Read mangcutlaithieu.pdf text version

Mng ct, trái c sn ca Bình Dng và vn cây xanh Lái Thiêu...

(Không rõ tên tác gi)

Vi mùi v khác l, múi su riêng thng c xem là loi trái cây c trng ca Nam b, thì trái mng ct mit vn Lái Thiêu có th là trái cây c sn tiêu biu cho x s ''cây lành trái ngt'' - t th Du Mt, Bình Dng (TDMBD). Nhiu ngi, trong ó có hc gi Vng Hng Sn (1902-1996) gc min Tây Nam b (Sóc Trng) cho rng Lái Thiêu, Th Du Mt (BD) là quê hng u tiên ca ging trái cây mng ct c di thc t các nc ông Nam Á (nh Mã Lai, lndonesia): "Mng ct là mt loi trái cây x Th Du Mt, x lái Thiêu do các cha o Gia Tô em ging v, có thuyt nói là t Bá a Lc hoc linh mc Taberd'' (1). nh: Bách khoa toàn th m Wikipedia Nhà vn Sn Nam, ngi khá am tng vn hóa m thc Nam b, ã dn thêm c liu cng tán ng ý kin trên: ''Theo Melleret, cây mng ct u tiên t Mã Lai a n Nam b trng Lái Thiêu và ti nhà th h o Lái Thiêu'' (2) Nhà vn cng cho bit thêm nhà th này ''u tiên lp ti ch Cây Me có bàn th chúa do Bá a Lc xây dng n s, t 17711' (2). Cha thy tài liu nào ph nhn quê hng u tiên ca trái mng ct Nam b, là x lái Thiêu, TDM, nhng cng có tác gi ngh khác v ngun trc tiên mang ging trái cây này n t BD. Chng hn, mt tác gi BD vit v ''vn cây trái Lái Thiêu'' (3): ''Ti vn cây trái Lái Thiêu, cha n mng ct, cng tc là cha hiu bit th nào là hng v trái cây Lái Thiêu bi mng ct ây, ngoài sn lng cao, còn có mt hng v thm ngon c bit mà mng ct ni khác không th nào có c. Theo t liu c, t u th k XIX, mt nhóm nhà nông hc Pháp ã ti ây trng th nghim mt s trái cây quý vùng nhit i (...) c bit là mng ct có thêm mùi v khác l (...). Hin ti ây c coi là vùng có din tích trng mng ct ln nht ông Nam Á'' (?) (3). Trc ht, v cht lng trái mng ct Lái Thiêu thì không có gì phi bàn cãi và chúng ta còn có th tìm c nhiu c liu nói v giá tr c sc ca trái mng ct vùng này. V sn lng mng ct hn là cn phi có thêm c liu thng kê, vì hin nay Bình Dng không còn là ni duy nht chuyên canh v cây mng ct: Nht là nhng nm gn ây, din tích và sn lng mng ct ca Bình Dng ang trên à gim sút, tht thu vì nhiu lý do (4~ trong ó có nên phát trin quá nhanh chóng v công nghip và ô th ca a phng kéo theo h qu din tích nông nghip, vn cây b thu hp dn; vn nc thi, ô nhim; ngun nc ti tiêu các vn trng mng. Vì th vic cho rng ''din tích trng mng ct BD hin nay ln nht ông Nam Á'' nh tác gi trên ã vit, li càng thêm khó khng nh.

