Read MehmetBozkurt-SSAV-Nedir.pdf text version

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

1

SÜNNLK LK ALEVLK VEHHABLK

NEDR

?

Mehmet BOZKURT

2010 / ANKARA

2

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Dizgi & Tasarim Merdiven Reklam Tanitim 0312-232 30 88 Baski ÖZYURT Matbaacilik 0.312- 384 15 36

Bu kitabin tüm haklari saklidir. Kitap, kaynak gösterilmeksizin tamamen veya kismen hiçbir yöntemle kopya edilemez, çoaltilamaz ve yayinlanamaz.

ISBN : 978-605-125-222-3

Mehmet BOZKURT Eitimci ve lahiyatçi Hanimeli sokak No:36/3 Kizilay/ANKARA Tel: 0.312 - 232 36 77 www.mehmetbozkurt.com.tr [email protected]

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

3

Mehmet BOZKURT

26.01.1956 tarihinde Kars-Merkez Çerme köyünde dodu. KarsMerkez Çerme Köyü lkokulu, Ankara Merkez mam-Hatip Lisesi ve Konya Selçuk Üniversietesi lahiyat Fakültesi'nden (Yüksek slam Enstitüsü) mezun oldu. Milli Eitim Bakanliina bali, Ankara'daki ilköretim ve ortaöretim kurumlarinda uzun yillar öretmenlik ve okul müdürlüü yapti. Ankara Milli Eitim Müdür Yardimcisi olarak görev yaparken, 16.07.2007 tarihinde emekli oldu. Aileden gelen bir gelenekle, emeklilik sonrasi çalimalarina, kendisine ait E.F.E.M inaat irketinde devam etmektedir. Ka'be Tarihi ve Hac Rehberi, nsanlik Tarihine Yön Veren Sözler, Bilim ve Kur'an'a Göre Evren ve nsan! adli eserleri vardir.

4

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

THAF

Bu çalimami, yetimemde emei olan ilim ve ahlak abidesi bütün hocalarima, aileme ve bütün BOZKURT sülalesine ithaf ediyorum.

Mehmet BOZKURT

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

5

ÇNDEKLER

KISALTMALAR ......................................................................... 13 ÖNSÖZ ................................................................................... 15 GR ...................................................................................... 17

A- HZ. MUHAMMED(S.A.V.) VE SLAM DNNN DER DNLERE BAKII .................................................................................... 34 Medine ehir Devleti Nizamnamesinin Medineliler çin Koyduu Esaslar: ................................................................. 38

B- HZ. MUHAMMED (S.A.V)' N PEYGAMBERLK GÖREVN YAPARKEN TAKP ETT YOL................................................... 54 Hz Muhammed (s.a.v)'in ve O'nun nsanlia Tebli Ettii slam Dininin Balica Hedefleri................................................................. Veda Hutbesi........................................................................... ......72

C- HADS VE SÜNNETN DNDEK YER ...................................... 82 D- HADS DYE DDA EDLEN RVAYETLERDEN ÖRNEKLER (SÜNNLKTE) .........................................................................116 E- KÜTÜB- STTE VE MÜELLFLER................................................138

6

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

1- BUHAR ..........................................................................141 2- MÜSLM.........................................................................142 3- NESA.............................................................................142 4- EBU DAVUD ...................................................................143 5- TRMZ ..........................................................................143 6- BN- MACE ....................................................................144

F- MAMYYE ASI (ONK MAM MEZHEB) ............................144 1- Oniki mam ....................................................................147 2- nanilan Oniki mam .......................................................161 3- Ehl-i Beyt .......................................................................163 4- Caferi Mezhebinde nanç Esaslari....................................167 a- Tevhid................................................................................168 b- Adalet................................................................................168 c- Nübüvvet...........................................................................168 d- mamet..............................................................................168 e- Mead.................................................................................169 5- Caferi Mezhebinde slam'in Temel Esaslari ......................169 a- Namaz...............................................................................169 b- Oruç...................................................................................170

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

7

c- Hac.....................................................................................170 d- Zekat.................................................................................170 e- Hums.................................................................................170 f- Cihad..................................................................................170 g- Emr-i bil Ma'ruf................................................................170 h- Nehy-i ani'l- Münker......................................................170 i- Tevella................................................................................170 j- Teberra..............................................................................170 6- iilik nancinda Mezhep ve Tarikatlar.....................................171 a- Caferilik............................................................................171 b- Keysanilik.........................................................................171 c- Zeydilik.............................................................................172 d- smaililik...........................................................................172 e- Karmatilik.........................................................................172 f- Dürzilik..............................................................................172 g- Nizarilik.............................................................................173 h- Mustalilik..........................................................................173 i- Nusayrilik...........................................................................174 7- iilik nancinda Önemli Günler ........................................174

8

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

a- 18 Zilhicce.........................................................................174 b- 13 Recep...........................................................................174 c- 3 aban..............................................................................174 d- 11 Zilhicce........................................................................174 e- 15 aban...........................................................................174 f- 10 Muharrem...................................................................174 g-17-19 Ramazan...............................................................175 h- 28 Sefer............................................................................176 i- 25 evval............................................................................177 j- 13 Cemaziyelevvel...........................................................177 G- SÜNNLK NANCI LE LK NANCI ARASINDAK FARKLILIKLAR.................................................................................177

H- HADS DYE DDA EDLEN RVAYETLERDEN ÖRNEKLER (LKTE) ...............................................................................184

- ALEVLK .............................................................................195 1- Alevilikte nanç ..............................................................201 2- Zülfkar......................................................................................205 3- Dört Kapi, Kirk Makam ...................................................206

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

9

a- eriat.................................................................................207 b- Tarikat...............................................................................208 c- Marifet..............................................................................209 d- Hakikat.............................................................................209 4- Alevilik nancinda badet ................................................210 5- Alevilik nancinda Kutsal Günler ve Anma Günleri ...........215 a- Muharrem Orucu............................................................215 b- Aure Günü......................................................................215 c- Hizir Orucu........................................................................216 d- Hz. Hüseyin (r.a)'in ehit Edilmesi...............................216 e- Hz. Ali(r.a)'in Doum Günü............................................216 f- Nevruz...............................................................................217 g- Gadir-i Hum......................................................................217 h- Hidirellez..........................................................................218 i- Abdal Musa Anma Törenleri..........................................218 j- Haci Bekta-i Veli 'yi Anma Törenleri...........................218 6- Haci Bekta-i Veli'ye Ait Özlü Sözler....................................219 7- Alevilik nancinda Erkanlar .............................................223 a- Doum Erkani..................................................................223

10

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

b- Sünnet Erkani..................................................................223 c- Hakk'a Yürüme Erkani....................................................224 d- krar Verme Erkani.........................................................224 e- Müsahip Edinme Erkani...............................................225 f- Görgü Erkani.....................................................................225 g- Ayin-i Cem Erkani...........................................................225 h- Tarikat Erkani.................................................................226 i- Tevhid Erkani...................................................................226 j- Veladet-i Nebi Erkani......................................................226 k- Ba Okutma Erkani.........................................................226 l- Marifet Erkani..................................................................226 m- Sema Etmek Erkani........................................................226 n- Matem ve Oruç Erkani...................................................226 o- Dükünlük Erkani............................................................226 8- 3 Sünnet.....................................................................................227 9- 7 Farz..........................................................................................227 10- Cem Ayini Yapilirken Yerine Getirilen 12 Hizmet...............229 a- Mürid (Dede) .................................................................229 b- Rehber..............................................................................229

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

11

c- Gözcü................................................................................229 d- Çeraci (Delilci) ..............................................................229 e- Zakir (Aik) ......................................................................229 f- Süpürgeci..........................................................................229 g- Meydanci.........................................................................229 h- Niyazci..............................................................................229 i- Ibrikçi.................................................................................229 j- Kapici.................................................................................229 k- Peyikçi...............................................................................230 l- Sakaci.................................................................................230

11- Alevilik nancinda badetin Temel artlari .....................230 a- man...................................................................................230 b- krar...................................................................................230 c- Erkan..................................................................................230 d- Takva.................................................................................230 e- Amel..................................................................................230 f- Mevedded.........................................................................231 12- Alevilik nancinda Dinin artlari ....................................232

12

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

a- Tevhid................................................................................232 b- Nübüvvet..........................................................................232 c- mamet..............................................................................232 d- Velayet..............................................................................232 e- Adalet................................................................................232 f- Mead..................................................................................232 13- Alevilik nancinda Kavram ve Deyimler..............................233 J- ALEVLK NANCI LE SÜNNLK NANCI ARASINDAK FARKLILIKLAR ........................................................................259 K­ ALEVLK NANCI LE LK NANCI ARASINDAK FARKLILIKLAR...................................................................................260 L- VEHHABLK .......................................................................262 Vehhabilik nanç Anlayiindaki Uygulamalar ......................265 M- SONUÇ...........................................................................................278 KAYNAKLAR...........................................................................282 YARARLANILAN AYETLER .......................................................292

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

13

KISALTMALAR

a.g.e : Adi geçen eser a.g.m : Adi geçen makale a.s : Aleyhisselam b. :Bin, bn Bkz. : Bakiniz c. : Cilt çev. : Çeviren d. : Doum der. : Derleyen DA : Türkiye Diyanet Vakfi slam Ansiklopedisi DB : Diyanet leri Bakanlii h. : Hadis h. : Hicri Haz. : Hazirlayan Hz. : Hazreti Kr. : Karilatiriniz m. : Miladi ö. : Ölüm r.a : Radiyallahu anhu r.anh : Radiyallahu anha s. :Sayfa sad. : Sadeletiren s.a.v. : Sallallahu aleyhi ve sellem Trc. : Tercüme vb. : Ve benzeri vd. : Ve devami vr. : Varak

14

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

15

ÖNSÖZ

Amacimiz, ülkemizde yaayan inanç gruplarini tanitmak ve onlarin birbirlerini tanimlarini salamaktir. Dorusu bu inanç gruplarini tanitan yazilmi yüzlerce kitap var. Ancak buna ramen, hala bu inanç gruplarinin birbirlerini çok iyi tanidiini söylemek mümkün deildir. Bu nedenle böyle bir çalimaya ihtiyaç duyuldu. Çalimalarimizda esas olarak, kendi inanç anlayiimiza göre bir düünce ortaya koymak yerine, o inanç grubunun kaynaklarindan yararlanarak, onlari en güzel bir ekilde tanitmaktir. Kaldi ki, hiç kimse kimsenin inancini ortaya koymamalidir. Kii veya inanç grubu, kendi inancini nasil ortaya koyuyorsa, öyle kabul edilmelidir. nanilmasa ve kabul edilmese bile, mutlaka saygi duyulmalidir. Çünkü her inanç, o inancin mensuplari için kutsaldir. Birlikte yaamanin temel artlarindan birisi de, karilikli olarak birbirimizin inançlarina saygi duymamizdir. Saygi ve hogörü ortaya koymak, erdemli insanlarin vasiflaridir. Zaman zaman bu görevimizi yapmadiimiz da bilinmektedir. Dolayisiyla hepimizi üzen, arzulanmayan olaylara da neden olunmutur. Geriye dönüp bakildiinda yapilmasi gereken, ancak yapilamayan birçok eksikliimiz vardir. Ülkemizde ilim ve din bilginleri arzulanan baariyi elde etmi olsalardi, ülke ve millet olarak çok daha güzel noktalarda olabilirdik. Ne yazik ki, ilim ve din bilginleri topluma önder ve rehber olamadilar. Din adina binlerce uydurulmu bidat ve hurafeye inani, ruhumuzu kemirmi, konu ile ilgili olarak asil konumasi gerekenler susmu, hiç konumamasi gerekenler ba taci edilmitir. Kendisine ait deerlere sirtini çevirmi, maziye küfrederek gelecee güvenle bakmaya çalian ve ancak nereye gideceini bilmeyen, genelde olduumuz yerde kalan bir duru sergiliyoruz. Çünkü bilinmeyen geçmi, gelecek perspektifini ve gelecee güvenle bakma imkanini ortadan kaldirir. Gelecekle ilgili salikli plan ve projeleri

16

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

olmayanlarin, yeterli düzeyde tarihi bilgi ve bilincinden yoksun kalanlarin kendi geçmilerinin karanlik dehlizlerinden çikabilmeleri pek mümkün olmaz. Bu karanlik dehlizlerde biriken ve belirsizlikten, bilgisizlikten beslenen korku, sorunlarin çözümsüzmü gibi algilanmasinin en bata gelen sebeplerindendir. Geçmii doru anlamayanlar, onun airlii altinda ezilmeye mahkum olurlar. Salikli bir gelecek kurmak isteyenler, ie geçmiten balamak zorundadirlar. Geçmiteki kuyruk acisina dönüen acilarin yaandii zaman dilimleri tipki bir kara delik gibidir; toplumu ne zaman içine çekecei asla kestirilemez. Doru bilgi özgürletirir. Doru bilgi öz güven kazandirir. Gelecek, bilginin gücüne sahip olanlar tarafindan ina edilir. Çözüm için balangiç noktasi, bilim ve bilimsel bilgi olmak durumundadir. Haci Bekta-i Velinin dedii gibi, "Bilimden gidilmeyen yolun sonu karanliktir." nsan, "Bilgi, Hürriyet ve Güç" gibi sahip olduu erdemlerini insanliin mutluluu için kullanmalidir. Hep birlikte, huzur içinde yaamamizin temel teminati buna balidir. "Tanimak, anlamaya çalimak ve saygi duymak" zemininde bulumak, birlikte gelecei selamlamaktir." Bu çalimamizin da amaci budur. Amacimiz, kardelerimize bildiklerimizi aktarmaya çalimamizdan ibarettir. Hata ve eksikliklerimizin hogörü ile karilanacaini ümit ederken, yapilacak samimi uyari ve tenkitlerin çalimalarimiza iik tutacaini ifade etmek isterim. Kainatin sahibi yüce Allahin lütuf ve keremine siinarak yola çikarken, her alanda baari Allahtandir. Allah hepimize rizasina uygun davrani nasip etsin...

Mehmet BOZKURT 02.11.2010 / Ankara

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

17

GR

Mensubu olmakla iftihar etmemiz gereken bir dinin inananlari olarak bizler, bu dinden çok fazla yararlandiimizi söyleyemeyiz. Oysa din, insan ilikilerini en adaletli bir ekilde tanzim eden, Cebrail (a.s) tarafindan Hz. Muhammed (s.a.v) ,,e ve Ondan da biz insanlara zamaninda ve eksiksiz tebli edilen lahi emirlerin tamamidir. lahi emirlerin tamami bir bütündür, parçalara ayirmamiz mümkün deildir. Tamamina üphesiz inanmamiz istenilmektedir. Hz Muhammed (s.a.v) tarafindan bütün insanlia tebli edilen bu dinin kurallari bellidir. Hz. Muhammed (s.a.v)'e gönderilen bu ilahi emirlerin tamami, bugün eksiksiz elimizdedir. Bunlar genel olarak inanç, ibadet ve ahlak ile ilgili temel esaslari içerir. lahi bir mucize olarak; "Kurani kesinlikle biz indirdik, elbette onu yine biz koruyacaiz."1 emriyle, kiyamete kadar Allahin korumasinda, deimeden varlii devam edecektir. Kaynai Kuran olan slam dininin bütün emirleri evrenseldir. Hedefi insan olan, slam dinine inanmada insan, hürriyet sahibidir. nsanin farkli düünmesi, farkli inanmasi ve bu inancini hangi isimle ifade ediyorsa, bu durum ona ait bir haktir. Bu inancinda eer, konu slam ise; slam,, in emirleri ifade edildii gibi bellidir ve kaynai Kurandir. Kuran,,in bir emrini inkar, tamamini inkar anlamindadir. Yapilan yorumlar ve kabul edilen inanç eer, Kuran,, dan onay aliyorsa slam dir. Hiç kimse din adina, kendisi için yeni bir din ortaya koyamaz. slam dininin belli ve açik olan emirlerini, "ben böyle anliyorum" veya "ben böyle yorumluyorum" deme hakkina sahip bir keyfiyet içerisinde olamaz. Yapilan yorumlar Kurandan onay almalidir. slam dinine inanilmasi halinde, ebedi hayatta yaayacaklari ile reddedilmesi halinde yaayacaklari bildirilmitir. Herkes bu konuda akli ile babaa birakilmitir.

1

Hicr, 15/9

18

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

"Her doan çocuk, slam fitrati üzerine doar..."2 hadisi de insanin ilahi dine inanmaya yatkin olarak yaratildiini ve din duygusunun fitri olduunu, sorumluluun ise, ergenlik yai ile baladiini ifade etmektedir. Fitrat*in korunmasinda kiinin kendi çabasinin yaninda, çevresinin de büyük rolü vardir. Fitratin insan üzerinde belirleyici bir özellii varsa da zorlayici etkisi yoktur. Bu bakimdan, ebedi kurtulu için tek baina fitrat yeteli olmayip, kiinin doru bir din inancina ve bilinçli bir çabaya sahip olmasi gerekir. Çünkü insan, iradesini hangi yönde kullanirsa, Allah Onu, o tarafa yöneltir. Fitrati koruyup gelitirecek olan dindir. Allah, Hz. Adem (a.s) ile balayan, tarih boyunca bazi insanlari Peygamber olarak görevlendirmitir. Kuranda: "Biz seni müjdeleyici ve uyarici olarak hak ile gönderdik. Her millet için mutlaka bir uyarici (Peygamber) gelmitir."3 ayeti, her topluma mutlaka Peygamber gönderildiini ifade etmektedir. "Kim hidayet yolunu seçerse, bunu ancak kendi iyilii için seçmi olur, kim de doruluktan saparsa, kendi zararina sapmi olur. Hiç bir günahkar, bakasinin günah yükünü üstlenmez. Biz, bir Peygamber göndermedikçe (kimseye) azap edecek deiliz."4 ilahi emirle, bütün insanlara Peygamber gönderildii, Peygamber gönderilmedikçe hiç kimsenin sorumlu tutulamayacai ifade edilmektedir. "... Bugün size dininizi ikmal ettim, üzerinize nimetimi tamamladim ve sizin için din olarak slami beendim..."5 lahi emirle, hak dinin tamamlandiini, Allah

2 *

3 4 5

Sahih-i Buhari, Cenaiz,79; Sahih-i Müslim, Kader,6 Fitrat: Yaratili, yapi, karakter, tabiat, mizac anlamlarina gelir. Varliklarin temel yapisini ve onu oluturan yaratilitir. Fatir, 35/24 sra, 17/15 Maide, 5/3

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

19

nezdinde insanlik için beenilen dinin, slam olduu açikça belirtilmektedir. Yine Kuran ,,in ifadesiyle, "Allah katinda hak (geçerli) din, slamdir..."6 emrinde, slamdan baka bir dine inanmak, Allah nezdinde kabul göremeyecei ifade edilmektedir. Zaten slam, insanlia gönderilen bütün ilahi dinlerin ortak adidir. lahi dinler arasinda bir tezat ve çeliki yoktur. Çünkü bütün ilahi dinlerin kaynai Allahtir. Ancak aslini koruyarak günümüze kadar ulaan tek din slamdir. slam bir kavme veya bir millete deil, bütün insanlia gönderilen tek evrensel din ve bütün dinlerin son halidir. slam dininden ve onun kutsal kitabi Kuran-i Kerimden onay almayan yorumlara kesinlikle slam denilemez. Biz, kendi arzu ve isteimize göre bir slam ortaya koyamayiz. slamin kurallarini Allah koymutur. Allahin koyduu kurallari kabul etmek ve uygulamak her insanin üzerine farz olan bir görevidir. slam bize deil, biz slama uymak zorundayiz. Ayrica hiç kimse, Kuranin onay vermedii bir ekilde, herhangi bir lahi emri kendisine göre yorumlayamaz. Çünkü Kuran anlailmayan bir kitap deildir. Zaten Allah, kullarinin anlamayacai emirleri göndermez ve onlari, gücünün yetemeyecei eylerden sorumlu tutmaz. "Bu (Kuran), bütün insanlia bir açiklamadir, takva sahipleri için de bir hidayet ve bir öüttür"7 "Elif. Lam. Ra. Bunlar Kitabin ve apaçik bir Kuran in ayetleridir."8 "Ta. Sin. Bunlar Kuran,,in, (gerçekleri) açiklayan Kitab in ayetleridir."9

6 7 8 9

Al-i mran, 3/9 Al-i mran, 3/138 Hicr, 15/1 Neml, 27/1

20

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

"Rabb inin sözü doruluk ve adalet bakimindan tamamlanmitir. O nun sözlerini deitirecek kimse yoktur. O iitendir, bilendir."10 Benzer birçok ilahi emirlerde de ifade edildii gibi, Kuran in emirlerinin tamami açik, anlailir ve herkesin kendisine göre yorumlayamayacai niteliktedir. Ancak inanan veya inanç grubu slami bilmiyorsa, elbette ki, Onun emirlerini yanli yorumlayacak veya yanli anlayacaktir. Bu durumda var olan sikinti ve eksiklik slama ait deildir. Aslinda dinimizi tam olarak bilmiyoruz. Kurana millet olarak hürmetkariz. Onu okuyoruz ancak anlamiyoruz. Onu anlamadan okumak, ciddi bir eksikliktir. Kuranin dili Arapçadir. Kurani anlamak için Arapça bilmek veya dilimize çevirisi yapilmi mealini okumak suretiyle Kurani anlamamiz mümkündür. "(Allahin emirlerini) Onlara iyice açiklasin diye her Peygamberi yalniz kendi kavminin diliyle gönderdik..."11 emrinde anlailan her Peygambere, Onun dili ile lahi emirlerin gönderilii, o Peygamber için bir kolayliktir. Hz. Muhammed (s.a.v) ,,in ana dili Arapça olduundan dolayi, Kuran in emirleri Arapça olarak gönderilmitir. Yoksa Arapçanin ayrica özel bir anlami ve önemi yoktur. Ancak Arapça Müslümanlarin din dilidir. slam dininin dili, Arapça olduundan islam toplumunda mutlaka Arapça bilenlere ihtiyaç vardir. Her birimizin Kuran i anlamasi için Arapça örenmesi gerekmez. Ancak dilimize çevirisi yapilan Kuran mealinden Kurani okuyarak anlamamiz, hem mümkün ve hem de en kolay yoldur. Elbette ki, orjinal Kuran, Arapça halidir. Orjinal halini mutlaka okuyacaiz, ibadetlerimizi de orjinal halini okuyarak yerine getireceiz. Yani Müslüman olarak ibadet dilimiz de Arapçadir. Bizim gördüümüz eksiklik, onu anlamadan okumamizdir. Oysa Kuran;

10 11

Enam, 6/115 brahim, 14/4

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

21

"Onlar Kuran,,i düünmüyorlar mi? Yoksa kalpleri kilitli mi?"12 "(Resulüm!) Sana bu mübarek Kitabi, ayetlerini düünsünler ve akli olanlar öüt alsinlar diye indirdik."13 "Hala Kuran üzerinde gerei gibi düünmeyecekler mi?..."14 Ayetlerden anlailan, düünmemiz emredilmektedir. Düünmek için de anlamak gerekir. slam, biz anlayalim ve dolayisiyla uygulayalim diye gönderilmi bir dindir. Anlamadan inandiimiz, okurken anlamadiimiz bir dine, inaniimizda büyük bir eksikliimiz vardir, bunu bilmeliyiz. Zaten inandiimiz dinin emirlerini anlamak için bir çaba sarfetmi olsaydik, binlerce bidat ve hurafeye din diye inanmazdik. Çünkü Kuran bunlarin birçounu irk olarak kabul etmektedir. "Alemlere rahmet olarak gönderilen"15, "Yüce bir ahlak sahibi"16 , "Bizim için en büyük örnek olan"17 bir Peygamberin ümmeti olarak, Kurani açiklayan sahih Sünnetinin yaninda, onunla asla ilikisi olmayan, Onun adina uydurulmu yüzlerce rivayete hadis diye inandik ve binlerce bidat ve hurafe ürettik. Düünmeden, aratirmadan duyduumuz her eye din diye körü körüne inandik. Oysa slam bizden düünmeyi, aratirmadan her duyduumuza inanmamayi ve aklimizi kullanmayi emretmektedir. Düünen insanlarimiza da dil uzattik ve onlar da korkularindan dolayi bir kenara çekildiler. Tarih bunun örnekleriyle doludur. Ne acidir ki, Müslüman olarak parça parça olduk, bölündük, hiziplere ayrildik... Yalniz ve ancak Allaha yönelme yerine, çok farkli eylere yöneldik.

12 13 14 15 16 17

Muhammed, 47/24 Sad, 38/29 Nisa, 4/82 Enbiya, 21/107 Kalem, 68/4 Ahzab, 33/21

22

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

"Dinlerini parça parça edip gruplara ayrilanlar var ya, senin onlarla hiç bir ilikin yoktur. Onlarin ii ancak Allaha kalmitir. Sonra Allah onlara yaptiklarini bildirecektir."18 ilahi emrin, Yahudi ve Hiristiyanlarla birlikte Mürikler için gönderildii ve onlar kastedilmekte ise de, slam ümmeti içinde, daha sonra ortaya çikan gruplamalara iaret edildii de düünülebilir. Ayette açikça, dinde birlik ve beraberliin önemi vurgulanmakta, bu konuda ayrilia düenlerin Hz Muhammed (s.a.v) den uzaklami olacaklari uyarisinda bulunmaktadir. Konu ile ilgili olarak, Resulullah (s.a.v) öyle buyuruyor: "Yahudiler yetmibir gruba ayrildi, birinden baka hepsi Cehennemdedir. Benim ümmetim de yetmiüç gruba ayrilacaktir. Birinden baka hepsi Cehennem dedir." "O kurutulua eren grup kimdir ya Resulullah?" sorusuna cevaben: "Onlar benim ve ashabimin gittii yoldan gidenlerdir"19 buyurdu. Kendilerini Müslüman olarak tarif etmelerine ve din kitaplarinin Kuran olduunu söylemelerine ramen, aralarinda inanç yönünden büyük farkliliklar ve derin ayriliklar mevcuttur. Bu ayriliklar nedeniyle çeitli firkalara bölünmülerdir. Bu durumun mutlaka önemli bir nedeni olmalidir diye düünmeliyiz. Ancak bütün insanlia hizmet etmek için, slami tebli edenleri, tarih minnet ve ükranla yadedecektir. "Hepiniz Ona yönelerek, Ona kari gelmekten sakinin, namazi kilin müriklerden olmayin."20

18 19 20

Enam, 6/159 bn-i Mace, Fiten, 17; Tirmizi, man, 18; Ebu Davud, bab 1,h.4596 Rum, 30/31

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

23

"Dinlerini parçalayan ve bölük bölük olanlardan (olmayin). (Bunlardan) Her firka, kendilerinden olan ile böbürlenmektedir."21 Ayetlerde, bütün gönlümüzle Allaha yönelmemiz istenilmekte, deiik firkalara ayrilan Yahudi ve Hiristiyanlarin, hak din olan slami terk edenlerin veya slam ümmeti içinde bidatlar gelitirenlerin ve bölünmeyi körükleyenlerin kastedildii yorumlari yapilmitir. Bu durum Müslüman olarak çok daha dikkatli davranmamiz gerektiini göstermektedir. nsan yalniz Allaha yönelerek ve yalniz Allahtan korkarak bu dinin içinde kalabilir. Gerçek ve salam din, ite bu dindir. Ne var ki, insanlarin çou bunu bilememi ve Tevhid inancina irk bulatirmilardir. Ayetlerde, slam ümmetinin baina gelenler, mucize bir biçimde anlatilmaktadir. Firka, mezhep, tarikat, parti ve felsefi akim ayrimlari ile yüzlerce parçaya bölünen slam ümmeti, Kuranin getirdii Tevhid inancina büyük zarar vermitir. Müslümanlarin asirlardir belini dorultmamasinin gerçek sebebi de budur. Bu beladan kurtulmanin tek yolu, slam dinini Allahin kitabi olan Kurana teslim etmek ve Kurandan onay almayan bütün kaynaklari ortadan kaldirmaktir. slam dünyasi, ya bunu yaparak kurtulur, yahut din adi altinda alkiladii tefrika manzaralarini yaatarak perianliini sürdürmü olur. Ne acidir ki, slam birlii yerine, mezhep ve firkalara, takva ile üstünlük yerine, soy sop üstünlüüne, namaz yerine oyun ve elenceye, Kabe yerine türbeleri tavaf ettik. Helal ticari kazanç yerine, faizcilik ve karaborsacilia, Allahin korumasini isteme yerine, nazarliklara siinarak ve aaçlara çaput balayarak medet ve koruma umduk. Batil inançlar normal bir hale dönümü ve günlük hayatimizda birer gelenek gibi yadirganmadan, farkina bile varilmadan nesilden nesile yaanmaktadir. Nazar boncuu takmak, tütsü yapmak, kurun dökmek, muska yazdirmak, düümler balatmak, çok istedii halde ancak kendi

21

Rum, 30/32

24

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

çabalari ile elde edemedii eylere ulamak için, türbelerde kurbanlar kesmek gibi, slamin onaylamadii hurafelere teslim olduk. Gayb*a inanma yerine, gayb konusunda keyfi iddialara ve falcilara gönül baladik. Kurani rehber edinme yerine, Kuranin ifadesiyle "Taut"*i eyleri rehber edindik. Yüzlerce bidat ve hurafeye inanarak imanimiza zarar verdik. Türklerin Orta Asyadaki, büyük çounluu amanizm airlikli inançlarinin günümüze kadar devam ettiini görmekteyiz. Üstelik bunlarin slam ile hiçbir ilgisi de yoktur. Kapinin eiine basmamak, geceleri tirnak kesmemek, türbelere bez parçasi balamak, Gök Tanri inancindaki "Kam"*larla bazi tarikatlardaki uygulamalar arasindaki benzerlikler ilk akla gelenlerdir. Toplumumuzda kültür ile dinin kurallari iç içe girmi, çou zaman örf, adet, gelenek ve ananeler din emri olarak kabul edilmektedir. Bütün bunlardan kurtulmak için inandiimiz dini, doru örenmek ve bilmek zorundayiz. Müslüman olarak görevimizin, mal biriktirmek olduuna inandik. Biriktirdiimiz maldan yoksul ve fakirin hakkini ayirmadik. Adeta zekat emrini unuttuk... Malimiz kadar kendimizi itibarli kabul ettik ve kibirlendik. Mazlumu ve maduru unuttuk. Kendimizi ayri bir üst sinif olarak gördük. Birilerine özendik, benzemeye çalitik. Boazimiza kadar israfa bulatik. Gevedik, anlamsiz eylere üzüldük, asil üzülmemiz gereken eyleri geçitirdik. Oysa Kuran:

*

*

*

Gayb: Allah'in dilemesi ve taktiri sonucu olarak bilinebilen, slam inaniina göre görünmez, yani akil ile algilanamaz alem. Gayba iman, slam'in "amentü"sünün kisaltilmi ifadesidir. Taut: Arapça bir kelime olup, "Taa" (haddini ati) kökünden türemitir. Haddini aan mahluk ve Allah'in diinda tapilan eylere Kur'an-i Kerim' de verilen isimdir. Kam: Türklerde aman yerine kullanilan kelimedir. nsanüstü güce sahip din adamidir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

25

"Gevemeyin, üzülmeyin. Eer inanmisaniz, üstün gelecek olan sizsiniz."22 emri, her Müslümanin rehberi ve umudu olmalidir. Müslüman mali kadar deil, inanci ve takvasi kadar üstün olabileceine inanmalidir. Bugün Allah için ne yaptim? diyerek her gün kendisini kontrol etmelidir. Bu dinin Peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v)i tanimadan, bu dini anlamak mümkün deildir. Sahih Hadis ve Sünnetin diinda, hadis diye iddia edilen, Hz. Muhammed (s.a.v) e isnat edilen ve Kurandan onay almayan rivayetlerden kurtulmadikça, Hz. Muhammed (s.a.v) i tanidiimizi ve Onun yolunda olduumuzu söyleyemeyiz... Din diye inandiimiz binlerce Bid'at* ve Hurafe*yi terk ettiimiz gün, Allahin izniyle Resulünün bize efaat edeceine inanmaliyiz. Aaçlara çaput balamak, kapi eiklerine nazar boncuu takmak gibi binlerce slam dii inanila, günaha girdiimizi anladiimiz gün, Allaha teslim olduumuza inanmaliyiz... nsan olmanin erdemi ile Müslüman olmanin erefini yüreimizde buluturduumuz gün, aç ve açik olan komumuzu fark edeceiz. Kendi milleti ile birlikte, dünya milletlerinin hidayeti ve aydinlanmasi için hizmet ve tebli görevimizi yaptiimiz oranda, Allahin rahmetinin bizimle beraber olacaina inanmaliyiz... slamin içinde kalarak hizmet eden mezhep imamlari, Müctehid insanlardir. Önemli hizmetler de vermilerdir. slam dünyasinda din adina yaanabilecek kaos ve kargaanin önüne geçmilerdir. Ancak slam dünyasinda asirladir, kapali olduu iddia edilen ve herkesin buna inandirildii, ictihad kapsinin

22 *

*

Al-i mran, 3/139 Bid'at: Daha önce mevcut olmayan, sonradan ortaya çikan amel ve inançlar demektir. Bunlar ya adette olur veya ibadette olur. slam hukukuna göre örneksiz bir ey yapmak, yepyeni bir i ortaya koymaktir. Hurafe: Akla ve ilme aykiri olan ve hiçbir temeli bulunmayan bo, asilsiz ve yanli batil inançlar ve uygulamalardir. Dinde olmayan, ancak dindenmi gibi sonradan uydurulan batil inanilar ve adetlerdir.

26

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

kapandii inanci, bugün din adina yaanan birçok sorunun önemli kaynai olmutur. Müslümanlarin dayanima, birlik ve beraberliine engel olmutur. Geleneksel bir dinin devamina herkes razi olmutur. ctihad kapisini kim kapatmi, neden ve niçin kapanmi? Dorusu cevap veren de yoktur. slam bir zamana mahkum edilmi, onun emirleri her asrin insaninin idrakine sunulamamitir. Oysa slam, bir zamanin ve bir kavmin dini deil, bütün insanlia gönderilen bir ilahi dindir. Kiyamete kadar varlii devam edecek olan bu din, insanliin zaman içerisinde bütün sorunlarina çözüm bulan ve bütün sorularina cevap verecek nitelikte ve kapasitededir. Buna üphe duymak, salam ve salikli bir imana sahip olmamak demektir. slamin yeniden yorumlanmasi ve slam düüncesinin çain ihtiyaç ve gereklerine uygun bir ekilde yeniden oluturulmasi yolunda yapilacak çalimalarda, öncelikle temel alinmasi gereken kaynain Kuran olduu, çada slam düünüleri tarafindan, ortaya koyduklari pek çok eserde hararetle savunulmutur. Geçmiten günümüze kadar uzanan ve hala slam toplumlarini etkilemeye devam eden geleneksel slam anlayiinin tesiri ile, geçmite yaami büyük slam bilginlerinin gelitirmi olduklari Sünnet tanimlarinin ve bunlara bali olarak olumu olan Sünnet anlayilarinin, en iyi tanim ve en salikli anlayi olduunu kabul etmek de önemli sebepler arasinda sayilabilir. Dier bir ifade ile, bu geçmite yaami olan slam bilginlerinin seviyelerini eriilemez kabul edip, onlarin gelitirdikleri tanimlardan daha iyisinin yapilamiyacaini itiraf etmek, geçmite yapilanlari aynen muhafaza ve tekrar ile yetinmek anlamina gelir ki, bunun özellikle günümüzde kabulü mümkün deildir. Bu tür bir anlayiin slami dondurmak ve hatta tabir caizse gelenei kutsallatirmak anlamina geldii açiktir. Belki geçmi slam bilginlerinin gelitirdikleri Sünnet tanimlarinin kendi zamanlari için yeterli olduu söylenebilir. Ancak artlar gerektirdiinde yeni tanim ve anlayilar gelitirmek, asla geçmi slam bilginlerini küçümsemek anlamina gelmez. Eer geçmii mükemmel görüp, onunla yetinmek zorunlu olsaydi, bugün

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

27

kütüphanelerimizi dolduran sayisiz Tefsir, Hadis, Fikih, Kelam vb. alanlardaki eserler meydana gelmezdi. urasini asla hatirdan çikarmamak gerekir ki, slamin her zaman ve mekanda geçerli olabilmesi, onun deien artlarda deiik yorumlara açik olmasi ile mümkündür. "ctihad" adini verebileceimiz bu önemli prensip ne yazik ki, sadece Fikiha hasredilmi, Tefsir, Kelam vb. branlar yaninda Sünnet tanimi ve anlayilarimizda da bir ictihattan söz edilebilecei düünülememitir. Halbuki ictihad sadece Fikiha mahsus olmayip, geni anlamda slamin, yani Kuran ve Sünnetin deien artlara göre yeniden yorumlanmasi eklinde anlailmalidir. Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, yapilan yeni bir ictihad, nasil geçmi çözümleri küçümsemek anlamina gelmezse, yeni bir Sünnet tanimi yapmaya teebbüs etmek de, geçmi tanimlari küçümsemek anlamina gelmez. Dolayisiyla yeni bir Sünnet anlayii gelitirmek, aslinda geçmi alimlerin izinden gitmek; geçmi tanimlari deitirilemez kabul etmek ise, bu alimlerimizin benimsemi olduklari metoda kari çikmak demektir, görüünü ortaya koymaktadir.23 Bundan kastedilen slamda bir Revizyon* yapmak deildir. Zaten slamin asla bir revizyona ihtiyaci yoktur. Bu konuda yetki de yoktur. slamda reform yapilmalidir, iddialari geçerli deildir. Çünkü slam dininin herhangi bir yenilie ihtiyaci yoktur. Ancak onu zamana ve gelien artlara göre anlamaliyiz. "Onlara (dümanlara) kari gücünüz yettii kadar kuvvet ve cihad için balanip beslenen atlar hazirlayin. Onunla Allahin dümanini, sizin dümaninizi ve onlardan baka sizin bilmediiniz, Allahin bildii (düman) kimseleri korkutursunuz. Allah yolunda ne har-

23 *

Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, slam Düüncesinde Sünnet, s.31-50,51 Revizyon: Yenileme, gözden geçirme, düzeltme, inceleme, kontrol etme demektir.

28

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

carsaniz size eksiksiz ödenir, siz asla haksizlia uratilmazsiniz."24 slam dinine göre, sava için hazirlanmaktan maksat, insanlari öldürmek olmayip, onlarin maddi ve manevi olarak zarar görmelerini engellemektir. Bu da, dümandan daha güçlü olmakla mümkündür. Çünkü hiç kimse kendisinden daha güçlü bir topluma saldirmaz. Caydirici güç haline gelmek, beraberinde barii da getirir. Ayetteki "besili sava atlari" semboldür. Bunun günümüze yansiyan anlami ve karilii ise, en etkili silahlar, savunma ve sava stratejilerine sahip olarak anlamaliyiz. slami zamana ve gelien artlara göre anlamaliyizdan kastedilen budur. Çünkü Kuran, insanin imanini ve onurunu korumak ve görevini yerine getirebilmek için güçlü olmayi emretmektedir. Bu güçlü olma, o gün için gerekendir. Ayette geçen kuvvet, zamana ve artlara göre deiebilir. Allahin ve iman ehlinin, dümanlarini korkutacak düzeyde olmasi istenmektedir. Eer bu ayeti böyle anlamazsak, igal edilmi vataninizda, güçlü silahlarla size kari savaan bir güce ta atarak kendinizi savunmaya kalkarsiniz. Veya vataninizi igal için gelen tanklari selamlayarak alkilarsiniz ve bunu kurtulu kabul edersiniz... slamin bizden istedii bu deildir. Dümanin gücü kadar, güç sahibi olmayi ve gerektiinde o gücü kullanmayi istemektedir. Böylesi bir mücadelede ölenleri büyük bir eref sahibi olarak kabul eden dinimiz, urunda ölünmesi gereken deerlerin bainda, inanci ve erefiyle birlikte, üzerinde yaayacaimiz bir vatana sahip olmamizi istemektedir. Buna sahip olmak için, bir bedel ödemek gerekirse, o da ehit olmaktir. Çünkü "ehidi olmayan bir milletin erefi olamaz..." slamin temel kaynai olan Kurani ve Allahin Resulü Hz. Muhammed (s.a.v)i çok iyi anlamamiz lazimdir. Eer slam i ve Allahin Resulünü doru anlayabilseydik; Din bilginleri cami memurlari deil, camilerde yapilan zorunlu günlük görevlerini yerine getirmekle birlikte, Peygam24

Enfal, 8/60

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

29

ber3ler gibi öncelikle insanlara temiz, iyi ve adil bir hayat öretirlerdi. nsanlarin vicdan duygularini uyandirirlardi. nsanlara nasil iyilik yapabileceklerini öretirlerdi. Bir milletin uyaniinda ve mutlu gelecee yürüyüünde, din bilginlerinin büyük sorumluluu vardir. Ölü sözlerle sikici konumalar yapmak yerine, hemen herkeste büyük bir irade uyandirirlardi. Milletler vardir ki, geçmilerinden utanirlar, ama ayni zamanda gelecekleri için de sevinirler. Medeniyet yürüyüünde, asirlarca önde yürümü bir millet olarak, geçmiimizden utanmiyoruz, ancak gelecek için de çok sevinmemiz için, yeniden bir dirili ve haykiria ihtiyaç vardir. Batili ve doulu birçok yazar ve bilim adami eserlerinde, Fatih Sultan Mehmetin ordusu, stanbulu fethetmek için surlari döverken, Bizansin ilim ve din bilginleri Ayasofyada toplanarak meleklerin erkek mi, dii mi? olduklarini hararetle tartiiyorlardi. Din ve ilim bilginlerindeki bu Vizyon* eksiklii, Bizansin çöküünün önemli nedenlerinden birisi olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle toplumun varliina yön verenlerin bainda, din ve ilim bilginleri gelmektedir. Hint halki ngiliz daresi altinda inlerken, bazi Müslüman bilginlerin sabah namazinin iki rekat nafilesi hakkindaki tartimalarini Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, "slam Düüncesinde Sünnet" adli eserinde ifade ederken, T.B.M.Mnin ilk açiliinda da Buhari hatimlerinin yapildiini, daha garip ve üzücü olanin ise, Buharinin hatmi, bunun ekli, adabi ve faydalari üzerine geçmi ulemanin eser yazmi olabilmesidir, diyor ve buna örnek olarak da Doç. Dr. Kemal Sandikçinin "Sahih-i Buhari Üzerine Yapilan Çalimalar" adli eserini vermektedir. Ayrica Muhammed el- Gazalinin "Kurani Anlamada Yöntem" adli eserinden alinti yaparak, Hac, Umre ve Allah yolunda cihada gitme diin-

*

Vizyon: (Vision) Bir takim olaylari, görme organinin yardimi olmadan zihinsel görme ya da algilamadir.

30

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

da, deniz yolculuunun yasaklanmi olmasini hayretle ifade etmektedir.25 Birtakim Sünnetlerin artik terk edildiinden yakinan bazi çevrelerin, Sünnetin ana konulari ve özellikle Müslümanlarin toplumsal problemleri ile ilgili konular üzerinde durmalari beklenirken, kendilerince önemli gördükleri "ayakkabilarla namaz kilmak, camilerden halilari kaldirmak, burun killarini kisaltmak, namazi sarikla kilmak ve hadislerde iaret edilmeyen mallarin ticaretinden kaçinmak vb." konulari, Sünneti ihya etmek adina gündeme getirmeleri, Sünnetin toplumsal boyutunun hemen hiç göz önüne alinmadiini, tamamen bireysel ve üstelik yanli bir Sünnet anlayiinin hayli yaygin olduunu gözler önüne sermektedir. Gerek toplumumuz ve gerekse dier slam toplumlari için ayni derecede geçerli olan bu tespitler karisinda, Müslümanlarin salikli bir Sünnet anlayiina sahip olduklarindan söz edebilmek saniriz bugün için çok zordur. Zira Hz. Peygamber (s.a.v)in Müslümanlardan, kendi Sünnetine uymalarini istediinde, bundan kastinin bugün Müslümanlarin sergiledikleri türden bir Sünnet anlayii olduunu düünmek büyük bir hata olur. Hz.Peygamber(s.a.v)in gösterdii hedefler dorultusunda, insanlik için bir ey yaparken, sonuç almak adina, hiçbir eyde airiya kaçmamak gerekir. Her ey ölçülü olmali, her ey zamaninda olmali ve her ey yerinde olmalidir. nsanlarimizin ve insanliin mutluluu için kurduumuz hayaller öncelikle bizi heyecanlandirmalidir ki, öncü ve önder olabilelim. Çünkü milletin ekonomik, sosyal, zihinsel ve ahlaki deerlerini yönetebilecek insanlara ihtiyaç vardir. O insanlardan birisi de, din bilgini olarak siz olun ki, Allahin rizasini kazanabilesiniz... Büyük iler için ciddi hazirlanarak balamak lazimdir. slamin genel amaçlarindan birisi de budur. Hz. Muhammed (s.a.v), bir an bile tereddüt etmeden, bir düzen içerisinde hare-

25

Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, a.g. e, s.41-45

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

31

ket ederek, "ki günü eit olan Müslümani ziyanda"26 kabul etmitir. Milletin geleceinde her birimizin emei olmalidir. Yorulmadan fedakar bir biçimde coku ile çalimaliyiz. Salam ve güçlü düünce sahibi insanlar olmaliyiz. Ancak o zaman insanlara bilgimizi ve aklimizi sevgiyle birlikte sunabiliriz. Çünkü sevgiden uzak bir insan, bilgisi ile gönülleri fethedemez. Din ve ilim bilginleri halkin eitimli beyinleridir. Aydinlari olmayan milletler talihsiz milletlerdir. Her birimiz de iiimizla etrafimizi aydinlatmaliyiz. Din bilginleri derin bilgileri olan, muhteem konumaci, ilham veren vaizler ve kusursuz ahlak sahibi olmalidirlar. Konutuklari zaman herkesi derin uykudan uyandirmalidirlar. Hz. Muhammed (s.a.v) her alanda hayatin gerçek anlamini gösteren, onu nasil elde edeceimizi öreten, bizim için sarsilmaz iradenin canli örneidir. Vahi hayvan içgüdüleriyle yaayan, Allah hakkinda düünmeyen ve kalplerinde Allaha ihtiyaç duygusu olmayan insanlar için Kuran: "Allah onlarin kalplerini ve kulaklarini mühürlemitir. Onlarin gözlerine de bir çeit perde gerilmitir ve onlar için (dünya ve ahrette) büyük bir azap vardir."27 " De ki: Ne dersiniz; eer Allah kulaklarinizi sair, gözlerinizi kör eder, kalplerinizi de mühürlerse bunlari size Allah tan baka hangi lah geri verebilir! Bak, delilleri nasil açikliyoruz. O'nlar hala yüz çeviriyorlar!"28 "te onlar Allahin kalplerini, kulaklarini ve gözlerini mühürledii kimselerdir.Ve onlar gafillerin kendileridir."29 buyurmaktadir.

26 27 28 29

Sehavi, el-Makasidül-Hasane, s. 402 Bakara, 2/7 Enam, 6/46 Nahl, 16/108

32

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Asil görevimiz, hidayet bulamayan milyonlarca insanin nasirlami ve odunlami kalbinde din ateini yakmak ve Allah inancini uyandirmak olmalidir. Dini yüzlerce kurali, paragrafi olan bir inanç grameri haline getirmek yerine, Allah sevgisi çerçevesinde etrafimizdakilerle bir araya gelme, siki ilikiler kurma duygusunu öncelikle gelitirmeliyiz. Belki de onlari hidayetle buluturacak o sözü iitmemi insanlara ne yapmalari gerektiini söylemek olmalidir. O söylenmesi gereken söz Tevhiddir. Tevhid, toplumu manevi çürümeden kurtarmak için ruhsal ilahi uyania davettir. Bu mücadele erkek veya kadin her birimizin hayattaki en önemli görevi ve borcudur. Ancak bu görevimizi ve borcumuzu tebli görevimizi yaparak ödeyebiliriz. nsanlar vardir ki, yalanla yaarlar, yalansiz bir hayati düünemezler. Onlarin ticareti hirsizliktir, siyaseti aliveritir. Gerektiinde vicdanini, vatanini ve inançlarini satabiliyorlar. Bu çirkin hayattan onlari kurtarmak için ümitsizlie kapilmadan, vazgeçmeden ve dinlenmemek üzere yürümeye karar vererek yolumuza devam etmeliyiz. Bu mücadelede sonuç da almayabiliriz. Çünkü onlarin vicdanlari, dürüstlüü ve iyi niyeti sadece kendi çikarlarina yetecek kadardir. Önemli olan görevimizi yapmamizdir. Unutulmamalidir ki, iyilii emretmek ve kötülüklerden vazgeçirmek her birimizin üzerine farz olan bir görevdir. Mücadele ederken hizli baarilar da beklememeliyiz, yoksa hayal kirikliina urariz, hatta bazen baarisiz da olabiliriz. Çünkü yalniz ve ancak hidayet Allaha aittir. Bizim görevimiz ise, hidayete götüren yolda bir iik yakmaktir. Örnek olarak bizim için, Hz. Muhammed (s.a.v) ve onun muhteem mücadelesi yeter. Unutulmamalidir ki, hayat bir mücadele deil, bir yardimlamadir. Bu yolculuumuzda en büyük amacimiz, Allahin rizasini kazanmak olmalidir. Bu halimiz, sonsuza dek yaayacaimiz hayat için kurtuluumuzun teminati olacaktir. Hidayete muhtaç karanlik güçler 1400 yildir, nurlu din kitabimiz Kuranin ateini söndürmek için uraiyorlar. Aslinda onlar da görevlerini yapiyorlar. Oysa Kuran, kendisini yaam mimarliina adami insanlarda Allah sevgisi duygusunu uyan-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

33

dirmaya devam etmektedir. Tarih bunun canli ahididir. Bunun önüne geçmek mümkün deildir. Bunun önüne geçmek isteyenlere Kuran in ifadesiyle: "Onlar sairlar, dilsizler ve körlerdir. Bu sebeple onlar geri dönemezler"30 "(Hidayet çarisina kulak vermeyen) Kafirlerin durumu, sadece çobanin bairip çairmasini iiten hayvanlarin durumuna benzer. Çünkü onlar sairlar, dilsizler ve körlerdir. Bu sebeple düünmezler"31 Bizim görevimiz manen kör, sair ve dilsizlere yol göstermek olacaktir. Ancak Yine Kuran in ifadesiyle: ,,Allah onlarin kalplerini, kulaklarini ve gözlerini mühürlemise32 yapilacak hiç bir ey kalmamitir. O zaman, "yaasin zalimler için cehennem..." diyeceiz.

30 31 32

Bakara, 2/18 Bakara, 2/171 Bakara, 2/7

34

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

A- HZ. MUHAMMED(S.A.V) VE SLAM DNNN DER DNLERE BAKII Hz. Muhammed (s.a.v), müminler için her konuda rehber olduu gibi, dier dinler ve mensuplari ile ilikilerde de bizim rehberimizdir. Müsamaha ve hogörünün kaynai; dinimizin de kaynai olan Kuranin ve Onun teblicisi Peygamberimiz(s.a.v)den akip geldii için, bizim bu konuda farkli düünmemiz mümkün deildir. Hz. Peygamber (s.a.v), Allahtan aldii terbiye ile Müslüman, Hiristiyan veya Yahudi demeden, hemen her insana deer vermitir. Hz. Peygamber (s.a.v), bir gün yoldan bir Yahudi cenazesi geçerken ayaa kalkar. O esnada yaninda bulunan sahabe, "Ya Resulallah, O Yahudidir.,, derler. Bunun üzerine Hz. Peygamber (s.a.v) hiç tavrini bozmadan, "ama o bir insan!" diyerek cevap verir.33 Hz. Peygamber (s.a.v) ,,in Mekke de Ehl-i Kitaba mensup kölelerle, hatta demircilik yapan Hiristiyan birisiyle yakin dostluk kurduunu ve bu insanlara kari oldukça olumlu yaklatii bilinmektedir. slamin beii olan Mekkede, daha balangiçtan itibaren Hz. Peygamber (s.a.v), Hiristiyanlarla ilikisi, dostane hudutlar içinde balamiti. Henüz risaletten üç yil gibi kisa bir zaman sonra, Ehl-i Kitap olan Bizansin, Mecusi olan rana malubiyeti, Mekkede Müslümanlari üzmütü. Hz. Peygamber (s.a.v), Allah Resulü sifatiyla teblie baladii zaman, ilk defa Mekkede bazi Hiristiyanlarla karilamiti. Hatta kendisine vahiy gelmeye baladii ilk günlerde, Hz. Haticeyi ve Hz. Peygamber (s.a.v)i teselli eden Varaka bin Nevfel de, ncilin el yazmalarina sahip olan bir Hiristiyan idi.34 Hz. Peygamber (s.a.v)in hicretten önce ilgi duyduu ve Müslümanlarin bir kisminin hicret ettii Hiristiyan ülke, Habeistan olmutur. Allahin Resulü (s.a.v), Mekke müriklerinin

33 34

Müslim, Cenaze, 78, 81 Buhari, Bediul-Vahy, 3

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

35

amansiz ikenceleri karisinda, Müslümanlarin Habeistana hicret etmelerini arzu etmi ve bu hislerini u ifadelerle belirtmitir. "sterseniz ve elinizden gelirse, Habeistana iltica ediniz. Zira orada hüküm süren kralin topraklarinda kimseye zulüm edilmez. Orasi doru ve emin bir yerdir. Allah yardim edinceye kadar orada kalin."35 buyurmutur. Müslüman-Hiristiyan ilikileri açisindan Mekke devri çok fazla hareketlilik göstermezken, Medine devrinde Hiristiyanlarla ilikilerde bir arti görülmektedir. Hz. Peygamber (s.a.v), Medinede komu kabilelerle anlamalar yapmi ve Hiristiyan liderlerden Misir Mukavkisina, Herakliuse, Zaatur Piskoposuna, Kaysere ve dier bazi hükümdar ve yöneticilere mektuplar göndererek, onlari slama davet etmitir. Kuran,,in mesajini sadece kitap ehlinden olanlara ulatirmakla kalmami, ayni zamanda, bir mecusi olan Fars Krali Kisrayi da slama davet etmek için mektup göndermitir.36 Hz. Peygamber(s.a.v) devrinde Müslüman-Hiristiyan ilikilerinde hakim olan ruh, slam in genel dini tutumu içindeki hogörü anlayiidir. Peygamberimiz(s.a.v)in yazdii mektuplarda veya Necranlilarla bizzat karilamasinda Hiristiyanlia kari tavri, onlarin yanli itikatlarini bizzat kendilerine duyurmak ve hak olan slamin tebliini yapmak olmutur. Ama her eye ramen zorlama yapmamitir. Hz. Peygamber (s.a.v)in, Necranlilari, Mescid-i Nebeviye almasi, onlara ibadet izni vermesi ve kendi dininde kalmak üzere anlama tekliflerini kabul etmesi, sadece slamin genel dini tutumu içindeki hogörü anlayii ile izah edilebilir. Sergilenen bu anlayiin örneklerini çoaltmak mümkündür. Arap yarimadasinin güney kismindaki Hiristiyan Necran halki ile yapilan sözleme, Hz. Peygamber (s.a.v)in hogörü ve adaletinin en güzel örneklerinden birini göstermektedir. Yapilan sözlemenin maddelerinden birisi u

35

36

bn-i Hiam, Sire, 1/344; Taberi, Tarih: 2/222; Prof. Dr. Muhammed Hamidullah, slam Peygamberi, ,Trc. Salih Tu, c.I,s.109 Prof. Dr. Muhammed Hamidullah, a.g.e, c.1 , s. 308- 313

36

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

ekildedir: "Necranlilarin ve mahiyetindekilerin canlari, mallari, dinleri, varlari ve yoklari, aileleri, kiliseleri ve sahip olduklari her ey Allah in ve Allah in Peygamberinin güvencesi ve himayesi altina alinacaktir."37 Konu ile ilgili olarak Kuran da: "Mescid-i Haramin yaninda kendileriyle anlama yaptiklarinizin diinda müriklerin, Allah ve Resulü yaninda nasil (muteber) bir ahdi olabilir? Onlar size kari dürüst davrandiklari müddetçe, siz de onlara dürüst davranin. Çünkü Allah (ahdi bozmaktan) sakinanlari sever." 38 buyurmaktadir. Ehl-i Kitabin dier kolunu tekil eden Yahudilerle dorudan ilikiler, Allah Resulü(s.a.v)nün 622 tarihinde Medineye hicreti ile balamaktadir. Medinede Arap ve Yahudi kabileleri yaiyordu. ehir devleti denilebilecek bir idare henüz mevcut deildi. Hz. Peygamber (s.a.v), muhacir Mekkeli Müslümanlarla, yerli Arap ve Yahudiler arasinda karilikli hak ve görevleri tanzim edecek duruma ihtiyaç duymutu. Adliye, eitim, maliye ve askerlik gibi alanlarda toplumu tekilatlandirmak gerekiyordu. te bu ihtiyaçtan dolayi Hz. Peygamber (s.a.v), Medinenin ileri gelenlerini toplayarak "ehir Devleti Nizamnamesini" tanzim etmitir. Hz. Peygamber (s.a.v)in Hiristiyan, Yahudi ve Mürik topluluklarla birlikte imzaladii en önemli anlama Medine vesikasidir. Medine vesikasi, farkli inançlara sahip olan halklarin taleplerine cevap vermek üzere, Hz. Muhammed (s.a.v)in önderliinde kaleme alindi ve yazili bir hukuki sözleme olarak hayata geçti. Bunun sonucunda da birbirine kari dümanca duygular besleyen farkli din ve irklara sahip topluluklar, bu anlama içinde yer aldilar. Hz. Muhammed (s.a.v), bu sözleme yoluyla her firsatta birbirlerine saldiran, dümanca duygular besleyen ve uzlaamayan topluluklarin arasindaki çatimalarin son bulabileceini, onlarin anlaarak bir arada yaayabileceklerini gösterdi. Zamanimiza kadar ulaan bu yazili

Prof. Dr. Muhammed Hamidullah, a.g.e, I, 411 Tevbe, 9/7

37 38

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

37

metin, ayni zamanda dünyada bir devletin ortaya koyduu ilk anayasa olarak kabul edilmektedir. Medine sözlemesine göre herkes, hiçbir baski olmadan istedii dini, inanci, siyasi ya da felsefi seçimi yapmakta özgürdür. Kendi görülerine sahip insanlarla bir topluluk oluturabilir. Kendi hukukunu uygulamakta özgürdür. Ancak suç ileyen bir kimse, hiç kimse tarafindan korunmayacaktir. Sözlemeye taraf olan gruplar birbirleriyle yardimlaacak, birbirlerine destek olacaklardir. Hepsi Hz. Peygamber (s.a.v)in himayesi altindadirlar. Taraflar arasindaki anlamazliklar, Allahin Resulüne götürülecektir. Hz. Peygamber (s.a.v),,in hazirlattii bu sözleme, kademeli bir biçimde 622 tarihinden 632 tarihine kadar uygulanmitir. Bu vesika ile kan ve akrabalik balarina dayali kabile tarzi yapilanma ailmi, corafi, kültürel ve etnik kökeni tamamen birbirinden farkli insanlar bir araya gelerek, bir birlik oluturmulardir. Medine Vesikasi ile çok geni bir inanç özgürlüü salanmitir. Günümüzde ne Lahey, ne Strasburg, ne de Helsinki insan haklari sözlemeleri, Allah Resulü nün 1400 yil önce ortaya koyduu bu hukuki ve insani esaslar seviyesine ulaabilmitir... Ellibe kadar maddeden oluan, bu yazili belgenin pek çok yerinde Yahudiler ele alinmakta, hicret eden muhacir Müslümanlarin onlarla oluturduklari birlie Ümmet* ismi verilmektedir. lk 25 maddesinde, Yahudilere ve bunlarin müttefiklerine tam bir din özgürlüünün taninmi olduu ifade edilmektedir. Çeitli irk ve inançta insanlarin bir idare altinda birleebileceklerinin en güzel örneklerinden birisini, Medine ehir devleti nizamnamesi tekil ediyor olsa gerektir. Medine ehir devleti sözlemesi sayesinde Müslümanlar, sarsilmaz ve inkar edilmez bir dünya oluturdular. Medine ehir devleti sözlemesini, bir anlamda Kuranda çerçevesi çizilen ilkelerin, beeri planda hayata geçirilmesi ve uygulanmasi olarak deerlendirmek mümkündür. Bu nedenle çalimamiza ilave ettik.

*

Ümmet: Dini bir terimdir. Takvadan baka bir üstünlüün olmadii, irkçiliin, asabiyetçiliin, renk ayriminin, sinif çatimasinin olmadii beraberlik ve bir Peygambere inanip balanan cemaat, taifedir.

38

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Medine ehir Devleti Nizamnamesinin Medineliler çin Koyduu Esaslar

1Bu Peygamber Muhammed (s.a.v) tarafindan Kureyli ve Yesribli Mümin ve Müslümanlarca onlara balanmi ve katilmi olanlar ve onlarla birlikte savaanlar arasinda yazilan bir yazili belgedir. Muhakkak ki, onlar (Medineli Müslümanlar), sair insanlardan ayri bir topluluktur. Kureyten olan Muhacirler, kan diyetlerini aralarinda (gelenee göre)ortaklaa ödeyecekleri gibi, esirlerinin kurtulmalik akçelerini de (müminler arasinda maruf adil esaslar dairesinde) ortaklaa ödeyeceklerdir. Avfoullari da öteden beri olduu gibi, kan diyetlerini (geleneklerine göre) ortaklaa ödeyeceklerdir. Her zümre, esirlerinin kurtulmalik akçelerini de (müminler arasinda maruf olan adil esaslar dairesinde) ödeyeceklerdir. Harisoullari, öteden beri olduu gibi, kan diyetlerini (geleneklerine göre) ortaklaa ödeyeceklerdir. Her zümre esirlerinin kurtulmalik akçelerini de (müminler arasinda maruf olan adil esaslar dairesinde) ödeyeceklerdir. Saideoullari, öteden beri olduu gibi, kan diyetlerini (geleneklerine göre) ortaklaa ödeyeceklerdir. Her zümre esirlerinin kurtulmalik akçelerini de (müminler arasinda maruf olan adil esaslar dairesinde) ödeyeceklerdir. Cüemoullari, öteden beri olduu gibi, kan diyetlerini (geleneklerine göre) ortaklaa ödeyeceklerdir. Her zümre esirlerinin kurtulmalik akçelerini de (müminler arasinda maruf olan adil esaslar dairesinde) ödeyeceklerdir.

23-

4-

5-

6-

7-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

39

8-

Neccaroullari, öteden beri olduu gibi, kan diyetlerini (geleneklerine göre) ortaklaa ödeyeceklerdir. Her zümre esirlerinin kurtulmalik akçelerini de (müminler arasinda maruf olan adil esaslar dairesinde) ödeyeceklerdir. Amr b. Avfoullari, öteden beri olduu gibi, kan diyetlerini (geleneklerine göre) ortaklaa ödeyeceklerdir. Her zümre esirlerinin kurtulmalik akçelerini de (müminler arasinda maruf olan adil esaslar dairesinde) ödeyeceklerdir. Nebitoullari, öteden beri olduu gibi, kan diyetlerini (geleneklerine göre) ortaklaa ödeyeceklerdir. Her zümre esirlerinin kurtulmalik akçelerini de (müminler arasinda maruf olan adil esaslar dairesinde) ödeyeceklerdir. Evsoullari, öteden beri olduu gibi, kan diyetlerini (geleneklerine göre) ortaklaa ödeyeceklerdir. Her zümre esirlerinin kurtulmalik akçelerini de (müminler arasinda maruf olan adil esaslar dairesinde) ödeyeceklerdir. Müminler, borçlu ve çok çoluk çocuklu olanlari, kendi hallerine birakmayarak, onlarin kurtulmalik akçelerini veya kan diyetlerini (aralarinda maruf esaslar dairesinde) ödeyeceklerdir. Hiç bir mümin dier bir müminin mevlasi (dostu, yardimcisi, kendisiyle antlama yaptii kii) ile aleyhte bir anlama yapmayacaktir. Müttaki* müminler, içlerinde azginlik eden veya zulüm ve haksizlik yapmak isteyen veya günah ileyen veya dümanlik eden ya da müminler arasinda

9-

10-

11-

12-

13-

*

Müttaki: Takva üzerine yaayan mü'min, Allah korkusu ile kendisini günahlardan uzak tutan kimsedir. Kur'an' da hep "müttakiler" kelimesi geçmektedir.

40

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

kariiklik çikaran kimseye kari cephe alacaklar ve o onlardan birinin evladi da olsa, hepsinin elleri onun aleyhine kalkacaktir. 14Hiçbir mümin, bir kafir için, bir mümini öldürmeyecek ve mümine kari kafire yardim da etmeyecektir. Allahin ahdi ve teminati (müminlerden her fert için) birdir, onlarin en hakir görülenlerine bile amildir. Çünkü müminler, dier insanlardan ayri olarak birbirlerinin mevlasidirlar. Yahudilerden bize tabi olanlar da hiç bir zulme uramaksizin ve aleyhlerinde bir yardimlama olmaksizin yardim göreceklerdir. Müminlerin sulhu birdir. Hiçbir mümin, Allah yolundaki bir savata müminlerden ayri olarak sulh yapmayacak, onlar ancak aralarinda müsavat ve adalet dairesinde hep birlikte sulh yapacaklardir. Bizimle birlikte cenge katilan bütün cenkçiler, aralarinda birbirleriyle nöbetleeceklerdir. Müminler birbirlerinin, Allah yolunda dökülen kanlarinin öcünü almakla mükelleftirler.

15-

16-

17-

1819-

20- Müttaki müminler en güzel, en doru yol üzerindedirler. 21Hiç bir mürik, bir Kureylinin malini canini korumayacak, bu yolda bir mümine engel de olmayacaktir. Bir kimsenin, bir mümini sebepsiz yere öldürdüü kati delillerle sabit olunca, öldüren hakkinda kisas hükmü tatbik olunacaktir. Ölenin velisi buna riza göstermedii takdirde, bütün müminler ona kari cephe alacaklardir. Kendilerine bundan bakasi üzerinde durmalari helal olmaz.

22-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

41

23-

Bu sahifedekileri kabul ve ikrar eden, Allaha ve ahiret gününe inanan bir müminin ortaya kötü bir hadise çikaran kimseye yardim etmesi ve onu barindirmasi helal deildir. Herhangi bir eyde ihtilafa dütüünüzde, o, ani yüce olan Allaha ve Muhammed (s.a.v)e arz ve havale edilecektir. Yahudiler, müminlerle birlikte savaa devam ettikleri müddetçe, sava masraflarina itirak edeceklerdir. Avfoullari Yahudileri, müminlerle birlikte bir topluluk tekil edecekler. Yahudiler kendi dinlerinde, Müslümanlar da kendi dinlerinde olacaklardir. Onlarin mevlalari için de, kendileri için de bu böyledir. u kadar ki, bunlardan bir zülüm veya bir kötülük irtikap eden, ancak kendini ve ev halkini tehlikeye sokmu olacaktir. Neccaroullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm, Avfoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm deildir.

24-

25-

26-

27-

28- Harisoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm, Avfoullari hakkinda konulan hüküm deildir. 29Saideoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm, Avfoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm deildir.

30- Cüemoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm, Avfoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm deildir. 31Evsoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm, Avfoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm deildir.

42

32-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Salebeoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm, Avfoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm deildir. Bunlardan bir zülüm veya bir kötülük irtikap eden, ancak kendini ve ev halkini tehlikeye sokmu olacaktir. Salebenin bir kolu olan Cefne de, onlar gibi (Sâlebe gibi) mütalaa edilecektir. utaybeoullari hakkinda konulan hüküm, Avfoullari Yahudileri hakkinda konulan hüküm gibidir. ühpe yok ki, iyilik kötülükten ayridir. Salebenin Mevlalari da Sâlebe gibidirler Yahudilere karimi ve balanmi olanlar, Yahudiler gibidirler. Onlardan (Yahudilerden) hiç bir kimse, Hz.Muhammed (s.a.v)in izni olmadan askeri bir sefere çikamayacaktir.

3334-

353637-

38- Bir yaralamanin öcünü almak, yasaklanmitir. 39Firsat kollayarak cinayet ileyen kimse, o cinayeti kendisine ve ev halkina ilemi olacaktir. Zalime kari ilenecek cinayet bundan müstesnadir. Allah, bu hususta doru ve iyi davranilardan honut olur.

40- (Sava halinde) Yahudilerin masraflari kendilerine, Müslümanlarin masraflari da kendilerine ait olacaktir. u kadar ki onlar, bu sahife (belge) sahiplerine harp açanlara kari, aralarinda, yardimlaacaklar ve aralarinda öüt verme ve iyilik dileme esas olacaktir. Elbette ki iyilik, kötülükten ayridir. 4142Hiç kimse, müttefikine kötülük yapmayacak, mazluma mutlaka yardim edilecektir. Yahudiler, Müminlerle birlikte savaa devam ettikleri müddetçe, sava masraflarina itirak edeceklerdir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

43

4344-

Yesrib vadisinin içerisi, bu sahife sahipleri için haram, dokunulmaz bir bölgedir. Himaye altinda bulunan kimse (zarar verici ve kötülük ileyici olmamak artiyla) bizzat himayeci gibidir. Hiçbir kizgin, erkekçil cariye, sahibinin izni olmadan himaye altina alinmayacaktir. Bu sahife sahipleri arasinda herhangi bir hadise veya münazaa çikar ve bunun, onlarin aralarini bozmasindan korkulursa, o ani yüce olan Allaha ve Allahin Resulü Muhammed(s.a.v)e arz ve havale edilecektir. üphe yok ki, Allah, bu sahifedekilere riayetsizlikten son derecede sakinan, doruluu ve iyilii iar edinenlerden honut olur. Ne Kureyliler, ne de onlara yardim edenler, hiç bir ekilde himaye olunmayacaklardir.

4546-

47-

48- Yesribe saldiracak kimselere kari, onlar (Müslüman ve Yahudiler) aralarinda yardimlaacaklardir. 49Onlar (Yahudiler), sulh akdetmeye veya sulh akdine katilmaya (Müslümanlar tarafindan) davet edildiklerinde, o sulhu akdedecekeler veya o sulhun akdine katilacaklardir. Onlar tarafindan müminlere böyle bir davet yapildiinda da davetlerine icabet etmelerini müminlerden isteme hakkina sahip olacaklardir. Din uruna savaanlar, bundan müstesnadir.

