Read Microsoft Word - nhphuoc-hviettau[2] text version

CH HÁN VIT (CH VIT GC TÀU NHÓM I)

Nhng ch vit tt s dùng trong bài ny: VN = Vit Nam. TH = Trung Hoa hay Trung Quc; ngi Trung Hoa (còn gi là ngi Hoa), trong sách VN, còn gi là ngi Tu, (Tàu), ngi Hán; ch TH = ch Hán, ch Tàu, ch "nho". HV = HánVit (ging c HV; ch HV = ch ký âm ging HV bng ch quc ng VN, ví d in àm = nói chuyn bng in thoi). Q = Qung ông, ngi Q. TC = Triu Châu, ngi TC còn gi là ngi Tiu. QT = Quan Thoi, cách c ting Hoa ging Bc Kinh. AD = Trc Thiên chúa; BC = Sau Thiên chúa. Khi chúng ta gi nc TH hay ngi TH bng t ng "Tàu" (vit hoa = capital letter) thì ó ch là mt thói quen do lch s mà thôi. Trong vn nói hay trong vn vit, t ng "TH" và "Tàu" thng c dùng ln ln, không h có ý nào khác.

CH HÁN VIT VÀ CH VIT TÀU

Có hai nhóm ch Vit gc Tàu. Nhóm I gm nhng ch Hán Vit (theo vn phm VN l ra phi gi là ch Vit Hán mi úng (nhng chúng ta ã dùng quen ri, nên dùng Hán Vit luôn vy). Ví d: Trit lý, tru tng, in thoi, giao thông. Có hàng chc ngàn ch Vit có gc HV hay bin th t HV. Do ó ch Hán Vit có nh hng sâu rng trong ngôn ng Vit. Nhóm II gm nhng ch Vit Tàu. ó là nhng ch Vit gc Tàu dch âm. Ví d: Há co, tim xâm, hoành thánh (xem phn "Vn dch ngha và dch âm ca ch Hán và Hán Vit" tip theo bài ny). Có nhiu ch Vit Tàu rt thông dng, và cng có mt s ch ch dùng gii hn trong s nhng ngi VN có tip xúc vi ngi Tàu. S ch thuc loi ny ch có vài trm mà thôi. Vì vy ch Vit Tàu có rt ít nh hng trên vn hóa Vit. Nói khác hn, i khái có im khác bit chánh sau ây gia HV và Vit Tàu: Tàu và nhng ngi VN bit ch Hán u có th nói chuyn vi nhau bng cách vit ch Hán (bút àm), nhng không th hiu nhau qua ting nói, vì ngi Tàu không hiu ging HV và ngi Vit không hiu ging Tàu. Vi các ch Vit Tàu thì ngc li. Ví d khi mt ngi VN (dù không bit ch hay ting Tàu) nói lên mt ch Vit Tàu (ging Qung ông) thì ngi Tàu Q "có th" hiu, mc dù hai ngi ó không th "bút àm" c. Khi vào tim Tàu n sáng, mình gi "xíu mi" là ngi "bi" Tàu nhà hàng Tàu hiu ngay mình mun gi món gì. Xíu mi là ting Vit Tàu loi "dch âm", và không phi là ting Hán Vit.

-1-

Chúng tôi xin nói rõ hn mt chút v ch HV và ch Vit trc, sau ó s a ra mt ví d khác v ch Vit Tàu. V ch HV, chúng tôi dùng bài th Trng tng t ca Lng Ý Nng. Bài th ny ca ngi Tàu vit bng ch Hán (Tàu). Các nhà nho (ngi VN bit c ch Hán theo ging HV) ca chúng ta s c bài th ó và dùng mu t VN vit ra 4 câu gia ca bài th ó nh sau (ch m, bên phi): ( ) Quân ti Tng Giang u Thip ti Tng Giang v Tng t bt tng kin ng m Tng Giang thy.

