x

Read programi_ekonomik_e_fiskal_2010_shqip_45_1.pdf text version

Republika e Shqipërisë

Programi Ekonomik e Fiskal 2010 - 20 12

Janar, 2010

TABELA E PËRMBAJTJES

1. HYRJE ..................................................................................................... - 3 2. PERSPEKTIVA EKONOMIKE .................................................................... - 4 2.1. ZHVILLIMET E FUNDIT EKONOMIKE ................................................................ - 4 2.2 KUADRI MAKROEKONOMIK AFAT-MESËM .................................................... - 10 -

3. FINANCAT PUBLIKE ............................................................................. - 22 3.1. BILANCI DHE BORXHI I QEVERISË SË PËRGJITHSHME .................................. - 22 3.1.1. Strategjia e politikave dhe objektivat afat-mesëm .............................. - 35 3.1.2 Balanca aktuale dhe perspektiva afatmesme ....................................... - 36 3.1.3. Niveli i borxhit dhe zhvillimet e tij........................................................ - 41 3.1.4. Implikimet bugetore të "reformave strukturore kryesore" ............... - 52 3.2. CILËSIA E FINANCAVE PUBLIKE .................................................................... - 53 3.3. TIPARET INSTITUCIONALE TË FINANCAVE PUBLIKE.................................... - 55 -

4. OBJEKTIVAT E REFORMAVE STRUKTURORE ....................................... - 56 4.1. SEKTORI I NDËRMARRJEVE ........................................................................... - 56 4.1.1. Zhvillimi i Ndermarrjeve te Sektorit Privat ........................................ - 56 4.1.2. Politikat e Ndërmarra për Zhvillimin e Sektorit Privat...................... - 57 4.1.3. Zhvillimi i Sektorit Privat për periudhën 2010 ­ 2012 ........................ - 62 4.1.4. Reforma Rregullatore për Përmirësimin e Klimës së Biznesit .......... - 63 4.2. SEKTORI FINANCIAR ...................................................................................... - 67 4.3. TREGU I PUNËS ............................................................................................... - 70 4.4. REFORMA ADMINISTRATIVE ......................................................................... - 85 4.5. REFORMA T TJERA ....................................................................................... - 88 -

-2-

1. HYRJE

Qe nga viti 2006, vendet kandidate potenciale per anetaresim ne Bashkimin Europian, nder te cilet edhe Shqiperia, ne kuadrin e programit te bashkepunimit ekonomik te thelluar me Bashkimin Europian do te prezantojne nje Program Ekonomik e Fiskal afatmesem. Ky Program eshte nje nga dokumentat me te rendesishem qe perfshin formulimin e politikave ekonomike, fiskale dhe reformave strukturore ne terma afat-mesem dhe pergatit kapacitetet institucionale dhe analitike per pjesemarrjen ne procedurat mbikqyrjes ekonomike e monetare te Bashkimit Europian. Edhe këtë vit, në letrën e datës 27 korrik, 2007 të Komisionit Evropian, pala komunitare ka kërkuar vazhdimin e procesit të nisur me hartimin e Programit Ekonomik e Fiskal (PEF) afat-mesëm 20102012, duke e konsideruar këtë eksperiencë si një platformë për dialog. Shqipëria merr kështu pjesë për herë të katërt në Programin e Bashkëpunimit Ekonomik të thelluar me Bashkimin Europian dhe në kuadrin e këtij bashkëpunimi Shqipëria duhet ti paraqesë Komisionit Europian cdo vit, këtë Program afatmesëm. Programi Ekonomik e Fiskal (PFE) 2010 eshte nje dokument i pergatitur nga Qeveria Shqiptare dhe Banka e Shqiperise, i cili paraqet nje vleresim te situates ekonomike te Shqiperise dhe te efikasitetit te reformave strukturore te ndermarre gjate vitit 2009. Ky dokument paraqet nje informacion te qarte te politikave ekonomike dhe prioriteteve afatmesme te vendit ne kuadrin e reformave strukturore qe parashikohen te zbatohen gjate periudhes 2010-2012, te cilat kane per qellim stabilizimin makroekonomik dhe sigurimin e nje rritje ekonomike te larte, si dhe ngritjen e nje kuadri rregullator dhe politikave sektoriale ne perputhje me standardet Europiane. Programi Ekonomik i paraqitur ne kete dokument per periudhen 2010-2012 eshte bazuar ne Programin e Qeverise 2010-2012, ne Programin Buxhetor Afatmesem 2011-2013, ne Strategjine Kombetare per Financat Publike. Gjithashtu programi ekonomik e fiskal per periudhen tre-vjecare do jete ne perputhje te plote me Strategjia Kombetare per Zhvillim dhe Integrim (SKZHI). Dokumenti PFE 2010-2012 paraqet prioritetet kryesore te ekonomise Shqiptare. Ne kapitullin e pare paraqitet situata aktuale e zhvillimeve ekonomike e sektorit real, e atij monetar. Ne kapitullin e dyte paraqitet programi afatmesem i ekonomise i ndare ne tre pjese, duke trajtuar parashikimet ne lidhje me sektorin real, ne lidhje me nivelin e inflacionit ne lidhje me sektorin monetar dhe kursin e kembimt dhe ate te sektorit te jashtem. Ne kapitullin e 3 paraqitet i detuajuar kuadri afatmesem mbi financat publike. Ky kapitull fillon me nje pershkrim te shkurter te marrdhenieve qe ekzistojne midis niveleve te ndryshme te qeverisjes dhe zhvillimeve te tyre ne vitet ne vazhdim. Ky kapitull i kushton nje vemendje te vecante parashikimeve te te ardhurave dhe shpenzimeve buxhetore per periudhen afatmesme si dhe nje trajtim te strategjise se borxhit publik. Kapitulli perfundon me burimet e financimit te deficitit dhe risqet fiskale qe mund te ndeshe ekonomia ne periudhen afatmesme. Kapitulli 4 paraqet reformat me te rendesishme strukturore qe do te ndermarre Qeveria e Shqiperise ne fushen e konkurences, reformave per thithjen e investiemeve te huaja, privatizimit te sektoreve strategjike, ne sektorin financiar, ne tregun e punes dhe reformat administrative. Zbatimi i politikave ekonomike dhe reformave strukturore te parashikuar ne PFE 2010 do te siguroje nje rritje ekonomike dhe nje zhvillim ekonomik e social me te shpejte dhe te sigurte, do te mbeshtese thithjen e investimeve te huaja, do te rrise aftesite konkuruese te ekonomise tone duke siguruar keshtu nje standard jete me te larte dhe drejt nje konvergjence te shpejte me ate europiane.

-3-

2. PERSPEKTIVA EKONOMIKE

2.1. ZHVILLIMET E FUNDIT EKONOMIKE

Gjatë vitit 2009, ndonëse ekonomia shqiptare u përball me një tkurrje të ritmeve të rritjes si pasojë e efekteve negative të krizës ekonomike globale, përsëri ajo performoi tejet pozitivisht dhe tregoi që ajo është një ekonomi vitale dhe me optimizëm. Rritja reale ekonomike për vitin 2009 parashikohet të jetë në nivelin 3 ­ 3.5 përqind shoqëruar nga një inflacion mesatar prej rreth 2.2 përqind. Vlen për tu theksuar se ky ritëm rritjeje pozitiv i ekonomisë sonë i rezultuar për vitin 2009, i shoqëruar me ruajtjen e fondamenteve dhe stabilitetit ekonomik të vëndit, është mjaft i kënaqshëm nëse vihet në një rrafsh relativ me ecurinë ekonomike të vëndeve të rajonit, apo më gjërë. Hapat drejt një ekonomie të qëndrueshme dhe më efiçiente, i atribuohen kryesisht ndërthurjes së politikave makroekonomike fiskale dhe monetare të ndjekura në mënyrë adekuate dhe të kujdesshme nga ana e qeverisë dhe autoritetit monetar. Një tjetër faktor me një atribut të rëndësishëm në qëndrueshmërinë e ekonomisë së Shqipërisë ishin reformat radikale strukturore, fiskale, administrative dhe ligjore të kryera nga qeveria gjatë këtyre katër viteve të fundit, si dhe të politikave të frytshme buxhetore me prioritete mjaft të goditura, të cilat përkuan me këtë kohë të vështirë ekonomike, duke sheshuar masën më të madhe të efekteve negative të krizës globale. Rritja reale ekonomike pr vitin 2009 ashtu sikurse u përmënd më sipër, parashikohet të jetë në nivelin e 3 ­ 3.5 përqind. Kjo rritje, është mbështetur kryesisht nga një performanc të knaqshme e sektorit të shërbimeve dhe atij të bujqësisë. Gjithashtu, viti 2009 është mbështetur edhe nga nj volum i lart i investimeve publike gjatë vitit 2009 me rreth 9.9 përqind e PBB, prej të cilave rreth 8.8 përqind janë kryer nga qeveria qendrore i cili ka përbërë dhe instrumentin kryesor të politikës fiskale të përdorur për minimizimin e ekekteve negative të krizës eknomike globale. Zhvillime tepër pozitive janë evidentuar edhe n sektorin energjitik pas dy vitesh tepër t vshtira q ky sektor kaloi si rezultat i kushteve të pafavorshme klimaterike. Përsa i përket bilancit tregtar, gjatë periudhës Janar - Nëntor 2009 niveli i rritjes s eksporteve ra me rreth 11.8 përqind, ndërsa niveli i importeve pësoj gjithashtu një rënie prej rreth 2.3 përqind, duke berë kështu që defiçiti tregtar i shprehur në Lekë të rritej me rreth 1.2 përqind, pra duke përshirë këtu edhe presionet e ardhura nga kursi i këmbimit. Megjithëse eksportet e mallrave përgjatë gjithë nënëtë mujorit kanë regjistruar një rënie të konsiderueshme, vlen të përmendet se rënia mujore e eksporteve ka arritur kulmin e saj në muajin Prill, ndërsa në muajt në vijim ritjmet e rënies kanë ardhur duke u minimizuar gradualisht për të patur një rritje pozitive në muajt tetor e nënëtor përkatësisht në nivelet 0.8 dhe 4.7 përqind. Në të njëjtën kohë edhe deficiti tregtar për muajain nëntor regjistroi një tkurrje prej 5.2 përqind. Fluksi hyrës neto i investimeve t huaja direkte i shprehur në Euro gjatë periudhës Janar ­ Shtator 2009, është rritur me rreth 61 përqind krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit të kaluar. Nxitja e biznesit nëpërmjet politikave lehtësuese në rrafshin fiskal dhe administrativ ka ndihmuar në performancën e tij. Përmirësimi i vazhdueshëm kryesisht i infrastrukturës rrugore, rinovimi i teknologjive në sektorë të ndryshëm dhe zhvillimi i kapaciteteve njerëzore kanë rritur efiçencën e ekonomisë, duke e kthyer këtë të fundit gjithnjë dhe m tepër në një faktor të rritjes ekonomike. Zhvillimet pozitive në biznesin vëndas, kanë dhënë efektet e tyre në nxitjen e punësimit dhe rritjen e të ardhurave të disponueshme të familjeve. Të ardhuarat në rritje, kanë mbajtur në nivele të larta konsumin familjar dhe gjithashtu kërkesën e brëndshme agregate, duke i dhënë një impuls të dytë nxitës rritjes së ofertës dhe duke krijuar kështu potenciale të reja për rritje dhe zhvillim të mëtejshëm ekonomik.

-4-

Sektori real Rritja vjetore ekonomike për tremujorin e III-të të vitit 2009, e vlerësuar prej treguesit të Produktit të Brëndshëm Bruto Tremujor (PBBT), rregjistroi nivelin 4.1 përqind, nga rreth 5.4 përqind që rezultoi për gjysmën e përë të vitit. Ky zvogëlim i ritmit të PBB Tremujor rritjes së PBB-së, krahasuar me tremujorët paraardhës, erdhi si rezultat i një performance 10 Rritja ne terma vjetore negative të sektorit të industrisë në nivelin 8 4.5 përqind, si edhe një rritje negative të sektorit të ndërtimit në nivelin - 0.7 përqind. 6 Ndërkohë sektori i cili shënoi një rritje pozitive 4 vjetore përgjatë gjithë periudhës janar ­ 2 shtator 2009, duke reduktuar në këtë mënyrë 0 efektet negative të krizës në ecurinë e përgjithsme të eknomisë reale, ishte ai i shërbimeve. Shërbime të tilla si Telekomunikacioni dhe Transporti, vazhduan 3.0 Rritja ndaj tremujorit paraardhes të kenë rritje domethënëse edhe gjatë tremujorit të tretë, respektivisht në nivelet 2.5 34.3 dhe 15.5 përqind krahasuar me të 2.0 njëjtën periudhë të vitit 2008. Gjithashtu edhe 1.5 shërbime të tjera kanë rezultuar me një rritje 1.0 të kënaqshme si gjatë gjysmës së parë të vitit 0.5 ashtu edhe gjatë tremujorit të tretë të tij.

2005q1 2005q3 2006q1 2006q3 2007q1 2007q3 2008q1 2008q3 2009q1

Përsa i përket kërkesës agregate të ekonomisë, ajo ruajti një ritëm të kënaqshëm pozitiv rritje e nxitur edhe nga stimuli i politikës eksponsioniste fiskle të ndjekur nga qeveria e Burimi: INSTAT cila kishte në thelb të saj si instrument kryesor një nivel agresiv investimesh publike. Gjithashtu edhe kërkesa konsumatore ruajti niveleve relativisht të larta.

2005q1 2005q3 2006q1 2006q3 2007q1 2007q3 2008q1 2008q3 2009q1

0.0

Në të njëjtën kohë, këto zhvillime të ekonomisë reale gjatë vitit 2009 mbështeten gjithashtu edhe nga indekse të tjerë afat-shkurtër (tremujorë), si ai i Shifrës së Afarizmit, Indeksi i Numrit të të Punësuarve dhe Indeksi i Fondit Total të Pagave. Indeksi i Shifrës së Afarizmit 1 tregon qartë për vazhdueshmërinë rritjes pozitive të nivelit të shitjeve të realizuara nga bizneset gjatë periudhës janar ­ shtator. Por megjithë se ritmet kanë qenë pozitive, duket qartë një tkurrje graduale e këtyre ritmeve, e cila është vecanërisht evidnte në tremujorin e tretë të vitit. Gjatë tremujorit të III-të të vitit 2009, Indeksi i Shifrës së Afarizmit shënoi një rritje prej rreth 12 përqind krahasuar me tremujorin e III-të 2008 në një kohë që ky tregues një vit më parë regjistronte nivelin 20.6 përqind. Pothujse të gjithë sektorët e eknomisë që mbulon ky indeks kanë patur një rritje pozitive të nivelit të tyre të shitjeve, përjashtuar sektorin e industrisë e cila ka regjistruar një stagniacion të këtij niveli.

1 Indeksi

i Shifrës së Afarizmit llogaritet mbi bazn e Ankets Tremujore te Ndrmarrjeve (ATN) t realizuar nga INSTAT dhe mat ecurinë e shitjeve të bizneseve. Ky indeks paraqitet në terma volumi, pra i zhveshur nga efektet e ndryshimit të cmimeve

2009q3

2009q3

-5-

0.0

1.0

2.0

3.0

4.0

5.0

-1.0

10.0 0.0 5.0

15.0

20.0

25.0

10.0

15.0

20.0

0.0 0.0 5.0

5.0

-10.0

-5.0 10.0 15.0 20.0 -5.0

-5.0

Burimi: INSTAT

2005q1 2005q3 2006q1 2006q3 2006q3 2006q3 2006q1 2006q1 2005q3 2005q3 2005q1 2005q1

2005q1

2005q3

2006q1

2006q3

Bujqesi

Ndertim

2007q1 2007q3 2008q1 2008q3 2009q1 2009q3

Transport

2007q1 2007q1 2007q3 2008q1 2008q3 2009q1 2009q3 2009q3 2009q1 2008q3 2008q1 2007q3

2007q1

Sherbime te tjera

2007q3

2008q1

2008q3

2009q1

2009q3

Rritja cdo tremujor ne vleren e shtuar sipas sektoreve prodhues (ne %; ne terma vjetor)

-610.0 12.0 10.0 20.0 30.0 40.0 -10.0 -10.0 8.0 -5.0 0.0 0.0 5.0

-20.0

-10.0

10.0

15.0

10.0

20.0

30.0

0.0

2.0

4.0

6.0

0.0

2005q1 2005q1 2005q3 2006q1 2006q3 2007q1 2007q3 2008q1 2008q3 2009q1 2009q3 2005q3 2006q1 2006q3 2007q1 2007q3 2008q1 2008q3 2009q1 2009q3 2005q1

2005q1 2005q3 2006q1 2006q3 2007q1 2007q3 2008q1 2008q3 2009q1 2009q3

2005q3

2006q1

2006q3

Industri

2007q1

Tregti dhe hotele

Telekomunikacion

PBB me cmime baze

2007q3

2008q1

2008q3

2009q1

2009q3

Indeksi tremujor i Shifrës së Afarizmit (Ndryshimi vjetor në %)

70 60 50 40 30 20 10 0 -10 -20

T1-06 T2-06 T3-06 T4-06 T1-07 T2-07 T3-07 T4-07 T1-08 T2-08 T3-08 T4-08 T1-09 T2-09 T3-09

30

20

10

0

-10

-20

Ind. nxjerrëse

Burimi: INSTAT

Ind. përpunuese

Ndërtimi

Shërbimet

Tota (shalla djathtas)

Indeksi tremujor i punësimit dhe fondit te pagave (ndryshimi vjetor në %)

30 25 20 15 10 5 0 -5

T1-05 T2-05 T3-05 T4-05 T1-06 T2-06 T3-06 T4-06 T1-07 T2-07 T3-07 T4-07 T1-08 T2-08 T3-08 T4-08 T1-09 T2-09 T3-09

Industria

80 70 60 50 40 30 20 10 0 -10

Ndertimi

Indeksi i nr. të punësuarve

Burimi: INSTAT

Indeksi i fondit të pagave

-7-

T1-05 T2-05 T3-05 T4-05 T1-06 T2-06 T3-06 T4-06 T1-07 T2-07 T3-07 T4-07 T1-08 T2-08 T3-08 T4-08 T1-09 T2-09 T3-09

Indeksi i nr. të punësuarve

Indeksi i fondit të pagave

Industria nxjerrëse gjatë tremujorit të III-të 2009 rezultoi me një rritje të nivelit të shitjeve prej vetëm 1.8 përqind, duke treguar daljen nga performanca negative që e shoqëroi që prej tremujorit të katërt të vitit 2008 deri në tremujorin e dytë të vitit 2009. Në të njëjtën kohë industria përpunuese ka patur tkurrje graduale të ritmeve të rritjes, ndërsa në tremujorin e trëtë të vitit regjistroi një rritje negative të nivelit të shitjeve prej rreth 5.7 përqind. Duke iu referuar Indeksit të Numrit të të Punësuarve dhe Indeksit të Fondit të Pagave 2, rezulton se numri i të punësuarve në sektorin e industrisë ka patur një rënie mesatarisht prej 4 përqind në cdo tremujor ndërsa ai i ndërtimit ka regjistuar një rritje mesatare prej 7 përqind. Ndërkohë fondi i pagave në të dy këta është rritur në mënyrë të dukshme krahasuar me numrin e punonjësve , duke lënë të kuptohet për një rritje të pagave reale dhe të produktivitetit në ekonomi.

Indekset e tregut të punës (T4 2005 = 100)

112 107 102 97 92

Punesimi

Të punësuar gjithsej Në sektorin privat jo bujqësor

Në sektorin shtetëror Ne sektorin privat bujqësi

14.5 14.0

Papunesia

100 90 80 70

13.5 13.0 12.5

Të papunë Përfitojnë pagesë papunësie Norma e papunësisë (shkalla djathtas)

Burimi: INSTAT

Gjithashtu në linjë me këto tregues statistikor janë dhe tregues të tjerë të punësismit të bazuar në Anketën e Forcës së Punës të kryer nga INSTAT si dhe nga të dhëna administrative. Refereuar këtyre treguesve norma e papunësisë ndoqi një tendencë të lehtë rritëse gjatë tremujorit të III-të të vitit 2009, krahasuar me të njëjtin tremujor të vitit 2008. Në fund të tremujorit të III-të të vitit 2009, norma e papunësisë qëndroi në nivelin 12.8 përqind nga 12.6 përqind që shënonte në tremujorin e III-të të një viti më parë. Numri i të punësuarve në sektorin privat jo-bujqësor u rrit me rreth 1,720 persona ose me rreth 0.7 përqind, krahasuar me tremujorin e III-të të vitit 2008. Ndërsa niveli i numrit të të punësuarve në sektorin privat bujqësor gjatë tremujorit të IIItë të vitit 2009 qëndroi i pandryshuar, krahasuar me të njëjtin tremujor të vitit 2008. Gjithashtu edhe numri i të punësuarve në sektorin shtetëror ka qëndruar rreth të njëjtit nivel krahasuar me një të viti më parë.

III - 06

III - 07

III - 08

IV - 07

I - 06

I - 07

I - 08

II - 06

II - 07

II - 08

I - 09

IV - 08

IV- 05

III - 06

IV- 06

III - 07

III - 08

II - 09

IV - 07

Paga mesatare mujore në sektorin shtetëror është rritur me 16 përqind gjatë vitit 2009, ndërsa ajo minimale bazë ka patur një rritje prej rreth 6 përqind. Në pritje të publikimit të treguesve afatshkurtër statistikor që paraqesin performancën e sektorit real për tremujorin e fundidt të vitit 2009, duke analizuar disa indikatorë "indirekt" të performancës së taksave, si psh TVSH-ja, Tatimi mbi Të Ardhurat Personale dhe Akciza të mbledhura nga administrata e tatimeve (taksa mbi prodhimin dhe konsumin e brëndshëm dhe sinjifikativisht të korreluara me këto variabla) vërehet një tkurrje e mëtejshme e ritjmeve të rritjes të prodhimit të brëndshëm për tremujorin e katërt. Megjithatë duke e bazuar në analizën e këtyre treguesve indirekt vlerësohet se edhe gjatë tremujorit të katërt eknomia në tërësi ka performuar me ritme rritje pozititve. Për vitin

Këto indekse vlersohen nga INSTAT mbi bazn e ATN dhe vlrësojnë përkatësisht ndryshimin n numrin e t punsuarve dhe në fondin e pagave n cdo tremujor.

2

IV - 08

-8-

III - 09

III - 09

II - 06

II - 07

II - 08

IV- 05

IV- 06

II - 09

I - 06

I - 07

I - 08

I - 09

2009 në tërësi, pritet që ekonomia shqiptare të ketë një ritëm rritje reale në kufinjëtë e 3 ­ 3.5 përqind.

Sektori monetar Gjatë vitit 2009, ekonomia shqiptare është ndikuar nga kriza ekonomike e financiare botërore, kryesisht si pasojë e pakësimit të kërkesës së huaj dhe të remitancave, e rritjes së primeve të rrezikut dhe e një mbështetjeje financiare të reduktuar e me kosto më të lartë. Megjithatë, ekonomia jonë vazhdoi të shënojë rritje ekonomike pozitive gjatë kësaj periudhe, ndërkohë që presionet e brendshme inflacioniste mbeten të kontrolluara. Aktiviteti ekonomik në vend është mbështetur nga stimuli fiskal dhe ruajtja e niveleve relativisht të larta të kërkesës konsumatore, ndërkohë që kërkesa për eksporte ka shënuar rënie gjatë nëntëmujorit të parë të vitit krahasuaar me një vit më parë. Paraja e gjer n ekonomi e shprehur prej agregatit monetar M3 ka patur nj rritje prej 5.6 prqind në terma vjetorë Tetor 2008 ­ Tetor 2009. Në terma vjetor depozitat me afat në Lekë dhe në valutë të huaj shënuan një rritje në nivelet respektive 6.1 dhe 0.3 përqind, ndërkohë që paraja në qarkullim u rrit me 21.4 përqind. N t njjtn koh, huaja për ekonominë ka vazhduar t zgjerohet edhe gjatë vitit 2009. Gjatë periudhës Janar ­ Tetor të vitit 2009 kredia pr ekonomin sht rritur me rreth 12 përqind, duke arritur në rreth 37.9 për qind të PBB nga rreth 36.5 për qind që ishte n fund t vitit 2008. Ndërsa kreditimi vetëm për sektorin privat është rritur me rreth 10 përqind ku më shumë se dy të tretat e kësaj rritje (rreth 7.5 pikë për qindje) vjen prej rritjes së huasë të marrë prej biznesit, pjesa dërrmuese e të cilave është përdorur për investime. Edhe kredia në drejtim të individëve ka shënuar rritje prej rreth 6.2 përqind duke patur një kontribut në rritjen totale të kredisë prej rreth 2.2 pikë përqindje. Krahas rritjes së kredisë për eknominë ka patur një rritje edhe të kredive "të këqija" 3 megjithatë këto janë ende në nivele relativisht të ulta e të menaxhueshme. Në fund të tremujorit të tretë të vivit 2009 këto kredi përbënin rreth 9.6 përqind të totalit të kredisë për ekonominë, nga rreth 6.5 përqind që ishin në fund të vitit 2008. Norma mesatare t interesit t depozitave gjat ktij viti kan psuar nj rënie krahasuar me nj vit m par. Ndrsa normat mesatare t huas si dhe ato t bonove t thesarit kan patur nj rritje krahasuar me nj vit m par. Gjat periudhës Janar ­ Tetor të vitit 2009, politika monetare e bankës qendrore sa i takon instrumentit t saj kryesor, normës baz t interesit, ka qn e ndryshueshme. Krahas uljes së normës bazë të interesit në muajin Janar 2009 në 5.75 përqind, Banka e Shqipërisë ndërmori dhe një ulje prej 0.5 pikë përqindje në muajin Tetor 2009. , Presionet inflacioniste me të cilat është përballur ekonomia shqiptare gjatë vitit 2009 kanë qënë në nivele të ulta. Krahas rënies së ndieshme të cmimeve të lëndëve të para në tregun ndërkombetar, procesi disinfacionist u nxit dhe nga dobësimi i presioneve inflacioniste nga kërkesa e brendshme në kushtet e recesionit ekonomik global. Norma mesatare e inflacionit për vitin 2009 ishte 2.2 prqind duke qenë srisht brenda intervalit target prej 3 + 1 përqind të Banks s Shqipris. N muajt e par t vitit 2009 presionet inflacioniste ishin n nivele t ulta krahasuar me nj vit më par. Si pasoj e rënies s cmimeve t nj ser mallrash t ardhura nga importi, vecanrisht çmimet e produkteve ushqimore dhe t karburanteve t cilat prbjne dhe pjesën kryesore t importeve t vendit, gjat gjysmës s par t vitit 2009 inflacioni mesatar ishte n nivelin 2.0 prqind. M tej, gjat periudhës tetor ­ dhjetor 2009, këto presione inflacioniste t ardhura nga tregjet ndrkombtare u shtuan gradualisht dhe gjatë pjesës së dytë vitit inflacioni vjetor ka ardhur në rritje. Inflacioni i fundvitit ka shënuar dhe nivelin maksimal për këtë vit me 3.5 përqind Ecuria e kursit të këmbimit gjatë vitit 2009 tregon që Leku u zhvlersua kundrejt monedhës evropiane prej rreth 7.5 perqind dhe psoi nj zhvlersim t konsiderueshëm kundrejt dollarit

6Prfshihen

huat nnstandarde, hua t dyshimta dhe hua t humbura. Huatë e humbura në fund të vitit përbënin vetëm 1.2 përqind të totalit të huasë.

-9-

amerikan, me rreth 12.8 perqind krahasuar me një vit më parë duke reflektuar ecurinë e kësaj monedhe n bursat ndërkombëtare. Për vitin 2009 një Euro u ble mesatarisht me 132.06 lekë dhe një dollar u ble mesatarisht me 94.99 lekë.

2.2 KUADRI MAKROEKONOMIK AFAT-MESËM

Parashikimi i treguesve makroekonomik afatmesëm dhe i trsis s elementve prbrs t kuadrit makroekonomik sht bazuar n teknikat analitike t programimit financiar. Pr kt qllim janë ndërtuar disa skenar t mundshm t ecuris makroekonomike t vendit, rezultatet e t cilve i janë nënshtruar nj analize krahasuese t hollësishme pr t arritur n skenarin baz makroekonomik. Skenari baz i kuadrit makroekonomik, bazohet n linjën aktuale t politikave makroekonomike, n linjën aktuale t politikave e reformave ekonomiko-strukturore qeveritare, n sjelljen dhe n bashkëveprimin e natyrshëm e racional t aktorve ekonomik brenda kontureve t ambientit t brendshëm e t jashtm makroekonomik, i cili duket si m i mundëshmi pr periudhën afatmesme n vijim. N kryerjen e këtyre parashikimeve janë ngritur një set supozimesh bazë, të cilat paraqiten në tabelat respektive të aneksit, si dhe janë përdorur nj set i gjer t dhënash statistikore makroekonomike t prodhuara prej institucioneve si, Instituti i Statistikave, Banka e Shqipris, Ministria e Financave, Fondi Monetar Ndrkombtar, Eurostat, Banka Qendrore Evropiane, etj. Kto statistika janë kryesisht n formn e serive kohore me frekuenc vjetore, tremujore e mujore. Kohëzgjatja e tyre e marr n konsiderat pr ndërtimin e ktij kuadri sht prgjithsisht q prej vitit 1996. Pasi janë ndejkur t gjitha etapat metodologjike t parashikimit, testimit, analizat krahasuese, statike, dinamike, e pasi kryhen nj ser testesh konsistence, skenari baz i përftuar synon t paraqes situatën makroekonomike prgjithsisht m t mundshme e maksimalisht konsistente n aspektin e nj ekonomie t plot e integrale. Ruajta e statibilitetit makroekonomik, mbajtja e normës s inflacionit rreth nivelit 3 prqind, mbajtja e deficitit n norma t ulëta dhe ulja e borxhit publik në nivelin e 54 përqind në vitin 2013 n përputhje edhe me Kriteret e Mastritit, si dhe zbutja e deficitit t llogaris korrente prbjn objektivat baz t politikave t koordinuara monetare e fiskale t vendit. Pra, këto objektiva prbjne dhe konturet themelore t ktij kuadri makroekonomik brenda t cilave kryhen projeksionet pr t gjith variablat e tjer makroekonomik. N tabelat respektive të aneksit paraqiten projeksionet pr treguesit kryesor makroekonomik pr periudhn 2010 ­ 2012. N seksionet n vijim shpjegohen n mnyr t përmbledhur modulet baz t kuadrit makroekonomik e fiskal.

Sektori real

GDP: Kërkesa agregate Konsumi final, pr periudhën afatmesme n vijim parashikohet t rritet n terma real me nj ritëm mesatar prej rreth 5.5 prqind. Ky nivel i parashikuar rritje për konsumin final është në linjë me ecurinë historike të këtij komponenti të kërkesës agregate. Konsumi final parashikohet të rikthehet në ritmet e rritjes që ka patur gjatë vitetve të fundit pas një tkurrje që u vërejt në vitin 2009 si rrejdhojë e efekteve negative që transmetoi kriza eknomike globale. Investimet (Formimi Bruto i Kapitalit Fiks) pr periudhën 4 vjecare n vazhdim parashikohet t rriten n terma real me nj ritëm mesatar prej rreth 7 prqind. Nj devijim nga ky ritëm prbn viti 2010. Gjatë vitit 2010 investimet totale në eknomi parashikohen të rriten në terma real me vetëm 0.4 përqind. Kjo i atribuohet kryesisht ngadalësimit të investimeve publike të planifikuara për vitin 2010 me rreth 30 përqind krahasuar me vitin 2009. Kjo tkurrje në investimet publike është rrjedhojë si e politikave buxhetore ku pas përfundimit të disa projekteve të mëdha në infrastrukture fokusi është vendosur në të tjera prioritete, por gjithashtu është rrjedhojë edhe e një politike fiskale të kujdeshme e të konsoliduar me qëllim ruajtjen e stabilitetit makroeknomik të vendit. Ndërkohë nga ana tjetër

- 10 -

Rritja dhe kontributi i komponentve t krkess (n %)

30 25 20 15 10 5 0 -5 2003 2004 2005 2006 2007

Real growth

9 8 6 5 3 2 0 -2

2008*

2009*

2010*

2011*

2012*

2013* GDP

Final Consumption

Investment

Exports

Imports

10 8 6 4 2 0 -2 -4 -6 -8 -10 2003 2004 2005

Contribution in real growth

2006

2007

2008* Exports

2009*

2010*

2011*

2012*

2013*

Final Consumption

Investment

Imports

Change in inventories

parashikohet një rikthim në ritmet e larta të rritjes për investimet private. Përmirësimi në ecurinë e investimee private lidhet si me lehtësimin e sistemit financiar dhe uljen e pasigurive në tregun e kapitaleve ashtu edhe me rikthimin e besimit tek bizneset dhe investitorët duke reflektuar edhe rimëkëmbjen e eknomisë botërore. Eksportet neto t mallrave e shrbimeve, deficiti i t cilave gjat periudhës 2000 ­ 2009 sht thelluar cdo vit me mesatarisht rreth 13 prqind, parashikohen të kenë një reduktim të ritmit të thellimit të deficitit. Madje për vitin 2010 parashikohet një deficit në të njëjtat nivele si ai i vitit 2009,

- 11 -

ndërsa për vitin 2011 parashikohet një ngushtim i tij me rreth 1 përqind krahasuar me vitin 2010. Në këtë ngadalësim të deficitit të eksporteve neto, fakorë kryesorë mendohet të jenë: rikuperimi i ritmeve të rritjes së eksporteve të të mirave duke reflektuar daljen nga kriza të shumë eknomive partnere një rritje e importeve me ritme më të të kufizuara se gjatë tre viteve të fundit duke reflektuar si reduktimin e një pjese të kërkesës së brendshme e nxitur nga nivelit tepër i lartë i investimeve publike të ndrmarra gjatë vitetve të fundit ashtu edhe një rritjen e konkurencës së prodhimit vendas ndaj atij të importit për një serë produktesh. një pritshmëri e lartë për sektorin e turizmit gjatë periudhës në vijim si rezultat i përmirësimeve infrastrukturore ashtu dhe i cilësisë së produktit turistik dhe reduktimit të kostove të tij.

-

Ndryshimet në inventare, janë supozuar përgjithësisht me një kontribut neutral në kërkesën agregate të eknomisë dhe në rritjen reale të Produktit të Brendshëm Bruto.

GDP: (Oferta agregate) Projeksioneve të kërkesë dhe elëmentëve të saj të paraqitur më sipër i korespondojnë në mënyrë konsistente projeksionet e mëpostme të ofertës dhe sektorëve kryesorë të saj. Rritja reale sipas aktiviteteve ekonomike (në %)

30 25 6 20 15 10 2 5 0 -5 -2 -10 -15 2003 2004 2005 Agriculture Total Services 2006 2007 2008* 2009* 2010* 2011* 2012* 2013* -4 0 4 8

Industry GDP (right scale)

Construction

Prodhimi bujqësor, duke supozuar kushte normale klimaterike për periudhën në vijim është projektuar të rritet me ritmin mesatar historik të tij prej rreth 3.5 ­ 4 përqind në vit. Prodhimi industrial, i cili përfshin industrinë nxjerrëse dhe atë përpunuese, parashikohet të rritet me rreth 8.9 përqind në terma real për periudhën e ardhme afatmesme. Ndërtimi, për periudhën afatmesme në vijim parashikohet të rritet me mesatarisht rreth 6 përqind cdo vit.

- 12 -

Shërbimet, për periudhën afatmesme në vijim parashikohen të rriten me rreth 7.1 përqind, Kontributin kryesor në këtë rritje pritet ta kenë shërbimet e tregtisë, hotelerisë e restoranteve, shërbimet e transportit dhe ato të telekomunikacionit. Bazuar në parashikimet e mësipërme të elementëve të kërkesës e të ofertës agregate, në konsistencë të plotë edhe me sektorët e tjerë makroekonomik të vendit, rritja e PBB në këtë skenar bazë për katër vitet e ardhshme 2010 ­ 2013 parashikohet të jetë përkatësisht në nivelet 5.5; 6.5; 7.1; dhe 6.7 përqind.

Inflacioni

Modeli i parashikimit të inflacionit vlerëson ndryshimet vjetore të Indeksit të Çmimeve të Konsumatorit (IÇK) për rreth 8 tremujorë në avancë. Skenari bazë është i ndërtuar bazuar në supozimet e variablave shpjegues të modelit aktual në përdorim (katër modelet). Norma mesatare e inflacionit për hapsirën kohore të parashikuar mbulon tremujorin e IV-të të vitit 2009 deri në tremujorin e III-të të vitit 2011. norma mesatare ngrihet nga rreth 2.4 përqind në tremujorin e IV-të të vitit 2009, në rreth 3 përqind në gjysmën e parë të vitit 2010. Të dy tendencat (inflacioni i pritur nga konsumatorët dhe inflacioni i parashikuar) janë pothuajse në të njëjtin drejtim. Në përgjithësi, konsumatorët presin një inflacion më të ulët, sesa parashikimet tona. Përshtatshmëria e situatës monetare dhe të vendimeve të politikave monetare vlerësuar bazuar në parashikime mbi zhvillimet e çmimeve për periudhën afat ­ mesme, duke marrë në konsideratë dhe balancat e riskut të mundshëm të përfshirë. Në rast të një devijimi nga objektivi i synuar, Këshilli Mbikqyrës i Bankës së Shqipërisë merr një vendim për normën e interesit në treg, pas shqyrtimit me kujdes të arsyes që çoi në këtë devijim. Marrëveshjet mbi norma e interesit të riblerjes (repo) me maturitet një javor, është instrumenti kryesorë i përdorur për të përçuar sinjalet e politikës monetare. Norma kryesore e interesit përcaktohet nga Këshilli Mbikqyrës i Bankës së Shqipërisë dhe merret në dorëzim nga ankandi i fundit mbi marrëveshjet e riblerjes (repo). Kjo shërben gjithashtu edhe si një normë referuese për vendosjen e normës së interesit për depozitat dhe kreditë njeditore të Bankës së Shqipërisë. Kjo gjithashtu ndikon dhe normat e interesit të tregut ndërbankar, të interesit të Lek-ut për depozitat e mbajtura mes bankave tregtare, të Bonove të Thesarit dhe të kredive në Lek për ekonominë. Në skenarin bazë të kuadrit makroekonimik afatmesëm është supozuar një normë inflacioni në nivelin e 3 përqind në linjë me objektivin dhe me politikat monetare të autoritetit monetar.

Politika monetare dhe e kursit të këmbimit

Objektivi themelor i Bankës së Shqipërisë është arritja dhe ruajtja e qëndrueshmërisë së nivelit të çmimeve. Këshilli Mbikqyrës i Bankës së Shqipërisë ka përcaktuar nivelin kufitar të inflacionit si 3 përqind, me një tolerancë prej ± 1 përqind. Objektivi i inflacionit do të matet nga ndryshimi i normës vjetore të totalit të Indkesit të Çmimeve të Konsumatorit, i llogaritur dhe i publikuar nga INSTAT. Ky objektiv është i zbatueshëm gjatë gjithë periudhës 2010 ­ 2013. Objektivi prej 3 përqind merr në konsideratë që statusi i ekonomisë së Shqipërisë konsiderohet si një ekonomi në rritje, me nevojën për të ndjekur gjithnjë paralelisht proçeset ekonomike që shoqërojnë vëndet e Bashkimit Europian. Ndërkohë që po lëvizet drejt një ekonomie tregu dhe arritjes së të gjitha konvergjencave të nevojshme, objektivi gjithnjë e më i lartë merr në konsideratë nivelin e çmimeve më të larta relativ me të gjallërueshëm të shteteve të BE-së. Objektivi kryesorë mbi inflacionin është publikuar zyrtarisht për periudhën 2009 ­ 2011. Objektivi prej 3 përqind është i vendosur që prej vitit 1998 dhe ruajtja në mënyrë eksplicite të të njëjtit objektiv për një peiudhë kohorë të papërcaktuar, do të kontribuojë pozitivisht në ankorimin e inflacionit të pritshëm nga konsumatorët rreth deklaratave për objektivin e Bankës së Shqipërisë.

- 13 -

Në linjë me të paturit një objektiv për inflacionin, Banka e Shqipërisë do të vazhdojë të implementojë një regjim të lirshëm lundrues të këmbimit. Vlera e Lek-ut kundrejt valutave të tjera të huaja do të përcaktohet nga vetë tregu i kursit të këmbimit. Banka e Shqipërisë mund të ndërhyjë në tregun e këmbimit valutor vetëm nëpërmjet rregullores së brëndshme të bëra publike për të gjithë të interesuarit. Këto rregullore parashikojnë ndërhyrje për akumulimin e rezervave ndërkombëtare, ose për të zvogëluar likuiditetin e lartë në qarkullim në treg. Ndërhyrja në tregun e këmbimit valutor nuk do të pengojë politikat kryesore të bankave tregtare të hartuara në mënyrë që të arrijnë objektivat e tyre themelore. Banka e Shqipërisë do të bazojë vendimet për politikën e saj monetare mbi një analizë të thellë të indikatorëve ekonomik dhe financiarë. Zgjerimi i analizës mbi variablat ekonomik dhe të devijimit të inflacionit të parashikuar afat ­ mesëm nga objektivi kryesorë, do të jenë treguesit kryesorë të presionit inflacionist dhe të nevojës për korrigjime aktive të politikave, për ekonominë. Këto përfundime do të përforcohen me analiza të situatave jo të favorshme, të skenarë të mundshëm, bazuar në modelin makroekonomik të ndërtuar dhe të testuar nga specialistët e Bankës së Shqipërisë. Të gjithë modelet analitike dhe të parashikuara do të përmirësohen akoma e më tej gjatë 2009 ­ 2011, si qëllim forcimit të besueshmërisë dhe të efektivitetit të vendimmarrjes së politkave monetare. Veç kësaj, Banka e Shqipërisë do të vazhdojë të përdori disa agregatë monetar, si variabla të mundshëm ndaj presionit inflacionist. Këto agregatë monetar, janë si më poshtë: norma e rritjes së ofertës monetare, vlera neto e aseteve të Bankës së Shqipërisë dhe vlera neto e rezervës ndërkombëtare4 të Bankë së Shqipërisë. Pa asnjë paragjykim në lidhje me mandatin e saj të ligjshëm, Banka e Shqipërisë do të përpiqet të kordinojë politikat e saj monetare me politikat fiskale. Kjo marrëdhënie do të bazohet në vazhdimin reciprok të shkëmbimit të informacionit me Qeverinë në nivel strategjish lokale dhe masash të marra, të cilat kanë një impakt në ekonomi si një e tërë dhe sidomos në nivelin dhe ecurinë e çmimeve. Në këtë kontekst, Banka e Shqipërisë do të mirëpresi dhe do të inkurajojë adoptimin e një rregulloreje fiskale për periudhën afat ­ mesëm me qëllim harmonizimin e mëtejshëm të politikës monetare me atë fiskale, duke shtuar kështu një marzh tjetër zhvillimit ekonomik të vëndit. Megjithatë, Banka e Shqipërisë vendos në plan të parë pavarësinë e saj të plotë institucionale dhe vendimet e saj do të orientohen drejt realizimit të objektivit të saj themelor.

