Read http://vietmessenger.com/books/?cat=hoiky&title=hoikybatunglong text version

Li gii thiu

Ngi c thành ph trong Nam cui nhng nm 50, sut nhng nm 60 và u nhng nm 70 ­ trên di 20 nm ­ quen vi cây bút ca nhà vn, nhà báo n Tùng Long, thng ký kèm kèm ch "bà" trc tên. Bà Tùng Long ni ting các truyn gi là tâm lý xã hi, ng trên các nht báo nh mt s loi ph trng nhiu k mà vào thi y gi là "feuilleton". Bà cng ni ting v các mc gii áp tâm s ca bn c n trên các mc c nh ca mt s t báo hng ngày hoc nh k. T báo mà bà Tùng Long có mt thng xuyên hn ht là Sài Gòn Mi do bà Bút Trà, ch dâu ca chng bà làm ch nhim. Vào tui quá bát tun, bà Tùng Long vit hi ký. ng nhiên, hi ký ca mt cây bút thì có chuyn vn chng, chuyn vit lách. Song, tôi tìm thy trong hi ký bà nhng nét m lt ca mt giai on lch s nhiu bin ng ca t nc ta, ca min Nam, ch yu là Sài Gòn, ni quy t nhng s kin ln ca vùng t mà cách mng ni tip công vic cha xong ca mình, i mt vi chính quyn do M dng nên. Bà Tùng Long không phi là nhà chính tr, ít nht, nh bà nói trong hi ký. Tuy nhiên, hi ký ca bà Tùng Long vn là mt hi ký không loi b c các nn chính tr ng nhiên tác ng lên bà. Bà Tùng Long cng không phi là nhà vn, nhà báo cách mng, bà vit, nh ã nhc ti nhc lui trong hi ký, là kim tin nuôi chín a con và chng, song bà không ng trong hàng ng "cách mng quc gia" hay "cn lao" hoc i loi nh vy, dù rng v phng din giao thip, bà quan h vi nhng nhân vt thuc chính quyn. Bà cng tng ng c ngh vin Sài Gòn vào thi cui ca triu ình Ngô ình Dim ­ không t nguyn, không thích, nhng không th t chi. Anh Lê Phng Chi ã lên danh mc tt c 50 u sách ca bà t nm 1956 n nay, trong ó có 16 u sách tái bn và in mi sau nm 1975 ­ tôi ch nói nhng tiu thuyt ã xut bn thành sách mà hu ht c ng ti trên các báo. Tôi cng không nói v ni dung nhng mc nh "g ri t lòng", "tâm tình ci m" hay ng hng ca nhng t báo mà bà làm ch bút, th ký toà son, hay cng tác viên, tôi làm mt công vic n gin - gii thiu hi ký ca bà. Tp hi ký chia làm 6 chng thì 3 chng u nói v thi niên thiu, tui hc sinh và mt tình u ca bà, 3 chng sau thut li quãng i vit vn, làm báo. Nu 3 chng u giúp cho ngi c hôm nay nh li mt thi mìên Trung nc ta t à Nng ra Hu ri tr vào Tam Quan nhng nm 20 và 30 ca th k XX Sài Gòn, thì phn sau li gii thiu vi ngi c mt góc ca khung cnh vi ký c vn ngh Sài Gòn sau Hip nh Genène. Sách báo hin nay vn còn tng i him v khung cnh sinh hot vào thi im k. Tuy bà Tùng Long không ch yu làm sng li mt cách y khung cnh y nhng vn giúp cho ngi c hình dung c chng nào hoàn cnh ca t nc mình. Ngi c có th còn mong mun bà Tùng Long nói nhiu hn nhng gì bà thy, bà nghe trong mt xã hi chuyn ng nhanh chóng, thm chí không có quy c, nhng và ch cung cp chng y thôi, ta không th òi hi hn. Tôi vui lòng vit my li gii thiu tp hi ký ca bà Tùng Long. TRN BCH NG 12 -2002

Vài li tha cùng bn c

Nm 1985, sau khi nhà tôi b i trc, cuc sng ca tôi tr nên quá trng vng, tha thãi. Các con u ã ln, có gia ình riêng, mt s li ra sng nc ngoài... Ngi bun, tôi ly giy bút ra ghi li nhng k nim ngày trc ca mình, vì tht s t nh tôi ã có thói quen và s thích vit lách, n gi - tôi ngi cm bút vit nhng dòng này vào úng ngày sinh nht 88 tui - vn không thay i. Thot u, tôi không dám gi ây là hi ký, mà ch là nhng bài ghi chép, theo nhng hi c và cm hng bt cht, mi khi c nhc nh mt iu gì. Tôi vit v cha tôi, trong ám d ca ngi; v nhà tôi ­ anh y thng v thm tôi trong nhng gic m; v mt ngi bn c, khi c c tin ngi y qua i (hng ngày tôi vn c các báo, nghe ài, thói quen không th b c t thi làm báo); v nhng hc trò c ca tôi mà tình cm ca các em dành cho tôi tht áng trân trng; v nhng k nim vi bn c mà thnh thong tôi vn nh li qua nhng t th c; v mt a cháu nh khi nó t nc ngoài v thm tôi ln u vi nhng cm nhn u tiên v Vit Nam....Tôi vit, ch tho am mê cm bút ca mình, và cng các con tôi sau này c li mà thng m hn. Vy thôi... 15 nm sau, tôi c ngi vit nh th, không u không uôi, nh gì vit ny (chính vì vy, trong tp sách này, chc chn s có nhiu sai sót và ôi ch trùng lp, ln xn v thi gian vit, mong c bn c tha th). Mi my cun s tay ã c tôi vit kín, và c ó. Cho n mt hôm, thng con trai út ca tôi (cng bày t theo ngh vit vn, làm báo) em v cho tôi c nhng cun hi ký ca các ông Trn Vn

Khê, Sn Nam...., và thuyt phc tôi hãy cho in mt phn nhng gì mà tôi vit, ngi c có thêm mt ít t liu v mt quãng thi gian lch s ã qua và chia s ôi iu vi nhng tâm s i tôi, mt ngi vit vn ã óng góp ít nhiu trong i sng vn chng ­ báo chí ca min Nam Vit Nam trc 1975. H trò tôi trong ngày hp mt mng sinh nht tôi u ng h ngh ó ca nó. Ri nhà xut bn cng t yêu cu.... Cui cùng các bn ã có cun sách trên tay. Nhng gì tôi mun nói, mun k vi các bn v cuc i tôi, hu nh ã có y trong nhng trang giy này. Xin chân thành cm n các bn ã giành thi gian quý báo nghe tôi truyn trò ,tâm s. xin cm n tt c nhng ngi ã giúp tôi sp xp, hoàn chnh bn tho và giúp cho ra i cun sách sau cùng này ca i tôi. Nhìn li, tôi thy mình qu ã may mn. Xin cm n tt c các bn c... TP.HCM, ngày 1-8-2002 Tùng Long ­ Lê Th Bch Vân

CHNG 1. THI TH U

Cha i! Hôm nay con ng hành lang c xá nhìn xuông sân thy my a tr ang xúm nhau dán diu, ri sau ó chúng xách con diu giy chy qua chy li cho diu ly à bay bng lên không, con bng nh cha vô hn. Thi gian trôi qua mau quá cha nh, mi ó mà ã 75 nm! Con ã già, hn tám mi tui ri, còn cha ã ra ngi thiên c t lâu (cha mt nm Bính Thân ­ 1956). Hi con mi lên nm tui, cha t à Nng i vào Tam Quan, mt huyn min bin ca tnh Bình nh. Mi nm tui nhng con ã bit c bit vit do cha dy. Sut thi th u và niên thiu con, cha luôn luôn là ông thy nhân t mà cng rt nghiêm khc. Vi nm tui y, con c cha dy rt nhiu, nào nhng bài th dy con ca Nguyn Trãi, nhng bài ca trù con thng nghe cha c, cho n nhng bài hát b mà khi hng lên cha hát và phùng man trn mt nh mt Lu B hay mt ch Thanh. Mi sáng sm, vào lúc nm gi, con thng theo cha ra bin th diu ô. Diu ca cha là mt con diu ln, làm bng nhng ming tre vót k, có hình thù mt con chim, vi ôi cánh dài và cái uôi nh cánh qut, c bi bng nhng t giy màu tht p. Hai cha con , cha i trc cm con diu, con i theo sau ngm vng thái dng mi ló dng chân tri. Gió bin bui sáng tht mát, tht trong lành và mc dù phi dy sm, trong khi m con còn ng vi em, con vn tnh tào và chy lch bch theo cha, lòng vô cùng thích thú. - Cha i! Hôm nay tri mát quá cha nh? - Mau lên con, gió ang lên, diu s bay cao... Bãi bin vi nhng cn cát rt quen thuc vi tôi, nhng mi ngày tôi luôn khám phá ra mt chuyn gì ó rt mi m mà theo ui trong khi cha tôi ang iu khin si dây cc cho diu lên, lên cao, lên cao. Tôi i tìm nhng trng ca các con chim bin trên bãi cát. Chim ch cn bi mt cái hc cn ri . Có khi tôi lm c ba trng, có khi nm, và sau ó cc ca cc cm em v luc n. Có khi tôi tìm thy c mt ng trng ba ba hay con vít, làm du ó, không dám ht, ch khi cha tôi cun dây cc, h diu xung, hai cha con mi ht v. Th là c mt ba n l ming. Khi không tìm c trng chim, tôi i hái nhng trái ma vng chín các bi gai mc ri rác trên bãi bin, di chân các nng các. Trái ma vng có mùi thm, ngt ngt, chua chua, n rt dòn và ngon hn c trái sri. Gp mùa, tôi hái b y c hai túi áo. Khi v, hai cha con va i va n tht thích thú. Cha tôi th th diu n sáu gi hn, khi mt tri ã ã lên khi chân tri và ri sáng mt bin, vì cha tôi còn phi v n sáng ri i làm vic. Sáng nào cng vy, nu tri không ma là cha con tôi i th diu. nhng bui sáng y là nhng ngày p nht trong cuc i tôi, sau này và mãi mãi không bao gi tôi tìm li c. Cha tôi làm thông phán S Thng chánh Tam Quan, ngày nay ó là công vic ca mt viên chc hi quan lo chuyn xut nhp ca ghe thuyn. S nm trên mt ngn i cao nhìn ra bin và nhà ca chúng tôi cách ó mt cây s. S làm bng bê-tông ct st, còn ngôi nhà ca cha tôi gm ba gian mt chái, mt bp lp tranh, nn xi mng, lát gch, nm gia mt ngôi vn rng và quay mt ra sông, quay lng ra bin. Trc nhà là mt con ng t bng phng chy dài, mt bên là con sông, mt bên là hàng da ngút ngàn. Ngoài cng nhà là mt giàn thiên lý, êm êm hoa to hng thm c xóm.

Cha tôi rt thích trng cây, nht là hng, th, màu. Có l cha tôi mng thy nên h cây cha tôi trng là ti p và lm bông. Phn ti cây là phn ca tôi, cha tôi mua cho tôi mt cái ti nh, va vi sc ca tôi tôi sáng và chiu ti nhng chu hng nhung, nhng bi tng vi dc rào và nhng chu mu n. Cha tôi dy tôi s dng cái bay xi t: "Phi xi t r cây th và cây xanh hn". Cha tôi nói: "Hng nhung là biu tng ca s trung trc, hng trng s trinh bch, còn hng vàng là s phn bi". Tôi hi: - Vy sao cha trng c hng vàng làm gì? Cha tôi nói : - Vn hoa cng nh trng i, có ngi trung trc, trinh bch thì cng có k phn bi, vô n bc ngha... Ra i phi bit phân bit ai tt ai xu con . Có ln tôi nói: - Con thy hoa mu n ch thm tho gì sao cha trng làm gì vy? Cha tôi lin c: - Mu n thiên h xôn xao Ham mùi phú quí bit bao nhiêu ngi Ri cha nói: - Vn hoa phi có nhiu loi, ch l mình trng toàn hng c sao? Hung chi m con li thích hoa mu n ngày rm, ngày mng mt hái vào cúng Pht nên cha trng. Trong nhng lúc i bin, cha tôi thng k cho tôi nghe v cuc i ngi. Xut thân t mt gia ình nho giáo, hc ch nho n nm 12 tui, sau ó vì thi cuc i thay nên i sang hc quc ng. Cng nh các thanh niên khác thi k y, lòng yêu nc khin h do d trc khi bc chân vào i. Nhng ngi có s khí không chu i làm cho ngi Pháp, mc dù dù ã theo hc các trng Pháp Vit. Cha tôi là con trai duy nht ca mt gia ình. Ông ni tôi quê t Ngh An trong mt chuyn i buôn vào Hi An, gp bà ni tôi, ri nh c ó. Ông ni tôi rt gii võ, my i các ông trong gia tc ã làm quan võ di trng ngày Lê Vn Duyt. n i ông ni tôi vì không mun làm cho Pháp, nên b i buôn vi chic ghe bu, t Bc chí Nam. Bà ni tôi là mt ngi àn bà m ang và có tài nói nng hot bát, t khi còn con gái ã buôn bán gii có ting. Bà chuyên ón các ghe ngoài Bc vào hay trong Nam ra ca b Hi An mua c chuyn hàng trên ghe nh lúa go, ht vt trong Nam, mch nha, tng ngoài Bc. mua nh vy ch cn nhm hàng tr giá tng quát, khi ch ghe chu thì bà ng ra kêu các hiu buôn bán li. Xong âu ó mi np tin cho ch ghe, buôn li y gi là buôn kiu u nu. Vi cái ngh y bà tôi gp ông tôi trong mt chuyn ông tôi ch ng và tng ra Bc vô Nam. Và ri ngi cm tài, k phc c, hai bên ã xây t m mt làng tên gi Hi Sn gn Bàng Thch, cách Hi An mt bui ò dc. Ông ni tôi ngày trc cng nh các c khoa bng u có chân trong trong các hi chng Pháp bng cách làm vic, dành dm tin óng góp cho Hi a ngi ra nc ngoài vn ng cho phong trào chng Pháp. tìm thêm hi viên khp các tnh min Trung. Vì vy cha tôi khi còn i hc ã gia nhp phong trào Duy Tân, theo các bc àn anh làm chính tr, và sau khi hc xong, cha tôi vn không chu làm cho Pháp. Khi bà tôi còn buôn bán, gia ình tuy không giàu có nhng cng n xài, vic cha tôi phi tìm k sinh nhai bà tôi không quan tâm cho lm. Khi còn buôn bán, bà tôi là ngi ni ting là giàu lòng t thin. My làng Hi An, nh Hi Sn, Bàch Thch, ch ni Rang..., không ai là không bit ting bà Quyn. C n ngày mng mt và ngày rm là bà tôi sai mt ngi chú bà con ca tôi và cng là ngi làm vn, sn sóc nhà ca cho bà tôi, nu chè, nu xôi múc ra, a bát bày y c ba nong sp gia sân ri kêu nhng ngi i xin các ch v n. H có th kéo n bt c gi nào, c t tin ngi vào các chic chiu tri ngoài sân và mun n bao nhiêu cng c. C th bà tôi ã làm công vic t thin y sut c thi gian bà tôi còn n ra làm nên. Khi tôi còn nh, mi ln theo cha v thm ông bà, tôi ã chng kin c cnh y... Nói n chuyn i tm ông bà c chui dài k nim ca mt thi th u êm m vô giá. Trc khi cha tôi

vào làm Tam Quan, thi th u ca tôi ã tri qua trên thành ph à Nng, con sông Hàn, làng Trm ca b bin à Nng. Lúc y là lúc ông bà tôi gp mt chuyn tai bin, bao nhiêu tin ca b mt sch vì my chuyn buôn bán thua l, mà nguyên nhân ch ti chánh quyn Pháp nghi ng vic cha tôi gia nhp phong trào Duy Tân. Cha tôi là con trai duy nht nên ông bà tôi rt e ngi b mt cha tôi, vì th c khóc lóc nài n cha tôi phi kim vic làm hp tác vói chánh ph Pháp khi b tình nghi và theo dõi. Vì th cha tôi phi ra à Nng lúc by gi là thuc a ca Pháp. Không khí ây d th hn các tnh thuc quyn bo h ca Pháp. Các ng chí àn anh hiu hoàn cnh cha tôi nên khuyên cha tôi xin làm cho mt hãng buôn ca Pháp, hãng Sica làm ru, nu ru bán cho dân d hot ng và cng che mt bn mt thám Tây, bn này dy cho cha tôi và không khi khen cha tôi có chí. Khi làm ây thì tôi ra i, hoàn cnh sinh sng li càng khó khn, nay k này b bt, mai k khác b kêu lên S Mt thám iu tra. V chuyn này bà ni tôi ht sc lo ngh, tâm thn bt an nên sinh ra bnh hon, công vic làm n li b tr ngi. Ông ni tôi c vi lai lch Ngh An, cái nôi ca bao nhiêu cuc ni dy chng Pháp,t chi không chu làm cho các quan cai tr di ch Pháp thuc, nên lúc nào cng b theo dõi. ã vy ông tôi rt gii võ, mt mình có th ánh vi mt l cp gm hai ba chc ngi nên li càng b nghi là thuc nhóm ngi võ trang chng Pháp. Bà tôi bnh kéo dài tr thành viên phi mãn tính, phi cn thuc thang tnh dng, vi mu vn trng khoai, bp và mì, thêm my sào rung không cho ông bà tôi sng qua ngày, th là cha tôi phi i làm hãng Sica. Là mt thanh niên có hc, có tinh thn trách nhim, liêm khit, dù làm cho mt hãng buôn Pháp cha tôi vn gi s ngay thng, làm vic siêng nng cn mn, nh vy ông ch hãng my ln ã bênh vc cha tôi khi s mt thám bí mt cho bit cha tôi là mt ng chí ca phong trào Duy Tân. Mùa ông nm y, thi tit à Nng rt xu, lt bão lung tung, nhà cha m tôi ven bin, làng Trm, nên trong mt trn lt ln ã ngp nc. Nc dâng lên cao, ngp c sân nhà, tràn vô nhà, tràn lên ging chiu, lúc by gi cha m tôi lo dn c trong nhà mang vào hãng gi. Chiu nôi ca tôi treo trên cao, lúc y tôi mi nm, sáu tui, không ai ng nc có th lên n, v li trong mt gi em gi xong tr v có ai ngh là nc s dâng mau, lên n nóc nhà hay ngp c chic nôi treo l lng trên ct. Cng may lúc by gi mt bác nông dân trong hãng c cha tôi nh chy v khuân c bt gp nc ã lim lên áy nôi mà tôi thì c nm yên, ngon gic. Bác công nhân này vôi vàng ôm toi trùm trong chic áo ma, b c c li v phía thành ph, cu tôi khi b nc cun trôi i. Lúc by gi cha m tôi hong ht nh li chic nôi không bit nc có dâng cao hn không, vi vã chy v thì dc ng gp bác công nhân ang ôm tôi vào lòng, chy v hng thành ph. Tht hú hn và ai cng bo là mng tôi ln nu không b nc cun trôi i mt ri. Sau này mi ln gp tôi, bác y thng nhìn mt tôi nói: - Không có bác thì nc lt ã cun mt cháu i ri. Lt bão làm h hi mùa màng, gây nh hng ln các vùng nông thôn lân cn, vì vy s tip t cho các ng viên cng gp nhiu khó khn, không tin nuôi các ng chí trong tù, không có tin giúp mt s tahnh niên trong phong trào Duy Tân trn ra nc ngoàivà cng không có tin mt s cán b n làm kinh tài. Trong khi làm vic hãng Sica, cha tôi ã xin vào ng Phc Hng, lúc by gi do bác Pham Thành Tài cm u. Theo m tôi k li thì my chú my bác ng viên ly nhà ca ca cha tôi làm ch liên lc. Mi tháng bác Phan Thành Tài (cha ca ông Phan Bá Lân và Phan Thuyt, Phan Kình, Phan Út) mang tin t Qung Nam ra giao cho cha tôi (do tánh cha tôi liên khit, cn thn, ngn np kính áo, nên ng ngh cha tôi gia tin, tc là làm th qu cho ng), sau ó có ngi n ly lo công vic tip t cho ng i. M tôi nói, bác Thành Tài nhét tin trong mt cái rung tng dài mang quanh ngi, n mc rách ri, u i nón lá, i b t Qung Nam ra, di dc theo ng ry xe la, ngu trang nh mt ngi i n xin ra tnh tìm vic làm. Các bác các chú mi ln n gp cha tôi rt thng tôi, ãm bng nâng niu và không khi lo lng cho cha tôi, e rng công vic khó qua mt bn Tây mt thám và tôi s mt cha khi còn quá nh. Nhng chú còn tr cha lp gia ình, cha có con thì thng tôi nh con. Các bác ã già nh bác Tám Vn, bác Thành Tài thì con cái ã ln, xem cha tôi nh em út và mi ln n là nuông chìu tôi, cho quà bánh. Th ri cui nm t Mão, bác Thành Tài trong mt chuyên i liên lc các ni b mt thám bt. Bác nht nh không chu khai và b kê án t hình. Vic này làm mt s ng chí phi chn chui trn nhi. Bác Tám Vn sai ngi bí mt bo cha tôi phi cho m tôi ãm tôi v quê ni (Hi Sn, mt làng cách Hi An hai gi dò dc) sng vi ông bà ni tôi. Mt mt khác, các bác khuyên cha tôi thu xp nhà ca gn gàng âu vào ó, nh là nhà ca mt k c thân, bao nhiêu giy t liên quan n hi, danh sách các ng chí u t ht. Ban êm ba tôi ôm sách i hc ting Pháp vi ti lính Tây trong n nh c, nh không có chuyn gì xy ra. Khi m tôi ãm tôi v quê ni thì cha tôi lin th tiêu ht tt c giy t quan trng, dn dp nhà ca gn gàng. Trong khi y bác Tám Vn và nhiu bác khác b bt, b tra tn nhng không ai khai cho cha tôi. Tuy

vy, lính mt thám vn n xét nhà cha tôi vì bit cha tôi có quen vi bác Thành Tài. Ti nó lc lo t trên xung di. Trn nhà, cng rãnh, bt c ch nào chúng nghi ng là lc lo, nhng không thy có gì áng nghi c c. Tin bc thì cha tôi ch có nm ba ng, s sách thì ch có tin gi v nhà cho ông bà ni tôi, cùng tên thuc men mua tim thuc tây vì bà tôi b suyn. T ging ngn np, giy ti72 âu vào y, ti nó ành kéo nhau v ành nói vi cha tôi: "Tht là mt thanh niên có th t". Không có chng c, h không bt cha tôi. Nh vy mt s các chú các bác làm các c quan nhà nc Pháp không b bt. Nhng bác b bt u b ày ra Côn o lãnh án tù t 10 n 20 nm. Tôi còn nh khi tôi hc trng ng Khánh nm 1931, trong mùa hè niên hc y bác Tám Vn c th v có n thm cha m tôi và khi thy tôi ã ln, bác mng r ci nói om sòm, ch tôi và nói: - Cái con nh này hi ti tao t tp ti nàh ba mày thì mày mi có sáu, by tui. Nu không vì mày, không thng cha mày là con mt và mày là a cháu ni ca dòng h Lê thì ti tao sau nhng trn tra tn xé tht nát da thì ã khai ra cha mày ri! Th là cha tôi khi b tù ày nhng iu này khin cha tôi không khi áy náy trong lòng và lúc nào cng ngh là mình mang cái tình che ch ca bao nhiêu ngi ã huy sinh, k b án t hình nh bác Phan Thành Tài, bác Thái Phiên và còn bao nhiêu ngi b dày ra Côn o. Khi phong trào này êm du bt, m tôi mi a tôi v à Nng sng vi cha tôi. Sng trong mt gia ình nh vy làm sao tôi không chu nh hng ca các bc cha chú và l nhiên tôi ln lên trong mt bu không khí có nhiu gng tt p, áng noi theo. Tic vì tôi là con gái mà vào cái xã hi y,cái xã hi b ô h, bao nhiêu lp ngi ã huy sinh, bao nhiêu ng phái b tan rã, tôi c thng nghe các bc cha chú than th: "Các bác, các chú còn không làm c vic gì! Các cháu là con gái thôi thì c ráng lo hc hành, hc công dung ngôn hnh. Ngay nh các bác, các chú và c cha con phi tìm k sanh nhai, phi i làm công ch cho Pháp. Các con ca bác Phan Thành Tài còn phi cho bn Tây giúp i hc". Lúc y tôi ngh: Lp ngi này làm không c thì lp ngi sau tip tc làm, min là tinh thn yêu nc, cái tinh thn bt khut ca Trn Hng o, Lê Li, Hai Bà Trng, Bà Triu, vn còn sng mãi trong u óc ngi dân Vit.

Còn bác Thành Tài khi b kêu án t hình thì ngi con trai ln là anh Phan Bá Lân ang hc trng tiu hc à Nng hay Hi An gì ó. Mt thám can thip không cho anh hc, buc nhà trng phi ui anh. Tôi cng nghe các ngi làm toà khâm s Hu k li, lúc y anh Phan Bá Lân tìm gp ông khâm s và ã gin d nói: "On a tue' mon père, et on a fermé I'école à moi !" (Ngi ta ã bn cha tôi, ngi ta còn óng ca trng vi tôi !). Thy thái phn n ca anh Phan Bá Lân lúc y, viên khâm s tên Chatel-nu tôi nh không lm-ã cho anh Phan Bá Lân hc li và cng t ó giúp anh hc cho n thành tài. Có ngi còn nói anh Lân là con nuôi ca Chatel. Vic y tôi không bit có úng không? Nhng theo tôi hiu thì anh Lân nhân c hi này hc hành thành tài và c àn em ca anh ngi nào cng có bng c nhân, bng tú tài và c các con ca các anh này u hc rng, tài cao, hin gi mt s vn làm ngh giáo. Sau này vào khong nm 1930, anh Lân m trng t thc Chánh Thanh Sài Gòn và thu hút c nhiu giáo s gii v dy. Trong y có ông Phan Khôi dy Vit và Hán vn. Anh Lân còn là bn tâm giao ca anh Hng Tiêu, chng tôi. Khi anh Hng Tiêu ci tôi, anh Phan Bá Lân ã mng ngày ci chúng tôi c mt ging nm có mùng theo kiu Tây, mt cái gng to treo trên tng, và sut nhng nm chúng tôi sng Sài Gòn vn gp anh Lân rt thng. Khi Nht xâm chim Vit Nam và sau ó M th bom Sài Gòn, nm 1943, tôi a các con v Qung Ngãi quê chng,mt liên lc vi anh Phan Bá Lân. Sau hip nh Genève, tôi nghe tin anh Phan Bá Lân ngoài Bc và nm 1975, sau ngày thng nht t nc, tôi nghe tin anh Lân v Sài Gòn, ôi mt b mù. Anh v trong Nam, nghe nói có nh ngi i tìm nhà tôi và anh Bút Trà nhng lúc y Sài Gòn ang hi b dâu, nên chng ai dám ch, h s mang v vào thân. Thành ra nhng ngi bn thân xa nhau nhng bao nhiêu nm vy mà trc chuyn sng cht li không có c hi gp nhau, cùng bt tay nhau mt ln chót. Thng tâm và cng chua xót tht ! Bây gi khi tôi ngi vit nhng dòng này thì tt c anh em Phan Bá Lân, Phan Kình, Phan Thuyt (cu hiu trng trng t c Phú Nhun), Phan Út (cu hiu trng trng Tân Thnh Tân nh) u ã ra ngi thiên c. Tr li chuyn sao khi ng Phc Hng b b bc. Bà tôi khi nghe tin v chuyn bn Tây n lc xét nhà cho tôi và trong ng t k tóc, cha tôi có th b bt và b i ày thì âm ra hong ht, gi cha tôi v, thuyt mi cách,nào hm do b tù ày, b v b con không ai nuôi,nào cha m già không ch nng ta. Li nói không làm xiêu lòng cha tôi, thì bà ni tôi li ly nc mt cha tôi phi nghe theo. Ông tôi không h nói gì vì ông xut thân t mt tùy vin ca ngài Lê Vn Duyt, có võ, không th ngn cn con mình vì nó cng i vào con ng mà mình ã tri qua. Nhng ông tôi ch nói là nu không ai lo cho ông bà tôi trong lúc tui già bóng x thì ông tôi s tr v Ngh An vì ngoài y ông tôi có c mt i gia ình có th sng yên thân cho n cui cuc i. Nghe th bà tôi càng khóc lóc than th: "Sp mt con bây gi li sp mt chng". Th là cha tôi tr li công vic hãng Sica. Ni ây ngi ch Tây rt mn n cha tôi vì cha tôi làm vic

chuêyn cn thanh liêm, công nhân trong hãng cng rt yêu mn. My ln cha tôi xin thôi vic thi vào mt công s không có liên quan gì nhiu n vic chánh tr nh là Bu in, S Thng chánh, hay phòng Thng mi, nhng ông ch hãng c cho lên lng mi ln cha tôi mun ngh, gi cha tôi li. Cho n khi cha tôi thi u vào S Thng chánh à Nng, làm làng Trm, và sng có ngi chông mi ci ca dì tôi, mt nhân viên có tay ngh, bit ánh máy, chu nhn công vic ca cha tôi thì ông xp mi bng lòng cho cha tôi ngh. Chuyn i vic làm này mt phn do sc ép ca bà ni tôi, mun con làm trong c quan nhà nc có nhiu tin hn và có tng lai hn. Bà tôi hay tin mi yên lòng và m con tôi li t quê ni ra sng bên cha tôi. Thi gian này tôi sng bên cha m dc hp th s dy d chu áo và tình yêu thng vô b bn. Tôi mãi n bn tui mi có em nên thi gian này c s nuông chiu ca c cha n ln ông bà ni ngoi. Trong nhng nm tháng này tôi thng thao cha mi tun v thm ông bà ni tôi. C chiu th by cha tôi và tôi xung ghe-ò dc- sông Hàn sáng li v n Hi An, qua Bàng Thch v thm ông bà ni tôi. Mt êm tên sông nc, nhìn phong cnh ahi bên b sông, c cha tôi k chuyn sông nc,cuc sng ca nhng ngi chài li trên sông, và gp nhng êm sáng trng thì tha h mà ngm cnh p, nghe ting hát ca các cô gái chèo thuyn, hát i áp vi các chàng trai trên các chiêc ghe khác cùng i v mt hng hay ngc dòng sông. Nhng k nim y ngày nay tôi không còn làm sao tìm thy c,nhng k nim y vn sng mãi trong lòng tôi sau bao nhiêu vt i sao di. Sáng ch nht ghe cp bn trc nhà ông bà tôi, cha tôi và tôi mang hành lý lên sng bên ông bà tôi sut mt ngày, ti li có ghe n rc. Ri cng sut êm trên cuc phiêu lu gia sông dài, tri rng, cho n nm gi sáng thì n bn ch Hàn kp cha tôi v nhà n sáng ri i làm. Vi nhng chuyn i y, tôi hc c rt nhiu iu l, b ích mà các tr em cái tui y cha chc ã bit c. Nào cuc sng ca ngi mò cua bt cá trong êm, h và làm vic va hát hò i áp, dng nh không thy c cái cnh ly êm làm ngày nhc nhn, kh s. Nào nhng con ò xuôi ngc, h quen nhau vì thng gp nhau trên on ng này. Mi ln gp nhau h kêu i i, chào hi vui v. Có ghe câu c cá lin ném qua cho các ghe cha có gì nu bui cm ti cho khách trên ghe. Thng thì chúng tôi c mi n cháo lúc mi gi êm, gi là n khuya, món cháo cá va câu c, hay cua tôm mua c ca nhng ngi i mò di sông. Sng thành ph, có bin, có hàng phi lao vi vu ca bãi tm à Nng, có sông có núi, tôi v quê c sng vi nhng ngi nông dân chân lm tay bùn, cày sâu cuc bm, trng trt quanh nm, tôi có thêm nhiu kin thc. Tôi chng kin nhng ba cm m bc ca h. Mt r rá cm gh khoai lang hay gh bp, thng thì khoai hay bp nhiu hn go, vi mt tô mm cá cm ã mn còn b thêm mt vc mui, ít khi có rau và ch có nhng qu cà pháo b trong mm. Vy mà ngi nào ngi ny n rt ngon, có ngi n c nm sáu bát, khin tôi cm thy chán cm trng ca tôi mà bà ni tôi ã b y cá tht không còn ngon lành, trái li còn vô v na là khác. Và tôi ã nm n chú ài ca tôi, ngi bà con trong h giúp vic cho ông bà ni tôi, i chén cm ca tôi ly mt chén cm trn khoai hay bp. Chú ài không dám i mà nhng ngi n làm thuê cho ông bà ni tôi cng không ai chu i. Tôi nm n mãi và cui cùng tôi cng t c ý mun tr con y. Nhng mà my ngi này khuyên tôi nên bng cm ra bi tre mà n ng ông bà tôi thy. Ôi! Cái hi ó tôi thy chén cm gh khoai lang hay gh bp sao mà ngon n th! Sau này khi tôi a các con tôi v Qung Ngãi, ri tn c lên M Thnh, vì ng lng ca tôi ch mua có hai mi ngày go, ó là không nói n thc n, tôi phi thêu may mn mi có tin mua tht cá. Còn mi ngày go kia phi thêm bp hay khoai lang khô vào cm. My a con tôi chng a nào chu n bp n khoai mà la li, bi toàn cm không. Bà tôi b suyn vì vy mi ln cha tôi v u có mang theo thuc xông h cn, trà tàu cho ông tôi và du bc hà hiu Khut Thn cho bà tôi na. Ngoài ra còn có nhng th nh lp xng, giò la hay khô bò, tht chà bông mà m tôi ã thc c êm trc làm b vào các h, l. Tôi còn nh có ln cha tôi không tìm ra loi thuc suyn dùng xông cho h cn nên khi v thiu món này thì bà tôi gin bt cha tôi nm xung ánh my roi. Ôi! Giáo dc gia ình tht nghiêm khc. Bà tôi là ngi sâu sc, ban ngày ban mt m tôi có làm gì lm li, không va ý bà thì bà chng bao gi ry la ngay, ch lúc êm khuya thiên h hàng xóm u an gic, k n ngi trong nhà u ng yên,lúc y mi kêu m tôi dy, bo cha tôi cng ng mt bên m tôi nghe bà tôi dy bo bn phn làm dâu, làm v. Bà tôi có tánh sch s n ai cng phi n. Nn nhà bng t, âu phi nn gch hay nn xi mng, mà mi khi t chân xung nghe có cát t là bà tôi bt chú ài ca tôi phi quét li nhà. Bà tuy rt thng tôi nhng không h bng m, ch vut tóc hay hôn nh lên má tôi. Trên b ao ngoài vn là mt bi tre ln rm rp che mt cho ngi nhà khi ra ly nc ti cây hay ra ráy c, vy mà mi ngày chú ài hai ba ln phi vt lá khô nc ao c sch s, khi ng hôi vì lá úa. Sau này m tôi cng hc c tánh sch s, ngn np ca bà tôi, và ch em chúng tôi c thy by ngi con gái cng sch s, ngn np, nh manh trong ngi dòng máu di truyn ca bà. Cha tôi và tôi mi tun, du ma hay nng, m áp hay giá lnh u làm mt cuc hành trình trên chuyn ò tre nh th, cho n khi tôi lên nm tui. Có l vì tình hình chánh tr lúc y tr li ln xn nên bà tôi mi cha tôi thay i ch làm. Nhân có mt ngi bn làm S Thng chánh Tam Quan (mt huyn nh

Bình nh) mun v à Nng, cha tôi ã bng lòng xin hoán i. i xa nh vy theo tôi bit cng là mt s bt c d, vì cha tôi là con trai duy nht, bà tôi li au m, t Tam Quan ra à Nng xa lm, âu có th mi tun v ving an bà tôi. Th là cha m tôi a tôi và em gái tôi vào Tam Quan, và cuc i th u ca tôi bc vào giai on khác. Nhng chuyn tôi vit trên ây v nhng ln i th diu bãi bin là thi im này. Thi kì sng Tam Quan là thi kì êm p nht ca tui th tôi. ây tôi bt u hc c hc vit, giúp cha trng hng và sn sóc loi hng mà cha tôi ã kim ging v. Tôi ã nói nhiu v cuc sng Tam Quan, nhng vit my tôi cng cm thy cha ã chút nào. Vì chính ni này, nhng nm tháng sng ni này, tôi thy tôi gn vi thiên nhiên và cm nhn mt cách t nhiên cái p ca sông núi ca cát t, ca cây c, ca tìngh ngi mc mc, ca nhng k sut i ch bit làm vic và làm vic... Là tt c nhng g tôi cm nhn lúc y. Tôi cng cha hiu rõ tình yêu quê hng. Sau này ln lên tôi mi bit quê hng ca mình tht áng yêu và không âu p bng quê hng ca chúng ta c. T thu nh, tôi ã sng vi sách báo, th vn, vì cha tôi lúc y mt công chc S Thng chánh bt c d, nên ngoài nhng gi làm vic s ra, cha tôi c báo, c sách, và vit nhng bài báo gi ra Bc cho báo Nam Phong ca Phm Qunh hay Hu Thanh ca Tn à. Cha tôi mua tht nhiu sách báo lúc by gi, y các t, và m tôi lãnh phn chm sóc ng sách báo y không cho mi mt gm nhm. C mi tháng mt ln, m tôi chn ngày nng ráo em ra phi, và cái phn trông chng sách, li là phn ch tôi. Vi nhng ngày phi sách, tôi c cm u c các t báo, các quyn sách, và có khi say mê n ni ngi ngoài nng mà không hay bit. Cha tôi rt nghiêm nh không nóng ny. M tôi rt nóng tánh, khi gin lên là gp roi qut roi, gp cán qut là kh, nhng tôi không h mt ln nào b ánh hay b kh. Có ln tôi ra sân mi mê ct nhng ngôi nhà bng cát, quen c gi i tm, b m tôi p mi cái là cha tôi không bng lòng, bo "ng ánh nó !". T y tôi không bao gi b ánh. Mt dp phi sách là mt dp c say mê, c mà ôi khi cha bit nhng trang sách quá khó i vi cái tui quá nh ca tôi, nhng tôi vn c. Vì vy tôi rt thích vn chng. Chiu chiu sau gi s v, cha tôi dt tôi cùng ngi cu em ca m tôi, ln hn tôi vài tui, i do trc hàng da, va i cha tôi va k cho tôi và cu tôi nghe nhng bài ng ngôn ca Fontaine, nhng bài trong tp Nh thp t hiu, hay c nhng li giáo hun ca Nguyn Trãi... Tui th bình thn, ngày tháng trôi qua êm m nh vy, ã gây trong u óc tôi nhiu cm ngh v th vn, v sách v. Thy mi ti cha tôi vit bên ngn ènmanchon, tôi rt mun vit nh cha tôi lúc by gi, và có l mm vn chng ã ny n trong u óc tôi lúc y. Sáu, by tui, tôi ã quen vi nhng b tiu thuyt Tàu, mà mi ln m tôi bn may, bo tôi c m nghe nhng trang Mnh L Quan. Th là ông ni tôi ngh phi dy tôi hc ch nho, không cho tôi c t do ngao du sn thu theo kiu ca tôi , i bt bm, gài by nhng con ong mun, hay chy ua vi l tr trên con ng trc nhà, rp mát bi nhng hàng da xanh ti. Con gái gì mà i chi ngoài nng sut ngày, en nh chà và. Tôi bt u hc Tam T Kinh t ó. Tp vit ch vói cây bút lông. Nét nào phi vit trc, nét nào phi vit sau tôi không cn tâm, tôi vit nh v, mun v sao cho có ch thì thôi, thì b ông tôi ry la, ghép vào khuôn kh. Tôi ch hc c vài nm, ngày dm ba ch. Trong khi ó tôi còn phi ch cho ông tôi ã gn 80 tui hc ch Vit. Và chiu nào cng vy, ông tôi dn tôi và chú Hun,cu Sc tôi ra bãi bin. Trong khi chú và cu tôi tm bin, á banh, thì tôi li c Mnh L Quân (Tái Sinh Duyên) hay chuyn Chiêu Quân Cng H cho ông nôi tôi nghe. Ông tôi già nhng u óc rt tr trung, thích sng hp trào lu, và ông tôi vn là ngi Ngh An vào Qung buôn bán, gp bà ni tôi ri lp nghip luôn y. Tôi thy ông tôi ngi tp vit ch quc ng mà không khi khâm phc. Hai nm sau tôi phi ra à Nng hc và không còn hc ch nho vi ông tôi na.

Tôi s d nói dông dài nh th các bn thy tôi ã nuôi mng vit vn t khi còn quá nh, cha có mt khái nim gì v tình ình t nc cng không hiu ti sao cha tôi, mt ngi Vit Nam li phi làm vit di quyn mt ngi Pháp. Và trên t nc mình li có nhng ngi Pháp n trên ngi trc, coi dân Vit Nam nh c rác. Khi còn nh, tôi thng c bà con và nhng ngi quen nhn xét là tôi rt lì, không h s nhng li nhát ma hay e do. êm ti thôn quê, cha m sai em quà cho mt nhà xa trong xóm, tôi vn i. Tôi còn nh có ln lúc y tôi mi lên sáu, by tui gì ó, cha m tôi bng mt th chè qua nhà chú Phán làm cùng s vi cha tôi ( Tam Quan), hai bên ng là nhng hành da cao vút và phía trc là dòng sông chy lng l. Tôi va ra khi cng, cách nhà 15 thc, bng mt bóng ngi to ln t âu chy xô n ci

hng hc và nói: "Con nh kia, i âu ó, bng cái gì ngon vy, a cho tao n mau !. T nhiên mt laính tính báo cho tôi bit ngi này không phi là ma, cng chng phi k gian, k cp, mà là mt ngi hàng xóm có tánh hay ùa gin, phá phách i ting ây, tên là Thin. Tôi ng ngay li và nói: "Chú thin ng hòng do nt tôi. Chú mà ù tôi, tôi ling th chè này vào ngi chú lin bây gi!". Chú Thin nghe vy ci ln: "Con nh này gan tht, tao chu thua ó". Khi i v, tôi lin k cho cha m tôi nghe. Cha tôi nói "Gii ó!", ri kêu chú Hun tôi lên và nói: "Em thy ó, con Vân có s ma nh em âu". Trc ó, h tri ti là chú Hun tôi, ln hn tôi nm tui, không bao gi dám ra ngõ hay i quanh nhà. Chú s ma ghê lm. Có ln cha tôi sai chú ra ngoài cng coi ai gi ngoài ó, chú không dám i, phi nh tôi. Bui ti chú thng rút di nhà bp vi vú Lc, không dám ngi cái chòi phía nhà sau mà hc, vì cái vòi này xây mt ra bin, mà trên bãi bin có bãi tha ma. tr tt s ma ca chú, cha tôi hay trói chú ngoài cng, chú khóc lóc van xin my cha tôi cng không tha. Nhng ri cái tánh s mà ca chú vn không cha c. Tôi thì li thích nhng êm trng ra ngoài ng ngi di gc cây da nhìn trng và nhìn ra sông xem các con thuyn i ánh cá... Ôi! Vit sao ht nhng k nim ca nhng nm tháng Tham Quan, làng Thin Xuân, mt vùng t di sông, có bin, cn cát, hàng da. Tam Quan là x da mà. Công âu công ung công tha, công âu gánh nc ti da Tham Quan. Mà thi k này tôi ã bt u hc, c sách và cái tính ham thích vn chng cng khi ng trong tôi lúc y. Cha tôi là mt ngi ham hc, mê c sách nên không có sách nào va xut bn mà cha tôi không mua. Cha tôi mua c các loi ngoài Bc, trong Nam, báo Nam Phong ca Phm Qunh, báo Hu Thanh ca Tn à, các báo hng ngày nhTrung Bc Tân Vn, Lc Tnh Tân Vn... Cha tôi ct nhng b tiu thuyt ng mi ngày (feuilleton) trên các báo, óng thành sách nh các b Tài Sanh Duyên tc Mnh L Quân và Phi Giao Hoàng Hu, Chiêu Quân Cng H, Bình Sn Lãnh Yn do Mc dch t các tiu thuyt Tàu. Nhng chuyn này ã in sâu vào u óc tr th ca tôi, cao vai trò ca ngi ph n xã hi, lòng trung hiu ca ngi dân trong mt nc và nht là chuyn Bình Sn Lãnh Yn vi các nâhn vt Bình Nh Hành, Sn i, Lãnh Giáng Tuyt và Yn Bch Hm vi tài nh ngc phun châu khin tôi thy cái thú làm th vit vn là con ng chc sau này tôi phi chn. Bao nhiêu hoài bão tr thành nhà vn ã ny sanh ra t lúc ó. Li thêm nhng ngày th u sng vi thiên nhiên, ã có tôi mt tâm hn tht bình thn, tht t tin và cng tht mun phc v, phng s cho mt cái gì ó cao p mà tui còn nh cng cha hiu rõ lm ó là cái gì, t trong bng m ã mang giòng máu yêu nc ca cha, s u tranh khi làm ngi dân nô l, ra i trong tình yêu thng cha m, ông bà, c dy d y và ngay t lúc tp tành i hay bp b nói ã hc c nhng kin thc mà mt a bé khác dù sng trong giàu sang phú quí thành th cng không bao gi có c. Khi ngi trên chic ghe i trên sông v thm ông bà ni, cha con cùng ngm tri sao, sông nc. Cha tôi ch có tôi sao Bc u, sao Nam Tào, ri sao Thn Nông, sao Hôm, sao Mai, gii Ngân Hà, và k nào chuyn Chc N Ngu Lang, k u sông Thng ngi cui sông. Gp nhng êm sáng trng thì k chuyn chú Cui ngi gc cây a, ch Hng trên Nguyt in. Chính nhng chuyn i này và nhiu chuyn i khác mà tôi âm ra thích i du lch. Ngày nào cha tôi cng dy tôi hc, bit c, bit vit, bit c bn phép toán nhng mi nm tui thì làm sao vô lp nm (tc lp 1) bây gi. Hi ó cha có nhng lp mu giáo, hc sinh phn ông tui nh hc ch Hán, không hc các trng tiu hc nên vô hc ch quc ng rt tr. Mãi n nm tôi lên sáu mi vào trng tiu hc, mà là hc chung vi bn con trai. Thy tôi nh, hc gii li c thy cng, các hc trò trai thng tìm cách n hip, khi thì n cp bình mc khi giu quyn tp, khi ra v thì bt nt iu. Lúc u tôi còn nhn vì giáo dc gia ình không cho phép tôi hung d, cãi c, gây g vi bn bè, nhng ln ln không chu c s n hip, tôi phn i kch lit, không s ai, h gp cái gì tôi ling cái y, có ln tôi ling c bình mc vào u mt nam hc sinh có ting là rn mt, khin c b thy làm ngc nhiên. Nhng tôi va ling bình mc va hô hoán thy nghe vào can thip vì là gi ra chi. Nhng a hc trò ngày thng n hip tôi, tng tôi hin, nay thy tôi chng c li thì không khi n nang, sng st. Chúng còn n nang vì hc thua tôi. Nhng bài toán chúng làm không ra phi cu cu n tôi, nhng bài lun vn cng nh tôi vit. T khi bit chy cho n ln ri ra i, tôi cha h b mt ln cha m ánh p, cha tôi rt yêu thng tôi, n ni m tôi cng phi n tôi mà không n ánh. - Nó là con cng ca cha mày. M tôi thng nói vi em tôi nhng th. Và các em tôi, tám a u s tôi và rm ráp nghe theo li tôi. Cho n nhng ngi giúp vic khi hc lm li gì, u cu cu n tôi khi b qu pht. Cha tôi thích n cm nhão, m tôi li thích cm khô. Nu cm va ý c nhà tôi, ch bp phi có mt nghê thut riêng trong khi cm va cn. Nhng ri ln nào cm b khô, cha tôi t v không bng lòng là tôi nói lin: "Tha cha, ti con coi chng ni cm cho ch bp, vì con nh ch i mua cho mt trái da" Ch bp ã nn n tôi phi nói nh th và cha tôi không còn bc mình na.

Chuyn cm khô, cm nhão là chuyn nh, còn chuyn quan trng hn tôi cng ng ra gánh nhng ngi giúp vic trong nhà khi b ry.

Có ln cha tôi lên ph mua cây èn manchon, lúc y nhà ai có cây èn manchon k nh là sang lm. Cha tôi rt t hào khi mi êm thp cây èn sáng to khp c phòng. Ri cha tôi c sách c báo, m tôi vái may bênh cnh, tôi làm bài ni bàn, các em tôi chi bên thm nhà, gia ình êm m, vui v. Có êm m tôi ng sm vi các em tôi, cha tôi em èn ra sân di giàn thiên lý ri ngi gy àn. Cha tôi có cây àn nguyt, àn nhng bài Hành vân, T i cnh, còn tôi thì ngi làm bài gn ó. Ting sóng xa xa vang li phía sau nhà, ting nc sông v vào b phía trc hoà cùng ting àn khoan nht ca cha tôi gia em khuya, tht d xoa diu nhng tâm hn mt mi. Cha tôi quý cây èn lm. Khi vô du cng nh khi lên èn, cha tôi u t làm không sai ai, dù trong nhà lúc ó cng có hai ngi chú h ca tôi c cha tôi a t Qung Nam vào hc. Mt trong hai chú tôi hôm quét bù hóng gián nhn trn nhà vô ý th nào mà làm b cái chp èn. Chú tôi ht hong khóc lóc vi m tôi. M tôi cng không bit làm sao. T nhà tôi lên ph phi qua mt con ò ngang ri còn i n nm cây s na mi ti, làm sao mua kp mà chú tôi cng không quen chuyn này. Tôi va i chi ngoài bãi bin v vi my a bn hàng xóm thì chú tôi chy ra k l và nn n: - Cháu nhn giúm chú là cháu làm b. Cha tôi rt ghét ai nói láo, nên tôi hi do d. Nhng m tôi nói: - Nói láo giúp mt ngi khi b ry la qu trách thì không có ti âu con. Th là tôi ra ng ón cha tôi. Thy cha tôi t xa i v, tay cm my t báo là tôi phóng lên phía trc, ón cha. Cha tôi vui v ng li ch tôi ri câm tay tôi dt v nhà. - Li chuyn gì th?- Cha tôi hi khi thy tôi có v lo s. Tôi ngp ngng: - Cha ng ry con thì con mi dám nói. - Thì chuyn gì th? Nói tht cha không ry âu. Tôi nói mt mch: - Chú H quét bù hóng gián nhn, con giành cây chi quét và vô ý làm b bóng èn manchon ri! Cha tôi khng li nhìn tôi ri nói: - Con còn nh nh vy ti sao chú H con làm? - Ti con mà ! Cha tôi th dài: - Ti nay không có èn sáng ri ! Ngày mai mi lên ph mua c. Nói xong cha tôi li nm tay tôi hi h v nhà va i va nói: -Mt êm vi cây èn du ho tù mù cng chng sao. Mình quen n cm t khi tri cha ti, cng không cn àn. Tình thng ca cha tôi nh vy ó, làm sao mi khi nhc n cha, tôi không cm thy mt cái gì xao xuyn trong tim, mc dù hôm nay tôi ã ngoài 80 tui.

CHNG 2. NHNG NGÀY TI P

1. CHÍN TUI Ã XA NHÀ I HC Nhng nm p nht ca tôi Tam Quan ri cng trôi qua. Tôi hc n lp ba, lúc by gi B Giáo dc bày ra chuyn thi bng s hc yu lc, không nhng hc sinh có mt bng cp có th tìm vic làm (vì thi y, hc n ó cng xin mt chân tng th vn các s vì ã có chút ít vn ling ting Pháp nghe và hiu ngi ch sai bo cái gì) mà còn giúp nhng ngi ln tui ang làm các làng xã, thi có bng cp mi có th tip tc lo vic hành chánh. Nm y tôi cng i thi, t Tam Quan phi lên ph Bng sn d thi. Cha tôi phi xin ngh vic a tôi i thi, ng xa my chuc cây s dc èo him tr phi i xe kéo. Lúc y tôi mi lên chín tui, vào thi thy toàn my ông già lý trng, hng c, thôn trng, th kí các nha, và nhng ngi c tui ba mi, bn mi cng mang giy t, bút mc i thi, tôi không khi lo ngi. Tôi c theo hi cha tôi, ngi ta ln nh vy mà i thi thì làm sao con u c. Cha tôi gii thích, ngi ta thi b túc giy t i làm vic, còn con thi là ghi mt giai on ã hc qua và là nc thang u tiên con bc lên các cp khác trên ng hc vn. Khi ngi trên xe, cha tôi ã dy k tên làng xã, ph huyn, quê quán, ngày tháng, nm sinh cùng tên cha, tên m. Vy mà khi ngi trc mt t giy mà mt giám kho phát cho in và làm bài, tôi quên bng không còn nh gì c. Nhng t nh tôi ã chng bit s ai, rt dn d. Tôi ngó qua lp thi thy l nh toàn các ông bt khn óng, bên cnh cây dù, mà là thí sinh ng khóa vi tôi, tôi không khi bun ci và cm thy mình nh quá. Tôi lin ng dy lên xin phép ông giám kho cho tôi ra ngoài gp cha tôi hi li quêï quán ca tôi, vì ch tôi hin nay không phi chánh quán. Ngi ta cha phát bài nên không ai làm khó d tôi v vic này. Tôi còn nh k, cái lun hôm y là "Li ích ca cây da". Vì Bình nh là x da mà hng ngày tôi c mt thy tai nghe v nhng gì mà ngi ta thâu c li vi cây da, lá lp nhà, trái làm du, nu n, v chm, hay p ra ánh thành cây da, ym da, thân da, gc da ... u có vic dùng, không b mt th gì. Nc da còn ung bi b con ngi khi mt nhc. Ôi thôi, tôi vit tràng giang i hi và my ông bà già thy vy kêu nhau nói: - Con nh này, con nhà ai mà hc gii quá vy? Cha tôi ng ngoài nhìn vào thy tôi vit không ngng cng yên lòng và tôi ã góp bài lun trc ai ht, c phép ra ngoài còn thi tip môn toán. L d nhiên nm y tôi thi u và cng vì có cái bng s hc yu lc này mà cuc i th u ca tôi li i vào mt khúc quanh khác. Vì Tam Quan không có trng dy cp hai, cng không có trng riêng cho n, trong khi cha tôi rt quan tâm n chuyn i hc ca tôi. Ông ni tôi c nói rng tôi là con gái mà ngang bng quá, li thêm c cha tôi quá nuông chiu, còn m tôi thì nói nhà không ai dám ry la tôi, m tôi còn không h ánh tôi mt cái tát nh. Phi tìm cho tôi mt trng n. Mà trng n phi v à Nng hay là ra Hu hc trng ng Khánh luôn trong ký túc xá. Nghe th tôi không h ngán chút nào, i thì i, min là c tip tc hc, ng bt nhà vá may, thêu thùa, công dung ngôn hnh và làm vic nhà nh bao a con gái khác thi bui ca tôi. Cha m tôi ang trù tính thì bng xy ra mt chuyn thu xp gia ình. S là bà ngoi tôi có mt cu con trai duy nht. Cu ca tôi vì quá c nuông chiu nên không chu i hc, trong nhà không s ai, mun làm gì thì làm, i hc mun b là b; còn nh, ln hn tôi vài tui, mà mun á banh là nhp bn i á sut ngày. Vy mà cu tôi ch s có cha tôi. Lúc cha tôi à Nng, mi ln cu tôi làm iu gì sai trái, bà tôi ch cn nói " tao sai i mi anh Tng my v ây tr my mi c" là cu tôi s ngay. Trong mt ln m tôi v thm bà tôi và cng th ch cây da v à Nng bán giúp thêm tin cho gia ình, bà tôi ng ý mun gi cu tôi vô Tam Quan vi cha m tôi. Nhng bà tôi li nói thêm: "Nó i ri chc tao cng bun nhng làm sao bây gi, mun nó nên ngi thì ành vy thôi". M tôi lin ngh: "Hay con gi con Vân v ây vi má, vì trong y không có trng n mà nó thì rt mun i hc. i xa nó không s". Th là thc hin ngay mt s trao i. Nm hc y (1924), tôi ra à Nng, còn cu Sc ca tôi thì vào Tam Quan. Tôi c vào hc trng Tiu hc N à Nng. à Nng là mt thành ph thuc a ca Pháp, nên t bc tiu hc, hc sinh ã hc theo chng trình Pháp, rt có nhiu gi ting Pháp. ây n sinh lp ba ã bit thêu may, hc ting Pháp rt gii và nhiu môn khác mà khi tôi hc Tam Quan không có, vì th tôi không c vào lp nhì mà li lp ba, ngoài này ch ai cn cái bng S hc yu lc cng chng ai ly nó làm nc thang i lên lp nhì c. Th là tôi li mt thêm mt nm hc lp ba. i trong cái ri thng có cái may. Nh hc i hc li cái mình ã bit t nm no nm nào, thành ra mình càng i sâu vào s hiu bit, cng nh sau này khi tôi ã có mt vn hc Pháp ng, mi ln c mt kit tác ca nhà vn Pháp nh Les Misérables ca Victor Hugo, hay quyn

Sans Famille ca Hector Malot, quyn Le Petit Chose ca Alphonse Daudet cng nh các tác phm khác, là mt ln tôi cm nhn cái hay mt cách khác. Ln c u khi còn i hc, thng là bit nhng câu chuyn mà tác gi k mt cách hp dn. n khi ã lp gia ình, thng xuyên tip xúc vi i, tôi mi thy tác gi vit rt thâm thúy và tôi thng rút ta ra bao cái hay, cái p, cng nh cái xu xa mà hoàn cnh ã to ra cho con ngi. Ri sau này khi tôi ngoài sáu mi tui, rnh rang không còn bn rn vi công vic, có dp c li tôi thy qu tht Victor Hugo là mt i vn hào, Alphonse Daudet có li vit v nhng nm trai tr tht trung thc, và Litenberger vit cho tui th vô cùng lý thú. C hc i hc lai mt bài vn hay mt bài toán, tôi li có dp nghin ngm, mình cng có th t c nh h, hay tìm ra mt cách gii bài toán khác vi cách thy giáo ang gii trên bng en. Nói v chuyn hc à Nng tht là c mt khong i y k nim tht vui và tht áng nh. Mi chín tui mà phi xa nhà, nht là khi nhà li là mt a con c nuông chiu và thng yêu nht, vy mà khi nghe i à Nng hc, tôi rt vui mng, bng lòng i ngay không mt chút bn rn. T nh tôi ã phi chng kin nhng cnh ly bit, chia tay, nên sau này ra i, gp phi cnh xa ngi thân yêu, xa chng, xa con cái, tôi vn có can m chp nhn, không h than th bun ru. Ln u v li à Nng i hc, tôi c m a i, lo vic n t và ch n ch cho tôi ti nhà bà ngoi. Bà ngoi tôi có mt tim buôn ln gn nhà ga nh à Nng mà ngi ta gi là nhà ga ch (vì gn ch à Nng), trên con ng ngó ra sông Hàn và ây cng là trung tâm ca thành ph à Nng lúc by gi. Bà ngoi tôi là mt ngi àn bà giàu lòng bác ái, nhng li rt nóng tánh, a nghi và không h bit s ai. Bà tôi ly chng Tàu, ông ngoi tôi ã mt khi tôi ra ây. M tôi, dì và cu Nm tôi u là con nuôi ca bà ngoi tôi. Bà tôi có chng c chc nm mà không có con, vì vy bà tôi nuôi m tôi t tm bé do mt ngi àn bà mang n cho. Ri nm lt sau ó Qung Nam, nhà ca mt, rung vn ngp, ngi ta nghèo ói không th nuôi con, nên có ngi em con cái ra à Nng bán. Bà tôi lin mua c hai ch em con ca mt nông dân nghèo v nuôi. Th là bà tôi có m tôi ri dì tôi cùng mt tui vi nhau, và cu Nm, tt c ba a con mà bà tôi u nuôi dy t t và xem nh con rut. C chc nm sau bà tôi mi sanh c mt ngi con trai, ó mi là máu m ca bà. M tôi không p, nhng rt gii dang, giúp bà tôi rt nhiu trong vic nhà và vic buôn bán. Còn dì tôi rt p li còn thích n chi, chng din. Sau m tôi gp cha tôi, còn dì tôi thì kt hôn vi mt ngi Tàu giàu có. Bà tôi tht là ngi him có trên i. Bà thng ám con nuôi và thng c l cháu nh rut tht. Và khi vi bà tôi, tôi c thng yêu rt nhiu. Nh vy mà tôi không nh nhà, sng bên bà nh sng vi cha m. Bà thích n ngon và n toàn các th b ­ quen theo ông chng Tàu ca bà ­ nên tôi cng c n ung theo bà, toàn là nhng th mua các tim Tàu: gà hm thuc bc, mì thánh, cm Dng Châu, vt hm mng, yn chng ng phèn, heo sa quay ..., thôi thì th mà t nh tôi cha h c n vì Tam Quan là mt vùng ven bin toàn cá và cá. Bà tôi rt giàu lòng nhân ái, thng ngi nghèo khó, nhng rt ghét bn cy quyn th. Tánh bà li nóng ny không chu thua ai và rt chng i nhng ai n hip bà. Vào nhng nm sng di quyn cai tr ca ngi Pháp, ai cng s bn phu-lít (police ­ cnh sát), bn Hi quan i khám xét các ca hàng ánh thu. Vy mà nhng ngi này phi tránh ng chm n bà tôi, vì bà tôi dám chi phu-lít trc mt mi ngi mà chng chút kiêng n, khi h kim cách pht bà tôi. Rit ri h không dám ng chm n bà tôi, và h nói vi nhau: " ng có ng n bà Hòa Tai" (tên chng bà tôi). H không bao gi bt nt và n c ca bà tôi mt ng xu nào. Nhng bà có mt li xã giai khác, thnh thong nhng lúc bà vui, bà cng mi h vài ly ru, hay biu h mt món quà nu hay tin v sanh con trai hay h lên lon. Ngha là ng bao gi bt nt bà trái phép hay hm da bà. Tôi hc trng à Nng, c Tt hay ngh hè là v Tam Quan sng vi cha m và các em. Nhng các bn có bit mi ln i v nh vy, tôi i vi ai và v vi ai không? Tôi ch mi chín, mi tui thôi mà! Tôi i mt mình! Khong ng t à Nng vào Tam Quan phi i qua Hi An, Tam K (Qung Nam) ri Bình Sn, T Ngha, M c, c Ph (Quãng Ngãi), ri mi n Tam Quan (Bình nh). i xe th (xe ln ch th i các tnh và ly khách luôn), phi mt t sáng n ti mi n. Ngha là phi ngi sut trên xe c ngày. Xe ch ngng các tnh l a th, và hành khách ch c xung xe th xã Qung Ngãi, ngay ti nhà bu in, n tra và ngh ó hn mt gi ri i tip. Mi ln tôi phi ra à Nng thì cha tôi thng a tôi t ca Thin Xuân ra nhà bu in Tam Quan, mua vé xe ri gi tôi cho bác tài x, chn cho tôi mt ch ngi chic gh sau lng bác, nh gi mt món hàng. Tôi bình thn ngi vào gh, giao cái vali cho bác tài, còn mình thì gi li cái gi xách có ng mt bch cm và mt gói tht nng n tra, mt chai nc trà nóng cùng my trái chui, cam, hay mt gói bánh ngt. Cái khn lau mt, vài quyn sách giáo khoa hc. Khi xe chy, cha tôi mi v. Ai lúc y cng bo tôi quá gan lì, dn d. Khi xe n à Nng thì bà tôi ã sai ngi ra ón và a tôi v nhà. Lúc y tôi ch thy có gì phi lo s. Tôi rt thích ngi gn ca nhìn phong cnh bên ng. Nhng hàng da bt ngàn ca Tam Quan, nhng bãi cát trng xóa ca Bình Sn, nhng dãy núi trùng trùng ip ip hùng v bao la thay i màu sc tùy theo gi gic ca ngày, ca thi tit. Và tôi quên tt c nhng ni bun xa nhà, xa cha m, các em.