50- Herkes, kendine düen kisimdan sorumlu tutulacaktir. 51Bu sahife sahipleri için konulan, kabul edilen hükümler, aynen Evs Yahudilerinin Mevlalarina ve kendilerine de (bu sahife sahipleri tarafindan) iyi niyetle tatbik olunacaktir. üphe yok ki, iyilik kötü-

44

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

lükten ayridir. Kazançlinin kazandii, ancak kendisinedir. 525354Muhakkak ki, Allah, bu sahifelere en doru ve en iyi ekilde riayet edilmekten honut olur. Bu kitap (yazili belge) bir zalimi ve suçluyu cezalandirmaya asla engel olmayacaktir. Medinede çikan da emniyette, Medinede oturan da emniyette bulunacaktir. Bir zulüm veya suç ileyen kimse, bundan müstesnadir. Allahin himayesi iyilik yapan, kötülüklerden sakinan kimseler içindir ve Muhammed (s.a.v), Allahin Resülüdür.39

55-

Hz. Peygamber (s.a.v), bu yeni merkezde idari faaliyetlerle yetinmeyerek, Ehl-i Kitapla manevi açidan da bütünleme safhasina geçmek istedi. Son üç semavi dinin esasta bir olduklari gerçeinden hareketle, kendisine müriklerden daha yakin gördüü Yahudi ve Hiristiyanlari, inanç birliine davet ederek, onlari slam adi altinda birlemeye çairdi. Hz. Peygamber (s.a.v), Yahudilerin Medine ,,deki ilim ve adliye merkezleri durumundaki Beytül-Midraslarina kadar giderek onlara, "Ey Yahudi toplumu! slam olun, selamet bulursunuz."40 buyurmutur. Yahudiler Hz. Peygamber (s.a.v)in bu teklifine kulaklarini tikadilar, ancak hiç bir zaman zorlama ile de karilamadilar. Hz. Peygamber (s.a.v), Kuran ,,dan aldii vahiy ile, herkesle iliki kurmaya açik bir Peygamberdi. Din seçme hürriyetinin ifadesi olan, "Dinde zorlama yoktur"41 ilahi emrini uygulamakta olan Hz. Peygamber (s.a.v), 630 tarihinde Müslüman olduklarini bildirmek üzere Medine ,,ye gelen Himyer hükümda39 40 41

bn-i Hiam, Sîre, c.1­2, s. 501­504 Buhari, Itisam, 18 Bakara, 2/256

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

45

rinin elçilerine, "Bir Yahudi veya bir Hiristiyan, Müslüman olduu taktirde müminlerden olurlar. Onlarla hukuken eittirler. Kim Yahudiliinde veya Hiristiyanliinda kalmak istiyorsa ona asla müdahale edilemez."42 buyurmutur. Küreselleen, bilim ve teknolojinin bize saladii imkanlarla, hizla küçülüp bir köy haline gelen dünyamizda, herkesle bir arada yaamanin zorunlu olduuna ve bu durumun önümüzdeki yillarin en önemli konularindan biri haline geleceine kesin gözüyle bakilmaktadir. Bu sebeple de, daha çok hogörü anlayii sergilenmeli ve gelecein dünyasina hem millet, hem de devlet olarak mutlaka hazirlanilmalidir. Kiiler, toplumlar ve uygarliklar arasi sergilenmesi gereken hogörü anlayii kaçinilmaz bir zorunluluk olmutur.43 slam dininin gayrimüslimlere tanimi olduu din ve vicdan hürriyeti çerçevesinde onlar, ibadetlerini istedikleri gibi icra etmi ve ibadet ekilleri ne olursa olsun kendilerine kariilmamitir. Ayni dinden kaynaklanan gruplarin kendi aralarinda olduu gibi, farkli dinlere mensup insanlarin inanç ve düüncelerini zorla birbirine kabul ettirme yoluna gitmeden, birbirlerine sicak ve hogörüyle bakabilmesi, ortak meseleler etrafinda konuabilmesi, tartiabilmesi ve ibirlii yapabilmesi slam,,in da onayladii bir yoldur.44 Hz. Peygamber (s.a.v), fethedilen topraklarda Hiristiyanlara ait mabetlerin yikilmayacai garantisi vermi, Onun bu garanti diinda her hangi bir arti ileri sürdüüne dair, ilk dönem kaynaklarinda her hangi bir bilgi mevcut deildir. Daha sonraki fetihler neticesinde yapilan anlamalarda bazi yeni durumlar ortaya çikmitir. Bunlar, fethedilen kentlerde bazi kiliselerin camiye çevrilmesi veya bazi kiliselere el konulmasi eklin42 43

44

bn-i Hiam, a, g, e, 2/586 Prof. Dr. Abdurrahman Küçük, "Müslüman-Hiristiyan Diyalouna Genel Bir Baki", Asrimizda Müslüman-Hiristiyan Münasebetleri, s. 45 Prof.Dr. Günay Tümer, Prof.Dr. Abdurrahman Küçük, Dinler Tarihi, s. 426

46

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

de olmutur. Zira Müslümanlar fetihlerle ele geçirdikleri yerlerde, ilk önce mabetlerini tesis etme yoluna gidiyorlardi. Bu durum onlarin hakimiyetlerinin sembolü idi. Kuran-i Kerimin dier dinler hakkinda verdii bilgiler ile olgunlaan Müslümanlarin, fethedilen memleketlerde farkli din ve ekollerle, özellikle Hiristiyanlar ile karilamalarinda zorlandiklarini söylemek mümkün deildir. Asil önemle zikredilmesi gereken yön, dinler arasi inanç tartimalarini açik bir ekilde balatanin Kuran-i Kerim olmasidir. Kuran-i Kerimin sürekli olarak, Hiristiyanlari ve dier din mensuplarini dini tartimalara davet edii ve gerek ilk dönemlerde ve gerekse daha sonraki dönemlerde, hatta haçli seferleri sonrasinda bile mevcut olan fikir hürriyeti göz önüne getirilirse, slam hakimiyetinde yaayan farkli dinlere mensup kiilerin bir baski altinda kaldiini ve tartima ortami bulamadiklarini söylemek mümkün olmayacaktir.45 Bu inanç hürriyeti, sadece manevi sahada kalmadi, hukuki sahada da geçerli oldu. slam idaresinde yaayan, Hiristiyan, Yahudi gibi çeitli toplumlarin kendi hukuklarini uygulama hürriyetleri Kuran-i Kerimin garantisi altinda idi. Gayrimüslim topluluklar bazen bunun diina çikiyor, kendi aralarindaki sorunlari Peygamberimiz(s.a.v)e çözdürmek cihetine de gidebiliyorlardi. Bu durumda hakimlik yapip yapmamasi, Kuran-i Kerimde Peygamberimiz(s.a.v)in arzusuna birakilmi, ayet hüküm vermek isterse, adaletten ayrilmamasi ve Allah,,in kendisine bildirdii ile hükmetmesi emredilmitir. "...Sana gelirlerse, ister aralarinda hüküm ver, ister onlardan yüz çevir. Eer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler. Ve eer hüküm verirsen, aralarinda adaletle hükmet. Allah adil olanlari sever."46

45

46

Ignaz Goldziher, Ehl-i Kitaba Kari slam Polemii, Trc. Cihat Tunç, V, 154 Maide, 5/42

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

47

"...Artik aralarinda Allah,,in indirdii ile hükmet; sana gelen gerçei birakip da onlarin arzularina uyma..."47 "(Sana u talimati verdik): Aralarinda Allahin indirdii ile hükmet ve onlarin arzularina uyma..."48 Hogörü açisindan Kuran ve Sünnete bakilinca, konuyla ilgili olarak birçok ayet ve hadis bulmak mümkündür. Bazi özel haller diinda, Kuran ve sahih Sünnette hep hogörüyü görürüz. te bu durum, slam dininin herkesi kucaklayici bir yanini, yani onun evrenselliini göstermektedir. slamin hogörü anlayii, kim olursa olsun bütün dünya insanlarina kadar uzanmaktadir. Kuran ve sahih Sünnette sevgiye, hogörüye ve herkesle konuup, görüme, duygu ve düünceleri ifade etme anlaminda yasaklayici bir hüküm ve tavir yoktur. Zaten herkesin iyiliini isteyen ve istisnasiz herkesi kurtulua çairan bir dinin baka türlü olmasi da düünülemez. Kuran-i Kerim,,,Alemlere rahmet olarak gönderilen49 Hz. Muhammed (s.a.v)e, evrensel risalet görevini yerine getirirken, daima hogörü anlayiini esas almasini emretmenin yani sira, Ehl-i Kitabla hangi ortak paydada bulumasi gerektiine iaret etmektedir. "(Resulüm!) De ki: Ey Ehl-i Kitap! Sizinle bizim aramizda ayni olan bir söze (kelimeye) geliniz: Allah ,,tan bakasina tapmayalim (ibadet etmeyelim) ve Ona hiçbir eyi ortak komayalim; Allah ,,i birakip da kimimiz kimimizi ilahlatirmasin. Eer onlar yine yüz çevirirlerse, ite o zaman: ahit olun ki, biz Müslümanlariz! deyiniz."50 Bu ayette Ehl-i Kitaba güler bir yüz ve tatli bir dille yaklaip "gelin" denilmektedir. Kuran-i Kerim, Ehl-i Kitap ile aramiza bir köprü kurarak onlari gayet yumuak bir ekilde, sicak

47 48 49 50

Maide, 5/48 Maide, 5/49 Enbiya, 21/107 Al-i mran, 3/64

48

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

baktiklari bir noktadan yakalamasini emretmektedir. Bu durum, slam,,in tebliinde ve muhataplara yaklamada çok önemlidir. "Sizinle bizim aramizda ayni olan bir kelimeye gelin" cümlesinde bile bu incelii, bu yumuaklii ve arada kurulmaya çaliilan köprüyü görmek mümkündür. Ancak sadece bu ayete bakarak hüküm veren bazi kimseler, yanli hüküm vermektedirler. Sadece Allaha inanan ama Hz. Peygamber (s.a.v)e iman etmese de cennete girebileceini iddia edenler bilmelidir ki, Allah,,a iman ettikten sonra Hz.Peygamber(s.a.v)e iman etmese ve Onun yolundan gitmeseler bile cennete girerler, diyemezler. Üstad Bediüzzaman Said-i Nursinin de dedii gibi, "Muhammedürresulullah" demeden mücerret "La ilahe illallah" cennete girmek için kafi deildir.51 Müslümanlara her konuda olduu gibi, bu konuda da büyük görevler düüyor. Nitekim dini ilimlerde gerekli bilgi birikimine sahip insanlar, slam ,,in nurunu bütün muhtaç gönüllere ulatirmak için çaba sarf etmelidirler ve her firsati en güzel bir ekilde deerlendirmeye çalimalidirlar. Bu davet, Kuran in Hiristiyanlar bata olmak üzere, bütün dinlere yönelttii evrensel bir çaridir. slam,,in insanlik alemine ne kadar geni, ne kadar açik bir hidayet yolu ve bir hürriyet kanunu örettii görülmektedir. Ayni zamanda açikça görülecei üzere, Allah Resulünün davetinde asla zorlayici bir din telkini söz konusu deildir. Müslümanlarin gayrimüslimleri, Yahudi ve Hiristiyanlari dost ve sirda edinmemeleri konusu, Kuran-i Kerimde yer yer zikredilen ve üzerinde durulan bir husustur. Ancak Kuran-i Kerim,,deki ayetler Kuran bütünlüü içinde, ayetin öncesine ve sonrasina dikkat edilerek, nüzul sebepleri ve ortami göz önünde bulundurularak deerlendirilmelidir. Bir ayeti tek baina alip deerlendirme yapmak veya hüküm vermek doru deildir. "Müminler müminleri birakip da kafirleri dost edinmesin. Kim bunu yaparsa Allah ile iliiini kesmi

51

26. Mektup, 5

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

49

olur. Ancak kafirlerden gelebilecek bir tehlikeden sakinmaniz bakadir. Allah, kendisine kari (gelmekten) sizi sakindiriyor. Dönü yalniz Allah,,adir."52 Ayette yasaklanan dostluk, kafirlere kari gönülden balanma ve müminleri birakip, onlara ilgi ve sevgi gösterme manasindaki dostluktur. Buna karilik bir Müslüman devletin, baka Müslümanlarin aleyhine olmamak artiyla, kafirlerle bari imzalamasi ve baka gayrimüslim bir devlete kari ibirlii yapmasi dinimizce sakincasi yoktur. Gayrimüslimlerin Müslümanlara ve slama kari olan hilelerini tanima konusunda gayet açik bir ekilde bilgi verilmekte, Müslümanlarin onlari dost ve sirda edinmemeleri gerektiini ortaya koymaktadir. Zira Kuran ,,da sevgi ve dostluun ancak; Allah, Resulü ve müminler için beslenmesi istenmektedir. "Ey iman edenler! Yahudileri ve Hiristiyanlari dost edinmeyin. Zira onlar birbirlerinin dostudurlar. (Bir birlerinin tarafini tutarlar.) Sizden kim onlari dost edinirse, o da onlardandir. üphesiz Allah böylesi zalimleri doru yola iletmez."53 "Ey iman edenler! Siz Müslümanlardan bakasini (kendi diinizdakileri) sirda edinmeyin. Çünkü onlar size fenalik etmekten asla geri durmazlar, hep sikintiya dümenizi isterler..."54 "Sizin dostunuz (veliniz) ancak Allah,,tir, Resulü ,,dür, iman edenlerdir. Onlar ki, Allah,,in emirlerine boyun eerek namazi kilar, zekati verirler."55 Gayrimüslimlerin dost edinilmemesi ile ilgili ayetler ele alindiinda, dini alay konusu edinen, Müslümanlar aleyhinde oluum ve faaliyetlerde bulunan, din konusunda savaip onlari yurtlarindan çikaran kimselerin dost edinilmesinin yasaklandii görülmektedir. Yoksa din konusunda dümanca tavir sergile52 53 54 55

Al-i mran, 3/28 Maide, 5/51 Al-i mran, 3/118 Maide, 5/55

50

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

medikleri ve zarar vermedikleri müddetçe gayrimüslimlerle iyi geçinilmesi, onlara iyilik yapilmasi ve adil davranilmasi öngörüldüü anlailmaktadir. "Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve oyun konusu edinenleri ve kafirleri dost edinmeyin. Allah ,,tan korkun; eer müminler iseniz."56 Allah Resulü (s.a.v), Mekkeli müriklerle Hudeybiye bari antlamasi yaptii gibi, Medine,,ye geldiinde de Yahudiler ile "Medine Vesikasi" diye tarihe geçen yazili bir antlama yapmitir. Peygamber(s.a.v)in bu antlamalarindan ve ayetlerin ruhundan anliyoruz ki, Müslümanlar, Müslüman olmayan toplumlarla iyi ilikiler kurabilirler. unu da iyi bilmek lazimdir ki ittifaklar, karilikli menfaatlere dayanir. Belirtilmekte olan ayetlerde "kafirlerle antlama yapmayin" demiyor. "Müslümanlari birakip onlari dost edinmeyin" diyor. Zira antlama yapip iyi geçinmek baka eydir, dost edinmek baka eydir. "çlerinden zulmedenleri bir yana, Ehl-i Kitap ile ancak en güzel yoldan mücadele edin ve onlara deyin ki: Bize indirilen Kitaba da, size indirilen Kitaba da iman ettik. Bizim lahimiz da, sizin lahiniz da bir ve ayni lahtir. Ve biz Ona gönülden teslim olmuuzdur."57 Kuran bu emriyle de bize, takinacaimiz tavri ve sergilememiz gereken edebi açikça göstermektedir. Ehl-i Kitab,,in zalim olmayan kesimleri ile ilikilerimizde, iddetli davranma düüncesi slam,,a ait bir düünce ve davrani deildir. Böyle bir düünce ve davrani, slam,,in kaide ve prensiplerine tamamen aykiridir. Çünkü slam, bari ve hogörü dinidir, zulüm ve iddeti kesinlikle reddeder.

56 57

Maide, 5/57 Ankebut, 29/46

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

51

"Allah yalniz sizinle dininizden ötürü savaanlari, sizi yurtlarinizdan çikaranlari ve çikarilmaniz için onlara yardim edenleri dost edinmenizi yasaklar. Her kim onlari dost edinirse, ite onlar zalimlerin ta kendileridir."58 Ayetinde ifade edilen kafirlerle ilikileri kesmek, her türlü ilikiyi kesmek anlamina gelmez. Bu ayete göre gayrimüslimlerle iliki kesmenin sebebi, onlarin kafir olmalari deil, müminlere zulüm ve ikence uygulamalarindandir. Öyleyse Müslümanlara dümanlik etmeyen, gayrimüslimlere iyi davranmak, slam ,,in ortaya koyduu bir prensiptir. Risale-i Nur müellifi Üstad Bediüzzaman Said-i Nursi, çok istismar edilen bir konuya getirdii açiklama öyledir: "Yahudi ve Nasara ile muhabbetten Kuran ,,da nehiy vardir. Bununla beraber nasil dost oluruz derseniz?" sorusuna verdii cevapta, "bu nehiy (yasak), Yahudi ve Nasara ile Yahudiyet ve Nasraniyet olan ayineleri hasebiyledir." Buna göre Kuran da yasaklanan muhabbet, hak din slam ,,a kavutuktan sonra Yahudilie veya Hiristiyanlia meyletmek ve sevgi beslemektir. Bu yasaktan kaçinmak artiyla, bir Hiristiyan veya Yahudi ile iyi komuluk ilikileri kurulabilir, ticaret yapilabilir ve ortak dümanlara kari birlikte hareket edilebilir. Bütün bunlar Hiristiyanlii ve Yahudilii sevmek deildir. "üphesiz ki, Allah katinda (hak) din slam ,,dir."59 "...te Bugün sizin dininizi kemale erdirdim ve üzerinizdeki nimetimi tamamladim. Sizin için din olarak slam ,,i beendim (seçtim)."60

58 59 60

Mümtehine, 60/9 Al-i mran, 3/19 Maide, 5/3

52

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Hz. Peygamber (s.a.v), ahir zaman Peygamberidir ve slam da, bütün insanliin kiyamete kadar tek rehberidir. Bu dinin esaslarini bütün insanlia ulatirmak bizim görevimizdir. Söz konusu olan hogörü, toplumun yaralarini sarmak için bir araya gelen çeitli din mensuplarina, slam dinini anlatmamiza bir vesile tekil etmektedir. Müslüman içine kapali bir tip deildir ve olamaz. Kuran-i Kerimde "en hayirli ümmet"61 olduumuz haber verilirken, bunun gerekçesi de "doruyu ve güzeli" bakalarina anlatmamiz ve onlari yanlilardan ve yasaklardan menetmemiz eklinde ortaya konulmutur. Bütün Peygamberlerin ortak yolu, Allah ,,in kullarini irat etmek, onlari küfürden, irkten ve isyandan kurtarmaya çalimaktir. Üstad Bediüzzaman Said Nursi ,,nin dier din mensuplari ile ilgili detayli görülerini Risale-i Nur ,,un çeitli yerlerinde görmek mümkündür. Bediüzzaman ,,a göre insanliin büyük kisminin slam,,i kabul edecei görüü hakimdir. Bu durumu mehur "Ehl-i Kitab,,a Davetiye"sinde ilemektedir. Üstad Bediüzzaman Said Nursi ,,ye göre; gayri müslimler, slam ülkelerinde Müslümanlarla ayni haklara sahip olmali ve onlar gibi muamele görmeliler. Ta ki, Müslümanlara da, gayrimüslim devletlerde ayni ekilde davransinlar... Onlarin hürriyeti, onlara zulmetmemek ve rahat birakmaktir. Bu ise eridir, yani slam ,,a uygundur.62 Üstad Bediüzzaman Said Nursi, mehur ,,Hutbe-i amiye sinde medeniyetin üzerinde ina olunacai dördüncü kelimenin muhabbet (sevgi) olduunu söyler. "Muhabbete en layik ey, muhabbettir ve husumete en layik sifat husumettir. Yani hayat-i içtimaiye-i beeriyeyi temin eden ve

61 62

Al-i mran, 3/110 Bediüzzaman Said Nursi, kaynakli, indeksli, lügatli Risale-i Nur Külliyati, II, 1942. Haiye

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

53

saadete sevk eden muhabbet ve sevmek sifati en ziyade sevilmeye ve muhabbete layiktir."63 Üstad Bediüzzaman Said Nursi "bir Müslüman, bir Yahudi veya Hiristiyani sevebilir mi?" sorusunu gündeme getirir ve cevaben "Müslüman bir erkein kitap ehli bir kadinla evlenebilmesinin caiz olduu"64 örneini verir. "Ehl-i Kitaptan bir haremin (ein) olsa elbette seveceksin." Onun, Hiristiyanlarla dost olunabilecei tezi, slam ,,in bir Müslüman erkee, bir Yahudi veya Hiristiyan kadinla evlenmesine izin verdii gerçeine dayanmaktadir ki, insan eini sever ve sevmesi de gerekir.65 Kuran-i Kerim ayetlerinin emrettii, Peygamber(s.a.v) ve ondan sonraki Müslümanlarin hayatlarinda tatbik ettii dier din mensuplariyla iliki içerisinde olmak, bu günkü Müslümanlarin da yapmasi gereken önemli bir itir. letiim kurduumuz kimseler, bizim dinimize girmiyorlar diye onlardan uzak duramayiz. Çünkü iletiim içinde olduumuzda, görümelerimiz neticesinde dinimizi kabul etmeseler bile, aramizda oluan dostluk bizim için kardir. Konuyla ilgili olarak rehberimiz Hz. Muhammed (s.a.v) dir. slamin emirleri, onun Peygamberi Hz. Muhammed(s.a.v),,in sergiledii hogörü anlayii ve Müslümanlarca ortaya konulan yüzlerce örnek uygulamaya, tarih canli ahittir. Bütün bunlara ramen slam,,i terör ile badatirmaya çalian ve Müslümanlari bilinçli olarak terörizmle yanyana gibi gösteren anlayi, slam dümanlarinin ortaya attii koca bir yalan ve asli olmayan bir iftiradir. Sevgi, saygi, hogörü, dayanima, kaynama, kucaklama ve paylama, bütün dünya insanlarinin en büyük arzusu olmalidir. Ne acidir ki, ancak kan, kin, nefret ve gözyai, özellikle Müslümanlarin yaadii ülkelerde, insanlarin yaamlarinin tabii bir parçasi haline getirilmitir. Osman63 64 65

Bediüzzaman Said Nursi, a, g, e, II, 1968 Maide, 5/5 Bediüzzaman Said Nursi, a, g, e, II, 1944

54

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

linin çöküünden sonra devam edegelen bu zulüm, zaman zaman yaanmaz ve dayanilmaz bir hale gelmitir. Bu hal, bütün dünya Müslümanlari için de ve zalimler için de bir imtihandir. gal edilen vatan topraklari için mücadele etme hakki, her insanin ve Müslümanin en tabii hakkidir. Bu hakkini kullanirken, insanlari terörist olarak görmek ve insanlia böyle yansitmak, dünya bariina bugüne kadar olduu gibi, bundan sonra da hiçbir katki salamayacaktir.

B- HZ. MUHAMMED (S.A.V)N PEYGAMBERLK GÖREVN YAPARKEN TAKP ETT YOL Hz. Muhammed (s.a.v), baarisi tarihen sabit bir eitimcidir. O, öncelikle kendisini bir eitimci olarak tanitmi, hayati boyunca da uygulamali olarak bunu ispat etmitir. "Ben gerçekten muallim olarak gönderildim"66 buyuran Hz. Muhammed (s.a.v), insanlari tamamen pedagojik esaslar dahilinde eitmitir. Hz. Muhammed (s.a.v) ,,in eitim anlayii, Kuranda öngörülen esaslara dayanmaktadir. Çünkü Kuran,,i o tebli etmi ve hayata da, yine o uygulamitir. Kuran, 23 yilda Tedrici* olarak tamamlanmitir. Kuran,,in örenilmesi konusunda Hz. Muhammed (s.a.v), çok titiz davranmitir. Eitiminin amaçlarindan birisi de, faziletli bir toplumda, salam bir üye olmasi için, iyi insan yetitirmek olmutur. Bu görevini en zor anlarda bile ihmal etmemitir. Hz. Muhammed (s.a.v)in eitiminde en önemli kaynak Kuran olmutur. Bu nedenle Peygamberliinin ilk yillarinda, Kuran ile karima ihtimalini göz önünde bulundurarak, kendi hadislerinin yazilmasini bile yasaklamitir. Gelen rivayetler arasinda sözlerinin yazilmasini yasaklayan hadislere rastlan66 *

bn-i Mace, Mukaddime, 17 Tedrici: Kademeli, yava yava olan, derece derece Kur'an' in insanlia gönderili metodudur.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

55

maktadir. Fakat bu yasak ilk yillara ait olup, Kuran ile karitirilma endiesinden kaynaklanmaktadir.67 Hz. Muhammed (s.a.v), Kuran ,,in yazilmasina, örenilmesine ve anlailmasina özel önem vermitir. Çünkü Kuran, her yönüyle Müslümanlar için bir eitim Kitab'idir. Her ayeti, insan davranilarini mükemmelletirmek için bir hüküm taimaktadir. Böyle olunca da, Kuran,,in anlailmasi özellikle istenmitir. Bu istek Kuran,,a aittir. "(Resulüm) Sana bu mübarek Kitabin ayetlerini düünsünler ve akli olanlar öüt alsinlar diye indirdik."68 Kurani okumadan maksat, anlamak ve ayetleri üzerinde düünmektir. Çok hatim indirmekten ziyade, onun tam bir arzu ve ihlasla, manasi üzerinde düünerek okunmasi bizzat Kuran,,in tavsiyesidir.69 Hz. Muhammed (s.a.v), Müslümanlarin devlet reisi, camide imamlari, mahkemede hakimleri, orduda bakomutanlari ve ayrica her türlü sorunlarini konuabildikleri, güven duyduklari öretmenleri idi. Zaten daima onlarla beraberdi. Öretim faaliyetlerinde Hz. Muhammed (s.a.v)in eleri de, oldukça etkin bir konumdaydilar. Kadinlar, sorunlarini onlardan öreniyorlardi veya onlar aracilii ile Hz. Muhammed (s.a.v)e iletiyorlardi. Hz. Peygamber (s.a.v) ,,in rtihal* inden sonra da eleri, bu görevlerini sürdürmülerdir. Hz. Muhammed (s.a.v),,in baarisinin en önemli kaynai elbette ki, Allahin yardimidir. Her Peygamber gibi, Hz. Muhammed (s.a.v)in de mucize gösterdii tarihen sabittir. Ancak

67

68 69 *

Prof. Dr. brahim Canan, Peygamberimizin Okuma Yazma Seferberlii, s.166 Sad, 38/29 Darimi, Mukaddime, s.29 rtihal: Dar-i Bekaya göç, ölüm, dünyasini deitirmektir. Peygamberler için kullanilir.

56

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

O, insanlari mucizelerle eitmemi, tamamen insan Fitrat* inin tabii kanunlarina uygun hareket etmitir. Bunu yaparken insanlarin bedensel ve zihinsel seviyesini daima göz önünde bulundurmutur.70 Hz. Muhammed (s.a.v), Kuranin: "Ey iman edenler! Yapmayacainiz eyleri niçin söylüyorsunuz? ,,Yapamayacainiz eyleri söylemeniz, Allah katinda büyük bir nefretle karilanir."71 emirlerine titizlikle uymu ve uyulmasini istemitir. Bu yaam tarzi, slamin temel hedeflerinden birisidir ve toplumsal dayanima için gereklidir. lk insanin yeryüzünde ortaya çikiindan itibaren Risalet* görevi var olmu ve Hz. Muhammed (s.a.v) ile son bulmutur. Risalet görevinin temel hedefi, Tevhid inancini yerletirmek, insanlari irad etmek ve birbirlerine kari iyi ilikiler kurmak olmutur. Allah, risalet görevini yapan Hz. Muhammed (s.a.v),,i Kuran ile terbiye etti ve yönlendirdi. O,,nun ilk eitimi "oku" emriyle baladi. "Yaratan Rabb ,,inin adiyla oku! O, insani bir kan pihtisindan (ailanmi yumurtadan) yaratti. Oku! nsana bilmediklerini öretti. Kalemle (yazmayi) öreten Rabb,,in, en büyük kerem sahibidir."72 Bu ayetlerle Allah, hem Hz. Muhammed (s.a.v)i ve hem de O,,nun ahsinda, O,,na tabi olanlari okumaya davet etmektedir. Okumanin ve örenmenin insan hayatinda ne kadar önemli olduu belirtilmektedir. nsanin yaratiliinin Allah tarafindan en iyi bilindii ifade edilmektedir.

* 70 71 *

72

Fitrat: Yaratilita verilen yeteneklerdir. smail Hakki Baltaciolu, Hayatta Muvaffakiyetin artlari, s.5 Saf, 61/2, 3 Risalet: Allah'a Resul ve kul olmu kiilerin Peygamberlik, elçilik ve Resul olmanin gereini yapmalaridir. Alak, 96/1-5

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

57

Kültürün korunmasinda, kitaplarin yazilmasinda, insanlik tarihinin kaydedilmesinde kalemle yazinin önemi ifade edilirken, insanlarin birbirlerine tecrübelerini aktarmalari için, yazinin büyük bir ihtiyaç olduuna iaret edilmektedir. Allahin insana "bilmediini öretmesi", insanin doduunda hiçbir ey bilmediini göstermektedir. Ancak insanin örenebilen bir varlik olduu ifade edilmektedir. slam dininin ilk emrinden aldii güç, Hz. Muhammed (s.a.v)in risalet görevini yürütürken, baarisinin temelini oluturmutur. Yani risalet görevini yürütürken, Allahin kontrolü altinda örenmi ve öretmitir. Zaten kendisi de, "Beni Allah terbiye etti, ne güzel yapti terbiyemi..."73 buyurarak, terbiyesinin (eitiminin) kaynaini belirtmektedir. Güzel ahlak, insanda söz ve fiil olarak iyiliin ekillenmesidir. Bu özelliinden dolayi Kuran, Hz. Muhammed (s.a.v)i: "Ve sen elbette yüce bir ahlak sahibisin (üzeresin)."74 "Andolsun ki, Resulullah, sizin için Allah,,a ve ahiret gününe kavumayi umanlar ve Allah ,,i çok zikredenler için güzel bir örnektir."75 Allah tarafindan, büyük bir ahlak sahibi ve insanlik için güzel bir örnek olarak bizlere tanitilmakta olan Hz. Muhammed (s.a.v) ,,in kendisi de, "Ben güzel ahlaki tamamlamak için gönderildim."76 buyurarak, yaam biçimini ortaya koymaktadir. Onun bu yaam biçimi, risalet görevinde Onu baariya ulatirmitir.

73 74 75 76

Ebu Davud, Sünen, Edep, 92 Kelam, 68/4 Ahzab, 33/21 mam Malik, Muvatta, Hüsnül-Halk, 8

58

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Hz. Muhammed (s.a.v), ümmetine her yönden örnek olmutur. Beer oluu da en büyük örnektir. Bu vasfi ayrica bir eitimci olarak büyük önem tair. Hz. Muhammed (s.a.v), bir beer olarak tecrübe ile ilgili konularda hata edebileceini belirtmi, nitekim Kuran,,da, Onu uyaran ve hatalarini düzeltmesini isteyen ayetler mevcuttur. Hatasi olmutur, ancak hata tekrari kesinlikle olmamitir. Yani bir daha ayni cinsten hiçbir hata yapmamitir. Bir toplum liderine, önderine güvendii müddetçe baariya ulair. Güven duygusu kaybolursa birlik ve beraberlik bozulur, çözülme balar, o toplumda maddi ve manevi güç zayiflar. Yöneten ile yönetilenler arasindaki en güçlü ba, karilikli güven duygusudur. Hz. Muhammed (s.a.v) bu anlamda, ashabi ile arasinda mükemmel bir ba kurmutur. Konu ile ilgili olarak Kuran: "Andolsun size, kendinizden öyle bir Peygamber gelmitir ki, sizin sikintiya uramaniz O ,,na çok air gelir. O, size çok dükündür. Müminlere kari çok efkatlidir, merhametlidir."77 "O vakit Allah,,tan bir rahmet ile onlara yumuak davrandin! Eer sen kaba, kati yürekli olsaydin, hiç üphesiz, etrafindan dailip giderlerdi. O halde onlari affet, bailanmalari için dua et, i hakkinda onlara dani. Kararini verdiin zaman da artik Allah,,a dayanip güven. Çünkü Allah, kendisine dayanip güvenenleri sever."78 "(Resulüm!) Sen, Rabb inin yoluna hikmet ve güzel öütle çair ve onlarla en güzel bir ekilde mücadele et..."79

77 78 79

Tevbe, 9/128 Al-i mran, 3/159 Nahl, 16/125

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

59

Hz. Muhammed (s.a.v) ,,i müminlere kari çok merhametli davrandii, kaba ve kati yürekli olmadii, konumalarinda son derece samimi olduu ve en güzel bir ekilde mücadele ettii, Allah tarafindan takdir edilmekte ve durum bize bildirilmektedir. Hz. Muhammed(s.a.v),,in konumalarindaki hedefi, gerçekleri kavratmak olmutur. O, kaynaklardan anlaildiina göre sözü az, manasi çok olan sözler söylerdi. Söylerken hep, hayati kolaylatirmitir. Nitekim kendisi, "Kolaylatiriniz, güçletirmeyiniz! Sevindiriniz, nefret ettirmeyeniz."80 hadisi ile, hayata ait düzenin formülünü ortaya koymutur. Hz. Muhammed (s.a.v), birbirini yok etmek için uraan kabile ve milletleri "slam kardelii"81 çerçevesinde eit saymi ve karde yapmitir. nsan için bundan daha büyük bir güven unsuru olamazdi. Ona ve Onun insanlia tebli ettii dine inanmayanlar bile, Ona güvenilir anlamina gelen "ElEmin"sifatini vermilerdi. Hz. Muhammed (s.a.v), en büyük tehlike olarak cehaleti görmütür. Cehaleti, insanlarin inanç ve davranilarini ele geçiren, benliini toptan yok eden bir tehlike olarak görmütür. Gerçek kör, gözleri görmeyen kii deildir. Asil kör, basireti kör olan kimsedir. Basiret sahibi olmak ise, ancak ilimle mümkündür. Kuranda ilim ehli, cahile kari mutlak bir üstünlüe sahip olarak gösterilmektedir. Irk, renk, dil, servet ve makam farkliliklari, her hangi bir ekilde üstünlük unsuru deildir. Ancak "ilim ehli olmak ve bilmek" açikça zikredilen bir üstünlüktür. Hiçbir zaman "bilenlerle bilmeyenler"82 eit tutulmamitir.83 "...(Resulüm!) De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Dorusu ancak akil sahipleri bunlari hakkiy80 81 82 83

Müslim, Cihad, 8 Hucurat, 49/10 Zümer, 39/9 Acluni, Keful-Hafa, c.2 s.235

60

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

la düünür."84 emriyle insan aklina hitap eden Allah, düünmemizi, kendisine inanmamizi ve bu konuda bilenlerin üstünlüünü ilan etmektedir. Bu bilme ii, öncelikle Allahi bilmek ve kabul etmekle balar. Hz. Muhammed (s.a.v), ilmin önemini en açik bir ekilde izah etmitir. Ayrica kendisine vahyedilen Kuran da, ilmi çok büyük bir deer olarak belirtmektedir. Kuranda bilmek anlaminda "ilim" kökünden gelen 780 kelime vardir. Bunlardan 426 si fiil, 354 ,,ü isimdir. Kuranda ayni kökten bu kadar çok tekrarlanan kelime grubu çok azidir.85 Kuran ve onu tebli eden Hz. Muhammed (s.a.v)in en önemli hedeflerinden birisi de, ilmin yayilmasini salamak ve insanlarla buluturmak olmutur. limle donatilan ve ilim yolunda gidilen bir mücadelede baari kesindir ve muhakkaktir. Hz. Muhammed (s.a.v), insanlari örenme ölçüsü içerisinde gruplara ayirir: "Ya alim ol, Ya örenen (örenci) ol, Ya bunlari seven ol, Ya dinleyen ol, Beincisi olma (ilim ve alime buzeden), helak olursun.86 Bu tasniften anlailan, ilim ve örenme ile ilgisi olmayan insan, topluma zararli olan insandir. lim ve örenmenin ya ve zemini yoktur. Hayat boyu ilim örenmek Hz. Muhammed (s.a.v)in eitim anlayiinda önemli bir ilkedir. Bununla ilgili olarak Hz. Muhammed (s.a.v):

84 85

86

Zümer, 39/9 Muhammed Fuad, El Mucemül ­ Mufehres li - Elfazil ­ Kuran-i Kerim.s.171 Muhammed Accac El- Hatip, Es- Sünnetü Kablet- Tedvin, s.30

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

61

" lim örenmek, kadin ve erkek her Müslümana farzdir"87 "ki günü bir birine eit olan ziyandadir."88 "Hiç ölmeyecekmi gibi dünya için, hemen yarin ölecekmi gibi de ahiret için çaliin..."89 Hz. Muhammed (s.a.v), hadislerde belirtildii gibi tembelliin karisinda olmu, hatta tembellikten hep Allaha siinmitir. lim örenmeyi, Müslümanlar için urunda her türlü eziyete katlanilmasi gereken bir deer olduunu, her firsatta anlatmaya çalimitir. Bir taraftan öretirken, kadin ve erkek herkesin örenmesini emretmi, topyekün cehalete sava açmitir. "Alimler gökteki yildizlar gibidir. Yildizlar nasil karanlikta yol gösterirse, onlar da yeryüzünde rehberdirler."90 hadisi ile, ilmin ve alimin yerini ve önemini en güzel bir ekilde ortaya koymaktadir. Bugün yeryüzünde yaayan Müslümanlarin büyük bir çounluu durumlarini bu çerçevede yeniden deerlendirmelidirler. Buna göre ne yapmalari gerektiini yeniden planlamalidirlar. Arzulanan bir noktada olmayilari üzüntü kaynaidir. Hz. Muhammed (s.a.v) ,,in mesajlari ve sünneti, tam anlami ile algilanmitir, denilemez. nsan unsuru, slam inancinda ana unsurdur. Kainattaki bütün nimetler de insan içindir. Bu kadar ihsan karisinda insandan istenen, bu imkanlari insanliin yararina olacak ekilde incelemesi, kullanmasi, yönetmesi ve yönlendirmesini salamaktir. Hz. Muhammed (s.a.v) bunu yapmi ve ümmetinden de bunun yapilmasini istemitir. Kuran, Hz. Muhammed (s.a.v)e ashabi ile istiare yapmasini emretmektedir. stiare, bir konu hakkinda fikirlere

87 88 89 90

Sehavi, el-Makasidul-Hasene s.402 Sehavi, a.g.e, s.402 Sehavi, a.g.e, s.402 Ahmed b. Hanbel, Müsned c.3 s.157

62

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

bavurmaktir. Hatasiz veya en az hata ile bir düünceyi gerçekletirmek için istiare, önemli ve doru bir yoldur. Allahtan aldii vahyi insanlara aktaran, söz ve eylemleri ile açiklayan ve öreten Hz. Muhammed (s.a.v), kendisinin Taklit* edilmesini deil, örnek alinmasini istemitir. Onun rehberlii, içinden çiktii toplumla sinirli olmadii için Sünnetinin de evrensel ve sürekli olmasi gerekir. Bu da ancak örnek almakla gerçekleir. Çünkü örnek almak bilinçli bir davranitir. Örnek alan kii, model olarak aldii kimseyi niçin örnek almasi gerektii bilinciyle hareket eder. Onda güzel özellikler ve nitelikler bulunduunu ve bunlari benimsemesi halinde kendisi için faydali olacaini bilir. Taklit ise, genellikle bilinçsiz bir davranitir. Kii, çou zaman taklit ettii eyi veya kimseyi, niçin taklit ettiinin farkinda olmaz. Sünnet, Hz. Peygamberi (s.a.v)in her dediini, her yaptiini, her uygulamasini, meselelere getirdii her çözümü aynen ve bunlarin altinda amaç, gaye, ilke veya prensiplere bakmaksizin tekrarlamak, taklit etmek deildir. Dier bir ifade ile Sünnet, her zaman ve mekanda, karilailacak her türlü problemlerin hazir çözümlerini veren sihirli bir formül de deildir. Ayni ekilde sünnete uymak da, Hz. Peygamber (s.a.v) dönemine geri gitmek, o dönemin artlarini, hayat tarzini aynen günümüze aktarmak deildir. Bu durum olsa olsa tembelce, sadece ekle balilikla yetinip, onun altinda yatan hikmet, amaç ve ilkeleri gözardi etmek anlamina gelebilir. Çain problemlerine bu tür bir Sünnet anlayiinin iik tutmasini beklemek ise bounadir. Aksine sünnete uymak, ondan ilham alip, onun bize verdii prensipleri rehber edinerek, meselelere çözüm aramak demektir.91

*

91

Taklit: Yaraticiliin ilk evresi, örenmenin temeli, herhangi bir nesnenin aynisina benzer bir tane daha üretme, kendi aklini kullanmadan herhangi bir çaba harcamadan, bakalarinin düündüünü düünmek, bakalarinin yaptiini aynen yapmaktir. Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, a.g.e, s.92-93

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

63

Kuran-i Kerim, Hz. Muhammed (s.a.v)i örnek gösterirken, Onun Peygamberlik görevine ve ahlaki meziyetlerine dikkat çekmektedir. Hz. Muhammed (s.a.v)in birçok konuda ashabi ile istiare ederek, bundan çikan sonuca göre davranmasi, bazen sahabenin uyarisi üzerine, kendi fikrinden vazgeçerek makul olan önerileri kabul etmesi, kendisinin körü körüne taklit edilmesini istemediini ortaya koymaktadir. Bu yol her zaman beraberinde baariyi salar. "O vakit Allahtan bir rahmet ile onlara yumuak davrandin. Eer sen kaba, kati yürekli olsaydin, hiç üphesiz etrafindan dailip giderlerdi. O halde onlari affet, bailanmalari için dua et, i hakkinda onlara dani. Kararini verdiin zaman da artik Allah,,a dayanip güven. Çünkü Allah, kendisine dayanip güvenenleri sever."92 ura* prensibinin slam dininde önemli bir yere sahip olduu ayette açikça ifade edilmitir. Hz. Muhammed (s.a.v) de bu prensibe hep bali kalarak hareket etmitir.

Hz. Muhammed (s.a.v)in ve Onun insanlia tebli ettii slam dininin balica hedefleri

1 -nsanin yaraticisini bilmesi ve iliki kurmasi, Allahi tanimak ve tanitmak, slam eitiminin en yüce hedefidir. Tevhid, slam dininin en temel inanç ilkesi olup, öncelikle Allah ,,tan baka lah bulunmadiini dile getirir. Bu yönüyle Tevhid, Allah,,in sonsuzluunu sinirlayabilecek, Onun yaratici gücüne engel olabilecek hiçbir gücün söz konusu olamadiina iaret eder. Yine Tevhid, Allah karisinda varliklarin yaratilma açisindan eit olduunu bildirir. Çünkü yaratilan her ey, daima Onun huzurundadir. Her ey, her an Onun bilgisi, gözetimi ve

92 *

Al-i mran, 3/159 ura: Danima, meferettir. Kur'an' in, karar vermeden önce bir konu ile ilgili olarak Müslümanlarin bir araya gelerek salikli bir karar vermelerini bildiren emridir.

64

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

kudret alani içinde bulunur. Her eyin Allah ,,tan geldiinin ve yine Ona döneceini ifade eder. slam dini, kainatin belli bir düzen ve ahenk içinde var olmasinin nedenini, Allah ,,in birliine balar. Bunun diindaki bütün inançlari iddetle reddeder. slam dini, Tevhid inancinin her Müslümanda, "kendi içinde uyumlu birey" olarak psikolojik, dier Müslümanlarla "karde" olarak sosyolojik ve tüm insanlara "örnek" olarak ahlaki düzeylerde yansimasini ister. Sonuç olarak insanda, Tevhid inancini salamlatirmaktir. "Ben cinleri ve insanlari, ancak bana kulluk etsinler diye yarattim."93 "Senden önce hiçbir Resul göndermedik ki, Ona: "benden baka ilah yoktur; u halde bana kulluk edin" diye vahyetmi olmayalim."94 lahi emirlerde Tevhid inanci en güzel bir ekilde açiklanmakta, insan olarak yaratili amacimiz ifade edilmektedir. 2- slami yaayacak ve yaatacak bir nesil hazirlamaktir. "Sizden hayra çairan, iyilii emredip kötülüü men eden bir topluluk bulunsun. te onlar kurtulua erenlerdir."95 "Siz insanlarin iyilii için ortaya çikarilmi en hayirli ümmetsiniz; iyilii emreder, kötülükten meneder ve Allaha inanirsiniz..."96 Hz. Peygamber (s.a.v) Medinede örnek bir toplum kurdu. Bu toplumun Allahin birliine olan imani, Onun bütün kurumlarinin ilham verici prensibi olmutur. Bu insan topluluunun birlii, kiisel veya toplumsal hayatin her alaninda kendisini gösteriyordu. slam medeniyetine kiiliini veren, bütün unsur93 94 95 96

Zariyat, 51/56 Enbiya, 21/25 Al-i mran, 3/104 Al-i mran, 3/110

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

65

larini bir araya getirerek onlari bir bütün, medeniyet dediimiz organik vücut haline getiren de bu Tevhid, yani Allahin birlii inanci olmutur. Hz. Peygamber(s.a.v)in Sünnet (model)inin ilk izleyicileri olan ashabin gönüllerine yerletirdii bu Tevhid inanci, sadece metafizik anlamda, bir tek laha inanmaktan ibaret deildi. Bilakis onlarin zihinlerinde olumu bir dünya görüünün adi idi. Onlar her davranilarinda, karilatiklari her konuda, ilhamlarini bu dünya görüünden aliyorlardi. Bu bakimdan ilk Müslüman nesli, Kuranin ve Hz. Peygamber (s.a.v)in emirlerini robot gibi uygulayan bilinçsiz taklitçiler olarak görmek, onlara kari ilenebilecek en büyük haksizliktir. Aksine onlar, özellikle ilk halifeler, bilhassa Hz. Ömer (r.a) Kuranin da, Hz. Peygamber (s.a.v)in de, neyi, nasil gerçekletirmek istediinin bilincine varmilar, oradan da slami bir dünya görüüne ulamilardi. Hiç üphe yok ki, onlari böyle bir dünya görüüne sahip kilan da, Hz. Peygamber (s.a.v)in onlara verdii eitim idi. Hz. Peygamber (s.a.v) onlari sadece kendisini adim adim izleyen, ama bunu bilinçsizce ve ekilci bir zihniyet ile yapan fertler olarak deil; gerek Kuranin öretilerinden, gerek kendisinin Sünnet (model) inden ilham alarak bir dünya görüüne ulaan kimseler olarak yetitirmitir. Sünnet, slami fert planinda Hz. Peygamber (s.a.v) gibi yaamak olduu kadar, ayni zamanda Hz. Peygamber(s.a.v) ,,in oluturduu Medine toplumu gibi bir toplum modelini çaimizda oluturmaktir. Dier bir ifadeyle, Sünnetin temel amaci, sadece iyi ahlakli birer Müslüman birey yetitirmek deildir. Çünkü Hz. Peygamber (s.a.v)in bu gayretleri, Kuranin ilkelerini esas alan, Kurana dayali bir toplum oluturma gayesine yönelikti. Bu gayenin günümüzde gerçeklemesi, sadece Müslümanlarin bireysel düzeyde iyi birer Müslüman olmalari ile mümkün deildir. Bilakis Müslümanlarin oluturduu bir toplum; siyasi, iktisadi, içtimai, hukuki vb. alanlarda, yani toplumsal planda da Hz. Peygamber (s.a.v)in göz önünde bulundurduu ilkeleri esas almadikça ve bu ilkelere dayanarak onun gerçekletirdii hedefleri gerçekletirmedikçe, o toplumun ve toplumu

66

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

oluturan fertlerin sünnete tabi olduklarindan bahsetmek mümkün deildir.97 3- nsanlarin eitliini kavratmak, kardelik ve i birlii duygularini gelitirmektir. "üphesiz bu (insanlar) bir tek ümmet olarak sizin ümmetinizdir; ben de sizin Rabbinizim. Öyleyse benden sakinin (denildi)"98 4- "Takva'yi* yerletirmek, ahlaki ahsiyeti gelitirmektir."99 5- Hikmet** ve ilim öretmek, insanin hayrina olan her eyi tevik etmektir. 6- Adaleti kavratmaktir. "Andolsun Biz Peygamberlerimizi açik delillerle gönderdik ve insanlarin adaleti yerine getirmeleri için beraberlerinde Kitabi ve Mizani (ilahi adalet ölçüsü) indirdik..."100 7- badet duygusunu gelitirmektir. "(Rabbimiz!) Ancak sana kulluk (ibadet) ederiz ve yalniz senden yardim dileriz."101 8- Düünmeyi gelitirmektir. "Onlar, ayakta dururken, otururken, yanlari üzerine yatarken (her vakit) Allahi anarlar, göklerin ve yerin yaratilii hakkinda derin derin düünürler. (ve öyle

97 98 *

99 **

100 101

Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, a.g.e s.60,61-111 Müminun, 23/52 Takva: Allah'in korumasi altina girmek, üpheli eyleri terk etmek, Allah'tan korkmaktir. mam Malik, Muvatta, Hüsnül-Halk, 8 Hikmet: Her eyi güzel yapma, en uygun çözüm, doru ile yanlii ayirabilme yetenei, bilgi ve kavrama gücüdür. Hadid, 57/25 Fatiha, 1/5

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

67

derler: ) Rabbimiz, sen bunu bouna yaratmadin. Seni tesbih ederiz. Bizi cehennem azabindan koru."102 9- nsanin aklini ve ruhunu eitmektir. 10- yi insan yetitirmektir. Hz. Muhammed (s.a.v), bütün bu hedeflere ulamak için öncelikle yakinlarini slam,,a davet etmitir. Bu istek Kurana aittir. "(Önce) En yakin akrabani uyar."103 Hz. Muhammed (s.a.v), yakinlarindan sonra sirasi ile, yakin çevresini slama davet etmitir. " ehirlerin anasi (olan Mekkede) ve onun çevresinde bulunanlari uyarman..."104 Daha sonra akil ve idrak sahibi, gerçek hayati anlayanlari slam,,a davet etmitir. "Biz Ona (Peygambere) iir öretmedik, zaten Ona yaramazdi da. Onun söyledikleri, ancak Allah,,tan gelmi bir öüt ve apaçik bir Kurandir."105 En sonunda da, Kuranin ulatii bütün insanlari slama davet etmitir. "De ki: "ahitlik bakimindan hangi ey daha büyüktür?" De ki: "(Hak Peygamber olduuma dair) Allah benimle sizin aranizda ahittir. te bu Kuran bana, onunla sizi ve ulatii herkesi uyarayim diye vahyolundu. Gerçekten siz mi Allah ile beraber baka ilahlar olduuna ahitlik ediyorsunuz?" De ki: "Ben ahitlik

102 103 104 105

Al-i mran, 3/191 uara, 26/214 ura, 42/7 Yasin, 36/69

68

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

etmem. O, ancak tek bir ilahtir ve üphesiz ben sizin Allah ,,a ortak kotuunuz eylerden uzaim."106 "te bu (Kuran), kendisiyle uyarilsinlar, Allahin ancak bir tek lah olduunu bilsinler ve akil sahipleri iyice düünüp öüt alsinlar diye insanlara (gönderilmi) bir bildiridir."107 slam Peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v), davet görevini yaparken korkutucu ve ürkütücü yasaklarla eitim yapmami ve yapilmasina da kari çikmitir. Çünkü insanlara gösterilen kolaylik, onlarin dine isinmasina sebep olmutur. iddet ve zorluk çikarmak ise, dinden nefret edilmesine yol açmaktadir. Zaten her konuda olduu gibi, bu konuda da Kuran, Ona yol gösterici olmutur. "O halde (Resulüm), öüt ver. Çünkü sen ancak öüt vericisin. Onlarin üzerinde bir zorba deilsin..."108 "Eer yüz çevirirlerse, bilsin ki, biz seni onlarin üzerine bekçi göndermedik. Sana düen sadece duyurmaktir. Biz insana katimizdan bir rahmet tattirdiimiz zaman ona sevinir. Ama elleriyle yaptiklari yüzünden balarina bir kötülük gelirse, ite o zaman insan pek nankördür."109 "(Resulüm!) Eer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette iman ederlerdi. O halde sen, inanmalari için insanlari zorlayacak misin?"110 "... Allah dileseydi bütün insanlari hidayete erdirirdi..."111

106 107 108 109 110 111

Enam, 6/19 brahim, 14/52 aiye, 88/21, 22, 23 ura, 42/48 Yunus, 10/99 Rad, 13/31

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

69

Hz. Muhammed (s.a.v), o gün hiç kimse Müslüman olmadiysa, çok üzülürdü. Görevini iyi yapamadiinin endiesini tairdi. O,,nun en büyük arzusu, bütün insanlarin topyekün Müslüman olmasiydi. Bu konuda Kuran, Onu uyariyor. "Allahin izni olmadan hiç kimse inanamaz. O, akillarini kullanamayanlari murdar (inkarci) kilar."112 Allah insani, aklini kullanan ve düünen bir varlik olarak yaratmitir. Dier yandan doruyu görebilmesi için insani, vahyin bilgisi ile de desteklemitir. Bu bakimdan insanin doru yolu bulmasi çok zor deildir. Sonuç olarak inanmak bir hidayet iidir. Dolayisiyla inanmayan veya yanli inanilar içinde olan insanlara kari, sadece en güzel bir ekilde ilahi mesaji iletmek, güzel ahlak ve davranilarla örnek olmak gerekir. "Dinde zorlama yoktur. Artik dorulukla erilik bir birinden ayrilmitir. O halde kim tautu (eytan ve Allahtan baka tapilan her ey) reddedip Allaha inanirsa, kopmayan salam kulpa yapimitir. Allah iitir ve bilir."113 Ayette ifade edilen, imanin zor kullanmakla deil, bir gönül ii olduu anlatilmaktadir. Yine Allah, Hz. Muhammed (s.a.v) e hitaben: "(Resulüm!) üphesiz biz bu Kitabi sana, insanlar için hak olarak indirdik. Artik kim doru yolu seçerse kendi lehinedir, kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmi olur. Sen onlarin üzerinde vekil deilsin."114 lahi emir, önemli bir ölçü ortaya koymaktadir. Hz. Muhammed (s.a.v) de insanlari, bir olan Allah'a iman etmeye davet ettikten sonra, onlari vicdan ve akillari ile babaa birakmitir. Bu ölçüyü Kuran ortaya koymutur.

112 113 114

Yunus, 10/100 Bakara, 2/256 Zümer, 39/41

70

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

nandiini yaayarak telkin eden bütün davet sahipleri baarili olmulardir. Çünkü bu deimez bir eitim ve öretim konunudur. Bu anlamda, Hz. Muhammed (s.a.v), söylediklerini yaama bakimindan esiz bir örnektir. O, emrettii eyleri herkesten önce kendisi yapiyordu. Hem öüt veriyor ve hem de örnek oluyordu. Onun yaayii ve bütün davranilari Kuranin insanlara gösterdii hidayet yolunun uygulamasi idi. Hz. Muhammed (s.a.v), bütün insanlik için, Allahin insanlara en büyük nimetlerinden birisidir. Onun taklit edilmeye deil, anlailmaya ihtiyacimiz vardir. Çünkü Hz. Muhammed (s.a.v), insanlik tarihinde bir dönüm noktasidir. Hz. Muhammed (s.a.v)in rehber olduu slam toplumlarinin büyük bir kesiminde, slamin "Tevhid" ilkesine aykiri ve irk olduu dahi söylenebilecek pek çok inanç, düünce ve davrani ile, sayisiz hurafeler hüküm sürmeye devam ederken, toplumsal hayatin hemen her alaninda Müslümanlar Kuran ve Sünnetin öretilerinden uzak bir hayat tarzi sergilerken, slam toplumlarinin kültürel, fikri, ekonomik, siyasi vb. alanlarda asli kimliine kavumasi, içinde bulunduu acinacak durumdan kurtulabilmesi için, Sünnetin bize nasil yol gösterebilecei üzerinde durulacai yerde, sadece bir takim teferruat meselelerde Hz. Peygamber (s.a.v),,e uymaya, daha dorusu onu taklit etmeye çalimak; açikça özü, temel ve asil olani birakmak anlamina gelir.115 Hz. Peygamber (s.a.v)i Kurandan ayri düünmenin kesinlikle imkani yoktur. Zira onun sünnetinin, yani ortaya koyduu modelin temel kaynai bizatihi Kurandir; dier bir ifadeyle Sünnet, temelde Kurandan kaynaklanmaktadir. Çünkü Hz. Peygamber (s.a.v)in inanç, düünce, davrani ve hedeflerine yön veren, bunlari belirleyen Kurandan baka bir ey deildir. Bu bakimdan Hz. Peygamber (s.a.v)in sünnetini, hayata aktarilmi bir Kuran eklinde nitelendirmek hiç de yanli olmayacaktir. Nitekim bu ekilde bir Sünnet anlayiinin Hz. Pey115

Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, a.g.e, s.45

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

71

gamber (s.a.v)in sahabilerinde mevcut olduunu gösteren mehur bir rivayet vardir ki, bu Hz. Aie (r.anh)in, Hz. Peygamber (s.a.v)in ahlaki hakkinda soru soranlara cevap olarak verdii "Siz Kurani okumuyor musunuz? Onun ahlaki Kuran idi."116 sözüdür. te bunun içindir ki Allah, Hz. Muhammed (s.a.v)e: "Ve sen elbette (gerçekten) yüce bir ahlak üzeresin."117 "(Resulüm!) Biz seni ancak alemlere rahmet olarak gönderdik."118 "üphesiz Allah ve melekleri, Peygambere salat ediyorlar. Ey iman edenler! Siz de Ona salat edin ve (tam bir teslimiyetle) selam edin."119 Allahin salevati, rahmet etmek ve kulunun anini yüceltmektir. Meleklerin salevati, Peygamberin anini yüceltmek, müminlere bai dilemek anlaminadir. Müminlerin salati dua anlamina gelmektedir. Allah bütün müminlere, Peygamberlerine salat ve selam getirmelerini, onlara saygi göstermelerini emretmektedir. Ayetteki emir gereince salati nasil yapacaklarini soran ashabina, Resulullah (s.a.v), namazlarda oturunca okunan"Allahümme salli..."ve"Allahümme 120 barik..." dualarini öretmitir. "Allahümme salli ala Muhammedin" demek salat, "Esselamü aleyke eyyühen-nebiyyü" demek selamdir. Salat ve selam Ona olsun...

116

117 118 119 120

Müslim, Salatül-Musafirin, c.6 s.18 h.139; Ebu Davut, Salat, h.1342; bni Mace, 13 h.2333 Kalem, 68/4 Enbiya, 21/107 Ahzap, 33/56 Buhari, Tefsir, 33/10

72

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Hz. Muhammed(s.a.v),Peygamberlik görevini yaparken, takip ettii yolun sonunda, adeta Müslümanlara son mesajlarini Veda Hutbesi ile vermitir.

Veda Hutbesi

Veda Hutbesi, Hz. Peygamber (s.a.v)'in 114 bini bulan Haciya hitaben irad ettii hutbe'dir. Bu hutbeyi dinleyenlerin sayisinin çok olmasi, gelen bu haberlerin doruluk derecesini belirtmesi açisindan önemlidir. Bu gibi haberlere Mütevatir haber denir. Yanli olmasi aklen mümkün deildir. Bu hutbede vazedilen her konu Hz. Muhammed (s.a.v) tarafindan söylenmitir, bunda hiçbir üphe yoktur. çerik bakimindan da, dünya ve ahiret hayatina dair yapilmasi gerekenleri bildirdiinden, dinin bir özetini oluturmaktadir. Hz. Peygamber (s.a.v) bu son hutbesinde, bundan sonra bir daha hac yapamayacaini bildirip vefatinin yaklatiini ima ettii, sonraki gelen günlerde, O'nun bu sözlerini doruladii için bu hacca "Veda Hacci", bu hac esnasinda irad ettii hutbeye de "Veda Hutbesi" adi verilmitir. Veda Hutbesi her ne kadar tek bir hutbe imi gibi kabul edilmekteyse de, gerçekte bu hutbe, Arafat'ta, Mina'da ve bir gün sonra yine Mina'da olmak üzere Arefe günü ile bayramin 1. ve 2. günlerinde parça parça irad edilmitir. Deiik yer ve zamanda irad buyurulduu için de hutbe, birçok kii tarafindan birbirinden farkli ekillerde rivayet edilmi; kiinin ya da grubun duyduunu bakalari iitmediinden, hutbenin tamaminin bir araya toplanmasinda bu farkli rivayetlerden yararlanilmi ve daha sonraki yillarda bu üç ayni yer ve zamanda buyurulan hutbe, tek bir hutbe olarak bir araya getirilmitir. Hz. Peygamber (s.a.v)'in bu son haccindan bir yil önce nazil olan Tevbe suresinde, "Ey iman edenler! Mürikler ancak bir pisliktir. Onun için bu yillarindan sonra Mescid-i Haram'a yaklamasinlar. Yoksulluktan kor-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

73

karsaniz, (biliniz ki) Allah dilerse sizi kendi lütfundan zengin edecektir. üphesiz Allah iyi bilendir, hikmet sahibidir."121 müriklerin pis olduu ve bu yildan sonra Mescid-i Haram'a yaklamamalari emredildii için, Veda Hacci'nda Mekke'de sadece Müslümanlar vardi. Hutbeyi de yalnizca Müslümanlar dinlemiti. Böylelikle müriklerin bu hutbeye yalan katmalari da önlenmi oldu. Zaten Mekke'nin fethinden sonra müriklerin sayisi parmakla sayilacak kadar azalmiti. Hz. Peygamber (s.a.v), Medine'den kendisiyle birlikte yola çikan 100 bin civarindaki ashabiyla Mekke'ye haccetmek için geldiklerinde, bir yil önceki ikaz sebebiyle Mekke'de mürik kalmamiti, çounluk Müslüman olurken Mekke'yi terkedenler de vardi. Hz. Peygamber (s.a.v), Haccin bütün erkanini bizzat kendisi yaparak Müslümanlara öretmi, slam'in Hac konusundaki emirleri de böylece tamamlanmiti. slam'in tamamlandiini bildiren bazi ayetler de bu Veda Hacci'nda nazil oldu. Cahiliye döneminde diaridan gelen hacilar Arafat'ta vakfeye dururken, Kurey erafi dier insanlardan üstün olduklarini belli edercesine Arafat yerine Müzdelife'de vakfeye duruyorlardi. Hz. Peygamber (s.a.v), cahiliye döneminin bu sinif üstünlüüne dayali adetini ortadan kaldirdi ve bütün hacilar gibi Arafat'ta vakfeye durdu. Hz. Peygamber (s.a.v)'e orada bu dinin tamamlandii, u ayetle müjdelendi : Bugün inkara sapanlar, sizin dininizden (dininizi yikmaktan) umut kesmilerdir. Bugün size dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladim ve size din olarak slam'i seçip, beendim...122 Dinin kemale erdirilmesine bütün Müslümanlar sevinirken, yalnizca Hz. Ebu Bekir(r.a) ile Hz. Ömer(r.a), bunun Hz. Peygamber (s.a.v)'in vefatinin yaklatiina delalet ettiini anlamilardi ve gözlerinden yalar akmiti. Gerçekten de bundan sonra Hz. Peygamber (s.a.v), 82 gün yaami ve irtihal etmitir.

121 122

Tevbe, 9/28 Maide, 5/ 3

74

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Devesi Kusva'nin sirtinda olduu halde Hz. Peygamber (s.a.v), Arafat'ta u hutbeyi irad etti: "Ey insanlar! Sözümü iyi dinleyiniz. Bilmiyorum, belki bu seneden sonra sizinle burada ebedi olarak bir daha buluamayacaim. Ey insanlar; bu günleriniz nasil mukaddes bir gün ise, bu aylariniz nasil mukaddes bir ay ise, bu ehriniz nasil mukaddes bir ehir ise; canlariniz, mallariniz, irzlariniz da öyle mukaddestir, her türlü saldiridan emindir. Ashabim! Yarin Rabbinize kavuacaksiniz ve bugünkü her hal ve hareketinizden sorulacaksiniz. Sakin benden sonra eski dalaletlere dönüp birbirinizin boynunu vurmayiniz. Bu vasiyetimi burada bulunanlar bulunmayanlara bildirsin. Olabilir ki, bildirilen kimse, burada bulunup da iitenlerden daha iyi anlayarak muhafaza etmi olur. Ey ashabim! Kimin yaninda bir emanet varsa onu sahibine versin. Faizin her çeidi kaldirilmitir, ayaimin altindadir. Lakin borcunuzun aslini vermek gerekir. Ne zulmediniz ve ne de zulme urayiniz. Allah'in emriyle faizcilik artik yasaktir. Cahiliyetten kalma bu çirkin adetin her türlüsü ayaimin altindadir. lk kaldirdiim faiz de Abdulmuttalip olu (amcam) Abbas'in faizidir. Ashabim! Cahiliye döneminde güdülen kan davalari da tamamen ortadan kaldirilmitir. lk kaldirdiim kan davasi da Abdulmuttalib'in torunu (yeenim) Rebia'nin kan davasidir. Ey insanlar! Bugün eytan u topraklarinizda yeniden nüfuz ve saltanat gücünü kaybetmitir. Fakat bu kaldirdiim eyler haricinde küçük gördüünüz ilerde de ona uyarsaniz, bu da onu memnun edecektir. Dininizi korumak için bunlardan sakininiz.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

75

Ey insanlar! Kadinlarin haklarina riayet etmenizi ve bu hususta Allah'tan korkmanizi tavsiye ederim. Siz kadinlari Allah'in emaneti olarak aldiniz. Ve onlarin namuslarini ve ismetlerini Allah adina söz vererek helal edindiniz. Sizin kadinlar üzerindeki hakkiniz; aile erefinizi korumalari ve evlerinizi sizin holanmadiiniz hiç kimseye açmamalari, çinetmemeleridir. Eer onlar razi olmadiiniz herhangi bir kimseyi evinize alirlarsa onlari hafif bir ekilde azarlayabilirsiniz. Kadinlarin da sizin üzerinizdeki haklari; örfe göre her türlü giyim ve yiyeceklerini temin etmenizdir. Ey müminler! Size bir emanet birakiyorum ki, siz ona simsiki sarildikça yolunuzu hiçbir zaman airmazsiniz. O emanet Allah'in kitabi Kur'andir. Ey müminler! Sözümü iyi dinleyiniz ve muhafaza ediniz. Müslüman Müslümanin kardeidir ve bütün Müslümanlar kardetir. Din kardeinize ait olan herhangi bir hakka tecavüz, bakasina helal deildir. Ancak gönül honutluu ile verilen baka. Ashabim! Nefsinize de zulmetmeyiniz. Nefsinizin de üzerinizde hakki vardir. Ey insanlar! Cenab-i Hak, her hak sahibine hakkini vermitir. Varis için vasiyete gerek yoktur. Çocuk kimin döeinde domusa ona aittir. Zinakar için mahrumiyet cezasi vardir. Babasindan bakasina nesep iddia eden soysuz, yahut efendisinden bakasina uymaya kalkan nankör, Allah'in gazabina, meleklerin lanetine ve bütün Müslümanlarin dümanliina urasin. Cenab-i Hak bu insanlarin ne tevbelerini, ne de ehadetlerini kabul eder." Resulullah (s.a.v) sözlerinin burasinda dinleyenlere sordu:

76

"Ey insanlar!

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Yarin beni sizden soracaklar. Ne dersiniz?" Ashab-i Kiram cevap verdi: "Allah'in Risaletini tebli ettin; görevini yerine getirdin, bize vasiyet ve nasihatte bulundun diye ehadet ederiz." Resulullah (s.a.v)ehadet parmaini göe kaldirarak üç kez: "Ya Rab ahid ol! Ya Rab ahid ol! Ya Rab ahid ol!" buyurarak Arafat'taki hutbesini bitirdi. Resulullah (s.a.v), güne batincaya kadar vakfede durdu. Tam buradan inmeye karar verecei bir anda yukarida zikredilen Maide suresinin 3. ayeti nazil oldu. Daha sonra devesine binen Resulüllah (s.a.v), yava adimlarla Arafat'tan inerek Müzdelife'ye geldi. Burada bir ezan ve iki kamet ile akam ve yatsi namazlarini birletirerek kildi ve sonra istirahate çekildi. Sabah olunca cemaatle birlikte sabah namazini kildi ve ortalik iyice aardiktan sonra Müzdelife'den Cemretü'l-Akabe mevkiine geldi. eytan talamadan sonra Mina'ya geçen Resulullah (s.a.v) burada da Veda hutbesinin dier bölümünü irad etti. Allah'a hamdü senadan sonra devamla; "Ey insanlar! Sizi Allah'in kitabina balayan Peygamberinizin sözlerini iyi dinleyiniz, ona itaat ediniz. Hac ibadetinizin bütün hareketlerini benden gördüünüz gibi ifa ediniz. Öyle saniyorum ki, ben bu seneden sonra bir daha Hac edemem." Resulullah (s.a.v), bundan sonra halka sorulu cevapli sürdürdüü hutbesini; "Ey insanlar! Aylarin yerini deitirerek geri birakmak inkarda airi gitmektir. Kafirler böyle yapmakla doru yoldan saptilar. Allah'in haram kildii aylarin sayisini uygun yapmak için, bir yil ha-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

77

ram ayini helal, dier yil onu haram sayarlar. Böylece Allah'in haram kildiini helal kabul ederler. Zaman Allah'in gökleri ve yeri yarattii gibi ayni duruma döndü. Allah katinda aylar on ikidir. Bunlarin dördü mukaddes (haram) aylardir ki, üçü arka arkaya gelen Zilkade, Zilhicce ve Muharrem, dördüncüsü de Cemaziyelahir ile aban'in arasindaki Recep'tir.Ey mü'minler! Bu ay hangi aydir? -Allah ve Resulü daha iyi bilir. -Zilhicce ayi deil midir? -Evet, Zilhicce'dir. -Bu içinde bulunduumuz belde hangi beldedir? -Allah ve Resulü daha iyi bilir. -Mekke ehri deil midir? -Evet Mekke'dir. -Bugün hangi gündür? -Allah ve Resulü daha iyi bilir. -Yevmünahr'dir. (kurban kesme günü) deil midir? -Evet Yevmünahr'dir." Bu diyalogdan sonra Resulullah (s.a.v) sahabelere dönerek: "u halde iyi biliniz ki; bu ehrinizde, bu beldenizde, bu gününüzün mukaddes (haram) olduu gibi, birbirinizin kanlarini dökmek, mallarinizi haksiz yere almak, namuslarinizi kirletmek de haramdir, her türlü saldiridan masumdur. Muhakkak ki, siz Rabbinize kavuacaksiniz, o zaman bütün bu ilerden sorulacaksiniz.

78

Ey insanlar!

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Aklinizi bainiza alin da, benden sonra birbirinizin boynunu vuracak ekilde dalalete, vahete düerek cahiliye devrine dönmeyin. Ey insanlar! Bu nasihatlerime kulak verip bunlari burada hazir bulunanlariniz, bulunmayanlara tebli etsin. Olabilir ki, kendisine tebli edilen kimse, burada bulunup iiten bir kisim kimseden daha iyi anlayip bellemi olur. Ardindan Resulullah (s.a.v) iki kez: -"Tebli ettim mi?" buyurdu. -Sahabiler: -"Evet ettin", deyince Resulullah (s.a.v); "ahit ol ya Rab!" dedi ve tekrar hatirlatti: ,,Burada bulunanlar bulunmayanlara tebli etsin." buyurdu. Resulullah (s.a.v), Mina'daki bu hutbesinden sonra kurban kesim yerine gelerek önceden hazirlanan develeri kurban etti. Bir kismini da Hz. Ali (r.a) kestikten sonra, her deveden birer parça et alinarak piirilip yiyildi. Daha sonra tra olan Resulullah (s.a.v), ihramdan çikti ve Kabe'yi tavaf etti. Öle namazini da orada kildiktan sonra, Zemzem suyunun yanina gitti ve kendisine sunulan suyu içtikten sonra tekrar Mina'ya döndü. Resulullah (s.a.v) Mina'da geçirdii terik günlerinde, eytan talama görevini yerine getirmi, bu arada çevresinde bulunan insanlara hutbeler irad buyurmutu. "Allah'in yardimi ve fetih geldii ve insanlarin dalga dalga Allah'in dinine girdiklerini gördüün zaman Rabbini överek tesbih et. O'ndan mafiret dile, çünkü O tevbeleri çok kabul edendir."123 mealindeki Nasr

123

Nasr,110/1-3

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

79

suresinin nazil olduunu duyan Müslümanlara, hem yeni nazil olan bu sureyi okumu, hem de kendilerine nasihat ettii hutbelerinden birini irad buyurmutur. Bu hutbesinde de, yine Müslümanlarin mal, can, namus emniyetinden bahseden Resulullah (s.a.v), insan haklarinin temelini oluturan bu üç hakki tekrar tekrar ümmetine hatirlatmiti. Deiik yer ve zamanlarda irad edilen bu hutbeler, tek bir ekilde bütünletirilmitir. Hutbedeki önemli ve anlailmasi zor cümlelerden biri: "Vah size! Benden sonra dönüp birbirinizin boynunu vuran kafirler gibi olmayin." dedi. Bu rivayet, Resulullah (s.a.v)'in Veda Hacci sirasinda yaptii konumalardan birini aksettirmektedir. Ahir zamanda çikip dini tahrib edecek ve insanlia büyük zarar verecek olan ahislardan biri hakkinda, Resulullah (s.a.v), Veda Hacci gibi, büyük bir kalabaliin bir araya geldii ortamda bilgi vermektedir. Hadisin sonunda ifade edilen, "Benden sonra dönüp birbirinizin boyunlarini vuran kafirler olmayin" cümlesinden, Nevevi'nin kaydina göre, yedi farkli hüküm çikartilmitir. Müslümanin kanini haksiz yere helal addeden Müslüman, kafir olur. Bundan maksad nimet ve slam'in hakkina kari nankörlüktür. Kadr-u kiymet bilmemektir. Bu hal (mü'minin mü'mini öldürmesi) küfre yakin bir ameldir ve küfre götürür. Bu kafirlerinkine benzer bir fiildir. Çünkü normalde mü'mini kafirden bakasi öldüremez. Bundan murad küfrün hakikatidir, yani manasi öyledir: Sakin küfre dönmeyin, Müslüman olmaya devam edin! Bu manayi Hattabi ve bakalari hikaye etmilerdir: Buradaki 'kafirler'den maksat, silah kuananlardir. Araplar, "tekefferer reculü bi silahihi" derler. Yani silahini kuandi. "Kuandi" kelimesini tekeffür etti diyerek, küfr kökünden bir kelime

80

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

kullanarak ifade ederler. El-Ezheri, Tehzibü'l-Lüga adli kitabinda silah kuanan, silah taiyan manasina kafir kelimesini kullanmitir. Hattabi de u manayi anlamitir: "Birbirinizi tekfir etmeyin (kafirlikle suçlamayin), sonra birbirinizi öldürmeyi helal addedersiniz." Veda Hutbesi birçok yönden önem tair: Her eyden önce Hz. Peygamber (s.a.v)'in hayatinin sonlarinda irad edilmitir. Bilindii gibi Veda Hacci Hicret'in 10.yilinda yapilmitir. Hz. Peygamber (s.a.v) ömrünün son aylarini yaamaktadir ve birkaç ay sonra vefat edecektir. "Bugün sizin dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladim ve size din olarak slam'i beenip seçtim ve ondan razi oldum"124 mealindeki ayet de Veda Hacci sirasinda nazil olmutur. Hutbe içerik olarak çok önemlidir. Çünkü ciddi meselelere temas etmekte, o güne kadar ele alinmami olan birçok konunun tatbikatina son verilmektedir. Kan davasinin, faizin kesinlikle kaldirilmasi, kari-koca arasindaki hukukun açia kavuturulmasi, hac kaidelerinin tesbiti gibi konularin hepsine bu hutbede yer verilir. Günümüz müelliflerinden bazilari Veda hutbesini slam'in "insan haklari" veya "kadin haklari" beyannamesi olarak deerlendirir. Gerçekten de insanlarin "mal, can, irz" dokunulmazliinin Te'yid* i tarihte ilk defa cereyan eden bir hadisedir. 20. asirda Birlemi Milletlerce benimsenen insan haklari beyannamesi, üphesiz çok daha fazla teferruata yer veriyor. Ancak, onlar hep kait üzerinde kalmitir. Burada ise alemlere rahmet olarak gönderilen Hz. Peygamber (s.a.v)'in teblii olarak vicdanlara, ruhlara, akil ve fikirlere nakolma söz konusudur.

124 *

Maide,5/ 3 Te'yid: Yaptirim, yaptirma gücü, kuvvetlendirici, kanun ve ahlak emirlerinin yerine getirilmesini temin eden kuvvettir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

81

nsanlik, Müslümanlarin en güçlü ve gösterili olduu devirlerde bile, dili, dini, rengi ne olursa olsun, slam topraklarinda kanindan, malindan, irzindan emin olmu, hürriyet içinde yaamitir. nsan haklari anlayii tarih boyunca yava yava gelimi olmakla birlikte en mükemmel ekliyle, slam'la gerçeklemitir. Hz. Peygamber (s.a.v)'in Veda Hutbesi, ilk insan haklari beyannamesi olarak önemlidir. slami devletler tarafindan gittikçe olgunlatirilip gelitirilen insan haklarinin bati için, gelimesi ancak 18. ve 19. yüzyillarda,yani 13 asir sonra olmutur. Veda Hutbesinin Toplum Hayatina Getirdii Prensipler: Veda Hutbesinde Resulullah (s.a.v)'in balica u noktalara temas ettii görülür: 1-Her ite daima Allah'a Hamdü sena etmek gerekir. 2-Nefis, insani her zaman erre yöneltmek ister. Bu sebepler nefislerin errinden Allah'a siinmak gerekir. 3-Can, mal ve irz kutsaldir. Yaama hakki tabii bir haktir. Irz, eref, haysiyet, hürriyet ve mülkiyet saldiridan korunmu haklardir. 4-Cahiliye(slam öncesi) gelenekleri kaldirilmitir. nsanlar aliageldikleri eyleri körü körüne yapmaktan vazgeçmelidir. 5-Faiz haramdir. 6-Kan davasi gütmek haramdir. 7-Emanetler yerlerine verilmelidir. Emanete ihanet edilmemelidir. 8-Küçük- büyük, önemli-önemsiz her ite eytana uymaktan sakinmalidir. 9-Kadinlarin ve erkeklerin karilikli hak, vazife ve sorumluluklari vardir. 10-Hem kadin, hem de erkekler zinadan iddetle kaçinacaklardir.

82

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

11-Köle ve hizmetçilere iyi davranilacaktir. 12-Bütün Müslümanlar kardetir. Her türlü sinif farklari ve ayricaliklar kaldirilmitir. Üstünlük faziletledir. 13-Zulümden sakinmak gerekir, halkin mali haksiz yere yenemez, birine ait bir ey sahibinin izni olmadikça, bakasi için helal olmaz. 14-Müslümanlar birbirleriyle savamaktan sakinacaklardir. 15-Allah'in kitabina ve Resulullah (s.a.v)'in Sünnetine uyanlar asla sapiklia dümezler. 16-slam sadeliinden ayrilmamak, airiliklara sapmamak gerekir. 17-Allaha ibadet olunacak; be vakit namaz kilinacak, Ramazan ayinda oruç tutulacak, Resulullah (s.a.v)'in tavsiyelerine uyulacaktir. Bunlari hakkiyla yerine getirenlerin mükafaati Allahin izniyle büyük olacaktir.

