllezërit tuaj. Diskutoni rreth mendimeve tuaja në klasë: Tregoni se sa është e pranishme pabarazia gjinore në Shqipëri. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 56. Refleksione

60

KREU 4 SJELLJET DEVIANTE

Objektivat e kapitullit Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të arsyetojë për karakterin relativ të sjelljeve devijante. Të shpjegojë teoritë sociologjike për devijancën. Të përshkruajë funksionet shoqërore të sjelljeve devijante.

Tema: Ç'është devijanca

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë sanksionet që vendos shoqëria për sjelljen devijante; Të argumentojë nga se varet masa e ndëshkimit e sjelljeve devijante; Të analizojë ndikimin që kanë sjelljet devijante në funksionimin e shoqërisë.

Fjalë kyçe: Sjellja devijante, sjellje kriminale Struktura e mësimit: ERR Evokimi Metoda: Përvijimi i të menduarit. Në fillim të kësaj faze bëhet një përmbledhje e koncepteve të kapitullit të kaluar, dhe nxirret në pah rëndësia që ka për ta marrja e këtyre informacioneve për "socializimin". Më pas bëhet një përmbledhje e informacionit që nxënësi do të mësojë në kapitullin mbi "Devijancën". Pyetje. Përshkruani disa modele sjelljeje që ndodhin në shkollën tuaj dhe janë në kundërshtim me rregullat dhe masat që janë marrë ndaj tyre. Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat shërbejnë për ta lidhur me informacionin e ri. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Përgjigjet e nxënësve na tregojnë se jo të gjithë njerëzit i zbatojnë rregullat e shkollës në mjediset ku ata bëjnë pjesë. Në këtë moment theksohet se:

61

Sjelljet që janë në kundërshtim me normat dhe ligjet e shoqërisë dhe të shtetit në sociologji quhen sjellje devijante. Pyetje: Ç'është sjellja devijante? Me sjellje devijante kuptojmë, çdo mënyrë sjellje të një individi apo grupi shoqëror që dallon me mënyrë të dukshme nga normat, zakonet dhe ligjet që sundojnë në një shoqëri të caktuar. Devijanca ka ekzistuar dhe ekziston në të gjitha shoqëritë që mbështeten mbi norma ose ligje. Në shoqëri të tilla ka vetëm tri mundësi se si një individ mund të veprojë në raport me këto norma: 1. T'i respektojë dhe të veprojë në përputhje me to. 2. Ti kundërshtojë dhe t'i thyejë ato. 3. Të respektojë disa norma dhe të veprojë në kundërshtim me disa të tjera. Pyetje: Listoni disa sjellje devijante duke filluar nga shkelja e rregullave deri në krimet e rënda. Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat janë të shumta si pasojë e marrjes së informacionit të mësipërm. Këtu theksohet se: Natyra e sjelljeve devijante ndryshojnë shumë në varësi të shkallës dhe të rrezikshmërisë shoqërore që ato paraqesin. Në shoqëri nuk ka asnjë njeri që të mos ketë kryer sjellje devijante gjatë jetës së tij. Është e rëndësishme konkretizimi i shumëllojshmërisë së sjelljeve devijante me shembuj nga jeta dhe veprimtaria shoqërore. Pyetje: A mund të themi që të gjitha sjelljet devijante janë kriminale? Nxënësit përgjigjen duke u bazuar në informacionet që kanë për devijancën. Këtu theksohet se: Sjellja devijante dhe sjellja kriminale nuk janë e njëjta gjë. Çdo krim është sjellje devijante por jo çdo sjellje devijante është kriminale. Për ti kuptuar më mirë jepen disa karakteristika dhe dallimet e tyre.

62

Sjellje Devijante

Kriminale

Dallojmë - shkelja e normave shoqërore - mbështeten në zakonet dhe traditën - nuk dënohen penalisht - ndodhin më shpesh - nuk janë shumë të dëmshme për shoqërinë - shkelje e ligjeve - përbëjnë dhe shkelje të normave dhe rregullave - janë të dënueshme - janë më të rralla - sjellin dëme të rënda për individin dhe shoqërinë

Konkretizohen me shembuj nga jeta për të kuptuar më mirë dallimin që ekziston midis tyre. Reflektim Metoda: Ditari i të nxënit Përshkruani disa sjellje devijante të kryera nga ju ose të afërmit tuaj kohët e fundit. Analizoni pasojat e tyre për ju ose të afërmit tuaj. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 59. Refleksione

Tema: Llojet e sjelljeve devijante

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë: · · · Të tregojë faktorët që përcaktojnë format e sjelljes shoqërore; Të tregojë disa sjellje të rrezikshme të shoqërisë; Të analizojë kategoritë kryesore të sjelljeve devijante.

Fjalë kyçe: Stigma, sjellje devijante e rastit, devijancë sociale. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim i njohurive paraprake

63

Në fillim të kësaj faze bëhet një përmbledhje e informacionit kryesor të temës së kaluar p.sh. Ç'është sjellja devijante? Si përcaktohen sanksionet që vendos shoqëria dhe shteti ndaj sjelljeve devijante. Ku dallojnë sjelljet devijante nga ato kriminale.

Pyetje: Përshkruani ndonjë rast të ndikimit negativ që kanë pasur epitetet që u keni vënë shokëve tuaj. Nxënësit mund të japin raste nga jeta e tyre të cilat mund të shërbejnë për të dhënë informacionin e ri. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Ripërsëritja e koncepteve për devijancën na ndihmon për të treguar format e sjelljes shoqërore, të cilat përcaktohen nga 3 faktorë: Ato janë: 1. Mospërputhshmëria e sjelljes së individit me normat shoqërore 2. Ashpërsia me të cilën shoqëria reagon ndaj shkeljes së normave të caktuara. 3. Gjykimi mbi rrezikshmërinë shoqërore që përbëjnë shkelje të tilla. Në bashkëpunim me nxënësit analizohen këto faktorë duke i konkretizuar me shembuj. Llojet e sjelljeve devijante. Jo çdo sjellje që shkel rregullat shoqërore mund të quhet sjellje devijante. Këtu mund të jepen shembuj për të treguar se si mund të gjykohen individët negativisht nga njerëzit, duke i stigmatizuar përmes epiteteve të ndryshme. Tashmë nxënësit kanë mësuar se jo të gjitha sjelljet devijante janë njëlloj të qortueshme të rrezikshme apo të dënueshme. Në këtë kuptim sjelljet devijante mund të grupohen në tri kategori kryesore:

E rastit Sjellje devijante Sociale Krim

Jepen shembuj për secilën nga këto kategori të sjelljeve devijante p.sh. Sjelljet e rastit janë të gjitha ato veprime që ndryshojnë nga veprimet e shumicës së anëtarëve të shoqërisë p.sh. të folurit me zë të lartë, shkelja e syrit etj. Ndërsa devijanca sociale dhe krimi kanë të bëjnë me shkelje të rënda dhe më serioze të normave sociale të cilat rrezikojnë mirëqenien e grupit shoqëror ose shoqërisë në tërësi. Reflektim Metoda: Ditari i të nxënit

64

Përshkruani disa sjellje devijante të rastit që ndodhin në klasën tuaj. Diskutohet rreth tyre. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 61 Refleksione

Tema: Karakteri relativ i sjelljeve devijante

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë si ndikojnë sjelljet devijante në shoqëri; Të analizojë karakterin negativ të devijancës; Të listojë disa ndryshime të sjelljeve devijante nga një kohë në tjetrën. (Shembuj)

Fjalë kyçe: Sjellje devijante Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutimi i njohurive paraprake Në fillim të orës bëhet përmbledhja e informacionit të temës së kaluar. Cilat faktorë përcaktojnë format e sjelljes shoqërore? Çfarë qëndrimesh dhe opinionesh kanë njerëzit ndaj sjelljeve që nuk përputhen me normat e shoqërisë? Cilat veprime përbëjnë rrezik për shoqërinë? Cilat janë format ekstreme të devijancës?

Pyetje: A ndryshojnë sjelljet devijante nga një kohë në tjetrën? Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat tregojnë se sjelljes janë të ndryshme në kohë të ndryshme. Për të arritur në këtë përgjigje mjafton që mësuesi të japë një shembull dhe nxënësit arrijnë të kuptojnë që këto sjellje ndryshojnë nga koha në kohë. Informacioni plotësohet në fazën tjetër. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në këtë fazë është e rëndësishme të theksohet karakteri relativ i sjelljeve devijante.

65

Kjo do të thotë se normat që rregullojnë bashkëjetesën e njerëzve në shoqëri nuk janë absolute dhe të përhershme. Ato kanë:

relativ Karakter historik

Pra ata ndryshojnë nga një vend në tjetrin dhe nga një kohë në tjetrën. Për t'u kuptuar më mirë ilustrohet me shembuj karakteri relativ i sjelljeve devijante. Pyetje: Si ndryshojnë sjelljet devijante nga një kulturë në tjetrën? Çdo shoqëri krijon dhe respekton vlera norme dhe ligje të caktuara mbi bazën e të cilave rregullon marrëdhëniet midis individëve dhe grupeve shoqërore që e përbëjnë atë. Prej këtej rrjedh se kuptimi mbi atë se çfarë është sjellje e pranueshme apo devijante të ndryshme nga një shoqëri në tjetrën. Këto ndryshime konkretizohen me shembuj nga shoqëri dhe kultura të ndryshme. Pyetje: Si ndryshojnë nga një kohë në tjetrën? Kuptimi mbi sjelljet devijante dhe reagimi shoqëror ndaj tyre ndryshojnë jo vetëm nga njeri vend në tjetrin por edhe nga koha në kohë. Është e mjaftueshme të jepen shembuj dhe kuptohet se si ndryshojnë sjelljet devijante nga koha në kohë.(p.sh: Përdorimi i lëndëve narkotike, gjakmarrja, martesat në moshë të mitur, etj). Ilustrohen me shembuj. Reflektim Metoda: Ditarët e të nxënit Përshkruani fenomenin e gjakmarrjes që ka ekzistuar në Shqipëri. Tregoni se si ka ndryshuar ky fenomen nga koha në kohë. Po sot a ekziston ky fenomen? Argumentoni mendimin tuaj. Ilustroni përshkrimin tuaj me histori të familjeve të prekura nga gjakmarrja. Përfundimet diskutohen në klasë. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpi, ushtrimi 2, faqe 63. Refleksione

66

Tema: Shpjegime mbi sjelljen devijante dhe krimin

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të tregojë shkaqet kryesore të sjelljeve devijante. Të japë argumente të sociologëve në mbrojtje të teorisë së tyre. Të arsyetojë për ndikimin e kushteve ekonomike e politike tek individët me sjellje devijante.

Fjalë kyçe: Shpjegimi psikologjik, shpjegimi sociologjik. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutimi i njohurive paraprake Në fillim të kësaj faze bëhet një përsëritje e informacionit të temës së kaluar. Cili është kuptimi i karakterit relativ të devijancës? Si ndryshojnë sjelljes devijante nga një shoqëri në tjetrën? Si ndryshojnë sjelljet devijante nga një kohë në tjetrën?

Pyetje. Pse njerëzit devijojnë nga normat dhe ligjet e shoqërisë. Përgjigjet e nxënësve shërbejnë për të trajtuar informacionin e ri në fazën tjetër. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Studiuesit e jetës shoqërore vazhdimisht janë përpjekur të shpjegojnë se çfarë i shtyn njerëzit të devijojnë nga normat dhe ligjet e shoqërisë. Këto shpjegime trajtohen nga disiplina e: psikologjisë sociobiologjisë sociologjisë

Pyetje: Si i trajton psikologjia sjelljet devijante? Psikologët fokusohen kryesisht te vetë individi, te çrregullimet apo në anomalitë psikologjike të tij. Shkaqet kryesore të sjelljeve devijante në shoqëri janë çrregullimet e personalitetit. Shumë psikologë besojnë se eksperiencat jetësore negative të një individi gjatë fëmijërisë ndikojnë në formimin emotiv dhe mënyrën e sjelljes me vitet e ardhshme të jetës duke krijuar tek ai një personalitet devijant. Një pikëpamje e tillë është e pasaktë. Deri më sot nuk është pranuar se ekziston ndonjë lidhje shkakësore midis

67

eksperiencave të caktuara në fëmijërinë e individëve të ndryshëm dhe sjelljes devijante të tyre. Shpjegimet e psikologëve konkretizohen me shembuj nga realiteti. Si përfundim theksojmë se: Devijanca nuk është e lidhur me ndonjë formë të caktuar të personalitetit të individit apo me çrregullime të caktuara të tij. Shpjegimi sociobiologjik. Sociobiologët I shpjegojnë shkaqet e sjelljeve devijante Me anomalitë e vetë individit Sipas këtij shpjegimi sjellja devijante ka si shkak kryesor predispozitat gjenetike të njeriut. Argumentet që sjellin ato në mbrojtje të pikëpamjeve të tilla janë tre:

Individët kryejnë krime për shkak të shkallës së ulët të inteligjencës së tyre Argumentet: Te një individ është ekzistenca e një kromozomi "Y" të tjetrit te meshkujt Sjelljet devijante kanë të bëjnë me tipin e trupit të njeriut

Pikëpamjet e mësipërme janë të pasakta. Për të treguar pasaktësinë e këtyre shpjegimeve jepen shembuj duke kundërshtuar teoritë e mësipërme (p.sh: Jo të gjithë meshkujt që kanë një kromozon Y më shumë në kodin e tyre gjenetik bëhen devijantë ose kriminelë) Pyetje: Si i shpjegon sociologjia sjelljet devijante? Shpjegimi sociologjik i kërkon shkaqet e sjelljeve devijante jashtë individit. Ata e shpjegojnë devijancën dhe krimin me faktorë dhe rrethana shoqërore të cilat i shtyjnë njerëz të caktuar t'u shmangen normave shoqërore, ligjeve të shtetit dhe ti kryejnë ato. Për të shpjeguar devijancën sociologët shqyrtojnë rrethanat e jashtme.