Bn câu trên (bên phi) là 4 câu vit theo ging HV y. Ngi Tàu chánh cng khi nghe chúng ta c 4 câu trên h s không hiu gì c. a s chúng ta u thy có vài ch quen thuc vì ã c dùng nhiu trong ting VN nh: ti, u, thip, thy. Nhng ch có mt s nhng ngi khá ch Hán Vit mi hiu c bn câu trên. Bài th trên c "dch" ra và vit bng ting VN nh sau: Anh u sông Tng Em cui sông Tng Nh nhau, không thy nhau Cùng ung nc sông Tng. Mt khác, "ch Vit Tàu" không phi là ch Hán Vit (HV), tuy rng có vài ch c ging ging HV (vì ging HV hay ging Tàu ngày xa ca ch ó, trùng vi ging Tàu hin ti). Sau ây là ví d v ging c vài ch Vit Tàu ("dch âm") so sánh vi ging HV: Hán Q HV Vit Dách, nht, mt - s mt. Tài xu, i tiu, ln nh = mt loi c bc. Hoành thánh, vân thôn, mây nut = bánh "lá (bng) bt mì" gói nhân tht + nc lèo .

Nói khác i "ch Vit Tàu" hay ch "dch âm" (phiên âm) là nhng ch mà dân ta dùng thng cách c ca ngi Tàu hin ti, và dùng âm ca mu t VN vit li, ging hay gn ging, có khi hi tri i cách c ca Tàu vì không có ging tng ng. Khi ta nói lên ting ó, ngi Tàu "liên h" (có cùng ging nói) có th hiu c.

GING HÁN VIT VÀ CH HÁN VIT (HV)

Ting HV hay ging HV là mt ging c mà các nhà nho (nhng ngi VN bit ch Hán) dùng c ch Hán theo kiu gi là VN. Nói cách khác, ây là "li c ch Hán ca ngi Vit" (5).

-2-

Ngày xa khi cha có ch quc ng (ch dùng mu t La mã ghi âm ting Vit), nhng ngi hc ging Hán Vit ch có cách duy nht là hc thuc lòng cách c nhng thành phn ca mt ch Hán (gi là b) và hc thuc cách c khi ráp các phn y li. K t ngày có ch quc ng, ging Hán Vit c ghi âm bng âm quc ng. Thí d 3 ch Hán , ging HV = tiu huynh . Nói khác hn, ch Hán Vit là ch quc ng ghi âm ging Hán Vit. Ging Hán Vit là mt cách c có h thng rõ ràng theo ging c mà các nhà kho cu gi là ging Trung Hoa i ng bên Tàu, (tc ging nói xa ca ngi Tàu, khong th k th 9 và th 10, gi là ging Trng An. Trng An là a bàn chánh ca dân Tàu i ng). Ai ã có i hc ch Hán theo ging Hán Vit u có cách c ging nhau khi gp cùng mt ch. Nói khác i, ting HV là ting có gc Tàu, nhng là mt ging c riêng ca ngi Vit, mt cách c có h thng rõ ràng nhng ngi Tàu nghe không hiu. Trong sut 10 th k (t nm 111 BC n nm 939 AD), VN sng di s ô h ca ngi Tàu. Tt c vn kin trong hành chánh, lut pháp, vn chng, tôn giáo v.v. VN dùng ch Tàu làm ch chánh thc trong vic giao dch vi TH, và dùng ging HV c ch Tàu. Có l vào thi xa xa ó, dân ta (ngi có hc ch Tàu) và ngi Tàu (nói ging Trng An) hiu nhau qua ting nói. [(iu cn bit là ngi TH có trên trm ging a phng, nhng h u dùng cùng mt loi ch vit. Do ó, tuy không i thoi vi nhau c bng ting nói, h vn hiu nhau qua ch vit mt cách d dàng. Li dùng ch vit giao dch hay nói chuyn bng ch gi là bút àm. Do ó, có thêm mt nhóm VN vào vic "bút àm" là chuyn không có gì xa l vì nhà cm quyn TH không th buc tt c nhng sc dân TH hay nhng nc b TH ô h nói cùng mt th ting.)] VN giành li c nn c lp vào th k th 10. T ó cho n u th k 20, gii có hc ca dân ta vn tip tc dùng ch Tàu và ging c HV ã hc c ca thi xa. Trong 10 th k c lp vi ngi Tàu, gii "có hc" ca dân ta dy hc sinh nhng th h k tip nhng gì ã hc c. Ch vit và ging HV, cách dy HV không có thay i chi nhiu trong 10 th k ny. T u th k 20, khi ch quc ng ca VN (dùng mu t La mã ký âm ting Vit) phát trin, ging HV cng c "ký âm" bng ch quc ng VN. L d nhiên là ngi Tàu chánh hiu, không bit ting Vit và không hc ch Vit không th c và dù có nghe cng không hiu ging HV. Nhng ngi Tàu nào có hc ht chng trình trung hc Vit Nam, vi vn ch Tàu có sn, thì có th dùng ging HV c ch Tàu rt d dàng. Trong lúc ó, t th k th 10 n gi, ting Tàu, t ch vit và ging c ã thay i rt nhiu theo thi gian và hoàn cnh. [(Ngi TH ã phi gánh chu 90 nm ô h ca ngi Mông C (nhà Nguyên) và 267 nm ca ngi Mãn Châu (nhà Thanh)). Tuy vy h vn dùng ch Tàu khi giao dch vi VN. Cho n hin i, ngay c trong nc TH, chuyn "bút àm" vn còn là chuyn quen thuc.)]