C- HADS VE SÜNNETN DNDEK YER Hz. Peygamber (s.a.v) in Kuran diinda söyledii her türlü "söz, fiil ve takrirlerden oluan her ey Sünnettir." Daha kisa ve fikih usulü bilginlerinin anlayiina uygun bir anlatimla Sünnet: ,,Allah Resulünün söz, fiil ve takrirlerinden ibarettir. Böylece Hz. Peygamber (s.a.v)in, Peygamberliinin balangicindan vefatina kadar, Kuran diinda söylemi olduu her söz veya yaptii her fiil Sünnet içinde yerini almi olmaktadir. Bu kapsamdaki Sünnetin delil olmasina bütün Müslümanlar cma* etmilerdir. Yani Sünnetin dinde delil olmadiini söyleyen hiçbir kimse veya grup bulunmamaktadir. Ayrica Kitabin Sünnete göre üstün olduu konusunda da bir görü ayrilii bulunmamaktadir. Zira Kitap yani Kuran, lafiz

*

cma: Bir konu üzerinde görü birliine varmaktir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

83

olarak Allah katindan indirilmi, ibadetlerde okunmasi emredilmi, bütün bir insanliin en küçük bir süresinin bir benzerini getirmekten aciz kaldii ilahi bir beyandir. Sünnet ise, bu vasiflara sahip deildir. Bu nedenle, delillerin siralanmasinda Sünnet elbette ki, Kurandan sonra gelmektedir. Sünnet, her yönüyle Kuranin hükümlerine uygun açiklamalarda bulunur. Örnein: "Namaz kilin ve zekat verin..."125, "Ey inananlar, oruç size farz kilindi..."126, "Kabeye gitmeye yol bulabilene Haccetmek Allahin insanlar üzerindeki bir hakkidir..."127 ayetlerinde mutlak olarak ifade buyrulan slamin temel artlarini bir de, "slam be temel üzerine kurulmutur..."128 hadisi uygulamaya yönelik hiçbir açiklama getirmeksizin, sadece hüküm açisindan beyan etmektedir. Yine "Mallarinizi kendi aranizda haksiz sebeplerle yemeyin..."129 ayeti ile "Hiçbir Müslümanin mali, kendi gönül rizasi bulunmadan helal olmaz."130 hadisi tam bir uyum içinde, ayni manayi ifade etmektedir. Özetle; Sünnet Kurani açiklar ve Sünnet ile Kuran arasinda uyum ve ahenk vardir. Sünnet, Kuranda bulunan herhangi bir hükmü, herhangi bir yönden açiklar. Örnein, namaz ve zekatin uygulama biçimi, ölçü ve ekillerine açiklik getiren hadisler, yine "beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayirt edilinceye kadar"131 ayetindeki beyaz ve siyah iplikten kastedilen, gündüzün aydinlii ile gecenin karanlii olduunu belirten hadisler ve yine "inanip da imanlarina herhangi bir zulüm bulatirmayanlar..."132 ayetindeki zulümden kastedilen, irk olduunu açikla-

125 126 127 128 129 130 131 132

Bakara, 2/43 Bakara, 2/183 Al-i mran, 3/97 Buhari, man, 2; Müslim, man, 19 Bakara, 2/188 Ebu Davud, Menasik, 56 Bakara, 2/187 Enam, 6/82

84

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

yan hadisler, Sünnetin bu özelliini ortaya koymaktadir. Sünnet ile Kuran ilikisi hep böyledir ve bir bütünlük arzeder. Sünnetin en youn ekilde icra ettii görevi,Kurani açiklamaktir. Bu nedenle Sünnet Kuranin açiklayicisidir. Kuran ile Sünnet arasindaki iliki de açiklayan - açiklanan ilgisi olarak tespit edilmitir. Konu ile ilgili olarak slam bilginleri arasinda herhangi bir görü ayrilii söz konusu deildir. Kuranin hüküm getirmedii herhangi bir konuda, Sünnetin bir hüküm ortaya koymasina Teri'* denilir. Bu konu slam bilginleri tarafindan tartiilmitir. Bazi bilginler, "Allahu Teala, Peygambere itaati farz kilmi ve Peygamberin kendi rizasina uygun davranacaini bildii için kitapta hükmü belirtilmeyen konularda, Peygambere hüküm koyma yetkisi vermitir." dediler. Dier bazi bilginler de, "hiçbir Sünnet yoktur ki, onun mutlaka Kuranda bir asli bulunmasin. Namazin nasil kilinacaini gösteren Sünnetin, namazin kilinmasi emrini getiren ayete dayandii gibi, dier konulardaki teri Sünnetler de mutlaka bir ayete dayanir. Peygamber neyi helal veya haram kilmisa, onlari Allah tarafindan bir açiklama olmak üzere ortaya koymutur." dediler. Bir kisim bilginler de, "Peygamberin Sünnet olarak ortaya koyduu her ey, Onun kalbine Allah tarafindan konulan hikmetten ibarettir. Peygamberin kalbine konulan ey, Onun Sünneti olmaktir." dediler. Bütün bu görüler, Sünnetin müstakil olarak hüküm getireceinde birlemekte, sadece Hz.Peygamber(s.a.v)in tek baina ortaya koyduu hükmü dorudan doruya Allah,,in yardimina dayanarak kendiliinden mi ortaya koyduu, yoksa kendisine vahiy mi edildii, ya da kalbine ilham mi edildii noktasinda birbirlerinden ayrilmaktadirlar. htilaf bu deerlendirme ve ifadelendirme noktasinda younlamaktadir.

*

Teri': Kanun koyma, yol açma, açiklama getirmektir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

85

Bütün bunlarla birlikte kabul etmeliyiz ki, Hz. Peygamber (s.a.v), Kuranin onay vermedii hiç bir eyi söylemez ve yapmaz. Ayrica Allahtan emir almadikça kendiliinden hiçbir ey söylemez ve yapmaz. Dolayisi ile Onun hayati tamamen Allahin denetiminde ve yönetiminde geçmitir. "Eer (Peygamber) bize isnat ederek bazi sözler uydurmu olsaydi, mutlaka Onu kudretimizle yakalardik." "Sonra da Onun ah damarini mutlaka keserdik." "Hiç biriniz de bu cezayi engelleyip ondan savamazdi."133 Prof. Dr. Hayri Kirbaolu, Sünnetin slamda bir kaynak olduunu göstermek için, bavurulan ayetlerin tasnifini aaidaki ekilde yapmaktadir. 123Hz. Peygamber (s.a.v)e itaati emreden ayetler. Hz. Peygamber (s.a.v)in hükümlerine boyun emeyi emreden ayetler. Hz. Peygamber (s.a.v)e isyan etmemeyi, ona kari çikmamayi emreden ayetler.

4- Hz. Peygamber (s.a.v)in Kurani açiklama görevinden bahseden ayetler. 56Hz. Peygamber (s.a.v)in helal-haram kilma yetkisi olduunu ifade eden ayetler. Hz. Peygamber (s.a.v)in, Müslümanlarin uymasi gereken güzel örnek olduuna dair ayetler.134

Hadis terim olarak, Hz. Peygamber (s.a.v)in sözü, fiili ashabinin yaptiini görüp de reddetmedii davranilar (takrir) ve Onun yaratilii veya huyu ile ilgili her türlü bilgi demektir. Hadis, Hz. Peygamber (s.a.v)in söylediklerini dinleyen sahabeden balayarak, onu rivayet edenlerin yazili olduu senet ile, Hz.

Hakka, 69/44, 45, 46, 47 Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, a.g.e, s.149

133 134

86

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Peygamber (s.a.v)in söz, fiil veya takririnin yazildii metinden meydana gelmektedir. Yani hadis denilince, senet ve metinden oluan bir yazili yapi anlailmalidir. Hadis ilminin hedefi, Hz. Peygamber (s.a.v)in hadislerini baka sözlerle karitirilmadan, deitirilmekten, bozulmaktan ve iftiraya uramaktan ilmi yollarla korumaktir. Hz. Peygamber (s.a.v)e isnad edilen sözün, gerçekten Ona ait olup olmadii hadis ilminin kurallariyla anlailir. Sünnet, Kuranin açiklayicisi olduu için, Kurandan hemen sonra ikinci dini delildir. "Kuran okunan vahiy, Sünnet ise rivayet olunan vahiydir."135, hadis ise, "rivayet edilen Sünnettir."136 demektir. Hadis ilminin amaci, rivayetlerin sahih ve doru olanlarini, sahih ve doru olamayanlardan ayirmaktir. Yani Hz. Peygamber (s.a.v)in söylemedii bir sözü, Ona söyletmemek, yapmadii bir ii Ona yaptirmamak ve Sünnetin aslini korumaktir. Hadisler hakkinda söz söyleyen Müsterik*ler ve onlarin slam dünyasindaki takipçileri, hadislerin sayisinin çok fazla olduunu ve özellikle bazi sahabilerin çok fazla hadis rivayet ettiklerini ileri sürmektedirler. Hadisin slam dinindeki yeri ve Müslümanlarin hayatindaki öneminin büyük olduu bilinmelidir. Sahabenin tamami her zaman bunun bilincindeydi. Bu nedenle Hz. Peygamber (s.a.v)in mübarek sözlerini, fiil ve takrirlerini ezberliyor ve hayatlarina düstur ediniyorlardi. Onlar, 23 yil birlikte kaldiklari Allah Resulü (s.a.v)nun her hareketini yakindan takip ediyor ve aynen hayatlarinda uyguluyorlardi. O da her eyi, hem onlara ve hem de kiyamete kadar gelecek olan bütün müminlere, anlayacaklari ekilde slam,,i anlatiyordu. Sahabenin önünde namaz kildiriyor, sonra onlara: "Beni nasil kiliyor görüyorsaniz, siz de öyle kilin."137 buyuruyordu.

135 136 * 137

mam afii, Risale, s.91 Kasimi, Kavaidüt-Tahdis, s.35 Müsterik: Doubilimci, oryantalist anlamina gelir. Buhari, Ezan, 18; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 5/53

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

87

Sahabenin önünde haccediyor ve onlara: "Menasikinizi benden alin..."138 buyuruyordu. Bu durumda elbette ki sahabe, Onun her adimini, her sözünü ve her davraniini takip ederek örenecek, ezberleyerek hayatlarina uygulayacakti ve ayni zamanda gelecek nesillere de nakledecekti. Çünkü onlar Hz. Peygamber (s.a.v)e çok baliydilar. Sünnet sözlükte, yol demektir. Yolun iyisine de kötüsüne de Sünnet denilir. Yalin halde söylendii zaman "güzel yol" anlamindadir. Kuran-i Kerimde bu kelime ,,devamli adet, kainatin düzeninde geçerli olan tabii kanunlar, gidilen yol gibi anlamlarda kullanilir. Ayrica "Sünnetullah" terimi vardir ki, bu Allah,,in koyduu kurallar, toplumlarin hayatlarinda görülen ilerleme, gerileme ve hatta yok olmada geçerli olan ilahi kanunlar demektir. Terim olarak Sünnet; Hz. Peygamber (s.a.v)in söz, fiil ve takrirleri ile, slami yaayarak yorumlamasi demektir. Bu anlamda Sünnet, hadisten daha kapsamlidir. Nitekim Hz. Peygamber (s.a.v)in, "Size iki ey birakiyorum. Onlara siki sarildiiniz sürece yolunuzu airmazsiniz: Allahin Kitabi ve Resulünün Sünnetidir..."139 hadisinde, bu anlam açikça görülmektedir. Hz. Peygamber (s.a.v)e isnad edilen her eyin yazili metni anlaminda hadis, günümüzde Sünnet yerine kullanilmaktadir. Artik bugün hadis denilince Sünnet, Sünnet denilince hadis anlailmaktadir. Prof. Dr. Hayri Kirbaolu, yeni bir Sünnet taniminin gerekliliine iaret ederek, Sünneti öyle tanimlar: "Hz. Peygamber (s.a.v)in kendi döneminde slam toplumunu, akide, ibadet, tebli, eitim, ahlak, hukuk, siyaset, ekonomi gibi çeitli alanlarda, kisaca bireysel, toplumsal ve evrensel olmak üzere hayatin her alaninda, yönlendirip yönetmede, Kuran bata olmak üzere, esas aldii ilke ve prensipler bütününün oluturduu bir

138 139

Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 3/318 mam Malik, Muvatta, Kader,3

88

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

zihniyet ya da dünya görüüdür, diyor ve yapilan bu tanimin temel unsurlarini maddeler halinde u ekilde siralamaktadir. 1- Nebevi Sünnet koymak, Hz. Peygamber (s.a.v)in dönemi ile sinirli ve ona mahsus bir olgudur. 2- Sünnetin bireysel, toplumsal ve evrensel olmak üzere üç boyutu söz konusudur. 3- Sünnetin temel kaynai Kurandir. 4- Sünnet sadece ekil-lafiz deil, ekil-lafizin altinda yatan mana, ruh, ilke, hikmet ve amaçtir. 5- Sünnet sonuç olarak bu ilke ve prensiplerin oluturduu bir zihniyet ya da dünya görüüdür.140 Allah, insanlari mükemmel bir varlik olarak yaratmitir. Ancak buna ramen insan, lahi hitaba dorudan muhatap olacak yapiya sahip deildir. Bu nedenle dünyada, insan hayatinin baladii andan itibaren, kendisi ile yarattii varliklar arasindaki irtibati kurmakla görevlendirdii, insanlar arasinda Allah tarafindan seçilen "Nebi veya Resül" denilen Peygamberler vardir. Bütün Peygamberler, Allahin emir ve yasaklarini insanlara ulatirmak ve onlara doru yolu göstermekle görevlendirilmi hidayet elçileridir. Peygamberler bu kutsal görevlerini hakkiyla yerine getirmilerdir. Her Peygamber gibi, son Peygamber Hz. Muhammed (s.a.v)in de tebli ve beyan gibi iki temel görevi vardir. "Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebli et. Eer bunu yapmazsan, Onun mesajini (elçiliini) iletmemi olursun. Allah, seni insanlardan koruyacaktir. üphesiz ki, Allah kafirler topluluunu hidayete erdirmez."141 Hz. Peygamber (s.a.v)in hayati incelendiinde, tebli konusunda çok titiz davrandii, kendisine gelen vahyi hiç gecik140 141

Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, a.g. e, s.83-86 Maide, 5/67

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

89

tirmeksizin zamaninda ve eksiksiz bildirdii görülür. Sahabe de bu konuda üstlendikleri önemli görevin bilincinde olarak, kendilerine bildirildii ekilde Kurani, sonraki nesillere ulatirabilmek için büyük bir çaba göstermilerdir. lahi emirde, insanlara tebli edilmek üzere kendisine vahyedilen bazi bilgileri saklamasinin, Hz. Peygamber (s.a.v)den asla beklenemeyecei ifade edilmektedir. Hz. Peygamber (s.a.v)in vahiy yolu ile Allahtan aldii Kuran ayetlerini görevi gerei, insanlara sadece ulatirmakla kalmayip, ayni zamanda onlari açikliyor ve konu ile ilgili sorulara cevap veriyordu. Tebli ettiklerini açiklamak ve konuyla ilgili sorulara cevap vermek Onun asli göreviydi. Hemen belirtelim ki, Hz. Peygamber (s.a.v)in tebli görevi evrensel olduu için, açiklamalari da ona uygun nitelikte gerçekleiyordu. Yani Sünnet, Kuranin evrensel anlamda Hz. Muhammed (s.a.v) tarafindan yorumlanmasi demektir. "O Peygamberleri apaçik delillerle ve kutsal metinlerle gönderdik. nsanlara indirdiklerimizi onlara açiklaman için ve (üzerinde) düünsünler diye sana da uyarici Kitap indirdik."142 Hz. Peygamber (s.a.v)e indirilen kutsal Kitap, ayette "zikir" kelimesiyle anilmaktadir. Bununla Kuran kastedilmektedir. Ayrica zikir, Kuranin dier bir adidir. Ayette açikça anlaildii gibi, Hz. Peygamber (s.a.v)in asli görevi Kurani açiklamaktir, Onun Kurana aykiri bir hüküm ve anlayi ortaya koymasi kesinlikle düünülemez. Ancak Kuranla uzlamayan ve Kurandan onay almayan bir söz hadis olarak kabul edilemez. Kuranin yeterli, açik ve açiklayici oluu elbette ki, bir gerçektir. Onun bu niteliklerine ramen, Kuranin muhatabi olan insanlarin anlayi seviyeleri farkli olduu için, Kurani doru olarak kavramalari mümkün deildir. Dier yandan sorumlu olabilmek için duymak deil, anlamak gerekmektedir. Çünkü anlamadiklari eyden insanlari sorumlu tutmak mümkün deildir. Bundan

142

Nahl, 16/44

90

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

dolayi kim, neyi anlamak ihtiyacinda ise ona, onu anlatmak lazimdir. Bu anlamda en iyi, en doru ve en güzel açiklamayi da elbette ki, Hz. Peygamber (s.a.v) yapmitir. Hz. Peygamber (s.a.v)in açiklamalari, hiçbir zaman Kuranin eksik, yetersiz ve kapali olduu anlamina gelmez. Allaha kul olmaktan baka görevi olmayan insanlar, ancak bu açiklamalar sayesinde Allaha nasil kulluk edeceklerini örenmi olacaklardir. Bu nedenle, Sünnetin diinda slami düünmek mümkün deildir. Hayatin ilahi irade dorultusunda ekillenmesi konusunda Sünnet, Kuran ile birlikte ve hemen onun yaninda bir görev üstlenmi bulunmaktadir. Bunun böyle olduunu hem Hz. Peygamber (s.a.v)e itaati emreden Kuran ve hem de Hz. Peygamber (s.a.v)in bizzat kendisi ifade etmektedir. Kuran, Hz. Peygamber (s.a.v) hakkinda: "... Peygamber size neyi verirse onu alin, size neyi yasaklarsa, ondan da sakinin. Allahtan korkun. Çünkü Allah,,in azabi çetindir."143 buyurmaktadir. Ayet bir sebebe dayali olsa da, anlaminin genel olmasi esastir. Buna göre Hz. Peygamber (s.a.v)in getirdii her ey alinacaktir. Onun getirdii Kurandir. Hz. Peygamber (s.a.v)in yasakladii her eyden uzak durma emri, Kuranin diinda bazi yasaklarin söz konusu olabileceini akla getirse de, durum öyle deildir. Çünkü yasaklamak; haram ilan etmek, yani tahrim yetkisini kullanmaktir. Kuran, Hz. Peygamber (s.a.v)e tahrim* yetkisi vermediine göre, Hz. Peygamber (s.a.v)in yasakladii eylerin çerçevesini de Kuran belirlemektedir. "(Resulüm!) De ki: Eer Allah,,i seviyorsaniz bana uyunuz ki, Allah da sizi sevsin ve günahlarinizi bailasin. Allah çok bailayici ve esirgeyicidir."144 Birçok ayette genel olarak Peygamberlerin, özel olarak da son dinin Peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v)in bildirdiklerine

143 * 144

Har, 59/7 Tahrim: Haram ilan etme, haram kilma anlamina gelmektedir. Al-i mran, 3/31

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

91

teslimiyet göstererek uymanin önemi vurgulanmaktadir. Ayette Hz. Peygamber (s.a.v)e uyma, Allah sevgisinin ayrilmaz bir parçasi olarak nitelenmi, Peygamberin gösterdii yolu gönülden benimsemeyen kiinin, Allah,,i sevdiini iddia edemeyecei belirtilmitir. Ayrica Resulullaha uyma iradesini ortaya koymasi, Allah,,in sevgisine ve bailanmasina mazhar olmanin ön arti sayilmitir. Kuranin ifadesiyle Allah,,i sevmek, Resulullahi sevmek; Resulullahi sevmek de Allahi sevmek demektir. Resulullah(s.a.v) sevilmeden Allah sevilemez. Onun Sünnetine tabi olmadan Allahi sevme davasinda bulunmak bo bir iddiadir. Dolayisi ile Allah ,,a ulamanin yolu, Onun Resulünden geçer. Bunun içindir ki, soyut bir kavram olan sevgi yerine uyma, izleme kelimeleri kullanilmitir. Çünkü Hz. Peygamber (s.a.v), yaayan somut bir modeldir. Onu sevmek uygulamayla ispat edilir. Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, Hz. Peygamber (s.a.v)in helal ve haram kilma yetkisine sahip olduu konusunda, dayanak olarak gösterilen ayetlerden yola çikarak aaidaki yorumlari yapmaktadir. "Kendilerine kitap verilenlerden, Allaha ve ahiret gününe iman etmeyen, Allahin ve Resulünün haram kildiini, haram saymayan ve hak dinini kendine din edinmeyenlerle, ezilip büzülerek( küçülerek) kendi elleriyle cizye verinceye kadar savain."145 "Onlar ki, ellerindeki Tevrat ve ncilde yazili bulunan o elçiye, o ümmi Peygambere uyarlar. O (peygamber) ki, kendilerine iyilii emreder, onlari kötülükten meneder, onlara temiz ve ho eyleri helal, pis ve çirkin eyleri haram kilar. Üzerlerindeki air yükleri ve kendilerini balayan balari kaldirir. O Peygambere iman edip, Ona saygi gösterenler, Ona yardim edenler

145

Tevbe, 9/29

92

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

ve Ona indirilen nura tabi olanlar, ite kurtulua erenler onlardir."146 lk ayette haram kilma konusunda yetkili merciin Allah ve onun Peygamberi olduu ifade edilmektedir. kinci ayette ise, Allahin helal ve haram kilmasindan söz edilmeksizin, dorudan Hz. Peygamber (s.a.v)in helal ve haram kilma yetkisine sahip olduu belirtilmektedir. Bu iki ayetten hareketle u ekilde bir mantik yürütülerek Sünnet temellendirilmeye çaliilmaktadir. Gerek birinci ayette, Allahin haram kilmasi yaninda, Resulünün de bazi eyleri haram kilabileceinin açikça ifade edilmi olmasi, gerek ikinci ayette dorudan Hz. Peygamber (s.a.v)e helal ve haram kilma yetkisinin verilmi olmasi da gösterir ki, Hz. Peygamber (s.a.v), Kuranda zikredilenlerin diindaki bir eyi helal veya haram kilabilir. Bu ise, Onun Sünnetinin bir delil ve kaynai, otoritesinin de balayici olduunu göstermektedir. Bu ekildeki bir tanim getirmenin, ayetin lafzi anlamina ve gramer kaidelerine uygun olduu görülmektedir. Ancak bu ayetlerde sözü edilen, Hz. Peygamber (s.a.v)in helal ve haram kilma yetkisinin, sadece Kuranin helal ve haram kildiklari ile sinirli olduu eklinde bir iddia da öne sürülebilir. leri sürülen konularla ilgili iddialar unlardir: 1- Ayetlerde sözü edilen Hz. Peygamber (s.a.v)in haram kilma yetkisi, sadece Kurandaki haramlari tebliden ibarettir. 2- Hz. Peygamber (s.a.v), Allahin helal kildiini, haram kilmamasi için uyarilmitir. 3- Allahin Kurandaki nehiylerine "haram", Hz. Peygamber (s.a.v)in nehiylerine ise "yasak" demek daha dorudur.

146

Araf, 7/157

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

93

4- Hz. Peygamber (s.a.v)in de Allahin çizdii sinirlar dahilinde yasak koyma yetkisi vardir. 5- Ancak bu yasaklar, Kuranin helal kildiindan insanlari menedemez. 6- Haramlarin deimesi düünülemez. Fakat yasaklar deiebilir. 7- Bütün uygulayicilara örnek olmasi hasebiyle, Ona da yasaklama yetkisi verilmitir. 8- Hz.Peygamber(s.a.v), Kurana uymak zorundadir.147 Daha sonra, kendi yorumlarini destekler nitelikte olduu için, Yard. Doç. Dr. Ahmet Akbulutun "Nübüvvet Meselesi Üzerine" adli eserinden alinti yaparak konuya açiklik getirmek istemektedir. "Yukarida zikrettiimiz ayetlerden bazilarinda Peygamber(s.a.v)in elçilik sifatinin gerei, Allahin bildirdiini insanlara bildirdii için, Peygamber(s.a.v)in haram kilmasindan bahsedilmitir. Ayrica Allahin helal kildiini haram kilmamasi hususunda da Peygamber (s.a.v) uyarilmitir. Anlailiyor ki, Peygamber (s.a.v)in ictihadi gerei koyduu yasak, Allahin koyduu yasak gibi olamaz. Aralarinda fark vardir. Bu nedenle Allahin elçisi vasitasiyla insanlia gönderdii Kurandaki nehiylere "haram", Peygamberin nehiylerine ise "yasak" demenin daha doru olacaini düünüyoruz. Peygamber (s.a.v)in de Allahin çizdii sinirlar dahilinde yasak koymaya yetkisi vardir. Peygamber (s.a.v) örnek olduu için, bu yetki yalniz Ona da mahsus deildir. Peygamber (s.a.v)den sonra Müslüman alimler veya Müslümanlarin temsilcileri, artlara göre yasaklar koyabilirler. Ancak bu yasaklar, Kuranin helal kildiindan insanlari menedemez. Tipki Allahin haram kildiini kimsenin helal edemeyecei gibi. Bu çerçevede kalmak arttir. Haramlar gibi deillerdir. Haramlarin deimesi düünülemez. Fakat yasaklar

147

Prof. Dr.M. Hayri Kirbaolu, a.g.e, s.171,172, 173

94

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

deiebilir. Bir zaman için yasak olan bir husus, baka bir zamanda yasak olmayabilir. Bu durum artlara göre belirlenir. Bütün çalara uygulanacak bir nizamin bu esneklie sahip olmasi lazimdir. Görülüyor ki, Peygamber (s.a.v)in nehyi, Allahin nehyi gibi deildir. Bütün uygulayicilara örnek olmasi sebebiyle, Ona da yasaklama yetkisi verilmitir. Peygamber (s.a.v) Kurana uymak zorundadir..."148 Kuran-i Kerim, Allah Resulünü: "Andolsun ki, Resulullah sizin için, Allaha ve ahiret gününe kavumayi umanlar ve Allahi çok zikredenler için güzel bir örnektir."149 ayette ifade edildii gibi Kuran Onu, örnek bir ahsiyet olarak ortaya koymakta ve tanitmaktadir. "Dikkat et, halis din yalniz Allahindir..."150 emriyle ifade edilen, dinin sahibi ve koyucusu yalniz Allahtir. Peygamber(s.a.v), din koyucudan aldii hükümleri, yaadii devrin artlari içinde yorumlar, uygular ve rehberlik eder. Peygamberler insanin akil ve duyu organlariyla ulaamayacai Allah, ruh, yaratili ve ölümden sonraki ebedi hayat gibi konularda, vahye dayali olarak insanoluna bilgi vermiler ve onlari aydinlatmilardir. nsanlara Allah katindan bilgi getirmenin yaninda, onlara örnek olma ve eitme görevi ile de yükümlü olduklarindan insanlar arasindan seçilmiler, ancak insanüstü varliklar olma iddialarini taimamilardir. "Dünyada slamin tebliine muhatap insanlar, çeitli bakimlardan farklilik göstermektedirler. Her kesimin, hayatta kendilerine örnek alacak bir rehbere ihtiyaç duymasi normaldir. Bu nedenle farkli toplum kesimlerinin bütün ihtiyaçlarini fert, aile, millet, ümmet ve insanlik düzeyinde evrensel çerçevede karilamak, ekillendirmek ve örneklendirmek üzere gönderilmi bulunan Hz. Peygamber (s.a.v)in davranilari ve hayati,

148 149 150

Yard. Doc. Dr. Ahmet Akbulut, Nübüvvet Meselesi Üzerine, s.96,97 Ahzab, 33/21 Zümer, 39/3

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

95

"Üsve-i Hasene"151 yani evrensel, yegane örnek hayat modeli olarak Allah tarafindan takdim edilmitir."152 "Ey iman edenler! Allaha itaat edin, Peygambere ve sizden olan ülül-emre (sizden olan idarecilere) de itaat edin. Eer bir hususta anlamazlia düerseniz (Allaha ve Ahirete gerçekten inaniyorsaniz) onu Allaha ve Resulüne götürün.(Onlarin talimatina göre halledin) Bu, elde edilecek sonuç bakimindan hem hayirlidir, hem de daha güzeldir."153 Söz tutmak, boyun emek, emri yerine getirmek manasina gelen itaat; sosyal, siyasi, hukuki ve ahlaki boyutlariyla slami hayat düzenini kuran temel kavram ve kurumlardan biridir. Allah ,,a itaat, Onun Kuranda ve elçisinin tebli mahiyetindeki söz ve davranilarinda ortaya çikan emir ve iradesine uymak demektir. Resulullah (s.a.v)a itaat, öncelikle tebli ettii Kurana ve Sünnete uymaktir. Allah,,in dininin hükmü demek olan Resulullah (s.a.v)in hükmüne bavurmak ve bunu gönülden benimsemek iman alametidir. "Biz her Peygamberi (Allahin izniyle) ancak kendisine itaat edilmesi için gönderdik. Eer onlar kendilerine kötülük ettiklerinde sana gelseler de, Allahtan bailanmayi dileselerdi, Peygamber de onlar için mafiret dileseydi, elbette Allahi ziyadesiyle affedici ve esirgeyici bulurlardi."154 Ayette Allah, kendilerine itaat edilsin diye Peygamberleri göndermitir. Çünkü Onlar Allah,,in elçileridir. Peygamberlere itaat, Allaha itaat demektir.

151 152 153 154

Ahzab, 33/21 Prof. Dr. smail Lütfi Çakan,"Sünnetin Bütünlüü"konulu makale. Nisa, 4/59 Nisa, 4/64

96

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

"Hayir, Rabbine andolsun ki, aralarinda çikan anlamazlik hususunda seni hakem kilip, sonra da verdiin hükümden içlerinde hiçbir sikinti duymaksizin onu kabullenmedikçe ve boyun eip teslim olmadikça iman etmi olamazlar."155 man, kuru bir sözden ibaret deildir; gönülden balanmak, inanmak ve kabullenmektir. Hem Allah ve Resulü(s.a.v)ne inanmayi söylemek ve hem de hükümlerine razi olmamak, tipik bir münafiklik alametidir. Ayet, gerçek iman sahiplerinin iki temel vasfini ortaya koymaktadir. Aralarinda bir anlamazlik çiktiinda Resulullah (s.a.v)i hakem kilmak, Onun hükmüne bavurmayi emretmekte ve Hz. Peygamber (s.a.v), bir hüküm verince onu benimsemek, onun adil olduuna inanmak ve itiraz etmemektir. "Kim Resule itaat ederse, Allaha itaat etmi olur. Yüz çevirenlere gelince, seni onlarin baina bekçi göndermedik."156 Allah Resulü(s.a.v)nün ii, görev ve yetkisi vahyi tebli etmekten ibaret deildir. Onun bütün ümmete örnek olmak, vahyi açiklamak ve yeni oluan slam toplumuna liderlik etmek gibi görev ve yetkileri vardir. Çünkü Kuran, Onu örnek olarak ifade etmektedir. "Andolsun ki, Resulullah sizin için Allaha ve ahiret gününe kavumayi umanlar ve Allah,,i çok zikredenler için güzel bir örnektir."157 Hz. Peygamber (s.a.v)in fonksiyonu sadece Kitabin metnini insanlara ulatirmaktan ibaret olmayip, Kitabin yaninda hikmeti veya bilmediklerini insanlara öretmek, onlari kötülüklerden arindirmak da onun görevleri arasindadir. Yine Hz. Peygamber (s.a.v)in görevi sadece nakil-tebli deil, ayni zamanda

155 156 157

Nisa,4/65 Nisa, 4/80 Ahzab, 33/21

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

97

tebli ettiini öretmektir. Mesela: Kuran ayetlerini doru ve arzu edilen ekilde anlamasi pratikte herkes için imkânsizdir. Bu bakimdan, Hz. Peygamber (s.a.v)in Kurani öretmesinin bir amacinin, anlailmayan veya yanli anlailan ayetlerin doru bir ekilde anlailmasini salamak olduu söylenebilir. Hz. Peygamber(s.a.v)in görevinin ayetleri sadece okumak veya nakletmekten ibaret olmadiini, dolayisiyla Ona sadece Kurani bize ulatiran bir haberci gibi bakilamayacaini açikça göstermektedir. Konu ile ilgili olarak kaynaklarda, Onun yaptiklarini yapmanin, izinden gitmenin hükmü üzerinde durulmu ve ortaya üç görü çikmitir. 123Onu örnek almak farzdir, aksine bir delil bulunmadikça her yaptii yapilmalidir. Onun örneklii, aksine bir delil bulunmadikça müstehaptir, yani tavsiye edilmitir. Dini konularda birincisi, dünya ilerinde ikincisi dorudur.158

Allah sevgisiyle yaamak isteyen insanlar için ei bulunmaz örnek, Onun sevgili kulu ve Peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v)dir. Ayette ifade edildii gibi, Allahi anmak, ahiret mutluluunu elde etmek isteyenler için en güzel örnek Allahin Resulüdür. Allah Resulünün ahlaki, Kurani yaamaktan ibaret159 olduuna göre, bizler için Hz. Peygamber (s.a.v)i örnek almanin pratik anlami, Kurani hayatimiza sokmak, yani Ona teslim olmaktir. Çünkü Hz. Peygamber (s.a.v)in ahlakini, tavir ve tarzini sadece Kurandan örenebiliriz. "te böylece sana da emrimizle Kurani vahyettik. Sen Kitap nedir, man nedir bilmezdin. Fakat biz onu kullarimizdan dilediimizi kedisiyle doru

158 159

Kurtubi, Tefsir, c.XIV, s.154 Müslim, Salatül-Musafirin, c. 6 s. 18 h. 139.

98

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

yola eritirdiimiz bir nur kildik. üphesiz ki, sen doru bir yolu göstermektesin."160 Müfessirlerin genel kanaatine göre, ayetin metninde geçen "ruh" kelimesi, mecazi bir anlamda ve Kuran-i Kerim için kullanilmitir. Fakat bu kelimenin burada vahiy melei Cebrail (a.s) veya Peygamberlik anlaminda kullanildii kanaatini taiyanlar da vardir. Ancak müfessirlerin büyük çounluuna göre, ayette geçen" ruh" kelimesi ile Cebrail (a.s) kastedilmitir. Hz. Muhammed (s.a.v), Peygamber olarak görevlendirilmeden önce de putperestlikten uzak durmutur. "Sen kitap nedir, iman nedir bilmiyordun" emrinden anlailan," sen daha önce, sana verilen kitabin içeriini ve bütün iman konularini bilmiyordun" denilmektedir. "mümin deildin" denilmemi, "iman nedir bilmiyordun" buyrulmutur.

"(Ey müminler!) Peygamberi, kendi aranizda birbirinizi çairir gibi çairmayin. çinizden birini siper edinerek siviip gidenleri muhakkak ki, Allah bilmektedir. Bu nedenle, Onun emrine aykiri davrananlar, balarina bir bela gelmesinden veya kendilerine çok elemli bir azap isabet etmesinden sakinsinlar."161 Bu ayette, Hz. Peygamber (s.a.v)e sadece ismiyle hitap etmenin veya kendisinden bahsedilirken sadece ismini söylemenin, ümmet olma terbiyesiyle badamayacai ifade edilmektedir. Böyle durumlarda Onun ismi ile beraber Hz. Peygamber, Nebi, Resul, Resulullah, Habibullah, Resulü Ekrem, Peygamber Efendimiz gibi, Onu anlatan ve Ona saygimizi ifade eden sifat ve ünvanlari da, ismiyle birlikte söylememiz gerekmektedir. Daha önce ,,Ahzab süresi 56. ayetindeki emir uyarinca, Müslümanlarin Peygamber(s.a.v)in ismi anilinca nasil davranilmasi gerektiini açiklamaya çalimitik.

160 161

ura, 42/52 Nur, 24/63

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

99

Hz. Peygamber (s.a.v)in din ile ilgili emri, çarisi ve istei dindir. Çünkü O, Allah elçisidir. Birçok ayette, Ona itaat etmenin Allaha itaat etmek olduu açikça ifade edilmektedir. Ona itaat etmemek, çarisina katilmamak ve talebini yerine getirmemek Allaha itaatsizliktir. "Allah ve Resulünü incitenlere Allah, dünyada ve ahirette lanet etmi ve onlar için horlayici bir azap hazirlamitir."162 Resulullah (s.a.v)in görevinin, tebliden ibaret olduunu bildiren ayetler bizi yaniltmamalidir. Bunlardan maksat, tebli görevini yerine getiren Hz. Peygamber (s.a.v)in, buna ramen inkarda veya günahta israr edenlerin yaptiklarindan sorumlu tutulamayacaindan ibarettir. Ancak ayetlerde, Hz.Peygamber(s.a.v)in emrine uymayanlara dünyada ve ahirette neler yapilacai, nasil cezalandirilacaklari hükme balanmitir. Kuranin birçok yerinde, birbirinin ayni veya çok az deiikliklerle Sünnetin önemi vurgulanmakta, Hz. Muhammed (s.a.v)e itaat emredilmektedir. "Çünkü ümmilere içlerinden, kendilerine ayetlerini okuyan, onlari temizleyen, onlara Kitabi ve hikmeti öreten bir Peygamber gönderen Odur. üphesiz onlar önceden apaçik bir sapiklik içindeydiler" "(Peygamberi) Müminlerden henüz kendilerine katilmami bulunan dier insanlara da göndermitir. O, azizdir, hakimdir.163 Peygamber(s.a.v)in temel görevi Allah,,in ayetlerini okuma, aldii vahyi olduu gibi bildirme, insanlari arindirma, davrani güzelliine erimelerini salamak eklinde özetlenmektedir. Peygamber(s.a.v)in kiyamete kadar yaayacak olan bütün insanlara Peygamber olarak gönderildii belirtilmektedir. Peygamberlik görevi vermenin ilahi bir lütuf olduu, bunun da an-

162 163

Ahzab, 33/57 Cuma, 62/2, 3

100

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

cak Allahin dilemesine bali bulunduu bildirilmektedir. "Ümmi" kelimesi bu balamda büyük çounluu okuma yazma bilmeyen Araplar veya kendilerine ait lahi bir Kitabi olmayan topluluk anlamlari ile açiklanmitir. Hz. Peygamber(s.a.v), Araplarin diindaki bütün milletlere de Peygamber olarak gönderilmitir. Çünkü Hz. Peygamber (s.a.v)in nübüvvet ve risaleti evrensel ve süreklidir. "Ey iman edenler, Allaha ve Resulüne itaat edin, iittiiniz halde Ondan yüz çevirmeyin."164 Bu ilahi emirde Allah, Resulünün sözlerini iitip önem vermeyen kimselere ihtarda bulunmakta, ayrica müminlere itaatin önemi hatirlatilmakta ve bilindii halde ilahi emirlere uymamanin tehlikeli sonuçlarina dikkat çekmektedir. "Allah ve Resulüne itaat edin, birbirinizle çekimeyin; sonra korkuya kapilirsiniz da kuvvetiniz gider. Bir de sabredin. Çünkü Allah sabredenlerle beraberdir."165 Bütün müminlere hitap eden bu ayetle ifade edilen, harekette sebat ve istikrar, Allah,,i devamli anmak ve asla unutmamak, Allah ve Resulüne itaat, birlik ve beraberlii korumak, dümana kari caydirici güç edinmek, baarinin gerektirdii kadar hazirlikli ve sabirli olmak emredilmektedir. Ayet, özel anlamda Bedir Savai ile ilgili ise de, genel anlamda ayetteki emir dorultusunda yaamamiz gerektiini ifade etmektedir. "O lanetlenmi eytanin sözü de deildir." "Hal böyleyken (öyleyse) nereye gidiyorsunuz?"166 Kuran, müriklerin iddia ettii gibi, kovulmu eytanin sözü olmadiini ifade etmektedir. "Öyleyse nereye gidiyorsunuz?" sorusu "bu Kuran,,dan, uzaklaip da nereye gidiyorsunuz?" veya "size burada açiklanandan daha doru bir yol var

164 165 166

Enfal, 8/20 Enfal, 8/46 Tekvir, 81/25, 26

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

101

midir ki, o yoldan gidersiniz?" gibi farkli ekillerde açiklanmitir. Sünnetin önemini ifade eden birçok sahih hadis olduu bilinmektedir. "...Kim benim Sünnetimden (yaam tarzimdan) yüz çevirirse benden deildir."167 Bütün bu ayet ve hadisler, Müslümanlarin ancak Sünnete sarilmak ve ondan ayrilmamak suretiyle slami kimliklerini koruyabileceklerini ifade etmektedir. Zira Sünnetin terkedilmesi halinde doacak boluu, bidatlar dolduracaktir. Sünnet, en kisa ve en genel anlamiyla, slam kültürü demektir. Bidat ise, slam kültürüne ters düen, onda yeri olmayan, fakat ondanmi gibi görülmeye ve gösterilmeye çaliilan yabanci unsur demektir. Açikça söylemek gerekirse müminler Sünnetle vardir, onunla yaarlar ve yozlama Sünnetten ayrilmakla balar. Allah Resulüne isnad edilen, Kuran ile tezat tekil eden, hadis diye bilinen ilgisiz sözlerin, hadis olarak kabul edilmesi ve uygulanmasi da yozlamadir. Sünnetin bir bütün ve kavram olarak balayicilii kesindir. Peygambere uymayi, verdii hükme razi olmayi, Onun hükmü karisinda müminlere seçim hakki taninmadiini belirleyen ayetler, Sünnetin Müslümanlarin hayatindaki etkin ve balayici rolünü ortaya koymaktadir. Ancak Hz. Peygamber (s.a.v)in deiik vasiflarla ortaya koyduu Sünnetin balayicilik derecesinin ve çerçevesinin ayni olmadii da bir gerçektir. Hz. Peygamber (s.a.v); Peygamberlik, hakimlik ve devlet bakanlii vasiflarindan birisiyle tasarrufta bulunur. Sünnetin tüm hayati, ya da hayatin tüm safhalarini da, bütün boyutlariyla kucaklayici bir yapiya sahip olduu açiktir. Bu durum Sünnetin evrensel bütünlüü demektir. Sünnet kesinlikle evrenseldir.

167

Buhari, Nikah,1; Müslim, Nikah, 5

102

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

"De ki: Ey insanlar! Ben sizin hepinize, göklerin ve yerin sahibi olan Allahin elçisiyim."168 Bu ayet ve konuya ait dier birçok ayet, bir taraftan slamin evrensel bir din olduunu ilan ederken, bir taraftan da Hz. Peygamber (s.a.v)in elçiliinin ve dolaysiyla Onun Sünnetinin, yaama tarzinin evrensel boyut ve karakterini ortaya koymaktadir. Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, ,,slam Düüncesinde Sünnet adli eserinde, yeni bir sünnet anlayiina ve tanimina gerek var midir?" balii altinda;"slamin temel kaynai olan Kuran-i Kerimin, deien artlara bali olarak çeitli zamanlarda yeniden yorumlanmasi gerektii konusunda Müslümanlar hem fikirdir. Nitekim 14 asirlik slam tarihi boyunca ortaya konmu olan sayisiz tefsirler bunu göstermektedir. Sünnetin de asirlar boyunca Kuran yorumlari seviyesinde olmasa da, çeitli yorumlara tabi tutulduunu görmekteyiz. Çeitli asirlarda yazilmi olan pek çok hadis erhleri ve bilginlerin zaman zaman hadisleri farkli ekillerde anlami olmalari da bu hususu dorulamaktadir. Gerek Kuran, gerek Sünnet konusunda yeni yorumlara gidilmesini gerektiren husus hiç üphesiz, deien artlar ve ihtiyaçlardir. Bu açidan bakildiinda, "Sünnet tanimi" ve "Sünnet anlayii"nin da, deien artlara bali olarak zaman zaman yeniden yorumlanmi olmasi beklenirdi. Ancak bu güne kadar Sünnet/Hadis konusunda yazilmi olan eserlere baktiimizda, 14 asir boyunca yapilmi olan Sünnet tanimlarinin, genellikle hemen hiç deimediini ve bu ekilde günümüze kadar geldiini görüyoruz." "Sünnet denilince ilk akla gelenler; namazlarin sünnetleri, sünnet olmak, misvak kullanmak, gümü yüzük takmak, sarik sarmak, yemee tuzla balamak, Ramazanda teravih namazi kilmak, sakal birakmak gibi uygulamalari siralarken, Mevdudiden alinti yaparak, sakal birakmanin sünnet deil, bir adet olduunu da ifade etmektedir. Nitekim bazi slam dergile168

Araf, 7/158

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

103

rinde bu dediklerimizi dorulayan örneklere rastlanmaktadir, diyor ve Hakses dergisinde, "Unutulan Sünnetlerimiz ve namazda sarik sarmak" balii altinda yayimlanmi olan bir makale, toplumumuzda mevcut Sünnet anlayiinin tipik bir örnei olmasi bakimindan dikkat çekici olduunu ifade ederek, derginin Kasim1983/Austos1985 tarihlerini kapsayan döneminde, "Unutulan Sünnetlerimiz" köesinden alinti yaparak, toplumda Sünnet olarak itibar edilen konulari u ekilde siralamaktadir: Vasitaya binme adabi, çocuk dounca kulaina ezan okuma, güzel isim koyma, akika kurbani kesme, uyurken nasil yatilacai, yemek adabi, yemee tuzla balamak, bir meclise katilinca selam vermek, giri ve çikita dua okumak, misvak kullanmak, misvakin boyu, kalinlii ve nasil tutulacai, okunan ezani tekrar etmek ve bazi dualar okumak, oruç adabi, oruçla ilgili dualar, bayram adabi, selamlamak, toplumsal deil bireysel planda istiare, muharrem ayinin fazileti ve orucu, sürekli olarak abdestli bulunmak, abdest üzerine abdest almak, abdest dualari, aksirana dua etmek, taziyede bulunmak, hediyelemek, hasta ziyareti, Hz. Peygambere salatü selam okumak, evvabin namazi, itikaf, sakal birakmak, Allah için sevmek ve Allah için buzetmek...169 Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, Prof. Dr. Yusuf elKardavinin, ,,Sünneti Anlamada Yöntem adli eserinden alinti yaparak slam toplumlarinda, saliksiz Sünnet anlayiindan Kardavinin de bizar olduunu ifade ederek, ona ait bir hatirayi öyle nakletmektedir: "Bazi alimlerden duyduum acaip eylerden birisi de udur: O alimlerden birisi Müslüman Asya ülkelerinden bazilarini ziyaret etmi ve onlarin tuvaletlerinde, kenarlara yiilmi küçük talari görmü ve onlara bunun sebebini sorduunda, ona u cevabi vermiler: "Biz Sünneti ihya etmek için onlarla taharetleniyoruz" demektedir.

169

Hakses Dergisi, Temmuz/1987, sayi 271, s.18-20

104

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Sünnetin ekilden ziyade ilke, prensip, amaç, hikmet olduuna dair günlük hayatimizdan da bazi örnekler verebiliriz diyen Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, örnek olarak aiz temizlii ile ilgili, özellikle misvak kullanmanin sünnet olduu kanaatinin hayli yaygin olduu, hatta tarihte misvak kullanmanin sünnet oluu meselesi, bizzat Müslümanlara harp ilan etmeyi gerektirecek kadar önemli bir mesele olarak da görüldüünü ifade etmekte ve bu yaygin kanaati ise, "ayet ümmetime zorluk vermekten korkmasaydim, onlara her namazda Misvaki emrederdim"170 hadisine dayandirildiini ifade etmektedir. Zira bu ve benzeri hadislerde geçen "Misvak" kelimesi, "Firçalamak ve firça anlamindadir. Dolayisiyla bu ve benzeri hadislerde geçen Sivak kelimesini, Türkçedeki anlamiyla Misvak olarak tercüme etmek yanlitir. Zira misvak denildiinde halk arasinda di temizliinde kullanilan ve Arak aacinin dallarindan yapilan bir tür firça anlailmaktadir. Halbuki hadisin gerçek anlami udur: "Ümmetime zorluk vermekten korkmasaydim her namazda dilerini firçalamalarini (veya di firçasi kullanmalarini) emrederdim."171 buyurmaktadir.172 Burada arzulanan ve istenilen ey, aiz ve di temizliini salamaktir. Ne ile yapilmasindan ziyade, nasil olmasinin önemi vurgulanmitir. Hz. Peygamber (s.a.v)in temiz bir geçmie sahip olduunu, hem Kuranin ifadesiyle ve hem de Mekkelilerin ifadesiyle "El-Emin" lakabini vermelerinden anlailmaktadir. Peygamberliine kari çiktiklari zaman, kendisini onlarin aralarinda yillarca yaami olduunu hatirlatarak savunmutur. Bu durum, Hz. Peygamber (s.a.v)in Peygamberlik öncesi hayatini bile, örnek alinabilecek temizlikte olduunu göstermektedir. Kuran, birçok farkliliklara ramen bütün insanlari, Resulullahin hayat modeline uymaya, Onun izinden gitmeye

170 171 172

En-Nesai, es-Sünen, 1. II Tecrid-i Sarih Tercümesi III. s. 35, h.484 Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, a.g.e, s.36,37-39-103

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

105

davet etmektedir. Çünkü Onun Sünneti, muhtelif toplum kesimlerinin hepsine birden örnek olabilecek zenginliktedir. Onun hayati, canli bir Kuran nitelii ile, insan hayatina tam bir uygulama örnei ve iiidir. Herkes Onda örnek alabilecek bir yön bulabilir. Hz. Peygamber (s.a.v)in Sünnetinin evrensel boyutta uygulanabilir bir bütünlüe ve esenlie sahip olduunu gösteren, kolaylatirma temel prensibine uygundur. Bu nedenle kendisi: "Kolaylatiriniz, zorlatirmayiniz. Müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz..."173 eklinde durumu tespit ve ilan etmitir. slam, en son ve en mükemmel din, Hz. Muhammed (s.a.v) de en son Peygamberdir. Kiyamete kadar geçerli olan Kuran ve onun birinci dereceden açiklamasi ve uygulama biçimi demek olan Sünnet, her türlü art altindaki insanlarin sorunlarina çözüm getirmek ve Müslümanlar arasinda inanç ve davrani birliini salamakla yükümlüdür. Bu durum Sünnetin evrenselliinin bir sonucudur. slam, belli bir yöre veya ehir halkina gelmi deildir. Eer öyle olsaydi, daha net ve deimeyen uygulamalar teklif ederdi. Halbuki slam, bütün insanlara gelmi bir dindir. Bu nedenle de getirdii esaslarin kiyamete kadar, dünyanin her tarafinda uygulanabilir olmasi, kendisine inananlarin hidayetlerini temin edebilmesi açisindan hayati bir zorunluluktur. Allah Kuranda, kafirler istemeseler de nurunu tamamlayacaini açiklamaktadir. "Allahin nurunu aizlariyla (üfleyip) söndürmek istiyorlar. Halbuki kafirler holanmasalar da Allah nurunu tamamlamaktan asla vazgeçmez."174 Allahin nuru, kullari için seçtii, onlari kendisinden sorumlu tuttuu ve Resulüne vahyettii slamdir. Bu da hem Kurani ve hem de Sünneti içine alir.

173 174

Buhari, lim, 11 Tevbe, 9/32

106

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Allah, "Gerçekten zikri biz indirdik, onun koruyucusu da elbette biziz."175 buyurmu ve ayette geçen zikri, Kitap ve Sünnet olarak anlamak mümkündür. Kuranin korunmasi, Sünnetin korunmasini da içine alir. Çünkü Sünnet, Kurannin açiklayicisi, güvenilir bekçisi ve keyfi yorumlara tabi tutulmasini önler. O halde Sünnetin korunmasi, Kuranin korunmasi için gerekli önlemlerden birisidir. Bu nedenle de, Kuranin korunmasi, Sünnetin de korunmasi demektir. Sünnetin tamami müminler tarafindan korunmutur. Fert olarak bilgileri sinirli da olsa alimlerin tümü, Sünnetin tümünü korumulardir. "Gerçekten sen doru yola çairiyorsun."176 "Eer o Peygambere itaat ederseniz doru yolu bulmu olursunuz."177 ayetleri, Sünnetin kurtariciliini ve korunmuluunu ortaya koyan Kurani delillerdendir. Sünnetin kendisine sarilanlari kurtardii kesindir. Tabiin müfessirlerinden Dahhak bni Müzahim: "Cennet ile Sünnet ayni konumdadir. Zira ahirette cennete giren, dünyada Sünnete sarilan kurtulur."178 mam Malik de Sünneti, Nuh (a.s)un gemisine benzetmi ve : "Kim ona binerse kurtulur, kim binmezse boulur."179 buyurmutur. slam tarihi içinde, Sünneti kaynak olarak kabul etmeyerek inkar eden, herhangi bir mezhep mevcut deildir. Sünnetin dini delillerden olduu herkes tarafindan kabul edilmektedir. Ancak Sünneti prensip olarak kabul etmekle beraber, onun yazili belgeleri demek olan hadislere yer yer itiraz eden kii veya

175 176 177 178 179

Hicr, 15/9 Müminun, 23/73 Nur, 24/54 Kurtubi, Tefsir, XIII, 365 Süyüti, Miftahül-Cenne, s.53-54

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

107

gruplara rastlanmaktadir. Bu itirazlara gerekçe olarak da, Kuranin ön plana çikarildii görülmektedir. Bazi ülkelerdeki kiiler ve onlarin öteki slam ülkelerindeki uzantilari ve özellikle Hindistanda ve Pakistanda "Ehl-i Kuran Cemiyeti"çevresinde kümelenen kimseler, zaman zaman "Kuranla yetinme" çarilari yapmaya balami, Sünnetsiz slam arayii içine girmilerdir. Her konuda ayet aramakta, ayet diinda kendilerini bali hissedecekleri bir baka, "O Kuranda asla üphe yoktur."180 delilin bulunmadiini ileri sürmektedirler. Günümüzde bilinen kadariyla Sünneti toptan reddettiklerini söyleyen yegane grup Hindistan ve Pakistandaki Ehl-i Kuran cemiyetinden ibarettir. Ancak Ehl-i Kuranin bile bu konuda ittifak halinde olmadiklari, onlardan bazilarinin sahihler diinda, bazilarinin da mutevatirler diinda kalan hadisleri reddettikleri; ancak marjinal bir grubun hadislerin tamamini reddettikleri ifade edilmektedir. Ehl-i Kuran diinda, hadisleri toptan reddettii söylenen Muhammed Abduh, Reit Riza, Taha Hüseyn, Seyyid Ahmet Ham, Çera Ali, Ubeydullah Sindi, Dr. Halife Abdulhakim gibi modernistler hakkinda verilen bu hüküm, aratirilmadan verilmi bir hükümdür. Adi geçenlerin hadislerin kabulü konusunda birbirlerinden farkli artlar ileri sürdükleri ve klasik artlarla yetinmedikleri Mehdi, Kader, Fiten, Melahim gibi, belli konulardaki hadisleri reddettikleri bir gerçektir. Ancak onlarin, hadislerin tamamini reddetmelerinin söz konusu olmadii da bir gerçektir.181 Bu görü ve iddialara kari, insanlar arasindan seçilen Peygamberler aracilii ile Allahin emir ve yasaklarini kullarina duyurmasi, Allah için bir acizlik ve eksiklik deilse, Sünnetin varlii da Kuranin eksik ve yetersizlii anlamina gelmez. Vahyi alip örenmede, Peygamberlerin araciliina nasil ve ne ölçüde ihtiyaç varsa, Kurandaki hükümleri anlamakta da PeygamBakara, 2/2 Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, a.g.e, s.120-121

180 181

108

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

ber(s.a.v)in yorumuna, yani Sünnete öyle ihtiyaç vardir. Tabii ve doru olan budur. Bunun diindaki iddialar ne adina yapilirsa yapilsin, nasil takdim ediliyorsa edilsin, temelden yanlitir. slam ümmetinin kimlik ve kiiliini dokuyan yorum, Hz. Peygamber (s.a.v)in yorumu, yani Sünnetidir. Bu nedenle Sünnet, slami anlama, kavrama ve yaamada vazgeçilmez en doru yorumdur. Onun verilerine, yani hadislere yöneltilecek hiç bir tenkit, Sünnetten uzak kalmayi hakli kilamaz. Dier bir ifade ile, Sünnetsiz Müslümanlik olmadii gibi, sadece Sünnetten ibaret bir Müslümanlik da olamaz. Yani ne Sünnetsiz Müslümanlik olur, ne de Sünnete ramen Müslümanlik olur. Günümüzde birçok Müslüman, balayicilik açisindan farkliliklar arz eden Sünneti hiçbir ayirim yapmaksizin bir bütün olarak balayici kabul etmekte ve bu anlayitan hareketle, Hz. Peygamber (s.a.v), neyi-nasil yapmisa, onu aynen taklit etmenin Sünnet olduuna inanmaktadir. Tabiatiyla bu tür bir Sünnet anlayii, özellikle günlük hayatin çeitli alanlarinda tezahur etmekte ve sakal birakmak, sarik sarmak, alvar veya Araplarin giydii elbise olan sevb giymek, masada yemek yemeyip yerde yemek, çatal biçak kullanmayip elle yemek, evlerde koltuk yerine yer minderleri kullanmak, ayakkabiyla namaz kilmak, camilerdeki halilari kaldirip toprak zeminde namaz kilmayi teklif etmek vb. hususlar "Sünnet" olarak kabul edilip, bu hususlar üzerinde bilhassa halk kesimlerinde israrla durulmaktadir. Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, bu tür Sünnet anlayiinin doru ve salikli olduunu kabul etmenin mümkün olmadiini ifade etmektedir.182 Elbette ki, yukarida siralanan uygulamalari Hz. Peygamber(s.a.v)in hayatinda görmekteyiz. Ancak Sünnet denilince sadece bunlari anlamak yanlitir. Oysa Sünnet, Hz. Peygamber

182

Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, a.g. e, s.73

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

109

(s.a.v)in Misyon*unu temsil etmekte ve Onun adina, deien zamanlarda ve gelien artlara uygun bir fikir ve düünce ortaya koymak demektir. Eer bu yapilmi olsaydi, slam dünyasi bu gün bu halde olmazdi. Kabul etmeliyiz ki, Hz. Muhammed(s.a.v)i örnek alarak bir vizyon ortaya koyamiyoruz. O halde Hz. Muhammed(s.a.v)i doru anlamak için, hayatini ve yaam tarzini iyi örenmemiz lazimdir. slam dünyasi bugün buna muhtaçtir. Hz. Peygamber (s.a.v)in sözlerini, Sünnet kavramindan ayri düünmek isteyenlere, buna gerekçe olarak da balangiçta Sünnet denilince, Hz. Peygamber (s.a.v)in sadece fiillerinin anlaildiini, sözlerinin o çerçevede düünülmediini ileri sürenlere iltifat edilmemelidir. Bu kapsamdaki Sünnetin delil olmasinda bütün Müslümanlar icma etmilerdir. Yani Sünnetin dinde delil olmadiini söyleyen hiçbir kimse veya grup bulunmamaktadir. Hz. Peygamber (s.a.v)in mucize göstermesi, Allahtan tebli ettii emirlerin güvenilir, doru ve hatadan korunmu olduunu ispat eder. Demek ki, kitap ve Sünnetten her birisi dierini desteklemekte ve dorulamaktadir. Dinde delil olduklari da kesindir. Ancak Sünnetin tamaminin vahiy ürünü olduu söylemek çok zor, hatta imkansizdir. Kuran diinda, Hz. Peygamber (s.a.v)in Allah ile herhangi bir iletiim veya diyalog kurma imkanindan yoksun olduu anlamina gelmez. Adina ister vahiy, ister ilham veya baka bir ey denilsin, Hz. Peygamber (s.a.v)in birtakim konularda Allah ile temas kurmu olmasi mümkündür. Bilindii gibi çaimizda, dünya üzerinde Müslüman olduunu söyleyen milyonlarca insan bulunmaktadir. Bu insanlarin birbirleriyle karde müminler olmalari gerekirken, inanç mücadeleleri içinde olmalarinin yegane sebebi, ellerinde mevcut olan ve asla tahrif olmasi mümkün olmayan Kurani rehber

*

Misyon: ngilizce "mission" kelimesinin karilii olan "görev" deildir. Sürekli bir amaç ifadesidir. Bir organizasyonun ne yaptiini, niçin yaptiini, kimin için yaptiini ve nasil yaptiini tanimlar. Varlik nedeni bir organizasyonun var olma sebebidir.

110

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

edinecekleri yerde, Hz. Peygamber (s.a.v)e kesinlikle ait olmayan rivayetlere inanmalaridir. Zira Sünnisi, iisi, Alevisi, Vehhabisi ve dier inanç gruplari dahil olmak üzere, her grup kendi baki açisina uygun bir din anlayii sergilemekte ve kendine gerekçe olarak elindeki rivayetleri delil olarak göstermektedir. Halbuki rivayetleri bir tarafa birakip, yalniz Kurani ve Kuranla tezat tekil etmeyen sahih Sünneti rehber edinselerdi, kolayca bir inanç birlii meydana getirebilirlerdi. Çünkü Kuranda ne çeliki, ne de erilik vardir. O, öyle bir Kitaptir ki, içinde bütün misaller mevcut olduu gibi, kolay anlailir ve batini öreti ihtiva etmeyen açik bir Kitaptir. Ona yapian yolunu asla airmaz. Kendilerini Müslüman olarak tarif etmelerine ve din kitaplarinin Kuran olduunu söylemelerine ramen, aralarinda inanç yönünden büyük farkliliklar ve derin ayriliklar mevcuttur. Bu ayriliklari nedeniyle çeitli mezheplere ve firkalara bölünmülerdir. Bölünmü olan bu gruplardan her birisi kendi mezhep ve firkalarina dayali olarak, balisi olmadii dier firka veya mezhep balilarini dini açidan yalanlayip, hatta Tekfir* le itham etmeleri, bütün Müslümanlari derinden yaralamalidir ve herkesin en büyük ortak sorunu olmalidir. Bu durum günümüzde olduu gibi, asirlardir süregelmitir. Bütün bu normal olmayan durumlarin mutlaka bir nedeni olmalidir. Her Müslüman, bu nedenin dayali olduu öretiyi merak ederek aratirmayi görev kabul etmelidir. Konu ile ilgili olarak Kuran: "Dinlerini parçalayan ve bölük bölük olanlardan (olmayin). (Bunlardan)her firka, kendilerinden olan ile böbürlenmektedir."183 buyurmaktadir. Kuran, içindeki bilgilerden istifade etmek suretiyle, doru yolu gösteren, nasihat eden ve uyaran slam dini için gerekli bütün bilgileri kapsayan bir kitaptir. O, ölülerin üzerine okun*

183

Tekfir: Bakasini kafir sayma, bir Müslümani veya Müslüman kabul edilen kimseyi küfre nisbet etmek, küfre girdiini söylemektir. Rum, 30/32

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

111

mak için, okunup üflendiinde, hastalari iyiletiren bir kitap deildir. Aslinda birçok uydurma rivayete dayanarak, asirlarca insanlar, ölülerin mezarlari bainda Kuran okumulardir. Sanki Kuran yaayanlara hitap eden bir kitap deil de, ölülere okunan bir kitap olarak telakki edilmitir. Öyle ki, yillarca namaz kilan bir insan, her rekatta okuduu Fatiha suresini dahi, manasini merak edemez hale gelmitir. Fakat buna ramen, ölüsüne Kuran okumak veya okutmak suretiyle, ölüsüne içki, kumar, oruç, ahiret hayati vb. konulari içeren ayetleri okuyarak veya okutarak görevini yaptiini zannetmektedir. Amacimiz Kuranin rahmet kitabi olmadiini asla iddia etmek deildir. Ancak Kuranin diriler için gönderilen bir hayat tarzini ortaya koyan bir kitap olduunun da kesinlikle bilinmesi gerekir. Kurandan yararlanabilmek için, gerei gibi okunmasi gerekir. "Kendilerine kitap verdiimiz kimseler (den bazisi) onu, hakkini gözeterek (gerei gibi) okurlar. Çünkü onlar, ona iman ederler. Onu inkar edenlere gelince, ite gerçekten zarara urayanlar onlardir."184 buyurmaktadir. nsanlarin çou ise, Allahin bu emrini gözardi ederler. Samimi insanlar ise, kendileri için yaam rehberi olan mesajlari gerei gibi okurlar ve yaamlarini Kurana uygun düzenlerler. "(Resulüm!) Sana bu mübarek Kitabi, ayetlerini düünsünler ve akli olanlar öüt alsinlar diye indirdik."185 "Müminler ancak, Allah anildii zaman yürekleri titreyen, kendilerine Allahin ayetleri okunduunda imanlarini arttiran ve yalniz Rabblerine dayanip güvenen kimselerdir."186 Kuran düünen insanlar içindir. Okuduu her kitapla kibirlenen kiilerin aksine, Kuran okuyan insan, ayetler üzerinde

184 185 186

Bakara, 2/121 Sad, 38/29 Enfal, 8/2

112

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

düünür. Allahin sonsuz gücü karisinda kendi aczini anlar, boyun büker ve Ona teslim olur. Kurani yaamak konusunda, büyük slam alimi Muhammed kbal u sözleri söyler: "Küçüklüümde her sabah Kuran okuduumu gören babam, bana; "olum kitabi sana inmicesine oku." dedi." Kurani terkedenlerden de öyle söz eder Muhammed kbal; "Kardeim sana hayat verecek Kuran ile senin arana girenler, seni ömründe Kuranla sadece bir defa bulutururlar; O da hayat bulman için deil, rahat ölmen için Yasin okurlar."187 Cahiliye toplumu bireylerinin din anlayii oldukça çarpiktir. Kuran diindaki kaynaklardan edindikleri, ya da etrafindaki kiilerden duyduklari bilgilerin din olduunu zanneder ve gerçek dinin güzelliklerinden yoksun kalirlar. Herkesin farkli dorulari olduundan, toplumda birden fazla din yaanir. Bu yanli yollari seçen pek çok insan, kurtulu rehberi olan Kuranda neler yazili olduunu merak dahi etmez. Sorularinin cevaplarini ise, "Kendilerine okunmakta olan Kitabi sana indirmemiz onlara yetmemi mi? Elbette iman eden bir kavim için onda rahmet ve ibret vardir."188 lahi emirde bildirildii üzere, Allahin hiçbir eyi eksik birakmadii Kuranda deil, farkli kaynaklarda ararlar. Bu durum Kuranda Hz. Peygamber(s.a.v)in: "Peygamber der ki: Ey Rabbim! Kavmim bu Kurani büsbütün 189 sözleri ile ifade edilir.190 terkettiler." slam dümanlari, hiçbir zaman Kurana razi olmamilardir. Kurana rakip bir kitap meydana getirmek, kalplerindeki köklü bir arzudur. Uydurduklari rivayetler, Müslümanlarin faydalanmalari için deildir. Müslümanlarin birliini bozmak, slam dümanlarinin en büyük hedefi olmutur. Ancak bu hedef187 188 189 190

Turuncu dergisi, Nisan- 2010 sayisi, s.19 Ankebut, 29/51 Furkan, 25/30 Turuncu Dergisi, Nisan/2010 sayisi, s.20

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

113

lerine, Kurana zarar vererek ulamalari mümkün olmamitir. Çünkü Allah Kuranda: "(Kesin olarak bilesiniz ki,) Bu vahyi kukusuz biz indirdik ve onu mutlaka koruyan da yine biziz."191 buyurmutur. Böylelikle müriklerin alayli ifadelerle, Hz. Peygamber (s.a.v)e vahiy diye birey gelmediini ve Onun mecnun olduunu, dolayisiyla vahiy dedii sözlerin Allahtan deil, cinlerden geldiini veya söylediklerinin gerçekle ilgisi olmadiini ileri sürmülerdi. Bu ayetle, onlarin iddialari açikça reddedilmitir. Bu da bize, Kuranin kiyamete kadar aslini koruyarak varliini sürdüreceini göstermektedir. Bu durum ayrica, Kuranin ortaya koyduu önemli bir dier mucizesidir. slamin ve Kuranin dümanlarinin, Kuranin mucizevi gücü nedeni ile zarar vermeleri mümkün olmadiindan dolayi, hadis adi altinda binlerce rivayet ortaya koyarak nakletmilerdir. Biraz düünüldüünde, bu rivayetlerin Müslümanlara ve slam dünyasina büyük zararalar verdii görülecektir. Kurani deitirmeye güçlerinin yetemeyeceini bilmelerine ramen, yine de Kuran üzerinde üphe uyandirma yollari denemilerdir. Kuranin, Hz. Peygamber (s.a.v) zamaninda kitap halinde mevcut olmadii, sonradan rastgele bir aratirmayla hurma dallarindan, deri parçalarindan, ta levhalardan, kürek kemiklerinden, aaç yapraklarindan ve hafizlarin ezberlerinden toplanmi bir kitap olduu konusunda birçok rivayet uydurmulardir. Eer Kuran, iddia edildii gibi bir kitap yapilmi olsaydi, bir büyük depoyu doldurmasi gerekirdi. Bu iddialar Kurana kari yapilmi bir iftira ve büyük bir saygisizliin ifadesidir. Allah, Kuranda: "O Kitap (Kuran); onda asla üphe yoktur..."192, "... Yanimizda o bilgileri koruyan bir kitap vardir."193 ifade edildii gibi Kuran, kitap olarak mevcut idi ve iddia edildii gibi benzeri eylere yazilmiyordu. nce cey191 192 193

Hicr, 15/9 Bakara, 2/2 Kaf, 50/4

114

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

lan derileri üzerine yazilan bir kitap halinde idi. Bütün sahabe, Hz. Peygamber (s.a.v) tarafindan tebli edilen ayetleri, ezberlemekle birlikte, belirtilen eylere de yazarak ellerinde bulunduruyorlardi. Bu durum sahabe arasinda yaygindi. Ancak Cebrail (a.s) tarafindan Hz. Peygamber (s.a.v)e tebli edilen ayetler, Hz. Peygamber (s.a.v)in sorumluluunda, bir düzen ve sistem üzerine, Cebrail (a.s)nin bildirdii ve örettii ekilde, Hz. Peygamber (s.a.v)in emirleri dorultusunda vahiy katiplerince yaziliyordu ve koruma altina aliniyordu. Bu konuda Kuran: "Andolsun Tura, yayilmi ince deri üzerine satir satir yazilmi Kitaba..."194 emri, Kuranin nasil yazilmi bir kitap olduunu açiklamaktadir. Kuranin, Hz. Peygamber (s.a.v) zamaninda özenle yazilmi olduuna dair dier bir örnek de: "Hayir! üphesiz bunlar (ayetler), deerli ve güvenilir katiplerin elleriyle (yazilip) tertemiz kilinmi, yüce makamlara kaldirilmi mukaddes sahifelerde (yazili) bir öüttür. Dileyen ondan (Kurandan) öüt alir."195 emirlerinden anlailan, Kuranin sonradan rastgele ta parçalarindan, aaç kabuklarindan, kürek kemiklerinden toplanmi bir kitap olduu yolundaki rivayetler, Kurana uymamaktadir. Bu tür rivayetlerin asli yoktur. Kuranin sonradan rastgele toplanmi bir kitap olduunu söylerken, baka bir yerde de, Hz. Peygamber (s.a.v)in onu Mushaf* halinde biraktiini rivayet etmek, slam dümanlari için gayet normal bir durumdu. Devam eden bir dinin emirlerini, bir kitapta toplamanin mantiksal bir yol olmadiindan, son ayetin geliinden sonra Hz. Peygamber (s.a.v)in irtihali vuku bulmu, sonra Hz. Ebubekir (r.a) ve Hz. Osman (r.a) dönemlerinde Kuran ayetleri toplanmi, kitap halinde çoaltilarak birçok bölgeye ulatirilmitir. Gerek mürikler ve gerekse tarihi

194 195 *

Tur, 52/1-2-3 Abese, 80/11-12-13-14-15-16 Mushaf: slam inancinda Kur'an anlamindadir. Arapça bir kelime olup, iki kapak arasina alinmi sayfalar anlamina gelmektedir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

115

süreç içerisinde Kurana zarar vermek isteyenler, amaçlarina ulaamamilardir. Ancak Hadis ve Sünnetin dindeki yeri ve önemini, her Müslümanin kabul etmesi gereken bir görevi olmakla birlikte, Hz. Peygamber (s.a.v)in Sünnetine duyulan ihtiyaç, Sünnetin balayicilik bakimindan önemi ve Sünnetin öneminden dolayi günümüze korunarak gelii önemlidir. Fakat Hz. Peygamber (s.a.v)e ait olmayan, Kuran ayetleriyle tezat tekil eden ve Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat edilen, hadis diye anilan sözleri kabul etmemiz ve uygulamalarimizda rehber edinmemiz mümkün deildir. Hz. Peygamber (s.a.v)e ait olduu iddia edilen ve Hz. Peygamber (s.a.v)in ahlak ve inanç anlayii ile badamayan bu sözleri iddetle reddetmek, bir dini görevimiz olarak kabul edilmelidir. Hadis olarak kabul edemeyeceimiz birçok söz ortada dolairken, Kütüb-i Sitte diye isimlendirilen Hadis kaynaklarindan, benzer örnekler vererek, Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat edilen, Hadis diye kabul edilen sözleri dikkatlerinize sunmak istiyorum. Bazen rivayetleri gözler önüne sererken, bazen rivayetleri birbirleriyle karilatirarak, aralarindaki çelikilere dikkat çekmek ve bazen de Kuran ayetleri ile rivayetleri karilatirarak Kurana uymayan rivayetlerden örnekler vermek suretiyle, konunun anlailmasini salamaya çalialim. Okurken düünmemiz gereken; Hadis diye iddia edilen, kesinlikle Kuranla tezat tekil eden, Kuranin ana ruhuna aykiri rivayetlerden örnekler sunmaya çaliacaiz... Bu örnekleri yüzlerce çoaltmak mümkündür...