Sektori i jashtëm

Bilanci i përgjithshëm i pagesave për nëntë muajt e parë të vitit 2009 rezultoi në rritje të mjeteve valutore me 55 milionë euro. Gjatë kësaj periudhe, deficiti i llogarisë korente arriti në 1,035 milionë euro, duke u thelluar kështu me rreth 20.2 përqind në krahasim me të njëjtën periudhë të vitit 2008. Flukset e kapitalit regjistruan një pozicion neto prej 902 milionë euro, duke mundësuar 87.2% të financimit të deficitit korent. Në fund të tremujorit të tretë të vitit 2009, stoku i rezervës valutore shënoi nivelin 1,736 milionë euro, i mjaftueshëm për mbulimin e 4.2 muaj importe të mallrave dhe shërbimeve. Të dhënat paraprake të bankës qendrore tregojnë se thellimi i deficitit korent prej 20.2% gjatë periudhës janar-shtator 2009 është shkaktuar kryesisht nga deficiti i llogarisë "Të ardhura" (70 milionë euro) kundrejt pozicionit të saj suficit (58 milionë) në periudhën korresponduese të vitit të kaluar, si dhe nga reduktimi prej 6.3 përqind i suficitit të transfertave korente (nga 706 në 661 milionë euro). Gjithashtu, suficiti në shërbime u ul me 17 milionë në 49 milionë euro, ndërkohë që deficiti i tregtisë së mallrave u tkurr lehtë me 0.95 për qind. Megjithatë, analiza të ndryshme në bankën qendrore vlerësojnë se deficiti korent mbetet në nivele të qëndrueshme duke mos detyruar ndërmarrjen e politikave emergjente në këtë drejtim. Dërgesat e

4

Nënkupton krijimin e rezervave në valutë të huaj si gjëndje;

- 14 -

emigrantëve shqiptarë, të cilat mbulojnë një pjesë të konsiderueshme të deficitit tregtar, rezultuan me një rënie disa herë më të vogël nga sa pritej në fillim të vitit. Përmirësimi i situatës ekonomikofinanciare në vendet e zhvilluara në vitet në vazhdim pritet të ndikojë pozitivisht tek remitancat dhe zëri i të ardhurave, dhe rrjedhimisht në përmirësimin e bilancit të llogarisë korente. Vëllimi i përgjithshëm i shkëmbimeve tregtare të mallrave gjatë periudhës janar-nëntor 2009 shënoi 3,648 milionë euro, me një rënie vjetore prej 10.3%. Të dhënat e Bankës së Shqipërisë tregojnë se shitblerja e mallrave përbënte rreth 2/5 e veprimeve korente. Eksportet u vlerësuan në 713 milionë euro duke shënuar një rënie vjetore prej 17%. Ndërkohë për importet u paguan 2,935 milionë euro ose 8.5% më pak se një vit më parë. Si rezultat, deficiti tregtar u tkurr me rreth 126 milionë euro në krahasim me të njëjtën periudhë të vitit 2008, duke arritur në 2,222 milionë euro. Shkalla e mbulimit të importeve nga eksportet ra në nivelin 24.3% nga 26.8% që ishte gjatë muajve janar-nëntor 2008. Pagesat për importe janë ulur kryesisht për grupmallrat më përfaqësues të importeve, si importet e metaleve bazë (një rënie prej 8.9%), të ushqimeve dhe kafshëve të gjalla (8%) dhe makineri e pajisje (3%). Rënia vjetore e importit të karburanteve (46%) pasqyron në përgjithësi rënien e çmimit të naftës në tregjet ndërkombëtare, por edhe rënien e sasisë së importuar gjatë kësaj periudhe (afro 9%). Në kahun e eksporteve, rënia vjetore me 17% deri në nëntor 2009 ka qenë më e ndjeshme në kategorinë e metaleve dhe lëndëve djegëse. Llogaria e shërbimeve u mbyll me një suficit prej 43 milionë euro gjatë nëntë muajve të parë të vitit, që ishte 27 përqind më i ulët se niveli i një viti më parë. Volumi i përgjithshëm i shërbimeve u zgjerua, sidoqoftë, me 8.8 përqind duke kapur shifrën prej 2,686 milionë euro. Shërbimet e udhëtimit zënë peshën më të madhe në llogarinë e shërbimeve duke përbërë rreth tre të katërtat e të ardhurave dhe shpenzimeve totale. Bilanci neto i shërbimeve të udhëtimit shënoi një suficit prej rreth 84 milionë euro gjatë muajve janar-shtator 2009. Sipas vlerësimeve të Bankës së Shqipërisë, eksporti i shërbimeve të udhëtimit i ka siguruar ekonomisë vendase rreth 543 milionë euro në tremujorin III, ose 40% më shumë sesa në të njëjtën periudhë të vitit 2008. Ky vit është karakterizuar nga një rritje e konsiderueshme e numrit të udhëtarëve jorezidentë që kanë vizituar Shqipërinë si dhe e shpenzimeve mesatare ditore të tyre, ndërkohë që, koeficienti i ditëqëndrimit vlerësohet në rënie ndaj një viti më parë. Në të njëjtën mënyrë, rezidentët shqiptarë kanë shpenzuar në udhëtimet e tyre jashtë vendit 453 milionë euro gjatë periudhës korrik-shtator 2009, ose 54% më shumë se një vit më parë. Në këtë rritje ka ndikuar kryesisht rritja numrit të udhëtarëve shqiptarë jashtë vendi, si dhe rritja e shpenzimeve mesatare ditore, ndërkohë që ka ruajtur të njëjtin nivel koeficienti i vlerësuar i ditëqëndrimit mesatar. Llogaria e të ardhurave rregjistroi një bilanc negativ prej 70 milionë euro gjatë nëntë muajve të parë 2009, kundrejt suficitit prej 58 milionë euro në një vit më parë. Fluksi i të hyrave në valutë, në formën e punës sezonale dhe interesave të depozitave, ranë ndjeshëm me 26.7 përqind. Në të njëjtën kohë, fluksi i daljeve në zërin e të ardhurave nga investimet direkte (në formën e pagesave të dividentëve dhe fitimit të riinvestuar) u rrit me 44 përqind. Gjatë tre tremujorëve të parë të vitit 2009, Shqipëria ka paguar 24.2 milionë euro për të shlyer interesat mbi borxhin e saj të jashtëm. Banka e Shqipërisë vlerëson se transfertat korente neto u tkurrën në 661.4 milionë euro në tre tremujorët e parë 2009, ose 6.3 përqind më pak kundrejt një viti më parë. Rënia e këtij treguesi pasqyron më së shumti reduktimin e dërgesave të emigrantëve shqiptarë, të cilat përbënin 89 përqind të transfertave korente dhe mbulonin 34.8 përqind të deficitit në tregtinë e mallrave. Gjatë periudhës janar-shtator 2009, Shqipëria regjistroi një prurje neto prej 902 milionë euro në llogarinë kapitale dhe financiare, nga të cilat 834 milionë kanë hyrë në formën e flukseve financiare neto, ndërsa 68 milionë në formën e granteve për investime kapitale. Pozicioni neto i lëvizjeve të kapitalit, për këtë periudhë, ka mundësuar financimin e deficitin korent në masën 87%. Në llogarinë financiare vërehet rritje e detyrimeve financiare të Shqipërisë ndaj botës, si dhe rritje e kosiderueshme e mjeteve të rezidentëve jashtë. Lëvizjet më të mëdha brenda saj janë regjistruar në zërat e huamarrjes, investimeve të huaja direkte dhe mjeteve të rezidentëve jashtë. Lëvrimet e kredive afatgjata dhe atyre të buta nga jashtë, gjatë tre tremujorëve të parë vlerësohen në 392

- 15 -

milionë euro. Huamarrja për sektorin publik (tërheqjet) ishte rreth 359 milionë euro ose 131 milionë më tepër se sa në vitin 2008. Huamarrja private shënoi 33 milionë euro ose 2 milionë më pak se në vitin 2008. Rritja e këtyre detyrimeve ka çuar në rritjen e detyrimeve për pagesat e ardhshme të borxhit të jashtëm. Shërbimi i borxhit të jashtëm gjatë tre tremujorëve të parë të vitit 2009 ka pakësuar detyrimet e rezidentëve me 64 milionë euro. Fluksi i investimeve të huaja direkte në ekonominë shqiptare, gjatë muajve janar-shtator, vlerësohen në rreth 580 milionë euro, një rritje prej 44.3 përqind nga viti 2008. Në të njëjtën periudhë, mjetet valutore të investuara jashtë ekonomisë shqiptare kanë regjistruar një rënie prej 76 milionë euro, krahasuar me rritjen prej 135 milionë gjatë vitit 2008. Kjo rënie vihet re kryesisht te investimet në formën e depozitave të sistemit bankar në institucionet financiare jorezidente (84 milionë euro). Gjithashtu, mjetet financiare në formën e investimeve të portofolit u mbyllën me një rënie të relativisht të lehtë, pas një reduktimi të madh të tyre në gjysmën e parë të vitit por që u rikuperua shpejt në tremujorin e tretë. Mjetet e rezervës gjatë periudhës janar-shtator u rritën me 55 milionë euro. Stoku i rezervës valutore në fund të tremujorit të tretë të vitit 2009 shënoi nivelin 1,736 milionë euro, i mjaftueshëm për mbulimin e 4.2 muaj importe të mallrave dhe shërbimeve. Politika afatmesme e Bankës së Shqipërisë lidhur me rezervat ndërkombëtare do të vazhdojë ti kushtojë vëmendje ruajtjes së një niveli adekuat të rezervës valutore, i tillë që të shërbejë si garanci financiare ndaj goditjeve të mundshme të shkaktuara nga faktorë të jashtëm apo të brendshëm. Në këtë mënyrë, banka qendrore synon të minimizojë rrezikun që sjellin presionet në sektorin e jashtëm të ekonomisë, dhe në të njëjtën kohë të tregohet e kujdesshme në mbajtjen e rezervave valutore në terma të përshtatshme me borxhin afatshkurtër. Në periudhën afatmesme, autoriteti monetar do të vazhdojë të synojë ruajtjen e nivelit të rezervës valutore të mjaftueshëm për mbulimin e të paktën 3 deri në 4 muaj importe. Në përfundim, Banka e Shqipërisë ka bërë hapa para në drejtim të liberalizimit të llogarisë kapitale në periudhën afatmesme. Nëpërmjet vendimin nr. 70, datë 30/09/2009 për miratimin e rregullores "Për veprimtarinë valutore", i cili ka hyrë në fuqi në 07/12/2009, banka qendrore ka përmirësuar kuadrin rregullativ në lidhje me llogarinë kapitale duke e përshtatur legjislacionin e saj më afër me "Acquis Communitare". Më konkretisht, rregullorja e miratuar së fundmi sjell risitë dhe ndryshimet si vijon: a) ajo thjeshton procedurën për transaksionet e pagesave me jashtë dhe/ose transferimin e valutës nga brenda-jashtë territorit të Republikës së Shqipërisë, duke hequr kufizimin për shumën maksimale të lejueshme për këto lloj transferimesh në masën e ekuivalentes prej 3.5 milion lekë, kufizim i cili ekzistonte në nenin 7 të rregullores nr.64 datë 07.03.2003 "Për veprimtarinë valutore"; b) eliminon gjithashtu ndryshimin në trajtim ndërmjet rezidentëve dhe jorezidentëve përsa i përket lëvizjeve fizike të valutës në pikat doganore. Kështu, në dallim nga neni 11 i rregullores nr.64 datë 07.03.2003 "Për veprimtarinë valutore", neni 11 i rregullores se re nuk parashikon kufij maksimalë për shumat në valutë që rezidentët lejohet të nxjerrin jashtë territorit të Republikës së Shqipërisë, duke vendosur në këtë mënyrë një trajtim të barabartë ndërmjet rezidentëve dhe jorezidentëve; c) është pasqyruar nomenklatura (emërtesa) e lëvizjeve të kapitalit sipas përcaktimeve të Aneksit 1 të Direktivës 88/361/EEC. Theksojmë se në Direktivë është përcaktuar se kjo nomenklaturë nuk është një listë shteruese përsa i përket lëvizjeve të kapitalit, ndaj rrjedhimisht nuk duhet të interpretohet si kufizim i fushëveprimit të parimit të liberalizimit të plotë të lëvizjeve të kapitalit të referuara në Direktivë. Më konkretisht, neni 6 i projektit, i cili pasqyron nomenklaturën e Direktivës, përcakton se transaksionet e kapitalit të radhitura në paragrafin 24, të nenit 4 të projektit nuk janë shteruese. Parashikimet për sektorin e jashtëm për periudhën e ardhme afatmesme janë si më poshtë Defiçiti tregtar i shprehur si raport ndaj PBB, për periudhën 2010 ­ 2013 parashikohet të ulet në mënyrë graduale. Ai parashikohet të shkojë në nivelin e 22.7 përqind të PBB në vitin 2013 nga rreth 26.1 përqind që shënonte në vitin 2009. Shërbimet, parashikohen të kenë një bilanc pozitiv e në rritje. Bilanci pozitiv i shërbimeve, i shprehur si raport ndaj PBB, parashikohet të rritet gradualisht për periudhën e ardhshme katër vjeçare, duke arritu në rreth 3.6 përqind të PBB në vitin 2013 nga rreth -0.2 përqind që vleresohej në vitin 2009.

- 16 -

Të ardhurat neto, parashikohen të rikthehen me një bilan pozitiv gajtë katër vitetve në vijim duke qëndruar mesatarisht në nivelin e 2.6 përqind të PBB. Transfertat neto, të shprehura në përqindje të PBB, parashikohen të ndjekin një rënie graduale përgjatë periudhës në vijim për të arritur në rreth 7.2 përqind të PBB në vitin 2013 nga rreth 9.6 përqind që vlerësoheshin në 2009. Është e qartë që meqënësë pjesa dërrmuese e këtyre transfertave përbëhet nga dërgesat e emigrantëve (remitancat) atëherë reduktimi i gradual i pritshëm i këtyre të fundit është dhe shkaku kryesor i reduktimit të transfertave neto në ekonomi. Bazuar në parashikimet në zërat e mësipërm, rrjedhimisht defiçiti i llogarisë korrente i shprehur si raport i PBB pritet që të reduktohet gradualisht në vitet në vijim duke arritur në rreth 8.9 përqind të PBB në vitin 2013 nga rreth 17.2 përqind që vlerësohet për vitin 2009. Investimet e Huaja Direkte, parashikohen që të qëndrojnë në nivelin e 5 ­ 6 përqind të PBB duke ndjekur një tendencë të lehtë rënëse drejt vitit 2013. Në dallim nga tre vitet e shkuara 2007 - 2009, ku një pjesë e mirë e flukseve hyrës të IHD kanë qënë privatizime të ndërmarrjeve publike, për vitet në vijim parashikohet që pjesa dërrmuese e tyre të jenë të tipit "green ­ field". Investimet e portofolit dhe kapitalet e tjera, janë projektuar të qëndrojnë në të njëtat nivele mesatare të viteve të fundit. Gabimet dhe harresat neto, duke qënë se në statistikat e bilancit të pagesave gjatë dy viteve të fundit shfaqen në vlera negative, janë supozuar në të njëjtat nivele për vitet në vijim për të patur një efekt neutral në bilancin e përgjithsm të pagesve. Rrjedhimisht projeksionet për bilancin e përgjithshëm të pagesave rezultojnë në vlera pozitive mesatarish në nivelin e 2.2 përqind të PBB.

- 17 -

Current transactions

2.0 1.0 0.0

1.0 0.5 0.0 -0.5 -1.0 -1.5 -2.0 2005 2006 2007 2008* 2009* 2010* 2011* 2012* 2013*

billion Euro

-1.0 -2.0 -3.0 -4.0

Exports of goods Net income

Imports of goods Net transfers

Service balance CAB (right scale)

6.0 10.0 3.0 0.0 0.0 -3.0 -10.0 -6.0 -20.0 -9.0 -12.0 -30.0 -15.0 -40.0 2005 2006 2007 2008* 2009* 2010* 2011* 2012* 2013* -18.0

% of GDP

Exports of goods Net income

Imports of goods Net transfers

Service balance CAB (right scale)

- 18 -

Balance of payments

1.5 1.0 0.5

billion Euro

0.0 -0.5 -1.0 -1.5 2005 2006 2007 2008* 2009* 2010* 2011* 2012* 2013*

CAB (right scale) Net errors and omissions

Capital account BoP

Financial account

Sistemi financiar

Fundi i vitit 2008 dhe muajt e parë të vitit 2009 u karakterizuan nga një rënie në aktivitetin e sistemit financiar, periudhë kjo, e vështirë për të gjithë ekonominë botërore. Megjithatë, prekja e institucioneve financiare që operojnë në Shqipëri nga kriza financiare, ishte në nivele të ulëta, si pasojë e mosekspozimit ndaj aktiveve toksike që u konsideruan si shkaku kryesor i shkaktimit të kësaj krize mbarë botërore. Tashmë, duket se situata ka filluar ti rikthehet normalitetit dhe se gjendja financiare e sistemit financiar në tërësi dhe sektorit bankar në veçanti është më e qëndrueshme. Kuadri rregullativ mbikëqyrës i Bankës së Shqipërisë, nëpërmjet përsosjes së vazhdueshme të tij, ka ndihmuar në minimizimin e ekspozimit ndaj situatave me rrezik, si dhe në arritjen e rezultateve pozitive të evidentuara. Banka e Shqipërisë vazhdimisht ka monitoruar me kujdes situatën financiare të institucioneve ndërmjetësuese që ajo mbikëqyr, gjë që do të vazhdojë dhe në të ardhmen. Ajo është treguar e kujdesshme për kushtet e likuiditetit në tregun ndërbankar dhe situatën financiare të sektorit bankar, duke synuar të ruajë qëndrueshmërinë e tij dhe të zbusë tkurrjen e mundshme të rolit ndërmjetësues të sektorit bankar. Për këtë qëllim, Banka e Shqipërisë ka mbështetur kërkesat për likuiditet të sektorit bankar nëpërmjet operacioneve të tregut të hapur, duke injektuar likuiditet në formën e marrëveshjeve të anasjellta të riblerjes me maturim javor pa kufi mbi shumën e injektuar, si edhe nëpërmjet marrëveshjeve të anasjellta të riblerjes me maturim mujor e tremujor. Në të njëjtën kohë, Banka e Shqipërisë vazhdoi me një regjim mbikëqyrjeje më të kujdesshëm të zhvillimeve në sektorin bankar. Një qëndrim i tillë, mbështeti administrimin efektiv të situatës së likuiditetit të sektorit bankar, ofroi një orientim të kreditimit drejt monedhës kombëtare dhe ndikoi në ruajtjen e parametrave të qëndrueshmërisë financiare e të kapitalizimit të veprimtarisë. Gjithashtu, Banka e Shqipërisë propozoi disa ndryshime në ligjin "Për sigurimin e depozitave". Në muajin mars, u miratua nga Kuvendi i Shqipërisë ligji me ndryshimet përkatëse të propozuara, ku ndryshimet kryesore konsistonin në rritjen e nivelit të shumës maksimale të depozitave të siguruar nga 700.000 në 2.500.000 lekë dhe kompensimi i plotë i tyre deri në këtë nivel, heqja e kriterit për bashkësigurimin si dhe shkurtimi i afatit për fillimin e procesit të kompensimit.

- 19 -

Aktiviteti bankar realizohet i ndarë pothuajse në mënyrë të barabartë midis valutave dhe monedhës vendase, si në krahun e aktiveve ashtu edhe të pasiveve të bilancit. Kjo pasi 50 për qind e aktiveve dhe gati 49 për qind e pasiveve të sistemit bankar janë në valutë. Raporti i depozitave në valutë me kreditë në valutë qëndron në nivelin 101 për qind në muajin tetor 09. Tremujori i fundit i 2008 dhe tremujori i parë i vitit 2009, u shoqëruan me një lëkundje të besimit të publikut në sektorin bankar që u reflektua në tërheqjen e kursimeve të tyre, të investuara pranë këtyre institucioneve financiare. Gjatë dy tremujorëve në fjalë, teprica e depozitave u pakësua në total me 8.6 për qind. Megjithatë, situata hyri në fazën e një përmirësimi cilësor pas rifillimit të procesit të rritjes mujore të depozitave të publikut pranë sektorit bankar, në tremujorin e dytë të 2009. Për herë të parë pas një viti me norma rritje negative, në muajin tetor 2009, totali i depozitave u rrit me vlera pozitive (1.6 për qind) edhe në terma vjetore, trend i cili duket se do të pasojë edhe në periudhat në vazhdim. Si pasojë e mungesës së fondeve (tërheqjes së depozitave) dhe rritjes së pasigurisë, bankat preferuan të tregohen më konservatore në kreditim sidomos gjatë muajve të parë të vitit 2009. Një tjetër faktor që ka ndikuar në këtë frenim të kreditimit është edhe rritja me ritme të larta e kredive me probleme. Ritmi vjetor i rritjes së kredisë vazhdoi të bjerë me shpejtësi dhe mesatarisht gjatë muajve janar-tetor ,,09 (në terma vjetorë bruto) portofoli i kredisë është rritur me 25 për qind ku krahasuar me të njëjtën periudhë të një viti më parë kjo rritje arrinte në 45 për qind. Gjatë vitit 2009, Banka e Shqipërisë hartoi politika për të stimuluar kredidhënien në lekë, duke u fokusuar në dy drejtime kryesore: së pari nëpërmjet uljes së normës bazë të interesit në janar dhe tetor me përkatësisht 0.5 pikë përqindje, duke e çuar normën e marrëveshjeve të riblerjes në 5.25 për qind nga 6.25 për qind që ajo ishte në fillim të vitit 2009. Këto hapa të ndërmarrë pritet të ndikojnë rritjen e kreditimit të ekonomisë, sidomos në monedhën vendase. Nga ana tjetër, Banka e Shqipërisë nëpërmjet ndryshimeve rregullative iu kërkon bankave që portofolin e kredive të ekspozuara ndaj rrezikut të kursit të këmbimit (që përbën një pjesë të konsiderueshme të rrezikut të kredisë) ta ponderojë me 50 për qind më shumë, gjë që i shkakton bankave kërkesa më të larta për kapital për të ruajtur nivelet e kërkuara të raportit të mjaftueshmërisë së kapitalit. Lidhur me cilësinë e portofolit të kredisë, mund të thuhet se është ndjerë një përkeqësim i dukshëm gjatë vitit 2009, ku raporti "kredi me probleme/totali i kredisë" arriti në 10.1 për qind në muajin tetor dhe ka një rritje të ndjeshme nga i njëjti muaj i një viti më parë kur ky raport ishte vetëm 4.6 për qind. Ky fenomen lidhet kryesisht me disa shkaktarë kryesorë: së pari, me moshën e kredive të cilat pasi kalon njëfarë kohe nga momenti i disbursimit, fillojnë të shfaqin probleme, pra ky fenomen pritej të ndodhte pas atij hovi shumë të shpejtë të rritjes që përjetoi portofoli i kredisë në 3-4 vitet e fundit. Së dyti, është ndikimi i krizës globale që solli ngadalësim të aktivitetit ekonomik dhe probleme likuiditeti për bizneset shqiptare, kredia me probleme e të cilave ndaj totalit të kredive me probleme ka ardhur në rritje që nga muaji shtator 2008. Për muajin tetor 2009, kredia me probleme e sektorit privat përbën 74 për qind të totalit të kredive me probleme. Një tjetër shkak është edhe pesha që zënë kreditë në valutë në portofolin total të kredisë, ku vlera e muajit tetor 2009 për këtë tregues është 70 për qind. Kjo është një peshë e konsiderueshme për të shkaktuar probleme në pagimin e kësteve të kredisë në kushtet kur shumica e kredive në valutë është dhënë në euro, monedhë e cila është forcuar me mesatarisht mbi 11 për qind gjatë periudhës dhjetor 08 - nëntor 09 . Nga ana e vet, rritja e kredive me probleme, ka nxitur shtrëngimin e procedurave të kredidhënies, duke sjellë ulje të vëllimit të kreditimit dhe shkurtim të afatit të maturimit të kredive. Deri në fund të muajit tetor 2009, sektori bankar akumuloi një rezultat financiar pozitiv prej 1.7 miliardë lekë, ku për të njëjtën periudhë të vitit të kaluar ky tregues shënonte vlerën rreth 7.8 miliardë lekë. Gjatë muajve të parë të vitit 2009, sektori bankar nuk mundi të gjenerojë rezultate financiare pozitive, gjë që u bë e mundur vetëm pas muajit qershor. Ky realizim në vlera të ulëta për vitin 2009 lidhet së pari me rritjen e fondeve rezervë të bankave për të përballuar humbjet e mundshme nga kreditë (të cilat janë më se dyfishuar krahasuar me muajin tetor të vitit 2008), dhe me rënien në masën 60 për qind të të ardhurave të siguruara nga veprimet me thesarin dhe ndërbankare që lidhen si me rënien e investimeve në këto lloje aktivesh, ashtu edhe me rënien në normat e kthimit nga investimet financiare.

- 20 -

Treguesit e kthimit nga aktivet dhe nga kapitali pësuan një rënie të ndjeshme që filloi që në tremujorin e tretë të vitit 2008 dhe shënoi kulmin në tremujorin e parë të 2009, periudhë gjatë të cilës këta tregues morën vlera negative. Vetëm pas muajit qershor situata filloi të shfaqë shenja përmirësimi dhe treguesit të marrin vlera pozitive në rritje. Përkatësisht, për muajin tetor 2009 treguesit e kthyer me baza vjetore të kthimit nga aktivet dhe nga kapitali morën vlerat 0.24 dhe 2.63 për qind. Kapitalizimi i sektorit bankar është në nivele të kënaqshme dhe gjithmonë mbi nivelin minimal të kërkuar prej 12 për qind. Megjithatë, duke filluar që nga tremujori i fundit i 2008, raporti i mjaftueshmërisë së kapitalit ka pësuar rënie dhe për tremujorin e tretë të 2009 arriti vlerën 16.7 për qind, ndërsa në të njëjtin tremujor të vitit të kaluar vlera e tij ishte 17.5 për qind. Rritja vjetore e aktiveve të ponderuara me rrezikun (shtator 08-shtator 09) është 44 për qind (dhe është rritja e aktiveve me rrezik shkaktari kryesor i rënies së mjaftueshmërisë së kapitalit) kundrejt rritjes prej 37 për qind të kapitalit rregullator. Rritja e vlerës së aktiveve të ponderuara me rrezikun ka ardhur kryesisht si rezultat i ndryshimeve rregullative, sipas të cilave janë rritur koeficientët e ponderimit për kredinë e ekspozuar ndaj rrezikut të kursit të këmbimit. Për shoqëritë e sigurimit dhe të risigurimit, totali i mjeteve për tremujorin e parë të vitit 2009 u rrit me 6 për qind krahasuar me tremujorin e fundit të vitit 2008, ose me një rritje prej 13.4 për qind referuar të njëjtës periudhë të një viti më parë. Në këto nivele, mjetet e shoqërive të sigurimit përbëjnë rreth 1.5 për qind të PBB-së së vendit dhe rreth 1.9 për qind të totalit të mjeteve të sistemit financiar. Gjatë gjashtëmujorit të parë të vitit 2009, veprimtaria operacionale e shoqërive të sigurimit shënoi rritje të kontratave, të pagesave të dëmeve, të kapitalizimit dhe të normave të fitimit. Tregu i sigurimeve vazhdon të jetë i orientuar kryesisht drejt sigurimeve të Jo-Jetës, të cilat kontribuan me rreth 92 për qind të vëllimit të përgjithshëm të primeve, ndërsa sigurimet e Jetës kontribuuan me rreth 8 për qind. Primet e shkruara bruto të sigurimit vullnetar zënë 48 për qind të tregut, ndërsa primet e sigurimit të detyrueshëm zënë rreth 52 për qind të tregut. Tregu i pensioneve private ka njohur zhvillime pozitive në gjashtëmujorin e parë të vitit 2009, i treguar prej rritjes së nivelit të kontributeve. Megjithatë, ky treg vazhdon të zërë një pjesë thuajse të papërfillshme në sistemin financiar dhe njëkohësisht edhe në PBB-në e vendit. Shoqëritë e kursim-kreditit regjistruan rritje të lehtë të mjeteve të tyre prej rreth 2 për qind në tremujorin e parë të vitit 2009 krahasuar me fundin e vitit 2008. Totali i aktiveve të shoqërive të kursim-kreditit arriti në 4.4 miliardë lekë duke zënë afërsisht 12.4 për qind të mjeteve të institucioneve financiare jobanka (përfshirë këtu dhe shoqëritë e sigurimit dhe fondet e pensionit). Pesha e tyre ndaj PBB-së vlerësohet në rreth 0.4 për qind. Aktiviteti kreditues përfaqëson drejtimin kryesor të veprimtarisë, duke zënë 81 për qind të totalit të aktiveve.

- 21 -

3. FINANCAT PUBLIKE

Reformimi i sektorit te financave publike eshte ne thelb te strategjise se financave publike, qe mbulon periudhen 2007-2013. Kjo strategji mbeshtetet ne kater shtylla: permiresimi i menaxhimit te shpenzimeve publike, forcimi i menaxhimit te borxhit, zgjerimi i bazes se taksueshme dhe harmonizimi i politikes tatimore me perparesite kombetare; rritja e besueshmerise dhe performances se administratave tatimore dhe doganore. Politika aktuale e taksave ka ne thelb uljen e barres tatimore per sipermarrjen, thjeshtimin e sistemit dhe permiresimin e administrimit te te ardhurave. Keto politika synojne ne uljen e informalitetit ne ekonomi, rritjen e pajtueshmerise vullnetare, zgjerimin e bazes se taksueshme, rritjen e drejtesise se sistemit tatimor, nxitjen e sipermarrjes. Administrimi i te ardhurave ka kontribut thelbesor ne arritjen e objektivave strategjike te financave publike. Ne vazhdim te proceseve reformuese dhe ndryshimesh rrenjesore, sot administratat tatimore dhe doganore mbledhin nje sasi te ardhurash, qe ne perqindje te PBB eshte shume afer mesatares se rajonit, edhe pse politika tatimore e ndjekur gjate viteve te fundit ka qene ajo e uljes se taksave. Politikat në zbatim te kesaj shtylle te strategjise se financave publike synojnë të rrisin efikasitetin operativ të administratave dhe të nxisin shlyerjen vullnetare të detyrimeve nga taksapaguesit.

3.1. BILANCI DHE BORXHI I QEVERISË SË PËRGJITHSHME Zhvillimet e fundit fiskale

Zhvillimet ne sektorin fiskal gjate vitit 2009 janë ndikuar nga ecuria e faktoreve makroekonomike të brendshem dhe te jashtem, si dhe nga politikat buxhetore te Qeverise per te minimizuar efektet negative te krizes ekonomike dhe financiare boterore. Politika tatimore ka vijuar te kete si objektiv zgjerimin e bazes se taksueshme permes uljes se barres tatimore mbi te ardhurat nga puna, thjeshtimit te sistemit, forcimit te administrimit tatimore dhe doganore. Lidhur me tatimet indirekte, ka vijuar perafrimi i kuadrit ligjor mbi akcizat me legjislacionin e harmonizuar komunitar, me rritjen e normes se taksimit mbi disa nga mallrat e forta, bazuar ne Ligjin Nr. 10147 te 28.9.2009 publikuar ne Fletoren Zyrtare 144/12.10.2009, ne ndryshim te ligjit Nr. 8976 of 12.12.2002 "Per Akcizat", Ndryshimet pasqyrohen ne tabelen me poshte. Mallrat e taksueshme ne Republiken e Shqiperise NK Kod Pershkrimi Norma e Takses (ne Euro) Ishte I 09 01 11 00 09 01 12 00 09 01 21 00 09 01 22 00 III 22 08 Malto, Vere, Alkool dhe Pije Alkoolike Pije alkolike me forcë alkolike ndaj volumit mbi12 përqind. - nga prodhues vendas e të huaj me sasi < = 20.000 hektolitër/vit 1.14 euro/ liter 1.679 euro/liter Kafe e pjekur e dekafeinizuar ose jo Kafe Kafe e pa-pjekur e dekafeinizuar ose jo 0.38 euro/ kg 0.763 euro/kg 0.53 euro/kg Behet

1.068 euro/kg

- 22 -

- nga prodhues vendas e të huaj me sasi > 20.000 hektolitër/vit Pije alkolike me forcë alkolike ndaj volumit mbi12 përqind.

1.526 euro/ liter 0.53 euro/liter

2.29 euro/liter 0.763 euro/liter

IV 24 02 10 00 24 02 20

Duhan dhe nen-produktet e tij Puro dhe cigarillos që përmbajnë duhan Cigare që përmbajnë duhan 17.09 euro/kg 0.30 euro / package 19.08 euro/kg 0.38 euro/package

Shenim: kursi zyrtar I kembimit eshte siguruar nga nga Banka Qendrore e Shqiperise, mesatarja e kursit vjetor te kembimit (Janar­ Tetor 2009), 1 euro = 131 ALL

Udhezimi Nr. 7 te dates 16.06.2003 "Per taksen e Akcizes", ndryshuar me udhezimin nr. 31 te dates 26.05.2009 dhe publikuar ne fletoren zyrtare 89 / 17.06.2009 specifikon rimbursimin e akcizes ne rastet kur shuma e terheqjes se pulles fiskale per importimin dhe prodhimin e pijeve alkoolike nuk eshte bashkengjitur ne njesine e amballazhimit, per arsye te falimentimit, mbyllje te aktivitetit, prishje te kontrate me kompanite qe importohen pijet alkoolike.etj. Amendimi erdhi si pasoje e disa rasteve problematike te identifikuara nga administrata tatimore. Ne udhezimin 45 te dates 10.11.2009 "Per ndryshimin e udhezimit Nr. 7 of 16.6.2003 "Per taksen e Akcizes", te amenduar dhe publikuar ne Fletoren Zyrtare 161 te dates 26/11/2009, eshte parashikuar qe importi i letres "Malt Cigarette" ne forme tube me filter te cilat nuk jane autorizuar si taksapagues te aksizes, subjekte te birres dhe produkteve te cigareve, duhet te aplikojne prane Drejtorise se Pergjithshme te Tatimeve per te siguruar autorizimin e importit te maltos dhe letres se cigares ne forme tube, sipas disa critereve te percaktuara. Ky amendim ishte bere ne pergjigje te disa problemeve qe jane identifikuar pergjate zbatimit ne praktike Ne aspektin administrativ, Ministria e Financave, eshte ne procesin e dhenies me koncesion te prodhimit dhe ngritjes se sistemit te kontrollit te pullave fiskale (perfshire edhe pullat e barnave mjekesore, per te cilat nuk aplikohet akcize) Kriteret e kerkuara per tu plotesuar nga kompanite qe do te marrin pjese ne proceduren konkurrese, jane jo vetem sigurimi i pullave dhe shenjuesve fiskale me elemente sigurie teper te larte, por edhe ngritja e nje sistemi te kompjuterizuar gjurmimi dhe kontrolli te produktit, qysh nga momenti i prodhimit te produktit dhe deri tek destinacioni perfundimatar, tregtari i pakices. Sistemi do te siguroje te dhena te sakta mbi rregullsine e pullave fiskale apo shenjuesve fiskale, vendin dhe origjinen e produktit si dhe kompanine prodhuese. Sistemi do te aplikohet edhe per produktin birre,( vendas dhe te importit). Eshte parashikuar qe ne kushte normale, procedura e dorezimit te dokumentave te tenderit nga kompanive pjesemarrese ne tender, te jete data 15 Janar 2010. Pas modifikimit te dokumentave te tenderimit nga komisioni i hartimit te dokumentacionit, ky afat eshte shtyre per daten 2 shkurt 2010. Kompanite konkurruese do te ofrojne zgjidhjen e tyre sipas specifikimeve teknike-ekonomike te kerkuara nga autoriteti kontraktues, dhe komisioni i vleresimit te ofertave do te kryeje proceduren perzgjedhese te opsionit me te mire te propozuar. Ndryshime te rendesishme kane ndodhur ne kuader te tatimit mbi vleren e shtuar. Ashtu sic eshte prezantuar ne Artikullin 98 te SAA, nenligjet e meposhtme jane pergatitur ne kuader te implementimit te ligjit nr. 7928 of 27.04.1995 "Per TVSH": a) Bazuar ne VKM Nr. 1058 date 21.10.2009 "Per percaktimin e pragut minimal per regjistrimin per TVSH-ne", pragu i tatimit mbi vleren e shtuar (TVSH) ndryshon ne 5,000,000 (pese milione) Leke xhiro per vit kalendarik dhe hyn ne fuqi nga 1 Janari 2010 (Fletore Zyrtare 162/27.11.2009). Ulja e

- 23 -

pragut te TVSH-se nga 8 milion Leke ne 5 milion Leke erdhi si rrjedhoje e iniciatives per te zgjeruar bazen taksative te TVSH. Kjo do te coje ne rritjen e numrit te personave fizike dhe juridike qe deklarojne TVSH, ne rritjen e barazise te bizneseve, rritjen e transaksioneve bankare, ne rritjen e transparences dhe te ardhurave ne buxhetin e shtetit, si edhe ne uljen e evazionit fiskal. b) Udhezimi Nr. 30 date 12.05.2009 "Per disa ndryshime ne Udhezimin nr.17 date 13.05.2008 "Mbi TVSH", ndryshuar, permban keto ndryshime: Eshte shtuar pikea 8.1.3 "Pajisja e ndertesave te marra me qera": "Pavaresisht perjashtimeve ne artikullin 20 te ligjit nr 7928 date 27.4.1995 "Per TVSH", ndryshuar si me siper, personi I tatueshem ka te drejte, bazuar edhe ne kereksen paraqitur autoriteteve taksuese, te marre me qera ndertesen qe ai/ajo mobilon, sipas pikes 3 te te njejtit artikull. Keto pajisje nuk duhet te trajtohen si nje perjashtim nga TVSH, por do te konsiderohet si nje objekt taksimi, sipas artikullit 16 te ligjit "Per TVSH". Ne keto raste, personi I tatueshem paraqet nej kerkese te shkruar ne drejtorite rajonale te tatimeve ku personi eshte regjistruar, duke specifikuar te dhenat personale (emer, mbiemer, adrese etj). Rregullime të tjera jane si me poshte: Importi I mjeteve qe ndihmojne integrimin e jetes se paraplegjikeve deh tetraplegjikeve, duke perfshire ketu edhe mjete te adaptuara per perdorim nga keta te fundit. Importi i anijeve, sipas nen kapitujve 8901 20, 8901 30, 8901 90, 8902 00 per nomenklaturen e kombinuar te mallrave. Ne mungese te nje perfaqesuesi te zgjedhur tatimor, te gjitha detyrimet dhe penalitetet e tyre do te paguhen nga perfituesi lokal, bazuar ne ligjin nr. 10 003 date 06.10.2008. Jane marrre masa per rimbursimin e TVSH-se dhe parashikime per interesat mbi vonesat ne rimbursime. Shtimi i nenit 75/1 "Rimbursimi i TVSH dhe kompensimi i detyrimeve tatimore" ne ligjin nr. 9920 date 19.05.2008 "Per procedurat tatimore ne Republiken e Shqiperise" percakton rimbursimin e personave tatimpagues te regjistruar me TVSH per TVSH e paguar me teper, me nje kerkese per rimbursim ne Drejtorite Rajonale Tatimore. Brenda 30 diteve kalendarike, Administrata Tatimore ben verifikimin e dokumentave perkates, dhe TVSH rimbursohet ne momentin qe permbushen te gjitha kushtet. Ne te kundert, personi tatimor ka te drejte te mos paguaje detyrimet e ardhshme deri sa te plotesohet shuma e TVSH per tu rimbursuar. (Ligji Nr. 10148 date 28.09.2009, publikuar ne fletoren zyrtare 144/12.10.2009). Ligji Nr. 10144 date 28.09.2009 ne ndryshim te Ligjit Nr. 7928 date 27.04.1995" Per TVSH", ka sjelle keto ndryshime: Ne nenin 52, "Rimbursimi si rrjedhoje e apelimeve tatimore", percaktohet rimbursimi i TVSH si pasoje e apelimit te nje vleresimi tatimor, sipas afateve dhe rregullave specifikuar ne nenin 110 te Ligjit nr. 9920 date 19.05.208 "Per procedurat tatimore ne Republiken e Shqiperise", i ndryshuar. Ne nenin 53 "Interesat per pagesat e vonuara te rimbursimeve", specifikohet qarte se kur autoritetet tatimore nuk rimbursojne TVSH brenda afateve ligjore, ato jane te detyruara te paguajne interesa per vonesat, sipas nenit 76 te ligjit te procedurave. Eshte rivendosur perjashtimi nga TVSH-ja ne import per te gjitha shtypshkrimet, revistat, gazetat dhe librat e cdo lloji. Efekti ne te ardhura per vitin buxhetor 2010 llogaritet ne rreth 350 milione leke. Me kete ndryshim eshte permbushur edhe nje prej rekomandimeve te komisionit europian per perafrimin e legjislacionit tone te TVSH-se ne linje me ate te BE-se, per kete kategori mallrash. Ndryshime ligjore ka patur gjate 2009 edhe ne lidhje me taksen e punes, ne vijim te politikave per formalizimin e tregut dhe nxitjes se punesimit te nisura ne vitin 2006. Ne vitin 2006, u ul me 1/3 e taksës së punës, kontributit të sigurimeve shoqërore, nga 29 % bëhet 20 %, ndërsa në Maj të viti

- 24 -

2009, u ul në nivelin e 15%. Kjo përbën uljen më të qenësishme dhe kontributin më të madh që dha qeveria për të nxitur punësimin dhe për të mbështetur iniciativat e zënies me punë. Gjithashtu kjo ulje dha mundësinë për të rritur formalizimin e tregut të punës dhe nxjerrjen në dritë të të gjithë të punësuarve. Synimi i uljes së taksës së punës ka qënë lehtësimi i aktivitetit te subjekteve nga barra e kontributeve duke krijuar mundesite per rritjen e numrit te te punësuarve, rritjen e numrit te kontributpaguesve ne sistemin e sigurimeve shoqerore, shmangien e veprimtarise jo formale dhe krijimin e raporteve me te drejta ne zerat e shpenzimeve me synimin e deklarimit real te pagave e shpërblimeve Sistemi i Sigurimeve Shoqerore i vendosur me ligjin nr.7703, date 11.5.1993 "Per Sigurimet Shoqerore ne Republiken e Shqiperise",(i ndryshuar), ofron mbrojtje per te gjithe personat ekonomikisht aktive, ne rast te pakesimit te te ardhurave per shkak te semundjes, barrelindjes, per moshe madhore, per shkak invaliditeti apo ne rast vdekje, per shkak te aksidenteve ne pune dhe per papunesine. Shpenzimet per sistemin e sigurimeve financohen nga kontributet e personave juridike dhe fizike dhe kontributet e shtetit, per kategori te veçanta punonjesish, te cilat administrohen ne menyre te ndare ne 5 deget e sigurimit te cilësuara me lart. Gjithashtu shpenzimet e skemës mbulohen edhe me financime shtetërore ne rast te rritjes se pensioneve me shume se indeksi vjetor i çmimeve ose nga subvencione te tjera te domosdoshme per shkak te balancimit te te ardhurave me shpenzimet, kur kontributet nuk mjaftojnë. Per kete arsye dhe bazuar ne rezultatin financiar te çdo dege sigurimi, reduktimi i mases se kontributit me nje total prej 5 pike % , qe nga 1 Maj 2009, ndikoi te gjithë degët e sigurimit shoqeror, duke prekur me pak degen e pensioneve e cila mbetet defiçitare. Masa aktuale e kontributit te sigurimit shoqeror, qe paguhet nga punedhenesit dhe punemaresit, per te pese deget e sigurimit eshte 24.5 perqind e pages bruto. Per efekt te pageses ne fondin e sigurimeve shoqerore, masa e pergjithshme kontributive, si me lart, ndahet midis punemarresve dhe punedhenesve. Punemarresit paguajne kontribut ne masen 9.5 perqind te pages bruto ndersa punedhenesit 24 perqind te kesaj page. Per personat e vetepunesuar dhe per anetaret e papaguar te familjes qe jetojne e punojne me personin e vetepunesuar, per arsye te mos mbulimit te deges se semundjeve, aksidenteve dhe te papunesise, masa e kontributit eshte 26.2 % e pages bruto minimale dhe paguhet totalisht nga personi i vetpunesuar. Kontributi sipas degeve te sigurimit dhe ndarja ndermjet punedhenesit dhe punemaresit ka kete strukture, si me poshte: Deget e Sigurimit Totali Per paaftesi te perkohshme Per barrelindje Per pensione Per aksidente Per papunesine TOTALI Sigurimi shendetesor Shuma 0.3 1.4 21.6 0.3 0.9 24.5 3.4 27.9 Per te punesuarit Punedhenesi 0.12 0.57 8.81 0 0 9.5 1.7 11.2 Punemarresi 0.18 0.83 12.79 0.3 0.9 15 1.7 16.7 23 7 30 1.4 21.6 Te Vetepunesuarit

Ligji baze nr. 9632 date 30.10.2006 "Per sistemin e taksave vendore" eshte ndryshuar me ligjin nr. 10146, date 28.9.2009. Ndryshimet konsistojne ne: Rishikimin e takses se ndikimit ne infrastrukture per ndertesat qe jane ne proces legalizmi, ne masen 0.5 perqind te vleres se investimit, nga 1-4% qe eshte per ndertimet e tjera.