68

Socializimi i individit Klasa shoqërore Rrethanat e jashtme Shkalla e arsimimit Nënkultura e grupit

Sipas sociologëve devijanca dhe krimi janë mënyra sjelljeje që mësohen në shoqëri. Këtu është e rëndësishme të theksohet: Asnjë njeri nuk lind devijant por bëhet i tillë në varësi të kushteve të caktuara ekonomike, politike dhe shoqërore, dhe jo të faktorëve psikologjikë dhe gjenetikë. Reflektim Metoda: Punë individuale Përshkruani disa veçori kryesore të pamjes së jashtme të disa personave që kanë pasur sjellje devijante ose kriminale. A ka ndonjë lidhje shkakësore midis pamjes së jashtme dhe sjelljes së tyre. Argumentoni përgjigjen tuaj duke u bazuar tek shpjegimi sociobiologjik i sjelljeve devijante: Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 1, faqe 65. Refleksione

Tema: Krimi i jakave të bardha

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të tregojë çfarë janë krimet e jakave të bardha. Të japë shembuj për përhapjen dhe ekzistencën e tyre në shoqërinë shqiptare. Të analizojë arsyet që i motivojnë njerëzit të përfshihen në krime të tilla.

Fjalë kyçe: krimi i jakave të bardha Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutimi i njohurive paraprake

69

Në fillim të kësaj faze bëhet një përsëritje e informacionit të temës së kaluar. Cili është shkaku kryesor i sjelljeve devijante sipas psikologjisë? A ekziston ndonjë lidhje shkakësore midis eksperiencave në fëmijëri dhe sjelljeve devijante? Cili është shpjegimi i sociologjisë për sjelljet devijante?

Pyetje: Përshkruani ndonjë rast kur ju është dashur të paguani ryshfet për të kryer një shërbim të caktuar (për këtë nxënësit orientohen në fillim nga mësuesi). Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat mund të jenë pozitive ose negative.(kjo varet nga shembujt e sjellë nga nxënësit). Gjithsesi ato shfrytëzohen për të dhënë kuptimin e krimit të "jakave të bardha". Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Nxënësit janë përpjekur të japin përgjigjet e tyre duke u bazuar në eksperiencat e tyre personale. Në këtë moment theksohet se: Krimi i jakave të bardha përfshin njerëz me status të lartë të mirëpaguar dhe të respektuar gjatë ushtrimit të profesionit prej tyre. Krimi i jakave të bardha i kushton shoqërisë shumë herë më tepër se krimet që kryhen në rrugë. Individët që përfshihen në këto krime kanë mbështetje politike dhe financiare.

Politike Mbështetje Financiare

Pyetje Pse përfshihen njerëzit e besuar dhe të respektuar në këto krime? Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat mund të bazohen në informacionet e marra nga mjetet e komunikimit masiv. Përgjigjet e nxënësve për motivet e përfshirjes së njerëzve në krimet e jakave të bardha paraqiten me anë të kllasterit në tabelë.

70

Stili ekstravagand i jetesës Dëshira për shumë para Motivet e përfshirjes Problemet personale

Shpenzime t e shumta Dëshira për shumë të mira materiale

Përfshirja në lojrat e fatit

Këto motive mund të konkretizohen edhe me shembuj nga realiteti duke krahasuar mënyrën e jetesës së këtyre personave të përfshirë në krime me mënyrën e jetesës së njerëzve e thjeshtë. Krimi i jakave të bardha është çfarëdolloj krimi që kryhet nga njerëz të respektuar dhe status të lartë social gjatë ushtrimit të profesionit të tyre. Pyetje: Cilat janë kostot e krimeve? Këtu theksohet se: Ndodhin në të gjitha shoqëritë e zhvilluara. Janë 18 herë më të larta se kostot e krimit në rrugë.

Pyetje: Si ndëshkohen krimet e "jakave të bardha"? Nxënësit mund të diskutojnë për lehtësitë dhe komoditetin që kanë në zgjidhjen e problemeve të tyre ndryshe nga personat e thjeshtë. Krimet e "jakave të bardha" shpesh kalojnë pa u vënë re. Për këtë arsye ata arrijnë të shmangin arrestimin, gjyqet dhe ndëshkimet.

Arrestimin Shmangin Gjyqin Ndëshkimin

Është vështirë të zbulohen sepse kanë të bëjnë me skema llogarish komplekse dhe në shumë raste mundojnë provat e dokumentuara ose viktimat hezitojnë të bëjnë denoncimet etj. 71

Reflektim Metoda: Punë individuale Përshkruani pasojat e krimeve të "jakave të bardha" për shoqërinë dhe individin. Sillni shembuj nga realiteti shqiptar. Diskutoni rreth tyre dhe nxirrni konkluzionet përfundimtare. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 72. Refleksione.

KREU 5 STRATIFIKIMI GJINOR DHE FAMILJA

Objektivat e kapitullit Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të përshkruajë format kryesore të pabarazisë gjinore. Të rendisë objektivat kryesore të lëvizjeve feministe. Të shpjegojë funksionet kryesore të familjes.

Tema: Pabarazia gjinore

Objektivat: Në fund të orës nxënësi të jetë i aftë: · · · Të japë shembuj të pabarazisë gjinore. Të analizojë rolin e gruas në politikë. Të tregojë cilat janë disa probleme në fushën e komunikimit.

Fjalë kyçe: seksizëm, segregacion seksor. identitet gjinor, socializim gjinor. Struktura e mësimit: ERR Evokimi Metoda: Diskutim i ideve Në pjesën e parë të kësaj faze bëhet një përmbledhje e koncepteve kryesore të kreut "Sjellje devijante".

72

Pyetje: Si ka ndikuar asimilimi i informacionit të këtij kreu në mënyrën e sjelljes dhe të menduarit tuaj. Nxënësit japin mendimet e tyre për pyetjen e drejtuar. Më pas bëhet njohja me informacionin e kreut të ri "Stratifikimi gjinor dhe familja" duke treguar dhe rëndësinë që ka ky informacion për të ardhmen e tyre. Pyetje: Përshkruani ndonjë rast ku është raportuar apo denoncuar diskriminimi për shkak të gjinisë racës apo etnisë. Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat shërbejnë si pikëlidhje me informacionin e ri. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Përgjigjet e nxënësve janë nxitëse për të theksuar se: Pavarësisht progresit të deritanishëm gratë vazhdojnë të paragjykohen dhe diskriminohen, kjo duket qartë në fushën e: - ekonomisë; - së drejtës; - politikës. Gratë si grup minoritar Për të kuptuar pabarazisë gjinore është e rëndësishme njohja e determinizmit biologjik. Determinizmit biologjik është një parim sipas të cilit dallimet në sjellje janë rezultat i karakteristikave fizike të trashëguara. Shumë sociologë e konsiderojnë determinizmin biologjik si kërcënim moral. Kjo pikëpamje ka sjellë fenomene të tilla si racizmin dhe seksizmin. Seksizmi i referohet: besimeve; qëndrimeve; vlerave; normave;

që përdoren për të justifikuar pabarazinë gjinore. Seksizmi është i lidhur më shumë me faktorët kulturorë se sa me ato biologjikë. Gratë vuajnë pasojat e seksizmit. Ideologjia seksiste beson se burrat janë superiorë ndaj grave.

73

Kjo ideologji: përdoret për të justifikuar pozicionet drejtuese të burrave në sferën ekonomike, sociale e politike. Pyetje: Si dallohet pabarazia në punësim? Në shoqërinë perëndimore ka një rritje të pjesëmarrjes së grave në tregun e punës, krahasuar me dekada më parë. Megjithatë numri i grave të punësuara mbetet i ulët. Gratë ende vazhdojnë të preferohen në pozicione pune me status të ulët, që lidhen me konceptime tradicionale seksiste duke iu nënshtruar kështu segregacionit seksor në punësim. Këto raste konkretizohen me shembuj konkretë. Pyetje: Ç'është pabarazia ligjore? Mbështetësit e të drejtave të grave shprehen se ka ligje që janë paragjykuese ndaj tyre. Shembujt janë të shumtë për të ilustruar pabarazinë gjinore. Pyetje: Ç'është pabarazia politike? Pabarazia politike Është pjesëmarrja e grave në politikë që vazhdon të mbetet e ulët. Politika vazhdon të konsiderohet një profesion që u përshtatet burrave. Sepse sipas tyre gratë që merren me politikë dalin nga natyra e tyre e brishtë dhe përkujdesëse. Pyetje: Cili është roli i grave dhe vajzave në përmirësimin e komunikimit. Komunikimi në shoqërinë shqiptare shfaq disa probleme tipike.

Mungesa e respektit Agresivitet i theksuar Problemet janë: Konfliktualitet i lartë Degjenerim në ditë të dhunshme

Shoqëria shqiptare duhet t'u japë më shumë mundësi grave dhe vajzave të sjellin elementë zbutës në komunikim. Sillni shembuj për të konkretizuar problemet e komunikimit në shoqërinë shqiptare dhe për të treguar rolin e grave në përmirësimin e këtij komunikimi. Reflektimi Metoda: Punë individuale

74

Përshkruani rolin e gruas shqiptare në politikë. A vazhdon të konsiderohet si një profesion vetëm për burrat. Argumentoni mendimin tuaj. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 75 Refleksione

Tema: Martesa

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë format kryesore të martesës. Të tregojë si bëhet zgjedhja e partnerit te martesat endogame dhe egzogame. Të analizojë rolin që kanë luajtur programet televizive në zhvillimin e heterogamisë

Fjalë kyçe: monogamia, poligamia, poligimia, poligjinia, poliadria. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Di- dua të di ­ mësova Në fillim të kësaj faze bëhet një përmbledhje e informacionit të temës së kaluar: p.sh Në cilat fusha gratë vazhdojnë të paragjykohen dhe diskriminohen? Ç'është segregacioni seksor në punësim?

Pyetje: Çfarë dini ju për martesën? Në këtë fazë plotësohet tabela DDM (Kolona Di) bashkë me nxënësit për informacionin që kanë për martesën. Di Martesa - është bashkim ligjor i individëve - bashkimi i individëve të rritur - zgjidhja e martesës bëhet me ligj - kanë të drejtë të martohen pas zgjidhjes së martesës - kujdesen për fëmijët e tyre Dua të di Mësova

75

Nxënësit këto informacione i japin në fazën e parë e cila i paraprin fazës së përpunimit të informacionit të ri për të plotësuar kolonat dua të di, dhe mësova. Realizimi i kuptimit Pas plotësimit të kolonës 1 (Di) nxënësve u kërkohet të tregojnë se çfarë duan të dinë. Di Martesa - është bashkim ligjor i individëve - bashkimi i individëve të rritur - zgjidhja e martesës bëhet me ligj Dua të di -Format e martesës -Zgjedhjen e partnerit në kohë të ndryshme -Zgjidhjen e martesës në format e ndryshme të martesës Ç'është incesti Çfarë parashikon ligji për këtë fenomen? Mësova

- Partnerët kanë të drejtë të martohen pas zgjidhjes së martesës. - Partnerët duhet të kujdesen për fëmijët e tyre.

Pasi është plotësuar kolona e dytë D (Dua të di) në bashkëpunim me nxënësit u jepet përgjigje pyetjeve dhe plotësohet kolona e tretë M (mësova). Këtu theksohet se: Forma më e përhapur e martesës sot në botë është monogamia. Monogamia është martesa që lidh një burrë dhe një grua me njeri-tjetrin. Sot flitet për monogami seriale, e cila nënkupton martesën-divorcin-rimartesën. Formë tjetër është poligamia e cila është martesa e një mashkulli ose femre me më shumë se një person në të njëjtën kohë.

76

Di

Dua të di

Mësova - Monogamia është forma më e përhapur e martesës - Monogamia seriale është martesadivorci-rimartesa - Poligamia është martesa me më shumë individë në të njëjtën kohë - Poligamia shfaqet në dy forma: poligjini dhe poliandri - poliandria gjendet më rrallë - poligjinia është e zakonshme në Indi, Afrikë, Lindjen e Mesme

Në këtë mënyrë vazhdohet edhe për problemet e tjera si: zgjedhjen e partnerit në kohë të ndryshme dhe fenomenin e incestit që ligjërisht sot është i dënueshëm. Reflektimi Metoda: Ditarët e të nxënit Përshkruani forma të tjera të martesës që janë ligjëruar në disa vende të botës dhe diskutoni rreth tyre. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 1, faqe 79. Refleksione

Tema: Martesa dhe bashkëjetesa

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë ç'është bashkëjetesa. Të analizojë reagimin e shoqërisë shqiptare ndaj bashkëjetesës. Të sjellë shembuj nga realiteti.

Fjalë kyçe: bashkëjetesa Struktura e mësimit: ERR Evokimi Metoda: Diskutim i njohurive paraprake Në fillim të kësaj faze bëhet një përmbledhje e koncepteve të temës së kaluar.

