Read vuaduytan-wiki.pdf text version

DUY TÂN

Bách khoa toàn th m Wikipedia

Duy Tân Hoàng Vit Nam Vua nhà Nguyn Tr vì 5 tháng 9, 1907 - 6 tháng 5, 1916 Tin nhim Thành Thái K nhim Khi nh V Hu du Tên húy Nguyn Phúc Vnh San Niên hiu Duy Tân: 1907 - 1916 Triu i Nhà Nguyn Hoàng gia ca ng àn cung Thân ph Thành Thái Thân mu Nguyn Th nh Sinh 19 tháng 9, 1900 Hu, Vit Nam Mt 26 tháng 12, 1945 Cng hoà Trung Phi An táng Lng Dc c

1|Trang

Vua Duy Tân (ch Hán: ; 1900 ­ 1945) là v vua th 11 ca nhà Nguyn ( ngôi t 1907 ti 1916) sau vua Thành Thái. Khi vua cha b thc dân Pháp lu ày, ông c ngi Pháp a lên ngôi khi còn th u. Tuy nhiên, ông dn dn khng nh thái bt hp tác vi Pháp. Nm 1916, bí mt liên lc vi các lãnh t Vit Nam Quang Phc Hi nh Thái Phiên, Trn Cao Vân, ông d nh khi ngha. D nh tht bi và Duy Tân b bt ngày ngày 6 tháng 5 và n ngày 3 tháng 11 nm 1916 ông b em an trí trên o o Réunion n Dng. Trong Th chin th hai (1939 - 1945) ông gia nhp quân ng Minh chng phát xít c. Ngày 26 tháng 12 nm 1945, ông mt vì tai nn máy bay Cng hoà Trung Phi, hng dng 45 tui Ngày 24 tháng 4 nm 1987, thi hài ông c a t o Réunion v Vit Nam, ri a v an táng ti An Lng, Hu cnh lng m vua cha Thành Thái.

Xut thân

Vua Duy Tân tên húy là Nguyn Phúc Vnh San (), còn có tên là Nguyn Phúc Hong (), sinh ngày 26 tháng 8 nm Canh Tý, tc 19 tháng 9 nm 1900[1]. Ông là con th 5 ca vua Thành Thái và bà hoàng phi Nguyn Th nh. Vua Thành Thái có nhiu con trai, áng l phi chn ngi con trng k v, nhng ngi Pháp s mt v vua trng thành khó sai khin nên h mun tìm chn mt ngi nh tui. Khi Khâm s Fernand Ernest Lévecque cm danh sách các hoàng t con vua Thành Thái vào hoàng cung chn vua, lúc im danh thì thiu mt Vnh San. Triu ình cho ngi i tìm thì thy Vnh San ang chi ùa, mt mày lem luc. Không kp a v nhà tm ra, Vnh San ra trình din quan Pháp. Ngi Pháp trông thy ng ý ngay vì h thy Vnh San có v nhút nhát và n n. Triu ình thy vua quá nh nên xin tng thêm mt tui thành 8. H cng t niên hiu cho Vnh San là Duy Tân, nh mun hng ti s nghip không thành ca vua Thành Thái. nh chp vua Duy Tân nm 1907.

Cai tr

Lên ngôi Ngày 5 tháng 9 nm 1907, Vnh San lên ngôi ly niên hiu là Duy Tân. Và ch mt ngày sau l ng c, Duy Tân ã i khác. Mt nhà báo Pháp ã thut li: "...Un jour de trône a complètement changé la figure d'un enfant de 8 ans" (Mt ngày lên ngai vàng ã thay i hoàn toàn b mt ca cu bé lên tám) kim soát vua Duy Tân, ngi Pháp cho lp mt ph chính gm sáu i thn là Tôn Tht Hân, Nguyn Hu Bài, Hunh Côn, Miên Lch, Lê Trinh và Cao Xuân Dc cai tr Vit Nam di s iu khin ca Khâm s Pháp. Mt tin s sinh hc là Ebérhard c a n dy hc cho vua Duy Tân, theo nhiu ngi thì ó ch là hành ng kim soát.