-3-

Ging nói Trng An thi nhà ng, càng ngày càng xa ging nói hin i. Nói khác i, ging Hán Vit ca các nhà nho VN càng khác xa vi ging nói ca TH hin i. Nh va nói on trên, vì có quá nhiu ging phng ng nên khi ngi TH giành li c c lp (khi s cai tr ca Mãn Châu) nhà cm quyn TH ra lnh dùng ging "Quan Thoi" (tc ging Bc Kinh) làm ging nói tiêu chuNn trong trng hc và trong hành chánh TH, mc du các phng ng vn tip tc sng ng.

NHNG TH LOI CÓ NHIU CH HÁN VIT

Trong Ngôn Ng Vit Nam Ch HV Chim Phn Ln Trong Các Th Loi Sau ây: ** Các ngành hc mi phát trin theo vn hóa Âu, M, trong khoa hc nhân vn hay khoa hc thc nghim. Thí d các ch: bnh trm ut (tâm lý), hin tng thoái hóa trong a cht, dip lc t (cht xanh trong lá cây), hàn th biu (dng c o nóng lnh) v.v. u là ch HV. ** Nhng ch din t mt iu tru tng nh nhng t ng dùng trong vn chng tôn giáo din t các ý nim trong giáo lý ca tôn giáo, cng nh các phNm trt trong các giáo hi, Pht giáo, Kitô giáo, và các tôn giáo khác ca Vit N am, hu ht là ch Hán Vit. ** Nhng t ng dùng ch nhng c quan, công cng nh t, và nhng chc v trong các c quan ó hu ht là ch HV. Ví d: s công vn, nha kinh t, tng nha tài chánh, b k hoch; tùy phái, giám c, c y trng, tng trng, tng thng. ** Nhng a danh, và nhn danh. Trong mt thi gian dài chúng ta ã chp nhn vic c các a danh và mt s nhân danh ngoi quc bng cách mn nhng t TH ã dùng sn và c theo ging HV. Các hc gi Vit N am có trách nhim dch (c) các a danh qua nhng t (ch) ngi TH ã vit và dùng. L d nhiên nhng bc thc gi ny phi gii ch nho. N ói cách khác, h bit c ch TH bng ging HV. (Xem thêm phn Vn dùng ch HV phiên dch ting ngoi quc qua ch quc ng, tip theo bài ny). Nhiu Ch HV ã Hoàn Toàn Vit Hóa Có mt s ch gi y ging HV, có ch ã c bin i. N ói khác i nhng ch ny ã tr thành ch Vit. Chúng ta dùng nhng ch ny mt cách bình thng, n gin, d dàng và không có ngh gì v ngun gc HV (vì a s chúng ta không bit). Ví d: u, cha, ông, ni, ngoi, v.v. ** Mt s ch ny c c y theo ging HV, và ã c dùng lâu i n ni a s chúng ta không h bit ó là nhng ch có gc HV. Thí d nh các ch: "p (xóm), bch (trình tha), bi (thua), cao (ln), àn (n), u (cha óc), hng, hin, hiu (bit), hình, khách, khao, lang (thy thuc), lão, ma, mt (ngt), ni, ngoi, ngc, phm (li), pht, phn, (mt) phn, phng (hng), qun (áo), quý, suy (yu) nguyn (h), trn (h) v.v. (3) u là ch Hán Vit. N hng ch ch mùa nh "xuân, h, thu, ông" hay ch hng nh "ông, tây, nam, bc", hoc ch con s nh vn, c, triu, v.v. u là ch Hán Vit ã thành ch Vit hoàn toàn. -4-