77

-

Ç'është martesa? Cilat janë format kryesore të martesës? Ç'është monogamia seriale? Cilat janë format e shfaqjes së poligamisë?

Pyetje: Cili është mendimi juaj për bashkëjetesën? Nxënësit japin përgjigjet e tyre brenda mundësive dhe informacionit që kanë për të. Mendimet e tyre mund të shërbejnë për të dhënë informacionin e ri. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Pasi janë marrë mendimet e nxënësve në këtë fazë theksohet se: Bashkëjetesa është një formë alternative ndaj martesës, por ajo nuk përfshin detyrimet ligjore dhe përgjegjësitë e martesës. Pyetje: Ku mendoni se është më i përhapur ky fenomen. Në shoqëritë bashkëkohore ekziston dilema e zgjedhjes. Martesë apo bashkëjetesë Çfarë e karakterizon bashkëjetesën:

Ë shtë altern ativ ë n d aj m artesës I refero h et m arrëv esh jes së p artn erëv e P artn erët jeto jn ë së b ashk u N u k k a dety rim e lig jore si m artesa Ë sh të e përh ap ur n ë q en d rat u rb an e Ë sh të p ërh ap u r tek të rin jtë d h e të div o rcu arit

B ash k ëjetesa

Pyetje: A mendoni se është bashkëjetesa një alternativë funksionale ndaj martesës? Nxënësit pasi u njohën me karakteristikat e bashkëjetesës mund të japin mendimet e tyre për këtë problem. Në këtë moment theksohet se: Bashkëjetesa reflekton një nivel sigurie më të ulët për angazhimin e partnerëve, krahasuar me çiftet e martuara. Kjo mungesë angazhimi shpjegon kënaqësinë e pakët që vihet re në çiftet e martuara. Faktor tjetër është niveli i lartë i abuzimit mbi gratë që bashkëjetojnë në krahasim me ato të martuara.

78

Bashkëjetesa nuk ka arritur të realizojë një përvojë të mirë që do të bëhej bazë për një martesë të ardhshme. Bashkëjetesa paramartesore shoqërohet me një rrezik më të madh divorci. Pyetje: Cili është reagimi i shoqërisë shqiptare ndaj bashkëjetesës? Theksohet se: Në Shqipëri ajo është një fenomen i ri që ndeshet në qytetet e mëdha. Bashkëjetesa nuk vjen si rezultat i socializimit të tyre me norma të ndryshme nga kultura tradicionale por vjen nga pamundësia ekonomike për të përballuar një martesë. Reflektimi Metoda: Punë në grupe Ndahuni në dy grupe: Pro dhe kundër bashkëjetesës. Gjatë diskutimit tuaj nxirrni në pah përparësitë dhe kufizimet e bashkëjetesës sipas grupit ku bëni pjesë. Në fund të diskutimit bëni një votim të fshehtë: Martesë apo Bashkëjetesë Lexoni rezultatin përfundimtar në klasë: Cili është konkluzioni? Në fund bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie: Sillni në klasë eksperiencat ose mendimet e miqve dhe familjes tuaj për bashkëjetesën.

Refleksione

Tema: Format e familjes

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të tregojë dy format bazë të familjes. Të analizojë karakteristikat kryesore të familjes shqiptare. Të argumentojë sesi kanë evoluar format e familjes.

Fjalë kyçe: familje nukleare, familje e zgjeruar, patriarkati, matriarkati Struktura e mësimit: ERR

79

Evokim Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në këtë fazë nxënësve u kërkohet të përshkruajnë familjen e tyre dhe të prindërve. Pas përshkrimit të nxënësve parapërgatitet momenti i dhënies së informacionit të ri. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në këtë fazë theksohet se: Në të gjitha shoqëritë dhe kulturat format e familjes janë dy: nukleare dhe të zgjeruara. Dallimet kulturore luajnë rol vendimtar për zhvillimin e strukturës së familjes. Vendimet që duhet të marrë një familje:

Trashëgiminë Lidhen me: Autoritetin Vendimarrjen

Si mund ta përkufizojmë familjen? Familja Është një grup njerëzish të lidhur nga martesa, gjaku, ose adoptimi. Familja ku lindim quhet familje e orientimit. Familja që rrjedh nga martesa quhet familje e prokrijimit. Format e familjes Ekzistojnë dy forma bazë të familjes: familje nukleare familje e zgjeruar

Analizohen karakteristikat e formave kryesore të familjes.

Familja

Nukleare

E zgjeruar

- Grup i vogël individësh - prindër dhe fëmijë që përbëjnë një familje

- përfshin dy ose më tepër breza - gjyshërit, fëmijët, nipërit, mbesat, hallat, teze, dajë

80

Pavarësisht nëse janë nukleare apo të zgjeruara familjet shfaqin sjellje të ngjashme në kultura të ndryshme. Këto modele sjelljeje lidhen me trashëgimitë, autoritetin dhe vendbanimin. Kush trashëgon? Për të përcaktuar kush do të bëhet kryefamiljar dhe kush mund të trashëgojë pronat përdoren tre modele për të zgjidhur këtë çështje.

Patrilimeal (babai - pasardhësit) Modeli Matrilineal (nëna - pasardhësit) Bilateral (ndërmjet dy prindërve

Modele të ngjashme përdoren për të rregulluar çështjen e autoritetin. Në patriarkat drejton burri më i vjetër i shtëpisë. Në matriarkat autoritetin e ka gruaja më e vjetër e shtëpisë. Ku jetojnë çiftet? Zgjedhja e vendbanimit ndryshon nga një kulturë në tjetrën. Në bashkëpunim me nxënësit diskutohen format e zgjedhjes së vendbanimeve të çifteve. Reflektim Metoda: Ditarët e të nxënit Përshkruani se si kanë evoluar format e familjes me shoqërinë e sotme. Diskutoni për tendencat të jetës familjare në ditët e sotme. Nxirrni konkluzionet përfundimtare. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 1, faqe 83 Refleksione

Tema: Funksionet e familjes

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të përshkruajë rolin e familjes në socializimin e fëmijëve; Të tregojë si ka ndryshuar funksioni ekonomik i familjes në periudha të ndryshme kohore; Të tregojë nëse kanë pësuar ndryshime këto funksione në familjen shqiptare.

81

Fjalë kyçe: Përkrahje social-ekonomike Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutimi i njohurive paraprake. Në fillim të kësaj faze bëhet një përmbledhje e informacionit të temës së kaluar. Ç'është familja? Cilat janë dy format bazë të familjes? Cilat janë karakteristikat kryesore të familjes shqiptare? Si kanë evoluar format e familjes në shoqërinë shqiptare?

Pyetje: Përveç formave të familjes a ka pësuar ndryshime të tjera familja në rrjedhën e kohës. Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat shërbejnë si pikë lidhje me temën e re. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në këtë fazë analizohen funksionet e familjes të cilat kanë pësuar ndryshime në rrjedhën e kohës. Shpeshherë thuhet se familja është qeliza bazë e shoqërisë. Kjo tregon rolin vendimtar të familjes për zhvillimin e një shoqërie. Familja realizon një sërë funksionesh të rëndësishme. Në bashkëpunim me nxënësit realizohet kllasteri me funksionet e familjes.

Socializimi i fëmijëve Transmetimi i statusit social Funksionet e familjes Përkrahja socialemocionale

Funksioni ekonomik Rregullimi i aktivitetit seksual

Riprodhimi

82

Socializimi i fëmijëve fëmijëve u mësohen gjërat që duhet të dinë për të marrë pjesë në shoqëri. Përkrahja social-emocionale. Familja është vendi ku individi pranohet dhe duhet pa kushte. Pa këtë kujdes dhe dashuri individët nuk do të zhvilloheshin normalisht. Në marrëdhëniet pyetje-përgjigje analizohen të gjitha funksionet e familjes duke i konkretizuar me shembuj nga jeta e tyre në familje. Pyetje: Si realizohen këto funksione në familjen shqiptare? Këto funksione i gjejmë edhe në familjen shqiptare; por vihet re ndryshimi i këtyre funksioneve gjatë kohës p.sh kanë ndryshuar shumë funksioni i socializimit, i marrëdhënieve seksuale, riprodhimi etj. Por disa funksione të tjera të familjes nuk kanë pësuar ndryshime p.sh përkrahje social-emocionale dhe statusi social. Reflektimi Metoda: Punë individuale Përshkruani se si realizohen këto funksione në familjen tuaj. Cilat nga këto funksione mendoni se realizohet më mirë? Diskutoni në klasë dhe nxirrni konkluzionet përfundimtare. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 85 Refleksione

Tema: Divorci dhe e ardhmja e familjes

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të tregojë problemet që sjell divorci për familjen dhe shoqërinë. Të listojë faktorët që ndikojnë në divorcin e partnerëve. Të tregojë cilat janë format e reja të familjes që po shfaqen sot.

Fjalë kyçe: divorci, familje e përzier, fëmijë plangprishës Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim i ideve Në fillim të kësaj faze bëhet një përmbledhje e informacionit për funksionet e familjes. Pyetje: A ka familje të cilat nuk i realizojnë si duhet funksionet e tyre. Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat janë të orientuara drejt atyre familjeve të

83

cilat janë në prag divorci ose të divorcuara. Në këtë moment përgatitet situata për të dhënë informacionin e ri. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në këtë fazë theksohet se: Divorci është zgjidhja ligjore e martesës. Divorci sjell probleme të shumta për: shoqërinë për partnerët për fëmijët

Pyetje: Si mendoni divorci është problem apo zgjidhje? Nxënësit japin përgjigjet e tyre duke u orientuar edhe nga mësuesi në diskutimet e tyre. Për cilat probleme ajo mund të jetë zgjidhje dhe për cilët persona mund të përbëjë një problem. Pyetje: Cilat janë shkaqet e divorcit? Divorci ndodh për shkak të ndikimit të disa faktorëve personalë dhe shoqërorë.

DIVORCI

Ndodh pë shkak të ndikimit të faktorëve Shoqërore

Personale

Përfshijnë: - mosha e njerëzve të martuar - kohëzgjatja e martesës - natyrën dhe cilësinë e martesës

Përfshijnë: - rritja ekonomike e partnerëve - pavarësia financiare e grave - ndryshimi i vlerave ndaj martesës e divorcit

Në bashkëpunim me nxënësit diskutohet divorci në shoqërinë shqiptare dhe se si kanë ndikuar faktorët e mësipërm në familjet shqiptare. E ardhmja e familjes Në shoqëritë perëndimore kanë filluar të shfaqen një sërë trajtash të reja të familjes. Pavarësisht këtyre zhvillimeve të reja nuk pritet që familja nukleare të zëvendësohet prej tyre.

84

Pyetje: Cilat janë disa forma të tjera të familjes përveç familjes nukleare? Nxënësit japin paraqitjen me anë të kllasterit. Format e familjes

E përzier Me dy prindër të punësuar Me një prind

Me partnerë të të njëjtit seks

Familje

Pa fëmijë

Pyetësori

Me fëmijë plangprishës

Analizohen karakteristikat e këtyre familjeve duke i konkretizuar me shembuj nga jeta dhe mjedisi i tyre familjar e shoqëror. Reflektim Metoda: Punë në grup Analizoni disa veçori të formimit psikologjik të ndonjë shoku që është rritur me prindër të divorcuar. Ndahuni në 3 grupe dhe tregoni pasojat që ka divorci Grupi i parë: Pasojat e divorcit për burrin Grupi i dytë: Pasojat e divorcit për gruan Grupi i tretë: Pasojat e divorcit për fëmijët. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 1, faqe 90. Refleksione

Në fund diskutoni se si ndikon divorci për shoqërinë në tërësi.

85

KREU 6 RACAT DHE ETNIA

Objektivat e kapitullit Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të shpjegojë sociologjik të konceptit racë, etnicitet, etj. Të analizojë format kryesore të marrëdhënieve ndërmjet shumicave dhe pakicave etnike. Të përshkruajë veçoritë e shqiptarëve me pakicat kombëtare.

Tema: Minoritetet racore dhe etnike

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të tregojë karakteristikat e një minoriteti; Të përshkruajë grupimet më të mëdha racore; Të analizojë gjykimet etnocentrike.

Fjalë kyçe: minoriteti, racë, minoritet etnik. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Përvijimi i të menduarit Në fillim të kësaj faze përmblidhen konceptet kryesore të kapitullit të kaluar duke drejtuar pyetjen: Si kanë ndikuar informacionet që keni asimiluar në mënyrën e të menduarit dhe sjelljes tuaj? Cilat nga informacionet ishin të reja për ju?