116

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

D- HADS DYE DDA EDLEN RVAYETLERDEN ÖRNEKLER (SÜNNLKTE) Abdullah bniMesud (r.a) anlatiyor:"Resulullah (s.a.v) (bir gün) horlayincaya kadar uyudu. Sonra kalkip namaz kildi."196 bnu Abbas Mesud (r.a) anlatiyor:"Resulullah (s.a.v)in o uykusu, kendisi yani, Hz. Peygamber oturur iken olmutur."197 Biraz olsun Hz. Peygamber (s.a.v)i taniyan bir insanin bu durumu kabul etmesi mümkün deildir. Rivayetlerin uydurulduu açikça görülmektedir. Denilmektedir ki, Resulullah (s.a.v)in abdest almadan namaz kilmasi, onun kalbinin uyumami olmasindandir. Oysa biz bilmekteyiz ki, Hz. Peygamber (s.a.v), her gün sik sik abdest alir ve genelde abdestli yaardi. Onun uyuduktan sonra, abdest almadan namaz kilmasi düünülemez. Hz. Aie (r.anh) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v) kadinlardan birini öptü, sonra dönüp namaza gitti, abdest tazelemedi." Ürve (r.a) der ki, kendisine: "Bu sizden baka hanimi olmamali, dedim. Hz. Aie (r.anh) gülmekle cevap verdi."198 bnu Ömer (r.a)nin öyle dedii rivayet edilmitir: "Erkein hanimini öpmesi veya ona eliyle dokunmasi hep deme sayilir. Öyleyse kim hanimi öperse veya eliyle dokunursa abdest almasi gerekir."199

196 197 198 199

bni Mace, Taharet, 475 bni Mace, Taharet, 476 Ebu Davut, Taharet, 121; bnu Mace, Taharet, 69 Muvatta, Taharet, 64

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

117

Görüldüü gibi, bu iki rivayet çelikilidir. Birinde, kiinin hanimini öpmesi halinde abdest bozulmaz denilirken, dierinde öpmek veya el ile dokunmanin abdesti bozduu rivayet edilmektedir. Ayrica Hz. Aie (r.anh)nin, Ürveye (bir erkee) Hz. Peygamber (s.a.v)in kendisini öptüünü ve abdest almadiini, hadis diye rivayet etmeleri, Hz. Peygamber (s.a.v)in ailesine büyük bir saygisizliktir. Bunun gibi rivayetlerin birçou, Hz. Peygamber (s.a.v)in elerinden erkeklere söylendii eklinde rivayet edilmesi kesinlikle kasitlidir. Ayrica Hz. Aie (r.anh), mahrem bir konuyu açia vuramayacai gibi, bir erkee gülerek bunu anlatmasinin slam dini açisindan doru olmadiini bilecek düzeyde alim bir kadindir. Hz. Aie (r.anh) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v) oruçlu olduu halde hanimlarindan birini öperdi. Hz. Aie bunu söyledi ve sonra güldü."200 Dier bir rivayette de, Hz. Aie (r.anh) öyle der: "Resulullah (s.a.v) oruçlu iken mübaerette (temas etmek, dokunmak) bulunurdu. O, nefsine hepimizden çok hakim idi."201 Hz. Aie (r.anh)den nakledilen bu rivayetlerde, Hz. Peygamber (s.a.v)in eini öptüünü, onun ötesinde ona dokunarak onu sevdiini ve orucunun bozulmadiini, ayrica Hz. Aie (r.anh)nin gülerek, Hz. Peygamber (s.a.v)in kendisini öpmesini, ona buna anlatmasini nakletmeyi tam anlamiyla edep dii kabul etmek lazimdir. Böyle bir mahremiyeti dia vurmayi Hz. Peygamber (s.a.v)in hanimina dayandirmak saygisizliktir. Hz. Peygamber (s.a.v)in oruçlu iken, böyle davranmasini iddia etmek ayrica bir saygisizliktir. Hz. Ali (r.a) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v), cünüp olmadikça her halimizde bize Kuran okutup talim ederdi."202

200 201 202

Buhari, Savm, 23; Müslim, Siyam, 62-65 Buhari, Savm 24; Müslim, Siyam, 62-65 Ebu Davut, Taharet, 91; Tirmizi, Taharet, 111; Nesai, Taharet, 171

118

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Nesainin bir baka rivayetinde öyle denilir: "Resulullah heladan çikinca Kuran okur, bizimle et yerdi. Cünüp halinden baka hiçbir ey, Onunla Kuran arasina perde olmazdi."203 bnu Abbas (r.a)dan rivayet edilen: "O, cünüp bir kimsenin Kuran okumasinda bir beis (sakinca) görmezdi."204 Bu rivayetlere göre kii cünüp olmamak artiyla abdestsiz Kuran okuyabilir ve okutabilir denilirken, dier bir rivayette ise, cünüp halde bile Kuran okunabiliceini iddia etmek ve bunu Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat etmek insafsizliktir, ayni zamanda büyük bir iftiradir. Ayrica rivayetler arasinda büyük çeliki vardir. ...Abdullah bin Ubeydillah (r.a) dedi ki: Beni Haim gençlerinden oluan bir toplulukla beraber bni Abbas (r.a)nin yanina vardim. çimizden bir genç dedi ki: Sor bakalim bni Abbas (r.a)a, Hz. Peygamber (s.a.v) öle ile ikindi namazlarinda Kuran okuyor muydu? O genç bu soruyu sorunca bni Abbas; "Hayir, asla..." diye cevap verdi. Bunun üzerine bni Abbas (r.a)a; "Belki de içinde okuyordu." denildi. O da "Tuh sana, bu birincisi olan hiç okumamaktan daha fena..." Çünkü o, kendisine gönderileni tebli ile memur idi. Üç özelliin diinda bizi dier insanlardan ayirmadi. "1-Bize abdesti güzelce almamizi, 2-Sadaka yemememizi, 3-Eei ata çekmememizi emretti."205 dedi. Bu rivayete göre, Hz. Peygamber (s.a.v)in öle ve ikindi namazlarinda asla Kuran okumadiini ve dolayisiyla hiç kimsenin öle ile ikindi namazilarinda Kuran okumamasi gerektii203 204 205

Ebu Davut, Taharet, 91; Tirmizi, Taharet, 111; Nesai, Taharet, 171 Buhari, Hayz, 7 Ebu Davut, Kitabu-Salat 2, bab 126-127 c.3, s.258, h.808; Tirmizi, cihad, 23; Nesai, Taharet, 105

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

119

dir. Bunu Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat etmek büyük bir iftiradir. Hele söz arasina, konu ile hiç bir ilgisi olmayan "Ati Eee çekmemek gerekir." sözünü ilave etmek, abes olduu kadar da, saygisizliktir. Ayrica, benzer bir dier rivayet daha uydurularak Hz. Peygamber(s.a.v)e isnat edilmitir. ...Ebu Mamer (r.a)dan; demitir ki: "Biz Habbaba, Hz. Peygamber (s.a.v) öle ve ikindi namazlarinda Kuran okuyor muydu?" diye sorduk. O da: "Evet", dedi. Biz, bunu nasil anliyordunuz? dedik. Bunun üzerine, Hz. Peygamber (s.a.v)in sakalinin hareket etmesinden, diye cevap verdi.206 Bu rivayete göre, Hz. Peygamber (s.a.v)in öle ve ikindi namazlarinda Kuran okuduunun delili, bu namazlari kilarken sakalinin hareket etmesi olarak gösterilmitir. Konuyu Hz. Peygamber (s.a.v)e sormak yerine, böyle bir yolu takip etmenin mantiksal izahi yoktur. Namazda Kuran okunduunu bilmemek sahabe için düünülemez. Hz. Aie (r.anh)den nakledilen bir rivayette: "Resulullah (s.a.v) Duha (kuluk) namazini dört rekat kilar. Allahin diledii kadar da ziyade ederdi."207 Hz. Aie (r.anh)den yine nakledilen bir rivayette: "Ben Resulullah (s.a.v)in Duha (kuluk) nafilelerini kildiini hiç görmedim. Onu ben kiliyorum..."208 Hz. Aie (r.anh)den dier nakledilen bir rivayette: "Resulullah (s.a.v) Duha (kuluk) namazini her kiliinda mutlaka ben de kilardim.209

206

207 208 209

Ebu Davut, Kitabu-Salat 2, bab. 124-125 c.3, s.247, h.811; Buhari, Ezan 91;bni Mace, kame, 7 Müslim, c.4, h.78-79/2052 Müslim, c.4, h.77/2052 Buhari, Teheccüd, 5/32; Müslim, Müsafirun, 75; Ebu Davut, Salat, 301; Nesai, Savm, 35

120

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Hz. Aie (r.anh)den nakledilen üç rivayet arasinda derin çeliki mevcuttur. Hz. Peygamber (s.a.v)in hiç kuluk namazi kilmadiini iddia etmek kesinlikle doru deildir. Rivayetlerin kesinlikle uydurulduu ortadadir. Müsevver bnu Yezid el-Maliki (r.a) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v) namazda kiraatte bulunuyordu, bir kisim okumayi terk etti (namazdan sonra) bir adam: "Ey Allahin Resulü, u u ayetleri okumayi terk ettiniz." dedi. Resulullah (s.a.v): "Niye bana hatirlatmadin? diye buyurdu. Bu konu ile ilgili dier bir rivayette u ilave gelmitir. "(Adam)...Ben onlarin neshedildiini (hükmünün kaldirildiini) zannetmitim."210 Hz. Peygamber (s.a.v)in Kurani unutmasi ve yanli okumasi iddiasi kesinlikle doru olamaz. Bu rivayetin de, benzer rivayetler gibi dayanaktan yoksun, uydurma olduklari açiktir. Dier bir rivayeti Hz. Ali (r.a)den naklederek: Resulullah (s.a.v) buyurdular ki: "Ey Ali, namazda (takilirsa) imami açma..! (hatirlatma)"211 Birbirleri ile çelikili olan iki rivayet de, Ebu Davuttan nakledilmitir. Birincisinde imamin yanilmasi halinde cemaatin hatirlatmasi istenilirken, dierinde hatirlatilmamasinin istenmesi ilginçtir. Ayrica Hz. Peygamber (s.a.v)in Kurani unutmasi ve hatali okumasi Kurana uymamaktadir. Çünkü Kuranda: "(Resulüm!) onu (vahyi) çarçabuk alman için dilini kimildatma." "üphesiz onu, toplamak (senin kalbine yerletirmek) ve onu okutmak bize aittir." "O halde, biz onu okuduumuz zaman, sen onun okunuunu takip

210 211

Ebu Davut, Salat, 163 Ebu Davut, Salat, 164

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

121

et." "Sonra üphen olmasin ki, onu açiklamak da bize aittir."212 Osman bnu Ebil-As (r.a) anlatiyor: "Ey Allahin Resulü! dedim, eytan benimle namazimin ve kiraatimin arasina girip, kiraatime zarar vermeye sebep oluyor, ne yapayim? Resulullah (s.a.v) bana u cevabi verdi: "Bu Hinzep denen bir eytandir. Bunun geldiini hissettin mi, ondan Allaha siin ve sol tarafina üç kere tükür..." Osman bnu Ebil-As (r.a) der ki: "Ben onu yaptim, Allah onu benden giderdi."213 eytanin vesveselerinden korunmak için, Allaha siinmak doru ve tek çaredir. Ancak sol tarafa üç kere tükürülmesini namaz kilanlarin arasina fitne ve fesat sokmak içindir. Cami içinde saf balayarak namaz kilinirken, cemaatten birisinin sol tarafina üç kere tükürmesi, kesinlikle ho bir hareket olamaz ve namazda bulunma adabina da aykiridir. Hz. Peygamber (s.a.v)in böyle bir emri vermesi de düünülemez. Bu durum bir kaosa da neden olacaktir. Hz. Peygamber (s.a.v)e böyle bir rivayeti isnat etmek, kötü amaç gütmektir. Hz. Aie (r.anh)den rivayet edilen: "Peygamber (s.a.v)in olu brahim onsekiz aylikken öldü ve Resulullah (s.a.v) onun cenaze namazini kilmadi."214 ...El-Behiyy Abdullah bin Bear (r.a) dedi ki: "Peygamber (s.a.v)in olu brahim vefat edince, Resulullah (s.a.v) oturmak için ayrilan bir yerde, onun cenaze namazini kildi."215

212 213 214 215

Kiyame, 75/16-17-18-19 Müslim, Selam, 68 Ebu Davut, el-Cenaiz 20, bab. 48-49 c.12 s.58 h.3187 Ebu Davut, el-Cenaiz, bab.49-50 c.12 s.59 h.3188.

122

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Yukaridaki rivayette, Hz. Peygamber (s.a.v)in onsekiz aylikken ölen olu brahimin cenaze namazini kilmadii, dolayisiyla çocuklarin cenaze namazlarinin kilinamayacaini rivayet ederek Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat edildi. Dier rivayette, Hz. Peygamber (s.a.v)in cenaze namazini oturduu yerde kildiini iddia etmeleri arasinda ciddi çeliki vardir. Hz. Peygamber (s.a.v)in müminler için cenaze namazi kilmamasi düünülemez. Ebu Said (r.a) anlatiyor: "Resulullah(s.a.v) buyurdular ki: üç ey vardir orucu bozmaz: Hacamat olmak (kan aldirmak), kusmak, ihtilam olmak (boy abdesti gerektiren halde olmak)"216 Rafi bnu Hadic (r.a) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v) öyle buyurdular: Hacamat (kan aldirmak) ettiren de, hacamat eden de orucunu açmitir."217 Kan aldirmak konusundaki rivayetler arasindaki büyük çeliki düündürücüdür. Kan aldirmak orucu bozmaz. Kanin insan hayatindaki önemi açiktir. Bu konuda Müslümanlar arasinda üphe uyandirmaya yönelik bir çaba hedeflenmektedir. Ebu Hüreyre (r.a) anlatiyor: Resulullah (s.a.v) buyurdular ki: "Kabeyi Habelilerden bacaklari ince bir adam tahrip edecektir."218 Buharinin bnu Abbastan kaydettii dier bir rivayete göre: Resulullah (s.a.v) öyle buyurmutur: "Kabeyi yikacak olan o ayrik iri ayakli, güdük kafali (koyu siyah), Habeliyi, Kabenin talarini birer birer söker halde görür gibiyim."219 bnu Amr bnil-As (r.a) anlatiyor: Resulullah (s.a.v) buyurdular ki: "Habeliler sizi terk ettikçe onlari terk

Tirmizi, Savm, 24 Tirmizi, Savm, 60; Ebu Davut, Savm, 28; bnu Mace, Savm, 18 218 Buhari, Hacc, 49; Müslim, Fiten, 57; Nesai, Hacc, 125 219 Buhari, Hacc, 49

216 217

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

123

edin. Zira, Kabenin hazinesini sadece ince bacakli olan kimse çikaracaktir."220 nsanlari Kabeye saldirtmak için, Kabenin altinda hazine olduunu uydurduklari gibi, zayif bacakli bir Habelinin Kabeyi yikabileceini uydurmakla da, Kabeyi herkesin yikmaya gücünün yetebileceini ar duymadan rivayet etmilerdir. Bu da Kabeye kari göstermi olduklari dümanliklarinin bir göstergesidir. Oysa Kabeyi yikmaya hiç kimsenin gücünün yetemeyeceini, bu konu ile ilgili olarak Fil suresinde anlatilanlar hatirlanmalidir. Ayrica Habeistana hicret eden sahabeye, Habelilerin verdii destekten dolayi olsa gerek ki, Habelilerin Kabeyi yikan bir topluluk olarak gösterilmeleri, rivayetleri ortaya atanlarin kinlerinin tezahurudur. Bu rivayetler tamamen uydurma ve asla Hz. Peygamber (s.a.v)e ait olamaz. Yeryüzündeki en büyük mabedin, Hz. Peygamber (s.a.v) tarafindan gelecekte yikilmasinin ve ortadan kaldirilmasinin beyan edilmesi imkansiz olduu kadar, tebli ile görevli olduu slam dininin ana ruhuna da aykiridir. Kaldi ki, Kabenin asil sahibi Allahtir. Onun varlii kiyamete kadar devam edeceketir. O, Allah tarafindan korunmaktadir ve korunacaktir. Ayrica bu görev, her Müslümanin da asli görevidir. Hz. Aie (r.anh) anlatiyor: "Hz. Peygamber (s.a.v)e ilk gelen vahiy, Alak suresi 1-5dir..."221 Yahya bnu Ebi Kesir anlatiyor: "Ebu Seleme bnu Abdurrahmana Kurandan ilk inenin ne olduunu sordum. "Ya Eyyühel-Müddessir (Ey örtüsüne bürünmü!) suresidir! dedi..."222

220 221

222

Ebu Davut, Melahim, 11 Buhari, Bedül-Vahiy, Enbiya-21, Tefsir, Alak Tabir 1; Müslim, man, 252; Tirmizi, Menakib, 13 Buhari, Bedül-Halk, 6, Tefsir, Müddessir; Tefsir, Alak, Edep, 118; Müslim, man, 275

124

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Yukaridaki iki rivayet arasindaki çeliki, kasten hadis adi altinda rivayet edildiini göstermektedir. Hz. Peygamber (s.a.v)den günümüze kadar Müslüman olan herkesin kesinlikle bildii, ilk vahyin Alak Suresinin ilk be ayeti olduuna ramen, farkli bir rivayet uydurmalari Müslümanlari üphelendirmeye ve tartimaya yönelik ortaya atilan art niyetli bir çabadir. bnu Abbas (r.a) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v)in arkasinda çok güzel bir kadin namaz kiliyordu. Cemaatten bazilari onu görmemek için ön safa kaçiyor, bazilari da en arka safa geliyor, rükuya vardii zaman koltuunun altindan ona bakiyordu. Bu durum üzerine Allah u ayeti indirdi:223 "Andolsun biz, içinizden önce gelip geçenleri de biliriz, geri kalanlari da muhakkak biliriz."224 Öncelikle belirtmek gerekirse, hadis diye uydurulan bu çirkin iftiranin kesinlikle Hicr suresi 24. ayet ile ilgisi yoktur. Ayrica slamin önderleri olan sahabe hakkinda uydurulan bu iddia, büyük bir saygisizliktir. Kuranin ahlaki ile ahlaklanan sahabenin namaz kilarken, iddia edildii gibi, bir düünce ve davrani sergilemeleri asla düünülemez. slamin dümanlarinin ne denli sinsi çalimalar sergiledikleri açikça ortaya çikmaktadir. Ebu Seleme (r.a)nin yaptii bir rivayette: "Hz. Aie (r.anh)nin yanina girmitim. Yaninda Hz. Aienin süt kardei vardi. Kendisine, Resulullah (s.a.v)in cenabetten (boy abdesti gereken halde) nasil yikandiini sorduk. Bir sa miktarinda bir kap getirtti ve onunla yikandi. Hz. Aie ile aramizda bir perde vardi. Yikanirken üzerine üç kere su döktü ve dedi ki:

223 224

Nesai, mamet, 2; Tirmizi, Tefsir, Hicr, 3122 Hicr, 15/24

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

125

Resulullah (s.a.v)in zevceleri, saçlari kulak memesi civarinda olmasi için, saçlarinin uçlarini alirlardi."225 Her Müslüman, bu ve benzeri Hadis diye uydurulan rivayetleri okurken biraz olsun düünmelidir. Hz. Aie (r.anh) müminlerin annesidir. Ona yapilmi bir iftira, bütün müminleri derinden yaralar. Boy abdesti almasi konusundaki bir soruya, arada perde olsa da, Hz. Aie (r.anh)nin uygulamali olarak yikanarak erkeklere cevap vermesi eklindeki uydurma rivayet, büyük bir hayasizliktir. Kütüb-i Sitte olarak bilinen hadis kaynaklarinin tamaminda, Hadis diye nakledilen bu rivayete inanmak, Hz. Aie (r.anh)yi ve slam dinini anlamamakla e deerdir. Kaldi ki, sahabeden erkeklerin böyle bir özel sorunun cevabini Hz. Peygamber (s.a.v)in einden örenmek için sormalari düünülemez. O güne kadar bu durumu bilmemeleri de imkansizdir. Açikca bir uydurma ve iftira olduu ortadadir. Ayrica bütün bedenini yikamadan, sadece baa üç defa su dökülmesi düündürücüdür. Sergilenen anlayi ve takip edilen yol, slamin onaylamadii bir yoldur. Ebus-Semh (r.a) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v)a hizmet ediyordum. Yikanmak isteyince: Bana enseni dön! derdi. Ben de ensemi dönerdim. Böylece Ona perde olurdum."226 Hz. Peygamber (s.a.v)in siradan yerlerde yikandii, yikanirken yanindaki görevliyi siper ederek yikandiini ve bir cephesi siper edilirken, dier taraflarinin açikta oluu nedeniyle, Hz. Peygamber (s.a.v)in açik bir ortamda yikandii ima edilerek, iftiralarina zemin hazirlamilardir. Bu durumu Hz. Peygamber (s.a.v)in ahlaki ile badatirmak mümkün deildir.

225

226

Buhari, Gusl, 2; Müslim, Hayz, 41-42; Muvatta, Taharet, 68; Ebu Davut, Taharet, 97; Nesai, Taharet, 144 Nesai, Taharet, 143

126

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Hz. Ali (r.a) buyurdu ki: "Biz yataklarimizda iken, Hz. Peygamber (s.a.v) bize geldi. Biz hemen yataimizdan kalkmaya davrandik. Hz. Peygamber (s.a.v): Yerinizde durunuz! buyurdu ve ikimizin arasina oturdu, hatta ben gösümün üzerine dokunan, iki ayainin serinliini hissettim."227 slam dininde evlere (yatak odalarina) izinsiz girilmeyecei emri bilinirken, Hz. Peygamber (s.a.v)in kizinin ve damadinin yatak odasina izinsiz ve aniden girdii yolundaki bu iddia, asilsiz bir iftiradir. Onlarin yatainda ve onlarin arasina Hz. Peygamber (s.a.v)in oturmasi kesinlikle düünülemez. Hz. Cabir (r.a) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v) buyurdu ki: Taharet maksadiyla ta kullanmak tektir. eytana atilan ta tektir. Safa ile Merve arasinda Say tektir. Öyleyse sizden biri taharet için ta kullanacaksa, bunu da tek kilsin."228 Müslümanlarca tavaf edilen, Kabe tavafi ile Safa-Merve sayini, tuvalette temizlik için kullanilan ta ile ve eytana atilan tala ilikilendirmek, birbirlerine emsal göstermek ve bunu da Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat etmek büyük bir saygisizliktir. Uydurulmu bu asilsiz rivayet, hakaret kasti içermektedir. Abdullah bin Ömer (r.a) rivayet etti: "Ben Resulullah (s.a.v) zamaninda bekar bir genç idim ve Mescidde gecelerdim. Köpekler Mescide girerler, çikarlar, bevlederler, sahabeler de bundan dolayi hiçbir ey (su) dökmezlerdi."229 Hz. Peygamber (s.a.v)in Mescidini insanlarin, köpeklerin (HAA) tuvalet olarak kullandiini rivayet etmeleri; Hz. Peygamber (s.a.v)e, slam dinine ve Müslümanlara duyulan büyük

227 228 229

Buhari, Kitabul-Humus 21, c.6 s.2899 Nesai, Hacc, 202 Ebu Davut, Kitabu-Taharet, 1, bab, 137 h.382 c.2 s.97; Buhari, Tabir, 36; Müslim, Fedailis-Sahabe, 140

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

127

bir kinin ifadesidir. slam dininde, Allahi anma ile temizlik birlikte emredilmitir. Temizliin slam dinindeki yeri ve önemi herkes tarafindan çok iyi bilinmektedir. Ayrica slam dininde: ,, Temizlik imandandir.230 emriyle, Hz.Peygamber (s.a.v) temiz olmayi, imanli olmanin açik belirtisi olarak göstermektedir. Bu konuda Kuran-i Kerim de: "Ey elbisesine bürünen (Resulüm!), kalk ve (insanlari) uyar.", "Sadece Rabbini büyük tani.", "Elbiseni tertemiz tut.", "Kötü eyleri terk et."231 emretmektedir. Böyle bir rivayetin, Kurana uymadiini, Hz. Peygamber (s.a.v)in terbiyesinden geçen bütün sahabe, böyle bir duruma kesinlikle izin vermezlerdi. Bu ve benzeri rivayetler Kütüb-i Sittede vardir diye, hadis olarak kabul etmemiz mümkün deildir. Kaldi ki, böyle bir durum asla yaanmamitir ve yaanmasina da izin verilmezdi. Ebu Hureyre (r.a) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v) namaz için evinden çikip (namaz mahaline gelerek) tekbir getirdi, sonra ashaba (bekleyin diye) iaret buyurdu. Hemen gidip gusletti (boy abdesti aldi) geldi. Saçlarindan su damliyordu. Onlara namaz kildirdi. Namazdan çikinca: Yaniniza cünüp olarak gelmiim, namaza duruncaya kadar da durumumu (tam kilacaim anda hatirladim) hatirlayamadim."232 buyurdu. Hz. Peygamber (s.a.v)in cemaati namaz kilmak için saf halindeyken, kendisi de namaz için tekbir almiken, yani namaza balamiken, Hz. Peygamber (s.a.v)in namazi bozarak boy abdesti almasi gerektiini hatirlamasi ve yikanmak üzere eve gitmesi asla kabul edilebilir bir olay deildir. Hz. Peygamber

230

231 232

Müslim, Taharet 1;Darimi, Vudu, 2; Müsned, 5/342; Alcuni, Kefulhafe, 291 Müddessir, 74/1-2-3-4-5 bn-i Mace, 1220

128

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

(s.a.v)in ne zaman, ne yaptiini bilmeyen bir insan olarak sunulmasi, Onun ahsina ve Onun ahsinda bütün Müslümanlara yapilmi çirkin bir iftiradir. Bunun gibi yüzlerce iftira içerikli, hadis diye rivayet edilen iddialari, utandiimizdan dolayi yazmaya gerek duymuyoruz. Ancak kaynaklar tarandiinda açikça görülecektir. Ebu Hureyre (r.a) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v) buyurdular ki: Eer Beni srail olmasaydi, et kokumazdi. Eer Havva olmasaydi, kadinlar kocalarina hiçbir zaman ihanet etmezdi."233 Beni srail ve etin kokumasi öylesine söylenmi ilgisiz sözlerdir. Ancak Hz. Havvayi kadinlarin ihanetinin sebebi ve öncüsü olarak sunmak gerçekten büyük bir iftiradir. ddia edilmektedir ki, yasak aacin meyvesinden yemesini Hz. Adem (a.s)e tavsiye eden ve onu tevik eden Hz. Havvadir. Bu iddia kesinlikle doru deildir. Doru olan, her ikisini de yaniltan eytandir. Bu iddiaya göre, Hz. Havvanin, eytanin yerine konulmasi ve dolayisiyla bütün kadinlari kötülüklerin sebebi olarak görmek, bütün kadinlara haksizlik ve slam dininin ana felsefesine aykiridir. Konu ile ilgili olarak Kuran-i Kerim: "Andolsun biz, daha önce de Ademe ahit (emir ve vahiy) vermitik. Ne var ki o, (ahdi) unuttu. Ondan azim de bulmadik." "Derken eytan Onun aklini karitirip (vesvese verdi) Ey Adem! dedi, sana ebedilik aacini ve sonu gelmez bir saltanati göstereyim mi?" "Nihayet ondan yediler. Bunun üzerine kendilerine ayip yerleri göründü. Üstlerini cennet yaprai ile örtmeye çalitilar. (bu suretle) Adem, Rabbine asi olup yolunu airdi."234 buyrulmaktadir. "(Allah buyurdu ki): Ey Adem! Sen ve ein cennette yerleip dilediiniz yerden yeyin. Ancak u aaca yak-

233 234

Buhari, Enbiya, 1/25; Müslim, Rada, 63 Ta ha, 20/115, 120, 121

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

129

lamayin! Sonra zalimlerden olursunuz." "Derken eytan, birbirlerine kapali ayip yerlerini kendilerine göstermek için onlara vesvese verdi ve: Rabbiniz size bu aaci sirf melek olursunuz veya ebedi kalanlardan olursunuz diye yasakladi, dedi." "Ve onlara: Ben gerçekten size öüt verenlerdenim, diye yemin etti.", "Böylece onlari hile ile aldatti. Aacin meyvesini tattiklarinda ayip yerleri kendilerine göründü. Ve cennet yapraklarindan üzerlerini örtmeye baladilar. Rabbleri onlara: Ben size o aaci yasaklamadim mi ve eytan size apaçik bir dümandir demedim mi? diye nida etti."235 Ayetlerden anlailan, Hz. Adem (a.s)in, Allahin yasaklamasina ramen, eytanin teviki ile yasaklanan aacin meyvesinden yemi ve sözünde durmamitir. Hz. Adem (a.s)in, eytanin tevikine sabirli ve kararli olarak kari koymadii anlatilmaktadir. Ancak Hz. Adem (a.s)in sonradan üzüldüü, piman olduu ve tevbe ettiinden, Hz. Adem (a.s)in günah ilemekte kararli bulunmadii ifade edilmektedir. Bu nedenle de tevbesi kabul görmütür. eytan, meyvesi yasaklanmi aaci göstererek: "Rabbiniz, iki melek haline gelmeyesiniz veya burada ebedi kalicilardan olmayasiniz diye, size aacin meyvesini yasakladi." diyerek onlari yaniltti. Görüldüü gibi, iddia ettikleri rivayetlerin hiç bir dayanai yoktur. Kuran, birçok emri ile bu iddialari yalanlamaktadir. ...Amr bin uayibin dedesi (Abdullah bin Amr)den, "Resulullah (s.a.v) buyurdular ki: Tek yolcu eytandir. ki yolcu iki eytandir. Üç yolcu ise cemaattir."236

235 236

Araf, 7/19, 20, 21, 22 Ebu Davut, Kitabul-Cihad, 15 bab.79 ,h.2607 c.10 s.114; Muvatta, stizan, 35; Tirmizi, Cihad, 4

130

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Amr bin uayibin dedesi, Abdullah bin Amrden, "Resulullah (s.a.v) buyurdu ki: Bir atli bir eytandir, iki atli iki eytandir, üç atli bir gruptur."237 Hz. Peygamber (s.a.v) ve Hz. Ebubekir (r.a)in Mekkeden Medineye hicreti üzerine rivayet edilen bu iddialarin, slam dininde yerinin olmadii kesindir. Hz. Peygamber (s.a.v)in kendi hayati ile tezat tekil edecek böylesi iddialari söylemesi düünülemez. slam inancinda en az üç kiiyle birlikte seyahat edilecek diye bir emir yoktur. ...Bana Malik, bni ihabtan, O da Ümerin iki olu Hamza ile Salimden, onlar da babalarindan olmak üzere rivayet edildi. Resulullah (s.a.v): "Uursuzluk kadinda, evde ve atta olur."238 buyurdu. Kurana göre, insanlarin baina bir müsibet geldiinde, bu onlarin kendi elleriyle ilemi olduu iler yüzündendir. Onlarin kullanmi olduklari ev, elbise, binek ile ilgisi yoktur. Konu ile ilgili olarak Kuran-i Kerim: "Bainiza gelen herhangi bir müsibet, kendi ellerinizle ilediklerinizin yüzündendir. (Allah ilediklerinizin) birçounu da affeder."239 Ayette hitap edilen, günahkar müminlerdir. Günahi olmayan müminlerin baina gelen müsibetlerin sebepleri bakadir. Ancak onlarin sabretmeleri, ecirlerini artiracak sebeplerden biri olarak sayilabilir. Uursuzluu kadinda aramanin büyük bir iftira olduu ve bunu da Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat etmek ayrica büyük bir iftiradir.

237 238 239

Muvatta, istizan, 25; Ebu Davut, Cihad, 86; Tirmizi, Cihad, 4 Buhari, Kitabun-Nikah, 31, c.11 s.5187 ura, 42/30

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

131

Ebu Hureyre (r.a) anlatiyor: Resulullah (s.a.v)a: "Ey Allahin Resulü! Müriklere beddua et, onlari lanetle! denilmiti. O, u cevabi verdi: "Ben rahmet olarak gönderildim, lanetleyici olarak deil."240 ... Hz. Aie (r.anh)den naklen: "Resulullah (s.a.v)in yanina iki adam girdi. Onunla ne olduunu bilmediim bir ey konutular ve Onu kizdirdilar. O da kendilerine lanet ve sitem etti. Çiktiklari zaman ben: Ya Resulullah! u iki adamin kazandii hayirdan kim bir ey kazanabilir, dedim. Ne o? buyurdu. Sen onlara lanet ve sitem ettin, dedim. Sen benim Rabbime kotuum arti biliyor musun? Allahim! Ben ancak bir beerim, Müslümanlardan hangisine lanet ve sitem edersem, bunu onun için bir zekat ve ecir kil, dedim."241 ki rivayet arasinda açik bir çeliki vadir. Müriklere lanet söz konusu olunca, Hz. Muhammed(s.a.v)in rahmet Peygameri olduunu ve kimseye lanet etmediini, fakat Müslümanlara ise lanet edebileceini ve bunun da onlar için bir zekat ve ecir olduunu uydurmalari büyük bir iftiradir. Hz. Peygamber (s.a.v)in Müslümanlara lanet etmesi kesinlikle düünülemez. Müslümanlari aailama ve Peygamber(s.a.v)in de onlari lanetleyen bir varlik olarak gösterilmesi kabul edilemez bir iftiradir. ...bni Ömer (r.a)den rivayet edildiine göre: "Peygamber (s.a.v) ihrama girerken baindaki saçlarina bal sürerek toplardi."242 Aslinda Hz. Peygamber (s.a.v)i övüyor gibi görünseler de, sicak iklimlerde saçlara bal sürerek açik havaya çikmak doru bir davrani olamaz. Saçlara toz toprak girmesine ve sinek top240 241 242

Müslim, Birr, 87 Müslim, c. 10, 88/553 Ebu Davut, Kitabu El-Menasik,11, bab.12 c.6 h.1748

132

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

lamasina davetiye çikarmaktir. Resulullah (s.a.v)in bu halde bir varlik olarak lanse edilmesine yönelik çaba, gerçeklerle ve onun hayat tarzi ile badamaz. Hz. Aie (r.anh) anlatiyor: "Resulullah (s.a.v), sihhati yerinde iken öyle diyordu: Hiçbir Peygamber, cennetteki makamini görmeden kabzedilmez. (ruhu teslim olmaz) Bundan sonra hayati devam ettirilir veya öbür dünyaya gitme hususunda muhayyer (serbest) birakilir..."243 Kesinlikle Kurana aykiri olan bu rivayete göre, Peygamberlerin ecelleri geldiinde, ölüp ölmemekte serbestirler. sterlerse yaamaya devam edebilirler iddiasi doru olamaz. Zaten insanlik tarihinde yaanmi bir olay da yoktur. Konu ile ilgili olarak Kuran-i Kerim: "Allah, eceli geldiinde hiç kimseyi (ölümünü) ertelemez. Allah, yaptiklarinizdan haberdardir."244 "De ki: Size öyle bir gün vadedilmitir ki, ondan ne bir saat geri kalabilirsiniz, ne de ileri geçebilirsiniz."245 buyurmaktadir. Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat edilen resim sanati ile ilgili birçok rivayet de vardir. Canli resim yapmanin yaratilii taklit etmek olduunu ve bu tür resim yapanlarin, yaptiklari resimlere ruh üflemeye davet edilecekleri, dolayisiyla bunun mümkün olmamasi nedeniyle, ebediyen cehennemde azap görecekleri, ayrica içinde resim olan eve, meleklerin giremeyecei iddialarinin yaninda, canli resimlerin elbise üzerinde olmasinin günah olmadiini iddia etmeleri açik bir çelikidir. slam dininde canli resim yapmak yasak deildir. Yapilan resmin müstehcen olmasi veya resimlere tapilmasi yasak ve

Buhari, Megazi, 83-84; Müslim, Fezail, 87; Tirmizi, Daavet, 77; Muvatta, Cenaiz, 46 244 Münafikun, 63/11 245 Sebe, 34/30

243

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

133

haramdir. Bu konuda suçlu olan resim sanati deil, insanlarin zihniyetidir. Kaldi ki, asrimizda milyarlarca insanin yaadii dünyamizda, insanlari birbirinden ayirmanin en belirgin iareti parmak izi ve onun fotorafidir. Ayrica resmi i ve ilemlerde kullanilmasi ciddi bir zorunluluk haline gelen fotorafin yasaklanmasi, kaos ve kargaaya neden olacaktir. Oysa slam, insan hayatini kolaylatiran hiçbir eyi yasaklamaz. Yapilan her ite, insanin niyetini esas almaktadir. Hz. Ömer(r.a)den nakledin bir hadiste, Hz. Peygamber (s.a.v): "Ameller(yapilan iler) niyetlere göredir..."246 ...Ebu Hureyre (r.a) öyle dedi, Hz. Peygamber (s.a.v): "slamda tiyere (yaramaz, uursuz fal) yoktur. Tiyerenin hayirlisi faldir." buyurdu. Bunun üzerine bir sahabe: "Fal nedir Ya Resulullah? dedi. Resulullah: "Herhangi birinizin iitecei salih kelimedir, yani iyi bir sözdür."247 buyurdu. ...Bize Hiam ed-Destavai, Katadeden; O da Enesten, rivayet edildi ki, Resulullah (s.a.v): "slamda adva ve tiyere inanci yoktur. yi ve güzel kelime olan fal, benim houma gider."248 buyurdu. Belirtilen rivayetlerde Hz. Peygamber (s.a.v)in, Kuranin yasaklamasina ramen faldan holandiini ve hayirli bir i olarak kabul ettiini iddia etmek, iddia sahiplerinin asil niyetlerini ortaya çikarmaktadir. Ayrica hadis diye Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat edilen bu düünce gülünçtür. Müslümanlar olarak bu ve benzeri rivayetleri hadis olarak kabul etmemiz de cehalettir. Konu ile ilgili olarak Kuran-i Kerim:

246

247 248

Buhari, Nikah, 5; Müslim, maret, 155; Ebu Davut, Talak, 11; Nesai, Taharet, 60 Buhari, Kitabül-Tip, c.12 s.577, 7 h.70 bab.44 Buhari, Kitabul-Tip, c.12 s.5778, h.71, bab.44

134

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

,,...Dikili talar (putlar) üzerine boazlanmi hayvanlar ve fal oklariyle kismet aramaniz size haram kilindi.Bunlar yoldan çikmaktir.....249 ,,Ey iman edenler! arap, kumar,dikili talar(putlar),fal ve ans oklari birer eytan ii pisliktir;bunlardan uzak durun ki kurtulua eresiniz.250 buyurmaktadir. Ebu Saidil-Hudri (r.a) anlatiyor: Resulullah (s.a.v)a: "Ey Allahin Resulü! Biz senin için Budaa kuyusundan su aliyoruz. Halbuki onun içerisinde (ölmü) köpeklerin leleri, kadinlarin hayiz bezleri, insan pislikleri atiliyor. (ne yapalim, su almaya devam edelim mi?) diye sordular. u cevabi verdi: "Su temizdir, onu hiç bir ey kirletmez."251 Temizliin slam dininde önemi büyüktür ve tartiilmaz. Hz. Peygamber (s.a.v)in temizlie verdii önemi, her Müslüman çok iyi bilir. ddia edilen tiksindirici rivayetleri yazmaya utaniyorum, ancak bu çirkin iftiralarin Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat edildiini ortaya koymak ve iddetle reddetmek her Müslümanin görevidir. Hz. Aie (r.anh)in azadlisi Ebu Yunus öyle demitir. Aie (r.a) kendisi için bir mushaf yazmami emretti ve, "Namazlara ve orta namazina devam edin." ayetine gelince bana haber ver, dedi. Ben de o ayete gelince kendisine haber verdim. Bana o ayeti: "Namazlara, orta namazina ve ikindi namazina devam edin, Allah için tevazu halinde namaz kilin." ekinde yazdirdi. Sonra da: "Ben bunu Resulullah (s.a.v)dan böyle duydum."252 dedi.

249 250 251 252

Maide,5/3 Maide,5/90 Ebu Davut, Taharet, 34; Tirmizi, Taharet, 49; Nesai, Miyah, 2 Doç. Dr. . Lüfi Çakan, Sünen-i Ebu Davud Terceme ve erhi, KitabuSalat,2, c.2 s.148, bab.5 h.410

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

135

Hadis diye uydurulan bu rivayette, Kuranda bir eksiklik olduunu iddia ediyorlar. Söz konusu olan ayette, "kindi ifadesi" mevcut deildir. Ayetin doru hali: "Namazlara ve orta namaza devam edin. Allaha gönülden boyun eerek namaza durun. (Allahin huzuruna durun.)"253 Amaçlanan Kurana kari insanlarin güvenini sarsmaktir. Bu konu ile ilgili olarak birçok rivayet uydurmulardir. Ancak Allah tarafindan koruma altinda olan Kurana, hiçbir gücün zarar veremeyecei bilinmektedir. Bu konuda zaten Kuranin kendisi de büyük bir mucizedir. "Rabbinin kitabindan sana vahyedileni oku. Onun kelimelerini deitirebilecek (kimse) yoktur. Ondan baka siinilacak bir kimse de bulamazsaniz."254 "Elif. Lam. Ra. (bu sana indirilen), hikmet sahibi (ve) hereyden haberdar olan Allah tarafindan ayetleri salamlatirilmi, sonra da açiklanmi bir kitaptir."255 "Eer kulumuza indirdiklerimizden herhangi bir üpheye düüyorsaniz, haydi onun benzeri bir sure getirin, eer iddianizda doru iseniz, Allahtan baka ahitlerinizi (yardimcilarinizi) da çairin."256 "De ki: Andolsun, bu Kuranin bir benzerini ortaya koymak üzere insü cin bir araya gelseler, birbirlerine destek de olsalar, onun benzerini ortaya getiremezler."257 "Yoksa, onu (Muhammed) uydurdu mu diyorlar? De ki: Eer sizler doru iseniz, Allahtan baka, gücü-

253 254 255 256 257

Bakara, 2/238 Kehf, 18/27 Hud, 11/1 Bakara, 2/23 sra, 17/88

136

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

nüzün yettiklerini çairin da (hep beraber) onun benzeri bir sure getirin."258 "Yoksa, onu (Kurani) kendisi uydurdu mu diyorlar? De ki: Eer doru iseniz, Allahtan baka çairabildiklerinizi (yardima) çairin da, siz de onun gibi uydurulmu on sure getirin."259 Kuranin mucizevi gücünü ortaya koyan birçok ayet vardir. Bu nedenle, asirlardir aslini koruyarak günümüze gelebilmitir. Kuran hakkinda zihinleri bulandiran rivayetler ortaya atilmisa da, Kuranin dümanlari arzularina ulaamamilardir. Tek çare olarak Hz. Peygamber (s.a.v) adina birçok konuda hadis adi altinda rivayet uydurmak olmutur. Ne yazik ki, bu konuda arzuladiklari baariya ulamilardir. slam dinine saldirmak için, birçok yol denemilerdir. Hz. Peygamber (s.a.v) adina yalan rivayet uydurmalarinin yani sira, uydurulan rivayetlere dayali olarak birçok mezhep de meydana getirmilerdir. Ayrica felsefe yoluyla saldirmayi en uygun yol olarak takip etmilerdir. Kuran ayetlerine yanli ve batini anlamlar yükleyerek, Müslümanlar arasinda ihtilaflara neden olma konusunda da baarili olabilmilerdir. "Kimbile bile bana yalan nispet ederse cehennem deki yerini hazirlasin!"260emriyle Hz.peygamber(s.a.v), yapilabilecek kötülükleri önceden bildirerek Müslümanlari uyarmi ve yapilacak kötülüün air cezasini bildirmitir. Tekrar ifade etmek gerekir ki, arzumuz ve niyetimiz Allahin dinini bitad ve hurafelerden temizlemektir. Birilerinin haddini aarak Hadis ve Sünneti reddetdii gibi, Hadis ve Sünneti asla reddetmek deildir. Hadis ve Sünnetin önemi ve dindeki yerini detayli bir ekilde anlatmaya çalitiimiz gibi, slamin ana kaynai olan Kurandan sonra, ikinci ana kaynak olarak kabul edilmesini tartimasiz her Müslümanin görev ola258 259 260

Yunus, 10/38 Hud, 11/13 Buhari, cenaiz,34; Müslim, Mukaddime,4

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

137

rak kabul etmesi gerekir. Hz. Peygamber (s.a.v)i ve Onun Sünnetini reddeden bir anlayi, slamin ana felsefesini kavrayamamitir, demektir. Hayatta iken Hz. Peygamber (s.a.v), hem vahiy vasitasiyla, hem de vahiy diinda kendi sözleri ve davranilariyla Müslümanlarin tek dini ve siyasi rehberi idi. Ölümü ile geriye Kuran kaldi ve Onun dini bakimindan otorite olan ahsi rehberlii kesilmi oldu. lk halife, sürekli olarak ortaya çikan yeni durumlari, Kurani Hz. Peygamber (s.a.v)in kendilerine örettii eylerin iii altinda, kendi hükümlerini uygulamak suretiyle kariladilar. Sahabe, olaylari Hz. Peygamber (s.a.v) ile birlikte yaadiklari için, Onun neyi, niçin, hangi amaçla ve hangi artlar altinda yaptiini veya söylediini anlamada büyük bir sorunla karilamadilar. Özellikle Hz. Peygamber (s.a.v)in yakin arkadalarinin ve elerinin dönemlerinde, Hz. Peygamber (s.a.v)in Sünnetine ait olmayan unsurlarin belirlenmesinde kayda deer bir güçlükle karilailmadi. Ancak sahabe neslini takip eden, yani Sünnetin canli ahitlerinin kalmadii dönemlerde, Sünnetin rivayet yoluyla nakledilmeye balanmasi, yava yava bir takim problemlerin ortaya çikmasina yol açti. Bilhassa siyasi ihtilaflar ve olaylar ile bunlari takip eden siyasi ve iktisadi gruplamalar, beraberinde "Hadis uydurma" olgusunu getirdi. Buna ilave olarak slamin dümanlari da, slami içten dejenere etmek amaciyla Hadis uydurma faaliyetlerine katildilar. Bu gelimelerle birlikte "Hadis uydurma" meselesi giderek ciddi boyutlara ulati ve slam düüncesi için gözardi edilemeyecek bir tehlike haline geldi. Bütün bu gelimeler kaçinilmaz olarak, Hz. Peygamber (s.a.v)e ait olanla, olmayani ayirmak için birtakim prensipler konulmasini gerekli kildi. Yaklaik 14 asir sürdürülmü olan bu çabalar sonucunda, artik hadis ve dolayisiyla Sünnet ile ilgili hiçbir problemin kalmadii, her eyin halledilip sonuca balandii söylenebilir mi? üphesiz böyle bir iddiada bulunmak mümkün deildir. Hatta tam aksine, günümüzde varilan noktanin, adeta tekrar baa dönmek olduu söylenebilir. Zira bugün Hadis/Sünnet etrafinda cereyan eden tartimalarin,

138

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

slamin ilk dönemlerindeki, konu ile ilgili tartimalardan pek farkli olduu söylenemez. Kisaca ifade etmek gerekirse günümüzde Hadis/Sünnet ile ilgili tartimalarin iki temel konuda younlatiini söyleyebiliriz. Bu iki temel konunun ilki slamda Sünnetin yeri ve özellikle Kuran karisindaki konumudur. Dier temel tartima konusu da, Sünneti bize aktaran bir araç olarak hadislerin güvenilir olanlarinin tespiti meselesidir. Hatta diyebiliriz ki, Sünnetin slamdaki yerini ve bilhassa Kuran karisindaki konumunun tartiilmasinin da sebebi, bir bakima gerçekten Hz. Peygamber (s.a.v)e ait olan hadislerin tespitinde karilailan birtakim zorluklardir. Hadis ilminin bata gelen amaci olan, Hz. Peygamber (s.a.v)e ait olan sahih hadislerin tespiti konusunda, 14 asirdan beri uygulana gelen klasik yöntemin kari kariya bulunduu birtakim çikmazlar, ister istemez hadisler ve dolayisiyla Sünnet konusunda olumsuz yaklaimlarin ortaya çikmasina sebep olmutur. Aradan 14 asir geçmesine ramen, sahih hadisleri toplamak amaciyla derlenen hadis koleksiyonlarinda, Tefsir, Fikih, Kelam ve Tasavvuf gibi disiplinlere ait çeitli eserlerde, sahih olduu ifade edilen hadisler arasinda hala Kurana, tarihi gerçeklere, kesin ilmi verilere ve akli gerçeklere ters düen birçok hadise rastlanmasi, bazilarinin hadislere olan güveninin sarsilmasina yol açmaktadir. te birtakim Müslümanlarin klasik dönem slam ulemasi tarafindan sahih kabul edilen pek çok hadisi reddetme cihetine gitmeleri, bazilarinin da daha ileriye giderek toptan hadisleri ve dolayisiyla Sünneti reddetmeleri, hadisler sebebiyle kari kariya bulunduklari güç durumdan kurtulabilmek için yegane çareyi bunda görmelerindendir.261 Oysa Hz. Peygamber (s.a.v) ve Onun Sünneti, slamin tefsiridir. slamin Peygamberini ve onun Sünnetini anlamadan, slami anlamak herkes için mümkün deildir. Ancak herkesin itiraz etmesi gereken ise, Hz. Peygamber (s.a.v) adina hadis diye uydurulan rivayetlerdir. Bu rivayetlerin bir kismi, Kütüb-i Sitte olarak bilinen alti temel hadis kitabinda yer almasi, ayrica üzün261

Prof. Dr. M. Hayri Kirbaolu, a.g.e, s.117-118-119

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

139

tü kaynaimizdir. Bu konuda önemli çalimalar yapilmitir. Ancak arzumuz Diyanet leri Bakanliinin organize edecei, uzmanlardan oluan bir komisyon tarafindan, hadis kaynaklarinin yeniden gözden geçirilmesidir. Ayrica bu çalima yapilirken, slamin iki temel kaynai olan Kuran ve Sünnetten ilkinin, çada bir yorumunun yapilmasi ve onun insanlia sunduu hayat görüünün bir sistem olarak ortaya konulmasinda zaruret olduunda hemen hemen bütün Müslümanlar hem fikir iken, ayni Müslümanlarin Sünnetin de çada bir yaklaimla yeniden ele alinarak, yorumlanmasini gerekli görmemeleri düünülemez. Hiç üphe yok ki, Sünneti çada bir yaklaimla deerlendirme ve yorumlama konusunda atilacak ilk adim "Sünnet" kavramini yeniden yorumlamak, yani yeni bir Sünnet tanimi yapmak olmalidir. Ne yazik ki, Sünnet konusunda çain ihtiyaçlarina cevap verecek yeni bir anlayi ve baki açisi gelitirme yolunda yapilmi ciddi hemen hiçbir çalima/deneme bulunmamaktadir. Bu tespit özellikle ülkemiz açisindan geçerlidir. Dier slam ülkelerinde de durum pek farkli olmamakla beraber, gelecekte bir takim olumlu gelimelerin görülebileceine dair bazi belirtilerin olduu ilim ve din bilginlerince ifade edilmektedir.

E- KÜTÜB- STTE VE MÜELLFLER

Kütüb-i Sitte yazarlari ve onlarin alti temel hadis kitaplari 57 ciltten olumakta ve toplam 35647 hadis ihtiva etmektedir. Kütüb-i Sitte denilen Hadis kitaplari incelendiinde, Hz. Peygamber (s.a.v)e ait olduu iddia edilen birçok rivayetin Kuran ayetleriyle tezat tekil etmediini, dolayisiyla bu nedenle Hadis olarak kabul etmemiz mümkün iken, arzetmeye çalitiimiz örneklerde olduu gibi, slam ile ve onun emirleriyle badatirmak mümkün olmadiindan dolayi, Hadis olarak kabul

140

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

etmemiz mümkün olmayan rivayetler de vardir. Amacimiz sadece bunu ortaya koymaktir. Bu nedenle Kütüb-i Sittede bulunan rivayetlerin tamamini Hadis olarak kabul edemeyiz. Örnek olarak sunulan az sayidaki rivayetleri ve benzeri rivayetleri Hadis olarak kabul etmek, slami bilmemek ve onun Peygamberi Hz.Muhammed (s.a.v)i anlamamak anlamina gelir. Kütüb-i Sitte denilen alti temel Hadis kaynaklarinin yazarlari(h.194/810-303/893) tarihleri arasinda yaamilardir. Hz. Peygamber (s.a.v)in irtihalinden en az 200 yil kadar sonra yaami olan bu insanlarin hiç birisi aslen Arap deildir. Bazilari hakkinda Mekke ve Medineye gittii konusunda kayit varsa da, ciddiye alinacak düzeyde salam bir bilgi deildir. Kaldi ki, bunlarin Hac ve Umre yaptiklari ile ilgili hiç bir temel kaynakta bilgi de yoktur. Bunlarin ortaya koyduu rivayetler, temel alinarak mezhepler meydana getirilmitir. Ehl-i Sünnet adi altinda oluturulan dört mezhebin imamlari da, ayni ekilde Arap asilli deildir. Bunu ifade ederken, bir irki ve onun üstünlüünü asla ortaya koymak deildir. Zaten böylesi bir durum, slamin iddetle reddettii bir anlayitir. Amacimiz hadis alma konusunda, Hz. Peygamber (s.a.v)in yaadii bölgede yaamami kimselerin, hadislere ulama konusundaki zorluunu ortaya koymaktir. Ana dilleri de Arapça olmayan bu kiilerin, Hadis toplamada yaadii sikinti ayrica düündürücüdür. Allah Kurani korumasaydi, onu dahi deitirmek için çaba sarfedilecei kesindir. Nitekim bu konuda büyük çabalar sarfedilmi ve birçok iddia ortaya atilmitir. slam dümanlari, tarih boyunca hep olmu ve olmaya da devam edecektir. Bu nedenle hadis diye rivayet edilenleri, incelemeden Hadis olarak kabul edemeyiz. Kuran-i Kerimin süzgecinden geçirdiimiz rivayetler, eer tezat tekil etmiyorsa Hadis olarak kabul eder ve hayatimiza uygulariz. Eer Kuran ve Sahih Hadis ile tezat tekil ediyorsa, uydurma rivayet olarak kabul eder ve itibar edemeyiz. Ana ilke bu olmalidir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

141

Kütüb-i Sitte diye isimlendirilen Alti Hadis Kitabinin müellifleri ve ihtiva ettikleri hadisler konusunda kisaca bilgi vermede yarar görmekteyiz.

1- Buhari

Asil adi Muhammed bin smail olup, Sahih-i Buhari adli hadis kitabinin müellifidir. Hadis bilginlerinden olan elBuhari el-Cufi 194/810-256/869 tarihinde Özbekistanda bulunan Buharada dünyaya geldi. Buharali olduu için ona nispetle, kendisine Buhari denilmitir. slam Peygamberi Hz. Muhammed(s.a.v)in irtihalinden 237 yil sonra dünyaya gelen Buhari,(h.210/825)tarihinde Hadis toplama iine, Etbau Tabiin döneminde balamitir. Onalti yainda Hac ibadeti için Mekkeye gitmi ve geri dönmeyerek ilim örenmek için orada kalmitir. Hadisleri, halk içinde duyduu ve kendi aratirmalariyla oluturmutur. Buharinin, Sahih-i Buhari adli eserinde toplam 9082 Hadis mevcuttur. Buhari, hadisleri kitabina yazarken, Sahih olmalari konusunda Allaha danimi olduu garantisini vermektedir. Herhangi bir hadisi, Sahih-i Buharisine dahil etmeden önce yikanarak iki rekat namaz kildiini, Allaha istiharede bulunduunu ve daha sonra hadisin sihhatine hükmettiini ve bunun diinda hiçbir hadisi, Sahih-i Buharisine almadiini ifade etmektedir. 600 bin hadis arasinda 7275 Hadis seçtiini iddia etmektedir. Bu durumda altiyüzbin defa yikandiini ve her Hadis için de iki rekat namaz kilmasi halinde, insanin iradesi diinda bir uygulama ortaya çikmi olacaktir. Buhari kitabinin müsvette halini temize çekme iini Hz. Peygamber (s.a.v)in kabri ile mimberi arasinda bulunan Ravza-i Mutahharada yaptiini söylemektedir. Bu çalimasini 16 yilda tamamlamitir. Buhari, Semerkant ehrinden 72 kilometre uzaklikta bulunan Hartenk Kasabasinda öldü ve oraya defnedildi.

142

2- Müslim

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Kütüb-i Sittenin ikincisi olan Sahih-i Müslim adli hadis kaynainin müellifidir. Müslim bnül-Haccac el-Kueyri, enNiaburi 206/821-261/875 tarihinde Horosanin Niabur ehrinde dodu ve ayni ehirde 55 yainda öldü. 52 ana bölümden oluan Sahih-i Müslim adli eserde, 300 bin Hadis arasinda seçilen, tekrarlariyla birlikte toplan 4000 hadis mevcuttur. Tekrarlar dikkate alinmadiinda Sahih-i Müslimde bulunan Hadis sayisi 3033dür. Müslim, Sahih-i Buharide bulunmayan 820 hadisi de ayrica kitabina almitir. Sahih-i Müslim üzerine erh olarak pek çok eser yazilmitir. Müslim de, Buhari gibi Arap yarimadasi diinda yaamitir. Ancak ilim örenmek ve hadis dinlemek için Hicaz, Irak, am ve Misir diyarlarini dolamitir. Badata birçok defa gelen mam Müslim, Badat alimlerinden Hadis dinleyip rivayette bulunmutur.

3- Nesai Kütüb-i Sittenin dier bir hadis kitabinin müellifi olan Nesai, Horosanin Nesa ehrinde 215/830-303/916 tarihinde domu olup, asil adi Ahmed bin uayb bin Ali bin Dinardir. Sünen-i Kebir adli eserinde 5724 Hadis toplamitir. Ravileriyle birlikte 300 bin hadis ezberleyen Nesai, yazmi olduu hadisleri Sünen-i Kebir adli eserinde toplamitir. Bu eseri büyük ilgi ve itibar görmütür. Daha sonra tekrar seçmeler yaparak yeni yazdii kitabina, Müctena ismini verdi. Fakat ilim muhitlerinde Sünen-i Sair diye öhret yapti. Zamanimizda Sünen-i Nesai adiyla anilir. lim örenmek için Hicaz, Irak, am ve Misira gitti. Daha sonra Misira yerleti. Filistinin Remle ehrinde vefat etti. Ancak Mekkede vefat ettii veya Hariciler tarafindan ehit edildii de rivayet edilmektedir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

143

Safa ile Merve arasina defnedildii rivayetler arasindadir.262 mam-i Nesai, afii mezhebine bali olan ve mutlak müctehid mertebesindedir.

4- Ebu Davud Kütüb-i Sitte adi verilen Hadis kaynaklarindan Sünenin müellifidir. Ebu Davut Horosan Bölgeside Sicistanda 202/817-275/888 tarihinde dodu. Asil adi Ebu Davut Süleyman bin el-Eas bin shak bin Beir es-Sicistanidir. Sünen adli kitabi hakkinda "Ben Resulullah (s.a.v)a isnat edilen 500 bin Hadis arasinda Süneni seçtim." diyor. Sünen adli kitabini 20 yilda tamamlami ve toplam 4800 Hadis mevcuttur. Tekrarlari ile birlikte toplam 5274 Hadis bulunmaktadir. Ebu Davud, ilim örenmek için Irak, am, Misir, Kufe, Badat, Basra ve Arap yarimadasini dolati. Ebu Davud, 275/888 tarihinde, arkasinda ondokuz eser birakarak, Basrada 73 yainda vefat etti ve oraya defnedildi.263

5- Tirmizi Kütüb-i Sitte adi verilen alti Hadis kitabindan olan Sünen-i Tirmizi adiyla mehur Hadis kitabinin yazaridir. Eserin asil adi Camiüs-Sahihdir. Tirmizi, Türkistanin Buhara ehrinin Ceyhun Nehri kiyisindaki Tirmiz kasabasinda 209/824297/909 tarihinde dodu. Doduu yere nispetle ona Tirmizi denilmitir. Ancak asil adi, Muhammed bin sadir.

262

263

Ez-Zehabi Tezkiratül-Huffaz, II, 698; bn-i Kesir, el-Bidaye, venNihaye XI, 124 Sünen-i Ebu Davud, Terceme ve erhi-1987

144

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Tahsilini memleketinde ve Horosanda yapmitir. Buharinin talebesidir. Anadan doma ama olduu rivayet edilir. Sonradan gözlerini kaybettii konusunda da rivayetler vardir. Ölümüne yakin yillarda, gözleri tamamen görmez olmutur. Sünen adli eserinde tekrarlariyla birlikte 3951 hadis mevcuttur. Tirmizi, Türkistanin Bo ehrinde öldü ve oraya defnedildi.

6- bn-i Mace Kütüb-i Sitteden olan es-Sünen isimli eserin yazaridir. Hicri 3. yüzyilin önde gelen Hadis hafizlarindandir. bn-i Mace, Tahran yakinlarindaki Kazvin ehrinde 209/882-273/886 tarihinde dünyaya gelmi ve orada ölmütür. Asil adi Ebu Abdullah Muhammet bin Yezid bin Mace el-Kazvindir. bn-i Mace, ilim örenmek için Irak, Basra, Küfe, Mekke, am, Misir ve Reyde bulunmu ve hadis toplamitir. bn-i Mace dönemin önde gelen hadisçilerinden ders almi ve Hadis dinlemitir. bn-i Macenin Süneninde 37 kitap, 1515 bab, 4341 Hadis vardir. Sünende bulunan hadislerin 3002si dier Kütüb-i Sitte kitaplarinda da mevcuttur.264

F- MAMYYE ASI (ONK MAM MEZHEB) slam tarihinde, Hz. Hüseyin(r.a)in ehid edilmesinden sonra, Emevilere kari ilk ayaklanan Hz. Hüseyin(r.a)in torunu mam Zeyd b. Ali b. el-Hüseyindir. Baarisiz bir isyan olmusa da, fikirleri olu Yahya ile birlikte Zeydiyyeyi ortaya çikardi. Daha sonra mamiyye firkasinin 6. mami, Cafer es- Sadik (ö:765)in ölümünden sonra ayriliklar çikmi, bir kismi büyük olu smaili mam kabul edip ayrilarak mamiyyeyi kurmu264

amil slam Ansiklopedisi; Zehabi, Tezkiretül-Huffaz, II, 183

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

145

lardir. ia gruplari arasinda sürekli görü ayriliklari olmu ve kendi içlerinde birçok firkaya ayrilmilardir.265 mamiyye iasi olarak bilinen, dier bir ifadeyle "Caferiyye" mezhebinin, yaygin olarak randa büyük taraftarlari bulunmaktadir. Bunlar oniki imami masum kabul ettiklerinden, snaaeriyye (yani onikiciler) denilen inanç grubu, imamlara inanmayi imanin artlarindan birisi olarak kabul ederler. mamiyye inanci, hem itikad ve hem de ibadette mam Cafer es-Sadikin görülerine dayandiindan dolayi, Caferiyye olarak da anilir. Bu inanç grubu, Kütüb-i Sitteyi kabul etmemektedir. Kendilerince bir hadisin kabul görmesi için, o hadisin senedinde mutlaka mamiyyeden kii veya kiilerin, Hz. Peygamber (s.a.v)den rivayet etmeleri gerekir. mamiyye iasina göre imamlari halk seçemez. mamlar Peygamberler gibi, Allah tarafindan seçilerek görevlendirilen kimselerdir. Kabul edilen imamlar ile Peygamberler arasinda hiçbir fark görülmemektedir. Bir kiinin mümin olabilmesi için oniki masum imama inanmasi ve onlara tabi olmasi gerekir, inanci esastir. iilik veya ia, slamdaki zümrelerden birisi olarak, Hz. Ali (r.a)ye yanda olan kimseler olarak da ifade edilir. ia terimi, takipçiler anlamina da gelir. Bu terimin Hz. Muhammed (s.a.v)in irtihalinden sonra kullanilmaya balandii bilinmektedir. iiler, slam dinine mensup 1,5 milyar insanin yaklaik 200 milyonunu temsil ederler. iilik, ran nüfusunun %89unu, Irak nüfusunun %65ini, Azerbaycan, Yemen, Bahreyn, Katar, Türkmenistan ve Türkiyede nüfusun %8ini, Suudi Arabistan nüfusunun %15ini, Pakistan nüfusunun %20sini, Afganistanin %19unu oluturmaktadirlar. iilik akimi, deiik fikirler barindirmaktadir. iilerin ortak noktasi, Hz. Muhammed(s.a.v)in irtihalinden sonra, halife265

Ahmet Hilmi, slam Tarihi, s. 208

146

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

lii (imameti) sirf onun soyundan, Hz. Ali(r.a) ile balamak üzere gelen insanlara ait olduunu kabul etmektir. iiler arasinda, mamet hakkinda farkli görüler vardir ve bu nedenle iilii genel olarak üç kategoriye göre siniflandirmak mümkündür: 1-Beçiler veya Zeydilere göre; Hz. Muhammed (s.a.v)den sonra, mam Ali, mam Hasan, mam Hüseyin, mam Zeynel Abidin ve mam Zeyd olarak siralanmaktadir. Deyleman* ve Taberistan** bölgesinde m.864 yilinda kurulan ve m.928 yilina kadar varlii devam eden devlet, ilk Zeydi devletidir. Tarih boyunca deiik Zeydi inançlari ortaya çikmitir. Ancak günümüzde varliini sürdüren Zeydiler, youn olarak Yemende yaarlar. 2-Yediciler veya smaililere göre ise; mam Ali, mam Hasan, mam Hüseyin, mam Zeynel Abidin, mam Muhammed Bakir, mam Cafer Sadik, mam smaildir. smaililerin birçok kolu ve inanç grubu vardir. Tarihteki Fatimiler smaili devletidir. smaililer, Safeviler dönemine kadar, dünya iiliinin çounluunu oluturmaktaydilar. Günümüzde smaililer, Hindistan, Pakistan, Afganistan, Tacikistan ve Suriyede yaamaktadirlar. Caferiler; Caferilik mezhebinden baka hiç bir mezhebin ii olduunu kabul etmezler. Zeydi mezhebini Müslüman saymakla beraber, hak mezhep olmadiina inanirlar. Türkiyede yaayan ii gruplari çounlukla Nusayriler ve Caferilerdir.

*

**

Deyleman: Hazar denizinin güney batisi ile Tahran'in kuzeyine düen bölgedir. Taberistan: Gülistan ve Gilan eyaletlerini içine alan ran'daki tarihi bölgedir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

147

1- Oniki mam mamiyye iasina göre, halen sa olan ve kiyametten önce Mehdi sifati ile zuhur ederek zülümle dolmu dünyayi, adaletle dolduracak Mehdiye olan inanç ve balilik bir iman esasidir.266 Onikinci imam olarak kabul edilen Mehdinin sa, dier onbir imamin öldüü bilinmektedir. mamet meselesi, slam tarihi boyunca Müslümanlarin baini aritan en önemli sorunlardan birisi olmutur. Nitekim mamet tartimalari Hz. Peygamber (s.a.v)in vefatindan sonra ortaya çikan, Hz. Ebu Bekir (r.a)in seçimi ile halledilmi gibi görünen, ancak Hz. Ali (r.a) ve Hz.Muaviye (r.a) mücadelesinde tekrar ortaya çikan ve özellikle Hz. Hüseyin (r.a)in ehit edilmesinden sonra, onun taraftarlarinca hep gündemde tutulan ve günümüze kadar devam eden canli bir süreç takip etmitir. iiler mameti bir inanç esasi olarak kabul etmilerdir.267 ia, mametin insanlarin tercihine birakilamayacak kadar önemli bir i olduunu ileri sürmü ve mamlarin bizzat lahi iradenin tecellisiyle tayin edildiini savunmutur. Bu anlayia göre onlar, hem ayetler ve hem de hadislerin açik beyani ile Hz. Peygamber (s.a.v)den sonra, Hz. Ali (r.a)nin mam olduunu iddia etmilerdir. Tipki Hz. Peygamber (s.a.v)in kendisinden sonra, Hz. Ali (r.a)in imam olacaini açikladii gibi, Hz. Ali (r.a) de kendisinden sonra, Hz. Hasan (r.a)i, O da Hz. Hüseyin (r.a)nin imametini açiklamitir. mamiyye iasi, mamlarin sayisini oniki ile sinirlandirmi, onikinci imam olan Muhammed el-Mehdi bin Hasanin (d.255/869 -?) Gaybet*e girdiini, Allahin diledii bir vakitte zuhur edeceini ve dünyayi adaletle dolduracaini kabul etmektedirler.268

266 267 *

268

Prof. Dr. Ethem Ruhi Filali, mamiyye iasi, s.171-172 Prof. Dr.Hasan Onat, Emeviler Devri ii Hareketleri ve Günümüz iilii, s.15 Gaybet: Bir eyin baka bir ey ile kaybolmasi, kiinin kendisini kaybetmesi, ilhamin etkisiyle kendinden geçmektir. Halil brahim Bulut, lk Dönem mami Kaynaklarda Gaybet Anlayii, Cumhuriyet Ünv. lah. Fak. Dergisi, VIII/2, s.50-51

148

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Caferi iiler, Resulullah (s.a.v)dan rivayet edilen çok sayidaki hadislere dayanarak Hz. Fatima (r.anh)nin evlatlarindan olan, beklenilen Mehdinin yaadiina inanirlar. mam Hüseyinin sekizinci olu imam Hasan Askeri h.260 yilinda vefat edince, ismi Muhammed ve künyesi Ebul-Kasim olan biricik olu Hz. Mehdidir. Baka çocuu yoktur. Güvenilir Müslümanlardan bir grup onu görmü, dünyaya geldiini, özelliklerini ve babasi tarafindan açik bir ekilde mam olarak tanitildiini rivayet etmilerdir. Hz. Mehdi dünyaya geldikten be yil sonra gaybete çekilmi, gözlerden sakli kalmitir. Çünkü dümanlari onu tutuklayip öldürmek istiyordu. Oysa Allah, ahir zamanda evrensel adaletin gerçeklemesi ve yeryüzünün fesat ve zulüm ile dolduktan sonra temizlenmesi için onu korumayi irade etmitir inanci, iilikte önemli bir ilkedir. Mehdi kelimesi, Arapça bir kelime olup, doru yolu bulan doru yolda olan, yol gösteren, önde giden öncü anlamlarina gelmektedir. Kaynaklarda ise, kiyamet öncesinde zulüm ve adaletsizliin her tarafi kapladii bir zamanda gelip, yeryüzünü adaletle dolduracai ve slami hakim kilacai söylenen Ehl-i Beytten bir kimse eklinde tarif edilmektedir. Kuran-i Kerimde "Mehdi" kelimesi geçmemektedir. Hemen hemen bütün dinlerde, hatta ilkel kavimlerde de, Mehdi düüncesinin varlii dikkatleri çekmekte, dünya dinlerinin ortak bir objesi olduu, temel yapi ve elementlerinin birbirine çok benzedii görülmektedir.269 yi ile kötünün mücadelesi sürdükçe, kaybeden tarafin böyle bir inanç içerisine girmesinin mümkün olabilecei ifade edilmektedir. Çünkü böyle ortamlarda ümide ihtiyaç olmakta, kurtarici bir motife bel balamak insani ve toplumu rahatlatmaktadir. Hz. Peygamber (s.a.v) döneminde böyle bir beklenti mevcut deilken, halifelerin ehit edilmesiyle balayan süreçte, siyasi ve sosyal kargaanin devam ettii, zulüm ve ahlaksizliin boy gösterdii saltanat devrinde, Mehdi bekleme inancinin sos269

Ethem Ruhi Filali, slam Düüncesinin Teekkül Devri, s.69

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

149

yal ve psikolojik artlarinin olutuu bilinmektedir. Bu problemlerden çiki için, Kuran ve Sünnetin rehberliine sarilmak yerine, dier din ve kültürlerin etkisiyle, Kitab-i Mukaddeste bahsedilen Yahudileri esaretten kurtaran ve kutsal mabedi yeniden ina edecek olan kral "Mesih" tipi "Mehdi" beklentisine girilmesinin doru olmadii anlailmaktadir.270 sa (a.s)in semaya kaldirildii ve ahir zamanda dönecei inanci Yahudi kökenlidir. iadaki gizli imamlar inaniinin tam bir örneidir. Bu inanç Yahudilerden, Hz. sa (a.s)nin ahir zamanda tekrar geri gelecei eklinde Hiristiyanlia, sonra da Mehdilik eklinde Müslümanlara geçti.271 Avni lhan, "Mehdilik" isimli eserinde, Mehdilik kavraminin Abdullah bn-i Sebe tarafindan Müslümanlar arasinda yayildiini söyler. ii mezheplerinden olan Sebeiyyenin, bu isimden çiktii düünülmektedir. Ancak Abdullah bn-i Sebe ile ilgili kesin bir görü birlii yoktur. Abdullah bn-i Sebe ve onun kurduu Sebeiyye, slam dünyasinda büyük tartimalara, bölünmelere yol açmi ve büyük zararlar vermitir. Sebeiyye firkasi, Hz. Ali (r.a)yi Tanri olarak kabul eden bozuk bir inanç grubudur, dier adi da Hurufilerdir. Sebeiyye firkasinda olanlar, Ashab-i Kiramin hepsini Fasik*, hatta kafir (HAA) olarak kabul ediyorlar. Bunlara göre bn-i Mülcem, Hz. Aliyi öldürmedi. eytan Hz. Alinin ekline girmiti, eytani öldürdü. Hz. Ali bulutlar içindedir. Gök gürlemesi onun sesidir, imek ise kamçisidir, dediler.272 Burada unu da belirtmek gerekir ki, samimi olarak slama girenlerin yaninda, görünüte slami kabul eden, ancak gerçekte onu kabul etmemi, sadece Müslümanlarin dini ile

270 271 *

272

Ekrem Sarikçiolu, Dinlerde Mehdi Tasavvurlari, s.116 Mehmet Dumanolu, Mezheplerin Ortaya Çiki Nedenleri, ia, Sünnilik, Alevilik, s.49 Fasik: Allah'in emirlerine aykiri davranan, günahkar,kötü huylu, kötülük yapmayi alikanlik haline getiren kimsedir. mam Taberi, Tarih-i Taberi, c.4, s.283-505

150

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

oynamak, hatta onlarin arasina sapik fikirlerini yaymak için slama girenler de vardir.273 Muhammed Ebu Zehra "slamda Siyasi ve ktisadi Mezhepler Tarihi" isimli eserinde, Abdullah bn-i Sebeye tabi olan Sebeiyye firkasini, sapik fikirlerini yaymak için slama girenlere örnek olarak vermektedir.274 Dini inanç ve ibadetlerin zayifladii, savalarin sürdüü, yabancilarin baski ve hakimiyetlerinin arttiklari, ekonomik düzenin bozulduu devirlerde "Mehdi" bekleme inancinin yayginlik kazandii görülmektedir.275 Böyle dönemlerde insanlarin, zulmün yerini adaletin ve bariin, yoksulluun yerini bolluun aldii, yeryüzünün cennete dönütüü bir dünyada yaamayi hayal ederek günlerini geçirdikleri anlailmaktadir. Zaten her ferdin ve milletin en büyük arzu ve ideali altin bir çai yaamaktir. Mehdilerden beklenen görevlerin neler olduu konusu incelendiinde de, birtakim beklentilerin arkasinda yatan nedenler, çok daha iyi fark edilmekte ve birçok sorunun cevabi bulunmaktadir. Nitekim, rivayetlerden anlailacai üzere, Mehdilerin en bata gelen görevleri; ülkelerini içte ve dita sulh ve adalete kavuturmalari ve her yerde emniyeti salamalaridir. Bütün dinlerdeki Mehdi tasavvurlarinda, özellikle bu konu üzerinde durulmasi dikkatleri çekmektedir. Müstakbel Mehdinin genellikle ülkeyi diaridan rahatsiz eden komu milletlerle ve içeride de istenmeyen gruplarla savatirildii görülmektedir.276 nsanlarin neden Mehdi beklentisi içine girdikleri aratirildiinda da, deiik sonuçlarla karilailmaktadir. Nitekim, "Mehdi" ve "Mesih" lerin pelerine düen kimselerin, daima bir kurtarici arayanlar olduu, ruhlarinin derinliklerinde bir

273 274 275 276

Prof. Dr. Fazlur Rahman, slam s.147-155 Muhammed Zehra, a.g.e s.17 Ekrem Sarikçiolu, Mehdi, s.369 Ekrem Sarikçiolu, a.g.e, s.94

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

151

karizma özlemi yattii, rasyonellii inkar ettikleri ölçüde duygularini serbest biraktiklari, böyle bir ruh haliyle de kiiliklerini her türlü di müdahale ve kontrole açik tuttuklari belirtilmektedir.277 Kaynaklardaki rivayetler incelendiinde, "Mehdi" ile ilgilil farkli görülerin ortaya konulduu görülmektedir. Nitekim Mehdinin geleceini ve rivayetlerde haber verilenlerin tamamini gerçekletireceini, Mehdi beklemenin fitri olduunu, dolayisiyla da bu ihtiyacin karilanmasi gerektiini, bu hadislerin içerisinde sahih, zayif ve uydurma olanlarin bulunabileceini, ancak Te'vil* in iyi yapilmasi gerektiini söyleyerek bu fikri savunanlar bulunmaktadir.278 Buna mukabil, Mehdi ile ilgili rivayetlerin çounluunun tartimali olup, tutarsizliklarla ve çelikilerle dolu olduunu, siyasi olan bir meselenin zamanla dini bir ekil aldiini söyleyen bnu Halduna göre; Mehdilik iddiasinda bulunanlarin peinden ancak ahmak, tecrübesiz, akilsiz ve bilgisiz kimseler gitmektedirler. Bunlar genellikle, merkezlerden ve mamur olan yerlerden uzaklarda yaayan akli kit kimselerdir.279 Bir kisim rivayetlerin Kuran ve Sünnetle telifinin mümkün olmadii, bu düüncenin slam toplumuna büyük zarar verdiini, bu kurtarici Mehdi inanci slamin deil, kültürün ödünç aldiini, Kuran varken Mehdiye ihtiyaç bulunmadiini, Mehdi beklemenin bir inanç esasi olarak benimsenmesinin mümkün olmadiini belirtenler de bulunmaktadir. "Kurani

277 *

278

279

Ali Bulaç, Din Ve Modernzm, s.316 Te'vil: Açiklamak, beyan etmek, bir sözü baka bir mana ile açiklamak, sözü ondan anlailan açik manasindan nispeten kapali veya ikinci derecede bulunan manaya veya manalara çekmek, böyle anlamak ve yorumlamaktir. Dönmek, yerine varmak, yerini bulmak, sözü açiklamak, manasini belirlemeye çalimaktir. Prof. Dr. Yusuf Kardavi, a, g, e, s.161; brahim Bayraktar, Edebi ve lmi Açidan Hadis, s.111 bn Haldun, Mukaddime, Trc. Zeki Velidi Togan, II, s. 166, 177, 179, 180

152

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

olan kimsenin Mehdiye, anayasasi olan devletin ise, ihtilale ve kurtariciya ihtiyaci olmaz." diyen Prof. Dr. Hüseyin Atay, Mehdi ile ilgili görülerini ilginç olan bu benzetme ile açiklamaktadir.280 Prof. Dr. Süleyman Ate de, Mehdi konusu ile ilgili olarak; Mehdi beklemenin doru olmadiini, eer Mehdi varsa, onun her çada, slam urunda mücadele veren ihlasli liderler veya insanlii doru yola sevkeden Müslüman alimler olduunu söyleyerek görüünü belirtmektedir.281 Bütün bunlarla birlikte belirtelim ki, düman istilasindan kurtulmak için balatilan mücadelelere Mehdi düüncesinin saladii heyecani ve katkiyi kabul etmekle beraber, önemli olan kurtarilmayi bekleyecek bir duruma dümeden önce, gereken çaba ve gayreti göstermek ve iyi bir konumda bulunmaya çalimak olmalidir. Zira bir milletin ilerlemesi ve gelimesi için Mehdi beklemek yerine çalimaya, ruha, inanca, kendine güven duymaya, hirsa, azime, ideale, kararlilia, gayeye ve baaracaina inanmaya ihtiyaci vardir. Gayesiz hiçbir ilerleme mukadder deildir. Dünyayi fani, hayati hakir, hirsi haram görecek derecede seviyesi dümü, inanci bozulmu ve gayesi mahvolmu bir toplumun ilerlemesi mümkün olmadii gibi, son anda içine dütüü bir takim sikintilardan kendisini kurtarmayi baarmasi da övünülecek ve abartilacak bir husus olmamalidir.282 Mehdi özlemini yansitan rivayetlere, Buhari ve Müslimin, eserlerinde hiç yer vermedikleri dikkate alincak olursa, onlarin kanaatlerinin de hangi yönde olduu anlailacaktir. Zira, Hz. Peygamber (s.a.v)in bile birçok sikintiya katlandii gözönüne alindiinda, Mehdinin kisa sürede dünyayi adaletle dolduracai

280 281 282

Prof. Dr. Hüseyin Atay, Cehaletin Tahsili, s.54 Prof. Dr. Süleyman Ate, Çada Tefsir, II, 406 smail Hakki Baltaciolu, Osmanlidan Cumhuriyete slam Düüncesinde Arayilar, s.411

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

153

ve insanlar arasinda refahi salayacai iddiasi bir ütopyadan ibarettir.283 Böyle bir durumda, Mehdi olarak bilinen kurtariciyi, Hz. Peygamber (s.a.v)in önüne geçirmek demektir ki, slami bir mantikla bunu badatirmak da zor görünmektedir. Bununla beraber Allahin, hiç bir insana, insanüstü bir kudret vermediini, dünyayi düzeltmeyi, yeryüzünün tamamini adaletle doldurmayi ve insanlari refaha ulatirmayi, Peygamberlerin bile baaramadiini da unutmamak gerekir. Ahir zamanda gelecek ve teblii kiyamete kadar geçerli olan zatin Hz. Peygamber (s.a.v) olduunu, Kuranin bize bildirmesine ramen, bir kurtarici beklentilerini muhafaza eden kimselerin Kurana aykiri da olsa, bu görülerini slam ile sentezleyerek sürdürmeye çalimalarinin yanlilii, bugün çok daha açik bir ekilde anlailmaktadir. Kurana göre ahir zamanda beklenen Mesih veya Mehdi gelmitir ve Onun ismi de Hz. Muhammed (s.a.v)dir.284 "Kendilerine kitap verdiklerimiz Onu (o Kitaptaki Peygamberi), öz oullarini tanidiklari gibi tanirlar. Buna ramen onlardan bir grup bile bile gerçei gizler." "Gerçek olan, Rabbinden gelendir. O halde kukulananlardan olma!"285 Yahudiler Tevratta, Hiristiyanlar da ncilde son Peygamberin vasiflarini gördüler, onun gelmesini beklediler. Her nesil bunu kendinden sonra geleceklere anlatti ve inanmalarini tavsiye etti. Çünkü Hz. sa (a.s) ve Hz. Musa (a.s) da bunu emretmiti. Bunun için her iki zümre de, bu Peygamberin gelmesini dört gözle bekliyorlardi. Ancak onun Araplar arasindan ve bir yetim kimse olarak gönderildiini görünce, sirf irkçilik düüncesiyle inkar ettiler. Halbuki Onun hak Peygamber olduunu,

283 284 285

Y.ahin Yavuz, Kiyamet Alametleri, s.526 Ekrem Sarikçiolu, a.g.e, s.117 Bakara, 2/146-147

154

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Kuranin ifadesi ile, kendi oullarini bilip tanidiklari gibi biliyorlardi. "Hani, Meryem olu sa, "Ey srailoullari! üphesiz ben, Allahin size benden önce gelen Tevrati dorulayici ve benden sonra gelecek, Ahmed adinda bir Peygamberi müjdeleyici (olarak gönderdii) Peygamberiyim." demiti. Fakat (sa) onlara apaçik mücizeleri getirince, "Bu, apaçik bir sihirdir." dediler."286 ,,Onlar, yanlarindaki Tevratda ve ncilde yazili bulduklari Resule, O ümmi Peygambere uyan kimselerdir. O, onlara iyilii emreder, onlari kötülükten alikoyar. Onlara iyi ve temiz eyleri helal, kötü ve pis eyleri haram kilar. Üzerlerindeki air yükleri ve zincirleri kaldirir. Ona iman edenler, Ona saygi gösterenler, Ona yardim edenler ve Ona indirilen Nura (Kurana) uyanlar var ya, ite onlar kurtulua erenlerdir."287 Tevratta da bu konu ile ilgili Kurani dorulayan emirler vardir. "srailoullarina söyle, onlara, kardeleri arasindan senin gibi bir Peygamber göndereceim." "O kendiliinden bir ey söylemeyecek, ben ne istemisem, ne söylemisem onu insanlara tekrar edecek."288 Mesih, Hz. sa (a.s) için bir isim, bir ünvandir. sa (a.s)in her türlü günahtan korunmu olmasi, dokunduu hastalarin Allahin izni ile ifa bulmasi ve yeryüzünde çok seyahat edip sesini her tarafa duyurmasi sebebiyle, bu ismin kendisine verildii rivayet edilmektedir. Ayrica Mesih, brani dilinde ,,Mübarek anlamindadir. Hz. sa (a.s)nin eref ve faziletini ifade etmek için de, ona Mesih denilmitir. Bu ünvan Kurana aittir.