Khi tôi t Tam Quan ra à Nng hc thì cu Sc ca tôi, ngi con duy nht ca bà tôi ra, li c gi vào Tam Quan cha tôi dy. Vn là con cng, cu h hng âm ra li bing không chu hc. Vì cu lúc nh ch s có ba tôi, ông anh r ln trong nhà. Vì vy mi ln tôi i ra là cu Sc i vô, mà tôi tr v Tam Quan thì cu tr v à Nng. Xe th gp nhau ti Qung Ngãi và cu thng ném qua xe tôi mt gói bánh mì lp xng hay ch la cùng nhng th trái cây nhp t Trung Quc: cam Tiu, quýt Tàu, hng khô ... Gói quà này do bà ngoi dn cu a cho tôi ti bu in Qung Ngãi khi xe ra vô gp nhau. vi bà tôi, ngoài nhng bui i hc, tôi thng giúp bà buôn bán. Bà tôi thng b ngi dâu v cu Nm ly cp nhiu th mi khi v thm bà, và các ch giúp vic cng không thành tht, h thng li dng lúc bà tôi i mua hàng , i chùa, ... là ly tin, bán hàng không a tin cho bà tôi. Gi có tôi, bit tôi rt tht thà và không bao gi xin x gì c, bà giao hàng cho tôi, hoc các bui tra bà ng, tôi thc coi hàng và h bán c bao nhiêu, tôi ghi rõ và a ht cho bà. Vào ngày ngh, bà thng cho tôi i chi khp à Nng vi bn bè hay vi các cô giáo, vì vy hang cùng ngõ hm nào à Nng tôi cng bit. Tôi theo bn bè v các vn n i, n mn, hái quýt hái cam. Nhng nm sng à Nng ã m cho tôi mt chân tri mi. Nm tôi lên lp nhì (1ère Année) thì tôi không còn hc vi bà Phm oàn im, mt giáo viên ngi Hu, v mt dc s có mt tim thuc ln trên ng b sông. Bà im hin lành, d thng và là cô giáo u tiên ca tôi khi bt u i hc. Tôi rt thng cô giáo và nhng ngày ch nht ri rnh tôi thng n thm cô, chi vi các con cô nh tui hn tôi. Giai on niên hc này không có gì là xut sc và nhng ngày êm m ã trôi qua tht nhanh tôi bc vào nm hc mi vi tht nhiu k nim nht ca i hc sinh à Nng ca tôi. Cô giáo mi dy tôi lp nhì là cô Trn Phm Th Loan, ngi Ngh An, ã trên ba mi tui nhng còn c thân. Cô xut thân t trng ng Khánh (Hu), có ting là mt hc sinh xut sc, khi ra dy là mt giáo viên có tài và rt thích hot ng, tham gia các oàn th thng Pháp. Vì cô tham gia vào nhng phong trào u tranh chng su cao thu nng, quyên góp tin cho các nhà chí s i du hc Nht, Tàu, nên cô b i t Ngh An vào à Nng và còn b chánh phù Pháp cho ngi theo dõi. Cô dy gii, tánh tình hot bát, có phn bng bt, nóng ny và không chu n ai, chng i vi c bà hiu trng Casanova ngi Pháp, dy lp nht. Ti mt thám Pháp thng theo dõi cô, nhng cô c tnh b mun i âu thì i, thm ai thì thm, các nhà chí s by gi là c Hunh Thúc Kháng, c Phan Sào Nam và c các nhân s trong phong trài Duy Tân. Cô thng dn theo vài n sinh mà cô thng và tin cy nht. Khi bit cha tôi cng ã tng trong t chc phong trào Duy Tân thì cô rt thích tôi, li thy tôi hc gii c hai môn Pháp và Vit vn nên cô thng bo tôi hãy n chi vi cô vào nhng ngày ch nht hay chiu th nm. Còn nhng hôm dy xong các tit bui chiu, cô thng hng dn hc sinh trong lp ra bin chi, hóng gió bin, li nc. Hi ó, các n sinh tm bin không phi mc tm h hang nh bây gi. Chúng tôi ch xn hai ng qun, qun hai vt áo dài gn li và li nc, ùa vi các t sóng. Nh vy cng là quá nhiu và nu không có cô Loan hng dn thì chúng tôi không dám ra bãi bin lúc by gi. Vì trng n ca chúng tôi trên mt gò cát gn t thành Tây và phía sau lng là bin. Gn trng là n lính Tây. Chúng tôi ít khi dám i ngang qua n lính, nu i mt mình là phi i vòng phía t thánh Tây khi b l lính Tây kêu réo chc gho. Cô Loan chng h s bn lính này. H b bn nó gho là cô ng li mng nhic ti nó là vô l và òi vô mét vi nhng s quan cp ch huy ca ti nó. Cô nói ting Pháp rt c nên ti nó s. Tôi còn nh có ln sau bui hc chiu, cô dn s n sinh ra bãi bin chi. Thy trò thng ngi di rng phi lao và nhìn ra bin, ch nng du bt mi ra ùa vi sóng. Khi thy trò ang vui ùa vi nhng con sóng ua nhau chy vào b thì t ng xa có mt bn lính Tây, ci xe p, cng ang ùa vi sóng bin. Ti nó thy thy trò tôi thì a thn phù p n c làm cho nc tung toé t c áo qun chúng tôi và còn a tay ra v vào u vào lng chúng tôi ra v thích thú. Có a còn ly c nón lá ca chúng tôi ri ci ngt ngho. Cô Loan tc lm, my ln la to mng ti nó vô l. Nhng ti nó ch nghe rng ci, ta thì a nào i ngang là cô xô chúng nó làm nhào c xe ln ngi trên sóng. Có thng sng s n gây vi cô, nhng cô vn không h s, cãi tay ôi vi bn nó ri còn lôi kéo ti nó bo i theo cô v n kin cô, cô cng không s. Th là c bn r nhau chun mt và cô ng nhìn theo ci lên, bn chúng tôi cng ci m . T hôm ó khi thy chúng tôi ngoài bin thì bn lính Tây kéo i tht xa, không dám li gn. Nhng c ch này ca cô khin ti tôi ht sc khâm phc. Khi bà hiu trng ngi Pháp hay c chuyn này thì bà mi cô vào phòng hiu trng, khuyên cô nên tránh ng chm vi bn lính Tây. Bà nói mt là chúng nó ít hc, thô l, quyn th. Mình chng li vi nó không ích gì. Nay mai nu chúng nó gp n sinh, chc gho tr thù mà không có cô ó thì ch phin phc cho các n sinh th ngây yu ui mà thôi. Nghe bà hiu trng nói vy, cô không bng lòng nhng cng ha vi bà t rày không dn hc sinh ra bin chi na. Bà hiu trng nói vi cô là bà s vit mt vn th cho cp ch huy ca n lính Tây yêu cu h phi rn dy bn lính thiu lch s này. Lúc y cô Loan mi không tc gin cho rng ti Pháp binh nhau. n nm tôi hc xong lp nhì thì li xy ra mt chuyn thay i b giáo dc. Ngi ta bày ra hai lp nhì, Moyen 1ère Année và Moyen 2è Année. Th là thay vì ch cn hc mt nm lên lp nht, tôi phi hc hai nm lp nhì theo chng trình giáo dc lúc by gi nhm ào to hc sinh gii Pháp vn khi lên lp nht hc toàn các môn bng ting Pháp. Tôi li phi mt thêm mt nm hc, nhng nh vy mà tôi rt gii

môn Pháp vn, luôn luôn ng nht lp. Vì cô Loan dy gii nên bà hiu trng ngh cô dy tip lp nhì 2è Année. Hc vi cô thêm mt nm na, tình thy trò càng thêm khng khít. Trong nm hc này xy ra mt vic rt quan trng. C Phan Châu Trinh, mt nhà chí s tng u tranh cho nn c lp ca Vit Nam thi by gi, b bnh nng qua i. các tnh khp nc, ni nào cng làm l truy iu c, mà l truy iu ln nht là làm ti à Nng, quê hng ca c. Cô Loan ã tham gia l truy iu này. Cô huy ng các giáo viên và hc sinh cùng cô cm c i d l. Cô rt tích cc, c iu vn k cuc i u tranh vì c lp nc nhà ca c, cô quyên góp tin, cô túc trc bên ám tang ... Cô st sng n ni bà hiu trng phi cnh cáo cô, không cho cô huy ng hc sinh, khuyên các cô giáo khác không nên tham gia vì chánh quyn ã có vn th ngn cm. Cô c mc, cô vn tham gia, vì vy cô b S mt thám mi n cnh cáo my ln và hm da s bt cô nu cô không thay i thái và không b ý nh lôi kéo c trng tjheo cô làm chính tr. Bà hiu trng òi i cô i, nhng không có trng nào tnh chu nhn cô v. Cô bt mãn và nhng hôm ch nht chúng tôi n thm cô, cô thng khuyên chúng tôi ng n na, s liên ly cho gia ình chuýng tôi. Mùa hè nm y, thay vì v Ngh An thm gia ình thì cô li nhn li mt bn ng nghip ang dy ban tiu hc trng ng Khánh, ra Hu chi và luôn c hi này thm c Phan Sào Nam ang b giam lng Bn Ng. Khi cô i thì chúng tôi ã hc ht lp nhì 2è Année và sau khi ngh hè s lên lp nht hc vi bà hiu trng ngi Pháp. Cô có v rt bn rn lp hc c vì chúng tôi ã hc vi cô sut hai nm tri. Riêng vi tôi, cô rt thng. Nhng sau ba tháng ngh hè, cô li tr v trng N hc à Nng và tip tc dy lp nhì 2è Année, khin chúng tôi rt vui mng khi gp li cô. Cô cho chúng tôi bit cô ch còn dy ây mt thi gian thôi, không bit có dy ht nm không, vì cô d nh xin i v Nha Trang. Khi cô nói chuyn này vi tôi, tôi thy cô có v hn h vui ti nh mt thiu n. Chúng tôi không khi ly làm l và c hi nhau cô mình có chuyn gì vui vy kìa? Hay cô sp i ra nc ngoài? Thc hin c gic mng làm chánh tr? Sau ó, bn hc trò c chúng tôi ch còn li sáu a còn theo hc lp nht vi bà Cassnove, mt s khác ã i ra hc ngh, mt s khác ã tìm vic làm giúp cha m. (Thi tôi i hc, cha m ít cho con gái hc nhiu. Va hc xong bc tiu hc ã kim vic làm hay lp gia ình). Bà Cassnova là mt hiu trng nghiêm khc nhng khi dy li rt d thng. Bà dy rt nghiêm túc, khi rnh còn dy thêm gi cho chúng tôi và bà tuyên b nm hc y trong my a chúng tôi phi có mt a thi tiu hc u th khoa ly ting cho trng N. Bên trng Nam, lp nht có ba bn chc hc trò, Pháo vn thì hc ông hiu trng Rivìere, mt dân Pháp gc Algérie hay Martinique, còn các gi khác thì hc vi thy Thái Viên, mt giáo viên có ting dy gii nht v môn Toán. Nm hc vi bà Cassanova, tôi luôn ng nht, v nhà còn c cha tôi dy thêm Pháp vn và Vit vn. Bà Cassanova thng tôi lm, bà thiên v thy rõ, cái gì ca tôi làm, vit, v, bà u cho là gii nht. Nm hc này, vi các môn khác nh khoa hc, toán, s, a tôi ch cn xem qua vài ln ri vi vn ting Pháp ca mình, tôi ng lên trình bày ch không cn phi hc thuc lòng. ó là mt li th tôi có thì gi c sách Pháp, tha h mà c vì cha tôi có c mt t sách Pháp thích hp cho tui thanh niên, sách lành mnh, c in và có th thâu lng làm tài liu vit vn sau này. Tôi ham mê c sách vào lúc y, có khi c quên c hc. Trong thi gian này, tôi không còn gn gi cô Loan nhiu, nhng thnh thong vào ngày ngh tôi vn cùng vài ngi bn n thm cô. Tôi nhn xét mt iu là cô rt ít nói n chính tr nh lúc trc. Cô vui v , hng hái vi công vic hàng ngày hn, thm chí không t thái ghét Tây, chi bn quan li nh trc na. Tôi hi ly làm l và t nhiên trong thâm tâm, tôi cm thy nh b ai ó xúc phm, khin không còn thích n thm cô thng na. Trong gi ra chi, các cô giáo t hp di sân, ngi an , ngi thêu, va làm va nói chuyn , ci vui không khác gì hc trò. Nhng hôm y tôi ý thy cô Loan thng b các cô giáo khác chc gho và cô cng vui v tham gia trò ùa ca các bn ch không ngi lì trong lp nh nhng nm trc. Có ln cô Thc, mt giáo viên c thân, git ly len mà cô Loan ang an, la ln: - an cho ai mà an hoài vy ch Loan, áo àn ông à? Ghê tht! Sao bí mt th, có ông nào ri phi không? Ri cô Thc git cho c tm an trên tay cô Loan. Cô loan va chy va ci thích thú: - Ta ã nói là an áo cho ông anh mà! Cô im vn rt hin lành và nghiêm ngh, cng xen vào nói: - Sao hai nm nay không an áo cho anh? Anh nào th? Hay là tình nhân? Cô Loan vn ci và nói: - Là tình nhân thì ã sao? tui ngoài ba mi ri. Các c c ép phi lo b gia tht, không thì cm ca không cho v nhà na.

Mt ln khác, các cô ui nhau ly cho c bc th ca ngi tình cô Loan Nha Trang gi vào. Thy my cô vui nh tr con, hc trò cng vui theo, nhng không dám li gn. Cô Loan t do y mt mày ti hn ra, lúc nào cng vui ci, ngt ngào vi mi ngi. Chng l tình yêu tay i con ngi n th sao? Lúc y, bn hc trò cng mun bit cô Loan s kt hôn vi ai, ngi c cô yêu là ngi nh th nào, và ngi y âu, làm gì. Phan Thit, h gp nhau vào lúc nào? Nhng chuyn này bit hi ai ây? Cô im không bao gi chu nói chuyn ngi khác. Cô Triu thì ln tui ri, dy lp nm và tôi không hc vi cô, ch còn có cô Thc, không tr lm, cng ã hai by,hai tám tui ri. cái tui y, xã hi ngày xa ã lên án là , là hâm i hâm li ri. Thy cô Loan ã trên ba mi mà còn ly chng nên cô Thc có v không vui, cm thy thân phn hm hiu ca mình. Sen, mt bn thân ca tôi, ngh: - Mình n thm cô Thc dò hi, Vân chu không? - Vân không có hc vi cô Thc. - Thì Sen hc. Không hc cng là hc trò ca trng, có sao âu. - Vy thì i. Nhng mi i c na ng, hai chúng tôi bng gp Dõng, mt hc sinh kém nht lp. Dõng bàn là cô Thc không chu nói âu, mình c n thm cô im là bit rõ, vì cô im là ngi Hu, cô có bà con nhiu Hu. Th là c ba cùng n nhà cô im. Cô t trong nhà bc ra, thy chúng tôi thì vui mng tip ón, a ba a tôi lên lu, ngi ngoài bao ln n bánh ngt và hi: - Sao có ba em? Còn Li và M âu? Sen tr li: - Tha cô, ch m phi ph m bán hàng Tt. Còn ch Li thì sp ngh hc hc ri cô . Ch sp ly chng, mt ch ghe xuôi ngc ng à Nng, Hi An, Tam Quan buôn thc phm. Cô im chép ming: - Sao Li không i n cui nm hãy ngh, nh vy may ra có bng tiu hc, sau này mun xin i dy cng d. Ri không nghe bn này tr li, cô nói: - , mà chuyn i làm sao bit trc c. Sen bm tôi, vì thy câu chuyn ang i vào li th. Tôi lin nói: - Tha cô, còn ch Dõng này, coi vy mà ã ính hôn ri ó. Chng là ông ln ó cô. Dõng véo tôi mt cái nhy nhm. Cô im vui v: - Vy cô mng cho em Dõng. Nhng ch thi xong bng tiu hc ã nhé, ch còn my tháng na thôi. Mà ông ln nào vy em? Sen vi vã: - Tha cô, ông Phán Mai làm S mt thám ó. Cô im lic mt nhìn Dõng, ri cúi u làm thinh. Ông Phán Mai làm S mt thám thì ai mà không bit. Ông ta có tt ni chân, tui ã gn t tun, có ting là d và c ác, da hi bn Pháp hm da k này k khác n tin. Mt lát sau cô im nhìn Dõng và hi: - Th em có bng lòng không h Dõng? Dõng p úng: - Em nn n, khóc lóc vi cha m em hc n bc trung hc, ra làm cô giáo ri hãy ly làm chng, nhng

cha m em nói, con gái càng hc nhiu càng chng và àn ông, con trai ít ai mun có v i làm, có ngh nghip ngoài xã hi. Ba m em còn nói: Phn ông các cô m, các cô giáo u chng. Dõng rt p, ông Phán Mai thng i theo Dõng nhng lúc Dõng trng v nhà. Ông chc gho Dõng không c, mua quà tng Dõng cng không ly, bèn lp k bt anh ca Dõng và vu cáo là chng i chánh ph Pháp, ri truyn n các làng gn ó. Th là cha m Dõng phi tìm n ông Phán mai nh ông cu a con vô ti. Sau ó ông Phán Mai lui ti nhà cha m Dõng rt thng và ng ý mun ci Dõng, ch ch Dõng thi u tiu hc là làm ám ci. thi 1925, con gái âu dám cãi li cha m. Hung chi cha m Dõng li nghèo, g con cho mt ông Phán làm S mt thám là mt chuyn ngoài sc tng tng. ây li là chuyn n n áp ngha. Câu chuyn ca Dõng khin cô im rt thng cm, nên hôm y cô ã th l v chuyn cô Loan mà không cn bn tôi gn hi, Mc dù tánh cô rt ít nói, không chu nói nhng chuyn riêng t ca ngi khác. Cô im suy ngh mt lát ri th dài: - Bây gi có mt s ch em c i hc, có ngh nghip ngoài xã hi, nhng cái xã hi còn phong kin này cha ai thay i c âu. Tam tùng t c, trng nam khinh n, công dung ngôn hnh, hôn nhân cng bc ... Nhng chuyn y cha có ai ng ra bênh vc cho ph n. C na th k na cha chc ã có bình quyn bình ng gia nam n nc ta. Cô hy vng th h các em ó. Vy mà bây gi Dõng còn là vt hy sinh cho cái xã hi phong kin, hôn nhân cng bc, thì tht au lòng. Không bit cô Loan khi nghe câu chuyn này s ngh th nào? Cô thng chng i nhng chuyn nh th này lm. Tôi a mt nhìn Sen, Sen lin lên ting: - Tha cô, cô Loan cng sp lp gia ình ri phi không cô? Cô im hi: - Cô Loan nói vi các em à? Sen nói: - Tha cô, nm nay ti em hc vi bà Cassanova, nhiu bài v lm nên ti em không có thì gi n thm cô Loan. Nhng mi ln gp cô Loan, ti em thy cô vui lm, chc là có chuyn mng. Cô im lin nói: - Cô Loan sp ly chng. Tt này là ám ci, và n cui niên khóa thì cô s i v Phan Thit, vì chng cô là mt tri huyn hay tri ph gì ó. Ri cô im th dài: - Thì cng là mt chuyn cng bc hôn nhân, có gì khác âu! Tht ra cô Loan âu có mun lp gia ình, cô ch mun làm i s, mun thay i th c, mun gii phóng ph n, mun tht nhiu chuyn, mà rt cuc cng ch vic có chng, có con, làm va lòng cha m già. Ngi ph n Vit Nam n bao gi mi tin b, các em nh? Khi nghe cô im nói, t nhiên tôi thy bun bun làm sao y. Cô im nhìn tôi và hi: - Vân ngh gì th? Em không mun cô Loan ly chng sao? Ngi ph n ch có mt trách nhim thiêng liêng và cao c là làm v và làm m. Dù có to c cho mình mt s nghip gì chng na thì thiên chc ca ngi ph n vn làm làm v, làm m. Cô Loan tâm huyt, có tm lòng yêu nc thng nòi, sinh ra khi nc ã mt, cô cng mun thy nc mình c lp, nhng cô là mt ph n, dù cô làm ht mình thì mt con én cng không làm ni mùa xuân. Cô b áp lc bên ngoài, mà còn b áp lc bên trong na. Cô còn cha già, m yu. Cha m cô ngh by lâu nay cô ã phung phí cuc i cô nhiu ri. C trên mi nm nay, cô ã làm nhng vic mà xã hi lên án, gia ình phin trách. Bây gi, nu cô không ngng li lo lp gia ình thì s rc ha vào thân. Cha m ã già ri còn b kh lây là khác. Cô b gi v Ngh An nhiu ln, m cô ã trên by mi tui ang au nng và chính quyn a phng thì c hm da bà phi dy d con gái, nu không s b tán gia bi sn. Trc nhng áp lc nh vy, cô ành ngng hot ng chính tr, ht tâm trí vào vic dy d hc trò. Nhng còn lp gia ình thì ngoài ba mi ri, mun kim mt ông chng âu phi là chuyn d. Các ông giáo tui cô u ã có gia ình. Ngi cô yêu ngày xa cùng mt hoài bão, mt ý chí thì nay ang b giam cm ngoài Côn o. Cô có ý ch i, nhng tình th này làm sao mà i? Không th trái li cha m bây gi. Anh em h hàng ai cng khuyên ln d dành. Gia ình cô vn là mt gia ình khoa bng, my i t, có ngi ra làm quan nhà Nguyn, có ngi theo cách mng b tù ày. Mun lp gia ình, cô phi kim mt ngi xng áng, có chc phn, sc che ch cô, bo m

an ninh cho gia ình cô. Th ri mt ngi chú ca cô lin làm mai cho cô mt ông tri ph, con nhà quan th phit, li xut thân t trng Tây. Ông này ã ngoài nm mi tui, tri qua mt i v và có con riêng ã ln, sng vi ông bà ni và có ngi em ang du hc Pháp. Vi mt ngi có u óc cách mng, nuôi bao nhiêu hoài bão nh cô mà nay phi v làm v ông chng nh vy, chc cô phi chua xót cho thân phn lm. Không nói n chuyn ông chng ã trên nm mi, ch ngh gia ình ông ta là tôi trung ca nhà Nguyn phc tùng bn Tây mà cô ã b sut mi nm chng i, cng bit cô au lòng n âu. Vy mà vào gi ra chi, tôi vn thy cô ci ùa mt cách vô t vi bn ng nghip. Nhng có iu này tôi không khi ly làm l là cô không h may sm áo ci, không h nói n ngay ci. Bn bè hi, cô thng nói: "Cng gn ri". Chic áo cô an mà các cô giáo gho là an áo cho ông chng sp ci, ch là chic áo an cho c thân sinh. Cô nói vi tôi trong mt ln tôi n thm cô mà nét mt không vui. Cô s sau này khi ã có chng s không còn dp an áo m cho hai c. Bn tôi n thm không h gi dám hi bao gi có ám ci và ám ci xong cô có còn dy trng này na không. Cô im hôm y cng ch k s tôi nghe, tôi bit cô cng ngm ngùi v chuyn hôn nhân ca cô Loan, nhng cô vn xut thân t mt nhà quan, không có t tng chng i, quan nim sng ca cô khác hn vi quan nim sng ca cô Loan, nên cô cho rng cô Loan lp gia ình là phi, và lp gia ình vi mt tri ph là may mn lm ri. Cô im là v mt dc s ni ting thi by gi, có ca hàng thuc Tây, có chng giàu, có con i du hc, cô sng trng gi và cô cho th là mãn nguyn. i vi cô, ngi àn bàhoàn thành c s mng làm v làm m thì không còn gì hnh phúc bng. Hung gì cô, cô còn có chc nghip nhà giáo, mt ngh cao quý! Hôm y nhà cô im ra, tôi c m m ngh ngi. Tôi mun t tai nghe cô Loan k chuyn ca cô, nhng làm sao hi cô c? Trc kia khi hot ng chánh tr thì cô rt ci m vi l hc trò cô thng, còn t ngày cô có v hôn phu thì dng nh cô mun tránh xa bn tôi. 2. TH KHOA K THI TIU HC PHÁP À NNG (1930) Tt nm y, trng tôi có hai cái tin không vui. Bà Casanova ang dy chúng tôi và tôi rt yêu thng bà vì bà là mt nhà giáo rt có lòng tâm và trách nhim. Bà li rt yêu thng tôi. Mt hôm bà vào lp và báo cho chúng tôi bit bà không th dy ht niên khóa vì chng bà ang làm ti Tòa S có lnh di qua Algérie và l d nhiên bà phi i theo. Ti tôi ngi sng hi lâu không nói lên li. Bà lin nói tip: - Các con ng lo, tôi ã ngh Ty giáo dc cô Loan dy các con vì cô Loan dy rt gii và cô cng là mt cô giáo rt có lng tâm. Sen lin hi: - Sau này bà có tr li Vit Nam không? Bà ci: - Tôi rt yêu Vit Nam, nht là hc trò Vit Nam, nhng nu tôi có tr li thì các con ã ra trng ri, có l có con ã làm cô giáo là khác. Ri bà hi tôi: - Vân, sau này con làm ngh gì? Tôi nói, ging tht bun: - Con không ngh chuyn y, mà iu con ngh là bà ng i thì con vui mng nht. Bà Cassanova t v cm ng. Ri ba hôm sau, i d hp Ty giáo dc à Nng v, bà không c vui lm. Bà nói vi ti tôi: - Ri quá, bà tng cô Loan có th thay bà lãnh dy lp nht và quyn hiu trng trong thi gian cha ai thay th bà. Ai ng Ty giáo dc không ng ý cho cô Loan thay th. V li, Tt này cô Loan v Hu ly chng và n cui niên hc thì cô i vô Phan Thit vì chng cô làm tri ph ó. Sen vi hi: - Ri làm sao bây gi?

Bà Cassanova nói: - Lp ch có nm n sinh, nên Ty có ý nh a các con qua hc chung vi lp nht trng Nam, do thy Thái Viên, mt giáo viên ã có thành tích dy gii, s hc trò u cao nht tnh này. Ch Li, mt n sinh ln tui nht lp, li là ngi hc d nht, trong khi gia ình thì nghèo, trên mt chic ghe u bn ch Hàn, lin nói: - Tôi có ý nh ngh hc c tháng nay nhng thng bà Cassanova nên cha ngh, nay tình th nh vy chc tôi ngh quá. Bà Cassnova không hiu ting Vit nên hi Li nói gì vy. Li nói li bng ting Pháp ri a nc mt khóc, khin bà Cassnova cng cm ng. Bà phân trn: - Ta có mun nh vy âu. Cái tin cô Loan s v Hu làm l ci và cui niên khóa s i vô Phan Thit, khin c trng không khi bàn tán. Trc Tt Tây, bà Cassanova v nc, nm n sinh lp nht gi ây còn bn chuyn qua trng Nam và bt u i hc. Chúng tôi ngi chung mt bàn u gn bàn ca thy Thái Viên. Nhng gi Pháp vn, nh ging vn, lun vn, vn phm, chúng tôi hc vi ông hiu trng Rivière. Chúng tôi c phép i ca trc, ca dành cho các thy cô giáo và nhân viên vn phòng ca trng, c vô lp khi cha có trng hiu báo gi hc. ó là u tiên cho các n sinh, tránh chung ng vi ám nam sinh. T ó, chúng tôi ít có c hi gp g cô Loan. Ch nht chúng tôi phi t nhau khi nhà tôi, khi nhà Sen ôn bài, làm bài chung, khi thua bn con trai. Trong bn ch em, ch có tôi là dn d nht, tôi thy Thái Viên là bn thân ca cha tôi, nên h có mt nam sinh nào trêu gho bn tôi là tôi lên méc vi thy ngay. c cái là tôi rt gii Pháp vn, c ting Pháp nh m và rt t nhiên, không coi bn nam sinh ra gì. n môn toán là môn tôi không gii lm, vy mà h thy Thái Viên ra mt toán và hi ai lên bng gii, tôi a tay xin lên làm ngay. Ln nào cng c thy Thái Viên khen gii, còn vit vn thì khi nói. Bài lun vn nào tôi cng ng u, im cao, c khen. My tun u ti con trai cha bit tôi hc Pháp vn ra sao, nên mi ln ông Rivière vô lp, ti nó ngi sau lng tôi và nói xm xì: "Gi Vân i! Xem th có gii không nào? Thy Thái Viên n nó, ch nó âu có gii:. Tình c mt hôm ông Rivière kêu tôi c bài lecture ting Pháp, c lp u im phng phc ch tôi c. Khi tôi c thì c bn sng st vì tôi c nh mtht, sau ó ông Rivière gi lên bng vit, tôi vit rt rành mch tiu s ca nhà vn bng nét phn trên bng en tht p n ni ông Rivière phi khen và nói: - Madame Cassanova sera très fière d'avoir une élève comme vous. (Bà Cassanova s rt hãnh din khi có mt ngi hc trò nh em). Sau ln ó, ln nào vô lp ông cng bt tôi c nhng bài th ng ngôn ca La Fontaine, hoc nhng bài vn ca các tác gi Alfonse Daudet hay Anatole France. Nh vy mà bn hc trò con trai không dám chc gho tôi. Môn gì tôi cng thuc, n bn châu Á tôi còn v c trên bng en khin thy Thái Viên phi khen là gii. Cui nm hc, tôi c sp ng u lp và i thi tiu hc, bng Certificat d'études primairés ca chng trình Pháp. Lúc by gi giáo s Nguyn Khoa Toàn làm giám kho, t Hu i vào, khi vô vn áp, ông hi tôi môn Pháp vn và bt tôi dch bài: Ngi ta i cy ly công. Tôi nay i cy còn trông nhiu b. Trông tri, trông t, trông mây. Trông ma, trông gió, trông ngày, trông êm. Trông cho chân cng á mm... Thy Ngon, mt giáo viên dy lp nhì trng nam, thy vy lin phn i nói rng ó là mt bài th, mt bài ca dao, mt hc sinh lp nht làm sao dch c ra ting Pháp. Nhng tôi c dch tnh b: On repique pour gagner quelque chose. Moi, je repique en espérant beaucoup de chose. J'espère en le ciel, en la terre, en les nuages. J'espère en le pluies et les vents... Tôi mi dch n ó thì ông Toàn a tay bo ngng li, ri nói vi thy Ngon: "Mais elle peut traduire le texte, voyez-vous?" (Nhng nó ã dch c, ông thy cha?). Ông Toàn cho tôi mi im và còn òi mi cha tôi n khen v a con rt có khiu v vn, khin thy Ngon vui mng khôn xit, chy i báo tin cho cha tôi bit. Còn na, khi vô hi vn áp v môn a lý, mt giáo viên ngi Pháp t Qui Nhn ra hi mt nam sinh v

mt thành ph ln và mt hi cng ln Tây Bc M, mt thành ph ln và mt hi cng ln ông Bc M ... Và v lên bn Bc M. Lúc by gi tôi ang ng gn ó, ch n phiên mình vô vn áp. Tôi không ý n ông giám kho ang hch sách nam sinh kia mt cách gay gt, mà theo dõi nam sinh kia v bn nc M trên bng. Bng nhiên, tôi bt ci vì nghe v giám kho ch giu: - Anh v bn Bc M sao ging mt c khoai lang quá vy? Viên giám kho thy tôi ci lin xoay li hi: - B cô v c hay sao mà dám ngo ngi ta? Gii thì lên v i? a tm th ây. Th là ông ta cho im cu hc trò kia và ly tm th i thi ca tôi. Tôi âu có ngán. Tôi lin i ngay li tm bng en, ung dung chùi bn cu nam sinh ã v và cm viên phn v lin bn Bc M không cn phi sa cha mt vt nào c. Xong âu ó tôi xoay li nói vi giám kho v hai thành ph ln bên hai b i Tây Dng và Thái Bình Dng cùng hai cng ln. Va nói va ghi trên bn và xoay li ch câu hi tip. Nhng ông giám kho ngi Pháp lin tr tm th cho tôi và bo rng: - ri, gii lm! Ln thi ó tôi u th khoa và ban giám kho ã mi cha tôi vào khen và khuyên cha tôi nên cho tôi hc tip. L d nhiên là tôi c ghi tên thi vào lp tht trng N trong hc ng Khánh (Hu) và tôi cng u luôn nm y (niên khóa 1930-1931). Nhng ri ro cho tôi là ra hc tht vi thành tích tôi ã gt hái c ban tiu hc nh vy, th mà tôi li không phi là mt hc sinh gii. Vì tôi gp mt cô giáo ngi Pháp, cô Hélène Rérat, dân Pháp lai Maroc hay Algérie gì ó, dy môn Pháp vn và s a. Bui u tôi không hiu ti sao cô li rt nghiêm khc vi nhng n sinh à Nng ra, trong ó có tôi và ch M. Chúng tôi hc th nào, c gng n âu, cng u b cô la ry cho im tht gt gao. Nhiu khi vô c cng b pht, b chép pht bài c mi trang giy vì mt ti không âu. Chán nn vì s bt công ca cô, tôi không còn thit hc hành gì na. Tôi âm ra b bê bài v, ch hc nhng môn ca các giáo viên khác. Lúc rnh ri trên ni trú ngày ch nht không ra ngoài c, tôi hc an, hc móc Crochet hay hc thêu vi my ch bn các lp trên. Vào gi Etude (tc gi hc bài và làm bài có giám th coi chng vào bui ti), tôi ch chép th, th Pháp, th Vit Nam mà các ch lp tam t thng chép thành nhng quyn kiu su tp. Vì vy mà cui nm tôi xp hng rt thp li còn b thi li các môn Pháp vn, toán, và lý hóa. Sau này, khi tôi hi mt ch bn cùng à Nng ang hc lp ng v chuyn tôi b cô Hélène Rérat ì n ni không ct u lên c, thì ch này nói: - Vân không bit là cô này thù bn mình lm sao? Hc sinh nào à Nng ra là cô thù không i tri chung mà. - Ti sao vy? - Lúc tôi mi ra, tôi cng b ì ct u không ni. Mình thuc bài mà cng b bt b ri b cht vn nhng câu ngoài , là b n không im hay hai im. Lúc y tôi tc lm, i iu tra cho ra. Tôi c bit là có ln cô ta vô chm thi Tiu hc à Nng, b hc sinh phn i vì cô hi ngoài chng trình. Hc trò làm reo kêu cô ta là con mi x Maroc, không chu vô thi môn cô. Rt cuc ông giám kho chánh lúc by gi là mt giáo s ngi Vit phi can thip, hc trò mi chu thi và nm ó s hc sinh rt Tiu hc ông lm. Vì vy cô thù hc trò à Nng. Tôi cng b mt nm kh vì cô, lin em chuyn này nói vi cha tôi. Cha tôi làm thanh tra tòa s, tc lm, n tìm cô và hi ti sao bt công vi hc trò à Nng. Cô nói vì lý do riêng, không ai c quyn hch hi cô, có gii thì i kin i. Tuy vy sau ó cô không dám n hip tôi và cui nm cô cho tôi lên lp. Các cô bn ng hng v vai ch ca tôi khuyên tôi: "Em ng thèm cãi li làm chi, ráng hc qua nm hc này là xong". Nhng c b è ép kiu này thì làm sao lên lp và còn tinh thn nào hc? My môn khác làm sao kéo ni môn Pháp vn mà c trng ch có mt lp tht. N hc sinh cái thi ca tôi rt ít ngi i hc bc trung hc. H va u tiu hc là xin thi vào s phm hc và ra dy, có ngh càng sm càng tt. Cng may cui nm hc tht ng Khánh Hu, vì ông ni tôi ã mt nm 84 tui, nên cha tôi xin hoán i vi mt ngi bn Sài Gòn. Th là tôi ã hc tip bc trung hc trng N Gia Long (nay là trng PTTH Nguyn Th Minh Khai) và nhng nm hc sau này tôi vn là mt n sinh xut sc v hai môn Pháp và Vit (Vit b xem là mt môn sinh ng!) và c trng Gia Long trong nhng nm 1931 n 1934 không ai không bit tên Bch Vân. Trng Gia Long không phi nh trng ng Khánh, mi mt khóa có hai ba lp tht, lc, ng, có lp riêng cho các n sinh theo hc s phm, vì vy bài nào hay các giáo s thng em c cho các lp khác nghe và ngi có bài c c l d nhiên là c bn bè bit n. Thi k tôi hc Gia Long là thi k vui nht, nhiu bn bè thng mn nht và cng c các giáo s dy vn ý c bit. V Vit vn thì có cô Nm Phm Vn Ca, v Pháp vn thì t lc tôi hc vi cô Suzanne Thip (cô này dy th mt bà giáo s v Pháp ngh thng niên), cô Devilar, bà Cadillon, bà Ventournouz

và còn mt vài bà na mà tôi không nh ht, các bà này u là giáo s thuc hng gii. giai on còn là mt hc sinh vy mà tôi ã ni ting v vn chng, ây cng là mt phn nh hng cho cuc i cm bút cho tôi sau này. Trong thi k này, trng ã a tôi i d nhng chng trình vn chng Pháp nh tài "Con Tem Bài Lao" cho các trng trung hc Sài Gòn. Ngay ln u thi v "Le timbre antituberculeux", vn ng cho phong trào lao, tôi ã chim c mt phn thng em danh d v cho trng Gia Long, ây là cuc thi ca c các trng Pháp lúc by gi là trng Chasseloup Laubat và trng Marie Curie. Hc sinh hc các trng Pháp u t ph là gii hn hc sinh các trng Pháp Vit nh Gia Long, Pétrus Ký, vy nên khi tôi c gii thng lúc còn hc lp ng, bà hiu trng và bà giáo s ca tôi rt ly làm hãnh din. Tôi k nhng chuyn này các bn thy rng nhng ngôi sao vn trong s t vi ca tôi vào các cung có li cho s nghip vit vn ca tôi sau này. Và khi tôi thi ra trng ly cp bng Diplôme là cp bng dành riêng cho các trng Pháp Vit, chng trình Pháp Vit trung hc, tôi còn ghi thi hai bng Brevet là Brevet Elémentaire và Brevet d'Enseignement Primaires Supérieur. Bà hiu trng trng Gia Long ch ký chng nhn cho tôi thi bng Diplôme thôi vì ây là bng ca các hc sinh trng Vit. Còn mun thi các bng kia, bà hi: "Ti bây mun tranh giành vi ti chng trình Pháp sao? Mun thì c làm n thi t do". Mt trng ch có vài ba ch cùng thi nh tôi. Nm nào cng vy, và nm nào chúng tôi ã thi là chúng tôi u u, không ai rt, mc dù thi Brevet có thêm nhiu môn mà Gia Long chúng tôi không c hc thng xuyên nh môn âm nhc c lý thuyt ln thc hành, môn v và may ct áo qun trên giy, c môn th thao. Chúng tôi phi em n ra Tòa ô Chánh xin th thc, và ngày thi phi t lo ly, không ai ch dn c. Vy mà tôi ã u c ba bng. u vi Mention Assez ­ bien (hng Bình th) mi khoái ch. L ra thì tôi phi thi và ly bng cui niên hc 1933-1934. Nhng ri là cui nm hc tôi li b bnh, phi nm bnh vin và ln thi 2è section, tôi không u c. Nm sau (tháng 6-1935) tôi u c ba cp bng, lúc y nu tôi ghi tên hc trng Pétrus Ký thì chc có li cho công danh s nghip v giáo dc hn nhiu, nhng sc khe ca tôi thi i hc yu lm, c mi ln cui nm là tôi au c tháng. Vì sc khe kém li thêm tôi là ch c trong gia ình tám con, cha tôi ch là mt công chc, ng lng ch nuôi các con, và m tôi phi cn kim ti a mi khi thâm tht. Lúc by gi cha tôi cng rt mun cho tôi tip tc hc na, nhng tôi ngh tôi nhà hc thêm Vit vn, c sách, ghi tên hc Pháp vn ca trng Ecole Universelle bên Pháp qua li hàm th. Tôi ã ngh n các em tôi, nht là a em trai duy nht ang hc trng Chasseloup Laubat và ba em gái k tôi ang theo hc Gia Long, ban tiu hc... Tôi s d k l dài dòng nh vy các bn hiu rõ có mt thi gian dài tôi không còn gn cô Loan na. Nh tôi ã k, khi bà Cassanova v Pháp thì tôi qua hc trng Nam. Cô Loan dy lp nhì 2è Année nhng không c làm hiu trng, mà ông Rivìere bên trng Nam kiêm luôn hiu trng trng N. Tt nm y cô Loan v Hu làm ám ci, và ngh phép hai tun i Phan Thit ­ Phan Rang ­ Nha Trang, là nhim s ca ông chng tri ph. n tháng t, lúc tôi ang bn rn hc bài thi tiu hc thì mt hôm có mt hc sinh ca cô tìm n nhà và cho bit cô Loan mun gp tôi. Tôi n thm cô vào mt bui sáng Ch nht và thy cô ang lo xp vi ct nhng b qun áo tr nít. Bên cô là mt ng ch len màu xanh nht. Thy tôi, cô vui mng lm và hi: - Còn các em khác âu cha ti? Tôi ngc nhiên: - Cô mun hi Dõng, Sen? - Và c các em tng hc vi cô. - Chi vy cô? - giúp cô may nhng chic áo này. Tôi vui v hi: - Cô sp sanh ri sao? Cô nói ging tht vui. - Qua ngh hè kia! Th là niên hc sau cô không dy c, phi lo cho a con u lòng. Cô nghe cô im nói em hc thêu, hc an vi con ông bà Th Ging nên khéo lm phi không? Tôi nói: - Tht ra, em hc vi m em nhiu hn. Em có c thy sáu a em, nên nhng chuyn may an áo tr em,

em rành lm. Th là tôi bt tay vào vic thêu nhng chic áo nh, còn cô thì may tã, thêu khn lông ... Cô c nói không ngt là cô mun có mt a con trai. Cô tng tui cô, cô không còn có thai c na! Cô ch mun có mt a con trai, th là mãn nguyn lm ri. Chc cô phi v Hu sanh, vì ngoài y cô có my bà cô. Cô không thích v bên chng sanh. H âu có quý con cái ca cô vì h có khi con ri. Nói n ây, cô bit mình b h, nên ính chính: "Gia ình ca thy ông anh em lm, ngi nào cng làm ln: ph, huyn, án sát. Ông nào cng có hai, ba bà nên con cháu ông lm, ch có cô bây gi mi có thai". Ri cô nói nh than: - Ngi àn bà không làm c s nghip gì áng k nh bà Trng bà Triu, cô Bc cô Giang, thì ráng kim mt a con dn ht tình thng cho nó, ly nó làm l sng cuc i ca mình ch bit sao! Lúc nghe cô nói th, tôi ch hiu l m là cô tic r cuc i làm chánh tr ca mình, ch không hiu nhiu v ni au kh riêng t ca mt ngi àn bà khí khái ngang tàng nh cô mà phi khép mình trong hoàn cnh làm v ca mt ngi chng ã ln tui và ã mt ln có gia ình, có con vi mt ngi àn bà khác. Tôi c ngày vi cô, cùng Sen và Dõng thêu nhng chic áo nh xinh xinh bng vi batit trng, may nhng chic gi nh, thêu góc các khn tm. Còn len thì tôi em v nhà an cho cô nhng chic áo, v, nón. Ch nht sau tôi mang li cho cô. Ngày ch nht hôm sau y là ngày tôi t bit cô. Vì tun sau tôi tr li thm cô thì cô bn làm y tá bnh vin cho tôi hay là ông tri ph chng cô b bnh, ánh in gi cô v gp và có th cô s luôn Nha Trang cho n ngày sanh , không tr li à Nng na. Th là tôi va mt bà Cassanova, bây gi li mt luôn cô Loan. Và cng t y tôi không còn gp cô na. Tôi cng không bit cuc hôn nhân ca cô có em li hnh phúc cho cô không. Ri tôi theo cha m vào Nam, hc tip trng n Gia Long. Ri lp gia ình, làm báo Tân Thi c mt nm, có con phi ngh, sau ó li i dy hc. n nm 1943, chng tôi i Hu gp ông Trn Trng Kim và ri vì bt ng ý kin sao ó nên b v Qung Ngãi. Ti Pháp theo sát chng tôi, vì vy mun ánh lc hng ca ti nó, chng tôi nhn v Sài Gòn bo tôi a các cháu v Qung Ngãi gp. Ly c là M ang th bom Sài Gòn, m con tôi phi v lánh nn Qung Ngãi. Lúc y anh ch Bút Trà phn i vic này, vì anh ch ngh rng m con tôi làm sao sng c Qung Ngãi. Lúc by gi tôi mi có ba a con, hai a con gái a lên sáu, a lên bn, và trai úng mt tui. Anh ch tôi nh tm c v Long An, quê ch tôi, mt thi gian, bao gi thi cuc lng du thì tr v Sài Gòn làm vic li. Còn cha tôi c lnh i v Trà Vinh cng mun em tôi và ba cháu theo, nhng chng tôi khn khon bo phi a gp my a nh v vì có th chng tôi s nhn mt công vic Hu. Lúc by gi, con gái ln ca tôi là Thanh Hng ang c ông bà ngoi thng yêu lm, mt hai òi gi con bé li cho theo hc trng Pháp. Nhng còn bé nht nh i v Qung Ngãi vi chúng tôi. Vì vy mà chúng tôi ã Qung Ngãi t nm 1943 n nm 1951 và ã nm mùi gian kh ca cuc sng thi kháng chin Liên khu 5. Tôi s vit li giai on này mt tp khác. Nm 1946 hay 47 gì ó, khi ang ra ph hi mua vài món hàng, tôi gp li Dõng ti mt tim chp hình. Nh tôi ã k, Dõng kt hôn vi mt viên chc mt thám theo lnh ca cha m, sau khi thi u tiu hc và theo chng vô Qung Ngãi. Tôi vi Dõng thân vi bà ch tim hình, nên mi khi i ph thng ghé li ây ung nc và nói dm câu ri chia tay ra v. Dõng cùng ng vi tôi, nên hai ch em thng i b v nhà. Hôm y tôi ang nói chuyn vi Dõng và bà ch tim chp hình, thì t ngoài ca mt bà khách hàng n hi ly hình. Bà ch tim chy ra tip khách. Tôi nhìn bà khách thì thy nét hi quen, nên ng lên i ra n gn nhìn bà tht k. Bng bà a tay lên sa cp king, c ch này làm tôi nh li cô Loan, mi ln ging bài cô thng sa cái king nh vy, nên tôi reo lên: "Cô có phi là cô Loan ca ti em hi à Nng không?". Cô va ngc nhiên va mng nhìn tôi hi li: - Vy em là ai? Lúc y Dõng chy ra, ôm chm ly cô: - Nó là Vân ó cô, còn em là Dõng ây mà! Th là thy trò ôm nhau ci ra nc mt. Cô Loan nói: - Bao nhiêu nm ri nh... 1930, bây gi là gn hai mi nm ri còn gì? Các em Qung Ngãi sao? - Còn cô?

- Cô Nha Trang. Tôi lanh trí mi cô v nhà thy trò nói chuyn. Cô rt ít nói v chuyn gia ình ca cô, và khi tôi hi em nh khi cô mang thai mà tôi an áo là trai hay gái thì cô lin nói: "Nó là trai". Ri cô ngp ngng không chu nói thêm. Cô hi thm v gia ình tôi, các con tôi, và vì sao tôi li v Qung Ngãi. Tôi cng ch nói s cho cô bit. Ln ó là ln tôi gp cô sau bao nhiêu nm xa cách, nhng tôi thy dng nh cô không vui và cng không mun nói nhiu. Ri t ó cho n ln cô t tòa son báo Sài Gòn Mi vào nhà tìm tôi v mt câu chuyn G Ri T Lòng. Lúc y tôi mi bit qua tâm s ca cô trong th là a con trai duy nht ca cô ã cht. Và cô ã nghe li tôi, ng ra g con dâu cho mt ngi àn ông khác khi mt my a cháu ni. (Tôi s k li chuyn này vi y chi tit hn, trong mt chng sau). Sau này tôi c bit qua mt c gi Nha Trang, là cô ã sng tip nhng nm vui v bên các cháu. Khi tôi vit nhng trang hi ký này thì chc cô Trn Phm Th Loan không còn na. Trên 20 nm sau ngày 30-4-1975, tôi mt liên lc vi cô. Nhng tôi luôn nh v cô cng nh v tt c nhng thy cô khác, trong sut nhng ngày i hc, cng là nhng ngày ti p nht cuc i tôi.

CHNG 3. U TIÊN VÀ CUI CÙNG

Trong thi gian ang hc bc trung hc nht cp (chng trình Pháp) trng Gia Long, tôi ã tp vit nhng bài báo, tùy bút hoc dch các bài vit v ph n ca các báo Pháp, nh LaFemme, Marie Claire, Rester jeune de corps, D'Âme et d'esprit... Tôi gi bài n báo Sài Thành (sau i tên là Sài Gòn Mi), ba tôi có quen my ngi làm vic ây do cùng sinh hot trong Hi Trung Vit ái hu. Li cng có khi không, tôi tp vit truyn ngn gi ng th các báo và vn ký Bch Vân, không có bút hiu. Bài tôi gi báo Sài Thành thng c ng và sau ó tôi nhn c nhng li khuyn khích ca tòa son mi tôi tip tc vit. Nhng tôi không có thi gian nhiu vì bn hc thi. Th ri trên mt báo Sài Thành bng có ng mt mu qung cáo: "Dy vit vn, làm th, dy c ch Hán, theo cách hàm th cho nhng ai yêu thích vn th hay thích ngh làm báo, do cô Nht Chi Mai (NCM) ph trách. Bài v gi v a ch báo Sài Thành". Vài ngi bn ca tôi ã gi th xin hc và r tôi cùng tham gia. Tôi ã ghi tên hc hàm th vit vn trng Universelle bên Pháp, thì bây gi ghi tên hc lp này cng rt tin li, mt c hi tt cho tôi ch có sao âu. Hi ý kin cha tôi, cha tôi ch nói: - Con coi có thì gi hc không? Hãy vit th hi th thc hc ra sao và tin thù lao nh th nào ri mi ghi tên. Con phi cn thn, không bit Nht Chi Mai là ai? Mt ngi àn bà ? Hin gi có bao nhiêu ph n vit báo mà gii c Hán vn, Vit vn và c Pháp vn? Cng s viên ca báo Sài Thành thì cha quen nhiu, phn ông là ngi Trung Qung Nam, Qung Ngãi, nh Thiên Trà, Hoa ng, còn hai anh em ông ch nhim Bút Trà và ông ch bút Hng Tiêu u là ngi Qung Ngãi, cha thng gp nhng ngày Hi Trung Vit ái hu nhóm hp. Cha tôi ch nói vy ch không cm nên tôi lin vit th xin iu l và c gi ngay mt bn hng dn cách thc hc, gi bài mt tun mt ln và ch tr hc phí khi nào cô NCM thy hc viên có trình theo hc. Bn iu l c ánh máy và ghi rt rõ. Tôi xin hc vit báo, vit nhng bài xã lun v ph n, vit truyn ngn và không hc làm th. Và tôi gi ngay mt truyn ngn. Ch ba ngày sau tôi nhn c bài ã chm và phê bình rt k, chng t cô NCM là ngi có tài và rt am hiu vn chng. Cô khen tôi vit khá, ch cn hc sáu tháng, nhng nên hc làm th vì mt nhà báo cn phi bit các th vn, và th s làm cho con ngi có mt tâm hn cao thng hn. Tôi vit tr li là chuyn hc làm th hãy sau, bây gi ch hc vit vn cho thông ã, vì tôi hc chng trình Pháp t nh nên ít có gi Vit vn. (Theo chng trình này thì Vit vn ch là mt môn ngoi ng). Nhng sau khi bài ã c chm và tr v, tôi ý mt iu là cô NCM nht nh không phi là phái n. Vì nét ch ca cô rt bay bm, có khi rt cng nét nhng có khi li mm và rt khó c. Vic này tôi cha nói cho cha tôi bit. Nhng truyn ngn y ca tôi ã c chn ng ngay trên t Sài Thành. Trong khi ó, tôi có mt ngi bn Cn Th, tên Lê Thc N, con mt in ch rung t cò bay thng cánh, trong lp cng rt thích vn chng và có ln ã cho tôi bit là ch có vit th qua li vi Nguyn Tin Lng, hi ó cha làm bí th cho bà Nam Phng Hoàng hu. Nguyn Tin Lng va thi xong bng tú tài Pháp trng Albert Sarraut Hà Ni và là con u ca mt nhân vt Pháp trong chánh quyn thc dân. Lê Thc N không p, ngi hi thp, trán trt và lng tôm, nhng da trng, mt p, rng rt u n. Ngi không p nhng Thc N c ngh mình là mt giai nhân tuyt th, nên i ng làm iu rt khó coi, bn bè ít ai thích. ã vy Thc N còn t ph mình giàu, sau này s hng ba phn gia tài, mt ca cha, mt ca ông bà ngoi và mt ca m (ã sng riêng). Nm t, Thc N thi rt Diplôme và b hc luôn nh ra Hà Ni tìm cách làm vn vi Nguyn Tin Lng. Thc N rt mn tôi và có tâm s gì u k cho tôi nghe, làm vic gì cng bàn vi các bn ca tôi nh Nh Hng, Nguyn Th Yn, và Nguyt lng gù. Vì b hc không có ý thi li Diplôme nên Thc N v Cn Th. Lúc y, tôi bng nhn c th ca Thc N. Thc N k cho tôi nghe là còn thy cái qung cáo dy vit vn làm báo ca cô NCM t Sài Thành, ã vit th xin hc, gi bài và nhn c bài sa. Tôi còn nh rõ nguyên vn Thc N vit: "Bch Vân i! Vân có hc hàm th vi cô NCM nào ó qung cáo trên Sài Thành không? Mình nghe là Vân có ghi hc ri! Th ý kin ca Vân ra sao? Mình không nói v tài và hc thc ca cô ta vì chc chn ây là ngi có hc nhiu, c c ln kim, tui cng trên 30 ri, không tr âu. Mà mình nói tht cho Vân nghe, cô NCM này không phi là cô âu mà là thy ó. Vân ngh sao nu ông ta không phi là cô? Mình không hc âu! S lm! Vn chng là mt th bùa chú mà do u óc ngi ham mê vn chng v ra, không ai xóa b c bng th bùa chú nào khác. Qua cách sa bài và ging trên giy, ông này dy gii lm y, ni nét ch cng rn mà mm mi nh v ca mt ngi chc ã tng hc ch Hán, sau i qua hc ch Vit. Vân i! Thc N không hc na âu! Vân mun hc thì c hc, bi vì Vân cha có ai là tri k, còn mình, mình ã chn anh Lng ri. Khi nào tht bi s hay, bây gi thì ang còn hy vng! Cn thn nhé, ngi bn yêu du ca ta i!". Chính tôi, tôi cng có ý ngh nh Thc N, nhng tôi vn tip tc hc và c ngh mình hc qua hàm th có gp ai âu mà ngi, có gì thì ngng không hc na là xong. NCM dy rt nghiêm túc, bài phê phán k

lng, dy tng cách dùng ch Hán vào bài vit và ý ngha nhng câu th ch Hán, ri ngh tôi nên hc ch Hán, hc làm th. NCM còn nhn xét cách vit vn ca tôi khá hay, ch thiu phn kinh nghim sng và phn c sách, c báo hàng ngày tip xúc vi trào lu vn hc trong nc và trên th gii... Th là tôi hc làm th thêm vi NCM. Tôi t bit mình không thích môn này và cng không có khiu, li thêm u óc tôi rt thc t, mà mun làm mt thi s phi sng rt am mê, m mng, yêu trng yêu gió, thích tri cao t rng, i ó i ây... Nhng th lúc nh tôi u c hng, nhng bây gi ln lên là mt thiu n, li là mt thiu n Vit Nam phi khép mình trong bao nhiêu l giáo gò bó, khó lòng làm c mt nhà th nh ý mun ca mình. Nên tôi có vit cho cô NCM là tôi không thích làm th, ch thích vit vn. Thi by gi trong Nam ch có mt t Ph N Tân Vn mà ch nhim li là mt ngi àn ông (cùng tên Nguyn c Nhun vi anh chng tôi ­ bút hiu Bút Trà ­ sau này). Ngoài Bc thì có t Ph N àm cng do mt s cây bút phái nam vit và ký tên cô này bà n. T lâu tôi ã nuôi mng vit vn nh nhóm T Lc Vn oàn mà tôi là c gi trung thành lúc by gi. Tôi cng không b sót mt tác phm nào ca các nhà vn Nguyn Công Hoan, Thanh Châu, Lê Vn Trng, và c nhóm Tiu Thuyt Th By. Nh vy tôi ã chu nh hng rt nhiu ca các nhà vn ngoài Bc lúc by gi, trong ó có c các àn anh, àn chú nh Ngô Tt T, Chu Thiên, Tn à, Th L ...Ôi! Tôi c tt c. Trong khi ó cha tôi cng ã iu tra v NCM khi i d các cuc hp ca Hi Trung Vit ái hu. Cha tôi nói, theo Hoa ng ­ mt cng s viên ca báo Sài Thành ­ thì NCM chính là Hng Tiêu, tên tht là Nguyn c Huy, ch bút ca báo và là ngi gi mc Tranh Xã Hi vi bút hiu Nh Hoa, mt cây bút ang ni ting lúc y, c nhiu c gi Sài Gòn cng nh lc tnh, min Trung mn phc. Cha tôi dn: "Con liu coi nu không tin thì ngh hc, ko ri có chuyn rc ri sau này". Nhng ri cha tôi li tip: "Nhng mình hc qua hàm th, có ai gp ai âu, mun hc tip hay ngh cng d dàng thôi". Th là tôi tip tc hc vi NCM. Tôi thy ông ta chm bài cho tôi rt k, ging v th rt hay. ã bit NCM là àn ông, nên mi khi vit bài gi i, tôi u rt cn thn. Cô em th sáu ca tôi tên Hnh, rt p và cng rt rn mt, ngh em em bài ca tôi xung thng nhà báo a cho NCM bit mt ông ta. Lúc ó, Hnh mi 14 tui nhng rt lanh li, nói là làm. Hnh ã gp mt ngi àn ông ngoài 30 tui ra nhn bài và nhìn em tht lâu. Hnh chào ra v và nói vi tôi: "Ông NCM mt mày quu quoi, có v khó chu lm. Thôi ch Hai i, ng hc na. Ch không thy ch Thc N b hc ri ó sao?". Nhng k thi ln ó, tôi và Nh Hng, cô bn thân có h hàng vi nhóm ông H-Mng Tuyt, ngi chung mt phòng, mt bàn, và c hai u rt. Khi làm toán, ngoài tri ang ma mà cn phòng li dt, chúng tôi ngi mi a mt góc. Nh Hng rt gii toán nên vit không ngng, còn tôi thì c i c li u bài không tìm ra li thoát. ã vy ông giám kho coi thi li c ngi nhìn tôi trân tri, thnh thong còn ng lên i xung ng bên tôi, cm tm th hc sinh ca tôi mà ngm. Ri tr li lên bàn ngi nhìn xung, ri i xung nhìn hình, c th làm tôi ht sc khó chu, nht là khi tôi vn cha tìm ra cách gii bài toán hình hc (tôi vn rt kém môn này). Ri tri ma, bài Nh Hng làm xong b t, chép li không kp ... Sau ó Nh Hng phi tr v Trà Ôn ôn li bài v thi k nhì. Trc khi v, Hng ghé chi vi tôi my ngày và c ý nói xa gn v mt ngi anh bà con tên Trúc Hà, ang dy các trng t thc và cng có vit vn làm th, cng tác vi ông H trên báo Sng. Cng vì vic tôi thi rt k 1 mà cha tôi không mun tôi hc vit vn vi NCM na, có thì gi tp trung hc li bài v thi k 2. Nghe li cha, tôi vit th báo vi NCM vì bn hc thi, tôi phi ngh tm lp "cô" dy và ch mt c hi khác. Va báo ngh thì vài ngày sau ó, các em tôi thy mt ngi àn ông n mc sang trng tay cm cây can ngi chm ch trên mt chic xe kéo c chy qua chy li trc nhà. Hnh chy li nép sau tm màn trúc nhìn ra và ch cho tôi: "úng ri, ch Hai i! Cô NCM ó! Hí hí!". Nhiu, cô em th ba bình lun: "Cô NCM này gan lì thit!". Tôi va thy s va thy vui vui trong lòng. (Sau này, khi ã thân, NCM mi nói cho tôi bit là do t u rt khâm phc vn chng ca tôi nên anh ã nh nhng ngi i phát báo ­ cha tôi t mua thng xuyên và tòa son cho ngi phát tn nhà ­ xem th mt mi tôi ra sao. H u nói tôi rt p. NCM lin t i tìm hiu và thú nhn là ã thng tôi ngay trong ln u bit mt). Cha tôi bit tin này càng cng quyt không cho tôi hc na. T ó, trên trang vn ngh báo Sài Thành bt u xut hin nhng bài th i loi nh th này: NHN AI T khúc 1 Yêu nhau mi bit vn là n Mn ting cn chi phi gp ngi Trng t bên tri

Hoa t bên ngi Trng trong không vt hoa ua thm Biu hin lòng ta vi ý ngi Làm bn l trên i Non xanh xanh Nc xanh xanh Nc nc non non bit my tình Mi mòn ngày sáu khc Trn trc trng ba canh Nh ai nào bit ai thng nh Ch nng riêng ai mt khi tình Non xanh xanh Nc xanh xanh NHN AI T khúc 2 Gió khóc mây kêu khp bn b ôi vai mt gánh nng n ng làm hoa trc gió Làm con oanh gi cái xuân v ng làm hoa trc gió Làm con quyên gi i nghe Bin Manche mc k ua tài li Bin hc mong em hc c ngh Em yêu ch lm Ch bo em nghe T ng tân hc bc ra i Mc p n sang bit my ngi Mong em ch chng mong em vy Ch ch mong em chuyn vá tri Non thm thm, bin khi khi Mây su sông thm khp ni ni Em i! Ráng hc cho ra v Hc mt thay ai, em hc mi. N.C.M NCM làm nhiu bài th liên tip ng trên báo (tôi chép li tt c là 25 bài), còn chiu nào thì cng ngi xe kéo chy qua nhà. Nhà tôi trên ng Lareynière (bây gi là ng Trng nh), ch cách trng Gia Long chng my trm thc, nên tôi i hc hay v nhà u i b, mà kh thay dc ng nht là vào bui chiu, trc các cn ph, nhiu thanh niên, hc sinh có, công chc có, c ra ng ch coi tôi i qua vi chic xe kéo ch ngi àn ông chy theo, nên tôi thy khó chu và vit th than phin, yêu cu ng làm nh vy na, NCM cui cùng ành nghe theo. Anh còn gi th xin tôi cho gp mt nói chuyn, mi tôi i chi vn Bách Thú..., tôi u t chi. Sau ó trên báo Sài Thành thnh thong có nhiu hôm mc Tranh Xã Hi b b không ai vit vi li cáo li tác gi Nh Hoa ang b bnh. Nhng tin này cng có làm tôi phân vân lo ngh, ri t cho mình có li. Tuy vy tôi vn nghe li cha, không liên lc vi NCM qua th t na. Nhng bài th trên báo li bày t ni lòng mt cách khác. Chng hn có bài: HI NGI BÊN NG ng ra Hà Ni bao xa? Anh i, ng li cho ta hi cùng. Dù cho muôn núi ngàn sông, Núi rào sông ón cng không ngi gì. Lòng ta ã quyt tìm i, Thì xa xôi chng khác gì tc gang. ng ây lên bóng thái dng, Anh i, cho bit có ng lên không? Cao mù cao mút ngàn không Dù i không ti nhng trông thy thng i lm cnh au thng Có ngi không thy, có ng không qua