Pas përgjigjeve të nxënësve bëhet një pasqyrim i informacioneve që nxënësi tashmë do të mësojë në kapitullin "Minoritetet racore dhe etnike". Pyetje: Përshkruani disa ndryshime fizike dhe kulturore që shikoni tek njerëzit që na rrethojnë. Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat mund ti shfrytëzojmë për të dhënë informacionin e ri. Realizimi i kuptimit 86

Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Pas marrjes së mendimeve të nxënësve është e rëndësishme të theksohet se: Sociologët theksojnë se popullsia minoritare karakterizohet nga diçka që nuk është thjesht numri ose madhësia. Cilat janë karakteristikat e një minoriteti? Minoriteti ka disa tipare kryesore. 1. Minoriteti ka karakteristikë fizike ose kulturore të dallueshme të cilat mund të përdoren për ta ndarë atë nga shumica. 2. Minoritetet dominohen nga shumica. 3. Shumica mendon se tiparet e minoritetit janë inferiore. 4. Anëtarët e minoritetetit janë të ndërgjegjësuara për identitetin e përbashkët dhe janë besnikë ndaj grupit që i përkasin. 5. Shumica përcakton se kush i përket minoritetit duke u bazuar te statusi i marrë që nga lindja. Pyetje: Çfarë është raca? Anëtarët e një race kanë karakteristika fizike të përbashkëta të cilat i kanë trashëguar biologjikisht. Duke marrë parasysh ngjyrën e lëkurës, format e flokut, tiparet e fytyrës, ngjyrën e tyre njerëzit klasifikohen në tri raca:

Negroide Racat: Mongoloide Kaukaziane

Pyetje: A ka ndonjë bazë shkencore klasifikimi i njerëzve në raca? Nxënësit mund të japin përgjigjet e tyre duke u bazuar në informacionet që ato kanë në lëndët e tjera. Këtu theksohet se: shkencëtarët janë të mendimit se nuk ekziston e ashtuquajtura racë "e pastër". Tiparet e një race mund ti gjejmë edhe në racat e tjera. Raste të tilla mund të konkretizohen me shembuj të ndryshëm. Çfarë është etnia? Dallimet kulturore përcaktojnë minoritetet etnike. Minoriteteti etnik është një nënkulturë që ka gjuhën, fenë, vlerat, besimet, normat dhe zakonet e veta.

87

Etnia është pjesë e një kulture më të madhe, por shpeshherë ato shikohen si inferiore. Këto qëndrime negative kundrejt minoriteteve etnike mund të shpjegohen me anë të etnocentrizmit.

Etnocentrizmi

shprehet në formë

Paragjykimi

Diskriminimi

Konkretizoni me shembuj nga realiteti shqiptar dhe ai botëror format e paragjykimeve dhe diskriminimit. Reflektim Metoda: Ditarët e të nxënit Përshkruani listën jetësore të personaliteteve politike, artistike ose sportive që kanë bërë karrierë pavarësisht racës apo etnisë së tyre. Diskutoni në klasë rreth tipave. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Detyrë shtëpie, ushtrimi 3, faqe 94. Refleksione.

Tema: Paragjykimi dhe diskriminimi

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë:

· · Të tregojë ku bazohen qëndrimet paragjykuese. Të emërtojë ç'është racizmi.

·

Të bëje dallimin midis diskriminimit dhe paragjykimit.

Fjalë kyçe: Paragjykimi, steriotip, racizëm, diskriminimi. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Përvijimi i të menduarit Tashmë nxënësit kanë informacion fillestar për paragjykimin dhe diskriminimin që janë rrjedhojë e gjykimeve etnocentrike. 88

Në këtë fazë lexohet detyra e shtëpisë ku nxënësit paraqesin fotot duke treguar dallimet dhe të përbashkëtat e grupeve racore ose etnike. Pyetje: Pse ekzistojnë qëndrimet inferiore ndaj racave ose etnive të ndryshme? Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat shërbejnë si pikë lidhje me temën e re. Realizimi i kuptimit Metoda: Diskutim i njohurive paraprake Në këtë fazë theksohet se: Paragjykimi përfshin qëndrimet ndërsa diskriminimi ka të bëjë me sjelljen. Paragjykimi Sjell Diskriminim Diskriminimi krijon qëndrime paragjykuese nëpërmjet përdorimit të steriotipeve. Paragjykimi, diskriminimi dhe racizmi Paragjykimi ka të bëjë me qëndrime negative ndaj një grupi dhe individëve që bëjnë pjesë në të. Paragjykimet bazohen në informacion të pamjaftueshëm dhe të pasaktë. Ato mbështeten tek emocionet e forta, prandaj shpesh është shumë e vështirë që të ndryshojnë edhe pse faktet mund të tregojnë të kundërtën. Racizmi është formë ekstreme e paragjykimit. Racistët besojnë se diskriminimi ose përjashtimi është i justifikuar moralisht për shkak të superioritetit të tyre natyral. Diskriminimi ka të bëjë me veprimin mbi bazën e këtyre opinioneve negative duke i trajtuar njerëzit padrejtësisht. 89

Diskriminimi shfaqet me forma të ndryshme, ai mund të shfaqet edhe në forma më ekstreme si sulmi ndaj anëtarëve të minoritetit apo vrasja e tyre. Këto forma paragjykuese dhe diskriminuese mund të konkretizohen me shembuj nga realiteti dhe duke trajtuar edhe informacione mbi "krimet e urrejtjes" Metoda: Punë individuale Analizoni paragjykimet me natyrë racore dhe etnike që qarkullojnë në bisedat e rrethit tuaj familjar dhe shoqëror. Në këtë analizë mund të përdoren edhe filmat e librat ose eksperiencat tuaja personale. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, 3 faqe 96

Tema: Shpjegimi sociologjik i formave paragjykuese dhe diskriminuese

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë ç'është disfunksioni; Të tregojë cilat janë instrumentet që përdor shumica për të kontrolluar minoritetin; Të shpjegojë konceptin e profecisë vetpërmbushëse.

Fjalë kyçe: Profeci vetëpërmbushëse, disfunksion. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim i ideve Në fazën e parë lexohet detyra e shtëpisë dhe përsëritet informacioni për diskriminimin dhe paragjykimin. Më pas nxënësit do të njihen me shpjegimet sociologjike të këtyre formave paragjykuese dhe diskriminuese. Realizimi i kuptimit Metoda: Diskutim i ideve Në këtë fazë analizohet shpjegimi sociologjik i formave paragjykuese. Këtu theksohet se: Perspektivat kryesore sociologjike që shpjegojnë format paragjykuese dhe diskriminuese janë:

90

Funksionaliste Perspektivat: E konfliktit E ndërveprimit simbolik

1. Perspektiva funksionaliste përqendrohet te disfunksionet që shkaktojnë praktikat paragjykuese dhe diskriminuese. Funksionalistët pranojnë se duke ushqyer paragjykimet, grupi dominues mund të krijojë një ndjenjë superioriteti ndaj grupeve minoritare. Kjo ndjenjë superioriteti mund të forcojë imazhin që kanë për veten anëtarët e grupit dominues. Funksionalistët mendojnë se diskriminimi ka një efekt pozitiv për kulturën e shumicës, sepse: krijon vetëbesim. forcon vlerën e solidaritet. zhvillon më tej respektin ndaj vlerave materiale e shpirtërore. 2. Perspektiva e konfliktit Sipas kësaj shumica përdor paragjykimin dhe diskriminimin si instrumente pushteti për të kontrolluar minoritetin. Shumica e bën këtë për të rritur kontrollin e saj mbi pronat, të mirat materiale dhe burimet e tjera ekonomike. Këtu ka vend për ti konkretizuar me shembuj informacionin e mësipërm. 3. Perspektiva e ndërveprimit simbolik Në këtë perspektivë anëtarët e shoqërisë mësojnë të paragjykojnë thuajse me të njëjtën mënyrë që mësojnë të jenë patriotë. Sipas tyre edhe vetë gjuha që flasin mund të reflektojë paragjykimet tona. Jepen shembuj të ndryshëm për të konkretizuar informacionin e mësipërm. Reflektim Metoda: Ditarët e të nxënit Analizoni përpjekjet e minoritetit etnik dhe racor për të fituar të drejtat e tyre dhe për të zhdukur paragjykimet dhe diskriminimet.

91

Diskutoni rreth tyre dhe nxirrni konkluzionet përfundimtare. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 98 Refleksione.

Tema: Marrëdhëniet racore dhe etnike

Objektivat: Nxënësit të jenë të aftë: · · · Të përshkruajë format kryesore të marrëdhënieve ndërmjet shumicës dhe grupeve minoritare; Të shpjegojë këto forma kryesore marrëdhëniesh; Të analizojë marrëdhëniet e shqiptarëve me minoritetet kombëtare dhe etnike.

Fjalë kyçe: asimilimi, pluralizëm kulturor, gjenocid, veçim de juro. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Lexohet detyra e shtëpisë e cila është e rëndësishme për të dhënë informacionin mbi format e marrëdhënieve racore dhe etnike. Përshkruani marrëdhëniet e të njohurve tuaj me individë të minoriteteve racore ose etnike. Çfarë i karakterizon këto marrëdhënie. Përgjigjet e nxënësve mund të orientohen nga mësuesi dhe mund të shërbejnë si pikë-lidhje me temën e re. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në këtë fazë theksohet se: Marrëdhëniet ndërmjet shumicës dhe grupeve minoritare racore ose etnike mund të karakterizohet nga forma: e asimilimit e konfliktit

Pyetje: Ç'është asimilimi? Grupet minoritare ose pranohen nga shumica ose refuzohen.

92

Pranimi sjell asimilimin e tyre prej shumicës. Refuzimi sjell shpërthimin e konflikteve. Asimilimi ka të bëjë me përzierjen ose shkrirjen e grupeve minoritare në shoqërinë dominuese. Forma më e zakonshme e asimilimit është ajo sipas së cilës grupet minoritare pranohen nga shumica për aq kohë sa minoritetet respektojnë dhe zbatojnë "standardet e pranuara" të shoqërisë. Formë tjetër e asimilimit ka të bëjë me përzierjen vullnetare të minoriteteve etnike dhe racore. Në këtë mënyrë kultura të ndryshme shkrihen me njeri-tjetrin duke formuar një kulturë të re tek e cila gjenden elemente të shumë kulturave. Kjo formë asimilimi quhet pluralizëm kulturor. Akomodimi është një formë ekstreme e pluralizmit kulturor. Ai ndodh kur një grup minoritar ruan mënyrën e vet të jetesës. Minoriteti ruan gjuhën dhe kulturën të pavarura nga shumica. Forma e konfliktit Nxënësve u kërkohet të përshkruajnë konfliktet midis shumicës dhe minoriteteve në vende të ndryshme të botës në periudha të ndryshme kohore p.sh në Gjermani në vitet 1930-1040 në Bosnjë-Hercegovinë, Kosovë etj. Pas përgjigjeve të nxënësve theksohet se: Konflikti ndërmjet shumicës dhe minoriteteve është shprehur në tri forma:

Gjenocid Forma Transferim popullsie Privim

Forma më ekstreme e konfliktit është gjenocidi, që nënkupton përpjekjen sistematike për të shfarosur një popullsi të tërë. 93

Transferimi i popullsisë do të thotë se një minoritet detyrohet të largohet të jetojë në zona të largëta ose të izoluara nga pjesa tjetër e popullsisë. Privim do të thotë që një grupi minoritar i ndalohet pjesëmarrja e barabartë me kulturën dhe stilin e jetës së shoqërisë dominuese. Këto forma të konflikteve konkretizohen me shembuj nga realiteti ose duke i përshkruar me anë të veprave artistike (filma, librat etj.) Reflektimi Metoda: Ditarët e të nxënit Analizoni marrëdhëniet e shqiptarëve me minoritetet kombëtare dhe etnike. Tregoni dallime të kulturës materiale e shpirtërore ndërmjet shqiptarëve dhe minoriteteve në vendin tonë. Diskutoni në klasë dhe nxirrni konkluzionet përfundimtare. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 3, faqe 100. Refleksione.

94

KREU 7 ANALIZA SOCIOLOGJIKE E BESIMEVE FETARE

Objektivat e kapitullit Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të tregojë përcaktimet kryesore sociologjike të fesë. Të përshkruajë fakte që provojnë tolerancën fetare. Të analizojë prirjen kryesore te ndryshimit te besimeve fetare në shoqëri.

Tema: Si duhet kuptuar feja Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të tregojë kuptimin e profanes dhe të shenjtës. Të dallojë magjinë dhe fenë. Të analizojë përfytyrimet për forcat e mbinatyrshme.

Fjalë kyçe: Feja, e shenjtë, profane, shekullore Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim i ideve Në fillim të kësaj faze bëhet një përmbledhje e informacionit të kreut të kaluar. Si kanë ndikuar informacionet mbi racat dhe etnitë në mënyrën e të menduarit dhe sjelljes tuaj në veprimtarinë tuaj të përditshme. Pas përgjigjeve të nxënësve ato njihen me përmbajtjen e informacionit të këtij kreu. Pyetje: Përshkruani besimet fetare që janë të përhapura në Shqipëri dhe disa nga simbolet e tyre. Nxënësit përgjigjen me informacionet që ato kanë nga lëndët e tjera ose veprimtaria e tyre shoqërore. Kjo shërben për të bërë një lidhje me temën e re. Realizim i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje

95

Pyetja drejtuar nxënësve na bën të kuptojmë se sa informacion kanë ato për fenë ose besimet fetare. Në këtë fazë theksohet se: Feja ka të bëjë me gjërat e shenjta. Të gjitha fetë bëjnë dallimin ndërmjet të shenjtës dhe profanes. Feja është një sistem i unifikuar besimesh dhe praktikash që lidhen me gjërat e shenjta. Ky përkufizim është zhvilluar nga sociologu E. Dyrkeim. Sipas tij çdo shoqëri bën dallimin ndërmjet të Shenjtës ­ gjërave dhe ideve që veçohen dhe u jepet një kuptim i veçantë, i cili shkon përtej ekzistencës së momentit dhe profanes, pra, aspekteve jo të shenjta të jetës. Një tjetër fjalë për profanen është shekullare. Përdorimi i këtyre fjalëve do të thotë që nuk po flasim për ndonjë fuqi mbinatyrore. Gjërat e shenjta ndryshe nga ato profane, kanë karakter publik, prandaj ato shfaqen si të rëndësishme në vetvete. Gjërat e veçanta që konsiderohen të shenjta ndryshojnë nga një kulturë në tjetrën. Në të gjitha kulturat feja lidhet me nevojën për ti dhënë kuptim jetës. Të ndikuar nga feja njerëzit besojnë mbi ekzistencën e gjendjeve të caktuara. Pyetje: Cilat janë këto gjendje në të cilat besojnë njerëzit? Pas përgjigjeve të nxënësve formohet kllasteri në tabelë.