286 287 288

Saff,61/6 Araf, 7/157 Tevrat, Tesniye, 18.bab.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

155

"Bir de o Yahudilerin sayi inkar etmeleri ve Meryeme zina isnadi ile büyük bir iftirada bulunup aleyhine sözleri","Ve: Biz, Allahin Peygamberi olan Meryemin olu sa Mesihi öldürdük",demelerinden dolayi kalplerini mühürledik. Halbuki onlar sayi öldürmediler ve asmadilar, fakat kendilerine bir benzetme yapildi.(Onlardan biri sa eklinde kendilerine gösterildi ve bu adam öldürüldü)Esasen sanin katli hakkinda kendileri de ihtilafa düüp kesin bir üphe içindedirler. Onlarin bu öldürme hadisesine ait bir bilgileri yoktur. Ancak kuru bir zan peindedirler Onu gerçekten öldürmemilerdir."289 "Yahudiler ,"Üzeyir Allahin oludur." Hiristiyanlar da "Mesih Allahin oludur dediler". Bu, onlarin aizlari ile uydurduklari sözleridir ki, daha önce küfredenlerin (melekler Allahin kizlaridir, diyenlerin) sözlerine benziyor. Allah onlari kahretsin, haktan batila nasil çevriliyorlar?"290 Mehdi ise, hidayete ermi, sirat-i müstakime yönlendirilmi kimse demektir. Mehdi, zulüm ve adaletsizliin her tarafi kapladii bir zamanda gelip, yeryüzünü adaletle doldurcai ve slami hakim kilacai söylenen, Ehl-i Beytten olacai iaret edilen bir ahsiyettir. Yahudiler de Hiristiyanlar da, hatta onlardan önceki insanlar da, ömürlerini hep bir kurtarici bekleyii içerisinde geçirmilerdir. Özellikle zulme uradiklari ve kötülüe maruz kaldiklari zamanlarda böyle bir kurtarici beklemilerdir. Peygamberlik silsilesinin devam ettii devirlerde beklenen bir Peygamber, bir Mesihtir. Peygamberimiz (s.a.v)den sonra da, hemen her dönemde bir müceddit ve bir kurtarici beklenmitir. Ama artik bugün beklenen bir Peygamber deil, onun soyundan gelecek bir rehber ve bir Mehdi olmutur.

289 290

Nisa 4/156-157 Tevbe,9/30

156

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Mehdi, kiyamet alametleri içinde en populer olan, hakkinda en çok hadis uydurulan ve en çok istismar edilen karakterdir. Hadisler kullanilarak oluturulan bu karakterin kiyamete yakin dünyaya geleceine, herkesi yenip dünyaya hakim olacaina, daha sonra gelecek Hz. sa (a.s) ile buluup dünyayi yöneteceine ve bunlari gerçekletirmek için ise, Deccal* ile savaacaina inanilir. Hadislere göre Mehdi kadar, Mehdinin talebeleri de üstün yeteneklere sahip siradii kiilerdir. Tüm bu yeteneklere sahip olabilmek, kendi liderinin Mehdi olduunu ispat edebilmek için, tarih boyunca yüzlerce hadis uydurulmutur. Bu nesiller kendi liderlerine uyan hadisleri doru kabul etmi, dier hadisleri yalanlamilardir. Bu nedenle slam aleminde Mehdi enflasyonu yaanmitir. Tarih boyunca slam dünyasinda, çok önemli hizmetlerde bulunan büyük slam alimlerinin her birisini, Mehdi vasfina haiz görmek mümkündür. Ancak onlar iddiasiz, samimi ve beklentilere girmeden slam dinine hizmet etmilerdir. Mehdilik iddiasinda kesinlikle bulunmamilardir. Onlarin faziletlerini gören halk da, onlarin etrafinda toplanmi ve bir hizmet dairesi oluturmulardir. Bununla birlikte "Ahir zamanda gelecek zat benim!" diye meydana çikan kimseler de olmutur. Yalanci Peygamberler gibi, "Ben Mesihim" diyen kimselere de, her dönemde ahit olunmutur. Bir kurtarici bekleme ve bunun istismar edilmesi konusu sadece dini hayatta da sinirli kalinmamitir. Ekonomik hayat adina da bir kurtarici beklenmitir. nsanlarin bazilari, sosyal hayat adina da bir kurtarici beklemilerdir. Mehdi olabilecek bir kimse, hiç bir zaman böyle bir iddiada bulunmamitir. Örnein:Muhammed Bahauddin Nakibendi böyle bir Mehdi olabilir, ama kendisini hiç bir zaman o mertebede görmemitir. mam-i Rabbani bir nevi Mehdidir. Ne var ki, kendisine insan olma payesini bile çok görmütür.

*

Deccal: Ahirzamanda ortaya çikacak en büyük negatif güç olarak rivayet edilen varliktir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

157

Bediuzzaman Said Nursi bir Mehdi olabilir, ancak hiç bir zaman böyle bir iddiasi olmamitir. Zaten o ufkun insanlari, kendilerine makam ve mevki biçmekten uzak kimselerdir. Mesih olma iddiasinda bulunuluyorsa, o da slam inancina göre küfürdür. Hiç kimse, "Ben Mesihim" diyemez. Çünkü Hz. Mesih gelmi ve içimizden ayrilmitir. Peygamber olarak gitmitir. Birisinin kalkip da, "Mesihim" demesi Peygamberlik iddiasi olur ki, dolayisiyla bu iddia küfürdür. Sonra belli bir anneden domu bir insanin Mesih iddiasinda bulunmasi Tenasüh* iddiasi olur ki, bu iddia dinimizce asla kabul görmemi bir delalettir, hatta küfürdür. Mehdiyim iddiasi ile ortada dolaiyorsa bir kimse, dalalete sürüklenmi bir zavallidir. Bir Müslümanin o tür iddialari kabul etmesi mümkün deildir.291 Mesih konusunun dini temellerine gelince, Hz. Mesihin ahir zamanda tekrar dünyaya döneceini ve bu nuzülün keyfiyetini bildiren yaklaik yüz kadar hadis vardir. Bu hadislerden bazilari öyledir: Resulullah (s.a.v) buyurdu ki: "Nefsim kudret elinde olan Allaha yemin ederim ki, adaletli bir hükümdar olarak Meryem olu sanin araniza inmesi yakindir. Haçi kiracak, domuzu öldürecek, cizyeyi kaldiracak ve bolca mal daitacak. Mal o kadar çoalacak ki, artik kimse onu sadaka olarak kabul etmeyecek."292 Ebu Hureyre(r.a)den rivayet edildi ki, Resulullah(s.a.v) buyurdu: "Nefsim kudret elinde olan Allaha yemin ederim ki, Meryem olu sanin adalet sahibi olarak inmesi yakindir"293

*

291 292 293

Tenasüh: Ruh göçü, yeniden bedenlenme ve dünyaya dönü, reenkarnasyondur. *11.10.2004 tarihli, www.herkul.org sitesi Muslim, Sahih-i Muslim, c.6 s.532; bn-i Mace, Sunen, c.10 s.340 Buhari, Büyü,102, Mezalim, 31; Muslim, man 242

158

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Kuran-i Kerimde, bu konuyu açik olarak ifade eden bir ayet yoktur. Fakat bazi slam alimleri dört ayetin, ahir zamanda Hz. Mesihin ineceine iaret ettiini söylemilerdir. Bu ayetler: "O, salihlerden olarak beikte iken ve yetikinlik halinde insanlara (Peygamber sözleriyle) konuacak."294 "Ehl-i Kitaptan herbiri, ölümünden önce O'na muhakkak iman edecektir. Kiyamet gününde de O, onlara ahit olacaktir."295 "Doduum gün, öleceim gün ve diri olarak kabirden kaldirilacaim gün esenlik (selam) banadir."296 "üphesiz ki O (sa), kiyametin (ne zaman kopacainin) bilgisidir. Ondan hiç üphe etmeyin ve bana uyun; çünkü bu, dosdoru yoldur."297 Ayetlerde, Hz. sa(a.s)nin kiyamet için bir bilgi olduu belirtilerek, onun ahir zamanda tekrar dünyaya döneceine iaret edilmektedir. Mehdi ile ilgili olarak hadislerde, "Mehdi bizden, Ehl-i Beyttendir. Allah onu bir gecede zafere erdirecektir. Mehdi, Fatima evladindandir."298 "Dünya hayatinin sona ermesine bir gün bile kalsa, Allah zulümle dolu olan dünyayi adaletle dolduracak ve Ehl-i Beytten birini gönderecektir."299 "Ümmetimden hak üzere cihat eden bir taife kiyamete kadar devam edecektir. sa bin Meryem nazil olunca Müslümanlarin emiri:"Buyurun bize namaz kildirin" diyecek, Hz. sa da:"Hayir, siz birbirinizin

294 295 296 297 298 299

Ali mran, 3/46 Nisa, 4/159 Meryem, 19/33 Zuhruf, 43/61 bni Mace, Fitem, 34; Darimi, Mehdi, 1 Ahmed bin Hanbel, II, s.117-118

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

159

emirisiniz. Bu Allahin slam ümmetine bir ikramidir, diyecektir."300 buyurmaktadir. Hz. sa (a.s) konusu Hiristiyanlarda olduu gibi, Müslümanlar arasinda da Mehdi ve Deccal konulariyla birlikte kabul gören bir konudur. Hadis kriterleri açisindan rivayetlerin durumu ayridir, halk arasinda yayginlii ayridir. Ancak Hiristiyan aleminin beklentisi ile slam dünyasindaki beklenti farklidir. Konu ile ilgili olarak, Üstad Bediuzzaman Said Nursi : "Madem onun adeti öyle cereyan ediyor, ahir zamanin en büyük fesadi zamaninda, elbette en büyük bir Müctehid, hem en büyük bir müceddid, hem hakim, hem Mehdi, hem murid, hem kutb-u azam olarak zat-i nuraniyi gönderecek ve o zat da Ehl-i Beyt-i Nebeviden olacaktir." eklinde görü beyan etmektedir. slam alimlerinden bazilari, Hz. sa (a.s)nin ahsen nuzülünü, Allahin hikmetine aykiri bularak, bu nuzüle "ahs-i Manevi"* olarak bakmilardir. Bazilari da, ayet ve hadisleri daha deiik ekilde tevil etmilerdir. Bediuzzaman Hazretleri ise,Hz. Mesihin nuzülünün ahsen olacaini inkar etmemekle beraber, daha çok ,,ahs-i Manevi üzerinde durmu ve Hz. Mesihin nuzülünü, Hiristiyanlik aleminin slama ktida** etmesi eklinde anlamitir. Hiristiyanliin Tasaffisi*** için Hz. Mesihin ahsen nuzülünü de uzak görmemek gerektiini ifade ederek, "Evet, her vakit melekleri semavattan yere gönderen, bazi vakitte Hz. Cibrilin Dihye suretine girmesi gibi onlari insan suretine

Muslim, Sahih-i Muslim, Rudani, c.5,s.380 ahs-i Manevi: Ayni gaye için çalian bir topluluun manevi ahsiyeti, bir ahis olmadii halde kendisine ahis muamelesi yapilan müessese, cemiyet, cemaat veya bir topluluun taidii manevi kuvvet ve meziyetleri ortak amaçlar için bir arada bulunan ve ayni hedefe doru yürüyen topluluklari temsil eden ve topluluklar üzerinde kuatici bir emsiye mahiyetindeki manevi ahsiyettir. ** ktida: Uymak, tabi olmak demektir. *** Tasaffi: Saflama, temizleme, durulamadir.

300 *

160

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

vaz eden, ruhanileri alem-i ervahtan gönderip, beer suretinde tenessul ettiren, hatta ölmü velilerin ruhlarini cesed-i misaliyle dünyaya gönderen bir hakim-i zulcelal, deil sema-i dünyada cesedi ile bulunan ve hayatta olan Hz. sayi, belki alem-i ahiretin en uzak köesine gitseydi ve hakikaten ölseydi, yine öyle bir netice-i azime için ona yeniden ceset giydirip dünyaya gönderirdi." demektedir. Üstad, meseleyi bu ekilde izah ederken, bazi rivayetlerde yer alan teferruata hiç girmemitir. Üstad, Bediuzzaman Said Nursi elli kadar yerde bu nuzül konusunu anlatmi ve ,,ancak onu nur-u Firaset***le bakanlar sezebilir?demitir. O halde bütün bunlari nazar-i itibara alarak, ahir zamanda Hz. Mesihin gökten inmesini ntizar**** etmenin bizim görevimiz olmadiini ifade edebiliriz. Öncelikle Kurana göre, ilmin tek kaynai Kuran-i Kerim deildir. Hadis de Kurandan sonra müstakil ikinci bir bilgi kaynaidir. Dolayisi ile Kuranda bulunmayan birtakim hükümler, hadislerde bildirilmitir. Buna itiraz edenler, Kuranin birçok ayetini karilarinda bulurlar. Hadisleri delil olarak kabul etmeyenler, sadece bir kisim oryantalistlerdir. Kaldi ki, müfessirler bazi ayetlerde, Hz. sanin ölmeyip, ,,Nezd-i lahiye yükseltildiini ifade ettiklerini anlamilardir. Bunlar, öyle münferit bir kaç müfessir olmayip, sahabeden itibaren devam eden hemen bütün müfessirlerdir. Taberi, Zemaheri, bn-i Atiyye, Razi, Nesefi, Beyzavi, Kurtubi, Ebu Hayyam, EbusSuud, Alüsi, Elmali Muhammed Hamdi Yazir bunlardan sadece birkaçidir. Bazi kimselerin, bu konudaki ayetler, müfessirler tarafindan hadislere uydurularak yorumlanmitir. Oysa ayetlerde bu açiklik yoktur, demeleri ilmi bakimindan talihsiz bir iddiadir. Zira iin baindaki örenciler dahi bilirler ki,

***

Firaset: Düünerek anlamak, bakmak, akillilik, üstün zeka, sezmek, bilmek gibi hallerin manevi bir idrak kabiliyeti olarak kalpte vuku bulma olayidir. **** ntizar: Birinin gelmesini, bir eyin olmasini bekleme, gözlemlemedir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

161

Kuran-i Kerimde birçok mesele Mücmel* birakilmi, Sünnet onlari açiklamitir. ddialardan birisi de, Hz. sanin geleceini kabul etmenin, misyonerlerin tesiri ile ortaya atildiini, bunu kabul edenlerin ya gizli Hiristiyan, ya da misyonerlerin oyunlarina gelen kimseler olduudur. Hz. sa(a.s)nin nuzülü ncilde ve Hiristiyanlikta vardir diye, slamda olmamasi gerekir görüü de geçersizdir. Hz. sanin babasiz dünyaya geldii, dünyaya geldiinde konutuu, gösterdii bazi mucizelerin ncilde olduu gibi, Kuranda da açikça yer almaktadir. Bilimsel metodlara göre fikirler; söyleyen kimselere göre ele alinmaz, ne söylendiine bakilir.301 2- nanilan Oniki mam 12345678Ali bin Ebu Talib (h.40/600 -661), el-Murtaza, Emirül-Müminin olarak da bilinir. Hasan bin Ali (2/625 -50/669), Ez-zeki, Hasan elMücteba olarak da bilinir. Hüseyin bin Ali (3/626 -61/680), Seyyidüüheda, ah Hüseyin olarak da bilinir. Ali bin Hüseyin (38/658 -85/713), Zeynül Abidin, Ali Zeynel Abidin olarak da bilinir. Muhammed bin Ali (57/676 -114/743), El-Bakir, Muhammed el-Bakir olarak da bilinir. Cafer bin Muhammed (93/703 -148/765), EsSadik, Cafer-i Sadik olarak da bilinir. Musa bin Cafer (128/745 -193/799), El-Kazim, Musa el- Kazim olarak da bilinir. Ali bin Musa (148/765 -203/818), Er-Riza, Ali erRiza olarak da bilinir.

* 301

Mücmel: Kisaltilmi, kisa ve öz olarak ifade edilmi, özet demektir. Prof. Dr. Suat Yildirim, Tartima Ciddiyet ster konulu makale.

162

9101112-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Muhammed bin Ali (195/810 -220/835), ElCevad, Muhammed el-Cevad olarak da bilinir. Ali bin Muhammed (212/827 -254/868), El-Hadi, El-Hadi olarak da bilinir. Hasan bin Ali (232/846 -260/874), El-Askeri, Hasan el-Askeri olarak da bilinir. Muhammed-El Mehdi bin Hasan el-Askeri (260/868 - ?), Muhammed Mehdi olarak da bilinmektedir. ia inancina göre halen kayip ve kiyamet yaklainca ortaya çikacaktir. Yadedilen ve beklenen imam olarak kabul edilir. u anda hayatta olup, gözlerden uzak bir ekilde yaamaktadir.

Ehl-i Sünnet anlayiinin kabul ettii alti hadis imami ve bu imamlara ait Kütüb-i Sitte denilen alti Hadis külliyatina karilik, ia mamiyye mezhebinde, üç Hadis imami ve bu imamlara ait Kütüb-i Erbaa denilen dört hadis kitabi vardir. Bunlar: 1Ebu-Cafer Muhammed bin Yakub-i Küleyni (ö:h.328 veya 329/m.941)ye ait Kafi adli eseridir. Bu eserde 16199 Hadis bulunmaktadir. Ehl-i Sünnet anlayiina göre Buhari nasil kabul ediliyorsa, mamiyye iasinda Küleyni de ayni düzeyde kabul edilir. Kafi isimli eserin Mehdiye arz edildii, Mehdinin kitap için, "Kafi, iamiza kafidir." dedii rivayet edilmektedir. Kafi adli eserde bulunan her Hadis, mamiyye mezhebine mensup herkesi balamaktadir. Bunun diinda hareket etmek, kiinin kendisini mezhebin diinda olduunu görmesi anlamina gelmektedir. Ebu-Cafer Muhammed bin Ali bin Hüseyin bin Babuye el-Kummi (355/966-381/991)ye ait "Men la Yahzuruhül-Fakih" adli eseridir. Bu eserde 9044 Hadis bulunmaktadir. Bu eser ia mamiyyenin ikinci ana kaynaidir.

2-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

163

3-

Ebu-Cafer Muhammed bin Hasan bin Aliyy-i Tusi (ö.460/1068)ye ait iki Hadis kitabi vardir. Bunlardan birisi 13059 Hadis ihtiva eden "TehzibülAhkam"dir. Dieri ise, 5511 Hadis ihtiva eden "Elstibsaru fi Mahtelefe fihi Minel-Ahbar" isimli eserdir. Bu eserler de mamiyye iasi için önemli Hadis kaynaklaridir.

Ayrica erif er-Radi (ö:h.406/1015) tarafindan yazilan ve Hz. Ali (r.a)ye isnat edilen sözleri, hutbeleri, öütleri, vasiyetleri ve vecizeleri içeren "Nehcül-Belaa" adli kitap da temel kaynak olarak kabul edilir.

3- Ehl-i Beyt ia inancinda Ehl-i Beyt, Hz. Peygamber (s.a.v) ile birlikte Hz. Ali (r.a), Hz. Fatima (r.anh), Hz. Hasan (r.a) ve Hz. Hüseyin (r.a)dan ibaret olduu kabul edilir. ia, Hz Peygamber (s.a.v)in elerini Ehl-i Beytten olduunu kabul etmezler. Oysa Ehl-i Beyt denilince, Hz. Peygamber (s.a.v)in ev halki olarak kabul edilmesi gerekir görü airlik kazanmitir. Ehl-i Beyt ,,Hane halkianlaminda olup, Hz.Peygamber (s.a.v) ve Onun soyundan gelenler için kullanilan bir terimdir. Ehl-i Beyt denilince ilk önce anlailan, Hz. Peygamber(s.a.v)in soyu akla gelmektedir. Ehl-i Beytlik mecazidir. Bir soy, bir nesep ve bir akrabalik bai deil, direk Allahin bir lutfudur.302 Kuran-i Kerim bu konuda: "Eer Allahi, Peygamberini ve ahiret yurdunu diliyorsaniz, bilin ki, Allah içinizden güzel davranilar için büyük bir mükafaat hazirlamitir." "Ey Peygamber hanimlari! Sizden kim açik bir hayasizlik yaparsa, onun azabi iki katina çikarilir. Bu, Allaha göre kolaydir."

302

Dr. Nilgün Uyar, "Ehl-i Beyt- slam Tarihinde Ali- Fatima," s. 260

164

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

"Sizden kim, Allaha ve Resulüne itaat eder ve yararli i yaparsa ona mükafaatini iki kat veririz. Ve ona (cennette) bol rizik hazirlamiizdir." "Ey Peygamber hanimlari! Siz, kadinlardan herhangi biri gibi deilsiniz. Eer (Allahtan) korkuyorsaniz, (yabanci erkeklere kari) çekici bir eda ile konumayin; sonra kalbinde hastalik bulunan kimse ümide kapilir. Güzel söz söyleyin." "Evlerinizde oturun, eski cahiliye adetinde olduu gibi açilip saçilmayin. Namazi kilin, Zekati verin, Allaha ve Resulüne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden, sadece günahi gidermek ve sizi tertemiz yapmak istiyor."303 buyurmaktadir. Ayet, hem Hz. Peygamber (s.a.v)in hanimlarini, hem de Hz. Peygamber (s.a.v)in ev halkindan sayilan Hz. Ali (r.a), Hz. Fatima (r.anh), Hz. Hasan (r.a) ve Hz. Hüseyin (r.a)i kapsamaktadir diyen müfessirlerden bir kismina göre, Hz. Peygamber (s.a.v)in iki kizi Ümmü Gülsüm ve Rukiye ile evlendii için bu ayet, Zinnureyn lakabini hak eden Hz. Osman (ra.)i ve onlarin çocuklarini da kapsamaktadir. Bir kisim müfessirlere göre ise; ki, bunlarin çounluu ia inanç anlayiina sahiptirler. Bunlara göre Ayet, Hz. Peygamber (s.a.v)in hanimlarini deil, sadece onun temiz soyunu sürdüren Hz. Ali (r.a), Hz. Fatima (r.anh), Hz. Hasan (r.a) ve Hz. Hüseyin (r.a)den ibaret olduunu kapsamaktadir.304 Ayette hitap edilen Ehl-i Beyt, Resulullah (s.a.v)in ev halkidir. Ehl-i Beyt konusunda genellikle kabul edilen görü, Hz. Peygamber (s.a.v)in çocuklari, eleri, torunlari Hz. Hasan (r.a), Hz. Hüseyin (r.a) ve damadi Hz. Ali (r.a)dir. Ancak Hz. Peygamber (s.a.v)in çocuklarini ve elerini Ehl-i Beytten saymamak doru deildir. Hz. Ali (r.a) ayri bir aile reisidir, Hz.

303 304

Ahzab, 33/29-30-31-32-33 Prof. Dr. Zeki Duman "Kuran-i Kerimde Ehl-i Beyt" konulu makale.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

165

Peygamber (s.a.v) ayri bir aile reisidir, eklinde de düünmek mümkündür. Hz. Peygamber (s.a.v) döneminde Ehl-i Beyt tabiri tamamen, kelime anlamina uygun olarak kullanilmitir. Bu tabir ile bir kimsenin ailesi ve çocuklari ifade edilmitir. Ehl-i Beyt konusunda örnek olarak zikredebileceimiz en önemli Hadis,"Kisa"*olarak bilinen mehur olan Hadistir. Özellikle ianin temel delil olarak sunduu bu rivayetin Ehl-i Sünnet kaynaklarindaki Hz. Aie (r.anh)den nakledilen ekli öyledir. "Bir gün Resulullah (s.a.v), üzerinde siyah kildan dokunmu bir örtü olduu halde, erken vakitte evden çikti. Karisina Hasan geldi, onu örtüsünün altina aldi. Daha sonra Hüseyin geldi, onu da örtüsünün altina aldi. Daha sonra sira ile Ali ile Fatima geldi. Onlarin hepsini örtüsünün altina toplayip; "Ey Ehl-i Beyt, Allah sizden her türlü noksanlii giderip sizi tertemiz kilmak ister."305 ayetini okudu."306 Ayrica, Ahzab suresi 33. ayeti nazil olduunda, Hz. Peygamber (s.a.v) zevcelerinden Ümmü Seleme (r.anh)nin evinde idi. Hz. Peygamber (s.a.v), Hz. Ali (r.a), Hz. Fatima (r.anh), Hz. Hasan (r.a) ve Hz. Hüseyin (r.a)i çairdi. Onlari, örttüü abasinin altina aldi ve "Allahim ite bunlar benim Ehl-i Beytimdir."307 buyurmulardir. Hz. Peygamber (s.a.v)in ayni haneyi paylatii ve birlikte hayat sürdüü ailesinin fertleri, onun Ehl-i Beytini tekil ediyordu. Hz. Peygamber (s.a.v)in Ehl-i Beyti ise, zamana ve mekana göre deiiklik gösterse de, temelde hanimlari, çocuklari,

*

305 306

307

Kisa: Kisa, aba, rida: Hz. Peygamber (s.a.v) dönemi Arap yarimadasinda, Araplarin elbiselerinin üzerine giydikleri çok geni ve kalinca bir giysidir. Ahzab, 33/33 Müslim, Sahih-i Müslim, c.7 s.130; Hakim, Müstedrek, c.3 s.147; Taberi, Tefsir, 22/6 Beyhaki, es-Sünenül-Kübra c.2 s.149

166

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

torunlari ve hem amcasinin olu, hem de damadi olan Hz. Ali (r.a)den meydana gelmektedir. Bilhassa Hz. Peygamber (s.a.v)in Ehl-i Beytinden olan hanimlarinin konumu Kuran-i Kerim tarafindan belirtilmitir. Onlar dier hanimlar gibi deildir. "Ey Peygamber hanimlari! Siz, kadinlardan herhangi biri gibi deilsiniz..."308 Onlarin, müminlerin anneleri olmalari hasebiyle de, Hz. Peygamber (s.a.v)den sonra, bir bakasi onlarla evlenemez. "...Sizin Allahin Resulünü üzmeniz ve kendisinden sonra Onun hanimlarini nikahlamaniz asla caiz olmaz..."309 Ehl-i Beytin dier fertlerinden Hz. Fatima, Hz. Ali, Hz. Hasan ve Hz.Hüseyine gelince, Hz. Peygamber (s.a.v) onlara kari bir baka yakinlik duymu ve çeitli vesilelerle bu muhabbetini dile getirmitir. Hz. Fatima ve Hz. Ali, Hz. Peygamber(s.a.v)in irtihaline kadar onun yuvasindan hiç ayrilmaksizin, Onunla ömür sürmü yegane kiiler olmutur.310 Ehl-i Beyt kavrami, Kuran-i Kerimde sadece üç ayette geçmektedir. Bunlardan Hud suresinde,311 "Hz. brahimin ev halki, özellikle hanimi, Kasas suresinde,312 "Hz. Musanin hane halki, özellikle annesi, Ahzab suresinin313 33. ayetinde ise, ayetin indii dönemde Resulullah (s.a.v)in hayatta olduu hanimlari kastedilmitir. Bir de bunlara ilave olarak ura suresinin314 23. ayetinde, bihassa "Ahzab suresinin 33. ayetindeki Ehl-i Beyt" ile ilgili olduu sanilmaktadir.315

308 309 310

311 312 313 314 315

Ahzab, 33/32 Ahzab, 33/53 Ziya Kazici, Hz. Muhammedin Eleri ve Aile Hayati s.21; Mustafa Öz, Ehl-i Beyt, s.498 Hud, 11/73 Kasas, 28/7 Ahzab, 33/33 ura, 42/23 Pof. Dr. M. Zeki Duman "Kuran-i Kerimde Ehl-i Beyt" konulu makale.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

167

Sonuç itibariyle, kavram olarak bozulma sürecinin baladii dönemden sonra Ehl-i Beyt, kelime anlamiyla temellenen Kuran ve Hadis yorumundan uzaklaip bir grubun siyasi ve itikadi sisteminin temeline oturtulan bir mefhum haline gelmi ve bu grup içerisinde tek tarafli olarak tartimaya kapatilmitir.316

4- Caferi Mezhebinde nanç Esaslari mamiyye iasina göre mamet, inanç esaslarindan birisidir. Onlara göre Tevhid, Nübüvvet, mamet, Adalet ve Meaddan oluan be esasa inanmak, imanin gereidir. man ancak bunlarla kemal bulabilir.317 mamiyye iasi, nübüvvetin nasil Allahtan bir lütuf olduuna inaniyorsa, her asirda Peygamberin vazifeleriyle vazifelenmi, insanlarin hidayet ve iradini üstlenmi bir imamin mevcudiyetine de inanmaktadirlar. Bu inanç, bir kimsenin ii olup olmadiini gösteren en önemli ölçüdür.318 mamiyye iasina göre, bir kimsenin ii olabilmesi için, "mametin, slamin bir rüknü olduunu ve imanin da onsuz tam olamayacaini" kabul etmesi gerekir. Çünkü ii anlayiina göre mam, Allahin bu dünyadaki Huccet*idir. iilere göre onlar, sadece Hz. Peygamber (s.a.v) soyundan, Ehl-i Beyt ve AliFatima evladindan gelmilerdir.319 Onlar, Allahin insanlara itaati emrettii tek otorite sahipleridir. nsanlara Allaha giden yolun kapilarini gösterirler ve o yolun rehberliini yaparlar. lahi bilginin korunmasi için Al-

316

317

318 * 319

Doç. Dr. M. Bahaüddin Varol "Ehl-i Beyt Kavraminin Deiim Süreci" konulu makale. Avni lhan, iada Usülüd-din, Milletler Arasi Tarihte ve Günümüzde iilik Sempozyomu, s.409 Ethem Ruhi Filali, mamiye iasi, s.209 Huccet: Delil, senet, vesika, seçkin alimlere verilen isimdir. Küleyni, Usül-i Kafi, Kitabül-Hücce, c. 1, s.233-352

168

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

lahin ayetlerini tefsir ederler ve onun birliini desteklerler. mamlar, bilgilerini Hz. Peygamber (s.a.v) veya kendinden bir önceki imamdan alirlar. Onlar bu bilginin gerei olarak dünyevi veya dini yeni bir sorun ortaya çiktii zaman, lahin kendilerine verdii Kutsi Güç* ile onu yetkince çözerler. Onlar bireyin hakikatini anlamak istedikleri zaman, hata veya üpheye dümeden akli delillere, ilimde derin vukufu olan insanlarin telkinine de ihtiyaç duymadan, o eyin hakikatini bilirler.320 Kabul edilen inanç esaslari unlardir: a-Tevhid: Kelime-i Tevhid, slama girmenin ilk artidir. Allahin bir oluunu kabul etmek ve Hz.Muhammed (s.a.v)in, Allahin Resulü olduunu tastik etmektir. Bu iki ehadeti getiren herkes Müslüman olur. b-Adalet: Allahin adil oluunu kabul etmek demektir. iiler, Allahin sifatlari içerisinde Tevhid sifatindan sonra, adalet sifatini çok önemsemektedirler. Yani Allahin adaletli olduuna inanmaktadirlar. Onlara göre Allah, hiç bir kuluna zulmetmez, fakat insanlar kendilerine zulmederler. c-Nübüvvet: (Peygamberlik): Dini öretmek üzere Allahin görevlendirdii mükemmel ve yanilmaz Peygamberlerin varliina olan inançtir. Allah, insanlari hikmet ve hedef üzerine yaratmitir. nsanlara kemal ve saadete doru giden yolu kendilerinin seçmesi için akil ve irade vermitir. Allah, ayni zamanda insan aklini, gönderdii vahiyler yolu ile de tamamlamitir. Hiçbir topluluu Peygambersiz birakmamitir. d-mamet (Liderlik): Allahin insanlia rehberlik edecek belirli liderler gönderdii inancidir. ia, Hz. Peygamber(s.a.v)in getirmi olduu dinin, kiyamet gününe kadar korunabilmesi için, mamet konusunun gerekliliine inanmaktadirlar. ia inancinda imamin özel bir anlami vardir. Buna göre, slam topluluunun siyasi ve dini konularinin yönetimi için,

* 320

Kutsi Güç: lham, ilahi mesajdir. Küleyni, Usül-i Kafi, a.g.e, c. 1, s.283-290

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

169

Allah tarafindan görevlendirilen birisine mam denilmektedir. Yani imam, slam topluluunun önderidir. e-Mead: (Kiyamet, hüküm günü): Allahin kiyamet günü insanlari diriltecei inancidir. Bir gün bu dünya, kiyametin gelmesiyle sona erecektir. Bütün insanlar yeniden dirilip Allahin huzurunda toplanacaklardir. Allah, bütün insanlarin inanç ve amellerini hesaba çekecektir. Bu durum Caferi iiliinin inanç, yani iman esaslarini tekil eder.321

5- Caferi Mezhebinde slamin Temel Esaslari a-Namaz: Günde be defa, üç ezan ile icra edilen ibadettir. Caferi iiler, farz namazlarin her birisinin bir vakti olduunu, günlük be vakit namazin vaktinde kilinmasinin daha faziletli olduuna inanirlar. Fakat öle ile ikindi, akam ile yatsi namazlarini birletirerek kilarlar. Bu durum doal bir hal almitir. Caferiler, dier Müslümanlar gibi ezan okurlar. Ancak "Heyye alel-Felah" cümlesinden sonra "Heyye ala hayrilamel" cümlesini eklerler. Onlara göre, Hz. Peygamber (s.a.v) döneminde ezanda bu cümle okunurdu. Ancak Ömer bin Hattab (r.a), onu ezandan kaldirdi, inanci vardir. Caferi iiler, "Ehedü enne Muhammeden Resulullah" cümlesinden sonra "Ehedü enne Aliyyen Veliyyullah" cümlesini eklerler. Onlarin bu uygulamasi Resulullah (s.a.v) ve Ehl-i Beyt imamlarindan gelen rivayetlere dayanir. Bu rivayetlere göre, nerede "Muhammedün Resulullah" cümlesi zikredilirse, hemen sonra "Aliyyun veliyyullah" cümlesi zikredilir. Cennetin kapisina da bu ekil-

321

Abdulbaki Gölpinarli, Tarih Boyunca slam Mezhepleri ve iilik, s.39; Alinti: Nahcül-Belaa Tercemesi Ve erhi, s.614-615

170

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

de yazilmitir, inanci mevcuttur. Caferi ii fikihçilarinin büyük çounluu bu görüe sahiptir. b-Oruç: Ramazan ayinda oruç tutmak, onlarin da inanç esaslarindandir. Ancak iilikte gün batimi, günein tam batimi anlamina geldiinden dolayi, Sünni inanç anlayiindan biraz sonra iftar vakti kabul edilir. c-Hac: Mekkedeki Kabe bölgesinde, hac ibadetinin gereklerini yerine getirmek, daha sonra Medinede bulunan Hz. Muhammed (s.a.v)in kabrini ve imamzadelerin kabirleri ziyaret edilir. Ayrica Necefteki mam Ali türbesi, Kerbeladaki mam Hüseyin türbesi ve Meheddeki mam Ali Riza türbesi gibi, imamzadeler ziyaret edilir. Bu ziyaretler bir görev ve inanç olarak kabul edilir. d-Zekat: Fakirlere daitilmak üzere, belirli bir gelir grubuna sahip insanlarin, gelirlerinden yaptii yardimdir. e-Hums: (Malin bete birini vermek): Bazi mallarin dini vergisini, dinde belirlenen yerlere vermek, yani fakirlere ve Seyyidlerin fakirlerine vermek, bir inanç olarak kabul edilir. f-Cihad: (Mücadele): Allah adina mücadele etmektir. Caferilik inanç anlayiinda, insanin yaaminin her aamasinda iyiyi yerine getirmek adina, nefsine kari verdii mücadeleye büyük cihad, kiilerin diinda olan kötülüklerle mücadelesine de küçük cihad olarak kabul edilir ve inanilir. g-Emr-i bil Maruf: yilii emretmek demektir. h-Nehy-i anil-Münker: Kötülüklerden sakindirmak demektir. i-Tevella: Ehl-i Beyti ve onlarin takipçilerini sevmek demektir. j-Teberra: Ehl-i Beytin dümanlarindan, kiinin bütün ilikilerini kesmesi inancidir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

171

6- iilik nancinda Mezhep ve Tarikatlar a-Caferilik (Onikicidir): Oniki imama Hz. Muhammed (s.a.v)in hak vasi, halifeleri ve Allahin masum evliya ve hüccetleri olarak inanan ianin esas ve yaygin olan ana koludur, yani özüdür. Caferilik inanci, Cafer-i Sadik (ö.765)in mezhebine mensup olmak demek olup, Resulullah(s.a.v)dan sonra slam camiasinin önderliinin ilki olan Hz. Ali(r.a) ve oniki imama ait olduuna inanan Ehl-i Beyt mektebinin ortak ismidir. slam dininin dördüncü halifesi Hz. Ali(r.a)in torunlarindan Cafer-i Sadikin etrafinda toplanan ve onun ictihatlarina göre amel eden Müslümanlarin bali olduklari siyasi ve fikhi mezhep, iiliin çounluk mezhebidir. Günümüzde ran slam Cumhuriyetinin resmi mezhebidir. b-Keysanilik: Hz. Ali (r.a)nin oullarindan Muhammed bin Hanifiyyeyi kabul eden koldur. iilikte mam ünvanini ilk defa kullanan ve Mehdi kavramini ilk defa ortaya atan mezheptir. kinci fitne döneminde h. 685 tarihinde Muhtar, mam Ali(r.a)nin en küçük olu Muhammed bin Hanifiyyenin imam ve ayni zamanda Mehdi olduunu iddia ederek kendisini Vezir ilan etmitir. 700 tarihinde Muhammed bin hanifiyyenin ölümünden sonra kendisinin Gayba haline girerek ahirette rucu edeceine inanmilardir. Bir kismi ise Muhammedin imametinin olu Ebu Haime geçtiine ve h. 716 tarihinde Ebu Haimin ölümünün hemen öncesinde Abbasi ailesinin reisi Muhammede geçtiine inanmilardir. Bu nedenledir ki, Abbasi ailesinin reisleri mam ünvanini kullanmaya balamitir.

172

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

c-Zeydilik (Beçidir) : Be imama olan inanç esastir. Beinci imam olarak Muhammed el-Bakir yerine kardei Zeyd bin Aliyi kabul eden koldur. Tarihte deiik Zeydi inançlari ortaya çikmi, fakat günümüzde Zeydilerden sadece bir inanç grubu varliini sürdürmektedir ve youn olarak Yemende hakim olan dini bir gruptur. Zeydi liderler, yönettikleri topluluklar tarafindan Halife ünvani ile anilirlar. d-smaililik (Yedicidir): Yedi imama olan inanç esastir. Yedinci imam olarak Hz. Ali(r.a)nin torunun olu smaili kabul eden koldur. smaililerin birçok kolu ve inanç grubu vardir. Tarihte Fatimiler, smaili devletidir. smaililer, Safeviler dönemine kadar, dünya iiliinin çounluunu oluturmaktaydilar. Günümüzde smaililer, özellikle Hindistan, Pakistan, Afganistan, Tacikistan ve Suriyede yaamaktadirlar. Siyasi yönü airlik taiyan, Hindistanda yaayan smaililer, liderlerine Aa Han derler.

e-Karmatilik (Yedicidir): Fatimi halifelerinin imamliini kabul etmeyen koldur. Bugünkü güney Irak bölgesi el- Savad temsilcisi Hamdan Karmat, daha sonra Karmatilik olarak h. 890 tarihinde Kufede örgütlenmitir. Karmatilik, 10. Yüzyilin balarina kadar el- Savad, Suriyeye yayilmi ve 903 tarihinde ami kuatmitir. Ancak 907 tarihinde Abbasiler tarafindan bastirilmitir. f-Dürzilik (Kismen yedicidir): Fatimilerin beinci halifesi olan Hakim Biemrillahi lah olarak kabul eden koldur. Onlara göre Hakim Biemrillah, hem lah ve hem de insandir. Tanri, yedi imamdan sonra dünyaya inmi ve halifenin

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

173

kiiliinde yaamitir. Dürzilerin Hiristiyan olduu da ileri sürülür. Tanrinin sayisiz defa insan olarak dünyada göründüüne inanilir. Bir gün yeniden dünyaya gelecek ve Dürzi olmayanlari cezalandiracaktir, inanci kabul edilir. 11. yüzyilda Suriyede Anutigin Derezi tarafindan kurulmu bir tarikattir.

g-Nizarilik (Yedicidir): Fatimilerin sekizinci halifesi Mustansirin oullarindan Nizari kabul eden koldur. smailiyye mezhebinin alt kollarindan biridir. Fatimi devleti hüküm sürerken 1094 tarihinde ölen mam/Sultan yerine kimin geçecei konusunda çikan tartima sonucu, oul Nizar yerine el- Mustali halife olarak geçilmitir. Nizar isyan etmise de yenilmi ve 1906 tarihinde öldürülmütür. Bu imamet tartimasi ile birlikte de smaililikte bir ayima domutur. Bir kisim smaililer, Nizarin imametini savunmu ve el- Mustalinin imametini reddetmitir. Nizari kolunun olumasina neden olunmutur. Nizarilikte imamet bugüne kadar devam etmektedir ve u an imam iv. Aa Handir. h-Mustalilik (Yedicidir): Fatimilerin sekizinci halifesi, Mustansirin oullarindan Mustaliyi kabul eden koldur. Mustansirin ölümünden sonra dier olu Mustali halife seçilince 1094 tarihinde smaililik, Nizarilik ve Mustalilik olarak ikiye ayrildi.

174

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

i-Nusayrilik (Onikicidir): Hz. Ali (r.a)ye Uluhiyet* isnat eden Gulat* firkasidir. Bu firka mam Ali (r.a) veya evlatlarini lah sayan kimselerdir. Hz. Ali (r.a)yi, Allahin yeryüzündeki görüntüsü olarak kabul ederler. Fanatik bir Hz.Ali(r.a) tarikatidir. Sembolcudur ve arap kutsal kabul edilir. 9. yüzyilda Muhammed bin Nusayr tarafindan kurulmutur.

7- iilik nancinda Önemli Günler Caferi iiler Hz. Peygamber(s.a.v) ve Ehl-i Beyt imamlarinin doum günlerini kutlarlar ve ölüm yil dönümlerinde de matem tutarlar. a- 18 Zilhicce: Gadir-i Humda Hz. Peygamberin Veda Haccini yaptii zaman Cuhfe yakinlarinda; Medine, Misir ve Irak yol ayirimindaki yerde, Hz. Ali (r.a)yi kendisinden sonra halife olarak (imam) ilan ettii inanci vardir. b- 13 Recep: Hz. Ali (r.a)nin doum günüdür. Mevlid kandili olarak kabul edilir ve kutlanir. c- 3 aban: Hz. Hüseyin (r.a)in doum günüdür. Mevlid kandili olarak kabul edilir ve kutlanir. d- 11 Zilhicce: Ali er-Rizanin doum günüdür. Mevlid kandili olarak kabul edilir ve kutlanir. e- 15 aban: Mehdinin doum günüdür. Mevlid kandili olarak kabul edilir ve kutlanir. f- 10 Muharrem: Aure günüdür. Hz. Hüseyin(r.a)in ve ailesinin Kerbelada ehit edildii gündür. Muharrem, ay takvimine göre yilin ilk ayidir" haram kilinan, kutsal

*

*

Uluhiyet: lahlik demektir. Kulluk etme, birini koruma, himaye etme, hayranlik duyma, korkudan birine siinma, üstün bir güç, olaanüstü bir varlik karisinda aciz kalma, ibadet etme ve kulluk etme, zatinda, sifatlarinda ve isimlerinde mükemmelliin ve güzelliin bütün mertebelerini, sinirsiz derecede bulundurma vasfi demektir. Gulat: Allah'i insan eklinde kabul eden firkadir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

175

olan, saygi duyulan" anlamlarina gemektedir. Savamanin yasaklandii dört aydan biridir. slam öncesinde olduu gibi bu aya slam da deer vermi ve Hz. Peygamber(s.a.v) bu ayi "Allahin ayi"322 olarak nitelendirmi ve Ramazandan sonraki en faziletli orucun bu ayda tutulan oruç olduunu ifade etmitir. Muharrem ayini anlamli kilan hususlardan birisi, bu ayin 10. günü olan Aure günüdür. Aure günü olarak bilinen bu günde, insanlik tarihinde çok önemli sonuçlari olmu bazi olaylarin da gerçekletii kabul edilir. Hz.Adem (a.s)in tevbesinin kabulü, Hz. Nuh(a.s)un tufandan sonra gemisinin karaya oturmasi, Hz. Musa(a.s)nin Firavundan kurtuluu ve Firavunun helak olmasi, Hz. Eyyüb(a.s)ün ifaya kavumasi, Hz. Yunus(a.s)un selamete çikmasi, Hz. brahim(a.s)in dünyaya gelmesi ve ateten kurtulmasi, Hz. Süleyman(a.s)a saltanat verilmesi, Hz. Hüseyin(r.a)in ehid edilmesi, yerlerin ve göklerin yaratilmasi ve kiyametin kopmasi gibi olaylar meydana gelmitir. Ancak Hz. Hüseyi(r.a)in bu günde ehid edilmesiyle, kültürümüzde, daha çok bu esef verici olayla hatirlanmaktadir. Hz. Peygamber (s.a.v)in "dünyanin iki çiçei"323 ve "cennet çocuklarinin efendileri"324 diyerek övdüü, Hz. Ali(r.a) ve Hz. Fatima(r.anha)nin çocuklari Hz. Hüseyin(r.a)in siyasi ihtiraslar uruna ehid edilmesi olayi, Hz. Peygamber(s.a.v)i ve Ehl-i Beytini seven bütün Müslümanlari derinden yaralami ve gönüllerimizde silinmez aci izler birakmitir. Kisaca Kerbela olayi, slam ve insanlik tarihinde yaanmi büyük bir faciadir. Keke bu acilar yaanmasaydi... g- 17-21 Ramazan: Hz. Ali (r.a)nin yaralanmasindan vefatina kadar olan zamandir. Kimi kaynaklara göre Hz. Ali (r.a) 21 Ocak 661 tarihinde vefat etmitir. Nehrevan savaindan

322 323

Tirmizi, Savm,40. Ahmet bin Hanbel, Müsned,II,s.288. 324 Tirmizi, Menakib, 31; Camiü's-sair:4858.

176

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

sonra Hariciler, Hz Ali(r.a)yi öldürmek üzere Abdurrahman bin Mülcemi görevlendirirler. Bunun üzerine zehirli kilicini alarak Kufeye gelen bn-i Mülcem, niyetini hiç kimseye açiklamaz. Hz. Ali(r.a)yi takip etmeye balar. Sonunda h.40. yilinda Ramazan ayinin 17. gününde, Perembe gününü Cuma gününe balayan gece, Hz. Ali(r.a) sabah namazina gitmek üzere olu Hz. Hasan(r.a) ile birlikte evinden çiktiinda, zehirli kilici ile Hz. Ali(r.a)nin bainin ön tarafina vurur. Hz. Ali(r.a)nin namaz kilarken yaralandii konusunda rivayetler olsa da kuvvetli delillere dayanmamaktadir. bn-i Mülcem saldiri esnasinda " Emir ve hüküm sadece Allaha aittir Ey Ali! Sana ve arkadalarina deil" diyerek haykirir. Sonra katil bn-i Mülcem yakalanir. Bunun üzerine Hz. Ali(r.a): " Bunu hapiste tutun ve orada iyi davranin. Eer yaarsam ne yapacaimi düüneceim. Bailarim veya kisas yaparim. Eer ölürsem, bir can kariliinda sadece bir tek can alinsin ve ona Müsle*325 yapilmasin." der. Hz Ali(r.a) vefatindan önce oullarina Allahtan korkmalarini ve güzel amellerde bulunmalarini tavsiye eder. Daha sonra : " Kim zerre kadar hayir(iyilik) yaparsa, onun kariliini görecektir. Kim de zerre kadar er(kötülük) yaparsa onun kariliini görecektir."326 ayetini okuyarak 63 yainda iken vefat eder. Onun halifelii 4 yil 9 ay sürmütür. h- 28 Safer: Hz. Muhammed (s.a.v) ve Hz. Hasan (r.a)nin vefat ettikleri gündür. Hz. Ali(r.a)in ehid edilmesinden sinra Kufeliler Hz. Hasan(r.a)a biat ettiler. Yaratilii icabi sakin, halim ve selim biri olan Hz. Hasan(r.a), biat etmemi olan ve yeni bir savain eiine gelinmesi nedeniyle 26 temmuz 661 tarihinde, hilafetinin altinci ayinda kendi rizasi ile halifelikten çekildiini kufede bir hutbe ile halka bildirdi. Halifelii Muaviyeye birakti. Medineye döndu. Burada sekiz yil kaldi. Ei tarafindan zehirlenerek ehid edildii birçok kaynakta belirtilmektedir.

325

Müsle : bret olsun diye uzuvlarini keserek, kendisini çirkin bir hale sokmak suretiyle ceza vermektir. 326 Zilzal, 99/7-8

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

177

idür.

25 evval: mam Cafer-i Sadikin vefat ettii gün-

j- 13 Cemaziyelevvel: Hz.Fatima(r.anha)nin ehadet günüdür. Bu günlerde matem törenleri düzenlenir.

G- SÜNNLK NANCI LE LK NANCI ARASINDAK FARKLILIKLAR Türkiyedeki yaygin kullani ekli ile Sünnilik, Ehl-i Sünnet vel Cemaat veya kisaca Ehl-i Sünnet, yani Hz. Peygamber (s.a.v) in Sünneti ile sahabe ve onlarin yolunda olanlara verilen isimdir. Tek baina ,,Sünni kelimesi, çok erken devirde rastlanan bir kullanitir. Sünnet ve cemaat ehli gruplarini göstermek üzere, erken devirlerden itibaren oldukça farkli isimlerle ve deiik biçimlerde kullanilmitir. ,,Ehlüs- Sünne vel Cemaa, Ehlüs-Sünne vel Cemaa vel Aksar, Ehlüs- Sünne ve AshabulHadis, Ehlüs- Sünne vel stikame gibi. Sünniliin inançla ilgili görülerinin tam olarak ortaya çikii 105/724-193/813 yillari arasindadir. Emevilerin son dönemleri ile el-Memun un tahta çiki tarihleri arasidir. Ehl-i Sünnet ve benzeri deyimler, h.3. asirdan itibaren çok yaygin bir biçimde kullanilmaya balanmitir. Bu anlayi içinde ilk teekkül eden eserler ,,Fikih alanindadir. Böylece çok erkenden, Ehl-i Sünnetin Fikhi mezhepleri ortaya çikmaya balamitir. Hasan El-Basri, Ehl-i Sünnette çok önemli bir mevkiye sahiptir. Devrinin siyasi konularinda görülerini belirtmi, Halife Ömer bin Abdulmelik ve Vali El-Haccaca tavsiyelerde bu-

178

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

lunmutur. En büyük hedefi, Müslümanlarin birlii ve kargaadan uzak kalmasini salamak olmutur.327 Ehl-i Sünnetin inançla ilgili görülerinin olumasindaki en önemli kii, mam-i Azam Ebu Hanife Numan bin Sabittir.(d.80/699-ö.150/767). Fikhi bir mezhep kurucusu olmakla birlikte, inançla ilgili konularda da çok önemli ve deerli görüleri vardir. Kufelidir. Arap olmadii kesin olmakla birlikte, Tirmizli bir Türk kabilesinden olduu görüleri vardir. Muhammed Ebu Zehraya göre Farslidir. Ehl-i Beyti çok sevdii için, Emevi ve Abbasi yönetimleri ile uyum içinde olamamitir. Nitekim her iki yönetiminin de Kadilik teklifini reddetti. Halife Ebu Cafer el-Mansurun emriyle hapsedilmi ve orada 15 gün sonra ehid olmutur.328 ii slam inancinda, Hz. Ali(r.a)nin çok özel bir yeri vardir. ii amentüsünde bulunan imamet anlayiina göre, Hz. Muhammed (s.a.v)in irtihalinden sonra, onun yerine imam olmasi gereken kii Hz. Ali(r.a) olarak kabul edilir ve imamet Hz. Ali (r.a)nin soyundan devam eder, inanci esastir. Sünni ve ii ayrimi, Hz. Muhammed(s.a.v)in irtihalinden sonra balami ve Müslüman toplumu, yeni önderinin kim olacai sorusuyla kari kariya birakmiti. Sakife denilen yerde, bir grup Müslüman toplanarak, halife olarak Hz. Ebu Bekir (r.a)i seçmi, daha sonra ia olarak adlandirilacak olan Hz. Ali (r.a) taraftarlarindan bir grup Müslüman da, Hz. Muhammed (s.a.v)in damadi olan Hz. Ali (r.a)nin bu göreve daha layik olduunu ve Hz. Ebu Bekir(r.a)i seçen grubun hak yoldan saptiini iddia etmilerdir. Buna göre iiler, Hz. Muhammed (s.a.v)den sonra hilafetin Hz. Ali (r.a) ve soyuna ait olduunu savunur ve sünni inanç anlayiina mensup inanç grubunun meru kabul ettikleri ilk üç halife olan Hz. Ebu Bekir(r.a), Hz.

327 328

Prof. Dr. Ethem Ruhi Filali, a.g.e, s.37 Mehmet Dumanolu, Mezheplerin ortaya çiki nedenleri, ia, Sünnilik, Alevilik. s.75-76 Alinti: Muhammed Ebu Zehra, s.14 ,,Ebu Hanife'. çev: O. Keskiolu

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

179

Ömer (r.a) ve Hz. Osman (r.a)in hilafeti, Hz. Ali (r.a)den gaspettiklerine inanirlar.329 Hadis literatüründe ve slam mezhepleri tarihinde Firka-i Naciye diye mehur olan rivayet de Buyruklarda, Hz. Muhammed(s.a.v) ile Hz. Ali(r.a)nin karde oluu anlatilirken, Hz. Peygamber; "Benim ümmetim yetmi iki firka olup, cümlesi ehli nar olursa gerek, hemen bir firkasi Ehl-i Cennet olsalar gerek, dedi. Rivayet öyledir: Hz. Peygamber; "Yahudiler yetmibir firkaya, Hiristiyanlar yetmiiki firkaya ayilmilardir, ümmetim yetmiüç firkaya ayrilacak, biri hariç dierleri Cehennemdedir." diye buyurunca sahabe; "O firka hangisidir?" diye sorduklarinda, Resulullah (s.a.v) "Benim ve ashabimin üzerinde olduu yolda olanlar" diye cevap vermitir.330 Buyruklarda Hz. Muhammed (s.a.v)den sonra halifenin kim olacai meselesinde, Müslümanlarin içine dütüü ihtilaflardan ve Hz. Ebubekir(r.a)in ilk halife seçilmesiyle son bulan süreçten bahsedilmez. Ancak Buyruklarin bu konudaki tavrinin net olduunu ve halifelik hakkinin Hz. Ali(r.a)ye ait olduunu açikça ortaya koyduunu söyleyebiliriz. Bu nedenle Buyruklar, içerikleri yönüyle siyasi olmaktan çok tasavvufi eserlerdir ve ilenen konular da tasavvufi/batini bir dille anlatilmitir. Buyruklar'da Hz. Peygamber(s.a.v.)in kendisinden sonra Hz. Ali(r.a)i seçtii çeitli ekillerde anlatilmaktadir. Bir anlatima göre; Hac dönüünde Hz. Peygambere "Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebli et. Eer bunu yapmazsan Onun elçiliini yapmami olursun"331 ayeti nazil olur. Bunun üzerine Hz. Peygamber(s.a.v) ashabina bir minder hazirlatir. Minderde Hz. Ali(r.a)in elinden tutar "Ben kimin efendisiysem, Ali de onun efendisidir." diyerek Hz. Aliye "Ya Ali! Ben ilmin ehriyim, sen de kapisisin." der ve

329

330 331

Prof.Dr. Muhammed Hamidullah, slam Peygamberi, Trc. Salih Tu, c.II s.315-319 Ebu Davut, Sünen, Sünnet, 1; Tirmizi, Sünen, man, 18 Maide, 5/67

180

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

O'nu kendisine karde yapar. Bu durumda Hz. Aliyi kendisine karde tutunca, Hz. Ali de Hz. Peygamber(s.a.v)i rehber edinir. Hz. Resul tarikat hutbesini okur ve Hz. Ali(r.a)ye dua eder. Bunun üzerine sahabeden bazilari Hz. Ali(r.a)ye gelip "Lahmuke lahmi ya Ali" deyip otururlar. Hz. Resul, Alinin elini tutup "Ali benim tarikatta olumdur ve hakikatte karindaimdir. Ve "Ya Ali! Sen benim vasimsin ve varisimsin." diyerek Ona talep edenlere Erkan-i Tarikat ve Hakikat üzerine biat verme yetkisi verir.332 iiler,Yezid hakkindaki görülerini aynen Hz.Muaviye(r.a) hakkinda da, Hz. Ali(r.a)nin hilafetine kari çiktii gerekçesiyle sürdürürler. Ancak Sünni inanç anlayii, Hz.Muaviye(r.a) hakkinda, Hz. Peygamber (s.a.v)in ashabindan olduu ve Kuranin vahiy katibi olmasindan dolayi, yaptii ictihad nedeniyle kötü ifadede bulunmaktan kaçinirlar. Buna karilik iiler, Hz.Muaviye(r.a)nin Hz. Peygamber (s.a.v)in sahabesinden olmasinin, daha sonra yaptii kötü ilerini örtemeyeceini düünürler. Buyruklar'da ismi geçen sahabelerle ilgili deerlendirmelere bakmak gerekirse; Hz. Ebubekir(r.a) ve Hz. Ömer(r.a) ile ilgili genel yaklaim olumlu olmamasina ramen; bu iki isim anildiinda lanet ifadelerine rastlanmamaktadir. Ancak Hz. Osman(r.a), Hz. Aie(r.anha), Hz. Muaviye(r.a) ve Yezid için açik bir ekilde "lain, melun" gibi ifadeler kullanilmitir.333 Sünni inancina göre, iktidar siyasi bir konudur. Bir soy meselesi olmayip, ümmetin kendi içinde istiare ile çözebilecei bir konu olarak görülür ve genellikle devlet bakanina itaat kültürü hakimdir. iilerde ise, iktidar bir inanç konusudur. Meru siyasi lider, ayni zamanda ruhanilii de elinde bulunduran Hz. Ali(r.a) ve soyundan gelen imamlara aittir. Caferi inancinda, kiyamete kadar gizli kalacak olan Mehdi dahil, oniki imamin

332 333

Abdulbaki Gölpinarli, a.g.e, s.198 Dr. Doan Kaplan, a.g.e, s.150

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

181

günahsiz olduuna, Peygamber olarak vahiy alma hariç, günahsizlik ve benzeri konularda Peygamberlere benzerliine inanilir. iilik inancinda, küçük yata Gaib* olan onikinci imam olan Mehdinin ölmediine ve hayatta olup, kurtarici olarak geri döneceine inanilir. Sünniler ise, Mehdinin henüz dünyaya gelmeyen Hz. Muhammed (s.a.v)in soyundan birisi olacaina inanirlar.334 iilik inancinda, tehlike aninda inanci saklamanin caiz olduuna inanilir. Muta Nikahi: Belirli bir süreyle sinirlandirilan nikahla evlilik, sünni inanç mensuplarinin kabul etmedii bir uygulamadir. Ancak ii inanç mensuplarinin kabul ettii ve Hz. Peygamber (s.a.v)döneminde uygulandiina inanilir. Ayrica Kurani Kerimin de onayladiina inanirlar. Daimi ve geçici olmak üzere iki çeit evlilik olduuna inanan mamiyye iasindan olan Caferiler, süresi belli olan ve bir kaç dakikaliina bile nikahlanmak suretiyle yapilan Muta nikahi ile evlilikte, karalatirilan sürenin bitiminde evlilik de sona ermi olur. Konu ile ilgili olarak: mam Cafer es-Sadik: "Üç eyde, kimseden çekinmem: Nisa (kadin) tavafi, kadinla Muta (yani Muta nikahi ile evlenmenin helal oluunu bildirmek) ve ayaa giyilen ayakkabiya mesh etmemek." eklinde buyurmutur. Buna göre Mutanin helal olduuna ittifak etmilerdir. Muta nikahi ile evlenen kadin ve erkek birbirinden miras alamazlar. Ancak Muta nikahi ile evlilikten olan çocuklar babaya ait olup, miras hakkina sahiptirler. Muta nikahi ile yapilan evlilikte kadin belli olacak, Muta nikahi müddeti belli olacak, bundan dolayi kadina verilecek ücret, mutlaka belirlenecek ve

*

334

Gaib: Göz önünde olmayan, hazir bulunmayan, nerede olduu bilinmeyen, gizli olan demektir. ii slam inancinda onikinci imam gaibdir. Prof. Dr. Ethem Ruhi Filali, a, g, e, s.171

182

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

müddetin sona ermesiyle muta nikahi da sona ermi olacaktir.335 Caferiler, Muta nikahi ile ilgili görülerini Nisa suresinin 24. ayetine dayandirmaktadirlar. "(Sava esiri olarak) sahip olduunuz cariyeler müstesna, evli kadinlar da size haram kilindi. Allahin size emri budur. Bunlardan bakasini, namuslu olmak ve zina etmemek üzere mallarinizla (mehirlerini vererek) istemeniz size helal kilindi. Onlardan faydalanmaniza karilik kararlatirilmi olan mehirlerini verin. Mehir kesiminden sonra (biraz indirim için) karilikli anlamanizda, size günah yoktur. üphesiz Allah ilim ve hikmet sahibidir."336 Konuyla ilgili olarak kanaatim odur ki, inanmamak ve kabul etmemek ile birlikte, inançlari kutsal kabul etmek ve saygi duymak gerekir. Aslinda tanitmaya ve anlatmaya çalitiimiz iilik inanç sistemi ile ilgili olarak, yorum yapmamaya dikkat etmekteyiz. Fakat ayette de görülecei gibi, evliliin devami yönünde, Muta nikahi ile ilgili herhangi bir emir yoktur. Kaldi ki, Muta nikahi uygulamasi ile oluan evlilikte, kadin hafife alinmakta ve bir menfaat kariliinda yararlanilan bir varlik durumuna dümektedir. Kadini böyle kabul etmek kesinlikle mümkün olmadii gibi, doru da olamaz. slam inancinda kadin, bizzatihi deerlidir. Bir ücret kariliinda anlailsa bile, geçici bir zaman için evlenmek doru deildir, kanaatindeyiz. Ayrica slam dininin de çok önemsedii aile kurumu, bu tür geçici nikahla yapilan evliliklerde ciddi anlamda kan kaybeder. Aileyi oluturan iki kii yerine, hakim olan karar sahibi, erkei öne çikaran bir uygulama ortaya çikmi olur. Bu uygulama slam dininin emrettii ve olumasini istedii aile yapisina uymamaktadir.

335 336

Abdulbaki Gölpinarli, a, g, e, s.617-618 Nisa, 4/24

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

183

Nikah, oluacak aile için bir ciddiyeti ortaya koyma adina yapilir. Ayrica aile kurumunun tarifinin temel taidir. artlarin olumasinin diinda, nikah baina geçici ve akla uygun olmayan anlamlar yüklemek, öncelikle kadini incitir ve büyük zarar verir. Ayrica aile kurumunun büyüklüünü küçültür ve doacak çocuu anneden öksüz birakir. Caferi iasi, gerçek Sünneti takip ettiklerini, çünkü Hz. Peygamber (s.a.v)in soyundan gelen kimselerden Sünneti aldiklarini savunmaktadirlar. Bunun sonucu olarak Caferilik ve Sünnilik olaylara farkli yaklamaktadir. Caferi iasi için Sünnet, Hz. Peygamber (s.a.v)den aktarilan sözlü gelenek olduu kadar, imamlardan da aktarilani kapsamaktadir. Caferi iasi, dünyada en güvenilen ve benimsenen Hadis külliyati olarak Küleyninin el-Kafi adli Hadis kitabini kaynak olarak kabul etmektedir. Bu kaynak kitap, Sünniler tarafindan güvenilir bulunmadiindan dolayi kullanilmamaktadir. Caferi iasi, kaynaklarindaki hadislere büyük itibar etmilerdir. Hatta Sünnetin Kuran ayetlerini nesh yani iptal edebileceini fikihlarinda görmek mümkündür. "Öyle ayetler vardir ki, kitapta farzdir da nesh edilii Sünnetle bildirilmitir. Öyle ayetler de vardir ki, Sünnetle vacip olmutur, kitapta ise terk edilmesine ruhsat verilmitir."337 Ehl-i Sünnet anlayiini tekil eden ianin kabul ettii Kütüb-i Erbaa denilen dört hadis kitabi ile Nehcül-Belaa isimli kitaplari vardir. imdi mamiyye iasi hakkinda, onun dayandii fikih anlayiini ortaya koyan ve Hadis olarak kabul edilen rivayetlerden örnekler vermeye çalialim.

337

Abdulbaki Gölpinarli, Nehcül-Belaa, Tercemesi ve erhi, s.26

184

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

H- HADS DYE DDA EDLEN RVAYETLERDEN ÖRNEKLER (LKTE) Cafer es-Sadiktan rivayet edilen bir habere göre: "Cebrail (a.s)in Hz. Muhammed (s.a.v)e getirdii Kuran 17.000 ayet idi." denilmektedir. ia anlayiina göre, eksik olan bu kisim, Ehl-i Beyt nezdinde muhafaza edilmektedir.338 Sik sik ifade edildii gibi Kuran, Hz. Muhammed (s.a.v)e gönderildii gibi ve gönderildii kadar eksiksiz olarak elimizdedir. Bu nedenle böylesi rivayetlere itibar etmek ve Kuranin zayi edilmi olacai intibaina inanmak doru deildir. Zaten Kuranin kendisi de, bu anlayii reddetmektedir. Konu ile ilgili birçok ayet mevcuttur. mamiyye iasina göre; "Hz. Ali ve Ehl-i Beyti öven birçok ayet Kurandan çikarilmi ve Kuranin Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman tarafindan tahrif edildiine inanilmaktadir. Ahzab suresinin, Enam suresi kadar uzun olduunu ve bu sureden Ehl-i Beytin faziletleri ile ilgili ayetlerin çikarildiina inanilir. Hz. Fatimanin elindeki Mushafin, elimizdeki Kuranin üç misli kadar büyüktü."339 mamiyye iasi, Yunus suresi 15. ayetinde geçen "deitir." emrini "Aliyi deitir." eklinde anlailmasi gerektiini ifade etmilerdir.340 Oysa Kuranda geçen sözlerin Hz. Ali (r.a) ve onun hilafeti ile ilgisi olamaz. ddia edilen ayet aynen öyledir: "Onlara ayetlerimiz açik açik okunduu zaman (öldükten sonra) bize kavumayi beklemeyenler: Ya bundan baka bir Kuran getir veya bunu deitir! dediler.

338

339 340

Prof. Dr. smail Cerraholu, Tefsir Tarihi, c.1 s.422, Alinti: el-Kafi, IV. s.446 Prof. Dr. smail Cerraholu, a.g.e, c.1 s.444, Alinti: el-Kafi, I, s.239 Prof. Dr. smail Cerraholu, a.g.e, c.1 s.418, Alinti: el-Kafi, s.240

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

185

De ki: Onu kendiliimden deitirmem benim için olacak ey deildir. Ben, bana vahyolunandan bakasina uymam. Çünkü Rabbime isyan edersem, elbette büyük günün azabindan korkarim."341 lahi emirde, iddia edilen rivayeti anlamak ve iddia edileni görmek mümkün deildir. Zamanimizda olduu gibi, Kuranin indii dönemde de, kendi anlayilarina göre din isteyenler veya Allahin hükümlerini kendi arzu ve isteklerine göre deitirilmesini isteyenler olmutur. Halbuki Kuran, belli dönemlerdeki insanlarin geçici ve deiken arzularini karilamak için deil, kiyamete kadar bütün insanliin ruhi, ahlaki ve manevi ihtiyaçlarini karilamak, dünya ve ahiret saadetinin yolunu göstermek için indirilmi Allah kelamidir. Ayette de belirtildii gibi, Hz. Peygamber (s.a.v) dahil olmak üzere, hiç kimsenin Kuranin hükümlerini deitirmeye yetkili olmadii gibi, ayetlerdeki emirlerin diinda, baka bir ekilde anlamak da asla doru deildir. Çünkü Kuran, apaçik bir kitaptir. Ona gizli anlamlar yüklemek, onun emirleri ile çelimektedir. "Elif, Lam, Ra. Bunlar Kitabin ve apaçik (mübin) Kuranin ayetleridir."342 "Ta, Sin. Bunlar Kuranin ve apaçik (mübin) Kitabin ayetleridir."343 Caferi inancina göre, ölüye dokunulduunda (Mess-i Meyyit) boy abdesti almanin farz olduuna inanilir. Bu hüküm baka mezheplerde yoktur.344 Ancak buna benzer bir hüküm Tevratta da bulunmaktadir.