2|Trang

Khong nm 1912, Khâm s Georges Marie Joseph Mahé m mt chin dch tìm vàng ráo rit. Mahé ly tng vàng úc t thi chúa Minh Nguyn Phúc Chu trên tháp Phc Duyên chùa Thiên M, ào lng Vua T c và ào xi lung tung trong i Ni tìm vàng. Vua Duy Tân phn i quyt lit nhng hành ng thô bo ó, nhng Mahé vn làm ng. Duy Tân ra lnh óng ca cung không tip ai. Toà Khâm s Pháp làm áp lc vi nhà vua thì Duy Tân e a s tuyt giao vi các nhà ng cc Hu lúc by gi. Cui cùng Toàn quyn Albert Pierre Sarraut t Hà Ni phi vào gii quyt vua Duy Tân mi cho m Hoàng thành. nh Vua Duy Tân ngày 5 tháng 9 nm 1907 Nm vua Duy Tân 13 tui, ông xem li nhng hip c mà hai nc Vit-Pháp ã ký. Nhà vua cm thy vic thi hành ca hip c y không úng vi nhng iu kin mà hai bên ã ký kt vi nhau nên mt hôm gia triu ình, nhà vua t ý mun c ông Nguyn Hu Bài là ngi gii ting Pháp sang Pháp yêu cu duyt li hip c ký nm 1884 (Patenôtre). Nhng c triu ình không ai dám nhn chuyn i ó. Nm 15 tui, vua Duy Tân ã triu tp c sáu ông i thn trong Ph chính, bt buc các v phi ký vào biên bn ích thân vua s cm qua trình vi toà Khâm S nhng các i thn s ngi Pháp gin s kim chuyn nên t chi không ký và phi xin yt kin bà Thái hu nh bà can gián nhà vua. T ó không nhng nhà vua có ác cm vi thc dân Pháp mà còn ác cm vi Triu ình. D nh khi ngha vi Vit Nam Quang Phc Hi Vit Nam Quang Phc Hi c Phan Bi Châu thành lp t 1912. Bit c vua Duy Tân là ngi yêu nc chng Pháp nên Vit Nam Quang Phc Hi quyt nh móc ni. Hai lãnh o ca hi là Trn Cao Vân và Thái Phiên b tin vn ng ngi tài x riêng ca vua Duy Tân xin thôi vic. Thay vào ó là Phm Hu Khánh, mt thành viên ca hi. Hình Trn Cao Vân (1866 - 1916) - mt trong nhng lãnh t ca Vit Nam Quang Phc Hi Tháng 4 nm 1916, khi vua Duy Tân ra bãi tm Ca Tùng ngh mát, Phm Hu Khánh có a cho vua mt bc th ca hai lãnh t Trn Cao Vân và Thái Phiên. Duy Tân c th và mun gp hai ngi này. Ngày hôm sau, ba ngi cùng n câu cá Hu h, vua Duy Tân ng ý cùng tham gia khi ngha. Khi ngha d nh c t chc vào 1 gi sáng ngày 3 tháng 5. Nhng cui tháng 4, mt thành viên ca Vit Nam Quang Phc Hi Qung Ngãi là Võ An ã làm l tin. Chiu ngày 2 tháng 5, thc dân Pháp ra lnh thu súng các tri lính ngi Vit ct vào kho và cm tri không cho mt ngi lính Vit nào ra ngoài.

3|Trang

nh Duy Tân ( gia) và các bn êm 2 tháng 5, Trn Cao Vân và Thái Phiên a thuyn n bn Thng Bc ón vua Duy Tân. Nhà vua ci trang theo li thng dân i cùng hai ngi h v là Tôn Thái và Nguyn Quang Siêu. H ti làng Hà Trung, lên nhà mt hi viên Vit Nam Quang Phc hi ch gi phát lnh bng súng thn công Hu. Nhng ch n ba gi sáng vn không nghe hiu lnh, bit ã tht bi, Trn Cao Vân và Thái Phiên nh a vua Duy Tân ti vùng Qung Nam, Qung Ngãi. Sáng ngày 6 tháng 5 nm 1916, h b bt. Khâm s ti Hu và Toàn quyn thuyt phc vua Duy Tân tr li ngai vàng nhng ông không ng ý: "Các ngài mun bt buc tôi phi làm vua nc Nam, thì hãy coi tôi nh là mt ông vua ã trng thành và có quyn t do hành ng, nht là quyn t do trao i tin tc và ý kin vi chính ph Pháp." Pháp bt Triu ình Hu phi x, Thng th b Hc H c Trung c y nhim tho bn án. Trn Cao Vân khi ó b giam trong ngc, nh c ngi a tin cho H c Trung xin c lãnh ht ti và xin tha cho vua. H c Trung làm án ht ti cho 4 ngi Thái Phiên, Trn Cao Vân, Tôn Tht và Nguyn Quang Siêu. Bn ngi b chém u An Hòa. Vua Duy Tân b ày i o La Réunion n Dng cùng vi vua cha Thành Thái vào nm 1916.