** Mt s khác là ch bin th ca ch HV, và cng c dùng lâu i, k nh ting Vit thun. Ví d (ch trong ngoc là HV) "bác = anh ca cha (<bá), bc = trng (<bch), chiu = hng i (<triu), dáng (iu) (<dng), ng (= nhà) (<àng); hp tp (<cp tc), hít (hi) (<hp), in (<n), knh (càng) (<kình), khóc (<khp), (tr) li (<lai), loài (<loi), (tm) màn hay mành (<mn), (mt) phen (<phiên), tim (<tâm), gan (<can), nôm hay nm (<nam), (s ) phn (<phn), phi (<ph), qung (kim loi) (<khoáng), qu (gi) (<qu), s (<hãi), tui (<tu), tut hay tut (ra) (<thoát), thim (<thNm) v.v.(3) [(Bn nào mun tìm hiu nhiu hn v nhng ch Vit có gc Hán Vit, hay bin th t ch HV, có th dùng quyn Tm nguyên T in Vit Nam, ca giáo s Lê ngc Tr.)] Quyn sách ny có 2 phân loi: Phân loi "Dn" gm ba phn: a) nhng hiu bit tng quát v ngôn ng và dân tc; b) s mn ch Hán Vit và vn bin "thinh" và "âm" t ging HV sang ging Vit, cng nh vic Vit hóa ch HV; và c) mt vài c im ca ting Vit. Phân loi th nhì gm ba phn: a) N hng "tng ng" ngôn ng gia VN và các dân tc lân bang; b) T nguyên ting Vit (gm chng "ting HV chuyn qua ting Vit", và chng "ting Vit chuyn gc HV"). Và c) Ting mn ngoi ng nh ting Vit gc: Tàu, Pháp, Khmer, n, và Anh v.v. Phn b) T nguyên ting Vit và phn c) N hng ting mn ngoi ng, là hai chng chánh ca quyn Tm nguyên T in Vit N am.)]

NHNG C IM CA CH HÁN VIT

a. Phn ln nhng ch Hán Vit trong câu vn hay câu nói, là nhng "ch ôi" [(hay ch kép (nhân loi, ng nghip, liên danh). Thêm vào còn có mt s ch ba (phi hành gia, quc v khanh, trc thng vn), và ch bn (hàng không mu hm, nguyên t lc cuc, ti cao pháp vin)]. b. Phn ln nhng ch HV n trong câu vn u là nhng ch tht thông dng hay ã c coi nh ch Vit (ã c Vit hóa). Ví d cúi u, ung trà. c. Khi mt ch n HV có mt ch tng ng thun Vit, dân ta thng dùng ch thun Vit. Ví d các ch n nh lâm (rng), mc (cây), tho (c) v.v., không khi nào c dùng trong câu. Chúng ta nói (9):