341 342 343 344

Yunus, 10/15 Hicr, 15/1 Neml, 27/1 slamda Caferi Mezhebi ve mam Cafer Sadik Buyruklari, Yazan: Hüccetül-slam, Ahmet Sabri Hamedani, s.102

186

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

"Herhangi bir insan ölüsüne dokunan kii yedi gün kirli sayilacak." "Üçüncü ve yedinci gün temizleme suyu ile kendini arindiracak, böylece paklanmi olacak. Üçüncü gün ve yedinci gün kendini arindirmazsa, paklanmi sayilmayacak." "Herhangi bir insan ölüsüne dokunup da kendini arindirmayan kii Rabbin konutunu kirletmi olur. O kii srailden atilmali. Temizlenme suyu üzerine dökülmedii için kirli sayilir, kirlilii üzerinde kalir." "Temiz sayilan adam, Üçüncü ve yedinci gün kirli sayilanin üzerine suyu serpecek, yedinci gün onu arindiracak, arinan kii giysilerini yikayacak, yikanacak ve akam temiz sayilacak."345 Caferiler namaz vakitleri konusunda da, farkli bir inanç anlayiina sahiptirler. Öle ile ikindi namazlarini ve akam ile yatsi namazlarini birletirerek be vakitlik namazi, üç vakitte kilmaktadirlar. Onlara göre sabah namazi, fecri sadiktan güne douncaya kadar kilinir. Öle ve ikindi namazlarini, öle namazi vaktinden günein batiina kadar kilinir. Akam ve yatsi namazlarini ise, günein batiindan gece yarisina kadar olan zaman içerisinde kilinir.346 Caferi inancina göre, tehlike olsun veya olmasin, yolculukta mutlaka ,,Seferi Namazi kilinmasi gerekir. Yolculukta dört rekat olarak kilinan namazlarin geçersiz olduuna inanilir. Oysa yolculukta namazi kisaltmak, bir tehlikenin geleceine yönelik ruhsat (kolaylik)tir. Ayrica Allah, namazi kisaltin diye emretmemektedir. Kisaltilmasi halinde bir günaha girilemeyeceine dair bir ruhsattir, yani hayati kolaylatirmaktir. Bu uygulamanin dayanai olarak:

345 346

Tevrat, Sayilar, 19/11-12-13-19 Alinti: Kitab-i Mukaddes, s.155 Caferi Mezhebine Göre Özet lmihal. Yazan: Ayetullah irazi, çev. Selahattin Özgündüz, s.78

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

187

"Yeryüzünde sefere (yolculua) çiktiiniz zaman kafirlerin (inkar edenlerin) size kötülük etmelerinden endie (korkarsaniz) ederseniz, namazi kisaltmanizda size bir günah yoktur. üphesiz kafirler, sizin açik dümaninizdir."347 lahi emir gösterilmektedir. ,,Namazi bitirince de ayakta, otururken ve yaniniz üzerinde yatarken (daima) Allahi anin. Huzura kavuunca da namazi dosdoru kilin; çünkü namaz müminler üzerine vakitleri belli bir farzdir.348 Ayette açikça, yolculuk halinde gelebilecek herhangi bir tehlike karisinda dört rekatli namazlarin, iki rekat olarak kilinacaina dair bir kolaylik görülmektedir. Tehlikenin gelebileceine karar verecek olan kiinin kendisidir veya bulunulan bölgenin genel durumudur. Tehlike söz konusu deilse, kesinlikle namazi kisaltmak doru deildir. Günümüzde olgunlaan ve kolaylaan hayat artlari ve insanin sahip olduu imkanlara kari, tehlike söz konusu deilse, farz olan namazlari kisaltarak kilmanin dini ve akli dayanai yoktur. Kaldi ki, farz namazlari kisaltarak kilmak ve o vakte ait Sünnet namazlarini tam olarak (kilinmasi halinde sevap, kilinmamasinda günah olmayan) kilmanin salikli bir yol olmadii gibi, ayrica bir çelikidir. Doru, iyi ve güzel olanin ise; tehlike, korku ve endie söz konusu deilse, farz ve Sünnet namazlarini tam olarak kilmaktir. slam dininin de bizlerden istedii budur. Yüzlerce yil önceki artlara göre verilen fetvaya uygun oluan bir uygulamayi, bu günün artlarinda, ortada ayette ifade edilen gerekçe mevcut deilken, devam ettirmek, dayanak olarak kabul edilen ayeti, bugüne göre anlamamak anlamina gelir. Eer gerçekten tehlike varsa, elbette ki, ilahi iradenin saladii kolayliktan yararlanarak, dört rekatli farz namazlari, iki rekat olarak kilabiliriz. Caferi inanci, yolculuk halinde namazi kisaltmanin dier bir dayanai olarak da: bn-i Abbas(r.a)tan rivayet edilen bir

347 348

Nisa, 4/101 Nisa, 4/103

188

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

hadiste, "Hz. Peygamber (s.a.v): Müsafire (dört rekatli namazlar) kisaltilmadan, iki rekat namaz farz kilinmitir."349 buyurmutur. Bu rivayete göre de yolculuk halinde, dorudan iki rekat kilinmasi emredilmitir, inanci mevcuttur.350 Seferi olanlara tamamen ruhsat ve kolayliin gerekçesi olan fiilen gerçekleecek sikinti, darlik ve zorluk deil, bunun muhtemel olmasidir. Böyle olmasaydi yolcu, varacai yere gidip, bazen evinden daha rahat yaamaya baladiinda seferi olmaktan çikardi, namazlari tam kilmasi gerekirdi, eklinde ortaya konulan görüler de mevcuttur. Caferi inancina göre, mutlaka temiz topraa secde edilmesi gerektiini ve bunun vacip olduuna inanilir. Haliya, kilime, yünden ve pamuktan olanlara, ipekten olan seccadelere secde etmeyi caiz görmezler. Temiz toprakla bulumak mümkün deilse, yiyilemeyen ve giyilemeyen temiz bir çimene, çayira, tahtaya, taa, hasira ve kaida secde edilmesi caiz olur. Bu inançlarina dayanak olarak da: eyh Saduk Hiam bin Hakemin, mam Cafer es-Sadik (r.a)a nelere secde etmenin caiz olduunu, nelere secde edilemeyeceini sorduunu ve bunun üzerine mamin: "Ancak topraa ve topraktan biten, fakat yenemeyen ve giyilmeyen eylere secde etmek caizdir." buyurduklari rivayet edilmektedir.351 Bu nedenle Caferi inancina sahip insanlar, üzerinde secde yapmak üzere, topraktan piirilmi ve "mühür" dedikleri tabletleri yanlarinda taimaktadirlar. Bu anlayi kannatimce hayati zorlatirmaktadir ve gereksiz bir teferruattir. Kuranda da dayanai yoktur. Dayandirilan rivayetlerin de sahih olduuna inanmak zordur. Konuyla ilgili olarak Kurana müracaat edildiinde:

349 350 351

Müslim, Müsafir c.1, h.687 Abdulbaki Gölpinarli, a.g.e, s.590 Abdulbaki Gölpinarli, a.g.e, s.614

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

189

"Göklerde ve yerlerde bulunanlar da, onlarin gölgeleri de sabah akam (uzanip kisalarak Ona secde etmektedirler) ister istemez sadece Allaha secde ederler."352 "Necm (bitkiler, yildizlar) ve aaçlar (Allaha) secde etmektedirler."353 "Göklerde bulunanlar, yerdeki canlilar ve bütün melekler, büyüklük taslamadan Allaha secde ederler."354 gibi emirleri çoaltmak mümkünüdür. Her varliin secde etme gibi bir görevinin olduu ve yaratilan varliklarin secde ettii belirtilmektedir. Ancak sadece toprak üzerine secde edilecek diye bir emir bulunmamaktadir. Aslinda birçok canlinin da toprakla balantisi olmayan noktalarda varliklarini sürdürmesi, mutlaka toprak üzerine secde edilmesi gerekir, iddiasini geçersiz kilmaktadir. Caferi inancinda, yolcu olan bir insanin istese de oruç tutamayacai, tutmasi halinde orucunun kabul olamayacai, hatta günah ilemi olacai inanci, birçok rivayete dayandirilir. Onlara göre: "mam Cafer es-Sadik(r.a) buyurdu ki, Resulullah (s.a.v):Ramazan ayinda yolculukta, oruç tutan yolcu deilken, oruç yiyene benzer."355 Yolculukta oruç tutmayi adeta haram kabul eden bu görü ile ilgili; Kuran-i Kerimin oruç ile ilgili emrinde: "Ey iman edenler! Oruç sizden önce gelip geçmi ümmetlere farz kilindii gibi, size de (günahlardan korunmaniz için) farz kilindi. Umulur ki, korunursunuz." "Sayili günlerde olmak üzere (oruç size farz kilindi.) sizden her kim hasta yahut yolcu olursa (tutamadii günler kadar) dier günlerde kaza eder. (htiyarlik veya ifa

352 353 354 355

Rad, 13/15 Rahman, 55/6 Nahl, 16/49 Abdulbaki Gölpinarli, a.g.e, s.593

190

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

umudu kalmami hastalik gibi devamli mazareti olup da) Oruç tutmaya güçleri yetmeyenlere bir fakir doyumu kadar fidye gerekir. Bununla beraber kim gönüllü olarak hayir yaparsa, bu kendisi için daha iyidir. Eer bilirseniz (güçlüüne ramen) oruç tutmaniz sizin için daha hayirlidir." "Ramazan ayi, insanlara yol gösterici, dorunun ve doruyu eriden ayirmanin açik delilleri olarak Kuranin indirildii aydir. Öyleyse sizden Ramazan ayini idrak edenler onda oruç tutsun. Kim o anda hasta veya yolcu olursa (tutamadii günler sayisinca) baka günlerde kaza etsin. Allah sizin için kolaylik ister, zorluk istemez. Bütün bunlar, sayiyi tamamlamaniz ve size doru yolu göstermesine karilik, Allahi tazim (yüceltmek) etmeniz, ükretmeniz içindir."356 Bu ayetlerden, iddia edilenleri anlamak mümkün deildir. Ayette, yolculuk halinde oruç tutmayi yasaklayan bir emir bulunmamaktadir. Fakat yolculukta, sonradan yerine getirilmesi artiyla, oruç tutamayanlara salanan bir ruhsat, yani kolaylik vardir. steyen kiinin bu kolayliktan yararlanabilecei emredilmitir. Ancak oruç tutmayi, bilinmesi halinde çok daha hayirli olduu da açikça ifade edilmektedir. Allah nezdinde, yapilmasi halinde daha hayirli olan bir ibadeti, hiç bir sahih dayanai olmadan, kesin olarak yasaklamanin dini mantii olamaz. Cafer es-Sadik buyurdu ki: "Resulullah (s.a.v), Hz. Ali (r.a)ye dedi ki: Ben öldüüm zaman ar kuyusundan alti kirba su çikar. Beni yika, kefenimi sar ve üzerime koku sür. Beni yikamayi ve kefelenlemeyi tamamladiin zaman, kefenimin uçlarindan tut ve beni oturt. Sonra bana istediin eyi sor. Allaha yemin ederim ki, o zaman bana sorduun hereye cevap veririm."357

356 357

Bakara, 2/183-184-185 Usül-u Kafi, s. 426,h.765

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

191

Bu ve buna benzer rivayetleri slam dini açisindan kabul etmek imkansizdir. Hz. Peygamber (s.a.v), slam dini ile ilgili bütün sorulara cevap vermi ve Kuran biz insanlari, Allaha kari sorumluluklarimizi yerine getirme konusunda, her sorunun cevabini vermektedir. Ayrica Hz. Peygamber(s.a.v), Allahin bütün emirlerini tebli etmitir. Hz. Peygamber(s.a.v)in rtihalinden sonra, risalet görevinin son bulduunu ve ölüler ile canlilar arasindaki dialoun kapandiini ve bunun evrendeki yaratili kanunu olduunu kabul etmeliyiz. Böyle bir iddiayi Hz. Peygamber (s.a.v)e dayandirmak büyük bir nezaketsizliktir. Cafer es-Sadik buyurdu ki: "En güzel isimler (elEsmaül-Hüsna) Allahindir. O halde Ona, o güzel isimlerle dua edin..."358 emri ile ilgili olarak öyle rivayet edildi: "Allaha yemin ederim ki, Allahin en güzel isimleri biziz. Öyle ki, mamliimizi kabul etmeyen hiç bir kulun amelini Allah kabul etmeyecektir."359 Konu ile ilgili birçok rivayet vardir. mamlari, Allahin ismi olarak ve imamlari kabul etmeyenleri de, hiç bir amelinin kabul göremeyeciini söylemenin Kuranda dayanai yoktur. Bu ve benzeri rivayetleri Hadis olarak kabul edemeyiz. Çünkü bu rivayetler, Kurandan onay alamaz ve Kuranin emirleri ile tezat tekil ederler. Aslinda Kuranin kendisi de mamdir. Onun Allah kelami olduuna inanan ve Ona uyan herkes, baka hiç bir mama ihtiyaç duymadan, Allahin emrettii slam dinini örenebilir ve yolunu airmaz. Bütün Müslümanlarin en büyük mami Hz. Muhammed (s.a.v)dir. Son Peygamber olmasi nedeniyle, kiyamete kadar baka bir Peygamber de gelmeyecektir. Ancak Hz. Muhammed (s.a.v)in yolunda, slami insanlia tebli amaçli yapilan hayirli hizmetler, Allah nezdinde olduu gibi, insanlik nezdinde de takdir göreceinden üphe edilmemelidir.

358 359

Araf, 7/180 Usül-u Kafi, s.192, h.353

192

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

mamiyye iasina göre; "Resul ve Nebi" konusunda: "...Zurare öyle rivayet etmitir: Ebu Cafere, Allah: "(Resulüm!) Kitapta smaili de an. Gerçekten o, sözüne sadikti, Resul ve Nebi idi."360 ayeti ile ilgili olarak bir soru yönelttim ve dedim ki; Resul nedir, Nebi nedir? Buyurdu ki: Nebi, Rüyasinda gören, sesi duyan ve melekle bizzat karilamayan kimseye denir. Resul ise, sesi iiten, rüyasinda gören ve bizzat melekle karilaan kimseye denir. dedim ki:"Peki imamin bu balamda mertebesi nedir?" buyurdu ki: "mam ses iitir; ama rüyasinda görmez ve melekle bizzat karilamaz." sonra: "(Ey Muhammed) biz, senden önce hiçbir Resul ve Nebi göndermedik ki..."361 ayetini okudu.362 Peygamberlik olayinda, Resul olmak ve Nebi olmak birbirinden ayri eyler deildir. Hz. Peygamber (s.a.v)den sonra hiç bir kimse böyle bir iddiada bulunamaz. Peygamberlerden baka hiçbir kimse, vahiy melei olan Cebrail (a.s) ile iletiim içinde olamaz. Bu inanç Kuranin ana ruhuna aykiridir. Resul ve Nebi kelimelerinin anlamlari ve aralarindaki farkliliin bulunup bulunmadii konusu, kelam ilminin önemli meselelerinden olup, bu konuda çeitli görüler ileri sürülmütür. Peygamberler, insanlar içinde en yüce ve en erefli kiiler olduklari veya Alllah katindan haberler getirdikleri ve bunlari ümmetlerine ilettikleri için, Nebi olarak adlandirilmilardir. Bu balamda Nebi, haber alan ve haber ileten anlamina da gelir. Nebi, Allah tarafindan seçilip gönderilen, yeni bir din bildirmeyip, Allahtan aldii vahiy ile daha önceki Peygamberin getirdii dini yaatmakla görevlendirilen kiidir. Resul kelimesi ise, genellikle bir kiinin veya makamin, bir görev yükleyerek kendisinden bunu yerine getirmesini iste360 361 362

Meryem, 19/54 Hacc, 22/52 Usül-u Kafi, h.435 s.238-239

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

193

dii veya önemli bir haber, mesaj ya da bilgi vererek, bunu baka kii veya kiilere ulatirmasini emrettii elçi anlaminda kullanilir. Nitekim kavram, bu genel anlamiyla Kuran-i Kerimde geçmektedir. "Ben (imdi) onlara bir hediye göndereyim de, bakayim elçiler ne (gibi bir sonuç) ile dönecekler."363 Resul kelimesinin slami terminolojideki anlamlarina gelince, bu konudaki tanimlar, "Allah tarafindan kendisine bir kitap indirilen, bu kitabin içerdii bilgi ve hükümleri insanlara tebli etmekle yükümlü kilinan kii" eklinde özetlenebilir. Bazi slam alimleri Nebi ile Resul kavramlari arasinda fark bulunmadiini iddia etmilerse de, çounluk bunlarin deiik anlamlarda kullanildii kanaatindedirler. Buna göre Resul kavrami, Nebiden daha geneldir. Zira Nebilerin sahip olduu tebli özellii Resuller için de geçerlidir. Her Resul, Nebi olduu halde, her Nebi, Resul deildir. Hz. Muhammed (s.a.v) hem Resul ve hem de Nebidir. Allah ile ilikisi bakimindan, Onun elçii olduu için Resul, kullarla ilikisi bakimindan, onlara Allahin hükümlerini ulatirip bildirdii için Nebidir. "...Ebu Basir öyle rivayet etmitir: Ebu Abdullah (Cafer Sadik) buyurdu ki: "Kim Allah ve Resulüne Alinin ve ondan sonraki imamlarin velayeti hususunda itaat ederse büyük bir kurtulua ermi olur."364 Ahzab suresi 71. ayetinin bu ekilde indiine inanilir. ddia edilen ayetin asli aynen öyledir: "(Böyle davranirsaniz) Allah ilerini düzeltir ve günahlarinizi bailar. Kim Allah ve Resulüne itaat ederse büyük bir kurtulua ermi olur."365 lahi emrinin deitirildii, "Hz. Alinin ve ondan sonraki imamlarin velayeti hususunda" ifadesinin Kurandan

363 364 365

Neml, 27/35 Usül-u Kafi, h.1088 s.622 Ahzab, 33/71

194

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

çikarilmi olduu iddiasi, büyük bir iftiradir. Kuranin zerresinin deitiini düünmek veya ima etmenin slam dinindeki hükmü bilinmektedir. Ayrica böylesine bir iddiayi, sahabelere dayanidirarak Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat etmek, iddia sahibine büyük bir sorumluluk ve vebal yükler. "...Cabir öyle rivayet etmitir: Cebrail (a.s) aaidaki ayeti u ekilde indirmitir: "Kulumuza (Ali hakkinda) indirdiimizden üphe ediyorsaniz, onun benzeri bir sure getiriniz."366 ddia edilen, "Ali hakkinda" ifadesi ayetten çikarilmitir. Ayni konuda birçok rivayet daha vardir. Bütün bu rivayetlerin kesinlikle doruluk payi yoktur. Tamamen uydurma ve Kurana yapilan iftiralardir. ddia edilen ayetin asli aynen öyledir: "Eer kulumuza indirdiklerimizden herhangi bir üpheye düüyorsaniz, haydi onun benzeri bir sure getirin, eer iddianizda doru iseniz, Allahtan baka ahitlerinizi (yardimcilarinizi) de çairin."367 "...Ebu Basir, Ebu Abdullah (Cafer Sadik)dan öyle rivayet etmitir: "Birisi gerçekleek olan azabi istedi. (Alinin velayetini) nkar edenler içindir bu azab ve bu azabi hiç kimse savamaz." ayetini, Allaha yemin ederim ki, Cebrail (a.s), Hz. Muhammed (s.a.v)e bu ekilde indirmitir.368 ddia edilen ayetin asli: "Soran birisi, yükselme yollarinin sahibi." "Allah tarafindan kafirlere, kesinlikle inecek olan ve hiç kimsenin uzaklatiramayacai azabi sordu."369 Kurandan ayet çikarildii, Kuranin korunmami olduu ve deitirildiini iddia etmek, slam dini açisindan, sonucu

366 367 368 369

Usül-u Kafi, s.627, h.1106 Bakara, 2/23 Usül-u Kafi, s.634, h.1127 Mearic, 70/1-2

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

195

ciddi olarak düünülmesi gereken iddialardir. Bu inanç ve anlayi, manevi sorumluluu büyük, hiçbir faydasi olmayan ve sahibini manevi alemde zarara uratacak, Kurana yapilan bir iftira ve yakitirmadir. mamiyye iasinin temel kaynak olarak kabul ettii Hadis kitabi el-Kafi, incelendikçe bu ve benzeri slam ile badamayan ve Kurandan onay alamayan birçok rivayet görmek mümkündür. Bunlardan sadece birkaçini örnek olarak sunmaya çalitik. Amacimiz bir inanç grubunu kesinlikle incitmek deildir. Bu ve benzeri rivayetleri yeniden ele alarak üzerinde düünmeye davet etmektir. Hz. Peygamber (s.a.v)e isnat edilen uydurma bir rivayeti, Ondan nakledenlere de uydurulabileceini düündürmektir. Dayanai olmayan birçok rivayetle birlikte, Kuran ile çelimeyen, sahih Hadis olarak kabul edebileceimiz birçok rivayeti de, el-Kafi adli Hadis kitabinda bulmak mümkündür.

- ALEVLK Alevi; kelime olarak Ali(r.a)ye ait veya Ali(r.a)ye bali olma anlamina gelir. Alevilik, her ne kadar Hz. Aliye ve yakinlarina taraftar anlaminda ise de, sadece Hz. Ali(r.a)ye yakin olmak anlaminda anlailmamalidir. Alevilik veya Alevi inanç anlayii Kurani, Hz. Ali(r.a)nin anlayip anlattii gibi anlamak eklinde ifade edilir. nsanda yücelmeyi, ekil artlarindan daha çok içsellikte arayan, slam dininin bir yorumu olarak kendisini tanitir. Alevilik, Alevi: (Ali-evi) Hz. Ali(r.a)nin soyundan gelerek Onun tasavvufi yolunu izleyenler ile, Onun soyundan gelen Seyyid, erif kollarindan olan her hangi bir müride ikrar verip balananlardir. Temelde Hz. Ali(r.a)nin soyuna mahsus olan bu isme, sonradan ikrar verip balananlar da katilmitir.

196

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Alevi: (Al-i Beyit = Yüce Ev) Hz. Ali(r.a) ailesinin adidir. Hz. Ali(r.a)ye bali olan, Onu seven, Hz. Ali(r.a)nin yolundan giden, Hz. Ali(r.a)nin taraftarlarina verilen addir. Ali(r.a)ye bali, mam-i Ali Cenab-i Murtazanin slami anladii gibi anlamak, ibadetini onun yaptii gibi yapmaktir, eklinde kabul edilir. Türkiyenin deiik yörelerinde ,,Alevi, Kizilba, Tahtaci ve Siraç gibi isimlerle anilan insanlar ve gruplardir. Göçebe Türk geleneinin ürünü olan Kizilbalik, yazili kaynaklara sahip deildir, sazli-sözlü anlatimla, nesilden nesile ulaan bir halk kültürü görünümündedir. Bu durum onun medeni (ehirli) bir kültür deil, bedevi (göçebe) kültürü olduunu hissettirmektedir.370 Tarihi süreç içerisinde Kizilbalik ya da aktüel adiyla Alevilik, "göçebe kültürü"ne dayaniyor olmasinin yanisira, Çaldiran savaindan sonra bir "içe kapanma" devresine girmitir. Sosyolojik bir dille ifade etmek gerekirse; Kizilbalik merkezde deil, çevrede kalmitir. Merkezin kurumsal ve yerleik yapilarindan uzakta kalan Kizilbalar, eitim-öretim gibi imkanlardan yararlanmamalari sonucu, geleneklerini büyük ölçüde sözlü kültüre dayali olarak yaatmaya çalimilardir. Sözlü kültür, yazi ve matbaa kavramlarinin varliini bile bilmeyen, iletiimin yalniz konuma dilinden olutuu kültürlerdir. Alevilikteki Buyruklara bu noktada baktiimizda, bu sosyal bir varlik olma karakterinin dia vurumunu görürüz. Çünkü Buyruklarda, bir arada yaayan bir topluluun kaosa dümeyerek belli bir düzen içinde yaayabilmesi için, herkesin uymasi gereken kurallar vazedilmitir. Kural diina çikanlar "Sürgün ya da Dükün" ilan edilirler ki, bu durum toplum tarafindan dilanmak anlamina gelmektedir. Üstüste bindirmi tarihi ve siyasi süreçler sonucunda meydana gelen Alevilik ya da tarihsel ismi ile Kizilbalik, tüm konargöçer toplumlarin karekteristik özellii olduu üzere sözlü

370

Orhan Türkdoan, Alevi-Bektai Kimlii, s.59

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

197

olarak varliini sürdürmütür. Ancak bu, böyle olan topluluklarin yazili kaynaklari olmadii anlamina gelmemektedir. Alevilerin de bir takim eserleri varolagelmitir. Bu eserler önem sirasina göre Buyruklar, Velayetnameler, Hüsniye, Cabbar Kulu, erhu Hutbetil-Beyan, Noktatul-Beyan, Faziletname-i mam Ali, Maktel-i Hüseyin, HadikatusSueda ve tomarlar halinde bulunan Alevi- Bektai Nefes ve Deyileridir.371 Safevi ordusundaki Alevi askerlerin, balarina giymi olduklari kizil renkli mihverin etrafina, oniki imam inancini simgeleyen, oniki kivrimli kuma ile sarilmi bandi taktiklari için, Kizilba olarak adlandirilmilardir. Modern dönem ran ve Osmanli Tarihi uzmanlarinin büyük bir kismi da, Kizilba isminin tarihsel olarak Safevileri destekleyen Türkmen zümrelerinin ortak adi olduu, bu oniki dilimli (terkli) ve kirmizi baliin orijin olarak ah Haydar tarafindan icat edildii konusunda hemfikirdirler. Kizilba isminin ve on iki dilimli sariin kaynainin ah Haydar ve ah smail olduunu; "Kizilba" ifadesinin Safevi müritleri olan ve ah smailin, Safevi Devletini kurmasinda yardimci olan Türkmenler için kullanildiini kesin bir ekilde söyleyebiliriz. Ancak kirmizi ve oniki dilimli tacin ilk defa ah Haydar tarafindan ortaya konulmasiyla ilgili bazi aratirmacilarin farkli deerlendirmeleri de olmutur.372 ah Haydarin rüyasinda, Hz. Ali (r.a)yi m.1487 yilinda gördüünü söylerek tacin Hz. Ali (r.a) tarafindan tasarlandiini ve Uzun Hasan tarafindan onaylandiini söyler. Yusuf Cemali, ah Haydarin rüyasinda Hz. Ali(r.a)yi gördüünü, ona "Ey oul! Artik senden sonra bizim çocuumuz ortaya çikacak ve tüm kafirleri yeryüzünden silecek, ancak bundan önce Sufilerin ve müritlerin için kirmizi bir taç hazirlaman gerekiyor, taci hazirla ve tacin göbeini oniki dilime böl." dediini aktarir. ah Haydar rüyayi gör371 372

Mehmet Yaman, Buyruk-Alevi nanç-badet ve Ahlak lkeleri, s.12 Faruk Sümer, Safevi Devletinin Kuruluu ve Gelimesinde Anadolu Türklerinin Rolü, s.3

198

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

dükten sonra "Tac-i Haydari" diye bilinecek oniki dilimli taci hazirlamitir. Türkçede kirmizi "Kizil"olarak ifade edildii için Safeviler ve balilari "Kizilba" adiyla mehur olmulardir.373 Alevi-Bektailik inanci Türkiyede, Sünnilik inancindan sonra en fazla mensubu olan ikinci inanç grubudur. Mezhep, Kültür ve Tarikat olduu konusunda farkli görüler mevcuttur. Alevilik ve Bektailik birbirinden ayri eylerdir. Alevilik ne bir tarikat, ne de bir mezheptir. Bektailik ise, Haci Bekta-i Veli tarafindan kurulmu bir tarikattir. Anadolu da her Bektai Alevidir, ama her Alevi Bektai deildir. Gerçi Hz. Ali (r.a), Ehl-i Beyt ve Haci Bekta-i Veli sevgisi, her ikisinde de ayni derecede güçlü ise de, aralarindaki benzerliklerin diinda çok önemli bir farkliliklari vardir. Bektai tarikatina giren herkes Bektai olabilir. Bektailiin genel merep ve yolunu kabul edip buna göre yaayan herkes Bektai sayilir. Ancak bir kimsenin Alevi olabilmesi için annesi ve babasinin da Alevi olmasi gerekir. Yani Alevilik "soya bali"dir. Abdulbaki Gölpinarli, konu ile ilgili olarak; "Türkiyede Mezhepler ve Tarikatlar" adli eserinde u açiklamayi yapar: "Alevilie hiçbir zaman bir tarikat diyemeyiz. Tarikat deildir, çünkü herhangi bir adam, Bektailii sever, bir babaya bavurur, kabul edilirse hvan toplanir, hususi bir törenle tarikata girer ve Bektai olur. Bu adama "Muhib" derler. Fakat diaridan birisi, Alevi olamaz. Alevilerde, kendilerinden olmayanlardan kiz almak yoktur. Bu durumda birisi "Dükün" olur, yani yoldan çikmi olur. Bu adamin, dükünlükten kurtulmasi, o kizin, yola alinmasi ile mümkün olur."374 Buyruklarda sosyal bir otokontrol sistemi olarak suç ve ceza konusu da ilenmektedir. Cezalar ilenen suçun/günahin mahiyetine göre deimekte olup, daha çok belli miktarlarda maddi cezalari içermektedir. Verilen en büyük ceza ise "Dü-

373 374

Yusuf Cemali, Tekil-i Devlet-i Safevi, s.78-79 Abdulbaki Gölpinarli, a g.e, s.32

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

199

künlük" olup, bireyin yaadii toplumda izole edilmesi ve yalnizlatirilmasidir. Özellikle kapali toplumlar halinde yaayanlar için düünüldüünde son derece air bir cezadir. Buyruklarda, suç ileyen bir talibin, suçunu itiraf etmesi gerektii vurgulanmitir. mam Cafer Sadik, günah ileyen ve iledii günahtan dolayi sitemli olduunun farkinda olan ve bunu erenler huzurunda itiraf eden talibin günahindan arinacaini söylemitir. Çünkü o mecliste Üçler, Yediler, Kirklar, Cebrail (a.s) ve Gök Melekleri de hazir bulunurlar. Erenlerin o talibin günahindan geçmeleriyle, Üçler, Yediler, Kirklar, Cebrail (a.s) ve Gök Melekleri de o kiinin günahindan geçerler. Sonunda yüce Allah da o kiinin günahini bailar.375 Bektailik ve Kizilbalik gibi iki ana damar vardir. Bektailik, Ahmet Yesevinin temellerini attii, halk ahlak temelli slam anlayiinin "Yesevilik" dorultusunda Anadoluda çiçeklenmesi ile ortaya çikan bir Türk Tasavvuf ekolüdür. Kizilbalik ise, eyh Safiyyüddinin temelini attii Erdebildeki Safevi Tekkesine mensup olan Türklerin 16. asirda övünerek kullandiklari bir sifattir. Kizilba adi, bir grubu ifade etmek üzere ah smailin babasi, eyh Haydar zamaninda kullanilmaya balanmitir. Kizilba demek Türk demektir. Kizilba demek Erdebil/Safevi Tekkesine mensup olmak demektir. Osmanli Devletinin Bektailie ve Bektailere bakiiyla, Kizilbalia ve Kizilbalara bakii ayni deildir. Çaldiran savai sadece Osmanli-Safevi ilikileri açisindan deil, Türk Tarihi açisindan da önemli bir kirilma noktasidir. Bektailik bir anlamda Osmanlinin resmi tarikati gibi ilem görürken, Çaldiran savai sonrasi Kizilbalar air bir travma ile kari kariya kalmilardir. in ilginç yani, Kizilbalarin bir müddet sonra kendi kurduklari Safevi iktidari tarafindan da gözardi edilmi olmalaridir. Safevi topraklarindaki Kizilbalar zorla iileme sürecine sürüklenirken, Erdebil Tekkesi ile bai kopan Anadoludaki Kizilbalar,

375

Gazi Gökçe, Gökçeler Buyruu, s.323, 326

200

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

hayatta kalabilme mücadelesinde airlikli olarak sözel kültüre, gelenek ve göreneklere tutunmak zorunda kalmilardir. Bu durum Bektailikte, sorun olmayan yazili kaynaklar hususunun, Kizilbalikta sorun olmasini beraberinde getirmitir. Ancak her ne kadar henüz yeterince çaliilmamisa ve deiim dönüüm süreçleri aydinlatilmamisa da, Kizilbalarin da yazili kaynaklari vardir. Her eyden önce bilinmelidir ki, Türk kültürünün ve tarihinin kaynaklari, ayni zamanda Kizilbaliin da kaynaklari ve tarihidir. Ayrica yeni yeni ortaya çikan belgelerin yaninda, Kizilbalik denilince akla gelen eserlerden biri de "Buyruklar"dir.376 Alevilik ya da tarihsel adiyla Kizilbaliin çeitli siyasi ve sosyal sebeplerle tarih boyunca "kapali toplum" özellii sergilemesi, Aleviliin kesintisiz bir tarihsel süreklilie sahip olmamasina ve varliini daha ziyade "sözlü kültüre" dayali olarak sürdürmesine neden olmutur. Alevilik inanç anlayiinda, Hz. Ali(r.a)in çok özel bir yeri vardir. Hz. Muhammed (s.a.v)öldüünde, yerine mam olmasi gereken kii, Ali(r.a)dir ve imamet, Ali(r.a)nin soyundan devam eder anlayii, Alevilerin inanç esaslarindandir. Hz. Ali(r.a) gibi yaamak ve Onun gibi Allaha kulluk görevini yerine getirmek, her Alevinin temel görevidir ve olmalidir. Hz. Ali(r.a) yolunda olmak, ancak bu ekilde mümkündür. Buyruklarda Muhammed ve Ali isimleri sik sik geçmektedir. Esasen Hz. Muhammed Peygamber olarak, Hz.Ali de onun damadi ve müminlerin emiri olarak açik bir ekilde ve isimleri ayri ayri geçmesine ramen, bazen Muhammed ve Ali olarak balaçli, çou zaman da Muhammed- Ali olarak balaçsiz geçmektedir. Burada öyle bir sorun çikmaktadir. Metinlerde geçen Muhammed-Ali kimdir? Tek tek Hz. Muhammed(s.a.v) ve Hz. Ali(r.a) mi kastedilmektedir, yoksa Muhammed -Ali tek bir kii midir? Buyruk metinlerini incelediimizde Muhammed -Ali ifadesinin birleik geçtii yerlerde bile bir ve

376

Dr. Doan Kaplan, a.g.e, s. 18-19

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

201

ayni kiiden deil, farkli iki kiiden bahsedildiini görülmektedir. Ayrica bu düüncenin temelinde Hz. Muhammed(s.a.v) ve Hz. Ali(r.a)nin bir gömlekten bir ten bir ba, ya da bir ten iki ba göstermeleri fikri yatmaktadir. Ancak ayni metinlerde Hz. Muhammed(s.a.v)in Allahin elçisi ve bu nedenle ah-i Nübüvvet/Risalet, Hz. Ali(r.a)nin ise Allahin velisi ve ah-i Velayet olduuna ilikin ifadeler de geçmektedir. Her ne kadar Buyruklarda Hz. Muhammed(s.a.v) ve Hz. Ali(r.a)nin birbirinden baimsiz kiiler olduu açik bir ekilde yer almaktaysa da, bazi Buyruklar'da Muhammedin Ali, Alinin de Muhammed olduu söylenmitir. Ancak bunun çok açik bir mecazi yorum olduu gün gibi açiktir.377

1- Alevilikte nanç Alevilik, Allah-Muhammed-Ali üçlemesi ve Ehl-i Beyt, oniki imamlari önemseyen bir yol olarak kabul edilir. Alevilikte anlailmasi gereken asil inanç, varliin birliidir. Tanrinin insan dahil, evrendeki her eyin içinde olduu inanii, Alevi-Bektai inancinin temelini oluturmaktadir. Alevi inancinda; Tanri korkusu yerine sevgisini benimseyen, Kuranin ekline deil, özünü kabul ettiklerini belirten, amaci ruhsal olgunlama olan bir yol olarak kabul edilir. Özünü insan sevgisinde bulan, Tanrinin insanda tecelli ettiine ve zerresinden olutuuna ve onun için de insanin ölümsüzlüüne inanilan bu inanç anlayiinda, kadin ve erkek ayrimi yapilmadan, kendi öz diliyle, musikisiyle, semahiyla ibadetlerini icra ederler ve buna inanirlar. Yaamin amacini, insanin ham ervahliktan çikarak, nsan-i Kamil ,,olup, özüne dönme eklindeki Alevi inancinda Mürid, Pir ve Rehber huzurunda ikrar verilerek "Dört Kapi,

377

Dr. Doan Kaplan, a.g.e, s.283-285

202

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Kirk Makam" aamasindan geçilir. Alevi inancinda, ibadetin uygulandii mekan Cemevidir. Alevilik; dini slam, kitabi Kuran, Allaha kul, Hz. Muhammed(s.a.v)e bali, Hz. Ali(r.a)ye talip, Ehl-i Beyt yolunu süren, Haci Bekta-i Velinin "Eline, Diline, Beline Sahip Olmayi" ilke edilen, iyi düünce, iyi söz ve iyi davranita kendini bulan Tanri korkusu yerine, sevgisini benimseyen, zahiri batinla, batini zahirle birletiren, eriat kapisini aip, marifet yoluyla hakikat dünyasina ulaan, Kuranin ekline deil, özüne inen, akil ve gönül ile ruhsal olgunlama yolu olarak görülen bir inanç olarak kendisini kabul eder ve tarif eder. Bu inanç mensuplari, Hoca Ahmet Yesevi, Ebu Vefa, Haci Bekta-i Veli, Yunus Emre, Pir Sultan Abdal ve Anadolu Erenleri, Kurani en iyi yorumlayan filozoflar olarak kabul ederler. Alevilik inancinda; Alevilik slamin özüdür, manasidir. slam içinde insanidir, aklidir ve ahlakidir. Hz. Ali(r.a) inanci, Kuran ayetlerinin yorumudur. Bir iç dünya olayidir, hissederek yaamaktir, anlayii esas olarak kabul edilir ve inanilir. Alevilik; Allah, Muhammed, Ali kutsalliini kalbinde taiyan, Hz. Ali(r.a)nin adaletinden ayrilmayan, temelinde insan sevgisi bulunan her dine, mezhebe, inanca saygi duyan ve hogörü ile bakan dil, din, irk ve renk farki gözetmeyen, "Eline, diline, beline sahip olma" ilkesini art koan, gelmek isteyen inançli insanlari çatisi altina alarak manevi sususzluunu gideren bir anlayi olarak kendisini kabul eder. ,,Eline, Diline, Beline Sahip Olma(EDEP) prensibini ahlak ve yaayi esaslarinin temeli kilmak süretiyle fevkalade salam bir karakter örnei çizen Alevilikte, slam öncesi Türklerde rastlanan Kamlik dini ayinlerini hatirlatan Ayin-i Cemler, kurbanli ayinler, muhtelif kültürler ve bayramlar da mevcuttur. Esasen eski Türk din kalintilarini, slam öncesi hayatimiza ait bir takim gelenek ve göreneklerin, halk inanilari halinde Müslümanlami örfler ve adetler halinde varliklarini sürdürmeleri, kari çikilacak deil, milli ve dini kültür politika-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

203

miz bakimindan son derece normal görülmesi gereken bir olay olarak kabul edilmektedir. Alevilik inancina sahip insanlar zahiri batin ile, namazi niyaz ile, Camiyi Cem ile, Kibleyi insan ile, Kabeyi gönül evi ile, hari udur ile, kiyasi ictihat ile, kadercilii özgür irade ile, kulluu özgür insan ile, Tanri korkusunu halk sevgisi ile, yaratan-yaratilan ikiliini, varliin birlii ile, biati kötüye deil, hakli ve adil olana layik görmek ile, Arabi adet ve icatlarini, ata evi gelenek ve görenekleri ile, dini akil ve gönül sentezi ile karilayarak, eriat dünyasini aip Tarikat dünyasinda ve hatta ondan da öteye, Marifet dünyasinda kendisini gördüklerine inanirlar ve kendilerini böyle tarif ederler. Buyruklarda Talip ve Sufi kavramlarindan sonra, en çok kullanilan kavram Musahiplik*tir. Musahip kelimesi etimolojik olarak Arapçada sahabe fiil kökünden gelip dost, arkada edinmek anlamlarina gelir. Hz. Muhammed (s.a.v)in dostlari, arkadalari anlamina gelen sahabe ve ashab kelimeleri de bu kökten türetilmitir. Musahiplik, Muhammed-Aliden kalmitir. Alevilik denilince akla gelen konulardan biri de "Sir ya da Sirri Fa Eylememek" olarak ifade edilen gizlilik kavramidir. Bektailik için "Bektai Sirri" olarak da ifade edilen bu konuyla ilgili çeitli deerlendirmeler olmutur. Alevilik ve Bektailikteki sir anlayii ile ilgili açiklamalardan birini Bektai aratirmacisi John Kingsley Birge (ö.1952) yapmitir. Ona göre bu sir anlayii teolojik, politik, ahlaki-toplumsal ve sembolik olmak üzere dört açidan incelenebilir. Bektailikte insanin, Tanrinin en büyük ismi olan sm-i Azam olduu ve insanda tecellisini çaritiran inançlari, sirrin teolojik düzeydeki boyutudur.378 inanci esas olarak kabul edilir. Aleviler arasinda, "Kuranin Alevi zihninde önemini yitirmesinin bir baka sebebi de, Allahin gönderdii

* 378

Müsahiplik: Müsahip olma, dünya ve ahiret kardeliidir. Dr. Doan Kaplan, a.g.e, s.190

204

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

kitabin, sonrakiler tarafindan tahrip edilmesi düüncesi" dillendirilir. Ayrica Aleviler arasinda, ,,Ehl-i Beytin kadrü kiymeti hakkinda mukaddes kitabimiz Kuranda, daha pek çok buyruklar vardir ki, bunlar Kurandan çikartildi ve topluma Hadis adi altinda takdim edildi" inanci yaygindir.379 "Nitekim, o anda nazil olan ayette "La feta illa Ali, La seyfe illa Zülfikar"(Aliden baka yiit, Zülfikardan baka Kiliç yoktur veya genç ve cömert ancak Alidir, Kiliç da ancak Alinin Kilici Zülfikardir.)buyruu nazil olur. Ancak bu ayet buyruu, sonrakilerce Kurandan çikartilir." düüncesine inananlar da vardir. Bazilari da bu buyruu, Hadis olarak kabul ederler.380 nançlari kutsal kabul etmekle birlikte, inanç gruplari kendi inançlarini, kendileri tarif etmelidirler, düüncesine sahibiz. Ancak Kuranin deitiini iddia etmek ciddi bir hatadir. Bu konu, detayli bir ekilde, belgeleri ile birlikte açiklanmitir. Buyruklar'da konu anlatimlarinda sik sik ayetlere ve Hz. Muhammed(s.a.v),,in sözleri demek olan hadislere çeitli ekillerde göndermelerde bulunulmaktadir. Buyruklar'da en çok kullanilan ayet "Biat ayeti" olarak adlandirilan Fetih suresinin 10.ayetidir. "Muhakkak ki sana biat edenler ancak Allaha biat etmektedirler. Allahin eli onlarin ellerinin üzerindedir. Kim ahdini bozarsa, ancak kendi aleyhine bozmu olur. Kim de Allah ile olan ahdine vefa gösterirse, Allah ona büyük bir mükafaat verecektir."381 Bu ayet çeitli balamlarda kullanilmakla beraber daha çok, tarikata giri töreninde kullanilir.382

379 380 381 382

Nazmi Nizami Sakalliolu, a.g.e, s.66 Nazmi Nizami Sakalliolu, a.g.e, s.43 Fetih, 48/10 Abdulbaki Gölpinarli, a.g.e, s.181

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

205

Buyruklar'da Hadis olarak geçen rivayetlerden sik sik kullanilanlar örnekler "Ben ilmin ehriyim, Ali kapisidir." "Ben kimin efendisiysem, Ali de O'nun efendisidir." "Ben ve Ali bir nurdaniz, Ya Ali! Etin etimdir, bedenin bedenimdir, kanin kanimdir, ruhun ruhumdur, sen bendensin, ben senden." "Ya Ali! Sen benim vasim ve varisimsin." "Kim evlatlarim diindan birini eyh edinirse, eytani eyh edinmi gibi olur." "Küçük cihaddan (gaza) döndük, büyük cihada (gaza) geldik." "Allahim! Ona dost olana dost, düman olana düman ol! Ona yardim edene yardim et, Ondan yardimini esirgeyene sen de yardim etme." 383 gibi, Hadis diye söylenen rivayetler vardir. Özellikle Zülfikar ile ilgili birçok rivayet bulunmaktadir.

2- Zülfikar Zülfikar; slam dininin Peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v)in damadi ve dördüncü halife Hz. Ali (r.a)nin çatal eklindeki iki bali kilicinin adidir. Hz. Alinin Uhud Savainda Kureyin önde gelen savaçilarindan dokuz kiiyi öldürdüü, bu savata bedeninden yetmi yara alarak son ana kadar Hz. Peygamber (s.a.v)i savunduu, bu nedenle de Cebrail (a.s)in "Zülfikardan baka kiliç, Aliden baka da yiit yoktur." dedii rivayet edilir. Bu yaziyi randa, birçok Zülfikar üzerine ilenmi halde görmek mümkündür.

383

Dr. Doan Kaplan, a.g.e, s.120-121

206

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Zülfikar, Topkapi Sarayindadir, dier bir rivayete göre de, Hz. Ali (r.a)nin vasiyeti üzerine Necefte denize atilmi ve sonradan Medden gelen Ebu Müslüm Horosani bulmutur. Bütün rivayetler, Zülfikar,,in Topkapi Sarayinda olduunu dorulamaktadir. ia inancina göre bu kiliç, onikinci ve son mam olan elMehdide bulunmaktadir. Buyruklarda suç ve ceza konusunda kullanilan tabirler; Mürüvvet, Serdeste, Zülfikar, Tarik çalmak, Tercüman almak ve Sitem sürmektir. Serdeste, Zülfikar ve Tarik suçluyu cezalandirmak için sopa olarak kullanilan tabirlerdir. "Hz. Alinin Zülfikarina urayasin." kiliesinin de ifade ettii üzere, Kizilbalikta suçlularin cezalandirildii araç Zülfikardir. Serdeste ve Tarik ise, daha sonra Zülfikar yerine kullanilan tabirlerdir. Tarik çalmak, yetkili kiinin sopayla suçluya vurmasini, sitem sürmek ise, suçlunun mahkeme sürecini anlatmaktadir. Mürüvvet ise, suç ileyen bir talibin meydana gelip erenler huzurunda suçunu itiraf etmesi sirasinda, ifade ettii ve affedilmeyi dilemesi anlaminda kullanilmaktadir.

3- Dört Kapi, Kirk Makam Alevi-Kizilba geleneinde, önemli bir yere sahip olan Dört Kapi, Kirk Makam itikadi, onlarin yaam tarzlarini izah etmekte kullanilan bir deyimdir. Buna göre dini yaam Dört Kapi, Kirk Makamdan olumaktadir. Kii kendi geliim seyrine göre bu aamalardan birisinde bulunur ve bulunduu makamin gereklerini yerine getirir. Dört Kapi, Kirk Makam eklindeki kamil insan olma ilkelerini, Haci Bekta-i Velinin tespit ettiine inanilir. Haci Bekta-i Veli: "Kul, Tanriya Kirk Makamda erer, ulair, dost olur." demitir. Dört Kapidan kastedilen, "eriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat"tir. Bunlarin herbirisinde on makam vardir, bu makamlarin toplami kirktir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

207

bnu Haldun (ö.808/1406), ,,Mukaddime adli mehur eserinde, Tasavvuf ilminin ortaya çikiini anlatirken, Mürit veya Salikin ibadet ve mücahede sonucunda bir hale ulatii ve bu halin onda köklemesiyle makamin ortaya çiktiini ve makamlardan makamlara geçerek nihai hedef olan Tevhid ve Marifete ulatiini söyler. Sufiliin tamamlanmasi gereken aamalari olarak görülen Dört Kapi, Kirk Makam anlayii, ilk olarak Ahmet Yeseviye (ö.562/1167) nispet edilen Fakr-name adli eserde görülmektedir. Ahmet Yesevi, bu anlayiini Hz. Ali(r.a)ye dayandirmaktadir.384 Dört Kapi, Kirk Makam anlayiinin yer aldii dier bir kitap da, Haci Bekta-i Velinin Makalat adli mehür eseridir. eyh Safi Buyruklar'ina göre, Dört Kapi anlayii Hz. Muhammed (s.a.v)in ölmeden önce, Hz. Ali (r.a)yi yanina çairarak ona birtakim vasiyetlerde bulunmasi olayina dayanir. mam Cafer Buyruuna göre, Dört Kapi anlayiini Hz. Ali(r.a) ortaya koymutur. eriat Hz. Muhammed (s.a.v)e, Tarikat ve Hakikat de Hz. Ali (r.a)ye gelmitir, denilir.385 a-eriat: slamin zahiri yüzü, avamin tabi olduu kurallar bütünüdür. Alevilie göre eriat, Hakikat cevherini görüntüleyen, Tarikat denizini içine alan, Marifet ehli yetitirmek için imkan verilen bir dünyadir.386 mam Cafer Buyruuna göre eriat, Hz. Muhammed (s.a.v)indir, hakki batildan seçer ve ulu bir kapidir. eriat betir ve be nesne ile balanir, be nesne ile açilir. Ahmaklikla balanir, itaat ve namazla açilir. Nefisle balanir, ibadetle açilir. Asilik ve acele ile balanir, niyaz etmekle açilir. Küfürle balanir, imanla açilir. irkle balanir, hayir ve ihsan ile açilir.387

384 385 386 387

bnu Haldun, Mukaddime, s.1113-1118 Sefer Aytekin, Buyruk-mami Cafer Buyruu, s.74-93,94 Nazmi Nizami Sakalliolu, a.g.e, s.76 Sefer Aytekin, a.g.e, s.74

208

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Alevilik inancina göre; eriat kapisinin on makami vardir. a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) man etmek, lim örenmek, badet etmek, Haramdan uzaklamak, Ailesine faydali olmak, Çevreye zarar vermemek, Peygamberlerin emirlerine uymak, efkatli olmak, Temiz olmak, Yaramaz ilerden sakinmak.

b-Tarikat: Ehl-i Beytin yoludur. Ehl-i Beyt yolu ise, Marifete ve oradan da Hakikate ulamanin yoludur. Bu kökten türüyen tarik, yol anlamina gelmektedir. Tarikat ise siret, hal ve mezhep anlamlarina gelmektedir. Tarikatin terim anlami ise, Allaha yönelmi saliklere özgü, menzilleri amayi ve makamlarda yükselmeyi içeren bir yöntemdir eklinde kabul edilir. Alevilik inancina göre; Tarikat kapisinin on makami vardir. a) Tevbe etmek, b) Müridin öütlerine uymak, c) Temiz giyinmek, d) yilik yolunda savamak, e) Hizmet etmeyi sevmek, f) Haksizliktan korkmak, g) Ümitsizlie dümemek, h) bret almak, i) Nimet daitmak,

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

209

j) Özünü fakir görmektir.

c-Marifet: Girilen Ehl-i Beyt yolunda ustalik kazanmak ve birtakim sirlara vakif olmaktir. Marifet ehli olanlar, eriatin zahiri ile megul olmazlar. Onlarin kendilerine has sirli bir dünyalari vardir. Bunu diaridakiler anlayamazlar. Bu nedenle sirrin muhafaza edilmesi gerekmektedir. Marifet kelimesi bilmek, tanimak anlamlarina gelir. Sufiyenin istilahinda ise, bilinen Allahin zati ve sifatlari olduunda, hiçbir ek ve üphe kabul etmeyen ilim demektir. mam Cafer Buyruunda Dört Kapi bahsinde Marifetin kaç kapisi vardir? sualine "Bin bir cevabi verilmelidir." denilerek, Marifet konusu ilenmitir.388 Alevilik inancina göre; Marifet kapisinin on makami vardir. a) Edepli olmak, b) Bencillik, c) Kin ve garezden uzak durmak, d) Perhizkarlik, e) Sabir ve kanaat, f) Haya, g) Cömertlik, h) lim, i) Hogörü, j) Özünü bilmek, arifliktir.

d-Hakikat: Hakta hak olmaktir. Ona Hz. Muhammed(s.a.v), Ali(r.a) ve Ehl-i Beytin diinda sahip olan yoktur, anlamlarini içermektedir. Hakikat ile ilgili eyh Safi Buyruklarinda daha çok teorik açiklamalar bulunmaktadir. Bu Buyruklar'da yolda olmanin, "Seyr-i Sülukun" amacinin Ha388

Dr. Doan Kaplan, a.g.e, s.231

210

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

kikat mertebesine ulamak olduu defaatle açiklanmitir. Kiinin kendi fani varliindan geçerek, yüce Allahin varliinda baki olmak olarak ifade edilen Hakikat mertebesinde olan kiiye "Vasil" denir. Tarikat müritleri içinde gerçek salik olup da, Hakikat mertebesine ulaanlarin sayisi çok azdir, çou yolda engellere takilip "Munkati" kalirlar. Müritlerin yolda karilaacaklari akabe ve hicaplarin asli dörttür: Dünyayi sevmek, mevki makam sevdalisi olmak, taklitçi olmak ve günah ilemek. Kiiyi hakikete ulatiracak yüce makamlarin asli da dörttür: Doru söz, doru i, razi olunacak bir ahlaka sahip olmak ve marif-i levhdir.389 Alevilik inancina göre; Hakikat kapisinin on makami vardir. a) Alçak gönüllü olmak, b) Kimsenin ayibini görmemek, c) Yapabilecein hiçbir iyilii esirgememek, d) Allahin her yarattiini sevmek, e) Tüm insanlari bir görmek, f) Birlie yönelmek ve yöneltmek, g) Gerçei gizlememek, h) Manayi bilmek, i) Tanrisal sirri örenmek, j) Tanrisal varlia ulamaktir. 4- Alevilik inancinda badet Aleviler, Hz. Muhammed(s.a.v)in son Peygamber olduuna, Hz. Ali(r.a)nin ise, veliliine, ya da imamliina inanirlar. Alevi-Kizilba geleneinin en belirgin özellii, Sünnilerin çok önem verdii ritüelleri önemsememeleridir. Alevi-Kizilba geleneine göre, asil önemli olan güzel ahlak, doruluk ve dürüst-

389

Dr. Doan Kaplan, a.g.e, s.232

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

211

lüktür. Söz konusu olan bu ahlaki erdemlere sahip olmadiktan sonra, kiinin ömrünü ibadetle geçirmesinin bir deeri yoktur, inanci esastir.390 Türk Alevileri ibadetlerini Cemevinde yaparlar. Toplu halde yapilan ibadetin adi Cemdir. Kavram olarak Cem, Arapça bir kelime olup; toplanma, birikme, bir araya gelme anlamlarina gelmektedir. Buyruklarda Cem Erkani, kelime olarak "Cem, Ayin-i Cem, Cemiyyet, Ayin-i Cem Cemiyyeti ve Meydan" eklinde ifadelerle anlatilmaktadir. Alevilik inancinda Cemde bulunan bir kii, baka bir kiiye darginsa, bu iki kiinin darginliklari giderilmeden, baritirilmadan Ceme balanilmaz. Bir Dedenin gözetiminde ve önderliinde topluca yapilan temel ibadet, Cem olarak kabul edilir. Bir olma, bütünleme yeri, yaratanla bir olma, bütünleme anlaminda kabul edilen, ibadet yapma yerlerine Cemevi denir. Ayrica Cem, temiz olan herhangi bir yerde de yapilabilir. Aleviler bu inançlarini çok önemsemektedirler. Cem töreninde "oniki hizmet" vardir. Buyruklar'da bu konu Tarikatta oniki erkan ya da oniki farz balii altinda geçmektedir. Tarikat içindeki oniki hizmet, oniki imama karilik olarak ortaya konmutur. Ancak Buyruklar'da Cem töreninin ayrintisina rastlanmamaktadir. Cemevleri, sadece ibadet amaçli kullanilmamaktadir. Alevi toplumunun tapinma ihtiyacinin diinda toplumsal ve bireysel sorunlarin çözüme kavuturulduu bir meclis görevi de görmektedir. Alevi inancinda, ,,Namaz yoktur. Kurandaki ,,Salat kelimesinin karilii olan ,,Niyaz kelimesi ile ibadetlerini isimlendirirler. Bektailik anlayiinda bu durum daha da kesin olarak ortaya çikmitir. "Namaz yok, Niyaz vardir." inanci hakimdir. Onlara göre, bugün Müslümanlarin ortak bir ibadet ekli yoktur, asli duadir ve niyazdir.

390

Nazmi Nizami Sakalliolu, a.g.e, s.87

212

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Niyaz kelime olarak yalvarmak anlamina gelmekte olup, Tasavvufta u terimsel anlamlara gelir. Yalvarmak, tezarru etmek; müridin karisinda durup ayak mühürlemek yani ba kesmek; bir yere girerken ba kesmek ve eii öpmek, niyaz ederim sözüyle selam yollamak; verilen para veya armaandir.391 Kizilbalikta batinilik, youn yorumlardan biri de niyaz ve secde konusunda kendisini göstermektedir. Cem ayinleri sirasinda Dedeye ya da Pire yapilan niyaz ve secdenin gerçek mahiyeti nedir? diye bir soru sorulduunda, genellikle Alevilikteki "Benim Kiblem nsandir" anlayiindan dolayi, Dedeye ya da Pire niyaz ve secde edildii cevabi alinir. Buyruklara baktiimizda bu anlayiin temelinin Hz.Adem (a.s)in yaratiliina kadar götürüldüünü ve "Meleklerin Ademe secde etmesi" olayi ile ilikilendirilerek, insana yapilan secdenin gerçekte Allaha yapildii tespitinin ortaya konduunu görürüz. Çünkü Allah, kendini insanin kalbine gizlemitir ve insana secde edildiinde, gerçekte Allaha secde edilmi olmaktadir inanci, Alevilikte önemli bir ilkedir. Alevilik inancinda, Duaz esastir ve önemlidir. Duaz, Duazdehin kisaltilmi halidir. Duazdeh kelimesi Farsça olup, oniki anlamina gelmektedir. Duaz, Cem ayinlerinde söylenen ve oniki imamlarin adlarinin geçtii deyilerdir. Dua olarak da nitelendirilir. Bu deyiler oniki imamlarin yani sira, bata Hz. Muhammed(s.a.v) ve Haci Bekta-i Veli olmak üzere, Alevi ulularinin adlari geçmektedir. Deyi, Alevilii çaritiran her melodinin adidir. Türkü, Nefes, Duaz alt adlardir. Alevilikte duaz ve Deyilerin ibadet dili Türkçedir. Alevilik inancina sahip birçok insanin namaz kildiini, kilmayanlarin bir kisminin, "Hz. Ali namazda ehit edilmitir. Bu nedenle, bütün kendi erkani üzerinde giden-

391

Abdulbaki Gölpinarli, a, g, e, s.36

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

213

leri de namaz kilmaktan kurtarmitir." nanci ile birlikte, bir kisminin da: "Karitlari tarafindan Hz. Ali ve evlatlarina yapilan bunca zulüm ve ikenceden sonra, camiden çekildik, onlara benzememek için de ibadet yapmaktan, oruç tutmaktan vazgeçtik"392 eklinde bir inanç mevcuttur. Bektai olarak bilinen bir kisim Aleviler, "Halka Namazi" diye tabir edilen bir ibadet yaptiklari ve daire eklinde dizilen insanlar, birbirlerine kari secde ederek, zikirler söyleyerek, ibadetlerini Bektai Dedesinin önünde secdeye vararak devam ederler.393 Kitabi kültürün hakim olduu muhitlerde Alevi-Bektai insanlarin kadin-erkek bir arada bulunmalari, ayin ve ibadetlerini heyecan içinde bir arada yapmalari, asilsiz ve mesnetsiz bir takim yakitirmalarin, dedikodularin ortaya çikmasina neden olmutur. Bunlara itibar etmek mümkün deildir. Ahmet Yesevi, Türklerin slama aykiri dümeyen eski inanilari ve ibadet ekillerini ,,eriat-Tarikat potasinda yourarak kitlelere zerketmi ve böylece onlarin kisa zamanda slamin yüceliine gönül vermelerini salamitir. Ona göre kadin-erkek bir ,,Ehl-i Hak meclisinde birleerek beraber zikir ve ibadete devam etseler bile, Hak Teala onlarin kalplerindeki her türlü kin ve dümanlii yok etmeye muktedirdir.394 Anadolu Alevi-Kizilbaliinda otuz günlük Ramazan orucu yerine, oniki günlük "Muharrem Orucu" tutulur. Kadir gecesini balayan günlerde üç gün, muharrem ayindan sonra da "Hizir Orucu" tutarlar. Ayrica muharrem orucundan önce üç gün, "Masumu Paklar Orucu" tutarlar.395 Bu oruç Küfede ehit olan Müslüm Bin Akiyl ile çocuklari brahim ve Muhammed için matem orucu olarak tutulur.

392 393 394

395

Orhan Türkdoan, a.g.e, s.58-109 Teoman ahin, a.g.e, s.200 M.Fuad Köprülü, Türk Edebiyatinda lk Mutasavvuflar, s. 84; Dr. Yusuf Ekinci, Hoca Ahmet Yesevi. s.14-42 Teoman ahin, a, g, e, s.209

214

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Aleviler, 10 Ekim 680 tarihinde, Hz. Ali(r.a)nin olu ve Hz. Muhammed(s.a.v)in torunu, Hz. Hüseyin(r.a)in ailesi ve takipçilerinin Kerbelada ehit edilmelerini anmak için, her yil Muharrem ayinda, oniki gün oruç tutarlar. Muharrem orucu ile, Hz. Hüseyin(r.a)in ahsinda Ehl-i Beyte baliliklarini dile getirirler ve ayni zamanda zalimin zulmü olarak nitelendirdikleri bu olayi lanetlerler. Alevilik inancinda, bilinen Hac merasimine de inanilmaz. Onun yerine Hacibekta ilçesine gidilerek, Haci Bekta-i Veli dergahi ziyaret edilir.396 Aleviler, yil kurbani, adak kurbani ve ölü için kurban olmak üzere, yilda üç kurban keserler.397 Semah; Alevi inancinda Cem ayinlerinde deyiler eliinde yapilan dinsel törenin adidir. Ulu Hünkar Haci Bekta-i Veli bu konuda öyle der: "Semah, ariflerin adeti, muhiplerin ibadeti, taliplerin maksududur. Bizim semahimiz oyuncak deil, lahi bir sirdir. Bir kimse ki, semahi oyuncak sayar, o cahildir." Semahin kaynai Kirklar Meclisine dayanir. Bu meclise gelen Hz. Muhammede, Selman-i Farisi tarafindan bir üzüm tanesi verilir ve Selman-i Farisi, kendisinden bunun paylatirilmasini ister. Hz. Muhammed(s.a.v), Cebrail (a.s)in getirdii tabakta, bu üzüm tanesini sikar. Bunun için Kirklar: "Ya Allah" deyip Semah dönmeye balar. Bu inanç bütün Alevilerce önemsenir. Geçmite sadece Cemlerde dönülen Semahlar, günümüzde özüne aykiri dümedikçe, izleyiciler önünde de icra edilir.

396 397

Teoman ahin, a.g.e, s.211 Orhan Türkdoan, a.g.e, s.58

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

215

5- Alevilik nancinda Kutsal Günler ve Anma Günleri a- Muharrem Orucu: Muharrem ayi, hicri takvimin 1. ayidir, 10. gününün adi da Auredir. 10 Ekim 680 tarihinde Hz. Hüseyin(r.a)in ehit edildii Kerbela olayindan sonra, yillardir devam eden bir oruçtur. Kurban bayrami, hicri takvime göre Zilhicce ayinin 10.günü balar. Kurban bayraminin 1. gününden balayarak 20 gün sayilir ve 20. gününün akami Muharrem orucu için niyet edilir ve oruca balanir. 12 gün devam eden oruçlu haliyle insanlar düünlere, elenceli yerlere gitmezler, düün ve nian yapmazlar. Sulu yiyeceklerden güçleri oraninda sakinirlar ve etli yemekler yemezler. Alevilikte, Hz. Hüseyin(r.a)in Kerbeladaki acisi bata olmak üzere, oniki imamlarin acilarini anmak ve anlamak için Muharrem matemi tutulur. Amaç, bu türlü acilarin bir daha yaanmamasi için gerekli olan insanlik deerlerini ve Alevi öretisini özümsemektir. Matem süresince kesici aletlere el sürülmez, kurban kesilmez ve et yiyilmez. 12 günlük orucun sonunda Aure günü yapilir ve matem, Aure ile biter. b- Aure Günü: Arapçada 10 manasina gelen "Aara" kelimesinden türemitir. Hz. Hüseyin(r.a) ve beraberindeki 72 Müslümamanin, h.61. yilinda/10 Ekim 680 tarihinde, Muharrem ayinin 10. Günü, Yezidin ordusu tarafindan ehit edildiinden dolayi, o güne "Aure günü" denilmitir. Aure günü oruç tutmak sünnettir ve bu oruca Aure orucu denir. slam bilginlerinin geneline göre, slam dininin ilk zamanlarinda Ramazan orucu mevcut deilken, Aure orucu tutmak vacipti. Bugün slam bilginleri, Aure orucunun Sünnet olduu konusunda görü birlii etmilerdir. Resulullah(s.a.v), " Ramazandan sonra en faziletli oruç, Allahin ayi olan Muharremde tutulan oruçtur..."398 buyurarak Aure orucunun faziletine iaret etmitir.

398

Müslim, Siyam, 202

216

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

" Aure çorbasi," Aure ismi verilen tatlinin ortaya çikiina dair bir inani mevcuttur. Aure çorbasi denilen bu tatli, Hz. Nuh(a.s)un tufandan sonra, Aure gününü kutlamak için, geminin ambarinda kalan erzaki karitirip bir tür tatli yiyecek hazirlamasi ile ortaya çikmitir. Alevilik inanç anlayiinda, Aure çok kutsaldir ve sadece Muharrem ayinda piirilir ve komulara daitilir. c-Hizir Orucu: Hizir, Aleviler arasinda çok özel bir yere sahiptir. Çünkü o, fakirin yaninda ve zalimin karisindadir, inanci vardir. Hizir orucu bölgelere göre farkli tutulmaktadir, saat ve dakikaya bali kalinarak tutulmaz. Her yil 13, 14, 15 ubat günlerinde 3 gün tutulur. Bazi bölgelerde farkli günlerde de tutulmaktadir. Hizir orucu, gece yarisindan sonra hiç yemek yememek üzere tutulur ve akam güne batarken, gün kararmaya balayincaya kadar devam eder. d-Hz. Hüseyin(r.a)in ehit Edilmesi: (Kerbela olayi) Kerbela günümüzde Irak sinirlari içinde yer alan bir corafi bölgedir. Kerbelayi önemli kilan Hz. Muhammed(s.a.v)in torunu, Hz. Ali(r.a)in olu, üçüncü mam Hz. Hüseyin(r.a)in m.10 Ekim 680 / h. 10 Huharrem 61 tarihinde Emevi Halifesi Muaviyenin olu Yezidin askerleri tarafindan Kerbelada ehid edilmesidir. Bütün Müslümanlari derinden yaralayan bu insanlik dii olay, tarihe Kerbela olayi olarak geçmitir. Kerbela, mam Hüseyin(r.a)in ehit edildii ve türbesinin bulunduu kenttir. Alevilere göre Kerbela, zayifin güçlü karisinda ezilmesi, güçlünün gücünü kötüye kullanmasinin sembolü olarak kabul edilir. Kerbela olayi 12 günlük oruç süresince anilir ve son gün, Aure günü yapilir. e-Hz. Ali(r.a)nin Doum Günü:( 21 Mart ) Hz. Ali(r.a)nin 21 Mart 598 veya 599 tarihinde, Nevruz günü Mek-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

217

kede domu olmasi, ya da doumunun Nevruz günününe rastlami olmasi, Aleviler tarafindan son derece büyük bir anlam taimaktadir. Hz. Ali(r.a), 24 Ocak 661 veya bazi kaynaklarda 28 Ocak 661 tarihinde Abdurrahman bni Mülcem-i Muradi adli bir Harici tarafindan, zehirli bir kiliçla ehit edildi. Kabrinin Necefte olduu sanilmaktadir. Hz. Ali(r.a)yi ehit eden bir Haricidir. Hariciler, Hz Ali(r.a) taraftarlari içinden çikan bir gruptur. Alevi air ve Ozanlar, Nevruzu konu edinen çokça iir ve deyi yazip söylemilerdir. f-Nevruz: Nevruz Bayrami ya da kisaca Nevruz, Farsçada "No ruz" diye ifade edilen, yilin ilk gününü temsil eder. Yeni yil, ya da doanin uyanii ve bahar bayrami olarak 21 Martta kutlanir. Alevi ve Bektailer arasinda, kimi yörelerde eski takvime atfen Mart dokuzu adi verilerek kutlanan Nevruzda, özel ayinler yapilir. g-Gadir-i Hum: (mametin ilani) Alevi inancina göre, Hz. Muhammed(s.a.v), Veda hacci dönüünde Gadir-i Hum denilen mevkide minberin üzerinde yaptii konumada: " Ben Peygamberlerin sonuncusuyum, benden sonra Peygamber gelmeyecektir. Ben öldükten sonra birbirinize dümeyin, bunun için size bir önder birakiyorum. Ben her kimin mevlasiysam, Ali(r.a) de onun mevlasidir. Beni seven Ali(r.a)yi de sevsin" diyerek Hz. Ali(r.a) ile minberin üzerinde kucaklami, "vücutlari bir olmu kafalari ayri, kafalari bir olmu vücutlari ayri" inanci ile Hz. Muhammed(s.a.v)," ite bu benim kardeimdir, yerime bunu vekil tayin ediyorum" diyerek Hz. Ali(r.a)yi vasi tayin etmitir, inanci vardir.

218

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Aleviler tarafindan Gadir-i Hum, her yil bayram olarak kutlanmaktadir. Türbelerde kurban keserek ve dilek tutarak büyük bir heyecan yaamaktadirlar. h-Hidirellez: (5-6 Mayis) Hidirellez ya da Hidrellez, Türk dünyasinda kutlanan mevsimlik bayramlardan biridir. Ruz-i Hizir yani Hizir gün olarak adlandirilan Hidirellez günü, Hizir ve lyasin yeryüzünde bulutuklari gün olduu kabul edilerek, 5-6 Mayis günlerinde kutlanmaktadir. i-Abdal Musa Anma Törenleri: (6-7 Haziran) Alevi inancinda; Abdal Musa, Haci Bekta-i Velinin önde gelen Halifelerindendir. Anadolunun gözcüsü olarak gösterirler. Bektai meydanindaki oniki posttan, onikincisi olan " Ayakçi Postu" Onundur ve Abdal Musa Postu olarak adlandirilir. Bektailik inancina göre; Abdal Musa, Ahmet Yesevinin halifelerinden gösterilen Horasan erenlerinden sayilir. Peygamber soyundan geldiinden dolayi, Seyyid olduuna inanirlar. Alevi ve Bektailerde, Abdal Musanin özel ve önemli bir yeri vardir. Bu nedenle her yil Abdal Musayi anma törenleri düzenlenir. Abdal Musa türbesi, Antalyanin Elmali ilçesinin 14 km uzakliindaki Tekke köyündedir. j-Haci Bekta-i Veliyi Anma Törenleri: (16-18 Austos) 13.yüzyilin ilk yarisinda, gerek Mool istilasinin etkisi ile ve gerekse baka nedenlerden dolayi Horasandan kalkip Anadoluya gelen, Anadolu Aleviliinin oluumunda büyük çabalar harcayan ve daha sonraki yillarda "Horasan Erenleri" diye anilan Türkmen babalari arasinda Haci Bekta-i Veli önemli bir yer tutar. Haci Bekta-i Veli, kimi kaynaklara göre m.1209-1271 yillari arasinda yaamitir. Haci Bekta-i Veli, Hoca Ahmet Yesevi dergahindaki eitim ve öretimini tamamladiktan sonra 12. ve 13. yüzyilin sava ve kargaa ortaminda, Anadolu ya gelmitir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

219

Felsefesinde ve sözlerinde sava yerine barii, dümanlik yerine dostluu, kin yerine sevgiyi ve hogörüyü benimseyen hümanist bir anlayia sahip olduunu görmekteyiz. Haci Bekta-i Veli, "düünce karanliina iik tutanlara ne mutlu" "nefsine air geleni kimseye uygulamayiniz" "eline,diline, beline sahip ol" "yetmiiki milleti bir gör" anlayiiyla insanliin yorulmasini istemitir. Her yil 16-18 Austos tarihlerinde Nevehirin Hacibekta lçesinde, Uluslararasi Haci Bekta-i Veli Anma Törenleri ve Kültür-Sanat Etkinlikleri düzenlenir. Etkinlikler boyunca binlerce Alevi ve Bektai, Alevi-Bektai öretisinin Piri olan Haci Bekta-i Veli nin türbesini ziyaret ederler. Kutsal olan ve hastaliklara iyi geldiine inanilan "Arslanli Çeme"den su içilir. Hacibektaa gelenler en çok "Delikli Ta"a ilgi gösterirler. çinden geçenlerin günahsiz olduuna inanilan Delikli Ta, Alevi ve Bektailerin akinina urar. nania göre, günahi olan ve bu nedenle Delikli Tatan geçemeyen Alevi-Bektailerin, günahlardan arinmak için kestii kurbanlar, yoksullara daitilir. Alevi- Bektai inanç grubuna mensup insanlar arasinda, Hunkar Haci Bekta-i Velinin özlü sözleri yaygin olarak kullanilmakta ve özel anlamlar içermektedir. Bu özlü sözlerden bazilarini çalimamiza ilave etmeyi uygun gördük.

6-Haci Bekta-i Veliye Ait Özlü Sözler

Abdal, Hakka hayran olandir. Adâlet her ite, Hakki bilmektir. Âdem suretinde olan herkes, Âdem deildir. Âdemin Âdemlii; akil, hayâ ve ilim iledir. Âlimlere ve kendini bilenlere, alçak gönüllülük yarair. Allah ile gönül arasinda perde yoktur. Ara, bul! Aratirma, açik bir sinavdir.

220

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Ârifler hem aridir, hem aritici. Âriflerin içinde, murdar nesne (kötülük) elenmez. Asil kör, nankördür. Ak meydani, erenlerin ve bilenlerindir. Benim Kabem insandir. Bilim, gerçee giden yollari aydinlatan iiktir. Bir olalim, iri olalim, diri olalim! Bizi sevenlerin gönüllerinde biz oturur, dillerinde de biz konuuruz. Bizim erkânimiz; ahlâki Muhammedi ve edebi Alidir. Bizim sevdamiz, Tanrisal bir aktir. Cahiller ve Hak tanimazlara, sükût ile karilik veriniz. Cennet için ibâdet geçersizdir. Çalian insan kötülük düünmez. Çalimadan geçinenler, bizden deildir. Dâimâ iyiyi, güzeli, doruyu örenebilmek için okuyunuz, okutunuz. Devletli odur ki; cehli sile, gafletten uyanip kendini bile! Dikkat et, lokma seni yemesin, sen lokmayi ye! Dil mizraktan daha derin yaralar. Dili, dini, rengi ne olursa olsun iyiler iyidir. Dînine dizlerinle deil, kalbinle balan! Doruluk dost kapisidir. Dümaninizin bile, insan olduunu unutmayiniz! Düünce karanliina iik tutanlara ne mutlu! Düünce, davrani ve sevgiyi, Allah lezzeti olarak tadin! Edeb elbisesini, sirtinizdan ölünceye kadar çikartmayiniz! Elden gelen her iyilii, herkese yapiniz! Eline, diline, beline sahip ol! En büyük kerâmet çalimaktir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

221

En yüce servet, ilimdir. Hakka eriebilmek için, büyüklere ve dorulara yaklain! Hakikatin ilk makami, toprak olacaimizin bilinmesidir. Hami piiremezsen bari, pimii ham etme! Her ne arar isen, kendinde ara! Hiçbir milleti ve insani ayiplamayiniz! Hükümdar (idareci), ancak adâleti ile baarili olur. bâdetin yeri bakadir, iin yeri bakadir. çi murdar kimseyi ne kadar ditan yikarsan arinmaz. lim beikte balar, mezarda biter. lim, hakikate giden yollari aydinlatan iiktir. limden gidilmeyen yolun sonu karanliktir. lmi ve bilgiyi yüce tutan kimse, hiçbir zaman küçülmez, alçalmaz. Îmanin kemâli, âhlak güzelliidir. ncinsen de, incitme. nsan dilinin arkasinda gizlidir. nsanin deeri, yüreinin airlii kadardir. nsanin cemali, sözünün güzelliidir. nsanin kemâli, ahlâk güzelliidir. nsanin olgunluu, davranilarinin doruluundadir. slâmin temeli güzel ahlâk; ahlâkin özü bilgi; bilginin özü akildir. Kadinlarinizi okutunuz, kadinlari okumayan millet yükselemez. Kanâatkâr olanlar, en büyük zenginlie sahiptir. Karisindaki insanin iyi olmasini isteyen, önce kendisi iyi olmalidir. Kendine air geleni, bakasina yapma! Kendini tanimayan, Yaratani da bilemez. Kibrin asli eytan, tevazûnun asli Rahmândir.