Lu ày

Sang o La Réunion Ngày 3 tháng 11 nm 1916, gia ình vua Thành Thái và Duy Tân lên tàu Guadiana Cap Saint-Jacques. n ngày 20 tháng 11 h ti bn Pointe de Galets o La Réunion lúc 7 gi ri sáng. Ti ây, t chi mt bit th sang trng ngi Pháp dành cho, gia ình cu hoàng sng trong mt cn nhà thuê li mt ngi dân thành ph SaintDenis. nh cu hoàng Duy Tân nghe radio nhà riêng, Saint-Denis, La Réunion Duy Tân bt bình vi cha Thành Thái vì không hp tính tình, ông ct t liên lc vi gia ình. Duy Tân ghi tên hc v vô tuyn in và m tim Radio - Laboratoire bán hàng sa cha máy. ng thi, ông thi tú tài trng trung hc Leconte de Lisle và hc thêm ngoi ng, lut hc. Duy Tân ít quan h vi ngi Pháp, ch giao du vi mt nhóm bn bè. Ông tham gia hi yêu nhc, hc ci nga và thng nhiu cuc ua. Cu hoàng Duy Tân còn vit

4|Trang

nhiu bài và th ng trong nhng t báo Le Peuple (Dân chúng), Le Progrès (Tin b) di bit hiu Georges Dry. Bài Variations sur une lyre briée (Nhng bin tu ca mt cây àn lia gãy v) c gii nht vn chng ca Vin Hàn lâm Khoa hc và Vn chng La Réunion nm 1924. Duy Tân còn là hi viên ca Hi Tam im, Franc-Macon và Hi a phng bo v Nhân quyn và quyn Công dân. nh cu hoàng Duy Tân em cp bc s quan quân i Pháp Trong bài Destin tragique d'un Empereur d'Annam: Vnh San - Duy Tân ng trong Revue France-Asie, nm 1970, tác gi E.P Thébault, mt bn thân ca Duy Tân, ghi rng: ch mt ln ­ mt ln mà thôi ­ trong bc th ngày 5 tháng 6 nm 1936 gi cho Marius Moutet, Tng trng B Thuc a Pháp, Duy Tân gi li cuc bin ng 1916 và nói v vai trò ca ông trong v y xin phép qua trú ng bên Pháp". Trong nhiu bc th khác gi cho Chính ph Pháp t 1936 cho n 1940, xin phc v trong Quân i Pháp, ông không ng n v mu lon ti Vit Nam. Tt c n u b bác vì B Thuc a phê trong t lý lch cá nhân ca Duy Tân (c gii mt sau này): "...parait difficile à acheter, extrêmement indépendant...intrigue pour quitter la Réunion et rétablissement trône d'Annam..." (Có v khó mua chuc, rt c lp, mu ri khi o La Réunion tái lp ngôi báu An Nam...). Tham gia Quân i Pháp Ngày 18 tháng 6 nm 1940, Charles de Gaulle kêu gi chng c quc xã. S vic nc Pháp bi trn trong Chin tranh th gii th hai, u hàng phát xít c và sau ó lc lng kháng chin Pháp hi ngoi do De Gaulle ng u c thành lp Anh tr v tái chim t Pháp ã có tác ng rt ln n t tng, tình cm ca Cu hoàng. Ông xem De Gaulle là thn tng, là hình mu cho hot ng cu nc ca mình. Tuy "nc Pháp t do" và nc Pháp thc dân mà ông chng i u là mt nc Pháp, Duy Tân hng ng và bng ài vô tuyn in, ông ã thu thp tin tc bên ngoài chuyn cho Lc lng kháng chin t do Pháp. V vic b, ông b nhà cm quyn La Réunion (lúc ó theo Chính ph Vichy) câu lu sáu tun. Sau ó, ông phc v ba tháng vi cp bc h s vô tuyn trong phe kháng chin ca tng Legentilhomme và i tá Alain de Boissieu. B gii ng vì lý do sc kho, Duy Tân nh thng c La Réunion là Capagory can thip cho ông ng vào b binh Pháp di quyn ca tng Catroux vi cp bc binh nhì. Mt thi gian sau ông c thng lên chun úy ri sang châu Âu. Ngày 5 tháng 5 nm 1945, có lnh a chun úy Duy Tân v phòng Quân s ca tng Charles de Gaulle Paris. Duy Tân n Pháp vào tháng 6 nm 1945 thì c ã u hàng ngày 8 tháng 5. Ngày 20 tháng 7 nm 1945, ông c a qua phc v ti B tham mu ca S oàn 9 B binh Thuc i (9ème DIC) óng Forêt Noire, c. Ngày 29 tháng 10 nm 1945, Charles de Gaulle ký mt sc lnh hp thc hoá nhng s thng cp liên tip ca Duy Tân trong Quân i Pháp: thiu uý t 5 tháng 12 nm 1942, trung uý t 5 tháng 12 nm 1943, i uý tháng 12 nm 1944 và thiu tá ngày 25