êm ngày git l nh sa Khóc ai mà li hóa ra khóc mình Ai lên ta hi ông xanh Bày chi lm cnh thng tình n au. Trong giai on này NCM làm th nhiu lm, bit th nào tôi cng c. Nào au nng không làm vic c, nào rch tay ly máu ã bao phen, th vit va gi xong gi ngn èn... Tôi c tt c nhng ành im lng. Tht tình lòng tôi cng xúc ng, khi thy mt ngi tài hoa, ni ting, li si mê mình nh vy. Nhng tôi còn quá tr, li còn ang i hc, gia ình l giáo, làm sao tôi dám ón nhn tình cm này? Tôi ch thy va thng xót va n nn ã vô tình gây ra chuyn au lòng nh vy. Thy làm c my chc bài th mà tôi vn không nao núng, chc NCM ngh tôi b áp lc ca cha tôi, bèn thay i chin thut không khóc than trên báo mà tìm n gp cha tôi trình bày mt chuyn có li cho tôi và xin nhn tôi làm em gái. NCM nói gn ây có mt góa ph, trc kia là v mt ông tham tá làm tòa s di Lc tnh, còn tr cha quá ba mi tui, thuc vào hng p mà li giàu nht tnh lúc by gi, lên tìm ông Nh Hoa (cng chính là NCM) và ngh s b tin ra cho Nh Hoa làm mt t báo hng ngày, bà ta qun lý và hai ngi s i n hôn nhân. Vì có chuyn này nên NCM trình bày vi cha tôi là t nay s ch xem tôi nh em gái, nu nhn li ngi àn bà kia thì bà ta s cho tôi i du hc. ó cng là ln u tiên NCM c chính thc gp và trò chuyn riêng vi tôi, sau khi nói chuyn vi cha tôi và c cha tôi cho phép gp tôi. Lúc ó tôi rt run, còn NCM có v xúc ng lm. Anh ln hn tôi 13 tui, vào i ã hn 10 nm, thân t lp thân, ln li cng nhiu, nhng trc tôi, anh lúng túng thy rõ. NCM thú tht là rt thng tôi, nhng hoàn toàn không mun tôi phi kh tâm gia tình và hiu, v li hin nay trong làng báo có my ng nghip ang công kích NCM và khen tôi can m dt khoát mt chuyn tình th mng nh vy. Trong lãnh vc vn chng, nhng chuyn tình nh th xa nay không phi không thng xy ra. Bên Pháp có Victor Hugo vi Juliette Adam yêu nhau và giúp nhau trong s nghip vn chng, Anatole France vi De Caillavet cng là ôi bn yêu nhau vì tài, mn nhau vì s nghip vn chng. Alfred de Musset vi George Sand, chuyn tình th mng ã li cho i bao tác phm tuyt tác. Sau ó NCM tip tc nói chuyn vi cha tôi rt lâu và ha s yên cho tôi hc thi hc k 2, trong thi gian này s tìm hiu chuyn bà tham tá góa chng và nhng ngh ca bà. Và NCM ã gi úng li ha ba tháng không ngi phch c trên xe kéo chy qua chy li trc ng Lareynière na, nhng thnh thong trên báo vn có nhng bài th Nhn ai bày t tình cm sâu m và chân thành gia mt ngi nam và mt ngi n, khi thì ký NCM khi li ký mt bút danh khác, chc anh tin tôi c s hiu. Cha m tôi cng tm yên lòng không ý nhiu v chuyn tôi vì vn chng mà không th quên NCM. Cha m tôi bit tôi là a con có hiu, là ch c ca mt by em, nên ra sc sn sóc chiu chung tôi tôi hc vì cng gn ngày thi ri. Lúc by gi tôi cng c nhiu ngi theo ui, toàn là nhng thanh niên con nhà giàu có, chc phn trong xã hi ý và ng li mun cùng tôi kt hôn sau khi tôi thi xong dù u hay rt. Trong khi y có nhiu ngi k cho m tôi nghe là NCM có ting là ngi tt, thng hay giúp anh em, có khi em c gia ình mt ngi cùng quê tht nghip v nhà nuôi cho n khi tìm c vic làm. Vn là ngi có lòng tt, thng giúp ngi nghèo, không thích làm bn vi ngi nhà giàu mà ch chn nhng ngi thiu thn cn giúp , m tôi nghe k v NCM nh vy thì cng có ý n nang, nhng ngt vì m tôi không tin mt ngi àn ông ã ngoài ba mi mà li cha có v con nên thng dò hi v chuyn này. Cng có ngun tin cho bit NCM ã có v con, iu này càng làm m tôi thêm lo ngi và không ng tình chuyn NCM theo ui tôi. Ba tháng NCM cho tôi hc nhng tht s tôi có yên tâm mà hc chút nào! Nhng ngi mn m tôi âu mà lúc này hin ra quá nhiu. Ngoài Trúc Hà mà Nh Hng ã gii thiu ra, còn có con mt ông tnh trng Lc tnh xin cha m i hi tôi. Ri thì quanh xóm cng có nhiu gia ình có con hc các trng nam nh Chasseloup Laubat, Pétrus Ký... cng n gp m tôi dò hi v gia ình và ng ý ci tôi khi con h ra trng và c b làm âu ó. Riêng Trúc Hà thì ngày nào cng i ngang qua nhà tôi và nhìn qua bc màn trúc mà phía sau là mt phòng ln mi chiu tôi dy a em trai th by ang hc Chasseloup Laubat hc. Ri tôi nhn c mt bài th ca Trúc Hà: Mi bn i ngang trc ca nhà Di rèm trông thy bóng tiên nga Nhìn ai nào bit ai nhìn li Ch kh cho mình li thi qua L d nhiên tôi không tr li. Sau ó mt tun, Trúc Hà n gp cha tôi và t vn xin ci tôi, nói rõ vì cha m cht ht nên Trúc Hà phi t dn thân n trình bày vi cha tôi v công vic làm hin nay, v nhà

ca, bà con... Hà Tiên. Hôm y cha tôi t chi ngay không cn hi ý kin tôi vì cha tôi thy Trúc Hà quá yu tng. Sau này qu tht th. Trúc Hà ci ch Thng, mt ngi bn trong nhóm ông H-Mng Tuyt, cha c my nm thì anh ã qua i. Vì có chuyn Trúc Hà i hi tôi, nhiu ám khác cng cho ngi mai mi. Cha m tôi u t chi, nói tôi hc và thi xong ã. Bit chuyn nhiu ngi mun xin ci tôi, NCM rt lo ngi nên tip tc làm nhiu bài th ký tên khác ng trên báo Sài Thành. K thi th 2, Nh Hng u c ba bng Diplôme, Brevet Elémentaire và Brevet D'Enseignement, còn tôi li rt, vn vì môn toán. Cha m tôi hi bun v vic này nhng không ry la tôi vì trong thi k này tôi không h liên lc th t gì vi NCM c. Bng mt hôm NCM lên gp cha tôi và nói là chuyn ca bà tham tá nào ó không xong, vì bà ta quá tham lam khi bàn công vic làm n, li không h tin NCM có th quên tôi. Ln này NCM nói là s kim thy dy toán cho tôi hc thêm thi li, khuyên tôi vô Gia Long hc li lp t nm sau thi. Nhng tôi không mun hc li trng, v li tôi nói chuyn hc hành ca tôi hãy t tôi tính toán. Tôi tr vô trng Gia Long gp bà Saint Marty là hiu trng. Bà rt thng tôi vì tôi dy bà hc ting Vit, bà thi u bng th hai và ang hc thi bng ba. Bà ã khuyên tôi c li lp. Tôi nghe li ghi tên li lp, nhng vô hc c hai tun tôi thy hc th này thì tôi không th gii môn toán c. Các môn kia thì tôi ch cn nhà ôn li, còn toán thì phi tìm thy hc thêm. Gia lúc này NCM bng có mt ngi hc trò mà ngày trc ã hc vi anh trng t thc Nguyn Phan Long, bây gi i Pháp v vi bng c nhân toán, tên là Vita (ly tên mình là V vi tên v là Tâm ­ cng hc Gia Long ra trc tôi mt nm). NCM trình bày vi cha m tôi Vita n dy toán cho tôi mi ngày mt gi và dy sut cho ti ngày tôi thi k 1. Chuyn tin nong NCM s chu. Cha m tôi phân vân v chuyn tin thì Vita nói xin ông bà yên lòng , con mà i Pháp c cng nh thy con (tc NCM) giúp lúc ban u. Mi chiu Vita u n dy tôi, t ba n bn gi. Trong lúc này NCM mi tun lên thm tôi mt ln vào ngày th nm là ngày mà Vita ngh. Khi NCM n, lúc nào cng có m tôi ngi trên b ván gn salon, làm b cm cúi may nhng tht s là nghe chúng tôi nói chuyn. Có mt ln NCM n gp lúc m tôi ang lên cn suyn nhng vn ra nm trên b ván. NCM thy vy lin hi: - Hôm nay má không c khe à? Tôi tr li: - Má lên cn suyn. - Vy lâu nay má ung thuc âu, thuc Nam, thuc Bc, hay i bác s? - Má ung thuc Bc, mt ông thy quen ca gia ình em. Mi khi em au, em cng ung c hai, ba chc thang. NCM nghe vy lin nói: - Vy là ông thy này không gii hoc không chuyên v bnh suyn ri. Anh có quen ông thy cha bnh suyn rt gii, nu má cho phép thì anh s rc ông ta lên coi mch cho má. M tôi nghe vy lin lên ting: - Thôi, bác không dám làm phin cháu. NCM lin nói: - D có chi mà phin, bây gi con v i rc lin. M tôi không cn kp, nên khi NCM i ri, bà th dài: "Nó kim chuyn ngoài sân ln vô bp ó". Tôi không rõ là m tôi khi nói câu y ã ci thm hay tc gin. úng hai gi sau, NCM a ông thy n. Ông thy này bt mch cho m tôi rt lâu ri kt lun: "Suyn quá lâu ri, không cha ngay gc bnh mà cha b thì b nng hn là phi ri!". NCM ly toa thuc i b, dn sau khi ung ba thang NCM s rc ông lên bt mch li. Dù mun hay không thì vic làm ca NCM cng c m tôi ng ý, vì trong thâm tâm m tôi ã cho là ông thy thuc

mà cha tôi gi là thy thuc gia ình vn không gii, ch cha tm bt mà không lành hn. Ngay nh con em th nm ca tôi tên Nhn, mi ln bnh cha tôi rc ông ta n bt mch cho toa thì nó không bao gi i ht thuc mà nói vi tôi: "Em bc cái toa ca ng trong túi my ngày là lành bnh lin. S quá mà lành ch em âu có ung!". M tôi ung ba thang ca ông thy mà NCM em li, ht lên cn suyn, ngi dy n ung c, và ln sau khi NCM n thm tôi thì m tôi li ra ngi trên b ván vi ô tru và quyn sách ông Châu Lit Quc. M tôi nói vi NCM: - Ông thy mà cháu a n cha cho bác ó gii lm, nhng tin thuc chc mc. Tn bao nhiêu cháu bác gi li cho cháu. NCM nói, mt nghiêm trang: - Tha bác, tin bc có là bao, hung chi ông thy này ngoài Trung vào cha có khách, con giúp ông ta cng nhiu, bác ng ngi. Th là trên con ng tin dn vào s chp thun chuyn hôn nhân ca chúng tôi sau này, NCM ã chim c mt phn cm tình ca m tôi, nhng m tôi không bao gi tôi thy là m tôi ã bng lòng hay ã có chút cm tình vi NCM. M tôi lúc nào cng nói, nét mt không vui: - Dù sao con cng còn nh và còn nhiu ni xng áng, thng chi ngi quá sành sõi, cuc i ca con sau này s kh nhiu hn là sung sng. Con là ch c, nu hôn nhân ca con tt p, may mn, thì các em con g ci cng d dàng, con . M tôi nói nh vy là buc tôi vào mt trách nhim rt ln. H tôi gp chuyn hôn nhân trc tr thì các em tôi khó có chng! Nhng tôi ngh, ch em mi a có mt s phn khác nhau, âu phi nh m tôi ngh. M tôi nói tôi ch nghe ch không dám có ý kin, vì chuyn âu còn có ó kia mà. Lúc ó là vào cui nm 1934. Mt hôm NCM n thm tôi khá bt ng, không phi vào ngày th nm nh thng l. Vô ca gp ngay m tôi ang ngi trên b ván phòng ngoài, NCM lin hi: - Bác tht khe cha? Bác có cn con mi ông thy thuôc hôm n ti xem mch li không? Vì mai con có công vic phi i à Lt mt thi gian. M tôi nói: - Bác nhiu ri. Bác vn còn gi cái toa ca thy Nm cho, khi nào tr tri thì ung vài thang. Cháu i à Lt làm gì? NCM nói: - Nhà báo phi i xa mi kim c tài vit, bác . Lên à Lt khí hu tt, con li có nhiu bn bè trên y. Lúc này con thy mt nhiu, nh lên ó ngh mt thi gian và xem có gì vit không. Gp tôi, NCM cng nói s i ngh à Lt ít lm cng vài tun. Trên ó anh có bn bè ông và c gi mn m cng sn lòng mi anh n nhà chi. Nhà h rng rãi, có vn hoa, chung nga, ry cà phê... Phong cnh hu tình, bn bè yêu mn cng nguôi ni lòng phn nào. NCM hi tôi v cách dy ca thy Vita và nói: - Vita dy gii lm, vì Pháp mi v cha kim ra trng, nên anh nh lên ây dy em. Anh nói thêm dm phút na ri ng lên ra v, dn tôi: - Anh phi i gp, không gp ba c. Ba v em tha giùm anh. Khi nào v anh s ti thm ba má và em. Ráng hc nghe cha? My hôm sau trên mt báo Sài Thành ã có ngay bài ca NCM, ký tên Hng Tiêu, ng mi ngày. Anh vit v à Lt, t phong cnh luôn luôn kèm th, có khi có th ca các bn cùng ha. Bn ca NCM toàn là giáo s, giáo viên, công chc... H i chi khp ni, mi ln i là mt ln có th, có bài t cnh, nói v các sinh hot à Lt. Cha m tôi và tôi qua báo ã theo dõi c vic i ng ca NCM. Còn c gi thì rt thích nhng phóng s ca NCM mi khi anh ri Sài Gòn i vit âu ó. Có ln anh i Phnôm Pênh cng vit c rt nhiu bài và gy c khá nhiu bn bè bên y.

Hàng ngày i làm v, cha tôi thng em t Sài Thành ra c bài ca NCM. Cha tôi rt phc cách vit vn ca Nh Hoa khi vit mc Tranh Xã Hi, còn nhng ln NCM i xa vit phóng s thì cha tôi u theo dõi. Tôi bit thâm tâm cha tôi nhìn nhn Nh Hoa có tài và là mt trong nhng cây bút ni ting nht lúc by gi. Mt hôm cha tôi i hp Hi Trung vit ái hu v, nói vi m tôi và tôi: - Hôm nay có ngi va nhc cha nh là nm 1925, khi con ra hc ti nhà bà ngoi thì Hng Tiêu có vô Tam Quan xung tn nhà gp cha bàn v phong trào chng thu cao và tìm nhng mnh thng quân b tin giúp nhng ngi hot ng trong bóng ti. Lúc ó Hng Tiêu n nói hot bát, lanh li, c ch t nhiên, tng mo phng phi, rt d gây cm tình vi mi ngi... Cha tôi nói tip là trc kia cha cng có góp phn trong phòng trào ca ông Phan Thành Tài nhng ri công vic b, nh anh em thng tình không khai, che ch vì có m già con di. Vì ch hiu mà cha phi i làm gì nh th này, và bây gi thì vì các con nên không th làm gì c hn là thc hin bn phn làm cha làm chng. Kt lun, cha tôi nói: - Cha cng rt mn Hng Tiêu, nhng trong cnh này cha không bit làm sao. Con là con gái mi ln, Hng Tiêu thì quá tng tri. Sng vi mt ngi quá tng tri nh vy, liu con có hnh phúc không? Ch cha thy my chc bài th ca nó cng có tình có ngha và thành tht lm. Thì ra cha tôi cng c không sót bài th nào ca NCM! Tôi nói: - Nhà th mà cha. Nhng Victor Hugo hay Alfred de Musset, Lamartine, có ai bc tình bc ngha bao gi. H ly mi tình y cng c s nghip vn chng ca h và cho i nhng bài th kit tác cho ti ngày nay không cây bút nào vit ni. La lac ca Lamartine, Aimer ca Alfred de Musset, L'enfrant ca Victor Hugo t th k này qua th k n vn là nhng tuyt phm. Nghe ging tôi có ý bênh vc NCM, cha tôi bèn chm dt câu chuyn bng cách hi tôi sp ti tính sao, có mun hc thêm na hay không. Cha nói: - Cha có th lo cho con hc thêm n ni n chn mà. Hc Pétrus Ký hay Chasseloup Laubat gì cha cng lo c. Con là a con u nên l em s noi theo gng. Nhng iu tôi lo nht lúc y li là sc khe ca m tôi. M tôi b suyn nng mà khí hu Sài Gòn li không có li cho bnh này. Tôi hc vi Vita mi chiu mt gi v môn toán, hc xong tôi xung bp ph lo ba cm ti, có khi tôi i th vin mn sách v c. T khi hc trng Gia Long mi tun tôi u i th vic mt ln và mi ln mn v hai cun sách c. Tôi thng i mt mình, i xe kéo ca ngi quen u trc nhà, h rt t t vi gia ình tôi vì m tôi mi ln có gi chp là em c mâm thc n ra tng h. Ngoài ra tôi còn dy thêm cho em trai th by ca tôi là Lê ình Hi ang hc Chasseloup Laubat, i ch mua sm vt dng cho gia ình... NCM i à Lt, không h có th t riêng cho tôi và mãi n Tt mi tr v, lên chúc Tt cha m tôi, nói chuyn vui v vi tôi và các em tôi, a bao lì xì cho tng a. NCM nói rt lâu vi cha tôi và luôn nhc tôi phi hc u ba bng cp vi th hng cao nh Nh Hng. Anh nói: - Em không th thua ai c. Sau ln thm Tt, NCM li i công tác nhiu ni, lên Phnôm Pênh gp các bn hc c và c ng cho báo Sài Thành, ri vit bài k chuyn ngi Vit sinh sng Phnôm Pênh nh th nào. Sau Tt, tôi hc rút và lo vic np n, liên lc vi các ch bn ang hc trng làm n và hi thm các tin tc quan trng có liên quan n chuyn thi. Vic np n thi cng có phn rc ri. n thi Diplôme thì trng Gia Long nhn, nhng n thi hai cái bng Brevet thì bà hiu trng Saint Marty thng tôi n th vn nht nh không nhn. Bà còn nói: - Ti bây hc chng trình Vit thì thi Diplôme c ri, thi Brevet là giành bng cp ca các trng Pháp. Vì vy tôi và mt ngi bn na phi xung Tòa ô chánh xin chng nhn thi hai bng Brevet. Trc khi tôi thi mt ngày, thy Vita n ôn bài v cho tôi và chúc tôi thi u. Thy nói khi thi xong c ba bng thy s lên mng tôi, bây gi nhân lúc rnh thy s a ch Tâm, v thy, v thm bà con hai bên. Thy V khi hc bên Pháp có vit th tìm bn VN, nên quen ch Tâm lúc y ang hc Gia Long, hai bên

cha m không hay. Bây gi c hai u có s nghip nên v quê ra mt cha m. NCM cng lên thm và chúc tôi thi u c ba bng nh Nh Hng trong k thi nm ngoái. NCM nói vi tôi là anh cng ang lo mt s giy t và nh ngi giúp xin ra mt t báo hng ngày, ch c làm cho Sài Thành s chng d d chút nào. M tôi nghe vy lin nói: - Ch làm bao nhiêu lo nuôi bn bè by nhiêu, không n nn là may còn âu mà d. NCM nghe vy nhìn m tôi ra v cm n vì hiu hoàn cnh và tính tình ca anh. My hôm sau tôi nhn c giy gi i thi, thi Diplôme ti trng Gia Long và thi Brevet c hai bng ti trng Pétrus Ký. Vit n ây tôi bng nh ti mt chuyn tht bun ci và tht tr con. S là trc ngày thi Diplôme, mt tôi bng nhiên mc mt cái nht to bên má trái, khin gng mt ang p bng b méo mó, nhìn vào gng thy mà bun. Cha tôi bit tôi rt âu su nên bng mi cách giúp tôi làm cái nht y xp. Thôi thì cha tôi xung Ch C vào các tim thuc Bc mua loi thuc dán c bit v dán, ri xoa du, ri p nc nóng cho nó tan bt. Nhng làm gì thì làm, cái nht vn không v, c sng húp, và c vùng má b en sm. Cha tôi lo tôi b cuc thi. Vi con gái mi nm là thêm mt tui ln bn! Sáng dy tôi thy mình quá vô lý, nên lò mò ly giy t và mc áo i thi. M tôi thy vy rt mng, òi kêu xe cho tôi i, tôi nói ây n trng Gia Long i xe làm gì, ri ra i trc s nh nhõm ca cha m tôi và s vui mng ca các em. Sau khi làm các bài thi, tôi bit tôi s u phn thi vit, nên chun b vô vn áp. Ln thi ó tôi u cao: mention Assez-bien (hng Bình th). Thi xong bng Diplôme, tôi li chun b thi hai cái bng Brevet t chc ti trng Pétrus Ký. Vô môn u, lun vn và chính t, tôi gp bà Ventournouz, thy c ca tôi khi tôi hc t Gia Long. Gp thì gp ch ai dám chào hi. Bà giáo s này khi dy tôi thng tôi lm. Nhng ngày Ch nht bà kêu tôi n nhà chi nghe bà k chuyn x Corse quê hng ca bà. Hc sinh trng Marie Curie có nhiu ngi là dân Vit Nam, ch có vài cô m thôi. Có my cô Vit Nam ngi sau lng tôi khi nghe bà Ventournouz c bài chính t thì lc u vì có nhiu ch bà c ging o Corse h nghe không rõ. Tôi thì quen nghe ri nên không ly làm l, bài chính ta không h ly mt li. Thi cái bng này tht vui vì phi bit âm nhc, bit v, bit may c b qun áo ­ riêng môn âm nhc là thí sinh các trng s nht. Kt qu làn thi này, tôi u c hai bng Brevet Elémentaire và Brevet D'enseignement Supérieur cng vi mention Assez-bien. Ln thi nào cha tôi cng i coi kt qu, ng ch c my gi ngoài sân trng vi ám hc sinh. Bun ci là bà hiu trng Saint Marty ca trng Gia Long, khi xin bà ký cho tôi i thi Brevet thì bà không ký mà còn ry la là bn tôi i giành bng cp ca hc sinh trng Pháp, nhng n khi có kt qu thì bà li lái xe n trng Pétrus Ký xem hc trò mình u my a. Thy hai a hc trò ca mình u u c, bà sung sng lên xe ra v. Ln thi này tôi ã làm cha m tôi vui mng, nhng cha tính tôi có hc lên na hay không. Khi c cha tôi hi ý kin, tôi nói sc khe tôi kém, hc lên na e chu không ni. V li hc Pétrus Ký thì phi i xe kéo hàng tháng, tn kém nhiu cho cha m. Tôi nh kim vic làm hay xin i dy các trng t. thi bui y, có nhng bng cp nh tôi thì kim vic làm rt d, có th giúp c cha m phn nào trong vic nuôi các em n hc. Trong lúc tôi còn ang phân vân, thì m tôi bng ngã bnh. Mt bnh gì ó ch không phi suyn, có l vì suy nhc thái quá. M tôi là mt ngi ni tr gii, lo ht mi vic nhà, nu nng ngày hai bui, may vá áo qun cho con cái, dn dp nhà ca, vic gì m tôi cng t làm mi va ý, vì tánh khó nên rt khó tìm c ngi làm va ý. Nm ó may sao có ngi gii thiu mt ch bp gii nên cng phn nhc mt cho m tôi, vy mà ln này m tôi li au nng. Kh ni là m tôi không chu i nhà thng hay i bác s, c nm nhà mi ông thy thuc Bc ca gia ình n bt mch b thuc. Tr tôi ra, ai sn sóc m tôi cng không bng lòng. Mt tháng tri nh vy m tôi nm có khi mê man, vic ra ráy, thay áo qun, cho ung thuc... u do tôi lo. Các em tôi không a nào giúp c vic gì. Tôi lo s không bit có phi vì chuyn ca tôi và NCM ã khin m tôi phát bnh chng. Khi tôi t ý này vi cha tôi thì cha tôi nói: - M con yu quá, do sinh nhiu ln. Mà bit âu cng có th vì m con lo ngh nhiu v chuyn ca con. Nghe cha nói th, tôi lo lm, nên có ln tôi vit my ch dn NCM ng lên vì m tôi au nng. Lúc y NCM ang i các tnh qung cáo cho báo Sài Thành, không có nhà.

Tôi sn sóc m tôi sut mt tháng tri nh vy m tôi mi bt dn, ngi dy ri n ung li c. Mt hôm tôi ang ngi c sách phòng trong thì nghe m tôi hi em tôi: - My lúc nay NCM có ti ây không? Em tôi nói: - Anh y i âu ri không thy n. Nhng thnh thong thy cha tôi c bài vit ca anh vit v các tnh âu âu con không bit. M tôi làm thinh, không hi tôi v chuyn này, nhng m tôi thng tôi lm. Thy cách tôi nuôi bnh m tôi và sn sóc tng li tng tí, ngi sut t sáng n chiu trong phòng ti, m tôi rt thng. Mt hôm m tôi hi: - Gn ht ngh hè cha con? Con có nh ghi tên hc na không? Tôi thng thn tr li: - Con không hc na âu m. Con nhà, khi nào m tht khe, con s kim vic làm giúp các em hc cao hn con. M tôi th dài không nói gì. Khi m tôi khe c my tun, i ch Sài Gòn c, m tôi mua hàng vi v nói là thng tôi thi u, và nu tôi có i làm thì s có áo qun p. Ri m tôi nói vi v ngm ngùi: - Con gái thì dù có hc n âu ri cng phi ly chng, mà ly chnbg thì âu còn vi cha m na! Tôi cm ly tay m: - Con còn lâu mi ly chng. Ti em tôi ng gn ó cng nói: - Ti con cng vy ó m. M tôi ci nói vui v: - Nh vy ngi ta li nói là các con ca m chng! Em k ca tôi là Nhiu tánh hay ùa gin lin nói: - Gì mà khó chu vy? Cái gì cng nhm vào các cô gái, còn my ông àn ông thì sao? Con gái chng thì àn ông v. My m con ang vui v nói ci thì tôi bng nghe chóng mt. Tôi nói: - Con phi vô trong nhà ngh mt chút còn xung ph ch bp nu cm. Hôm nay hình nh ch y làm nem nng ó m. Cha con i chi tennis v thì ba cm s xong và ngon lành lm. Nhiu nói: - My hôm nay ch mt nhiu ri, em xung ph cho. Ch lên ngh i. Mt ngày Ch nht tht vui v và ti ó ch em tôi kéo ra trc sân ngi chi n khuya. Khi vào i ng, Nhiu cht ghé tai tôi hi nh: - Mà tht s ch không yêu anh NCM ch? Tôi im lng i v phòng mình mà con tim bng nghe nh ang b ai bóp cht. Trong bóng ti, tôi nm nghe bên tai mình c vang lên câu hi ca cô em gái: - Mà tht s ch không yêu anh NCM ch? Ri tôi thao thc nh li ht bài th này n bài th khác ca NCM: Gió lt sng sa ngn nn m

Trm chiu tâm s ri ng t ng trong gang tc, tri ôi ngã Tình nng non sông, giy mt t Vn cúc gió lng hoa nép mt Non thn mây khut khách ng m Hi ngi tri k hay chng tá Có bit lòng ai ni i ch... Nhiu nht là nhng bào vit cho tôi in trên báo ch không gi, mà NCM bit th nào tôi cng dc. Nhng bài th này NCM vit lúc i à Lt hoc các tnh khác, ly s gp bn bè làm vui. Trm ly tri xanh ch ph phàng Muôn nghìn au kh dám t nan Dn ng ch quét xong gai góc bc em i c nh nhàng Tình ái xa nay vt th nào? Bây gi mi bit nó ra sao! Yêu em, yêu lm nên ham sng Sng dìu em cái bc u Vn nhà thi l bc trâm anh âu dám nh ai thói bc tình Rìu búa nga vng li trách móc á vàng không lt d inh ninh... n khi quá mt mi, tôi mi chp mt c và sáng ra không dy ni. Trong gic ng mê mt y, tôi m màng nghe m tôi nói: "ng kêu ch con dy. Chc nó mt c tháng vi m, c nó ng thêm i". Nhng n tra tôi cng không dy c. Khi cha tôi i làm v nghe nói tôi không dy c thì lo lng nói: - Nó b bnh ri! i mi thy Nm i. Nhiu lm bm: - Li thy Nm! M tôi nói: - êm qua ti nó ngi ngoài sân lâu quá, chc nó b trúng gió ri. Có l ch có Nhiu bit là tôi sut êm qua ã ngh n NCM, nên bây gi không dy ni, ri Nhiu t trách cng ti mình, nhc làm chi, có khác nào bi ng tro tàn... Nhiu nói mt mình khi i qua i li bên ging tôi: "Không phi ng tro tàn âu, than vùi trong tro ó!". n chiu cha tôi i làm v, tôi vn nm mê man. M tôi gi dy n cm, tôi vn không nhúc nhích, s u thì nóng nh la, hai chân lnh ngt. Li mt êm làm cha m và các em lo s. Qua ngày th ba thì cha tôi không chu c na, cha tôi ngh chc là tôi nh NCM vì t ngày m tôi au, tôi không h nhc n tên NCM, còn t v ra vui v cho m mau lành bnh. Sáng hôm sau, trc khi i làm, cha tôi dn em Hnh: "T nay n chiu không có NCM lên thì úng nm gi con xung nhà báo mi anh lên cho cha bo, có chuyn". C ngày tôi vn nm mê, n nm gi em Hnh xung tòa son báo Sài Thành thì thy có mt mình NCM ang ngi sa mt ng bài. Thy Hnh, anh git mình nh bit có iu không lành. Anh hi: - Có vic gì vy em? Hnh nói: - Ch Hai au li bì bn hôm nay ri, ba biu em i kim anh. Lúc ó là gi các cây bút lc c n lo bài v cho t báo ra ngày mai. Chc NCM ang vit Tranh Xã Hi. Hnh nghe anh dn mt ngi nào ó: - Nu anh v không kp thì ng vit th anh bài Tranh Xã Hi. (ng ây là nhà báo Jean Batipste ng). n nhà, NCM vô phòng khách ngi nói chuyn vi cha tôi, hi thm m tôi my câu nhng m tôi không

tr li. Ch cha tôi cho phép vô thm tôi, anh mi dám ng dy i theo và nhc cái gh bàn hc ca tôi xa xa phía di chân, ngi nhìn tôi mt cách lo lng. Sau ó, theo Nhiu k, anh i ra ngoài và xin phép ra v sáng mai em thy n. M tôi nghe vy toan phn i nhng cha tôi nói: - Thì mình c NCM rc thy, ch mình có bit ông thy nào khác thy Nm âu. Mà thy Nm thì sáng hôm qua ã chy, lc u ri. Ba bn hôm sau tôi tnh li ri ngi dy n ung c. Tôi khe nhng m tôi li lo vì thy câu chuyn ã i chiu: Nào NCM lo rc thy dy tôi hc u ba bng cp, nào NCM khng khng òi cho tôi i du hc, nào ha vi cha m tôi không lên thm thng na mà lo làm n ch không b i khp ni mà không bit là i âu... NCM không làm gì trái ý cha m tôi c nm nay t ngày a Vita lên dy tôi hc, và ch lên thm tôi mt ln khi tôi thi u. Tôi dy và tip tc công vic nh mi ngày, ph làm bp, chiu thì i th vin i sách mi tun mt ln. Không có bn bè gái và càng không nhn c th t ca Thc N hay Nh Hng, ngha là tôi không làm gì cha m phi kim soát. Lúc này cha tôi có mua mt quyn sách bng ting Pháp dy yoga và cng dy cách cha bnh qua thôi miên. Tôi c sut ngày và tp nhiu môn sách dy t cha bnh. Tôi c dùng cho ht thì gi, ngày c êm c thc hin các cách dy trong sách, quên NCM. Trong mt ln NCM n thm tôi trong khi tôi nm bnh, tôi nghe anh nói vi cha tôi là anh ang tìm mt ngi tht xng áng, con nhà t t a n gii thiu vi tôi, nhng ngi nào cng nói: - Anh yêu ch y nh th và ch y cng yêu anh nh th thì ai mà chu, anh làm chuyn mt công. Anh nên nh ngi có uy tín nói cho hai bác hiu hoàn cnh ca anh, ông bà tha thun, nh th có l hay hn. Tht s anh vn còn yêu ch Bch Vân quá mà! Ri khi cha tôi i hp Hi Trung Vit ái hu, ông Phan Bá Lân mi cha tôi ra nói riêng: - Tâi nghip Hng Tiêu, lúc này c vng tòa son luôn, thnh thong tôi gp thì nói không bit làm sao thuyt phc bác gái chp nhn vì bác gái nghe nói Hng Tiêu ã có v con. S tht chuyn này không phi khó gii quyt. Hng Tiêu vi ngi àn bà ó là mt s bt c d, anh em ngi Trung ai mà không bit câu chuyn áng bun ci này. Nhng nu Hoa ng hay Thiên Trà nói, bác gái s không tin âu. tôi ngh th ai bit rõ u uôi gc ngn nói có chng có c thì may ra bác gái mi chu. V nhà, cha tôi suy ngh ri quyt nh c hi thng NCM, không cn dò hi ai làm gì, vì NCM là con ngi trung thc, nóng ny, nói iu gì là có iu ó, cng nh nói là làm, không bày iu t chuyn hoc làm mà li cho ai. Trong làng báo ai cng bit tánh NCM. Th là cha tôi cho gi NCM ti. Thy anh, m tôi ng lên nh b i thì NCM nói: - Xin má ngi cho con tha chuyn. M tôi nói, v mt không vui: - Chuyn gì c nói vi ba con Vân c ri. Cha tôi m li trc: - Hôm qua tôi i hp trên Hi Trung Vit có gp Phan Bá Lân. NCM nói: - D, con cng có nghe anh Phan Bá Lân k. Hôm nay con n ây tha rõ nhng iu hai bác cn bit v con. Con tht tình yêu em Vân, nhng vì i con trong lúc chân t chân ráo bc vào Sài Gòn, gp nhiu chuyn may cng có mà gp mt chuyn ri khó g cng có. úng là con có n vi mt ngi àn bà và ã có ba con vi ngi này. Nguyên là hi ó con ang làm báo Opinion (Ngôn Lun ­ mt t báo ca Pháp, xut bn mt bn ting Pháp, mt bn ting Vit), có n n cm tháng nhà mt ngi àn bà gn 50 tui, không chng mà có nm con. Theo hàng xóm k con nghe thì bà này mi ngi con là ca mt ông khác nhau. ã l ri, i tháng kim ch khác thì t âu ba bn ngi bn ngoài min Trung vào, cha có công n vic làm cng tp vô, hy vng con kim c vic cho h h có tin tr tin cm, tin tr. Nào ng báo Opinion óng ca và chính con cng b tht nghip luôn. Ngi àn bà này bit ti con tht nghip nhng c ti con và vn nu nng cho n t t. Cho n mt hôm bà ta mi con ra và hi: - Tin n my tháng cha tr, bây gi các cu tính sao ây?

Con nói: - Xin bác cho cháu mt tháng na, kim c vic cháu s gii quyt ht. Bà ta ci: - Còn nu không kim c vic thì sao? Tôi nói huch tot ra các cu nghe. Tôi có a con gái, con Lan ó, nó cng không n ni xu, ã n tui có chng nhng ai hi nó cng không ng, ch ng có chng làm báo. Vy trong các cu ai chu ci nó thì tôi min n, khi nào có vic làm ri s hay. Con lic mt nhìn Hoa ng và Hoa ng gt u thì bà ta nói: - Ngt là nó ch ng ông Hng Tiêu. Cô Lan không p, c cái da trng nhng ít hc, n nói lng khng, câu nào cng không ht ý. Con ang ngh n bà ni con, con nhà quyn quý, cô ca ông Phm Liu, làm quan triu ình Khi nh, ri nh n hai ông bác con cng làm quan ln và b x t trong v vua Duy Tân chng Pháp. Còn ông ni con làm quan án sát Phan Thit cng b kêu v cùng b x vi hai anh. Nhng khi ghe i n Qung Ngãi thì ông ni con qua i, ghe phi ghé vào Qung Ngãi chôn ct ri bà ni con cùng cha con li nhn Qung Ngãi làm quê hng. Trong khi con ang ngh v gia th ca mình thì bà này li gic: - Th nào Hng Tiêu? Cu nhn li hay không, hay chê con gái tôi quê mùa? Lâm vào hoàn cnh y, con phi chu, nhng nói: - Tôi nhn, nhng vi nhiu iu kin. Bà ta mng r: - My iu kin cng c. C nói i. - Tôi chu nhn cô ta làm v nhng không làm hôn thú. Li na, sau ny khi tôi gp ngi va ý, có hc thc, có ngh nghip, thì tôi có quyn chánh thc làm ám ci. Cô ly tôi ng có con càng tt, nu ri cho có con thì con phi ly h m, sau này dù tôi có v, các con này tôi cng không cho theo v gia ình tôi. Li na, công vic tôi tôi làm, không c hi n hay cn tr. Con ra các iu kin ngt nghèo nh vy là h chy, nhng hai m con và bn ngi anh trai u chu ht. Các bn con th dài nói: - Ti này làm kh anh ri Hng Tiêu i! Con nói: - Min là ti bây làm chng cho tao vic này c ri. Nhng ri vì là tui tr, thêm lúc ó có bit cách nga thai âu, my nm sau ó Lan ã có ba con, hai gái mt trai, tt c u theo h Trn ca m. Sau ó con kim c vic, các bn con cng i mi a mt ni. Vì không phù hp tính tình, trình , xung khc nhiu th, my nm nay con và Lan coi nh ly thân, Lan v Gia nh vi bà con. Ch Bút Trà thy vy mi em ba a nh v nuôi, hin chúng ang vi anh ch con. Nu hai bác cho phép con ci em Vân thì con s nh anh ch Bút Trà ng làm ch hôn, lp hôn thú Tòa ô chánh Sài Gòn hn hoi. Cha tôi làm thinh nghe k, nhng cha tôi là ngi rt ngi d lun, nên vn phân vân v vic con gái li g cho ngi ã có gia ình, còn m tôi thì phn i ra mt. NCM nói tip: - Vic con ã trình bày xong, nu hai bác ngh thng chúng con thì ch Bút Trà s lên tha thêm nhiu vic, vì ây cng là trách nhim ca anh con. Cha tôi nói: - Bác thy chuyn này tht không phi d. Nhng thôi, bác tính li vi bác gái. NCM ra v ri thì m tôi la m lên: - Không vic gì phi tính li vi tôi c! Tôi ã nói là tôi không bng lòng

kia mà, vì tôi thy nhiu ch bn lâm vào cnh này hay gp phin phc lm, dù các ch y ch góa v. Nhng ri sau ó, khi v chú Hun tôi n thm nghe u uôi câu chuyn, ã d dành m tôi. Thím ngi Bng Sn, con nhà giàu, li gii v buôn bán, n nói khôn ngoan. Thím ln ln trình bày câu chuyn tuy khó nhng không phi không gii quyt c. Hng Tiêu ã ha nh vy thì chc s làm nh vy. Và ngh li cng ti nghip cháu Vân hin lành, nó thng anh ch, anh ch không bng lòng nó âu dám cãi, nhng ri nó au kh âm thm s nguy n sc khe, tánh mng... Khi bà Bút Trà lên, m tôi không chu ra, cha tôi và thím tôi tip. Hi cha tôi dn tôi lên Bng Sn thi s hc yu lc, chú Hun ang hc trng trung hc Qui Nhn, cha tôi thy cô Thun (sau này là thím tôi) gii gin thì ý là s ci cho chú tôi. Gia ình bên y bng lòng lin mc dù cha thy chú tôi bao gi. Sau hau ngi th t qua li, hiu nhau và gia ình bên thím tôi chu g, a dâu xung tn ca bin Tam Quan và rt n nang cha m tôi vì nuôi em cô cu cho hc hành thành tài còn ng ra dng v g chng. Thím tôi trình bày nhng khó khn, vic gì bà Bút Trà cng nói: - Ông bà òi hi th nào thì tôi cng lo c, không làm cho ông bà mt mt, cho em gái phi mang ting. Ci hi có hôn thú bc nht làm ti Tòa ô chánh, có lut s Dip Vn K làm ngi chng. Chúng tôi s thay mt cha m ci cho em. Danh chánh ngôn thun, âu ai chê bai c. Hung chi va nghe Hng Tiêu ci v là bn tim thuc ln ây ã cho mn bn cái xe hi ln ( Sài Gòn lúc y ch có bn tim thuc Võ Vn Vân, tim bà Phan Th Bch Vân và hai tim khác trong Ch Ln là có xe hi ln mà thôi), còn xe nh thì các ch báo u có c. Thím tôi nói chuyn vi bà Bút Trà khá lâu gii quyt nhng chuyn khó khn có th xy ra, và ha s trình li vi m tôi. Thím tôi còn nói, Hng Tiêu ha vy nhng khi ã n vi cháu tôi ri, mun làm gì thì cháu tôi hin lm, làm sao cãi c? Mt trm cái hôn thú mà lòng d i thay, tình c ngha xa, con cái làm sao mà b, cháu tôi làm sao t i phó c? Chuyn th vn ch tô im cuc sng, mê hoc con ngi, còn thc t có chm trán mi bit ra sao. Cháu tôi bà thy ó, nó hin lành nt na, ch bit có hc. Cha ra i, cha hiu i muôn mt nghìn lòng, lúc ó mun rút lui cng không phi d. Hung chi mt cuc hôn nhân c rt nhiu ngi quan tâm, các báo ln nh u nói n, nu sau này không tt p thì s b ngi i ci chê... Bà Bút Trà thy thím tôi còn nh mà n nói rt chí lý cng mn phc. Bà thì ít hc nên c nói i nói li, c ha: - Chúng tôi là anh ch thay mt cha m chng l li không bit iu hay sao thím? Thím tha vi ông bà là chúng tôi cng phi gi li ha và ting tm ca chúng tôi ch. Chuyn trc ây ca Hng Tiêu úng là nh vy, và dù chú y c hoàn toàn t do kt hôn úng lut, chúng tôi cng vn s thu xp mi chuyn tht êm p, không xy ra chuyn gì không hay cho em Vân ht. (Sau ó qu bà Bút Trà ã giúp ch Lan m mt nhà thuc tây và ch ã lâïp gia ình khác, c thêm ba ngi con na. Dù ã có iu kin t trc, ba ngi con u ca anh Hng Tiêu vn tr v vi anh, tôi u ph anh nuôi dy cho n khi nên ngi). Khi bà Bút Trà ra v ri, m tôi li làm trn vi cha tôi và còn ry thím tôi: - Vi bà Bút Trà mà mình tin c sao? Có phi là cha m Hng Tiêu âu. Bà ta cng ã có chng, chp ni vi ông Bút Trà nghe âu ã có hai ba i v, bà còn mt gia ình riêng trong Ch Ln. Uy tín mt ngi nh vy ai dám tin? Nhng ri cha tôi và thím tôi phân tích phi không vi m tôi c mt ngày mt êm thì m tôi cng bt tc gin và ngh thng tôi, m tôi nói: - , thì coi h tính sao ây. Cui cùng, chc cng ch vì thng tôi mà m tôi ã chp nhn chuyn hôn nhân này. c tin, Hng Tiêu (t on này tôi xin không dùng tên NCM na) lin thu xp v Qung Ngãi làm khai sinh làm hôn thú. Hôm i anh có lên t giã ba má tôi và vui v ci nói vi tôi: - Cái thi trc vy ó, thi ba bn bng ch nho, hai ba bng ch Pháp, mà chng cn khai sanh, bây gi 33 tui phi có nó mi ci c v! Hng Tiêu v Qung Ngãi ln này không phi i b nh hi anh còn tr t ó tay trng vào Sài Gòn lp nghip. Anh i xe la, v n tnh lin thuê xe kéo xung C Ly. Trong khi ng i ò C Ly v Trng Yên, ni mà bà, cha m cùng anh ch em ca anh tng sng ó, cám cnh anh xut khu c thành th: Qua sông ta gi con ò Lòng ta nh nm ch vò trong tay Lìa quê t by n nay

Bit rng cnh có nh ngày ta i Mây xanh trng bc t khi Bây gi li thy mt mày c nhân Ngm ngùi thân li ti thân Bn phng nng n mi ân li nghì Cây xa n gc b Nhà xa ch mi mình ny ngi xa M màng trong cõi nng ma òn cân to hóa tr tha bit sao chân v chn chôn nhau Mà nh khách l ni nào n chi C hng i! C hng i! Ngi con mt bin chân tri v ây T b lng l nc mây Vô tình nc chy mây bay mt chiu Làm xong khai sanh, anh tr v lin và i thuê ngay mt cn ph lu ng Alsace Lorraine (bây gi là ng Th Nhu) làm ch cho chúng tôi và d nh sau này làm báo. Trên lu là phòng ng và phòng khách riêng, di dành cho tòa son tng lai. Bn bè k cho b salon, ngi cho b bàn n, anh Phan Bá Lân thì cho mt b ging nm vi mt cái mùng kiu treo trên tng ph xung... Nhà bp y dùng, chén bát, soong ni..., không thiu mt cái gì. Chúng tôi ng ký làm ám ci ti Tòa ô chánh Sài Gòn vào ngày 16-10-1935. Bên phía anh Hng Tiêu, anh ch Bút Trà làm ch hôn, lut s Dip Vn K, mt lut s hc Pháp v ni ting thi by gi, và nhà báo Thanh Phong làm hai ngi chng. Bên phía tôi, cha m tôi, chú thím tôi làm ngi chng. sính l cng rt trng th, hai áo nhung dài và y n trang. Tic ãi ti mt tu lu Ch Ln, ch Bút Trà t c chc bàn ãi khách c ng trai ln ng gái. Xe n rc dâu, khách kha lên cht c bn chic xe ln mà các hãng thuc cho mn. Hôm y tôi nhìn cha tôi mà thng cm vô cùng, mt thi th u sng vi cha nh vy n khi va hc xong trung hc, cha n áp c mt ngày công n cha m ã i ly chng... Tôi cúi mt c nut nc mt, nhng hai giòng l c tuôn chy. ây là ln u tiên tôi khóc. Trong i tôi, tôi ch khóc có bn ln, mà ln này là ln th nht. Sau ám ci, mt tim chp hình ng Bonard (Lê Li) n mi chúng tôi i S Thú và chp cho chúng tôi c my trm kiu hình và khi ra xong mang n mng chúng tôi. Th mi thy c gi ca anh NCM thng anh n bc nào. Hôm ám ci, ai cng xì xm hi cô ph dâu là ai vy. Có phi là bn cùng hc vi tôi không. H bo cp dâu và ph dâu p nht trong ám ci. ây cng là mt câu chuyn hi l, vui vui mà tôi xin k ra ây trong hi ký: Nguyên cha tôi có mt ngi bn tên Tân, chúng tôi thng gi là chú Tân. Chú cng làm S Thng chánh nhung Hi An. Chú góa v ã hai nm ri và chú em lòng yêu mt cô, nhng khi nói ra thì chng nhng cô này không ng mà cha m, bà con ai cng phn i. Khi có ám ci ca tôi, chú lin xin phép cha tôi cho cô vô d, làm ph dâu cô thy khi ã tht lòng yêu thì mi vic u có th thu xp và i n hôn nhân hnh phúc. Sau ám ci ca tôi, cô tr v Hi An và bng lòng làm v chú. Chú Tân vit th vô cm n cha m tôi và gi li chúc chúng tôi luôn hnh phúc. Tr li chuyn ám ci, khi tic tan xe a chúng tôi v nhà cùng mt s khách thân nh v chng Bng Dng, Thy An, gia ình bên tôi... Cha m tôi xem qua nhà ca, kim li my món quà bà con ban bè biu. Ri mi ngi ln lt ra v. Khi a cha m tôi xung lu, cha tôi nói: - Nhà ca nh vy cha thy cng c, nhng cha mn c ngi làm phi không? Hng Tiêu nói: - Hin gi thì con mun mt em nh, nay mai s có ch bp trc làm cho Batipste ng n giúp vic Khi mi ngi v ri, anh Hng Tiêu nói vi tôi: - Anh mt , ba ngày nay em bit không, anh ch n có ba tay cm cháo trng mà chy ht u này n u n, mt quá em i! Cho anh i ng vài gi ã. (Sau này khi sng vi anh, tôi mi bit tay cm cháo mà anh n là nh th nào! Mt tay cm ln nu c mt lon ri go và anh n ht, ch vi mui. Anh nói ngi Tàu cho là n bch chúc (cháo trng) s b ng tng.

Nhng khi tôi va dn xong thì anh bng thc dy. Anh ra ngi chic gh salon và ch tôi ngi xung gh i din. Anh nói: - Chúng ta nói chuyn c không? Em có bun ng không? Tôi lc u và ngi xung i din anh. Anh nói: - Trc khi mình sng chung vi nhau sut i, em có gì hi hay ra iu kin gì vi anh không? Tôi suy ngh mt chút ri nói: - Có ch. Em nói có iu gì anh thy không hp ý, thì mình bàn li. iu th nht là gia ình em ba i ri không h có ting chi th, cha em gin thì ch nói: "Sao mà ngc th!". Hng Tiêu nói: - Gia ình anh cng vy. Bà ni anh dòng dõi quí tc, nghiêm lm, có gin n âu cng ch nói: "Ci mc mt bè, ci tre mt bn!". Còn gì na không? - Cha m em không bao gi ánh em. Ch có mt ln m gin ánh em ch bng cái uôi qut mà cha em cng không bng lòng. Em nghe nhiu ngi nói, anh nóng nh Trng Phi, n nh ch Phng Lan, v ca anh Bùi Th M, lúc anh làm chung vi ch báo Opinion, anh dám vác cái khuôn ch in ling vào mt ch, úng không? Chuyn này ai mà không bit, cái gì không va ý anh là anh la hét om sòm, anh mà hét thì ngoài ng cng nghe. Anh không c ánh em dù ch là mt cái tát nh, và bt la hét i, k lm. Hng Tiêu hi: - Khi gin làm sao dn c? Ri anh không dn c thì sao, em ánh li h? Tôi bun ci nhng vn bình tnh nói: - Anh thì nh Trng Phi, còn em, anh thy thân em có bng ch Bút Trà ca anh cha mà dám ánh li? Nhng ai li v mà ánh chng, vô duyên lm. Em nói ri, anh không c ánh em. Ngi Pháp lch s vi àn bà và nói không bao gi ánh ph n dù ch bng mt cành hoa. Anh nhìn tôi ri nói: - Mình có phi ngi Pháp âu. - Kìa, em ã nói anh không c ánh em. Anh ngm ngh ri nói: - Thôi c ri, anh s ráng gi iu cm k này. H anh gin nh gi tay ánh em thì anh rút tay li, ly nón ra i, i by b âu ó, hay qua nhà báo, ht gin thì v, c cha? - c, ây không phi là chuyn gin âu mà ci. Sau này, mi khi anh gin a tay lên nh ánh tôi, thy tôi ging mt nhìn thì cht nh ra li ha, lin rút tay li, ly nón i lên ri ra i. Có khi i c ngày mi v, có ln qua bên ch Bút Trà thy h ánh t sc, nhào vô chi sut êm, n c túi tin mi v, còn kêu theo mt gánh tht nng và mt gánh chè bt khoai, ãi c xóm. Anh hi: - Còn gì na, nói ht i anh còn i ng. Em i tm ra, thay mát, ri vô ng sau, vic gì cng ngày mai s tính. Ba nm tri mi lo c vic rc em v, gi rc c ri, ã là v chng thì ngày tháng là ca mình, có gì mà gp phi không em? Và anh ã gi úng li, sut 50 nm chung sng 1, anh không bao gi ánh tôi, mi vic nng nhc anh u giành ly làm, không xâm phm vào quyn t do ca tôi, tôi có công vic ca tôi, anh có công vic ca anh. Anh nói tôi là quyn t in ting Pháp ca anh, cn lúc nào, dù tôi ang ng, anh cng ánh thc dy trong lúc anh vit bài hi tên mt tnh thành nào ó bên Pháp hay mt nhân vt nào ang làm Tng thng âu âu bên châu Âu. Còn tôi, lúc nào tôi cng xem anh nh mt ngi thy, mt ngi anh, mt ngi bn, mt ngi chng. ó là mi tình u tiên và cui cùng ca tôi.

-------------------------------1 Anh mt ngày 26-3-1985 ti nhà, th 84 tui.

CHNG 4. VUI BUN NGH VN ­ NGH BÁO

1.TÔI TÌM ÂU TÀI VIT? Trong hai mi nm tôi làm báo và vit vn, ngi ta nói ùa là tôi ã vit 1001 truyn ngn. Còn tiu thuyt dài và va thì gn c 100 b. S tht thì tôi ã xut bn 70 b truyn dài và truyn va. Truyn ã ng báo nhng cha in thành sách vn còn khong chc b. Truyn nhi ng vit vì yêu cu ca nhà xut bn Nhi ng khong vài chc truyn. Còn truyn ngn cng vài trm cái. Vì vy ngi ta mi ly làm l, tôi ly tài t âu mà vit c nhiu nh vy? Ly tài ngoài i mà mt tôi thy, tai tôi nghe khi tôi bt u hiu. Quanh tôi có bao nhiêu chuyn áng ý, áng suy ngh và áng nh. Tip ó là nhng chuyn i xa, i khp min Nam Trung B t Hu tr vô. T khi còn nh tôi ã bit quan sát, cái gì không hiu ã có cha tôi hng dn, dy d. Ri cuc sng các trng hc, tip xúc vi bn bè. ã tip xúc, l d nhiên là có va chm, có cách i phó, có nhng suy ngh gây mm, thu góp hành trang i vào i sau này. Xã hi ca tui tr thi hc trò có nhiu gay cn, bin ng không ngng và chính tình cm con ngi vi con ngi ny sinh vào thi k này rt quan trng. Tình bn, tình thy trò, tip ni tình yêu thng gia ình, tình ph t, mu t, huynh ã cho tôi thêm mt m hành trang i vào i vit vn. Nói nh Victor Hugo, con ngi nào mà trái tim rung ng, linh hn nhy cm mi có th cm bút vit d dàng. Nu trái tim chúng ta nh mt khi hình nh thì ri cng có mt lúc nhng iu tra ta tip nhn c s y p, mt lúc nào ó b rung ng s trào ra ngn bút hay cây c, ting nhc... Lúc nh, thy thân ph tôi vit bài, làm th, tôi thng ngh nhng iu y mt ngày nào ó tôi có th làm c không? Làm mt nhà vn chc là thích thú lm? Nhng cha tôi vit vn là ch dùng thì gi nhàn ri vào chuyn gii ta tâm hn, ch tht s cha tôi ch là mt công chc ngày hai bui i làm công s. Cha tôi thng nói vi tôi: "ây là mt cách gii trí lành mnh, mt cách nuôi dng trí óc, tâm hn trong sáng, ch ngh vit vn x ta thi bui này (vào nhng nm 1920-1925) không th nuôi ngi vit mt cách t do và y . Vào thi k l thuc y, mun vit nhng gì mình cm nhn, nhng gì mình mun nói, không phi là chuyn d. Vit vn kim n thi k y u phi tùy thi, thm chí phi ánh mt t do ca mình là khác". Khi còn i hc, tôi cng th vit nhng truyn ngn, tp dch nhng bài hay ca các nhà vn Pháp, và thy làm vic y không my khó khn. Vit lách i vi tôi cng không òi hi nhiu c gng, nhiu công sc. Tôi làm công vic y d dàng nh khi tôi vit nhng bài lun vn hay Pháp vn góp cho các giáo s, mà ln nào tôi cng nhn c nhng li khen hay nhng im ln. Nhng cuc thi vn chng chung vi các trng Pháp nh Chasseloup Laubat (bây gi là Lê Quý ôn), trng Marie Curie, trng S phm (Ecole Normale), tôi vn c gii thng cao nht. Vì vy t bút vit khi mi 16, 17 tui, tôi vn không dùng giy nháp, y nh lúc tôi cm bút vit báo sau này. Mt thiên phú chng? Nu vy thành tht cm n các ng sinh thành ã cho tôi cái thiên phú y. Tht ra vit i vi tôi không phi là khó, vì ngay t nh tôi ã quen vit. Mi chín tui tôi phi xa nhà ra à Nng hc, vì vy mi tun cha tôi bt buc tôi phi vit mt bc th v nhà, không c di bn trang giy hc trò. Mi chín tui tôi bi âu ra mà vit dài dòng nh vy ngoài nhng li hi thm thng l? Bây gi ngh li, tôi nhn thy ây cng là mt cách cha tôi luyn cho tôi vit vn, mà lúc y tôi không ngh n. Cha tôi cho tôi mt cái dàn bài phi vit nh th nào, vit có th t và có nhng tài vit. Cái nào phi vit trc, cái nào phi vit sau. Và luôn luôn c k th cha tôi tr li nhng câu cha hi. ó cng là mt cách dy tôi cách vit th và có chuyn nói dông dài mi chim c bn trang giy. Chng hn cha tôi hi v sc khe bà ngoi tôi, bà tôi tun này buôn bán ra sao, có thâu hàng thêm không? Bà tôi có thng i chùa không, và khi bà tôi i vng, nhà tôi có coi ca hàng và bán nhng th lt vt cho bà tôi không? Ri n chuyn tôi i hc. Bn bè ca tôi có nhng ai? Tôi có bn cùng n trng không? Trng cách xa nhà không? Tôi i b mi chân không? Tôi có tin n quà bánh không? Tôi làm gì nhng ngày ch nht? Có i chi xa không? Tôi có gì vui hay bun phi k cho cha tôi bit. Ri n chuyn hc hành trong lp có theo kp bn bè không? Cha tôi còn nhc có khi nào tôi quên gia phong, tht lên li chi ra mt ai ó không? Thí d nh mt ngi bn làm mình bc mình hay mt ngi nghèo c lun qun bên mình xin tin... Vi bao nhiêu li dn, vi bao nhiêu câu hi, tôi tr li còn khó hn làm mt bài lun vn. Th nào tôi quên mt câu hi là th sau b ry và b nhc li. Bây gi ngi vit li nhng trang nht ký này tôi thy cách cha tôi hun luyn vit th cng là mt cách tp cho tôi vit vn. Mà các bn bit không? Tôi à Nng vi bà tôi c ba nm, mt tháng vit bn lá th. Ln ln tôi quen, tôi k chuyn cho cha tôi nghe.

Sau à Nng, tôi còn ra Hu hc trng n trung hc ng Khánh và cng phi vit th v nhà. Nhng th vit ký túc xá thng b kim duyt, nên tôi không còn vit dài dòng na. Có nhng chuyn bc mình mun nói mà không dám nói. Nu có vic gì cn nói riêng, hay than th chuyn trong trng thì tôi phi vit ri nh bn ngoi trú b giùm bu in. Các bn thy ó, mi trên chín tui u tôi ã quen vit nhng bc th v nhà nh vy thì khi ngi trc bài lun, tôi không còn s u óc mình khô khan. Và tôi có th vit ht bn trang giy các phòng thi sau này mt cách d dàng mà không s b lc . Vit n nhng dòng này, tôi bng dng thy thng nh cha tôi quá. Mt ngi va là thy, va là cha, va là bn. Tôi hc cha tôi th, c cách trng hoa, nht là hoa hng, sn sóc cây king và m cây, chit nhánh. Tôi hc cha tôi cái am mê c sách. Nhng tôi li không hc c cái thú tiêu khin bng cây àn nguyt, mà em gái k tôi, em Nhiu, nhng lúc tôi i hc xa, nhà ã c cha tôi dy môn âm nhc y. Tôi không có khiu âm nhc nhng em tôi li không có khiu vn. Chính nh c luyn vit t lúc nh, nên khi vào làng báo, tôi không cm thy b ng lm, trái li còn c tip ón mt cách nim n là khác. Nhng câu chuyn t trng hc cng cho tôi nhiu tài vit. Ví d nh truyn Gng V Li Lành, tôi ly ngay tài trng Gia Long ni tôi hc, mà nhân vt chính li là mt ch bn hc nm cui ca trng. Ch i thi trung hc và v k li mt chuyn khá vui. Ch vào thi vn áp môn toán vi mt giáo s ngi Vit còn tr và ông này c theo nhìn ch hoài và sau cùng hi a ch ca ch. Ch không cho thì ông ta ci và nói cô giu làm gì, trong cái th hc sinh này, tôi ã thy a ch ca cô mà. (S tht thì trong th hc sinh làm gì có a ch riêng!). Vy mà sau ó ông ta cng tìm ra c a ch nhà ch M Tho. Ông ta tìm xung tn ni, ri mt cuc tình th mng ã nung nu hai tâm hn tr. H yêu nhau li c cha m ng thun, nên sau ó my tháng mt ám ci ã t chc trng th vì hai bên cha m u là ch n in, mà nhà trai có ting là gia ình phúc c, mt in ch không bóc lt. Ri h lên Sài Gòn mua mt cn nhà gn ch Thch, chng ch dy. H sng trong hnh phúc không gp ai, không tip bn bè, tha thun cùng nhau. Nhà ch có hai cái chén, hai ôi a, cái gì cng hai. Không tip c cha m, ch em. Mt chuyn tình tt p quá, th mng quá, nhng cng lãng mn quá. H sng riêng bit bên nhau c my tháng tri. Thch i dy thì ch nhà lo nu nng, thêu may, dn dp và khi Thch v thì c hai nh ôi chim ríu ra ríu rít, ci ùa không ngt. n ni cha m c hai bên phi than phin là con cái t quá, quên c cha m. Vy mà có ai ng c chuyn tình y li dang d vì mt trn au kéo dài ca ch, bnh lao phi. Ri cô em gái ca ch lên thm, ly c vi ch phc v vic nhà, và cng hc tip trng n Gia Long, xin chuyn t M Tho lên. i không có chuyn gì là bt ng c. Hoàn cnh ã làm thay i con ngi. Cô ch thì au yu, cô em li mnh khe, ông chng thì thiu ngi trông nom, thiu tình thng, nên ã b cô em lôi kéo vào mt chuyn yêu thng ti li. Câu chuyn k t bn bè ó ã cho tôi tài vit mt quyn tiu thuyt, mt chuyn có tht xã hi, vi nhng tình cm éo le, nhng li rt thng tình: Gng V Li Lành. Sau này tôi i tên li là Còn Vng T Lòng, là vì gng v không lành ch hàn tm, ch s tht thì tình chng v ca hai ngi ã tng yêu nhau tha thit, nay không còn na. Thay vào ó h ch còn vng li mt chút t lòng. Sau 1975, tôi nh vit li chuyn này hoàn toàn theo s tht. Vì tôi rt cm ng trc c x rt khoan dung, rt u ái ca bà m chng ng gia hai ngi yêu ca con trai mình. Ngi dâu u bà ci, ch do con trai bà thng. Nhng sau ó bà tht s cm mn cô dâu y vì lòng yêu thng chân thành và sâu m cùng tánh trung hu, àng hoàng ca cô. Nhng cô au yu, mang mt bnh ngt nghèo mà vào thi y, cho là khó cha lành, nguy him, lây lan. Và bà thng cnh con trai mi có v ba nm, cha có a cháu ni nào cho bà bng m, bây gi phi phòng không gi chic còn phi lo cho v bnh vin. n khi có cô em v xen vào, và ã lén lút yêu thng con trai bà, bà bit nhng gi v nh không hay bit. Bà là ngi rt sành tâm lý. Bà hiu cô em ch ghen vi hnh phúc ca cô ch, thy cô ch c thng, c nhà cao ca rng, nên c ý ot hnh phúc ca ch. Ch tht s không yêu thng Thch nh cô ch. Ri cô ta có thai. Tht là mt chuyn khó x, nhng li là mt tin mng cho bà. Thch là con mt, bà sp có cháu trai ni dõi tông ng. Bà ráng thu xp vic này cho tht yên. Nhng trong khi cô ch âm thm au kh, cô em li khai thác u th ca mình mt cách quá trn, nay òi m con v nhà m, mai òi ra sng b v ngoài i. Thch thì không bit phi làm sao cho n tha. Bà m chng ny ra cái ý a cô dâu ln qua Pháp cha tr và nhà ca li cho cô em và cu con trai. Mt mi tình chân tht, mt mi tình có tính toán, mt bà m chng vì quyn li ca mình, nhng cng vì yêu thng cô dâu c hnh nên c dàn xp. ây là mt ct truyn rt thng tình trong xã hi.

Cng t nhng câu chuyn hi i hc, tôi ã vit truyn Bóng Ngi Xa, mi vài tun u ã gây c ting vang khp ni, c gi nam cng nh n theo dõi, bàn tán, có k nóng lòng mun bit kt cc, ã gi th hi thm. Tht là mt iu áng khích l. Truyn này tôi vit v mt ch bn cùng hc trng ng Khánh nm 1930-1931. Ch hc lp t, trong khi tôi mi vào ký túc xá nm tht. Ch là ngi Ngh An hay Qung Bình gì ó, hc rt gii. Tuy ký túc xá nhng ch không có bao nhiêu bn. Lúc nào tôi cng thy ch thui thi có mt mình. Gi ra chi cng nh nhng gi c ngh, ch thng th thn mt mình, lúc nào cng có v suy t và lo lng v mt chuyn gì ó. Ch li là ngi thng b phòng k toán gi hi thúc óng tin hc. Có ln b bà giám th mng nhic, ch bun và chui vào mt xó phòng th dc, lau nc mt. Tôi thy hoàn cnh ch nên rt thng và tìm cách làm quen vi ch. Tên ch trng không phi L Hng nh tên tôi t trong tiu thuyt. Bây gi ngi vit li nhng k nim c, tôi vn còn thy mn phc ch, thng ch vô cùng. Không bit mt phng tri xa xôi nào ó, ch có còn sng không? Ch ln hn tôi khong ba, bn tui. Có ln thy ch an mt cái khn len màu ngà, rông c 1m2, tôi n làm quen vi ch. Ch thy tôi li gn, mm ci nhng không b i nh có ln mt vài ch khác n làm quen. Ch hi tôi: "Dân mi v trng phi không? âu n vy? Tên chi?". Ch hi mt hi dài, làm nh hi cung không bng. Tôi vn vui v tr li: "Dân mi v trng nhng không b n hip vì có các ch cùng quê ây che ch. à Nng n và tên là Bch Vân". Ch gt u: "Tên hay y!". Ri ch nói: "Mình ra bng á ngi i, ngi trong hc này ti giám th tng âu mình âm mu gì". Lúc ó tôi cha hiu nên hi: - Âm mu gì? - Ti nó nghi mình làm chính tr. - Làm chánh tr? ­ Tôi ngc nhiên hi li. Ch ci và nói: - Th là em cha bit ch. Ti nó nghi ch vào ây truyn bá ch ngha cng sn ó em. Ch kéo vào tôi ra bàn á gia sân, trên ng ra cng và nhìn v giòng sông Hng ang l chy phía trc xa xa. Tôi hi: "Ch an làm gì cái khn len quá rng nh vy? Mà sao em thy ch an hoài nó vn không dài thêm tc nào. Em ra ây n nay là ba tháng ri!". Ch ci xòa: - an cho qua thì gi. Mình va an va suy ngh, không ai ý, ch ngi ngây ngi ra ti nó li ngh, mình nh âm mu gì. Ri ch ci ln ra v thích chí. Tôi nhìn sng ch và thy ch có mt v p quý phái, nhng bên trong v p y là mt nét bun kín áo. Ch bng a cái khn ang an lên và bo: - Ti nó ang theo dõi em ó. Tt hn em không nên gp ch thng, ch d gây tai ha cho ngi khác lm. Có ln cng thy ch ngi an mt mình trên gh á, tôi i ngang và nói: - Ch an hoài không xong, ch làm nh bà Pénolope trong chuyn c La Mã, ngày an êm tháo. Ch trn mt nhìn tôi, ri ci xòa: - Em cng bit chuyn bà Pénopole sao? - Em c sách thy nói bà ta là mt hoàng hu tht p, mt ông vua nc khác si mê bà, bt bà v ép phi làm hoàng hu ca ông. Bà ha bà dt xong tm vi may chic áo ci thì s nhn li. Th ri ngày bà dt, êm bà tháo, c vy nên tm vi còn mãi ch c không bao gi xong. Bà ch n ngày chng bà em quân cu bà ra khi tay v vua kia. Ch khen tôi k chuyn hay và th dài: - Ch âu phi là hoàng hu, ch là ngi phi làm mt nhim v...