- 25 -

Rishikimi i takses se tabeles, duke unifikuar nivelin e saj ne 1 euro per tabelat per qellim reklamimi. Rishikimi i takses se reklames, duke e rritur me rreth 100%. Impakti ne te ardhura i ndryshimeve me lart per vitin 2010 llogaritet ne + 500 milione leke. Vazhdon zbatimi i politikave tregtare liberalizuese te Shqiperise, permes zbatimit te angazhimeve tarifore ne Marreveshjen e Ndermjetme BE-Shqiperi, CEFTA, MTL me Turqine, qe do te kete efekt mbi te ardhurat per vitin 2010 dhe ne vijim. Ecuria e zerave kryesore te te ardhurave per vitin 2009 Situata e financave publike gjate 2009 eshte karakterizuar nga nje renie e te ardhurave buxhetore ne krahasim me pritshmerite. Te ardhurat ne buxhetin e konsoliduar per vitin 2009 jane 268.2 miliarde (11 mujor), 22.4 miliarde me pak se parashikimi per kete periudhe. Te ardhurat nga tatimet dhe doganat jane 192 miliarde leke, 8.4 miliarde me pak se parashikimi dhe 2.2 perqind me shume se ne vitin 2008; te ardhurat nga taksat vendore jane 11.1 miliarde per 11 mujorin, 4.2 miliarde me pak se parashikimi dhe 7.4 perqind me te larta se nje vit me pare; te ardhurat ne buxhetet e pavarura jane 45.5 miliarde, 2.7 miliarde me pak se parashikimi dhe 5.5 perqind me shume se ne vitin 2008; te ardhurat jo tatimore arriten ne 17.1 miliarde, me nje diference te konsiderueshme ndaj parashikimit prej 4.8 miliarde me pak dhe ndaj nje viti me pare prej 16 perqind me pak; te ardhurat nga ndihmat jane 2.5 miliarde leke, 2.3 milarde me pak se parashikimi dhe 68 perqind me shume se nje vit me pare.

Te tjera, 19.75

Taksa mbi te ardhurat dhe fitimin 16.21

Taksa mbi mallra dhe sherbime, 44.35

Kontribute 19.69

Taksa mbi pasurine 0%

2008

Te tjera, 11.33

Taksa mbi te ardhurat dhe fitimin, 17.09

Taksa mbi mallra dhe sherbime, 52.80

Kontribute, 18.09

Taksa mbi pasurine, 0.70

Nisur nga te dhenat e pritshme te tatimeve dhe doganave per muajin dhjetor, si dhe nga vleresime te Ministrise se Financave, ne total tatimet dhe doganat pritet te mbledhin per gjithe vitin 2009 rreth 209.8 miliarde leke, 12.8 miliarde me pak se parashikimi; te ardhurat nga kontributet e sigurimeve shoqerore dhe shendetesore pritet te jene 46.4 miliarde leke, 4.6 miliarde leke me pak se

- 26 -

parashikimi, dhe 2.9 perqind me pak kundrejt 2008; te ardhurat e pritshme nga taksat vendore per 12 mujorin jane rreth 13.4 nga 18.4 miliarde te parashikuara; parashikimi per 12 mujorin per te ardhurat jo tatimore eshte rreth 18.5 miliarde leke, 6.4 miliarde me pak se parashikimi per vitin 2009. Të ardhurat tatimore, që përbejnë pjesën më të rëndësishme të të ardhurave të buxhetit, u ndikuan gjate ketij viti nga ngadalesimi i rritjes ekonomike ne krahasim me parashikimin, nga ecuria e volumit dhe cmimeve te importit, si dhe nga ndryshimet ne politika per disa nga zerat e te ardhurave. Per periudhen 11 mujore 2009, ne grupin e madh te te ardhurave tatimore, burimi me i rendesishem jane te ardhurat nga taksimi i mallrave dhe sherbimeve (ndryshe taksimi i konsumit ose indirekt), me 52 perqind te totalit te te ardhurave tatimore; te ardhurat nga taksimi i te ardhurave (te individeve dhe bizneseve) jane ende ne nivel modest per nga rendesia (krahasuar me ekonomite e zhvilluara), me 17 perqind te te ardhurave tatimore; te ardhurat nga kontributet prodhojne 19 perqind te te ardhurave tatimore; kontribut jo te rendesishem ka taksimi i pasurise ne Shqiperi, me vetem 0.64 perqind te te ardhurave tatimore. Pergjate viteve, taksimi i konsumit e ka rritur rendesine kundrejt taksimit te te ardhurave: nga TVSH dhe akciza merrej rreth 44.3 perqind e te ardhurave tatimore ne vitin 2001, kundrejt 52 perqind te vitit 2009. theksojme se norma e TVSH ka mbetur e pandryshuar per me shume se dhjete vjet; rritja domethenese e te ardhurave nga ky tatim eshte reflektim i rritjes se PBB, ndryshimit te struktures se ekonomise dhe mire administrimit. Te ardhurat nga taksimi i te ardhurave dhe fitimit kane ruajtur pak a shume te njejtin nivel prej 16-17 perqind te te ardhurave tatimore. Ketu ka pasur dy efekte te kunderta mbi te ardhurat: ulja e normave te taksave direkte dhe zgjerimi i bazes se taksueshme. Vlen te permendet se taksimi i kompanive eshte ulur ne menyre domethenese, ndersa te ardhurat nga taksimi individual jane rritur si rezultat i thjeshtimit te sistemit te taksimit dhe masave administrative per uljen e informalitetit. Nuk ka progres te dukshem ne mbledhjen e te ardhurave nga taksimi i pasurise, si rezultat i problemeve te perhershme lidhur me regjistrimin dhe deklarimin e drejte te pasurise se paluajtshme nga individet. Taksat e tjera sic jane taksat kombetare, disa taksa lokale, taksat mbi tregtine nderkombetare, taksat mbi automjetet dhe disa zera te tjere me pak te rendesishem kane nje pjese me te vogel ne totalin e te ardhurave tatimore, nga 19.8 perqind ne vitin 2001 ne 11.3 perqind ne vitin 2008, sic pasqyrohet ne grafiket me poshte.

TVSH ne muaj 2009

8,000

mln leke

6,000

4,000

2,000

janar mars maj korrik shtator nentor

TVSH Dogane

TVSH Tatime

TVSH 2009/2008

30,000 25,000

mln leke

20,000 15,000 10,000 5,000 1 2 3 4

2008 2009

Tremujor

Te ardhurat nga TVSH per 11 mujorin sipas te dhenave te Ministrise se Financave jane 99.9 miliarde leke, 4.2 miliarde me pak se parashikimi dhe 2.3 perqind me shume se nje vit me pare. Te ardhurat nga TVSH ne import gjate 2009 jane ndikuar nga renia e importeve krahasuar me vitin 2008 (duke perfshire ketu edhe efektin e zhvleresimit te lekut) si dhe nga ulja e cmimeve te disa produkteve si drithrat, materialet e ndertimit, karburantet, etj. Te dhenat mbi shperndarjen sektoriale te TVSH tregojne se sektori i industrise ka dhene gjate ketij viti 20 perqind te te ardhurave nga TVSH, ndertimi 36 perqind,

- 27 -

sherbimet 31 perqind. Rritja vjetore e te ardhurave nga TVSH ne industri (6 mujori i pare 2009 kundrejt 6 mujorit te pare te 2008) eshte negative me 24 perqind me pak, ndersa ndertimi, sherbimet dhe transporti kane rritje pozitive te te ardhurave nga TVSH. Per 12 mujorin te ardhurat nga TVSH pritet te arrijne ne rreth 109 miliardë lekë , me rritje vjetore 1.75 perqind (rritja ne Dogana 2.4 përqind, ndërsa rritja në Tatime 0.2 përqind). Per 11 mujorin te ardhurat nga taksa doganore arriten ne 7,1 miliarde leke, qe ishte dhe niveli i parashikuar i tyre per periudhen. Per 12 mujorin keto te ardhura pritet te jene 8 miliarde, 170 milione leke me shume se plani dhe 7.5 perqind me pak se nje vit me pare. Per 2009, tarifa mesatare doganore (not ëeighted average) ishte 2 perqind. Gjate ketij viti vijuan reduktimet tarifore nga zbatimi i marreveshjes se tregtise se lire me vendet CEFTA dhe me Bashkimin Europian. Te ardhurat nga Akciza per 2009 kane qene ndjeshem me te uleta se parashikimi dhe me rritje negative vjetore (30.5 miliarde leke per 11 mujorin, nga 33.5 miliarde te parashikuara per periudhen dhe nga 30 miliarde te nje viti me pare). Uljen me te madhe e kane pasur te ardhurat nga karburantet e importuara. Renie te ndjeshme kane patur zhdoganimet e karburantit gjate muajve te fundit, shtator, tetor, nentor dhe dhjetor, krahasuar me muajt paraardhes si dhe me te njejtat periudha te vitit 2008 (rënia vjetore totale është -1.8 përqind, ndërsa për muajt e fundit të vitit shkon ne 16 përqind). Gjate tremujorit te dyte te vitit 2009, struktura e akcizes se naftes ndryshoi nga ad valorem ne vlere fikse per njesi (37 leke per liter), duke eliminuar efektin e cmimit mbi te ardhurat nga kjo takse. Gjate vitit 2008 te ardhurat nga akciza u ndikuan pozitivisht nga cmimi i larte i naftes se importuar dhe nga struktura ad valorem e akcizes. Per 12 mujorin, te ardhurat nga akciza pritet te jene ne nivelin 33 miliarde leke , me nje rritje prej vetem 1.8 perqind kundrejt vitit 2008 dhe rreth 3.8 miliarde me pak se parashikimi per 2009. "Kontributin" kryesor ne mosrealizim e jep akciza mbi karburantet, qe perben pjesen derrmuese te te ardhurave. Rritja vjetore e importimit te ketij artikulli per 2009 eshte vetem 0.4 perqind kundrejt 19 dhe 4.2 perqind rritje vjetore per 2007 dhe 2008. Ne grupin e tatimeve direkte (tatimi mbi te ardhurat), veme ne dukje ecurine e mire te te ardhurave nga taksimi personal, i cili ne 2007 u reformua thellesisht ne taksim proporcional te te ardhurave nga puna dhe ne Te ardhurat nga tatimi mbi pagen 2009 vendosjen e nje norme unike prej 10 900.0 perqind mbi te gjitha 800.0 llojet e te ardhurave personale. Gjate 700.0 2009, rritja vjetore e 600.0 tatimit mbi te ardhurat personale 500.0 (TAP) eshte rreth 12 400.0 perqind (24.2 Janar Mars Maj Korrik Shtator Nentor miliarde leke te mbledhura nga 21.5 Sektori publik Sektori jo publik ne 2008 per 11 mujorin), dhe kontribuesit kryesore jane tatimi mbi pagat ne sektorin publik (rritje yoy 9.9%), tatimi mbi pagat ne sektorin privat (rritje yoy 18.7%) dhe tatimi mbi te ardhurat nga interesat (rritje yoy 33.6%). Tek te ardhurat nga puna ne sektorin privat nje pjese e efektit i dedikohet masave administrative (sic eshte vendosja e referencave per numrin e te punesuarve ne biznesin e vogel). Nga te dhena paraprake te Administrates Tatimore dhe vleresime te Ministrise se Financave per gjysmen e pare te 2009, rezulton nje rritje e numrit te taksapaguesve te TAP prej 4 perqind. Nga krahasimi i te dhenave me vitin 2008, vihet re kalimi i nje pjese te kontribuesve nga sektori i ndermarrjeve publike ne sektorin privat si rezultat i privatizimeve. Ne 2009 sektori privat ka 21,403 kontribues me shume se nje vit me pare. Nderkohe, sipas sektoreve te ekonomise, ka nje rritje te taksapaguesve te TAP ne sektorin e sherbimit me 6 perqind dhe ne sektorin e tregtise me 15 perqind, ndersa industria dhe ndertimi kane pakesuar perqindjen e tyre ne numrin total te kontribuesve te tatimit mbi pagen. Persa i takon shperndarjes sektoriale, tre te katertat e te ardhurave gjithsej nga tatimi mbi te ardhurat

mln leke

- 28 -

personale vijne nga sektori i sherbimit, 11 perqind nga tregtia, dhe pjesa tjeter nga sektoret e tjere te ekonomise. Rritja vjetore e te ardhurave nga TAP ne sektorin e sherbimeve shenoi 87 perqind per tremujorin e dyte 2009, ndersa te ardhurat nga TAP ne tregti dhe industri paten rritje vjetore negative prej 18 dhe 27 perqind. Taksimi i biznesit gjate 2009 ka dhene me pak te ardhura se parashikimi dhe nje vit me pare. Ketu i referohemi tatim fitimit dhe taksimit te biznesit te vogel. Te ardhurat nga ky grup tatimesh perbejne 7.3 perqind te te ardhurave tatimore. Per 11 mujorin ato arriten ne 18.1 miliarde, ose 5.6 perqind me pak se nje vit me pare, te ndara ne: tatimi mbi fitimin 15.8 miliarde leke nga 16.8 te nje viti me pare; taksa mbi biznesin e vogel 2.3 nga 2.5 miliarde te nje viti me pare. Kundrejt parashikimit ne buxhetin e rishikuar te 2009, tatim fitimi ka realizuar planin e te ardhurave per 11 mujorin, ndersa taksa vendore mbi xhiron e biznesit te vogel ka nje diference prej 600 milione leke. Veme ne dukje se ne buxhetin e rishikuar te 2009, te ardhurat e parashikuara nga tatimi mbi fitimin u pakesuan me rreth 3.5 miliarde leke, kryesisht si rezultat i mosrealizimit të këtij zëri si pasojë e veshtiresive financiare te biznesit ne disa sektore te ekonomise gjate 2009. Per pasoje, parapagimet e tatim fitimit kane qene me te uleta se parashikimi per kete vit. Sektoret me te goditur ne kete drejtim jane sherbimet, tregtia dhe industria, te ardhurat e te cilave nga TF kane ulje krahasuar me nje vit me pare. Sektori publik e ka pakesuar me tej pjesen e tij ne totalin e te ardhurave nga tatim fitimi, me vetem 2.6 perqind. Te ardhurat nga kontributet perbejne 19 perqind te te ardhurave tatimore (sipas te dhenave per 11M 2009). Per periudhen janar-nentor 2009 ato arriten ne 45.5 miliarde leke me nje diference prej 2.7 miliarde kundrejt parashikimit dhe me rritje 5 perqind ndaj nje viti me pare. Per 12 mujorin te ardhurat e parashikuara jane 49.2 miliarde leke, 4.7 miliarde me pak se parashikimi dhe 2.7 perqind me shume se fakti i vitit 2008. Gjate vitit 2009, pati nje ulje te normes kontribuese te punedhenesit prej 5 pike perqindje, me efekt nga 1 Maji 2009, duke e reduktuar perqindjen e kontributit per punedhenesin ne 15 perqind te pages bruto dhe totalin e kontributit per sigurime shoqerore dhe shendetesore ne 27.9% nga 32.9% te pages bruto. Per 11 mujorin, te ardhurat tatimore te pushtetit lokal arriten ne 11.1 miliarde leke, 4.2 miliarde me pak se parashikimi dhe 7.4 perqind me shume se nje vit me pare. Taksimi i pasurise (per te cilin folem me lart) perben 25 perqind te totalit; taksa vendore e biznesit te vogel 22 perqind te totalit te te ardhurave lokale. Rritjen me te madhe vjetore per 11M e paten te ardhurat nga taksat e tjera lokale, prej 14.7 perqind ndaj 11M 2008. Kontribuesi kryesor ne kete grup eshte taksa e infrastruktures mbi ndertimet e reja. Te ardhurat nga ky ze u rriten me 55 perqind ndaj nje viti me pare. Te dhenat mbi shperndarjen gjeografike te te ardhurave nga taksat lokale, tregojne se gati e gjysma e tyre mblidhet ne qqrkun e Tiranes; 11 perqind ne qarkun e Durresit; 10 perqind ne qarkun e Vlores. Te ardhurat e mbledhura nga taksat lokale jane dukshem nen nivelin potencial te tyre, pasoje e veshtiresive ne administrimin dhe mbledhjen e taksave mbi pasurine dhe biznesin e vogel. Te ardhurat nga biznesi i vogel u ndikuan negativisht dhe nga ngadalesimi i pergjithshem i aktivitetit ekonomik gjate 2009.

- 29 -

Shpenzimet e pergjithshme te buxhetit, ne fund te muajit nentor 2009, kane arritur ne rreth 332.6 miliarde leke, nga rreth 351.3 miliarde leke te parashikuara per kete periudhe, duke u realizuar ne rreth 94.7 perqind ose me nje mosrealizim prej rreth 18.7 miliarde leke. Krahasuar me planin vjetor, keto shpenzime jane realizuar ne rreth 83.0 perqind, ndersa kundrejt te njejtes periudhe te nje viti me pare, shpenzimet buxhetore rezultojne rreth 46.8 miliarde leke me te larta ose rreth 16.4 perqind me shume. Shpenzimet korente, kane arritur ne rreth 247.7 miliarde leke ose rreth 97.1 perqind te planit te periudhes, duke rezultuar me nje mosrealizim prej rreth 7.4 miliarde leke. Krahasuar me planin vjetor keto shpenzime jane realizuar ne rreth 86.8 perqind, nderkohe qe krahasuar me te njejten periudhe te vitit te kaluar, keto shpenzime rezultojne rreth 34.9 miliarde leke me te larta ose rreth 16.4 perqind me shume.

Shpenzimet korrente dhe ritmi i rritjes se tyre

1. 12

Ne milione leke

1. 09

1. 06

1. 07

250,000 200,000 150,000 100,000 50,000 0

116,647 123,197

1. 11

1. 12

300,000

1. 16 1. 05

1.20 1.15 1.05 1.00 0.95 0.90 1.10

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Shpenzime Korrente Rritmi i rritjes

Brenda shpenzimeve korente, shpenzimet e personelit, qe perfaqesojne rreth 22.6 perqind te totalit te shpenzimeve korente te realizuara gjate periudhes janar-nentor 2009, rezultojne me nje tejkalim prej rreth 1.5 miliarde leke ose rreth 2.7 perqind me shume se parashikimi i periudhes. Tejkalimi ne zerin shpenzime personeli eshte rrjedhoje e tejkalimit ne zerin shpenzime per paga me rreth 1.0 miliarde

Shpenzimet e personelit dhe ritmi i rritjes se tyre

1. 14

1. 10

1. 07

1. 10

1. 05

1. 02

1. 04

70,000

1. 22

1.40

0. 96

Ne milione leke

60,000 50,000 40,000 30,000 20,000 10,000 0

28,996 35,440

1.20 1.00 0.80 0.60 0.40 0.20 0.00

Ne %

1. 01

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Personeli Rritmi i rritjes

- 30 -

Ne %

133,880

149,409

160,410

168,476

170,593

189,433

212,829

247682

36,039

38,492

42,413

46,462

48,883

50,922

58,034

55934

leke dhe tejkalimit ne zerin kontribute per sigurime shoqerore me rreth 452 milione leke. Shpenzimet e personelit ne fund te muajit nentor kane arritur ne rreth 93.9 perqind te planit vjetor. Krahasuar me te njejten periudhe te nje viti me pare, shpenzimet e personelit rezultojne rreth 2.1 miliarde leke me te ulta, ose rreth 3.6 perqind me pak, nderkohe qe shpenzimet per paga rezultojne rreth 0.7 miliarde leke me te ulta, ose rreth 1.4 perqind me pak dhe shpenzimet per kontribute te sigurimeve shoqerore rreth 1.4 miliarde leke me te ulta, ose rreth 15 perqind me pak. Shpenzimet per interesa, qe perfaqesojne rreth 13.1 perqind te totalit te shpenzimeve korente te realizuara gjate kesaj periudhe, rezultojne me Interesat nje kursim prej rreth 353 milione leke, kursim ky i 30,000 evidentuar ne interesat e 25,000 jashtme. Kundrejt planit te 20,000 periudhes interesat jane 15,000 realizuar ne rreth 98.9 10,000 perqind, ndersa krahasuar 5,000 me nje vit me pare ato rezultojne rreth 3.7 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 miliarde leke me te larta ose rreth 13.1 perqind me Te brendshme Te Huaja shume, rrjedhoje kjo e interesave te brendeshme te cilat rezultojne rreth 1.8 miliarde leke me te larta se nje vit me pare dhe e interesave te jashtme qe jane rreth 1.9 miliarde leke me te larta.

Ne milione leke

28,084 27,787 25,975 21,255 26,130 24,985 21,570

Shpenzimet operative dhe te mirembajtjes gjate 1.40 30,000 njembedhjetemujorit 1.20 25,000 2009 arriten ne rreth 1.00 20,000 26.2 miliarde leke duke 0.80 qene rreth 3.7 miliarde 15,000 0.60 leke nen nivelet e 10,000 0.40 parashikuara, ose rreth 5,000 0.20 12.4 perqind nen 0.00 0 parashikimin e 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 periudhes. Krahasuar Shpenzime Operative Mirembajtje Rritmi i rritjes me planin vjetor keto shpenzime deri ne fund te muajit nentor kane arritur ne nivelin 75.6 perqind te planifikimit vjetor. Ne te njejten kohe ato rezultojne rreth 4.1 miliarde leke me shume se nje vit me pare ose rreth 18.3 perqind me te larta.

Shpenzimet operative e te mirembajtjes dhe ritmi i rritjes se tyre

1. 32 1. 13 1. 14 1. 18 1. 09 1. 06

Ne milione leke

0. 87

0. 99

0. 85

Ne %

7,000

1. 66

27,146

22,461

20,481

15,470

13,487

Subvensionet dhe ritm i i rritjes se tyre 1.80 1.60 1.40 1.20 1.00 0.80 0.60 0.40 0.20 0.00

17,801

19,473

20,610

20,364

17,256

19,525

22,182

26,244

Ne milione leke

6,000

1. 03 1. 01 0. 89 0. 86

5,000 4,000 3,000 2,000 1,000 0

2000 2001

2002 2003

2004

2005

2006

2007 2008

2009

Subvecionet

Rritmi i rritjes

Shpenzimet per subvencione ne fund te muajit nentor 2009, rezultojne ne rreth 99.5 perqind te parashikimit vjetor ose ne rreth 90.6 perqind te planifikimit vjetor. Kundrejt nje viti me pare keto shpenzime rezultojne rreth 42 milione leke me te larta ose rreth 2.3 perqind me shume.

1. 02

- 31 -

Ne %

0. 72

0. 68

0. 69

Shpenzimet per sigurimet gjate periudhes janar-nentor 2009, rezultojne rreth 147 milione leke me pak apo rreth 0.2 perqind nen parashikimin e periudhes. Kjo situate eshte rrjedhoje e tejkalimit prej rreth 0.7 miliarde Shpenzimet per sigurimet sociale leke te shpenzimeve per sigurimet 100,000 shoqerore dhe e 80,000 mosrealizimit me rreth 0.9 miliarde 60,000 leke te shpenzimeve 40,000 per sigurimet 20,000 shendetesore. Ne fund te nentor, keto 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 shpenzime rezultojne ne nivelin 90.5 Sigurime Shoqerore Sigurime Shendetsore perqind te planit vjetor. Krahasuar me nje vit me pare shpenzimet per sigurimet shoqerore rezultojne rreth 7.4 miliarde leke me te larta ose rreth 12.5 perqind me shume, ndersa shpenzimet per sigurimet shendetesore rezultojne rreth 11.3 miliarde leke me te larta ose rreth 1.2 here me te larta, duke bere qe shpenzimet per sigurimet ne total te rezultojne rreth 18.6 miliarde leke me te medha ose rreth 27.4 perqind me shume se viti i kaluar.

Ne milione leke 66174 58,822 54,444 47,595 43,780 39,589 36,288 32,754 29,896

Shpenzimet per buxhetin lokal kane arritur ne rreth 29.3 miliarde leke nga rreth 32.4 miliarde leke te planifikuara per kete Shpenzimet per pushtetin lokal dhe ritmi i rritjes se tyre periudhe te vitit 2009, duke rezultuar 35,000 1.60 me nje mosrealizim 1.40 30,000 prej rreth 3.1 miliarde 1.20 25,000 leke ose rreth 9.6 1.00 20,000 perqind me pak se 0.80 15,000 plani i periudhes. Deri 0.60 10,000 0.40 ne kete periudhe 5,000 0.20 keto shpenzime kane 0 0.00 arritur ne nivelin 79.5 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 perqind te planit vjetor. Krahasuar me Buxheti lokal Rritmi i rritjes nje vit me pare keto shpenzime rezultojne rreth 6.9 miliarde leke me te larta ose rreth 31.1 perqind me shume.

1. 47 1. 48 1. 34 1. 18 1. 05 1. 23 1. 04

Ne milione leke

0. 98

1. 31

Ne %

25,928

Pagesa e papunesise dhe ndihm a ekonom ike

15,000

10,000

11,001 9,434 8,240 8,244 7,870 6,001 5,930 6,215 6,370

5,000

0

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Pagesa e papunesise

Ndihma Ekonomike

Pagesa e papunesise rezulton me nje mosrealizim prej rreth 5.2 perqind ose rreth 43 milione leke me pak se parashikimi duke qene rreth 30 milione leke me shume ose rreth 4.0 perqind me shume se nje vit me pare. Deri ne fund te nentorit, pagesa e

Ne milione leke

13480

- 32 -

papunesise ka perfaqesuar rreth 82.6 perqind te planifikimit vjetor. Ndihma ekonomike gjate periudhes janar-nentor 2009 eshte realizuar me rreth 106.7 perqind te planit te periudhes ose rreth 847 milione leke me shume se planifikimi, duke qene ne te njejten kohe rreth 2.5 miliarde leke me shume ose rreth 22.5 perqind me e larte se nje vit me pare. Ndihma ekonomike e realizuar deri ne fund te muajit nentor perfaqeson rreth 97.2 perqind te planit vjetor. Deri ne fund te njembedhjetemujorit rreth 511 milione leke jane perdorur per kompensimin ne vlere te pronareve. Kjo shume perfaqeson rreth 28.9 perqind te parashikimit vjetor. Po keshtu rreth 500 milione leke ose rreth 15.8 perqind e parashikimit vjetor jane perdorur per kompensimin e ish te perndjekurve politike. Shpenzimet kapitale deri ne fund te njembedhjetemujorit 2009 jane realizuar ne nivelin 90.5 perqind te parashikimit te periudhes ose rreth 84.5 perqind te planit vjetor duke rezultuar me nje mosrealizim prej rreth 8.9 miliarde leke ndaj planit te periudhes. Brenda ketyre shpenzimeve, investimet me financim te brendeshem jane realizuar ne masen 90.5 perqind, pra me nje mosrealizim prej rreth 7.3 miliarde leke, nderkohe qe investimet me financim te huaj jane realizuar ne masen 90.8 perqind te parashikimit te periudhes, duke rezultuar me nje mosrealizim prej rreth 1.6 miliarde leke. Ne krahasim me planin vjetor keto investime jane realizuar respektivisht 85.7 perqind dhe 79.2 perqind.

Krahasuar me vitin e kaluar investimet e brendeshme rezultojne rreth 37.6 miliarde leke me te larta ose rreth 1.2 here me te larta, nderkohe qe investimet me financim te jashtem rezultojne rreth 21.8 miliarde leke me te ulta, ose rreth 41.5 perqind me pak. Per rrjedhoje investimet ne total ne fund te njembedhjetemujorit 2009 jane rreth 15.7 miliarde leke me te larta se ne te njejten periudhe te nje viti me pare, ose 22.8 perqind me shume.

- 33 -

Planifikimi i shpenzimeve buxhetore per vitin 2010 eshte mbeshtetur ne proçedurat e buxhetimit mbi baza objektivash e produktesh te vena ne zbatim ne te gjitha institucionet buxhetore per here te pare gjate vitit 2009. Shpenzimet e pergjithshme te buxhetit te te shtetit per vitin 2010 jane ne nivelin 410.721 milione leke, me nje rritje prej 2.5% krahasuar me Buxhetin e Rishikuar te vitit 2009, ose ne shume absolute rreth 9.813 milione leke me shume. Ato perfaqesojne rreth 32.1% te PBB. Theksojme qe ne kete vleresim nuk perfshihet perdorimi i te ardhurave nga privatizimet strategjike, pasi ato do te jene objekt i buxheteve suplementare. Gjate vitit 2010, keto burime do të perdoren kryesisht për:

· · · ·

Reduktimin e deficitit buxhetor në 3.9% te PBB, Rritjen e diferencuar të pagave 4-10%, Rritjen e pensioneve me 7% per qytetin dhe 15% për fshatin Mbajtjen e një ritmi të lartë të investimeve prej 6.7% te PBB. dhe

Shpenzimet për Personelin Shpenzimet e personelit per vitin 2010 janë bazuar në politikën e përcaktuar në PBA 2010-2012. Ato kapin nivelin 67.655 milione leke ose 13.6% me shume se Buxheti i Rishikuar i vitit 2009, gje qe reflekton nje sere ndryshimesh struktrurore ne kategorizimet e niveleve te pagave, si edhe rritjen eventuale te numrit te punonjesve. Gjithashtu është parashikuar një rritje e diferencuar e pagave ne masen 4-10%, me efekt që nga 1 Korrik 2010 për të gjithë administratën publike. Theksojme se efektet e rritjes së pagave do te përballohen nga alokimi fondit rezerve per politika te reja pagash prej 3 miliarde leke. Shpenzimet për Interesat Parashikimi i shpenzimeve për interesa është bazuar në strategjinë e borxhit të Ministrisë së Financave dhe të niveleve të parashikuara të financimeve të brendshme dhe të huaja. Per vitin 2010 keto shpenzime jane ne masen 43.5 miliarde leke ose 3.4% te PBB ose 18.5% me te larta se Buxheti i Rishikuar 2009. Shpenzimet Operative dhe të Mirëmbajtjes Shpenzimet operative dhe të mirëmbajtjes per vitin 2010 do të jene ne nivelin 2.9% te PBB ose 7.4% me te larta se ne buxhetin e rishikuar 2009. Kjo rritje, si rrjedhojë e rritjes së nivelit të investimeve, do te orientohet në rritjen e shpenzimeve të funksionimit dhe mirëmbajtjes, duke synuar reduktimin ne maksimum te shpenzimeve te mirefillta administrative, në përputhje edhe me rekomandimet e raportit PEIR të BB. Theksojme se rritja e shpenzimeve operative dhe te mirembajtjes, vjen kryesisht si pasoje edhe e ndryshimeve te rendesishme strukturore te buxhetit qendror, te cilat synojne rritjen e eficences dhe efektivitetit ne perdorimin e fondeve publike. Parashikimi i ketij zeri shpenzimesh mbart mbi vete edhe zbatimin qe prej vitit 2009 te reformave respektive ne sektoret prioritare te Arsimit dhe Shendetesise, dhe me konkretisht: · Sigurimi i autonomise se institucioneve te Arsimit te Larte Universitar ne zbatim te ligjit te ri te arsimit te larte nr.9741, datë 21.5.2007 "Per arsimin e larte ne Republiken e Shqiperise te ndryshuar", i cili implikon kalimin e te gjitha shpenzimeve te Universiteteve (pervec investimeve) ne forme granti (transferte 604). · Perfshirja e Kujdesit Shendetesor Dytesor ne skemen e menaxhimit te fondeve nga Institutit te Sigurimeve te Kujdesit Shendetesor, duke synuar menaxhimin me te mire dhe me efiçence ekonomike te fondeve publike ne kete sektor, gje qe implikon kalimin e te gjitha shpenzimeve te sherbimeve spitalore (pervec investimeve) ne forme granti (transferte 604) tek ISKSH.

- 34 -

Shpenzimet per Subvencione Shpenzimet per subvencione mbeshteten ne politiken ekzistuese te subvencioneve dhe ne politikat per reduktimin e tyre te metejshëm. Per vitin 2010 ato jane ne nivelin 1.9 miliarde leke ose 0.2% te PBB ose 0.1% me te ulta se Buxheti i Rishikuar 2009. Fushat e financimit te tyre do te vazhdojne te jene: uji i pijshem, hekurudhat, librat shkollore, ndermarrjet e trajtimit te studenteve, etj. Ne perputhje me rekomandimet e BB per nje reduktim te subvencioneve, te gjitha institucioneve iu eshte kerkuar te ndermarrin reforma ne drejtim te menaxhimit me te mire te sektorit dhe te permiresimit te performances se tyre financiare. Shpenzimet për Buxhetin Vendor Shpenzimet për buxhetin vendor ne vitin 2010 jane ne nivelin 38.223 milione leke, duke pësuar një rritje prej 3.0 % të PBB ose 3.8% me te larta se Buxheti i Rishikuar 2009. Një pjesë e konsiderueshme e kesaj rritje vjen si rrjedhoje e transferimit te taksave kombëtare nën administrimin e pushtetit vendor, ne kuadër të implementimit te politikave decentralizuese. Shpenzimet për Pagesë Papunësie dhe Ndihmë Ekonomike Per vitin 2010, shpenzimet për pagesë papunësie, ndihmë ekonomike dhe paaftësi do te jene ne nivelin 17.542 milione leke ose ne masen 1.4% te PBB, me nje rritje prej 18.3% me shume se Buxheti i Rishikuar 2009. Fondi Rezervë dhe Kontigjenca Per vitin 2010, zeri "Fondi rezerve + Kontigjenca" eshte ne nivelin 5.2 miliarde leke. Ky fond perbehet nga Fondi Rezerve i KM ne masen 2.5 miliarde leke dhe nga Kontigjenca per Financimin e Deficitit ne masen 2.7 miliarde leke ose 0.4% te PBB ose 0.3% me i ulet se Buxheti i Rishikuar 2009. Shpenzimet Kapitale Shpenzimet kapitale për vitin 2010 do te jene ne nivelin 86.062 milione leke ose 6.7% te PBB-së, ku vecanërisht shpenzimet me financim të brendshem kapin vleren 59.471 milione leke ose 4.7% e PBB. Ndersa shpenzimet kapitale me financim te huaj kapin vleren 26.591 milione leke ose 2.1% e PBB, me nje rritje prej 36% me teper se Buxheti i Rishikuar 2009, gje qe reflekton perfshirjen ne kete ze te te gjitha granteve te huaja qe perfitojne institucionet shteterore. Parashikimi mbi deficitin buxhetor Per vitin 2010, deficiti buxhetor eshte parashikuar te jete ne nivelin prej 3.9% te PBB, nga 6.4% e PBB qe ishte ne Buxhetin e Rishikuar 2009. Financimi i tij i brendshem parashikohet te jete ne nivelin 3.1% te PBB dhe financimi i huaj ne 0.8% te PBB

3.1.1. STRATEGJIA E POLITIKAVE DHE OBJEKTIVAT AFAT-MESËM

Politika tatimore ne vitet ne vijim do te vazhdoje te udhehiqet nga prioritetet dhe objektivat strategjike te shprehura ne strategjine e Financave Publike 2007-2013. Ne vitet e fundit politikat qeveritare jane perqendruar ne krijimin e nje klime nxitese investimesh, duke thjeshtuar sistemin tatimor dhe kuadrin rregullator-administrativ të të bërit biznes (regjistrimi, licensimi, e-taxes, etj.) dhe duke ulur ngarkesën tatimore mbi te ardhurat nga biznesi. Për vitin 2010 e më tej, dy jane cështjet me rëndësi të vecante: Duke konsideruar kontekstin aktual të zhvillimeve ekonomike në vend, nisur nga situata makroekonomike e vitit 2009 dhe risqeve fiskale per periudhën afatmesme, është i rëndësishëm sigurimi i të ardhurave të mjaftueshme buxhetore (pjesa thelbësore e të cilave janë të ardhurat tatimore) për përballimin e shpenzimeve dhe ruajtjen e stabilitetit makroekonomik. Faktorët kyc për arritjen e objektivit në fjalë janë zgjerimi i bazës së taksueshme dhe elementi i administrimit (tatimor dhe doganor). Zgjerimi i bazës së taksueshme është një element me efekte pozitive në shumë drejtime: rrit konkurrueshmërinë

- 35 -

në ekonomi, rrit të ardhurat pa rritur normat e taksave, ul barrën tatimore për individë dhe biznese. Nisur nga progresi në procesin e integrimit objektiv tjetër me rëndësi të vecante (që gjithashtu përmbahet në Strategjinë e Financave Publike) është përafrimi i legjislacionit tatimor, për taksimin direkt dhe indirekt me legjislacionin komunitar. Në mënyrë të vecantë, një referencë e rëndësishme për hartiminin e politikave tatimore është dhe Kodi i Sjelljes për Taksimin e Biznesit, për të ardhmen por dhe për rregullat në fuqi. Këto të fundit janë objekt analizimi për përputhshmërinë e tyre me Kodin e Sjelljes. Sic theksohet dhe ne raporte te organizmave nderkombetare , Shqiperia ka bere perparime te rendesisshme ne drejtim te forcimit te kapaciteteve per zhvillimin dhe zbatimin e politikave tatimore. Cilesia e parashikimeve te te ardhurave eshte thelbesore per te patur menaxhim te mire te financave publike. Eshte gjithashtu e rendesishme zoterimi i teknikave dhe modeleve qe lejojne analizimin e efekteve mbi te ardhurat qe kane sisteme te ndryshme taksimi, llogaritjen e humbjeve ne te ardhura qe vijne nga skema te ndryshme lehtesimi apo perjashtimi tatimor, studimin e efekteve deformuese te politikave te caktuara tatimore mbi punesimin, etj. Shqiperia po ndermerr hapa per zbatimin e nje modeli METR, marginal effective tax rate, per analizen e deformimeve mbi investimet nga sistemi i taksimit te biznesit dhe implikimet qe vijne nga propozime alternative politikash tatimore. Keto jane ceshtje qe jane vendosur ne fokusin e punes se drejtuesve te Ministrise se Financave, si institucioni kryesor hartues dhe propozues i politikave ne fushen e financave publike, me efekte te pritshme ne vitet ne vijim. Ne drejtim te administrimit te te ardhurave, politikat do te synojne forcimin e menaxhimit strategjik te administrates tatimore dhe doganore, nxitjen e shlyerjes vullnetare te detyrimeve nga taksapaguesit përmes rritjes së besueshmëerisë së dy administratave dhe promovimit të një kulture shërbimi brenda tyre, modernizimin e sherbimit doganor dhe tatimor.

3.1.2 Balanca aktuale dhe perspektiva afatmesme

Politikat tatimore dhe parashikimi i te ardhurave tatimore per periudhen afat-mesme

- Politika fiskale afatshkurtra Nga 1 janar 2010, do te hyje ne fuqi ulja e pragut TVSH nga 61069 Euro në 38168 Euro Synimi i kësaj politike të uljes së pragut bëhet për të qënë në linjë me praktikat e vendeve të tjera, si dhe për fomalizimin e faturave midis biznesit te madh dhe biznesit te vogël. Gjithashtu, ulja e pragut do te vazhdoje ne vitet ne vijim per te sjelle sipas niveleve te vendeve te BE-se. Nga 1 tetor 2010, do te hyje ne fuqi përjashtimi nga TVSH i furnizimit te shërbimeve arsimore nga institucionet arsimore publike dhe private. Synimi i këtij propozimi është lehtësimi i nxënësve e studentëve nga barra e TVSH prej 20%, si pagues realë të kësaj takse. Ky përjashtim synon që tarifat që paguajnë nxënësit e studentët në institucionet private të ulen. Furnizimi i shërbimeve të bëra jashtë territorit të Republikës së Shqipërisë nga një person i tatueshem, vendi i veprimtarisë ekonomike të të cilit eshte ne Shqiperi, ose në rastin e një individi, vendi i zakonshëm i rezidencës së të cilit është në Shqipëri, do të bëhet furnizim i përjashtuar nga furnizim me TVSH 0% që është aktualisht. Ky ndryshim bazohet ne problemet e evidentuara gjatë administrimit të deritanishëm të këtij Ligji, synojnë se pari shmangjen e keqinterpretimeve ne lidhje me trajtimin tatimor te disa sherbimeve brenda vendit apo nderkombetare dhe për pasojë kreditimin padrejtësisht të TVSH-së, reduktimin e evazionit si dhe përmirësimin dhe lehtësimin e proçedurave administrative si për tatimpaguesit ashtu edhe për administratën tatimore.

- 36 -

Në muajin Dhjetor 2010, Këshilli i Ministrave miratoi projektligjin për disa ndryshime ne ligjin baze të TVSH, në të cilin është propozuar që furnizimi i shërbimeve të bëra jashtë territorit të Republikës së Shqipërisë nga një person i tatueshem, vendi i veprimtarisë ekonomike të të cilit eshte ne Shqiperi, ose në rastin e një individi, vendi i zakonshëm i rezidencës së të cilit është në Shqipëri, është furnizim i përjashtuar nga furnizmin me TVSH 0% që ështe aktualisht. Gjithashtu është propozuar që TVSH zbatohet në masën zero për qind ne keto raste: 1. Per transportin ndërkombëtar të mallrave ose të pasagjerëve dhe furnizimet e mallrave e të shërbimeve në lidhje me te, Ministri i Financave dhe Ministri i Puneve Publike, Transportit dhe Telekomunikacionit kane të drejtë të caktojnë me udhëzim te perbashket, cilat jane furnizimet e mallrave e te sherbimeve ne lidhje me transportin nderkombetar te mallrave dhe pasagjereve. 2. Per furnizimet e mallrave a shërbimeve në lidhje me veprimtaritë tregtare ose industriale në det. Në Dhjetor 2010, Këshilli i Ministrave miratoi projektligjin per disa ndryshime ne ligjin bazë të TVSH, në të cilin midis të tjerave, është shfuqizuar dispozita e cila parashikonte se importimi i materialeve ushtarake për Forcat e Armatosura të dhuruara nga vendet e Aleancës së NATO-s dhe ato partnere eshte furnizim i përjashtuar. Për importet e këtyre produkteve, TVSH-ja do të perballohet nga perfituesit vendas te ketyre materialeve. Tatimi me 10% i të ardhurave në formë monetare për shtimin e kapitalit me burime nga jashtë shoqërisë, që nuk janë të tatuara më parë dhe që nuk janë të shoqëruara me dokumenta zyrtarë që vertetojnë origjinën e këtyre të ardhurave. Gjatë zbatimit në praktikë të këtij neni nga administrata tatimore janë evidentuar një sërë rastesh ku kompani të ndryshme shtojnë kapitalin e tyre me te ardhura të tjera monetare, pa deklaruar origjinën e burimit të tyre. Për të kontrolluar dhe taksuar të ardhurat që individë të ndryshëm fusin në kapitalin e shoqërive si shtesë kapitali, është propozuar tatimi i shtimit të kapitalit me 10% Gjithashtu, të ardhurat nga burime të ndryshme të patatuara nëpërmjet këtij filtri do të taksohen nga organi tatimor. Kjo do të realizohet edhe nga mosdeklarimi i tyre nga ana e individëve që investojnë kapitale në shoqëri. Heqja e taksës së importimit të makinave të përdorura dhe prezantimi i një takse të re ­ taksa e tregtimit të mjeteve të përdorura. Disa produkte që janë ndotës të ambientit do te trajtohen si produkte me akcize te tilla si gomat ( e reja, per riveshje, te perdorura) ambalazhet , fishekzjarret dhe akumulatoret. Përfshitja e tatimit mbi vlerën e shtuar për profesionet e lira, ne vitin 2010.