Jetën e përhershme Udhëtimin e shpirtrave Shpëtimin

Pavdeksinë

Njerëzit besojnë në:

Ringjalljen

Vuajtjet e përhershme Hiçin

Mishërimin

96

Këto besime lidhen me praktikat fetare të ndryshme.

Adhurimi Lutja Meditimi Këto praktika fetare janë: Bamirësia Predikimi Sakrifica Shërimi etj.

Zakonisht këto besime dhe praktika përfshijnë edhe një lloj detyrimi që duhet ta zbatojnë të gjithë besimtarët. Detyrat e përbashkëta u japim besimtarëve identitet të përbashkët. Në këtë kuptim feja ndryshon nga magjia. Magjia përfshin manipulimin e forcave të fshehta në mënyrë që nga kjo të përfitojnë individët që janë praktikues të magjisë. Debati se si duhet kuptuar feja vazhdon edhe sot por sociologët përpiqen të tregojnë se çfarë nuk është feja. Së pari: Feja nuk është patjetër monoteiste, pra një perëndi e vetme. Së dyti: Feja nuk është domosdoshmërish një grup rregullash dhe kërkesash morale që duhet të zbatohen nga besimtarët. Së treti: Feja nuk është patjetër besimi tek e mbinatyrshmja, parajsa ferri apo jeta pas vdekjes. Së katërti: Feja nuk është domosdoshmërish shpjegimi i origjinës së krijimit të botës. Në bashkëpunim me nxënësit të gjitha rastet konkretizohen me shembuj. Reflektim Metoda: Ditarët e të nxënit Përshkruani ndonjë festë fetare që festohet në mjedisin tuaj familjar.

97

Tregoni rëndësinë shoqërore dhe individuale që kanë këto ceremoni. Në fund bëhet një përmbledhje e koncepteve kryesore të temës. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie Refleksione

Tema: Funksionet e fesë

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të listojë funksionet e fesë; Të tregojë cili është roli i organizatave fetare në jetën e njerëzve; Të analizojë rolin e fesë në ndryshimin social sipas M. Verberit.

Fjalë kyçe: legjitimor, shpirti i kapitalizmit, etika protestante Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Përvijimi i të menduarit Në fillim të orës bëhet një përmbledhje e koncepteve kryesore të temës së kaluar, p.sh. Si e përcakton sociologu E. Dyrkeim kuptimin e fesë? Cili është kuptimi i profanes dhe të shenjtës? Cili është dallimi midis magjisë dhe fesë?

Pyetje: Pse sociologët përpiqen të tregojnë se çfarë nuk është fe? Nxënësit japin dhe argumentojnë përgjigjet e tyre një pjesë e të cilave shkruhen në tabelë. Këto mendime të nxënësve shërbejnë për të kaluar në fazën tjetër. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në këtë fazë theksohet se feja ka disa funksione. Ajo legjitimon strukturën e shoqërisë dhe i jep jetës një lloj kuptimi dhe përkatësie. Sociologu i parë që e studioi fenë në mënyrë shkencore ishte E. Dyrkeimi i cili shtroi pyetjen: Si ka mundësi që fenë e gjejmë në të gjitha shoqëritë?

98

Sipas tij funksioni kryesor i fesë është se: Nëpërmjet simboleve të shenjta ju jep anëtarëve të shoqërisë një lloj pasqyre për të parë veten. Nëpërmjet ritualëve fetare njerëzit adhurojnë shoqëritë e tyre dhe kështu i kujtojnë vetes ekzistencën e tyre të përbashkët në të shkuarën, por edhe ekzistencën e përbashkët në të ardhmen.

Duke ndjekur rrugën e çelur nga Dyrkeimi sociologët kanë identifikuar funksionet sociale të fesë. Së pari: Feja miraton formalisht realitetin social ekzistues. Doktrina fetare dhe shkrimet e shenjta legjitimojnë gjendjen ekzistuese. Feja u jep autoritet normave dhe zakoneve sociale. Së dyti: Feja promovon unitetin social, ajo mban shoqërinë të bashkuar. Së treti: Feja i jep kuptim jetës njerëzore. Feja u jap besimtarëve kuptimin që secili prej tyre ka vendin e vet në kozmos dhe po ashtu i jep domethënie të përhershme ekzistencës së njeriut në tokë. Së katërti: Feja promovon përkatësinë dhe ofron një identitet grupi duke u dhënë njerëzve mundësi të shkëmbejnë ide të rëndësishme mënyra jetese me natyra të ndryshme racore dhe etnike. Së pesti: Feja justifikon mbajtjen e pushtetit nga një grup i caktuar. Së gjashti: Feja promovon ndryshimin social. Verber shpjegon lidhjen ndërmjet protestantizmit dhe lindjes së kapitalizmit. Në bashkëpunim me nxënësit analizohen më gjerësisht funksionet e fesë duke i konkretizuar edhe me shembuj. Reflektim Metoda: Ditarët e të nxënit Pasi u njohët me funksionet e fesë nxënësit u kërkohet të analizojnë rolin e veçantë të besimeve fetare në forcimin e unitetit social të shoqërisë. Bëhet vlerësimi i nxënësit sipas pjesëmarrjes dhe angazhimit në mësim. Detyrë shtëpie: Informacione për funksionet e fesë. Refleksione

99

Tema: Ndryshimi i besimeve fetare

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë shekullarizimin; Të tregojë periudhën e shfaqjes së shekullarizimit; Të arsyetojë për format e shfaqjes së fondamendalizmit në shekullin XXI.

Fjalë kyçe: shekullarizmi, sekt kult, fondamentalizëm. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në fillim të kësaj faze bëhet një përsëritje e koncepteve kryesore të temës së kaluar p.sh Cili është funksioni thelbësor i fesë sipas E. Dyrkeimit? Listoni funksionet sociale të fesë të identifikuara nga sociologët? A promovon feja gjithmonë "unitet social"? Ç'është etika protestante sipas M. Verberit?

Pyetje: Përshkruani rolin që ka pasur feja në veprimtarinë sociale të individëve. Nxënësit japin përgjigjet e tyre duke u bazuar në informacionet që kanë edhe nga lëndët e tjera. Feja zinte vendin kryesor shekuj më përpara kur shkenca dhe teknologjia nuk ishin të zhvilluara. Këto përgjigje dhe mendime shërbejnë për të kaluar në fazën tjetër. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Pas përgjigjeve të nxënësve është e rëndësishme të theksohet se: Në periudha të ndryshme të zhvillimit të saj feja karakterizohet nga shekullarizimi dhe fondamentalizmi Shekullarizimi tregon uljen e rëndësisë të parimeve dhe riteve fetare në jetën e njerëzve. Sociologët e hershëm vunë re një rritje të shekullarizimit edhe pse feja vazhdonte të kishte vlerë sociale. Por sipas tyre feja nuk ishte në gjendje të trajtonte problemet e jetës moderne. Që në shekullin e 18-të:

100

-

zhvillimet shkencore ulja e analfabetizmit zhvillimi i konceptit për të drejtat e njeriut

rriten dyshimet për hierarkinë sociale që mendohej se reflektonte vullnetin hyjnor. Në këtë kohë Hegeli, Fojerbahu dhe Marksi e quajtën fenë ideologji nga e cila përfitojnë klasat sunduese. Sot ekzistojnë tre teori që synojnë të shpjegojnë procesin e shekullarizimit.

Teoritë

E para

E dyta

E treta

Me rritjen e ndikimit të mendimit shkencor, teknologjisë dhe kulturës, simbolet e shenjta tashmë bëhen më racionale në veprimtarinë e përditshme

Ndryshimet në konceptimet dhe praktikat fetare nuk tregojnë domosdoshmërisht uljen e rëndësisë së fesë në Shqipëri

Shekullarizimi është një proces që kufizon vetëvehten duke i hapur udhë ringjalljes së ndjenjave fetare

Në bashkëpunim me nxënësit diskutohet rreth teorive të mësipërme për të treguar se: shekullarizimi është një dukuri e fuqishme në vendet e zhvilluara perëndimore, ndërkohë që në shoqëritë në zhvillim vihet re shumë pak shekullarizim. Fondamentalizimi: është ruajtja rigoroze e doktrinave bazë të fesë. Termi "fondamenttalizëm" lidhet me konservatorizmin dhe tradicionalizmin fetar dhe shpreh kundërshtimin e fuqishëm ndaj proceseve shekullarizuese dhe modernizuese. Në bashkëpunim me nxënësit analizohen fillesat e fondamentalizmit. Në shoqërinë amerikane fondamentalistët janë të mendimit se pjesa më e madhe e institucioneve sociale janë të papajtueshme me fenë. Për ta janë:

101

Aborti Ndalimi i lutjeve fetare në shkollë Stili homoseksual i jetesës Martesë e të njëjtit seks

Divorci Të pranueshme çështje të tilla si: Barazia gjinore

Feminizmi Gratë në rolin e priftit

Pornografia

Pyetje: Në cilat fe është më i përhapur Fondamentalizmi. Paralelisht fondamentalizmin e gjejmë në Ismamizëm, Judaizëm, Hinduizëm dhe Budizëm. Në të gjitha këto fe fondamentalizmi i josh pasuesit e besimit fetar të reagojnë kundër shekullarizimit dhe modernizimit. Me nxënësit diskutohet për format e shfaqjes së fondamentalizmit ku më të përhapura janë: agresiviteti konfliktualiteti i theksuar dhuna aktet terroriste

Ndërsa fondamentalizmi i shek. XXI është një dukuri komplekse që ndërthur:

Socialë Ekonomikë Faktorët Fetare Praktike

Diskutohet rreth faktorëve të mësipërm. Në fund theksohet se fondamentalizmi gjen mbështetje tek individë të caktuar dhe është një lëvizje që tërheq pas vetes pasues të devotshëm. Ai duhet pranuar se është një forcë sociale e fuqishme. 102

Reflektimi Metoda: Punë individuale Përshkruani ndonjë dukuri shekullarizuese në praktikat fetare të qytetit tuaj. Diskutoni rreth tyre. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Detyrë shtëpie ushtrimi nr. 2, faqe 113. Refleksione

Tema: Shekullarizimi dhe fondamentalizmi në shoqërinë shqiptare

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të përshkruajë prirjet fetare. Të analizojë faktorët që ndikuan në formimin e prirjeve shekullarizuese. Të japë shembuj për përhapjen e feve të reja në Shqipëri.

Fjalë kyçe: prirje shekullarizuese, prirje fundamentaliste. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim i njohurive paraprake Në fillim të kësaj faze bëhet një përmbledhje e koncepteve kryesore të temës së kaluar p.sh. Ç'është shekullarizimi? Në cilën periudhë u shfaq shekullarizimi? Cilat janë teoritë që shpjegojnë procesin e shekullarizimit Cilat janë 3 doktrinat kryesore të fondamentalizmit?

Pyetje: Përshkruani ndonjë rast ku vlerësohet dobësimi i rolit të fesë në shoqërinë shqiptare. Nxënësit japin përgjigjet e tyre sepse ato kanë informacione për këtë fenomen nga mësimi i kaluar. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Pas përgjigjeve të nxënësve në këtë fazë është e rëndësishme të theksohet se: Në shoqërinë shqiptare feja luhatet ndërmjet prirjeve shekullarizuese dhe fondamentaliste.

103

Prirjet shekullarizuese ndryshe nga shumë shoqëri të zhvilluara të perëndimit zhvillimi i shekullarizimit në Shqipërinë e sotme është ndikuar nga zhvillimi i regjimit komunist. Në 1967 u mor vendimi për shembjen e kishave dhe xhamive dhe u zhduk roli i priftit dhe hoxhës. Në mungesë të tyre njerëzit nuk kishin edukimin e përshtatshëm teologjik për t'i interpretuar ritet dhe ceremonitë fetare. Pyetje: Çfarë ndodh me besimet fetare pas rënies së regjimit komunist? Pas viteve 1991 u lejua përsëri praktikimi i fesë, por për 25 vjet ishte rritur një brez që njihte shumë pak kuptimin simbolik të fesë. Fetë e mëdha tradicionale e patën të vështirë të rifitonin pozicionin e tyre të dikurshëm. Roli i fesë në jetën e shqiptarëve është bërë më pak i rëndësishëm. Kjo vihet re në uljen e numrit të praktikuesve të besimit fetar. Në bashkëpunim me nxënësit diskutohet ky problem. Sugjerohet të diskutohet edhe prirja e shqiptarëve për të ndjekur disa rite si martesat në kishë, ose përgatitjen e ushqimeve si tradita të feve të caktuara. Këto situata të kryerjes së riteve dhe praktikave fetare pa u ditur kuptimin e kanë shfrytëzuar protestantët, baptistet që nuk bëjnë pjesë në fetë tradicionale shqiptare. Analizohet përhapja e feve të reja në Shqipëri dhe me cilat grupmosha janë më të suksesshme këto fe.