Có ln cô giáo dn hc sinh ký túc xá i do chi ngm cnh. Ch và tôi cùng là dân không có bà con Hu, ít khi Ch nht ra ngoài, ã c i núi Ng Bình. Ra ti ây, cô giám th vào quán n bánh bèo, kéo theo mt s hc sinh, vì bánh bèo chân núi Ng Bình lúc y có ting là ngon nht x Hu. Tôi thy ch L Hng (tên tôi t cho ch trong tiu thuyt) dn hai ngi bn leo lên núi Ng Bình. H i thon thot, tôi chy theo mà cng không bt kp. Núi có nhng bc tam cp c ngi ta c sn, i lên không khó lm. Núi li không cao, nên không dc lm. Tôi lên ti nh, thy sau mt bi cây rm rp, ch Hng ngi cùng vi ba ch khác và h trao cho nhau nhng bó giy, ri mi ch nhét nó vào qun trong áo dài. Nghe ting còi báo hiu tp hp ra v, ch Hng và ba ngi bn i my ch khác lên núi xem cnh chy xung trc, ri h mi chia nhau chen vào ám ông i xung. êm hôm y bên Ph Doãn (nhà giam tù chính tr) ã qua trng ng Khánh và bt ch Hng cùng ba cô bn khác v ti ri truyn n dc ng khi Ng Bình v. Trong ba ch b bt, mt ch c th v vì có cha làm quan ln trong triu. Các bn k tôi nghe là ch Hng ã b theo dõi t lâu. Nm hc ng, ch có b bt mt ln nhng không tìm ra bng chng nên ngi ta th ch ra và có hai ngi bà con làm công chc ng ra bo lãnh ch mi c tip tc hc li. Mt ch k: - Vic l ra là hôm ch nht khi lp nam sinh Quc Hc i phía sau thì lp n sinh ng Khanh i trc ã ch i tp nam i qua. Hai bên trao i giy t gì ó mà các giám th bên Quc Hc ã lc soát bn i chi v và bt c tài liu. Vì vy bên Quc Hc êm qua cng có mt s hc sinh b bt. Lúc by gi ang có phong trào truyn bá chng thc dân Pháp, cao lòng yêu nc trong hc sinh sinh viên, ri phong trào Nguyn Thái Hc ngoài Bc, các hot ng ca các c Phan Sào Nam, Phan Chu Trinh min Trung. C ch ngha cng sn cng ang phát trin trong nhân dân. Và ti Pháp ã ra tay àn áp tàn bo. ây là thi im các nhà cách mng nhm vào thanh niên các trng, các trí thc trong hàng ng công chc... vn ng. Ch Hng b kêu án ba, bn nm tù, my ch kia lãnh án vài nm. Và ch Hng bc vào con ng cách mng t ó. Nh có vài th lc nào ó, ch c bo lãnh ra tù, nhng không c hc li. Ch gia nhp mt t chc yêu nc và hot ng trong bóng ti. Bng nhiên sau ó mt vài ch bn trong trng k tôi nghe là ch sp kt hôn vi mt k s và dn v mt vùng quê nào ó... Chính câu chuyn này ã cho tôi tài vit Bóng Ngi Xa và quyn này ã giúp tôi có nhng bc i tht vng chc vào làng vn lúc by gi. Sách in ln n bán chy, ngi ta li tái bn, c hai ba ln sau ó. Và sau 1975, Nhà xut bn Vn Ngh TP.HCM cng ã tái bn Bóng Ngi Xa (nm 1989). Sách in 15.000 quyn ã bán sch. Tht ra, tôi a nhân vt L Hng ra, ri nhân vt Thúy Ái sau ó là cao ngi ph n trong phòng trào u tranh cho t nc. Mt ph n xông pha vi tù ày, u tranh vt v, và mt ph n sng trong gia ình, di bóng mát ca tình yêu thng nhng không quên bn phn óng góp phn nào vào công vic u tranh giành c lp cho nc nhà. Cng có khi tôi ly tài t chuyn trong chính gia ình mình, nh chuyn M Chng Nàng Dâu, truyn Giang San Nhà Chng, là hai truyn tôi ly t cnh sng, làm dâu ca bà ch chng và ca cô em gái tôi. C hai phi i phó th nào vt qua cnh khó khn khi làm dâu vi mt bà m chng giàu và thiu hc. Quyn Giang San Nha Chng c ch em ph n theo dõi trên báo hng ngày. Và khi in thành sách, bán rt chy. Ch chng tôi là ngi có hc, xut thân t mt gia ình nho giáo. Cha chng tôi là con nhà nho, mt thi làm chính tr không thành, tr v dy hc. Ch chng tôi a mu tc k, nhng tánh tình rng rãi, thng ngi, sn sàng giúp nhng ai nghèo kh. Trái li, bà m chng là mt nhà giàu keo kit, c ác, gian xo. V làm dâu nhà này, bà ch tôi ã phi kh s, thc khuya dy sm, n ói nhn khát không thua gì mt k . V nhà chng, ch tôi không c mang guc, không c mc áo dài, không c ngi n chung mâm vi cha m chng và các anh, ch em chng. Khi nhà có cúng gi, ch tôi phi thc c êm làm bánh, nu nng, ri khi dn xong thc n lên bàn th h cúng ly và khi bày ra bàn ãi khách thì bà m chng ác nghit kia li sai ch chng tôi i gánh lúa. n khi v nhà thì ch ai ngh phn thc n, h ã n sch sành sanh... Nhng chuyn nh vy mà ch tôi chu ng c ri tìm cách i phó và cm hóa c bà m chng phi thay i thái . Ôi! Chuyn m chng nàng dâu thi phong kin không bút mc nào ghi cho ht. Không phi Vit Nam mà c bên Trung Hoa, bên Nht Bn, nh trong truyn ca n s Qunh Dao ài Loan, truyn Ôsin ca n s Nht. Sau quyn Giang San Nhà Chng, tôi vit tip quyn M Chng Nàng Dâu và c hai truyn này

u bán chy. Tôi còn khai thác nhiu tài xã hi, nh vào mc G Ri T Lòng và Tâm Tình Ci M mà tôi gi trên hai báo hng ngày Sài Gòn Mi và Ting Vang. Câu chuyn bn c k thng ch vn vn vài trang giy, nhng là chuyn rt thng tình ngoài i. Hng ngày nu chu khó quan sát, chúng ta có th tìm thy rt nhiu nhân vt em vô tiu thuyt. Xã hi là mt sân khu vi tt c các vai din, c ác có, hin hu có, gian xo có, trung thc có. C nhìn quanh ta là thy nhng ngi có th nhp vai, ri thêm sc tng tng và tài liu khi ta c sách ca nhà vn các nc. Trong khi ph trách hai mc Tâm Tình Ci M và G Ri T Lòng, tôi gp bit bao nhiêu cnh i éo le, au n khó x, rt không ra ri không c, làm tài liu em vào nhng trang tiu thuyt hng ngày, thì mt chuyn thình lình ã cho tôi mt tài tht c áo mà t xa cha ai khai thác: Cnh cha gh con v. S là mt hôm tri nóng nên tôi không vit c bèn nhc gh ra sân nhìn trng, ngm sao và cng tp trung t tng v mt bài xã lun phi vit cho t Ph N Din àn trong ngày mai. Bng a con gái út ca tôi nm y lên mi tui, ang hc tiu hc, chy ra nói vi tôi là con làm bài xong ri, m cho con qua nhà con Lan ­ bn cùng lp và cùng xóm ­ chi nghe m. Chúng tôi trong c xá Chu Mnh Trinh, lô F. Nó i mt lát dn v con bé Lan, ri hai a kéo gh ngi bên tôi nn n tôi k chuyn Trng Qunh. Tôi cha kp k thì nhà tôi li gi bé Phng Chi vô nhà c báo cho ông nghe. Cón bé phi vâng li. Thành ra bé Lan ch ngi mt mình bên tôi. Bng nhiên nó th dài và nói: "Con bun lm bác i!". Tôi ngc nhiên hi: - Bun chuyn gì nói bác nghe i. Bác s khuyên con. Nó do d mt hi lâu ri toan ng lên b v. Tôi ngc nhiên hi: - Chuyn gì vy Lan, b ch Hng không i chi vi con sao? Nó nói cc lc: - i chi ri. Ba m ch my anh ch i xem hát bóng c ri. - Th ti sao con không i? - Ai cho mà i! Bác i, toàn là chuyn bt công thôi! Không mt ln nào con c i chi c. Xem hát hay i Th c gì cng phi nhà. Tôi cha kp nói gì thì con bé nói: - Bác cho con v. M cm không cho con qua nhà hàng xóm, m s con em chuyn nhà nói vi ngi ta. Tôi khuyên nó ng nên ngh vy v ngi m ca mình, con cái không nên phê phán vic làm ca cha m vì các con còn nh quá, cha hiu gì âu. Nó nht nh không tôi nói: - Tha bác, trng hp ca con là khác, con không bit có nên k cho bác nghe không? Và liu bác có tin con không? Con c báo thy nhiu ngi ln, c àn ông, àn bà, các cô gái khi có chuyn gì khó x thng vit th hi bác. Bác vui v tr li h. Th còn con, con có c phép k cho bác nghe không? Chuyn ca con là chuyn tht, không phi ba t âu. Con còn nh làm sao ba t c mt chuyn quá ln nh vy. Tôi không ng con bé li n nói khôn ngoan quá. Tôi ngh chuyn hàng xóm, mình không nên bit, s bà Tuyt, m con bé, hiu lm. Tôi còn ang suy ngh thì bé Lan ng lên: - Bác s m con hiu lm là bác tò mò tìm hiu chuyn gia ình con phi không? Nhng con c nói: Con không phi là em ch Hng và my ch khác. Con là con ca ch Mai, ch ln và là con riêng ca m con. Ch y bây gi ang trong tu vin. Ngi con ang gi là m tht ra là bà ngoi ca con. Con bé nói xong ôm u chy. Nhng bng nhiên nó ht hong quay li và nói vi tôi: - Bác i! Bác ng có vit chuyn này lên báo nghe bác. Bà y mà bit c thì bà y ánh con cht. Tôi tht bàng hoàng và thy câu chuyn cng khá hp dn, nên nm suy ngh mãi. Qu là mt tài xã hi khá hp dn, nhng khai thác ngay thì tôi cha th làm c. Nhà bé Lan cùng c xá vi tôi, ngày nào bà má ca Hng cng i ngang qua nhà tôi ra ng ón xe n công s.

Nhng ri tôi cng tìm hiu c câu chuyn, không phi do bé Lan k mà là do bé Hng, cô ch cùng tui vi nó. Thì ra, bà Tuyt vn xut thân mt gia ình vng tc, khi hc xong trng ng Khánh thì kt hôn vi mt tham tá dòng hoàng tc. Cuc hôn nhân này có kt qu là mt a con gái nhng sau ó ông tham tá qua i vì mt cn bo bnh. Gia ình bên ni rt quí em bé vì nó p k l và khôn ngoan trc tui. Vì vy bng mi cách gia ình bên ni c gi cô dâu chung c ngày nào hay ngày ny, hy vng khi cô ta có mun tái giá thì bt a cháu ni. Nhng ch hai nm sau, va mãn tang chng, m ca bé Lan lin xin phép cha m chng lp gia ình, làm li cuc i vi mt ngi bn trai ngày xa ã có ln xin ci Tuyt nhng gia ình Tuyt không chp nhn vì l gia th không bng cha ca Mai. Bên ni mun bt a cháu nhng m Mai không chu nhng b, vin l con bé m côi cha nay sng xa m thì ti nghip. Li na, nó là hình nh ca mt cuc tình mà bà ta sut i không th nào quên. Thy con bé là thy mi tình p ca bà, là tình yêu lý tng ca bà. Bà còn nói l ra bà không nên i thêm bc th hai, bà không mun mt cái gia ình này và cng không mun a con ca mình phi sng xa gia ình bên ni, mt gia ình quan gia th phit. Nhng ri sau ngày ci, ông chng mi ca bà ã xin i vào Nam, làm vic B ngoi giao và sng mt cuc i khác hn np sng ca bà trc ây. Ông sng hoàn toàn theo Âu M, có làm thì có chi, ngày ngh ông không bao gi không t chc nhng cuc i chi xa hay ra ngoi ô sng c ngày trên sông nc hay trong các vn cây n trái. a con riêng tên Mai ca bà lúc nào cng c ông nuông chiu yêu thng, cho n khi bà sinh cho ông liên tip c ám con gái và hai a con trai thì Mai ã lên 16 tui. Bà bàn nên cho Mai vô ký túc xá d hc, khi phi lo cho ám em nh, vì bà thy Mai càng ln càng p, p mt cách sc so. Bà cng thy hi lo vì bt gp cái nhìn say mê ca ông mi khi thy Mai i qua trc mt ông hay mang n cho ông mt vt gì. Ông li rt nuông chiu và thng yêu con bé hn c my a con ca ông, khin l nh nhiu ln ghanh t vi Mai: "Ba c cho ch y nhiu tin mua sách, mua ch thêu, và may áo qun. Ba không bao gi cho ti con tin, ba nói ã có m lo. Vy ch Mai là con ca ba hay ca m?". Và bà rt au kh phi theo gi Mai tng bc. Nhng ri khi bà sanh bé Hng thì nhà ã xy ra chuyn bt hnh cho Mai. Mai ngây th, kh di làm sao gi mình trc nhng cám d và mu toan thng luân bi lý ca ông cha gh. Khi vic b, bà âm thm cùng ch bp, mt ngi tin cn, a Mai lên à Lt vi ngi cô rut ca Mai. Bà thng lên xung à Lt và my tháng Mai gn sanh, bà luôn trên y. Khi Mai sanh, bà m a bé v và tuyên b vì ln có thai này bà yu au thng nên phi tnh dng à Lt, nh mt bác s Pháp chuyên khoa em a bé ra vô s. Còn Mai thì bà ép buc phi vào mt nhà tu kín Th c, thnh thong bà i thm, nói vi mi ngi là con bé t nhiên sùng o và không thích sng ngoài i. Lúc u thì không ai ngoài v chng bà, bà cô và ch bp hay bit vic này. Con bé Lan, con ca Mai và ông chng sau ca bà, sng trong gia ình cùng các con bà và c coi nh là con gái bà. D nhiên bà không yêu thng nó bng my a khác. Riêng ông thì ông rt thng nó. Ri vì chuyn ông bênh nó mi ln bà hành h, bc ãi nó, không mt ln cho nó i ngh mát vi các con khác. Con bé bt u hiu ã cm nhn s bt công trong gia ình và mi khi bà la ry nó, ông li bênh vc che ch nó, khin bà li tc gin và ri chuyn thâm cung bí s ã bùng ra trong gia ình, khin các con hay bit và khin bé Lan au kh mun b nhà ra i. Bé Hng ã k cho tôi nghe, nhng tôi không ly tài này vit tiu thuyt, dù là mt tài rt hp dn, vì chúng tôi chung mt c xá. Nhà bà Tuyt là c gi thng xuyên ca tôi. Cho n khi ông này i làm mt tòa i s Vit Nam nc ngoài, không còn trong c xá ca tôi na. (Ông xin i làm nc ngoài khi bé Lan nht nh vào nhà tu thm ch Mai mà bây gi nó ã bit là m nó. Và mt hai òi ch Mai phi xin vi m b trên ra i lo cho nó), tôi mi em tài này vit thành tiu thuyt cho báo Ph N Ngày Mai. n nm 1990, khi các nhà xut bn thành ph H Chí Minh và các tnh xin phép in mt s tiu thuyt ca tôi ã xut bn trc 1975 và nhng truyn dài tôi vit trc 1975 nhng cha xut bn thành sách, tôi lin cho xut bn quyn i Con Gái. Sách va ra là bán ht ngay, c nhiu cm tình ca c gi, và nhiu nhà vn bên phái nam ã lên ting cho rng t trc n nay cha mt nhà vn nào khai thác tài cha gh và con riêng ca v mt cách c áo nh tôi. Quyn sách này ã làm sng li tên tui ca tôi, tht ra thì nó cng cha h mai mt và càng ngày c gi các tnh càng yêu cu có thêm sách tôi trên th trng. Nh vy mà tôi bán c tt c 17 b sách. Sách va in ra Vit Nam là bên Pháp, bên M cng ã thy xut hin ngay. Có mt thi k sau 1975, nhng nhà vn nhà báo b quê hng chy ra nc ngoài, mang theo các tiu thuyt ca tôi (nh Vit nh Phng), qua bên y h in nhiu quyn, nht là quyn Bóng Ngi Xa (do Nhà xut bn i Nam bên M phát hành) mà nào h có tr cho tôi mt ng xu nào! Vào thi im y, gia ình tôi cng nh bao

gia ình khác sng di ch c lâm vào tình trng nh th nào các bn cng hiu. Vy mà cái bn chy ra nc ngoài còn li dng tên tui sách v ca tôi bán ly tin sng phè phn, ngh tht là vô lng tâm. Nhiu ngi cng tc gin thay v vic này. Nhng riêng tôi, tôi ngh có l Vit nh Phng lúc còn Sài Gòn vn bt tài, sng c ch nh chy cht, nay chy ra nc ngoài làm sao mà sng? Vn ling hc hành không có, ting M không bit, sng nh tin tr cp âu có là bao, cho nên phi kim cách sng, in i các sách mang theo qua bên y, bán kim tin. Mình không nên trách mà nên hiu cho hoàn cnh ca h. Hung chi có mt s ngi ln tui, qua bên y không bit làm gì, không bit i âu, ngi gi nhà cho con cái, mt ting M cng không bit, làm sao c sách c báo? Có c nhng quyn sách bn này in, h mng r, mua c khi bun, khi nh quê hng. Nh vy, tên tui ca mình c sng li bên M, bên Pháp cng là chuyn hay, có sao âu? Bây gi tôi k tip các bn nghe, tôi còn vit mt quyn tiu thuyt na vi nhân vt sng mà tôi ã gp trong mt ln i v thm mt quân y vin. ó là quyn Tình Thng, in trên báo Ph N Din àn nm 1971 và sau nm 1975 khi xut bn thành sách ã ly tên Ch Mt Ln Yêu. Tháng 11-1960, mt b phn quân i min Nam ng lên lt chính ph Ngô ình Dim mà lúc ó b ch trích là chánh ph c tài, gia ình tr. Vì trong nc chánh bin, s cht chóc không sao tránh khi vì s xô xát gia hai bên thân chánh ph và chng chính ph. Do vy mà các bnh vin, nht là quân y vin, có nhiu thng bnh binh. Tôi không nói nhiu v nhng din bin chính tr, chuyn này ã có nhiu ngi vit s nói n. Tôi ch nêu ra ây mt chuyn là nh có vic này mà tôi có dp tip xúc vi các thng ph binh. Có dp i y lo, thy tn mt cnh tht xng ri không phi ti chin trng mà ti các quân y vin. S là bà Bút Trà, ch dâu tôi, làm ch nhim báo Sài Gòn Mi. Chuyn lt chính quyn ngy là tin st do, mt dp bán báo chy, ht bc. Có nhiu báo c ng tin và m l nhng k c tài. Có báo ng hình ông Ngô ình Dim và vit nhng câu mt sát. Nhng cuc o chính này bt thành và chính quyn ngy ã nm li quyn kim soát. Các báo lúc by gi mi ht hong, thôi i tìm cách chuc li. Tiêu hy các báo cha ra, in li nhng s báo ca tng chính quyn ngy àn áp c cuc o chính. Ôi! Tht là nhng cnh bát nháo áng bun ci. Các ch báo nh bà Bút Trà, ông inh Vn Khai (báo Ting Chuông) phi lánh mt, k khai bnh t ngt phi i nm bnh vin, ngi bo i công tác xa, àn em tay chân dàn xp vi chánh quyn cho êm thm, tránh ti. Vì vy tôi nguyên là cây bút chuyên vit tiu thuyt và các trang mc ph n, tham gia nhiu công tác xã hi, c các anh em trong nhà tòa son, theo li ch dn ca bà ch dâu tôi, c tôi thay mt t Sài Gòn Mi i y lo các thng bnh binh ngy ã b tai bin trong nhng ngày o chính ht này. Và th là tôi có dp i thm và y lo h. T bé tôi cha bao gi thy cnh cht chóc hay cnh máu , ngi b thng. ây là ln u tiên tôi n mt quân y vin và thy tn mt cnh tht nát xng ri. Cnh chin tranh tàn khc din ra trc mt tôi mt cách kinh hoàng. Và cng trong mt chuyn i thm này, tôi gp mt thiu n mang hoa vào thm mt thng ph binh t mt trn min Tây a v. Khi phát quà xong ra v, trên xe lam ch khách, tôi li gp cô thiu n này. Cùng i vi cô là bà m ca thng ph binh. Nét mt cô bun bã vô vng khó t. Cô có nét p t nhiên, làn da trng nut, dù là ngi tnh. Cô không h nhìn lên, nét mt suy t, m chiêu trong mt th gii riêng bit không cn bit quanh mình xy ra chuyn gì. Mt bà ng tui ngi gn tôi hi ngi àn bà i vi cô: - Cô y là con gái ca bà? Bà này lc u. - Nó là bn hc ca con trai tôi. Con trai tôi i lính thì nó cng thôi hc. Con tôi va ra trn ã b mt mt cánh tay, mt cái chân. - Cu con bà c bao nhiêu tui? - Mi 22 tui. ã u trung hc, nh hc na thì b kêu lính. - Còn cô này chc gn nhà bà? - Không cháu nó Sa éc, còn tôi Vnh Long. Bà nói n ây thì xe n mt trm Phú Nhun, cô gái ngc mt lên nói vi bà: - Tha bác, con phi xung ây gp dì con, ngày mai con s n bác cùng i thm anh Quân mt ln na ri v quê.

Cô nói xong xách cái gi ri cúi u chào tôi, chào bà n, on xung xe. Khi cô này i ri và xe bt u chy thì bà nói vi tôi bng mt ging rt cm ng: - Ti nghip con nh. Nó ang hc lp 11, li b ngang vì chuyn thng con tôi b thng ngoài mt trn. Nó phi ln li khp ni mi bit c tin thng con tôi và chính nó cho tôi hay và kéo tôi i thm. Trong cnh này thit tôi không bit nói gì. Hi ó ba má nó không bng lòng cho nó th t qua li vi con trai tôi, ông bà nói i lính d cht lm, có khôn thì dang ra sm ch không thì góa ph mt con i! Hai bên gia ình tng i d n, thng con tôi thng nó lm. Chúng tôi không ngn cn nhng thy thái không vui ca cha m nó, tôi không thích. Bây gi câu chuyn xy ra nh vy, tôi không dám tin ti na. Thng con tôi thy mình ra nông ni y cng khuyên cô ta ng thm ving thng, tr v hc tp, ch chng l i yêu mt ph binh nh nó? Ai trên xe nghe k cng th dài. Bà lin nói: - Vy mà con nh tht có tình có ngha, nó b hc, xin cha m lên Sài Gòn d b i thm nuôi. Nó nói: Nó ã ha làm v thng con tôi là nó gi li. Bà k n ây thì xe cng ã ngng ngã t Phú Nhun, tôi vi xung xe và lòng không khi phân vân v chuyn bà n va k. Trong thi bui chin tranh, t nc nào cng có nhng chuyn tình cao thng áng quí nh vy. Nh cô gái mà tôi gp trên cha phi là v chánh thc ca anh thng binh kia, nhng vn gi mt li th sng bên nhau khi chàng trai gp chuyn tai bin. Mc dù cha m phn i, mc dù chàng trai khuyên ln hãy quên chàng ta i, cô này vn ln li i nuôi. Ri sau ó theo li mt ngi quen k li tôi nghe, cô dn hn lên Sài Gòn i hc may, tính chuyn lâu dài vi anh chàng thng binh xu s mà li may mn. Mi khi ngi ta a anh chàng này i âu ó là cô cng di ch i theo và tìm ni c ng gn ó. Sut my nm tri nh vy, cha m cô tìm bt cô v g chng cô cng không chu. n khi anh chàng thng binh ã cha lành các vt thng, c mt c quan t thin nc ngoài làm cho b chân tay gi và a v Bình Dng hc ngh làm sn mài, v tranh, thì cô lin dn lên Bình Dng và m mt tim may gn ó. Trc mi tình chung thy ca cô, cha m hai bên ành phi ng ra làm l ci và ri h sng bên nhau có c hai con, mt trai mt gái. Tình yêu không phi ch tìm n nhng ni giàu có sang trng, thanh lch, yêu kiu, mà nó xut phát t con tim và nh th tình yêu mi có cái giá tr cao quí ca nó. Khi qu a cu này còn có bóng ngi và dù là dân châu Âu da trng hay dân châu Á da vàng, châu Phi da en, châu M da , thì tình yêu cng là bu bi quí báu loài ngi sát li vi nhau, to cho i nhng con ngi cao thng gia xã hi vt cht phù phim. 2. NHNG K NIM VI LÀNG BÁO SÀI GÒN Lúc u khi vit tiu thuyt tôi c ngh là nuôi con, không ng khi cm cúi vit hng ngày, có nhiu chuyn xy ra khin tôi phi ngh là mình có quyn sinh sát i vi nhng nhân vt tiu thuyt ca mình. Có ln tôi ang vit mt câu chuyn dài, có chiu hng không cho hai nhân vt yêu nhau i n hôn nhân, thì mt bui sáng va cái cp lên bàn, toan ngi li làm vic thì bà Bút Trá ­ ch dâu ca tôi mà cng là ch nhim ca báo Sàigòn Mi lúc by gi ­ cho ngi mi tôi vào và nói: - Thím không nh cho Yn và Thanh kt hôn sao? Thy tôi ci mà không tr li thì ch tôi nói: - Thím nên cho ti nó kt hôn vi nhau, nh th mi hp tình hp lý và mi úng vi cái tên tiu thuyt mà thím t Gng V Li Lành. Nhng chuyn tôi ang vit li là mt chuyn tht ­ ó là chuyn gia ình ca mt cô bn cùng hc Gia Long nhng là bn v vai ch. Khi vit na chng tôi bng có ý ngh không cho h "làm lành", và trng pht ngi àn ông ph bc, tôi không cho h gp nhau li. Vì th sau này in thành sách, tôi ã i tên t Gng V Li Lành thành Còn Vng T Lòng. Vit tiu thuyt là mt ngh mà nh mt nhà vn Pháp t hào: Mun cho ai cht là cht. Mun cho ai sng là sng. Li mt ln na, mt bn ng nghip cùng dy trng Tân Thnh cng là c gi trung thành theo dõi tt

c nhng tiu thuyt ca tôi trên các báo, gp tôi vn phòng giáo s t nhiên hi: "Ch nh cho k s Kit cht hay sao?". Tôi git mình, b ng không bit k s Kit nào. Nhng sau ó kp nh ra thì ra ông bn ny nói n mt nhân vt trong tiu thuyt Bóng Ngi Xa mà tôi ang vit. Tôi bt ci hi li: "Anh mà cng c tiu thuyt ca tôi sao? Anh có bit mt nhóm nhà vn ngh mình là àn anh nên nói rng tôi vit vn ch nh ngi k chuyn?". Lúc by gi có anh Chnh, mt giáo s u c nhân vn khoa va Pháp v cùng dy trng, Chnh còn tr và ít tham gia vào câu chuyn ca các giáo s cùng ngi ch vào lp. Nhng lúc ó anh cht nói: - B k chuyn là không có tài sao? K chuyn mà không ai nghe thì sao? Tôi nói: - H còn nói tôi nghe lm nhng câu chuyn ca các nhà vn Pháp ri vit li, ch thm chí không bit c ch Pháp ó anh. Các anh y ci xòa: - Thì ra h ganh t vi ch. Ch ch dy môn gì ây nào? Sau này có ln mt bà bn r tôi i nghe mt bui din thuyt v tài: "nhà vn cng là mt s gi gi mt thông ip n c gi". Din àn là linh mc Thanh Lãng, Hi Vn bút t chc. Lúc y Phm Vit Tuyn làm Ch tch. Thính gi toàn là hi viên ca hi Vn bút cùng mt nhóm sinh viên hc sinh ca các ông Thanh Lãng, Vit Tuyn, và mt s nhà vn, nhà báo. Khi ngi vào ch, ch bn ca tôi, ch Ngh, mt n trí thc tng làm chính tr va Pháp v, nói vi tôi: - Mình không ng c d mt bui nói chuyn lý thú, xem th h nói cái gì. Trong bài din thuyt ca mình, Thanh Lãng ã i n mt kt lun cao vai trò ca nhà vn: Mt nhà vn là mt s gi gi mt thông ip n cho c gi khp ni. Vì th vai trò ca nhà vn là mt s mng cao quí. Quanh vn này, nhiu ngi c mi lên phát biu ý kin. Toàn là nhng ông có cp bng cao, vit nhng quyn sách trit hc hay nhng tác phm bình lun khó hiu. Ri bng trong ám thính gi ngi hàng gh sau cùng, mt sinh viên mt phân khoa nào ó nói ging Bc xin lên phát biu ý kin. Cu ta khen nhng sách lý lun cao siêu và chê các nhà vn tiu thuyt Sàigòn lúc by gi, và nêu tên Dng Hà, Trng Nguyên và... bà Tùng Long. Tht bt ng! Cu ta bo tôi không bit mt ch Pháp nào và ch nghe ngi ta k các chuyn tiu thuyt Tây ri vit li. Vit nh vy thì ti sao li có báo chu mua ng, có c gi chu khó c? Chc khi nói cu ta không ng trong ám thính gi li có bà Tùng Long. Trong s ngi có mt, còn có Nguyn Hu Ng, nhà vn cng tác vi báo Bách Khoa (ký hiu Nguyn Ngu Í) và cng là ng nghip cùng dy trng Tân Thnh vi tôi. Nguyn Hu Ng dy s a, còn tôi thì dy Vit vn và Pháp vn. Cng có c Trn D T, chng ca Nhã Ca, ang là phóng viên ài phát thanh Vit Nam lúc by gi, ngi hàng gh u và ang thu thanh bui din thuyt cho ài. Cu sinh viên này va nói xong thì ông Nghiêm Xuân Vit, mt lut gia và cng là mt giáo s trng i hc Lut khoa, lin ng ra tr li vì ông có tên trong Hi Vn bút và cng là nhóm t chc cuc din thuyt ngày hôm y. Ông Vit cao ging tán thành ý kin ca sinh viên n là nên c nhng sách thuc loi nghiên cu, sách có giá tr vn chng do nhng nhóm gi là uyên bác cao thâm sáng tác, bi h mi tht là nhng s gi gi i các thông ip cho quc dân ng bào. Còn loi sách nhm nhí nh sách ca các tác gi mà cu sinh viên n va nói xong thì có quyn ng c n. Ông Vit va nói xong thì Nguyn Hu Ng và Trn D T u quay xung nói vi tôi (khi tôi vào ging ng trng Quc Gia Âm Nhc h có thy và có chào): "Ch c ó, ti ny s lên tr li cho ch". Nhng tôi ã ng lên và lên ch bàn th ký xin ghi tên phát biu. Lúc y Minh c Hoài Trinh ngi ghi. Minh c nhìn tôi ci, còn ch Ngh thì nói: - Ch không son bài mà dám phát biu ngay à? Tôi thì không có tài y âu. Tôi ci và ch n phiên mình lên phát biu. Không ch i, tôi c mi lên ngay, vì ai ch Phm Vit Tuyn hay Minh c Hoài Trinh thì có l gì tôi. Phm Vit Tuyn cùng dy trng Tân Thnh vi tôi, và khi Phm Vit Tuyn làm t T Do thì chính anh ã mi tôi giúp cho mt tiu thuyt và tôi ã vit chuyn Gió Ngàn Phng (ã xut bn trc 1975). Tôi còn nh rõ hôm y tôi mc b áo dài trng (tôi luôn mc áo dài trng khi i dy, khi n các tòa son báo hay i d l hi, d hi ngh), và s hin din ca tôi trc micro ã gây cho hi trng mt s ngc

nhiên, nht là khi Phm Vit Tuyn trnh trng gii thiu tôi là mt cây bút có nhiu tác phm cng tác vi nhiu t báo hng ngày và làm th ký tòa son cho tun báo Ph N Din àn, cng tác vi báo Vn Ngh Tin Phong và còn là giáo s dy các trng t thc. Hi trng bng im bt và ch tôi phát biu. u tiên tôi cm n ban t chc cho phép tôi có c hi lên nói vài ý ngh thô thin, và tôi thành tht cám n cu sinh viên va phát biu ã nói n tôi. Trong i tôi, chê tôi cng quí nh khen vì giúp tôi có kinh nghim tt hn khi s dng ngòi bút. Xong tôi i ngay vào tài ca Thanh Lãng, mt nhà vn là mt s gi gi thông ip n mi ngi. Nhng s ip y phi nh th nào mi ngi dù tng lp nào cng có th c hiu c thì mi có th tip nhn. Ch nhng quyn sách vit quá cao, y trit lý sâu xa thì âu phi ai cng có th tip nhn mt cách vui v và nng nhit. Tôi nói tip: "Tôi không có kh nng vit nhng loi sách cao siêu, cao tht cao y (và tôi gi tay lên ra du khi u) nhng ti sao tôi li chp nhn s phn ca ngi cm bút? Tôi có c mt on vn trên mt t báo Pháp thy có mt nhà vn nam nào ó tuyên b rng: "Nu tôi có mt ngai vàng thì tôi sn sàng i nó tìm hiu tâm lý ph n". Nh th thì tôi, mt ph n, ti sao không vit nói lên tâm lý ca ph n? Vì tôi ã tri qua thi k niên thiu di mái m gia ình ca cha m, bên các em thân yêu, tôi ã tng là mt thiu n, tôi hiu nhng c mun, nhng bun vui ca gii thiu n, ca tui mi ln. Tôi ã tng là mt ngi v, mt ngi m. Tôi hiu tâm s ca ngi v khi gp cnh ng ngang trái, khi sng trong hnh phúc, khi nuôi dy các con, và hiu nhng òi hi ca các con mình. Tôi li còn là mt cô giáo tng ng trên bc ging và tìm hiu nhng ôi mt th ngây, vô t ca l hc trò ang mun gì, ao c c nhng gì. Vì nhng c mong th ó mà tôi mnh dn cm bút. Nói rng tôi không bit mt ting Pháp nào, ch nghe ngi ta k chuyn trong các quyn tiu thuyt Pháp ri vit li, thì nu c nh vy k ra tôi cng có chút tài cn con nào ó, vì tôi k chuyn nh vy mà vn có ngi c, ngi nghe, nhà báo chp nhn mi vit thì tht là chuyn l trên i phi không các bn? V chuyn tôi có c c sách Pháp hay không, lúc nãy qua li gii thiu ca anh Phm Vit Tuyn chc các bn cng hiu là li ch trích kia có úng hay không, tôi không cn ính chính. Nhng tôi không dám t ph mà nói lên rng thông ip ca tôi gi cho ph n, cho các bà m, cho các hc sinh chc chn là c ón nhn. Nru không vy làm sao tôi vit, làm sao có ngi thuê tôi vit? Nói lên cái tâm lý ca ph n vì mình là mt ph n, tôi ã mnh dn nhn ly vai trò ca tôi, mt ph n". Ch có nm phút phát biu nên tôi kt lun: - Qua s th t tôi nhn c hng ngày trong ó phn ông là th ca bn gái, k tip là th ca c gi nam, ca hc sinh sinh viên, tôi ch ly làm l là ti sao ông Nghiêm Xuân Vit li có th nói rng nhng cun sách vit d ca các nhà vn nh bà Tùng Long, Dng Hà, Trng Nguyên thì vt i ng c là xong. Riêng tôi, gp mt quyn sách tm tay, c qua nu là d tôi vn c gng c cho ht thy nó d ch nào. Mt nhà vn châu Âu ã vit: "Trong mt quyn sách d vn có th tìm thy mt câu hay hoc mt ý kin khá". Tôi cm n thính gi, ban t chc và i xung trong ting hoan hô v tay ca c thính ng. Khi i ngang qua hàng gh ca Nguyn Hu Ng và Trn D T, c hai ng lên nói: "Hoan hô ch Tùng Long!". Tôi ngng li và nói: "Cm n các anh òi tr li cho tôi, nhng mà chuyn ca tôi tôi nói là phi". Sau ó Phm Vit Tuyn lên nói tip li tôi và kt lun: "Không phi ai gi thông ip cng có ngi nhn. Ngay c giáo hoàng gi thông ip cho toàn giáo dân trên th gii mà vn còn có ngi không chu tip nhn na thì sao?". Bui nói chuyn kt thúc lúc 7 gi ti. Ch Ngh và tôi ra ng ng ón taxi v nhà thì ông Nghiêm Xuân Vit chy theo mi ông c ly xe a chúng tôi v nhà. Ch Ngh vn có quen vi ông Vit lin nhn li ngay, và tôi xin xung u hm Chu Mnh Trinh ông Vit còn a ch Ngh v ng Ngô Tùng Châu (nay là ng Nguyn Vn u Bình Thnh). Tôi ít có thì gi theo dõi chng trình phát thanh ca ài, nhng sau ó anh Quc Phong, ch nhim báo Ting Vang mà tôi cng tác, gi in thoi cho tôi và nói: - êm qua cháu gái nhà nghe ài n on nói v bui din thuyt ca Thanh Lãng có nêu li phát biu ca ch, nó gi tôi n nghe và tôi tht vui mng thy ch ã tr li tht hay và xác áng. Tôi cng cm thy vui vui là mình ã có dp nói lên mc ích vit vn ca mình. Tôi cha bao gi dám t hào xng mình là vn s, n s. Tôi ch nói tôi vit vn là nuôi con, ch th thôi. Ngay khi c báo Saigon Time (Thi báo Sài Gòn) phng vn, tôi cng ã nói tôi vit vn là nuôi con. Khi nào các con tôi trng thành, a ln lo c cho a nh thì tôi s ngh vit. Nhng vic y ri cng qua i trong ngay tun l sau ó vì tôi quá bn rn vi công vic dy hc, vit báo. Nào ng sau ó vài tun, vào mt bui ti, ông Nghiêm Xuân Vit ã tìm n nhà tôi và a cho tôi xem s Bách Khoa mi ra, trong y có bài chính ông ta vit xin li v nhng li ca ông phát biu trong cuc din thuyt, vô tình ã nói nhng li xúc phm n tôi. Sau ó tôi mi bit chính ông ta là giáo s ging dy cho con trai tôi Nguyn c Lp ang hc nm th ba i hc Lut khoa ­ nhng vic này ông ta không

bit và tôi cng không cn nói làm gì, vì sau ln gp g ny tôi không còn ln nào khác có dp gp ông ta. Nguyn Hu T làm tòa son báo Bách Khoa sau ó gp tôi, tôi có hi b anh chû nhà cho ông Vit hay sao mà ông ta bit vy? Nguyn Hu Ng ci hì hì và nói: "Ch c xá Chu Mnh Trinh ai mà không bit, ch không c bài báo ca Duyên Anh sao? Duyên Anh nói anh ta c xá Chu Mnh Trinh, cái rn ca v tr". Tôi hi: - Ti sao li là cái rn ca v tr? - Là vì cái c xá này có lm nhân tài. - Ai là nhân tài vy? Nguyn Hu Ng ch tôi và nói: "Duyên Anh k Phm Duy bên lô E cùng vi H Anh ch nhim báo Vn Ngh Tin Phong. Lô C thì có Nm Châu cùng v là Kim Cúc. Lô B có Nguyn Mnh Côn, lô F có bà Tùng Long và chng là thi s Hng Tiêu, Phan Quang án, Hoàng Nguyên, lô G thì có Hoàng Thi Th, Vn Quang. Nh vy không phi là cái rn ca v tr là gì? Ni ây hng ngày t tp nào Thanh Nga, Thm Thúy Hng, các nhà vn, nhà báo, và các ngh s sân khu, các nhc s... Tôi nhún vai nói: - Hân hnh, hân hnh. Nhng nói ln li nh vy, ch t cho thiên h ghét. Nguyn Hu Ng là bn v vai em ca tôi. Tôi thng gilà Ng là chú, chú em, nhng sau này các con tôi có a gi Ng là anh, vì Ng ci Thoi Dung, mt cô bn ca cô gái ln ca tôi. Làng báo lúc by gi có nhng ngi thích châm chc, có dp là h vit trêu gho trên các s báo Xuân hay trong mc Chuyn hng ngày khi thiu tài. Nh trong mt t báo Xuân, anh nh cùng làm vic trng Tân Thnh vi tôi (anh ban giám th, sau vit cho Vn Ngh Tin Phong ly bút hiu là T Vi Lang) ã vit: Nm nay ma thun gió hòa, ông inh Vn Khai vit sách, bà Bút Trà làm th... Ý T Vi Lang ngo inh Vn Khai, ch nhim báo Ting Chuông, vì ông ny mi ra mt quyn sách ký tên mình mà sách y li do ngi khác vit. Còn bà Bút Trà, trên báo Sàigòn Mi do bà làm ch nhim nm nào cng có mt bài th mng Xuân ng trang u t báo Xuân Sàigòn Mi ký tên bà, nhng li do ông Bút Trà, chng bà, mt nhà th ni ting, vit. Ngoài T Vi Lang còn có Chu T, Nguyn Duy Hinh có dp là châm bim dân trong làng báo, cng nh chng tôi là Hng Tiêu vt bút hiu Nh Hoa mc Tranh Xã Hi trên mt báo Sàigòn Mi. L d nhiên T Vi Lang không bao gi vit châm bim tôi vì quá hiu tôi và là ng nghip hai lãnh vc vit báo và dy hc. Trái li, còn rt n tôi và khi ci v, có a v n thm tôi. Thnh thong Lang ghé thm H Anh bên lô E cng tt qua thm tôi lô F. V li sau ny, Trnh Vit Thành, tng th ký báo Ting Vang, cng dn v lô F, góp thêm mt thành viên cho "cái rn v tr". Nguyn Duy Hinh trong làng báo có ting là tay phá làng phá xóm, ai anh ta cng dám vit bài kêu ích danh mà chê bai nêu không va ý vic làm ca h. Th mà hai ln Nguyn Duy Hinh cp n tôi b tôi lên ting là chm dt ngay. Ln u không bit có phi là do T Xuyên nói v gia ình tôi ­ Vì có ln T Xuyên tht nghip, anh Hng Tiêu ca tôi em v nhà giúp , còn gii thiu cho ông Nguyn Vn Sâm vit t báo uc Nhà Nam. Hinh vit là anh Hng Tiêu không có lng tâm, ci tôi ri giao c by con cho tôi nuôi nng, tôi phi vit bài bù u bù c trong khi nhà tôi nghêu ngao làm th và t tp bn bè chuyn nhm sut ngày không làm gì ph giúp tôi. Tht ra có ai hiu c chuyn gia ình tôi, èn nhà ai ny sáng mà! Anh Hng Tiêu không hp tác vi Pháp ri vi Nht, và sau này vi M. Anh mà cm ly cây bút là vit bài chi lung tung khin báo b óng ca, rit ri các ông ch nhim không dám mn dù h bit nhà tôi có tài. c thy nhng li ca Hinh vit trên báo, tôi lin gi in thoi cho Hinh và ch nói mt câu: - Anh Hinh, anh li nh nói by b gì vy? ng nhé, ng có nghe li ca T Xuyên! Hinh ú qua in thoi:

- Tôi vit có li cho ch. - Không, cm n! Th là bài báo y lý ra kéo dài c bn k thì chm dt na chng. Mt ln na, sau khi chính ph ông Dim b do nhóm quân nhân o chánh, quc hi b gii tán, Nguyn Duy Hinh cng có vit mt bài báo nói v cái gh ba chân ca quc hi, mà khóa III quc hi li quy t c 25 ph n do bà Ngô ình Nhu mi tham gia, trong y có tôi (tôi ng c Qung Ngãi, quê chng tôi). Tôi mong khi c c s làm mt vic gì ó có ích cho tnh nhà, ni mà tôi ã sng nhng nm 1944 n 1952, ã có c mt s hc trò. Nhng va c c c mt tháng thì ch Ngô ình b lt , tôi li tr v làm báo, dy hc nh c. Va c bài ca Hinh, tôi lin gi in thoi cho Hinh và khuyên Hinh nên chm dt bài phóng s y vì công kích làm chi, bi móc làm gì nhng ph n b ép buc phi ra quc hi k y? Và tôi có nói vi Hinh tôi vit mt bài phóng s khác trên báo Sàigòn Mi trn tình... Hinh nghe li tôi không vit na và tôi cng bit ây là mt thit thòi ln cho Hinh. Vì không vit thì không có tin, mà Hinh thì rt cn tin, lúc nào cng cn vì n xài ln quen ri. Sau ó tôi có vit bài phóng s nh tôi ã ha vi Hinh, nhng va vit c hai k, hai k này tôi mi nói v trng hp ca tôi và ch Nguyn Phc i, thì các bà cùng ra khóa III và là phu nhân ca các nhân vt thân cn vi ch Ngô ình lin chy ti nn n ch Bút Trà bà òi gp tôi xin tôi ng vit tip na. Còn Chu T, anh ta trong nhng bài "phim hng ngày" thnh thong cng có nhc n tôi vi ging hài hc nh ã hài hc vi bà Châu Ph khóc chng à Lt. Thu y ngi ta thng nói v ông H khóc v Hà Tiên, còn Châu Ph thì khóc chng à Lt. Chu T khoe khoang là bà Châu Ph s xung Sài Gòn hp tác vi Chu T Sng, Yêu và Lon. Sng, Yêu và Lon là ba quyn tiu thuyt mà Chu T ã vit trên báo Sng và ã xut bn, thuc v loi sách bán chy c ngi c tr lúc y hng ng nhit lit. Tôi cng gi in thoi cho Chu T ­ Tôi và Chu T không quen, ch gp nhau vài ba ln trong các cuc hp báo B Thông Tin, không ai nói vi ai li nào, ch gt u chào thôi. Tôi nói: - Anh Chu T i! Anh li bày trò gì na ây? Xin anh cho tôi hai ch bình an. Tôi vit vn là nuôi con thôi, không có cái mng vn s, vn sic gì âu. - Vâng, vâng, ch ã dy thì xin nghe ­ Bên kia u dây, Chu T ã nói nh vy. Chu T tuy vit vn ôi khi có ging thô l, hn xc, nhng b ngoài phong rt nho nhã và lch s. Sau ó có ln Chu T n nhà nhc s Hoàng Nguyên, cùng lô F vi tôi, ch i din cách hai ba nhà, nh v Hoàng Nguyên, mt cây bút ngip d cng tác vi Sng ca Chu T, a qua thm tôi. Ngoài mc ích thm ving, Chu T còn nh tôi gi cho t báo Sng hai mc nh báo Ting Vang và Sàigòn Mi, là mt truyn dài mà mc Tâm Tình Ci M. Chu T có bao gi h mình mi tôi nh th vì anh ta t hào v t báo Sng ca anh qui t toàn nhng cây bút vit hay, có hc thc cao. Tôi nói vi anh c mi nh th ny tôi rt cm ng và ly làm hân hnh, nhng tôi hi li anh: - Anh th ngh xem tôi còn thì gi âu mà vit cho Sng na ch? Ting Vang ri Sàigòn Mi, ri hai t báo tun Vn Ngh Tin Phong, Ph N Din àn (làm th ký tòa son), Ph N Ngày Mai vi mt truyn dài và mt truyn ngn hng tun. Chu T thêm: - Ngoài ra ch còn i dy hc na phi không? Và còn làm cho nhiu hi nh Hi Ph n, Bo v Luân lý và các hi ph huynh có các con ch hc. Tôi nói: - úng th. Nhng anh cng nên hiu cho, không vit c cho anh, tôi rt tic. Trong thâm tâm tôi, lúc y tôi ngh và mm ci vi mình. ­ Vit cho cái ông tri này, nay mai ng li qung cáo rùm beng bà Tùng Long ã v vi báo Sng, Sng ­ Yêu và Lon nh ông ã vit v bà Châu Ph, thì có nc b ông chng c ghen ca tôi làm ti làm tình cho mà cht. Nói cho úng, trong làng báo t khi tôi vào ngh n nm 1972 tôi ngh vit, anh ch em vn ngh s u i x vi tôi rt tt, xem tôi nh mt ngi ch, vì tht ra ai cn gì thì tôi u giúp trong kh nng. Tôi sn sàng giúp cho mt t báo mi ra i mt truyn ngn không cn tin nhun bút, hoc gii thiu cho mt s em út

vào làm các t báo mà tôi hp tác. Thành ra lúc by gi Nguyn Ang Ca, Thanh Phong, Hoài Trinh ca báo Ph N Din àn vi bút hiu ch Ba Sún Rng, Nguyn Duy Hinh, T Xuyên, Hoài Thanh, Hunh Thanh V... u xem tôi nh mt ngi ch. Anh em trong làng báo i vi tôi tht t t. Có th nói thi k thành công và phn thnh nht ca tôi bt u t nm 1957 n nm 1963. Nm 1963, vào khong tháng 11 vì có cuc o chính Tng thng Ngô ình Dim, trong làng báo cng phi chu mt s thay i và khng hong, nên tôi cng gp phn khó khn, nhng sau ó ly li uy tín cng rt nhanh chóng. Và ri t 1964 n nm 1972, tôi vn vit u u ra mt lot sách na, sau ó mi ngh hn. Nm 1963, vì công vic nhà báo thu hút quá nhiu thì gi li thêm công vic các oàn th cng rt bn rn, nên tôi phi ngh dy, ó là mt iu mà tôi rt tic. Sc khe kém, theo li bác s Pháp Boucheron ang iu tr cho tôi thì mt lá phi b nám không th dy, vì vy tôi phi lên à Lt ngh mt thi gian, và cha tr xong ch còn vit và vit. Trong thi k phn thnh nht ca tôi, có nhiu s vic áng ghi li. Vic th nht là Nht Linh ã vit v tôi: "Bà Tùng Long là cây bút n khách hin nay". i vi Nht Linh, lúc nào tôi cng xem nh mt bc àn anh. Mà tht th. Khi nhóm T Lc Vn oàn cùng vi báo Ngày Nay, Phong Hóa ra i thì tôi còn hc Gia Long và là c gi trung thành ca nhóm ny cng nh ca báo Tiu Thuyt Th By. Tôi c tt c Thch Lam, Nht Linh, Khái Hng, Nguyn Công Hoan, V Trng Phng, Thanh Châu, Lê Vn Trng... Sau này khi nhóm T Lc Vn oàn chy vào min Nam thì nhng cây bút ny không còn mnh, và c gi min Nam không hâm m nh lúc trc na. Mt phn cng ti nhóm ny phn ông là Vit Nam Quc dân ng, hay i Vit, mà t này thì h khó có ch dung thân vì lý do chính tr. Lúc by gi khi sách c xut bn, các tác gi thng gi tng tôi vi nhng li u ái. Nh nhà th Thanh Tâm Tuyn vi tp th u tay, sách óng tht p, ã vit: "Kính tng ch Tùng Long, mt cây bút ang làm ma làm gió trên vn àn min Nam". Ôi! Tht là hãnh din cho tôikhi chính tôi lúc bc vào con ng vn nghip âu dám ngh mình là mt vn s mà ch mong sao óng góp mt phn nào ó xây dng cho n gii và nuôi chín a con chúng tr thành nhng công dân tt. Ri Ban t chc cuc thi vn chng toàn quc (min Nam Vit Nam) ln th hai vào nm 1961 hay 1962 mi tôi tham d trong ban chm thi. Ban giám kho nm y có anh ông H, anh Phú c, và nhiu ngi khác na mà tôi không nh. Trc ó, khi nghe n cuc thi vn chng toàn quc, tôi có gi d thi hai tác phm, ó là quyn Bóng Ngi Xa và quyn Nh Lan. Nhng khi kt vào Ban giám kho, tôi lin rút sách li không d thi na. C ch ny ca tôi c Ban giám kho ca ngi, vì l có nhiu ngi trong Ban giám kho mà vn có sách d thi và li c chm lãnh gii nh k u. Nm tôi làm giám kho, có tác phm ca Nguyn V d thi, có sách ca mt ngi nào ó trong nhóm Vn Bút, mà khi phát gii, ch Nguyn Th Vinh lên lãnh th vì ngi y ang Pháp. Nh có tên trong ban giám kho cuc thi vn chng toàn quc nm y mà tôi có thêm uy tín vi làng vn làng bút và c gi thân yêu ca tôi. Tuy vy tôi không h ly chuyn ny làm hãnh din, tôi cng bit sc hc ca mình âu bng ai mà i chm môn tiu thuyt. Có nhng nhà vn tên tui ra i trc tôi nh Nguyn V gi tác phm d thi. Tuy vy, dù tài sc không bng ai nhng c mt tác phm và bit nó hay d, chc chn là tôi làm c. Sau bui phát thng dinh c Lp, tôi c ông Nguyn ng Thc tìm n làm quen do nhà vn và nhà giáo Phm Vit Tuyn gii thiu. Ông Thc mi tôi vào hi nghiên cu ca ông, giao tôi phn nghiên cu tiu thuyt. Tôi trình bày vi ông là tôi bn lm. Nh ông bit, ri ph trách nhiu t báo hng ngày và hng tun, ri còn có chân trong nhiu oàn th, hi ph huynh, chc tôi không m ang ni. ã vy là mt ngi ph n, tôi còn nhim v i vi gia ình. Ông Thc có l cng hiu cho tôi nh vy, nên sau my ln hi hp tôi không n d c, ông cng thông cm cho tôi. Ri nhân trong mt cuc hp do B thông tin t chc, lúc y bác s Th làm giám c, bà Bút Trà có mt bài th mng s nhn chc ca bác s, nhng bà li không dám c vì bà ngh rng ai cng bit bài th y là ca ông Bút Trà làm cho. Bà gii v qun lý và iu khin t báo, ch làm th vit vn thì còn ai không bit bà hc lc ra sao mà th thn gì! Bà lin nh tôi c giùm. Trong mt bui tic nh vy, có ông o mi ngi, tôi làm sao t chi c, v li bà là ch dâu mà cng là ch nhim ca tôi. Th là tôi ng lên và trc khi c tôi tuyên b rõ ràng là ca ch tôi. Khi tôi c xong, ting v tay không ngt, có l h ngh do tôi vit, còn bác s Th thì rt vui vì nhng li ca ngi y. Sau ó bác s Th ã ng lên b ch gh ch

ta ca mình xung ngi bàn ca các nhà vn nhà báo. Bác s ngi gn bên tôi và hi thm tôi v công vic vit lách và i sng ra sao. Vic ny khin cho nhiu ngi càng n tôi, và bà Bút Trà cng phi thay i cách i x vi tôi sau này. Nhân chuyn ny mà mt phóng viên ca báo Times Sài Gòn là Trn Quân có n ng ý vi tôi mun vit mt bài phóng s v cuc i vit vn ca tôi và xin phép tôi cho Trn Quân n nhà vào mt ngày do tôi nh. Th là bài phng vn y xut hin trên mt k báo Times. Vi nhng câu tr li ca tôi, nay ngi nh li tôi vn không quên. Tôi có nói là tôi vit vn nh mt ngi th ký làm có gi gic nht nh, không thc khuya dy sm vàkhông phi tìm ngun cm hng mt cách khó khn. Tôi có th vit bt c lúc nào và ch nào khi có nhu cu. Tôi không dám cho mình là mt n vn s vì tôi vit vn nuôi con. Nhng nói th không có ngha là tôi vit theo th hiu ca c gi và s yêu cu ca các ông ch báo vi mc ích bán chy, bán nhiu. Nu phi vit mt quyn sách có phn ty lc, hay tình cm t át, thì dù tr tin cho tôi gp ôi tôi cng không vit. Nhng nu mt t báo mi ra i, tài chính kém ci mà nh tôi vit cho mt truyn ngn, tôi cng sn sàng vit ngay, không t vn tin bc. Bài báo y vit rt c sc bng ting Anh, c dch ra nh sau: Bà Tùng Long và s t nhiên c bênh vc S vic xy ra tht sm vào bui sáng trong mt cái chòi nm chen chúc trong nhng con hm ca mt khonh t vùng dân c ông úc và nghèo nàn ca Sài Gòn. Bui sáng, mt tri chiu trên nhng nóc nhà mt cách yu t, nhng ngi dân ó còn m màng trong gic ng chp chn vì cuc sng quá khó khn, thiu không khí ca nhng ngi dân lao ng phi thc dy lo công vic. Khi ting gà va gáy t u, mt ngi àn bà ã già m cánh ca ca cái chòi và sai mt a bé trai chy i mua cái gì ó cho bà. My phút sau a bé chy v, vi hai bàn tay không và sn sàng chng nhng li ch trích ry la ca bà. Bà ta ã a cho nó hai ng bc mua cho bà mt t báo Sàigòn Mi, t báo mà ai cng bit xut bn bui sáng, và thng bé li ly tin ó mua mt khúc bánh mì cho ói. Ngi àn bà y không dn c s tc gin bèn la hét thng bé, bo ti sao nó không chu n sáng vi cm nh mi ngi trong gia ình và hai ng bc y mua cho bà mt t báo. T báo i vi và tht s là mt ba im tâm tinh thn, cng nh mt hi thuc lá và mt cái tách cà phê en và nóng vào bui sáng ca nhng ngi thng lu. Nu bn may mn và có dp hi cái gì trong t báo ã khin cho bà quan tâm chiu c n vy, bà s nói vi bn không mt chút ngn ngi là không phi nhng chuyn tranh u không ngng ca Lumumba, hay cuc tranh chp không bao gi chm dt ca Phoumi và Phouma, và cng không phi s ra i ca mt hoàng nam k v ngai vàng ca x Iran, mà ch là tiu thuyt ra hng ngày trên báo ca mt cây bút n c c nc nghe tên, c c nc c vi bút hiu Bà Tùng Long, mt ngi bn trung thành ca nhng ngi nghèo, ca nhng ngi vô sn trong xã hi Vit Nam ca chúng ta hin gi. Không phi là mt nhà vn Bà Tùng Long là mt trong rt ít ph n vit vn hin nay ã gt hái c s thành công, bà ã làm cho bao nhiêu con tim ca c nghìn vn ngi t mi min t nc phi hi hp, khi bà xut hin vào nm 1955 nh là mt cây bút vit feuilleton ni ting nht trong k ngh làm báo lúc by gi. Mc dù không c gii trí thc (cao cp) và gii tr còn quá vô t vi cuc i tip nhn, nhng nhng tiu thuyt ca bà d c, d hiu, vi nhng tình tit khéo léo và hp dn, ã c theo dõi bi phn ông c gi ca gii bình dân. Nhng quyn tiu thuyt mà bà vit trên các báo u c các nhà xut bn mua và in thành sách cng c c gi hoan nghênh không kém. c gi ca bà thuc nhiu thành phn khác nhau, phn ông gii lao ng, ít hc, nhng ngi ni tr mun tìm cái chìa khóa hnh phúc, nhng k không có phng tin n trng nghe li ging dy ca các thy giáo, c nhng quân nhân nhng vùng xa xôi hay nhng thy th thiu mái m gia ình. Mc dù không có mt quyn sách nào ca bà c các nhà phê bình em ra phê bình nh mt tác phm vn hc ca nhng nhà vn c coi là trí thc lúc by gi, chính bà Tùng Long cng t nhn mình không phi là mt nhà vn, mà bà ch vit cho nhng ngi thiu hc, nhng ngi không may mn n các trng Trung hc i hc, vy mà tên tui ca bà ã giúp bà kim c khá nhiu tin trong cái th gii làm vn ca thi k lúc by gi. Mt tâm hn nhy cm Ngoài nhng b tiu thuyt feuilleton mà bà Tùng Long ang vit báo Sàigòn Mi và tun báo Ph N Din àn, bà con có nhng tác phm in li thành sách c 12 b vào nm 1963, ây là mt k công mà không mt cây bút n nào hin gi ây có th làm c. Hai tác phm c ni ting nht là Giang San Nhà Chng và Bóng Ngi Xa. Quyn th nht nói v mt ph n Vit Nam sng trong a ngc ca bà m chng và gia ình chng, chu ng bao iu kh s nhc nhã, nht là bà m chng cay nghit c h, cho n khi cô dâu này vi ngày tháng ã chim c cm tình và s khâm phc ca nhng k ã y a mình. Quyn th hai mô t cuc i sôi ng ca mt ng viên chánh tr chng li s cai tr ca ngoi xâm. N ng viên này lp gia ình vi mt k s giàu có có tin giúp cho phong trào và các ng chí

trong ng, nhng ri phi b chng khi cuc hot ng không thành vì s tan rã ca các ng viên trc k thù quá mnh. C hai tiêu biu cho hai tâm hn cao thng trc nhng khó khn ca mt xã hi phong kin, nhng vì tác gi phi vit tng ngày mt cho báo hng ngày nên ôi khi li vn kém sâu sc, hình nh không c chú trng k càng hn, tuy vy vn nói lên c nhng vn hng ngày ca gii ph n, trong gia ình, ngoài xã hi, chuyn tình cm riêng t mt cách thit thc và cách áp ng li mt cách khôn khéo thông minh, ã làm cho nhng cun tiu thuyt ca bà Tùng Long nh nhng tm gng hng ngày ca hàng vn ph n và c hàng vn nam gii na. n lúc t ng phi cm bút Sanh nm 1915 ti à Nng (Trung phn Vit Nam), Lê Th Bch Vân, bút hiu Tùng Long, là ch c ca by a con trong mt gia ình trung lu. Sau mt thi th u bên b bin ca mt tnh l và ti cô ô Hu vi giòng sông Hng nc chy l , bà ã theo cha m vào min Nam và tip tc hc trng N trung hc Gia Long ni ting lúc by gi, luôn luôn chim gii nht v hai môn Pháp vn và Vit vn. Nhng cái iu bà ao c lúc này khi còn ngi gh nhà trng, là tr thành mt n giáo viên mt tnh yên tnh nào ó "có nn tri xanh trên nhng mái nhà và ni ó có chim kêu ríu rít trên các cành cây ti mát...". Bà ã tr thành mt n giáo viên vào nm 1934 sau khi thi u ra trng. Nm sau bà lp gia ình vi nhà báo Hng Tiêu Nguyn c Huy. Khi còn i hc bà ã tp tành vit nhng truyn ngn, nhng tùy bút và nhng bài nói v ph n, bây gi bà li vit trong nhng lúc rnh rang, nhng là vit cho mình c mà thôi. Cho n nm 1951, sau nhng nm dài ng ng sng trong vùng kháng chin, làm quen vi nhng thiu thn vt cht và s cô qunh ca nhng êm không trng, trong nhng hang á ca rng núi, và nhng ngày en ti bên nhng con ng nh hp ngút ngàn ca rng rm, mà n giáo viên tm thng này nuôi cái mng phi vit, phi nói lên nhng gì mà tâm hn mình ã cm nhn và con tim rung ng. Tr v Sài Gòn vi chng và các con, bà lin cm bút vit mt cách say sa và hng thú, và ã thành công ngay vi cun tiu thuyt u tay, ri nhng quyn liên tip trên các báo hng ngày và hng tun. Bà ã chinh phc c mt din àn rng rãi và n lúc y bà lin m mc Gii áp Tâm Tình cho bn c. Mc G Ri T Lòng và Tâm Tình Ci M nh các mc Coeur A Coeur bên các báo La Femme hay Marie Claire ca Pháp. Nh các mc này mà bà ã làm quen nhiu hn vi các c gi và nhng chuyn tâm tình ca h. Bn gi mi ngày Ngày hôm nay, là m ca chín a con, ngi àn bà vit vn này ã c vào tui 45 và vn vit thng xuyên, u n mi ngày bn gi, ngng ngay khi cui gi th t mc dù ang lúc ngun cm hng ang lúc cao . Bà nói bà phi ngng li theo mt thi khóa biu ã vch sn lo cho các con và còn mt s hc trò mà bà ang dy các trng trung hc t thc Sàigòn. "Tôi không ngh rng mình là mt n s, mt nhà vn, và tôi không bao gi ngh rng mình có mt thc tài nh vy. Tt c nhng gì tôi làm là ghi li nhng gì tôi ã nghe và thy xung quanh tôi, có tin nuôi các con tôi". Bà ã xác nhn mt cách thành tht nh vy. Có th bà nên vit mt cách sâu sc hn, mt li vn trau chut hn vi nhng tình cm dt dào ca s sng, bt i nhng li i áp không cn thit thì bà còn có th chim c mt ch ng áng kính n hn trong lch s ca nn vn chng hin i. Nhng bà cng nh các cây bút n khác rt him hoi lúc by gi c c gi bit n cng ch vì phng din tình cm con ngi nh con ng duy nht mà h eo ui to c s hòa thun trong các gia ình, s hòa bình trong xã hi. Bà Tùng Long có th t hào là bà ã nhn ly trách nhim quan trng khi cm bút là vch ra cho ph n ng thi con ng phi i c cùng tham gia vi nam gii xây dng mt xã hi công bng và tin b hn. Mc dù bà Tùng Long không ngh mình là mt n s, mt nhàvn có bit tài, nhng bà tht s có mt qun chúng c gi ông o khp các min t nc và bà ã làm cho bao con tim hi hp, ch i mt cái kt thúc khéo léo ca quyn tiu thuyt mà bà ang vit tng ngày mt và bà cng ã ni ting trong sut 20 nm và m nhn vai trò ca mình, và cng kim c mt s tin không nh vi nhng tác phm ã c in li thành sách mà c gi vn ón nhn mt cách nhit tình. Trn Quân (1963) Trong bài phng vn y, tôi có nói vi Trn Quân tôi vit vn là nuôi con. Hin tôi có tt c chín a, ba a i hc, ba a trung hc, còn ba a sp vào tiu hc. Khi nào các con ln ca tôi thành tài và ra i thì tôi s ngh vit. Trn Quân hi tôi v tác phm mà tôi thích nht thì tôi nói tôi không thy mt tác phm va ý, mà ch va ý mt tác phm... Nói xong tôi vào bng con bé út ca tôi lúc y ã mt tui ra khoe vi Trn Quân. (Bé Phng Chi ca tôi, hin gi ang c. Nó sang Tây a nm 1980 và nh c ó, hc trng in

T u k s và lp gia ình vi mt k s Vit Nam Thy S). Tt c nhng bài báo, phng vn hin tôi không còn, vì nm 1975 tôi ã mt c mt t sách có giá tr và rt nhiu tác phm, tài liu ca tôi cha in ra thành sách. Hi ó trên báo Bách Khoa có phng vn tôi hai ln, mt ln v vit vn, mt ln v dy hc. Linh Giang trên mt tun báo nào ó cng có vit mt bài v tôi và anh Hng Tiêu ca tôi. Tôi không phi ngi nhà mà vit tiu thuyt, và cng không phi nh Phú c, phi nh vào ph dung vit nhng quyn tiu thuyt dày nm sáu pho vi ct chuyn nhiu tng tng hn là thc t. Tôi cng không phi nh Lê Vn Trng, nh Trng Tu, nh mt s nhà vn khác phi mn ru giúp u óc có thêm hng thú. Tôi có rt nhiu tài, nhng tài sng thc do các bn c ca tôi k v cuc i làm dâu, làm v, v nhng cnh ngang trái mà con cái phi chu nh cnh dì gh, con chng, dng gh vi con riêng ca v. Còn na, còn nhiu na, nhng chuyn yêu thng ca tui tr, nhng chuyn b v gia ch i ca nhng k m côi... v.v và v.v. tài thì nhiu, vit không sao ht, tài ca mình, ngòi bút ca mình âu có chy kp vi c trm nghìn chuyn nh th? Tôi li c may mn là vit rt d, vit c chc trang không cn phi sa. Trc khi vit tôi phi suy ngh v tài tôi sp vit c tháng nh vy, bt c lúc nào, ngi trên taxi n trng, ngi git ngoài sàn nc, ng nu thc n cho các con tôi, tôi tp sao cho u óc ca tôi có nhiu ngn nh cái t ca tôi, mi chuyn tôi vit cho báo này phi ngn nào khi cn n tôi kéo ngn y ra. Khi còn i hc, mi ln thy cô cho lun, mt hai tun mi np bài, trong thi gian y tôi luôn suy ngh n cái lun. Khi trên ng n trng, khi ra chi, va thc gic, tôi lin ngh n cái bài y, mình phi vô nh th nào, kt lun ra sao... Và khi còn nh, khi tôi ti cây hay chm sóc my bi hng cho cha tôi, tôi vn ngh n nhng bài lun phi làm. Tôi không thích hc toàn, ch tht s tôi không n ni dt toán, cho nên có nhng bài toán tôi cng phi ngh c tun. Tôi t tp cho tôi gi gic làm vic, gi nào làm vic nào và êm phi ng vào lúc nào và sáng phi dy my gi, không cn ng h báo thc. Cho n ngày nay ã trên 80 tui, nhng ngày nào phi dy 6 gi i bác s là tôi t ng dy úng 6 gi, không cn ai kêu và không cn ng h báo thc. Tôi làm vic gì cng có th t và rt ghét mt iu là b ai ó thúc gic. Tôi không làm c vic gì mà b ngi ta hi. Vì vy t ngày vit feuilleton, tôi không bao gi th phi hi bài. Ngay khi sp sanh, tôi cng chuan b trc bài v và ln tôi b m, tôi ã nghiêng mình vit vào ngày th ba n ni bác s Trn ình phi ngc nhiên. Tôi tp va nghe nhc va vit, va dy con hc va vit, va c va nghe tin tc ài BBC hay VOA va vit tiu thuyt. Tôi n ung có gi gic và làm vic cng vy. Tôi tp có ngn np t nh, không bao gi phi mt thì gi tìm mt cái gì. Ngay bây gi, khi cn nm nhiu hn ngi, tôi sp t xung quanh trong phòng tôi tt c nhng gì mà tôi cn, nh cái kéo, con dao, cái ly nc, hp may, quyn kinh nht tng, hay tt c thuc men cn ung, hp giy vit th, h ko, ngha là tt c nhng gì tôi cn n là có mà không cn phi sai ai. Tôi rt ghét cái tt sai vt ca nhà tôi hi ó. Cho n ngày nay khi ngi vit nhng trang giy ny, tôi cng vn còn gi c tính ngn np và ít khi làm phin n con cái, các cháu, ít sai ai làm nhng vic nh cn thit cho sinh hot hng ngày ca tôi...