5|Trang

tháng 9 nm 1945. Tuy nhiên, nhiu ngi cho rng cu hoàng Duy Tân ã b dùng nh mt con bài chính tr trong k hoch mt tái chim ông Dng ca Pháp. Gp Charles de Gaulle và chun b v Vit Nam Ngày 14 tháng 12 nm 1945, Charles de Gaulle tip cu hoàng Duy Tân. Trong tp Hi ký chin tranh, tng de Gaulle ghi: "...Tôi s tip Cu hoàng (Vnh San) và s cùng ông xét xem chúng tôi s làm c nhng gì? ó là mt nhân vt y cng ngh. Mc dù b lu ày ròng rã 30 nm tri, hình nh ca ông không h phai m trong tâm hn ca dân tc Vit Nam." Trong tác phm Histoire du Vit Nam de 1940 à 1952 s gia Philippe de Villers nhn xét: Bo i ã thoái v và b phê bình nghiêm khc. Nhng ln này, ngi c chú ý chính là nhân vt tin nhim, Duy Tân. B lu ày nm lên 16 tui, ông ã u quân vào Không lc Pháp và tham gia các cuc chin u Pháp và c. Ông ã trình bày chính kin vi Chính ph Pháp và vi mt trung uý ca Quân oàn I sp qua ông Dng là ông Bousquet, cu chánh vn phòng ca Tng trng Abel Bonnard. Mt bn thân ca Duy Tân là E.P Thébault k li trong bài Destin tragique d'un Empereur d'Annam: Vnh San - Duy Tân: Tr li Paris ngày 16 tháng 12 nm 1945, tôi thy Ngài mc mt b nhà binh rt p, có gn bn lon. Bây gi Ngài tr khách sn Louvres, trc hý vin Pháp. Ngài nói: "Nh vy là xong ri, quyt nh ri! Chính ph Pháp s t tôi li trên ngôi Hoàng Vit Nam. Tng De Gaulle s theo tôi tr v bên ó (Vit Nam) vào nhng ngày u tháng 3 (1946)." T nay ti ó, ngi ta s chun b d lun ca Pháp cng nh quc t và ông Dng. V li, cng còn cn phi d tho các bn tho c gia hai chính ph na. Trong hi ký Bên giòng lch s Vit Nam 1940-1975, linh mc Cao Vn Lun ghi li rng mùa ông 1944 và u nm 1945, cùng vi mt s du hc sinh Vit và Vit kiu, ông có tip xúc ba ln vi Duy Tân Paris. Ln u, cu hoàng gii thích: "Ngi Pháp ang cn s hp tác ca chúng ta tái chim ông Dng. H có th chp nhn cho ta thành mt quc gia t tr trong Liên Hip Pháp. iu ó không trái vi quyn li quc gia. Dn dà chúng ta òi thêm quyn hành. Chúng ta bit làm gì hn trc binh lc hùng hu ca Pháp và hu thun ca ng minh Tây phng? Chúng ta ã thy nhng gng chng Pháp và tôi ây là nn nhân ca mt li chng nóng ny vng v. Ri t nc chúng ta phi chu mt cnh chin tranh tàn khc mà kt qu cha bit là thng hay bi." Duy Tân ã tng tâm s: "Riêng v phn tôi, lòng yêu quê hng Vit Nam không cho phép tôi ng ca cho mt cuc tranh chp ni b nào. iu mà tôi mong mun là tt c các con dân Vit Nam ý thc c rng h là mt quc gia và ý thc y s thc y h dng lên mt nc Vit nam xng áng là quc gia. Tôi tng rng tôi s làm tròn bn phn ca mt công dân Vit Nam khi nào mà tôi làm cho nhng ngi nông dân Lng Sn, Hu, Cà Mau ý thc c tình huynh ca h. Ngha hp qun y c thc hin di bt c ch nào : cng sn, xã hi ch ngha, bo hoàng hay quân ch, iu ó không quan trng, iu quan trng là phi cu dân tc Vit Nam khi cái ha phân chia.[2] "