Politikat Fiskale Afatmesme Futja e Deklarates personale te te ardhurave, ne fund te vitit 2011. Draftimi i ligjit të ri integral të TVSH në përputhje të plotë me Direktivën 6 të KE-së, sipas tabelës së përcaktuar në përgjigjen e pyetjes 6. Përgatitja e këtij ligji të ri do të bëhet me asistencën teknike të Komosionit Evropian, në kuadër të IPA 2010 dhe do perfundoje ne qershotr 2013. Perafrimi gradual i ligjit per akcizat, në përputhje të plotë me Direktivën të KE-së. Përgatitja e perafrimit do të bëhet me asistencën teknike të Komisionit Evropian, në kuadër të IPA 2010

- 37 -

Efekte mbi të ardhurat priten dhe nga përmirësime në administrimin dhe mbledhjen e të ardhurave.

Totali i te ardhurave

500,000 450,000 400,000

350,000

27.2

27.1

27.0

26.9 26.8 26.8 26.6 26.4

26.8

300,000 250,000 200,000 150,000 100,000 50,000 0 2008 2009 2010

ne milion Lek

26.6

26.4

26.2

26.0 2011 2012

ne % te PBB

2013

Ndër këto përmendim: masat për detyrim të subjekteve për përdorimin e pajisjeve fiskale për transaksionet e shitjes për publikun e gjerë dhe me cash, vendosja e një platforme të re sigurie lidhur me mallrat e akcizës, përmes dhënies me koncesion të sistemit të prodhimit, shpërndarjes dhe kontrollit të pullave fiskale. Bazuar ne kuadrin e fundit makroekonomik per periudhen 2010-2013 dhe politikat tatimore per tre vitet ne vijim, te ardhurat totale ne buxhetin e konsoliduar per tre vitet 2010-2012 ne vlere jane parashikuar perkatesisht ne nivelet 330.6, 365.1 dhe 405.1 miliarde leke, me nje rritje vjetore prej 9.6%, 10.5% dhe 10.9%, duke rritur raportin ndaj PBB nga 26.6% ne 2010, ne 26.8% e PBB ne 2011 dhe 26.9% e PBB ne 2012. Ecuria e të ardhurave nga tatimet dhe doganat si zëri kryesor i të ardhurave të buxhetit të shtetit, për periudhën 2010-2012 do të karakterizohet nga një rritje me ritme të kënaqshme, nga 18.5% dhe 18.7% e PBB per vitin 2010, në 18.8% e PPB në vitin 2011 dhe në 19% e PBB në vitin 2012, ose ne vlere absolute, parashikohen te mblidhen 232,174 milion lekë në vitin 2010, 256,670 milion lek në vitin 2011 dhe 285,240 milione ne vitin 2012. Rritja vjetore e te ardhurave nga tatimet dhe doganat per periudhen 2010-2012 pritet te jete e ekuilibruar ne nivelet 10-11%, ne perputhje me ecurine e bazes se taksueshme per secilin nga zerat.

Te ardhurat nga TVSH Parashikimi per periudhen 2010-2012 eshte: 120.2 miliarde leke për vitin 2010, 132.4 miliarde leke per vitin 2011 dhe 146.9 miliarde leke per vitin 2012, me rritje vjetore perkatesisht 9.2%, 10.1% dhe 10.9%. Per kete periudhe dogana pritet te mbledhe mesatarisht rreth 69% te totalit te te ardhurave nga TVSH. Parashikimi për TVSH nga dogana bazohet në parashikimin e nivelit nominal të importeve si dhe në prirjen historike të koeficientit të elasticitetit të këtyre të ardhurave ndaj nivelit të importeve të mallrave. Rritja vjetore e te ardhurave nga TVSH ne dogane parashikohet 8.3% ne 2010, 9.3% ne 2011 dhe 9.9% ne vitin 2012 krahasuar me nje vit me pare. Parashikimi i te ardhurave nga TVSH ne tatime zë bazohet në nivelin e parashikuar të PBB nominale, në pritshmërinë e aktivitetit ekonomik për sektorë të vecantë të ekonomisë, si dhe në karakteristikat e serisë kohore të koeficentëve të elasticitetit të kësaj takse. Rritja vjetore e te ardhurave nga TVSH ne tatime parashikohet 11.2% ne 2010, 11.9% ne 2011 dhe 13.3% ne vitin 2012 krahasuar me nje vit me pare.

- 38 -

TVSH eshte tatimi me i rendesishem i sistemit tatimor tatimor shqiptar, per nga pesha ne totalin e te ardhurave ne perqindje te PBB. Raporti ndaj PBB do te mbetet i stabilizuar ne tre vitet ne vijim, ne nivele 9.7-9.8%, duke u rikthyer ne nivelin e vitit 2008. Te ardhurat nga Tatimi mbi Fitimin Parashikimi per periudhen 2010-2012 eshte: 19.7 miliarde leke për vitin 2010, 22.2 miliarde leke per vitin 2011 dhe 24.9 miliarde leke per vitin 2012, me rritje vjetore perkatesisht 14.3%, 12.7% dhe 12.6%. Parashikimi për këtë zë është bazuar në parashikimin për rritjen e bazës së tatueshme, si rrjedhojë e ecurisë së PBB nominale si dhe të përmirësimeve të pritshme të elementit administrativ (efekt i politikave tatimore të zbatuara gjatë 2008-2009). Te ardhurat nga akciza Parashikimi per periudhen 2010-2012 eshte: 37.4 miliarde leke për vitin 2010, 41.6 miliarde leke per vitin 2011 dhe 46.3 miliarde leke per vitin 2012, me rritje vjetore perkatesisht 10.3%, 11.1% dhe 11.5%. Per kete periudhe dogana pritet te mbledhe mesatarisht rreth 61% te totalit te te ardhurave nga akciza. Të ardhurat nga akciza në doganë ndikohen direkt nga sasitë e importuara të mallrave të fortë. Elementi tjetër që është mbajtur në konsideratë është ai i ndryshimit të politikës tatimore për këtë taksë. Në muajt e parë të vitit 2009, struktura e akcizës mbi naftën ndryshoi, nga ad valorem në specifike (37 lekë për litër). Gjate 2009 ka patur dhe rritje te normes se akcizës mbi produktet e duhanit, kafen dhe disa pije alkoolike. Keto ndryshime do te kene ndikimin e tyre në te ardhura nga viti 2010. Rritja vjetore e te ardhurave nga akciza ne Dogane parashikohet ne nivelet 9.8%, 10.8% dhe 11.3% perkatesisht per vitet 2010, 2011 dhe 2012. Ne te ardhurat e parashikuara nga akciza ne Tatime gjithashtu do të ushtrojë ndikim ndryshimi i strukturës së akcizës mbi naftën e prodhuar në vend, si dhe rritja e akcizave që diskutuam pak më lart. Rritja vjetore e te ardhurave nga akciza ne Tatime parashikohet ne 11.3, 11.7 dhe 11.8% per vitet 2010, 2011 dhe 2012. Ne raport me PBB te ardhurat nga akciza pritet te jene ne nivele te pandryshuara 3 deri ne 3.1% te PBB. Megjithate efekti i administrimit do te jete me i madh per tre vitet ne vijim, nisur nga vendimi i Qeverise per te krijuar, permes koncesionit, nje platforme te re sigurie per pullat fiskale, qe perfshin prodhimin, importimin dhe kontrollin e mallrave te akcizes qe pajisen me pulle fiskale. Per momentin ky efekt nuk eshte shprehur ne terma sasiore per parashikimin e te ardhurave per 2010-2012. Tatimi mbi te ardhurat personale Parashikimi per periudhen 2010-2012 eshte: 29.9 miliarde leke për vitin 2010, 33.1 miliarde leke per vitin 2011 dhe 36.8 miliarde leke per vitin 2012, me rritje vjetore perkatesisht 9.5%, 10.7% dhe 11.0%.. Parashikimi është ndikuar nga ecuria e deritanishme e mbledhjes së të ardhurave nga kjo taksë, pritshmëria për rritjen ekonomike dhe për kompensimin e punonjësve, politikat e reja si dhe nga vazhdimësia e efekteve të mirë-administrimit. Te ardhurat nga taksat nacionale dhe te tjera Parashikimi per periudhen 2010-2012 eshte: 16.7 miliarde leke për vitin 2010, 18.5 miliarde leke per vitin 2011 dhe 20.6 miliarde leke per vitin 2012, me rritje vjetore perkatesisht 10.4%, 11.0% dhe 11.7%. Rritje kryesore ne kete ze do te kene te ardhurat nga renat minerale. Te ardhurat nga taksa doganore Parashikimi per periudhen 2010-2012 eshte: 8.3 miliarde leke për vitin 2010, 8.9 miliarde leke per vitin 2011 dhe 9.7 miliarde leke per vitin 2012, me rritje vjetore perkatesisht 6.7%, 7.6% dhe 8.2%. per parashikimin e ketij zeri eshte konsideruar se efekti negativ mbi te ardhurat nga vazhdimi i zbatimit te reduktimeve nga MTL e ndryshme do te balancohet dhe tejkalohet nga efekti pozitiv i rritjes se importeve, si rezultat i rritjes ekonomike dhe uljes se barrierave tarifore ne tregti.

- 39 -

Te ardhurat nga Kontributet per Sigurime Shoqerore e Shendetesore Parashikimi per periudhen 2010-2012 eshte: 54.9 miliarde leke për vitin 2010, 61.7 miliarde leke per vitin 2011 dhe 68.8 miliarde leke per vitin 2012, me rritje vjetore perkatesisht 13.1%, 11.9% dhe 11.2%. Rritje pritet te kete edhe raporti i këtyre të ardhurave ndaj PBB, nga 4.4% në 2010 ne 4.5% në 2010 dhe 4.6% e PBB ne 2012. Parashikimi i të ardhurave nga Kontributet për vitin 2010 bazohet në ecurinë e deritanishme të mbledhjes së të ardhurave, shtrirja e efektit të reduktimit të normës së kontributeve në gjysmën e dytë të vitit 2009 dhe ecuria sektoreve te vecante te ekonomise.

Parashikimi i Shpenzimeve Buxhetore

Shpenzimet e pergjithshme buxhetore parashikohen që për periudhen 2010-2012 të arrijnë mesatarisht ne rreth 31.6% te PBB. Burimet do të perdoren kryesisht për: · · · · reduktimin e deficitit buxhetor ne rreth 3.6% te PBB-së, rritjen e diferencuar të pagave, rritjen e pensioneve mesatarisht 11% ne vit dhe

mbajtjen e një ritmi të lartë të investimeve prej rreth 6.6% te PBB.

Shpenzimet korente parashikohen perkatesisht ne masen 25% te PBB ne 2010, 24.1% te PBB ne 2011 dhe 24.0% te PBB ne 2012. Shpenzimet për Personelin Shpenzimet për personelin per periudhen 2010-2012 do te jene ne funksion te politikave te rritjes se diferencuar te pagave ne sektoret prioritare. Keshtu per vitin 2010 ato parashikohen ne rreth 5.3% te PBB, ne vitin 2011 ne 5.2% te PBB dhe ne vitin 2012 ne 5.3% te PBB. Shpenzimet Operative dhe të Mirëmbajtjes Shpenzimet operative dhe të mirëmbajtjes per vitin 2010 parashikohen të reduktohen ne rreth 2.9% te PBB, duke reflektuar politiken e qeverise ne kete drejtim. Ato do te orientohen në rritjen e shpenzimeve të funksionimit dhe mirëmbajtjes, duke synuar reduktimin ne maksimum te shpenzimeve te mirefillta administrative, në përputhje edhe me rekomandimet e raportit PEIR të BB. Ndersa per vitet ne vijim ato do te mbajne perkatesisht nivelet 3.3% te PBB ne 2011 dhe 3.5% te PBB ne 2012. Shpenzimet per Subvencione Shpenzimet për subvencione janë parashikuar duke u bazuar në politiken ekzistuese të subvencioneve dhe në politikat për reduktimin e tyre të metejshëm. Ne perputhje dhe me rekomandimet e institucioneve nderkombetare per nje ulje te subvencioneve, te gjitha institucioneve iu eshte kerkuar te ndermarrin reforma ne menaxhimin me te mire te sektorit dhe permiresimin e performaces financiare te tyre. Ne vitin 2010 ato parashikohet te jene ne masen 0.20% te PBB, 0.20% te PBB ne 2011 dhe 0.18% te PBB ne 2012. Shpenzimet për Pagesë Papunësie dhe Ndihmë Ekonomike Shpenzimet për pagesë papunësie, ndihmë ekonomike dhe paaftësi, parashikohen te jene mesatarisht ne masen 1.3% te PBB cdo vit te periudhes 2010-2012. Ketu do te mbahet parasysh politika per nje rritje e diferencuar midis zerave perberes te ketyre shpenzimeve. Nderkohe qe ndihma ekonomike, si rezultat i permiresimeve ligjore dhe administrative do te vije duke u ulur (ne terma relative), pjesa me e madhe e rritjes do te shkoje per pagesen e paaftesise, si rezultat i indeksimit te saj, rritjes se numrit te perfituesve dhe pemiresimit te procedurave te perfitimit te nje statusi te tille.

- 40 -

Fondi Rezervë dhe Kontigjencë Fondi kontigjencë për politika pensionesh pëson rritje duke përbërë rreth 0.2% te PBB për periudhën 2010-2012, për të përballuar efektet e rritjes se parashikuar te pensioneve ne fshat e qytet. Ne vitin 2010, kjo politike kushton 2.7 miliarde leke, nderkohe qe per vitet 2011 e 2012 ajo parashikohet perkatesisht 2.6 dhe 2.8 miliarde leke. Shpenzimet për Interesa Parashikimi i shpenzimeve për interesa është bazuar në strategjinë e borxhit të Ministrisë së Financave dhe ne nivelet e parashikuara të financimeve të brendshme dhe të huaja. Per vitin 2010 keto shpenzime jane ne masen 3.4% te PBB, 3.0% te PBB ne 2011 dhe 2.7% te PBB ne 2012. Shpenzimet për Buxhetin Vendor Shpenzimet për buxhetin vendor ne vitin 2010 pësojne një rritje prej 3.0% të PBB-së, ku një pjesë e konsiderueshme kontribuohet nga transferimi i taksave kombëtare nën administrimin e pushtetit vendor ne kuadër të politikave decentralizuese. Edhe per vitet 2011 e 2012 ato do te ruajne nivelin 3.0% te PBB. Shpenzimet Kapitale Shpenzimet kapitale për vitin 2010 do të qëndrojnë në nivelin prej 6.7% te PBB-së, ku shpenzimet me financim të huaj do të rriten në 2.1% te PBB. Shpenzimet kapitale do të vazhdojnë me ritme të larta në sektorët prioritarë të qeverisë: infrastruktura, arsimi, shëndetësia dhe bujqësia e zhvillimi rural. Për periudhen 2011-2012 ato parashikohen te ruajne nivelin mesatar rreth 6.6% të PBB. Ne prioritizimin e listes se investimeve do te vazhdojne te perzgjidhen ato investime te cilat kane qene vazhdim i projekteve te meparshme, investime te cilat jane strategjike per zhvillimin ekonomik dhe social te vendit dhe ne perputhje me programin e qeverise. Deficiti dhe financimi i tij Qeveria e financon deficitin kryesisht nepermjet huamarrjes por edhe nepermjet te ardhurave nga privatizimet (kur ka te tilla). Huamarrja sigurohet permes nje kombinimi te burimeve te financimit ne tregun e brendshem dhe te jashtem. Humarrja e brendshme realizohet nepermjet emetimit te letrave me vlere te qeverise; bono thesari me maturim 3, 6, dhe 12 mujor, si dhe obligacione me maturim 2, 3, 5 dhe 7 vjecar. Burimi i financimit te brendshem eshte pjesemarrja ne ankandet e letrave me vlere te bankave te nivelit te dyte, Bankes se Shqiperise, si dhe individeve. Persa i perket humarrjes se jashtme, ajo ka qene ne formen e financimit te projekteve ne sektore te ndryshem te ekonomise me ane te kredive te buta ose tregetare, kredive bilaterale ose multilaterale. Persa i perket vitit 2010, pervec burimeve te mesiperme te financimit, qeveria planifikon qe te emetoje nje Eurobono, e para e ketij lloji per vendin tone, me qellim diversifikimin e burimeve te huamarrjes dhe permiresimin e kushteve te financimit per portofolin ne pergjithesi. Puna per kete qellim ka nisur dhe nese cdo gje shkon sipas planit, kjo Eurobono do te debutoje ne Pranvere 2010. Edhe per vitet ne vazhdim qeveria do te aplikoje te njejten politike te kujdesshme te vleresimit dhe analizes se gjithe burimeve te financimit qe ka ne dispozicion si ne tregun e brendshem dhe ne ate te jashtem, per te siguruar raportin me te pershtatshem te financimit (brenda/jashte) ne perputhje me Strategjine e Borxhit Publik te hartuar nga Ministria e Financave.

3.1.3. Niveli i borxhit dhe zhvillimet e tij

Ligji nr.9665, datë 18.12.2006 për huamarrjen shtetërore, borxhin shtetëror dhe garancitë shtetërore të huasë në Republikën e Shqipërisë rregullon emetimin dhe menaxhimin e huamarrjes shtetërore, të borxhit shtetëror dhe të garancive shtetërore të huasë. Borxhi shtetëror është shuma e përgjithshme e borxhit të shtetit, e emetuar në monedhën kombëtare dhe/ose në një monedhë zyrtare të ndryshme nga monedha kombëtare, i cili nuk përfshin detyrimet financiare të bashkive/komunave apo të ndonjë autoriteti tjetër të pushtetit vendor. Borxhi shtetëror

- 41 -

përfshin edhe borxhet e Republikës së Shqipërisë, të krijuara para hyrjes në fuqi të këtij ligji. Për efekt të përllogaritjes së borxhit shtetëror, në rastin kur një detyrim i papaguar është emetuar në një monedhë të ndryshme nga monedha kombëtare, ai vlerësohet në monedhën kombëtare, sipas kursit zyrtar të këmbimit, të shpallur nga Banka e Shqipërisë, në çastin e vlerësimit. Kufizimet për shumën e borxhit shtetëror dhe për shumën e garancive shtetërore të huave përcaktohen në ligjin vjetor të buxhetit. Kufizimet e parashikuara të borxhit i referohen, në radhë të parë, shumës së borxhit dhe shumës së garancive të marra rishtazi dhe, në radhë të dytë, shumës së përgjithshme të borxhit shtetëror dhe të garancive të papaguara në fund të vitit. Kufizimi vjetor jepet për të mbuluar humbjet e bankës qendrore nga rivlerësimi i valutave. Ndryshimet në kursin e këmbimit valutor, pas emetimit të borxhit shtetëror apo pas emetimit të garancisë shtetërore të huasë, që shkaktojnë kapërcimin e kufizimeve të parashkruara ndaj shumës së papaguar të borxhit shtetëror apo garancisë shtetërore të huasë, nuk përbëjnë shkelje të ligjit. Borxhi shtetëror, i emetuar për të përballuar koston e shkaktuar nga fatkeqësitë natyrore dhe emergjenca të tjera, nuk i nënshtrohet kufizimit të përcaktuar në paragrafin e parë të këtij neni. Çdo borxh shtetëror, i emetuar për këtë qëllim, do të përfshihet në përllogaritjen e borxhit shtetëror të papaguar, menjëherë pas emetimit të tij.

Menaxhimi i Borxhit Publik 2009-2013 Situata aktuale e borxhit dhe menaxhimit te tij

Borxhi shteteror perbehet vetem nga borxhi i qeverisjes qendrore. Njesite e pushtetit lokal jane te lejuar me ligj te marrin hua pas aprovimit nga MoF, por deri ne fund te vitit 2009 nuk rezulton ende ndonje detyrim i pushtetit lokal. Ministria e Financave ka emetuar edhe garanci te Qeverisjes qendrore, te cilat sic shihet edhe ne tabelen me poshte nuk perbejne pjese te konsiderueshme ne totalin e borxhit tone. Gjendja e stokut te borxhit eshte realizuar dhe parashikohet si me poshte:

Borxhi shteteror dhe garancite shteterore,(ne milion Leke) 2006 Borxhi i brendshem Borxhi i jashtem Borxhi total Produkti i Brendshem Bruto Borxhi total/PBB Garancite e brendshme Garancite e jashtme Garancite totale Garancite totale/PBB 25 686 25 686 2,9 27 413 27 413 2,8 2007 2008 Vleresimi 09 400 456 163 734 564 190 1 085 700 52,0 4 952 31 607 36 559 3,4 409 501 224 577 634 078 1 143 373 55.46 5 680 40 035 45 715 4,0

348 935 369 536 120 046 119 985 468 981 489 521 882 200 971 200 53,2 50,4

Borxhi i Brendshem eshte kryesisht borxh afatshkurter i perbere nga bonot e thesarit. Obligacionet e emetuara konsistojne ne pjesen me te madhe ne afate 5-vjecare, ndersa obligacionet me afat 2-vjecar kane qendruar perafersisht ne te njejtin nivel. Obligacionet me afate 5-vjecare jane nje pjese e rendesishme e portofolit te cilat perbehen nga obligacione me interes fix dhe variabel, te lidhura me interesin e bonove te thesarit 1-vjecare. Obligacionet 7-vjecare gjithashtu jane pjese e portofolit te

- 42 -

borxhit duke filluar ne vitin 2007, por ne kushtet e mungeses se likujditetit dhe veshtiresive te tregut pergjate vitit 2009 nuk pati emision te ri te ketij instrumenti. Gjithsesi ne fund te vitit 2009 ka rritje te portofolit te borxhit te brendshem afatgjate ne perqindje ndaj totalit, nga 36,6% per vitin 2008 ne 37,4% ne vitin 2009. Vecanerisht kjo rritje eshte e rendesishme ne segmentin e letrave me vlere me afat 5-vjecar duke treguar qendrueshmerine e emisionit per kete instrument te letrave me vlere te Qeverise.

Borxhi i brendshem, ne milion Leke 2006 Bono thesari 3 M Bono thesari 6 M Bono thesari 9 M Bono thesari 12 M Rivleres. valutes Kredia direkte Total afatshkurter Obligacione 2V Obligacione 3V Obligacione 5V Obligacione 7V Total afatgjate Total brendshem i i 33 188 65 162 5 368 157 523 12 164 0 273 405 53 120 16 050 6 360 0 75 530 348 935 % 9,5 18,7 1,5 45,1 3,5 0,0 78,4 15,2 4,6 1,8 0,0 21,6 100,0 2007 30 695 57 911 0 143 605 15 505 0 247 716 66 460 25 250 24 110 6 000 121 820 369 536 % 8,3 15,7 0,0 2008 25 774 54 631 0 % 6,5 13,8 0,0 2009 22 870 47 647 0 %

5,6 11,6 0,0 40,8 4,6 0,0 62,6 15,9 3,8 14,7 2,9 37,4 100,0

38,9 143 819 4,2 0,0 23 540 3 500

36,3 166 952 5,9 0,9 18 870 0

67,0 251 264 18,0 6,8 6,5 1,6 65 730 21 100 45 910 12 000

63,4 256 339 16,6 5,3 11,6 3,0 65 247 15 600 60 315 12 000

33,0 144 740 100,0 396 004

36,6 153 162 100,0 409 501

Megjithe emisionet e vazhdueshme te letrave me vlere afatgjate duke filluar nga viti 2000 e ne vijim, perseri portofoli i borxhit te brendshem ka risk te larte rifinancimi, i cili vihet ne dukje sipas grafikut si me poshte:

- 43 -

Borxhi i brendshem, profili i shlyerjes, fund qershori 2009, ne milion leke

300,000

250,000

200,000

150,000

100,000

50,000

0 <1 vit 1-2 vite 2-3 vite 3-4 vite 4-5 vite

Borxhi i jashtem ka maturitet shume me te larte. Maturiteti mesatar eshte me afersisht 11,4 vjet.

Borxhi i jashtem, profile i shlyerjes, fund qershori 2009, ne milion Lek Pjesa me e madhe e huave nga jashte eshte ne Euro.Nje pjese e rendesishme e borxhit te jashtem perbehet nga huate e buta te Bankes Boterore.Keto hua jane ne SDR. Disa hua jane ne Dinar Islamic ose ACU (njesia e monedhes arabe). Kjo monedhe ka te njejten kompozim si edhe SDR. Shumica e huave te tjera jane ne USD.Duke ndare SDR dhe ACU ne monedhat e tyre perberese, dominimi i monedhes Euro behet edhe me i dukshem. Rreth 2/3 e

35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 D u k e fillu a r n g a 2 0 1 0 e n e vijim

borxhit te jashtem perbehet nga borxhi ne Euro.

Borxhi i jashtem sipas monedhave fund qershori 2009

Te tjerat 4% USD 7% SDR+ACU 37%

EUR 52%

- 44 -

Borxhi i jashtem sipas bazes se monedhave, fund qershori 2009 Borxhi i jashtem ka qene historikisht ne terma koncesionale dhe ka pasur norma fikse interesi. Gjithsesi, elementi i JPY 7% koncensionalitetit gradualisht eshte reduktuar dhe po keshtu edhe edhe USD pjesa e borxhit me interesa fikse. 22% Huamarrja e jashtme tregtare gjate EUR 2008-2009 me norma interesi te 66% ndryshueshme ka kontribuar ne menyre te dukshem ne rritjen e pjeses se borxhit te jashtem me interesa te ndryshueshme. Ne kete menyre duration i borxhit te jashtem eshte ulur ne menyre te konsiderueshme, 6.8 vite krahasuar me maturitetin mesatar, 11.4 vite.

Te tjerat 5%

Borxhi i jashtem: normat e interesit fikse dhe te ndryshueshme, fund qershori 2009, EUR 000

1,400.00 1,200.00 1,000.00 800.00 600.00 400.00 200.00 2006 2007 2008 2009 Te ndryshueshme Fikse

Meqenese pjesa me e madhe e borxhit konsiston ne borxhin afatshkurter te brendshm i ekpozuar ndaj ndryshimeve te normave te interesit ose nga borxhi i jashtem i ekspozuar ndaj ndryshimeve te kursit te kembimit, risqet ekzistuese te borxhit jane te medha. Kjo pritet qe te coje ne luhatje te medha ne sherbimet e borxhit.

Sherbimi i borxhit, ne milion leke 2006 Sherbimet totale te borxhit (1+2+3) Sherbimet e borxhit (1+2) vetem interesat 1. Sherbimet e borxhit te brendshem 2. Sherbimet e borxhit te jashtem 3.Pagesat e principalit te borxhit te jashtem 29 597 25 007 22 978 2 029 4 590 2007 2008 Vleresimi 2009 42 220 36 420 31 420 5 000 5 800

29 636 35 555 25 538 31 307 23 499 28 386 2 039 4 098 2 921 4 248

- 45 -

Sherbimet e borxhit (1+2+3)/PBB, % Sherbimet e borxhit (1+2)/PBB, % Sherbimet e borxhit te brendshem/PBB, % Interesat e jashtme/PBB, % Sherbimet e borxhit te jashtem (2+3)/PBB, %

3,4 2,8 2,6 0,2 0,8

3,1 2,6 2,4 0,2 0,6

3,3 2,9 2,6 0,3 0,7

3,6 3,1 2,7 0,4 0,9

Strategjia Afatmesme e Menaxhimit Te Borxhit

Per vitin 2009 ne pergjithesi jane arritur targetet operative te strategjise ekzistues, te cilat ishin si me poshte: · Perqindja e borxhit te jashtem duhet te rritet, nepemjet marrjes se kredise ne tregun nderkombetar rreth 250 milion euro. · Perqindja e borxhit te brendshem afatgjate kundrejt atij afatshkurter duhet te ngrihet ne menyre te lehte. · Maturimi mesatar dhe duration i borxhit te brendshem duhet te mbetet perafersisht kostant gjate gjithe vitit 2009. Aktualisht, vleresimet me te fundit tregojne se targetet operative per vitin 2009 pergjithesisht jane arritur edhe pse kerkesa per instrumentat e brendshem afatgjate ka qene me e ulet dhe kredia ne tregun nderkombetar eshte realizuar me pak se parashikimi. Borxhi i jashtem ne fund te vitit 2009 krahasuar me 2008, vleresohet ne rritje nga 32% ne 39% ( 37,5% pa ndikimin e kursit te kembimit) ne raport ndaj totalit, duke qene keshtu ne perputhje me parashikimet e strategjise 2009-2011. Keshtu nga perllogaritjet e fundit te te pritshmit 2009 raporti i borxhit te brendshem me borxhin e jashtem eshte 61% me 39%, Perqindja e borxhit te brendshem afatgjate ndaj atij afatshkurter ka permiresime sic ishin parashikuar ne strategji por tendenca drejt afateve me te gjata eshte relativisht e ulet duke theksuar edhe nje here pranine e mungeses se likujditetit dhe shmangien e investitoreve nga instrumentat afatgjate gjate vitit 2009. Numri i diteve mesatare ne maturim mbetet ne nivele perafersisht te njejta gjate vitit 2009, dhe ne fund te vitit vleresohet 406 dite, duke qene me nje rritje te lehte kundrejt parashikimit ne strategjine e borxhit prej 393 dite.

Parashikimet 2010-2013 Objektivi kryesor i Strategjise se Borxhit vazhdon te mbetet: · · reduktimi i riskut dhe ulja e kostos se borxhit ne kendveshtrimin afatgjate zhvillimi i tregut te letrave me vlere, shtimi i instrumentave te tij dhe pjesemarresve ne te.

Bazuar ne parashikimet e huamarrjes per vitin 2010 si dhe parashikimet afatmesme te buxhetit te shtetit si me poshte jane pergatitur te dhenat e treguesve kryesore te stokut te borxhit. Ky parashikim eshte nje skenar baze, i cili reflekton: · supozimet makro te rritjes se PBB,

- 46 -

· supozimet e huamarrjes se jashtme dhe te brendshme duke pasur parasysh financimin e deficitit buxhetor i cili do te luhatet ne intervalin 4% te PBB ne fund te 2010 dhe 3% te PBB ne fund te vitit 2013, · tendencat e fundit te kursit te kembimit gjate vitit 2009, drejt zhvleresimit te lekut si dhe luhajtjet e ketij kursi ne intervalin 145 EUR/ALL.

Te dhenat e stokut te borxhit ne milion leke Ky eshte nje skenar baze me nivelin e disbursimeve te borxhit te jashtem me 70%. 2008 Stoku i Borxhit te Brendshem Stoku i Borxhit te Jashtem Stoku Total i Borxhit Stoku i Borxhit te Jashtem EUR Garancite e Brendshme Garancite e Jashtme Garancite Totale Garancite e Jashtme EUR Borxhi Total Publik PBB Borxhi Publik/PBB Borxhi i Shtetit/PBB Stoku i Borxhit Brendshem/PBB Stoku i Jashtem/PBB Garancite/PBB Borxhit te 36.43% te 15.08% 3.37% 19.64% 4.00% 23.15% 3.99% 22.82% 3.83% 19.92% 3.32% 18.39% 2.80% 35.82% 32.78% 31.64% 32.60% 32.09% 395,504 163,734 559,238 1,322,577 4,952 31,607 36,559 255,311 595,797 1,085,674 54.88% 51.51% 2009 409,501 224,577 634,078 1,627,373 5,720 40,035 45,755 290,115 679,833 1,143,373 59.46% 55.46% 2010 407,315 287,705 695,020 1,984,173 6,000 43,550 49,550 300,349 744,570 1,242,760 59.91% 55.93% 2011 431,493 311,215 742,708 2,146,317 6,000 46,205 52,205 318,658 794,913 1,363,543 58.30% 54.47% 2012 490,027 299,400 789,427 2,064,830 6,000 43,893 49,893 302,710 839,320 1,503,374 55.83% 52.51% 2013 530,904 304,207 835,111 2,097,980 6,000 40,377 46,377 278,464 881,488 1,654,611 53.27% 50.47%

Ky skenar tregon sesa i ndjeshem eshte raporti Borxh/PBB kundrejt zhvillimeve makroekonomike dhe fiskale te vendit. Sipas vleresimeve te deritanishme ne fund te vitit 2009 raporti i borxhit ne total parashikohet 59,5% kundrejt PBB ( rritja reale 3%) krahasuar me 54,9% ne fund te vitit 2008. Ne kete rritje te stokut te borxhit ndaj GDP-se prej 4,6%, ndikimi i disbursimeve te jashtme dhe i shteses se borxhit te brendshem eshte rreth 7,4% ku vetem ndikimi i kursit te kembimit vleresohet 2,3%. Rritja e kursit te kembimit prej 11% ka ndikuar ne rritjen e totalit te borxhit prej 5%.

- 47 -

Sherbimi i borxhit ne milion leke 2008 Interesat e Borxhit Gjithsej Interesat e B.Brendshem Interesat e B.Jashtem Ripagesat e B.Jashtem Sherbimi i B.Gjithsej GDP Interesat e Gjithsej/GDP Interesat e Brendshem/GDP Interesat e Jashtem/GDP Borxhit 2.88% Borxhit 2.61% Borxhit 0.27% 3,27% 0.44% 3,69% 0.62% 4,20% 0.97% 4,37% 0.84% 6.00% 0.68% 4.09% 2.75% 2.88% 2.66% 2.69% 2.71% 3.19% 3.50% 3.63% 3.53% 3.39% 31,307 28,386 2,921 4,248 35,555 1,085,6 74 2009 36,420 31,420 5,000 5,800 42,220 1,143,3 73 2010 43,540 35,800 7,740 8,660 52,200 1,242,7 60 2011 49,465 36,300 13,165 10,091 59,556 1,363,54 3 2012 53,095 40,500 12,595 37,179 90,274 1,503,3 74 2013 56,133 44,800 11,333 11,611 67,744 1,654,6 11

Sherbimi i B.Gjithsej/GDP

Sic del nga treguesit e tabeles se meposhtme, shpenzimet per sherbimin e borxhit per vitin 2010 rezultojne si me poshte: Per borxhin e brendshem ka nje gjendje ne rritje te shpenzimeve per interesa, si rezultat i ndryshimit ne rritje te normes se interesit te bonove te thesarit dhe te obligacioneve te Qeverise si edhe i rritjes se peshes qe zene instrumentat afatgjate ne stokun e borxhit. Gjithashtu ne keto shpenzime eshte perfshire edhe pagesa e fondit te garancise per eksporte ne masen 80 milion Leke. Ne menyre me analitike nga analiza e interesave te borxhit te brendshem rezulton se keto interesa rriten me 3,2 miliard nga bonot e thesarit dhe 1,2 miliard nga obligacionet. Ne shtesen e interesave per bonot e thesarit 1,8 miliard leke ndikon rritja e interesit ne kete segment te letrave me vlere me 1,15% pike perqindje nga mesatarja e nje viti me pare ndersa 1,4 miliard leke ndikon shtesa e totalit te emetimeve 12 mujore me 18,2 miliard leke ne vitin 2009 e cila maturohet ne vitin 2010 krahasuar me vitin e meparshem. Ne shtesen e interesave per obligacionet afatgjata prej 1,2 miliard leke eshte ndikimin e pagesave per obligacionet 5-vjecare me 1,4 miliard, i obligacioneve 2-vjecare me 0,2 miliard dhe pakesim i pagesave per obligacionet 3-vjecare me 0,4 miliard leke. Shpenzimet per interesa te borxhit te jashtem parashikohen me rritje e cila vjen si pasoje e ecurise me ritme te shpejta gjate vitit 2009 e disbursimeve te kredive qe financojne sektorin e transportit dhe ate energjetik dhe qe i japin efektet e tyre ne vitin 2010, e kredive te reja te kontraktuara dhe te ratifikuara apo qe jane ne proces ratifikimi dhe qe i fillojne efektet e tyre ne buxhet ne vitin 2010. Ne shtesen prej 2,5 miliard leke interesa 1,7 miliard leke jane ndikimet e kredive te disbursuara menjehere gjate vitit 2009 kryesisht per mbeshtetje buxhetore dhe ne sektorin e transportit si dhe te infrastruktures ujore. Gjithashtu kemi ndikimin e efektit shtese te kursit te kembimit me 576 million leke. Ne parashikimet e ineresave te borxhit te jashtem eshte pasur parasysh edhe kosto per komisione dhe te tjera pagesa fillestare prej 270 million leke per strategjine e emetimit te eurobondit ne tregun nderkombetar.

- 48 -

Shpenzimet per principalin e borxhit te jashtem jane parashikuar gjithashtu me rritje ne 2010 krahasuar me 2009 me rreth 2 miliard leke si rezultat i shlyerjes se principalit ne kredite e sektorit te transportit, ujesjellesave dhe projekteve te strehimit me 1,350 million leke si dhe nga ndikimi ne rritje i kursit te kembimit me 650 million leke. Per borxhin e trasheguar qe do te riskedulohet, ne buxhetin e vitit 2009 jane parashikuar shpenzime ne shumen 1,076 milione leke per principalin dhe 35,5 million leke ineresa Parashikohet qe te perfundohen marreveshjet e riskedulimit me Jugosllavine e Rusine, per te cilat eshte planifikuar te paguhet shuma e lartpermendur. Ne buxhetin e vitit 2010 jane planifikuar fonde edhe per shlyerjen e detyrimeve ne kuadrin e garancive qe ka leshuar Qeveria per kredite e marra nga institucionet dhe qeverite e huaja. Konkretisht per borxhin e jashtem te garantuar jane perfshire ne buxhet 1,253 milione Leke per pagesat e principalit dhe 436.02 milione Leke per interesa. Ne pagesat e borxhit te jashtem per vitin 2010 gjithashtu jane planifikuar edhe 133 milione Leke pagesa interesi per kredi qe mendohet te nenshkruhen gjate kesaj periudhe dhe te cilat do te kene efekte financiare ne buxhet.

Perspektiva e Huamarrjes

Huamarrja e Brendshme Kerkesa neto e huamarrjes per vitin 2010 vleresohet ne rreth 4% e PBB, duke kerkuar financim shtese nga burime te jashtme tregtare. Sektori financiar gjate vitit 2009 edhe pse i stabilizuar, reflektoi disa nga shenjat e krizes se likuiditetit qe ndikoi ne tregjet europiane dhe globale. Bankat limituan huadhenien per shkak te kredive te keqija ne rritje, dhe ato shfaqen nje kerkese per euro, e cila ne kembim ushtroi presion tek leku. Ditet mesatare ne maturim (aksi i majte) dhe yieldi mesatar i ponderuar (aksi i djathte)

440 9.200 9.000 420 8.800 8.600 8.400 380 8.200 8.000 360 7.800 7.600 7.400 320 7.200

400

340

00 8

00 8

00 8

00 9

,2

,2

.2

.2

,0 1

,0 6

.1 2

.0 6

31

30

31

30

Dite mesatare ne maturim

Yield mesatar i ponderuar

Zhvillimet e pergjithshme te sektorit bankar ka qene te kujdesshme dhe si rezultat shumica e bankave kane preferuar bonot e thesarit ne krahasim me obligacionet. Rezultatet e ankandeve tregojne per nje rritje te konsiderueshme te kerkeses per bonot e thesarit 12 mujore. Keto tendenca dhe kerkesa e paket per obligacionet 2, 3, 5 vjecare dhe aspak kerkese per obligacionet 7 vjecare kane bere te pamundur rritjen e duration dhe maturitetin mesatare per portofolin e borxhit te brendshme, dhe kane ushtruar presion ne rritje per normat e interesit. Drejtoria e Borxhit eshte ne kontakt te perhershme me bankat tregtare per te kuptuar me mire sfidat qe perballet sektori bankar, dhe duke gjykuar nga informacioni dhe vleresimet e prezantuara nga

- 49 -

31

.1 2

.2

00 9

bankat edhe 6 mujori i pare i vitit 2010 do te jete ne veshtiresi per huamarrjen e brendshme. Bankat do te vazhdojne me pjesemarrjen e tyre konservative ne ankandet e instrumentave qeveritare dhe kane si qellim bonot e thesarit ne vend te obligacioneve. Mbajtesit e borxhit te brendshem ne fund te vitit 2009 paraqiten ne tabele dhe grafik si me poshte: Mbajtesit e borxhit te brendshme, fund viti 2008-2009 31.12.2008 BSH Banka Raiffeisen Banka te tjera Jo Banka Individet 22.98% 35.22% 31.85% 2.27% 7.67% 31.12.2009 21.17% 33.87% 32.32% 2.52% 10.12%

Mbajtesit e borxhit te brendshme, fund viti 2009

Mbajtesit e Borxhit te Brendshem me 31.12.2009

Individet 10% Jo Banka 3% Banka te tjera 32%

BSH 21%

Banka Raif f eisen 34%

Huamarrja e Jashtme jo Tregtare Financimi i jashtem eshte nje alternative ndaj borxhit te brendshem dhe mund te jete kritike ne perputhjen me targetat e huamarrjes se qeverise, vecanerisht ne kohen kur tregu i brendshem nuk eshte kthyer ne normalitet. Institucionet shumepaleshe sigurojne burimet te pelqyeshme te huamarrjes se jashtme. Ato sigurojne nje sasi te huadhenies se tyre per projekte specifike, por mundesojne edhe huadhenien per mbeshtetjen e buxhetit. Kreditoret dypalesh jane gjithashtu nje burim i rendesishem financimi per projektet. Drejtoria e Pergjithshme e Borxhit eshte duke monitoruar me kujdes kete treg.

- 50 -

Kreditoret shumepalesh dhe dypalesh, si perqindje ndaj PBB

Moldavia Maqedonia BE Sebia Mali i Zi Shqiperia 0 2 4 6 8 10 12 14 16 BB Te tjera shumepaleshe Dypaleshe

Perqindje e PBB

Krahasuar me vende te tjerat e rajonit, Shqiperia ka rezultuar e suksesshme ne terheqjen e fondeve nga burime shumepaleshe dhe dypaleshe. Shuma totale e kredive nga keto burime arrin ne shifren e me shume se 14% te PBB se Shqiperise. Duke pare perberjen e kredise, Shqiperia ka arritje te mira ne terheqjen e ketyre fondeve nga burimet dypaleshe dhe te tjere te shumepaleshe (duke perjashtuar Banken Boterore dhe BE). Gjithsesi, krahasuar me Maqedonine, Serbine dhe Malin e Zi, synimi yne eshte per fonde shtese nga burimet e BE dhe nga Banka Boterore (IBRD). Meqenese Shqiperia nuk konsiderohet me si nje vend me te ardhura te ulta, financimi nga keto institucione mbi baza jokoncesionale pritet te mbetet burimi me kosto me efektive per huamarrjes shteterore. Maksimizimi i financimit te projekteve eshte ne kete pike prioriteti me i madh per Drejtorine e Pergjithshme te Borxhit.