CHNG 5. NHNG K NIM ÁNG NH TRONG KHI GI MC G RI T LÒNG

Tôi ngh vit t nm 1972, vy mà cho n bây gi, mi khi nói n tôi, nhiu ngi còn nhc v mc G Ri T Lòng ca tôi và còn nói là vi mc này tôi ã giúp ch em, bn c gn xa không ít. Li có ngi khi thy nhng nhà xut bn sau 1975 tái bn li nhng quyn tiu thuyt ca tôi thì không khi tic r là ti sao tôi không cho in li nhng bc th hi chuyn tâm tình và nhng câu tr li ca tôi, có th xut bn vi ta Tâm S Bn Phng. H còn nói: Thi nào ri cng vy, chuyn lòng ca thiên h âu có khác gì. Thm chí có nhiu t báo sau 1975 còn ngh tôi gi mc này vi nhun bút khá cao. Nhng tôi ã t chi không dám nhn. Vn bit thi i nào ri cng có chuyn yêu thng, ngang trái, chuyn tình cm éo le, nhng c gi ngày hôm nay không phi là c gi ca ngày xa. Và sau bao nhiêu nm vt i sao di, s suy t ca con ngi tt nhiên phi khác, cách c x cng chu nh hng ca li sng mi. Tr li không phi d dàng. Thi nào có ngi ny, ri ây s có ngi gi mc này và h s thích hp hn. 1. TÔI Ã KHI S VIT MC G RI T LÒNG T BAO GI? VÀ TI SAO TÔI LI VIT MC NÀY? Có th nói tôi là ngi u tiên khi xng vit mc G Ri T Lòng và c ng trên báo Sài Gòn Mi vào nm 1953. Nguyên nhân là gì lúc y có tài liu vit bài v phong trào ph n trên th gii, tôi ã thng xuyên mua nhng tp chí ph n xut bn Pháp. Trong ó có my t tun báo Marie Claire và Elle, La Femme. Ngay trang u báo Marie Claire có mc Couer À Couer (T trái tim n trái tim). c gi n tâm s, hi v nhng chuyn tình cm và c mt cây bút n tr li ngn gn rt hp dn. Thy vy tôi bng ngh n mt s ông ph n Vit Nam vn có nhng tâm s tng t mà không bit hi ai nên lin ngh vi bà Bút Trà, ch nhim báo Sài Gòn Mi, tôi vit mc G Ri T Lòng và ký bút hiu Tùng Long. Bà Bút Trà ng ý ngay và t báo lin qung cáo v mc G Ri T Lòng. Lúc u tôi ký Tùng Long, nhng vì thi by gi ít ph n sng bng ngh vit vn làm báo, mà có mt s cây bút àn ông vit nhng bài có liên quan n ph n, n i sng ca ph n li ký tên cô Thanh Tuyn, cô Nh Mai hay cô Bích Châu... nên lúc u khi thy tôi ký tên Tùng Long, ch em còn dè dt không bit bút hiu Tùng Long là ca àn bà hay àn ông nên cha dám mnh dn gi tâm s n cho tôi gii áp. Có nhiu bc th hi tôi: Tùng Long là àn ông hay àn bà vy? Và vì l y nên tôi phi ký "Bà Tùng Long" cho h yên lòng. Tôi không ng mc này c bn c gn xa hng ng, ch em và c nam c gi cng gi tâm s n nh tôi gii áp. Ch trong vòng vài ba tháng, mc G Ri T Lòng cng nh chuyn Chúa Tin Chúa Bc (chuyn feuilleton th 2 ca tôi ng trên báo Sài Gòn Mi) ã em li cho t báo mt c gi áng k. Các i lý báo u xin thêm báo và tên tôi bt u c nhiu ngi chú ý. Không nh mc Coeur À Coeur ca báo Marie Claire hay Question Du Coeur (Câu hi ca trái tim) ca báo Elle, ch tr li ngn gn và mt k báo có th tr li cho 5-7 ngi, tôi a lên báo mi ngày mt vn , có khi ng trn bài vit ca c gi, có khi tóm tt khi h vit quá dài ri sau ó tr li. Nh vy mà c gi rt thích mc này, nhiu ch em có cùng tâm s cùng vn u có th tìm thy li gii áp mà không cn phi gi tâm s ca mình n na. Tôi không yêu cu h phi vit tên tht, không cn a ch rõ ràng, ch cn có ct truyn là tr li. Qua mc này tôi ã nêu lên nhiu vn liên quan n cuc sng ph n xã hi thi by gi, nh vn tình ái và s nghip, vn hôn nhân, tình yêu và bn phn, vn hôn nhân cng bc và t do kt hôn... Nói tóm li tt c vn có liên quan n i sng, quyn li ca ph n. Lúc u ch em còn e dè không bit bà Tùng Long là ai, mt ph n tht s bênh vc quyn li ca ch em hay là mt àn ông li dng mc này tìm nhng bn gái kh kho và a h vào con ng ti li, hay li dng chuyn au kh ca h bày v kin tng, xúi h b chng, b con. Nhng sau nhiu ln thy tôi xut hin trên báo chí vì có chân trong các oàn th xã hi, nh Hi Ph n Vit Nam, Hi Dc Anh, Bình dân hc hi, hay có tên các bui hp bu c ban tr s ca Hi Bo v Luân lý, ri Hi Ph huynh Hc sinh các trng trung hc, lúc by gi ch em mi mnh dn trao gi tâm s cho tôi. Nhng không phi ch có ch em bn gái nh tôi g ri t lòng, mà ngay c các nam c gi mt khi có s rc ri tình cm cng tham gia mc này, k tâm s ca h mt cách thành tht và mong tôi mt s gii áp hay nhng li khuyên chân thành. Tht tình mà nói và cng không phi tôi t hào hay khoe khoang, ch lúc gi mc này tôi cha y bn mi tui và vn c xem là mt ph n p. Nhng tôi cha bao gi gp mt ai có ý sàm s hay chc gho, mà tt c ai ã gp tôi u có ý kính n là khác. Và cng trong thi k gi mc này, qua các bài tôi tr li, có khi li l tht nghiêm khc, có khi xem bn c nh mt ngi rut tht, mt a hc trò, t cho mình có quyn khuyên ln và c ry la không tic li. Vy mà không h có mt ngi nào tc gin chi ra tôi lên mt dy i hoc vit th phn i cách gii thích ca tôi không hp lý hp tình. Trái li, tôi ch nhn c nhng th cm n.

Gi mc G Ri T Lòng mt nm báo Sài Gòn Mi, vì to c rung xã hi nên tôi c các báo khác mi cng tác ng mc tng t. Nhng tôi ch vit thêm hai tun báo Ph N Din àn và Ph N Ngày Mai cng vi mc này, vì ây là hai t báo do hai a con ca ch Bút Trà ng ra làm. Th t ca bn c bn phng ti tp gi n, mi ngày mt nhiu. Trong thi k gi mc này, tôi có thông báo không tip ai ti tòa son và ti nhà, mà ch tr li qua th t gi n tòa son. Nh th mt thì gi và tôi cng không nhn mt s tr công, n n áp ngha nào ngoài nhun bút ca báo. Tôi không ng tôi c c gi tin cy n nh vy, th càng ngày càng nhiu và tôi ã mt nhiu thì gi hc và tr li. Có nhiu vn liên quan n c mt cuc i ngi trong cuc, có liên quan n gia ình và xã hi, tôi phi suy ngh sut my ngày lin, không dám tr li ba bãi. Nht là nhng vn mà ch em t ra là phi ly d không th sng trong a ngc trn gian, không chu c s áp bc ca m chng, tôi tht phi n o suy ngh, cân nhc mi tr li. ây là c mt vn trách nhim tinh thn không phi là mt chuyn tm thng mình mun vit sao cng c. Ri thì nhng chuyn các cô gái i làm công b ch li dng tình dc, chuyn các cô th ký b giám c òi hi chuyn yêu thng lt no, chuyn chng có v bé, chuyn m chng ày a, chuyn ép duyên, thôi thì không sót chuyn gì! Ln ln tôi b thu hút vào nhng cnh i muôn mt, nhng chuyn trái ngang mà không mt nhà vn vi u óc tng tng phong phú c nào có th vit ra c. Và cng nh vào tâm s ca các bn xa gn, t thôn quê n thành th, mà tôi có c rt nhiu tài vit nhng b tiu thuyt ng hng ngày hng tun các báo mà tôi hp tác. Cái kho tài liu quí báu y nói lên i sng ca phn ông ph n lúc by gi. H cn có ngi tâm s cho vi ni lòng, c nghe nhng li khuyên nh, c thy mình có c mt ch da và nêu lên nhng vn cn thit cho ngi ph n mà phong tc tp quán ã làm cho h mt nhiu quyn li và c hi nói lên ting nói ca h. Tôi gi mc G Ri T Lòng báo Sài Gòn Mi ròng rã hai chc nm tri, vy mà không h nhn c mt th nào trách móc sao tôi tr li sai lch, hoc xúi x c gi ly d hay chng ch li m chng. Tôi toàn khuyên ln, giúp ch em dàn xp an lòng, chuyn nhà sao cho hp lý hp tình, không h i n gãy hoc chng i quyt lit. Khi gi mc này cho báo Sài Gòn Mi, tôi nhn c rt nhiu th cm n ca bn c, c gia ình k gi hi tâm s, nh ó mà chng hiu cnh v, nhn thy nhng li khuyên ca tôi là úng, m chng hiu cnh con dâu mà nng tay không tàn nhn nh trc. Cng có nhng ông chng quay v vi t m gia ình vì nhng li khuyên ca tôi i vi bà v ghen tuông, gin d, ã vit th cm n tôi. Nhng a con b i vì gp cnh m gh con chng cng ã quay v nhà và bà dì gh nh c bài gii áp ca tôi cng ã i x t t vi con gh. Nhiu lm và nhiu lm nhng th t cm n nh th, và nh vy mà sut trong hai mi nm tri gi mc này tôi cm thy mình có mt trách nhim tinh thn không phi nh và luôn luôn i con ng mà tôi ã vch sn là phc v bn c mt cách chân thành, không vì mt mc ích nào khác hn là em li s hài hòa và tình thng yêu cho mi ngi mi tng lp xã hi. Ch Bút Trà không mun tôi gi mc này cho các báo nào khác ngoài báo Sài Gòn Mi và hai t Ph N Ngày Mai, Ph N Din àn. Nhng ri cuc sng mi ngày mi khác, tôi có c mt gia ình phi lo nên ch tôi cng không th ép buc tôi phi là cây bút c quyn ca báo ch. Vì vy my nm sau ó, tôi có ngi bn cùng hot ng cho các oàn th, cho các hi ph huynh là anh Hunh Thanh V ng ra ch trng t ng Nai mi tôi gi hai mc, mt truyn dài và mc G Ri T Lòng, thì ch Bút Trà không th ngn cn tôi c na. Là vì trc ó khi ông và inh Vn Khai, ch nhim báo Ting Chuông, vào tn nhà mi tôi vit hai mc này và tr tin rt hu h thì ch Bút Trà em vic này ra trình bày trong mt cuc hp các ch báo và nói rng ông inh Vn Khai ã mua chuc cây bút ch yu ca báo Sài Gòn Mi vi mc ích ly c gi ca báo Sài Gòn Mi. Ông inh Vn Khai làm nh vy là bt chính, là cnh tranh không hp pháp, nh Hi các ch nhim gii quyt giùm. Vic này các ch báo có bày t ý kin là bà Bút Trà âu phi mua a cây bút n này và theo li h thì h bit bà Bút Trà tr tin nhun bút cho ký gi r hn các báo khác... Ông inh Vn Khai vì vic này không mun mang ting là k tranh giành bt chánh mt ký gi lin cho tôi ngh và phi tr bi thng ba tháng lng y nh là tôi ã vit ht truyn dài trên báo ông cho êm chuyn. Và nh vy mà các ký gi hp tác vi Sài Gòn Mi c hng nhun bút theo các ch báo n nh (truyn dài mi tháng là 6000 ­ truyn ngn 1000 hay 2000 tùy ng mt k hay hai k). Nhng ri cng t ó mt ký gi có th vit cho hai, ba t báo. Nh chuyn này mà khi Hunh Thanh V ra t ng Nai, anh n ngay tòa son Sài Gòn Mi tìm tôi và thng lng nh tôi vit cho anh hai mc nh trên báo Sài Gòn Mi. Anh cng em chuyn này nói vi ch Bút Trà. Tôi và ch ành phi ng ý. Trong s ng ý này còn có mt nguyên nhân khác. Hunh Thanh V hot ng nhiu v chính tr, quen bit nhiu nhân vt có uy tín trong chánh ph ng thi, nên bà Bút Trà n nang không dám ng n. Tôi ngh Hunh Thanh V i tên mc G Ri T Lòng ra là Tâm Tình Ci M khi làm bà Bút Trà lo ngh nhiu.

Mc Tâm Tình Ci M m ra báo ng Nai cng c c gi chiu c ngay và cng nh hai tiu thuyt ng song song, mt là Cô gái Long ca nhà vn Kim Dung do dch gi Lu Quc Ngh dch, và hai là truyn dài Giòng i ca tôi. Nhng t ng Nai nh trên tôi ã nói là mt t báo có mc ích chính tr, chng i ch Ngô ình Dim, nên báo không th c quá hai, ba tun. Sau khi báo ng Nai tm óng ca ch s vn ng bên trong thì Trnh Vit Thành, mt ký gi và cng là láng ging cùng c xá vi tôi lúc y (c xá Chu Mnh Trinh), a Quc Phong là ch nhim báo Ting Vang n thm tôi và yêu cu hp tác vi Ting Vang bng cách em hai mc ca tôi báo ng Nai qua Ting Vang. Theo mt bài ngi bn trong làng báo cho tôi bit thì t Ting Vang ang sng d cht d, và h ang i tìm các cây bút có tên tui và c c gi trong Nam a chung dng t báo dy. Lúc y các báo T Do ca Phm Vit Tuyn, Ngôn Lun ca H Anh, Ting Vang ca Quc Phong, là nhng t báo hng ngày mà s c gi quá ít, không quá 5.000 s mi ngày, vì c gi không quen vi li vn Bc. Khi c Hunh Thanh V cho bit là t ng Nai gp rc ri v mt chính quyn không bit có c tái bn không thì tôi lin nhn li vit cho Ting Vang, vi iu kin s vit mt truyn dài khác, ch không tái ng và vit tip Giòng i. Làm nh vy tôi mun chi xem t ng Nai có th tái bn c na không và cng bn c thy tôi không phi ch bit có tin... Tiu thuyt u tôi vit cho Ting Vang là ng T t Ni và vit bng mt li trau chut theo kiu các nhà vn ngoài Bc, c ý cho h thy rng khi mun vit tht vn chng tôi cng có th vit c. Sau khi ng T Dt Ni chm dt sau ba bn tháng trên báo Ting Vang và thy t ng Nai không còn c may nào tái bn, tôi lin em Giòng i qua Ting Vang và lúc by gi, theo li Trnh Vit Thành, báo Ting Vang ã ng vng ri, không còn s gì na, ã có mt s c gi cho mt tài chánh ca báo. Tôi ã gi mc G Ri T Lòng và mc Tâm Tình Ci M cho hai báo Sài Gòn Mi và Ting Vang cho n nm 1972. Lúc by gi chánh ph ca Nguyn Vn Thiu ra sc lnh các báo hng ngày phi óng 20 triu thì mi tip tc c xut bn. Mt s báo ca t nhân nh báo Sài Gòn Mi và Ting Vang u không óng tin và ành chu b ngh báo sang qua làm các công vic khác. Các báo có s ng h ca mt c quan chánh ph thì vn tip tc ra báo. 2. Trc khi nói n chuyn vui bun, iu áng nói trc là nh gi mc G Ri T Lòng mà tôi phi t tìm hiu và hc hi thêm c nhiu th mà khi di mái trng tôi cha hc n. Bn c gi th không ch hi chuyn tâm tình mà dn dn trên mc này còn có nhiu ngi hi v pháp lut, v thuc men iu tr, v nhng chuyn trên th gii và nhng trào lu tân tin xã hi phng Tây. Có c các em hc sinh yêu cu ch v chuyn chn trng, chuyn kim ký túc xá, thôi thì không thiu th gì. c gi qu tin cy kin thc ca tôi, tng âu tôi là nhà bác hc sao ch! Vì vy mà tôi phi c nhiu sách, phi c tht nhiu. Tôi ã phi c rt nhiu sách v pháp lut, có vn gì nan gii, tôi liên lc vi bà Nguyn Phc i hay bà Hunh Ngc Anh, hai n lut s tên tui lúc by gi và cng trong oàn th ph n vi tôi. Còn v y hc thì tôi ã hc khoa châm cu vi thng ta Thích Tâm n trong khi n nh ông cha cho bnh nhc u. êm êm sau khi vit bài xong, tôi c sách, c báo nc ngoài n khuya mi ng và tht tôi tht không th ng nh vy mà tôi ã có mt s vn kin thc nhiu lãnh vc. Nhng quyn sách hc làm ngi, nhng quyn tiu thuyt trinh thám là nhng sách mà tôi thích nht. Tôi không thích tiu thuyt tình cm. Có c chng là khi còn hc trng, vì phi hc vn chng Pháp mi thi k. Vy mà sau này tôi li vit nhng chuyn tình cm tâm lý là do cái kho tài liu mà các bn c ã giao phó cho tôi, ã gi gm cho tôi và cho tôi thy các khía cnh sâu xa ca tình cm con ngi, lòng nhân hu, s c ác, tánh hung d, s thù hn ca con ngi i vi con ngi nh th nào. Sau nm 1972, tôi còn có nhiu tài vit, nhng tôi li không vit na vì tôi không ging nh các nhà vn vit ó ch có c hi mi in. Tôi ch mun vit cho nhng ai có nhu cu c lin mà thôi. Vì có sn quá nhiu tài nh vy nên khi ngi li vit, tôi vit rt d dàng, không cn phi sa i sa li. Bây gi tôi a ra ây mt vài chuyn mà ti sao tôi phi luôn luôn hc hi có th gii áp cho bn c thân mn ca tôi: - Trong mt bc th gi t Vng Tàu ca mt em n sinh, em bày t vi tôi rng: Em i bác s vì tóc em rng quá nhiu. Bác s cha tr cho em li là bn ca anh trai ca em, t mt tnh ng bng sông Cu Long i ra ây làm vic ty y t tnh và có phòng mch riêng.

V bác s này ã bt em i liên tip 12 ln ông ta iu tr và theo dõi, tiêm thuc, thay vì cho thuc v nhà ung hoc chích. Mi ln ông ta iu tr, ông ta thng kéo dài thi gian nói chuyn vi em, hi em v th chuyn ri dn dn có nhng c ch không úng, nh quá thân mt trong khi tiêm thuc hay khi tin a ra ca. Dn dà ông ta li mi em i chi và c tình kéo dài thi gian cha tr mà theo em nhn xét không thích áng. Em bèn vit th hi tôi vy là ông ta thành tht hay mun kéo dài thi gian cha tr chc gho em hay bày t tình cm vi em. Gp trng hp nh th này l d nhiên tôi phi bit thuc mi tr li cho em c. Tôi lin tr li cho em là tóc rng ôi khi do thiu Vitamin C, cn ung Vitamin C hay chích Vitascorbol 34 mi. Tip ó nu không ht thì chích Bépanthène hay Biotine khong 5-6 mi là tóc không còn rng na. Tôi khuyên em ng thc khuya nhiu. i ra ngoài tri nên i nón và phi la nhng th du gi u tt gi. Còn v chuyn ông bác s này mun kéo dài s cha tr là c ý mun tán tnh em. Nh vy không chính áng. Nu ông ta là ngi ng n thì ông ta có th n nhà gp em vì ông ta là bn ca anh em kia mà. Ngi ta không l gì cách câu khách và kéo dài thi gian iu tr ca mt s bác s thiu lng tâm hay mun làm giàu, ch cái bnh rng tóc các thiu n ang ln thì có khó cha âu. Và vic gì xy ra sau khi có bài tr li ca tôi trên báo, các bn bit không? Em hc sinh này sau ó vit th cm n tôi và cho tôi bit là ông bác s này có c bài tr li ca tôi, ông ta lin n gp anh ca em xin li v chuyn ông ta ã sai lm, tht ra ông ta ã có v con quê nhà. Mt li gii áp nh vy cng có nh hng ti mt bác s tnh l và h cng n nang cây bút chuyn gii áp tâm tình thi by gi. Sau cô n sinh này còn vit th cho tôi bit tên tht ca cô và a ch ca cô Vng Tàu. Còn mi tôi khi nào ra Vng Tàu thì cho cô hay, cô s ón tôi v nhà. Nhng tôi cha h bit mt cô y và cng không h n nhà cô Vng Tàu. - Gi mc này có nhiu chuyn ã em li cho tôi nim an i rt ln, khích l can m và bn b ng mc c hai mi nm mà không h chán nn. Có ln mt giáo viên ã vit th tâm s vi tôi là ã chn lm ngh dy hc. By gi sau khi thi u ra trng s phm và c b nhim mt trng tiu hc, cô rt chán nn trc bao khó khn, và ngh dy hc ch là mt ngh bc bo, tin lng ã ít mà s lao tâm nhc trí li nhiu và còn hn th na, trách nhim quá nng n vì phi un nn nhng tâm hn ngây th nên ngi sau này. Tôi ã vit mt bài dài tr li cho cô giáo này vì tôi cng là mt nhà giáo ã tng dy hc trò t bc tiu hc, ri trung hc trong sut hn mi nm tri. ây là mt vn rt thi s, rt nóng hi, nên tôi c em ht tâm huyt ra mà bênh vc cho ngh dy tr. Ngày này sau trên 20 nm vit bài này, và không còn tài liu, bài báo c, nhng tôi vn nh rõ ràng nhng gì tôi vit cho cô y. Tôi vô bng cách khen cô ã t ra vn trách nhim, và ã có tinh thn trách nhim thì không th là mt giáo viên tm thng không yêu ngh c. Tôi bênh vc ngh dy hc, tôi không h xem nó là mt ngh bc bo, tôi ch nói nhng iu mà tôi hc c, thu thp c khi t chân vào ngh này. Tôi bo dy là hc hi, dy là sáng to và dy là nuôi dng nhng gì tt p trong ta. Tôi ã k nhng k nim bun vui khi tôi mi t chân vào lp hc ln u tiên, và nhng gì các hc sinh gt hái c sau mt nm hc vi tôi và nhng tình cm gn bó gia tôi và hc sinh... Tôi tht không ng li gii áp y ca tôi li c v hiu trng trng S Phm Sài Gòn hi ó ly làm tài liu dy hc trò. Tht là mt an i ln cho tôi và các bn cng hiu rng c gi ca tôi không phi là nhng ngi bình dân ít hc nh mt s ngi ã nói và phê bình, mà trong gii trí thc cng có nhiu ngi là c gi trung thành ca tôi. Có ln trng này ng ý mun cho tôi nói chuyn vi hc sinh ­ giáo sinh trong trng nhng ri tôi quá bn rn vi nhiu công vic và không thu xp c thi gi, tht là mt iu áng tic và cng là s tht l ca tôi không áp ng c lòng mn m ca thy cô giáo trong trng. - Mt chuyn vui khác mà tôi sp k ra ây các bn thy rng nhng li gii áp ca tôi mc G Ri T Lòng cng em li hnh phúc cho nhng cp v chng sp tan v. Mt hôm m chng th bn c, tôi c thy tâm s ca mt giáo viên hi v chuyn yêu thng ca mình.

Cô ta vit rng cô ã có chng và có hai con. Cô ang sng hnh phúc vì cuc hôn nhân ca cô là mt cuc hôn nhân do luyn ái, thng nhau, hiu nhau ri mi xin cha m ng ra gy dng. Bng nhiên trng cô có mt giáo viên nam mi i n và ngi này ã gây ngay ting sét ái tình cho cô vì ã p li thông minh, hot bát, bit làm vui lòng ngi p bng nhng c ch lch s. Ri cô và ngi y ã yêu nhau, ban u âm thm , dè dt, sau công khai bt chp d lun. Th là cô có ý mun ly d vi chng ri s kt hôn vi ông giáo này. Cô hi ý kin ca tôi. Các bn có bit tôi tr li ra sao không? Tôi vô , vit ngay rng: "Tôi ã c k th em, c i c li tìm hiu tâm trng ca em và cng o th s si mê ca em n mc nào ri. Tôi có còn thuc cha tr cho em không? Tôi có còn li l khuyên ln em không? Trc khi tr li, tôi mun nói cho em bit, nu em là em rut ca tôi, thì tôi s bo em nm xung cho tôi ánh 10 roi trc ã. Em bo cuc hôn nhân ca em do tình yêu mà có, li ã có hai con và ang sng trong hnh phúc. Vy mà bây gi vì gp mt giáo viên lch s, p trai, thông minh, em em lòng yêu thng và mun ly d vi chnbg kt hôn vi anh ta. Nh vy có hp lý hp tình không? Không k chng em ra, hai con em, chúng nó có ti tình gì mà bng dng li phi sng xa cha m? Và ngi àn ông sau này có th chp nhn cho em em hai con v nuôi không? Ri cnh cha gh và con riêng cua v, em có bit s không bao gi suôn s không? Cho rng chng em bng lòng cho em ly d và anh y gi hai con thì ri mt ngày nào ó chng em có v và em có bit cnh m gh con chng có bao gi êm p nh tình m rut hay không? ó là tôi nói vi trng hp chng em nhn li và cng ang bc ng b mt ting sét ái tình nh em! Còn nu chng em còn yêu em thì sao? Thì là mt s sp tai hi em không th lng trc c âu và em s là ngi gây ra bao nhiêu au kh và tht vng cho nhiu ngi. Em ã bit gì v ngi bn trai mi cha? Và chng em có ã hay bit gì v ý nh ca em không? Tôi thy rõ ràng ây là mt chuyn yêu thng lt no. Ri ây em s n nn sut i cho chuyn bc ng này ca em. Em hãy vì các con, vì bn phn thiêng liêng ca ngi m mà quên i s bc ng trong giây phút...". Tôi ã khuyên cô y rt nhiu và ri tôi không hiu cô ta có chu nghe li tôi không? Và ri vi bao nhiêu công vic mi ngày, tôi cng không có thi gian theo dõi chuyn này na. Tôi ã ra iu l cho bn gi th hi chuyn tâm tình là không cn vit tên tht, a ch tht. Tôi ch cn có ct truyn tr li là . Th ri hai tháng sau tôi nhn c th ca mt nam c gi cho tôi bit ông ta là chng ca ngi giáo viên ã nh tôi g ri t lòng v chuyn trên và cm n tôi ã giúp gia ình ông khi gãy , các con khi xa cha xa m. Ông xin phép tôi c a v n thm tôi. Tôi rt mng và ã phá l là không tip ai nhà. Gp ôi v chng y, tôi thy h rt xng ôi và tôi ã khen ngi chng hiu c s yu lòng ca v mà không phin trách v, tha th cho v. Cô giáo kia vì mun làm yên lòng chng ã xin chuyn n mt trng khác sau ó. ây là mt trong hàng trm câu chuyn mà nh nhng li khuyên ca tôi, c gi nam n ã tìm thy s bình an ca gia ình, và tôi cng thm cm n Tri Pht ã cho tôi có c hi giúp các bn c bng li khuyên ca mình mà các li khuyên y có hiu qu. Và tôi cng rt t hào là bn c ã tin cy và thng yêu tôi rt nhiu cho nên h mi nghe li khuyên ca tôi. V iu này ã giúp tôi cn dè dt trong khi gii quyt nhng vn lòng. - Di ây là mt chuyn khác t mt c gi tn bên Lào ã gi v cho tôi mt bc th ch vit va xu va sai chính t, chng t ông ta là ngi ít hc và ã ln tui. Theo li ông tâm s thì ông ã trên 50 tui, quê ngoài Bc, vì tìm k sinh nhai nên lúc nh phi theo bn bè trong làng qua tn bên Lào làm phu khuân vác. Ông gp mt cô gái cùng cnh ng trên t khách quê ngi và cùng nhau lp gia ình. Theo ông k, hi ó ông làm công lãnh 5 xu mt ngày, khi hái trà, khi làm phu khuân vác. Còn v ông cng vy, sut ngày vt v n in. Sut bao nhiêu nm nhc nhn, hai v chng ã to dng c mt gia ình êm m, có chín a con và không còn làm phu, làm th na

mà quay qua buôn bán xuôi ngc trên ng Vientianne ­ Hà Ni. Ri h làm giàu, gy dng con cái nên b gia tht. Các con u c i hc t t. t nhiên bà v bây gi ã giàu có, có nhiu bn bè sang trng âm ra chê ông ta dt nát và òi có nhà lu, xe hi, có k n ngi nh các ngi giàu có. Ông thì vn gi np sng bình thng., không bao gi quên nhng ngày tr trung phi kim sng bng 5 xu tin công mi ngày và dy con cái phi tit kim, lo hc hành có cuc sng nhàn h hn ông lúc thiu thi. Bà v li không chu nh vy, c ua òi theo bn bè, chng din, bài bc và lâu lâu v Sài Gòn hc thêm cách chng din n chi. Nói ông không nghe, bà lin òi ly d. Bà vào Sài Gòn mua mt cn ph lu, a các con v ó n hc và cng là ni bà i v nói là làm n, s tht sng mt cuc sng giàu sang, sung sng hn. Ông em chuyn k ht trong mt lá th dài hai trang giy ln, vit không mch lc mà thnh thong li than th ni n nim kia và nh tôi làm sao khuyên giùm v ông. Nhng chuyn nh th này rt thng xy ra các gia ình t cnh nghèo nàn tr nên giàu có và ri chng hay v li cm thy chng mình dt nát, hay v mình xu xí, âm ta chán nn và quên c ngha tào khang. Tôi cng ã suy ngh c my ngày tr li bà này, tr li th nào bà ta khi c t phân tích, vì tôi ch tr li cho ngi hi, không th khuyên ngi không hi tôi. Vy mà tôi ã thành công khi sau ó mt tháng, ông li vit cho tôi mt bc th cm n tôi ã tr li gii áp cho ông mà khi v ông c li cm ng và thy mình có li. Là vì tôi không h chê trácg bà mà tôi ch khuyên ông thay i cuc sng, có tin thì cng có quyn to cho mình mt cuc sng khá gi hn, min là ng tiêu xài hoang phí. Hung chi c hai v chng ang còn cái tui làm lng c, bây gi ã là thng gia thì có th buôn bán kim tin nhiu hn, cng phi cho con cái có nhng ngày y m no, và cho v con c nh nhng ngi àn bà có tin, có nhng lúc i gii trí, có nhng k ngh mát, chng v, con cái bên nhau. Tôi vit: "Vi mt ngi àn bà ã ngoài 50 tui, có c chín a con, có dâu có r li ang sng trong cnh giàu có thì ai iên gì mà mun ly d phi không? Li là li ông thôi. Có ngi m nào ã nuôi chín con nên ngi, bây gi a ã có chng, a ã có v, li chu b i ly chng khác? Mà ly ai bây gi? Nhìn li tóc mình ã bc, da ã nhn, dù m vin có tài gì thì cng ch to c cái b ngoài, ch còn bên trong c th, già vn già. Ly ngi tr chng? Ai mà ng, h có ng thì cng vì ng tin ch âu có tình ngha gì? Ly ngi trên 60 tui chng? v lo cho h phi không? Mà cái thi k lo cho chng, v ông ã trang tri gn sut cuc i ri, nay liu bà có th làm li vi mt ngi àn ông khác, ngi àn ông ã già có nhiu òi hi, nhiu bnh tt? Tôi không ngh v ông li kém suy xét nh vy. Hay là bà ch mun hm da ông, ông chu thay i cuc sng cho bà d th mt chút, vì khi ã có tin, ai mà không mun co mt ni n chn ra hn, n bù nhng ngày còn tr ã vt v nhiu..." Ri sau ó hai, ba tháng gì ó, mi ln tôi di lu bc lên tòa son (tòa son báo Sài Gòn Mi lu 1 ca mt dãy ph dài trên ng Phm Ng Lão) thì có mt ngi àn ông ng tui, ngi ch cái gh bên ngoài, và c thm thì nói chuyn vi chú gác dan. Nh vy c hai ba ngày, tôi thy có chuyn l hi thì chú nói: - ó là mt c gi t bên Lào qua mun xin gp bà mà tôi không cho nên ông ta c n hoài. Nghe vy tôi cho mi ông ta vào thì ra ông ta chính là ngi c gi ã vit th k chuyn tâm tình nh trên. Li mt ln na tôi phi phá l là tip mt c gi vì ông ta Lào qua. Ông ta cm n và trao cho tôi mt thùng quà nói là ca v ông gi biu tôi và cm n tôi ã can thip kp và giúp bà tìm thy hnh phúc gia ình. Trong thùng quà y có sáu cái ly tht p và mt xp gm. Tôi t chi mãi không c nên phi nhn và nhng cái ly y n bây gi tôi vn còn gi làm k nim. Hôm y ông nh tôi vit giùm ông mt bài nh có tính cht gia ph k li cuc i v chng ông và ông s in lên mt tm giy gm óng khuôn và treo lên gia nhà các con ông thy rng cha m ã vt v nh th nào mi có c ngày nay. Và hôm ông n tân gia, ông bà có n mi tôi d nhng tôi li bn mt chuyn công tác xa không n d c. Tôi rt tic không n thy cnh oàn t ca ông ta. - Khi gi mc G Ri T Lòng, tôi còn gp mt chuyn tht hi hu, nh i và cng là mt s khích l ln lao cho tôi. Nguyên là, mt hôm vào khong nm 1958, ngha là sau khi tôi gi mc G Ri T Lòng c nm nm, trong chng th c gi tôi có nhn c mt lá th ca mt c gi Nha Trang gi vào nh tôi gii áp mt vn nan gii mà theo bà vì là ngi trong cuc nên không c sáng sut. Nguyên bà có mt ngi con trai duy nht mà bà ã ánh i bng mt cuc tình mun màng thì nay con bà ã cht, li cho bà mt cô dâu và ba a cháu còn th di. My lâu nay con và dâu ca bà sng chung vi và trong mt ngôi nhà rng và bà rt yêu thng my a cháu vì ây là tt c nhng gì mà bà có trong cuc i bà. Con trai bà va cht c âu mt nm thì cô dâu ã òi a các con v vi m cô. My a cháu dù bà thng yêu nhng không a nào chu vi bà, nht nh theo m. Bà cng bit con dâu ca bà còn tr li p và là mt ph n có ngh nghip nên khi ra ngoài xã hi vn có nhiu ngi

àn ông eo ui. Bà không mun ã mt con và bây gi còn phi mt c dâu, cháu. Bà s sng ra sao? Bà ã vit th tâm s vi tôi và hi ý kin tôi. Vì ây là mt câu chuyn thng xy ra trong các gia ình Vit Nam và là mt câu chuyn trong lãnh vc ph n và tình cm con ngi, tôi lin nêu lên trc, nh mt vn u tiên hàng u và tôi ã gii quyt nh sau: Bà phi thông cm cho cnh con dâu góa ba nhng còn quá tr. Lúc sng vi chng thì chng luôn xa nhà vì bn công tác, nên luôn cm thy cô n và trong thâm tâm nay chc cng mun bc thêm bc na. Nhng vì còn ái ngi cnh m chng và tình bà cháu tha thit nên cha dám bày t ni lòng. Vì vy nên mn c m mình cng già, cng cô n nên xin v vi m. Bà nên dò xét th cô con dâu ã quen vi ai, hay là c nêu thng vn là bà không mun cho con dâu phi th tit th chng vì còn quá tr. Bà c ngh bà s xem cô ta nh là con gái ca bà và bà sn sàng ng ra g chng cho cô. Ri bà c nêu th mt vài ám nào ó hi ý kin cô và nu qu tht cô ã có ngi yêu thì cô s t tht vi bà. Bà c tuyên b và s sn sàng ng ra tác thành nhng nht nh bt r vì nhà rng, và nh vy bà s không xa my a cháu. Chúng nó có b dng thì tt nhiên càng thng yêu bà. Bà li hay i vng nhà v quê Ngh An, hoc i Hu thm quê chng. Và con dâu bà và chng cô có th t do trong ngôi nhà ca bà. Bà s không mt dâu, mt cháu mà còn có thêm mt ngi r, mt ngi àn ông mà rt cn cho mt gia ình nh gia ình ca bà. Tôi tr li nh th và mt tun sau, ch Bút Trà ã gi in thoi t tòa son báo Sài Gòn Mi hi ý kin tôi vì có mt c gi ã già, t Nha Trang vào mun gp tôi. Tôi ã tuyên b là không tip c gi hi v chuyn tâm tình mà ch tr li trên báo theo th t gi v. Nu phi tip c gi thì tôi còn âu thì gi làm vic vì mi ngày tôi ch tòa báo có mt bui coi li bài v ã sp ch cho lên khuôn và vit nhng tin tc thi s hay bài xã lun nu nhà báo không có ngi túc trc. Na ngày khác thì tôi li bn các trng t thc. Ch tôi cng hiu nh th nên ch tôi nói ây là mt trng hp c bit, thím phá l mt ln i vì bà c ã già mà t Nha Trang vào, thím nên n tình bà ta. Th là tôi phi n li ch tôi nhn li. mt gi sau tng th vn ca nhà báo ã a bà c gi t Nha Trang vào n nhà tôi. Bà ngi ch tôi phòng khách và tôi mc áo dài ra tip bà. Va ra n phòng khách tôi không khi ngc nhiên vì bà rt ging mt ngi mà tôi ã quen thân t trên hai chc nm qua. Bà ng dy và t xng mình là ngi gi th v mc tâm tình hi v trng hp cô dâu. Trong mt c ch ca bà khi a tay sa kính cn, tôi bng la lên mng r: "Tha cô, cô là cô Trn Phm Th Loan phi không, em là Bch Vân, hc trò c ca cô khi hc à Nng ây mà!". Bà vui mng khôn xit vì ã có nhng nm tôi hc vi bà và thi gian y sut c cuc i tôi, tôi không bao gi quên. Th là chúng tôi ã nói chuyn c bui sáng. Bà cho tôi bit bà ã là c gi ca tôi ngay nhng bài u tiên tôi vit trên báo Sài Gòn Mi và Ph N Din àn. Bà cng k cho tôi bit bài gii áp ca tôi rt hp lý và cng ã lt vào mt cô con dâu vì cô ta cng là c gi ca tôi. Khi bà em chuyn này bàn vi cô dâu thì cô ã khóc và thú tht là cô ã quen vi mt ngi àn ông khác và ngi này góa v, không có con, là giáo viên dy trng trung hc, không còn cha m, sng vi mt ngi cô t lúc nh. Th là và òi gp ngi giáo viên kia và thy ông này cng là ngi ng n, bà lin ng ý tác thành nh li tôi ã ngh vi bà. Mi vic xong xuôi và mi vào gp tôi, nh cm n tôi và cng luôn th bit mt tôi. Tôi tht vô cùng cm ng trong trng hp này. Nào ng nhng li khuyên ca tôi li nhm vào mt cô giáo ã tng dy tôi hc hai nm lp nhì trng N tiu hc à Nng. Còn bà cng rt vui mng khi thy a hc trò ngày nào bây gi ã có mt a v trong làng vn trn bút. Bà thng òi hi quyn bình ng cho ph n, bà là mt ngi yêu nc, tng tham gia phong trào ca các c Phan Châu Trinh, Phan Sào Nam, ã tng b bn Pháp tra tn giam cm, nay gp tôi vi ngòi bút ã nêu lên quyn li ca ph n, giúp ch em mi gii và nht là gii bình dân vn lên mt cuc sng có vn hóa, hiu bit bn phn gia ình và ngoài xã hi, bà bo bà rt hãnh din. Trc khi tr v Nha Trang, bà có n thm tôi mt ln na ti tòa son báo Sài Gòn Mi và tng tôi bài th sau ây: Trót chc nm tha li gp ây, Tùng Long y cng Bch Vân này. cao bn gái hng lên ting, "G Ri T Lòng" li khéo tay. Tiu thuyt di dào xem chng ngán, Vn chng thâm thúy c càng say, Giang sn bút ngc thng tô im. Ph n danh thm hng phc lây. Trn Phm Th Loan (1965) - Trong khi gi mc G Ri T Lòng, tôi còn mt chuyn tht bun ci mà cng rt cm ng xin k tip ra ây. S d tôi k vì câu chuyn này lòng tôi lúc nào cng áy náy và cng không khi ly làm l vì chuyn

xy ra hi c bit. Vào nm 1960-62, thi k mà tên tôi ã vang lên trong làng báo, không phi nh mt nhà vn ca Nhóm T Lc Vn oàn, hay ca hi nhà vn này nhà vn n, hay có chân trong Hi Vn bút Quc T v.v... và v.v... mà tôi c c gi thng yêu, tên tôi ai cng bit qua các báo chy nht thi by gi. Tiu thuyt và mc G Ri T Lòng ca tôi, c gi ngoài ch, trong hang cùng ngõ hm, trong các làng mc xa xôi ca min quê u c. Vào lúc y, tôi nhn c mt bc th dài c 50 trang giy vit tay, th giy hc trò và vit c hai mt bng mt nét ch rt p và rt già dn. Nét ch àn ông có hc thc và ã ln tui, có th ti 40-50. Ngi y vit rt cu k và có th nói li vn ca ngi ri lon tâm thn vì hc nhiu, hc rng hay vì hoàn cnh xã hi không làm c ý nguyn ca mình mà mt trí. Các bn th ngh mt bc th dày cm có th nói là trên 50 trang giy vit kín không mt khong trng mà tôi phi c li c 5-6 ln vn cha hiu ht ý t, tâm tình nguyn vng ca ngi c gi c bit này. Vào ông ta ht li thán phc tôi ã gi mc G Ri T Lòng mt cách vô t và hu ích cho nhiu bn c trong y có ông ta. Ông ta vit là ã theo dõi mc này t nm 1953 khi tôi bt u vit Sài Gòn Mi, nhng n hôm nay ông mi dám vit cho tôi bc th tâm s k v cuc i ông. Nhng qua nhng trang k l y, thú tht tôi không làm sao hiu c nhiu on ông mun nói gì. Ông không nói v chuyn gia ình v con, ông không than phin v nhng trc tr hay tht bi mà ông ã gp trên ng i. Ông ch k xã hi lúc by gi và iu ông c mong mt ngày ti sáng hn, tôi cng không dám tin tôi ngh nh th là úng. Vì qua nhng chuyn ông k xa gn, dng nh có mt ni un khut gì ó, mt mi tình không em li hnh phúc cho ai tôi cng không hiu ni. Nhng có on chót ông vit rng: Ngi ông tin cy nht trên i này là tôi, ngi ông kính n nht trên i này là tôi, nhng ông bit ông không bao gi dám xin gp tôi vì ông bit n c gi phái n tôi còn không chu tip, ch tr li qua th t thì ông làm sao dám xin mt c ân nh vy. Hung chi chuyn ca ông khó nói lm. Ông ch xin tôi mt iu: Khi nào ông hp hi, tôi hãy vui lòng n an i ông mt li, cu nguyn cho ông mt câu ông vui lòng yên ngh. Ri ông cho tôi a ch mt s nhà nào ó ng Vnh Vin. Nhng ông không cho tôi tên h, tui tác hay hoàn cnh, ngh nghip tht s ca ông. Thú tht vi các bn, khi c cái on chót này, tôi vô cùng kinh ngc và vô cùng bi ri. Hay ây là mt ngi mc bnh tâm thn chng? Cng có th lm vì nhiu on trong th tôi không làm sao hiu c. Tôi li c k th ca ông không bit bao nhiêu ln na và tôi có nhn tin trên mc G Ri T Lòng (tôi không ghi s nhà ch ng Vnh Vin). T y tôi không nhn c th t gì ca ông gi v mc này. Tôi cng không h i th con ng Vnh Vin hay cho ngi dò hi ch nhà này là ai. Tôi ã nói gi mc này nhn th thì tr li, không cn bit tên tht ca h, bt c d lm mi cho gp nu bn c y tht s nh tôi giúp tìm mt vic làm hay gii thiu n mt lut s, bác s mà tôi quen. Các bn chc cng ã ngh nh tôi, c gi nào mà li òi hi mt chuyn quá k l, tôi âu phi là mt mc s Tin lành, mt cha o Thiên chúa giáo hay mt tu s Pht giáo c mi n c kinh, ra ti cho tín trong gi lâm chung. Kh ni s òi hi này li do mt bc th tâm tình khó hiu, nh cy mt chuyn mà không bit s xy ra nh th nào, vào lúc nào. Li na tôi là mt ngi àn bà ã có chng con, làm sao bng dng tôi li có mt lúc ngi y lâm chung làm gì? Tôi ã suy ngh mãi v li yêu cu này và tôi cng có phn t trách mình ti sao b qua vic này không tìm hi nguyên nhân, ti sao không giúp c mt ngi au kh nh t trc tôi ã giúp c vi mc G Ri T Lòng này, trong kh nng ca tôi. i thng có nhng chuyn nh th ó, mình có th giúp c trm ngi ri li có ngi mình không th giúp c. Nhng lng tâm tôi vn không yên chút nào mi khi ngh n bc th k l ca mt c gi ghi là ng Vnh Vin Sài Gòn mà khi c tôi cm thy ngi y không bình thng, mun nói mt iu gì mà không th bày t c, gia cuc i o iên, iên o lúc y chng? - Gi mc này tôi còn gii thiu cho nhiu c gi c nam ln n có c vic làm nh tôi có nhiu bn bè quen bit. Tôi cng xin cho nhiu em hc sinh nghèo c vào hc trng công, vì tôi làm Hi ph huynh hc sinh. Tôi còn a nhiu ngi n xin khám bác s min phí, hay xin vào các bnh vin c gii phu nu có. Ai nh tôi mt vic gì mà tôi có th giúp là tôi không h t nan. Tôi dám n xin yt kin mt ông tnh trng mà khi c tip và c mi ngi ri tôi lin nói: - Tha ông tnh trng, tôi n ây hôm nay không phi xin x mt vic riêng t cho tôi hay cho bà con tôi, mà xin cho ông tnh trng giúp cho mt em hc sinh nghèo... Nguyên do nh th này. Lúc y tôi ang vit cho báo Vn ngh Tin phong ca H Anh. Mi ngày tng th

vn ca nhà báo em báo biu n tn nhà và ly bài tôi vit em v tòa son. Chú này rt thân vi các con tôi. Mt hôm chú n gp tôi, có v lúng túng. Tôi hi có vic gì thì chú nói mun nh tôi mt vic. Tht ra chú không dám, nhng các ông nhà báo nói chú phi n nh bà Tùng Long. Tôi hi vic gì thì chú lin nói: - Tôi ch có mi mt a con gái. Nó thi vào lp tht trng n trung hc Lê Vn Duyt, nhng tôi ch s nó rt, vy xin bà giúp cho tôi mt ting các bà giáo chm ni tay cho cháu nh. Cháu cng không n ni t, cháu hc gii trng tiu hc. ã vy tôi làm sao t chi c, nên tôi phi nhn li: - c, tôi xem th có c hi không ã. Chú c yên lòng i, tôi ã ha thì tôi giúp. Nguyên lúc y bà hiu trng trng n Lê Vn Duyt vi tôi không thân nhau, còn chng i tôi là khác, vì tôi trong ban ph huynh thy bà làm nhiu chuyn bt công, không chính áng, tôi có phê bình và yêu cu sa i. Bà n tôi là nhà báo nên phi sa i cách làm vic. Do ó mà nay nu tôi xin x cho mt a hc trò, li không phi là con cháu tôi, tôi s không có kt qu. Vì vy tôi tìm n ông tnh trng và ã m u câu chuyn nh th. Ông tnh trng hi: - Bà có bao gi nh gì chúng tôi âu, bây gi bà ã n thì vic gì giúp c bà tôi không ngn ngi âu. Th là tôi em câu chuyn chú tng th vn ca báo Vn ngh Tin phong ra nói. Tôi nh ông tnh trng gi in thoi cho bà hiu trng ri hi tên con bé cùng s báo danh. Ch cn hi là bà hiu trng hiu ngay. Nhng trong vic này tht ra cng không cn lm ch vì chú tng th vn quá thng con mà lo cho nó thôi. Con bé im u. Và tôi cng ã nói cho chú tng th vn bit tôi ã i hi giùm và con chú ã u. Chú em quà cho tôi, tôi không nhn. Tôi ch nêu ra ây vài ba chuyn các bn thy rng hi ó gi mc G Ri T Lòng tôi ã gii áp cho bit bao là chuyn. Ln ln i n âu, các ám ông, mt ngi nào quen bit thy tôi là y nh kéo c ám ông chy li xem mt tôi. Có ln tôi c mi i d mt chuyn công du v min ông vi các bà trong Ban chp hành Hi Ph N Liên i ca bà Ngô ình Nhu. Các bà y toàn là nhng mnh ph phu nhân, n mc rt sang trng, ht xoàn eo sáng chói. Còn tôi thì vn b trng bng hàng ni hóa. H i trc thng n, tôi i xe hi lên và cùng gp nhau ngoài cng dinh Tnh trng Biên Hòa. Lúc by gi bên ngoài, mt s hi viên ca Hi Ph N, mt s thân hào nhân s ã chu chc ón tip bà Ngô ình Nhu t lâu. H mun thy tn mt con ngi ca bà bng xng bng tht mà tên tui lúc by gi c nhiu ngi nói n vi không bao nhiêu thin cm. Lúc by gi, trong ám này có mt giáo s cùng dy vi tôi mt trng t thc nhn ra tôi và kêu lên: "Bà Tùng Long kìa!". Th là h ào ra chào tôi, khin bà Ngô ình Nhu phi xoay li nhìn tôi và ci. Thì ra hôm y h n ây ngoài mc ích i ón bà Ngô ình Nhu, còn có mt mc ích th hai là tìm thy bà Tùng Long mà by lâu h ã là c gi. Sau ó mt ông bn ca tôi ã nói vi tôi: "Ch sung sng tht y! Ngi ta ái m ch còn hn bà Ngô ình Nhu. Phi ri. Tôi âu có làm chính tr. Ngi làm chính tr thng b ghét! Cái ln c i mi tnh min ông vi phái oàn ph n y, ngoài bà Ngô ình Nhu ra không mt bà nào c ngi ta tìm xem mt c, mà ch có mt mình tôi. K cng oai tht, nhng tôi cm thy càng c qun chúng c gi ái m bao nhiêu thì mình càng phi c gng by nhiêu khi ph lòng ca h. Và sut 20 nm làm báo, tôi không h ngh n li ích riêng t ca tôi mà ch ngh làm sao nêu lên c tinh thn yêu nc, yêu gia ình, duy trì thun phong m tc và hô hào ph n chc nghip, ph n bo v nhân phm... i con ngi, dù thi nào, xã hi nào, mà làm c mt vic hu ích, óng góp mt phn nh mn vào công vic chung thì cng là chuyn áng mng ri, phi không các bn? Không k vic làm báo, tôi còn dy hc, mà vic dy hc ca tôi cng có nhiu k nim áng t hào. Cho n ngày nay, nhng hc trò c ca tôi ã i vào tui sáu mi, ã là bà ngoi, bà ni mà vn còn nh n tôi, nh vy không phi là mt nim t hào cho tôi ri sao? Ngay nay ngi vit li on gi mc G Ri T Lòng theo trí nh, tôi thy lòng mình vui vui. Tánh tôi không h gi nhng gì tôi ã vit. Thi làm báo tôi không h gi mt k nim nào, tôi ch cm cúi làm vic vi mc ích nuôi con, dy con, hy vng các con tr thành ngi hu dng sau này. Và cng ngh ri có con ni nghip mình dy hc hay làm báo. Tôi không h vch cho chúng con ng tng lai chúng chn mt ngh theo ý mun ca tôi. Tôi c chúng t nhiên chn ngh mà chúng cho là thích hp. Nhng ri cuc i ít khi chiu ai, các ngh con tôi chn hay con tôi ang làm cha hn là ngh chúng nó thích. Còn v nhng bài ngi ta vit v tôi trên báo hay gi th cho tôi, tôi c qua mt ln là , không h lu

gi làm tài in thành sách sau này. Vì vy cho nên ngày hôm nay có ngi mun vit v nhng bài Tâm Tình Ci M hay G Ri T Lòng, tôi cng không có tài liu. Theo c Pht, tt c u là không, ch có cái tâm mi áng k. Tôi là mt Pht t nhng cha phi là mt ngi tu hành có công phu, có thì gi nghiên cu, nhng tôi li không thích bo bo gi nhng cái gì thuc v cái tôi, mt thì tic r c thì ích k. Tôi s d vit nhng trang k nim này không phi cao cái tôi mà là có c hi tip tc vit cho qua nhng ngày tui cao sc yu không bit làm gì gii trí, không bit dùng thì gi làm gì. Mà có ln tôi c trong mt quyn sách thy có li này ca c Pht khi nói v thin: tp trung t tng vit, suy gm mt vn gì cng là mt li thin cho con ngi c sng yên lành bình thn. Còn mt nhà bác hc n thì nói rng: "Nhng ngi làm vic bng trí óc, tui cao cng không ãng trí có th sng khe mnh, không bnh hon, lo bun". ó là nguyên nhân tui 80 ri 81, 82, 83, và nm nay tui 86 tôi vn mi ngày ngi vit nm mi trang có th thin ­ tìm mt thú vui trong cuc sng sp tàn. Cha hn có ngi hay các con tôi có thì gi c n nhng gì tôi ã vit ây, nhng tôi c vit vì vit là ngun vui muôn thu ca tôi.

CHNG 6. KHÔNG MUN LÀM CHÁNH TR NHNG KHÔNG TH THOÁT

Trong làng báo Sài Gòn trc nm 1975 có Hunh Thanh V, ch báo ng Nai, là mt nhà báo có xu hng i lp. Khi Hunh Thanh V mi tôi cng tác, tôi cng bit anh ta ang làm chánh tr nhng không rõ là nhóm nào, vì tôi không quan tâm n chuyn ny khi tôi ch chuyên vit tiu thuyt tình cm và gii áp chuyn tâm tình cho c gi. Có ln (sau nm 1963, ngha là sau khi Dng Vn Minh o chánh Ngô ình Dim), Hunh Thanh V hi tôi vy ch ch có quen vi Dng Vn Minh (DVM) không? Tôi tr li nói quen hay không quen u có th c. Khi DVM còn hc Chasseloup Laubat thì tôi hc Gia Long, ngang lp nhau và cng có th cùng tui. Chúng tôi cùng mt ng gn vn B Rô (nay là Công viên Vn hóa TP.HCM), là ng Lareynière sau i tên oàn Th im và bây gi là Trng nh). DVM là con mt gia ình công chc, ông em, và các em gái ca DVM u là bn hc ca các em tôi. Minh cng nh tôi, là con ln trong gia ình. Thì ra V là thành viên trong nhóm ba phe (chính quyn min Nam, Mt trn Gii phóng và thành phn th ba, trung lp) mà tôi thì không làm chánh tr. Ngoài vic nuôi con và làm công tác xã hi, tôi không h tham gia chuyh chánh tr. Khi vit vn tôi cng ch vit v tài tâm lý xã hi mà thôi. Sau ó DVM li b mt ám quân nhân khác do tng Nguyn Khánh cm u lt vi lý do Minh thân Pháp. Ri DVM b ép phi b nc ra i sng lu vong mt thi gian. Sau này li c Nguyn Vn Thiu cho v và thành lp nhóm ba phe. Khi Hunh Thanh V hi tôi là giai on lúc sau ny, và tôi tr li cho V nh vy ó. Hùnh Thanh V nói: - Dng Vn Minh nói có bit ch và bây gi mun gp ch. Tôi ci: - Gp làm gì? Tôi bng ngh li v thi còn i hc, DVM là mt trong nhng ngi ái m tôi trong khi tôi luôn luôn pht tnh. V nói: - Anh y mun mi ch vào nhóm ba phe. Tôi lc u: - Anh tha bit tôi không h làm chánh tr, mà dù tôi có là ngi làm chánh tr i na thì tôi cng không bao gi hp tác vi ông Minh. V hi: - Ti sao? Tôi lin nói, va nói va xách cp ng dy ra v: - Khi c n tay mà còn không pht c thì bây gi có c hi nào làm na? Tôi ã nói bao nhiêu ln là tôi không thích tham gia chuyn chánh tr. Khi dn my a con t vùng Qung Ngãi thuc Liên khu 5 v Sài Gòn, tôi ã t ha vi lòng là t ây ch làm vic nuôi con, chn các trng t thc ch không dy trng công, và vit vn làm báo tc là làm ngh t do. Vit n ây tôi bng nh mt chuyn cng hi l. Khi tôi a my a con t Qung Ngãi v Hi An, ri t Hi An ra à Nng, t à Nng xin giy t i Sài Gòn, à Nng tôi có bà con bên ngoi nên v nhà ca dì tôi. Dì tôi góa chng, còn cô em con dì tôi thì làm hãng Hàng không dân s. Cô này là th ký riêng cho ông giám c ngi Pháp, thnh thong ông ta n nhà thm và chuyn trò thân mt, chc cng là b bch gì ó. Vì tôi bit ting Pháp nên em tôi gii thiu ông ta. Tôi có nói tôi a l con t vùng Liên khu 5 v Sài Gòn vì ó tôi không sng ni do cái ói ca nhng nm 1951-1952. Ông ta hi làm sao tôi trn i c vi mt l con nh va i va khóc nh vy? Phi ri, vi mt l con n ào nh vy thì làm gì có chuyn trn i c? Tôi nói tôi ang dy cho chính ph cách mng và ã xin ngh, ri xin giy t công an Vit minh v Sài Gòn. Ông ta ly làm l hi: "Sao bà li xin c giy t?". Tôi nói: "Vì bn bè ca nhà tôi u làm trong chính quyn, thông cm cho tình cnh ca tôi nên cho tôi em l nh i, còn nhà tôi vn li".