6|Trang

T nn Ngày 24 tháng 12 nm 1945, Duy Tân ly phi c Lockheed C-60 ca Pháp ct cánh t Bourget, Paris tr v La Réunion thm gia ình trc khi thi hành s mng mi. Lúc 13 gi 50, phi c ri Fort Lami bay n Bangui, trm k tip. Ngày 26 tháng 12 nm 1945, khong 18 gi 30 GMT, máy bay rt gn làng Bassako, thuc phân khu M'Baiki, Cng hoà Trung Phi. Tt c phi hành oàn u thit mng, gm có mt thiu tá hoa tiêu, hai trung uý ph tá, hai quân nhân trong ó có cu hoàng Vnh San và bn thng dân. Theo nhiu ngi ây có th là mt v mu sát. Vic vua Duy Tân tr li Vit Nam s gây khó khn cho Anh trong vic trao tr các thuc a. Cng trong Destin tragique d'un Empereur d'Annam, E.P Thébault vit: Ngày 17 tháng 12 nm 1945 ­ mi hôm trc khi t nn ­ Duy Tân có linh cm tính mng ông b e do. Khi c hai i ngang ­ ln chót ­ vn Tuileries, cu hoàng nm tay Thébault nói: "Anh bn già Thébault ca tôi i! Có cái gì báo vi tôi rng tôi s không tr vì. Anh bit không, nc Anh chng li vic tôi tr v Vit Nam. H ngh tng tôi 30 triu quan nu tôi b ý nh y. Ngày 28 tháng 3 nm 1987, hài ct ca vua Duy Tân c gia ình a t M'Baiki, Trung Phi v Paris làm l cu siêu ti Vin Quc t Pht hc Vincennes và sau ó a v an táng ti An Lng, Hu, cnh ni an ngh ca vua cha Thành Thái, vào ngày 6 tháng 4 nm 1987. Ngày 5 tháng 12 nm 1992, thành ph Saint-Denis o La Réunion khánh thành mt i l mang tên ông: i l Vnh San. Giai thoi 1 ln nhà vua thiu niên t bãi tm Ca Tùng lên (hàng nm ông hay ra ây ngh mát), tay chân dính cát. Th v bng chu nc cho vua ra. Duy Tân va ra va hi: "Khi tay bn thì ly nc mà ra, khi nc bn thì ly chi mà ra ?" "Nc bn thì phi tìm cách tr kh nhng cht ngoi lai ln vào trong ó, hiu không ?" Ngi th v cha bit tr li ra sao thì vua Duy Tân nói tip :

1 ln khác vua Duy Tân ra ngi câu cá trc bn Phu Vn Lâu. Thng th Nguyn Hu Bài cùng i. Mãi không thy con cá nào cn câu, v hoàng tr bèn ra câu i: Ngi trên nc không ngn c nc, trót buông câu nên l phi ln. Ngh vic i mà ngán cho i, ành nhm mt n âu hay ó. Sau khi ngh ngi mt lúc, Thng th Nguyn Hu Bài ngh ngi ri i li: Nghe n Duy Tân phê Nguyn Hu Bài là ngi cam chu trc s mng. Nhà vua còn bo: "Theo ý trm, sng nh th bun lm. Phi có ý chí vt gian khó thì cuc sng mi có ý ngha."