-5-

"Có nhiu cây trong rng"; chúng ta không nói "có nhiu mc trong lâm"; nói "con bò n c ngoài ng"; nhng không nói "con bò n tho ngoài ng". (N hng cng có trng hp nh câu "trong rng có nhiu loi mc (dùng ngha khác hn ch cây); hoc nói "tôi hãi lm", (mt cách nói thng ngày Bc Vit); hoc "n cm bì, tht nng" (bì = da (heo); hay là mua vàng thì l, mua th thì li (dùng th thay vì t, cho có vn vi ch l, nghe xuôi tai.) d. Chúng ta dùng ch n HV trong mt vài thành ng, in tích. Ví d v thành ng toàn ch HV: "Thiên bt dung gian" (tri không dung tha cho k gian); hoc "t vô a táng" (cht không t chôn). Ví d v thành ng có c ch Vit thun và HV (9): "Ca thiên tr a"; "vào sanh ra t", bán sng bán cht"; "mua vàng thì l, mua th thì li". ("Thiên, a, sanh, t, bán, th" là ch HV; (bán = phân na, ví d "làm vic bán thi gian"). e. Chúng ta dùng mt s ch ôi "ba ri" (mt ch Vit thun ghép vi mt ch Hán Vit). Ví d nông cn (HV nông = cn), n n (HV n = ngu n), s hãi (HV hãi = s), ng l (HV l = ng i). Trong bn ví d trên, mi ch trong "ch ôi" u cùng ngha vi ch th hai. Ví d khác v ting ôi loi "ba ri" khác loi các ch trên: quán ru (quán là HV, ru là Vit thun) (9). f. Chúng ta hoán chuyn th t ca mt s "ch ôi" HV và vn dùng ch cùng mt ngha. Ví d nhng ch tranh u /u tranh; sinh t /t sinh; cao cp/ cp cao; t s/ s t* v.v. (* tht ra nu ã dùng HV thì phi dùng t s mi úng). N goài ra khi có ch Vit và ch HV cùng ngha, chúng ta dùng c hai th: Chúng ta dùng ch Vit theo vn phm Vit (ch nh t ng sau), và ch Hán Vit theo vn phm Trung Hoa (ch nh t ng trc). Ví d khi thì vit theo VN : Tòa Nhà Trng; hoc theo HV: Tòa Bch c (the White House = ni làm vic và là ni c trú trong thi gian ti chc ca Tng thng Hoa K); ví d khác: con nga hay = con tun mã. N ói khác i, tt c nhng ch khác trong trng hp tng t u theo qui lut trên, tr nhng ch c dùng trong trng hp o ngc bên trên. g. Ch Hán Vit không có nhng âm bt u bng mu t "R" vì ch Hán và ting Trung Hoa không có âm "R". Khi dùng âm Hán ghi li nhng ia danh hay nhân danh, ngi Trung Hoa th âm "R" bng âm "L". Ví d h dùng 3 âm sau dây c ch Hungary: = Âm Tàu là Hun ngà lê- = âm Hán Vit là Hung nha* li. (*VN c tri thành gia). Trong ch "dch âm" Hungary = Hung ngà lê-, âm hun ký âm "hung", âm ga ký âm "nga", âm ry ã c ký âm bng âm "lê-". HV cng không có âm bt u bng "ga, g, gâ, và gh" (ch có âm bt u bng "gi" thôi), và không có ph âm nào ng trc nguyên âm "e" và "ua" (5). Ví d các ch âm "ga, g và gâ" và "gh" nh: "gan", "gành" "gánh", gng, gng, gân, gn, gc v.v. u là không phi ch HV (mc du có mt s là bin th ca HV). -6-

Ví d các ch liên h n âm "e" và "ua": Ghe, ghen, ghét, bè, bèn, búa, cua (còng) chua, chùa, he, chèn, de (= i lui, ting Vit gc Pháp), dùa (gom vào), he, hé, hùa, ké, (mt) lé, lùa, mé (sông), mùa, né, nhe, nhè, nhen, quu, que, què, quen, rau, re, rè rè, sau, se, tau (my), the, v.v. hu ht u không phi là ch Hán Vit (mc du mt s có th là HV bin th nh ch "bùa" do ch HV "phù", "cáu" = gin do ch HV "cu" = gây g, ch "ghép" do ch HV "giáp" bin th). h. Ch Hán Vit bt u bng "TR" là mt trng hp c bit. Xin lp li là trong ngôn ng Trung Quc không có âm "R" và âm "TR". Ging Hán Vit cng nh ch HV không có âm "R". Do ó theo suy din thun lý thì ging HV và ch HV không có âm bt u bng "TR". Vy ti sao li có nhng ch Hán Vit bt u bng âm "TR"? Hu ht nhng ch Hán Vit bt u bng ph âm "tr" mà chúng ta dùng, ngi Trung Hoa u c bng âm "ch". Xin xem ví d di ây. Ging Quan thoi (QT) và ging Qung ông (Q) trong ví d di ây là do mt ngi Trung Hoa, bit nói ting Vit nhng không bit vit ch Vit, c dùm và chúng tôi c gng ghi li theo cách c ca ngi y bng âm và ch quc ng. Ông ta c dùm 15 ch Hán ri rác (random) trong s ch thuc vn "tr" trong t in Hán Vit, chúng tôi ghi ra 6 ch sau ây: HV vit Hán vit QT c Q c HV (Bc) c (H) Trn chình chn chn Triu ình cho thnh chìu thình chiu ình Bo trng bào chung bu chùng bo chng Bo tr bu chú bu chò bo ch Trú () chú chua chú Trùng phùng chng phng,chùng phùng, chùng phùng Trong ting nói và ch vit ca ting Vit, mt s ln chúng ta, ngi min Bc và nhng ngi chu nh hng ging nói min Bc, ã chp nhn t lâu nhng ch bt u bng "tr" u c tri ra bng "ch". Ví d vit "em bé ngi trên lng con trâu trng; nhng c là "em bé ngi chên lng con châu chng"; hoc vit "cô kia cô mun trông tri", s c "cô kia cô mun chông chi". [(Chúng ta u bit ging c VN có s khác bit gia "ch = tr" (c tri) và "ch". Ví d "bo ch" (sponsor) và i ch (market), nhng s khác bit ny khó phân bit, và tôi không bit ghi âm quc t, nên không bit phi din t cách nào cho thy s khác bit.)] N h vy có th suy ra theo thun lý là t thu xa xa, các nhà nho ã c nhng ch HV bt u bng "ch", úng nh âm Trung Hoa. N hng khi VN dùng mu t La mã (ch quc ng) trong ch vit, các c theo thói quen VN , dùng "tr" vit (ghi âm) nhng ch có ging "ch". N goài ra, theo hc gi Lê N gc Tr (2) trong 36 t mu ca Trung Hoa có thanh "ch" (nhng không có thanh "tr"). Ví d mà Ông a ra trong phn "thanh ch" là ch "tri = ,