-1-

Riêng vic xác nh ai là ngi em ging trái cây này n trng u tiên BD thì có l t liu ca hai tác gi Vng Hng Sn và Sn Nam là có c s hn c. Nu có mt nhà nông hc nc ngoài nào ó ã mang ging mng ct n trng th nghim BD cng phi sau 1897 (5) ây là nm hai trung tâm thí nghim canh nông u tiên ca ngi Pháp ti Nam k là Gia nh và Bn Cát (TDM) mi bt u thành lp. Th nhng trái mng ct ã c nhc n trong sách ''i nam nht thng chí" c son trong thi gian (1864-1875) di tên gi là trái th lý trong mc th sn''ca Biên Hòa (BD lúc ó là huyn Bình An ca Biên Hòa) (6). Hn th, trc ó khong ba, bn chc nm vua Minh Mng (1820-1840) ã tng bit n trái mng ct và gi là trái ''Giáng châu t", (7). Có th loi trái cây quý này Nam b c tin cung t i Gia Long (1802-1820). Nh vy giáng mng ct ã c trng Vit Nam (Lái Thiêu, BD) trc khi Pháp xâm chim nc ta. Nhà thc vt hc GS-TS Tt Li cng ã cho bit: ''Cây mng ct ngun gc Malysia, lndonesia, t Malaccaqua Moluku, ngày nay bt gp khp ông Nam Á, N , Myamar cng nh Sri-Lanka, Philippines c các nhà truyn giáo o Gia Tô di thc vào min Nam nc ta.(8) và nh trên ã nói, các nhà truyn giáo phng Tây ã trng th nghim trên t Lái Thiêu (TDM), kt qu tht bt ng: Cây phát trin nhanh, chóng ra trái, sn lng khá cao, mùi v thm ngon c bit hn các ni khác. Do vy nông dân trng nhiu loi cây quý này, bin Lái Thiêu thành vùng t chuyên canh ni ting trong c nc. Tuy không th qu quyt ''ây là vùng có din tích trng cây mng ct ln nht ông Nam Á'' nh mt tác gi BD ã khng nh, nhng có th nói chc rng: Vn mng ct Lái Thiêu là vùng chuyên canh hàng u và sm nht VitNam. c bit v cht lng, mùi v thm ngon ca trái mng ct ây ít có ni nào sánh kp. Chng th, viên tng Pháp Sa lan, ngi ã sng vit Nam gn 30 nm (1924-1953) và rt sành món n ca VN - ông Dng, ã ht li tán thng trái mng ct ca VN (Lái Thiêu, BD): ''Trái mng ct ni ting ngón phn múi cm màu trng bên trong, vi ngi sành n, ó là loi trái cây tuyt diu nht Vin ông'' (nguyên vn ting Pháp: Mangustans si renommés, à la pulpe blanche et savoureuse, le meilleur fruit de l'Extrême Orient pour les connaisseurs'') (9). Cây mng ct là loi cây lâu nm min nhit i, thuc h ba (Guttiferae) theo T in Bách khoa VN cây mng ct có 50 chi gm hn 300 loài phân b vùng nhit i m. Hin VN có 5 chi, hn 40 loài hu ht c trng phía nam, c bit trng thành vùng chuyên canh Lái Thiêu, Bình Dng. Có l do thích hp vi th nhng, khí hu nên trái mng vùng này có hng v c bit thm ngon hn các vùng khác. Có ngi cho rng tên mng ct có l là do âm Vit c tcác t Pháp là mangoustan, (ting Anh là mangosteen: trái mng ct) và mangoustanier (Pháp: cây mng ct) mà ra. Tên khoa hc gc Latinh: Garcinia Mangostanal. Ngi Hoa gi mng ct là trái sn trúc t hay mã ct (10). Còn sách i Nam nht thng chí ca ta gi là trái th lý và vua Minh Mng li gi bng cái tên p ''giáng châu t' nh ã nói trên. Ngi Hu cng gi trái mng ct là trái ''giáng châu''. Chúng tôi may mn có dp gp nhà khoa hc lão thành gc ngi Hu GS-TS Võ Quang Yn thuc Trung tâm Khoa Nghiên cu Khoa hc Quc gia Pháp (CNRS) nhân dp t Pháp v VN (2005) và có ghé n BD, ông ã cho bit thêm nhiu iu thú v chung quanh trái mng ct. Và sau ó ông có gi tng chúng tôi mt bài nghiên cu ngn có tiêu ''Mng ct, giáng châu'' dài khong 4 trang giy kh 33 nhng kèm theo gn 3 trang lit kê các tài liu tham kho gc gm trên 50 tên sách, báo, bài nghiên cu... Qua bài nghiên cu nói trên, iu áng chú ý hn c là t rt lâu cây mng gc min Nam ã c trng nhiu ti Hu và cây cng say trái, cht lng khá ngon nhng trái li ra nghch mùa vi mùa mng trong Nam. Ông cho bit thêm v cây mng