Ông ta n o mt hi ri nói: - Tôi có mt li khuyên bà, không bit bà có nghe không? Tôi lin nói: - Xin ông c nói. Ông nói: - Nu vào Sài Gòn, bà nên tìm nhng hãng t mà làm, ng làm vi các c quan nhà nc. Tôi cm n và lúc y tôi không khi ly làm l ti sao ông ta là ngi Pháp mà li khuyên tôi nh vy. Vào Sài Gòn, tôi vi cha m tôi ng Lng Hu Khánh và m lp dy Pháp vn và Vit vn t nhà cho ti hc trò theo hc chng trình Pháp. c my tháng, vì anh chng tôi làm ch báo, các cháu tôi cng có a làm ch nhim báo tun, nên tôi có t hot ng. Sau ó, tôi li c các trng t nh Tân Thnh, t c, Les Lauriers mi dy. Tôi có mt s bn ang dy trng Gia Long vn ng vi bà hiu trng lúc by gi là bà Hunh Hu Hi mi tôi vào dy hoc làm trong ban giám th ca trng, nhng tôi thy không tin vì ây là trng công lp, phi qua B Giáo dc. Còn trng Tôn Th Tng mà tôi tng dy khi mi vào i thì bây gi là bà Nguyn Vn Nhã vn còn làm hiu trng. Khi tôi vào thm, bà rt vui mng sau bao nhiêu nm xa cách và t ý nu tôi cn thì c lên B Giáo dc ghi tên li, tôi thy nu làm cho nhà nc thì ng lng không nuôi các con, v li thì gi cng b ràng buc. Tôi dy ngoài c nhiu tin hn, li t do v s i ng và thì gi. Mi tháng tôi dy các trng t thc cng c 10.000, lúc by gi bng hai lng vàng. Tin vit cho Ph N Ngày Mai và Ph N Din àn cùng Vn Ngh Tin Phong c 15.000, tin vit hai mc Ting Vang là 12.000. Tin lãnh Sàigòn Mi cng 12.000. Tính ra vàng là c chc cây. Lng nh vy âu phi là nh. Tánh tôi li không chu nnh b ai, kt vô trng Gia Long làm gì? Tôi còn nh tuy tôi không nhn li dy trng Gia Long, nhng con gái ln ca tôi là Nguyn Th Thanh Hng, khi Qung Ngãi v thi vô lp sáu trng Gia Long ã u cao và c hc bng. Lúc y tôi cha quen bà Hunh Hu Hi. Nhng sau óbà mi tôi n nhà chi và trong mt cuc bu c hi ph huynh hc sinh trng, tôi c c. Tôi có chút tên làng báo và c c gi u ái nên i n âu và bt c ni nào có bu c là tôi không sao t chi c. Do ó mà tôi luôn b c c vào Hi ph huynh hc sinh các trng có con theo hc: Gia Long (nay là Nguyn Th Minh Khai), Võ Trng Ton, Pétrus Ký (nay là Lê Hng Phong), Lê Vn Duyt (nay là Võ Th Sáu) ri c Hi bo v luân lý, c bu c ngay sau mt ln lên phát biu ý kin i hi, ri li c bu làm c vn cho Hi ph n Vit Nam, cho Bình dân hc hi ­ ây là vào khong các nm t 1956 n nm 1961. Làm vic ích li chung thì tôi làm, nhng nu phc v riêng mt nhân vt nào thì tôi không bao gi chu làm, do ó cng có s mch lòng vi nhiu ngi vì không li dng tôi c. Hi ó bà Hunh Hu Hi có mt cô con gái hc Marie Curie, c hc bng i Anh Quc. Bà mun tôi vit bài khen con bà trên báo, và ng ý này vi Nguyn Nh Hng, bn thân ca tôi, ang làm giám hc trng, nh Nh Hng nói giúp vi tôi. Nh Hng nói là bn thân nên rt hiu tôi, tôi không bao gi dùng mt báo cho chuyn riêng t, nên Nh Hng không chu nói. Tôi còn nh câu Nh Hng nói vi tôi: - Tao thy my không bao gi khen ai., nht là ngi có chc quyn. Bà Hunh Hu Hi lin nh ch Ngô Th Tý vì ch này cng là bn v vai ch vi tôi và ch li làm Ban Giám th trng. Nhân lúc tôi b bnh, ch n thm cho tôi hai chai nc mm ngon ri ng ý tôi nên vit mt bài khen con gái bà Hunh Hu Hi. Khen mt nhân tài tr, mt hc sinh chm ch thành công thì tôi sn sàng vit my bài cng c, nhng tôi bit con gái bà Hi không phi hc gii, ch vì bà chy cht mà cô ny c hc bng, nên tôi t chi vin l không th vit c vì báo không phi là báo ca tôi, tôi ch vit thuê my mc thôi. Bà Hi lin ng ý nu tôi giúp bà thì bà s cho con gái th hai ca tôi ang hc lp tam trng t c vào trng Gia Long. ây là mt s i chác tôi không thích, nên tôi ã t chi s u ái ca bà. S ngay thng này ca tôi thng b nhà tôi cho là quá áng, làm mt cm tình ca bn bè. Nhng sau vic này, bà Hunh Hu Hi vn t t vi tôi vì bà rt cn tôi Hi ph huynh (con bà không có thc tài nên qua Anh ã không u vào trng Oxford mà phi hc mt trng t).

Nói các bn thy mua chuc tôi không phi là chuyn d. Tánh tôi nh vy ó nên ít có bn bè, và tôi thích giúp ngi tht th hn là giúp nhng ngi ã có a v còn da vào a v ca mình i lên, i lên mãi. 1. TI SAO C MI LÀM HI NG TNH GIA NH MÀ TÔI T CHI? Khi ông Ngô ình Dim ra ng c Tng thng nhim k ba thì mun làm ra v dân ch, cho nhng liên danh khác ra tranh c. Lúc by gi có nhiu liên danh ra tranh c là do chính ph ng thi ng bên trong c võ bên ngoài ngi ta thy chính ph Ngô ình Dim tht tình là mt chính ph dân ch. (Nu tôi nh không lm thì có liên danh ca lut s Trng ình Du, ca mt nhà thu khoán nào ó, ri ca bác s Phan Quang án). Mt hôm tôi ang làm vic báo Sàigòn Mi thì ông Bùi ng , mt ngi bn vai em ca cha tôi, lúc à Nng tôi thng gi ông bng "chú". Lâu lm mi gp li, tôi không khi ly làm l vì cha tôi ã mt và t ngày cha tôi i vào Sài Gòn thì không còn gp chú na. Tôi vui v hi chú: - Lâu quá không gp chú. Hôm nay chú n tìm cháu có vic gì ? Chú nhìn quanh tòa son ri hi tôi: - ây chúng ta có th nói chuyn c không? Vì ây là mt chuyn rt quan trng, và ngi ta, mt nhân vt quan trng, nh chú n thng lng vi cháu. - Chú thy ó, cháu ngi mt mình mt phòng. Có vic gì chú c nói, nhng cháu xin nói trc vi chú là lúc ny cháu bn lm, nu là cng tác vi mt t báo thì cháu xin chu, không th làm c. - Không, không phi là chuyn làm báo. - Tha chú vy là chuyn gì? Chú ngn ngi mt lát, ri hi: - Cháu có bit ông Nguyn Th Truyn không? - Cháu có bit qua tên tui nhng cha h gp. Cng là mt nhà chính tr, ã tng làm cách mng chng Pháp hi ó. - úng, nhng bây gi ông Nguyn Th Truyn mun ra ng c Tng thng nhim k ny. Tôi vi vàng hi: - tranh c vi ng kim Tng thng Ngô ình Dim sao? , cháu tht tình không bit gì nhiu v chánh tr, nhng cháu ngh rng mt khi ông Dim còn ra tái c thì s không có liên danh nào khác ánh ông ta c. Làm chánh tr kiu c tài mà chú. Ông Bùi ng D nhìn tôi ri nói: - ã n lúc phi ánh s c tài. - Bng cách gì? Và Nguyn Th Truyn âu phi là i th. Ông Bùi ng có v st rut: - chú i ngay vào câu chuyn cho cháu rõ. - Xin chú nói ngay, cháu nghe ây. Chú lin nói: - Ông Nguyn Th Truyn ra tranh c vi ông Ngô ình Dim, ông cn mt phó Tng thng nên nh chú n mi cháu ng vào liên danh vi ông. Tht là mt chuyn bt ng ngoài sc tng tng ca tôi! Tôi ngi khng hi lâu nhìn ông ri ci:

- Ti sao không mi chú? Chú cng là mt ngi chng Pháp hi ó vi ba cháu và ông Phan Thành Tài. Chú cng là mt nhà chánh tr, li là àn ông. àn bà không nên làm chánh tr. Ông Bùi ng th dài: - Chú thì tài cán gì! Hi ó ông Phan Thành Tài cm u phong trào Duy Tân thì ba cháu và chú còn tr. Sau này sinh k, cng vì trên u còn cha m già, di gi còn con nh, nên cha cháu cng nh chú phi ra làm công chc, nh vy âu phi nhà chánh tr, âu có xng áng gì mà ng c. Cháu bây gi là cây bút ni ting, t thành th n thôn quê hi n tên bà Tùng Long ai mà không bit. Cháu giúp ông Truyn mt tay i. Tôi bt ci: - Ngi ta bit tên cháu vì h là c gi ca cháu. Cháu ang trên mt lãnh vc khác, ngi ta ang ái m cháu, vic gì cháu i làm mt chuyn khin ngi ta chê ci và ghét b. - Cháu suy ngh k li i. - Dù cháu có suy ngh c tháng thì áp s vn là không. Cháu không bàn cãi vi chú v chuyn chánh tr, vì cháu dt chánh tr lm, v li chú là chú ca cháu. Nhng chú cng thy, ra tranh c làm gì? Làm sao thng c ông Dim, mt ng kim Tng thng? H có ng cn lao, quân i, công chc... Ni các là ca h. Bên Tây, bên M thì còn ha may. Thy cha th thuyt phc c tôi, chú lin nói: - Cháu hãy v bàn li vi Hng Tiêu, ri ngày mai hay ngày mt chú s n thm hai cháu. Tôi nói ngay: - Vic ca cháu là ca cháu, âu có gì phi bàn vi nhà cháu. Làm mt vic gì mà thy trc tht bi thì cháu không làm, hung chi là chuyn chánh tr. Nhà cháu cha bao gi can thip vào vic làm ca cháu. Chú lc u ri ra v, có v tic r cho tôi có mt c hi nh vy mà li t chi. Thì ra ni ting trong chuyn vit lách, có mt s c gi ái m cng là mt li khí ngi ta bc vào con ng chánh tr. Lúc y tôi ang ni ting tht, làng báo ã tri thm cho tôi i, c gi ã bao quanh tôi mt tm la hng danh vng, mi ngi u bit n tôi nh là mt cây bút úng n, ch tâm xây dng mt phong trào lành mnh cho gii tr, cho ch em ph n ng thi. Sau ó tôi em chuyn này k li cho nhà tôi nghe thì nhà tôi nói: - Em không chu ngh k ri hãy tr li. Mt chuyn quan trng nh vy mà ti sao em không bàn vi anh, li t chi ngay vy? Nhà chú âu, anh n hi k chú xem sao. - Hi k cái gì? - Nguyn Th Truyn ra ng c là da vào ai? Tôi ci và nói: - Da vào ai mc k. Em không cn ng vào cái danh sách y có tên làm trò ci cho thiên h mà ri làng báo s cun mt tm thm mà h ã tri cho em i, c gi s xoay lng li em. Nhà tôi lc u: - Em cng u tht y. Em ch hiu gì v chánh tr c. - Thì ra ã bo là em không làm chánh tr mà. Ngày hôm sau, nhà tôi ra tòa son và k li chuyn ông n mi tôi ng vào liên danh ông Nguyn Th Truyn mà tôi không hi ý kin ca nhà tôi và anh ch tôi, ã t chi dt khoát. Anh Bút Trà lin mi tôi vào phòng ch nhim, ri cng bng cái ging ca nhà tôi, bo: - Sao chuyn quan trng nh vy mà thím không vào bàn ngay vi tôi? Anh Bút Trà rt n tôi vì nhiu l: tôi có hc, giúp anh ch tôi c nhin vic: th ký, thông dch viên cho

ch tôi, thay mt anh tôi i d nhng bui hp báo dinh Thng c, S mt thám Catinat nghe cp lãnh o ca ti Pháp phê phán ng li các t báo. Anh Bút Trà thng lánh mt tôi i d vì bn Pháp hay n àn bà, ln nào hp my ông ch bút ch nhim gì cng ng c, ch có tôi và ch Thy An là c ngi. Trc câu hi ca anh chng tôi, tôi nhìn thng vào mt anh và nói: - Tha anh, em tài cán gì mà ra tranh c chc Phó Tng thng trong liên danh Nguyn Th Truyn? ó là iu th nht. iu th hai: Nguyn Th Truyn làm sao thng c Ngô ình Dim, ng kim Tng thng? iu th ba và cng là iu nh ot: Em không mun làm chánh tr. - Thím nói ht cha? - D ri. - Vy bây gi n phiên tôi gii thích cho thím. Thím nói thím không làm chánh tr là thím không hiu th nào là làm chánh tr. Thím vit bài hô hào ch em phi có ngh nghip khi b nam gii khinh r, th không phi làlàm chánh tr sao? Thím hô hào ph n phi tham gia công tác xã hi, tranh u quyn li làm ngi, bình quyn bình ng vi nam gii, ri hô hào bo v ph n, nhi ng, chng áp bc, nghèo ói, vy không phi là làm chánh tr sao? - Em làm vic xã hi. - Thím tôi nói. Làm vic xã hi là bt ngun làm chánh tr. Thím hãy nhìn qua các nc trên th gii, nhng nc kém m mang nh nc mình. Khi dân tình còn dt nát, ói rét thì ai nói gì h nghe ny, min có cm n áo mc. Và khi c i hc m mang dân trí, thì h làm gì thím cng bit ch. H òi th quyn khác, ri òi nc c c lp, òi xua ui bn thc dân phong kin . Tôi nói ít thím hiu nhiu, và bây gi thím còn kh kh tuyên b không làm chính tr na không? Tôi làm thinh thì anh tôi li nói thêm: - Ông Nguyn Th Truyn ã là mt chính khách tng vào tù ra khám, chy ra các nc khác tranh u c lp cho Vit Nam. Tuy ông ta tht bi, không c may mn nh ông Ngô ình Dim, nhng cng là mt ngi áng kính. Bây gi thy mình già ri mà không làm c iu gì, cuc i sp tàn, ông ta mun vùng vy mt phen, c hay không cng ph nguyn c vng. Chuyn thành công hay tht bi i khó lun. Hin gi dân chúng không còn sùng bái ND nh hi ông ta mi v nc, mà b mang ting là c tài, gia ình tr, làm tay sai cho M. Ông Truyn cng có tham vng lm ch. - Vy sao ông ta không mi mt ngi có thành tích chính tr, hay mi anh, mi các nhà báo có tên tui, mà mi em, mt ph n ch bit vit vn nuôi con? - Bi vì thím là mt ph n, mà ph n là hn mt na quc dân. Thím c ph n và c nam gii ái m na, thím cha có mt vt bn gì v chuyn li dng ng phái này ng phái n làm bàn p tin thân. Cng có nhiu ph n có tài nhng h không có mt công chúng to ln nh thím. Các bà lut s Nguyn Xuân An, Hunh Ngc Anh, giáo s hiu trng Tng Xuân An, bác s Dng Qunh Hoa, li ang trong oàn th này oàn th kia, còn thím, thím là mt nhà vn, mt nhà giáo c lp, thím không hiu nh vy sao? Thím có mt mát gì âu, ngi ta lo ht cho thím, ch khi phi nói trc công chúng, thím mi ra sc, ra tài. Vi ngh nghip, sc hc ca thím, thím d sc thuyt phc nhng c tri c gi ca thím. Thy b mt lnh lùng và cng quyt ca tôi, nhà tôi nãy gi cng có mt ó, lin nói: - Anh ng thuyt phc Bch Vân vô ích. Chính ông nhc ca tôi cng ã nói là v tôi lì lm. Mt khi ã quyt nh vic gì ­ ngay t khi còn nh ­ thì không chu nghe ai nói c. Anh Bút Trà cng vn là tay kinh tài, nên nh áng vào chuyn tin bc cu may: - Còn mt vic này na. Nhiu khi ông Truyn b mua chuc, thím hiu không? - B mua chuc? - Có th nh th này: Nh nhiu nhà c tài khác trên th gii, ông Dim không mun ra ng c mt mình, s mang ting là c tài. Nên ông mi bày ra chuyn hô hào các liên danh khác ra tranh c, ri b tin cho các liên danh này in áp-phích, i c ng... Ông Truyn s có mt s tin và tên ông, tiu s ca ông li mt phen c nhc li, sau ó có tin sng nhng ngày già vt v... Tôi lc u chán nn nhìn nhà tôi, và nhà tôi hiu ngay là tôi rt ghét cái trò làm vt hy sinh cho ngi khác.

Tôi lin nói: - Tha anh, nu vy thì em t chi rt phi. ng trong mt liên danh nh vy thì sau ny còn gì tên tui ca em? Và em s nói sao vi các con em v vic làm v li vô lý này? Em cn gì? Tin bc nuôi con nên ngi phi do em làm mt cách lng thin. Hin gi em âu n ni nghèo ói, em dy hc và vit vn cng sc nuôi con ri. Tên tui ai không mun, nhng tên tui to nên bng cách la o, gian di, v li, làm trò bung xung thì em không cn. Anh tôi chu thua: - Vy tùy thím. Nhng tôi rt tic cho thím. Sau ó liên danh Nguyn Th Truyn tìm mt ngi khác làm Phó tng thng ra ng c, tôi không ý nên quên mt cái tên ri. L d nhiên là tht c. Th ri, li xy ra mt chuyn khác: Tnh trng Nguyn c Xích ca tnh Gia nh lúc by gi mi tôi n d mt cuc hp ti dinh tnh trng cùng vài nhân vt khác trong qun nói v chuyn Tng thng Ngô ình Dim tái ng c nhim k 3. Sau ó ông ng ý kim nhng ngi có tâm huyt ng ra c ng cho Ngô ình Dim. Sau bui hp ny, ông Xích còn mi riêng tng ngi n nhà riêng Gò Vp vào mt bui ti, làm ra v bí mt không tit l cho ai bit, giao vic... Th là tôi b th kt! Nhng tôi nói vi nhà tôi là anh ng lo, ngi ta ly th lc, quyn uy ép mình, nhng mình cng có cách t chi hoc ch thi hành theo mnh theo ý mình. Nhà tôi lc u: - ó, em thy cha? Em không mun làm chánh tr ngi ta cng không yên cho em âu. Mi c ng viên phi nói chuyn trc mt ám ông, mt a im riêng nm trong c quan nhà nc. Tôi không rõ ngoài tôi ra, các c ng viên khác là ai. Tôi phi nói trc mt s ph n i biu t các tnh khác v d, ri khi v khu vc ca h, h s ph bin li. ây là mt vic làm y hình thc và cng tht bun ci, c ng dân ch theo li ly vi tha che mt thánh. Nhng ngi n d là nhng ngi do chính quyn a phng c n, trong phong trào Ph N Liên i ca bà Ngô ình Nhu, hoc trong phong trào Cn lao Nhân v, Thanh niên Cng hòa ca Ngô ình Nhu. Nhng sau khi tôi nói chuyn xong và xung tip xúc riêng vi h thì h mi nói: "Chúng em n bit mt bà, my lâu nay c bài ca bà vit mà cha mt ln hi kin. Chúng em ch ao c có tng y vic". Ri ngày bu c n, l d nhiên liên danh ca Ngô ình Dim tái c c nhim k ba. Tôi vn vùi u vào công vic nhà báo, các trng, và dy d các con, nên cng không lu tâm nhiu v chuyn ngi ta ang n mng thng li chính tr, ây là vào khong u nm 1962. Nhng h không quên tôi, ngi ã b h a ra i c ng cho liên danh c c. Tôi c mi d mt ba tic thnh son dinh tnh trng Gia nh ãi nhng ngi có công. Toàn là nhân s trong tnh cùng vi i din chánh quyn. Khi ngi vào bàn, tôi c ông Phó tnh trng Thip mi m mt cái gi bày trên bàn trc khi vào tic và n món chim b câu ra ràng rôti. Không quen vi tic tùng linh ình, tôi m cái gi thì mt cp chim b câu bay thoát ra khin tôi không khi ngc nhiên, và có l v mt ca tôi lúc y bun ci, ng nghnh lm hay sao mà ai cng vui v tht s. Tôi còn nh trong bui tic y có anh Vn Hoàn, mt nhà báo cùng tui vi anh Bút Trà, và anh Thiu Sn, mt nhà vn có khuynh hng cng sn. Tôi âu ng hai ngi này cng cùng mt cnh ng nh tôi là c ng viên cho liên danh Ngô ình Dim. Anh Thiu Sn thì ng li chính tr rõ ràng nh vy, còn anh Vn Hoàn cng là mt cây bút có tài, có lp trng, thc hc, không phi con ngi chy theo chính ph. Tôi ngi u bàn bên ny nên không có dp nói chuyn vi hai anh y, li na tôi không thích kt vào cái th ny, nên hôm y không c vui. Ông Xích thy vy ông Thip, phó tnh trng, ngi bên tôi trong khi ông phi ngi gh ch ta. Thy tôi không vui, ông Thip kim chuyn hi v công vic i dy và vit lách ca tôi, cùng các vic khác. Sau ó ht chuyn nói, ông Thip hi tôi ti sao tôi có cái tên Tùng Long, có phi nhà tôi tên là Tùng Long không? Vì vy mà l ra ch ký Tùng Long li èo thêm ch bà. Sn ó tôi mi gii thích tên tôi là Lê Th Bch Vân mà trong vn chng ch Hán có câu Vn Tùng Long, Phong Tùng H (mây theo rng, gió theo cp). Tôi tên Vân nên ly bút hiu là Tùng Long, ai tên H thng ly bút hiu Tùng Phong. Nhà tôi tên tht là Nguyn c Huy, bút hiu Hng Tiêu. Còn lý do ti sao tôi không ký Tùng Long nh các nhà vn khác ký Minh c, Thy Tiên, Ngc Anh..., tôi tr li ông Thip rng ph n vit vn ã có ngi ký am Phng n s, Lam ài n s, Manh Manh n s; nhng cng có ngi ký bà Phng Lan( v ca Bùi Th M, mt cây bút cùng thi vi nhóm T lc vn oàn, anh ào Trinh Nht, ông Phan Khôi...). Sau ny ch Lan Phng, v ca anh Nguyn Vn An, ôi khi cng ký Bà Lan Phng. Trc tôi cng có bà Phan Th Bch Vân dùng ting "bà" t trc bút hiu. Là vì hi ó nhng cây bút ph n m trên u ngón tay, nên ngi ta s ln vi tên các nhà vn nam mi ký nh vy. Còn tôi, lúc mi cm bút chp chng i vào làng vn làng báo, tôi không dám ngh mình là mt nhà vn, mt n s, mà tôi

ngh mình có th nh bà Stael bên Pháp khi vit nhng bài báo v tâm lý gii tr hay vit nhng bài có tính cách giáo dc thanh thiu niên thng ký Mme Stael. Còn mt cây bút ph n khác chuyên vit v giáo dc ph n hay thanh thiu niên cng ký Mme Maintenon. Tôi ngh mình ký Bà Tùng Long các mc G Ri T Lòng, Tâm Tình Ci M cng không sao, mà ri sau này thành thói quen ai cng gi tôi là Bà Tùng Long, và bt c bài báo nào, tiu thuyt nào ca tôi h cng mun tôi ký nh vy. Sau ba tic y my hôm, ông Nguyn c Xích c ông Thip n nhà tôi, va xem qua nhà ca ca tôi, va cho bit tnh Gia nh s thành lp mt Hi ng tnh gm các nhân s cùng vi ông tnh trng lo cho s phn thnh ca tnh, phúc li ca dân. Ông ng ý mi tôi tham gia Hi ng tnh. Tôi bit ây là mt cách tr n v chuyn tôi có trong nhóm c ng cho ông Dim, và cng gom góp ht các nhân s trong tnh li cho d b kim soát và sai khin, vì khi ã n xôi chùa làm sao khi nghn hng? Tôi nói: - Xin anh cho tôi suy ngh li. Nu phi nhn chc Hi ng tnh Gia nh thì tôi phi thu xp nhiu vì tôi bn lm. Vi ám con chín a, tôi phi làm ct lc mi nuôi chúng. Lúc y ông Thip nói: - Ch cn nhà này có v cht hp quá. Hay ch chúng tôi giúp ch mt cn nhà mt c xá khác rng rãi hn. Ch ngh sao? Phi ri, nu tôi chu lòn cúi mt chút thì tôi cng có th có nhà rng, có xe hi nh các chính khách thi by gi và không bit chng nào h còn cho tôi làm ch mt t báo. Nhng tánh tôi li không thích nh vy. Nhà tôi nói: - Em làm sao t chi ây? - Thì c t chi, có cách t chi, vì ngi ta bo tr n cho mình thì quá d t chi. Nhà tôi nói: - xem em làm sao ây. Ri anh còn ngo: - Làm bà Hi ng oai y ch! Vy là em sp làm chính tr chính em ri ó. Tôi rt bc mình v chuyn ny và sut my êm tôi không sao ng c. Ba hôm sau, ông Thip li n và khoe vi tôi là ông ã tìm ra cho tôi mt cn nhà trong dãy nhà mi ct ng inh B Lnh. Dãy nhà gm mt trt, hai lu, y tin nghi ca bà Ha Phc M và bà sn sàng nhng cho tôi mt cn. Tôi nói vi ông Thip v vic ny tôi s n gp ông Tnh trng tr li c th. Ông Thip thy rõ là tôi mun t chi và nhìn tôi mt các kinh ngc nh tôi là mt ngi hành tinh khác. Mt chc v Hi ng tnh, vi bao s giúp ca chính quyn, mt cn nhà khang trang và còn bao nhiêu chuyn khác có li cho con cái tôi sau ny... mà tôi có th t chi ? Bao nhiêu ngi van xin cu ly mà d gì có. Ôi! Thì ra trên i này còn có ngi ngu di ngông cung nh tôi, chc ông ta ang ngh nh th. Riêng tôi, tôi bng ngh rng mình vit báo ch nuôi con, khng khng c ngh nh th nào ng nh cây bút mà gây c s u ái ca c gi, và o ó li b chính quyn li dng uy tín ca mình a mình vào con ng mà h cho là danh li, tin thân. Phi, ngay các ông àn ông còn khó có th t chi, còn a hai tay ra chp nhn, na là mt ngi àn bà ang lao tâm nhc trí làm ht mình nuôi con. Th mà tôi t chi! Tht s là vy ch không phi là chuyn ba t. Ngày hôm sau, tôi n dinh Tnh trng Gia nh gp ông Xích. Ông ta nguyên là mt s quan quân i c phái v gi chc tnh trng, li nghe âu là con u ca ông Ngô ình Dim. Ông ta hãy còn tr, nh tui hn tôi, ngi min Trung. Ông tip tôi rt l nhng có s dè dt. Tôi nói ngay vào mc ích ca tôi n ây và cm n ông ã nh ông Thip n gp tôi my ln. Tôi hi ông Xích: - Tha ông Tnh trng, vic tôi c ng cho liên danh Tng thng, ông Tnh trng cho là mt công lao ln phi lkhông? Và k có công theo ông phi c trng thng phi không? Ông Xích a tay ra nói: - Tha bà, tôi phi nói ngay ây, không phi ch là n n mà còn chn vào gung máy xã hi mt ngi có tài có c nh bà.

- Tha Tnh trng, vy tôi xin hi: Ngi tt bng cho n hu, vy thì ngi c cho có quyn nhn hoc t chi phi không? Ông Tnh trng có v lúng túng: - Vâng, ó là quyn ca bà. - Tôi không dám nói hai ting t chi mà xin nói rng tôi không th nhn li. Vì tôi có nhiu lý do trình bày ra ây. iu th nht, tôi có mt gia ình gm mt ông chng và chín a con tôi phi lo. Chng ó chuyn ã thu hút gn ht thì gi ca tôi ri. Lo cho gia ình, tôi phi làm vic. Nh ông thy ó, tôi vit cho sáu t báo ngày và tun, tôi còn phi làm công tác xã hi. Và nh ông ã bit, cp trên nhn thy Hi ph n Vit Nam ca bà Bút Trà kt np toàn nhng ch em mà chánh quyn thy lai lch không c rõ ràng li không có hc thc nhiu, nên mi buc bà Bút Trà tìm nhng ngi khác thay th. Bà Bút Trà phi a ch Lê Quang Kim vào làm Phó Ch rch, ri phu nhân ca các ông trong chánh ph vào làm c vn và còn c tôi làm Tng th ký thì Hi ph n Vit Nam ca bà Bút Trà mi c tn ti. Ri chính ông tnh trng tin nhim ca ông ã a tôi vào làm trong phong trào Ph n Liên i min ông di quyn ca phu nhân tng Vn Thành Cao. Tôi li phi có chân trong Hi bo v luân lý, các hi chng mù ch, hi ph huynh hc sinh các trng mà con tôi ang hc. Nu làm Hi ng tnh trng Gia nh thì tôi làm sao có thì gi na? Nh ông thy ó, vì nhiu lý do tôi không dám nhn. Xin ông tìm mt ph n khác nu ông cn thy có mt ph n trong Hi ng. Lng Hi ng cao lm ch mi lm nghìn. Hin phi vit và dy ct lc tôi mi kim c trên nm mi nghìn ng nuôi con và lo cho gia ình. Ông Xích ci: - Bà có th kim nhiu món tin khác vi chc v Hi ng ca bà. Tôi cng ci: - Tôi ngh i din cho dân là phi lo quyn li cho dân, ch còn kim tin do chc v này là gì tôi không hiu. Tôi ngu dt v chuyn làm tin lm. Ông Xích thy nói th nào tôi cng khng khng t chi, t chi mt cách ht sc l và thành khn, nên ông nói: - Ngày ra mt Ban Hi ng cn k quá, chúng tôi làm sao tìm c mt ph n thay th cho bà? Bao nhiêu ph n có hc thc và tài c ã b kt np vào phong trào Ph n Liên i ca bà Nhu ri. Nhng ri ông Thip vn tìm ra mt ph n: bà Trn Th Xá, mt ngi công giáo và là giáo viên dy tiu hc. Tôi ã t chi thng thng nhng tnh Gia nh không th làm gì tôi c vì h phi n mt tôi, và bt c ngày l lc gì ca tnh, h u mi tôi, và trong thâm tâm ca các nhà cm quyn vn n nang tôi, phc tôi là khác. Ngày Ban hi ng ra mt, tôi c mi n d và ích thân Tnh trng Xích ã mi tôi vào hàng gh u, nhng tôi ch ngi vào hàng gh sau. Khi bu c, anh vn Hoàn trúng gh ch tch, còn anh Thiu Sn thì là y viên ca mt ban gì ó. Tôi thy v mt ca hai ngi có v nghiêm trng, không vui. Khi ra mt Ban hi ng xong, tôi xin phép ông tnh trng ra v, c ông Xích ln ông Thip u nói vi tôi: "L ra cái gh ch tch ca ông Hoàn là ca bà". Tôi cm n và nói: - Tôi cng rt tic nhng thì gi không cho phép. Khi tôi i ngang qua ch anh Hoàn và anh Thiu Sn thì c hai u nói: - Ch Tùng Long, ti sao ch không nhn? Tôi ch c mt câu ùa vi h: Ngoài vòng cng ta chân cao thp. C Thiu Sn và Vn Hoài u làm thinh. Tôi bit h cái th b ép và không tin t chi... Trong khi làm báo và d các bui hp v ph n hay xã hi, tôi gp và quen ch Khánh Trang, giám c công ty bo him Hng Vit. Ch i du hc v và là v ca anh Hoàng Minh Tuyn, mt sáng lp viên ca t Bách Khoa. Công vic ca ch ang làm n khá thì ch c và Ngô ình Nhu (NN) mi làm bí th cho bà. Nhng ln gp tôi, ch ân cn vui v c mi tôi n nhà ch chi. Thy ch lch s, d thng, quen bit ông, tôi cng mn ch và có ln i ngang nhà ch, tôi ghé li thm, nói nm ba câu xã giao, hi thm sc khe ca ch ri tôi li i. Nhng bui l, ngi trên khán ài, ch Khánh Trang thng a tay chào tôi.

Mt bà bn nói vi tôi: - Bí th ca bà c vn ó, ch quen lúc nào vy? Mi vic u qua tay bà ta trc khi n và c vn. Tôi ci hi: - Vy sao? L d nhiên ch Khánh Trang ã bit tôi không nhn li ng trong liên danh ca Nguyn Th Truyn, t chi chc Hi ng tnh Gia nh, nhng tôi có chân trong Hi ph n Vit Nam, tôi li có chân trong phong trào Ph n Liên i min ông vi chc Phó Ch tch. Ch tin chc ln hi ri th nào ch cng có th dùng tình cm lôi kéo tôi vào chuyn chánh tr. Ngay nh ch Nguyn Phc i, mt lut s ni ting thi by gi, không thích tham gia vic gì dù là vic xã hi ch ng nói là chánh tr. Vy mà vi cái vn c Anh vn ln Pháp vn, thot u ch c "nh" tip nhng nhân vt n n Vit Nam nh và Suxanne Labin, nhng n lut s châu Âu, nhng i din cho Usom, Usaid. c nh nh vy, ch làm sao t chi c. Ri vì có mt vic rc ri n chính quyn do mt ngi thân trong gia ình ch, vì sc ép ca thân mu, ch phi nh n bà c vn, nên sau ó n áp công n, ch phi nhn ra tranh c b sung mt dân biu ang na nhim k 2 ã qua i. Vì vy ch thành n dân biu ca khóa 3 Quc hi. u tiên ch Khánh Trang ch nói vi tôi v Hi ph n Vit Nam do bà Bút Trà làm ch tch. Nh có t Sàigòn Mi trong tay nên bà Bút Trà c ng rt mnh cho Hi ph n, m mi tnh mt chi hi và mi nm vào tháng chp, liên kt vi Bình dân hc hi cng do bà làm ch tch mà m ra cây mùa Xuân, vn ng i xin quà các tim buôn vi, các ch em có lòng t thin, ri phân phát cho tr em nghèo. Vic làm này rt có ý ngha, vì vy bà Bút Trà rt c ch em tán thng và l d nhiên trong hi ca bà toàn là ch em bình dân, nên nhng ngi có t tng chng thc dân bt u len li vào và tìm c hi tuyên truyn chng Pháp. Khi Hi mi ra i thì ch Ái Lan, mt ng viên cng sn (hot ng ngm) làm th ký. Sau ó ch b bt và ch Lê Th Quí lên thay th. Ch này cng có cm tình vi cng sn. Ch em trong Hi, nh ch Lê Quang Kim, ch Ana Lê Vn Cang, và nhiu ch em khác có tên trong ban tr s là che mt chánh quyn mà thôi. Tht s ch Lê Quang Kim làm ch tch Chi Hi ph n Quc t Vit Nam, thnh thong mi i hp bên Hi ph n Vit Nam. Còn ch Ana Cang thì bn báo Tin in ca cha ch nên thnh thong mi n hp, v li cái li n mc k d ca ch, lúc nào cng chic áo dài en pht t, nói thì toàn ting Pháp, nên ch ch c lòng ai. Lúc by gi tôi va t Liên khu 5 a my a con v Sài Gòn, lo tìm sinh k nuôi con, ch tôi cng mi tôi d mt chân trong Hi. Nhng tôi còn nghèo, phc sc na quê na tnh, li thêm cha quen vi cách tip ón các nhân vt trong chính quyn, nên ch Bút Trà cha cho tôi xut u l din nhng bui l, mà ch giúp ch trong vic s sách, vit din vn... Ln ln thy tôi quen vic và tên tui c nhiu ngi bit nên ch mi i x vi tôi nh các bà khác. Li thêm khi có khách ngoi quc n ving Hi, ch phi cn n tôi làm thông dch. n khi tôi c bà Nhu chú ý, c tnh Gia nh gii thiu vô phong trào Liên i min ông gm 13 tnh, lúc y ch mi tht s n tôi và mi khi có các cuc hp báo chí, các cuc l ln, ch u nh tôi i d. Ch trc ó ch không dám a tôi ra vì s bc cu cho tôi qua. Trong các cuc hp báo, mc dù tôi phc sc rt gin d, lúc nào cng mc b áo dài trng và không có mt món n trang nào ngoài chic nhn ci, trong khi các bà khác u áo qun lòa lot, ht xoàn sáng gii, mc dù h ch là bà Vn Cm, v mt ch rp hát, hay bà Trn Vn Khiêm, v mt thng gia. Sau này, tôi có tên tui trong làng báo, mc dù phc sc gin d, mc dù không có ht xoàn, n trang quí giá, trong các cuc hp h vn mi tôi lên ngi hàng gh trc, có khi còn mi tôi lên bàn ch ta, phát biu ý kin ri b ép vào các hi nh Hi bo v luân lý, Nghip oàn ký gi min Nam... thì ch Bút Trà mi thy có mun ém tài tôi cng không c. n khi ch thy tnh Gia nh i x vi tôi rt t t, mi tôi vô Hi ng tnh mà tôi t chi, ri li trúng vào Ban Chp hành Hi ph n liên i ca min ông, thì ch ã thay i thái . Và sau ó vì Hi ph n Vit Nam ca ch lúc by gi có nhiu ch em hot ng cho cng sn nên b nhà cm quyn kêu lên kêu xung nh ch Ái Lan, ch Quí, bà Phng, bà Phm Xuân Lng cùng nhiu ch em khác các tnh, h là nhng ngi nm vùng hot ng cho phong trào cách mng. Ri có nhng ch em b bt kêu án tù nh ch Ái Lan, nên nhà cm quyn ã bt u ý n Hi ph n ca ch, vì vy khi ch thy tôi c mi vào Hi ph n Liên i ca bà Nhu thì nn n tôi ng t chi, có gì tôi có th lên ting nói minh oan cho Hi ph n Vit Nam. Tôi s d nhn vô Hi ph n Liên i mt phn là che ch cho Hi ph n Vit Nam, phn khác tôi ã t chi Hi ng tnh ri, không th vin lý do gì khác t chi mt chân Hi ph n Liên i. Bit âu da vào hi ny tôi có th giúp ch em c nhiu vic. Li na, tht ra vi cái chc Phó ch tch phong trào Liên i min ông, tôi cng chng làm gì ngoài các bui hp hng tháng hay i d nhng bui tip tân ny n. Nhiu ngi bn khuyên tôi không nên t chi nhng vic y nu mun c yên thân nuôi con. Lúc y li xy ra chuyn ông Phan Ngô, giám hc trng Tân Thnh ni tôi dy, b bt cùng vi anh Thiên Giang, mt giáo s dy s a ca trng. Anh Phan Ngô vn là ng viên Vit Nam Quc Dân ng, tôi

không bit lúc y anh có còn hot ng không. Nhng còn anh Thiên Giang chính là cng sn, ã tng vào tù ra khám t lúc còn ngoài Trung. Vic các anh y b bt không có gì áng l vì h có hot ng chính tr, nhng sau ó khi qua my tháng iu tra, h c th v thì các anh Phan Ngô và Thiên Giang n nói riêng cho tôi bit là khi ly cung hai ngi, h u hi v tôi: "Có phi bà Tùng Long là cng sn không? Ti sao bà y Liên khu 5 li c chánh quyn ó cho bà dn các con v Sài Gòn?" Anh Phan Ngô nói vi tôi là anh ã tr li: "Bà Tùng Long không th là mt ngi hot ng chính tr c vì bà có c mt l con nheo nhóc, lo làm nuôi chúng còn không có thì gi thì còn thì gi âu mà làm chính tr. Tt cnhng vic bà làm u là công tác xã hi có th có thêm ting tm mà vit báo và dy hc". Còn anh Thiên Giang thì cng quyt là tôi không h làm chính tr, mà ch dy hc và vit tiu thuyt. C hai ngi u khuyên tôi nên dè dt. H nói: Ngay Thiu Sn là mt cng sn nm vùng dy mà khi ngi ta mi anh làm Hi ng tnh Gia nh anh còn không t chi, thì ch làm sao là mt ph n li không gia nhp vào phong trào Liên i khi ngi ta ã ý mi ch? Tôi ã nói rõ trong các bài ngi ta phng vn tôi vì l gì tôi phi em các con v Qung Ngãi nm 1943 và ri kt ó cho n nm 1952 mi c phép a các con v li Sài Gòn. Bn Pháp nghi tôi cng có lý do vì ti sao chánh quyn cng sn lúc ó li tôi chính thc ra i khi tôi ang làm Liên hiu trng Ngha K. Ch vì l các con tôi ói, nn ói hoành hành ngoài Bc ngoài Trung, ngi ngi cht nh r, vì l y h cho phép tôi i, gp không bit bao nhiêu gian nan vt v tôi mi v n Sài Gòn và làm li tt c t u nuôi dy mt by con nên ngi và cho nhà tôi có th ngi yên ngâm th, không hp tác vi Pháp, vi Nht và sau ó vi M. Lúc tôi v Sài Gòn c vài ba nm và ã vit báo, i dy, tham gia vài công tác xã hi, làm vài hi ph huynh hc sinh ni các trng có con tôi hc, thì nhng ngi hot ng cho cách mng chc cng ã theo dõi công vic ca tôi nên thnh thong cng có ngi nm vùng ri rác các nhà báo, các nhà in, nhà xut bn thng n gp tôi bàn chuyn in sách hay mi vit nhng truyn nhi ng... Vic gì làm có tin nuôi con thì tôi nhn thng lng, ký giao kèo. Nhng khi các anh em n r tôi vào Hi truyn bá Quc ng, mt Hi mà tôi bit có nhiu ngi hot ng ngm, thì tôi t chi vì phi lo cho các con, không có thì gi rnh. Xét cho cùng tôi không nghiêng v phía nào c, tôi không thích làm chánh tr. Phía Quc gia thi Ngô ình Dim cng có nhng hot ng không phi hoàn toàn có li cho nhân dân min Nam. Bn tham ô cy th cy quyn âu cng có, mà Ngô ình Dim thì nh k ngi trong tháp ngà, mi vic u b my ngi em thao túng. Làm chính tr theo tôi nhn xét không th không tàn nhn, mnh tay, và c nói vì quyn li quc dân mà không cn bit quc dân có ng ý hay không. Mi nm c n ngày Tt, tôi li nhn c mt tm carte gi qua bu in do Ch tch H Chí Minh chúc mng và khuyn khích. Hai ba nm liên tip nh vy ­ chc ca nhng ngi hot ng thành ph Sài Gòn ­ Gia nh gi, không có a ch. Tôi nhn và ct k, và có l do nhng vic này mà nhà chc trách lúc khai thác ông Phan Ngô và ông Thiên Giang ã hi n tôi, nhng không có bng chng gì nên không m xa na. Còn không thì h m xa n tôi bng cách mi tôi tham gia vào Hi ng tnh Gia nh, c ng cho liên danh ng c ca Ngô ình Dim, tham gia phong trào Ph n min ông theo dõi, kim soát s i ng ca tôi. 2. TI SAO TÔI RA NG C KHÓA III QUC HI? Mt hôm ch Bút Trà mi tôi vào phòng và nói: - Thím ngi ây hai ch em mình có vic nói chuyn. Tôi ngi xung trên nm bên cnh ca ch, vì ch tôi thng ly phòng ng làm ch tip khách là nhng ngi thân, nhng ký gi vai em ca ch, k c trng nhà in hay th chy máy. Trên u ging ca ch là mt cái k chia ra làm nhiu ngn, mi ngn cha ng nhng s sách, giy t cn thit... ây va là phòng làm vic, ch tip khách, phòng ng, và c phòng n na. Ch theo li làm vic gin tin ca ngi Hoa mà ch chu nh hng qua cuc hôn nhân u tiên ca ch vi mt thng gia Ch Ln. Ch nói: - Thím Tùng Long à, h mun sáp nhp Hi ph n Vit Nam ca mình vào Hi ph n Liên i ca bà Nhu! Trc ó, bác s Trn Kim tuyn (ph trách an ninh chính tr ca ch Ngô ình Dim) ã có mi tôi lên và khuyên tôi nên bàn vi bà Bút Trà nu mun duy trì Hi ph n Vit Nam thì phi ci cách, t chc li Ban Tr s ca Hi, vì bà c vn cng nh chính quyn ang nghi ng; thm chí ã có nhng bng chng thy rõ, nh vic mt s thành viên ca Hi b bt, b kt án là hot ng cho cng sn. Tôi lin tr li:

- Tha bác s, tôi ch là c vn ca Hi mà Hi thì có c chc c vn, tôi bn nhiu công vic lm, ít khi i hp mà ch d nhng bui l lc, tip tân. Bác s Tuyn nói: - Tôi ã bàn vi bà Bút Trà ri và tôi ngh vi bà y nên mi bà Tùng Long làm Tng th ký. Bà y cng ã tr li là bà bn nhiu vic lm, mà vic hi thì âu có lng hng gì, chc chn bà s không nhn. Tôi thì hiu bà không mun chen vào mt t chc có nhng thành phn cng sn, ch còn chuyn vit lách thì va làm Tng th ký hi va làm báo cng không phi là khó, ch cn b bt gi dy là c. Tôi ã mi bà Bút Trà lên ây khuyên bà y giao chc Tng th ký Hi ph n Vit Nam cho bà m trách. - Xin bác s cho phép tôi thu xp li công vic vì thú tht vi bác s tôi ch thích vit vn và dy hc. Còn chuyn làm vic xã hi, tham gia hi này hi n ch là chuyn trách nhim chung mà thôi, không có tôi thì cng có ngi khác m ang c. a tôi ra tn ca, bác s Tuyn còn nhc li: "Ch vi bà thì bà c vn mi bng lòng và mi cho phép Hi ph n Vit Nam hot ng". Mc dù tôi không chu nhn chc Tng th ký Hi ph n Vit nam, các ch em trong hi cng nh ch Bút Trà c nn n tôi nên nhn, tìm cách cu ly cái hi mà ch Bút Trà ã mt bao công sc xây dng t i chính ph Nguyn Vn Tâm. Vì l ó mà tôi phi nhn chc Tng th ký và phi b dn nhng gi dy các trng, khin các hiu trng Phan Ngô trng Les Lauriers và Phan Thuyt trng t c vô cùng mn tic, và c ám hc trò cng vy. Tht ra lúc y tôi cng ang b nám phi và bác s Boucheron ã khuyên tôi ngh dy... Bây gi h còn òi sáp nhp Hi ph n Vit Nam vào Hi ph n liên i! Không khi tc bc, tôi nói: - Nh vy là h mun dp hn cái hi ca mình ri, cho sáp nhp vào ó thì còn làm c vic gì na? Hi ph n Liên i ca bà Nhu là mt hi chính tr, nm ht ph n theo bà hu nh có li cho chánh quyn Ngô ình Dim. Ph n Bán quân s, Thanh n Cng hòa, tt c nhng t chc ó cng ch có mt mc ích cng c quyn lc cho gia ình h Ngô. Bây gi ch tính sao? Ch tôi cng tc lm: - Sáp nhp gì? ó là kiu h gii tán khéo hi ca mình thôi. - Vy ch tính sao? - Còn tính gì na? ã có giy ca bà c vn nh ngày a ngi xung hp thc hóa s sáp nhp hi mình vào phong trào Liên i ri. - Th thì ch phi m mt cuc hp ni b ngay tc khc nói rõ ý ca bà Nhu, ri mình bàn cách i phó, bng cách xin trì hoãn. Ch Bút Trà ca tôi là ch nhim báo Sàigòn Mi. Sau ngày n v nhy dù nh lt chính ph Dim (111-1960), mt vài t báo trong ó có báo Sàigòn Mi hp tp ng h ngay nhóm ca i tá Nguyn Chánh Thi và báo ã lên khuôn vi nhng bài ch trích kch lit ch gia ình tr ca nhà h Ngô, suýt na thì b óng ca, nu không nh bà v ông bác s Tuyn che ch giùm, nn n bác s Tuyn tìm cách b qua, ch kêu lên rn e ri cho m li báo sau my ngày óng ca. Vì vy cui cùng ch ã không dám phn i quyt nh ca bà Nhu. Ch ã nói trong bui hp mt ông ch em trong Ban tr s: - Mình âu dám cãi li bà c vn. My ch thì không sao ch còn tôi cn có t báo trong tay nuôi gia ình tôi và gia ình các ký gi, công nhân máy in, có b gì thì kh c ám. Th là ch Bút Trà gi in thoi cho ch Khánh Trang, bí th ca bà Nhu, tr li ng ý sáp nhp Hi ph n Vit Nam vào phong trào Ph n Liên i. Bà Nguyn Vn Là, v ca tng Là, tng th ký phong trào Liên i Trung ng, có gi in nói chuyn vi tôi là bà ch vâng theo ch th ca bà c vn, và nh tôi nói giùm ví ch Bút Trà ng hiu lm vic này có ý kin ca bà. L bàn giao hi ã c hành ti tr s Hi ph n Vit nam Bàn C. i din cho phong trào Liên i là phu nhân tng Nguyn Vn Là, Tng th ký phong trào Ph n Liên i Trung ng, bà lut s Nguyn Phc i ­ i din cho Hi ph n Vit Nam (vì tôi là Tng th ký). Tht là chuyn khó x gia ba chúng tôi. Tôi và bà i quen nhau khá thân. Qua công vic ca bà, tôi phc bà có tài n nói, nhiu v kin do bà cãi ã làm ni bt vai trò ca bà pháp ình; còn bà thì hiu tôi qua nhng bài tôi vit. Bà tng Là thì xut thân là mt nhà giáo, cng hin lành và cng thông cm cho vn

khó x ca Hi chúng tôi, nên n d mà mt mày không vui. Tôi không thân vi bà Là, ch gp bà qua nhng cuc hp. Tôi thy bà có tài iu khin, có thái ci m và khiêm tn, và nht là bà tuy hot ng ngoài xã hi vn là mt ngi v bit lo cho gia ình con cái. Bà Là c báo cáo xong, n khi ký vào biên bn thì bà Nguyn Phc i hi tôi: "Bà Bút Trà là sáng lp viên ca hi t bao nhiêu nm, t thi Pháp thuc, duy trì n nay là mt công lao ln, ti sao không có mt? Còn th nào gi là sáp nhp? Nu tt c hi viên không ng ý thì sao, và ai có quyn bt tt c hi viên phi vào phong trào Liên i? H có quyn la chn ch? Còn tr s ny ca hi thì sao?". Bà Là nói: - Theo bà c vn thì gii tán tr s ny, ch em t nay là oàn viên ca phong trào Liên i. Bà Bút Trà phi cho ch th xung các tnh gii tán các chi nhánh hi tnh. Và bây gi, xin mi bà Tùng Long i din cho hi và cho bà Ch tch, bà lut s Nguyn Phc i ký vào biên bn. Tôi lin nói: - ã có ch th ca bà c vn, và hin gi có bà Là là Tng th ký phong trào Trung ng ký vô là ri, tôi thit ngh tôi không cn thit phi ký. Sau này, ch em nào ca Hi ph n Vit Nam có gì thc mc thì chúng tôi ch cn a ch th ca bà c vn ra là . V li tôi thit ngh tôi không có thm quyn ký... Ý tôi ngm nói là vic làm ca bà c vn sai vi pháp lut, là mt vic cy quyn th. Ngay nh ti Quc hi, bao ngi có hc thc, khoa bng ã nhn thy B lut gia ình ca bà là vô lý, không phi bênh vc ph n mà ch nhm cho quyn li ca ch bà là bà Trn Th L Chi, v ca tng trng Nguyn Hu Châu, vy mà ai ny có phn i thì o lut vn c thông qua. Thì vi cái Hi ph n này, bà Bút Trà ã tránh mt, tôi còn bàn cãi làm gì? Nghe tôi nói th, bà Là xoay li hi bà Nguyn Phc i: - Vy thì xin bà lut s ng v mt t pháp ký vào. Bà Nguyn Phc i v mt bun xo nói: - Tôi thy chuyn gii tán Hi ph n Vit nam là mt vic không úng pháp lý, tôi cng không có thm quyn ký vào, sau này có ti vi lch s vì mình là mt ngi hiu lut, làm lut, sao li ký vào mt vn bn nh th này? Thôi, mt mình bà Là, i din bà c vn ký vô là c ri. Nói xong bà i lin xin phép phi i gp vì có mt phiên tòa ang i bà. Bà Là nhìn tôi hi ý kin: - Nh vy tôi c ghi vào ây là mi ngi u chp thun ch th ca bà c vn và tôi ký vô là ri phi không? Ri bà nói nh vi tôi: - Làm ly có thôi, mi vic ã an bài ri. Th là t ó coi nh Hi ph n Vit Nam ca ch Bút Trà ã b gii tán. Sau vic ny, mt hôm tôi gp ch Khánh Trang trong mt bui hp v bo v ph n và nhi ng. Tôi ngi hành gh th ba, thì bng ch Khánh Trang xoay li nhìn thy tôi và a tay ngoc tôi lên ngi gn ch. Ch nói: - Tôi có chút vic nói vi ch, nh gi in thoi v nhà báo thì không tin. Ch không có in thoi riêng phi không? - Vâng, tôi không có. Th có chuyn gì h ch? - Chuyn nh th này. Bà c vn thy rng khóa I Quc hi ch có 5 dân biu n, và khóa II ch có 9 ngi. Nh vy bà cho là ít và ln này khóa III, mun cao vai trò ca phái mình, bà c vn a ra 25 ph n tranh c vi phái nam. Tôi lin hi: - Vy chc là ch c c ch gì?

Khánh Trang ci: - không, tôi là ngi trong bóng ti vì là bí th riêng ca bà. Vi s c 9 ngi, trong ó cng có giáo s, lut s, nghip oàn lao ng, bác s. Ln ny vi 25 ngi, tôi thy toàn là phu nhân các ông tng, các công chc cao cp, chng hn là bà Là, bà Cao Vn Viên, bà Quách Tòng c, bà Trng Công Cu, thêm vài bà lut s nh bà Hunh Ngc Anh, bà Trn Thanh Phng. Lut s, giáo s, bác s ã có, ch còn thiu mt nhà vn, nhà báo. Tôi vi vàng nói: - Bà Bút Trà s c nhiu phiu lm ó. - Nhng v trình hc thc... - Th ch quên rng bà Hunh Ngc N... Ch Khánh Trang nói: - , ch N khá hn nhiu, li thuc thành phn lao ng. Ri ch nhìn tôi ci: - Hay là ch ra ng c i? Ch thì không ai không bit. Ch va t chi chc Hi ng tnh Gia nh phi không? Tôi th dài: - Tôi bn nhiu vic lm. C l con... Ch Khánh Trang nói: - , nhng chuyn ó tính sau. Ch còn dám t chi c mt cn ph lu ca tnh Gia nh mun giúp ch na mà. - Sao ch bit? - Bà c vn cng bit. - Vy thì bà c vn còn bo tôi ra tranh c làm gì? - Thì vì quyn li ca ph n. Nam gii h ghét mình ch vì mình òi ngang hàng vi h, và ph n lúc nào cng thit thòi. Tôi ci: - Ch bit vy thì ch c tôi vit báo, vi cây bút ca tôi có th làm c nhiu vic cho ch em hn là vào Quc hi y mùi chánh tr (tôi mun nói "bù nhìn" nhng ngn li kp). Th là mt cuc tranh lun gia tôi và Khánh Trang v vai trò ca ngi ph n ã din ra. Ch Trang nói: - Mình c vào ó ri s có cách giúp ch em c lc hn. Tôi lin nói: - Chúng mình s bàn li sau... Tôi v và có hi ý kin anh ch Bút Trà và nhà tôi. Anh Bút Trà khuyên gp vic c làm, còn nhà tôi thì nói: - Em liu làm c thì làm. Riêng ch Bút Trà rt thc t: - Thím mun làm c vic ca mình thì không nên t chi na. Thím có thy ai dám cãi li li ca bà Nhu không nào? ó là vào khong tháng 4 nm 1963.

Th ri tôi c mi hp liên miên dinh c lp và bà Nhu chp thun cho Khánh Trang ghi tên tôi vào danh sách 25 ph n ra ng c k III ca Quc hi. Nhiu ngi nói vi tôi, chánh ph Ngô ình Dim ang gp nhiu khó khn, chng i. Dân chúng không còn tin cy nh lúc Ngô ình Dim mi v. Lúc này mà ra không khéo kt. Nhng làm sao bây gi, tôi ã t chi nhiu ln, t chi ln này na e khó c yên n làm vic. Tôi bng có ý ngh xin ra ng c ngay tnh Qung Ngãi, có th làm c mt cái gì cho quê chng, cho ni tôi ã sng nhng nm nghèo khó nhng li y k nim v tình cm ca hc trò. Tnh Qung Ngãi là mt tnh tích cc trong các phong trào u tranh, trong t tng vì nc vì dân, ra tranh c ây th nào tôi cng có th giúp cho tnh này mt phn nào. Tôi vn sanh ra Qung Nam, l ra tôi nên xin ng c Qung Nam thì hp lý hn, d dàng hn, nhng không hiu sao trong i tôi c thích làm nhng vic cn em tài sc ra tranh ot, ch ra ng c vi cnh mt mình mt cõi, không có ngi tranh thì chng ra cái gì c. Tht ra vi 25 ng c viên n ó, trng ban vn ng tranh c ca bà Nhu lúc by gi là Hà Nh Chi, dân biu ca hai khóa u, ã nghe theo ch th ca cp trên b trí th nào không mt ai b tht c. Nói nh vy các bn cng hiu thi ông Dim, c tài là nh th nào ri, và bà Nhu ã có mt quyn lc nh th nào chánh quyn này. Hôm tp hp chia a phng cho 25 ph n ra tranh c Quc hi khóa III ln này, phn nhiu bà mnh ph phu nhân u c a i nhng qun xa xm, không có ngi tranh c. Các bà y mt mình mt ch, nm chc phn thng trc khi bu. Hôm y bà Nhu ngi u bàn, hai bên là hai ph tá Hà Nh Chi và Khánh Trang. Phn ông các bà chu t âu ngi ó, theo sp xp ca cp trên. Duy ch có ch Nguyn Phc i ra ng c Sài Gòn, n v c ca ch hi khóa II. Khánh Trang cng c iu ng n mt n v kh ho cò gáy. Tôi xin ng c ti Qung Ngãi và ngi ta b trí cho tôi huyn Sn Tnh. Tôi lin nói vi my bà ngi gn tôi là tôi không mun ra ng c Sn Tnh, mà ch mun chn huyn T Ngha, ni có th xã Qung Ngãi. Các bà y t ý s st: - Làm sao dám nói? Tôi nói tôi s xin lên phát biu ý kin ch có gì khó âu. H cn tôi: - Ch làm th pht ý bà c vn mi sao? Thy chúng tôi bàn tán, bà Nhu hi: - Ch em có ai có ý kin gì không? Tôi lin a tay lên xin phát biu ý kin. Ch H Th Chi, bn thân cùng hc Gia Long vi tôi ngày nào, không kp kéo tay tôi thì bà Nhu ã nói: - Mi bà Tùng Long lên phát biu. Th là tôi i lên trc s ngc nhiên ca mi ngi. Tôi trình bày là tôi ã tng sng Qung Ngãi và bit rõ tnh này. Tôi xin ra ng c T Ngha mà không phi Sn Tnh theo s gii thiu ca Ban vn ng ng c, vì tnh Qung Ngãi càng i xa th xã, i ra các qun huyn thì s an ninh càng phi gi gìn. (Lúc ó tôi tht ng ngn: my bà ra ng c các qun huyn xa xôi âu cn phi n ó ra mt hay tranh c. Vì có ai ra tranh c âu? Và có ai dám không b thm cho các bà ã ng ra tranh c trong phong trào Liên i? Nhng không ai gii thích cho tôi c, tôi c ngh ra tranh c nh ch Phc i Sài Gòn thì phi vt v hn nhiu, phi lên din àn, phi tranh vi nhng ng c viên khác nh vi Phm Vn Thùng c ng bào lao ng ng h kch lit qun Nhì. ành rng rt cuc ch cng thng và Phm Vn Thùng dù c dân lao ng ng h cng phi chu thua. By gi khi ã dm chân vào con ng chánh tr tôi mi thy không phi là chuyn n gin, ôi khi còn phi di trá, gian ln, cúi lòn, min sao c vic là c). Bà Nhu nghe tôi trình bày xong lin ch th ngay cho Hà Nh Chi: - Ông Hà Nhu Chi, ông sp xp li bà Tùng Long ra ng c T Ngha, n v mà bà yêu cu. Hà Nh Chi cúi u vâng d, còn my bà khác khi nghe bà Nhu nói th u không khi ngc nhiên là ti sao bà Nhu li có thin cm vi tôi nh vy. Tôi cám n bà Nhu ri tr v ch ngi. Ch H Th Chi nói nh: - Ch Tùng Long gan tht y. My ai dám xin i n v nh vy. Sau chuyn này, my bà phu nhân ca các ông B trng , giám c ra ng c u n tôi lm, h c ngh là bà Nhu n tôi. S tht tôi cha tng xin gp riêng bà Nhu xin x vic này vic n. Tôi ch mun làm mt cái gì ó cho ph n, và ngi dân nói chung Qung Ngãi, quê chng tôi. Ngi ta cn tôi thì tôi giúp, dù ngi y là ai i na, và tôi giúp vì li ích chung mà thôi. Tôi ã tng Qung Ngãi bao nhiêu

nm, trong thi k i tránh bom n ca M. Tôi ã sng nhng nm thiu thn v vt cht nhng v mt tinh thn thì vô cùng có ý ngha, vì ni y tôi ã rút ra bao nhiêu kinh nghim vit lách, ã ào to c mt nhóm hc trò, không phi nhng hc trò giàu có, mà là nhng nông dân ln tui cha tng bit ch i ch t, nhng tr em nghèo b hc na chng ph giúp cha m trong công vic kim sng hng ngày, giúp các em y có mt s kin thc khi bc chân vào i nu có phng tin có th hc thêm. Ra Qung Ngãi có mt ti y cùng vi các ng c viên khác các huyn Sn Tnh, M c, c Ph, tôi mi bit là chính Hà nh Chi ã gii thiu em trai mình, lúc y làm hiu trng trng trung hc T Ngha, ra ng c ti T Ngha, và iu này ã c bà Nh cùng hi ng duyt xét a ngi ra tranh c chp nhn và a lên danh sách. Tht là mt vic bt ng! Vy mà Hà Nh Chi ành phi vâng li bà Nhu a tôi ra ng c T Ngha và ông em trai ca Hà Nh Chi ành rút lui. Vic này còn làm cho tôi thêm uy tín. Khi tôi hp tnh thì có nhiu ngi trong gii chính quyn nói cho tôi bit nu ra ng c T Ngha tôi khó mà tranh ni vi Hoàng Vinh, mt giáo s dy Hu, ngi ca ông Cn a vô tranh c Qung Ngãi, huyn T Ngha. H khuyên tôi tnh b trí ra tranh c Sn Tnh, mt mình mt ch, khi phi vt v, vì Hoàng Vinh là mt tay chính tr ã tng vào tù ra khám, r ca bà Phm Hòe, bn ca gia ình tôi. Tôi không l Hoàng Vinh, nó thuc v vai cháu, nhng vic ã ri, tôi ã t nguyn xin ra ng c T Ngha thì tôi phi chu, bây gi gp i u và b ngi ta hù là rút lui hay sao? i tôi li vn hay thích làm mt chuyn gì mà ngi khác không làm c và không bao gi chu lùi bc trc mt khó khn. n lúc ó tôi mi thy Hà Nh Chi tht n s bà Nhu. Hôm hp Sài Gòn ông ta có quyn nói n v này ã c b trí xong, vànói vi tôi là c yên lòng vì an ninh trong khi i bu c ã có chính quyn a phng m trách, thì chc tôi cng không nài ép làm gì. Hà Nh Chi sau vic này c tng tôi c bà Nhu n nang vì tôi có uy tín nhiu trong gii ph n. iu này thì chính tôi cng không bit. Qung Ngãi lúc by gi có em gái tôi cùng chng là Trn Quang, mt ông y s có ting ai cng bit. Trn Quang cng lm le ra tranh c dân biu qun T Ngha. hai huyn khác ã có hai dân biu tái ng c và là ng viên ca ng Cn lao Nhân v, h nm chc s c c trong tay, dù có ngi ra tranh c cng ch là hình thc mà thôi. Ba ngi mi ra ln u là bác s Nguyn Vn Th, ri mt dc s t à Nng vào, th ba là tôi, nhà vn. Khi ra ti Qung Ngãi, tip xúc vi ch em trong phong trào Ph n Liên i và trong các oàn th khác do chánh quyn lp nên nh Cn lao Nhân v, Thanh niên Cng hòa, tôi mi thy tt c nhng oàn th này u có tên mà không có thc lc, u là nhng hi bù nhìn thành lp ra trang sc, qung cáo cho ch mà thôi. Lúc y tôi mi bt nga và vô cùng tht vng, nhng tin thoái lng nan, công vic ã âu vào ó ri, tôi âu có th ùa gin vi chính quyn c. Sau ln u ra Qung Ngãi, tôi tr v Sài Gòn n gp các bn thân nh H Th Chi, Hunh Ngc N nói chuyn. C hai ngi này h u bit tt c. Ch Hunh Ngc N i din cho ng Lao ng, ch là v ca ông Bu, tt nhiên phi bit rõ, nhng ch c mi ra ng c t khóa u, ch cng có mt mc ích khi nhn li là nhân c hi này giúp gii lao ng c phn nào hay phn ny. Ch H Th Chi thì nói: "Mình ra ng c, bao gi c c tùy c ng bin ráng làm sao giúp c dân chúng phn nào thì c làm". Tht ra ch H Th Chi có chân trong phong trào Cn lao Nhân v, vì vy sau ngày quân i cp chính quyn và lt ch Ngô ình Dim, ch H Th Chi b bt giam mt thi gian cùng vi ch Khánh Trang. Có mt chuyn tht l là khi tôi bc vào kho bc óng l phí ra ng c, lòng tôi hi hp mt cách khó hiu, và khi tôi ly bút ra ký tên thì nm ln by bn u vit không ra ch. Tht k l vì cây bút ca tôi là cây bút c bit dùng ng mc lp vào ch không phi là loi vit phi bm mc. Vit rt t tin, tôi ã dùng nó vit vn, dy hc sut c thi gian dài không bao gi trc trc. Mt linh tính cho tôi bit là có ngi khut mt cn tr, báo ng trc là cuc ng c này dù có c c cng không có li cho thanh danh ca tôi. Tôi mi lâm râm khn vái là công vic ã l ri, dù mun dù không tôi cng không th lùi bc lúc ny, và tôi th vi vong linh các tin nhân, nu c c s c gng làm mt cái gì cho tnh nhà. Khi tôi vái xong, t vit xung ký thì có mc ngay. Chính ông th qu a giy t cho tôi cng không khi ly làm l. Hai ln ông a vit cho tôi vì tng vit tôi ht mc, tôi u t chi, c ng nh tri trng. Ông nhìn tôi chm bm cho n khi tôi quay li, i ra ca và lên xe. Chuyn bu c di thi Ngô ình Dim là vy ó, xem ra cng ch là mt màn kch có o din ­ và o din rt vng v mà thôi. Lt vào màn kch chánh tr y và óng vai trò mt ng c viên vào Quc hi, tôi li không chu làm din viên mà li mun chánh thc tranh c, vt v không thua gì bà Nguyn Phc i khi tranh c Sài Gòn. Nhng nói thì nói vy, dù có tranh c tht tình, vn có s gian ln và giàn xp th nào cho nhng ai c nhà nc a ra u c c. Mà tht vy, luôn ba khóa lin không có ai là ngi ca ông Dim a ra mà rt c.