Objektivat kryesore te strategjise Portofoli i borxhit te qeverise ka nje perberje me risk te larte. Huamarrja e brendshme afatshkurter dhe huamarrja ne monedhe te huaj perben nje pjese te rendesishme te borxhit. Simulimet kosto/risk tregojne rendesine e reduktimit te borxhit vecanerisht te riskut te rifinancimit te brendshem. Perndryshe, efekti i shok-eve financiare do te ishte i larte duke shkaktuar jo vetem pagesa borxhi te larta. Nje risk rifinancimi te larte mund te shkaktoj dhe/ose te zmadhoj nje krize te pergjithshme financiare. Opsioni i huamarrjes qe tregon nje risk me te ulet eshte opsioni i strategjise se huamarrjes se brendshme afatgjate. Gjithsesi, analiza e tregut tregon qarte qe kjo nuk eshte nje opsion i zbatueshem. Tregu i brendshem aktualisht nuk eshte i pergatitur ne blerjen e instrumentave afatgjate te qeverise ne shuma te konsiderueshme, vecanerisht ne kushtet e stokut ekzistues te larte te borxhit te brendshem. Opsioni i dyte me i mire ne termat e kostos dhe uljes se riskut eshte financimi i nje pjese te konsiderueshme te kerkesave te huamarrjes nepermjet huamarrjes se jashtme tregtare ne formen e Eurobondeve. Kerkesa me e vogel qe mbetet per huamarrjen ne tregun e brendshem ne nje mase te madhe mund te financohet nepermjet obligacioneve duke lejuar stokun aktual te bonove te reduktohet dhe ne kete menyre duke ulur dukshem riskun e rifinancimit. Drejtoria e Borxhit do te mbeshtetet pikerisht ne kete strategji per te siguruar huamarrjen gjate vitit 2010.

- 51 -

Financimi i Projekteve Financimi i projekteve per shpenzimet kapitale nga burime shumepaleshe pritet qe te jete forma me kosto me efektive e huamarrjes per qeverine gjate viteve te ardhshme. Huamarrja dypaleshe gjithashtu mund te siguroj huamarrje me efektivitet ne kosto. Per kete arsye eshte esenciale qe te gjitha perpjekjet jane te drejtuara drejt mobilizimit te burimeve shumepaleshe dhe dypaleshe per financimin e projekteve. Ne kete menyre, shuma e financimit nga burimet tregtare te brendshme dhe te jashtme per shpenzimet kapitale duhet te mbahen te ulura ose te pakten nuk duhet te lejohet qe te rriten. Zhvillimet ne borxhin e jashtëm Percentages of GDP 1. Gross debt 5 2. Change in gross debt ratio ESA code Year 2008 54.88 1.65 Year 2009 59.46 4.58 Year 2010 59.91 0.45 Year 2011 58.30 -1.61 Year 2012 55.83 -2.47

Divergjencat me programet e kaluara 3. General government gross debt (% of GDP) Previous update Latest update Difference 54.59 54.88 +0.29 54.93 59.46 +4.53 53.65 59.91 +6.26 52.08 58.30 +6.22 55.83

3.1.4. Implikimet bugetore të "reformave strukturore kryesore"

Ne kontekstin e reformave te rendesishme strukturore, vlen per tu permendur krijimi per here te pare i Fondit per Kompensimin e ish-Pronareve, i cili do te administrohet nga Ministria e Drejtesise dhe do te operoje ne kushtet e nje Fondi Special. Ky fond do te financohet nga te ardhurat e veta dhe nga buxheti i shtetit, permes transfertes qe ky i fundit do te akordoje mbi baze te pervitshme, me qellim mbulimin e hendekut qe ekziston mes te ardhurave dhe shpenzimeve per kete ze specifik te buxhetit te shtetit. Njekohesisht duke filluar nga viti 2010, me qellim inkurajimin e zhvillimit nga njësia më e vogël që është Komuna e Bashkia dhe deri në nivel Qarku, politikat buxhetore kombëtare do të harmonizohen me politikat buxhetore vendore. Në funksion te ndergjegjesimit ne maksimum mbi faktin se zhvillimi ekonomik i komunave, bashkive dhe qarqeve nuk është një problem i veçuar lokal apo vetëm i pushtetit vendor, por përkundrazi është një problem që lidhet në mënyrë të drejtpërdrejtë me zhvillimin ekonomik në nivel kombëtar, me krijimin e një klime inkurajuese për biznesin nëpërmjet investimeve në infrastrukturë si dhe në luftën për uljen e varfërisë.të kësaj filozofie, doli si domosdoshmeri kryerja e integrimit te politikave sektoriale të pushtetit qendror në nivel rajonal.Për këto arsye politikat buxhetore po orientohen drejt politikes së "Zhvillimit Rajonal". Kjo politikë do të jete një ushtrim parapërgatitor për rajonet, për ti përgatitur ato që për zhvillimin e tyre në të ardhmen të aplikojnë për fonde strukturore dhe investimi në institucionet financiare të Bashkimit Evropian.

5

As defined in Regulation 3605/93 (not an ESA concept).

- 52 -

Gjithashtu, edhe gjate vitit 2010 do te vazhdojne te zbatohen reformat strukturore te iniciuara ne vitin 2009, ne sektoret Arsim dhe Shendetesi, te cilat konsistonin ne: Sektori i Arsimit ­ Sigurimi i autonomise se institucioneve te Arsimit te Larte Universitar ne zbatim te ligjit te ri te arsimit te larte nr.9741, datë 21.5.2007 "Per arsimin e larte ne Republiken e Shqiperise te ndryshuar". Ne baze te ketij ligji, te gjitha shpenzimet e Universiteteve (pervec investimeve) do te kalojne ne forme granti (transferte 604). Ne kete menyre i hapet rruga rritjes se autonomise se ketyre institucioneve, ne drejtim te vetemenaxhimit te fondeve te tyre. Sektori i Shendetesise ­ Perfshirja e Kujdesit Shendetesor Dytesor ne skemen e menaxhimit te fondeve nga Institutit te Sigurimeve te Kujdesit Shendetesor. Permes kesaj reforme, synohet aaritja e nje menaxhimi me te mire dhe me efiçence te fondeve publike ne kete sektor, gje qe implikon kalimin e te gjitha shpenzimeve te sherbimeve spitalore (pervec investimeve) ne forme granti (transferte 604) tek ISKSH.

3.2. CILËSIA E FINANCAVE PUBLIKE

Permiresimi i kuadrit legjislativ te taksave lokale, duke marre ne konsiderate mundesine e rishikimit te shkalleve tatimore baze per taksat mbi pasurine dhe mbi biznesin e vogel, dhe mundesine e adoptimit te nje dispozite qe lejon qeverite lokale te modifikojne nivelin e taksave ne baze te inflacionit. Ne bashkëpunim me institucione ndërkombëtare asistimi i njësive te qeverisjes vendore me asistence teknike, udhëzime dhe rregulloreve te ndryshme për modernizimin e administratës tatimore vendore me synim rritjen e te ardhurave nga taksat dhe tarifat vendore.

Thellimi i institucionalizimit te Programit Buxhetor Afatmesem Per sa i perket shpenzimeve, qeveria shqiptare ka paraqitur qe ne vitin 2001 programin buxhetor afatmesem, i cili synon forcimin e lidhjes se politikave te Qeverise dhe alokimit te fondeve buxhetore, si edhe te arrije vleren reale te parase. Te gjitha ministrite e linjes u perfshine ne programin buxhetor afatmesem qe nga viti 2006, dhe qe prej 1 Janarit 2009 tashme jane te perfshira ne kete proces te gjitha institucionet e tjera buxhetore. PBA-ja synon zhvendosjen graduale nga buxhetimi mbi baza inputesh ne buxhetim mbi baza programesh dhe performance. Ashtu sic ka ndodhur gjate ketyre 3 viteve te fundit, edhe gjate vitit 2009 u implementuan procedurat e reja te projekteve te investimeve publike ne kuader te PBA-se, duke synuar permiresimin dhe identifikimin e projekteve dhe vleresimin e tyre.

Forcimi dhe institucionalizimi i marredhenieve fiskale nderqeveritare Ne kuadrin e decentralizimit dhe rritjes se autonomisë financiare te pushtetit vendor, është realizuar kalimi i tatimpaguesve te biznesit te vogël nga strukturat tatimore qendrore ne administrimin e strukturave tatimore te pushtetit vendor. Kjo mase ka ndikuar ne krijimin e lehtësive për tatimpaguesit e zonave rurale, te cilët tashme kontaktojnë me administratën e komunave ku zhvillojnë veprimtarinë për problemet e pagimit te taksave. Procesi i buxhetimit lokal ka qene deri tani ad hoc. Mekanizmi i përcaktimit te transfertave te kushtëzuara dhe te pakushtëzuara është ende i paparashikueshëm dhe jo plotësisht transparent, duke qene shpesh rezultat diskutimesh dhe negocimesh (burokratike dhe politike) midis njësive te qeverise vendore dhe ministrive përkatëse te linjës. Për këtë, do te përmirësohet me tej ekualizimi horizontal, për te reflektuar me mire dinamikat demografike dhe ekonomike te rajoneve te ndryshme te vendit, si dhe pabarazitë midis tyre. Ne fushën e zhvillimit lokal dhe rajonal ne buxhetin e vitit 2010

- 53 -

është parashikuar qe skema e grandeve konkurruese te shndërrohet ne një skeme te re nëpërmjet "Fondeve te Zhvillimit te Rajoneve".

Në kuadër te ligjit Nr. 9936, date 26.6.2008, "Për menaxhimin e sistemit buxhetor ne Republikën e Shqiperise", do te punohet për ngritjen e kapacitete lokale dhe konsolidimit te marrëdhënieve midis Pushtetit Qendror (Ministrisë se Financave) dhe Pushtetit vendore ne formulimin e politikave fiskale dhe reformat e propozuara ne lidhje me decentralizimin, ne kuadrin e PBA-se. Përmirësimi dhe qartësimi i kuadrit legjislativ për procesin e zbatimit te buxhetit lokal. Fushat kryesore te ndërhyrjes se Ministrisë se Financave do te jene: (i) procedurat e thesarit, kryesisht ato qe lidhen me diferencat e mëdha qe rezultojnë midis sasisë se parashikuar te grandit te kushtëzuar nga njësite e qeverisjes vendore dhe sasisë efektive; (ii) dalja ne kohen e duhur dhe qartësia e udhëzimeve dhe detajeve nga Ministria e Financave ne lidhje me procesin e buxhetit; (iii) rregullat për zbatimin e buxhetit, ne lidhje me ekzistencën e një llogarie unike te thesarit për te gjitha te ardhurat e pushtetit vendor dhe si pasoje me mundësinë qe te këtë zhvendosje dhe përdorim te këtyre burimeve ne kohe krizash likuiditeti; (iv) sistemi i raportimeve financiare dhe i kontabilitetit dhe vështirësitë qe lidhen me "ndjekjen" e shpenzimeve te buxheteve lokale dhe përdorimin e tyre ne përputhje me buxhetin e aprovuar. Përmirësimi i kuadrit legjislativ te taksave lokale, duke marre ne konsiderate mundësinë e rishikimit te shkalleve tatimore baze për taksat mbi pasurinë dhe mbi biznesin e vogël, dhe mundësinë e adoptimit te një dispozite qe lejon qeveritë lokale te modifikojnë nivelin e taksave ne baze te inflacionit. Zbatimi i një kuadri fiskal te qëndrueshëm për huamarrjen lokale. Ne zbatim te ligjit Nr. Nr.9869, datë 4.2.2008, "Për huamarrjen vendore", njësite e qeverisjes vendore sapo kane filluar te aplikojnë për marrje huaje. Për zbatimin e këtij ligji dhe me qellim qe procesi te zhvillohet ne mënyre normale, qeveria do te angazhohet ne: (i) koordinimin e politikave për borxhin kombëtar dhe lokal (ne mënyre qe pushteti qendror te mbaje nen kontroll natyrën dhe shtrirjen e detyrimeve financiare te pushtetit lokal); (ii) sigurimin e një huamarrje lokale te kujdesshme (lidhur me menaxhimin e risqeve ne kuadër te financave publike); (iii) sistemin e garancive lokale për huamarrjen; (iv) mekanizmat e monitorimit dhe kontrollit. Financat vendore. Me qellim konsolidimin e financave vendore gjate vitit 2010 dhe ne vazhdim do te punohet për identifikimin e problematikeve qe kane te bëjnë me nevoje e një kuadri rregullator për financat vendore. Ky proces do ti nënshtrohet diskutimeve me aktoret e ndryshëm te interesit.

Objektivat e Investimeve te Sektorit Publik Vazhdimi i financimit buxhetor i sektoreve prioritare si arsimi, shendetesia, infrastruktura dhe mbrojtja, nga ana e Qeverise dhe per periudhen 2010-2012 çon rrjedhimisht dhe ne alokimin tek keta sektore te burimeve buxhetore te destinuara per investime. Duke ju referuar te dhenave te Programit Buxhetor Afatmesem 2010-20102, meposhte jepen drejtimet kryesore te fondeve per investime per keta sektore: Arsimi Shpenzimet kapitale ne kete sektor, qe perbejne mesatarisht rreth 11.64% te shpenzimeve kapitale totale te parashikuara per periudhen 2010-2012, do te perqendrohen kryesisht ne financimin e arsimit parauniversitar per: · · · · ndertimin e shkollave te reja. rikonstruktimin e shkollave ekzistuese. pajisjen me laboratore te kompletuar. pajisjen e shkollave me internet.

- 54 -

Vlen per tu permendur ketu qe pjesa e alokuar per ndertime dhe rikonstruksione te shkollave te sistemit arsimor parauniversitar jepet ne formen e fondit per zhvillimin e rajoneve per njesite e qeverisjes vendore te cilet konkurojne dhe perzgjidhen mbi bazen e projekteve te paraqitura dhe kritereve te vendosura nga qeverisja qendrore. Shendetesia Investimet ne kete sektor prioritar per periudhen 2010-2012, te cilat zene mesatarisht rreth 7% te investimeve totale pergjate periudhes 2010-2012, do te perqendrohen kryesisht ne: · · · ndertimin dhe rikonstruksionin e ambienteve spitalore. ndertimin dhe rikonstruksionin e ambienteve te sherbimit paresor. blerjen e pajisjeve dhe aparaturave mjekesore.

Infrastruktura Fillimisht vlen te theksohet fakti qe shpenzimet kapitale per kete sektor zene peshen me te madhe ne shpenzimet kapitale totale me rreth 47.7% pergjate periudhes 2010-2012. Ne kete sektor, si drejtime kryesore te investimeve per kete periudhe mund te permenden: · Investime ne sektorin e rrugeve kombetare, ku mund te permedim: ndertimin dhe rehabilitimin e 471 km rruge te rrjetit kryesor, si dhe sistemim asfaltimin dhe riveshjen e 555 km rruge te rrjetit kombetar. Prioritet i ketyre investimeve eshte realizimi korridoreve te transportit rrugor: Korridori 8-te, Korridori Durres-Morine qe siguron lidhjen me Korridori 10-te, aksi Veri-Jug, rruga e Arberit si degezim i Korridori 8-te dhe boshti qendror i jugut. · · · Mbrojtja Eshte per tu evidentuar fakti qe edhe me shifrat e projektbuxhetit 2010 vazhdon plotesimi i standartit te NATO-s prej 2% te PBB i shpenzimeve buxhetore te alokuara per kete sektor, trend ky qe do te mbahet konstant pergjate periudhes 2010-2012. Duke ju referuar shpenzimeve kapitale, verehet se per kete sektor jane alokuar rreth 8.4% e shpenzimeve totale per investime duke u perqendruar kryesisht ne permiresimin e infrastruktures ekzistuese ushtarake me qellim arritjen e standarteve te vendeve anetare te NATO-s. Investime ne zgjerimin dhe permiresimin e rrjeteve te Ujesjellesave dhe Kanalizimeve. Investime ne infrastrukturen portuale. Investime ne fushen e strehimit

3.3. TIPARET INSTITUCIONALE TË FINANCAVE PUBLIKE

Se pari ­ Qe prej vitit 2008, Ministria e Financave po implementon Ligjin e ri Organik te Buxhetit ose ndryshe ligjin per "Menaxhimin e Shpenzimeve Publike", i cili ndryshoi pothuajse rrenjesisht te gjithe kendveshtrimin e deriatehershem lidhur me planifikimin, zbatimin dhe monitorimin e financave publike ne teresi. Si edhe identifikoi apo riperkufizoi rolet e aktoreve kryesore te te gjithe procesit te buxhetimit, permes futjes se nocioneve te reja te tilla si Nepunesi i Pare Autorizues, Nepunesat Autorizues, Nepunesat Zbatues, etj, te cilat u aplikuan ne strukturen e cdo institucioni buxhetor. Karakteristikat kryesore te ketij Ligji mbeten: · Institucionalizimi i procesit te PBA-se per njesite e qeverisjes qendrore dhe vendore, si edhe njesite e fondeve speciale, per te bere nje lidhje direkte mes politikave te Qeverise dhe alokimit te fondeve buxhetore; · Dizenjimi i nje zinxhiri te qarte pergjegjesish duke specifikuar nje liste te qarte pergjegjesish per te gjithe aktoret qe perfshihen ne procesin e menaxhimit te financave publike;

- 55 -

·

Ristrukturimi i marredhenieve fiskale ndermjet qeverisjes qendrore e asaj vendore;

· Implementimi i standarteve statistikore dhe atyre te kontabilitetit publik ne perputhje me standartet nderkombetare si GFS dhe SNA 93; · Implementimi i ndeshkimeve per moszbatim te procedurave sic jane percaktuar ne kete ligj.

Se dyti ­ Ne kuadrin e reformes per permiresimin e menaxhimit te shpenzimeve publike, si dhe te vazhdimit te filozofise per nje qeverisje me shpenzime administrative sa me te kufizuara, ne muajin Tetor 2009 Ministria e Financave ndermori iniciativen e propozimit te projektligjit "Per rregullimin e sherbimit te transportit per funksionaret politike dhe nenpunesit civil". Ky ligj, tashme i miratuar, ka per qellim dhe do te ndokoje ndjeshem ne reduktimin e shpenzimeve dhe sidomos rritjen e eficences dhe efektivitetit ne perdorimin e sherbimit te transportit per administraten publike, i cili ne menyren se si kryhej deri me sot rezultonte tejet i kushtueshem dhe aspak i mireadministruar, duke mos iu pergjigjur ne kete menyre permbushjes se detyrave funksionale te administrates shteterore.

4. OBJEKTIVAT E REFORMAVE STRUKTURORE

4.1. SEKTORI I NDËRMARRJEVE

4.1.1. Zhvillimi i Ndermarrjeve te Sektorit Privat

Sektori privat në ditët e sotme operon në kushtet e një ekonomie tërësisht të hapur, me një tregti të liberalizuar dhe një sistem bankar tërësisht privat, gjë që ka mundësuar përmirësimin e shërbimeve financiare në treg dhe zhvillimin e mëtejshëm të këtij sektori. Aktualisht në Shqipëri pothuaj të gjitha SME-të janë privatizuar. Sektori privat kontribon me rreth 80 % të PBB-së dhe rreth 80 % të punësimit total, duke përbërë aktualisht faktorin dhe kontribuesin kryesor të rritjes ekonomike dhe sidomos të zbutjes së varfërisë. Gjatë viteve 2007 - 2008, sektori privat dhe në veçanti ai i ndërmarrjeve kanë njohur rritje të konsiderushme. Referuar të dhënave të INSTAT-it, numri i subjekteve aktive në fund të vitit 2008 arriti në 104,750 gjë e cila tregon për një rritje prej rreth 20 % krahasuar me vitin paraardhës. Po gjatë vitit 2008, ekzaktësisht 2,107 kompani janë me pjesëmarrje të kapitalit të huaj dhe rreth 1,200 kompani ushtrojnë aktivitete eksporti. Për vitin 2009, numri i ndërmarrjeve të reja të regjistruara arrin në 12,985. Referuar strukturës së ndërmarrjeve, në fund të vitit 2008 Ndërmarrjet e Vogla dhe të Mesme (sipas përkufizimit të BE-së për NVM-të), me deri në 250 punonjës përbënin 99,9% të numrit të përgjithshëm të ndërmarrjeve aktive. Gjatë vitit 2008, është konstatuar një rritje e shpejtë e ndërmarrjeve të reja, ku rezultojnë rreth 19,538 subjekte. Koefiçenti i lindshmërisë së ndërmarrjeve të reja për vitin 2008 ishte 18.7 %. Përsa i takon shpërndarjes gjeografike të bizneseve në Shqipëri, rreth 47 % e ndërmarrjeve aktive janë përqëndruar në prefekturat e Tiranës dhe të Durrësit. Shpërndarja në përqindje e SME-ve sipas sektorëve të ekonomisë janë: Tregtia 47.8 %, Industria 9.5 %, hotele/kafe/restorante 14.2 %, Transporti dhe Telekomunikacioni 9.4 %, Shërbime të tjera 13.0 %, Ndërtimi 4.8 %, Bujqësia dhe Peshkimi me rreth 1.2 %. Shifra e afarizmit. Indeksi i volumit të shifrës së afarizmit në tremujorin e tretë 2009 arriti 152.7 përqind, duke shënuar një rritje prej 5 përqind krahasuar me tremujorin e mëparshëm. Krahasuar me tremujorin e tretë 2008 ky tregues rezulton me 12 përqind rritje. Pjesa më e madhe e shifrës së afarizmit prej rreth 24.5 % vjen nga sektori i ndërtimit dhe 17.5 % nga sektori i Transportit dhe Telekomunikacionit.

- 56 -

Vlera e shtuar për vitin 2007 (ASN 2007) është rritur me 22 % krahasuar me vitin paraardhës. Pjesa më e madhe prej 27.7 % e vlerës së shtuar vjen nga sektori i industries dhe 23 % nga sektori i tregtisë. Fluksi i IHD gjatë vitit 2008 arriti vlerën 590.5 milionë Euro, ose 25.6 % më shumë se fluksi i vitit 2007. Për 9 muajt e parë të vitit 2009, fluksi i IHD është 565.1 milionë Euro, ose 61 % më shumë se e njëjta periudhë e vitit 2008. Ndërmarrjet aktive të huaja dhe të përbashkëta në fund të vitit 2008 arriti në 2,107 njësi, nga 1,354 njësi që ishte në vitin 2007, me një rritje prej 35 %. Sipas aktivitetit ekonomik, 34 % e ndërmarrjeve të huaja dhe të përbashkëta i përkasin sektorit të tregtisë, 25 % sektorit të përpunimit industrial, 23 % shërbimeve, 8 % ndërtimit, 5 % transportit dhe telekomunikacionit. Sipas shpërndarjes gjeografike të bizneseve në Shqipëri, 57 % e tyre janë përqëndruar në qarkun e Tiranes, e ndjekur nga Durresi me 10.8 %, Vlora me 5.1%; Korça me 4.7 %, Shkodra me 2.9 %, Elbasani me 2.5 %, etj. Origjina e investimeve të huaja udhëhiqet nga vëndet e BE-së (60 %), ku Italia, Greqia, Gjermania mbajnë tre vëndet e para, me respektivisht 35 %, 18 % dhe 2 % të numrit të ndërmarrjeve. Të tjerë investitorë të rëndësishëm janë nga: Turqia (5 %), vëndet e Ballkanit (3 %), SHBA-ja dhe Kanada-ja (2 %) dhe në fund Kina me (2 %) etj. Eksportet për periudhën Janar - Nëntor 2009 janë karakterizuar nga një rënie si rezultat i impaktit negativ të krizës ekonomike globale. Në këtë 9­mujor, eksportet e mallrave arritën në 573 milion Euro, me një rënie prej 19.2 % në krahasim me të njëjtën periudhë të vitit 2008. Rënien më të madhe e kanë rezultuar eksportet drejt vëndeve të CEFTA-s, Rusisë, Kinës, Turqisë dhe BE-së. Sektorët dhe produktet që kanë patur rënien më të madhe janë prodhimet vëndase si: mineralet e ndryshme (kromi, bakri), çeliku dhe hekuri, bitumi, etj. Ndërsa eksportet e produkteve fason kanë patur një rënie më të zbutur, ku veshjet dhe konfeksionet patën një rënie prej 11 %, ndërsa këpucaria me rreth 5 %. Deri në fund të vitit 2009 parashikohet që eksportet të kapin shifrën 753.2 milion/, me një rënie prej rreth 18 % në krahasim me vitin 2008.

4.1.2. Politikat e Ndërmarra për Zhvillimin e Sektorit Privat

Qeveria është angazhuar në ndërmarrjen e një reformeje të gjithanshme për përmirësimin e klimës së biznesit, reduktimit të barrierave administrative, si dhe për implementimin e Kartës Europiane të SMEve, më konkretisht: 1. Zbatimi i strategjisë së Biznesit dhe Investimeve për periudhën 2007 - 2013 miratuar me VKM Nr.795, datë 11.07.2007, si dhe programi strategjik për zhvillimin e SME-ve për periudhën 2007 - 2009 për të nxitur konkurrueshmërinë e SME-ve. Strategjia fokusohet me përparësi në: (a) nxitjen e kulturës së sipërmarrjes, (b) në përmirësimin e klimës së biznesit, (c) në rritjen e konkurrueshmërisë dhe (d) në përmirësimin e financimit të SME-ve. 2. Reduktimi i kostos dhe kohës së regjistrimit të një biznesi të ri. Sipas doing business 2010, në lehtësirat për të bërë biznes, Shqipëria renditet në vëndin e 82-të (nga 181 vënde të analizuara) nga e 86-ta që renditej një vit më parë dhe e 136-ta në vitin 2007. Një sërë reformash për reduktimin e barrierave administrative në biznes kanë dhënë rezultatet e tyre gjatë vitit 2008, më konkretisht: - Regjistrimi i biznesit brenda një dite pranë QKR-së, e cila funksionon si një one stop shop dhe me një kosto minimale prej 100 lekësh (0,81 Euro). Kjo ka sjellë reduktimin e kohës së regjistrimit të një biznesi në 1 ditë nga 28 ditë që duhej një vit më parë në Gjykatë. Gjatë vitit 2009 janë regjistruar 12,985 biznese të reja.

- 57 -

3. Reduktimi i hapave për fillimin e një biznesi. Reduktimi i kohës për hapjen e një biznesi të ri. Tashmë nevojiten vetem 5 hapa për hapjen e një biznesi të ri nga 10 hapa që nevojiteshin një vit më parë dhe vetëm 5 ditë nga 36 ditë që nevojiteshin një vit më parë. · Kompanitë përdorin një numër identifikimi të vetëm i cili jepet nga QKR-ja kur bëjnë regjistrimin dhe njëkohësisht gjenerohet në zyrën e taksave, në zyrën e sigurimeve shoqërore dhe në zyrën e punës. Kjo praktikë ka sjellë reduktimin e të 4 hapave për fillimin e biznesit. Në ligjin Nr. 9897, datë 10.04.2008 "Për një ndryshim në ligjin nr. 9640, datë 09.11.2006, është amenduar ligji për dhomat e industrisë dhe tregtisë duke hequr detyrimin e kompanive për tu regjistruar pranë DHTI-së. Ky regjistrim tashmë është mbi baza vullnetare. Kjo ka sjellë reduktimin me 1 hap tjetër të proçedurës për fillimin e biznesit. 4. Thjeshtimi i proçedurave të liçensimit. Funksionimi i Qëndrës Kombëtare të Liçensave si një "one stop shop". QKL-ja ka hyrë në funksion që në 9 Qershor 2009 mbi bazën e ligjit të ri për liçensat, autorimzimet dhe lejet, Nr. 10,081, datë 23.02.2009, i cili është hartuar me asistencë të GTZ-së gjermane. QKL-ja ofron shërbimim me një ndalesë për liçensimin dhe dhënien e lejeve që më parë siguroheshin në ministri të ndryshme. Ngritja e QKL-së ishte një arritje e suksesshme e bashkëpunimit me programin Prag të Korporatës së Sfidës së Mijëvjeçarit për Shqipërinë II (MCCAZ), të administruar nga USAID, për ndërtimin e sistemit elektronik të qëndrës, trajinimin e personelit të ri, hartimin e akteve nënligjore për liçensimin dhe sigurimin e ambjenteve të punës tërësisht modern. Ajo punon sipas parimit të miratimit në heshtje. Për grupin I-rë dhe të II-të, liçensat jepen nga vetë QKL-ja brënda 2 - 4 ditë. Për liçensat e grupit të III-të, të cilat përcillen pranë ministrive të linjës, koha e dhënies së liçencës është 10 - 30 ditë. QKL-ja ofron shërbime të shpejta dhe transparente për bizneset e interesuara për marrjen e një liçense, apo leje me rreth 8 sportele shërbimi në Tiranë. Më datë 14 Dhjetor 2009, sipas memorandumit të bashkepunimit QKR me QKL, janë hapur edhe 3 sportele të QKL-së në Shkoder, Korçë dhe Vlorë. Deri në mes të muajit Dhjetor 2009 janë trajtuar 1,004 aplikime nga të cilat : janë aprovuar dhe janë aktive 457 liçensa dhe leje të reja, janë revokuar 8 liçensa, janë në shqyrtim nga institucionet e linjës 169 liçensa. Informacioni mbi procedurat gjënden në faqen e internetit të QKL-së: ëëë.qkl.gov.al, përmes së cilës aplikantet mund të kontrollojnë në çdo kohë statusin e aplikimeve të tyre dhe të shohin listën e të gjitha lejeve dhe liçensave të miratuara. 5. Reduktimi i barrës fiskale për bizneset. Që nga 1 janar 2008 ka hyrë në fuqi taksa e sheshtë prej 10 % për tatimin e fitimit (nga 20 % që ishte deri në fund të vitit 2007) dhe për tatimin mbi të ardhurat personale. Aktualisht Shqipëria ka një barrë fiskale ndër më të ultat, krahasuar me vëndet e tjera të rajonit. Që nga muaji Maj 2009, sigurimet shëndetësore dhe shoqërore në ngarkim të punëdhënësit janë ulur nga 20 %, në 15 %. 6. Zhvillimi i zonave ekonomike (parqet industriale dhe zonat e lira). Zhvillimi i zonave ekonomike në Shqipëri është konceptuar mbi bazën e partneritetit publik dhe atij privat. Gjatë vitit 2008, Këshilli i Ministrave (KM) ka shpallur 6 zona ekonomike, ecuria e zhvillimit të së cilave paraqitet si më poshtë: 1. Zona ekonomike me statusin "Park Industrial" Koplik, Shkodër me sip. 61 ha, në pronësi shtetërore për të cilën është nëshkruar kontrata konçesionare dhe pritet të miratohet nga KM-ja. 2. Zona ekonomike me statusin "Park Industrial" Shëngjin, Lezhë, me sip. 3.2 ha, në pronësi shtetërore për të cilën është nëshkruar kontrata konçesionare. 3. Zona ekonomike me statusin "Park Industrial" në Elbasan, me sip. 254.7 ha në pronësi shtetërore dhe pronësi private. 4. Zonë ekonomike me statusin "Park Industrial" në Spitalle të Durrësit, me sip. 850 ha, në pronësi shtetërore dhe pronësi private.

- 58 -

5. Zonë ekonomike me statusin "Park Industrial" në Vlorë, me sip. 125 ha, në pronësi shtetërore për të cilën është nënshkruar kontrata konçesionare me Shoqërinë «Idea Vlora», kontratë e cila është miratuar nga KM-ja. 6. Zona ekonomike me statusin "Park Industrial" Shkodër, me sip. 130 ha, pronësi shtetërore dhe pronësi private.

Gjatë vitit 2009, janë shpallur edhe tre zona ekonomike, ku dy kanë statusin e parqeve industriale dhe një ka statusin e zonës së lirë. 1. Zonë e lirë me sip. 478.14 ha, në Vlorë për të cilën po zhvillohen proçedurat e garës për përzgjedhjen e zhvilluesit. 2. Park industrial në Laknas (Tiranë) me sip. 9.48 ha, në pronësi private. 3. Park industrial në Lezhë me sip. 54.3 ha, me autoritetin kontraktues Bashkinë e Lezhës.

Gjatë vitit 2008 - 2009, është ndërtuar rrjeti elektrik për Parkun Industrial në Spitalle, Durrës dhe ndërtimi i rrjetit të tensionit të ulët për parkun industrial Lezhë. Njëkohësisht janë planifikuar fondet dhe kanë filluar punimet për ndërtimin e infrastrukturës rrugore për parkun industrial Spitalle, Durrës. Përsa i përkët Parkut Industrial Elbasan, Ministria e Ekonomisë, Tregtisë dhe Energjitikës ka realizuar studimet e para ekonomiko ­ finaciare, si dhe të vlerësimit strategjik të ndikimit. 7. Programi i Konkurrueshmërisë dhe novacioneve (CIP) për SME-të: Pjesëmarrja e Shqipërisë në programin komunitar për Konkurrueshmërinë dhe novacionet (Competitiveness and Innovation Programme - CIP), për periudhën 2007 ­ 2013, sipas vendimit të Parlamentit Europian Nr.1639/2006/EC. Brënda programit të CIP-it, ka 3 nënprograme (apo shtylla) kryesore të cilat janë të fokusuar për SMEtë dhe për ato lloj teknologjish që mbrojnë mjedisin si: ­ ­ ­ Entrepreneurship and Innovation Programme (EIP). ICT policy support programme The intelligent energy-europe programme (IEE).

Në VKM-në Nr.713, datë 24.10.2007, për miratimin në parim, të pjesëmarrjes së Shqipërisë në programin komunitar "programi kuadër për konkurrueshmëri dhe novacion", u miratua nga qeveria shqiptare pjesëmarrja e Shqipërisë në programin CIP.

Që prej vitit 2008 METE ka një marrëveshje mirëkuptimi për pjesëmarrjen e Shqipërisë në nënprogramin e parë të Sipërmarrjes dhe Novacionit EIP, të programit për Konkurueshmërinë dhe Novacionin CIP. Marrëveshja është firmosur më datë 27 Qershor 2008.

Marrëveshja (MoU) u ratifikua me Ligjin nr.9984, datë 11.09.2008 "Për ratifikimin e Memorandumit të mirëkuptimit ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Komunitetit Europian për pjesëmarrjen e Republikës së Shqipërisë në programin e komunitetit "Programi i veçantë për sipërmarrjen dhe novacionin (EIP) të programit kuadër të konkurrueshmërisë dhe novacionit, 2007 - 2013", i cili u botua në Fletore Zyrtare Nr.143 datë 22 Shtator 2008 dhe ka hyrë në fuqi më datë 7 Tetor 2008. Info day për projektin komunitar EIP - CIP: Në kuadër të programit për mbështetjen e qeverisë shqiptare për pjësëmarrjen në programet komunitare të BE-së, CIP, janë organizuar gjatë muajve Korrik dhe Tetor 2009, Info day për programin CIP në Tiranë dhe Shkodër. Gjatë këtyre takimeve kanë marrë pjesë rreth 55 përfaqësues të institucioneve publike dhe të kompanive private të interesuara

- 59 -

për programet komunitare të BE-së. Në këtë takim u prezantua programi CIP, si dhe programet per eco-innovation. Për komponentin e tretë, atë të IEE-së, METE është në proçes negocimi për firmosjen e memorandumit të mirëkuptimit.

8. Përmirësimi i skemave të financimit të biznesit. Ambienti i qëndrueshëm makroekonomik dhe financiar ka krijuar kushte të përshtatshme për zgjerimin e kreditimit të ekonomisë në vëndin tonë, e cila ka shënuar një rritje të lehtë edhe gjatë vitit 2009 ndonëse ky vit është karakterizuar nga kriza globale financiare. Sipas Doing Business 2010 të Bankës Botërore, Shqipëria renditet e 15-ta në botë për lehtësinë për të marre kredi. Kreditimi i sektorit privat deri gjatë 9­muajorit të vitit 2009, sipas Bankës së Shqipërisë, është rritur me rreth 13,2 % në krahasim me të njëjtën periudhë të vitit 2008. Portofoli i kredisë deri në shtator 2009 ka arritur në 39 % të PBB-së, me një rritje prej 2 pikë përqindje në krahasim me të njëjtën periudhë të vitit të kaluar. Kredia e dhënë nga institucionet financiare jo-bankare ka vijuar të jetë e ulët. Portofoli i kredisë së këtyre institucioneve është rreth 13 miliardë lekë (ose rreth 96 milionë Euro), duke përbërë vetëm 3.3 % të portofolit të kredisë së dhënë nga sistemi bankar dhe jo-bankar. Pjesa me e madhe e klientëve te këtyre institucioneve janë individët. Për të përmirësuar klimën e financimit të SME-ve gjatë viteve të fundit, qeveria ka ndërmarrë disa masa që lidhen kryesisht me futjen e skemave të garantimit të kredive për SME-të.

Zbatimi i programit për Fondin e garantimit të kredive për eksport Krijimi dhe zbatimi i Fondit të garantimit të kredive për eksport nëpërmjet VKM-së Nr.489, të datës 25.07.2007, është pjesë e garancisë që lëshon shteti shqiptarë me kufirin maksimal për to deri në 200 milionë lekë (ose rreth 1,5 milionë Euro), për një periudhë kohore përdorimi prej 6 vjetësh. Albinvest si institucioni manaxhues së këtij fondi ka përgatitur 17 propozime përkatëse (deri në Dhjetor 2008) për miratim në Komitetin e Vlerësimit të Garancisë për Eksport, ku janë miratuar 2 prej tyre, me një vlerë respektive prej 9 milionë lekë. Referuar ecurisë së ngadaltë të përdorimit të FKGEsë, rezulton se duhen bërë disa ndryshime në bazën ligjore dhe në kriteret e përdorimit të tij. Krijimi i fondit të garantimit të kredive në një vlerë prej 2,5 milionë Euro, në kuadër të programit italian për mbështetjen e SME-ve tashmë ka filluar disbursimin e kredisë prej 25 milionë Euro dhe është përgatitur skema e fondit të garantimit, e cila pritet të fillojë zbatimin gjatë muajve të parë të vitit 2010. Deri më 15 Dhjetor 2009 janë dhënë kredi për 16 kompani me një vlerë prej 3.9 milionë Euro. Funksionimi i Regjistrit të kredive. Duke filluar nga data 3 Janar 2008 në Bankën e Shqipërisë funksionon Regjistri i Kredive, që është baza elektronike e të dhënave për kredimarrësit e sistemit bankar. Aktualisht, bankat kanë hedhur në regjistër portofolin aktiv të kredive si dhe ngarkojnë çdo ditë të dhëna për kreditë e reja. Në momentin e fillimit të funksionimit "live" të Regjistrit të Kredive, në të rezultonin 201,729 kredi te regjistruara për kredimarrësit, si dhe të dhëna për personat e lidhur dhe kolateralet e vëna si garanci për kthimin e kredisë. Regjistri përmban informacione pozitive dhe negative për kredimarrësin dhe këto të dhëna ruhen në Regjistër për 5 vjet. Raporti mbi kredimarrësit, që bankat marrin si produkt për Regjistrin, përmban informacion mbi shumën e kredisë, shlyerjet e saj, shumat e vonuara, garancitë e vëna për të, dhëna për linjat e kredisë ku kredimarrësi është person i lidhur, si dhe historiku i statusit të kredisë për dy vitet e fundit, i cili ul rrezikun e kredive të këqija. Sistemi informatik ka kapacitete të mjaftueshme për zgjerim në të ardhmen dhe për përfshirjen në një periudhë afatshkurter të institucioneve të mikrofinancës.

- 60 -

Futja e shërbimeve të lizingut, mund të konsiderohet si një alternativë financiare për SME-të, që ndikon në zhvillimin e biznesit edhe në rritjen e punësimit. 9. Ekonomia informale. Në drejtim të reduktimit të ekonomisë informale nga Qeveria shqiptare janë marrë disa masa të rëndësishme, të cilat kanë patur si qëllim kryesisht përmirësimin e identifikimit dhe matjes së ekonomisë informale, uljen e kostos së formalizimit për biznesin dhe reduktimin e cash-it në ekonomi. Ekonomia informale në Shqipëri është reduktuar vazhdimisht në këto 3 vitet e fundit. Bazuar në të dhënat e fundit nga INSTAT, Ekonomia e Pamonitoruar (NOE), vlerësohet të ketë një reduktim kundrejt GVA-së, nga 28.7 % që ishte në vitin 2006 në 28.5 % në vitin 2007. Viti 2009 ishte viti i fundit i implementimit të planit të veprimit për reduktimin e ekonomisë informale (Dekreti i Qeverisë nr. 430, datë 28.06.2006 "Mbi reduktimin e ekonomisë informale për periudhën 2006 - 2009). Rezultatet e arritura janë të kënaqshme: nga 33 masa totale të planit të veprimit, 30 masa janë realizuar, 2 masa nuk janë realizuar, ndërsa 1 masë mbetet në proçess për tu realizuar. Bëhet fjalë për "Regjistrimin e përgjithshëm të njësive ekonomike jo bujqësore" të cilin INSTAT me asistencën e programit IPA 2007 do ta implementojë gjatë vitit 2010. Në fund të vitit 2009 janë propozuar disa ndryshime në ligjin për proçedurat tatimore (aktualisht i aprovuar nga KM-ja), që synojnë reduktimin e ekonomisë informale dhe në mënyrë specifike kanë të bëjnë me: Të vetëpunësuarit (nen I ri)

Për personat "të vetëpunësuar në veprimtari tregtare apo shërbimi, ambulant dhe kryefamiljar, që punëson persona si punëtorë shtëpie" regjistrimi për pagimin e kontributeve të sigurimeve shoqërore, ose çregjistrimi i tyre kryhet nga organet tatimore, sipas një proçedure të veçantë, të përcaktuar me udhëzim të ministrit të Financave. Mos deklarimi i të punësuarve

Nëse nga verifikimi dhe kontrolli në vëndndodhjen e biznesit, rezulton se tatimpaguesi nuk ka deklaruar në organin tatimor çdo të punësuar rishtazi, të paktën 24 ore përpara fillimit të punës, përveç detyrimit për pagimin e shumës së kontributeve të papaguara, detyrohet të paguajë një gjobë prej 50,000 lekësh, kur është subjekt i biznesit të vogël dhe 100,000 lekë (me TVSH) për biznesin e madh, për çdo rast mosdeklarimi. Gjoba për pajisjet fiskale

Tatimpaguesi, person juridik dhe fizik, tregtar dënohet në rast se nuk instalon pajisjen fiskale. -Zgjerimi i skemes se deklarimit elektronik, është një prioritet i nisur që nga viti 2007. Gjeografikisht, nga Marsi 2009, kjo skemë është shtrirë në gjithë territorin e Shqipërisë. Për tatimpaguesit, përfshirë biznesin e vogël, kjo do të thotë kursim parash, kohë dhe burime njerëzore. Në të njëjtën kohë, kjo metodë është e rëndësishme për të shmangur sjelljen burokratike të zyrtarëve dhe kontaktet direkte midis inspektorëve të taksave dhe taksapaguesve, duke sjellë si rezultat reduktimin e informalitetit. Për periudhën Janar - Nëntor 2009, janë bërë 57,826 deklarime, një numër shumë herë më i madh se e njëjta periudhë e vitit 2008. Detyrimet tatimore që plotësohen elektronikisht janë: TVSH-ja, Tatimi mbi fitimin Vjetor, Sigurimet shoqërore dhe Shendetsore, Taksa mbi të Ardhurat e Punësimit, Këstet mujore të Taksës së Fitimit, si dhe Taksa Vjetore mbi të Ardhurat Personale (biznesi i vogël) -Fushata informuese dhe publicitare për Pajisjet Fisakle dhe Ligjin për Faljen e Gjobave. Fushata për Pajisjen e tatimpaguesve me kasa fiskale, vazhdon gjatë gjithë periudhës në zbatim të kalendarit të përcaktuar në VKM-në 781, datë 14.11.2007, i ndryshuar me vendimin nr. 1476, datë 12.11.2008, "Për karakteristikat teknike dhe funksionale të pajisjeve fiskale, sistemit të integruar të kompjuterizuar për transferimet periodike, automatike, të deklarimeve financiare, sistemit të

- 61 -

komunikimit, për proçedurën e dokumentacionin për miratimin e tyre dhe për kriteret për pajisjen, me autorizim, të shoqërive të autorizuara për ofrimin e pajisjeve fiskale". 10. Rritja e konkurrueshmërisë së SME-ve nëpërmjet zbatimit të programit për fondin e konkurrueshmërisë. Sipas indeksit të konkurrueshmërisë për vitin 2009, Shqipëria renditet në vëndin e 96-të, me 3,72 pikë, nga 133 vënde të analizuara dhe me një përmirësim prej 12 vëndesh (vëndi i 108) në krahasim me vitin e mëparshëm. Në strategjinë e METE-s për Zhvillim e Biznesit dhe Investimeve për periudhën 2007 - 2013, i kushtohet një vëmëndje e veçantë programeve për rritjen e konkurrueshmërisë së SME-ve, hartimit të një programi strategjik dhe plan veprimesh për transferimin e teknologjisë dhe inovacionit. Me qëllim mbështetjen e SME-ve dhe për rritjen e aftësisë konkurruese të tyre, me VKM-në Nr. 112, datë 21.02.2007, "Për krijimin e fondit shqiptar të konkurrueshmerisë" qeveria ka caktuar një fond prej 25 milionë lekë (200,000 Euro). Deri në fund të Dhjetorit 2009, nga Albinvest janë miratuar 73 projekte me një vlerë 54 milionë lekë, nga të cilat 44 projekte janë implementuar plotësisht. 11. Është hartuar dhe miratuar ligji Nr. 9880, datë 25.02.2008 "Për nënshkrimin elektronik" i cili është në përputhje të plotë me direktivën 1999/93/EC të BE-së. Ky ligj u përgatit me asistencë të GTZ-së. 12. Përmirësimi i legjislacionit për shoqëritë tregtare. Është hartuar dhe miratuar ligji për shoqëritë tregtare. Qëllimi i ligjit të ri nr. 9901, dt. 14.04.2008 "Për tregtarët dhe shoqëritë tregtare" është të sigurojë një kuader ligjor bashkëkohor, të thjeshtë, të qartë dhe të përditësuar për shoqëritë tregtare. Ligji synon zbatimin e legjislacionit europian për shoqëritë tregtare dhe përmbushjen e kërkesave të MSA-së. 13. Ndryshimi i ligjit "Për Ndërmarrjet e Vogla dhe të Mesme", Nr. 8957, datë 17.10.2002, me ligjin Nr. 10,042, datë 22.12.2008, konsiston në përafrimin pothuajse të plotë të rekomandimit 2003/361/EC. 14. Miratimi i ligjit për tregtinë elektronike. Me asistencë të programit CARDS është hartuar draft ligji për tregtinë elektronike, sipas Ligjit nr. 10,128, datë 11.05 2009, miratuar nga parlamenti.