-7-

thuc "thit thng âm" (âm li trên). Trong ví d ny, rõ ràng là âm "ch" c ghi bng âm "tr". Vy phi chng vì lý do "c tri" ca VN mà chúng ta có nhng ch Hán Vit bt u bng ph âm "tr" trong ngôn ng Vit Nam? i. Có nhiu ch Hán Vit ng âm nhng khác ngha (có ngun t nhiu ch Hán vit khác nhau, nhng ging HV thì li ng âm). Mt khác cùng mt ch nhng có nhiu ngha khác nhau, nhng ging HV vn nh nhau. Ví d ch HV cô. Có 23 ch ng âm "cô" do 23 ch Hán khác nhau và do ó có hn 23 ngha chánh khác nhau (vì mt ch có th có hn mt ngha). Sau ây là vài ch Hán có ging HV "cô": A:"Cô" = mua; B:"cô" = có ti; C:"cô" = 1) bình ng ru, 2) cái th tre; D:"cô" = tên mt loài chim; E:"cô" = xng khô; và F:"cô" * = 1) ngi con gái cha chng; 2) = ch hay em ca cha (*ch "cô" ny ã hoàn toàn Vit hóa); và sau ht là G:"cô" = 1) con có cha cht (con cht cha), = mt, mt mình, 2) = ph phàng, 3) = li nói khiêm nhng ca nhng bc quân vng thi xa. Trong ví d trên chúng ta thy các ch "cô" (C, F, và G) ch Hán vit khác nhau, ging Hán Vit ging nhau nhng mi ch li có hai ngha khác nhau. Hn na mi ch "cô" còn có nhng "ch kèm", thành ra s phc tp càng gia tng. Ví d: "Cô" = mt mình, chúng ta có "cô nhi", cô hn, cô liêu, cô qu, cô n v.v. j. Thêm vào còn có rt nhiu nhng ch ng ngha nhng khác âm. Ví d các ch "cô" (mt mình), "nht", "c", và "n" có ging c khác nhau nhng cùng liên quan n con s mt. Mi ch li có rt nhiu "ch kèm". Ví d kèm vi ch "c" có "c tu, c oán, c lp, c chim" v.v. Kèm vi ch n có "n âm, n c, n côi, n danh, n iu" v.v. N hng ví d trên cho thy nhng ch ng ngha khác âm ã làm cho s phc tp gia tng. Nói khác i, vì hin tng ng âm khác ngha, và ng ngha khác âm trong ting HV, nên ngôn ng Vit tr thành phc tp hn nhng do ó có tính cách a dng và phong phú hn. k. Mt s ch Hán Vit c dùng trong mt ý ngha khác vi nguyên ngha (ngha lúc u, hay ngha úng), gi là ch HV bin ngha. Ví d ch "khn nn" có nguyên ngha HV: Khó khn, khn kh. N hng dân min ng bng Cu long dùng nh mt ting mng (chi) tht nng n. Ví d v mt s ch HV khác th "bin ngha" (7): Bi hi , nguyên ngha: i li, (i ti, i lui, và nôn nao); dân ta dùng hai ch trên vi ngha xao xuyn, bn chn (tc là ngha th hai ca ch ny thôi). Ca dao: Trông bu trông ng trông ngi, Trông ngi có ngha bi hi lá gan. -8-