Pyetje: Pse prirjet fondamentaliste janë të dobëta në shoqërinë shqiptare? Argumentoni mendimin tuaj. Nxënësit japin përgjigjet e tyre fondamentalizmin dhe kuptimin e saj. sepse tashmë kanë informacion për

Këtu theksohet se: reagimi fondamentalist në shoqërinë shqiptare është relativisht i dobët dhe ka gjetur mbështetje te një numër i vogël besimtarësh. Kjo vjen nga fakti se shoqëria shqiptare është e ndarë në katër besime tradicionale të cilat kanë arritur dhe duhet të vazhdojnë të bashkekzistojnë në paqe, respekt dhe mirëkuptim të ndërsjellë midis tyre. Treguesi më i mirë i popullaritetit të ulët të fondamentalizmit te shqiptarët është pikërisht bashkekzistenca shembullore ndërmjet feve. Fondamentalizmi fetar në Shqipëri do të sillte

Tensione Domosdoshmërisht Konflikte fetare

Prandaj kthimi tek doktrina bazë e këtyre feve (fondamentalizmi) do të ishte me pasoja të dëmshme dhe të rrezikshme për harmoninë fetare në Shqipëri. 104

Reflektim Metoda: Punë individuale Analizoni pse disa individë priren të anëtarësohen në kultet fetare të përhapura vitet e fundit dhe jo në fetë tradicionale që janë në Shqipëri. Diskutoni mendimet tuaja dhe nxirrni konkluzionet përfundimtare. Listoni ato në tabelë. Bëhet vlerësimi i nxënësit Detyrë shtëpie: Ese (Temë për fenë) Refleksione

KREU 8 URBANIZIMI DHE KARAKTERISTIKAT E PUNËS NË SHOQËRITË MË TË URBANIZUARA

Objektivat e kapitullit Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të tregojë parakushtet e urbanizimin. Të përshkruajë veçoritë e urbanizimit. Të analizojë karakteristikat kryesore të punës në shoqëritë më të urbanizuara.

Tema: Parakushtet e urbanizimit

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përcaktojë kuptimin e konceptit "qytet". Të tregojë karakteristikat e qyteteve të para. Të analizojë kategoritë e njerëzve në qytetet paraindustriale.

Fjalë kyçe: Qytet urbanizim Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Përvijimi i të menduarit

105

Në fillim të fazës së parë bëhet një pasqyrë e informacioneve që përmban kreu 8. Njohja me përmbajtjen e kreut ka rëndësi për nxënësit sepse i parapërgatit ata për informacione plotësuese ose detyra të ndryshme etj. Pyetje: Përshkruani ndonjë veçori të arkitekturës në qytetet mesjetare në Shqipëri. Tregoni rëndësinë që ka ruajtja e këtyre elementeve të kulturës mesjetare. Nxënësit japin përgjigjet e tyre duke treguar dhe rëndësinë që ka ruajtja e elementeve të kulturës mesjetare. Këto përgjigje shërbejnë për të dhënë informacionin e ri në fazën tjetër. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje. Pasi janë marrë përgjigjet e nxënësve në këtë moment është e rëndësishme të theksohet se qyteti është një përqendrim i dendur dhe i përhershëm njerëzish që jetojnë në një zonë gjeografike të kufizuar dhe e sigurojnë jetesën nëpërmjet veprimtarive jobujqësore. Qytetet e para u shfaqën para 6 mijë vjetësh. Pyetje: Çfarë është një qytet? Kur shndërrohet një fshat në qytet? Nxënësit japin përgjigjet e tyre duke u bazuar në informacionet paraprake që ata kanë, por në fund është e rëndësishme të theksohet se: Në varësi të numrit të banorëve në shtete të ndryshme përcaktohen edhe qytetet, p.sh. Danimarkë, Suedi- qytete me 200 mijë banorë, Japoni-qytete me 30 mijë banorë, Amerikë- qytete me 2500 banorë. Në Shqipëri ka fshatra me popullsi më të madhe se disa qytete të vendit. Rrjedhimisht konceptimi se qyteti dallohet nga fshati prej numrit më të madh të popullsisë nuk qëndron, pra është i gabuar. Qyteti është më tepër se një numër i madh njerëzish. Qytetet rezistojnë gjatë në kohë. Nxënësve u shpjegohet se ku ndryshojnë grupimet e mëdha të njerëzve me qytetet. Qytetet kanë një fokus ekonomik të centralizuar, kjo ju jep mundësi njerëzve të punojnë në tregti, industri etj. Qyteti është një përqendrim i dendur dhe i përhershëm njerëzish që jetojnë në një zonë gjeografike të kufizuar dhe që e sigurojnë jetesën nëpërmjet veprimtarive joprodhuese. Pyetje: Si ishin qytetet e hershme? 106 Ato u shfaqën para 6 mijë vjetësh;

-

Ishin të vogla krahasuar me qytetet moderne. Strehonin vetëm një pjesë të vogël të popullsisë së botës. Deri me 1800 vetëm 3% e popullsisë së botës jetonte në qytet. Urbanizimi

Pyetje: Si mund ta përkufizojmë urbanizimin? është procesi i rritjes së numrit të popullsisë që jeton në qytet ose shumë pranë qytetit. Pyetje: Si u zhvilluan qytetet paraindustriale? Qytetet paraindustriale u zhvilluan fillimisht në Mesopotani para 3500 vjetëve p.e.s. Aty u zhvillua revolucioni agrokulturor. Tepricat ushqimore janë kusht për zhvillimin e urbanizimit. Lindën dhe u zhvilluan katër kategori njerëzish:

Elitat Funksionarët Këto janë: Zejtarët Të varfërit

Në bashkëpunim me nxënësit analizohet pozita sociale e kategorive të njerëzve që u zhvilluan në qytetet paraindustriale. Reflektim Metoda: Ditarët e të nxënit Listoni disa qytete të hershme në Shqipëri. Tregoni historinë e zhvillimit të tyre dhe rëndësinë që kanë për kulturën shqiptare. Në fund bëhet përmbledhje e informacioneve kryesore të temës së re. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 119

Refleksione.

Tema: Zhvillimi urban pas luftës së dytë botërore

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë:

107

· · ·

Të përshkruajë proceset e rëndësishme të urbanizimit; Të tregojë çfarë synon ndarja e qyteteve në zona urbane; Të analizojë pasojat e eksurbanizimit.

Fjalë kyçe: zonë urbane, përtëritje urbane, xhentrifikim, eksurbanizim. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutimi i njohurive paraprake. Gjatë kësaj faze bëhet një përmbledhje e koncepteve kryesore të temës së kaluar. P.sh. Cili është kuptimi i konceptit qytet? Cilat janë karakteristikat e qyteteve? Ç'është urbanizimi? Tregoni pozitën social-ekonomike të popullsisë në këtë periudhë.

Pyetje: Përshkruani proceset e urbanizimit në qytetin tuaj. Nxënësit japin përgjigjet e tyre duke u bazuar në zonat dhe qytetet ky ato jetojnë (jo të gjitha qytetet kanë të njëjta forma të urbanizimit. Kjo mund të shërbejë për të drejtuar pyetjen tjetër. Pyetje: Cilat janë problemet me të cilat përballen qytetet tona? Përgjigjet e nxënësve janë pasqyrë e realitetit konkret ku ato jetojnë. Pas përgjigjeve të nxënësve kalojmë në fazën tjetër. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhënia pyetje-përgjigje Në këtë fazë është e rëndësishme të theksohet se: Zhvillimi i qytetit industrial ka sjellë të mira publike por edhe probleme të shumta. Pas luftës së dytë botërore me shoqëritë e zhvilluara perëndimore urbanizimi u karakterizua nga disa procese të rëndësishme. Në bashkëpunim me nxënësit këto procese urbane paraqiten me anë të kllasterit.

108

Komunikojmë Trashëgojmë njohuritë, idetë

Mësojmë për të kaluarën Funksionet e gjuhës

Planifikojmë veprimtaritë

Shkëmbejmë idetë dhe eksperiencat

Për të gjitha këto procese duhen parë si reagim ndaj zhvillimit të vrullshëm të qytetit industrial i cili bashkë me të mirat ka sjellë edhe probleme të shumta. Pyetje: Ç'është shpërqendrimi urban? Shpërqendrimi urban është procesi i zhvendosjes së funksioneve industriale ose njerëzve nga rajonet e dendura metropolitane në rajonet rurale ose periferi. Ai është i rëndësishëm me rajonet me popullsi të dendur sepse nëse nuk ndodh është e vështirë të ruhen standardet e jetesës si: hapësirat e bollshme për banim cilësinë e ajrit nivelin e papunësimit

Ky problem mund të konkretizohet me shembuj nga qytetet e mëdha në Shqipëri. Pyetje: Çfarë synon të sigurojë ndarja e qyteteve në zona urbane? Ndarja e qytetit në zona urbane është mënyra që qeveritë përdorin më shpesh për të zbatuar planet urbane. Qyteti ndahet në zona dhe përcaktohet: çfarë mund të ndërtohet dhe çfarë nuk mund të ndërtohet? deri në çfarë lartësie duhen ndërtesat? për çfarë mund të përdoren? sa larg njëra-tjetrës duhet të jenë?

109

Nxënësit këtu mund të tregojnë si janë zbatuar këto standarde në qytetin e tyre. Pyetje: Cili është qëllimi kryesor i përsëritjes urbane? Përtëritja urbane ka të bëjë me ndryshimin e shumë elementeve të qytetit

Ndërtimi i trotuareve Ndërtimi i rrugëve Këto elemente janë: Përmirësimi i sistemit tëujërave të zeza Ndërtimi i lulishteve Shembja e apartamenteve të vjetra

Qëllimi kryesor i përsëritjes urbane është rikthimi i rëndësisë ekonomike të zonave të caktuara. Pyetje: Si e kuptoni xhentrifikimin? Xhentrifikimi është procesi i rinovimit dhe përmirësimit të zonave që gjenden pranë qendrës së qyteteve. Ai ka të bëjë me lëvizjen e njerëzve nga shtresat e mesme drejt zonave qendrore me kushte të përkeqësuara të qytetit dhe zhvendosjen e banorëve më të varfër prej këtyre zonave. Zakonisht ky proces kundërshtohet nga familjet e varfra. Diskutohet bashkë me nxënësit problemet e xhentrifikimit në qytetet tona. Eksurbanizimi është zhvendosja prej qendrës së qytetit e banesave dhe bizneseve drejt zonave urbane periferike me dendësi të vogël popullsie. Eksurbanizimi ndodh për shkak të ndikimit të disa faktorëve. Këto ndahen në:

Shtytës Faktorë Tërheqës M undësues

110

Këto faktorë diskutohen me nxënësit duke i konkretizuar me shembuj. Reflektimi Metoda: Ditarët e të nxënit Përshkruani proceset urbanizuese të qyteteve shqiptare. Identifikoni ngjashmëritë dhe dallimet me qytetet e tjera të Europës. Nxirrni konkluzionet përfundimtare. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 123 Refleksione

Tema: Jeta shoqërore në qytet

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të bëjë dallimin midis zonave urbane dhe atyre rurale. Të listojë karakteristikat e mënyrës rurale të jetesës. Të analizojë tiparet sociale të urbanizimit sipas Uirthit.

Fjalë kyçe: Urbanizimi Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim për njohuritë paraprake Bëhet një përmbledhje e informacionit të temës së kaluar për të parë sa është asimiluar nga nxënësit, p.sh. Ç'është shpërqendrimi urban? Çfarë synon të sigurojë ndarja e qyteteve në zona urbane? Cili është qëllimi kryesor i përtëritjes urbane? Ç'është xhentrifikimi?

Pasi janë të qartë për këto koncepte dhe për ekzistencën e tyre në të gjitha shoqëritë nxënësve ju drejtohen pyetje: Përshkruani disa karakteristika të mënyrës së jetesës në fshat dhe në qytet. Nxënësit japin përgjigjet e tyre duke u bazuar edhe në eksperiencat e tyre personale, ose të treguara nga të tjerët. Përgjigjet e tyre shërbejnë për të analizuar informacionin e ri.

111

Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Pas mendimeve të shprehura nga nxënësit është e rëndësishme të theksohet se: Jeta shoqërore në qytet dallon prej jetës në fshat në mjaft aspekte.

Komunikimi

Në fshat - është më i "ngrohtë" - dhe intensiv

Në qytet - është më i "ftohtë" -dhe sipërfaqësor

Zakonisht termat "urban" dhe "rural" shihen si të kundërta me njëra-tjetrën. Ky këndvështrim nuk merr parasysh marrëdhëniet e ndërvarura midis tyre, popullsisë urbane dhe asaj rurale. Qyteti dhe fshati mund të kuptohen më mirë po të shohim ndërvarësinë midis tyre p.sh produktet bujqësore të fshatit përdoren si lëndë e parë për industrinë, ndërsa industritë e përqendruara në qytet prodhojnë mallra dhe makineri që përdoren në fshat. Nxënësit këtu mund të japin shembuj të shumtë për ndërvarësinë e fshatit dhe qytetit. Pyetje: Çfarë e karakterizon mënyrën urbane dhe rurale të jetesës? Pavarësisht dallimeve që vihen re në marrëdhëniet shoqërore të zonave urbane dhe rurale, mund të flitet për një lloj vazhdimësie të tipareve të zonave urbane në fshat dhe anasjelltas. Këtu mund të jepen shembuj të ndryshëm për të konkretizuar këtë fenomen.