4.1.3. Drejtimet kryesore për Zhvillimin e Sektorit Privat për periudhën 2010 ­ 2012

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Zbatimi i Strategjisë së Biznesit dhe Investimeve për periudhën 2007 ­ 2013. Zbatimi i Programit Strategjik të Zhvillimit të SME-ve për periudhën 2010 ­ 2012. Zbatimi i principeve Europiane Small Business Act. Zbatimi i PKZMSA për periudhën 2009 - 2011 në fushën e SME-ve dhe shoqërive tregtare. Fuqizimi i Qëndrës Kombëtare të Liçensimit. Ngritja dhe vënia në funksionim të zonave ekonomike (parqe industriale, zona të lira). Hartimi i programit për të mësuarit për sipërmarrjen. Implementimi i Programi 3-vjeçar Italian për mbështetjen e SME-ve. Adoptimi i Direktivës 2005/56/EC "On cross-border mergers". Zbatimi i programit për mbështetjen e SME-ve për rritjen e konkurrueshmërisë nëpërmjet transferimit të teknologjisë dhe novacionit 2010 - 2012.

- 62 -

11.

Zbatimi dhe vlerësimi i impaktit të programeve financiare të Fondit të Konkurrueshmërisë dhe Fondit të Garantimit të Kredive për Eksport (FK-së dhe FGKE-së). Vlerësimi i politikave për investimet e huaja sipas metodologjisë së OECD-së (IRI 2009). Fuqizimi i veprimtarisë së Dhomave të Tregtisë dhe Industrisë, në përmirësimin e shërbimeve ndaj biznesit. Forcimi i dialogut biznes ­ privat dhe rritja e rolit të Këshillit Konsultativ të Biznesit. Forcimi i kapaciteteve dhe përmirësimi i shërbimeve nga Albinvesti për investitoret e huaj dhe vëndas.

12. 13. 14. 15.

4.1.4. Reforma Rregullatore për Përmirësimin e Klimës së Biznesit

Në përputhje me platformën e Qeverisë Shqiptare për Reformën Rregullatore, Ministria e Ekonomise, Tregtise dhe Energjetikës është duke drejtuar dy reforma të mëdha: 1. 2. 1. Reforma për garantimin e cilësisë së kuadrit rregullator (RIA) Reforma në sistemin e inspektimit

Reforma në sistemin RIA

Suksesi i deritanishëm i reformave në regjistrimin dhe liçensimin e biznesit, ka vërtetuar tashmë se reforma është një nga mjetet më efikase për reduktimin e barrierave administrative. Në këtë kuadër, një instrument shumë i rëndësishëm për të vlerësuar impaktin e reformave të ndërmarra nga qeveria, si tek biznesi ashtu edhe tek konsumatori është Vlerësimi i Impaktit Rregullator (RIA). Pavarësisht mungesës së një sistemi të mirëfilltë vlerësimi, gjatë kësaj kohe qeveria shqiptare ka krijuar një mekanizëm për monitorimin, vlerësimin dhe garantimin e cilësisë rregullatore i cili mbështetet në dy drejtime kryesore: Krijimin e një kuadri institucional për manaxhimin, implementimin dhe monitorimin e Reformës Rregullatore. Me Urdhërin e Kryeministrit nr. 170, datë 31.10.2005, është parashikuar krijimi i Task Forcës për drejtimin dhe monitorimin e Reformës Rregullatore, e cila drejtohet nga vetë Kryeministri. Ky urdhër përcakton si strukturë përgjegjëse për ndjekjen e zbatimit të reformës Ministrinë e Ekonomisë, Tregtisë dhe Energjetikës (METE), e cila ka një rol shumë të rëndësishëm në monitorimin dhe garantimin e cilësisë rregullatore. Po kështu, me Urdhërin e Kryeministrit nr. 274, datë 23.11.2006, detyrohen të gjitha ministritë e linjës që të dërgojnë për mendim në METE të gjitha aktet ligjore dhe nënligjore të hartuara në kuadër të Reformës Rregullatore, apo akte të tjera që rregullojnë marrëdhëniet ndërmjet institucioneve shtetërore dhe biznesit. METE shqyrton përputhshmërinë e akteve të paraqitura me parimet e Reformës Rregullatore, duke luajtur kështu rolin e një filtri legjislativ me qëllim garantimin e cilësisë rregullatore në të gjithë sektorët e lidhur me biznesin. Konsultimi i politikave të ndërmarra me biznesin dhe grupet e interesit. Konsultimi periodik me biznesin, është një nga parimet kryesore të cilësisë rregullatore mbi të cilat është mbështetur platforma e qeverisë për Reformën Rregullatore. Kështu, përfaqësuesit e biznesit dhe grupeve të tjera të interesit kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm, sidomos për sa i përket reformave të ndërmarra në fushën e regjistrimit të biznesit dhe liçensimit ku kanë qenë mjaft aktivë në paraqitjen e shqetësimeve dhe mendimeve të tyre mbi politikat e qeverisë. Gjithësesi, duke pasur

- 63 -

parasysh arritjet e deritanishme, si edhe objektivat e qeverisë shqiptare për të ardhmen, është e nevojshme krijimi i një sistemi vlerësimi paraprak të impaktit të politikave të ndërmarra, i cili do të bëjë të mundur garantimin e vazhdueshëm të cilësisë rregullatore. Për këtë qëllim, në bashkëpunim me Bankën Botërore, në kuadër të projektit BERIS, METE po punon për përcaktimin e opsionit RIA më të përshtatshëm për Shqipërinë, bazuar në karakteristikat kryesore të sistemit juridik shqiptar dhe në kapacitetet e administratës publike shqiptare, të vlerësuara nga ekspertët e projektit. Në këtë kuptim, nga eksperti i projektit është përgatitur një dokument i cili paraqet në mënyrë të detajuar opsionet që mund të përdoren për ngritjen e një sistemi RIA në Shqipëri bazuar në eksperiencën e vendeve të tjera të rajonit apo vëndeve anëtare të BE-së. Pas reflektimit të vërejtjeve dhe propozimeve të bëra nga këta ekspertë dhe nga METE, dokumenti përfundimtar do të miratohet nga Task Forca për Reformën Rregullatore, e cila do të miratojë njëkohësisht edhe variantin që do të përdoret nga administrata shqiptare për vlerësimin e impaktit rregullator. Ndërkohë, për të ndihmuar qeverinë shqiptare në përzgjedhjen e opsionit RIA që do të përdoret prej saj është parashikuar kryerja e vlerësimit të impaktit rregullator në tre fusha pilot të legjislacionit shqiptar si Inspektimi, Siguria Ushqimore dhe Mjedisi. Këto projekte pilot të parashikuara kanë për qëllim familjarizimin e nëpunësve të administratës publike me konceptin e RIA-s dhe parimet kryesore të saj nëpërmjet përfshirjes direkte të tyre në proçesin e vlerësimit. Përzgjedhja përfundimtare e sistemit RIA, që do të ngrihet në Shqipëri do të bëhet në përfundim të proçesit të testimit, i cili do të bëjë të mundur krijimin e një kuadri më të qartë për sa i përket avantazheve dhe problematikave që mund të lindin gjatë vlerësimit të impaktit, që mund të ketë një politikë e caktuar në fusha të ndryshme. Në këtë mënyrë, ky proçes do të shërbejë si një vlerësim paraprak i opsioneve të paraqitura dhe do të lehtësojë punën e qeverisë për të zgjedhur variantin më të përshtatshëm.

2.

Për reformën në Inspektim.

Reforma në sistemin e inspektimit është tashmë reforma më prioritare e Qeverisë në kuadër të përmirësimit të klimës së biznesit, pas suksesit të arritur në dy reformat e mëdha në regjistrim dhe liçensim. Për këtë, me Urdhërin e Kryeministrit nr. 79, datë 03.06.2009 "Për ngritjen e grupit ndërinstitucional të punës për drejtimin dhe monitorimin e reformës në fushën e Inspektimit" është ngritur grupi i punës i drejtuar nga Zv/Ministri i Ekonomise, Tregtise dhe Energjetikes me përfaqësues të Ministrive, të cilat kanë aktualisht nën varësinë e tyre disa prej inspektoriateve kryesore në Shqipëri. Reforma në Inspektim, përfshijnë: Hartimin e kuadrit ligjor, i cili është parashikuar të realizohet në vitin në vazhdim.

- Zgjedhjen e modelit të duhur për Shqipërinë. Përcaktimi i modelit dhe testimi i tij do ti hapë rrugë edhe identifikimit të të metave/gabimeve, gjë që do të bëjë të mundur rivleresimin e situatës dhe të korrigjimit të tyre. - Një staff të përgatitur, i cili është parashikuar të trajnohet gjatë kësaj periudhe. Në këtë kategori hyn si trajnimi i stafit brënda ministrisë, ashtu edhe jashtë saj, ku përfshihen grupe të ndryshme interesi. Aktualisht është përfunduar Raporti "Mbi Reformën në sistemin e Inspektimit", në bashkëpunim me konsulentin ndërkombëtar të kontraktuar në kuader të projektit BERIS, financuar nga Banka Botërore. Qëllimi i këtij raporti është vlerësimi paraprak i kapaciteteve institicionale dhe administrative të inspektoriateve në Shqipëri. Ky vlerësim do të mundësojë identifikimin e problemeve në këtë drejtim dhe përzgjedhjen e opsionit më të favorshëm të modelit të inspektimit në Shqipëri.

- 64 -

Ecuria e Privatizimeve te Sektoreve strategjik Gjatë viteve 2006 - 2008, është bërë ristrukturimi i KESH Sh.a, dhe ndarja e tij në kompani të veçanta. Po ashtu, është ristrukturuar dhe riorganizuar sektori transmetimit (OST-ja), si dhe është realizuar privatizimi i sektorit të shpërndarjes (OSSH-ja). Kontrata për blerjen e 76 përqind të aksioneve të shoqërisë "Operatori i Sistemit të Shpërndarjes" është nënshkruar në datën 11 Mars 2009. Kontrata është miratuar nga Këshilli i Ministrave, si edhe nga Kuvendi me ligjin nr. Nr. 10,116, datë 23.4.2009. Gjatë vitit 2010 do të përgatiten urdhëra përkatës për fillimin e proçedurave të llogaritjes së paketave të aksioneve për punonjësit dhe pronarët. Po gjatë vitit 2010, është parashikuar të fillojnë edhe proçedurat për privatizimin e pjesës së mbetur të aksioneve. Gjatë vitit 2010 do të punohet gjithashtu për përgatitjen e strategjisë së privatizimit të sektorit të prodhimit të energjisë elektrike. Në zbatim të rekomandimeve të kësaj strategjie gjatë periudhës 2010 ­ 2012, do të iniciohet proçesi i privatizimit të sektorit të gjenerimit të energjisë elektrike, që përbën edhe fazën përmbyllese të proçesit të privatizimeve në këtë sektor strategjik. Ristrukturimi dhe privatizimi i shoqërisë "Armo" Sh.a Gjatë vitit 2008 përfundoi proçesi i privatizimit të 85 % të aksioneve të shoqërisë "ARMO" duke ndjekur të gjitha hapat ligjore të duhura të kërkuara. Në datë 21 Maj 2008, u shpall fituesi i tenderit, në datë 22.08.2008, u nënshkrua Kontrata për blerjen e aksioneve, me fituesin e këtij tenderi, e cila u miratua nga Keshilli i Ministrave. Kontrata u ratifikua edhe nga Kuvendi i Shqipërisë, si dhe u dekretua nga Presidenti i Republikës. Me këtë miratim, 85 % e aksioneve të shoqërisë "ARMO" Sh.a. i kaluan shoqerisë"AMRA OIL" Sh.a. Gjatë vitit 2009 dhe në vijim, është punuar për proçedurat për paketat e mbetura të aksioneve të shoqërisë ARMO sh.a. Gjatë këtij proçesi do të përllogariten paketat e aksioneve për pronaret dhe punonjesit e shoqërisë dhe më pas do të hapen proçedurat për paketen e mbetur të aksioneve shtetërore. Ristrukturimi dhe privatizimi i shoqerise "Albpetrol" Sh.a Ristrukturimi dhe privatizimi i shoqërisë "Albpetrol" Sh.a, realizohet përmes lidhjes së Marrëveshjeve të Hidrokarbure për zhvillimin dhe prodhimin e hidrokarbureve nga vendburimet e naftës dhe të gazit, të cilat janë në administrim nga shoqëria Albpetrol Sh.A. Marrëveshjet janë lidhur me shoqëri private të huaja dhe vëndase. Ky proçes është në vazhdimësi sipas përcaktimeve të çdo marrëveshjeje të veçantë që Shoqëria "Albpetrol" Sha, ka realizuar me shumë kompani të huaja që veprojnë sot në sektorin hidrokarbur. -Privatizimi i paketës shtetërore në shoqërinë AMC Në datën 5 Mars 2009, u nënshkrua marrëveshja për shitjen e aksioneve të mbetura shtetërore në shoqërinë AMC, e cila tashmë është miratuar edhe nga Këshilli i Ministrave me VKM-në nr. 308, datë 25.03.2009. Privatizimi i paketës së mbetur shtetërore në shoqërinë Albtelekom: Në kuadër të realizimit të proçesit të privatizimit të paketës shtetërore të aksioneve në shoqërinë Albtelecom, u përgatit VKM-ja Nr. 145, datë 11.2.2009 "Për transferimin e paketës së aksioneve të zotëruara nga shteti në "Albtelecom sh.a Tiranë", i cili parashikon asistimin e proçesit të transferimit nga një kompani konsulente ndërkombëtare. Për realizimin e proçesit të përzgjedhjes së konsulentit ndërkombëtar, që do të asistojë proçesin e transferimit të paketës së aksioneve shtetërore në shoqërinë Albtelecom, janë përgatitur Termat e References, që përfshijnë si qëllim kryesor të punës së konsulentit, vlerësimin e aksioneve për shitje. Për fillimin e proçedurave për privatizimin e paketës shtetërore të aksioneve u informua edhe ortaku privat në Albtelecom.

- 65 -

Gjatë 3-mujorit të parë të vitit 2010 pritet të organizohet tenderi për përzgjedhjen e kompanisë konsulente ndërkombëtare. Sektori Minerar dhe Industrise Vlerësimi i proçesit të privatizimit. Privatizimi i Sektorit Minerar ka përfunduar dhe tashmë 100 % të prodhimit të këtij sektori jepet nga sektori privat. Ish ndërmarrjet minerare shtetërore janë në proçesin e mbylljes dhe likuidimit. Në këtë sektor nuk ka asnje subjekt shtetëror në prodhim. Mbyllja e minierave të shfrytëzuara të Industrisë Minerare (Krom, Bakër, Fenik, Qymyre dhe Metale të tjerë) dhe privatizimi i aseteve të tyre është poçes në vazhdim, që nga fillimi i viteve 90-të. Në Degën e Kromit, kanë kaluar në proçesin e mbylljes dhe privatizimit gjithsej 31 objekte minerare, ku bëjnë pjesë, miniera, fabrika pasurimi, impiante seleksionimi, etj, së bashku me asetet e tyre janë: Mbyllur 31 miniera dhe objekte përkatëse. Privatizuar 110 objekte (ndërtesa, pajisje - makineri, mjete transporti). Në Konçesion janë dhënë 7 objekte (Darfo spa), prej të cilave 3 miniera, 1 fabrikë pasurimi, 1 impiant seleksionimi dhe 2 uzina ferrokromi. Janë pajisur me leje minerare shfrytëzimi 262 subjekte private. Janë dhëne me qira rreth 70 galeri miniere se bashku me asetet e tyre (rreth 278 objekte ndërtesa, p/makineri etj.). Janë bërë transferime kapitali ndaj 10 objekte.

Në Degën e Bakrit, i janë nënshtruar proçesit të privatizimit objekte minerare, ku bëjnë pjesë miniera, fabrika pasurimi, uzina bakri, parqe transporti etj, së bashku me asetet përkatëse. Janë mbyllur objektet minerare (Thirre, Laje, Karme1, Hurdha e Tolles, Kanisqel), janë demoluar fabrikat e pasurimit Reps, Rrëshen dhe Mjedë, si dhe UB Rubik (Shkrirja). Gjëndja e objekteve të industrisë së bakrit në fund të vitit 2008 është si më poshtë: Janë mbyllur rreth 60 objekte. U privatizuan 22 objekte. Janë dhënë në konçesion 4 objekte, minierat e bakrit Munellë dhe Lak Rroshi, fabrika e pasurimit Fushë Arrëz dhe impianti i seleksionimit të skorieve Shëngjin. Janë demoluar 5 objekte (UB Laç dhe fabrika e pasurimit Kurbnesh). Është bërë kalim kapital për 9 objekte.

Janë në proçes privatizimi asetet e 31 objekteve, ndërkohë që mjaft asete kanë përfunduar ciklin e privatizimit pa u shitur dhe i janë kthyer Alb-baker sha. Në këtë degë janë dhëne gjithsej 20 leje minerare. Në Degën e Hekurnikelit dhe Nikelsilikatit i janë nënshtruar proçesit të mbylljes dhe privatizimit të aseteve, gjithsej 25 objekte minerare. Në këtë degë janë dhënë gjithsej 25 leje minerare. Në Degën e Qymyreve i janë nënshtruar proçesit të mbylljes dhe privatizimit gjithsej 35 objekte minerare (miniera, fabrika pasurimi, etj). Në degën e qymyreve janë dhënë gjithsej 6 leje minerare shfrytëzimi, si dhe janë dhënë me qira assetet e objekteve të tyre. Deri në fund të vitit 2008 (për periudhën 1995 - 2008), kanë kaluar në proçes mbylljeje, likuidimi dhe privatizimi të aseteve, gjithsej mbi 148 objekte minerare.

- 66 -

Në Sektorin Minerar, nuk aplikohet asnjë lloj ndihme shtetërore, apo politika që ndikojnë në konkurrueshmërinë midis subjekteve minerare, në ligjin minerar përcaktohet se proçesi i lejedhënies, është sipas parimit kush vjen i pari ai pajiset me leje (first come first served).

4.2. SEKTORI FINANCIAR

Ndryshimet dhe zhvillimet në kuadrin rregullativ gjate vitit 2009 e ne vazhdim Kuadri rregullativ Ligji "Për Bankat në Republikën e Shqipërisë" dhe zbatimi në vazhdimësi i objektivave afatmesme dhe afatgjata të Bankës së Shqipërisë, konsolidoi në vazhdimësi punën për rishikimin e kuadrit rregullativ mbikëqyrës për përputhshmërinë me dispozitat e ligjit, ndërthurjen me zbatimin e parimeve të rishikuara të Komitetit të Bazelit për një mbikëqyrje efektive dhe koncepteve të reja të Akordit të Ri të Kapitalit, direktivave të Këshillit Evropian dhe praktikave më të mira në fushën e rregullimit e mbikëqyrjes së institucioneve financiare të licencuara nga Banka e Shqipërisë. Hartimi dhe rishikimi i rregulloreve të mbikëqyrjes bankare është realizuar nëpërmjet grupeve të punës me pjesëmarrjen e përfaqësuesve të disa departamenteve të Bankës së Shqipërisë. Bashkëpunimi me këto departamente ka për qëllim përfshirjen në hartimin e akteve rregullative të standardeve të teknikës legjislative, të standardeve dhe direktivave të Bashkimit Europian, të detyrimeve që rrjedhin në zbatim të Marrëveshjes së Stabilizim Asocimit për integrimin në Bashkimin Evropian, të fenomeneve që janë pasojë e krizave sistemike financiare, krahas përvojës dhe mendimit mbikëqyrës, të standardeve të mbikëqyrjes bankare, të modeleve të bankave qendrore dhe autoriteteve mbikëqyrëse të vendeve të Bashkimit Evropian dhe të rajonit, etj. Procesi i hartimit dhe rishikimit të rregulloreve të mbikëqyrjes mbart gjithashtu edhe mendimin e industrisë bankare dhe subjekteve të tjera financiare, të përftuar nëpërmjet takimeve dhe tryezave të përbashkëta të Bankës së Shqipërisë, të Shoqatës Shqiptare të Bankave, të industrisë bankare, të projekteve të konvergjencës (si për shembull SPI Albania), duke synuar konsiderimin në vazhdimësi të mendimeve, opinioneve dhe ndarjes së problematikës dhe çështjeve më me rëndësi me këta të fundit. Viti 2009 finalizoi hartimin e disa rregulloreve të reja dhe njohu ndryshime në disa rregullore të tjera të mbikëqyrjes bankare. 1. Akte të reja rregullative me rëndësi për mbikëqyrjen bankare: Rregullorja "Për kredinë konsumatore dhe kredinë hipotekare për individët" është plotësim dhe përsosje në vazhdimësi e rregullimit të procesit të transparencës ndaj individit në procesin e kreditimit nga bankat dhe subjektet financiare jobanka, duke siguruar transparencë dhe krahasueshmëri të ofertave nëpërmjet përcaktimit të rregullave dhe kërkesave lidhur me informacionin që i jepet klientit për kredinë konsumatore dhe kredinë hipotekare, në veçanti për normën efektive të interesit, si dhe përcaktimit të të drejtave të tij në procesin e kredimarrjes. Kërkesat e rregullores synojnë të sigurojnë njohje të plotë për klientin para lëvrimit të kredisë të të gjithë kostove që shoqërojnë klientin gjatë kohëzgjatjes së kredisë dhe të penaliteteve në rast të mosrespektimit të kontratës, duke siguruar transparencë në tregun e transaksioneve që mbulon kjo rregullore. Rregullorja "Për licencimin dhe ushtrimin e veprimtarisë nga subjektet financiare jobanka" përcakton kushtet dhe rregullat për licencimin dhe veprimtarinë financiare të subjekteve financiare jobanka dhe miratimin e agjentëve te tyre si edhe licencimin e institucioneve financiare të mikrokredisë. Rregullorja është hartuar në përputhje dhe në zbatim të dispozitave të ligjit "Për bankat në Republikën e Shqipërisë" dhe konsideron Standardet Minimale të Komitetit të Bazelit për kriteret e liçencimit dhe eksperiencat e vendeve të tjera lidhur me rregullimin e licencimit të subjekteve financiare jobanka.

- 67 -

Rregullorja "Për licencimin dhe ushtrimin e veprimtarisë së bankave dhe degëve të bankave të huaja në Republikën e Shqipërisë" është harmonizim i kërkesave të reja ligjore të ligjit "Për bankat", tërësisë së rregullave dhe kritereve të autoritetit mbikëqyrës dhe zhvillimeve më të fundit të tregut bankar në lidhje me licencimin dhe zgjerimin e rrjetit bankar. Një nga risitë e rëndësishme që sjell kjo rregullore është dhe miratimi nga ana e Bankës së Shqipërisë i riorganizimit të bankës (ndarjes dhe bashkimit). Trajtimi i kësaj çështje merr rëndësi të veçantë jo vetëm nga stadi aktual i zhvillimit të tregut bankar, por dhe për ti paraprirë zhvillimeve të mëtejshme të tij.

Rregullorja "Mbi parimet bazë të drejtimit të bankave dhe degëve të bankave të huaja dhe kriteret për miratimin e administratorëve të tyre" bën përcaktimin e rregullave dhe kritereve bazë për një drejtim të përgjegjshëm dhe efektiv të bankave dhe degëve të bankave të huaja, të kritereve që duhet të plotësojnë administratorët e bankave dhe degëve të bankave të huaja, si dhe dokumentacionin e nevojshëm për miratimin e tyre nga Banka e Shqipërisë, dhe kriteret për lidhjen e marrëveshjeve me të tretët për ushtrimin e funksioneve dhe përgjegjësive për administrimin dhe drejtimin e bankës. Rregullorja është hartuar në zbatim të ligjit "Për bankat në Republikën e Shqipërisë" si dhe në kuadër të përafrimit të legjislacionit vendas me atë të BE në fushën e shërbimeve financiare, duke konsideruar respektimin e Parimeve Bazë të Bazelit, dhe eksperiencat e vendeve të BE lidhur me praktikat më të mira të qeverisjes bankare dhe të kushteve dhe kritereve për administratorët e institucioneve bankare. Drejtimi i përgjegjshëm i bankave sot njihet si një mjet i fuqishëm për të krijuar besim dhe siguri në një institucion. Ligji "Për Bankat në Republikën e Shqipërisë", ka sjellë plotësimin dhe qartësimin e përgjegjësive të strukturave drejtuese të bankave, ndërkohë që zhvillimet e reja dhe tendencat e sistemit tonë bankar, rritja e aktivitetit të kreditimit, futja e produkteve të reja dhe në përgjithësi rritja e kompleksitetit të bankave, gjë që çon në rritjen e profilit të rrezikut për bankat, bëhen shtysë për prezantimin e koncepteve dhe praktikave bashkëkohore të drejtimit të bankave. Rregullorja "Për parandalimin e pastrimit të parave dhe financimit të terrorizmit" është harmonizim i kërkesave të reja ligjore të ligjit "Për parandalimin e pastrimit të parave dhe financimit të terrorizmit" dhe të ligjit "Për bankat në Republikën e Shqipërisë". Rregullorja bën specifikimin e procedurave dhe dokumentacionit për identifikimin e klientit, rregullave për regjistrimin, ruajtjen e të dhënave dhe raportimin nga subjektet e rregullores tek autoriteti përgjegjës në përputhje me kërkesat e legjislacionit në fuqi dhe (40+9) rekomandimeve të FATF-it. Rregullorja citon kufijtë (pragjet) e reja monetare për regjistrimin e transaksioneve dhe raportimin e tyre tek autoriteti përgjegjës, siç përcaktohet në ligjin "Për parandalimin e pastrimit të parave dhe financimit të terrorizmit". Në rregullore trajtohet koncepti i vigjilencës së zgjeruar, në përputhje me kërkesat e ligjit të ri "Për parandalimin e pastrimit të parave dhe financimit të terrorizmit", si dhe kërkesa të reja për subjektet lidhur me hartimin e rregulloreve, procedurave për kategorizimin e klientëve dhe transaksioneve sipas shkallës së rrezikut që paraqesin në bazë të gjykimit të vetë subjekteve, ndërkohë që përcaktohen edhe disa kritere ndihmëse për të mundësuar këtë kategorizim. Rregullorja "Për administrimin e rrezikut të likuiditetit" ka si qëllim prezantimin e praktikave më të mira për administrimin e rrezikut të likuiditetit në sistemin bankar shqiptar, parandalimin e rreziqeve sistemike me shkak rrezikun e likuiditetit si dhe sigurimin e një procesi më efektiv në ushtrimin e funksionit të mbikëqyrjes bankare, në përmbushjen e objektivit për të siguruar një sistem bankar të shëndetshëm dhe të qëndrueshëm. Rregullorja paraqet për herë të parë në kuadrin rregullativ mbikëqyrës kërkesat për aplikimin e metodologjisë së stress-testit, si një nga mënyrat më efektive bashkëkohore për administrimin e rrezikut të likuiditetit dhe të rreziqeve të tjera të bankës. Po kështu një tjetër risi është dhe kërkesa për hartimin e një plani emergjence, si dhe përcaktimi i një liste të treguesve të paralajmërimit të hershëm të cilët parashikohet të ndihmojnë bankat në mirë administrimin e rrezikut të likuiditetit edhe në situata të jashtëzakonshme. Në rregullore përcaktohen norma të reja mbikëqyrëse/rregullative për disa tregues të administrimit të rrezikut të likuiditetit. Normat/kufijtë e përcaktuara janë të detyrueshëm për zbatim nga bankat e

- 68 -

sistemit në procesin e monitorimit të rrezikut të likuiditetit, krahas një kuadri më të gjerë treguesish dhe normash të brendshme të vetë bankës/ave për të njëjtin qëllim. Rregullorja "Për veprimtarinë valutore" është harmonizim i kërkesave të reja ligjore të përcaktuara në kornizën e iniciativave ligjore afatshkurtra (2008-2009) të Planit Kombëtar të Zbatimit të MSA-së dhe synon një rishikim të kërkesave rregullative të autoritetit mbikëqyrës lidhur me veprimet në llogaritë kapitale dhe në llogarinë korrente midis rezidentëve dhe jo-rezidentëve nga jashtë-brenda territorit të Republikës së Shqipërisë dhe anasjelltas. Rregullorja ka si qëllim liberalizimin e mëtejshëm të lëvizjeve të kapitalit nëpërmjet thjeshtimit dhe lehtësimit të procedurave, dokumentacionit dhe rregullave për lëvizjen e kapitalit, në përputhje me kërkesat e legjislacionit në fuqi dhe legjislacionit të Bashkimit Evropian të lartpërmendur. Rregullorja ka eliminuar kufijtë (pragjet) monetare për kryerjen e transaksioneve dhe lëvizjeve të kapitalit, si dhe ka thjeshtëzuar praktikat për finalizimin e këtyre veprimtarive. Rregulloret e ndryshuara përfshijnë: Disa ndryshime të rëndësishme u realizuan në rregulloren "Për administrimin e rrezikut nga ekspozimet e mëdha të bankave" dhe një shtesë në rregulloren "Për administrimin e rrezikut të kredisë". I) Në vazhdim të ndryshimeve të miratuara në tetor të vitit 2008 në rregulloren "Për administrimin e rrezikut nga ekspozimet e mëdha të bankave", të cilat morën shtysë nga situata aktuale e problemeve të shfaqura në sistemet financiare në botë dhe të cilat synonin parandalimin e fenomeneve negative edhe në sistemin bankar shqiptar, Banka e Shqipërisë, duke konsideruar raste të veçanta të bankave të sistemit për investimet (ekspozimet) në filialet e tyre apo në një apo më shumë filiale të shoqërisë mëmë të cilat veprojnë brenda territorit të Republikës së Shqipërisë dhe që licencohen e mbikëqyren nga Banka e Shqipërisë për kryerjen e veprimtarisë së kredidhënies, të qirasë financiare dhe të faktorin-ut, me kusht që edhe kjo veprimtari (e filialit/eve) të jetë me klientë/persona që veprojnë në territorin e Republikës së Shqipërisë, parasheh një përjashtim nga kufizimet e përcaktuara në rregullore. Përjashtimi ka për qëllim të mos vendosë kushte kufizuese më shtrënguese për ekspozimin e bankave ndaj filialeve të tyre brenda vendit, me argumentimin që ky rast nuk mbart rrezikun e impaktit të elementeve të krizës financiare ndërkombëtare, ndërsa njëkohësisht nga ana tjetër mbështetet rritja e kreditimit të ekonomisë edhe për filialet e bankave të cilat në disa raste ushtrojnë aktivitetin edhe si subjekte financiare jobanka. Një ndryshim tjetër në rregullore lidhet me garancitë e lëshuara nga bankat dhe institucionet financiare që veprojnë në vendet e OECD-së", të cilat për qëllime të garantimit të kredisë ndaj klientëve/personave që veprojnë në territorin e Republikës së Shqipërisë, do të përfshihen në llogaritjen e ekspozimit të madh në shuma të reduktuara me 20 për qind të ekspozimit. Qëllimi edhe i këtij ndryshimi është në funksion të mbështetjes dhe garantimit të kredidhënies nga bankat e sistemit. II) Në rregulloren "Për administrimin e rrezikut të kredisë" shtohet një kriter tjetër i dalë nga praktika e bankave të sistemit lidhur me përkufizimin e kredimarrësit të ekspozuar ndaj rrezikut të kursit të këmbimit edhe si një rast kur ky i fundit nuk është i mbrojtur ndaj rrezikut të kursit të këmbimit me një nga produktet derivative (instrumentat derivative) që përfshijnë, midis të tjerash, kontratat e së ardhmes (futures) dhe kontratat me opsione (opsions), flukset (të ardhurat) e të cilave dhe afatet nuk përputhen me pagesat (shumat) dhe afatet e detyrimeve të klientit ndaj bankës. Banka/t në referencë të këtij ndryshimi mirëpërcaktojnë rastin/rastet e portofoleve të ekspozuara ndaj rrezikut të kursit të këmbimit, ndërkohë që krijojnë njëkohësisht një mundësi monitorimi të këtij ekspozimi për kredimarrësin me instrumenta derivativë, ndërsa banka siguron burime për të kredituar klientelën nga çlirimi i shpenzimeve kapitale (rastet e kredimarrësve të ekspozuar ndaj rrezikut të kursit të këmbimit i sjellin bankës ponderime me rrezik më të lartë me 50 për qind më shumë të kësaj pjese të portofolit, duke i sjellë kësaj të fundit shpenzime kapitale më të larta për të ruajtur nivelet e kërkuara të raportit të mjaftueshmërisë së kapitalit).

- 69 -

Rregullore në proces Banka e Shqipërisë është në procesin e përfundimit të manualit të procedurave "Për kujdestarinë dhe likuidimin e bankave", të rregullores "Për normat e mbikëqyrjes së subjekteve jobanka" dhe të rregullores "Për pozicionet e hapura valutore" dhe të udhëzimit metodik "Për rreziqet nga këmbimet valutore". Projekte të rregulloreve për vitin 2010 Gjatë vitit të ardhshëm parashikohet të hartohet akti i ri rregullativ "Për administrimin e rrezikut operacional", të rishikohen rregulloret "Për administrimin e rrezikut të kredisë", "Për ekspertët kontabël të autorizuar" dhe "Për raportin e mjaftueshmërisë së kapitalit", kjo e fundit në kuadrin e rishikimeve të fundit të Komitetit të Bazelit për Bazel II.

4.3. TREGU I PUNËS

Politikat Politikat shteterore te punesimit, do te vazhdojne te perfshijne, si masa per nxitjen e punesimit (Politikat aktive) ashtu dhe sigurimin e mbeshtetjes ne te ardhura (Politikat pasive). Politikat aktive te tregut te punes Politikat aktive te tregut te punes perfshijne: · · · Sherbimet e Punesimit Programet e krijimit te vendeve te reja te punes Programet e formimit profesional

Sherbimet e Punësimit Zhvillimi i tregut te punes dhe nxitja e punesimit perbejne nje nder komponentet kryesore te politikave shteterore per rritjen e nivelit te punesimit dhe si pasoje reduktimin e varferise. Strategjia Kombetare e Punesimit dhe Formimit Profesional, ka programuar objektiva konkrete dhe te arritshem per zhvillimin e tregut te punes, permiresimin e cilesise se sherbimeve te punesimit, zbatimin e standarteve bashkekohore per orientimin dhe perfshirjen e punekerkuesve ne tregun e punes, bashkepunimin dhe mbeshtetjen e biznesit dhe operatoreve te tjere ekonomike dhe sociale. Niveli zyrtar i papunesise te regjistruar per 10 mujorin 2009 figuron ne shifren 142.275 vete, e shprehur ne perqindje ne raport me forcat e punes 12.9%. Nga keta 71.935 jane femra, 92.126 persona jane te papune afat gjate, 88585 perfitojne ndihme ekonomike, 9832 perfitojne pagese papunesie dhe 8921 nga grupet e vecanta. · Gjate 11 mujorit 2009 jane realizuar rreth 10.993 punesime, nga të cilat 44% jane femra dhe 33% jane te rinj deri 25 vjeç. · · · · · 8565 punesime jane me ndermjetesimin e Zyrave te Punesimit. Me plan aksion jane punesuar 2.836. Nga zhvillimi ekonomik jane punesuar 4.384 Pas perfundimit te nje kursi formimi jane punesuar 679 persona. Nga personat e trajtuar me pagese papunesie jane punesuar 517 persona.

Programet e nxitjes se punesimit

- 70 -

Programet e nxitjes se punesimit janë zbatuar edhe 2009 dhe do te jene prezente ne Shqiperi ne vitet ne vazhdim. Edhe per vitin 2009 fondi per programet e nxitjes se punesimit ka qene 200 milion leke dhe jane zbatuar kater perogramet ekzistuese si më poshtë: · Programi i nxitjes se punesimit te punekerkuesve te papune femra (ne zbatim te VKM Nr. 632, date 18.09.2003 i ndryshuar). Punedhenesit qe mbeshteten nga ky program, vitin e pare perfitojne 75% te sigurimeve shoqerore te detyrueshme dhe 4 paga mujore minimale. Per vitin e dyte perfitojne 85% te sigurimeve shoqerore te detyrueshme dhe 6 paga te detyrueshme, ndersa ne vitin e trete perfitojne 100% te sigurimeve te detyrueshme dhe 4 paga. Për vitin 2009 ky program eshte ne vitin e trete te zbatimin. Fondi kete vit per kete program eshte 26 milio leke dhe pjesmaresit femra 407 persona. · Programi i nxitjes se punesimit, nepermjet formimit ne pune (ne zbatim te VKM Nr. 47, date 16.01.2008, i ndryshuar). Punëdhënësi, që organizon trajnim të përgjithshëm, për qëllim formimi, nëpërmjet punës së personave punëkërkues të papunë, mund të përfitojë financime nga zyra përkatëse e punësimit, në masën: a) 70 për qind të kostove të trajnimit, për ndërmarrjet e vogla dhe të mesme; b) 50 për qind të kostove të trajnimit, për ndërmarrjet e mëdha. Kohëzgjatja e programit të trajnimit të jetë jo më shumë se 6 muaj për të gjitha profesionet. Aktualisht po trajnohen 1.234 punekerkues te papune me fond 117 milion leke. · Programi i nxitjes se punesimit te punekerkuesve te papune, ne veshtiresi ( ne zbatim te VKM Nr. 48, date 16.01.2008, i ndryshuar). Punëdhënësi, që punëson me kontratë, me kohëzgjatje njëvjeçare, punëkërkues të papunë në vështirësi, mund të përfitojë: a) një financim për një vit, në masën 100 për qind të sigurimeve të detyrueshme shoqërore të pjesës së punëdhënësit; b) një financim për katër muaj, në masën 100 për qind të pagës minimale në shkallë vendi, duke filluar nga muaji i nëntë, për të gjithë vitin e zbatimit të kontratës; c) deri në 50 për qind të numrit mesatar të të siguruarve të 3 muajve të fundit përpara aplikimit. Aktualisht ne kete program jane punesuar 347 punekerkues te papune, me nje fond 28 milion leke. · Programi i praktikave profesionale per punekerkuesit e papune qe kane mbaruar arsimin e larte, brenda apo jashte vendit (ne zbatim te VKM Nr. 873, date 27.12.2006). 6. Punëdhënësit publikë janë të detyruar ti marrin falas në mjediset e tyre këta punëkërkues, në raport me personelin e administratës, sipas skemës: për çdo 50 veta personel-1 praktikant. Punëdhënësit privatë, të cilët pranojnë në mjediset e tyre punëkërkues, të përfshirë në programet e praktikave profesionale, përfitojnë një financim mujor, nga zyra përkatëse e punësimit, në masën 100 për qind të nivelit bazë të pagesës së papunësisë (6.340 leke ne muaj), për çdo muaj praktikë të punëkërkuesit. Për vitin 2009 nga ky program kane kryer praktikat profesionale 354 punekerkues te papune, studente qe kane mbaruar arsimin e larte, me nje fond 17 milion leke. Formimi profesional a) formimi profesional publik.

Nga totali i objektivit vjetor prej 8,000 personave per tu trajnuar ne vitin 2009, per periudhen Janar ­Nentor 2009, jane regjistruar 6173 persona dhe certifikuar 5.887 persona, nga të cilet 3177 jane femra. Punekerkues te papune, te regjistruar ne zyrat e punesimit, qe jane trajnuar ne qendrat publike te formimit profesional jane si 11 mujor 2033 persona, nga te cilet 829 jane femra, me tarife te reduktuar 1279, me tarif falas 344 persona dhe nga keta 144 jane rome, 67 jetime, 42 te trafikuara, 10 me aftesi te kufizuar dhe .81 ish te denuar. Të punesuar pas mbarimit te kurseve per 11 mujorin jane 304 punekerkues te papune, nga te cilet 201 jane femra. b) formimi profesional privat.