222

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Kimsenin ayibini arama, kendi ayibini görür ol! Madde karanlii, akil nuru ile; cehalet karanlii, ilim nuru ile; nefis karanlii, marifet nuru ile; gönül karanlii da ak nuru ile aydinlanir. Marifet, nefsi silmek deil, bilmektir. Mevki hirsi, kou, giybet, edebsizlik, hiyânet Hakki inkâr eder. Murada ermek, sabir iledir. Mürüvvet ho görme ve affetmektir. Nebîler, Velîler, insanlia Tanrinin hediyesidir. Nefsine air geleni, kimseye tatbik etme! Okunacak en büyük kitap, insandir. Oturduun yeri pâk et, kazandiin lokmayi hak et! Özünde ve sözünde temiz olmayanlarin, îmani tam deildir. Özünü bilirsen, özürden kurtulursun! Sen seni bilirsen yüzün Hüdadir. Sen seni bilmezsen, Hak senden Cüdadir. Sevgi ve acima, insanlik; hiddet ve ehvet ise hayvanlik vasfidir. Sürekli olarak mutlu olmak istiyorsan, herkesle dost ol, kimseye kin ve haset besleme! Tanrinin yeri insanin ve kendini bilenin gönlüdür. Bu nedenle gönül, mihraplarin en ulusudur ki, kuru duvara deil; fikren, aklen olgunlami insana saygida bulun, hürmet et, kendisi ile niyazla! Yolumuz; ilim, irfân ve insanlik sevgisi üzerine kurulmutur.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

223

7- Alevilik nancinda Erkanlar

Erkanin sözlük anlami; söz, yol, yöntem, usül ve adab anlamina gelir. Alevilik inancinin yapisini düzenleyen ve ayakta tutan "Erkanname" lerdir. Bu kurallar ve uygulamalar hakkinda bilgi veren yazili kaynaklara Erkanname denilmektedir. Kii Ceme nasil gelecek, nasil oturacak, nasil hizmet edecek, nasil niyaz edecek, nasil musahip olacak, nasil nikah kiyacak, cenazesini nasil yikayacak? te bu gibi sorularin cevaplari Erkannamelerde bulunur. Bu Erkanlarin kaynai, genelde mam Cafer-i Sadik veya eyh Safi Buyruudur. Erkanlar, Aleviliin temel inançlarindandir. Erkan, Musahip tutup görgü kavline girmek, 48 Cuma Cemine katilip, Hak lokmasi daitmak, Müridin dediklerini uygulamaktir. Bazilari unlardir: a-Doum Erkani: Doum yapan kadin, lohusalik süresi içinde yatakta tutulur. Bu süre içinde komulari tarafindan beslenir, ev bo birakilmaz. Doumdan sonra üçüncü veya yedinci gün arasinda Rehber, Mürid ve eer bunlar yoksa olgun bir Dervi tarafindan ad verme merasimi yapilir. Bebek yikanir, güzelce sarilir, ad verecek olan zat, bebein babasi ile birlikte lohusa yataina yaklair. Göz aydinlii ve uzun ömür diledikten sonra elini uzatir. Lohusa kadin uzanan ele niyaz ettikten sonra, usulüne göre, uygun olarak bebei kucaina verirler. b-Sünnet Erkani: Çocuunu Sünnet edecek aile, en az bir veya iki hafta önceden lokmasini da yanina alarak, çocuu ile birlikte kirvesini ziyaret eder. Sünnet erkaninin yapilacai günü ve koullarini birlikte kararlatirirlar. Kirvelik kurumu Alevilikte, bariin salanmasinda önemli kurumlardan birisi olarak varliini sürdüregelmektedir. Sünnet ileri yerine getirilirken, erkan esnasinda, hazir bulunan cemaat ayaa kalkar. Honçanin yani sofranin ba tarafinda Dede veya erkani yerine getirecek olan kii yerini alir. Kirve, Sünnet edilecek çocuk, anne ve babasi, ailenin dier bi-

224

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

reyleri sirasiyla Dedenin karisinda saf tutarlar. Dede, kirvelik ve Sünnet konusunda kisa bir bilgi sunduktan sonra, "Gerçee Hu" deyip, cemaati edeb, erkana davet ederek, erkani balatir. Daha sonra kirve, Sünnet olacak kirvesiyle birlikte diz üstüne gelip honçayi niyaz ederek, gönlünden geçen bir hak lokmasini tepsiye atarak, tekrar niyaz edip geri çekilir. Ardindan çocuun annesi, babasi ve daha sonra orada bulunan cemaat honçayi niyaz edip lokmasini attiktan sonra, niyazlarini yenileyip geri çekilirler. Sonra Sünnet ilemine geçilir. Sünnet ilemi bittikten sonra kirvenin orada kalmasi artik uygun görülmez. c-Hakka Yürüme Erkani: Cenaze töreninin yapildii yerin bir köesi çiçeklerle süslenerek, mumlar yakilir ve kiinin varsa bir fotorafi konulur. Balama çalan bir kii, Alevilerin telli kuran dedikleri sazi ile kiinin saliinda sevdii ve dinledii birkaç deyi söyler. En yakin arkadalari ve dostlari onunla ilgili kisa konumalar yaparlar. Sonra Dede veya onun yerine duayi okuyan kii kimse, Hakka yürüyen canin yaamini kisaca anlatarak, orada hazir bulunan canlari saygi duruuna davet ederek, helallik ister. Cenaze töreni, dört tekbir getirilerek dua edilir. Alevi Dedeleri, bütün tekbirleri "Bismiah-Hak-Muhammed-Ya Ali" diye getirirler. Bu üçlemede ayni zamanda bir birlik, yani bir teklik vardir, o da Hak tir, inanci esastir. d-krar Vermek (krar verip, Nasip almak veya El alip, el tutmak) krar vermek, ikrar verip nasip almak, ayni anlamda kullanilan deyimlerdir. Biat merasimi ile tarikata girmeye denilir. Tarikata girmek için verilen sözdür. Tarikata girmek Alevi-Bektailikte, ikinci doum olarak kabul edilir. krar, özel bir tören yapilarak alinir. Bu kavram Alevi-Bektailiin temelidir. krarsiz talip olmak düünülemez. Tarikata girmek isteyen canin verdii sözü, yaptii açiklamayi Mürid ya da Dede dinler. Buna krar almak denir. krar merasiminde Talibin eli Rehberin elindedir. Rehberin eli Müridin elindedir. Müridin eli inebe yolu ile Hz. Pirden geçerek Hz.Muhammed

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

225

(s.a.v)e ve oradan da Allaha ulair eklinde de, bir inani vardir. e-Musahip Edinme Erkani: Alevi inancinin önemli kurumlarindan birisi de musahipliktir. Kelime itibari ile dünya ve ahiret/ yol kardelii anlamina gelmektedir. Hem madden ve hem de manen, yani inanç boyutunda karde demektir. Daha açikçasi mali mala, cani cana katmaktir. Tarikat kurallari içinde iki cani karde yapma eylemidir. Musahip olmak isteyenler önce yakin çevrelerinin ve elerinin rizasini alirlar. Bir anlamda, kan baindan daha yakin bir ba kurulacai için, çocuklarin dahi rizasi alinir. Yedi göbek boyunca insanlar birbirlerine kari sorumludurlar. Musahip olmaya karar vermi iki insan, elerini de yanlarina alarak Dedeye ya da Baba/Müridin huzurunda bu isteklerini açiklarlar. Onlar usahiplik hakkinda bilglilendirilirler. Birbirlerini tanimlari için bir yil zaman verilir. Bir yilin sonunda eer musahip olmaya karar verilmi ise, tekrar Dedenin huzuruna çikarilir, Dededen onay alinir. Eer yol açisindan bir sakinca görülmez, uygun bulunursa Musahip adaylar bir törenle erkandan geçerek Musahip olurlar. f-Görgü Erkani: Alevilikte iki çeit Cem vardir. Bunlar birlik Cemleri ve görgü Cemleridir. Görgü Cemlerine yalnizca evli olanlar, yani Musahibi olanlar katilabilir. Musahip olma ya da görgüden geçmek isteyen insanlar için yapilan bu Cemlerin periyodik bir düzeni yoktur, ihtiyaca göre yapilir. Görgü Cemlerinde yeni Musahip olanlar, mistik bir anlam taiyan bir merasimden /erkandan geçerler. "Dört Can Bir Ba" felsefesini temsilen, dört kiinin siacai büyüklükteki elbisenin içine eleri ile birlikte girerler. Dede bu esnada hem dua verir, hem de Musahipliin sorumluluklarini anlatir. Görgü Erkani, Musahip olan canlarin yilda bir kere aklanma eylemidir. g-Ayin-i Cem Erkani: (Cem veya Cem Ayini) Cem ibadeti Aleviliin temel kurumlarindandir. Alevi- Bektai Erkaninin ve zikrinin yapildii toplantidir. Çeitlerine göre, en az

226

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

oniki erkanin yerine getirildii ve en az "Onsekiz Hizmet" sahibinin hazir bulunup, görevlerinin yerine getirildii Cemler, genel olarak gece yapilir ve bu da Kuran-i Kerimdeki birçok ayete(Bakara, 5; Araf, 55-161; Zariyat,17-18; Furkan, 64; nsan, 25-26; Müzemmil, 6; secde, 16; Tur, 49 ) dayandirilarak her türlü gösteri ve airiliktan uzak kalmaya özen gösterilerek gizli yapilir.399 h-Tarikat Erkani: Kelime anlami, kurallar, törenler ve ritüeller demektir. Tarikat ulularinin koyduu ilke, kural ve törenler bütünüdür. i-Tevhid Erkani: Allahin varliina ve birliine inanmak demektir. j-Veladet-i Nebi Erkani: Hz. Muhammed(s.a.v) ve Hz. Ali(r.a)nin doum günlerini kutlamak için yapilan törenidir. k-Ba Okutma Erkani: Cem ayinlerinde sorgu veya görgüden geçerek "Pirin/ Mürid"in rizaliini alip günahlardan arinmak ve gönlü temizlemektir. l-Marifet Erkani: Eitim seviyesini yükseltmek, düünce ve duygulari ile yaamak, inançta Tanrisal sirlara ermektir. m-Semah Etmek Erkani: Arapçada "sema" köküne dayanan semah sözcüü, Alevilerin dinsel törenlerinin bir parçasidir. Sema ise, Mevlevi ya da bazi Sünni tarikatlardaki dinsel amaçli törenlerdir. Mevlevilerde sadece erkekler olmasina karin, Alevilerde kadin-erkek canlarin birlikte dönmeleridir. n-Mamtem ve Oruç Erkani: Hz. Hüseyin(r.a)in ehit edilmesi ve Kerbela olayinin anilmasi amaciyla yürütülen bir erkan türüdür. Matem ayi nedeniyle Muharrem ayinin 10. günü düzenlenir. o-Dükünlük Erkani: Komuluk ilikilerinde honutsuz, yol kurallarina aykirilik gösteren kiiler dükün birakilirlar. Dükünlük bir anlamda toplum diina çikarmak, cemaatten

399

Alper Çalayan," Çubuk Yöresinde Erkan" s. 18-20.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

227

atmak anlamina gelir. Cezanin büyüklüüne göre geçici ya da sürekli dükünlükler vardir. Bu cezayi alan kii, pimanlik duymasi halinde, yapilacak bir törenle tekrar kabul edilir. Alevilikte erkan denildiinde, Aleviliin esaslari, yol kurallari, kisaca yol anlailir. Alevilik yolunda 3 Sünnet ve 7 Farz vardir. Aleviliin kutsal kitaplarindan olan Buyruklarda yazildiina göre, Alevi yolunun temeli 3 Sünnet ve 7 Farza dayanir. Bu temel esaslara uymak zorunludur. 3 Sünnet ve 7 Farz, kiinin " nsan-i Kamil" mertebesine ulamasinda birer yol göstericidir.

8- 3 Sünnet

a-Allahin birliine inanmaktir. Hakk kelamindan uzak durmamak, her an Allahi zikretmektir, taki zikrin nuru kalbine düsün ve talibin gönlünü temizlesin. Dilini Kelime-i Tevhidden ayirmamaktir. b-Kalbinde adavet olmamak, kötülük etmemektir. Kalbinden tüm kötülüü çikarip, kin- kibir tutmamak ve hiç kimseye kötü gözle bakmamaktir. Talip kendine çeki düzen vermeli, bin ise bir oturmalidir. c-Tarikatin emirlerini yerine getirmektir. Dilden Hakk kelamini eksik etmemek, insanlara daima hogörü içerisinde davranmaktir. Kalbinden dümanlii söküp atmasi gerekir.

9- 7 Farz

a-Mürebbisine düe : Talip, Pirin ve Mürebbinin emrine uymali, ona itaat etmelidir. Pirden ve Mürebbiden gelecek her türlü buyrua riza gösterip, olduu gibi kabullenmelidir. Derece derece dirlik etmektir. Mürid, mürebbi hakkini Hak bilmi olmalidir. b-Musahip ola: Kendisine bir yol kardei bulup musahip olmali ve bu yol kardeini de Hakk-MuhammedAlinin hidayetine kavuturmalidir. Musahip olup hakkini

228

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Ceme götürerek, erenler meydaninda müridin yanina bo gitmemek Talipin abdesti sayilir. c-Taç uruna : Müridinden " taç ve kisve" kuanmali ve Hakk- Muhammed- Ali yoluna ikrar verip ti-i bent balanmalidir. Halifeden taç giymi olmalidir. Yolunu Müride balandiktan sonra korumali, ikrar verip özüne balanmalidir. d-Sirdar ola :Talip olan kimse, çok sabirli olmali ve sir saklamalidir. Sir saklamaktan maksat, dedikodu yapmamak, güvenerek size söylenen bir sirri, bakalarina anlatarak, insanlari zor durumda birakmamaktir. Mürid olan kii, edinmi olduu sirlari kimseye anlatmamalidir. Yani sir tutmalidir, gördüüne kör olmali ve görmediini anlatmamalidir. e-Yar a yar ve özü ulu ola : Kendisini Müride baladiktan sonra bildiklerinden vazgeçmek ve erenler meydaninda alçak gönüllü olmalidir. Tüm talipler, edeple oturup, edeple kalkmali ve cümlesi bir dilden söylemelidir. Bunun da gerçek anlami udur: Bir kamil Müride balanip edep erkan içerisinde bulunmak, Müridinden ilim örenip, gerçekler hakkinda bilgi sahibi olmaktir. f-Beli berk ola : Pir yerinde müridden el alinca, erenler meydaninda ikrar edip , daha önce yapmi olduu kötülüklerden dolayi pimanlik duymaktir. Bir müridden el alip, ikrar verip tevbe etmelidir. krari olmayan bir kimsenin, gerçek tarikat ehli olmayacai muhakkaktir. Gerçek Hakk- Muhammed- Ali yoluna ancak ikrar vererek girilir. krari olmayan bir kimse, gerçek talip deildir. g-Hakka sohbet kila : Hakki ve adaleti elden birakmamali, her ite adaletli davranmalidir. ledii bir günah için bin özür niyaz ve tevbe etmeli, kimsenin giybetinde bulunmamali, yalan söylememeli ve yalan yere yemin etmemelidir. Yalandan ve küfürden uzak durmalidir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

229

10- Cem Ayini Yapilirken Yerine Getirilen 12 Hizmet

a-Mürid : Hizmet itibari ile Hz. Muhammed(s.a.v), Hz.Ali (Dede) ve Haci Bektas-i Veliyi temsil eder. Cem erkani bakanliini yapar. krar alir Nasip verir. Cenaze, Müsahiplik, Nikah, Sünnet ve ad takar. b-Rehber: Görev itibariyle mam Hüseyin´i temsil eder. Yola girmek isteyenleri hazirlar, yol gösterir. Müridin en yakin yardimcisidir. c-Gözcü: Görev itibariyle Ebuzer Gaffariyi temsil eder. Rehberin yardimcisidir. Cem'in sessiz ve sakinlik içinde geçmesini salar. Cemin bekçisidir.

d-Çeraci: Görev itibariyle Cabir el- Ensariyi temsil eder. (Delilci) Cem evinde bulunan aydinlatma araçlarini yakar. Buhardanliklari ve Mumlari yani Çeralari hazirlar. e-Zakir: (Aik) Görev itibariyle Bilal Habei temsil eder. Cemde Tevhid, Duazde mam, Mersiye, Semah, Nevruzi'ye söyler.

f-Süpürgeci: Görev itibariyle Selman-i Pir-i Paki temsil eder. Cem evinin sürekli temizlii ile mekul olur. g-Meydanci: Görev itibariyle Hüzeymetül-Yemaniyi temsil eder. Cem evinde semahserleri kaldirir ve postlari yerine dizer. h-Niyazci: Görev itibariyle Mahmut el-Ensariyi temsil eder. Kurbanlari tekbirler ve keser. Gelen Lokmalari alir ve dailimini salar. Görev itibariyle Kamber Hazretlerini temsil eder.Cemde Müridin ve Cem erenlerinin abdest almalarini salar. Görev itibariyle Gülam Keysaniyi temsil eder. Ceme gelen erenlerin evlerini gözetler.

i-Ibrikci:

j-Kapici:

230

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

k-Peyikçi: l-Sakaci:

Görev itibariyle Amr-i Ayyariyi temsil eder. Cem olacaini tüm canlara duyurur. Görev itibariyle Ammar-i Yaseriyi temsil eder. Cem evinde Su, erbet, Saka, Süt vb. dailimini salar.

11- Alevilik nancinda badetin Temel artlari

a-man: Alevilikte ibadet yapabilmek için iman sahibi olmaktir. b-krar: Alevi olabilmek için Peygamber soyundan gelen ve o soy tarafindan kendisine görev verilen bir Müride söz verip balanmak arttir. Alevi-Bektailikte bu ekli unsurlardan Tarikata girip bir Müride biat etmek olan krar, Tarikatin sahibi olan Hz. Ali(r.a)nin yoluna uyma; Cem töreni, esasen Hz. Muhammed(s.a.v)in, Hz.Ali(r.a)nin sirrina vardii ve kendisinden sonra ona iaret ettii olaanüstü bir olaydir. Taç takma ve kemer balama gibi, herhangi bir tarikata giriin sembolik unsurlari ise, yine Hz. Peygamber(s.a.v)in kendisinden sonra, açikça Hz. Ali(r.a)yi halife ilan ediini simgelemektedir. c-Erkan: Musahip tutup görgü kavline girmek, 48 Cuma Cemine katilip, halk lokmasi daitmak, Müridin dediklerini uygulamaktir. d-Takva: Allahi sevmek, Onu dariltmamak için gayret sarfetmek, "Eline, Diline, Beline" sahip olmak, "Eine, Aina, ine" sadik olmak. "Özüne, Sözüne, Sazina, Gözüne" sahip olmak, alayani güldürmek, boalttiini doldurmak, yiktii varsa yapmak, gördüünü örtmek, görmediini söylememek, eliyle koymadiini ve hak etmediini almamak, onsekizbin alemi hak bilmek, yetmiiki milleti bir görmektir. e-Amel: lim sahibi olmak, inandiklarini uygulamak, yedi nefis mertebesini ve Dört Kapi, Kirk Makamini uygulayarak nsan-i Kamil olmak ve Dört Kapi, Kirk Makami bilmek

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

231

ve yerine getirmektir. Dört Kapi anlayiiyla amaçlanan, kiinin ham ervahliktan kurtularak olgunlua ermesi, yani nsan-i Kamil olmasidir. Birçok tasavvufi ekolde, hedef olarak kullanilan nsan-i Kamil, kavram olarak bildiimiz kadariyla ilk defa Muhyiddin bn-i Arabi (ö.638/1240) tarafindan kullanilmitir.400 f-Meveddet: Tevella; Dostluk kurma, dost olma anlamindadir. Teberra; Uzak durma anlamindadir. Allah pek çok ayette, Hz.Peygamber(s.a.v) ve onun Ehl-i Beytine ve soyuna sevgi ile balilik göstermemizi emretmektedir, inancidir. Alevilerde bu inanç çok önemlidir. Allah, özünde iman, sözünde takvayi yüzünde bilmek, bilcümle varlik onun elinden ve dilinden emin olmaktir. Hz.Peygamber ve Ehl-i Beytini, Hz.Peygamber (s.a.v)in soyunu sevmeyenlerden kaçinmak olan Teberra esastir. Ehl-i Beyti incitmek ise, Hz.Peygamber(s.a.v)i incitmekle edeer tutulmutur, inanci mevcuttur. Daha çok mamiyye iiliinde görülen Tevella ve Teberra anlayii Buyruklarda da söz konusu edilmektedir. Tevella, Resulün Ehl-i Beytine muhabbet edip evlatlarina (oniki imama) can-i gönülden derun-i dilden tabi olmaktir. Eseri, terk-i dünyadir. Teberra; Muhammed-Ali Hazretlerinin dümanlarindan nefret edip kaçmaktir. Ehl-i Beyte düman olan melunlara naseza kilmaktir. Eseri, Muhammed-Ali evlatlarindan bakasina gönül vermeyip murat bulmaktir. eyh Safi Buyruklarinda be vakit namaz kilacak Tarikat ehli kardelerin her sabah abdest alip, oniki imami ve ondört masumu anarak onlardan efaat istemesi, silsiledeki eyhlerini anarak, onlarin ruhlarindan yardim talep etmesi ve Ehl-i Beyt-i Resülün dümanlarina Teberra edip, Muhammed-Ali dostlarina Tevellada bulunmasi istenir, denilmektedir.

400

John Kingsley Birge, Bektailik Tarihi, çev. Raha Çamurolu s.134

232

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

mama Cafer Buyruunda Teberra anlayii, müstakil olarak zikredilmemi; "Pirin ile senin aranda ne vardir?" sorusu sorulup öyle cevap verilmesi istenmitir: "Pirim ile aramda, Tecella, Temenna ve Yezide Teberra vardir." Burada imam Cafer-i Sadikin Tecella ve Temenna ederek boynundan farzi eda eder; Yezide Teberra edince mamlarin hakkini eda etmi olur, sözü zikredilmi ve Teberranin gerekçesi, mamlarin hakkini eda etmek olarak gösterilmitir. Dr.Doan Kaplan, Sefer Aytekinin ,,Haci Bekta IIadli eserinden alinti yaparak,"Müridinle mabeyninde ne nian vardir?" sorusuna "Tevella ve Teberra vardir." cevabi verilmitir. Tevella, Muhammed-Ali dostunu tutmaktir. Teberra ise, Muhammed-Ali dümanini düman tutmaktir.401

12- Alevilik inancinda Dinin artlari

a-Tevhid: Allahin varliina birliine inanmaktir. b-Nübüvvet: Hz. Muhammed(s.a.v)i elçi olarak görmek, emirlerini uygulamaktir. c-mamet: Hz. Ali(r.a) ve oniki imamlara inanmaktir. d-Velayet: Din ve dünya ilerinde Kuran, imametten sonra velayete inanmaktir. e-Adalet: Allahin mutlak adil olduuna, melekler yoluyla denetlediine inanmaktir. f-Mead: Allahin emirlerine uyanlarin ödüllendirilip cennete, emirlerini dinlemeyenlerin yargilanip cennete konulmayacaina inanmaktir.

401

Dr. Doan Kaplan, a. g. e, s.160

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

233

13- Alevilik nancinda Kavram ve Deyimler

Alevi- Bektai Türk topluluklarinin gerek Ayin-i Cemlerindeki uygulamalari sirasinda ve gerekse de günlük hayatta kullanageldikleri bir takim kavram, renk ve sayilarin görünür ve bilinir anlamlarinin diinda, gizli anlamlar ifade ettii görülmektedir. Bu zengin kültürde her hizmet, hareket, iaret, renk ve sayi, hatta kullanilan eya, yüzyillar öncesine giden bir gelenek içinde bir takim kii veya uygulamalari sembolize etmektedir. Alevi- Bektai Türk topluluklarinin arasinda bulunulur, kendi aralarindaki konumalarina kulak misafiri olunursa, kullanilan kelime veya sözler, bilinen kelime ve sözler olduu halde, ne konutuklari anlailmaz. Bir Alevi- Bektai, "Akyazi" derse Rakidan, "Kizil Deli" derse araptan söz etmektedir. Bazen de bir takim kelimeleri kullanmayip, onlarin yerine baka kelimeleri tercih ettiklerine ahit olunmaktadir. Mesela: "Kapa" yerine ört, "yok" yerine hakta,"öldü" yerine Hakka yürüdü, "görüldü" yerine sir oldu/sirlandi demektedirler. Yine ana, baba, baci, dede gibi akrabalik adlari, üçler, beler, yediler, kirklar...gibi sayilar ile beyaz, yeil, kirmizi/kizil vb. renkler, Alevi- Bektailerin Piri olan Hünkar Haci Bekta-i Veli heykellerinde yer alan "Arslan" ve "Geyik," bu kültüre yabanci olanlar için hep bir "sir/giz"ifade eder. Hünkar Haci Bekta-i Veliye, bu kültürün bilgi pinarinin kaynai anlaminda "Ser Çeme" denilmesi de, hep bu cümledendir. Bu kültürde gerek kullanilan bir takim kelime ve deyimlerin, gerekse bir takim hal, duru ve hareketlerin, hep bu kültürün mensuplarinca bilinen, ama topluluk diindakilerce bilinmeyen gizli bir anlami vardir. 402

402

Doç. Dr. Ahmet Günen," Gizli Dil Açisindan Alevilik- Bektailik Erkan ve Deyimlerine Bir Baki" konulu bildiri.

234

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Çalimalarimizi, hiçbir yorum yapmadan, tamamen AleviBektai kaynaklarindan yararlanarak yapmaya çalitik. Amacimiz çok da iyi bilinmeyen bir kültürü, inanci tanitmak ve bu konuda dier inanç gruplarini aydinlatmaktir. Ancak aklen, ilmen ve dinen dayanai olmayan birçok yorum ve rivayete itibar etmek mümkün deildir. Sünni ve ii inanç gruplarinin kaynaklarinda olduu gibi, Alevi- Bektai kaynaklarinda da birçok dayanai olmayan rivayet görmek mümkündür. Kurandan onay alamayan veya Kuranin süzgecinden geçemeyen bir rivayetleri, din olarak görmek mümkün deildir. Çünkü dinin kurallari bellidir ve ana kaynai Kurandir. Her inanç grubu bunu temel düstur olarak kabul etmelidir. Ana ilke budur ve bu olmalidir. Alevi- Bektailer, kendilerine has birçok kavram ve deyimler kullanmaktadirlar. Bu kavram ve deyimleri, onlarin dili ile ve onlarin kullandii kelimelerle ifade etmeye çaliacaiz. Bu kavram ve deyimler, Alevi- Bektai kaynaklarindan yararlanilarak hazirlanmitir. ARSLAN : Alevi-Bektai kültüründe yiitlik, mertlik timsali Hz.Ali(r.a)yi simgeler.Arapçasi Haydardir.Haydar,Hz. Ali(r.a)nin dier bir adidir. TAVAN : Alevi- Bektailerce eti yenilmeyen bir hayvandir.Ancak kutlu bir hayvan olarak görülmemektedir. Muaviyenin kedisi olarak nitelenen ve uursuzluun simgesi olarak kabul edilir. ABDAL: Allah'in kulu anlamindadir. Bektailikte en yüce makamlardan birisidir. Dört kapi öretisinde, kapilar Tanri yolunda yürüyen bir insanin yükselmesi, derinlemesi için geçmek zorunda olduu manevi aamalardir. En son aamada kii nsan-i Kamil olur. Tasavvuf inancina göre, bunlarin sayisi 300 veya 360'dir. Onlarin da kendi aralarinda dinsel hiyerari bulunur. Bunlarin tümüne, kendi durum ve koullarini deitirme, güçlerine gönderme yapan bedel sözcüünden türeterek Abdal

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

235

denilir. Bu sayi müminlerin en saflarindan, temizlerinden seçilerek tamamlanir. ALEV TACI: Oniki bölümlü tac'dir. Dier bir adi da Fahir'dir. AL- ABA, EHL- BEYT: Hz.Muhammed(s.a.v)'in ev halki olan Ali, Fatima, Hasan ve Hüseyin'dir. Ahzab suresinin 33.ayeti ve ura suresinin 23.ayeti geldiinde, Hz.Muhammed bunlari abasinin altinda toplayip: "Ya Rabb benim Ehl-i Beyt'im bunlardir, bunlardan her türlü kiri gider tertemiz yap" buyurduundan ötürü Ali aba veya Aba halki denilmitir. AIK: Bektai tarikatina ilgi duyan, ama henüz üye olmayan merakli dost anlamina gelir. Saz çalan kimseler bu adla anilir. Duygusal açidan ya da dinsel açidan kendisini sevgiye, muhabbete, söze, saza kaptirmi olan, maukun karisinda bulunan, ona kavumaya çalian kimse anlamina da gelir. AK OLA: Görgü Ceminde Talibin görgüsü sirasinda secdeye kapanmasi Pir/Mürid tarafindan söylenen bir deyimdir. AK OLSUN: Bir selam biçimidir." Ödülünüz lahi ak olsun" demektir. Bu selama cevap olarak "Akin cemal olsun" denir. AR-I MUHARREM: Muharremin onuncu günü okunan mersiyelere verilen addir. AYAK MÜHÜRLEMEK: Mürid huzurunda dururken, sa ayak baparmainin, sol ayak parmainin üzerine konulmasidir. AYN- CEM: Alevi ve Bekta-i Veli erkaninin, zikrinin yapildii toplantidir. BABA: Rehberlik kademesinde olgunlami kimseler bu makama yükselir. Genellikle Hazreti Pir'in saliinda, üçyüz kadar olan Halifelerinin soyundan gelenler bu makama gelir.

236

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Baba'nin görevi; Rehberleri, Dervileri ve Talipleri denetlemek, onlara yol göstermek, sorunlarina çözüm bulmaktir. Halife Baba'nin olmadii durumlarda ise, onun yerine krar alip Nasip vermek ve Ayin-i Cemi yürütmek; Halife Baba'nin görevlerini vekaleten yüklenmektir. Baba, Tarikat içinde Marifet kapisidir. Alevi Dedegan erkaninda, bu mekanda oturan kimseye Dede denilir. Babanin ibadeti rehberlerde olduu gibi fiilidir. Aynel-Yakin mertebesindedir. Tanri'yi görerek ibadet eder, inanci vardir. Babalia yükselecek olan Rehber, babalik erkani ile bu kademeye geçer. Baba olacak kimse, "lmen yakin" olarak, sözlü imtihana tabi tutulur. mtihani baari ile kazanan ve üstün ahlaki deerler edinmi olan Rehber, bundan sonra merasimle giydirilerek kendisine "Babalik cazetnamesi" verilir. Bu ilem Ayin-i Cemin tüm kurallari yerine getirilerek yapilir. BACI SULTAN: Mücerred Bektai Dervilik andi kabul edilmi, kadinlara verilen bir addir. BATIN: ç alem anlaminadir. CAN: Özellikle "krar" töreninde Nasip alan Murid için kullanilir. Tüm derviler için de kullanilir. ÇAR ANASIR: Dört unsur, Toprak, Su, Hava, Ate, nsani meydana getiren dört ana maddedir. Ruh madde deildir, kiilik madde deildir. ÇERA: Mum ya da mealedir. ÇERA UYANDIRMAK: Cem ayini sirasinda mum, lamba vb. aydinlatma araçlarini usulüne göre yakmak demektir. ÇERA (IIK) MAKAMI: Posttan sonra ikinci derece kabul edilen Çera'dir. Önemi, iki konuda ileri gelmektir. Birinci konu maddi, ikinci konu ise manevidir. Birincisi: Iik saçip gece boyunca Ayin-i Cemin salikli sürmesini salamasidir. Çera, nur olarak kabul edilir. Güne, dünyanin çeraidir. Güne olmazsa dünya karanlikta kalir, hiç-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

237

bir hayat olmaz. Iik hayatin kaynaidir. Dünyadaki varlik, günein sayesindedir. Güne büyük çera olarak kabul edilir. Manevi olan ikinci konu: Çera Tanrinin nurudur, bu nur, Nübüvvet ve Velayet olarak kendisini göstermitir. Peygamberlik nurunun kaynai Hz.Muhammed(s.a.v)'dir. Velilik nurunun kaynai Hz. Ali(r.a)'dir. Nübüvvet çerai olan eriat olmasa; insanlar Allah'i tanimaz ve adaleti bilmezlerdi. Böylece yer yüzünde insanlik olmazdi. Velayetin çerai olan Tarikat yolu olmasa idi; Kuran-i Kerim, Ahzab ve Hadid suresinde Tanri öyle buyurur: "Ey Peygamber! Biz seni bir ahid, bir müjdeleyici, bir uyarici; Allahin izniyle kendi yoluna çairan bir davetçi ve aydinlatici bir kandil olarak gönderdik."403

"Ey man edenler! Allah'a kari gelmekten sakinin ve Peygamberine iman edin ki, size rahmetinden iki kat pay versin, size kendisiyle yürüyeceiniz bir nur versin ve sizi bailasin. Allah çok bailayicidir, çok merhamet edicidir."404 Hz. Muhammed(s.a.v) ve O'nun temiz soyu'nun yani Hz. Ali(r.a)'nin nuru hakkinda ise, Kuran-i KerimdeTanri öyle buyurmaktadir: "Allah, göklerin ve yerin nuru'dur. O'nun nuru içinde iik bulunan bir kandile benzer. O iik bir cam fanus içindedir. Cam'da sanki inci gibi parlayan bir yildizdir. Bu yalniz ne douda ve ne de yalniz batida bulunan bereketli zeytin aacindan yakilir. Onun yai kendisine bir ate dokunmasa bile hemen hemen iik verir. Bu iik nur üstüne nurdur. Allah dilediini nu403 404

Ahzab, 33/ 45,46 Hadid, 57/28

238

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

runa kavuturur. Allah insanlara misaller verir. Allah hereyi bilir."405 Nur suresi 35. ayetinin, Hz. Ali(r.a) tarafindan yorumlandii ve bu tefsirin, Seyyid Abdulkadir Geylaninin Atiyye-i Sübhaniye isimli eserindeki bölümü aaiya alinmitir. "Hz. Cabir bir gün Kufe ehrinde, Hz Ali(r.a)nin odasina girince, gördü ki, Hz. Ebu Turab, gülerek bir ey yaziyor, merak etti. Ya Emirel- Mü'minin, bu yazdiin ne, niçin gülüyorsunuz? dedi. Hz. mam: Ya Cabir! Cenab-i Allah'in birçok Ayet-i Kerimeleri vardir ki, herkes bilmez. te yazdiim Sure-i Nur da, bunlardan biridir. Cenab-i Allah bu ayette, Peygamberimizi ve evlatlarini iaret etmilerdir. öyle ki: "Elmikat, Resul Aleyhisselamdir. Misbah, Fatima'dir. Züccace, benim. Züccacetü, oullarim Hasan ve Hüseyin'dir. Keenneha kevkebün düriyyün, Ali bni Hüseyin'dir. Yukedü min eceretin mübareketin, bn-i Ali Muhammed Bakirdir. Zeytunetin, onun olu Caferi Sadikdir. La arkiyetin, onun olu Musa el- Kazimdir. Vela arbiyyetin, onun olu Ali el- Rizadir. Yekadü zeytüha yudiu, onun olu Muhammad Takidir. Ve lev lem yemseshü narün, onun olu Aliyyün- Nakidir. Nurun ala nur, onun olu Hasan elAskeridir. Yehdillahu linurihi men yeau, Muhammad Mehdi'dir." diye cevap verir. Gerçekten de Hz. Ali(r.a)'nin lakaplarindan birisi de, Zücacedir. Ayin-i Cem, mam Hasan ve mam Hüseyin adina konulan çera uyarilirken yani yakilirken Ahzab suresinin 45 ve 46.

405

Nur,24/35

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

239

ayetleri ile Nur suresinin 35. ayeti okunur. Okunduktan sonra çeralar uyarilir. Dier çeralar, bu çeralardan çeradir. Tercümani okuyarak uyarilir. alinan iikla

Alevilerde önemli çera, Kirkbudak denilen çeradir. ÇFTE VAV ÇEVRMEK: Aure piirilirken kepçeyi sadaki "Ya mam" diyerek alir, sadan sola doru çevirir. Soldaki alir "ya Hüseyin" diyerek soldan saa çevirir ve birlikte "Selamullahi ale'l Hüseyin, lanetullahi ala katil'il Hüseyin" diyerek aure çorbasini çift vav harfi çekerek karitirma tarzidir. ÇLE: Belirli bir süre içinde kendisine dünya nimetlerini yasaklamaktir. Çilehane, çilenin çekildii yerdir. ÇLLE: Süresi ve günleri kesin deildir. Büyük çille ve küçük çille olarak ikiye ayrilir. Bazilarinin er çillesi ve zenne çillesi diyerek de ayrildii olmutur. Çilehane iki diz üzerine oturabilecek büyüklüktedir. Yani son derece dardir. Bu daracik yerde çille çekecek olan kimse, ancak iki dizi üzerine oturabilecek durumda kalir. Ayni durumda günlerce riyazet ve ibadet eder. Çillesinin bittiine karar verildikten sonra, can çillehaneden çikartilir. Çille süresince oruç tutulur. Erbainde olduu gibi, çilleye girecek olan abdestli olur. DARÜL- EMAN: Ayin-i Cem kapisinin adidir. Güvene kavuma kapisi anlamindadir. DAR: Hallac-i Mansur'un asildii diree verilen addir. Alevilikte ise, rizalik ve dua almak için Mürid huzurunda ayak mühürleyerek dikilmektir. Dar, kutsaldir. Dara çikarmak ilk defa mam Hüseyin'den kalmitir. Dar'a ilk çikan Hz. Ali(r.a) olmutur. Dardan ilk kurtaran, mam Hasan olmutur. Dört türlü dar vardir, Dar-i Hüseyin, Dar-i Hallac-i Mansur, Dar-i Nesimi ve Dar-i Fazlidir.

240

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

1) Dar-i Fazli: Yüzüstü yere kapanma duruuyla temsil edilir. Fazlullah-i Hurufi gibi yol uruna, bai boyundan kestirmeyi göze alma anlamindadir. 2) Dar-i Hüseyin: Ayak mühürleme duruuyla sembolize edilir. Hz. mam Hüseyin gibi yol uruna canini, baini vermeye hazir olma anlamina gelir. 3) Dar-i Mansur: Bunun iki anlami vardir: a) Dar, b) Asilma duruuyla temsil edilen daraacinda asilarak öldürülen Hallac-i Mansur gibi, yol uruna ölümü göze alma, asilmaya hazir olma anlamini tair. 4) Dar-i Nesimi: Diz üstü duruuyla temsil edilir. Nesimi gibi yol uruna postu yani deriyi vermeye, asilmaya hazir olma anlamina gelir. Bunlar "Enel- Hak" diyen Hallac-i Mansur'un anisina tekkeye balanmanin, yol uruna canini feda etmenin bir simgesi olarak algilanir. Bir hizmetin konusu olan ya da bir hizmeti yerine getirmek isteyen her can, önce buraya çikar ve teslim olur. Bu dara durmak, dara çekilmek, dara çikmak ve dara kalkmak terimleriyle ifade edilir. Pir, Mürid ve Rehberin oluturduu cem mahkemesinde yargilanmak için durulan yeri anlatmak için de kullanilan bir deyimdir. Suç ileyen, hatali görülen yol eri, meydan, ya da meydan odasinin ortasina çarilarak sorgulanir, yargilanir, gerekirse hakkinda durumuna uygun bir ceza verilir. Böylece bu uygulama sirasinda cemaatin ve dedenin huzurunda yargilanan kimsenin bulunacai ekil ve durumlar gösterilmeye çaliilmaktadir. Yargilanan meydan odasinin ortasina gelir, ayaklarini mühürler, kollarini gösünde çapraza alir ve bai öne eik durur. Sonraki aamalarda, uygun olan dar durumlarindan birisi aldirilir. Dardan indirme töreni, Hakk'a yürüyen hak yolcusu için göçüünün üçüncü, yedinci ya da kirkinci günü yapilan törene verilen addir. DESTUR: zin. Bir makamin bir konuda verdii yola uygun müsaadedir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

241

DEDE: Örgütlü Bektailer arasinda Dede, eskiden Hacibektata oturan, imdi Tiranda bulunan "Baba Baba"nin unvanidir. Aleviler arasinda "Baba" anlamina kullanilir. DEM: Bazen nefes, daha sik olarak da bir zamansal dönem anlamina gelir. arap ya da Raki anlamina da gelir. "Demlenmek" arap içmek, "Demli olmak" sarho olmak anlamindadir. DUDMAN-I BEKTAYYE: Bektai ocaidir. Yolaina verilen addir. DÜKÜN: Yolun yasak ve kurallarina uymayanlar, Tarikata aykiri davranan, Ayin-i Cem'e alinmayanlardir. DÜVAZDE- MAM: Oniki mamlarin adlarinin anildii nefeslere verilen addir. EDEB: El, Dil ve Bel sözcüklerinin ba harflerinin birletirilmesiyle eline, diline, beline sahip ol! anlamindaki ifadedir. Bu ilke Bektailikte yasa haline gelmitir. EDEB YA HÜ: "Edeb Ya Allah " anlamindadir. Karidakini uyarmak için söylenir. EL ELE EL HAKK'A: Hz.Muhammed(s.a.v), Hudeybiye'de Secer-i Ridvan denilen bir aacin altinda altiyüz kadar ashaba el sunmu; bu ashab da Allah ve Resulü uruna can ve balarini feda etmekten, hiç bir savatan, hiç bir kaza ve beladan yüz döndürmeyeceklerini, çekinmeyecekleri konusunda ahd ve yeminde bulunmutur. Müslümanlarin, Hz.Muhammed'in eline yapiik, balilik göstermeleri karisinda hemen orada Fetih suresinin 18. ayeti inmi, Bu ayette Allah: "üphesiz Allah müminlerden, o aacin altinda sana biat ettikleri sirada honut olmutur."406buyurmaktadir. Böylece Hz.Muhammed ve ümmeti arasinda derin, samimi ve kiyamete dein kutsal baliliin temeli atilmi oldu.

406

Fetih, 48/18

242

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Bektailer ilk anayasa nitelii taiyan bu "El Ele, El Hakk'a" ilkesine büyük önem ve deer vermiler, bunu "Biatül- Ridvan" diye isimlendirmiler, hatta yolaklarinin esasini bu dinsel olaydan almilardir. Hz. Muhammed(s.a.v)'le, Hz.Ali(r.a)'den, oullari Hasan-Hüseyin ve torunlari, dier oniki imamlar araciliiyla Hoca Ahmet Yesevi, Pir Haci Bekta-i Veli ve Balim Sultan kanaliyla tarikatlarin kapatilmasina dein, yetkili ellerden bunu intikal ettirerek sürdürmülerdir. Bektailer, kendilerini bu "El Ele, El Hakk'a " hükümlerine bali sayarak, slamin ana hatlarindan, temel ilkelerinden zerre kadar ayrilmami, kendilerini kutsanmi bir topluluk saymilardir. Hatta ayni surenin 10.ayetinde Allah: "Sana biat edenler, ancak Allaha biat etmi olurlar. Allahin eli onlarin ellerinin üzerindedir. Verdii sözden dönen, kendi aleyhine dönmü olur. Allaha verdii sözü yerine getirene, Allah büyük bir mukafaat verecektir." 407buyrulmaktadir. Böylece Bektailerin tarikatlarini niçin bu esas üzerine ina ettikleri daha iyi anlailmaktadir, inanci vardir. Hatta topluluklarini "Güruhu-Naci" ve yollarini da "Tarik-i Nazenin" olarak isimlendirmilerdir. Bektailerde ve Alevilerde "El" Tanrisal gücü simgeler. Onun için bir müride balanmaya "ElAlmak"derler. Dedeye ve Babaya biat etme yoluyla Hz.Muhammed(s.a.v)'e ve Tanri'ya biat etmi sayilacaklarina inanirlar. Bir müride balanmayi, ondan nasip almayi, "ElEtek Sahibi Olmak" ve nasip alma töreni de, bir eli müridin elinde, dieri eteinde olarak balilik yemini etmeye ise "elEtek Tutmak" derler. Yine Hz.Ali(r.a)'ye baliliin bir kaniti olarak O'nun adi geçtiinde toparlanip eli gösüne ve dudaklarina götürerek selam vermeye, saygi göstermeye de "El, Göüs -Dudak, Yapmak" derler. Balilik ifadesi olarak müridin sa elinin içini öperler. Tarikat yolunda belli deneyimlerden geçen birine, durumuna uygun yetki vermeye de "El- Vermek" derler.

407

Fetih, 48/10

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

243

ELEST- BEZM: Tanri tarafindan yaratilan tüm ruhlarin, ilk kez Tanri katinda toplanmasidir. Bu toplantida Tanri, ruhlarinin kendisine olumsuz soru sormak suretiyle biatlarini ister. Ben sizin Rabbiniz deil miyim? diye üç kez sorar. Ruhlar Bela-Evet, La-Hayir diye cevap verirler. Dier bir adi da, Kalü- Bela,-evet sözü toplantisidir. ELF- TAÇ: Bektailikte giyilen ucu ince yassi külahtir. ENEL- HAK: lk defa Hüseyin Hallaç Mansur tarafindan söylenen sözdür. Bir yoruma göre anlami," Ben Hakk"'imdir. Burada geçen Hak, Allah anlaminda deildir. Alevi-Bektailii bilmeyen yazarlar, bu ifadeyi "Ben Allah'im" eklinde kaydederler. Bu davranilari ile Alevi- Bektailie zarar verirler. Enel Hakk'in ne anlama geldiini, Mansur'un çadai olan dier bir Tanri Ereni öyle açiklar: -Ben Hakk deilim, "Enel Hak" demeyip de, ben batilim, "Enel Batil" mi deseydi? Görülüyor ki Enel-Hak; ben Batil deilim, gerçeim,Tanri'yi en güzel ekilde tanitan bir gerçeim, demektir. ER: Alevi-Bektai yolunda, edeb ve erkana saygili, nefsine uymayan, kari duran kimseye denir. Bir baka söyleyile, gönül bilgisiyle donanmi, yücelme aamalarindan geçerek, gerçeklie ulami tarikat üyelerine verilen addir. Babanin kabul ettii Dervie "Er Çiçei" denir. Bütün tutkulardan, eksikliklerden arinmilii, gönül aydinliini ve yüceliini anlatir. Kendini eiterek gerçee ulami tarikat ehlinin bulunduu aamaya "Erler kati" denir. Bir Pire balanmaya, böylece yolakta yükselme olanai bulmaya da "Er- Etei Tutmak" denir. ERBAN: Kirk gün süren oruçtur. Erbaini genellikle Babalar, Halife babalar ve Halife /Mürid çikarir. Erbaine balamadan önce gusül abdesti alinir. Temiz elbiseler giyilir. Niyet edilerek erbaine balanir. Erbain süresince hayvansal gidalar yenmez. Air kokulu sebzeler, örnein soan, sarimsak yenilmez. ftar akamdan akama yapilir, sahura kalkilmaz. Özellikle gecenin tamami ibadetle geçirilir, çok az uyunur. Gündüz i

244

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

ve güçle uramakla beraber, gizli ani yapilir. Evrad ve Tefekküre yani Tanri'yi düünmeye erbain süresince devam edilir. Kirkinci gün kurban kesilerek Erbainden çikilir. Gusül abdesti alinir ve kesilen kurbanin etinden oruç bozularak Erbain sona erdirilir. Erbainler içinde en air olani "Erbain-i Aura"dir. Muharrem ayindan on gün önce balanir. Muharrem ayinin bitiminde sona erer. Hz. Pir'in en çok tuttuklari Erbain, Erbain-i Aure'dir. ERÇÇE: Müridin en çok sevdii Dervie denilir. ERENLER: Bektailikte canlar birbirlerine böyle hitap ederler. Anlami biata ermi, eytanliktan kurtulmu demektir. ERENLER DEM: Erenler Cemi olarak da anilir. Ayin-i Cem, ya da muhabbet toplantilarinin dier bir adidir. EK: Bu, Ali olan kapinin sembolüdür. EYVALLAH : Allah için kabul ettim anlaminadir. FAHR : Oniki dilimli taçdir. Fahr-i Hüseyin de denilir. GÜLBANK: (Gülbenk)Seyyidlerin, Alevi toplumuna genellikle Cem Ayini veya dier hizmetleri icra esnasinda verdii dualara verilen addir. GÖNÜLLER BRLEMEK: Ayin-i Ceme gelen bütün Canlarin Tanriyi insanda, içlerindeki kini, kibri, benlik duygusunu atip, kulluk haklarindan vazgeçerek "Ben" yerine "Biz" diyebilecek gönül güzelliine erimesi halidir. HALKA: Alevi- Bektai toplantilari veya Cem ayinlerinde, Canlarin halka biçiminde, yüz yüze oturma biçimidir. HALFELK : (Müridlik) Haci Bekta-i Veli Hazretlerinin postunda, onun adina oturan zata Halife denir. HU : Allah isminin son harfi olan H harfinin okunuudur. Anlami Allah demektir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

245

HRAMA YATMAK : Musahip Erkaninda yapilan bir hizmettir. KRAR VERMEK: krar verip Nasip almak, El alip El tutmak ayni anlamda kullanilan deyimdir. Biat merasimi ile tarikata girmeye denilir. krar vermeyi gerekli kilan ayetler: Maide suresinin 35.ayeti, Mümtehine suresinin 12. ayeti, Fetih suresinin 10. 18. ve 19. ayetleri Mürid'e balanma, krar ve biat ayetleri olarak kabul edilir. Dier bir deyimle de "El Ele, El Hakk"'adir. krar merasiminde talibin eli, rehberin elindedir. Rehberin eli müridin elindedir. Mürüd'in eli inabe yolu ile Hz. Pir'den geçerek Hz. Muhammad(s.a.v)'e, oradan da Allah' ulair. NABE, NABEL: Piman olma, dönme, görünür günahlardan öte, iç kusurlardan arinip Tanri'ya yönelme, halktan Hakk'a siinmadir. Bir Müridin Müridi olma, manevi bir hizmette bulunmak için bir Müritten izin istemedir. Mürit tarikata girmek isteyene inabe verir, Talip böylece Dervi olur. Maide suresinin 35. ayeti emrine uyularak bir Mürid'e balanmaktir. Mürit ayetteki vesiledir. Konuyla ilgili Maide suresinin 35. ayetinde Allah: "Ey iman edenler Allah'a kari gelmekten sakinin, Ona yaklamaya vesile arayin ve Onun yolunda cihad edin ki kurtulua eresiniz"408buyurmutur. NANÇ KAYNAI: Bektailik, dinin uygulamaya ait hükümlerini Kur'an'dan aldii gibi, sosyal hayata ait uygulamalari da Kur'an'dan alir. Kisaca Bektailiin inanç kaynai dörttür: Birincisi, Kur'an-i Kerimdir. kincisi, gerçekten Hz. Peygambere ait olan sözlerdir. Üçüncüsü, bata Hz. Ali olmak üzere, gelmi geçmi bulunan oniki mama ait kutsal sözlerdir. Dördüncüsü, Hz. Pir'in söz ve uygulamalaridir. NSAN- KAML: Olgun, yetkin insandir. lk kez bn-i Arabi tarafindan kullanilan bir terimdir. Bektailikte, dört tür

408

Maide, 5/35

246

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

insan vardir. Her birinin kökeni dört öeden birine dayanir, yine her biri, bir kapiyla temsil edilir. Her insan, kamil olmak için dört aamadan geçmek zorundadir. 1-Abitler: eriati temsil ederler. Kökeni havadadir. Gelimemi, olgunlamami, kötülükten arinmamilardir. Din kurallari ve yasalarla ancak eitilebilirler. 2-Zahitler: Tarikati temsil ederler. Kökenleri atetir(od). Kötülüklerden arinma evresidir. Bu aamada insan herkese iyilik etmeye çaliir. 3-Arifler: Marifeti temsil ederler. Kökenleri su'dur. Bu evre gönül yolunda en yüce düzeye ulama aamasidir. Tanrisal sirlara, insan burada eriir. 4-Muhibler: Hakikati temsil ederler. Kökenleri toprak'tir. Hakk'i görme, zaman zaman içinde Tanrisal güce ulaip onda erime evresidir. Haci Bekta-i Veli , "Makalat" adli eserinde insanlari bu ekilde siniflandirir. Muhyiddin bn-i Arabi "Füsusül- Hikem" adli eserinde "Tanri kendi sifatlarinin görünmesini diledii için, kendisinin görünebilecei, sirrini gizleyebilecei mikrokozmik bir varlik olan nsan-i Kamili yaratti." der. Nasil tohum kendisinde aaci barindiriyorsa, insan da en azindan kendi içinde makrokozmik olani tair. nsan-i Kamil bir ve çou birletirir. Evren sürekli varoluu içinde ona baimlidir. Evliyalar bir kii ile konuurken, aniden dünya giysilerini deitirerek ayni durumda olan dostunu, egemenlii altina alarak, ona gök kümeleri arasinda bir yolculuk yaptirmak suretiyle, Tanri'nin huzuruna götürebilirler. nsanin böyle nitelikleri kazanabilmesi, tam olgunlua eriebilmesi, nsan-i Kamil'lik noktasina varabilmesi için, öngörülen bütün aamalari birer birer geçmesi gerekir. Normal insan ancak bu "Dört Kapi, Kirk Makami, dört unsuru geçerek, ruhunu ve benliini ergin ve yetkin duruma getirir ve kamil insan olarak ilahi sirra ulair.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

247

Kamil insan, maddi dünyanin görünen ya da görünmeyen bütün giysilerinden kurtulmu, tamamen Tanrisal sirlarla, güzelliklerle donanmi insan demektir. Tasavvuf öretisinde, bunlara deiik aamalarda deiik adlar verilir. Sayilari 300 veya 366'dir. Üçler, Yediler, Kirklar, Dörtler, Budela, Kutup gibi, Tanri ile insan ve onun dünyasi arasindaki iletiim ve ilikiyi bu evliyalar salar. nsan-i Kamilin Tanri'ya dönüüm düüncesi, Hz. Peygamberin "Herey aslina dönecektir." Hadisi ile dorulanir. nsan-i Kamil, bu dünyada insanolunun varabilecei en son aamadir. Böylece dinsel meleksi varliklarin giysilerine bürünerek, dünya giysilerinden kurtulacak, ancak 300 inanan vardir. Bunlardan biri Kutup olarak bilinir. Bunlar arasinda da kendi içlerinde dinsel hiyerari mevcuttur. Kutup göçtüünde, otorite sirasinda bulunan üç kiiden biri seçilir. Üçlü sonraki yediliden tamamlanir. STEKL: Tarikata girmek isteyen kimseye denilir. Bektai hiyerarisinin ilkini meydana getirir. steklilik suresi bir yil veya daha az olabilir. Tarikata girmek isteyen kimse, en yakin tanidii Bektai cana isteini söyler. Can, arkadaini rehbere götürür. Rehber, Tarikata can alma görevini yapamayacaindan, adayi Baba'ya veya Mürid'e götürür. Baba adayi dinledikten sonra, adayin bilinen veya bilinmeyen durumuna göre düünme süresi verir. Bu süre bir yil olabildii gibi, daha az da olabilir. Bu durum adayin dier Bektai canlari tarafindan iyi bir insan olarak taninmasina balidir. Aday Bektai kurallarina uygun ise, bu süre elbette kisa olacaktir. Adayin Baba tarafindan kabul görüp, kendisine düünme süresinin verilmesinden itibaren isteklilik balamitir. Aday artik istekli olmutur.

248

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

stekli verilen süre devaminca dier Bektai canlari, özellikle kendisini Baba huzuruna götüren Rehber tarafindan dikkatle izlenir. Tarikata uymayan bir davranii görülürse uyarilir. Davrani kabul edilebilir nitelikte deil ise, o zaman isteklilik sona erdirilir. "Talibe, istekliye bir ay sinav yapilir. Bu yolain temel kurallarindandir, çou kez de istekliye unlar sorulur:

1- Mertlik Nedir? 2-Zindelik Nedir? 3-Bata ne var? 4-Alnimda? 5-Kanimda? 6-Gözümde? 7-Kulaimda? 8-Burnumda? 9-Azimda? 10-Gösümde? 11-Elimde? 12- Belimde? 13-Dizimde? 14-Ayaimda? 15-Ardimda? 16-Önümde?

Yeri gördüm, mert oldum. Piri gördüm, zinde oldum. Tac-i Devlet. Namaz-i Taat. Feth-i Kudret. Nur-i Velayet. Bang-i Namaz. Rayiha-i Cennet. mam-i ehadat... Kur'an-i Hikmet. Dest-i Velayet. Kemer-i Hidayet. Dem-i Hizmet. Erkan-i Meayih. Ecel. Kismet.

KALIBI DNLENDRMEK: Vefat etmektir. KALU BELA: Kur'anda çok geçen bir ifadedir: (6/30; 7/171; 40/53; 57/13; 67/ 9) "Bela" sözü Kur'anda Hakk'i ik-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

249

rarda çok geç kalindiinin bir iareti olarak olumsuz bir soruya, olumlu bir yanit verilirken sürekli kullanilir. Kur'ain Enam suresinin30.ayetinde olduu gibi: "Rablerinin huzurunda durdurulduklari vakit (hallerini) bir görsen! (Allah) diyecek ki: Nasil, u (dirilmek) gerçek deil miymi? Onlar, Evet, Rabbimize andolsun ki, gerçekmi diyecekler.( Allah), Öyleyse inkar etmekte olduunuzdan dolayi tadin azabi! diyecek"409 Öte yandan Bektailer, Allah'in hakikatini ezelden beri tanimilardi. Bezmi Eleste, Tanri bütün ruhlari toplayarak bu ölende sorar: "Senin Efendin , Rabbin deil miyim? orada bulunanlar, evet(bela) derler. Bunun için onlar (ruhlar) Mest-i Medhutur. Di biçimden çok, içsel deneyimle yönlendirilenlerdir. Dört Kapi, Kirk Makam ilkelerinin konulmasindaki amaç, Tanrisal sirlarin Mürid, öretmen eliyle yava yava, azar azar öretilmesini, kutsal hakikatlerin böylece kavranmasini salamaktir. Kalu bela ise bu sirlardan, gerçeklerden birisidir. KAPIYI SIRLAMA: Cem evinin kapisini kapatmadir. KERAMET: Tanri'nin izniyle Erenin/Evliyanin göstermi olduu olaanüstü ve ancak gerçek olaydir. KIRKLAR: Alevi- Bektai inancina göre, Tanrinin ruhlari yarattiinda yaratilan, her devir ve zamanda yeryüzünde bulunduklarina inanilan kirk ermi kiiyi ifade eder. KIZILBA: Uhud savainda, Hz. Muhammed(s.a.v)'i korumak için Ebu Dücane'nin baindaki sarik kana boyanmi kizil olmutu. Hayber savainda Hz.Ali(r.a), baina dönmeme anlamina gelen, ehid olmayi hedefleyen kirmizi sarik sarmiti. Siffin savainda Hz. Muaviyenin askerlerinden ayirt etmek için Hz. Ali(r.a), askerlerinin baina kirmizi sarik sardirmi, kendisi de balamiti. Hz. Ali (Hz.) Kufe'de evinin önünde iken, bn-i Mülcem tarafindan baindan kiliçla yaralanmi, baindaki bez akan kanlarla kizil taca benzemiti. Safevilerden ah Firuz, ba-

409

Enam, 6/30

250

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

zen baina kirmizi Küllah giyerdi. Yine Safevilerden eyh Cüneyt'in olu eyh Haydar, babasini öldüren Sultan Halil'den öç almak için irvan'a yürürken, askerlerine kirmizi sarik balatti. ah smail ordusu kirmizi sarik balardi, kizilba ordusu olarak anilirdi.410 Gerçekte ise, Alevi-Bektaileri sevmiyenler, onlara hakaret olsun diye, onlar için bu sözcüü kullanirlardi. Kizilbalar, Rafiziler, Alevi-Bektailerden ayri bir topluluk deildir, hepsi birdir. Sonradan katilma da deildir. Bunu pek çok AleviBektai dile getirmektedir. "Agahi, mezhebim ia, Alevi, Bektai, Kizilbaim, ehidi- Kerbela'nin firkatindan akan yaim, Hüseynin derdini bir kimseden sorma a kardaim, Dile Zeynel Aba'dan sor, dilersen Zeyneb anadan sor." AGAH ....................................................... "Gidi Yezit bize Kizilba demi, Meer ah'i sevdi dese yeridir, Yetmi iki millet sevmedi ahi, Biz severiz ah-i Merdan Ali'dir." PR SULTAN ABDAL ...................................................... " Ehl-i imana Kizilba dediler ey Kemteri, Nesd-i münkire Bi-hamdi-lillah Kizilba olmuum." KEMTER .................................................................. KUTUB: Arapça kutb sözcüünden gelmektedir. Deirmenin alt taina yerletirilen ve üst tain dönmesini salayan demir anlamina geliyor. Tanri'nin yeryüzünde yaayan vekili olduuna ve Tanri adina tarikatta bulunduuna inananlari, da-

410

Hasan Basri Erk, Tarih Boyunca Alevilik, s. 36

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

251

hasi evrenin ruhu olarak algilanan en büyük mertebedeki Veli'dir. Kutb-i Alem, Kutbül- Akbat, Kutbül -Arifin, Kutbül- Ekber adlariyla anilir. Hz. Muhammed(r.a)'e bu amaçla "Kutb-i Risalet" lakabi verilmitir. Tarikat inancina göre Kutub alemin ruhu, alem de onun bedenidir. Her ey onun etrafinda döner ve onun sayesinde hareket eder, yönetir. Her dönemin bir Kutbu, sahibi vardir. Tanri, Kutbun isteini geri çevirmez. Dünyayi yöneten ve gayb ricali yani rical ül- gayb olarak bilinen 366 ermi evliya vardir, bunlarin bai, evrenin de çevresinde döndüü Kutubdur. Kutub bu 366 ermiten biridir, onlar arasindan seçilir. Kutub olmasaydi evren bir kaos içine düerdi. Bu kutsal ermiler, insan vücudundan çikarak bir melek varliina dönüme yetkisine sahiptirler. Bedensiz bir ruh olarak bütün dünyayi, evreni dolaabilirler, dilemeleri durumunda Allah'in huzuruna bile çikabilirler. Bunlarin kendi aralarinda ruhsal bir hiyerari vardir. lk sirada Kutub yer alir. Bunu üç Mukaba, dört Evtad, yedi ve kirk Abdal izler. Kutub inanci, insani yücelten bir bulu açisi getirir. Evreni koruyan ve taiyan insanlarin kendisi özellikle nsan-i Kamildir; sürekli bir bilgilenme sürecini gerekli kilar, bugün doru olan, yarin yanli olabilir, düünce çelie çelie, bir diyalektik düzen içinde ilerler ve geliir. Her zaman ve her yerde uyulmasi zorunlu domalar içeren kutsal kitap yoktur. Kamil insanin düünceleri vardir. Tanri, evreni böyle bir diyalektik düünce sistemine bali tutmaktadir. Bu sistem içinde herey gelimektedir. Tanri tecellisi sürekli deiir, hep ayni deildir. LEDÜN LM :(Gayb ilmi): Hizir Peygambere ait olan gizli ilimdir. Ledün: Birinin yani, huzuru, Tanri katidir. MEYDAN TAI MAKAMI: Meydan tai makami simgeseldir. Ayin-i Cem meydaninin ortasinda bulunur ve iki eyin simgesidir. 1- Cemevi, Allah adinin anildii yerdir. Dier bir deyimle ibadet evidir, Allah evidir. Arapçada Beytullah denilir. Her Alevi-Bektai Ayin-i Cem yaptii evi, Beytullah olarak kabul eder. Kabe'de bulunan Beytullah'i kutsallatiran Hacerül- Esved, Hac

252

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

zamaninda mutlaka ziyaret edilmesi gereken kutsal makamlardan birisidir. Bektailik; görerek inanma esprisinden yola çiktii için, Beytullah olarak kabul ettii Cemevi'nde bulunan, yaklaik Hacerül- Esved tai büyüklüünde ve siyah renkli olan bu sembole "Meydan Tai"denilir. Meydanin tam ortasinda bulundurulur. 2- Meydan Tainin sembolize ettii ikinci anlami ise, Velayetname'de geçer. Hz.Pir, Anadolu'yu igal etmek için gelmekte olan Mool ordularina kari, halifelerinden Karadonlu Canbaba'yi gönderir. Mool ordulari henüz Müslüman olmu deildir, çou Hristiyan dinine bali ve Müslümanlii kendilerince kafir saymaktadir. Karadonlu Canbaba ise, Tanri'nin gizliliine ulami, olaanüstü Tanrisal güç sahibi bir Erendir. Mool ordusuna varan Canbaba, ordu komutanina vararak "Müslüman olmadan Anadolu'ya giremeyeceklerini, eer girecek olurlarsa balarina pek çok belanin geleceini söyler." Derviin gerçekten manevi gücünün olup olmadiini örenmek isteyen Mool ordu komutani ,önce Canbaba'ya güçlü bir zehir verir. Canbaba Allah'in ve Mürid'i Haci Bekta-i Veli'nin himmetleri ve kendi kerametiyle zehiri iaret parmaindan bir kaba bal olarak akitir, bali komutanin eine içirir. Komutan bu keramete inanmaz, bu kez Canbaba'yi büyük bir kazanin içine elleri ve ayaklari bali olarak oturtur. Baini su içinde birakacak ekilde, kazani su ile doldurur ve kazanin altina da üç gün ate yakar. Üç gün kaynayan kazan suyu, souduktan sonra Canbaba yine Allah'in ve Pir'inin himmeti ve kendi kerametiyle canli olarak kazandan çikar. Bunu da sihir sayan Mool ordu komutani, bu kez odunlardan bir da meydana getirir. Odunlari tututurur. Canbaba'ya atee girmesini, eer ateten de sa olarak çikarsa kendisine teslim olacaini, Mürid olacaini söyler. Mool ordu

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

253

komutaninin koulunu Canbaba bir artla kabul eder. Canbaba'nin koulu; bu atee Moollarin orduda bulunan din büyüü de girecek, böylece kimin dininin Hak olduu, gerçek olduu anlailmi olacaktir. Mool ordu komutani Canbaba'nin artini kabul eder. Canbaba, Moollarin din büyüünün elinden tutarak atee girer. Bir kaç gün yanmakta olan odundan da, nihayet üçüncü gün bir küle dönüür. Duman tüten küllerin arasindan Canbaba çikar gelir ve kolunu Mool ordu komutanina doru uzatir. Açtii avucunun içinde Moollarin din liderinin yanmami parmaklarini gösterir ve der ki: Bize elini verdi, eli kurtuldu. Eer gönlünü verse idi, tümden kurtulurdu. Bu ilahi olaanüstülük karisinda Mool ordu komutani, Müslümanliin gerçek ve uyulmasi gereken din olduunu anlami olur. Ordusu ile birlikte Canbaba'nin önünde Kelime-i ahadet ve Kelime-i Tevhidi okuyarak Müslüman olur. Moolistanin ii yani Alevi olmasini bu olaya balayanlar vardir. Canbaba bu son kerametini de Pir'inin himmeti ve Allah'in izni ile gösterir. Canbaba atee girdiinde Haci Bekta-i Veli Hazretleri büyükçe bir karatai, meydan ortasina getirir. Halifelerinden birisine üç gün boyunca gece ve gündüz üzerlerine su dökmelerini emreder. Halifeler üç gün boyunca meydan ortasindaki karataa su dökerler ve her dökülen su buhar olup havaya çikar. Bunun nedenini Hz. Pir'den sorduklarinda: "Karadonlu Canbabam imdi atein içindedir, döktüümüz su "Bi zni Teala" Canbaba'ya ulamakta ve onu söndürmektedir. Çikan buhar Canbaba'dan çikan buhardir," diyerek cevap verir. Hz. Pir'in meydan ortasina koymu olduu Karata yani "Meydan Tai" adi ile anilmitir. Bu gün Ayin-i Cemlerde

254

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

meydan ortasinda bulunan Meydan tai, Hacerül-Esved'den sonra, ikinci olarak bu olayi da sembolize eder. MM DUASI: Bu terim, Kul Himmet tarafindan ifade edilen fikre yapilan yollamayi anlatmak için kullanilir. Mutlak birlikten kaynaklanan ilk aamada, Hz.Ali (r.a) ile Hz.Muhammed (s.a.v)'in ilk harflerinin yazili olduu görülür. Bu nedenle Mim Duasi, Nuru Muhammed'in bir tezahürü sayilir. MRAC: Arapçada, yukariya çikma, yükselme ve merdiven anlamina gelir. slamda Hz. Muhammed(s.a.v)'in Kudüs'ten göklere yükselerek Tanri katina çikma olayini anlatmak için kullanilir. krar verip, Nasip alma, Hak yüzünü görme anlaminda algilanir. "krarin kutlu olsun" eklindeki kutlama ifade edilen bir söz söylenir. Miraç mucizesinin Kudüs'e dein uzanan ilk aamasi, sra suresinde açiklanir. Dier açiklamasi ise, tamamen hadislere dayanir, inanci vardir. Alevilik- Bektailik inancinda Miraç; Cebrail (a.s), Hz. Muhammed(s.a.v)'e Hakk'in davetini bildirir ve O'na rehberlik eder. Semada önlerine bir Aslan çikar ve bir ses, Aslan senden bir nian ister, yüzüünü ver, der. Hz. Muhammed(s.a.v) yüzüünü Aslanin azina atar, yola devam eder, bu arada içinden ''Amcam olu Ali burda olsaydi, bu Aslanin hakkindan gelirdi"diye düünür. Sonunda Hz.Muhammed(s.a.v)'e Hak tecelli eder ve Hakk'in yüzünü görür, sessiz ve sözsüz olarak doksan bin sir söyleirler, inanci vardir. Hz.Muhammed(s.a.v)Miraç dönüünde,Kirklar'in Cemde olduklari eve urar, içeri girmesine izin vermezler. Bir kaç gaybten uyarilar sonucu ancak "Yoksullarin hizmetçisiyim" dediinde buyur edilir ve içeri alirlar. Selman-i Farisi diarida görevli olduu için, içeride 39 kii vardir. Hz. Ali(r.a)'nin yaninda oturan Hz. Muhammed(s.a.v), sizler kimlersiniz? diye sorar. Onlar da ''Biz kirklariz, hepimiz bir gönül, bir cihetiz, birimiz ne ise, varimiz odur" derler. Hz.Muhammed(s.a.v) delil isteyince, Hz. Ali(r.a) kolunu neterle yaralar, hepsinin

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

255

kolundan ayni anda kan akar. Bir damla kan da çatidan düer, bu kan Selman-i Farisinin kanidir. Daha sonra Selman-i Farisi elinde bir üzüm tanesiyle içeri girer. Hz. Muhammed(s.a.v)'e "Ey yoksullarin hizmetçisi, bu üzüm tanesini bize pay et, der. Hz. Muhammed(s.a.v), o sirada Cebrail (a.s)'in getirdii nur tabakta, üzüm tanesini ezerek erbet yapar, hepsi bu erbetle sarho olur ve ayaa kalkip, "Ya Allah" diyerek Semah dönmeye balarlar. Tasavvufi açidan Alevi-Bektailere göre burada Cebrail(a.s), Hz.Muhammed(s.a.v)'in sezgisel aklidir. Hz. Muhammed(s.a.v) kendi sezgisel akli ile Cebrail(a.s)e ulaip yorumladii eylerin nereden geldiini anlamak, bilmek ister. Efsanede geçen Kirklar Meclisi Batin aleminin, Gayb aleminin, Tanrisal alemin, Bezm-i Elest'in kariliidir. Hz.Muhammed (s.a.v)'in ruhu da Gayb aleminde olduundan, her eyin Kirklar Meclisinden geldiini sezer ve onlarin bulunduu kapiyi çalar, bu anlamda ve kapsamda Mirac Hz.Muhammed (s.a.v)'in Kirklar Meclisine katilmasi, Hz.Ali(r.a)'nin yolunu bulmasidir. Hz.Muhammed'in bu meclise katilmasini ve Hz.Ali(r.a)'nin yolunu tanimasi Alevi-Bektailerde ikrar verme, nasip almak eklinde yorumlanarak, bu ilemlere hep "Mirac" adi verilir. Miraç temizlenme, arinma ve nefsin ölümüdür. Tarikat yoluyla yeniden doutur. Anasiz-babasiz olarak dünyaya yeniden gelitir. Bu yeni yaamda Mürid baba, Rehber ana olarak algilanir. Miraç olayini anlatan iirlere ve semaha "Miraclama" denir. Simgesel düzeyde Miraçin ilendii Miraçlama, kisa bir semahtir. Bunda bir sira izlenir, söz öpülerek alinir, çalinmaya balanarak nefes ve deyi denen parçalar okunur. Mürid görevindeki Dedenin iaretiyle Semah balatilir, ilk Semah miraclamadir. Bu Sema kisa olup yeldirme bölümü ve duasi yoktur. Temel iki ana figüre dayanir, uçma olayinin ilendii el kol hareketiyle, yürüyü ve ayak hareketleri vardir. MRACNAME: Çikilacak yer, merdiven ve Farsça name; mektup anlamina gelir. Hz.Muhammed(s.a.v)'in Miraç yolculu-

256

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

u ve Kirklar Meclisine katiliini anlatan dinsel yapitlara verilen addir. MÜRÜVVET: Adamlik, insanlik, yiitlik; büyüklük, ululuk ve bailama anlamlarina gelen Arapça bir sözcüktür. Tarikatta suç ilemi birinin meydanda dara durup kendisi için "Mürüvvet Meydani" açilmasi istemesine, "Mürüvvet dilemek" denilir. Yine tarikatta suçlunun, dükünün geri topluma dönebilmesi için; küçük suçlarda kirk gün sonra, büyük suçlarda verilenin bitimini izleyen günlerde yapilan törene "Mürüvvet Meydani" denir. Meydan taina, Mürüvvet tai da denilir. MÜSAMERE: Tarikatta gece sohbeti anlamina gelen bu Arapça sözcük, daha çok bir tiyatro deyimidir. Oyun, piyes, sözlü tiyatro oyunu anlamlarina da gelir. Tarikatta, Tasavvufta Tanri ile insan ruhu arasinda yapildiina inanilan gizli görüme, Tanri'nin gayb aleminde ariflere hitabi olarak deerlendirilen bir deyimdir. NAD AL: Arapça "Ali'ye seslenme, Ali'yi yardima çairma" anlamlarina gelir. Alevi-Bektailer sabah ve akam vakitlerinde, ya da törenlerde bu duayi okurlar. Bu duanin Türkçe çevirisi öyledir: "Hz. Ali'de olaanüstü haller göründü, sen varisler (vehiller) arasinda onun yardimini bulursun. Her üzüntülü ve sevinçli anlarinda Ali'nin dostluu sana yetiir ve kolaylikla açilir" Bu anlama gelen Nadi Ali duasiyla ilgili bazi efsaneler vardir. Uhud savai sirasinda bir ara güç duruma düen Hz. Muhammed(s.a.v), Cebrail(a.s)'den örendii Nadi Ali duasini okur. Bunun üzerine sava yerinde bulunmayan Medine'de olan Hz. Ali(r.a) "Lebbeyk" (Buyurun) diyerek Hz. Muhammed(s.a.v)'in yardimina yetiir. Savaçilari yüreklendirerek Onu güç durumdan kurtarir. NAKBLK: (Hizmetlilik) Bu makam ilk kez Hz Muhammed(s.a.v) tarafindan oluturulmutur. 622 yilinda Hac zamaninda, Medineli 48 mü'min, Hz.Peygamber(s.a.v)e biat etmek için gece yarisi Mekke ile Medine arasinda bulunan Akabe mevkiine gelirler. Hz.Peygamber(s.a.v) bunlarin biatini al-

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

257

diktan sonra, hizmetinde bulundurmak üzere 12 mü'mini Nakib olarak seçer. Tanri, Hz.Peygamber(s.a.v)e biat eden kadin ve erkek bu 48 mü'min hakkinda Fetih suresi 10.ayetini indirir. Hz.Muhammed(s.a.v) tarafindan yapilan bu uygulama, Alevi-Bektailer tarafindan aynen sürdürülmektedir. Seçilen 12 hizmetli yalniz Ayin-i Cem zamaninda hizmet verirler. Bunun diinda tarikatla ilgili konular olduu zaman görevlerini sürdürebilirler. Görevleri tarikat ve erkanla sinirlidir. NEFES ETMEK: Alevi- Bektailikte "dua etmek" demektir. NYAZ: Mürid'e sunulan lokma'ya denildii gibi, Ayin-i Cemde, Canlarin secdeye gelerek üç kere Allah, Muhammed, Ali akina deyip yeri veya Mürid'in elini öpmeye de denilir. Yer öpülürken sa el, sol elin üstüne konulur, sa elin üstü öpülür. Böylece tüm Ayin-i Cem adina kendi elini öpmü olur. Genel anlamda, tüm ibadet biçimlerini tarikatta bir makami temsil eden eye, yere ve bunlar araciliiyla Tanri'ya yalvarma, yakarma biçiminde uygulanan bir ibadettir. Tanri gizli bir hazineydi, bilinmek istedi, evreni ve insani yaratti, insan ak ile ak içinde yaratildi. Alevi-Bektailikteki niyazin kökeni bu inanca dayanir. nsana dönülerek, insan kible sayilarak, büyük yaraticiya, Allah'a yalvarilir, yakarilir. Dier yandan ise, insan ereflendirilerek, onurlandirilarak Tanri'nin kendisini tanimasina, bilmesine katkida bulunur, böylece Tanri'nin da insana ihtiyaci olduu vurgulanmi olur,411 inanci önemsenir. NYAZ ALMAK: Yerlerinde oturan veya herhangi bir sebeple ayakta duran Canlarin niyaz etmeleri gerektiinde, sa el iaret permainin ucunu öper gibi hafifçe dudaklarina dokundurarak "Hü" demeleridir. PR : Kirklar Ceminde Hz. Ali(r.a)nin görevine izafeten, Pir postuna oturup Cem Ayinini yürüten ve Muhammed- Ali soyundan gelen Seyyid / Dededir.