7|Trang

Gia quyn Khi sang o La Réunion, Duy Tân có em theo Hoàng phi Mai Th Vàng, nhng c 2 nm bà xin v Vit Nam vì không chu c khí hu ó. Thi gian La Réunion, ông có chung sng vi 3 ngi v ngoài giá thú, vì Hoàng phi Mai Th Vàng t chi ly hôn. Nhng ngi con ca ông vi các bà v gc châu Âu u mang h m và c ra ti theo l nghi Công giáo. Mt tài liu vit các con ông u không nói c ting Vit và có ít quan h vi cu hoàng Thành Thái. Duy Tân cng không khuyn khích các con hc ting Vit và tìm hiu v Vit Nam. n nm 1946, toà án thành ph Saint-Denis ng ý cho các con ca Duy Tân mang h ông. Andrée Maillot và Armand Viale vn gi h c ca mình. 5 ngi Suzy, Georges, Claude, Roger và Andrée i thành Georges Vnh San, Claude Vnh San v.v... Các bà v và con cái: 1 - Bà Mai Th Vàng, nht giai phi, kt hôn ngày 16 tháng 1 nm 1916. Khi i lu ày theo chng bà có mang 3 tháng và b sy thai. Nm 1925, cu hoàng có gi cho Hi ng hoàng tc mt bc th kèm n li d và xin Hi ng hoàng tc chng nhn bà Vàng i ly chng khác (lúc này bà 27 tui). Nhng bà Vàng mt lòng th tit cho n cui i (bà th 75 tui) và thng ngâm: Gìn vàng gi ngc cho hay Cho ành lòng k chân mây cui tri. hay á dù nát, "Vàng" chng phai T sinh vn gi ly li t sinh. 2 - Bà Marie Anne Viale, sinh nm 1890. Có mt con trai: Armand Viale sinh 1919. 3 - Bà Fermande Antier sinh nm 1913. Có tám ngi con, 4 trai 4 gái u mang h Antier: Thérèse sinh 1928 Suzy sinh 1929 Solange sinh 1930 Georges sinh 1933 Yves Claude sinh 1934 Roger sinh 1938 Ginette sinh 1940 ...

4 - Bà Ernestine Maillot sinh nm 1924. Có mt con gái: Andrée Maillot sinh 1945. Trong các hoàng t ca vua Duy Tân có hoàng t Bo Vang (tên y là Yves Claude Vnh San, sinh ra ti Saint-Denis, o Réunion ngày 8 tháng 4 nm 1934) hin ang sng cùng v ti Nha Trang, Khánh Hòa[1]. Hoàng t Bo Vang ci Jessy Tarby và h có mi con (7 trai và 3 gái): Yves Vnh San, Patrick Vnh San, Johnny Vnh San, Jerry Vnh San, Thierry Vnh San, Stéphanie Vnh San, Cyril Vnh San, Didier Vnh San, Marie-Claude Vnh San, Marilyn Vnh San và Doris Vnh San [2]. Vào nm 1987, ông a di hài vua cha v Vit Nam an táng ti lng Dc c (ông ni ca Duy Tân) (Xem

8|Trang

hình ti [3]). Cùng vi Hoàng t Bo Thng, ông là lãnh o ca i Nam Long tinh Vin[3]. Mc ích ca hi này không liên quan n chính tr Vit Nam và vai trò ca hoàng tc di s lãnh o ca thái t Nguyn Phúc Bo Long là các hot ng nhân o, giáo dc, và vn hóa cho ngi Vit Nam. Chú thích 1. Có tài liu ghi ông sinh 14 tháng 8 nm 1899. 2. Hoàng Trng Thc. H s vua Duy Tân, nhà xut bn Thanh Hng, California, M. 1994. 1. Khánh Ninh, "Chn Nha Trang làm ni li", Báo Khánh Hòa in t, 28 tháng 1 nm 2008. Truy cp 25 tháng 2 nm 2008. 2. Mt phn gia ph dòng h Nguyn Phc (ting Anh) 3. Members of The Imperial Order of the Dragon of Annam Ngun: Bách khoa toàn th m Wikipedia

9|Trang

Information

9 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

371642