-2-

x Hu vi nhiu hiu bit thú v nh trái mng: ''Còn tên gi ài các Hu là giáng châu, nh ngc trên tri ban xung thì có l là t cung ình mà ra''. Thit ngh cây mng ct sng c trên t Kim Long (Hu) phi có t lâu (...) cng phi thi Gia Long lên ngôi, nhn sn vt hai min cung tin ra kinh ô. Bi tng truyn ging mng ct do bà T Du (11) em t trong Nam ra'' (12) (...) ''mt iu l cha gii áp c v cây mng ct Hu: Th qu có v dày cp kia, ch quen c hp bng nng nóng phng Nam... sao chín c bng sc ông lnh ca Hu? (...) mùa mng ct Hu li so le vi mùa mng ct Nam b...'' (18) sau hai trang dài trình bày, dn chng vi hàng chc công trình nghiên cu khoa hc nghiêm túc v dc tính và công nng ca trái mng ct (nht là v trái mng ct) nhà khoa hc Võ Quang Yn ã dn ta vào nhng rung cm thng thc trái mng ct, trái giáng châu trong ngôi vn x Hu và c bit trong tâm cm ngi Hu vi loi trái cây có gc min Nam, gc Lái Thiêu, Bình Dng này: ''Hãy lng nghe ting ng ca qu giáng châu (mng ct) ang ri trong vn... Giáng châu trên cành dù cho chín ti vn cha phi là giáng châu, phi i mt thi im nng m va tm - nh ting nhc nh ca nng snl qua hng hoa mc - giáng châu ri xung, chm t - phi ''ri và chm'' nh mt nghi l hành thm, nh s cúi xung ca git nng u tiên ­ ó là bí mt v ngt thanh khit vô song ca nhng múi giáng châu trinh nguyên, hái trên cành không chm t, giáng châu vn còn gi mt v chua cha xng danh là viên ngc ca tri riêng tng cho t... Nu chín trong lòng nng không m không nng làm sao giáng châu tr thành mt giáng tiên trong mùa ông Hu''. (14) Nh vy cây mng ct hin nay không ch c trng nhiu ni Nam b, mà ã t lâu trái mng ct m à hng v chân cht vn quê Lái Thiêu Nam b, ã tr thành trái giáng châu ài các trong các khu nhà vn c ô Hu. Có l trái giáng châu Hu quý vì là loi trái ngon và him có ngun gc t quê hng ca nhng bà hoàng hu phng Nam nh bà T D (Phm Th Hng Gò Công, m vua T c); bà Tá Thiên (H Th Hoa Bình An, TDM, m vua Thiu Tr)... Nhng Bình Dng cây mng ct c trng i trà trên din tích ln có th chim n hn mt phn ba din tích vn cây Lái Thiêu (15). Cùng vi các loi cây n trái nhit i khác, cây mng ct ã to nên khung cnh mit vn Lái Thiêu xinh p thmng bt ngàn màu xanh chy dài sut mi my cây s (13 km) dc theo b trái sông Sài Gòn. Trc ây, Lái Thiêu, Th Du Mt là công viên, mit vn ca ô th Sài Gòn - Gia nh và ã i vào ca dao 'Ghe anh nh mi trán ln. trên Gia nh xung vn thm em...." Cái màu xanh mit vn yên ó có thi ã i vào th ca: ''Anh v t rng Bình Dng Trái cây... và lá con ng c xanh..." (Bùi Giáng ''Anh v Bình Dng"1959) Câu th bình d êm nh và khoáng ãng kia ca nhà th lãng du Bùi Giáng, trong mt ln ghé n Bình Dng, ã m ra mt khong không thm thm miên man màu xanh mit vn... Vn cây vi n xanh, trái chín, mng rch giao ni sông ngòi, nhng sinh hot lâu i thng nht ca nhà vn: m trng chm bón, ri thu hái, ngi mua k bán, khách thm vn, ngi thng thc trái ngon v ngt... ã to nên mt không gian riêng; không gian ''vn hóa mit vn'' nht là vào nhng ngày mùa trái chín, ngây ngt mùi su riêng, nng nàn mùa mng chín. (16) Nhìn màu tím sm ca trái mng chín y nng m ca tri phng Nam -Bình Dng bt giác ngh n cái k diu ca t nhiên, ngh n cng là màu tím sm y ca trái giáng châu mùa ông x Hu. Và trái giáng châu - mng ct ''nh mt qu vui t xut cui nm'' trong trang vn ca nhà bút ký tài hoa Hoàng Ph Ngc tng ca t Hu: ''Mùa ông v dng dc trong ting ng nghìn trùng ca ma trên lá. Tng không còn gì trông ngóng khu vn trc lúc sang xuân, thì n tháng 11, mng ct chín nh mt qu vui t