Ne fushen e formimit profesional privat si 6-mujor jane licensuar ne total gjithsej 99 subjekte ose 62% e objektivit vjetor, nga te cilat 45 jane rilicensim. Prej subjekteve te licensuara 11 jane OJF ose

- 71 -

12% e totalit. Nga totali i subjekteve te licensuara si 6-mujor, 44 jane licensuar ne Tirane ose 44% e totalit ne shkalle vendi. Vecori tjeter e subjekteve te licensuara eshte numri relativisht i larte i subjekteve per parukeri-estetike, te cilat jane ne total 58 subjekte ose 59% e totalit te subjekteve te licensuara. Zhvillimi i informacionit te tregut te punes, si nje factor kyç per permiresimin e cilesise se sherbimeve te punesimit, duke synuar edhe krijimin e nje sistemi informatik te informacionit, si nje element i rendesishem per permiresimin e sherbimeve te punesimit. Ne kete kuader: · Çdo vit, realizohet studimi afatshkurter i tregut te punes, si dhe parashikimi i tendencave te tij per periudhen ne vazhdim duke perfshire dhe rrezikun e papunesise. · Perveç kesaj, gjate ketij viti, Sherbimi Kombetar i Punesimit ne bashkepunim me ILO-n, ka realizuar nje studim tjeter mbi aftesite e munguara ne tregun e punes. o U anketuan 964 ndermarrje ekonomike nga i gjithe vendi ose 1.6 % e totalit te ndermarrjeve private ekzistuese. o 72% ishin subjekte juridike vendase 6% ndermarrje me kapital te perbashket dhe te huaj dhe 22% biznes familjar. o o 78% jane ndermarrje me deri ne 20 te punesuar 59% jane ndermarrje me nje kohe operimi mbi 5 vjet.

· Nga ana e Drejtorisë së Pergjithshme të Sherbimit Kombetar te Punesimit iu eshte dhene Zyrave te Punesimit si detyre funksionale kryerja e studimeve te vogla te degeve te veçanta te ekonomise ne kuadrin e hartimit te plan aksioneve, te platformave te punes per realizimin e treguesve si dhe te rritjes se cilesise se informacionit qe ato disponojne. Politikat Pasive Politikat pasive perfshijne sigurimin e te ardhurave per papunesine, si dhe mbeshtetjen me te ardhura te kursanteve dhe te papuneve afatgjate. · Duke filluar nga 01.05.2009 niveli baze i pageses se papunesise u rrit me 6% dhe nga 5980 leke u be 6300 leke ne muaj dhe mbi këte nivel aplikohet dhënia e përfitimeve sipas Vendimeve të Këshillit të Ministrave të veçanta. Bazuar mbi kete nivel dhe kompesimet që i jepen çdo përfituesi, përfitimi mesatar mbetet në rreth 8300 lekë në muaj. · Per periudhen 11 mujore numri i perfituesve ne total eshte 9,832 persona, nga keta 5394 janë femra. · Perfituesit qe hyjne ne skemen e pageses se papunesise jane ne masen 73% nga sektori privat. · Personat qe dolen nga puna per shkak te privatizimit te ARMO-s dhe ALPETROL tani po trajohem ne pagese papunesie pasi u ka mbaruar afati i trajtimit nga VKM e vecante. · Mendojme se kriza ekonomike boterore nuk ka ndikuar ne bizneset shqiptare me fason, pasi dhe ato biznese qe ne fillim te krizes pushuan punetore nga puna , me lidhjen e kontratave te reja per pune i kane ripunesuar perseri. Gjate periudhes 11/mujore te vitit 2009 nga punekerkuesit e papune ne pagese papunesie jane punesuar 517 persona. Shërbimet private të punësimit Sherbimet private te punesimit realizohen nga Agjensite Private te Punesimit, te cilat deri ne Qershor 2009 janë liçensuar nga Ministria e Punes, Ceshtjeve Sociale dhe Shanseve te Barabarta. Ne kuadrin e reformes që ka ndermarre Qeveria Shqiptare ne fushen e licensimit, kjo license do vazhdoje te ekzistoje, por autoriteti qe do ti licensoje do te jete Qendra Kombetare e Licensimit, institucion qe do te varet nga Ministria e Ekonomise, Tregtise dhe energjetikes.Ministria e Punes, Ceshtjeve Sociale dhe

- 72 -

Shanseve te Barabarta do te vazhdoje te luaje rolin e kontrolluesit te aktivitetit nepermjet Inspektoriatit Shteteror te Punes. Aktualisht funksionojne 7 agjensi private punësimi.

te agjensive,

Synimet kryesore per permiresimin e situates se agjencive private te punesimit ne tregun e punes vazhdojne te jene: · rritja e bashkepunimit te tyre me sherbimet publike te punesimit;

· kontroll dhe seleksionim ne momentin e licensimit me qellimin qe,te jene te afta per te kryer sherbimet qe u takojne; Objektivat strategjike te Ministrisë Punës,Çështjeve Sociale dhe Shanseve të barabarta në fushën e punësimit dhe të formimit profesional për periudhën tre vjeçare 2010 ­ 2012 do të jenë: Në fushën e punësimit 1. Krijimi i një sistemi modern dhe unik i shërbimeve të punësimit në të gjithë vendin.

Kjo do të arihet duke (i) Rritur performancën e shërbimeve të punësimit dhe sidomos ndërmjetësimit për punësim duke përshtatur sa më mirë kërkesat dhe ofertat për punë; (ii) Rishikimi i strukturës së zyrave të punësimit duke i dhënë përparësi specialistëve që merren me shërbimet e punësimit; (iii) Bashkepunimi ne nivel rajonal e lokal ne organizimin e punes se zyrave te punesimit; (iv) Zhvillimi i atyre politikave aktive qe kane ne fokus te rinjte dhe personat nga grupet e vecanta me probleme per tu futur ne tregun e punes; (v) Fokusimi i Programet e reja ne tregun e punes sidomos per grupet e vecanta si PAK, te papune afatgjate etj; (vi) Unifikimi i sherbimeve te punesimit dhe ngritja e nivelit te punes se specialisteve ne punen me klientet . (vii) Kualifikimi i metejshem i specialisteve qe kryejne sherbime me klientet dhe konkretisht: 100 specialiste per vitn 2010 30 specialste per vitin 2011

(viii) Përmirësimi i mëtejshëm i monitorimit dhe vlerësimit të punës së shërbimeve të punësimit; (ix) Rritja cilësore e studimit afat shkurtër të tregut të punës, i cili bëhet çdo vit; (x) Zhvillimi i panaireve te punësimit në të gjitha qytetet e vendit. Numri i ndërmjetësimeve do të jetë 2. 11500 ne vitin 2010 12000 ne vitin 2011 12500 ne vitin 2012 Ndërtimi dhe zhvillimi i marrëdhënieve të partneritetit me aktorë të tjerë të tregut të punës.

Kjo do të arrihet nëpërmjet (i) Bashkëpunimit me universitetet, INSTAT, partnerët socialë dhe institucionet studimore dhe donatorë të ndryshëm. (ii) Ngritja e nje klubi pune ne UT; (iii) Bashkepunimi me agjensite private te punesimit; (iv)Panaire të përbashkëta shërbime punësimi ­ biznes, çdo vit nga Zyrat Rajonale të Punësimit dhe Shërbimi Kombëtar i Punësimit. 3. Zhvillimi i teknologjisë së informacionit (IT) në shërbimet e punësimit si një faktor kyç për përmirësimin e cilësisë së shërbimeve. Krijimi i nje sistemi informatik informacioni te tregut te punes per: - zhvillimin e nje menyre te re te menaxhimit te sistemit te informacionit te tregut te punes ne SHKP si baze per te lancuar manaxhimin me objektiva dhe rezultate. - Zhvillimin dhe implementimin e procesit te vetesherbimit ne internet per punekerkuesit e papune prane zyrave te punesimit

- 73 -

- Zhvillimin dhe implementimin e nje sistemi IT per rregjistrimin e punekerkuesve te papune dhe vendeve te lira te punes. - Krijimi i Bankës së Vendeve të lira të Punës ne të gjitha zyrat e punësimit për futjen e një niveli të lartë të vetë-shërbimit në zyrat e punësimit. Mbas informatizimit të dy zyrave të punësimit, Tiranës dhe Korçës, në vitet e ardhshme do të vazhdojë informatizimi i 10 zyrave të tjera rajonale dhe 24 vendore. 4. Përmirësimi i kontakteve me ndërmarrjet.

Intesifikimi, strukturimi dhe dokumentimi më i mirë i vizitave në ndërmarrje dhe intervistat e bëra, për të marre informacionin e nevojshëm dhe për të rritur kapacitetin ndërmjetësues. 5. Zhvillimi i burimeve njerëzore

Trajnimi i mëtejshëm i stafit të shërbimeve të punësimit për të rritur performancën e tyre nëpërmjet: Zhvillimi i nje modeli per te identifikuar nevojat per trajnimin e stafit

Zhvillimi i strategjive per nje organizim te trajnimit te stafit ne shkalle kombetare duke perfshire nje numer te pacaktuar formuesish ose trajneresh mbeshtetur ne eksperiencen franceze Zgjerimi i grupit te formuesve me 16 specialiste te tjere duke shfrytezuar grupin aktual (6 specialiste) te formuar nga eksperienca franceze Krijimi i kapaciteteve per te ndermarre vrojtime, studime dhe parashikime mbi zhvillimet e tregut te punes si dhe per te bere analiza cilesore te elementeve te vecante te tij. berja e nje strategjie per organizimin e trajnimit te stafit. 6. Përmirësimi i performancës dhe bashkëpunimit me shërbimet private të punësimit.

Rritja e bashkëpunimit të shërbimeve private me ato publike, duke shkëmbyer informacion për vendet e lira të punës. 7. Plotësimi i kuadrei ligjor dhe hartimi i programeve të reja në tregun e punës.

Hartimi i projektvendimeve për programe të reja për grupe të caktuaraqë do të zbatohen ne tregun e punës. 8. Nxitja e punësimit nëpërmjet programeve të nxitjes së punësimit.

Kjo do të arrihet nëpërmjet vazhdimit të zbatimit të programeve ekzistuese të nxitjes së punësimit dhe aplikimi i programeve të reja duke nxitur punësimin e atyre kategori personash që kanë vështirësi për tu integruar në tregun e punës. Shtrirja e tyre dhe ne zonat rurale. Perfshirja i 2000 ­ 2500 pu pa per vitin 2010 Perfshirja i 2500 ­ 3000 pu pa per vitin 2011 Perfshirja i 2500 ­ 3000 pu pa per vitin 2012

Gjithashtu do të bëhet: Vazhdimi i procesit te vendosjes se prioriteteve nga Ministri te lidhura keto me situaten e tregut te punes dhe drejtimet e zhvillimit. Monitorimi dhe vleresimi i politikave aktive me angazhimin e partnereve sociale. Informimi mbi politikat ekzistuese si nje element i rendesishem i ketyre programeve. Nxitja e punesimit te personave me aftesi te kufizuar. Vazhdimi i zbatimit te programit per punesimin e punekerkuesve te papune femra

- 74 -

9.

Pjesemarrje aktive e grave per formulimin e politikave, garantimin e pergjegjesive dhe nevojave per grupet shoqerore me te diskriminuara. Politika te vecanta per grupet e grave ne nevoje Formim profesional falas per grate kryefamiljare, viktimat e trafikut dhe per grate e komunitetit rom Hapja dhe ofrimi i kurseve te formimit profesional per aktivitete te ndryshme jobujqesore per grate ne zonat rurale Nxitja e punesimit dhe formimit profesional te komunitetit rom. Nxitja e punesimit te te rinjve. Punesimi dhe formimi profesional per te miturit qe punojne ne menyre informale. Masa pe nxitjen e punesimit dhe formimit profesional per emigrantet potenciale dhe ata qe kthehen. Programet pasive.

Rritja e nivelit të pagesës së papunësisë në masën 10-20 % çdo vit, për të arritur standartet e konvenë së ILO-s nr. 168 "Nxitja e punësimit dhe mbrotja nga papunësia" për të arritur nivelin 50% të pagës minimale në shkallë vendi. Ulja e numrit të përfituesve të pagesës së papunësisë si rezultat i punësimit të tyre nga pjesmarja në programet aktive në masën 10-15% mesatarisht ne vit. 10. Përmirësimi i situatës në tregun informal të punës.

Bashkëpunimi midis institucioneve, Inspektoriati i Punës, Instituti i Sigurimeve Shoqërore, drejtoria e Përgjithshme e Tatimeve e Shërbimit Kombëtar të Punësimit për gjithë problemet e lidhura me funksionimin e tregut të punës.

Në fushën e formimit profesional 11. Modernizimi i modelit kurrikular të AFP, për ta afruar me kërkesat e botës së punës dhe për të rritur shkallën e fleksibilitetit. Institucionalizimi i strukturës dy shkallëshe të kurrikulit të AFP dhe modularizimi gradual i tij. Hartimi i akteve nënligjore që mbështesin strukturën dy shkallëshe dhe modulare të kurrikulit të AFP. Hartimi i akteve nënligjore që mbështesin strukturën dy shkallëshe dhe modulare të kurrikulit të AFP. 12. Zhvillimi i mekanizmave institucionalë për kryerjen e funksioneve të reja dhe mbështetjen e funksioneve aktuale në AFP. Kjo do të arrihet duke fuqizuar rolin e Këshillit Kombëtar të AFP (komisionet e specializuara dhe sekretariati) dhe institucionalizimi i bashkëpunimit midis AFP dhe biznesit lokal. 13. Zhvillimi i kompetencave mësimdhënëse dhe menaxhuese të personelit të AFP Fuqizimi i mekanizmave institucionale aktualë për trajnimin e vazhduar (in-service), të mësuesve e instruktorëve të AFP. Hartimi i programeve për trajnimin e vazhduar të mësuesve specialistë dhe instruktorëve të AFP, në përputhje me nevojat. Kryerja nga të gjithë mësuesit specialistë dhe instruktorë e 5-7 ditë trajnime në vit. Fuqizimi i mekanizmave institucionale për trajnimin e drejtuesve të shkollave/qendrave mbi veçoritë e menaxhimit në sektorin e AFP.

- 75 -

-

Hartimi i programeve për trajnimin e vazhduar të drejtuesve të shkollave/qendrave të AFP në përputhje me nevojat.

14. Plotësimi i kuadrit ligjor-normativ të AFP me ligje, vendime, udhëzime dhe rregullore të posaçme në mbështetje të të gjitha ndryshimeve formuese në këtë sektor Amendimi i Ligjit të AFP-së, për tiu përshtatur zhvillimeve të reja. Krijimi i kuadrit ligjor-normativ që lejon angazhimin më të madh të shkollave/qendra-ve në veprimtari ekonomike për rritjen e autonomise financiare të tyre, si dhe kalimin nga financimi per inpute drejt financimit per outpute ne fushen e formimit profesional.

15. Zhvillimi sasior dhe cilësor i objekteve, mjediseve dhe mjeteve mësimore në mbështetje të rritjes së parashikuar cilësore dhe sasiore të ofertës së AFP. Kjo do të arrihet nëpërmjet: 16. Ristrukturimi i ndërtesave dhe mjediseve ekzistuese për mësimin teorik e praktik në shkollat profesionale dhe qendrat. Pajisja me bazën e nevojshme materiale/didaktike për mësimin teorik e praktik. Krijimi i qendrave të reja në ato rajone ku kërkesa është më e ndjeshme dhe krijimi i qendrave të trajnimit ambulante. Rritja e numrit të kualifikuarve në kurset e profesineve dhe e të punësuarve pas trajnimit. Në vitin 2010, do të kemi 6000 të kualifikuar dhe 3000 të punësuar pas trajnimit Në vitin 2011, do të kemi 6500 të kualifikuar dhe 3400 të punësuar pas trajnimit Në vitin 2012, do të kemi 7000 të kualifikuar dhe 3800 të punësuar pas trajnimit

Sigurimet Shoqerore

1 Pjesmarrja aktive ne diskutimin me grupet e interesit i dokumentit te strategjise afatgjate te sigurimeve shoqerore, per permiresimin e skemes, sipas programit te vecante ne bashkepunim me M.Financave. Pergatitja e priotiteteve politike dhe te Projekt Buxhetit Afatamesem, ne fushen e sigurimeve shoqerore per periudhen 2010 - 2012, mbeshtetur ne strategjine afatmesme te zhvillimit dhe programit te Qeverise. Realizimi i monitorimit te PBA cdo tremujor . Jane ndjekur dhe informuar ne vazhdimesi per ecurine e procedurave te mareveshjeve dypaleshe ne fushen e sigurimeve shoqerore per disa vende si Greqia, Hungaria, Belgjika, Gjermania si dhe jane propozuar fushat e bashkepunimit. Kane vazhduar procedurat e zbatimit te marreveshjes per mbrojtjen sociale midis Turqise dhe vendit tone. Eshte kerkuar bashkepunim me Ministrine e Financave dhe ISSH e ISKSH per vazhdimin e negociatave me Hungarine dhe Belgjiken . Pjesemarja ne grupin e punes per pergatitjen e pergjigjeve te pyetsorit te Malit te Zi fillimisht e te pyetsorit te Shqiperise me pas. Bashkepunimi me institucionet e tjera .Ndjekja e vazhdueshme e zbatimit te detyrimeve qe rrjedhin nga marreveshja e Stabilizim-Asocimit. Jane përgatitur pergjigjet per materialin e kerkuar nga Keshilli I Europes, ne fushen e sigurimeve shoqerore e te pagave . · Ne kete kuader jane organizuar seminare trajnuese dhe prezantuese per reformen ne pensione ne bashkepunim me Komisionin Europian

2

3

4

- 76 -

·

Pjesemarja ne takimin e komitetit drejtues te projektit IPA , SSR ­ SSC (te Keshillit te Europes dhe Komisionit Europian per reformat ne sigurimet shoqerore e shendetsore te vendeve te Europes Juglindore) . Pergatitja e materialit per pyetsorin e ardhur nga ILO ne zbatim te Konventes 102 dhe Rekomandimeve nr.67 e 69 te ILO, per sigurimet shoqerore e kujdesin shendetsor. Ne kuadrin e procesit te perafrimit te legjislacionit te mbrojtjes sociale me ate te BE, eshte azhornuar legjislacioni perkates per vitin 2009 , sipas programit MISSCEO , te asistuar nga Keshilli i Europes.

· ·

5

Rritjet e pensioneve dhe ulja e mases se kontributeve te sigurimeve shoqerore per vitin 2009 Ne vitin 2009 , te ardhurat minimale te pensionisteve ne qytet arriten ne 12227 leke ne muaj dhe ne fshat 7130 leke ne muaj duke realizuar nje rritje mbi 46 % te pensionisteve te qytetit dhe mbi 98% te pensionisteve te fshatit, krahasuar me vitin 2005. Kjo rritje ne radhe te pare realizon rikuperimin total te efekteve gryese te inflacionit, ne masen e pensionit , jep nje shtese reale te pensionit te qytetit dhe realizon programin e qeverise qe pensionet e ulta te rriten me ritme te larta. Nga keto rritje perfituan 371 mije pensioniste te qytetit dhe 150 mije pensioniste te fshatit duke perfshire pensionet e pleqerise , te invaliditetit dhe ato familjare. Per vitin 2009 te ardhurat minimale te pensionisteve ne qytet u rriten me 8%, ndersa ne fshat me 17%, krahasuar me nje vit me pare. Kjo rritje realizon nje shtese reale te pensionit te qyetetit dhe njekohesisht realizon programin e Qeverise qe pensionet e ulta te rriten me ritme te larta, me qellim qe ato ne harkun e kater viteve te dyfishohen. Rritja me e madhe edhe e diferencuar e pensioneve te fshatit behet ne zbatim te strategjise se zhvillimit te skemes se sigurimeve shoqerore, me qellim barazimin e tyre me pensionet e qytetit ne vitin 2012. Duke filluar nga 1 Maj 2009 kontributet e sigurimeve shoqerore ulen me 5 pike pra nga 29,5% do te jene 24,5%. Pjesa prej 5 pikesh ulet nga pjesa e kontributit te punedhenesit. Reduktimi i normes kontributive ka ndikuar pozitivisht ne uljen e informalitetit, rritjen e numrit te kontribuesve dhe per rrjedhoje edhe ne rritjen e te ardhurave kontributive.

Ne fushen e pagave

1 Përgatitja e projektvendimit per përcaktimin e pagës minimale në shkallë vendi, diskutimi me partneret sociale nepermjet aktivizimit te Komisionit te Pagave dhe Pensioneve, marja e mendimeve nga Ministria e Drejtësise dhe Ministria e Financave dhe miratimi në Këshillin e Ministrave i pagës minimale me 18 mijë lekë në muaj, nga 17 mije lekë që ishte vitin e kaluar. Pergatitja e informacionit per raportin e katert te Kartes Sociale Europiane , per nenin 4 te saj qe lidhet me shperblimin dhe pagat. Jane realizuar te gjitha konfirmimet e ardhura nga institucione te ndryshme per shtesat mbi page per pune te demshme e te rrezikshme si dhe jane dhene sqarimet sipas legjislacionit ne fuqi per institucionet te cilat nuk e perfitojne. Permiresimi i bazes se te dhenave te pagave per sherbimin civil ne bashkepunim me DAP-in dhe përgatitja e disa projektvendimeve të pagave në sektorin buxhetor për punonjësit mbështetës. Pjesemarja ne grupin e punes sipas Urdhrit te Kryeministrit per rishikimin e sistemit te pagave te punonjesve te institucioneve buxhetore Përgatitja e raportit vjetor lidhur me Konventat e ILO ­ s nr.26 " Mekanizmi i percaktimit te pages minimale", Konventa nr.131"Percaktimi i pages minimale", Konventa nr. 95 " Per mbrojtjen e pagave" , Konventa nr.100 "Shperblimi i barabarte". Raporti u shqyrtua dhe u miratua ne Komisionin e Pagave dhe Pensioneve, i cili u mblodh ne muajin qershor. Pergatitja e projektvendimit per pagat e punonjesve mbeshtetes ne bashkepunim me DAP-in.

2 3

4

5 6

7

- 77 -

Objektivat konkrete per periudhen 2010-2012 ne fushen e sigurimeve shoqerore dhe pagave

Per sigurimet shoqerore Perparesite strategjike dhe politikat ne fushen e sigurimeve shoqerore kane te bejne me: ristrukturimin dhe reformimin e sistemit ekzistues njeshtylles "pay as you go" , per te bere nje lidhje me te drejtperdrejte midis kontributeve dhe pensioneve; kalimin gradual, me hapa te matur dhe ne klimen e nje konsensusi politik drejt nje sistemi shumeshtyllesh te pensioneve; garantimin e nje kostoje fiskale me te ulet; sigurine financiare te pensionisteve dhe te drejtat e fituara te kontribuesve; roli maksimal i shtetit ne forcimin e kontrollit ndaj institucioneve te licensuara te investimeve qe do te operojne ne tregun e sigurimeve e te pensioneve;

Objektivi kryesor afatmesem i percaktuar ne dokumentat strategjike si SKZHI 2007-2013, Plani kombetar i Zbatimit te MSA dhe dokumenti per reformen ne pensione, eshte zhvillimi bashkekohor i skemes se sigurimeve shoqerore te detyrueshme dhe kombinimi i qendrueshmerise financiare te tyre ne kuadrin e nje sistemi shumekolonesh, nepermjet permbushjes : Se pari, garantimi i mbulimit sa me te plote te popullsise se vendit me elemente te sigurimeve shoqerore te detyrueshme, te mbajtura ne nivele te pranueshme. Ky objektiv do te arrihet sidomos permes: Zbatimit te nje sistemi sigurimesh shoqerore qe i pergjigjet me mire stadit te arritur te zhvillimit ekonomik e social te vendit. Persosjes se menaxhimit te skemes se sigurimeve shoqerore, sidomos te mbledhjes se te ardhurave kontributive si dhe shperndarjes se drejte te tyre ne formen e perfitimeve, aty dhe atehere kur lind e drejta.

Se dyti, intensifikimi i perpjekjeve per forcimin e metejshem te qendrushmerise financiare te skemes te sigurimeve shoqerore, duke synuar rritjen graduale por me te shpejte te kontributeve ne krahasim me rritjen e perfitimeve si dhe duke minimizuar subvencionet buxhetore. Se treti, pergatitja e sistemit per te kaluar drejt nje sistemi shumeshtyllesh nepermjet : - forcimit dhe reformimit te skemes aktuale, - nxitjes dhe zhvillimit te fondeve private si kolona te treta te sistemit te pergjithshem te sigurimeve shoqerore per te siguruar nje mbrojtje sociale me efikase per moshat e treta. Se katerti, parë në aspektin e integrimit në instrumentat bi- dhe multilaterale ndërkombëtar në fushën e mbrojtjes shoqërore, konkludimi i marrëveshjeve bilaterale dhe aderimi në marrëveshjet europiane e më gjërë, në fushën e sigurimeve shoqërore, janë midis objektivave të rëndësishme të sigurimet shoqërore. Rritja e metejshme te qendrueshmerise financiare te skemes se sigurimeve shoqerore Te ardhurat kontributive parashikohet te rriten mesatarisht me 12-15% ne vit duke arritur qe ne vitin 2013 krahasuar me vitin 2009 te jene rreth 50% me te larta. Shpenzimet parashikohen te rriten mesatarisht 8-10%, duke arritur ne vitin 2013 te jene 35% me te larta se ne vitin 2009. Ne kete

- 78 -

menyre rritet aftesia vetembajtese e skemes se sigurimeve shoqerore duke ulur subvencionin e buxhetit te shtetit.

Rritja e mases se perfitimeve nga sigurimet shoqerore, Politikat e rritjes se pensioneve, si element i rendesishem dhe i pazevendesueshem i mbrojtjes sociale, do te vazhdojne me nje ritem mesatar rritje prej 10%. Mbeshtetur edhe ne parashikimet e projekt buxhetit afatmesem 2010-2012, rritja e pensioneve per vitin 2010 eshte parashikuar ne masen 7% per qytetin dhe 15% për fshatin. Rritjet e pensioneve per vitet ne vazhdim 2011, 2012 jane parashikuar te jene ne masen 6% per qytetin dhe 15% per fshatin. Do te vazhdoje rritja e diferencuar e mases se pensioneve per qytetin dhe fshatin, duke realizuar objektivin per perafrimin e skemes se pensioneve te qytetit me ate te fshatit. Gjithashtu, megjithese kontributet e fermereve do vazhdojne te rriten, njekohesisht do te vazhdoje edhe subvencioni nga buxheti i shtetit per kontributet qe paguajne fermeret me synimin qe, per ata qe do te dalin ne pension ne vitin 2013 do te kene kushte te njejta me pensionistet e qytetit. Procesi i integrimit ne BE dhe koordinimit te skemave te sigurimeve shoqerore me vendet e tjera Angazhimi i gjithe kapaciteteve teknike per realizimin ne afat te pergjigjeve te pyetsorit te KE, si nje nga detyrimet me thelbesore te procesit te integrimit te Shqiperise ne BE. - Nder objektivat e qeverise ne kete fushe jane vazhdimi i negociatave per realizimin e marrëveshjeve bilaterale, kryesisht me shtetet fqinje ku është edhe numri më i madh i emigrantëve shqiptarë. Ketij procesi do ti sherbeje trajnimi ne nivel kombetar i specialisteve te fushes se mbrojtjes shoqerore i mbeshtetur nga projekti IPA, SSR ­ SSC te KE dhe Komisionit Europian. - Perfundimi i diskutimeve mes eksperteve deri ne zbatimin e plote te Marreveshjes me Turqine ne fushen e mbrojtjes shoqerore. - Gjithashtu do te vazhdojne procedurat per nenshkrimin e mareveshjeve me Belgjiken, Hungarine, Rumanine, Bullgarine. - Realizimi i analizes dhe studimit te legjislacionit shqiptar te sigurimeve shoqerore si detyrim per miratimin e nenshkrimin e Kodit Europian te Sigurimeve shoqerore. Ky proces do te realizohet me mbeshtetjen e projektit IPA, SSR ­ SSC te KE dhe Komisionit Europian .

Per pagat

- Paga minimale parashikohet te rritet cdo vit me ritme me te larta se indeksi vjetor i inflacionit duke synuar ngushtimin e diferencave midis pagave te larta dhe atyre te ulta. - Indeksimi i pagave parashikohet te behet cdo vit ne masen e indeksit vjetor te inflacionit dhe rritjet e pagave per sektore te vecante ne zbatim te strategjive sektoriale perkatese.

Sherbimet Sociale

Drejtoria e Politikave Sociale ndjek hartimin e politikave , strategjive, legjislacionin dhe ndjek zbatimin e tre programe bazë , për reduktimin e varfërisë , per individet dhe grupet në nevojë: i) programi i ndihmës ekonomike ; ii) programi i pagesave të personave me aftësi të kufizuar dhe; iii) programi i shërbimet rezidenciale dhe komunitare për individet dhe grupet ne nevoje.

- 79 -

Ligji baze i këtyre programeve është ligji nr. 9355 date 10.03.2005 "Për ndihmen dhe sherbimet Shoqerore"i ndryshuar , programe këto që zhvillohen ne nivel kombetar dhe financohet nga buxheti i shtetit. Shkalla e realizimit te ketyre objektivave per vitin 2009 paraqiten si me poshte: I- Programi i Ndihmës Ekonomike (NE). Ky program ofron mbështetje për familjet, individët që u mungojnë të ardhurat tërësisht, ose që janë ardhura të pamjaftueshme. Harta e varfërisë sherben si dokument bazë që përcakton % e popullsisë dhe nr. e familjeve për çdo bashki/komunë me nën 2-USD në ditë/person. Ky program është në përgjegjësi si të qeverisjes qëndrore dhe asaj vendore. Në vitin 2009 popullsia nën vijën e varfërisë 2-USD/ditë/ eshte rreth 12.4 %, nga 16.9 % që ishte në vitin 2007. Per periudhen 2009 -2011 sipas projeksioneve te bera parashikohet nr.fam. në NE (2009) është rreth 95 mijë, kjo për shkak edhe të krizes ekonomike ­financiare.Bazuar në Strategjinë Sektoriale të Mbrojtjes Sociale në vitin 2010 nr.fam. në NE (2010) te jete 80 mijë/ 85 mijë në 2009 ose 6 % më pak .ne vitin 2011 nr. fam në NE (2011) arrin ne 74 mijë/ 80 mijë në 2010 ose 7.5% më pak.Bashkitë/komunat, në përputhje me kriteret kombëtare identifikojnë familjet që do të përfshihen në skemën e NE. Shkalla e mbulimit të nevojave me fonde dhe parashikimi per te ardhmen Për vitin 2009 për NE u celën 4.2 miliard lekë nga 3.5 miliard lekë në vitin 2008, kjo edhe për zbutur pasojat e krizes globale. Në vitin 2010 janë parashikuar rritje te fondeve buxhetore krahas edhe rishikimit të disa përmiresimeve që jane hartuar ligjit 9355 . II- Programi i pagesave per personat me aftesi te Kufizuar (PAK) , Ky program bazohet ne vleresimin e nivelit te aftesis se kufizuar te individeve . Aftesia e kufizuar vleresohet nga komisione e specializuar mjeksore (KMCAP) , dhe kryhet cdo vit .Fondet programohen nga Ministria e Punes dhe dergohen si transferta ne njesit vendore, te cilat kryejne pagesat per keto kategoriu sociale. Aktualisht numri i personave me AK.

e Pagesa perfituesit/leke muaj

e Pagesa perfituesit/leke muaj 8,700 9,800 8,700

Nr. Kujdestaret

Nr. Kujdestaret

Fondet vjetore/milion

1 2 3

PAK të lindur ose të bërë të tillë nga shkaqe jo punesimi Të verbër Para tetraplegjikë Shuma e

42,803

6,287

48,776

7,502

8,700 10,868 3,662 57,333 3,408 3,552 8,700 13,247 65,216 53,419 13,247 9,120 118,635 15,702 15,702 8,700 11,920 4,520 3,775 4,425

4

Invalidët punes Gjithsej

e

48,639 105,972

9,800

- 80 -

Fondet vjetore/milion

Lloji i Aftesis se Kufizuar

VITI 2008 Nr.Perfituesi

VITI 2009 Nr.Perfituesi

Gjate vitit 2009 fondet nga buxheti i shtetit u riten me 8 % karahasuar me vitin 2008.

Ne fushen e sherbimeve sociale :

Decentralizimi. Ne vitin 2009 , ka vazhduar mbeshtetja me fonde nga buxheti i shtetit për institucionet e shërbimeve të decentralizuara.Janë rritur fondet për shërbimet e perkujdesit shoqeror , ne vitin 2009 u perdoren 530 milion leke nga 430 milin në vitin 2008, te cilat kane bërë të mundur përmirësimin e cilësis së jetës të kategorive që u ofrohen fëmijëve, PAK, të moshuarve , garve dhe vajzave . De-institucionalizimi. Ofrohen sherbime komunitare në 8 shtepi familje per femijet jetime dhe me aftesi te kufizuara, ku trajtohen 54 femije me PAK ne Shkoder. Kujdestaria si sherbim alternativ, sipas Dokumentit te politikave po implementohet në dy rajone dhe me pas ne te gjithe vendin per vendosjen e femijeve pa kujdes prinderor ne familjen kujdestare. Sherbime të përkujdesit social. Në bashkëpunim me shoqërin civlile dhe njesit e qeverisjes vendore janë ngritur dhe jane zgjeruar llojet e shërbime komunitare për fëmijët, PAK, të moshuarit etj. Eshtë rritur bashkëpunimi me këto subjekte , janë licensuar gjatë këtij viti rreth 50 subjekte . Barazia Gjinore Realizimet Për 2009 1. Forcimi i mekanizmave qeveritarë në nivel qendror dhe vendor, me qëllim zbatimin dhe monitorimin e strategjisë. Ngritja dhe Funksionimi i Këshillit Kombëtar të Barazisë Gjinore (KKBGJ). Me Urdhërin Nr. 3 datë 8.1.2009 u miratua krijimi i Këshillit Kombëtar të Barazisë Gjinore, duke përcaktuar në të edhe mënyrën e funksionimit të tij si organ këshillimor për drejtimin, përcaktimin dhe zhvillimin e politikave për barazinë gjinore në shoqëri. Ngritja e Sekretariatit Teknik për monitorimin e SKBGJ&DHF. Sipas Planit të Përbashkët të Programit "Një OKB" " Për barazinë gjinore në Shqipëri" funksionin e Sekretariatit Teknik të Monitorimit të Strategjisë e kryenin dy koordinatorët, detyre e të cilëve përfundoi në fund të muajit Tetor. Për ngritjen dhe funksionimin e këtij Sekretariati kërkohen ndryshime në strukturën e MPÇSSHB. Funksionimi i Grupit të Punës Ndërinstitucional (GPNI) në sigurimin e statistikave gjinore dhe përcaktimin e indikatorëve gjinorë Shqipëri në mbështetje të politikave të monitorimit të barazisë gjinore në Shqipëri .

2. Emërimi i punonjësve të barazisë gjinore në nivel qëndror dhe vendor dhe fuqizimi i kapaciteteve të tyre dhe përfaqësuesve të institucioneve qeveritare që kanë përgjegjësi në zbatimin e LBGJ dhe SKBGJ/DHF Ndjekja e proçesit të emërimit të nëpunësve gjinore në nivel qendror dhe vendor Miratimi i Ligjit Nr. 9970 datë 24.07.2008 "Për barazinë gjinore" shtroi edhe detyrimin institucional për emërimin e nëpunësve gjinorë në linjë ministrie dhe nëpunësve vendorë për çështjet gjinore. Aktulisht vazhdon puna për institucionalizimin e këtij rrjeti në Bashkitë e vendit.

- 81 -

Ngritja e kapaciteteve te pikave te kontaktit gjinorë në nivel lokal dhe nëpunësve vendorë për çështjet gjinore (aty ku janë emëruar) Fuqizimi i kapaciteteve të pikave të kontaktit për çështjet gjinore në nivel lokal si dhe të përfaqësuesve të NJQV po mbështetet nga Projekti i Qeverisë Austriake "Barazi në qeverisje" nëpërmjet trajnimeve mbi çështje të përkatësisë gjinore. Gjatë 2009 është zhvilluar trainimi i nivelit bazë me përfaqësues të pushtetit në 38 bashki te vendit ku janë trajnuar 672 persona Takimi i Parë Kombëtar i Pikave Fokale të Barazisë Gjinore të Bashkive në Shqipëri Trajnime mbi LBGJ dhe CEDAË Në kuadrin e Programit të Përbashkët "Një OKB" për barazinë gjinore në Shqipëri, MPÇSSHB në bashkëpunim me UNIFEM-in në mbështetje të SKBGJ&DHF janë ndërmarrë trajnime për njohjen dhe zbatimin e LBGJ dhe CEDAË me përfaqësues të qeverisjes qendrore dhe vendore. Janë organizuar: Ngritja e kapaciteteve të stafit të DPSHB nëpërmjet pjesmarrjes në trajnime të organizuar mbi çështjet gjinore dhe dhunën në familje, në aktivitetet ndërkombëtare si dhe në vizitat studimore në vende të zhvilluara dhe me eksperiencë në këtë drejtim. Trajnime që trajtojnë çështjet e dhunës. Në kuadrin e Programit të Përbashkët "Një OKB" për çështjet e dhunës në Shqipëri, MPÇSSHB në bashkëpunim me PNUD-in kanë trajnuar: 14 ekspertë mjeko- ligjorë 84 gjyqtarë dhe prokurorë, në Tiranë dhe ka vazhduar trajnimet dhe në disa rrethe të tjera. 300 të trajnuar në 12 qarqe, drejtues dhe punonjës social të Bashkive dhe Komunave që merren me çështjet e dhunës..

-

-

3. Rishikimi i legjislacionit nga këndvështrimi gjinor në përputhje me standartet ndërkombëtare. Plotësimi i kuadrit nënligjor të ligjit 9970: datë 24.07.2008 "Për barazinë gjinore në shoqëri" Në zbatim të detyrimeve që rrjedhin nga ligji Nr.9970 dt.24.07.2008 "Për barazinë gjinore në shoqëri", gjate 2009 u hartua dhe u miratua paketa e akteve që kanë të bëjnë me ngritjen dhe funksionimin e Këshillit Kombëtar të Barazisë Gjinore (KKBGJ)

Propozime nga DPSHB për futjen e elementëve të barazisë gjinore në kuadrin e proçesit të rishikimit të Kodit të Punës Grupi i punës i MPÇSSHB-së për rishikimin e Kodit të Punës ka marrë në konsideratë dhe po shqyrton futjen e dispozitave për lejen prindërore (lejen e lindjes për baballarët), ndërkohë që për lejen për periudhën 35-ditore para lindjes nuk është marrë parasysh me argumentin që mbrojtja është e plotë, gjithashtu janë bërë propozime të tjera për orët fleksibël për punonjesit me përgjegjësi familjare dhe ngacmimin seksual në vendin e punës.

Propozime të tjera janë bërë në projekt-ligjin "Për sigurinë dhe shëndetin në punë" lidhur me grupet në rrisk duke përfshirë këtu mbrojtjen e veçantë për gratë shtatzana, gratë që sapo kanë lindur dhe nënat me fëmijë në gji në përputhje me Direktivën Nr.92/85/KE

- 82 -

4. Rritja e ndërgjegjësimit të opinionit publik mbi çështjet gjinore dhe dhunën në familje si dhe rritja e bashkëpunimit ndërinstitucional , me shoqërinë civile dhe me të gjithë aktorët në drejtim të integrimit të çështjeve gjinore në të gjitha politikat qeveritare në të gjitha nivelet Organizimi i Fushatave Sensibilizuese "Të drejtat e grave janë të drejta njerëzore" në lidhje me legjislacionin kombëtar dhe ndërkombëtar. Aktivitet me rastin e 8 Marsit, Ditës Ndërkombëtare të Gruas: Panel Diskutimi "Progresi për Gratë është Progres për Shqipërinë" Përgatitja dhe Shqipërinë" transmetimi i spotit televiziv "Progresi për Gruan, Progres për

Emisione televizive , etj Botime për çështjet e barazisë gjinore : Ligji "Për barazinë gjinore në shoqëri", Manuali shpjegues për CEDAË, Manualet e trajnimit për LBGJ dhe CEDAË, Buletinët periodike shqip-anglisht "Për një shoqëri të barabartë dhe pa dhunë" Finalizimi i faqes në internet i DPSHB (shqip-anglisht)

5. Ndërgjegjësimi për reduktimin e gjuhës seksiste në media dhe promovimi i përdorimit të gjuhës që reflekton parimet e barazisë gjinore Trajnime të gazetarëve të Fakultetit te Gazetarisë. MPÇSSHB/DPSHB në bashkëpunim me Institutin Shqiptar të Medias mbështetur nga UNFPA ka filluar trajnimin 2-ditor me gazetarë të Fakultetit të Gazetarisë pjesë e të cilit është edhe sesioni me fokus barazinë gjinore "Çështje kryesore të zhvillimit si dhe probleme të etikës profesionale", ne rrethet perkatese: Shkodër, Elbasan, Korçë, Vlorë, Gjirokastër, Durrës, Mat, Berat dhe Sarandë.

AKTIVITETET KRYESORE QË DO TË REALIZOHEN NGA DPSHB NË 2010-2012 Forcimi i mekanizmave ligjorë dhe institucionalë mbrojtës me qëllim sigurimin e barazisë gjinore në Shqipëri. o o Ngritja dhe fuqizimi i strukturave për barazinë gjinore dhe dhunën në familje në nivel qëndror dhe vendor. Krijimi rrjetit të nëpunësve gjinorë në ministri dhe në njësitë e qeverisjes vendore (bashkitë dhe qarqet) Ngritja e kapaciteteve të institucioneve shtetërore në të gjitha nivelet e qeverisjes nëpërmjet trajnimeve mbi çështjet e përkatësisë gjinore, integrimit e buxhetimit gjinor, kuadrin ligjor kombëtar dhe ndërkombëtar, etj.

Hartimi i legjislacionit të ri dhe rishikimi i atij ekzistues nga këndvështrimi gjinor dhe sigurimit të mbrojtjes dhe parandalimit të dhunës në familje.

Hartimi , zabatimi dhe monitorimi i SKBGJ&DHF 2010-2014

Mbështetja e integrimit të parimeve të LBGJ-së në legjislacionet e tjera, veçanërisht ato që lidhen me lejen e lindjes për dhe përfitimet si për gratë dhe burrat e punësuar ashtu dhe për ata/ato të papunë/a.

- 83 -

Ngritja dhe fuqizimi i strukturës monitoruese për zbatimin e SKBGJ&DHF .

Ndjekja dhe zbatimi i detyrimeve ndërkombëtare në fushën e barazisë gjinore dhe dhunës familje, veçanërisht të Konventës "Për eleminimin e të gjitha formave të diskriminimit ndaj grave" CEDAË si dhe është pjesë intensive e proçesit te përafrimit te Legjislacionit vendas me ate Evropian ne kuadrin e MSA-së

Ngritja dhe fuqizimi i strukturave që ofrojnë mbështetje për rehabilitimin e viktimave nga dhuna në familje. Venia në funksionim e strehëzës së parë kombëtare për viktimat e dhunës në familje Koordinimi dhe mbikqyrja e punës për ngritjen dhe funksionimin e linjave telefonike falas 24- orëshe pranë njësive të qeverisjes vendore.