Tuy phn ln dân biu ca ba khóa u thuc hàng trí thc, nhng nhà khoa bng, nhng nhà chính tr, nhng than i, mt khi lt vào ch phi phc tùng y thì dù có thành tâm nhit huyt n âu cng chng làm c trò gì ngoài vic sai âu làm ó. Quay li chuyn tôi ra tranh c. các qun khác nh Sn Tnh, Bình Sn, c Ph, Ba Gia, ... mi qun ch có mt ng c viên, riêng qun T Ngha ca tôi là hai. ng c viên kia là Hoàng Vinh, mà dân chúng ây nói là ngi ca ông Cn. Hoàng Vinh là ngi công giáo, li có ln tù di thi cng sn. i âu anh ta cng huênh hoang là s c c nh lt bàn tay vì anh ra là ngi ca ông Cu (ông Cu ây là Ngô ình Cn). Còn tôi, h bo tôi ra vi danh ngha ca phong trào Liên i, tôi là ngi ca bà Nhu. Lúc by gi bà Nhu và ông Cn kình nhau tranh giành quyn lc, nên ai cng bo tôi khó mà c c c n v ny, vì min Trung là min ca ông Cn. Riêng tôi, tôi không h ly chuyn c c làm trng, nhng dù ra ng c vi danh ngha nào thì tôi vn ngh mình c làm ht mình, c hay tht không là chuyn áng k. i tôi t thu bé thích làm nhng gì khó khn mà ngi ta không làm c. Làm cái gì mà không có s c gng, tranh ua, làm cái gì mà không ht lòng là tôi không thích. Tôi không h mun ph i, ph ngi, không mun i x thiu công bng vi bt c ai. Vì l y, nu ngi khác mà gp cnh nh tôi chc phi lo ngh thi lui hay cu cu lung tung. Tôi thì không. Vì vy các bui ra mt ng bào c tri các xã, tôi ã phi tranh u vi Hoàng Vinh mt cách ráo rit và tôi nht nh không chu thua. Hoàng Vinh ã phi chy ra Hu xin gp c tng giám mc Ngô ình Thc và cu Cn. Ln ó ai cng tng tôi tht c, mc dù T Ngha tôi có mt s bn bè và mt s hc trò c M Thnh, An Hi. Các hc sinh y bây gi là cán b trong b máy chính quyn Ngô ình Dim. Nhng tht tình mà nói, dân Qung Ngãi lúc by gi cng phi n tôi, vì thy tôi là mt ph n mà li có tài hùng bin, rt dn d khi ng trc qun chúng. Các bn tha bit Qung Ngãi cng nh Ngh An, là mt tnh rt ni ting v dân trí trong các phong trào cách mng chng Pháp. Bao nhiêu anh hùng chí s xut phát t hai tnh Ngh An và Qung Ngãi. Trong Sài Gòn, các bn tôi u ly làm lo cho tôi, nhng tôi c tnh b. Thm chí các ông ra ng c my n v khác ca tnh Qung Ngãi do phong trào cách mng quc gia hay phong trào Cn Lao Nhân V c lo cho tôi và hi: "Ch có báo cáo tình hình tranh c ca ch ngoài này cho Trung ng bit không?". Tôi nói: "Cn gì phi vy? c c hay tht c có sao. Mình làm ht mình thì thôi. My ln i các xã tranh c vi Hoàng Vinh, tôi thy tôi cng chim c ít nhiu cm tình ca c tri". Có ngi la lên: - Tri i! Ch tin nh vy sao? Ch trong Nam, ch không bit oai quyn và th lc ca ông Cn sao? Tôi ch ci: - Chuyn c c lúc này cha hn là iu may i vi tôi âu. Tôi âu thích làm chánh tr, tôi ch thích vit vn và dy hc thôi. - Vy ch ra ng c làm gì? Và ri nh hiu vì l gì tôi ra ng c, h lc u: - Ngi ta cn ch thì ch cng phi làm sao c c ch? - My anh nói chuyn bun ci tht, tôi cng ã làm ht mình ri ó. Các anh có ai không mt mình mt ch âu, ch có tôi là gp Hoàng Vinh. Nhng ri tôi vn c c. Tr v Sài Gòn, tôi phi d các cuc hp liên miên trc ngày khai mc Quc hi khóa III vào tháng 101963. Lúc by gi tình hình chính tr ã thay i nhiu. Nh trên tôi ã nói, khi ông Ngô ình Dim v nc dp c Bình Xuyên, Hòa Ho thì dân chúng thán phc tin cy bit bao nhiêu, thì sau bn, nm nm chp chính, dân chúng t hàng trí thc n dân lao ng ã bt u bt bình (nên có s mu lt chính quyn ca quân nhy dù vào nm 11.11.1960 và sau ó là v di bom vào dinh c Lp cánh c ng ca gia ình c vn Ngô ình Dim. C hai ln này u không thành công vì còn nhng tng lãnh trung thành vi Ngô ình Dim, tuy thù ghét ông bà c vn Ngô ình Dim và chính sách gia ình tr ca nhà Ngô). Tôi va d l ra mt dân biu khóa III thì mt tháng sau ã có cuc o chánh 1-11-1963 lt chánh quyn Ngô ình Dim. Và tht bun ci là ngay tháng lng u ca Quc hi, lúc by gi là 25.000, tng ng vi 5 lng vàng (nhng còn ít hn tin tôi vit các báo lúc by gi), tôi còn cha c lãnh. Trc ó vài ngày thôi, ch tch Quc hi, ông Trng Vnh L, làm vic ti Tòa ô chánh (nay là tr s y ban nhân dân TPHCM) ãi các dân biu và mt s quan khách. Khi n d, tôi thy không khí bui l tht là bun t. Mt s dân biu tnh ã có ngi v tnh, mt s quan khách c mi li không n, mt s

dân biu trong chính quyn cng vng mt, nên phòng khánh tit ca Tòa ô chánh thy rng rãi thênh thang quá. Tôi ý thy các ông c hp nhau tng nhóm bàn chuyn gì riêng, còn ngay ông Trng Vnh L là ngi ng ra mi khách li bun so. Tôi nói vi my ch bn ca tôi: "Khách kha hôm nay sao ít quá! Tic tùng nh th mà chng thy ai vui v, ch ai thit n ung gì c". úng là mt s ngi ánh hi thy có chuyn ln sp xy ra. Chc chn có ngi ã hay bit có chuyn o chánh nhng cha bit vào ngày nào và do ai. Lúc ó bà Nhu va c c xong ã t bit chúng tôi phi trng i các nc châu Âu. Khi sp ra i tôi còn nh bà b nhà báo Nguyn Ang Ca phng vn: - Xin c phép hi bà c vn, chuyn công du này ca bà là bao lâu và vi mc ích gì? Tôi ng gn ó, nghe bà tr li: - Tôi nh mt cánh chun chun, khi vui thì u, khi bun thì bay. Ai ng câu nói y tht là mt im g cho bà, bà i mà không có ngày tr li và ã mt tt c ngay t ngày y. V chuyn ny tôi không cn vit dài vì ã có nhiu ngi vit v cuc o chánh ny. Tôi ch vit v nhng gì ã xy ra cho tôi sau cái ngày 1-11 y. À, tôi quên nói cho các bn bit là trong bui tic t lnh y, các bn ca tôi có hi tôi: - Ch ã lãnh tháng lng u ca Quc hi cha? Tôi nói cha. H bo v lãnh i. Hôm y là ngày 29. Và 30 hình nh cn ngày ch nht. Th là tôi không lãnh c tháng lng u ca Quc hi khóa III y. Có ngha là tôi cha h hng mt ân hu nào ca ch ND. Con ngi ta có phn s nh vy ó. Không c hay cha c lãnh tháng lng u tiên y, tôi không mt chút tic r, nhng iu làm tôi bun là mình tn công, tn sc vi ý nguyn làm c mt vic gì cho tnh Qung Ngãi, giúp c cho ch em b c hip hay b bc ãi, nay cái c nguyn y ã thành mây khói. Nhng ngày sau cuc chính bin y tht khng khip, nht là sau cái cht ca ông Dim và Nhu. Làm chánh tr ít ai tránh khi nhng mt mát v tinh thn ln vt cht. Các bn ng vin ca tôi nhiu ngi b bt, trong ó v ph n thì có bà H Th Chi, bà Khánh Trang. Nhà ca mt s dân biu, b trng b phá phách nh nhà bà lut s Phan Th Minh Nguyt. Còn báo chí thì tòa son các báo T Do, Sàigòn Mi, Ting Chuông... b dân chúng kéo n phá tan tành. Ch Bút Trà phi vào bnh vin Dung Anh ca bác s Trn ình nm, ly c b au nng. Ngay con gái út ca ch là Nguyn Th Kim Châu, ch rp hát Kim Châu, cng b mt bn ngi vào uy hip, ã phi nhy xung lu nhà bà ch tim sách Lê Phan trn tránh. Nhng riêng v phn tôi, không ai ng gì n tôi c. Khi các báo ã c chính ph quân nhân mi lên a ng li mi ca chánh quyn thì tình hình bt cng thng. Mt nc chng l không có mt t báo, không nh vào báo chí tuyên truyn, nói lên các ch trng ca chính ph? Vì vy mà các báo li tip tc tái bn và cng xoay chiu i hng sng và anh em làm báo khi tht nghip. Nhng cây bút vit xã lun hay vit châm bim nay cng phi i chiu. Nhà báo mà không vit c th này thì h vit th khác. Cái thi Tây ô h h còn chi xéo chi xiêng mà nào có ai làm gì c h. Nhng cái gì ch chuyn lt c ch c tài gia ình tr n nc không còn ai chu c na thì ai mà không tán thành, ai màkhông ng ý ng tình? Còn nhng ngi vit tiu thuyt nh tôi, hay vit mc G Ri T Lòng thì âu ai cm vit. Nhng lúc u vì tôi có tên trong khóa Quc hi th III, nên anh ch tôi không khi lo s, bo tôi tm ngng làm vic. Thy thái thay i ca ông anh bà ch mà tôi không khi tc gin, tuy vy vn không nói gì. Lúc y cng có nhiu báo mun mi tôi vit. Còn c gi ca Sàigòn Mi hi ti sao tôi không gi các mc c mà b tiu thuyt gián on. Anh Bút Trà buc lòng phi cho in tip tiu thuyt ca tôi nhng tht hèn nhát là... không tên tác gi. Lúc by gi có mt vài t báo ca nhóm quân nhân u ng ý mi tôi vit, ông bà Bút Trà mi ht hong và tên tôi tr li. Cuc o chính tuy thành công nhng cái cht ca ông Dim ã khin mt s s quan, mt s ngi trung thành vi ch c, nht là vi cá nhân ông Dim bt bình ra mt. Ri s tranh quyn ca nhng s quan vi nhau khin tình th chánh tr lúc by gi ri mù. Ht o chính này n o chính khác, rit ri dân chúng cng chán ngán vì h cm thy khó làm n, không bit phi tin vào ai. Nói không làm chính tr ri cng mc chân vào. Hai ln, mt ln c mi làm Hi ng tnh Gia nh, mt ln c mi ng vô Liên danh ông Nguyn Th Trình ra tranh c vi ng kim Tng thng Ngô ình Dim, ra tranh c vi ng kim Tng thng Ngô ình Dim, c hai ln tôi u t chi c. Nhng còn ln ra ng c dân biu Quc hi khóa III cng là ln c mi và trong tình th không th t chi c, tôi ra tranh c và c c nhng khóa Quc hi y ch sng c mt tháng ri cuc o chính nhà c tài Ngô ình Dim ã cho tôi rút chân ra khi ng chánh tr và tr v cuc sng yên lành ca nhà vn.

Khong thi gian này con cái ca tôi ã có ba a vào i hc, ba trung hc và ba tiu hc. Tôi vn vit u n, i sng tuy không d d, không giàu có nh ai, nhng cng lo cho con và cng có c mt phng tin tham gia các oàn th, làm công tác xã hi. Nhng ri ngi ta vn không yên cho tôi c sng yên lành, ngi ta vn rp tâm r tôi ra ng c. ây là thi Nguyn Vn Thiu làm Tng thng. Ln ny ngi ta mi tôi ra ng c Thng ngh s! Bun ci tht! i tôi toàn gp nhng chuyn nh trò chi. Cái gì ai có thì mình dù không mun cng có nh ai. S là Kiu Mng Thu, v ông Nguyn Chc Sc, phó tnh trng Cà Mau, là mt cây bút nghip d nhng có tài và rt lanh li khôn ngoan, li thêm p d coi. Kiu Mng Thu tn di ng bng sông Cu Long nên cng bun, thng thì vit th làm quen vi các nhà vn nhà báo có ting lúc by gi. Vi tôi, Kiu Mng Thu my ln vit th làm quen và thnh thong có ai v Sài Gòn thì gi lên cho tôi nào là mm cá lóc, nào tôm khô... Ri Kiu Mng Thu n thm tôi và có ln a c Nguyn Chc Sc n thm nhà tôi và ri thành bn thân vi nhau. Cuc bu c Thng ngh s khóa II ca ch mi li n. Nguyn Chc Sc nguyên là mt ngi có a v nào ó trong o Cao ài nên giáo phái nh a ra mt liên danh tranh vào Thng Ngh Vin. Mi liên danh là 10 ngi, có c thy chc liên danh. Tôi còn nh có mt liên danh trong ó có bà Nguyn Phc i. Liên danh Cao ài gm chín ngi àn ông và h mi tôi là ph n mi ng c viên. Kiu Mng Thu thì c giáo phái này a ra ng c dân biu Quc hi Hu. Mt chc sc Cao ài (tôi quên tên ri) n gp tôi và nhà tôi bàn v chuyn ny, hôm ó có c Nguyn Chc Sc và Kiu Mng Thu. Nhà tôi không có ý kin gì, khuyên tôi nên cân nhc, nu nhn li c thì nhn li. Còn Kiu Mng Thu thì ht li nn n tôi nên nhn li và còn nói có ch liên danh này s c c là vì chín ngi kia cng là nhng ngi có tên tui. Nu tôi nhn li h s tp hp li trên à Lt bàn tính chuyn ra tranh c, vn tài chính ai tài tr và phi da vào ai nm chc phn c c. Qua các liên danh ã thành lp, tôi thy liên danh ca ch Nguyn Phc i là có hy vng nhiu nht vì gm toàn các ngi có tên tui, có kinh nghim trên trng chính tr t i Ngô ình Dim. Liên danh Cao ài ny v tài chánh rt di dào, h cng có nhiu c tri trong Giáo phái ng h, nên coi b h có hy vng c c, và h nói nu có tên tôi trong liên danh thì chc chn có nhiu hy vng. Tôi không t chi ngay hôm y nhng tôi ã ch tâm t chi ngay khi u h yêu cu. Nhà tôi bit là tôi không nhn li, nhng n tình my ông bn có công i li my ln nên nói: " cho nhà tôi ngh li". Nhng tôi không cn ngh li gì ht, tôi nói riêng vi Kiu Mng Thu là tôi không tài sc ra tranh c vào Thng Ngh Vin, Kiu Mng Thu nên khuyên các ông y tìm mt ngi khác. Sau ó liên danh này cng có a thêm vô mt ngi àn bà nhng v tên tui thì không ai bit. Và ri liên danh y không c c. Ln này âu ai ép buc tôi phi nhn li. V tôn giáo, tôi là Pht t, tôi không phi giáo phái Cao ài. Và thú tht tôi ã chán ngán chánh tr quá ri. Tôi nguyn vit thêm nm sáu nm na ri ngh vic, nghiên cu o Pht. Tôi quên nói vi các bn là vi cây vit, tng mình vit vn nuôi con; vi viên phn, tng mình ng trên bc ging dy hc trò. Nào ng nh hai cái ngh này mà tên tui ca mình li c nhiu ngi bit và b lôi cun vào con ng chánh tr, ngi ta toan ly mình làm con c cho h i lên. Tho nào Phm Qunh sau mt thi gian ch trng t tp chí Nam Phong ã c mi v làm B trng di thi Khi nh. Nói là mi cng không úng mà phi nói rng c bn thc dân Pháp gài vào triu ình Hu. Ri Nguyn Phan Long, ch bút t Vit Nam, cng nh vit vn mà gây trên chính trng mt tên tui i. Ri Nguyn Vn Sâm nh làm ch nhim t uc Nhà Nam mà sau này vào nm 1945 có tên trong chính ph ca Trn Trng Kim vi chc v Thng c min Nam (tôi không bit có phi ch Thng c không). ó, câu chuyn không mun làm chánh tr mà không th thoát ca tôi ch là nh vy!

PH LC 1. NGU Í ­ NGUIN HU NG CHÚ EM CA GIA ÌNH TÔI

Tôi không nh chúng tôi ã quen vi Nguin Hu Ng 1 trong trng hp nào. K v tui tác thì Ng nh hn tôi khong 6,7 tui. Ng li là bn hc ban Tú tài trng Trung hc Pétrus Ký vi Lê Th Hàn, cô em gái th t ca tôi. Lúc y tôi ã lp gia ình vi anh Hng Tiêu Nguyn c Huy và ã là m ca hai con, sau khi tôi không còn ch trng t báo Tân Thi. Anh Hng Tiêu cng cha h quen bit Ng. Và khi tôi bc vào làng báo thì Ng mi ch là mt hc sinh trung hc. Nhng ri ti sao sau này Nguin Hu Ng li là mt ngi bn vai em thân thit ca gia ình chúng tôi, và các con tôi gi Ng bng chú rt thân tình? Có l tôi quen Ng qua nhng câu chuyn do em Hàn k v Ng. Theo li em tôi, Ng là mt hc sinh thông minh, hc gii, có tài hùng bin, i áp mau l. Và Ng cng là con mt nhà cách mng lão thành chng thc dân, ã tng b a i ày nhà tù Lao Bo. Ng còn có nng khiu làm th t thi còn i hc, mà sau ây là hai bài tiêu biu làm tng bn bè (trong ó có Giáo s Trn Vn Khê) mà tôi còn lu tr trong t liu riêng: Ri s ra sao i tôi ri s ra sao ò a không khách ai rào ng i Tình tôi? Nói n làm gì i hoài không li, thôi thì t ây Tôi xin gi cht ko bay Hng lòng sót cho vay kim li Nhng bao gi mi gp ngi Mn tuy có mt mà bi hn trm? Ngoài kia rc r trng rm (Trung hc Trng Vnh Ký 1938) Lu luyn Thôi nhé, Trng em, hãy i ch Vì anh t giã chn nên th Sp xa cnh c ngi quen bit Vi cái tng lai m mt m Con ng nho nh nhánh gòn nghiêng Máy nc êm êm gió nh hin Bãi c xanh xanh ngi th th Hành lang rn rã guc ua chen Lp hc nghiêm trang thy m bc Nhà n chén da mt ngi xem Bao nhiêu xe p ch chuông Tà áo màu chì dáng dáng mm Cái bng nhà ai i lúc lc Ging ai sang sng ngâm th ng Gy ai khuya khoc còn lên xung Khin bóng èn xanh nói vi ging... Thôi bit tìm âu bao cnh c Tìm âu cho thy ít ngi thân Xa em, Trng hi, là chôn k C mt tri th cht chín phn Nhng phen m c này kia n Nhng phút hn cm i nhng gì Thng, ghét, gn, xa ai chng nh Tình ngi trai tr rng ng i Nhng i i sn nhn mày ón Bao k lo âu giã mái Trng

Mt trng còn âu trong trng na u xanh gi tm bi mi phng Trng i, em hãy nh ngi ch mt ngày nao có k nào Lng l tr v thm chn c Thì em ch ón vi mày cau (Trung hc Trng Vnh Ký ­ 1938) By gi Ng c giáo s Phm Thiu ca trng Pétrus Ký em v nuôi cho n hc. Thy Phm Thiu cng có mt cô em gái hc ng lp vi Ng và em Hàn, ó là cô Phm Th Nhim, v sau là phu nhân tnh trng Kin Hòa Phm Ngc Tho (thi Ngô ình Dim). Nhng ngi hc trng y, sau này phn ông tham gia phong trào yêu nc chng thc dân Pháp, trong s ó có nhiu nhân tài xut sc nh nhc s Lu Hu Phc, tin s Trn Vn Khê, cùng nhiu nhân tài trí thc khác mà tôi không nh ht. Các bn gái ca Hàn n nhà chi hay k chuyn v Ng, nên tôi ã có c vài nét chm phá v con ngi k l này. Các cô bo rng Ng rt thông minh, cái thông minh ca mt ngi mc bnh tâm thn, khi vui không km ch c suy ngh và hành ng ca mình. Cng có ngi nói Ng khùng, Ng iên, nhng theo tôi nhn xét nh vy là khc khe, vì iên khùng thì sao có th là mt hc sinh gii, lanh trí và còn xut khu thành th na. Có l tôi bit và quen Ng gián tip vào lúc by gi mà không hay, còn Ng thì qua em Hàn và các bn gái ca Hàn ã bit v tôi, "ch Bch Vân ca Hàn", nhng cha gp mt ln nào, và tôi cng cha h bit mt Ng. Có ln em Hàn mang vào lp tp th tôi chép tay nhng bài th hay ca các nhà th Pháp nh Victor Hugo, Lamartine, Alfred de Musset, Alferd de Vigny và nhiu nhà th ni ting khác, cùng vi nhng bài dch ra Vit ng. Và nhng bài th Tin chân anh Khóa ca Á Nam Trn Tun Khi, th dch ca Bng Dng, th ca anh Hng Tiêu, và th ca các thi s Vit Nam ng thi. Nhng trong tp y, tôi chép nhiu nht là th ca Comtesse de Noailles. Vì em Hàn em ra xem trong gi chi, cùng các bn xúm li c nên giáo s Nguyn Vn Nho ngó thy, cm lên xem ri bo em Hàn cho mn v c my ngày sau mi tr. Khi tr, giáo s Nho có nói vi Hàn: "Ch ca em th nào ri cng vit vn, vì ã có mt tâm hn yêu thích vn th n th này". Sau khi quen vi gia ình chúng tôi. Ng cho bit: Vì l ó cho nên lúc y Ng ã tò mò mun bit v tôi. Ri nm 1942, M th bom Sài Gòn, tôi phi a các con v Qung Ngãi quê chng. Khi ó tôi sng ti th xã Qung Ngãi vi ba a con và ang có thai ch sanh, thì va lúc quân Nht u hàng, Cách mng tháng Tám bùng lên di s lãnh o ca nhà cách mng H Chí Minh. Không khí hng say cách mng ca tnh Qung Ngãi bng lên vi c sao vàng trong khí th cha tng thy. Gia lúc y, anh Hng Tiêu vào Nam, còn m con tôi thì hòa trong hy vng ca nhp sng t nc ang thay i tng bng. Thi gian y, tôi sanh a con th t, cng dp này tôi quen vi cô Thoi Dung, mt thiu n thích hot ng xã hi và thng ghé qua nhà xem chng tôi có cn gì khi sinh, giúp . Và Thoi Dung cng là ngi hàng xóm vui v tr trung ca chúng tôi. Th ri, mt hôm tôi ang bng a con s sinh ng chi trc ca ­ nhà tôi sát con ng thiên lý (Quc l I) cnh Bangalow (nhà khách ca tnh Qung Ngãi by gi). Có mt oàn ngi vai mang balô i ngang qua, ó là nhng sinh viên t min Nam ra Bc tham gia phong trào kháng chin cu nc. Trong oàn ngi y (v sau tôi c Ng cho bit là có nhc s Lu Hu Phc), bng có mt ngi ang i cht lùi li nhìn, ri tt vào ngó sng tôi và hi: - Sao trông ch ging ch Hàn quá? Có phi ch là ch Bch Vân không? Tôi ang ng ngác cha bit ngi khách này là ai, thì ngi y qu quyt: - , úng là qu t tròn. Ti sao ch li ây? Tip theo ó, ngi khách y c luôn my câu th gì ó, nay tôi không nh rõ. Khi y, oàn ngi i ã khá xa, trong oàn có ngi chy ngc li kêu ln: - Ng, i ch! Phi ra n Châu trc khi tri ti nhé. Ng! Khi nghe tên Ng làm tôi nh li li em Hàn và các bn thng nói vi nhau, mt Nguin Hu Ng

tóc húi ngn, mang kính cn dày, ngi m nhom, m nhách. úng ây là Nguin Hu Ng và ó là lúc Ng ang tnh, sau nhng cn tâm trí ri lon n phi b hc trng Cao ng S phm. Ri my nm sau, khi anh Hng Tiêu t Sài Gòn tr v Qung Ngãi vi v con c vài nm, chúng tôi nghe bn bè k vi nhau là có mt ngi iên, eo kính cn, vai mang ba-lô i t Bc vào Nam, b bt giam nhà lao Qung Ngãi. Khi b bt, anh ta la hét om sòm rng mình ã ra Hà Ni gp H Ch Tch, nhng không mun li, nên mang ba-lô tr vào Nam can chi mà bt, ta âu phi Vit gian. Vì la hét om sòm c ngày cho nên ngi ta phi chuyn v tri giam ca huyn l Ngha Hành. Thi gian Ng b giam Qung Ngãi bao lâu tôi không nh rõ. Ch còn nh li mt ngi công an ó k li, anh ta c òi gp các cp lãnh o tng trình cho bit anh là thành phn yêu nc phi th cho anh v Nam tip tc chin u chng xâm lng. Ri ngày nào anh ta cng sp sn ba-lô ngi ch giy ân xá. i hoài không c, mt hôm, anh ta làm ra v hin lành, thn nhiên ci nói vi ngi công an ang canh gi mình: - Tôi ra mt câu i nhá, nu anh i c thì tôi anh bt. Không, thì phi th tôi i. Ri Ng c: - Râu r râu ria ra rm rp. Ngi công an nhìn thy ngi ang b nht râu ria y hàm, mt mi vì thiu n nên chot li ch còn da bc xng, ôi mt trng dã l sau cp kính cn dày mp. Ngi công an còn ang lúng túng vì có phn thng hi ngi iên, thì Ng lin c v i tip theo: Ngông nghênh ngc nghch ngó ngu ng. Ri nhào i ra b chy mt dng. Chúng tôi nghe, bit ngay ó là Ng. Cng may hôm y Ng gp c ngi công an có lòng nhân cho nên anh ta mi cho Ng chy thoát... Ri không bit sau ó Ng làm cách nào ra c khi tnh Qung Ngãi. Ch bit trong thi gian này, dù iên iên khùng khùng, Ng cng vn làm th rt hay, trong o có bài Má mà tôi ch còn nh c hai câu u và hai câu cui vì chúng quá n tng, nh sau: Má i, con Má iên ri Má còn trông ng i ngi mà chi? Và: u ... Ví du con Má có sao Có iên có di Má nào ht thng Có l ây chính là nhng câu th hay nht mà mt ngi iên có th làm cho m mình! Trong th xã Qung Ngãi lúc by gi có trng Mu giáo T Vàng do cô Thoi Dung va làm hiu trng va làm giáo viên, dy d mt s thiu nhi trong th xã. Trng cng nm trên Quc l 1. Cô giáo Thoi Dung ngi nh thó, hc trng Trung hc Vinh v, cng là hng n lu thích làm công tác xã hi. Ngày Cách mng bùng n Qung Ngãi, cô là ngi u tiên hng hái tham gia, cm c i u trong cuc biu tình và tham d nhiu bui tip chin s các chin khu v. Qua nhng ngày sôi ng, cuc sng tr li bình thng, thì cô Thoi Dung m lp Mu giáo. Cô Thoi Dung dy các em va hc va múa hát, cô bày nhng trò chi các em ham thích n trng và siêng nng hc. Sau bui hc trong lp, cô dn ám hc trò c nm, sáu tui, trong s y có hai con tôi là Nghi Xng và Trch, ra khong sân vn rng sau trng. Ni uôi mt oàn thy trò trc sau, bc nhp nhàng, cùng múa hát: Mt ngón tay nhúc nhích này! Cng cho ta vui này! Hai ngón tay nhúc nhích... và ln lt va hát va m mi ngón tay! Cây lá trong vn xanh um, mt tri chiu qua k lá, cnh vt mát m êm du làm bi cnh cho thy trò hát ca nhy múa trong bu không khí trong lành rt th mng thanh bình. Th ri mt hôm, thy trò cô Thoi Dung ang chy nhy múa hát trong mnh vn th mng y, bng t âu xut hin mt thanh niên vai mang ba-lô, tóc ht ngn, n ni uôi nhau phía sau oàn tr, ri thn nhiên nhy múa tung tng và cng hát mt ngón tay nhúc nhích, hai ngón tay nhúc nhích... y nh cô giáo vi hc trò ang múa hát. Cô giáo và hc trò vô tình c chy vòng vòng và múa hát, chng ai ý n cái anh chàng tham gia bt ng vào cuc chi mt cách lý thú nh vy. Nhng n mt khúc quanh, cô giáo mi git mình khi trông thy ngi y chy nhy múa hát vui ùa hng say còn hn thy trò mình na. Ri ngày nào cng vy, c n gi tp hát thì anh chàng y li xut hin theo cái kiu "ban u ngoài sân sau ln vào bp". Ri anh ta ng ngoài ca s nhìn vào lp trong gi dy nghe thy trò cô giáo Thoi Dung ê...a... ánh vn. ây không phi là cnh tng mt khách giang h dng chân di lu hoa, say sa lng nghe ting àn thánh thót du dng ca mt giai nhân; mà là ni am mê ca tui tr, sau lúc tâm hn mt mi bi mt chuyn nng n hng say chy theo lý tng mà chí nguyn không t thành. ang khi mt mi tm dng chân, bng gp mt tâm hn gin d hn nhiên, sng cho th h, bi p dt dìu nhng mm non ca t nc phc v cho i mt cách thn nhiên, không v li và cng không h ngh là mình ang làm mt

công vic hu ích. Và ri hai tâm hn cùng mt ý hng mun phc v cho mc ích cao c y gp nhau, thông cm nhau. ri sau ó, bt chp c quan an ninh ang truy lùng. Ng quyt nh li Qung Ngãi ch vì cô giáo Thoi Dung và ám tr ngây th vui ùa múa hát vi nhng "ngón tay nhúc nhích" y quyn r. Và, mi tình Dung-Ng ny n vào dp th xã Qung Ngãi có lnh tiêu th kháng chin. Dung theo gia ình tn c lên ng C, chúng tôi cng dt díu àn con chy v ch Gò vùng M Thnh ni có thng cng Thch Bính Tà Dng. Vì sinh k vt cht, tôi quên bng mi tình th mng ca hai ngi bn tr y. Mãi mt hôm, Ng tìm n M Thnh nh anh Hng Tiêu ng ch hôn. Thì ra ngi yêu mà Ng nh ci là cô giáo Thoi Dung ca các con tôi và cng là cô bn tr ca chúng tôi. V chng tôi có trc tip lo lng mt cách chân tình vi cô Thoi Dung, cho Dung bit Ng là mt ngi không bình thng, làm v Ng cha hn hnh phúc, mà phi mt mát nhiu, hy sinh nhiu, bi vì Ng còn nuôi mng quá ln, cha hn ã chu dng chân trong mái nhà tranh vi hai qu tim vàng. Nhng cô Thoi Dung qu quyt tr li: "Em sn sàng hy sinh giúp anh y t chí ln". Vy là sau ó anh Hng Tiêu ng ra thay h nhà trai lo ám ci cho Ng-Dung. Cng t ngày y, Ng là em ca v chng tôi. Còn cô giáo Thoi Dung ca con tôi ã tr thành thim Ng ca gia ình tôi. Tôi còn nh thi ó chúng tôi quá nghèo, cho nên tôi ch tng ôi tân hôn Dung-Ng mt cp gi thêu hai con chim én ang tung cánh. Nm 1952, tôi dn àn con th ln li v Sài Gòn, anh Hng Tiêu còn li Qung Ngãi mt thi gian mi vào sau. Còn Dung-Ng hình nh vào Sài Gòn cui nm 1952 thì phi. Vào Sài Gòn, Ng cng dy hc, vit báo, còn cô giáo Thoi Dung dy trng mu giáo Aurope ng Phan ình Phùng (nay là trng Lng nh Ca ng Nguyn ình Chiu), bi tâm hn Thoi Dung vn rt yêu thng tr. Thi gian ó Ng vit báo Bách Khoa, ph trách mc phng vn các nhân vt, ngh s, nhà vn, nhà giáo. Thnh thong tôi c b "Phóng viên Ngu Í" phng vn v vn vit vn, dy hc. Còn nh nm 1965, khi tôi n nh phn nào cuc sng Sài Gòn, mt hôm ang làm vic ti tòa son báo Sàigòn Mi, Ng gõ ca bc vào nói lin: - Ch Tùng Long, ch i vi tôi n gp mt ngi... Tôi ngt li: - Ngi nào vy? Chú không thy tôi ang vit gp my trang tiu thuyt cho báo kp lên khuôn sao? - Vy tôi ra ngoài ch, ch c vit xong ri s i. Sau khi vit bài cho trang báo xong, tôi ra gp Ng, mi bit Ng ã lãnh trách nhim vi ông hiu trng và ông giám hc trng Tân Thnh, mun mi tôi dy chng trình Pháp vn và Vit vn. Tôi ngn ngi nói: - B chú không thy tôi không còn thi gian lãnh vit thêm cho vài t báo ang mi vit sao. Còn gi âu mà dy hc na? Ng thn nhiên nói nh ra lnh: - Ch phi thu xp dy hc. Ch quên là ch còn ngh dy hc na sao? Ch Tùng Long à! t Sài Gòin này phi có hai ngh, mt ngh tay phi và mt ngh tay trái thì mi sng ni. Th là Ng lên xe p, tôi lên xích lô, theo Ng n nhà ông Phan Ngô là giám hc trng Tân Thnh. Tôui phi lãnh dy hai môn Vit vn và Pháp vn. Sau ó có my trng na cng mun mi, nhng tôi ch thu xp công vic lãnh dy thêm hai trng t c và Les Lauriers. Cng nh Ng mà hôm nay ã tám mi hai tui, vn có hc trò c ca tôi các trng y nay ã trên di sáu mi tui n thm. Nhng ngi y u thành t, có a v trong xã hi. Tht là mt nim vui rt him vi tôi lúc này. Li mt ln na, vào lúc 16 gi, khi tôi va dy hai tit trng, ra gi taxi chy v tòa báo Sàigòn Mi, n ni ã thy Ng ch phòng khách. Thy tôi, Ng mng quá, nói ngay: - C lo là chiu nay ch không v tòa son. Thôi, mi ch i ngay vi tôi. - Chú mi tôi i âu vy?

- i gn ây thôi. n ài phát thanh Pháp Á. - Chú li bày trò gì na ây? Ng ci h h nói: - Gii thiu ch vi ông giám c, theo yêu cu ca ông y... Tôi khng li, toan kim cách t chi, thì Ng nn n: - Ch c ng mi vit và s lên ài nói v vn ph n hoc nhi ng, vào mi chiu th nm lúc 18 gi hng tun. ây là mt vic có ích cho quyn li ph n ca ph n trong xã hi, là mt dp him có, ch không th b qua. Tôi ành phi i b theo Ng ­ Ng dt theo chic xe p ­ t ng Phm Ng Lão qua Hàm Nghi n ài Pháp Á. Ri ó, mi tun li có ting nói ca tôi trên ài phát thanh Pháp Á theo yêu cu ca ông giám c ài này. Và ch em c gi ca tôi gi th v cho bit h rt vui khi nghe ting nói ca tôi. Cng nh Ng bt ép nh vy, mà t ó v sau, mi ln có nhng dp nói v vn ph n hoc nhi ng, là ài phát thanh Sài Gòn thng mi tôi lên nói chuyn. Ng thng giúp bn bè nh vy, nhng không bao gi ngh là mình ã giúp, mà cho ó là bn phn i vi bn mà thôi. Bao nhiêu nm trôi qua cho n mt hôm, Ng ôm mt m sách, áo qun xc xch, vai eo túi vi, n thm chúng tôi và nói vi anh Hng Tiêu: - Tôi và Dung ã ly d nhau. Nghe vy, tôi và nhà tôi không ly gì làm ngc nhiên, mà ch ngh rng vi tánh nt ca Ng, th nào ri cng có ngày phi nh vy. Nhng lúc y, tôi nói vi Ng: - Chú nói cái gì l vy? Ti sao li ly d? Ti sao tôi không nghe Dung nói? V sau, tôi có nghe mt ngi bn thân ca Dung cho hay là Dung không còn chu ni tánh bc ng ca Ng, vì khi Ng ni cn thì ch lo gì v con mà còn làm Dung rt mt. Dung và Ng có xin mt bé trai v nuôi làm "u con" vì sau thi gian dài chung sng mà không con. Sau khi có a con nuôi (Nguin Hu Tuin) c vài nm thì Dung có thai và sinh c mt thng cu (Nguin Hu Nguiên) rt kháu khnh. Dung phi nhn thêm gi dy trng Aurope nuôi con. Li na, Ng c ni cn iên i lang thang nay nhà này mai nhà khác, khi v kim chuyn gây g vi Dung. Tôi vn không ch trng cho v chng ai phân ly khi ã làm cha làm m ca ám con cái. Tánh tôi vn ti nghip ám tr th sng thiu tình thng dù cha hay ca m, bi hu qu nhng cuc ly hôn! Cho nên lúc y tôi ã vit mt truyn ngn ng trong ph trang báo Sàigòn Mi, ni dung k li mi tình êm p ca hai tâm hn hiu nhau, yêu nhau, tay nm tay bc vào i ct xây dng cho i mt cái gì êm p, vy mà ch vì mt s bt hòa trong chc lát ã b nhau. Mi tình cao quý, p ngày nào tng rng s i vào lch s, nay li phi gãy na chng. Qua truyn ngn y, các bn cng hiu là tôi mun nhc Dung nh li li ha trc ngày nhn làm v Ng. Truyn ngn y Dung có nghe mt ngi bn ã c và k li, Dung có ý phin tôi. Nhng sau ó, tôi hiu ra là Ng c gây chuyn phao tin ly d ch vì lý do chính tr, không mun v liên ly bi nhng hot ng ca chng. Thong thi gian này, bnh iên ca Ng tái phát thng uyên. Có ln Ng n thm chúng tôi, sau khi dùng trà vi anh Hng Tiêu, bng Ng n qu xung trc mt tôi va khóc va nói: - "Ch Tùng Long, ch nghe li tôi i. Trong tình th này, ch không nên vit na". Tôi c làm ra v thn nhiên hi Ng: - Nu không vit thì ly gì mà nuôi con? Chú tng ch dy hc là lo cho my a nh ca tôi sao? Th ri, sau khi Ng ra v, tôi ngi vào bàn vit tip my cái tiu thuyt a cho các báo, coi li không còn cây vit nào trên bàn na. Tôi vn có thói quen dùng vit BIC mc màu en, và trên bàn vit ca tôi lúc nào cng có 3,4 cây sn. Thì ra, khi nãy Ng ã lén "chôm" em i ht ri! ó là thi k Ng iên tr li và sau ó b a vào dng trí vin Biên Hòa, hình nh có nhà th Bùi Giáng vi mt ông bác s, cng vào nm chung vi Ng thì phi. Trong lúc nm nhà thng iên, Ng, Bùi Giáng và ông bác s n có làm nhng bài th iên tht tuyt, ch có v gì là iên lon c. Rt tic, hin nay tôi không còn gi c my bài th y. Sau ngày 30-4-75, bn bè, thân quyn mi ngi mt ng, ri mnh ai ny lo ming cm manh áo. âu còn

thi gian tìm gp thm hi nhau. Cho n mt hôm Ng tìm n thm anh Hng Tiêu và tôi, chúng tôi mi bit Ng ã ra Dng trí vin Biên Hòa, v sng vi v con và gp bn bè c, cho nên trông Ng có v t tin, khe mnh phn nào. Ng thy chúng tôi cng sng thanh bch nh nhng ngày trc kia, và các con tôi vn i làm kim tin nuôi cha m, thì Ng t v yên lòng. Trc khi t giã, Ng gi con gái ln ca tôi li dn nh: - Nu thy m có b gì, cháu phi cho chú hay lp tc nhé! Nhng than ôi, Ng ã ra i trc anh Hng Tiêu ca tôi 2! Và gi này trong khi ngi vit li nhng k nim v Ngu Í ­ Nguin Hu Ng theo yêu cu tha thit ca Thoi Dung, ngi bn tr ca tôi nm nào, trong ký c tôi vn còn ng li hai câu th hay ca Ng: Bao nhiêu chí tr ri tro bi Mt chút tình riêng cng ngm ngùi! cui ông t Hi 1995 -------------------------------1 Mt trong nhng im c bit (và có phi ó cng là du hiu cho thy s bt thng?) ca Ng là t rt sm Ng ã ch kiu vit ch riêng: i thay cho y, q thay cho qu, k thay cho kh, c thay cho k, j thay cho gi, f thay cho ph..., i trc rt xa các nhà "ci cách giáo dc" sau này. 2 Nguin Hu Ng mt ngày 18-2-1979 ti Sài Gòn.

PH LC 2. BÙI GIÁNG VÀ CON TÀU HI VNG

Trên báo Thanh Niên s Xuân Bính Tý 1996, tôi c thy hai bài th ca Bùi Giáng: Nàng tiên y Nàng tiên y ã i âu Hay còn lun qun gia màu lá cây Nàng i nh tháng thng ngày Thng nm tháng rng thng ngày cong cong Nàng i tôi nh tm lòng Xit bao t ái phiêu bng nhân gian Nàng i nh trút lá vàng Cho ngi hiu th cho toàn chúng sanh Xóa giùm nhng ni bt bình Ni oan riêng r trong tình t chung Ch mong trong cõi mông lung Chiêm bao mng tng trùng phùng ngi i Ly ru cui cùng Ung xong ly ru cui cùng Cn say choáng váng tng mình chúa Xuân Chào con th l ip trùng ng xuân vin tuyt ông dng chân ây Cà phê k vng mt ngày Ma ngun d vãng trùng lai mt gi Các con tng ã b v Chân tri mt t bao gi gp ây Ông là ai? Ông là ai? Ông là mt k th dài quá vui Các con i trc tht lùi Xa xa nhìn thy ông Bùi chu chi Tôi bng có ý mun ghi li ây mt vài chuyn mà tôi bit v Bùi Giáng. Nm 1952, sau khi xin c ngh làm Liên hiu trng Ngha K (vùng gii phóng tnh Qung Ngãi) và c chính quyn cách mng cho phép a các con tôi t Qung Ngãi tr v Sài Gòn tránh ói, tôi bèn a các con ra Châu ri t ó ra Tam K ra Hi An, vùng cai tr ca ngi Pháp. Nhà tôi không c cùng i trong chuyn này, phi li làm vic. Anh cn dn tôi iu, trao tôi cái gánh nng phi chu toàn cho các con, nhng ri anh li làm mt bài th y thng cm: Má bây ch tránh ói Bng b dt nhau i Cha bây ch li Hc ngi hái rau vi Thú Dng nào âu ây? Rau vi sánh vi c mì kém xa No lòng v bng ngâm nga Rng tri t ã sinh ta làm gì Ngang tàng mt ng nam nhi Phi chng ngi xc c mì làm no. (vit tháng 5-1952 ti M Thnh) Khi ghe n Cm Phô, ây ã có sn mt s công an ca chính ph Pháp (nhng là ngi Vit Nam) ón chúng tôi, hi giy t và lc lo c. Khi lc thy các bng cp ca tôi, h bo nhau: "Bà này v Sài Gòn s làm ra khi tin". Và h không làm khó d gì, cho tôi c mang theo mt s k nim. Ri có xung máy ca h mang chúng tôi v Hi An, vin t bn ch mt tun l làm giy t i à Nng ri t à Nng s i Sài Gòn. n à Nng, khi bit quê ngoi ca tôi thành ph này, h làm giy cho tôi v ngay nhà dì tôi ch Cn. Tht là chuyn bt ng khi bà con ca tôibng thy tôi kéo mt oàn con n, a nào cng gy m xanh xao và mt nh. Tình bà con tht là tt p. Dì tôi vi vã thu xp ch n, . Còn m tôi nhà i din lo ngay chuyn nu nng cho mt ám khách bt ng. Tôi còn c gp li bà ngoi tôi, nm y ã ngoài by mi nhng vn còn khe mnh. Bà tôi rt vui mng khi thy c mt l cháu, và hàng ngày bà li mang quà bánh cho các con tôi n sáng. Còn cu tôi làm th may, ct may ngay cho các con tôi nhng b

qun áo mi... c tin tôi sp a các con v Sài Gòn, cha m tôi mng lm, li bit c trong thi gian Qung Ngãi tôi có thêm ba a con trai thì càng vui hn. Cha m tôi lin gi tin ra cho tôi lo may mc cho các cháu. Các em tôi u ã có gia ình, hùn tin gi ra tip. Tôi c bit trong thi gian tôi Liên khu 5, anh ch Bút Trà có gi v cho tôi mt lng vàng và áo qun, cha m tôi cùng mt s bn bè cng gi tin, ng h... v, mà ngi bn cùng quê nhn em i li quá bt lng ly ht không trao ng nào ngoài tm nh ca m tôi. Sau cái thng bt lng y khi lt tràn vào làng Ph An, vi vã mang ca chy lt, ghe lt mt c tài sn. Thì ra tri gn ch âu có xa! Lng vàng anh ch tôi gi cho mà n tay chúng tôi, chúng tôi âu phi sng vt v nhiu nm và âu phi dt díu nhau i tránh ói. à Nng, tôi nhn c nhiu thông tin áng khích l. Anh ch tôi vn còn làm t Sàigòn Mi và các trng t cng ang cn mt s giáo s ging dy hai môn Vit vn, Pháp vn. Tôi ngh vi sc hc và nhng kinh nghim lm lt c trong bao nhiêu nm tm gác bút, tôi có th tr li vi ngh t do nuôi các con và ch ngày oàn t vi nhà tôi. Mi giy t ri cng làm xong, ch ch có phng tin là i Sài Gòn. May sao trong lúc i ph tôi gp mt bn hc c thi tiu hc. Tôi còn là hc trò hc n công gia chánh vi ch ca ch ny. Ngi bn c y lúc by gi là v ông Bu ài, tnh trng à Nng. Th là ch bn lin can thip vi chng xin cho m con tôi c i tàu thy vô Sài Gòn khi tn tin. Tht là dp may him có! Chúng tôi i trên tàu Espérance (Hi Vng), i chuyn ny là v luôn bên Pháp sa cha. Tàu ch toàn binh lính Pháp, còn d ch h ly mt s hành khách i Sài Gòn. Không quen i tàu thy, nhiu ngi say sóng nm ngn ngang. Trong gia ình, ch có tôi cùng a con trai ln mi tui (tên Nguyn c Trch) là không b say sóng. a con nh nht ca tôi, lúc ó mi tám tháng tui (tên Nguyn c Thông và sau này khi vit vn ly bút danh là Nguyn ông Thc), nm li bì khin tôi phi ngi mt ch không dám i âu. Thng c Trch i lãnh thc n, hp cho mi ngi, nhng a s u không n c vì c nôn ma c ngày. Con Nghi Xng, a con gái th hai lúc y mi hai tui, cng không say sóng. Nó theo các hành khách khác i ving khp tàu, qua các cabin và xung di hm tàu ch cha thc n, thy treo y nhng bò, tru, gà vt phòng ông lnh và nghe nói nhng thc n y ã c gi lnh c sáu, by tháng, mi khi cp bn ln, tàu mi i thc n hoc ly thêm thc n khác. Nó k li cho tôi nghe và nói kinh s không dám n nhng món tht trên tàu na mà n toàn fromage hay hp. Con bé tht k l, ngay t lúc y ã s hãi khi phi n tht nhng con vt ã b git cht và treo c nm, sáu tháng. Sau ny nó thng n chay và có lòng tín ngng o Pht, dn ng i tu. Còn tôi trong khi c phi ngi m cu Thông trên boong tàu, tôi ch a mt ngm tri bin mênh mông. Trên t lin, con tàu to nh mt lâu ài, vy mà ra bin nó còn bé tí không ngha lý gì, không có gì mình tin tng là nó vng chc có th chng tr ni nhng phong ba bão táp... Tôi ngi nhìn ht tri nc bao la n quan sát bn lính Pháp. Chúng cng say sóng nm la lit và khi qua cn nôn ma, tnh táo li, chúng thng tp hp trên boong tàu vào bui chiu mát bày trò chi gii trí, vui ci ùa gin cho không khí bun t. Các con tôi cng hay thích thú ng nhìn h chi. Trong nhng trò chi ca bn lính Pháp, có trò bt mt tìm ngi nào ánh mình. Ngi b bt mt ng gia mt vòng ngi, ri mt ngi trong vòng tin ra p vào vai ngi bt mt, tht lanh, ri chy tr li ch c, trong khi ngi b bt mt gi ngay cái khn che mt ra và nhn din k ã ánh mình, nu trúng thì ngi y phi b thay. Tôi tht bun ci thy có nhiu anh lính nm ln by lt vn cha nhn din c k ã ánh mình và c b ng gia vòng, mt mày ng ng làm sao y. Trong lúc y bng có mt ngi Vit Nam là hành khách trên tàu, t khi lên tàu n lúc y tôi ch thy anh ta cm cúi c sách, n gi n thì i lãnh cm, không h trò chuyn vi ai. Thanh niên y trc hai mi my tui, mc áo smi trng và qun tây xám, tóc húi cua, mt tròn có cái tho trên trán, da ngm en và có v khe mnh. Anh ta ng lên xin bn lính cho c cùng chi, bng mt th ting Pháp có hc hn hoi. Bn Pháp chp thun ngay và anh xin c làm ngi b bt mt. Thng c Trch nói vi tôi: "M coi kìa, bn lính da trng ngó vy mà ngu quá! Ti nó lúc nào cng không bng anh lính da en, anh ta lanh li ghê i, mt ln b bt là vô ch trúng ngay tên nào ã ánh mình. Bây gi xem th cái ông Vit Nam này có lanh li và thông minh nh ông lính da en kia không". Qu nhiên anh chàng Vit Nam này cng không kém phn thông minh, lanh li. H b bt vào vòng là ch úng ngay k nào ã ánh mình, không cn n ln th hai. Bn lính da trng khi ánh ai ri chy v ch, hoc ng sai hàng hoc nét mt không gi c t nhiên, rt d b phát hin... Sau vài ln anh xut hin gia nhp trò chi nh vy, các con tôi ã bt u làm quen vi anh và anh hi gì chúng nó mà chúng nó nhìn v phía tôi. Ri anh hng dn các con tôi xung tàu, ving tàu, gp các ngi u bp hay các viên ch huy ca tàu trò chuyn. Các con tôi k li anh nói anh ã li qua sng Qung Nam ra à Nng xin c vào Sài Gòn... Ti bn Nhà Rng ã có cu Nm Lâm, em trai ch Bút Trà, và cháu Thành, con trai ln ca ch, i xe hi ra rc. Tôi ng da vào lan can tàu nhìn xung bn tìm ngi quen. Cnh tp np ca cng Sài Gòn khin tôi không khi mng mng ti ti. Cái thành ph thân yêu mà tôi ã tng sng vi cha m sut trong nhng nm hc Gia Long, ri lp gia ình, ri nm 1943 li bng b con cái v Qung Ngãi khi M th bom Sài Gòn. Tht cuc i a y lm tr trêu. Dâu b, b dâu n th! Tôi ng lan can tàu, tìm mt ch riêng r nhng ngi i ón d trông thy. Qu tht có hiu qu ngay. Tôi thy thng con trai riêng ca

nhà tôi, sau my nm xa cách ã cao ln hn, ang ng nhìn lên tìm ngi nhà. Va thy tôi, nó âm u chy lên tàu và vui mng bng my a em lên. Nó tên c Thnh, sau ngày Cách mng tháng Tám ã lên xe la i vào Sài Gòn mt mình tìm cha, ri luôn trong ó khi cha nó t Sài Gòn ra Bc ri li t Bc v Qung Ngãi vi tôi nm 1946. Lúc y, ngi thanh niên gii ting Pháp ã chi vi các con tôi trên tàu, xách cái gi ng nhng th cn dùng i ngang qua ch m con tôi và hi: - Ch v âu? Tôi tr li: "Chúng tôi v nhà cha m tôi. Th còn anh, anh v âu?" Anh ta lin nói: - Tôi v s 1 Palce Cuniae. Chào ch. Tôi c nh li ng Place Cuniae 1 âu. Thì ra nó ch góc ng Hàm Nghi và i din xéo vi báo Sàigòn Mi. 1 Palce Cuniae là mt công s ca ha xa ch không phi là nhà riêng ca ai. Th ri chuyn gp li gia ình, bà con, chuyn tìm ni n tm, chuyn i thm bà con h hàng khin tôi không còn nh n chàng thanh niên mà mình ã gp trên tàu Hi Vng. Tôi có bao nhiêu công vic, mà vic th nht là i trình din chánh quyn min Nam, ri thu xp tm vi cha m tôi. Vic th hai là i liên lc vi các ch bn dy chung trc kia xin cho các con vào hc các trng tiu hc. Ri n chuyn tìm ch dy t và m lp dy Vit vn và Pháp vn ti nhà. Tôi không mun làm phin cha m tôi trong lúc tui già (cha tôi ã v hu và ang xin làm thêm mt hãng t). Mi tháng tôi kim c 2.000, tin cm nc, ch búa. Ngi ngh li lúc à Nng vi giá sinh hot ngoài y, tôi c tng vi giá go 900 ng mt t, tôi ch cn kim vài nghìn là m con sng ch ngày oàn t vi nhà tôi. Ai ng cuc sng chn phn hoa ô hi không phi nh cái Ch Gò - M Thnh (Qung Ngãi). Nó òi hi th. Tin xe c cho con i hc, tin xe hng ngày tôi lên Hi Ph n Vit Nam ca ch tôi dy Pháp vn cho các ch em ln tui, tin n sáng, tin quà vt theo np sng bình thng ca mt gia ình công chc... 2.000 ng âu có thm vào âu! Ri thì tin thuc men cho con cái, tin sách v, tin hc thêm ca các con... tht là tn kém! Vào Sài Gòn li gp úng mùa nng gt ri mùa ma, mà c ngi nhìn tri, nhìn thiên h i nh mc ci, tht cng st rut không kém gì lúc mi tn c v Ch Gò ­ M Thnh. Tôi cn nhà ngang ca cha m tôi, vì lp tôn nên khi nóng chu không ni. Nhng tri càng nóng, lòng tôi cng nóng không kém. Bng mt hôm tôi nh li li mt ngi bn hc c tiu hc à Nng. Nó có mt tim i lý sách báo và khi tôi n mua báo lúc mi Qung Ngãi ra thì gp li nó. Nó hi: "Bch Vân có nh khi vào Sài Gòn s vit báo không? Hi ó cô im, cô Loan u nói Bch Vân vit vn hay lm mà". Tôi ci: "Cng không bit chng, không có ngh gì thì vit báo cng tt vy. Ch s c gi không thích thôi". Nh li nh vy, th là gia tra nng chang chang và không khí oi bc, khi các con tôi a i hc lp chiu, a ng, tôi ly giy bút ra vit th mt truyn ng làm hai k. Vit xong tôi a cho cháu tôi, con u ca ch Bút Trà và là ch nhim báo Ph N Din àn. Bài c ng ngay và ây là ln u tiên tôi ký bút hiu Bà Tùng Long. Sau khi c bài y, anh Bút Trà lin nói: "Sao thím không th vit cho Sàigòn Mi?". Th là tôi vit chuyn a Con Hoang (khi in sách ã i tên là Ái Tình Và Danh D) phng theo mt tác phm ca Eugène Sue L'orqueil, nhng ã sa i cho phù hp vi xã hi Vit Nam. Khi khi u vit, tôi thy không khó lm. Tôi vit mt mch không h nháp, nh khi tôi Liên khu 5 vit bài dy hc sinh vì không có sách giáo khoa. Chuyn a Con Hoang có ting vang ngay trên báo Sàigòn mi và c gi ca báo tng lên thy rõ. Ngi ta không tin bút hiu Tùng Long là ca mt ngi àn bà. Th ri t tun báo Ph N Din àn li nh tôi vit mt truyn dài. Tôi vit ngay truyn Dòng Lá Thm. Vì là báo tun, truyn dài ch cn ng ba hay bn tháng ngha là 12 n 15 k là nhiu. Sau a Con Hoang là Lu Tnh Mng, Chúa Tin Chúa Bc... có ting vang khp ni. Các hc trò ca tôi và mt s bn bè c ã bit bà Tùng Long không phi là mt cây bút nam ly tên ph n mà chính là tôi. Nhng vic này xy ra vào khong 1953. Khi vit Chúa Tin Chúa Bc thì tên tôi ã vng lm ri. Truyn nào ca tôi va kt thúc báo là có nhà xut bn n hi mua in thành sách ngay. Nãy gi vit sa à quên bng là ang vit v Bùi Giáng. Tôi nhc li lúc gp anh chàng trên tàu Hi Vng và ri anh chia tay v s 1 Place Cuniae, tôi không bit tên anh là gì. Nhng ri khi lãnh dy Tân Thnh, ngày u tiên hp giáo s, tôi thy anh ta lù lù xách cp táp vào. Tôi nhìn anh, anh nhìn tôi, c hai cùng mm ci khi nhn ra nhau. Lúc by gi anh Phan Ngô mi ng ta gii thiu tng tên giáo s. Anh ta là Bùi Giáng, quê Qung Nam, ã tng hc ht ban tú tài trng Quc Hc Hu, m nhn dy Vit vn cho các lp ng, t. Hc trò bàn tán thy Bùi Giáng làm th hay lm và dy rt hp dn, nhiu n sinh ái m. Nhng tôi ít có dp gp Bùi Giáng ây vì gi dy ca anh ta ít khi trùng vi gi tôi. Có hôm gp phòng hp giáo viên thì anh ta ch mm ci và không h nói nng gì. Sau ó khi anh Hng Tiêu vào dy Tân Thnh thì Bùi Giáng có v rt thích nhà tôi vì c hai u có tâm hn thi s. Có my ln chng tôi r

Bùi Giáng v nhà ung trà, c th cho nhau nghe rt tâm c. Li na, Bùi Giáng là giáo s dy Vit vn cho con gái riêng ca anh Hng Tiêu và cng là con u ca tôi, tên là Minh Khit. Nó cng là mt cây th, có dòng máu ca cha nó. Tuy vy tôi ít khi nói chuyn vi Bùi Giáng và cng ít c nhng bài th ca anh. Tôi bit anh rt thích th ca Cù Huy Cn, thng ly th ông này em ra dy hc trò. Lúc y trong Nam, chúng tôi cng thng ly th T Hu ra dy hc sinh vì có nhiu cht xã hi và tình ngi. Bùi Giáng còn vit bài trên báo ca ngi th Cù Huy Cn. Tôi thy rõ Bùi Giáng cng có tính khí bt thng nh Nguin Hu Ng. n nm 1963, vì bn quá nhiu vic tôi không còn dy hc na và rút v làm báo, vit tiu thuyt. Khi Nguin Hu Ng phát iên ­ không rõ là ln th my ­ tôi nghe nói khi Ng vào nhà thng iên Biên Hòa, ây ã có c Bùi Giáng. Sau này tôi có c c qua mt tp th do mt ngi quen cho mn, in nhng bài th ca hai cây bút iên này làm trong bnh vin vi mt bác s nào ó. Th ri sau nm 1975, tôi c bit c Ng và Bùi Giáng u c bnh vin th ra và chuyn Ng thì tôi ã vit trong bài trc ri, duy có Bùi Giáng thì không nghe nói n na. Mt hôm tôi ra ch tri Bà Chiu gp vài cô bán hàng mua ít cn dùng thì mt cô hi tôi ­ h không bit tôi là ai ­ là bác có thy ông Bùi Giáng va i qua ó không. Tôi ngc nhiên và gi v hi: - Ông Bùi Giáng nào vy? - Bác không bit ông Bùi Giáng, mt thi s ni ting, ã tng dy hc, làm th, vit báo hay sao? Tôi hi: - Vy sao? Mà ng ra ây làm gì. Buôn thuc tây nh các cháu h? Mt cô ci: - âu phi. Tôi hi li: - Ti sao cháu bit ông ta là Bùi Giáng? Mt cô khác cp li: - Hi ó cháu có hc vi ông ta trng ông Tây Hc ng mà! - Vy mà lúc nãy ông ta i ngang qua ây làm gì? C bn u ci: - Ông ta iên, bác . Ông ta gánh gi i mua ve chai, va i va nói lm nhm. Vy mà ông ta nhn ra em ó bác. Cô nói chuyn vi tôi tên Hoa, Hoa nói tip: "Em chy ra chào: Chào thy! Ông ta nhìn em và hi: ã i làm cho các ông này cha? Em tr li: D, em bán ch tri. Ông ta bèn ci ri tip tc quy gánh i. Trong hai cái gi có mt ni chui, vài cái chai không và my tp giy c". Tôi nghe k mà thng cm, không hiu anh ta i mua bán ve chai kiu y thì ly gì mà sng. Ti nh còn k u ông trc lóc, mình mc qun ct, áo thun và chân i giày Bata, có hôm li i chân không. Sau ó và cho n bây gi 2, Bùi Giáng vn i lang thang ngoài ng và lúc nào có tin bn bè ngoi quc gi v cho thì Bùi Giáng li sng hn. Nhng cánh tánh gàn, chng và iên iên di di ca Bùi Giáng vn không khi. Cho n nm 1995, nhân c t báo Xuân Tui Tr, tôi thy mt bài th ca Bùi Giáng: Theo áng mây bay Tháng nm dòng nc trôi xa Ngi qua, ngi s i qua nhng ngi Tôi qua không mt hn li Hn hò chi by, bc i v âu? Tng i óa óa hoa su Nh nhau t óa mng u rã ôi Git nc theo git ma ri Mi mùa ma n tôi ngi chp tay

Ma v ng hàng mi Mt tôi hng l dng xây hng vàng èo bòng eo ui a mang y a u oán á vàng hiu cho i i l bc sang ò Cung ca tu v không dò lênh ênh i i sut kip mi mm Nhc nhn ã lm còn lênh ênh hoài Git ma gõ nhp kéo dài Hoàng hôn gõ nhánh ca cài kín bng i i tnh mng vô chng m chiêu vô tn, ngi ngùng v toang Nh tia nng bic chiu tàn La i thoi thóp khôn hàn trái tim Nim vui níu nhánh mng chìm Tâm hn cô c tâm tình tìm nhau Gom tng con nng nh nhoi N ci hiu ht phanh phôi ni i Nhành i gió lng trùng khi Nht lên th xung chiu vi vi bay (L.T.S ca báo Tui Tr: Sáng ngày 4-1-1994, trong sân báo Tui Tr có my phóng viên ang ngi tán gu trên bàn á trc khi i công tác. Bng mt ngi kêu lên "Ua, thi s Bùi Giáng ây nè!". C bn cùng quay li ht sc ngc nhiên và thích thú. Bùi Giáng ang ng trong sân, di vòm lá me xanh mn. My anh em quây quanh ông, cha kp nói gì thì ông ã ôn tn lên ting: "Tôi va vit xong mt bài th, mun gi các bn xem". Ông chào mi ngi và thoáng chc bin mt. Trong lúc my anh em phóng viên xúm nhau c bài th, Trung Quân ã kp v rt nhanh chân dung thi s Bùi Giáng trong giây phút áng nh hôm y). Thì ra Bùi Giáng vn còn làm th c, th có gì là iên âu, còn hay hn bao nhà th khác kia mà! Ri n s Xuân Thanh Niên nm nay li có thêm hai bài th na, li th vn t tin t hào, có v khôi hài na. ó là tôi nhng gì ã bit v Bùi Giáng. Vit xong ngày 8-3-1996. -------------------------------1 Nay là ng Hunh Thúc Kháng, Q.1. 2 Bài này c vit lúc nhà th Bùi Giáng cha mt (Ông mt ngày 7-10-1998 ti TP.HCM).