Gia binh , nguyên ngha binh lính riêng t dinh ca các v quan (cng nh ch gia s = thy giáo dy kèm t gia). Chúng ta dùng ch gia binh = gia ình binh s (tri gia binh). Giang h = sông h, nguyên ngha tng tri vic i (dùng theo ngha khâm phc). Chúng ta dùng ch nhng ngi không theo lut chung (gái giang h = gái im) hay ngi có cuc sng rày ây mai ó, không có sinh quán c nh. Lch s , nguyên ngha là tng tri vic i, và chúng ta dùng trong ngha "p hay xinh xn". Tiu tâm , ngha HV: cNn thn, chú ý. Chúng ta dùng hai ch ny trong ngha "nh nhen, nh mn, hèn h". T t , ngha HV úng là: cNn thn, k càng; chúng ta dùng ch t t trong ngha "tt bng, àng hoàng" Vn t , nguyên ngha vn chng, ch ngha. Chúng ta gi nhng giy t hay kh c mua bán nhà t là "vn t". Vô li , nguyên ngha không ni nng ta. Chúng ta dùng trong ngha "côn , àng im". [(Không phi ch riêng dân ta dùng ch Hán theo kiu "bin ngha". N gay c ngi Trung quc cng dùng nhiu ch vi dng "ngha mi". Ví d ch khoái và ch tNu (). Trong mt thi gian dài, ch khoái có ngha là "vui thích" (nh khoái chí, khoan khoái v.v.) N hng ngày nay ngi TH thêm ngha "nhanh chóng, mau chóng" cho ch "khoái". Còn ch tNu (), xa kia có ngha là "chy" (nh bôn tNu); nhng ngày nay ngi TH dùng ngha "i" cho hu ht các ông tác liên h n ch "chy")]. l. Chúng ta "ch" ra mt s ch HV ôi (kép) dùng mc dù bên ch Hán ã có nhng ch tng ng hay ngha gn ging nhau. Ví d trong Công giáo, Trung Hoa dùng nhng "ch ôi" sau ây ch các ch: "Catholic priest = thn ph , bishop = ch giáo , archbishop = i ch giáo , và Holy Child Jesus = Gia tô Thánh Anh , (Gia tô = dch âm ca Jesus; anh = tr s sanh). Trong lúc ó chúng ta dùng các ch linh mc* , giám mc* , tng giám mc* , và Chúa Hài ng* . [(*Các "ch ôi" hay "ch ba" ny, do chúng ta ch ra t nhng ch n HV. Ch n thì có mt trong t in Hán Vit ca hc gi ào Duy Anh, nhng không thy s hin din ca các ch ôi ny.)] N goài ra, mt s ch sau ây (9) cng ging trng hp nhng ch bên trên, nhng li có th tìm thy trong t in HV, tr ch truyn hình: HánVit VN dùng ám nh HV Trung Hoa dùng nhiu lon -9-

an trí (giam cm) ngoi ô truyn hình

câu cm giao ngoi in th

Dân ta có "ch ôi" c bit gm mt ch Vit và mt ch HV ch building có nhiu apartments. ó là ch chung c hay c xá . TH dùng ch công ng ch building loi ny. [(Ch chung c có l phi vit là cng c , hay ng c vì ch cng hay ng (HV) có ngha là chung nhau, nh ch cng hng = cùng chung hng li; hoc "tng thêm nh hng" (resonance). Còn ch chung = cùng nhau, nh chung nhà, hay chung (c) là ting Vit bin th ca ch ng. N goài ra HV còn có nhiu ch chung khác nh "chung" có ngha 1: = "cui cùng" nh "chung cuc" hay "chung kt", hay 2: "sut i" nh ch chung thân.)]