411

www.cemvakfi.org

258

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

AH: Kelime anlami ile Alevilik- Bektailikte Allah, Tanri anlamina gelir."ahlar ahi" ifadesi de Cenab-i Allah demektir. TESLM TAI : Teslim halkasi gibi, takan kiinin AleviBektai olduunu gösteren 12 köeli olup, göse takilan mermerden yapilmi bir ta eyadir. Son zamanlarda Rozet olarak yakaya takildiini da görüyoruz. YIL ABDEST ALMAK : Yilda bir kez yapilan "Görgü Cemi" ile kiinin bir yillik hesabini yapip kul haklarindan kurtularak gönlünü temizlemesi, Hakka yaklamasidir. YOL : Alevi- Bektai inanç ve ibadetlerinin tümünü ifade eder. Kurucularindan dolayi "Muhammed- Ali Yolu" diye de bilinir. BR: Allahin birliini yani Vahdeti simgeler. K: ki ilkenin varliini simgeler. Yaratan- Yaratilan, Ruh- Beden, Kadin- Erkek, Kari- Koca, Yer- Gök, Güne- Ay, yi- Kötü, Doru- Yanli, Gece- Gündüz vb.gibi. ÜÇ : Allah-Muhammed-Ali üçlüsünü simgeler. Eline, diline, beline sahip ol, öüdünde yer alan el- dil- bel üçlemesi, temel ahlak kurallarini simgeler DÖRT : Alevi- Bektai kültüründe Dört Kapi tabir olunan eriat, Tarikat, Marifet ve Hakikati simgeler. BE:Al-i Abayi simgeler. Bunlar Muhammed(s.a.v)Hz.Ali(r.a)-Hz.Fatima(r.anha)-Hz.Hasan(r.a)- Hz.Hüseyindir. ALTI : Alti yönü simgeler. Bunlar ön- arka, sa- sol , altüsttür. YED : Alevi- Bektailikte Hz. Muhammed(s.a.v) ve aile fertlerini simgeler. SEKZ : Arinmi, günahsiz ruhlarin varacai Cenneti, yani "Sekiz Üçmak"i simgeler. DOKUZ : Dokuz Atayi ifade eder.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

259

ON : Alevi-Bektailikte Dört Kapinin 10ar makamini simgeler. ONK : Oniki mami simgeler. KIRK : Hz. Ali(r.a) ile birlikte Kirklar Ceminde bir araya gelen "Kirk Ulu" kiiyi simgeler.

J - ALEVLK NANCI LE SÜNNLK NANCI ARASINDAK FARKLILIKLAR 1- Alevilik inancinda muharrem orucu, Hizir orucu, 48 Perembe orucu vardir. Sünnilik inancinda Kurandaki emredilen Ramazan orucu vardir. 2- Alevilik inancinda Cem ve Niyaz vardir. Sünnilik inancinda, Kurandaki Namaz emri vardir. 3- Alevilik inancinda, var olan Dört Kapi, Kirk Makam, üç Sünnet, yedi farz, oniki erkan vardir. Sünnilik inancinda, slamin be temel esasi, imanin alti temel esasi vardir. 4- Alevilik inanci, Allaha ve insana sevgiyi esas alir, Sünnilik inanci Allah sevgisiyle birlikte, Allahtan korkmayi da kabul eder. 5eder. 6- Alevilikte, Hac anlayii gönülleri fethetmek olarak kabul edilir. Kabe gönüldür. Sünnilik inancinda Mekkede bulunan Kabe, Allahin yeryüzündeki en büyük mabedi ve Müslümanlarin kiblesidir. Orada belli zamanlarda yapilan,farz olan belli ibadetlerle, Hac görevi yerine getirilmi olunur. 7- Alevilik inancinda Cem vardir. Secde Ademedir. badetlerinde musiki ve ak vardir. Sünnilik inancinda ritüeller tamamen farklidir. Sadece Allah için secde edildiine inanilir. Bunlar Hz. Muhammedin uygulamasi olarak kabul edilir. Alevilik inanci, Zekat emri yerine paylaimi kabul

260

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

8- Alevilik inancinda, yapilan ibadetlerin tamamini, Ehl-i Beyt yorumu olarak kabul ederler. Sünnilik inancinda ise, yapilan ibadetlerin tamamini, slamin emri olarak kabul ederler. 9- Alevilik inancinda, tasavvufi batini yorumu esas kabul ederler. Sünnilik inancinda slam eriati esas kabul edilir. Kuran, açikça anlailan emirlerin tamamidir, inanci esastir. 10- Alevilik ve Sünnilik inancinda, Allahin birlii esastir, Peygamber Hz. Muhammed(s.a.v)dir. Çok farkli yorumlasalar da, dinin kitabi Kuran-i Kerimdir. Ancak Kuran, hiç kimsenin yorumuna ihtiyaç duymayacak kadar açiktir. O, Allah Kelamidir. Hiç kimse, kendisine has istedii ekilde anlama ve yorumlama hakkina ve yetkisine de sahip deildir. Onun emirleri Allaha aittir, Allahin emrettii ekilde, onu anlama gibi bir görevimiz vardir.

K- ALEVLK NANCI LE LK NANCI ARASINDAK FARKLILIKLAR Alevilik ile iilik anlayi farki, en youn olarak Safeviler döneminde olmak üzere, Türkiye Müslümanlarina ve devletine yönelik ia propogandalari iltifat görmemi, böylece bugün ahit olduumuz Alevi-ii farklilii domutur. Osmanlinin daha sonraki yillarinda, kendisine kari çeitli isyan hareketlerinde bai çekenlere verilen ad ,,Alevi veya ii deil, ,,Kizilbaolmutur. Türk devleti, Hz. Ali(r.a) ve Ehl-i Beyt sevgisini kalben hisseden ve bunu yaayan kii ve kitlelere hiç bir zaman düman gözü ile bakmamitir.412 Devletin bu tarz ba kaldirma hareketlerini Kizilbalikla itham etmesinin bir dier nedeni de, ianin Anadoluya dönük çabalarini ve bu ite kullanilan gruplara halkin ,,Kizilba demesidir. Böylece devlet, Türk Alevileri ile ran iasi ve onun

412

Milliyet, Tarikatlar Ansiklopedisi, s.19

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

261

Anadoluya dönük niyeti olan Kizilbalii kesinlikle ayirmi olmaktadir. Bu görü Türkiyedeki hakim dini çevrelere, siki sikiya bali bazi din adamlarinda, hatta eyhül-slam fetvalarinda da kullanilmi, fakat kapsami Sünni hassasiyetler nedeniyle geni tutularak, bazen Anadolu Alevileri için de geçerli olmutur.413 Kesinlikle Alevilik ile iilik birbirinden farkli eylerdir. Hz. Ali (r.a) sevgisinden kaynaklanan, fakat daha sonra bu sevgiyi gösterme uslüplari, kesin farkliliklara dönüen bu iki inanç grubundan, iiliin arkasinda ran devlet gelenei vardir. Aleviliin temelinde ise, Orta Asyadan balayan tarihi süreçte, Türk insaninin hayata ve Tanriya bakii ile manevi dünyasi vardir, görüü hakimdir. Türk Alevilerinin iir, müzik, cem ayini ve yaam felsefesi gibi konularda, iki bin yillik bir tarihi geçmii temsil ettikleri, slam öncesi pek çok tabiatüstü inanilarin izlerini taidiklari iddiasi her zaman öne sürülmekte, tartimalar yapilmakta ve bu konuda pek çok belge gösterilmektedir. Özetle; 1- iilik inancinda dinin arti; Tevhid, Adalet, Nübüvvet, mamet ve Mead olmak üzere betir. Alevilikte Velayet inanci eklenir ve Usül-i Din olarak kabul edilir. 2- iilik inancinda zikir, sema ve müzik ibadete sokulmaz. Alevilikte bunlar ibadetin temel öeleri olarak kabul edilir. Özellikle saz ile söylenen söz, önemli bir inançtir. 3- Alevilik inancinda Mürid, Rehber, Talip veya Muhip, Yol olu gibi kavramlar vardir. iilik inancinda bunlar yoktur. 4- Alevilik inancinda, Pir, Mürid, Rehber, Talip, Musahiplik gibi kavramlar vardir. iilik inancinda bunlar yoktur.

413

Burhan Kocada, Douda, Kürtler, Airetler, Aleviler, s.130-136

262

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

5- Alevilik inancinda Dört Kapi, Kirk Makam anlayii vardir. Bunlar; eriat, Tarikat, Marifet, Hakikattir. Her kapinin on menzili vardir. iilik inancinda ise, sadece eriat vardir. 6- iilik inancinda, Muta nikahi ile evlilik kabul edilir. Alevilik inancinda, Muta nikahi ile evlilik kabul edilmez. Tek elilik esastir. 7- Alevilik inancinda, Musahip olma koulu vardir. iilikte Musahip olma koulu yoktur. 8- iilik inancinda eriata bali kalinir. Alevilik inancinda ise eriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat aamalarini esas kabul ederler. 9- iilik inancinda Minhaç,* yani Tasavvuf ve Tarikat yoktur. Alevilik inancinda ise, Minhaç ve Erkan, yani Tasavvufi yolu inanci vardir. 10- Alevilik inanci ile iilik inancinda, Ehl-i Beyt sevgisi ortak inançtir. iilik eriattir, Alevilik ise Tasavvuftur, inanci kabul edilmektedir. 11- iilik inancinda krar ve Biat yoktur, sadece "Taniklik ve Balilik" vardir. Alevilik inancinda ise, "krar, Biat ve Teslimiyet" vardir.

L - VEHHABLK Vehhabilik; Muhammed b. Abdulvehhab(1115/1703 -1206/1787) tarafindan kurulmu bir mezheptir. Bu mezhep bu gün, Suudi Arabistanin resmi mezhebi hükmündedir. Misir, Hindistan, az sayida Türkiyede, Afrika ve dier bazi ülkerlerde taraftarlari bulunmaktadir. Hambeli Mezhebini, bn-i Teymiyye ve bn-i Kayyim elCezviyyenin yorumuyla ifsat ölçüsünde yaayan Muhammed bn-i Abdulvehhabin fikirleri etrafinda oluan inanç ve siyasi

*

Minhaç: Aydinlik yol demektir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

263

harekettir. Bu hareket Necdde domu, Arabistanda etkili olmutur. Kitabut-Tevhid adli eserindeki görülerini yaymaya balayan Muhammed bin Abdulvehhabin Vehhabilik hareketi hizla büyüdü ve Arabistan yarimadasina yayildi. Hiristiyanlik propogandasi yapmak üzere, Müslüman olarak görünen ve uzun yillar Arap yarimadasinda misyonerlik faaliyetinde bulunan, ngilizler tarafindan görevlendirilen Hemper,,in mücadelesini ve yaptiklarini içeren çalimasini "ngiliz Casusunun tiraflari adli eserde; Vehhabilik inanç anlayiinin olumasinda, Muhammed bin Abdulvehhab ile olan ilikileri ve telkinlerini detayli bir ekilde görmek mümkündür.414 Vehhabi olarak tanimlanan kiilere, itikatta hangi görüe sahip olduklari sorulduunda, Ehl-i Sünnet olduklarini veya Selefi* olduklarini belirtirler. Vehhabilik ismi, Suudi Arabistanin Necd bölgesinde domu olan Muhammed bin Abdulvehhabdan gelmektedir. Temim kabilesine mensup, Muhammed bin Abdulvehhab, amda tahsil yapmi, Ehl-i Sünnet alimlerinin katilmadii bozuk görüler ileri süren bn-i Teymiyyenin kitaplarini okumu ve fikirlerinin tesirinde kalmitir. Kendi düünce ve görüleri dorultusunda hareket etmeyen Müslümanlari, doru yoldan ayrilmi birer mürik kabul eden, bunlarin kanlarinin ve mallarinin helal olduunu bildirecek kadar ileri gitmitir. Vehhabilik hareketi içinde yer alanlar, kendilerine Muvahhidun** derler ve Hanbeli mezhebini, bn-i Teymiyye yorumuna uygun biçimde sürdürdüklerini söylerler.

414 *

**

www.hakikatkitabevi.com.tr ,,ngiliz Casusunun itiraflariHemper. Selefi: slam düünce tarihinde önemli bir akimdir. Akil ­ nakil ilikisi çerçevesinde olumu iki köklü ekolden biridir. Genel olarak bir yöntem, yaklaim tarzi ve anlayitir. Kur'an ve Hadisle birlikte sahabe, tabiin ve tebe-i tabiin nesillerinin söz ve davranilarini kudsiyet mertebesinde benimseyen anlayitir. Muvahhidun: Tevhidciler, birleyen, birletirici olan, bir tek kabul eden, tevhid inancina sahip olan kimsedir.

264

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Vehhabilik bir inanç hareketi olarak balamakla birlikte, kisa zamanda siyasi bir nitelik kazanmitir. Muhammed bin Abdulvehhabin, ngilizler tarafindan da desteklenen bozuk fikirleri, daha sonra dini ve siyasi bir görü olarak hakim olduu Arabistan yarimadasinda, devlet adamlarinca da onay görmütür. Vehhabiler, kendilerini Ahmed bin Hanbelin mezhebini devam ettiren Sünniler olarak görmektedirler. Zira onlar "Biz itikatta Selef, amelde de Hanbeli mezhebindeniz. Muhammed bin Abdulvehhab, ilmen ve fiilen bu mezhebi yenileyen bir eyhül-slam olmaktan baka bir ey deildir." derler. Muhammed bn-i Abdulvehhab, düüncelerini Emir Muhammedin gücü ile yaydi. Emir Muhammed, bu düüncelerle Arabistana hakim olma imkanini buldu. bn-i Abdulvehhabin ölümünden sonra hareketin siyasi nitelii daha da airlik kazandi. Muhammed bin Suud döneminde balayan toprak geniletme faaliyetleri, ölümünden sonra olu Abdulaziz zamaninda da devam etti.1811 yilinda Vehhabilik adina hareket eden Suud Emirlii Halepten Hint okyanusuna, Basra körfezi ve Irak sinirindan Kizil denize kadar yayilmi oldu. Vehhabiler iddetli çatimalar neticesinde 18 ubat 1803 tarihinde Taif ehrini ele geçirdiler, çok sayida Taifli öldürüldü ve mallari talan edildi. Turbe ve mezarlar tahrip edildi. Abdullah bin Abbasin turbesi de yikilan turbeler arasindaydi. Mekke ise, 30 Nisan 1803 tarihinde Vehhabilerin eline geçti, bata Hz. Hatice(r.anha)nin evi olmak üzere, ileri gelen sahabelere ait olduklari bilinen ve hatira olarak korunan bütün evler yikildi. 1805 tarihinde Medineyi de ele geçirdiler ve bata Baki kabristanindakiler olmak üzere, ehirdeki turbeler ve mezar talari yikildi. Hz. Peygamber(s.a.v)in turbesindeki tezyinat yamalandi, deerli eyalar gasp edildi.415

415

Doç. Dr. Mehmet Ali Büyükkara, hvandan Cüheymana Suudi Arabistan ve Vehhabilik, s. 32-33

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

265

Osmanlilar, Vehhabilik hareketi ile mücadele ettiler. Mekke, Medine ve Taifi, Vehhabilerin elinden kurtardilar. Fakat 1901 yilinda, Osmanlidaki kariikliklari firsat bilen Abdulaziz bin Suud, Vehhabi devletini yeniden kurdu. Hindistandaki ngiliz yönetiminin de desteini salayan Abdulaziz bin Suud, 1916 yilinda ngilizlerce, Arabistanda bazi bölgelerin hükümdari olarak tanindi. Osmanlilarin yenik dümesiyle sonuçlanan 1. Dünya savainin akabinde 1921 ve 1926 yillari arasinda Vehhabiler Hail, Taif, Mekke, Medine ve Ciddeyi de ele geçirdiler. 1926 yilinda Abdulaziz bin suud, Necd ve Hicaz krali olarak kabul edildi. 20 Mayis 1927 tarihinde ngiltere ile yapilan Cidde antlamasinin arkasindan tam baimsizliini ilan etti. Bu devlet, Suudi Arabistan krallii olarak bugün varliini sürdürmektedir. Hac ve Umre vesilesiyle Suudi Arabistanda bulunan haci adaylarimizin Vehhabilik konusunda bilgi sahibi olmalarinda yarar görmekteyiz. Ayrica Vehhabilik inanç anlayiinda, ilginç görüler olmasi nedeniyle, bilinmesinde zaruret vardir. Bu nedenle çalimamiza ilave olarak, Vehhabilii de dahil ettik. Çeitli vesilelerle Suudi Arabistanda bulunduum zamanlarda, Vehhabilik aleyhine yapilacak herhangi bir konumanin suç olduunu örendim, bu nedenle o mekanlarda bulunurken daha dikkatli davranilmasi gerktiini belirtmek isterim. Ancak orada bulunan ve gözlemleyen herkes kabul edecek ki, Namaz ibadetine olan baliliklari ve bu konudaki titiz davranilari takdire ayandir. Ayrica, Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebideki tertip, düzen ve temizlik tam anlami ile mükemmeldir.

Vehhabilik nanç Anlayiindaki Uygulamalar

Günlük be vakit namazin mutlaka cemaatle kilinmasini farz olarak kabul ederler. Namazi terk eden kimseyi, kafir olarak kabul ederler ve onlar hakkinda Mürted* hümkü verilir, inanci esastir. Ayrica Camilerin süslenmesi, kubbe ve minare

*

Mürted: slam dininden küfre dönen kimse demektir.

266

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

yapilmasi Hz. Peygamber(s.a.v) zamaninda olmadii için, bidat olarak kabul edilir. Mutlaka cemaatle namaz kilma inanci, slam dini ile badamamaktadir. Günlük namazlari cemaatle kilmak mümkün iken, yalniz da kilinabilir. Ancak cemaat ile namaz kilmak daha faziletlidir. Farz olan, cemaatle kilinmasi zorunlu olan Cuma namazi ile ilgili bir konudur. "Gündüzün iki ucunda, gecenin de ilk saatlerinde namaz kil. Çünkü iyilikler kötülükleri (günahlari) giderir. Bu, öüt almak isteyenlere bir hatirlatmadir."416 emrinde görüldüü gibi, namazi tek olarak kilmak da mümkündür. "Namaz kilin, zekati verin, rüku edenlerle beraber rüku edin."417 emrinde de görüldüü gibi, namazi cemaatle de kilmak mümkündür. "Kurtulua ulati o müminler ki, onlar namazlarinda huu içindedirler (saygilidirlar.)" "Onlar namazlarini (vakitlerinde kilarak) korurlar."418 emrinde görülduu gibi, namaz kilmak mümin olmanin vasiflarindandir. Kurtulua ulamanin yolunun, namaz kilmakla mümkün olacai emredilmektedir. Ancak kii inkar etmedii sürece kafir olmaz, namaz kilmayan kii büyük günah sahibidir. Allahin Kitabi ve Resulullah (s.a.v)in Sünnetinde bulunmayan bir eyi bidat, ortaya koyan kimseyi mel'un* kabul etme ve ortaya atilan eyi de reddetme inanci vardir. Muhammed bn-i Abdulvehhabin en korkunç ve hatta irk olarak gördüü bidatlarin bainda mezarlar, türbeler ve bunlarin ziyaretlerinin geldiini söylemek mümkündür.

416 417 418 *

Hud, 11/114 Bakara, 2/43 Müminun, 23/1,2,9 Mel'un: Lanete urami, lanet edilmi kimse demektir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

267

Kendisi ile Allah arasina, kendisine Tevessül* edecei, onlara yalvaracai ve onlardan yardim isteyecei vasitalar koyan kimseyi cmaen* küfre girmi olarak kabul edilir. slam dininde dua, dorudan ve yalniz Allaha yapilir. nsanlar birbirine iyilik için Allaha dua edebilirler. Allahtan bakasina dua etmek, dua yoluyla ondan yardim dilemek haramdir. "(Ya Rabbi!), Ancak sana ibadet eder ve ancak senden yardim isteriz."419 emrinde görüldüü gibi, yalniz ve ancak Allaha ibadet edilir ve yardim için ona dua edilir. Ayrica Vehhabilerin, tevessülü ibadet eklinde anlayarak kari çikmalari yanlitir. Çünkü ibadet, Allaha tarifsiz bir inanç ile boyun emek, kulluk etmektir. Tevessül ise, bir eye yaklamak, araci kilmaktir. Kim Beytullahtan baka bir kabri, türbeyi veya ehitlii Ta'zim* için tavaf ederse, Allaha irk komu olur, inancina sahiptirler. Vehhabiler Kabe diindaki bütün ziyaretleri irk sayarak yasaklamilardir. Oysa slam dinine inanan hiçbir kimse, herhangi bir ziyareti, Kabe ziyareti gibi kabul etmez ve böyle algilamaz. Vehhabilerin bu konudaki anlayii kesinlikle doru deildir. nsanin Hz. Peygamber (s.a.v)in kabrini ziyaret etmesi veya ailesine ait bir kabri ziyaret etmesi tapinma deil, bir saygidir. Bunu irk saymak, slamda yeri olmayan ciddi bir iddiadir. Ayrica Hz. Peygamber(s.a.v)in kabrinin ziyareti ile ilgili rivayet edilen hadislerin tamamini yalan sayma ve uzaktan Medineye Peygamber kabrini ziyaret için gelmenin haram olduu-

*

* 419 *

Tevessül: Vesile etmek, yönelmektir. Hz. Muhammed (s.a.v) veya büyüklerden birini vesile ederek Allah'a yalvarmak, vesile ettii kimsenin efaatini istemektir. cmaen: Topluca, birleerek, topyekün anlamina gelir. Fatiha, 1/5 Ta'zim: Büyük sayma, önemseme anlamina gelir.

268

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

nu iddia etmek, dinen ve aklen dayanai olmayan bir yalandir.420 Tasavvuf bidattir; herhangi bir tarikata girmek, herhangi bir müridi vesile edinmek, rabita kurmak irktir, inancina sahiptirler. Vehhabilikte Tasavvufun balangici, Hint Yahudilerinin bir oyunu olarak kabul edilir. Onlara göre Tasavvufçular irk ve küfür üzerinedir. Hatta daha da ileri giderek büyük slam alimi ve büyük mütassavuf Muhyiddin bn-i Arabi, yeryüzünün en büyük kafiridir(HAA) diyorlar. Yahudilerden önce Tasavvufla savain; çünkü onlarda Mecusi ruhu vardir, denilmektedir.421 lim adamlari Tasavvufu çok farkli tariflerle ifade etmilerdir. Öz olarak Tasavvuf; dinin emirlerine uyup, yasaklarindan kaçinarak kalbi kötü huylardan temizleyip, iyi huylarla doldurmak ve kalbi saf yapmak anlamina gelmektedir. Bütün kötülüklerden arinarak yaanan hayat tarzini irk ve küfür olarak kabul etmek, dayanai olmayan bir iddiadir. Vehhabilere has, kabul edilemez yanli bir görütür. Kabirler üzerine kubbe yapmak, adak adamak, kabirleri ziyaret etmeyi dalalet olarak kabul ederler. Türbelerde namaz kilmak ve ölülerin ruhlarina sadaka adamak caiz deildir. Sünniler ve iiler bunun için müriktir. Bunlari öldürmek, mallarini yama etmek helaldir, kestikleri le olur, inancina sahiptirler. Kabirlerdekileri lahlatirmadan ve tapinma niyeti olmaksizin yapilan ziyaret, sadece saygi amacini taiyorsa, slam dini açisindan hiçbir mahsuru yoktur. Kabirleri ziyaret etmenin ve üzerine Mescid yapmanin slam dininde yasaklayici bir yönü de yoktur. "...Hani onlar aralarinda Ashab-i Kehfin durumunu tartiiyorlardi. Dediler ki: "Üzerlerine bir bina

420

421

Et-Tahkik vel zah li-Kesir min Mesail el- Hac vel- Umre vez- Ziyare, s. 88, 89, 90 El- Mecmua el- Mufid min Akidet el- Tevhid s. 102

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

269

yapin. Rabbleri onlari daha iyi bilir." Onlarin durumuna vakif olanlar ise: "Bizler, kesinlikle onlarin yanibalarina bir mescid yapacaiz." dediler"422 Amel ve ibadet, imanin bir parçasidir. Artar ve eksilir. man kalp ile tasdik, dil ile söylemektir. Amel*i yerine getirmeyen kimse imansizdir, inanci mevcuttur. Bir farzi yapmayan dinden çikar, bunu öldürmek ve mallarini Vehhabilere taksim etmek gerekir, inancina sahiptirler. slam dininde, kurtulu için iman ile amel arasinda yakin bir iliki vardir. man etmeden, yapilan amelin hiçbir faydasi olmaz. Amelin faydasi için, iman mutlaka arttir. mani olmasina ramen, hayirli ameli yoksa, iman etmi olmasinin ona hiçbir faydasi olamaz. Kurtuluun ilk basamai imandir. Konu ile ilgili olarak Kuran-i Kerim: "Evet, kim bir kötülük eder de, kötülüü kendisini kuatmi olur, ite onlar ate (cehennem) halkidir. Orada ebedi kalirlar." "man edip yararli i yapanlara gelince, onlar da cennet halkidir, onlar orada ebedi kalacaklardir."423 buyurulur. Esas delil, kitap ve Sünnettir. Akil delil deildir, inanci vardir. slam dininde esas delil yalniz Kurandir. Kurani anlamak ve uygulamak için, sahih Sünnet rehber ve yol göstericidir. Hz. Peygamber (s.a.v), rehber ve yol gösterici olma konusunda yetkisini Kurandan almaktadir. Kuran Allah kelami olan ve kolay anlailan bir kitaptir. Allah, kullarina anlailmayan emirleri vermez. "Andolsun ki, biz Kurani öüt almak için kolaylatirdik. Öüt alan yok mudur?"424

422 * 423 424

Kehf, 18/21 Amel: Yapilmasi gereken dini görevlere denir. Bakara, 2/81-82 Kamer, 54/22

270

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

nsan aklini delil olarak kabul etmemek doru deildir. Dini anlamak için akil arttir. Akli olmayanin, dini hiçbir sorumluluunun olmayii, slam dininde önemli bir ilkedir. Ancak yaratilanlarin akli ile din olmaz, dinin kurallarini Allah koyar. Kuranda, insan aklinin önemini ortaya koyan birçok emir vardir. "Allahin izni olmadan hiç kimse inanamaz. O, akillarini kullanamayanlari murdar (inkarci) kilar.425 Falcilara, müneccimlere inanmak irktir, inancina sahiptirler. slam dininde fala inanmak haramdir. Müneccim*lere inanmak da haramdir. Gelecei sadece Allah bilir. Konuyla ilgili olarak Kuran: "De ki: Göklerde ve yerde Allahtan baka kimse gaybi bilmez. Onlar ne zaman dirileceklerini de bilmezler."426 Nazar dememesi için nazar boncuu taimak, muska takmak, aaç, ta vb. eyleri kutsal kabul etmek, Allahtan bakasi için kurban kesmek, yildiz falina inanmak, salih kiilere saygi göstererek onlardan dua yolu ile yardim dilemek, Vehhabilik inancina göre irktir. slam dini açisindan, nazar dememesi için, nazar boncuu takmak veya taimak, onun koruyuculuuna inanmak kesinlikle ortak komaktir. Allahtan bakasi için kurban kesmek de haram olarak kabul edilir. Aaç, ta vb. eyleri kutsal kabul ederek yardim dilemek elbette ki, irktir. Allahin kutsal kilmadii hiçbir eyi, hiç kimse kutsal sayamaz ve kabul edemez. Allah ile kendi aramiza hiçbir güç koyamayiz. Dorudan ona siinmak,

425 *

426

Yunus, 10/100 Müneccim: Olacaklari önceden görebilen kimsedir. Yildizlarin hareketlerini inceleyerek gelecek hakkinda tahminde bulunan kii, kahin, falci anlamlarina gelir. Neml, 27/65

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

271

Ona ibadet etmek ve Ondan yardim dilemek bizden istenilmektedir. Ancak dinimizi örenmek ve dini uygulamalarimizda hata ve eksikliklerden korunmak adina ilmine ve samimiyetine inandiimiz bir yol göstericiye ve rehbere, Allahin rizasini kazanmak için balanmanin hiçbir sakincasi yoktur. Burada temel düstur olarak kabul edilmesi gereken, Allahin rizasini kazanmaktir. Rehber ve yol göstericiyi, insanüstü bir varlik olarak vasiflandirmak ise, irktir. Buna çok dikkat etmek gerekir. Vehhabiler Mevlid okunmasini redderler. Dini geceleri kutlamayi haram kabul ederler. Hz. Peygamber(s.a.v)in mevlidini kutlayarak Yahudilie benzediini iddia ediyorlar.427 Mevlid okunmasi, Hz. Peygamber (s.a.v)in doumuna sevinmek ve onu övmek anlamina gelir. Bunun dinimizde yasaklayici hiçbir yönü yoktur. Hz. Peygamber (s.a.v)i övmek ve onu anmak, mümin olarak görevimizdir. Ancak Mevlid diye okunan sözleri, Kuranin önüne geçirmek veya Kuran ile ayni kabul etmek asla kabul edilemez ve bu anlayi haramdir. Mevlidi kutsal bir metin olarak görmek, dinen caiz deildir. Vehhabilik inancinda, bir mezhebe uymayi kabul etmezler. Ehl-i Sünneti tekfir ediyorlar.428 efaate inanmazlar. Hiç kimse keramet sahibi olamaz, inanci esastir. Konuyla ilgili olarak Kuran-i Kerim: "Öyle bir günden korkun ki, o günde hiç kimse bakasi için herhangi bir ödemede bulunamaz; hiç kimseden (Allah izin vermedikçe) efaat kabul olunmaz, fidye alinmaz; onlara asla yardim da yapilmaz."429 "...Hiç kimseye efaat fayda vermez..."430

427 428 429 430

mam Muhammed et- Temimi, Et- Tevhid, s.115,116-120 Es-Suhubül- Vabile s. 39; Acaibül- Asar, 7/146 Bakara, 2/48 Bakara,2/123

272

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

"...Göklerde ve yerdekilerin hepsi O nundur. zni olmadan Onun katinda kim efaat edebilir? O, kullarinin yaptiklarini ve yapacaklarini bilir..."431 "...O nefis için Allahtan baka ne dost vardir, ne de efaatçi. O, bütün malini fidye olarak verse, yine de ondan kabul edilmez..."432 "...O'nun izni olmadan hiç kimse efaatçi olamaz. te o Rabbiniz Allahtir. O halde Ona kulluk edin. Hala düünmüyor musunuz?"433 "Onlar Allahi birakip kendilerine ne zarar, ne de fayda verebilecek eylere tapiyorlar ve: ,,Bunlar, Allah katinda bizim efaatçilerimizdir diyorlar. De ki: Siz Allaha göklerde ve yerde bilemeyecei bir eyi mi haber veriyorsunuz? Haa! O, onlarin ortak kotuklarindan uzak ve yücedir."434 Bütün bu ayetlerden anliyoruz ki, efaat lahi bir haktir. Onun izniyle, Hz. Muhammed (s.a.v)e, maherde efaat etme yetkisi verilecektir. Allahin iznine bali olarak efaat edilebileceinin mesajini ayetlerden anlamak mümkündür. Allah için adak adamak veya hayvan kesmek, bunlarin etlerini fakirlere daitmak ve sevabini Peygamberlere ve veli kullara hediye etmeyi irk kabul ederler. Ar kadimdir; Allah arin üzerinde oturur, kendisi ile beraber oturmasi için, Resulullah (s.a.v)a da yer birakir, inanci vardir. Allahi cisimlendirmek mümkün deildir. slam dini açisinda kabul edilemez bu inanç, batildir. Vehhabiler Allahi insana benzetiyorlar. Allah, kendisinin suretine benzeyen insani yaratti, diyorlar.435

431 432 433 434 435

Bakara, 2/255 Enam, 6/70 Yunus, 10/3 Yunus, 10/18 Muhammed bin Abdulvehhab, Fethül- Mecid, s. 256

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

273

Kuran-i Kerim, birçok emri ile bu inanci iddetle reddetmektedir. "...Onun benzeri hiçbir ey yoktur..."436 "Bahçeden Güller" adli Vehhabilik kitabi, Suudi Arabistanin Ankara Büyükelçilii, Kültür Ateelii tarafindan ücretsiz daitilmakta ve Kitabin Suudi Arabistan hükümetince yazilan önsözünde, bu Kitabin bn-i Teymiyye ve onun talebesi bnül- Kayyimin kitaplarindan istifade edilerek yazildii ifade edilmektedir.437 Ayrica daitilan Vehhabilik inanç anlayiini içeren ,,Kitabu-Sünne adli eserde; a) Hz.Peygamber(s.a.v)in, Dört melein Allahi, altin bir kürsü üzerinde gördüünü zikretmektedir.438 b) Allahin gece yarisi semaya indii, sabaha kari yukari çiktii bildirilmektedir.439 c) Allahin Tevrati kendi eliyle yazdii, kendi eliyle Musa(a.s)ya verdii ve Tevrati yazarken de sirtini bir kayaya dayadii ifade edilmektedir.440 Vehhabilikte din anlayii,Muhammed bin Abdulvehhabin üzerinde önemle durduu Tevhid konusundaki yorumu çevresinde toplanir. Buna göre Tevhid, kullukta Allahi bir tanimaktir. Tevhid kelimesini, "La lahe llallah" söylemek ve Allahtan baka tapinilan eyleri reddetmedikçe bir anlam taimaz. Allah kalple, dille ve davranilarla birlenmelidir. Bunlardan birisinin eksik olmasi durumunda, kii Müslüman olamaz, inanci vardir. Muhammed bin Abdulvehhab, Önceki alimleri kötüleyerek, benim eyhlerimden kiç kimse La lahe llallahin manasini

436 437 438

439 440

ura, 42/11 Abdurrahman bin Nasir es- Sadi, "Bahçeden Güller", s. 5 Musa Carullah Bigiyev, "Kitau-Sünne" çev. Prof. Dr. Mehmet Görmez, s. 35 Musa Carullah Bigiyev, a.g.e, s. 57 Musa Carullah Bigiyev, a.g.e, s. 67

274

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

bilemedi diyerek, kendisinden önceki alimleri cehaletle suçlamaktadir.441 Tevhid anlayiinin getirdii önemli sonuçlardan birisi, Hz. Muhammed (s.a.v)den efaat talebinde bulunamayacaidir. efaat, Allaha ait özel bir haktir. Bu nedenle Hz. Muhammed (s.a.v)den dorudan efaat talep etmek, Onu, Allaha ortak komaktir. Nitekim Mürikler de Allahi kabul ettikleri halde melekleri, putlari efaatçi kabul ettikleri için mürik olmulardir, eklinde bir inanç kabul edilmektedir. Sebeplere yapimaya, vesileye, tevessüle inanmayi irk olarak kabul ederler. Tevessül, bir eyi vesile, araci kilmak demektir. Vesile ise, kendisi ile bakasina yaklailan ey anlamina gelir. Bu nedenle Peygamberin hurmetine demek caiz deildir, diyorlar.442 Resulullah(s.a.v)i övmeye, Ondan efeat istemeyi irk, böyle yapan Müslümanlari da mürik kabul ederler. Hz. Peygamber (s.a.v)i metheden mam-i Busayrinin Kaside-i Bürdesinden örnek verilerek, bu sözleri Allahtan bakasi için söylemek ve yaratilanlari büyütmek inancini irk olarak kabul etmektedirler. Halbuki bu kasidede Hz. Peygamber (s.a.v) övülmektedir. Övülmeye layik olan Hz. Peygamber (s.a.v)i, bizzatihi Allah övmektedir. Vehhabiler, sadece kendilerini Müslüman sayip, Vehhabilere muhalif olanlarin mürik olduuna inanirlar.443 Adem (a.s) ne Nebi, ne de Resuldür, inanci vardir.444 Erkein sakalini az da olsa kesmesi haramdir, inanci vardir.445

441

442 443 444 445

Muhammed bin Abdulvehhab, Riyad halkina gönderdii Risale, 2/137, 138 Muhammed bin Abdulvehhab "Et- Tevhid", s. 70 bn-i Abidin, Reddül-Muhtar, s.71 Abdullah bin Yezid, El- Mekteb El- slam, s. 18 et- Tahkik vel zah li Kesir min Mesail el- Hac vel- Umre vez- Ziyare s. 16

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

275

Peygamber kabri de olsa, kadinlarin kabir ziyareti büyük günahtir.446 Adet döneminde kadini boamak geçerli olmaz.447 La lahe llallah diye zikretmek bidat ve irktir.448 Zikretmeyi irk olarak kabul etmek, slami bilmemek olur. Konu ile ilgili olarak Kuranin birçok emri vardir. "Onlar, inananlar ve kalpleri Allahi anmakla huzura kavuanlardir. Biliniz ki, kalpler ancak Allahi anmakla huzur bulur."449 "Kim Rahmanin Zikrini görmezlikten gelirse, biz onun baina bir eytan sarariz. Artik o, onun ayrilmaz dostudur."450 Camilere minare yapmak münkir itir.451 Kabir bainda Kuran okumak haramdir.452 Boynuna dua ve ayet asmak haramdir.453 Müteabih* ayetleri tevil etmek caiz deildir.454 Tesbih kullanmak bidattir.455 Muhammed bin Abdulvehhabin olunun KitabütTevhid ve torununun buna yaptii Fethül-Mecid adindaki

446 447 448 449 450 451 452 453 *

454 455

Fetavel- Mühimme, s. 149, 150 Fetavel- Mera, s. 137 Hüsam el- Akkad, ,,Halakatün- Memnua (Yasak Halkalar) s. 25 Rad,13/28 Zuhruf, 43/36 Tevcihat-i slamiyye, s. 123 Tevcihat-i slamiye, s. 137 Fetavel- Mühimme, s. 110,111 Müteabih: Manasi açik olmayan, tefsire, izaha muhtaç ayetlerdir. Kur'an-i Kerim'de manasi kapali birçok anlama gelebilen, tefisirinde güçlük çekilen ayet ve kelimelerdir. El- Kavaidül- Musle, s. 45 El-Hediyetüs- Suniye, s. 47

276

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

erhde, 250 kadar inani vardir. Bu inanilari yaymak istemiler, ancak fazla itibar görmemiler. Ehl-i Sünnet alimi Yusuf Nebhani, evahzül-Hak adli eserinde, eyhül-slam Mustafa Sabri Efendi "El-lm ve Akl" adli kitabinda, Muhammed bin Abdulvehhab ve etkisinde kaldii bn-i Teymiyyenin sapittiini belgelerle ispat etmilerdir. Hittü-am adli kitabinda, ,, bn-i Teymiyye Luthere benzer, ancak Hiristiyanliin feformcusu hedefine ulati, fakat slam reformisti baarili olamadi. demektedir. stanbul Darül-Fünununda Akaid-i slamiyye Müdderisi Badatli Cemil Sidki Zehavi, ,,El-Fecrüs-Sadik adli eserinde diyor ki: ,, ngilizlerin hazirladii Vehhabi firkasinin bozuk fikirlerini, Muhammed b. Abdulvehhab, 1737 tarihinde Necdde zhar* etti. Deriyye Emiri Muhammed bin Suud tarafindan, çok Müslümanin kani dökülerek yayildi." Vehhabilerin Müslümanlara sapiktir, zararlidir dedikleri ve yaptiklari ikenceler mam-i Gazalinin"Kiyamet ve Ahiret adli kitabinda uzun uzun anlatilmaktadir. Vehhabiler kendilerinden olmayan Müslümanlara mürik dediler. Bütün dedeleri gibi, bunlar da Kafir oldu, dediler. Vehhabi dinini kabul etmeyenleri öldürdüler, mallarini ganiment olarak yama ettiler. Fikih, Tefsir ve Hadis kitaplarini yaktilar. Kuran-i Kerimi, kendi düüncelerine göre yanli tefsir ettiler. Müslümanlari aldatmak için, Hanbeli mezhebindeniz dediler. Halbuki Hambeli alimlerinin çou bunlari red eden, bozuk fikirlere sahip olduklarini bildiren kitaplar yazdilar. Haramlara helal dedikleri ve Enbiyayi, Evliyayi süçladiklari için Kafir oluyorlar. Vehhabiliin esasilari ondur. nançlari öyledir: 12Allah maddi bir varliktir. Eli, yüzü ve ciheti vardir. Dört mezhepten birini taklit eden kafir olur.

*

zhar: Açia vurma, meydana çikarma demektir.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

277

3-

Vehhabi olmayan Kafirdir.

4- Peygamberin ve Evliyayi vesile yaparak dua eden Kafir olur. 5- Peygamberin ve Evliyanin mezarlarini ziyaret etmek haramdir. 6- Allahtan bakasi ile yemin eden mürik olur. 7- Allahtan bakasi ile Nezreden* ve Evliya kabri yaninda hayvan kesen mürik olur. 8- lk Peygamber Adem deil, Nuhtur. Adem, dris ve it Peygamber deildirler. 9- Kurandan bizim anladiimiz dorudur, diyorlar. 10- Ashab-i Kiramin ve alimlerin bildirdii eyleri inkar ederler. Bediuzzaman Said Nursi, Haremeyn-i erifeynin Vehhabilerin eline geçmesi ve onlarin, Eazim-i slamin (slamin büyüklerinin) türbeleri hakkindaki tahripkarane hürmetsizliini ne hikmete mebnidir (dayandirmaktadir), diye sual ediyorsunuz? sorusuna u ekilde cevap vermektedir. u hadise, Alem-i slamin siyasetine ve hayat-i içtimaiyesine taalluk ettii için (sosyal hayati ile ilikili olduundan), yeni Said kafasiyle cevap veremiyorum. Çünkü, imdi daire-i nazarim (baki alanim) baka ufuktadir. Fakat, hiç kirmadiim ve daima faydasini gördüüm mübarek hatiran için eski Said kafasini muvakkaten(geçici olarak) baima sikilarak giyerek, u altinci meseleyi dört muhtarar(özet) nuktelerle beyan edeceim.(ince manali sözlerle açikliyacaim)456 Özetle; Vehhabi meselesinin kökü derindir, diyerek bazi uygulamalarini eletirirken, Vehhabilerin seyyiat (kabahatleri) ve tahribatlariyla beraber, medar-i ükran(teekkür edilecek)

* 456

Nezretmek: Adak adamak anlaminadir. Mektubat, s.615,623

278

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

bir cihetleri (yönleri) vardir ki, o çok mühimdir. Belki onlarin tahripkarane olan seyyiatlarina mukabil (tahripçi kabahatlerine karilik) o cihettir ki, onlari imdilik muvaffak ediyor. O cihet de udur ki: Namaza çok dikkat ediyorlar. eriatin ahkamina (eriatin hükümlerine)tatbik-i harekete(uygulamaya) çaliiyorlar. Bakalari gibi lakayitlik etmiyorlar (kayitsizlik göstermiyorlar). Güya dinin taassubu namina tecavuz ediyorlar. Bakalari gibi dinin ehemiyetsizliini binaen eair-i diniyeyi (dini temsil eden eyleri) tahrip etmiyorlar. Hem Vehhabilik az bir firkadir. Koca Alem-i slamin havz-i kebiri (büyük havuzu) içinde ya erir, ya itidale(normal hale) gelir; çünkü menbai (kaynai)hariçte deil ki, Alem-i slami bulandirsin. Menbai hariçte olsaydi, çok düündürecekti, diyor.

M- SONUÇ Kurani anlamak ve slam dinini örenmek için gereksiz arayilar içine girmemek gerekir. Kuran, kendi diinda hiçbir bilgi kaynaina ihtiyaç duymayacak ekilde tam, mükemmel ve kolay anlailir olarak indirilmitir. Hz. Muhammed (s.a.v) ve onun sahih Sünneti Kuranin tefsiridir. Sirat-i Müstakimde olmak için tek seçenek, Kurana teslim olmaktir. Hak ve doru yol da budur. "Dinde zorlama yoktur. Doruluk, sapikliktan seçilip belli olmutur. O halde kim tautu reddedip Allaha inanirsa, kopmayan bir kulpa yapimitir. Allah, iitendir, bilendir."457 slam dinine göre insan, önce kendisi ile bariik olmalidir. Kendisi ile kavgali olan bir insandan topluma fayda gelemeyecei gerçeinden hareketle, fertlerin iç dünyalarinda barii tesis etmeleri, huzurlu bir toplumun olumasi için temel esas sayilmitir.

457

Bakara, 2/256)

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

279

Temeli bari ve uzlamaya dayanan dinimiz, birlii ve kardelii emrederken, zulmü ve haksizlii da yasaklamitir. Gerçek kardeliin, birlik ve beraberliin, sürekli ve kalici bariin yerlemesi için, sevgi ve saygi vazgeçilmez bir deerdir. Dinimiz: "Müminler ancak kardetirler..."458 lahi mesaji ile insanlari ayni inanç ve ayni ideal etrafinda toplami, aralarinda fikir ve görü ayriliklari olmasina ramen ülkeleri, irklari, dilleri, renkleri ve sosyal durumlari farkli olan insanlari "din kardelii" adi altinda birletirip kaynatirmitir. slam kardeliinde maddi farkliliin her hangi bir önemi olmadii gibi, bunlar üstünlük sebebi de deildir. slamin meydana getirdii kardelik anlayii, kan ve soy kardeliinin de üzerindedir. slam Tevhid dinidir. Tevhid ile onun ziddi olan Tefrikanin bir arada barinmasi mümkün deildir. Keke slam dinini taniyabilseydik ve anlayabilseydik... Sevgi, saygi, hogörü, kaynama, kucaklama ve paylamanin unutulduu bir dünyada, her gün adim adim sonsuza dek yaayacaimiz bir dünyaya yürüdüümüzü de unutmuuz... Bu nedenle her gün, bütün dünyada kan, kin, nefret ve gözyai vardir. Kendimiz için neyi istiyor ve arzuluyor isek, bakalari için de ayni eyi istemiyor ve arzulamiyorsak bundan kurtulmamiz mümkün deildir. Nerede olduumuzu ve nereye yürüdüümüzü bilmiyorsak, kendimiz için hazirladiimiz hayat, hem dünyada ve hem de ahirette cehennemdir. nsanolu bu dünyaya, imtihan için gönderilmitir. Burada belirli bir süre kalacak, daha sonra ölüm denilen kapidan geçerek ahiret yurduna varacaktir. nsan, dünyada yaptii küçük-büyük her eyi ahiret hayatinda karisinda bulacaktir. "Kitap ortaya konmutur: Suçlularin, onda yazili olanlardan korkmu olduklarini görürsün. Vay halini-

458

Hucurat, 49/10

280

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

ze! derler, bu nasil kitapmi! Küçük-büyük hiçbir eyi birakmaksizin (yaptiklarimizin) hepsini sayip dökmü! Böylece yaptiklarini karilarinda bulmulardir. Senin Rabbin hiç kimseye zulmetmez."459 Orada kim zerre airliinca bir hayir ilemi ise onun mükafatini, kim de zerre miktari bir kötülük ilemi ise, onun cezasini görecektir. Konu ile ilgili olarak Kuran: "Kim zerre miktari hayir yapmisa onu görür." "Kim de zerre miktari er ilemise onu görür."460 O gün herkese iledii amellerin karilii eksiksiz verilecektir. "Her canli ölümü tadacaktir. Ve ancak kiyamet günü yaptiklarinizin karilii size tastamam verilecektir. Kim cehennemden uzaklatirilip cennete konursa o, gerçekten kurtulua ermitir. Bu dünya hayati ise, aldatma metaindan baka bir ey deildir."461 O gün hiç kimseye haksizlik da edilmeyecektir. "Allaha döndürüleceiniz, sonra da herkese hak ettiinin eksiksiz verilecei ve kimsenin haksizlia uratilamayacai bir günden sakinin."462 Hz. Peygamber (s.a.v): "nsanolu öldüü zaman amel defteri kapanir, üç kimse bundan müstesnadir. Sadaka-i Cariye sahibi kimseler, topluma yararli bir ilim (eser) birakanlar ve kendisine hayir dua eden hayirli çocuk yetitirenler."463 buyurmutur. Sonuç olarak farkli yaasak, farkli düünsek ve farkli giyinsek de, slam dini ortak paydalarimizdan birisi olmalidir. Bu,

459 460 461 462 463

Kehf, 18/49 Zilzal, 99/7-8 Al-i mran, 3/185 Bakara, 2/281 Tirmizi, es-Sünen, Ahkam,36

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

281

huzurlu yaamamiz için arttir ve gereklidir. Çünkü ondan daha fazla, bizi birbirimize balayan baka bir güç yoktur. Herkes kabul etmelidir ki, bu ülkede dünya var oldukça birlikte yaamak zorundayiz. O halde deerlerimizi ortak paydalarimiz olarak kabul etmeliyiz ve bu çerçevede birbirimize saygi duymaliyiz. Bir bakasini yok saymak, hem insani deil ve hem de ahlaki... Birlikte huzur içinde yaayacaimiz bir Türkiyede, Allah hepimize hidayet nasip etsin... Unutmamaliyiz ki, asirlarca slami, insanlia tebli görevinde öncülük yapmi bir millet olarak birliimiz rahmetimiz, ayriliimiz hesabi verilemeyecek kadar büyük bir azabimiz olacaktir. Herkes bunu bilerek davranmalidir. Her Müslümanin ortak paydasi olan slam, en büyük rehberimiz olmalidir. Bu güç, asirlardir bizi birletiren ve bir noktada buluturan güçtür. Eer dünyada, Kâinatin yaraticisi bir ve tek olan Allaha iman etmek ve Onun Resulü(s.a.v)nü tasdik etmek erefi olmasaydi; isteimize bali olsaydi, insan olarak birçoumuz, yaratilmak istemezdik. Allaha iman ve Onun Resulü (s.a.v)nü tasdik etmek, ereflerin en büyüüdür. Tevhid ve Ona teslim olmak, bu yolda mücadele vermek, biz insanlari dier varliklardan ve özellikle hayvanlardan ayiran en büyük ereftir. Bu eref hepimiz için yeter... "Hamd (övme ve övülme), Alemlerin Rabbi olan Allaha mahsustur."464

464

Fatiha, 1/2

282

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

KAYNAKLAR

ABDULBAK, Muhammed Fuat "El-Mücmelül Müfehres li ElfazilKuran-i Kerim," stanbul: 1982. ACCAC, Muhammed El-Hatip "Es-Sünnetü Kiblet-Tedvin." ACLUN, "Keful- Hafa" Hadis. AHMET b. HAMBEL, el- Musned. AKBULUT, Yard. Doç. Dr. Ahmet "Nübüvvet Meselesi Üzerine," Ankara:1992 AKYOL, Taha "Medineden Lozana," 5. Baski, stanbul: 1997. AKYOL, Taha "Osmanlida Ve randa Mezhep Ve Devlet" 4. Basim, Milliyet Yayinlari, stanbul: 1998. ALBAYRAK, Dr. Halis "Kuranin Bütünlüü Üzerine" ule Yayinlari, stanbul: 1992. ATAY, Prof. Dr. Hüseyin "Cehaletin Tahsili" Atay Yayinlari, Ankara: 2004. ATE, Prof. Dr. Süleyman "Çada Tefsir" AYDIN, Ali Arslan "slam nançlari ve Felsefesi" Ankara: 1997. AYTEKN, Sefer "Buyruk" Emek Basim Yayinevi, Ankara: 1958. BALTACIOLU, smail Hakki, "Osmanlidan Cumhuriyete slam Düüncesinde Arayilar" Rabet Yayinlari, stanbul: 1999. BALTACIOLU, smail Hakki "Hayatta Muvaffakiyetin artlari" BAYRAKTAR, brahim "Edebi Ve lmi Açidan Hadis" Iik Yayinlari, zmir: 1993. BEYHAK, Es-Sünnenül-Kübra.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

283

BRDOAN, Nejat "Alevi Kaynaklar-1" Kaynak Yayinlari, stanbul: 1996. BULAÇ, Ali "Din Ve Modernizm" z Yayinlari, stanbul: 1995. BULAÇ, Ali "slam Dünyasinda Düünce Sorunlari" 2. Baski, stanbul: 1985. BULUT, Faik "Eitlikçi Dervian Cumhuriyetleri ve Hasan Sabbah Gerçei" Berfin Yayinlari, stanbul:2000. BULUT, Halil brahim "lk Dönem mami Kaynaklarda Gaybet Anlayii" Cum. Ünv. lah. Fak. Dergisi, Sivas:2004. BÜYÜKKARA, Doç.Dr. Mehmet Ali ,, hvandan Cüheymana Suudi Arabistan ve Vehhabilik Rabet Yayinlari, stanbul: 2004. CARULLAH, Musa Bigiyev "Kitabu- Sünne", çev. Prof. Dr. Mehmet Görmez, Ankara Okul Yayinlari, Ankara: 2009. CANAN, Prof. Dr. brahim "Kütüb-i Sitte" Akça Yayinlari, Ankara: 1992 CANAN, Prof. Dr. brahim "Peygamberimizin Okuma yazma Seferberlii" stanbul: 2001 CEBECOLU, Ethem "Tasavvuf Terimleri Ve Deyimleri Sözlüü" Rehber Yayincilik, Ankara: 1997. CERRAHOLU, Prof. Dr. smail "Tefsir Tarihi" CEMAL, Yusuf, "Tekil-i Devlet-i Safevi" Ankara:1991 CEMLE, Meryem "Garb Materyalizmi Karisinda slam" stanbul: 1967. ÇALAYAN, Alper "Çubuk Yöresinde Erkan," Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Haci Bekta-i Veli Aratirma Merkezi Yayinlari, Ankara: 2002. ÇAKAN, Doç. Dr. . Lütfi "Sünnen-i Ebu Davut Terceme Ve erhi", amil Yayinlari, Ankara: 1998. ÇAKAN, Prof. Dr. smail Lütfi "Sünnetin Bütünlüü"konulu makalesi.

284

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

DAAAN, Dursun "Türk Toplumunda Dini Tartimalar ve Hogörü" Ankara: 1997. DARM, "Mukaddime. DYANET LER BAKANLII, ,, Kuran-i Kerim Meali ,,Ankara: 1993. DYANET LER BAKANLII, ,, Kuran Yolu Türkçe Meal ve Tefsiri ,, Ankara: 2007. DEVELOLU, Ferit "Ansiklopedik Lugat" Ankara: 1970" DOAN, Mehmet "Büyük Türkçe Sözlük" Birlik Yayinlari, Ankara: 1982. DORUL, Ömer Riza "Kanli Gömlek" Konya: 1985. DUMAN, Prof. Dr. Zeki "Kuran-i Kerimde Ehl-i Beyt" konulu makalesi DUMANOLU, Mehmet ,,Mezheplerin Ortaya Çiki Nedenleri ia, Sunnilik, Alevilik Ocak Yayinlari, Ankara: 2000. EBU DAVUD, es- Sünen, Terceme ve erhi, 1987. EKNC, Mustafa "Anadolu Aleviliinin Tarihsel Arka Plani" Beyan Yayinlari, stanbul: 2002. EKNC, Dr. Yusuf "Hoca Ahmet Yesevi" Ankara: 1995. ERK, Hasan Basri " Tarih Boyunca Alevilik" stanbul: 1993. EL- AKKAD, Hüsam ,,Halakatün- Memnua ,, (Yasak Halkalar.) EL- BUHAR, es- Sahih-i Buhari. ER-RAD, erif "Nahcül Belaa" ERÖZ, Mehmet "Türkiyede Alevilik, Bektailik" Kültür Bakanlii Yayinlari, Ankara: 1990. ERSOY, Mehmet Akif "Anglikan Kilisesine Cevap" 4. Baski, Ankara: 1985. ESED, Muhammed ,, Kuran-i Kerim Meali ve Tefsiri ,, ET-TRMZ, es- Sünen.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

285

ET- Temimi, mam Muhammed " Et- Tevhid" ES- Sadi, Abdurrahman bin Nasir, " Bahçeden Güller" E- AF, er- Risale. FILALI, Prof. Dr. Ethem Ruhi "mamiyye iasi" Selçuk Yayinlari, stanbul: 1984. FILALI, Prof. Dr. Ethem Ruhi "Çaimizda tikadi slam Mezhepleri" 2. Baski, stanbul: 1983. FILALI, Prof. Dr. Ethem Ruhi "slam Düüncesinin Tekkül Devri" Ümran Yayinlari, Ankara: 1981. FILALI, Prof. Dr. Ethem Ruhi-AYDIN, Mehmet "Milli Bütünlüümüz Ve Haci Bekta-i Veli" Ankara: 1997 GÖKÇE, Gazi "Gökçeler Buyruu" Ocak/ubat 1823. GÖLPINARLI, Abdulbaki "Mevlevi Adap ve Erkani Kitabevi ,stanbul:1963" nkilap GÖLPINARLI, Abdulbaki "Tarih Boyunca slam Mezhepleri ve iilik" Dergah Yayinlari, stanbul: 1987. GÖLPINARLI, Abdulbaki "Nehcül-Belaa Terceme" Neriyat Yurdu Yeni ark Marif Kütüphanesi, stanbul:1972 GÖLPINARLI, Abdulbaki stanbul: 1995. "Türkiyede Mezhepler ve Tarikatlar"

GÖLPINARLI, Abdulbaki ,, KizilbaA, MEB, Ankara:1977. GÜNEN, Doç. Dr. Ahmet " Gizli Dil Açisindan Alevilik- Bektailik Erkan ve deyimlerine Bir baki konulu bildiri ve Kirehir, Hacibekta, Kaman ve Keskin Yöresi Abdallarinin Gizli dilleri, Teberce, V. Uluslar arasi Türk Dili kurultayi bildirileri, TDK Yayinlari, Ankara: 2004. GÜRER, Dilaver "Düünce Ve Kültürde Tasavvuf" Ensar Neriyat, hmet Akku, Ali Öztürk, Alevi-Bektai Klasikleri 2, TDV, Ankara : 2007"

286

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

HACI BEKTA- VEL, "Makalat" Haz. Ali Yilmaz, Mehmet Akku, Ali Öztürk, Alevi- Bektai Klasikleri 2, TDV, Ankara:2007 HAKKI, Erzurumlu brahim "Marifetname" 4. Cilt, sad. Turgut Ulusoy, 3. Baski, stanbul: 1974. HAKSES DERGS, Temmuz/1987 Sayisi. HAKM, "Müstedrek" HAMEDAN, Ahmet Sabri "Hüccetül-slam" slamda Caferi Mezhebi ve mam Cafer Sadik Buyruklari, Ankara: 1986. HAMDULLAH, Prof. Dr. Muhammed "slam Peygamberi" rfan Yayinlari, stanbul: 1992. HLMi, Ahmet ,,slam Tarihi. HÜDÜR, Ferec ,,Kuran dii oluumlarin eletirisi ve Kurana arzi Step Matbaacilik, stanbul: 2006. HÜDÜR. Ferec ,,Kütüb-i sittenin eletirisi ve Kurana arziStep Matbaacilik, stanbul: 2004. BN- ABDN, "Reddül-Muhtar" BN- Haldun "Mukaddime" Trc. Zeki Velidi TOGAN. BN- Haldun "Mukaddime" Haz. Prof. Dr. Süleyman Uluda, Dergah Yayinlari, stanbul:1982-1983 BN- MACE, "es- Sünen" BN- MACE, "Mukaddime" GNAZ, Goldziher "Ehl-i Kitaba Kari slam Polemii" Trc. Cihad Tunç, Ankara: 1982. MAM TABER, ,,Tarih-i Taberi. MAM CAFER es- SADIK ,, BuyrukKomisyon, Ayyildiz Yayinlari, Ankara: 1959. MAM- CAFER, ,,mam-i Cafer Buyruu Haz. Hasan Ayyildiz, stanbul: 1962.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

287

MAM- GAZZAL, ,,Kiyamet ve Ahiret( Durretül-Fahire), Trc. Ömer Beg, Hakikat Kitabevi, stanbul: 2002. LHAN, Avni "iada Usülüd-din, Milletler Arasi Tarihte Ve Günümüzde iilik Sempozyumu" stanbul: 1993. LHAN, Avni "Mehdilik" zmir: 1970. " stanbul: 1995. KAPLAN, Dr. Doan ,,Yazili Kaynaklara göre Alevilik Türkiye Diyanet Vakfi, Ankara: 2010. KARDAV, Prof. Dr. Yusuf "Sünneti Anlamada Yöntem" stanbul : 1991. KASM, "Kavaidüt-tahdis. KAZICI, Ziya "Hz. Muhammedin Eleri Ve Aile Hayati" Ça Yayinlari, stanbul: 1991 KIRBAOLU, Prof. Dr. M. Hayri, "slam Düüncesinde Sünnet" (Eletirel bir yaklaim), Ankara Okul Yayinlari, Ankara:2010 KNGSLER, John Birge "Bektailik Tarihi" Ant Yayinlari, çev. Reha Çamurolu, stanbul: 1991. KTAB-I MUKADDES "SAYILAR", Kitab-i Mukaddes irketi, stanbul:1991. KOCADA, Burhan ,,Douda Airetler, Kürtler, Aleviler stanbul: 1991. KOMSYON "Buyruk, mam-i Cafer Buyruu" Ayyildiz Yayinlari, Ankara: 1986. KORKMAZ, Esat "Alevilik Ve Bektailik Terimleri Sözlüü" Anahtar Kitaplar, stanbul: 2005. KÖPRÜLÜ, M. Fuat "Türk Edebiyatinda lk Mutasavvuflar" 5. Baski, Ankara: 1984. KULEYN, Ebu Cafer Muhammed b. Yakup"Usül-i Kafi", Tahran:1365.

288

KURTUB, "Tefsir". KUTUB- ERBAA, Hadis.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

KUTUB, Seyyid ,, Fi Zilalil Kuran" Cidde: 1986 KUTUB, Seyyid "Yoldaki aretler" F.S.O Yayinlari, stanbul: 1977. KÜÇÜK, Prof. Dr. Abdurrahman, Müslüman-Hiristiyan Diyalouna Genel Bir Baki, "Asrimizda MüslümanHiristiyan Münasebetleri" Ankara: 1997 MALK b. ENES, el- Muvatta. Tahkik: M. F. Abdulbaki Misir: 1370. MLLYET "Tarikatlar Ansiklopedisi" stanbul: 1991 MUHAMMED, Ebu Cafer b. Ali b. Hüseyin b. Babuye el-Kummi "Men La Yahduruhul-Fakih. MUHAMMED, Ebu Cafer b. Hasan b. Aliyy-i Tusi "Tehzibül- Ahkam MUHAMMED, b. Abdulvehhab ,, Fethül- Mecid Yayinevi, Riyad. Darusselam

MUHAMMED, b. Abdulvehhab ,, Risale(Riyad halkina gönderdii Risale), Riyad. MÜSLM, es- Sahih. NABEDD, Ahmet Cemal (Mahlas sim),Bahçeden Güller, Ötüken Yayinlari, stanbul: 1991. NEBHAN, Yusuf ,, evahzül- Hak NESA, "Sünen-i Kebir" NOYAN, Bedri "Bektailik Alevilik Nedir?" Ankara: 1985. NURS, Said "Mektup, 26" NURS, Said "Lemalar" stanbul: 1990. NURS, Said "Risale-i Nur Külliyati" ONAT, Prof. Dr. Hasan "Emeviler Devri ii Hareketleri ve Günümüz iilii," Ankara: 1993 ÖZ, Mustafa "Ehl-i Beyt" DA stanbul: 1994.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

289

ÖZCAN, Yard. Doç. Dr. Hüseyin "Alevi-Bektai iirinde Adap ve Erkan" Ankara: 1987. ÖZTÜRK, Prof. Dr. Yaar Nuri ,, Kuran-i Kerim Meali ,, RAHMAN, Prof. Dr. Fazlur "slam" Selçuk Yayinlari, Ankara: 1992. SABR EFEND, Mustafa ,, El- lm ve Akl ,, SAKALLIOLU, Nazmi Nizami "Buyruk" Ankara: 1995. SALTIK, Veli "z Birakan Erenler Ve Alevi Ocaklari" Kulolu Matbaacilik, Ankara: 2004. SAM, emsettin "Kamusul- Alam" Mihran Matbaasi Yayinevi, stanbul: 1310 SANDIKÇI, Doç. Dr. Kemal "Sahih-i Buhari Üzerine Yapilan Çalimalar" DB Yayinlari, Ankara:1991 SARIKAYA, Mehmet Saffet "Anadolu Aleviliinin Tarihi Arka Plani" Ötüken Neriyat, stanbul: 2003. SARIKÇIOLU, Ekrem "Mehdi" DA, stanbul: 2003 SARIKÇIOLU, Ekrem "Dinlerde Mehdi Tasavvurlari". SEHAV, "Makasidül-Hasane." SEZGN, Abdulkadir "Alevilik Deyince" Sezgin Neriyat Yayinlari, stanbul: 1996. SEZGN, Abdulkadir " Haci Bekta Veli ve Bektailik" Sezgin Neriyat Yayinlari, stanbul: 1991. SUYÜT, "Miftahül-Cenne" SÜMER, Faruk, "Safevi Devletinin Kuruluu Ve Gelimesinde Anadolu Türklerinin Rolü" TTK Basimevi, Ankara:1992 AHN, Teoman "Alevilere Söylenen Yalanlar" stanbul: 1989. ENER, Cemal "Alevilik Olayi" stanbul: 1989. AML slam Ansiklopedisi, amil yayinlari, stanbul : 1991. RAZ, Ayetullah "Caferi Mezhebine Göre Özet lmihal" Trc. Selahattin Özgündüz, Zaman Yayinlari, stanbul: 1980.

290

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

EYH Safi Buyruu, Haz. Mustafa Erbay, Ayyildiz Yayinlari, Ankara: 1994. TÜMER, Prof. Dr. Günay-KÜÇÜK, Prof. Dr. Abdurrahman "Dinler Tarihi," 3. Baski, Ankara: 1997. TÜRKDOAN, Orhan, "Alevi-Bektai Kimlii" stanbul: 1995. TURAN, Prof. Dr. Osman "Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi" 5. Baski, stanbul: 1981. TURUNCU DERGS, Nisan/2010 sayisi. ULUDA, Prof. Dr. Süleyman "slam Düüncesinin Yapisi-Selef, Kelam, Tasavvuf, Felsefe" Dergah Yayinlari, stanbul: 1979. ULUDA, Prof. Dr. Süleyman " Tasavvuf Terimleri Sözlüü" Marifet Yayinlari, stanbul : 1995. ÜZÜM, lyas "Kültürel Kaynaklarina Göre Alevilik" Horosan Yayinlari, stanbul: 2002 VAROL, Doç. Dr. M. Bahauddin "Ehl-i Beyt Kavraminin Deiim Süreci" konulu makale. YAMAN, Mehmet "Buyruk-Alevi nanç-badet Ve Ahlak lkeleri", Alevi Kültür Merkezi, stanbul:2000. YAVUZ, Y. ahin "Kiyamet Alametleri" DA, stanbul: 2002. YAZIR, Elmali Muhammed Hamdi ,, Kuran-i Kerim Meali ve Tefsiri ,, YILDIRIM, Prof. Dr. Suat "Tartima Ciddiyet ster" konulu makale. YÖRÜKAN, Yusuf Ziya "Anadoluda Aleviler Ve Tahtacilar" Haz. Turhan Yörükan Kültür Bakanlii Yayinlari, Ankara: 1998. ZEHAV, Cemil Sidki, " El- Fecrüs- Sadik" ZEHRA, Prof. Dr. Muhammed Ankara: 1962 "Ebu Hanife" çev. O. Keskiolu,

ZEHRA, Prof. Dr. Muhammed "slamda Siyasi ktisadi Mezhepler Tarihi", çev. Doç. Dr. Abdulkadir ener, stanbul: 1968.

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

291

292

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

YARARLANILAN AYETLER

Abese, 80/11-12-1314-15-16 Ahzap, 33/21 Ahzap 33/29-3031-32-33 Ahzab, 33/45-46 Ahzab, 33/53 Ahzab, 33/56-57 Alak, 1/5 Al-i mran, 3/9 Al-i mran, 3/19 Al-i mran, 3/28 Al-i mran, 3/31 Al-i mran, 3/46 Al-i mran, 3/64 Al-i mran, 3/104 Al-i mran, 3/110 Al-i mran, 3/118 Al-i mran, 3/138 Al-i mran, 3/139 Al-i mran, 3/159 Al-i mran, 3/185 Al-i mran, 3/191 Al-i mran, 3/318 Ankebut, 29/46 Ankebut, 29/51 Araf, 22 7/19-20-21Bakara, 2/183-184185 Bakara, 2/183 Bakara, 2/187 Bakara, 2/188 Bakara, 2/238 Bakara, 2/255 Bakara, 2/256 Bakara, 2/281 Cuma, 62/2-3 Enam, 6/19 Enam, 6/ 30 Enam, 6/46 Enam, 6/70 Enam, 6/82 Enam, 6/115 Enam, 6/159 Enbiya, 21/25 Enbiya, 21/107 Enfal, 8/2 Enfal, 8/20 Enfal, 8/46

Araf, 7/157 Araf, 7/158 Araf, 7/180 Azhap, 33/71 Bakara, 2/2 Bakara, 2/7 Bakara, 2/18 Bakara, 2/23 Bakara, 2/43 Bakara, 2/48 Bakara, 2/81-82 Bakara, 2/121 Bakara, 2/123 Bakara, 2/146-147 Bakara, 2/171 Bakara, 2/181

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

293

Enfal, 8/60 Fatir, 35/24 Fatiha, 1/2 Fatiha, 1/5 Fetih,48/10-18 Furkan, 25/30 aiye, 23 88/21-22-

Kaf, 50/4 Kamer, 54/22 Kasas, 29/7 Kehf, 18/21 Kehf, 18/27 Kehf, 18/49 Kelam, 68/4 Kiyame, 18-19 75/16-17-

Müminun, 23/1, 2, 9 Müminun, 23/52 Müminun, 23/73 Mümtehine, 60/9 Münafikun, 63/11 Nahl, 16/44 Nahl, 16/49 Nahl, 16/108 Nahl, 16/125 Nasr,110/1-3 Neml, 27/1 Neml, 27/35 Neml, 27/65 Nisa, 4/24 Nisa, 4/59 Nisa, 4/64-65 Nisa, 4/80 Nisa, 4/82 Nisa, 4/101 Nisa, 4/156-157 Nisa, 4/159 Nur, 24/35 Nur, 24/54 Nur, 24/63 Rad, 13/15

Hac, 22/52 Hadid, 57/25 Hadid, 57/28 Hakka, 69/ 44, 45, 46, 47 Har, 59/7 Hicr, 15/1 Hicr, 15/9 Hicr,15/24 Hucurat, 49/10 Hud, 11/1 Hud, 11/38 Hud, 11/73 Hud, 11/114 brahim, 14/4 brahim, 14/52 sra, 17/15 sra, 17/88

Maide, 5/3 Maide, 5/35 Maide, 5/42 Maide, 5/48 Maide, 5/49 Maide, 5/51 Maide, 5/55 Maide, 5/57 Maide, 5/67 Maide, 5/90 Mearic, 70/1-2 Meryem, 19/33 Muhammed, 47/24 Müddesir, 3-4-5 74/1-2-

Müminun, 23/1-2

294

Rad, 13/28 Rad, 13/31 Rahman, 55/6 Rum, 30/31 Rum, 30/32 Sad, 38/29 Saff, 61/6 Sebe, 34/30 uara, 26/214 ura, 42/7 ura, 42/11 ura, 42/23 ura, 42/30 ura, 42/52 Ta ha, 20/115 Ta ha, 20/120-121 Tekvir, 81/25-26 Tevbe, 9/7 Tevbe, 9/28 Tevbe, 9/29 Tevbe, 9/30 Tevbe, 9/32 Tevbe, 9/128 Tur, 52/1-2-3 Yasin, 36/69

Sünnilik · iilik · Alevilik · Vehhabilik NEDR?

Yunus, 10/3 Yunus, 10/15 Yunus, 10/18 Yunus, 10/38 Yunus, 10/99 Yunus, 10/100 Zariyat, 51/56 Zilzal, 99/7-8 Zuhruf, 43/61 Zuhruf, 43/36 Zümer, 39/3 Zümer, 39/9 Zümer, 39/41

Information

294 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

471305