Ngritje kapacitetsh të përfaqësuesve të organeve që kanë përgjegjësi në zbatimin e Ligjit Nr.9669 "Për masat ndaj dhunës në mardhëniet familjare" Trajnim i punonjësve të shëndetësisë. Trajnime për aktorët e sistemit të drejtësisë. Trajnime të punonjësve të Njësive të Qeverisjes Vendore dhe në mënyrë të veçantë të administratorëve shoqërorë. Trajnime në sektorin e arsimit

Fuqizimi i gruas nëpërmjet rritjes së pjesëmarrjes së saj në vendimmarrje Rritja e kapaciteteve të grave të zgjedhura dhe grave që synojnë në nivelet e drejtuesve publikë, dhe për tu kthyer në një forcë lobuese , me qëllim që ti bëjnë autoritetet publike më përgjegjëse dhe ti përgjigjen nevojave dhe kërkesave të gruas. Rritja e pjesmarrjes së gruas në proçesin elektoral dhe kundër praktikave të votimit familjar Forcimi i bashkëpunimit midis grave në politikë , administratë publike, shoqëri civile dhe organizata të tjera

Organizimi i fushatave ndërgjegjësuese për çështjet e barazisë gjinore dhe dhunës në familje në bashkëpunim me te gjithe aktorët që operojnë në këtë fushë . Mbështetje e mekanizmave për statistikat dhe indikatorët e ndjeshëm gjinorë dhe të dhunës në familje. Miratimi i listës së indikatorëve të harmonizuar gjinorë për monitorimin e strategjive e politikave në këtë fushë. Ngritja e një bërthame monitoruese për këtë qëllim. Përgatitja e raporteve vjetore monitoruese

- 84 -

4.4. REFORMA ADMINISTRATIVE

Reforma në administraten publike

Reforma në administratën publike përfshin: Reformën funksional ­ strukturore Thellimin dhe zgjerimin e reformës në shërbimin civil: - Përmirësimi i procedurave të legjislacionit të shërbimit civil dhe shtrirja e fushës së tij të veprimit; - reforma në fushën e pagave (por e zgjeruar kjo, jo vetëm për shërbimin civil). I. Reforma Funksional- Strukturore Reforma funksional- strukturore, ka si synim kryesor të saj përshtatjen e vazhdueshme të strukturave dhe organikave të institucioneve të administratës publike, me misionin, funksionet, kompetencat dhe aktivitetet që ato duhet të kryejnë. Në këtë këndvështrim gjatë vitit 2009, qeveria shqiptare ka ndërmarrë aktivitetet e mëposhtme: · Me synimin e standartizimit të mënyrës së organizimit të strukturave dhe organikave të institucioneve në varësi të Këshillit të Ministrave/Kryeministrit dhe në varësi të ministrave të linjës, duke tentuar grupimin e funksioneve brenda secilit institucion, ka vazhduar rishikimi funksional dhe strukturor i këtyre institucioneve. Ndërtimi i strukturave dhe organikave sipas standarteve, për institucionet e krijuara rishtazi gjatë vitit 2009. Edhe gjatë vitit 2009, me synimin e ardhjes në ndihmë të nëpunësve përgjegjës për propozimin e ndërtimit të strukturave dhe organikave në institucionet e ndryshme (ministri linje, apo institucione në varësi), ka vazhduar organizimi i kurseve të trajnimit, nëpërmjet Institutit të Trajnimit të Administratës Publike, në një kurrikul të plotë e cila përfshin dhënien dhe përmirësimin e njohurive në fushën e ndërtimit të institucioneve, përcaktimit të misionit, kompetencave, aktiviteteve, e më pas strukturave dhe organikave të tyre.

· ·

Siç është theksuar edhe në vitet paraardhëse të hartimit dhe miratimit të këtij dokumenti të rëndësishëm, theksojmë se aktiviteti i rishikimit funksional, si një proces i vazhdueshëm, në një administratë në zhvillim të vazhdueshëm, parashikohet të vazhdojë me të gjitha institucionet e varësisë gjatë vitit 2010 e në vazhdim, deri sa të gjitha institucionet të organizohen sipas parimeve gjerësisht të pranuara, për këto institucione. Një aktivitet i rëndësishëm gjatë vitit 2009, ka qenë rishikimi dhe përmirësimi i draftit të Strategjisë Ndërsektoriale të Reformës në Administratën Publike (SNRAP) në kuadër të Strategjisë Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim. Kjo strategji është miratuar së fundmi me Vendimin nr. 1017, datë 18/09/2009, të Këshillit të Ministrave dhe propozohet që në vazhdim: Të thellohet rishikimi funksional i njësive apo agjencive të varsisë me, apo pa status juridik. Një rishikim i kornizës ligjore mbi organizimin dhe funksionimin e administratës shtetërore, duhet të jetë përfundimi i këtyre ushtrimeve riorganizuese dhe strukturuese, në mënyrë që të vendosin rregulla të qarta në krijimin e agjencive, nxitjes së koordinimit të brendshëm dhe efiçencës, dhe mbajtjes së linjave të qarta të përgjegjësive ndërmjet organeve administrative shtetërore. Efiçenca duhet të nxitet, ndër të tjera, nëpërmjet një rregulloreje më të mirë dhe përdorimit të delegimit të brendshëm hierarkik të kompetencave administrative e politikëbërësë dhe lehtësimin e komunikimit dhe bashkëpunimit brenda dhe ndër institucional. Njësitë

-

- 85 -

organizative bazë brenda institucioneve të mëdha (si psh. brenda ministrive), duhet të pajisen me përgjegjësi të mjaftueshme për të vetëvepruar. Filozofia e rishikimit funksional duhet të transmetohet edhe në institucionet e varësisë. Është e nevojshme të synohet drejt shkrirjes, apo bashkimit të institucioneve të varësisë, sa herë që kjo do të ishte e dobishme. Ndërkohë, rishikimi funksionalstrukturor, duhet të ketë edhe synime të tjera, si p.sh. racionalizimi i përdorimit të burimeve, krijimi i strukturave të përshtatshme duke marrë parasysh mënyrat e reja të menaxhimit në sektorin privat, apo edhe përdorimin e metodave të kontraktimit të subjekteve private, nëpërmjet formave koncensionare. Ndërkohë në nivel rajonal/vendor, paralelisht me decentralizimin e funksioneve, të kombinuar me delegimin e vendimmarrjes dhe përdorimin e teknologjive të reja, synohet një tkurrje graduale e degëve në territor. Shumë nga njësitë territoriale synohet të riorganizohen, për të kryer funksione të përbashkëta, duke racionalizuar edhe realizimin e shërbimeve të veta mbështetëse.

-

II.a. Thellimi dhe zgjerimi i reformës në shërbimin civil Në mbështetje të programit të shpallur të qeverisë shqiptare, për thellimin dhe zgjerimin e rëformës në shërbimin civil, e më gjerë të reformës në menaxhimin e burimeve njerëzore, puna gjatë vitit 2009 është përqëndruar në disa drejtime kryesore: · Forcimi i kapaciteteve të administratës publike dhe tërheqja në këtë administratë, e nëpunësve me kualifikime pasuniversitare, grada e tituj shkencore, por edhe trajnimi i tyre i vazhdueshëm. Në këtë kuadër, janë organizuar një sërë trajnimesh nga Instituti i Trajnimit të Administratës Publike, por edhe nga Shkolla Rajonale e Administratës Publike (ReSPA), Ndërkohë gjatë vitit 2009, Marrëveshja për Themelimin e Shkollës Rajonale të Administratës Publike (ReSPA), pas nënëshkrimit nga të gjitha vendet anëtare, u ratifikua nga Kuvendi i Shqipërisë. Ndërkohë, në drejtim të trajnimit të nëpunësve, bazuar në Planin Strategjik të Institutit të Trajnimit të Administratës Publike, prioritetet janë: Gjithashtu: Në kuadër të plotësimit të kërkesave në rritje për trajnim të specialistëve të krijuara nga Marrëveshja e Stabilizim-Asocimit e nënshkruar nga Shqipëria, janë realizuar trajnimet në lidhje me tema specifike në kuadër të Strategjisë së Trajnimit për Integrimin Europian; Në përgjigje të nevojës për trajnim, sidomos në fushën e aftësive menaxheriale, është ofruar trajnim për të gjitha nivelet në shërbimin civil, sipas tematikave të detajuara për target grupe të caktuara. Përgjigje efektive ndaj nevojave për zhvillim të Shërbimit Civil; përmirësimi i cilësisë së shërbimeve dhe produkteve; përmirësimi i strukturave, procedurave dhe sistemeve këndvështrim i ri për menaxhimin financiar.

·

Konkretisht, janë zhvilluar një sërë kursesh trajnimi për nivele të ndryshme në shërbimin civil si më poshtë: o o o o Prezantim me Administratën Publike; Programi i Menaxhimit Strategjik; Programi i Menaxhimit të Lartë; Programi i Zhvillimit Operativ;

- 86 -

o o o o o o o o o o o o o

Programi i Zhvillimit Funksional; Programi i Zhvillimit Financiar; Programi i Menaxhimit të Burimeve Njerëzore; Përgatitje për programin e Evropës; Efekti i përfshirjes në zonën e Tregtisë së Lirë; Politika e përbashkët e brendshme e BE; Parimet financiare të BE-së; Aktorët negociues në BE; Migracioni; Qeverisja e mirë me pjesëmarrje publike; Detyrat dhe përgjegjësitë e sekretarëve të Këshillit të Bashkive/komunave/qarqeve; Funksionet e deleguara dhe të përbashkëta; Si të përfitojmë nga instrumentat dhe politikat e BE-së.

Ndërkohë për sa i përket të ardhmes në këtë drejtim, me miratimin e SNRAP, nga Këshilli i Ministrave, janë përcaktuar tashmë prioritetet stratgjike, vizioni dhe politikat që do të ndërmerren në drejtim të menaxhimit të burimeve njerzore, e konkretisht; Vizioni strategjik për administratën publike është përcaktuar të jetë: Një administratë e qëndrueshme e profesionale që rinovohet nëpërmjet konkurimit të ndershëm dhe që krijon mundësi për karrierë; Një administratës e mirëorganizuar, e tillë që të mund të përballojë detyrat në një sistem me shtet të vogël, por efektiv që mbështetet ne decentralizimin dhe dekoncentrimin; Një administratë që bazohet në procese vendimmarrëse, transparente, përfshirëse dhe e përgjegjshme ndaj publikt.

Ky vizion përcakton gjithashtu, edhe prioritetet në drejtim të menaxhimit të burimeve njerëzore e konkretisht: modifikime dhe përmirësime në sistemin e shërbimit civil dhe në përgjithësi të menaxhimit të burimeve njerëzore. Thelbi i sistemit të shërbimit civil do të mbetet pozicioni, por duke e pasuruar me më shumë elementë të sistemit të karrierës, si dhe duke eleminuar faktorët frenues ndaj rritjes së mobilitetit të brendshëm horizontal dhe vertikal. Gjithashtu, sugjerohet një shtrirje e fushës së veprimit të legjislacionit të shërbimit civil (LSHC), në disa institucione të mëdha qëndrore si dhe në degët e ministrive, institucionet e varësisë dhe komuna etj. Parimet thelbësore të rekrutimit, performancës, karrieres, trajtimit dhe garancive të LSHC, duhet të përhapen sa më shumë në administratën publike. Gjithashtu, konsiderohet si shumë e rëndësishme që kjo shtrirje të bëhet graduale, e lidhur fortësisht me ecurinë e rishikimit funksional dhe strukturor të instutucioneve të administratës publike si dhe duke marrë parasysh veçantitë e kategorive të caktuara të këtyre institucioneve (psh. institucionet e vogla në territor të tilla si komuna e bashki përkundrejt ministrive) Nëpunësit e shërbimeve publike si arsimi, shëndetësia, tatim/dogana, rendi publik, mbrojtja, diplomacia etj duhet të kenë status të veçantë për shkak të veçantisë së tyre por gjithsesi duke përmirësuar elementet bazë të konkurueshmërisë, karrierës, vlerësimit të performancës etj. në lidhje me grupe të tilla të nëpunësve civile.

- 87 -

II.b.Reforma në fushën e pagave Në lidhje të ngushtë me reformën në shërbimin civil dhe administratën publike në tërësi, gjatë vitit 2009 u realizua edhe reforma në fushën e pagave. Konkretisht, kjo reformë u krye për këtë vit, në drejtimet si më poshtë: · · · · · Rritje e ndjeshme dhe në mënyrë të diferencuar e nivelit të pagave për sistemin e arsimit parauniversitar (mesatarisht 13.29%); rritje e ndjeshme dhe në mënyrë të diferencuar e nivelit të pagave për sistemin e shëndetësisë (mesatarisht 15.7%); rritje e pagave të ulta në mënyrë të diferencuar për punonjësit mbështetës (sistemi i pagave me 10 dhe 14 klasa, mesatarisht përkatësisht 6.19% dhe 7.3); ristrukturimi i sistemit të pagave për punonjësit mësimdhënës në universitete dhe shkollat e tjera të larta, si dhe në institucionet kërkimore shkencore; rritje mesatare e pagave për të gjithë punonjësit buxhetore mesatarisht 9.56%.

Për vitet në vazhdim, synohet: · · · · Rritja me prioritet e nivelit të pagave për punonjësit e sistemit të arsimit parauniversitar; Rritja me prioritet e nivelit të pagave për punonjësit e sistemit të shëndetësisë; Ristrukturimi i plotë i sistemit të pagave për punonjësit mbështetës (punonjësit e sistemit me klasa); Lidhja e sistemit të vlerësimit dhe kualifikimit të nëpunësve civilë dhe nëpunësve të tjerë të administratës publike, me pagën e tyre, me synimin e vënies në funksionim, të skemës së karrierës horizontale të tyre; Indeksimi i pagave për pjesën tjetër të punonjësve të administratës publike.

·

4.5. REFORMA T TJERA

Reforma të tjera në menaxhimin e financave publike

Ministria e Financave, si pjese e detyrave te saj funksionale, eshte angazhuar gjeresisht ne drejtim te identifikimit dhe implementimit te standarteve qe kane te bejne me procesin e vleresimit te punonjesve buxhetore, me qellim unifikimin e sistemit ekzistues te pagave dhe shperblimeve, rritjen e eficences dhe efektivitetit ne kete sektor, si edhe permiresimin e motivimit te stafit punonjes. Me qëllim harmonizimin e politikave zhvilluese nacionale me ato lokale dhe fokusimin e politikave buxhetore në: i) problemet e zhvillimit lokal dhe rajonal, ii) në luftimin e varfërisë si dhe iii) në shmangien në maksimum të fragmentimit të buxhetit, në buxhetin e vitit 2010 eshte krijuar "Fondi Për Zhvillimin e Rajoneve". Kjo skeme e re e financimit te pushtetit vendor do te implementohet nëpërmjet krijimit te një komitetit për vlerësimin e projekteve dhe aplikimeve te ndryshme. Ne krye te këtij komiteti do jete Kryeministri dhe anëtare te komiteti do jene nje pjese e konsiderueshme e anëtareve te kabinetit qeveritar (Ministra) si edhe kryetaret e shoqatave te te zgjedhurve vendore. Gjatë procesit të zgjerimit, Bashkimi Evropian ka miratuar parimet e menaxhimit të mirë financiar të fondeve publike, pavarësisht nga burimi i financimit (i brendshëm apo i huaj). U rekomandua që edhe këto parime të bëjnë pjesë në legjislacionin e vendeve anëtare dhe vendeve kandidate për aderim në BE. Pasi Shqipëria u njoh nga Këshilli Evropian i Helsinkit (në vitin 1999) si kandidate potenciale për anëtarësim në BE, Republika e Shqipërisë hartoi Strategjinë Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim (e cila u përditësua në vitin 2008), dhe Letër-Politikat për Kontrollin e Brendshëm Financiar Publik (KBFP) aprovuar nga Keshilli i Ministrave ne Qershor 2009.

- 88 -

Kjo Letër Politikë eshte nje version i rishikuar dhe azhornuar i Leter Politikave të KBFP-së në Republikën e Shqipërisë, miratuar nga Keshilli i Ministrave ne Qershor 2005. Ishte e nevojshme ndërmarrja e nismave të reja dhe veprimeve për perputhjen me angazhimet sipas Kapitullit 28 "Kontrolli Financiar". Letër Politikat u hartuan gjithashtu mbi bazën e vlerësimeve të pavarura nga Drejtoria e Përgjithshme e Buxhetit e Komisionit Evropian, dhe SIGMA, si dhe është marrë parasysh analiza e boshllëqeve e realizuar në kuadër të projektit të binjakëzimit "Zhvillimi i Kontrollit të Brendshëm Financiar Publik". Ky dokument ka për qëllim të përcaktojë sistemin aktual të KBFP-së dhe ambientin e kontrollit në Shqipëri, dhe të përcaktojë drejtimet kryesore dhe detyrimet e njesive të sektorit publik në Shqipëri, që ti aftësojnë ato të japin garanci të arsyeshme se burimet publike menaxhohen me kursim, dobi dhe frytshmëri. Sipas përcaktimit të Letër Politikave, tre shtyllat e sistemit të KBFP-së në Republikën e Shqipërisë janë: Menaxhimi Financiar dhe Kontrolli (MFK), auditimi i brendshëm i pavarur (AB) dhe shërbimi i koordinimit qendror dhe harmonizimit në Ministrinë e Financave (MeF) të Republikës së Shqipërisë. Tre janë drejtimet kryesore ku duhet të zhvillohet modeli i KBFP-së në Republikën e Shqipërisë: · Forcimi i kontrollit dhe menaxhimit financiar, i rregulluar me një ligj të ri të posaçëm (kerkese e Ligjit Nr.9936, date 26.06.2008 "Per menaxhimin e sistemit buxhetor ne Republiken e Shqiperise, neni 67). · Forcimi i auditimit të brendshëm të pavarur në njesise që shpenzojnë fonde publike, në mënyrë që të jepet një vlerësim objektiv i efektivitetit të sistemeve të menaxhimit financiar dhe kontrollit (MFK) dhe rekomandimet për përmirësimin e tyre. · Forcimi i Njësive Qendrore të Harmonizimit të Ministrisë së Financave, me qëllim që të përmirësohet bashkërendimi dhe harmonizimi i sistemeve të menaxhimit financiar dhe kontrollit me auditimin e brendshëm në sektorin publik. Për t'i përmirësuar sistemet e KBFP-së, detyrat prioritare që duhet të zbatojë Qeveria e Shqipërisë, dhe në veçanti Ministria e Financave, janë sa më poshtë: · Përmirësimi i përgjegjshmërisë menaxheriale, i kontrolleve të brendshme, i menaxhimit të riskut, i shërbimit të kontabilitetit dhe i monitorimit. Kjo kërkon përgatitjen e Ligjit për Menaxhimin financiar dhe kontrollin dhe Manualit ne zbatim te tij. Ligji per Menaxhimin Financiar dhe Kontrollin eshte pergatitur referuar Planit te Veprimit 2009-2014 (pjese integrale e leper politikave te KBFP) dhe eshte derguar ne Drejtorine e Buxhetit te KE per komente. Manuali respektiv i MFK eshte draftuar dhe po pilotohet ne dy institucione buxhetore. · Ngritja e një procedure për Ministrin e Financave lidhur me raportimin vjetor mbi gjendjen e përgjithshme te KBFP. Raporti, i cili do ti dërgohet Kuvendit, do të përfshijë një tablo të përgjithshme te KBFP, mangësitë e tij dhe metodat për adresimin e tyre në të ardhmen. · Me qëllim lehtësimin e raportimit vjetor nga Ministri i Financave, të dyja NjQH, duhet të përcaktojnë një sistem raportimi mbi statusin e KBFP dhe nevojat për zhvillime të ardhshme. Këto raporte duhet ti paraqiten për diskutim Ministrit të Financave dhe Këshillit të Ministrave, që mund të vendosin për marrjen e masave të nevojshme. · Zhvillimi i mjedisit të kontrollit në njësitë ekonomike (delegimi i kompetencave dhe përgjegjësive, procedurat dhe gjurma e auditimit), menaxhimi i riskut dhe monitorimi. · Për të shmangur mbivendosjen midis Kontrollit të Lartë të Shtetit dhe Auditimit të Brendshëm, Ligji për Auditin e Brendshëm duhet të bëjë një dallim të qartë të rolit të auditit te brendshëm dhe të garantojë që nuk ka mbivendosje ndërmjet këtij shërbimi dhe Kontrollit të Lartë të Shtetit, por në të njëjtën kohë, Ligji duhet të trajtojë nevojën e rritjes së bashkëpunimit dhe shkëmbimit të informacionit ndërmjet Kontrollit të Lartë të Shtetit dhe Ministrisë së Financave. Për më tepër, të dyja NjQH-të duhet të gjejnë terrenin e përbashkët për të zhvilluar trajnime si dhe takime periodike me Kontrollin e Lartë të Shtetit.

- 89 -

· Të ndahet qartë funksioni i auditimit të brendshëm nga inspektimi, dhe të sqarohet linja e raportimit të njësive të auditimit të brendshëm. Kjo kërkon rifreskimin e Ligjit dhe Manualit për Auditimin e Brendshëm në zbatim të standardeve ndërkombëtare për AB dhe Progres Raportit të Komisionit Evropian, të vitit 2008, si dhe aprovimin e një ligji të veçantë për inspektimin. Ligji aktual i Auditimit te Brendshem eshte rishikuar sipas afateve te Leter poltikave te KBFP. Eshte pergatitur Ligji i Inspektimit dhe te dy ligjet e mesiperm jane derguar ne Drejtorine e Buxhetit te KE per komente. · Zhvillimi i mëtejshëm i kapacitetit të NjQH-së për AB, e cila do të vijojë të ketë rolin e trajnimit të audituesve të brendshëm dhe të certifikimit të tyre. NjQH do të vazhdojë të ofrojë trajnime atyre që certifikojnë audituesit e brendshëm, veçanërisht Ministrave, Nepunesve te Autorizuar dhe Ekzekutues dhe Drejtorëve, në mënyrë që këta të vlerësojnë efektivitetin e kontrolleve të brendshme dhe shkeputjen e audituesit nga funksioni i inspektimit. · Zhvillimi i mëtejshëm i kapacitetit të njësisë së sapoformuar të NJQH-së për MFK-në. Kjo do të përfshijë marrjen e përgjegjësive për trajnimin e punonjesve te nivelit manaxherial dhe financiar; politikat dhe metodologjitë ne fushen e MFK. Gjithashtu, është shumë e rëndësishme që të garantohet se nuk komprometohet pavarësia e të dyja NJQH-ve. Pjesëtarët kryesorë të procesit të përmirësimit të KBFP-së do te jenë: · Ministri i Financave ­ si personi përgjegjës për ngritjen dhe mbarëvajtjen e menaxhimit financiar dhe sistemeve të kontrollit, dhe për zhvillimin dhe zbatimin e auditimit të brendshëm në sektorin publik. Për realizimin e këtyre detyrave, Ministri i financave mbështetet nga NJQH për AB dhe NJQH për MFK. · Nëpunës i Parë autorizues - është nëpunësi i nivelit më të lartë sipas ligjit për shërbimin civil në ministrinë e Financave, përgjegjës për përgatitjen, zbatimin, kontrollin e brendshëm financiar, monitorimin, raportimin dhe kontabilitetin. · Njësitë Qëndrore të Harmonizimit mbi MFK dhe AB të krijuara në Ministrinë e Financave duhet të jenë motori lëvizës i zhvillimit të mëtejshëm të KBFP në Shqipëri. Ato janë përgjegjëse për koordinimin, ofrimin e mbështetjes metodologjike dhe trajnimeve mbi Kontrollin e Brendshëm Financiar Publik, për të gjitha Njesite publike. · Titullarët e Njesieve të pushtetit qendror dhe vendor kanë përgjegjësinë e vendosjes së sistemeve të menaxhimit financiar dhe kontrollit dhe të funksionit të auditimit të brendshëm në njesise e tyre. · Nëpunësit autorizues janë nëpunësit e nivelit më të lartë te njësive të qeverisjes së përgjithshme (Njesite e pushtetit qendror dhe vendor), përgjegjës për planifikimin, zbatimin, menaxhimin financiar dhe kontrollin, monitorimin, kontabilitetin, raportimin dhe për zbatimin e rekomandimeve të auditimit të brendshëm, dhe përgjigjen përpara nëpunësit të parë autorizues. · Nëpunësit autorizues te nivelit të dytë ­ janë nëpunësit e administratës publike në secilën nga njësitë vartëse të Njesieve të pushtetit qendror dhe vendor, përgjegjës për planifikimin, zbatimin, kontrollin e brendshëm financiar, monitorimin, kontabilitetin, raportimin, si dhe për zbatimin e rekomandimeve të auditimit të brendshëm të buxhetit të tyre, dhe përgjigjen përpara nëpunësit autorizues te nje niveli me lart. · Nëpunësit zbatues - janë punonjësit e administratës publike në njësinë e qeverisjes qendrore dhe vendore, përgjegjës për zbatimin e rregullave të menaxhimit financiar, mbajtjen e llogarive dhe për përgatitjen e pasqyrave financiare dhe të raporteve për drejtimin, që përgjigjet përpara nëpunësit autorizues të nivelit përkatës. · Audituesit e brendshëm ­ luajnë një rol të rëndësishëm për vlerësimin e efektivitetit të menaxhimit financiar dhe sistemeve të kontrollit. Audituesi i brendshëm është përgjegjës për auditimin e brendshëm dhe në kryerjen e veprimtarisë së auditimit të brendshëm ai nuk duhet të përfshihet në aktivitete operacionale ose të një natyre tjetër, të ndryshme nga ajo e auditimit te brendshëm. Ai raporton tek Nëpunësi Autorizues dhe tek Titullari i Njesise.

- 90 -

· Audituesi i jashtëm (Kontrolli i Lartë i Shtetit) ­ është përgjegjës para Kuvendit të Shqipërisë për çertifikimin e shpenzimeve publike. Ata mund të bëjnë komnjesi publike lidhur me funksionimin e KBFP dhe ti raportojnë kur e gjejnë të arsyeshme Kuvendit, por zhvillimi dhe përmirësimi i KBFP është detyrë e qeverisë. · Punonjesit e tjere publike ­ janë përgjegjës dhe japin llogari për funksionimin e efektshëm të sistemeve të kontrollit të brendshëm. Detyrat e tyre jepen tek përshkrimi i punës. Përmes reformimit të KBFP-së, menaxherët e njesiave në të gjitha Njesite e pushtetit qendror dhe vendor do të informohen se një kuadër i shëndoshë i kontrollit të brendshëm lidhet ngushtë me funksionimin e njesiave me ekonomi, efektivitet dhe efiçence. Audituesit e brendshëm duhet ti mbështetin drejtuesit e njesiave në procesin e identifikimit, vlerësimit dhe menaxhimit te risqeve që kërcënojnë realizimin e objektivave, të vlerësojnë nëse sistemet e MFK-së janë te pershtatshme dhe efektive, dhe të japin rekomandime për përmirësimin e aktiviteteve të njesiave. Inspektimi financiar publik do të garantojë që shpenzimet e fondeve publike të jenë të ligjshme dhe transparnjesi publike. Me plotësimin e masave të përshkruara më sipër, Republika e Shqipërisë do të krijojë kushtet për të marrë vlerësim pozitiv nga Komisioni Evropian lidhur me nivelin e menaxhimit financiar të fondeve publike. (Lutem shih bashkelidhur Planin e Veprimit Te Qeverise 2009-2014 per Kontrollin e Brendshem Financiar Publik.)

VENDIMI I KESHILLIT TE MINISTRAVE 640, DATE 11.06.2009 Plani i Veprimit për zbatimin e Letër Politikave te KBFP per periudhen 2009-2014 MATJA E PERFORMANCES Njesite dhe afatet përgjegjëse Komente Ligji për MFK do të hartohet si pjesë e Projektit për KBFP, financuar nga BE. Versioni i parë i projektligjit, duhet të jetë gati në Maj 2009 dhe për gjashtë muaj do të zhvillohet një testim pilot në Ministrinë e Financave, Ministrinë e Brendshme dhe në Bashkinë e Tiranës. Ligji për Inspektimin do të hartohet nga Ministria e Financave. Mirëpriten komnjesi publike nga BE ose SIGMA.

1. Miratimi i Ligjit për Menaxhimin

financiar dhe kontrollin (MFK) i cili do të trajtojë çështje me rëndësi themelore për KBFP dhe do të percaktoje përgjegjshmërinë menaxheriale, kërkesat minimale për mireqeverisjen, kontrollin e brendshëm dhe menaxhimin e riskut, statusin e njesise qendrore te harmonizimit per menaxhimin financiar dhe kontrollin.

NjQH/MFK, Shkurt 2010, Këshilli i Ministrave Prill 2010, Kuvendi i Shqipërisë, 2010

2. Miratimi

i Ligjit për Inspektimin Financiar Publik i cili do të rregullojë procedurën dhe mënyrën për të kërkuar dhënien e dënimeve administrative dhe të dënimeve pasurore, në rast kur vërehen shkelje të buxhetit, ekonomiko-financiare, apo të legjislacionit të kontabilitetit. Ky ligj do të përmbajë edhe trajtimin e parregullsive. Ministrinë e Financave, ne zbatim te Ligjit të Inspektimit Financiar

NjQH/MFK Maj 2009; Këshilli i Ministrave, Qershor 2009 Kuvendi i Shqipërisë, fundviti 2009

3. Ngritja e funksionit te inspektimit në Ministri i Financave

Janar 2010

Për ngritjen e funksionit të inspektimit do të merret në konsideratë ligji "Menaxhimi

- 91 -

MATJA E PERFORMANCES

Njesite dhe afatet

përgjegjëse Komente i Sistemit Buxhetor në Republikën e Shqipërisë".

4. Përpunimi i "gjurmëve të auditimit" për

sistemet bazë (psh. buxhetimin, zbatimin e buxhetit dhe mbledhjen e të ardhurave, monitorimin, prokurimin, menaxhimin e aktiveve dhe prokurimin). Rezultatet duhet të shtjellohen tek Manuali për MFK. përputhje me praktikat më të mira, që do të reflektojë Ligjin për MFK. Mbështetur në ligjin e MFK, Manuali për MFK do të shtjellojë kërkesat bazë për futjen e një mjedisi të shëndetshëm të qeverisjes korporative. Manuali për MFK do të përshkruajë metodologjinë për vlerësimin dhe menaxhimin e riskut.

NjQH/MFK Dhjetor 2009

Ministria e Financave në bashkëpunim me Projektin për KBFP, financuar nga BE.

5. Përgatitja e Manualit për MFK në NjQH/MFK

Korrik 2010, për Manualin për MFK 2011-2014 vazhdim përditësim e në për

Manuali për MFK do të hartohet si pjesë e Projektit për KBFP, financuar nga BE. Versioni i parë duhet të jetë gati në Gusht 2009 dhe për gjashtë muaj do të zhvillohet një testim pilot në Ministrinë e Financave, Ministrinë e Brendshme dhe në Bashkinë e Tiranës. pas miratimit të ligjit për MFK, Ministria e Financave do të nxjerrë manualin për MFK.

6. Perditesimi i manualit te menaxhimit NjQH/MFK ­ 2011financiar dhe kontrollit. MF do të nxjerrë udhëzime të mëtejshme dhe shembuj praktikë mbi zbatimin e disa prej parimeve thelbësore të MFK-së, të tilla si vlerësimi dhe menaxhimi i riskut, kontrollet financiare, etj. 2014

7. Rishikimi i strukturave menaxheriale

dhe financiare, përshkrimit të punës dhe të kritereve të punësimit në Njesite publike, në përqasje me kërkesat e Ligjit të MFK-së dhe të Manualit përkatës.

NjQH/MFK në bashkëpunim me Njesite e sektorit publik. Vazhdon për dy vjet, duke nisur nga 2010. Ligji për Auditimin e Brendshëm do të azhurnohet si pjesë e Projektit për KBFP, financuar nga BE.

8. Miratimi i Ligjit të rishikuar mbi NjQH/AB,

Auditimin e Brendshëm, i cili do të normojë vendosjen e auditimit të brendshëm të pavarur në njesise e sektorit publik në pajtim me Standardet Ndërkombëtare të Auditimit të Brendshëm. Këshilli i Ministrave, Prill 2009 Kuvendi i Shqipërisë, fundviti 2009

- 92 -

MATJA E PERFORMANCES

Njesite dhe afatet

përgjegjëse Komente Manuali për Auditimin e Brendshëm do të azhurnohet si pjesë e Projektit për KBFP, financuar nga BE.

9. Rishikimi i Manualit për Auditimin e NjQH/AB,

Brendshëm në përputhje me praktikat më të mira dhe që të reflektojë Ligjin e rishikuar për Auditimin e Brendshëm si dhe për të përditësuar Manualin për Auditimin e Brendshëm. Mund të ekzistojë nevoja për nxjerrjen e udhëzimeve shtesë për njësitë e auditimit të brendshëm. Qershor 2009 për Manualin dhe më pas në vazhdimësi

10. Ngritja e kapaciteteve të NjQH/AB në

fusha të tilla si: identifikimi i nevojave për trajnim, kryerja e trajnimeve, certifikimi i audituesve të brendshëm dhe ofrimi i programeve të trajnimit të vazhdueshëm. Gjithashtu, NjQH/AB duhet të krijojë struktura formale për përhapjen e udhëzimeve dhe të parimeve të auditimit tek njësitë e auditimit të brendshëm, që përfshin dhe monitorimin e progresit të tyre. do të përgatitë një dokument strategjik trajnimi lidhur me zbatimin e ligjit të ri për MFK dhe manualit përkatës ku të përfshihet identifikimi i nevojave për trajnim i të gjithë punonjësve të sektorit publik.

NjQH/AB, Duke filluar nga Shtatori 2009 dhe në vazhdim

11. Ministria e Financave (NJQH për MFK) NjQH/MFK

Dhjetor 2010 dhe zhvillimi i trajnimeve intensive nga Janari 2011 dhe në vazhdimësi NjQH/MFK Nga Qershori 2010 dhe në vazhdim për strategjinë e trajnimeve Seminaret e trajnimit fillojnë prej Janarit 2010 dhe në vazhdim

Dokumenti për strategjinë e trajnimit do të ketë për objekt adresimin e nevojave për trajnim në MFK, dhe do të hedhë bazat për zhvillimin e trajnimeve. 1. Shtesë e numrit te punonjesve te drejtorise NjQH/MFK për të mbuluar komponentin e trajnimeve. 2. NJQH/MFK Mbështetje teknike do të kërkohet për të ndërtuar kapacitetet e NJQH/MFK për të bërë vlerësimin e nevojave për trajnim dhe për të përgatitur dokumentin e strategjisë së trajnimeve. 3. Trajnimi i Njesieve publike mbi procesin e buxhetimit do të mbulohet nga Fondi i Besimit IPS; 4.Fonde të tjera do ë kërkohen për trajnimin rreth

12. Ngritja e kapaciteteve të administratës

publike për zbatimin e një kuadri të ri për MFK nëpërmjet realizimit të trajnimeve për titullarët dhe drejtuesit e niveleve operacionale në sektorin publik në fushën e përgjegjshmërisë menaxheriale, kontroll dhe menaxhim financiar, vlerësimin dhe menaxhimin e riskut dhe gjurmët e auditimit: Ngritja e kapaciteteve brenda NJQH-së për kryerjen e analizës së nevojave për trajnim dhe për përgatitjen e strategjisë së trajnimit. Zhvillimi i trajnimeve të ndërgjegjësimit për titullarët dhe deputetët me qëllim që ata ta vlerësojnë rolin e tyre në

- 93 -

MATJA E PERFORMANCES vendosjen e "tonit nga lart". Zhvillimi i trajnimit të vazhdueshëm teknik për stafin e nivelit operacional. Koordinimi me Institutin e Trajnimit të Administratës Publike (ITAP) dhe me Universitetin e Tiranës, për të hartuar dhe zhvilluar seminare të tjera për punonjësit financiarë më të rëndësishëm në sektorin publik.

Njesite dhe afatet

përgjegjëse Komente çështjeve të MFK-së, të të gjithë zyrtarëve drejtues dhe të punonjësve të financave për një periudhë tre-vjeçare, duke nisur nga Janari 2011.

13. Raportimi

vjetor tek Këshilli i Ministrave, Kuvendi dhe Kontrolli i Lartë i Shtetit mbi proceset që lidhen me ndryshimet në KBFP

NjQH/MFK NjQH/AB

dhe

Testimi Pilot Dhjetor 2009 dhe më pas vazhdon mbi baza vjetore

1. Shtesë e numrit te punonjesve te drejtorise NjQH/MFK për të monitoruar dhe përgatitur raporte periodike dhe vjetore mbi ecurinë e MFK në bashkëpunim të ngushtë me NJQH për AB-në. 2. Testimi pilot do të mbulohet nga Projekti i KBFP, të financuar nga BE

14. Zgjerimi Gradual i Sistemit të Thesarit

tek ministritë e linjës dhe njësitë e qeverisjes vendore. Decentralizimi i kontabilitetit dhe kontrolleve financiare nga Sistemi i Thesarit tek Njesite që janë te lidhura on-line me Thesarin.

Drejtoria e Përgiithshme e Thesarit, Ministria e Financave Duke filluar në vitin 2010 dhe shtrihet për një periudhë dhjetëvjecare.

SIGMA do të përgatisë një projekt biznesi, pas vlerësimit të varianteve të ndryshme, si dhe të efektivitetit të kostos së programit të zgjerimit.

Projekti financohet nga BEja për një numër të kufizuar Njesiesh. Fonde shtesë do të kërkohen në vazhdimësi. Për të ndërmarrë këtë proces nevojitet mbështetje e mëtejshme teknike nga ana e donatorëve te huaj.

15. Kalimi tek IPSAS. Faza e parë do të

konsistojë në implementimin e IPSAS me bazë cash-in si strandard tranzitor, IPSAS 6 dhe 24. Këtij procesi do ti duhen gjashtë vjet për tu vënë në zbatim në një numër të kufizuar ministrish dhe njësish të qeverisjes vendore.

Ministria e Financave, Fillon në 2010 dhe zgjat për një periudhë gjashtë vjeçare tek Njesite e testuara.

16. Finalizimi

i projekt-strategjisë së burimeve njerëzore, për të përfshirë njohjen e kodit të etikës, politikat e

Ministria Brendshme, DAP,

e

Ky proces do të zhvillohet në bashkëpunim me SIGMA-

- 94 -

MATJA E PERFORMANCES reklamimit për vendet e lira të punës dhe të sistemit të vlerësimit.

Njesite dhe afatet

përgjegjëse Komente n.

Ministria e Financave Këshilli i Ministrave, Dhjetor 2009

17. Rishikimi i Ligjeve që lidhen me MFK- Ministria e Financave Rishikimi do të zhvillohet

në për të siguruar harmonizimin e tyre. Nese do te jete e nevojshme. Dhjetor 2010 Këshilli i Ministrave, Shkurt 2011, Kuvendi i Shqipërisë, fundviti 2011 brenda Ministrisë Financave. së

18. Zhvillimi i rishikimit të kostos dhe NjQH/MFK

përfitimeve nga Komitetet / Bordet e menaxhimit dhe marrja e vendimit për strukturën më të përshtatshme për Shqipërinë. 2009

Dhjetor

Këshilli i Ministrave, Shkurt 2010,

Përfitimet nga ngritja e bordeve këshillimore do të rigarantojë funksionimin e kontrolleve të brendshme dhe menaxhimin e riskut.

Reforma ne Transport

Sektorët e transportit me kontribut të konsiderueshëm vjetor në PPB (GDP), kanë qenë pjesë e reformave të ndryshme rregullatore, ligjore dhe institucionale. Transporti rrugor: Strategjia kombëtare e sektorit t transportit, s bashku me rishikimet e propozuara nga grupet e interesit, Asistenca Teknike, sugjerimet e donatorve të sektorit, si dhe reflektimit të propozimeve pr prmirsime nga Ministria e Financave, u finalizua me miratimin e VKM nr.1214, datë 03.09.2008. Aktualisht në zbatim të saj është hartuar Plani i Veprimit për periudhën 2008-2013; Për të rritur cilësinë e menaxhimit të rrjetit rrugor, si komponenti më i rëndësishëm i këtij lloj transporti u miratua ligji nr. 10104, datë 15.10.2009 "Për Autoritetin Rrugor Shqiptar". Ky ligj siguron jo vetëm një inventarizimi më të saktë të pasurisë rrugore, për edhe një shpërndarje efektive të fondeve për ndërtimin dhe mirëmbajtjen e rrugëve; Në fushën e sigurisë rrugore, objektivi ka qene ulja e numrit të aksidenteve, nëpërmjet marrjes së masave në të tre elementët ndikues, rrugë-mjet-drejtues. Këtij qëllimi i shërbeu dhënia me koncension një kompanie zvicerane SGS "shërbimit të kontrollit teknik të detyrueshëm të mjeteve rrugore me motor dhe rimorkiot e tyre në Republikën e Shqipërisë" (VKM nr. 643, date 09.10.2007). Transporti hekurudhor: Me VKM nr. 1214, date 3.9.2008, është miratuar "Strategjia Sektoriale e Transportit", ku vend të rëndësishëm zë transporti hekurudhor. Strategjia ne këtë sektor synon integrimin sa me te shpejte te rrjetit hekurudhor shqiptar ne rrjetin hekurudhor rajonal dhe ne atë europian. Me mbështetjen e Asistencës teknike, duke filluar nga 1 janari 2009, ka filluar implementimi i strukturës se re organizative : një strukture holding, me njësi biznesi te veçanta për transportin e udhëtarëve, për transportin e mallrave, për menaxhimin dhe mirëmbajtjen e infrastrukturës si dhe te dy njësive te shërbimit. Kjo ndarje organizative është shoqëruar dhe me ristrukturimin financiar për ndarjen e

- 95 -

llogarive te veçanta sipas çdo njësi biznesi. Po punohet për përgatitjen e kontratave shumëvjeçare për infrastrukturën hekurudhore. Transporti detar: Me ligjin nr. 10109, date 02.04.2009 "Për krijimin e Administratës Detare", i hapet rruga krijimit të strukturave përkatëse, sipas kërkesave të IMO (Organizata Ndërkombëtare Detare) të kësaj administrate. Janë në proces aktet ligjore e nenligjore të nevojshme për krijimin e Drejtorisë së Përgjithshme Detare, Kontrolli Shtetëror Portual dhe Kontrollit të Flamurit, si dhe Regjistri i Anijeve dhe Detarëve. rritjes së sigurisë detare në porte i ka shërbyer çertifikimi nga MPPTT në bashkëpunim me programin e asistencës ICITAP, në përputhje me Kodin ISPS të porteve ndërkombëtare shqiptare (Durrësi, Vlora, Shëngjini, Saranda). Janë në proces dy portet e reja Porto Romane dhe Petrolifera. Transporti ajror: Në këtë lloj transporti, reformat institucionale konsistojnë në kthimin në një ent më të specializuar teknik të Aviacionit Civil, nga DPAC në Autoritet të Aviacionit Civil. Këtë e mundëson Ligji Nr. 10040, datë 22.12.2008 "Kodi Ajror i RSH-së", ku neni 6 i tij, përcakton Autoritetin e Aviacionit Civil si autoritetin kompetent të aviacionit civil shqiptar. nëpërmjet tij do të arrihet:

· Krijimi i një strukture me autonomi financiare, që do të mundësojë forcimin institucional dhe teknik si një ent rregullator i specializuar i fushës së aviacionit, nëpërmjet përdorimit me eficencë të fondeve për paga, trajnime, kualifikime, studime dhe rritjes së aftësisë së përzgjedhjes cilësore të personelit; · Rritja e eficencës institucionale në licensimin dhe inspektimin e aktiviteteve të fushës së aviacionit, duke standartizuar dhe mbajtur ne nivele te larta sigurinë ajrore safety); · Ndarja e qartë me ofruesit e shërbimeve ajrore veçanërisht ato të kontrollit te trafikut ajror, duke ushtruar funksionet autoritative të kontrollit të zbatimit të legjislacionit, të licensimit, të inspektimit dhe të mbikëqyrjes.

- 96 -

Information

96 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

577637