M ënyra e jetesës

N ë fshat

N ë qytet

Zhvillohen në vendbanim e

- të vogla - të izoluara gjeografikisht - janë hom ogjene nga pikëpam ja sociale - kanë kom unikim intensiv - ka solidaritet m es banorëve

- të m ëdha - janë të dendura - janë heterogjene nga pikëpam ja sociale - kom unikim i "i ftohtë" - m arrëdhënie të përkohshm e, të çrregullta

112

Në bashkëpunim me nxënësit mund të analizohen më gjerësisht këto karakteristika dhe duke theksuar se: Këto tipare mund t'i gjejmë në qytet dhe anasjelltas. Pyetje: Cilat janë tiparet sociale të urbanizimit si mënyrë jetese. Qytetet moderne dallojnë nga ato paramoderne për shkak të një forme unike të sjelljes sociale që lindin brenda tyre. Këtë analizë e ka bërë sociologët Luis Uirth dhe Georg Zimel. Në bashkëpunim me nxënësit analizohen interpretimet e sociologëve duke i konkretizuar me shembuj nga realiteti urban në Shqipëri. Reflektim Metoda: Ditarët e të nxënit Analizoni disa veçori të formimit shpirtëror e psikologjik të shokëve tuaj të ardhur nga zonat rurale dhe urbane. Diskutoni midis jush këto mendime dhe nxirrni konkluzionet përfundimtare. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 127 Refleksione

Tema: Karakteristikat e punës në shoqëritë më të urbanizuara

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të tregojë 3 sektorët e ekonomisë; Të analizojë faktorët që ndikuan në zhvillimin e tyre; Të tregojë dallimin midis profesioneve qendrore dhe periferike.

Fjalë kyçe: sektori parësor, sektori dytësor, sektori i tretë, profesioni. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim për njohuritë paraprake. Kontrolloni në fazën e parë se si janë asimiluar informacionet dhe konceptet e temave të kaluara duke ju drejtuar pyetje p.sh. Cilat janë dallimet midis zonave urbane dhe atyre rurale? Cilat janë karakteristikat e mënyrës rurale të jetesës? Cila është analiza që bën Uirth dhe Zimel për mënyrën e jetesës në qytet?

113

Pyetje: Përshkruani parapëlqimet tuaja për punën ose profesionin që do donit të ushtronit pas përfundimit të shkollës. Përgjigjet që japin nxënësit janë të rëndësishme për informacionet që do të trajtohen më poshtë. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në fillim të kësaj faze nxënësit orientohen për informacionet që do të trajtohen në mësim. Këtu theksohet se punonjësit sot përballen me një strukturë pune që ndryshon vazhdimisht. Këto ndryshime kanë sjellë pasoja negative të konsiderueshme. Për të kuptuar punën me shoqëritë moderne duhet të trajtojnë tre sektorët e ekonomisë. Sektori i parë: është i varur nga ambienti natyror për të prodhuar mallra ekonomike. Sektori i dytë: përdoren lëndët e para për të fabrikuar produkte të gatshme. Sektori i tretë: ofron shërbime. Në bashkëpunim me nxënësit analizohen këto sektorë duke treguar dhe mundësitë që krijojnë për punësim. Pyetje: Çfarë rëndësie kanë sektorët e ekonomisë dhe në cilat shoqëri kanë mbizotëruar? Pasi nxënësit janë njohur me sektorët e ekonomisë bëhet analiza për rëndësinë që kanë këta sektorë.

Sektori

I parë - mbizotëronte në ekonominë para industriale - mallrat prodhoheshin me dorë - filloi mekanizimi i bujqësisë - u rrit prodhimi - u ul nevoja për punë

I dytë - u zhvillua teknologjia - u rrit prodhimi - u ul numri I të papunëve në këtë sektor

I tretë - u rrit kërkesa për punë në këtë sektor - u zhvillua teknologjia kompjuterike - u rrit nevoja për njerëz të kualifikuar

Në këtë kohë kërkohen njerëz të kualifikuar dhe specializuar që quhen punonjës "jakë bardhë". Ndërkohë flitet edhe për punonjës "jakë blu". Zhvillimi i sektorit të tretë solli rritjen e të ashtuquajturave punë "jakë rozë". Përcaktimi i punës së tyre u përcaktua sipas ngjyrës së uniformës që ato veshin. Në fillim të orës nxënësit janë pyetur për parapëlqimet e tyre në profesionin që do të zgjedhin. 114

Në këtë moment nxënësit qartësohen për strukturën e profesioneve. Profesionet janë kategori punësh që përfshijnë veprimtari të ngjashme në vende të ndryshme pune. Në SHBA bëhet një ndarje e profesioneve në dy nivele:

Qëndrore (vende pune në kompani të mëdha që kanë pozicion dominues në industri) Profesione Periferike (punë në kompani të vogla ose veprojnë në industri më me pak fitim)

Në bashkëpunim me nxënësit diskutohet për përparësitë që kanë profesionet qendrore. Për të ulur numrin e punonjësve në profesionet qendrore përdoren dy strategji:

Shkurtimi personelit Strategji: Punësimi personelit

Po pse përdoren kaq gjerësisht shkurtimi i personelit dhe punësimi i përkohshëm: Nxënësit mund të njihen me informacionin që është në tekst që të jenë të aftë të diskutojnë për këtë problem (për të cilin nuk kanë informacione paraprake). Reflektim Metoda: Punë individuale Përshkruani sektorët e ekonomisë ku janë punësuar më shumë banorët e qytetit tuaj. Cili është niveli i shërbimeve nga 0-10? Diskutoni rreth mendimeve tuaja dhe nxirrni konkluzionet përfundimtare. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Detyrë shtëpie, ushtrimi 4, faqe 130. Refleksione

115

KREU 9 STRATIFIKIMI I SHOQËRISË DHE LËVIZJET SOCIALE

Objektivat e kapitullit Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të përshkruajë karakteristikat e stratifikimit social. Të përshkruajë karakteristikat e organizimit të shoqërisë në sistemin e klasave. Të analizojë veçoritë e lëvizjeve shoqërore.

Tema: Stratifikimi social

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përkufizojë stratifikimit social Të tregojë cilat janë 4 sistemet e stratifikimit. Të analizojë lidhjen midis pushtetit dhe pozicionit social.

Fjalë kyçe: Stratifikimi social, kastat, klasë sociale, borgjezia, pushtet proletariat, prestigj. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Përvijimi i të menduarit. Në fillim të orës bëhet njohja me informacionin që përmban kreu. Kjo ka rëndësi sepse nxënësi kupton se për çfarë mund të përgjigjet gjatë pyetjeve që i drejtohen. Pyetje: Jepni shembuj të personave që kanë prestigj të lartë në shoqëri ose persona të cilët kanë fituar çmimin "Nobel". Përgjigjet e nxënësve do të shërbejnë për të dhënë informacionin e ri për stratifikimin social. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje. Pas tërheqjes së përgjigjeve të nxënësve është e rëndësishme të jepet kuptimi i konceptit "Stratifikim". Stratifikimi është ndarja e shoqërisë në shtresa që zotërojnë pjesë të pabarabarta të

116

burimeve.

Para Të kufizuara Pushtet Prestigj

Shoqëria njerëzore ka njohur katër sisteme të përgjithshme stratifikimi.

Skllavëria Stratifikimi

Kastat Shtresat feudale

Klasat sociale

Stratifikimi social është krijimi i shtresave të njerëzve që zotërojnë pjesë të pabarabarta të burimeve të kufizuara. Pyetje: A ekzistojnë kastat sot? Nxënësit u njohën me katër sistemet e stratifikimit social ku dy prej tyre skllavëria dhe shtresat feudale nuk ekzistojnë më. Kastat janë sisteme rangjesh të trashëgueshme dhe të pandryshueshme. Besimi fetar ndikon shpesh në krijimin e këtyre rangjeve. Në bashkëpunim me nxënësit jepen shembuj të ndryshëm për të konkretizuar ekzistencën e kastave në shoqëri si në Indi etj. Sistemi i kastave nuk e lejon kalimin nga një kastë tek tjetra prandaj ato quhen sistem statik apo i mbyllur. Pyetje: Si lidhet stratifikimi social me klasën sociale? Në sistemin e stratifikimit secila nga shtresat është një klasë sociale, para një pjese të popullsisë anëtarët e së cilës zotërojnë thuajse të njëjtën sasi burimesh të kufizuara dhe kanë vlera norma dhe stil jetese të përbashkët. Në shoqëri të ndryshme numri i klasave sociale është i ndryshëm.

117

Vendet e zhvilluara kanë tre klasa të gjera: klasa e lartë, e mesme dhe e ulët. Sociologët e parë që studiuan stratifikimin social ishin Karl Marksi dhe Maks Verberi. Marksi shpjegoi rëndësinë e bazave ekonomike të klasave sociale. Verberi theksoi aspektet e stratifikimit që lidhen me prestigjin dhe pushtetin. Pyetje: Cilat janë klasat që evidentoi Marksi në shoqëritë industriale të shek. 19-të? Nxënësit përpiqen me informacionet që kanë të japin përgjigjet e tyre por në fund ato mund të paraqiten me anë të kllasterit.

Punëtorët

Artizanët

Shërbyesit

KLASAT

Pronarët e bizneseve të vogla Kapitalistët

Punonjësit e fabrikave

Megjithatë ai parashikoi, që shoqëritë kapitaliste do të kishin vetëm dy klasa.

Borgjeze (që zotëron mjetet e prodhimit) Klasat Proletariati (që punon për të marrë një rrogë)

Marksi besonte se: kontrolli i ekonomisë i jepte borgjezisë kontroll edhe mbi ligjet, arsimin dhe politikën. Nxënësit mund të njihen më parë me informacionin që është në tekst për pushtetin dhe prestigjin dhe të diskutojnë rreth tyre duke u orientuar nga mësuesi. Reflektim Metoda: Ditarët e të nxënit Përshkruani stratifikimin social të shoqërisë shqiptare.

118

Identifikoni ndryshimet që ka pësuar stratifikimi pas zhvillimeve demokratike në Shqipëri. Diskutoni dhe nxirrni konkluzionet përfundimtare. Bëhet vlerësimi i nxënësve. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 134 Refleksione

Tema: Mobiliteti social

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë të: · · · Të tregojë se ç'është mobiliteti social. Të bëjë dallimin midis mobilitetit horizontal dhe vertikal. Të analizojë pasojat sociale të mobilitetit të drejtuar poshtë.

Fjalë kyçe: mobilitet social, mobilitet horizontal, mobilitet vertikal, sistem kastash. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim për njohuritë paraprake. Në fillim të orës bëhet përmbledhja e koncepteve kryesore të mësimit të kaluar. Ç'është stratifikimi social? Cilat janë katër sistemet e stratifikimit? Si lidhet stratifikimi social me klasën sociale? Cilët ishin sociologët e parë që studiuan stratifikimin social?

Pyetje: Bëni një përshkrim për të ardhmen tuaj. Çfarë do të dëshironit më shumë: një të ardhme të bazuar në pozitën e lartë shoqërore të familjes tuaj apo në meritat dhe punën tuaj vetjake. Nxënësit japin mendimet e tyre të cilat janë shumë të rëndësishme për të konkretizuar informacionin e ri. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Pas përgjigjeve të nxënësve është e rëndësishme të jepet kuptimi i konceptit "Mobilitet social". Mobilitet social

119

Mobiliteti

është i drejtuar

Lart

Poshtë

Personi gëzon një status profesional më të lartë ose i përket një klase sociale më të lartë

Ndryshimi i ndodh pas një brezi

është aftësia për të lëvizur nga njëra klasë në tjetrën. Rastet e mësipërme konkretizohen me shembuj të ndryshëm duke përdorur edhe rastet nga jeta familjare e nxënësve. Këta shfrytëzohen edhe mendimet e nxënësve të dhëna në fillim të orës për të ardhmen e tyre. Pyetje: Çfarë është sistemi i kastave dhe si realizohet mobiliteti social në këtë sistem? Në sistemin e kastave nuk ekziston mobiliteti social. sepse statusi social është i trashëguar dhe nuk mund të ndryshojë. Në këtë sistem statusi përcaktohet që në lindje duke bërë që ato të lidhin martesë vetëm me persona që i përkasin të njëjtës kastë. Pyetje: Po në sistemin e klasave si realizohet mobiliteti social? Në sistemin klasor të hapur, klasa sociale e një individi bazohet te meritat dhe përpjekjet individuale. Individët lëvizin lart dhe poshtë strukturës së stratifikimit aq sa i lejojnë aftësitë, arsimin dhe burimet që zotërojnë. Konkretizoni me shembuj nga shoqëritë e zhvilluara si realizohet mobiliteti social. Theksoni dhe tregoni raste kur ky mobilitet vështirësohet për shkak të racës, fesë, etnisë, ku bëjnë pjesë individët.