-3-

ngt cui nm (...) qu mng, ngi Hu còn gi là trái giáng châu, lúc chín màu tím sm, rn qu ni lên mt hình hoa nh, nhìn hoa có bao nhiêu cánh thì bit bên trong có bao nhiêu múi. Hình nhân chng có tác dng gì c ngoài vic khin ngi ta a nhìn n nó, ging nh ht cúc gi trên áo ph n, vì th bà Lan Hu (17) tm gii thích rng ó là cái bn nng t trang sc ca thiên nhiên ni cây mng ct''. (1B) Tr li vn trái cây Lái Thiêu, Bình Dng, vn cây trái gn lin vi làng quê ca nhiu th h gia ình, nên ngi sinh trng ây khi phi xa làng vn thng nh v cái không xanh du ngt ngào mùi v vn quê. Trong truyn ngn ''Làng tôi'' nhà vn Lý Lan, quê Lái Thiêu, ã nói thay nhng cm xúc khi nh v cái không gian vn quê y: ''Tôi nh mãi khi làng có gi, khách ni khác n d tic u xuýt xoa khen bánh trái vùng này ngon. Các bà, các dì ch nói nh nc vùng này tt, t cng lành. Tôi nh cha tng có bão giông, hn hán hay lt li gì làng tôi. Trong vn mng ct lúc nào cng râm mát, nên con gái vn da trng nõn, mt bic, môi son. Sài Gòn ngi ta hát ca dao rng. ''Tháng giêng mi sáu trng treo" Anh sm ging lèo ci v lái Thiêu" ''M mong gã thip v vn n bông bí luc da hng nu canh" Và tác gi va tic r va than i cho trng hp ca mình: ''M tôi là con gái vn, nhng tic là tôi b ''ô th hóa'' thành dân Ch Ln (...) ví nh mai mt không còn làng na, tôi phi bit rng là ngi hnh phúc ã c sinh ra là ln lên trong ngôi làng x vn (19). Cng hi bt ng... hin nay không ít ngi ang lo lng iu gi nh ca nhà vn ''mai mt không còn làng na'' - không còn làng vn Lái Thiêu na - nay mai có th tr thành hin thc vì nhiu lý do, nhiu thách thc nh ã bit, nu chúng ta không kp làm mt cái gì ó... Tuy nhiên, chúng ta vn hy vng ri ra ai cng hiu rng cái cn thit ca vic phát trin bn vng òi hi s hài hòa gia hot ng ca con ngi và s cân bng sinh thái t nhiên. ó nh là li nhc nh, cnh báo i vi tt c chúng ta... Nh th các khó khn s c vt qua, nhng lch lc e da s c khc phc. Ri vn cây trái Lái Thiêu vn xanh ti, trái mng ct vn là thc c sn ''giáng châu'' (ngc ban xung) ca t Bình Dng. Và tin rng bên cnh (hoc ngay trong làng) các khu công nghip s, vn cao vn không thiu nhng mng màu xanh khu nhà vn vn là món quà tng quý giá t nhiên lâu i ca Bình Dng. Vn còn ó nhng khong không yên bình, du xanh trong cnh quang cng nh trong tâm hn ca mi con ngi Bình Dng nng ng và luôn gn gi yêu quý thiên nhiên. GHI CHÚ (1) Vng Hng Sn "T v ting Vit min Nam", XB 1993 - trang 463. (2) Sn Nam ''Vn Lái Thiêu", CSB, 1991 - trang 334. (3) ''Th Du Mt - Bình Dng t lành chim u''XB 1991 - trang 297 ­ 298. (4) Theo TK ca Phòng NNC Thun An, nm 2000 ã có thêm 3.300 cây n trái (ch yu là mng ct, su riêng b h hi. Nng sut mng ct gim 53% so vi 2000 (15 t/ha so vi 30 t/ha) (5) Sn Nam ''Trung tâm th nghim canh nông Bn Cát" (1897), CSB, 1991 trang 365. (6) Bn dch ca Nguyn To, Sài Gòn tái bn 1973, trang 53. (7) "Tin Vit Nam" ca Lê Vn c + Lê Ngc Trung, NXB 1970, trang 893.

-4-

(8) Tt Li ''Nhng cây thuc và v thuc Vit Nam'' XB 1981 trang 443. (9) Dn li ca Vng Hng Sn trong ''Sài gòn tp pín lù" XB 1998, trang 413 (10) Lê Vn c - Lê Ngc Tr ''T in Ting Vit" XB 1970, trang 893. (11) Bà T D (1810-1902) Hoàng Thái hu m vua T c. (12) Nguyn Hoài Hng ''Kim Long vn xanh x Huê', Nh Hu 8 XB 2000, trang 131 dn li ca GS-TS Võ Quang Yn (TL gi tng chúng tôi). (13) Võ Quang Yn (tài liu DT) (14) Thái Kim Lang ''Nng Phú Xuân" Din àn Forum, Paris (2002), trang 43 dn li t bài vit ca GS-TS Võ Quang Yn (ã ng báo) gi tng cho chúng tôi. (15) Theo thng kê ca Phòng NNC Lái Thiêu (2003) din tích mng ct chim 1/3 din tích vn cây Lái Thiêu (458 ha/1.453 ha) (16) Theo TK a phng: Vn Lái Thiêu có 48 sông rch ln nh có tng chiu dài 56km trên khu vc nhà vn rng khong 2.000 ha, chy dài 13km b trái sông Sài Gòn gm các xã Phong Phú, Hng nh, An Thnh, Vnh Phú, An Sn... (l7) Mt tác gi cng vit v trái mng ct. (18) Hoàng ph Ngc Tng ''Hoa trái quanh tôi'' trong tp ''Hu, di tích và con ngi" NXB Thun Hóa, Hu (1995) 63. (1) Lý Lan ''Làng tôi" trong "Tng tp vn xuôi Bình Dng'' (1949-2005) XB 2005 trang 678-681 Ngun: http://www.sugia.vn/

-5-

Information

5 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

44759