PH LC 3. TÔI Ã N CÁI TT TUYT VI NHT VÙNG THCH BÍCH TÀ DNG

Trong cuc i tôi, tôi ã n Tt nhiu ni trên khp t nc thân yêu, nhng cha bao gi c cùng gia ình n mt cái Tt áng nh n nh vy, vùng tôi di tn vào nm 1949, vùng ch Gò M Thnh, ni có danh lam thng cnh Thch Bích Tà Dng ca tnh Qung Ngãi, quê chng tôi. Tht là mt cái Tt nh i, vi nhiu k nim p , thm thit, và không bao gi tìm li c mt cái Tt th hai nh vy. Tôi ang Sài Gòn, hòn ngc vin ông thi by gi, ti sao li chy v ch Gò M Thnh, mt ni có ting là nghèo nht huyn T Ngha, ch c duy nht mt iu là nó nm trc dãy núi p nht tnh là Thch Bích Tà Dng? Nm 1943, khi máy bay ng minh th bom xung Sài Gòn, chng tôi ang làm vic Hu, nhn tin là tôi phi dn l nh v gp Qung Ngãi tránh bom. Mc dù cha m tôi ngn cn, mc dù anh ch chng tôi không bng lòng, nhng tôi vn c thu xp sang nhà, bán c, sp xp âu vào ó a my a con v Qung. Có chng thì phi theo chng Chng i hang rn, hang rng cng theo. Tôi ã làm mt cuc hành trình vt v nhng ri cng n quê chng, mt th xã quá nghèo nàn nh bé so vi Sài Gòn hoa l và náo nhit ca l con tôi, lúc y mi có ba a. Va thu xp tm n cuc sng ây thì sau Cách mng tháng Tám, quân Nht u hàng, Qung Ngãi li phi tiêu th kháng chin vì hm i M ang u ngoài khi. Chúng tôi li phi di tn mt ln na, ln này thì lên ch Gò M Thnh, vì chng tôi có ông bn hc c rt thân trên ó. Li mt ln na tay b tay bng i lánh nn, phi mt c nm mi n nh c cuc sng ây. Ch Gò M Thnh Ngha Thng, mt xã nghèo nht qun T Ngha, nm gia bn xã dân giàu t rng là An M, An Hi, Phc Lc và Xóm Bùn; nhng ni va giàu lúa, va có nhng công ngh nh dt la, làm ng, sn xut nc mm... Còn M Thnh thì t cn ci, quanh nm ch trng khoai mì, khoai lang, ngi dân ây ch bit i làm thuê, làm mn; àn ông i t than trên núi, àn bà i n ci trong rng. Tn c lên mt vùng nh vy, riêng phn tôi, tôi cng t hi không bit ly gì sng ây? Dân vùng này mi ln thy tôi i ch thng bo nhau: - Cái tng "lng thng nh cà cng n nho" y làm sao sng ây c ch? H còn hi tôi: - Cô có bit giã go không? Cô có bit chm nón không? Trong lúc y thì ông xã tôi vn là mt nhà th, cái cht th thm vô máu, vô xng ty t bao gi, c nói bên tai tôi: - Em nghe i thông trc mt nhà mình reo có hay không? Và em có nh ông Phan Khôi, khi vit bài thng ký bút hiu Thông Reo là ti sao không? Ting thông reo hay tht y! Kip sau xin ch làm ngi Làm cây thông ng gia tri mà reo. Ri nhng êm sáng trng, ông xã tôi còn r vài ông bn t tp di trng i din vi núi Thch Bích, bên rng thông vi vu làm th, thng nguyt, và cng chi ra bn phá ri t nc thân yêu ca chúng tôi. Sng M Thnh lúc by gi, tôi ã cht c ngi vì c phi lo ngh v ming cm manh áo ca l con, vy còn lòng nào mà thy Thch Bích Tà Dng là danh lam thng cnh và ting thông reo vi vu hay ho n ni ông Phan Khôi thích thú ly làm bút hiu Thông Reo ký di nhng bài báo "Chuyn hng ngày" cnh tnh dân tình, nhc nh dân phong trên mt t báo hng ngày lúc by gi Sài Gòn. Hãy gác chuyn kip sau i ã, lo ngh n cái chuyn kip này có phi là có lý hn không? Mi bui chiu, tôi ra ngi ngoài hàng hiên nhìn thiên h i ch, nhìn cnh ngi i than i ci t trong núi i ra, tôi càng thy rõ cnh sng ây. Ngi ta i ch em mt i rau lang, rau mung i ly vài lon go, mt nm khoai ngô, hay bán mt trái mít non i ly vài lon bp. Có k bán vài chic nón lá mà h cm ci chm c my ngày mua vài con cá, mt trái bí trái bu...

Th ri mt hôm, nhn thy thng nh bên hàng xóm va chn bò va c sách, tôi bèn gi li gi chuyn. Mi bit nó là con ông ch t cho tôi xây ct cn nhà tranh, vì cnh n chic li thêm m gh con chng, nên mi hc na nm lp ba ã phi b hc chn bò, làm ry... Thy thng bé ham hc, mt mày cng d thng, tôi lin ngh s dy cho nó. Mi ngày vào gi nó chn bò, th bò n c trc sân, nó em bài v ra hi tôi. Tôi dy nó làm toán, làm lun vn, dy v bn , tp vit ch cho p. Có l nó i khoe vi bn bè, hoc thy hc mt mình không vui, nên ã r thêm vài a bn cùng cnh ng b hc d dang vì cnh nghèo khó. Ba a, ri nm a, ri ting lành n xa, An M, An Hi cng lên xem cách tôi dy. Tht tình cha ai tin tôi li có th gii mt bài toán ln nht, khó nht trong quyn Arithmétique ca v chng Brichet, v c bn Vit Nam mà không cn có mu, và ghi các tên a danh, thành th, sông ngòi trên ó na dy cho bn tr. Thy tôi có kh nng dy và dy còn d hiu hn các ông thy giáo trng công, các em kéo nhau n xin hc. Nhng hc trò tôi có ngi ã có v con, có k là nông dân sáng dy t nm gi cày cy, n tám gi mi n trng, có ngi làm các c s cách mng ti mi v hc. Tht là mt lp hc phc tp, nhng c dy có vic làm vi ngi ta thì tôi sn lòng, min sao khi b chê là "lng thng nh cà cng n no" t âu v cái vùng mà dân tình ã ói n thiu mc nh th này. Nhà tôi thy vy lin hô hào bn bè giúp , k tranh ngi tre, cùng các em hc trò dng lên mt ngôi trng vách t khá rng rãi, bàn gh thì em nào có c mang li, xiêu vo thì sa li, vi nhng hc trò tay th làm gì mà không c c ch! Ri tôi xin m trng Tiu hc t thc Tân Dân. Kh ni tôi ch có th dy t lp ba tr lên, ch các lp mù ch v lòng thì tôi chu. Nhà tôi lúc y thy hc trò ông cng vui, v ngc lãnh dy s mù ch và v lòng. Nhà tôi thng nói ùa: "Phn anh cht xây b v, phn em chm tr...". c cái là nhà tôi rt thng tr con và ám thanh niên. Mà h cng rt thng nhà tôi. Vì hc vi nhà tôi thì sau khi ê a vài chc phút, khom lng vit vài trang tp xong là thy trò kéo ra sân á banh, á cu. Có khi bn nh ánh bi, nhà tôi và my "hc trò cán b" ánh c. Cng có khi h còn c nghe nhà tôi k chuyn ông Tây Nam Bc, tha h mà thích, còn tôi thì không! Hc là hc, không có chuyn ùa gin, chi bi. Hc sut ba gi, sau ó mun á banh hay chy nhy tùy thích. Nm ó tôi a nm em hc sinh i thi Tiu hc. Các em hc vi tôi mi c sáu tháng, khi vô hc trình ch lp ba, lp nhì, vy mà c nm em u u tiu hc, em xp hng th 15 toàn tnh là a hc trò... chn bò u tiên ca tôi. Sau ó có em u vô trng Trung hc Bình dân, trng Trung hc Rng Xanh... th là trng ca tôi c ting thm. u niên hc k ó, nhiu bc cha m có con em ang hc trng công cng kéo v cho hc vi tôi. Nhng các bn cha nghe tôi nói v chuyn hc phí phi không? Chúng tôi không òi hi v hc phí, ch ra mt iu kin: các em nng hc và có gì tr ny. Em nào cha m giàu thì óng tin, em nghèo thì nm mi lon go, mùa nào óng tin mùa ny. Mùa ng cho ng, mùa u cho u. Ôi thôi, trong nhà tôi lúc y có c khp ng, c h u en, u , các con tôi tra nào cng có chè n. Ri thì khoai lang, khoai mì, bp ti, cho n bu bí, rau ci, trng gà, trái cây, không thiu th gì. Có nhiu em nghèo quá, chúng tôi càng thông cm, không n hà và cng i x nh các em có cha m óng tin sòng phng. Tháng chp nm 1948 n. Trc ó, nm 1945, tôi có thêm mt thng con sanh ti th xã Qung Ngãi vào ngày Cách mng tháng Tám, bây gi lên ây ã c bn tui. Tháng 11 nm 1948, tôi sanh mt a con trai na ch Gò M Thnh, ti ngôi trng Tân Dân ca tôi. Th là trong lúc i di tn, tôi có thêm hai ming n na. Cái Tt 1949 n, bà con ây vui v chun b ón Xuân... nhng i vi gia ình tôi, cái Tt nm y tht bt ng, quá y . Hng ngày, vi tin hc phí ca hc trò con nhà giàu, cùng các th ng cc ca các hc trò khác, chúng tôi cng n "giáp ht". Ch chng ca tôi t di Sáng Tích (cách ch tôi c hai mi cây s) gánh lên cho chúng tôi mt gánh go và rt nhiu bánh chng, bánh tét do ch làm các con tôi n Tt. Lúc by gi di chuyn toàn là i b. Tht cái tình bà con quê sao mà p vy! Em gái tôi cùng chng Phc Lc ngày 28 cng mang qua cho mt con vt và nhiu tht heo, tht bò... Hc trò thì ln lt a em go, a a tin. Em nghèo my ngày ngh i bt cá và em cho my xâu cá gic, cá bng còn nhy soi sói. Thôi thì by nhiêu cng cho gia ình tôi n mt cái Tt trng gi sau bao nhiêu nm di tn. êm 29, ngi ta kêu i i i chia tht. H x heo ri chia cho tng nhà vi giá r, ai có tin xách vài xâu v

kho n n mng ba mi có ch. Chúng tôi ngh, min rng núi mà n Tt nh vy là quá y ri. Chng v, cha con, ch em ai có phn ny, nu nng, dn dp trang hoàng nhà ca cho ra v Tt. Ông nhà tôi li cm ci vit hai câu i dán trong nhà. Cái tc "Mng mt Tt cha, mng ba Tt thy", nm ó vùng ny tôi mi thy ht ý ngha, tht m à thm thit. Ngay t by gi sáng, mi em mi qu bánh mt ni nhau n xông t nhà tôi. Có em c cha m cùng i, áo qun mi, mt mày rng r, tay bng qu bánh sn . Ri thì li chúc mng, cm t n lên thay pháo. Mt ngày tht vui, bánh trái hc trò i Tt bày khp ni trong cn nhà cht hp. Thôi thì bánh thun dòn, bánh n, bánh in bt u xanh, bt np, bánh ít, bánh tét. C trà ru, mt trái không thiu th gì. Bao nhiêu tình ngha tri ra trc mt bng nhng hin vt c làm công phu, khéo léo vi c tm lòng. Ti li, tôi chn mt s bánh ngon, sp cúng bàn th ông bà cha m chng. Còn li, tôi tìm tt c cái gì có th ng c sp bánh mt vào mà trong lòng c ngh: làm sao n cho ht ây? Nhng cái iu tôi lo y li là chuyn tha. Sáng hôm sau, khi còn nm trên ging, tôi ã nghe phòng ngoài nhà tôi và a con gái ln mi lên 12 tui thì thm trò chuyn. Thì ra hai cha con ã ly ra hai cái túi vi, cha mt túi ln, con mt túi nh, loi túi may chy gic, sp bánh mt vào, ri cha trc, con sau, rón rén ra khi nhà. Nhà tôi i trc, con bé lch bch chy theo sau, i n cái xóm nghèo u làng phát tng bánh cho các gia ình sut ngày làm thuê làm mn mà cái Tt ch là nhng ba cm m bc. Phân phát xong, hai cha con li tr v ly y hai túi khác, ln này lên xóm trên. Ri sau ó li n xóm ngoài. Ba ln i nh vy thì bánh mt cng ch còn va cho gia ình tôi hng mt cái Tt vui. Cng may, hng trc nhà tôi nhìn sâu thm thm vào dãy núi Thch Bích, dân c ó là ng bào dân tc ca sui T, xa lc xa l, cha con nhà h không i ni, nu không thì ch bánh mt kia chc cng không còn na. Thng con ln lên tám tui ang chi ánh bi vi ám bn gn ó, thy thy nh vy, chy vào hi tôi: - M, sao thy c mang bánh i âu hoài vy? Có còn cho ti con n không? - Thy em cho my gia ình nghèo, mình n thì ht, ngi ta n thì còn, con . - Vy h m? Ri nó b chy ra chi ánh bi tip. Con gái tôi mt mày ti hn ra sau mt chuyn i làm công tác xã hi u tiên trong i, nó vui v nói vi tôi: - Tht cm ng, m . Ngi ta ón tip thy và con nh là ón tip ông già Noel vy! - Th con cng là ông già Noel à? - Thì con là... con ông già Noel mà! Hôm y, khi tà dng sp buông màn, ngi hàng hiên tôi thy Thch Bích Tà Dng qu úng là mt danh lam thng cnh ca x Qung, không thua gì Thiên Bút Phê Vân, Thiên n Niêm Hà, Long u Hý Thy, C Ly Cô Thôn, La Hà Thch Trn..., nhng thng cnh khác ca quê chng mà trc ây tôi ã tng chiêm ngng. Tôi ch cha n Sa K iu Tu mà thôi. Hôm nay ngi nh li cái Tt k diu, m áp tình ngi, y tình ngha thy trò ca nm 1949 y, tôi tht không khi bùi ngùi cm xúc, và chính tình cm cao quí ca ám hc trò lúc y ã cho tôi mt nim tin v o lý con ngi, và cho tôi có can m bt c ni âu, gp bt c hoàn cnh nào, khi cm viên phn ng trên bc ging tôi luôn luôn làm tròn phn s ca mình. 31-12-1994 -------------------------------1 Ngi min Trung thng gi cha là "thy".

1

nó c mang bánh i i v v

PH LC 4. MT BA TIC BT NG

Hôm 16-6, có mt cú in thoi gi n nhà lúc tôi ang ng tra. Con gái ln ca tôi là Nguyn Th Thanh Hng nhn in. Bên kia u dây là mt vài em hc sinh c ca tôi gi n tìm tôi. Nhng em hc sinh này ã hc vi tôi cách ây 40 nm, ngha là vào nm 1956, khi tôi bt u dy trng trung hc t thc Tân Thnh, do ông Phan Ngô làm giám hc. Nm y vì quá bn công vic nhà báo nên tôi ch nhn làm giáo s chính (bây gi gi là giáo s hng dn) môn Vit vn mt lp tht và môn Pháp vn mt lp 6 è Moderne. Trong cuc i dy hc ca tôi, nu hi thi k nào tôi có nhiu k nim êm p nht thì có l ó chính là thi k tôi dy Tân Thnh. ám hc sinh ca tôi c n ln nam u tht d thng, mà d thng nht có l là nhng hc sinh thuc chng trình Pháp-Vit ca niên khóa này. Sau niên khóa này tôi còn dy thêm c nm, sáu nm na Tân Thnh và c t c (ông Phan Thuyt làm hiu trng), Les Lauriers (ông Chn lên làm hiu trng sau khi ông Ngô i làm hiu trng trng Vn Hin). n nm 1963, tôi phi ngh dy va vì lý do sc khe va vì công vic quá a oan c phi i công tác các tnh, li thêm có chân nhiu oàn th, nhiu Hi ph huynh hc sinh... Khi tôi ngh dy thì hc sinh lp u tiên này (1956) có em ã ra i, có em còn tip tc hc i hc. Thy trò ít có c hi gp nhau. Thnh thong các em n thm tôi vào dp Tt mà thôi. Ri nm 1974 tôi không còn c xá Chu Mnh Trinh, dn v sng vi Thanh Hng c xá SICOVINA. Tôi li ngh vit và ch nhà lo vic gia ình, vì vy mt s hc trò c ca tôi dù mun gp tôi cng không bit tìm tôi âu. Ri 30-4-1975 n, s phân tán càng nhiu, dâu b b dâu, vt i sao di, phn ai ny lo cho cuc sng trc mt s thay i quá ln. Mt s hc trò c và c gi c tng tôi ã b nc ra i, cho n nhng nhà vn nhà báo các bn ng nghip c cng u in trí là tôi ã i khi t nc Vit Nam ri. Ngh dy hc luôn c tôi xem là ngh tay mt, còn vit vn ch là ngh tay trái mà thôi. Khi dy hc, tôi luôn ht tâm trí vào vic ging dy, vi c mong các em hc sinh ca mình ngày sau phi là nhng ngi hu ích cho i, cho xã hi. Dù dy cho các trng t thc, tôi vn dy ht sc tn tình, lúc nào cng t khuyên mình phi làm mt nhà mô phm nh các bc thy ca tôi ngày xa. Vì vy ngoài bài v ra, tôi còn dy các em v cách i x ngoài i. Vic này không khó lm cho tôi vì tôi dy hai môn vn chng Vit Pháp, có thì gi nói dông dài, ông Tây Nam Bc, thi xa thi nay, ch không phi ch nói n nhng con s, nhng công thc này công thc n nh các giáo s dy Toán hay Lý Hóa. Có l vì vy mà tôi gn vi hc sinh hn. Và mc dù ã ngh dy trên 30 nm, tôi vn không quên các em hc sinh ca tôi, thnh thong có dp là tôi li nhc. Cng có l vì vy mà gia các em hc sinh và tôi mi có c s ng giao cách cm ngày nay sau 40 nm, khi các em ã là nhng giáo viên, hiu trng, công chc v hu, nhng k ã thành công trên thng trng hay ang vt v vt ln vi cuc sng..., vn cha quên tôi, tìm n tôi trong ngày mt s em cùng sinh trong tháng 6 t chc sinh nht chung, mi tôi n d. Tôi ã quá già ri, nm nay ã 81 tui, t lâu không d tic tùng na. Thi tr ã d quá nhiu ri, i vic gì cng phi theo lut bù tr phi không các bn? Vy mà tôi rt vui khi nhn li mi, làm sao t chi mt ám hc sinh c mà mình ã bao tâm huyt ra dy, ã t bao k vng ni các em, và ngày nay các em ã thành t trên ng i, trong gia ình ã là ông bà ni, ngoi. Em Chúc ng ra làm tic, mt tic chay rt khéo, rt linh ình vi bánh sinh nht, và i rc tôi bng xe taxi. Hôm y tri li ma lt pht khin lòng ngi, lòng thy trò chúng tôi cùng se li. Các em ã ón tôi vi s nng nhit và cng nh ngày nào, nhng cp mt y thân yêu li hin ra, mng r. Tôi n ba tic mà nh n lp hc, vào ngày tôi còn dy lp tht Tân Thnh, hay lp 6 è Moderne. Em Tôn dìu tôi vào phòng tic và la ln: "Cô n!". Th là các em ùn ùn ra ón, trong khi em Châu chy ti chy lui quay phim chp hình. Có khác nào ngày xa khi các em t chc l Tân niên và kéo nhau i mi tôi n d vì tôi là giáo s chính c hai lp. Cnh hi ng mng vui nói sao cho xit! Các em lo bày tic, mi tôi và các bn ngi vào bàn ri c mt em ng ra nói vài li, tôi áp t và mng nhng em cùng có sinh nht trong tháng 6 này. Các em bo tôi không thay i, 82 tui mà cha già nhiu, còn phong ... Nhiu giáo s cùng dy vi tôi Tân Thnh ã qua i. K cht Vit Nam nh Nguyn Hu Chnh, Phan Ngc Châu, Nguin Hu Ng, Thái Châu... Ngi cht nc ngoài nh Trnh Chuyt Tây c, Lê ình Duyên M... Tôi sng lâu, nên mi có ngày nay, mt ngày áng nh. Trong bui tic, tôi ý n mt em. ó là em H Th Vinh, hc vi tôi tht, rt p và có tt chân. Tôi ý n em vì thy em có mt ni bun gì ó mà không th tâm s cùng ai c. Trong khi nhìn các em khác, tôi thy nhiu em hân hoan vui v ra mt. Sau ó tôi ã hi riêng mt em và hiu cuc i ca em Vinh ã không c may mn nh các em khác. Vn bit vi nhà Pht, mi s u vô thng, có ó ri mt ó, nhng em Vinh, khi tôi v nhà nm ngh vn thy mt chút bùi ngùi thng cm. Không phi ai em tn tâm tn lc ra làm mt vic gì ó, eo ui mt chí hng nào ó, u hng c thành công.

Mu s ti nhân mà thành s ti thiên cng là vy! Ba tic hôm y ã làm tôi tht cm ng trc tình cm ca các em, trc nim vui mà Tri Pht, s phn ã dành cho tôi trong lúc tui già bóng x. Dy hc, li dy trng t nh tôi, mà c hc sinh yêu thng nh vy, tôi thit tng cng là mt vinh d ln lao cho mình. Nhân bui tic này, khi v nhà tôi ã ngh tht nhiu v các em và bng có ý ngh nên vit cho em H Th Vinh mt bc th ­ vì em không có in thoi nên tôi không th nói chuyn vi em c. Vit cho H Th Vinh tc là vit cho các em, các em chc cng hiu thâm ý ca tôi. Và tôi ã vit: Em H Th Vinh thng, Trong bui hp mt sinh nht ca các em, cô c mi n d. Mc dù ã 82 tui, sc khe không cho phép, cô vn ráng n gp li nhng hc sinh c mà cô rt thng khi còn dy và khi xa các em ri cô vn luôn nh n vi bao k nim êm m. Hôm y cô tht s cm ng và nh li c mt quãng i rt p ca mình khi còn cm viên phn ng trên bc ging nhìn xung các em, vi nhng cp mt thông minh ham hc ang nhìn li cô chm chú. Ôi! Tht là mt quãng i áng nh, mt quãng i mà không mt cái quí giá trên i này có th i ly c. Nhng khuôn mt ca các em quen thuc vi cô quá. Hi cô còn dy, còn tr, cô nh tng tên các em c h ln ch lót, c ch tng em ngi trong lp bàn nào, dù là bàn u hay bàn chót . Vy mà bây gi, nhng khuôn mt y cô vn còn nh, nhng tên thì em nh, em quên. Thi gian có bao nhiêu cái hay, nhng li có cái d ó các em . Vi khong thi gian dài 40 nm, vi mt s hc trò quá ông úc qua gn 10 nm cô ng lp, các em cng hiu cô làm sao mà nh cho ht phi không các em? Tt c các em u li trong lòng cô mt tình thng bao la sâu m và cng chính tình cm này ã nuôi dng cô n ngày nay, giúp con ngi cô vn còn phong trong lúc tui già. Nhng riêng vi các em, em H Th Vinh thân mn, cô vô cùng cm ng nhìn thy s hân hoan hin rõ lên nét mt ca em khi em nhìn cô. S hân hoan này các em khác cng có, nhng không bc l mt cách t nhiên nh em. Em nhìn cô ri ôm hôn cô, em li cm bàn tay ã già nua, nhn nheo ca cô mà vut ve tng ngón tay. Cái bàn tay y ngày xa p bit bao em nh? Khi bàn tay cô cm viên phn t lên bng en vit nhng nét ch thì bàn tay y âu phi nhn nheo nh bây gi phi không em Vinh? Cô thng các em quá, cám n các em ã cho cô cái dp quí hóa này gp li các em, nh mt thi ti p ca mình. V n nhà, u óc ã gn i vào s quên lãng ca cô ã hi phc nh li tt c nhng khuôn mt thân thuc ngày nào, nhng khuôn mt ã giúp cô ng vng trong thi gian tr còn nhiu vt v. Nh n các em, nh n em H Th Vinh bé bng ca cô ngày nào, cô ngi li bàn vit cho em ­ vit cho em tc là vit cho tt c các hc sinh c ghi li mt k nim êm m ca cuc i ngi cm viên phn ng trên bc ging và cm bút vit nhng gì mà mình mong mi con ngi i vào ng thin m. Cô vit cho em vì nhìn vào bng danh sách ca Tôn a, cô thy em không s in thoi, nên cô không th nói chuyn vi em qua in thoi nh các em khác. Lúc em rnh hãy nh li ha vi cô nhé. Hãy n thm cô vi vài ngi bn na. Khi cô ngi trên bàn dy, di mt cô, tt c các em dù hoàn cnh nào i na thì cng u bình ng. Bây gi iu ó vn không h thay i. Thành t hay không thành t, cô vn dành cho các em tình cm nh nhau, nu không mun nói là cô càng thng hn nhng em không gp c may mn trong cuc sng. Cô thm em và chúc emvt qua tt c mi s, mi vic không va ý. Thân ái (Vit và gi ngày 23-6-1996)

PH LC 5. GP G NHÀ VN LÃO THÀNH BÀ TÙNG LONG

Lê Phng Chi Quá trình i hc: - Hc ht bc tiu hc trng Tiu hc à Nng. - Hc mt nm Trung hc ng Khánh ­ Hu. - Chuyn vào hc nm 2è Année ( nh niên) trng Aùo Tím (Collège Des Jeunnes Filles Indigènes) ­ Sài Gòn. Quá trình i dy: - Dy Pháp vn các trng Trung hc Tân Thnh, t c, Les Lauriers Sài Gòn (1950 ­ 1954). - Làm Hiu trng, Liên hiu trng các trng Tiu hc Bình dân Hc hi Ngha K ­ Qung Ngãi. Quá trình hot ng Vn hc ­ Báo chí: - Ch bút Tun báo Tân Thi (1935). - Ph trách mc G Ri T Lòng trên nht báo Sàigòn Mi. - Ph trách mc Tâm Tình Ci M trên nht báo Ting Vang (1962 ­ 1972). - Th ký tòa son tun báo Ph N Din àn. - ã cng tác vi các tun báo Vn Ngh Tin Phong, Ph N Ngày Mai. - ã vit tiu thuyt (feuilleton) cho các báo Sài Gòn t nm 1954 ­ 1972. - ã có trên sáu mi u sách c xut bn t nm 1956 n 1972. - Sau 1975 ã tái bn và in mi trên mi cun sách. (Hin nay tác phm ca Bà tùng Long ã b tht lc trên nm mi phn trm). Ý nim ca nhà vn Bà Tùng Long: "Tôi va vit tiu thuyt cho báo, va dy con hc, va tho thc n cho con gái i ch. Vit vn i vi tôi ã tr thành chuyên nghip ch không phi vit theo cm hng". "Tôi ngi âu cng vit c và vit bt c lúc nào, khi có nhu cu... Tôi thích vit loi bút Bic mc màu en, vit trên giy báo ã in mt mt." "Tôi vit vn nuôi con. Khi các con tôi nhng a ln trng thành, dìu dt c các em chúng, by gi tôi s ngh vit." "Tôi làm báo chng nhng không b gia ình r rúng, mà còn c cha tôi khuyn khích và chng tôi dìu dt. Tôi t xét mình, thy trong hai mi nm làm báo, tôi cha h "nói láo n tin"..." GP G BÀ TÙNG LONG: "VIT LÀ NIM VUI LN NHT I TÔI" Nhà vn n BÀ TÙNG LONG ã ni ting là cây bút có bit tài v tiu thuyt tình cm, tâm lý ca bn gái, vi hàm ý giáo dc o c các thành viên trong gia tc vn lên np sng lý tng, thanh cao, hng thin, lành mnh xã hi ang manh nha suy thoái thi by gi. Vi s kin thc cn bn, a dng, Bà Tùng Long có th vit li vn mà gii phê bình vn ngh mnh danh là "vn bác hc". Nhng bà ch th hin mt vn phong bình d d hòa nhp vào gii bình dân ít hc, trình hiu bit còn hn hp, cho h cm nhn c, nâng cao kin thc anh ch em trong gii lao ng. Có th so sánh nhà vn n Bà Tùng Long vi nhà vn n Qunh Giao ca ài Loan là nhng nhà vn n i vào lnh vc tâm lý ca gii thanh niên nam n bình dân ng thi. Nhng Sài Gòn, Bà Tùng Long ã bc sm hn Qunh Giao mt thp niên. Nhà vn n BÀ TÙNG LONG tên tht là Lê Th Bch Vân, sinh ngày 1-8-1915 ti à Nng, quê ni th xã Hi An. Khi cha v Hi An khai sinh cho con, nhân viên h tch ghi ngày 21-4-1915. S d có s ghi sai ngày sinh ca bà nh vy vì by gi à Nng (tc Touranne) là thuc a ca thc dân Pháp, nên thân ph ca bà không mun con mình là dân x thuc a, mi v Hi An, quê ni, làm giy khai sinh cho con. Còn ngày tháng trong khai sinh ghi ln xn là vì lý do chính tr: Thân sinh ca bà lúc u làm vic trong mt công ty t ca ngoi quc, có tham gia phong trào Duy Tân do nhà các mng Phan Thành Tài (cha ca Phan Bá Lân và Phan Thuyt, sau này là giáo s các trng Trung hc t thc Chn Thanh và t c) dn u. Thân ph bà làm liên lc viên cho phong trào. Khi phong trào tan v, ông Phan Thành Tài b thc dân Pháp bt a lên on u ài, và mt s khác b ày Côn o.

Trc him ha y, thân mu bà lánh v Hi An n náu vi m chng. By gi bà ni ca bà cng ã già yu. Vì ch hiu, buc lòng thân ph bà phi thi vào s Douanes (Thng chánh ­ nay gi là Hi quan). ó là lý do cô bé Lê Th Bch Vân khai sinh Hi An và ghi lch ngày chào i à Nng. Va ri, ngày 1 tháng 8, các con ca bà có t chc bui tic hp mt mng m tám mi tui, ngày ó úng là sinh nht ca bà. Thi gian thân ph và làm vc ti S Thng chánh à Nng, bà theo hc ht bc Tiu hc ti ây, ri ra Hu hc trng Trung hc ng Khánh. Nm 1932, thân ph bà i vào S Douanes Sài Gòn thì bà hc nhng nm cui ban Trung hc ti Collège Des Jeunes Filles Indigène (N trung hc Bn x), vì n sinh mc ng phc áo dài màu tím, cho nên ngi Sài Gòn quen gi là trng Áo Tím. (Sau i li là trng Gia Long, mãi cho n sau ngày min Nam gii phóng, trng i tên Trung hc ph thông Nguyn Th Minh Khai cho n nay). Bà ã vit cho Trang Ph N ca báo Sài Thành (sau i tên là Sàigòn Mi) hi còn ngi gh nhà trng. Ngoài bút danh Bà Tùng Long, bà còn ký Lê Th Bch Vân. Riêng bút danh "Bà Tùng Long" bà ã ký trong mc G Ri T Lòng cho nht báo Sàigòn Mi, mc Tâm Tình Ci M cho nht báo Ting Vang, và trên bn mi u sách ã xut bn, vi mi my truyn dài ng báo cha in ra sách. Nhà vn Bà Tùng Long ã i vào vn àn Vit Nam vi s u ái ca c gi nhiu la tui thi by gi. Nm 1935, Bà Tùng Long kt hôn vi nhà báo Hng Tiêu Nguyn c Huy ti Sài Gòn. Nhà báo Hng Tiêu là ngi Qung Ngãi, ch bút nht báo Sài Thành by gi, chuyên trách mc Tranh Xã Hi (Film du Jour), phá thói h tt xu xã hi ng thi, di bút danh Nh Hoa. By gi Bà Tùng Long thuê manchette (bng hiu) t báo Tân Thi, chuyên v vn ph n, vì lúc y báo Ph N Tân Vn ã ình bn. Khi bit bà ch trng t Tân Thi, mt s bn bè c trng Gia Long, trng Pétrus Ký (Sài Gòn), trng Pellerin (Hu), ã góp sc c ng cho báo. Nh báo Tân Thi ch trng cp nhng vn thit thân ca ch em trong gii phê bình dân, báo c nhiu c gi ng h. Bà li qui t c nhiu bn hc c cng tác. Ngi xa thì gi bài v, nhng ngi quanh vùng Sài Gòn, Gia nh thì n làm vic luôn ti tòa son. Nhng cây vit y phn ông tên tui còn xa l vi c gi, và cng mi chân t chân ráo bc vào làng báo nh bà. Nhng v sau, sau nm 1952 bà Qung Ngãi v li Sài Gòn, thì bút danh Tùng Long ca bà ã c "cu chng" trong làng vn làng báo; nh Nguyn Trng Trí ã ni danh là nhà th Hàn Mc T ang dng bnh Qui Hòa; Nguyn c Nhun cng là nhà th ã c ghi tên trong quyn Thi Nhân Hin i ca Hoài Thanh, Hoài Chân (Nguyn c Nhun này không phi Bút Trà Nguyn c Nhun, anh chng Bà Tùng Long); và mt ngi là Nam Quc Cang, ã tr thành ngi hùng, hy sinh trong cuc biu tình chng Pháp ca phong trào Trn Vn n. Nhc n nhà báo Nam Quc Cang, bà nh k nim khi Nam Quc Cang gi mc Chuyn Hng Tun trên t tun báo Tân Thi, nhà báo này vit; "Ngi Vit Nam chúng tôi ch có bn quyn T do, ó là T do c bc, T do ru chè, T do hút sách và T do im". Th là trong mt bui hp báo ti dinh Thng c Nam K (Thng c by gi là ông Khrautemer), h cho c bài y gia cuc hp báo, by gi gm có các ông Nguyn Phan Long ch nhim báo Vit Nam, Nguyn Vn Sâm ch nhim báo uc Nhà Nam, Bút Trà ch nhim báo Sài Thành, và bà Thy An, v ca Bng Dng, ch nhim báo àn Bà. Vì tác gi Nam Quc Cang vng mt, nên Bà Tùng Long ã lãnh nhng li ch trích ác lit, nào là tác gi có t tng en ti, công kích chính ph Pháp... Và Viên Thng c không quên kèm theo li e da, làm mi ngi u quay li mm ci nhìn bà ­ chng bit ma mai hay thng hi ­ chc h ngh là bà mi bc vào làng báo, cha bit s li hi và nguy him ca li kéo kim duyt! Sau ó, ngi ch cho thuê bng hiu báo, thy báo bán chy lin tìm cách ly báo li, mc dù cha ht giao kèo. By gi (1936) bà ang m nghén, và trong giao kèo thuê báo còn lng lo, li na ch báo cng là ngi bên nhà chng, nên bà b luôn t báo, v nhà c thân sinh (ang Sài Gòn) ngh ngi chun b sinh con. Bà sinh con gái u lòng xong, sau ó vn i dy trng Tôn Th Tng và ch còn vit cho trang Ph N ca nht báo Sài Thành. Ri nm 1994, Sài Gòn b máy bay phe ng Minh th bom, thân sinh ca bà i xung S Douanes tnh Trà Vinh; ông bà Bút Trà v Tân An tránh bom. Bà cng b con theo chng v quê Qung Ngãi. úng ra, nguyên quán anh em ông Hng Tiêu tnh Qung Nam, nhng c ni xa kia làm quan Bình Thun. Khi au nng, gia nhân a v ngang Qung Ngãi thì mãn phn ti ây. C bà (là cô ca tin s Phm Liu, mt trong Ng Phng T Phi x Qung) là m ca thân sinh anh em ông Bút Trà ­ Hng Tiêu sau này, li ni chôn ông c c tang ái hiu. Và ri ni ây tr thành quê hng th hai ca tc h

Nguyn c... Khi v Qung Ngãi, tnh l cng b bom quân ng minh, v chng bà li chy lên vùng M Thng, Ngha K, ni có thng cnh Thch Bích Tà Dng, mi chiu v nng chiu vào vách núi to nên mt v p k o, là mt trong nhng thng tích ca tnh Qung Ngãi. Vì gn núi nên êm v gió lùa lnh thu xng. Ri Cách Mng tháng 8 bùng lên, bà kt luôn y. Bà xin m trng Tiu hc ly tên là Tân Dân, dy nhng ngi ln tui tht hc, ban ngày làm vic ng áng, ti v lp hc. Trong s ó có cán b hành chánh, oàn th n hc thêm ngoài gi làm vic. Bà giúp mt s anh ch em thi vào trng Trung hc Bình dân Ch Chùa tnh Qung Ngãi. Sau này, có vài ngi hc trò c trng Tân Dân thu y, ã là cán b cao cp, nhân dp vào Sài Gòn, ã tìm n thm bà. Gp s hc trò c, gi bà nh li nhng k nim thi chín nm kháng chin chng Pháp... By gi là thi im UBHC tnh Qung Ngãi ch trng tiêu th kháng chin, lp hc ban ngày còn nh ánh sáng mt tri, n lp êm dy anh ch em cán b, phi t èn du mù u, mi ln lên lp là phi có hai ngi hc trò cm èn mù u ng hai bên cho bà ging bài. Bà không có sách dy môn Toán (Arithmétique) và Hình hc (Géométrie), nên phi t son chng trình và son nhng bài ging Vit vn theo trí nh dy hc (sau này gi là giáo án). Dy hc trong hoàn cnh thiu thn nh vy c bn nm (t 1945 n 1949), bà cng ào to nhiu ngi c a vào trng Trung hc Bình dân (Ch Chùa ­ Qung Ngãi), giúp anh ch em cán b trc kia thiu iu kin cp sách n trng, nay có th t hc nâng lên trình Trung hc. Sau ó, Ty Giáo dc a phng thy bà dy có hiu qu, mi làm Liên hiu trng coi thêm các trng hc quanh vùng Ngha K. n nm 1952, vì tình trng khó khn chung trong vùng kháng chin, gia ình bà thiu n, các con và ói ch vì lng tháng dy hc ca bà va mua hai mi ngày go, cho dù bà lãnh thêu c, khn, bao gi kim thêm cng không tin nuôi con. Gii chc a phng thông cm hoàn cnh bà, chp thun cho bà dn con v vùng tm chin. Khi ó con trai út ca bà, nay là nhà vn Nguyn ông Thc mi tám tháng tui. By gi bà vào Sài Gòn vi các con, ông Hng Tiêu li. Vào Sài Gòn, Bà Tùng Long va dy hc va vit báo nuôi con. Bà nhn dy Pháp vn cho các trng trung hc Tân Thnh, t c, Les Lauriers... ng thi vit truyn dài tng ngày (feuilleton) cho các nht báo xut bn Sài Gòn. Sau 1954, bà vit thêm cho các báo ng Nai, Ting Vang, Ting Chuông, và các tun báo Vn Ngh Tin Phong, Ph N Din àn, Ph N Mi, Ph N Ngày Mai, Duy Tân, ông Phng... Và bà chuyên trách mc G Ri T Lòng trên báo Sàigòn Mi, và mc Tâm Tình Ci M cho báo Ting Vang. c bit hai mc này bà có rt nhiu c gi, nht là c gi tr rt ái m. Thi y, nhng truyn dài ca bà va kt thúc trên báo ã có nhà xut bn thng lng mua bn quyn in sách. T nm 1956 n 1958, bà ã cho xut bn trên hai mi u sách, ri t 1963 n 1972 bà tip tc cho xut bn trên hai mi u sách na. Nhng u sách chúng tôi tra cu c in kèm di ây vn còn thiu. Vì sau 1975 sách báo tht lc rt nhiu. My nm gn ây bà cng có cho tái bn my cun: i Con Gái, Ha Hn, Tnh Gic Tình Si, Tìm V Bn Thng, Mi Hai Bn Nc... nhng bà không c hài lòng vì nhà xut bn in giy xu quá, thiu thm m. Bà Tùng Long gác bút t nm 1972, nh bà ã tr li cuc phng vn ca ký gi Trn Quân báo TIME nm 1961: "Tôi vit vn nuôi con. Khi nào các con tôi a ln trng thành dìu dt c àn em nó, by gi tôi s ngh vit". Cho nên n khi ngi con gái ln ca bà c nhân Khoa hc (hin ang công tác ti Công ty Dt Phong Phú) và my ngi con trai ca bà cng t, thành danh trong và ngoài nc, ã là giáo s, lut s... là bà toi nguyn. Và bà cng "gác bút quy n" t do ó... Tôi ã xin Bà Tùng Long mt cái hn t my ngày trc, hôm tôi n t tht ca bà ng inh B Lnh, qun Bình Thnh, c bà tip thân mt phòng khách ni t b salon n s, bày trc t th, bên trên có di nh nhà báo tin bi Hng Tiêu chng bà, ã quá c nm 1985. Bà khoan thai trong b qun áo bà ba trang nhã, tuy tui ã bát tun nhng thot trông ng nh mi ngoài sáu mi, vì tóc ch im sng, nét trán cha nhn, âm hng ging nói vn thanh tao, và iu c bit là trí nh ca bà vn còn sc so th hin qua nhng câu tr li rt gn gàng mch lc trong cuc mn àm vi tôi sau ây... Trong lúc hàn huyên giao ãi, tôi hi thm v nhà th lão thành cng là nhà báo k cu Hng Tiêu. Bà

Tùng Long nhân lúc vui chuyn, c cho tôi nghe hai câu i ca nhà th Lam Giang tng v chng bà: BCH VÂN thiên thng cô phi nh Dao vng HNG TIÊU luyn ái thê (Xin lc dch nôm na: Mây trng tri xanh bay l bóng, Sáo ngc vang xa nh v hin) Sau ó, tôi mi bà Tùng Long cùng vào cuc trao i v tâm s ca bà: - Tha bà, vào thi im 1936, ngi ph n Vit Nam u có xu hng làm v làm m, và phn ông u m c c làm dâu trong gia ình t sn, v sau làm ch gia sn ln, sng trong nhung la. Vi hc lc và dung mo trên trung bình, bà d dàng bc vào ngng ca gii thng lu. Sao bà li thích theo ngh vit vn làm báo? Bà Tùng Long: - Tôi vit vn là chu nh hng ca cha t khi tôi còn nh. Thu y, cha tôi cng tác vi các báo Hu Thanh, Nam Phong, tôi c các tp chí y khi còn hc tiu hc à Nng. Và lên trung hc, tôi c c thêm sách ca T Lc Vn oàn, Tiu Thuyt Th By, mng vit vn ca tôi p t ó. Còn tôi làm báo thì do chng tôi khuyn khích. ó là khi cha tôi i vào Sài Gòn, tôi theo hc trng trung hc Áo Tím, chng tôi by gi ch là nhà báo Hng Tiêu, bn vong niên ca cha tôi, cùng hot ng trong Hi Trung Ái Hu, ang là ch bút nht báo Sài Thành, thng ti nhà bàn tho công vic vi cha tôi và hay gi ý cho tôi vit báo, ri giao tôi ph trách Trang Ph N ca báo Sài Thành, l d nhiên là c cha cho phép và khuyn khích. Và sau ó cng cha tôi tác hp hôn nhân cho chúng tôi. - Tha bà, thi by gi ang trong xã hi phong kin, mi ngi còn quan nim rng "Làm báo nói láo n tin" cho nên nhng ai ln lóc vào ngh này d b gia ình khinh r. Chng hay trng hp ca bà có ngoi l không? - Tôi làm báo chng nhng không b gia ình r rúng mà còn c cha tôi khuyn khích, chng tôi hng dn. Và tôi xét thy sut hai mi nm làm báo, tôi cha h "nói láo n tin" bao gi. Mc dù vit vn nuôi con, nhng tôi không chiu theo vài ông ch báo vit theo th hiu xu ca mt s c gi ca báo nào ó. Mà tôi ch vit theo lng tâm, mc ích xây dng luân lý và trau di o c con ngi. Vì tôi quan nim mình phi làm nh vy thì các con ca mình sau này mi nên ngi tt và có ích cho xã hi. - Tha bà, bà thng vit vào lúc nào trong ngày? Vit luôn vào máy ánh ch hay vit tay? Bà có thói quen gì trong khi vit? - Tôi thng vit bng bút Bic mc màu en, vit trên giy báo ã in mt mt. Tôi thng ghé tòa son mi sáng, vào thng nhà in ly t rut ã in trang 2 và 3, coi li feuilleton ca mình ã n âu. Nu hôm nào ngi n loát trng (chef typo) cho bit bài ca tôi ã ht, phi a thêm, tôi lin ngi vào bàn ti phòng sp ch, vit ni theo on tiu thuyt hôm trc, a lin th kp sp ch, lên khuôn. - Tha bà, còn khi vit nhà? - Sau ba cm ti, tôi vit t mi chín gi n khong hai mi gi cho nhng on tip theo on trc, và tr li th ca mc G Ri T Lòng kp a cho các báo sáng hôm sau. Cng có hôm, báo nào nh vit truyn ngn chng hn, thì tôi cng vit lin mt mch ­ sau khi xong các bài nói trên ­ n hai, ba gi sáng cho xong. ôi lúc vì quá mt, tôi phi xp li ti hôm sau mi hoàn tt... - Tha bà, nhng lúc ang vit mà mt hng, bà gi hng nh th nào vit tip? - Vn gi hng vit tip ít khi xy ra vi tôi. Bi vì, nu vit ti nhà thì tôi va dy my a con nh hc, va tho thc n cho a ln i ch, va vit vn... thì âu có th vit theo cm hng c! Vit vn i vi tôi by gi ã tr thành chuyên nghip ri. - Trong hoàn cnh bn rn nh vy mà bà vit tiu thuyt cho nhiu báo mt lúc, có khi nào nhân vt truyn này nhy qua truyn kia không? - Tôi luôn lp sn dàn bài, tóm lc ct truyn, phân chng và ghi chi tit tng chng, nh hình nhân vt... cho mi truyn. Trc khi vit tip cho báo nào, tôi luôn xem li dàn bài này, nh vy không bao gi ln ln ct truyn, hoc nhân vt truyn này qua truyn n. Nói cho úng, tôi nh ngh vit vn mà ln hi nuôi c chín a con, a nào cng vào i hc. - Bà vit nhiu tiu thuyt ng lot cho các t báo, tài và cht liu bà ly âu mà phong phú quá vy?

- Tôi c hng di sn phong phú v trí nh và tâm hn vn th ca cha tôi. Bt ngun t cn bn ó, n nhng ngày hc Hu, ri nhng ngày theo cha n nhng nhim s nh Tam Quan (Bình nh), ni có rng da bt ngàn, non xanh nc bic phong cnh rt nên th; và ni có s sinh hot xô b náo nhit ngày êm nh Sài Gòn. Ri vi nhng iu mt thy tai nghe, tôi còn cht lc thêm qua nhng câu chuyn tâm tình ca bn c. Khi vit báo, tôi li cht lc qua tâm s ca hc sinh trong các lp hc. Và qua mc G Ri T Lòng vi mc Tâm Tình Ci M, ó là hai ngun cung ng tài nguyên cho tài và cht liu trong các tác phm ca tôi. - Tha bà, chúng tôi xin vô phép c hi, thu sinh thi ông nhà có góp sc trong sinh k gia ình? Và có giúp bà trong vic vit lách phn nào không? - Có nhiu lm ch! Nhng nhà tôi say mê hot ng chánh tr, li nhun ca nhà tôi lnh vc khác. Riêng trong vic vit lách ca tôi, khi nào tôi vit mà gp nhng danh t Hán vn, hoc nhng in tích, thì nhà tôi ging cho. Thu nh tôi ã c ông ni dy hc ch Hán, sau này nhà tôi có dy nhng tôi bn quá nên không hc. Có th nói cho vui là v chng chúng tôi ví nh hai quyn sách t in ca nhau, chng hn khi tôi cn vn gì v Hán vn hoc v in tích thì có nhà tôi, cng nh khi nhà tôi cn gì v a danh trên th gii thì tôi áp ng. Nhà tôi còn mun dy tôi làm th ng lut và các th loi th khác, nhng tôi không hc, ch không thích làm th, tôi t bit mình không có nng khiu lnh vc y. - By gi bà làm vic nhiu nh vy còn thì gi âu mà gii trí? Xin bà cho bit nhng thú vui ca bà? - Thú tht, tôi ít có thi gian dành cho nhng cuc i gii trí bên ngoài. Ban ngày thì ngoài công vic vit báo, tôi còn dy Pháp vn và Vit vn cho các trng nh tôi ã k. Tôi còn làm Tng th ký Hi ph n Vit Nam (thi Ngô ình Dim, lúc bà Bút Trà là Hi trng), có chân trong BCH Hi bo v luân lý, và tham gia BCH các Hi ph huynh hc sinh nhng trng có con tôi theo hc nh Võ Trng Ton, Gia Long, Lê Vn Duyt, Pétrus Ký... By gi, sau nhng tit dy hoc nhng bui hp, tôi phi nhào lên taxi chy cho kp gi, tôi ngh cng gn ging nh hin nay nhng danh cha chy show n các t im ca nhc cho kp gi hát vy. - Trong ba cm hng ngày bà thng n nhng món gì? - Hi nh, lúc còn à Nng, m tôi cho n món gì thì khi ra i và cho mãi n bây gi tôi vn n các món ó. Mà cha m tôi n ung rt gin d, cn bn là cá bin nu ngót theo kiu à Nng, cá chiên gim nc mm ti t, n vi rau luc, và món n thng ba ca chúng tôi là món cá kho mn. - Còn nhng ngày gia ình bà sng Sài Gòn, thì các món n và gi gic nhng ba cm hng ngày nh th nào? - Tôi cng n ung theo thói quen ca m tôi ã cho tôi n thu nh, cho nên tôi ít n cá ng và các món l nh ch, ln... dù tôi bit là cng rt ngon. Tôi ch n ngàyba ba: Sáng im tâm cháo trng hay là xôi nhà nu, ri i dy hc hoc n các tòa báo. Tra và ti n hai ba na. Tôi rt ít n quà gia nhng ba cm. Dù có ai biu món n gì, hoc bánh, trái cây, tôi cng dành ch dn cho c nhà n sau hai ba cm chính. - Bà có thích n nhng món c truyn ca Hi An nh Cao lâu, và mì Qung ca à Nng không? - A, món Cao lâu! Hi nh, sáng ch nht nào tôi cng i n vi cha tôi. Vì by gi bà ni tôi Hi An cho nên h chiu th by tan s là cha con tôi lên thuyn xuôi v Hi An. chi vi bà n chiu ch nht li theo thuyn tr v à Nng sáng th hai tôi i hc, cha tôi i làm. Nhng hin nay tôi b bnh tim mch, bác s bt n kiêng các cht béo, nên tôi không dám n món Cao lâu và mì Qung na, vì món nào cng có nhiu m quá. - Tha bà, thi gian gn ây bà có c tác phm ca các nhà vn tr không? Nu có, xin bà cho bit cm tng ra sao? - Ngoài vic dy hc và vit vn, tôi còn hai am mê na, ó là an len và c sách. H rnh tay là tôi an, hoc gp c cun sách nào thích là tôi c mi mit cho ht mi chu buông, nhiu cun tôi c n bn , nm lt, có cun tôi c say sa mt lèo n gn sáng. Vì mê c sách, cho nên các b kim hip ca Kim Dung tôi u có , nhng âu dám c, bi s không dt c làm vic khác, mãi sau này ngh vit tôi mi c ht toàn b sách ông ta. - Còn các nhà vn tr hin nay, tha bà? - Gn ây tôi cng c các nhà vn tr, tôi nhn thy các cây bút tr bây gi ã cht lc c nhiu khía cnh ca cuc sng th hin vào tác phm, nh môi trng rng và a dng. Li na các bn tr còn có iu kin i li nhiu ni trong nc và ngoài nc, c tip cn vi muôn mt ca cuc sng hin nay,

có th nói i sng ca các bn tr hôm nay phong phú hn thi chúng tôi trc kia nhiu lm. - Bà có th cho bit vài nhà vn tr c bà a thích qua tác phm? - Nu ch nói thích n thun, thì tôi thích c nhiu cây bút tr. Nh v th, tôi thích th Trung Quân, T K Tng và Nguyn Duy. Nhà th Nguyn Duy khi i Thy in v, có bài th nói v các thiu n nc y tm nng. Li th dí dm có nhiu t mi, nh nhàng mà súc tích, d cm nhn. Cng nh nhng cây bút hàm tiu trong báo Mc Tím vit rt dí dm, ti tn và khá hn nhiên. Còn vn thì tôi thích c tác phm ca nhng cây bút ang lên nh Nguyn Nht Ánh, Lý Lan, Nguyn Th Minh Ngc... Vn phong các bntr y gãy gn, s dng nhng câu ngn nhng sng ng vi nhiu hình nh, rt hóm hnh y cht tr. Riêng v tác phm ca Nguyn Nht Ánh, tôi liên tng n nhà vn André Lichtenberger ca Pháp... - Tha bà, các con ca bà, ngoài nhàvn nhà báo Nguyn ông Thc, có còn anh ch nào ni nghip ca ông nhà và bà không? - Tôi còn mt ngi con trai, anh ca ông Thc, ang sng ngoi quc, cng vit báo. Bây gi anh nhc n ông Thc, làm tôi nh khi nó còn hc cp I, có ln tôi chê nó dt Vit vn, nó nói: "B má tng vit tiu thuyt khó lm sao? Theo con, ch cn thuc hai mi lm mu t là vit c". Tôi bun ci và ngh nó còn nh mà ã nói ln li nh vy, có l sau này nó s vit vn. Mà v sau qu úng nh vy. Sau khi ông Thc i thanh niên xung phong v, nói vi tôi là con s làm báo Tui Tr và vit vn. Tôi hi sao con không chn ngh khác, ch m thy sng vi ngh cm vit làm sao nuôi ni v con. ông Thc tr li vi tôi là: "Con theo ngh báo ca Thy, ngh vn ca M, sau này sng thì nh, cc thì con cng ráng chu!". - Ri bà tr li sao, tha bà? - Tôi nghe con nói vy, ch bit im lng vì xúc ng và làm thinh luôn ch còn bit nói gì na? - Tha bà, nhà báo Hng Tiêu cng là nhà th ng lut k cu, chng hay các con ca ông bà có ngi nào ni nghip th, hay ch vit vn làm báo nh Nguyn ông Thc thôi? Bà Tùng Long bo tôi hãy i mt chút, ri bà i vào phòng trong em ra mt tp v có nhiu bài th chép tay, a tôi xem và tr li câu hi ca tôi lúc nãy: - Ch em chúng nó cng có làm rt nhiu th theo th ng lut biu cm v tình yêu thng cha m. Trong tp th này là bài th ch em nó làm trong nhng dp chúc th tôi. Tôi ón tp th chép tay, c lt qua nhiu bài th ca các con bà cm tác chúc tng m trong ngày sinh nht. Tôi chú ý n bài th Lòng con ca Nguyn c Thông (ông Thc) làm theo th tht ngôn t cú, vào dp l sinh nht ca M ngày 1-8-1962, khi y ông Thc mi 11 tui: LÒNG CON T lâu n M quá cao dày Vit báo, làm vn sut tháng ngày Nuôi ám con th n hc Mong con khi kh lúc sau này c gì con có quyn uy Nm c thi gian ch vi i M chúng con còn tr mãi Nhng ri c vng lai tan i Mái tóc en nay ã bc màu ôi môi ti thm có còn âu! Làn da trng mn gi thay th Bng mt làn da kém ng ào. Con mun em ngay mái tóc en Cùng dòng máu nóng ca con tim Thay vào tóc trng, ôi môi héo Và np da nhn ca M hin. Long Nhi ­ Nguyn c Thông

- Tha bà, bà ã ký bút danh Bch Vân cng p, vì sao bà li ký Bà Tùng Long và dùng mãi n bây gi? Bà Tùng Long ci: - Các v nho hc ca chúng ta có câu: "Vân Tùng Long, Phong Tùng H", ngha là mây theo rng, gió theo cp, cho nên thu xa, ngi nào ly bit danh Tùng H thì bit ngi y tên là Phong. Tôi tên Vân cho nên ly bút danh Tùng Long. Và khi ký bút danh này, tôi thy không trùng vi ai, cho nên tôi dùng luôn n nay. - Tha bà, nu vy hai t Tùng Long cng , sao bà còn thêm t Bà phía trc? Bà Tùng Long li ci: - Vì ký bút danh Tùng Long, tôi s c gi hiu lm tôi là àn ông, nên tôi thêm ch Bà vào phân bit. Lúc u tôi ngh là dùng tm mt thi gian, nhng v sau tôi thy cng nhiu ngi dùng t Bà trc bút danh, chng hn nh Bà m Phng. Hi còn tr, bà m Phng thng dùng danh t m Phng n s, và bà Tng Ph cng dùng bút danh Tng Ph n s. Hi y cng có mt bà ông y s xng danh là n s Phan Th Bch Vân, ng thi các v mày râu khi vit bài v phái n, cng ký Hunh Hoa n s, Ngc Lan n s... Riêng tôi, không dám t hào là n s, nên tôi không ký Tùng Long n s. Hn na, trong thi gian tôi còn dy hc Qung Ngãi và khi vào Sài Gòn, tôi có vit bài dy hc mà bây gi gi là giáo án, hoc dch vài bài th Pháp ng báo, tôi cng thng ký bút danh Bà Tùng Long, ch ích cho c gi khi lm tôi là àn ông, ng thi tôi cng ngh rng mình ch là nhà giáo dc, ch không phi nhà vn. Chng hn nh bà Stael và bà Maintenon bên Pháp, lúc nào cng ký bài báo và nhng cun sách ca mình vit v các vn giáo dc các thiu n, là Madame Stael, Madame Maintenon. Ri v sau trong vn hc s Pháp cng ghi bút danh ca các bà y vi t Madame ng trc bút hiu. Còn tôi, trong các mc G Ri và Gii áp, tôi ký Bà Tùng Long là gn gi vi phái n. V li, nh vy các n c gi s tin cy và d bc l tâm tình hn là ch ký Tùng Long, h có th ngh lm tôi là phái nam thì h s ngn ngi khi mun bc l tâm tình. Ch n gin có vy thôi. - Tha bà... Yêu vn chng t thu nh, l nào và ã tht s gác bút? - Cm n anh ã rt hiu tôi. Tht s thì hin nay hàng ngày tôi vn vit, khi thì nhng on hi ký bt, khi li là nhng cm xúc bt cht trc nhng s vic xy n hàng ngày, nhng con ngi va gp g... Cng có khi ó là mt on vn tôi vit v mt ngi bn, mt a cháu... Vit là nim vui ln nht i tôi. TÁC PHM CA BÀ TÙNG LONG Ã XUT BN: 1. LU TNH MNG, tiu thuyt, NXB Hunh Vn, 1956 2. TÌNH DUYÊN, tiu thuyt, NXB Tn Phát, 1956 3. NGÀY MAI TI SÁNG, truyn nhi ng, NXB Sng Mi, 1957 4. ÁI TÌNH VÀ DANH D, tiu thuyt, NXB Bình Minh, 1957 5. CHÚA TIN CHÚA BC, tiu thuyt, NXB Hunh Vn, 1957 6. CÒN VNG T LÒNG, tiu thuyt, NXB Tn Phát, 1957 7. GIANG SAN NHÀ CHNG, tiu thuyt, NXB Bình Minh, 1957 8. HAI TR ÁNH GIÀY, Truyn nhi ng, NXB Sng Mi, 1957 9. HOA T MUI, tiu thuyt, NXB Tn Phát, 1957 10. M CHNG NÀNG DÂU, tiu thuyt, NXB Rng ông, 1957 11. NH LAN, tiu thuyt, NXB Rng ông, 1957 12. MT NGI CH, truyn nhi ng, NXB Sng Mi, 1957 13. TM LÒNG BÁC ÁI, truyn nhi ng, NXB ng Nai, 1957 14. V LN V BÉ, tiu thuyt, NXB Tn Phát, 1957 15. TÌNH VN DM, tiu thuyt, NXB Rng ông, 1958 16. TÌNH VÀ NGHA, tiu thuyt, NXB Rng ông, 1958 17. V HIN, tiu thuyt, NXB Rng ông, 1958 18. TRÊN I THÔNG, tiu thuyt, NXB Hng Nam, 1963 19. CON NG HNH PHÚC, tiu thuyt, NXB Th K, 1963 20. GIÒNG I, tiu thuyt, NXB Tia Sáng, 1966 21. AI LÀ M, tiu thuyt, NXB Trung Thành, 1967 22. BÊN SUI CHI LAN, tiu thuyt, NXB Th K, 1967 23. BIT TH M KHANH, tiu thuyt, NXB Trung Thành, 1967 24. CHN Á TH VÀNG, tiu thuyt, NXB Trung Thành, 1967 25. DUYÊN LÀNH, tiu thuyt, NXB p, 1967 26. GIA CN SÓNG GIÓ, tiu thuyt, NXB Kim L, 1967 27. MT BÓNG NGI, tiu thuyt, NXB Trung Thành, 1967 28. NHNG PHÚT CHIA LY, tp truyn ngn, NXB Thiên T, 1967 29. TÌNH CÂM, tiu thuyt, NXB Hng Hng, 1967

30. T DI CHÚC, tiu thuyt, NXB Trung Thành, 1967 31. CON NG MT CHIU, tiu thuyt, NXB Trung Thành, 1969 32. NGUI XA Ã V, tiu thuyt, NXB Th K, 1972... NHNG SÁCH TÁI BN VÀ IN MI SAU NM 1975: 33. BÓNG NGI XA, tiu thuyt (tái bn), NXB Vn Ngh TP.HCM, 1989 34. MT LN LM L, tiu thuyt, NXB Tin Giang, 1989 35. MI HAI BN NC, tiu thuyt, NXB Sông Bé, 1989 36. NG T T NI, tiu thuyt, NXB Tin Giang, 1990 37. TNH GIC TÌNH SI, tiu thuyt, NXB Tin Giang, 1990 38. CH MT LN YÊU, tiu thuyt, NXB Tin Giang, 1990 39. NNG GÁNH ÂN TÌNH, tiu thuyt, NXB Tin Giang, 1990 40. HA HN, tiu thuyt, NXB Tin Giang, 1990 41. NGI XA Ã V, tiu thuyt (tái bn), NXB Mi Cà Mau, 1990 42. CON NG HNH PHÚC, tiu thuyt (tái bn), NXB Kiên Giang, 1990 43. TÌM V BN THNG, tiu thuyt, NXB ng Nai, 1990 44. DUYÊN TÌNH LC BN, tiu thuyt, NXB Sông Bé, 1990 45. NO V TÌNH YÊU, tiu thuyt, NXB Bình nh, 1990 46. BÊN SUI CHI LAN, tiu thuyt (tái bn), NXB Ngh Tnh, 1991 47. AI N ÉP DUYÊN, tiu thuyt, NXB Qung Ngãi, 1991 48. LU TNH MNG, tiu thuyt, NXB Qung Ngãi, 1991 49. M CHNG NÀNG DÂU, tiu thuyt (tái bn), NXB Qung Ngãi, 1991 50. I CON GÁI, tiu thuyt, NXB Qung Ngãi, 1991

Information

http://vietmessenger.com/books/?cat=hoiky&title=hoikybatunglong

105 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

671616