120

Pyetje: Pse mobiliteti i drejtuar poshtë shoqërohet me pasoja sociale dhe psikologjike? Në bashkëpunim me nxënësit analizohen pasojat sociale dhe psikologjike siç janë ulja e vetëvlerësimit për veten, dëshpërimi, depresioni dhe pafuqishmëria. Reflektim Metoda: Ditarët e të nxënit Përshkruani raste të mobilitetit horizontal ose vertikal me rrethin tuaj familjar dhe shoqëror. Cilat tipa të mobilitetit janë më të përhapura në Shqipëri? Diskutoni mendimet tuaja? Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie Refleksione.

Sillni informacione për personazhe të njohur dhe mobilitetin e tyre.

Tema: Lëvizjet sociale

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruaj lëvizjet sociale. Të tregojë elementet që karakterizojnë lëvizjet sociale. Të analizojë rëndësinë e fazave të lëvizjeve sociale për sukses.

Fjalë kyçe: lëvizje sociale, lëvizje revolucionare, lëvizje reformuese, shërbyese, alternative. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim i ideve Bëhet një përmbledhje e koncepteve kryesore të temës së kaluar. Ç'është mobiliteti social? Cilat janë tipet e mobilitetit? Çfarë përfshin mobiliteti horizontal? Kur ndodh mobiliteti midis brezave? Ku bazohet sistemi i kastave dhe klasave?

121

Pyetje: Analizoni ndonjë lëvizje revolucionare të mësuar në lëndën e Historisë. Çfarë ndryshimi ka sjellë kjo lëvizje në shoqëri. Nxënësit japin përgjigjet e tyre të cilat mund të lidhen dhe me lëvizjet e ditëve të sotme në disa vende të botës. Ndryshimet që ato kanë sjellë janë të shumta dhe analizohen në fazën tjetër të mësimit. Realizimi i kuptimit Metoda: Diskutimi i ideve Pas mendimeve që shprehin nxënësit për lëvizjet shoqërore është e rëndësishme të theksohet se: lëvizjet sociale zgjasin më shumë në kohë dhe janë më të organizuara se format e tjera të sjelljes së përbashkët. Lëvizja sociale është forma më e strukturuar, më racionale dhe më jetëgjatë. Lëvizjet sociale karakterizohen nga disa elemente.

Numri i madh i njerëzve Këto elemente janë: Qëllimi i përbashkët për ndryshimet sociale Organizimi i strukturave në udhëheqës të pranuar gjerësisht Veprimtari brenda një periudhe kohe të gjatë

Pjesa më e madhe e lëvizjeve sociale synojnë të sjellin ndryshime ose të parandalojnë ndryshime që pritet të ndodhin. Pyetje: Cilat janë tipat kryesore të lëvizjeve sociale? Lëvizjet sociale dallojnë nga njeri-tjetri sepse kanë edhe disa karakteristika unike. Sociologët kanë evidentuar katër tipa kryesore lëvizjesh sociale:

Lëvizjet sociale

Revolucionare

Reformuese

Shëlbyese

Alternative

Synojnë ndryshime

Të plota në shoqëri

Të pjesshme në shoqëri

Të plota të individëve

Të pjesshme të individëve

122

Pas paraqitjes grafike të informacionit në bashkëpunim me nxënësit bëhet konkretizimi me shembuj i lëvizjeve shoqërore. Pyetje: Cilat janë fazat e lëvizjeve sociale? Për të kuptuar suksesin që kanë disa lëvizje sociale është e rëndësishme të analizojnë fazat e zhvillimit të tyre. Në bashkëpunim me nxënësit informacioni për fazat e lëvizjeve paraqiten me anë të Kllasterit.

Mobilizimi i burimeve - përdorimi i parave, kohës - përdorimi i teknologjisë

Shqetësimi fillestar - shprehen shqetësimet - shfaqen udhëheqësit

Faza e lëvizjeve sociale

Organizimi

- ndahen detyrat - merren vendime

Rënia - administrohen çështjet e pëditshme - ndryshon ndjeshmëria e publikut

Institucionalizimi

- formohet hierarkia - bie entuziasmi

Analizoni fazat e lëvizjeve sociale dhe rëndësinë që kanë ato në realizimin me sukses të çdo lloj lëvizjeje sociale. Reflektim Metoda: Punë individuale Arsyetoni për shkaqet e dështimit ose realizimin me sukses të ndonjë lëvizje shoqërore në vendin tonë. Diskutoni me njeri-tjetrin mendimet tuaja. Bëhet vlerësimi i nxënësit Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 144 Refleksione

123

KREU 10 SHOQËRIA TRADICIONALE MODERNE POSTMODERNE

Objektivat e kapitullit Në përfundim të këtij kreu nxënësi/ja të jetë i/e aftë që: · · · Të përshkruaje 4 karakteristikat e shoqërisë moderne. Të përshkruajë karakteristikat e shoqërisë tradicionale të krahasuara me ato të shoqërisë moderne. Të analizojë 5 karakteristikat e shoqërisë postmoderne.

Tema: Karakteristikat e shoqërisë moderne

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë klasifikimin e shoqërisë sipas sociologëve. Të tregojë kuptimin e termave modernitet dhe modernizim. Të analizojë ndikimin e shpikjeve në përmirësimin e jetës së njerëzve.

Fjalë kyçe: Moderniteti, ndarje pune racionalizëm, individualizëm. Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim për njohuritë paraprake. Në fillim të orës nxënësit njihen me informacionet që përmban ky kapitull. Kjo është e rëndësishme të bëhet sepse nxënësit parapërgatiten për atë që do të mësojnë. Pyetje: Përshkruani ndonjë veprimtari prodhuese tradicionale të qytetit tuaj që vazhdon të ruhet edhe sot pavarësisht zhvillimit të teknologjisë. Përgjigjet e nxënësve janë të rëndësishme për të kuptuar shoqëritë tradicionale dhe shoqëritë moderne. Karakteristikat e një shoqërie të caktuar na ndihmojnë për të përcaktuar se cilës shoqëri i përket. Mendimet e nxënësve na shërbejnë për të shpjeguar informacionin e ri. Realizimi i kuptimit Metoda: Diskutim për njohuritë paraprake Pasi janë marrë mendimet e nxënësve është e rëndësishme të theksohet se:

124

Sociologët i klasifikojnë shoqëritë në:

Tradicionale Shoqëri M oderne Postm oderne

Para njohjes me karakteristikat e shoqërisë moderne nxënësit njihen me kuptimin e termit "modern" në jetën e përditshme. Termi "modern" i referohet së tashmes duke e dalluar nga e shkuara. Ndërsa në sociologji termi "modern" ka një kuptim krejt tjetër. Moderniteti ka të bëjë me forma sociale që rrjedhin nga industrializimi. Shoqëria moderne formohet si pasojë e procesit të modernizimit. Pyetje: Cili është kuptimi i modernizimit sipas E. Dyrkeimit dhe M. Verberit? Nxënësit nuk kanë njohuri paraprake për këtë pyetje por ato mund të njihen me informacionin në tekst dhe më pas të analizohet nga mësuesi në bashkëpunim me nxënësit. Sipas E. Dyrkeimi, modernizimi ka të bëjë me ndarjen e punës, pra secili anëtar kryen pak a shumë të njëjtat veprimtari ditë pas dite. Jepen shembuj të ndryshëm për të konkretizuar me këtë mendim. Ndërsa M. Verber shprehej se moderniteti lidhet me zëvendësimin e bashkëpunimit tradicional me një mënyrë racionale të të menduarit. Pyetje: Cilat janë karakteristikat kryesore të modernizimit? Sociologu P. Berger ka dalluar katër karakteristika të modernizimit.

Venitja e komuniteteve të vogla tradicionale Zgjerimi i mundësive në zgjedhje vetjake Karakteristikat: Rritja e larmisë sociale Orientimi nga e ardhmja dhe rritja e vetëdijes së kohës

Në bashkëpunim me nxënësit analizohen karakteristikat e modernizimit duke i konkretizuar me shembuj konkretë.

125

Reflektim Metoda: Punë individuale Përshkruani ndikimin e shpikjeve dhe zbulimeve të ndryshme në përmirësimin e jetës së njerëzve dhe mënyrën e organizimit të veprimtarive jetësore të njerëzve. Jepni shembuj nga jeta juaj në përdorimin e teknologjive. Diskutoni me shokët rolin e teknologjisë në zhvillimin e shoqërisë. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie: Informacione për zhvillimet e fundit në teknologji. Refleksione

Tema: Shoqëria tradicionale dhe moderne në Shqipëri

Objektivat: Nxënësi të jetë i aftë: · · · Të përshkruajë karakteristikat e shoqërisë tradicionale shqiptare. Të tregojë faktorët në jetëgjatësinë e saj. Të analizojë karakteristikat e kësaj shoqërie,

Fjalë kyçe: Shoqëri tradicionale Struktura e mësimit: ERR Evokim Metoda: Diskutim për njohuritë paraprake Bëhet një përmbledhje e koncepteve kryesore të temës së kaluar, p.sh: Cili është klasifikimi i shoqërisë sipas sociologëve? Tregoni kuptimin e termave modernitet dhe modernizim? Ku ndryshojnë komunitetet tradicionale nga ato të ditëve tona?

Pyetje: Përshkruani ndonjë veçori të zhvillimit të shoqërisë moderne dhe tradicionale të konsoliduar në Shqipëri? Nxënësit japin mendimet e tyre për shoqërinë moderne në Shqipëri të cilat shërbejnë si pikë lidhjeje me informacionin e ri. Realizimi i kuptimit Metoda: Marrëdhëniet pyetje-përgjigje Në këtë fazë është e rëndësishme të theksohet se shoqëria tradicionale në Shqipëri ka një histori shumë të gjatë. Në jetëgjatësinë e tradicionales në Shqipëri kanë ndikuar disa faktorë gjeografikë, teknologjikë dhe politikë

126

Pas çlirimit të vendit, regjimi komunist filloi disa procese industrializimi që sollën modernizimin e vendit. Prirja drejt modernizimit vazhdon edhe sot. Sot ajo mund të quhet shoqëri moderne e konsoliduar. Pyetje: Cilat janë karakteristikat e shoqërisë tradicionale në Shqipëri? Deri në fund të luftës së dytë botërore shoqëria shqiptare ka qenë thellësisht tradicionale: Kjo duket: Shqiptarët jetonin në komunitete të vogla që komunikonin pak me njeri-tjetrin. Mbështeteshin tek parimet e solidaritetit dhe reciprocitetit. Individët nuk vendosnin vetë për jetën e tyre; Veprimtarinë jetësore të komuniteteve e rregullonin komunat.

Pyetje: Po cilët faktorë ndikuan në jetëgjatësinë e shoqërisë tradicionale në Shqipëri? Në dallim nga vendet e tjera evropiane në Shqipëri shoqëria tradicionale ka ekzistuar më gjatë edhe si rrjedhojë e ndikimit të disa faktorëve. Së pari: Shqipëria karakterizohet nga një terren malor. Komunikimi i vogël me komunitetet e tjera bënte që mos të futeshin ide dhe vlera të reja. Së dyti: Mungesa e zhvillimit teknologjik (telefoni, makinat) i izolonte më tej komunitetet e vogla të Shqipërisë. Së treti: Shqipëria ka pasur një nivel shumë të ulët urbanizimi dhe industrializimi. Së katërti: Pushtimet e huaja përforcuan vlerën e qëndresës së përbashkët të solidaritetit kundër pushtuesit të huaj. Pyetje: Kur filloi të zhvillohej shoqëria moderne dhe çfarë karakteristikash ka ajo? Në bashkëpunim me nxënësit mund të analizohet kjo pyetje duke përdorur dhe përgjigjet që u dhanë në fazën e parë. Analiza e zhvillimit të shoqërisë moderne fillon që pas luftës së dytë botërore deri në ditët e sotme e cila mund të quhet shoqëri moderne e konsoliduar. Shoqëria shqiptare e reflekton modernitetin e saj edhe në kulturën që ajo ka zhvilluar. Për të konkretizuar shoqërinë moderne shqiptare jepen shembuj të ndryshëm nga realiteti. Reflektim Metoda: Punë individuale Identifikoni disa elemente që kanë ndryshuar më shumë nga njëra shoqëri te tjetra. Diskutoni për mendimet tuaja me njeri-tjetrin. Bëhet vlerësimi i nxënësit. Detyrë shtëpie, ushtrimi 2, faqe 150 Refleksione.

127

mësuesi

ISBN 978-99956-93-10-7

Libër

Fatos Tarifa, Klementin Mile, Flora Gjoka

Sociologjia 11

(me zgjedhje të detyruar)

Për klasën e njëmbëdhjetë, gjimnaz

S

k Për

olo oci

lasë n ne jë ëd mb hje

(me

dhje zgje

gji të,

gj

mn az

1 ia 1

ety të d rua r)

Flora Gjoka

Sociologjia 11

Çmimi: 255 lekë

Librat e mësuesit dhe planet mësimore për të gjithë titujt që ne disponojmë, mund t'i gjeni dhe t'i shkarkoni pa pagesë nga faqja e internetit www.mediaprint.al Për më shumë informacion mund të na shkruani në adresën e emailit: [email protected] ose të na kontaktoni pranë redaksisë në numrin e telefonit: 04 2256158.

Çmimi 300 lekë

ISBN: 978-99956-93-42-8

www.mediaprint.al

9 789995 693428

Information

Microsoft Word - sociologji 11 liber mesuesi 16 maj.doc

129 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

386043