CH HÁN VIT VÀ S PHÁT TRIN CA NGÔN NG VIT

Lc S V S Gia Tng Ca Ch Hán Vit Trong Ngôn Ng Vit. iu cn nêu ra là có th nói khong t 50 n 60 phn trm nhng ch trong ting Vit là ting Hán Vit*. Trong s ó khong mt na ã c VN hóa vì chúng ta ã dùng hàng ngày t lâu i ri, nên khi nói không chú ý chúng là ting HV na (thí d nh "in thoi, giao thông, tâm lý, tinh thn, tng tr, du lch, huynh v.v.) * Theo Tu Dinh và Vo Cao, (Vn phm và ngôn ng Vit N am) (6) nu không m nhng ch HV ã hoàn toàn VN hóa, thì t l HV trong ngôn ng VN nh sau: "Truyn th Ch Nôm: 21%; Th Ch Nôm: 9%; Nghiên cu & biên kho na u th k 20: 24%; Truyn u th k 20: 12%; Th tin chin: 17%; Ca dao:1%; Truyn na u th k 20: 8%; Truyn na sau th k 20: 9%; Th na sau th k 20: 11%; Nghiên cu & biên kho na sau th k 20: 30%". Có ba nhn xét v các con s thng kê trên: 1) N u không k nhng ch Hán Vit ã hoàn toàn Vit hóa thì trung bình ch có 15.54 phn trm ch Hán Vit trong các th loi vn chng Vit N am. 2) Ca dao là th loi có ít ch Hán Vit nht. 3) Báo chí và biên kho na sau ca th k 20 (thp niên 1950 > thp niên 90-99) có t l cao nht: 30 phn trm. N ói khác i, trong nhng nm gn ây, nhu cu phát trin ting Vit càng ngày càng nhiu (do nhng môn hc mi trong các ngành nghiên cu, giáo dc, khoa hc nhân vn và khoa hc thc nghim & in t, tin hc v.v), vic mn nhng ch chuyên môn t ngun Hán Vit càng gia tng. Nhng Lý Do Khin Chúng Ta "Mn" Hay Dùng Nhng Ting Hán Vit a. Chúng ta có mt s nhng ngi gii ch Hán có th c c hu ht nhng ch trong t in Trung Quc bng ging Hán Vit, và vit ra ging y bng ch quc ng. -10-

b. Quc ng vào nhng thp niên 1940-1960 ã phát trin nhiu, trong ting Vit ã có nhiu ting Hán Vit. Dân ta ã quen vi s có mt ca ting Hán Vit. Do ó nu thnh thong thy thêm ting mi, ch vic tìm hiu thích ng ch không ng ngàng. c. Cng vào nhng thp niên trên, khi nn giáo dc VN dùng ting Vit và ch quc ng làm chuyn ng thay th Pháp ng, chúng ta ã có lp ra U Ban in Ch Vn T (UBCVT), gm nhiu nhà khoa hc, hc gi, và nhà Hán Hc (gii ch Hán và ting Hán Vit, và ch quc ng). y Ban ny ã "mn" hay dùng nhng thut ng mi mà N ht Bn và Trung Hoa ã dùng trong vic dch nhng thut ng ngoi quc ra ting Hán (= Trung Hoa; sau ny khi di ch cng sn, nc Trung Hoa mang danh hiu mi là Trung quc). iu khác bit duy nht là chúng ta c các thut ng y bng ging Hán Vit và ký âm bng ch quc ng. ây là khong thi gian VN có nhiu ting Hán Vit mi xut hin do nhu cu giáo dc quc gia (dùng quc ng làm chuyn ng cng c tinh thn dân tc). Dù mt vài nm sau khi c thành lp, UBCVT ã không còn hot ng na, vic "mn ch" ã tr thành mt truyn thng, hay mt thói quen cho nhng ai mun dch ch Anh hoc ch Pháp, ch N ga v.v. ra ch Vit. Trong ngành truyn thông cng nh trong mi ngành chuyên môn i hc hay trung, tiu hc, nhng chuyên viên ã t ý mn ch và ph bin. Ch nào c dùng quen, do thng dùng, thì tr thành "ch Vit mi" trong ngành. N hng quc gia khác cng trong trng hp phi "sáng ch" ra nhng ch mi dùng, và cng có tình trng mn ch hay "ráp" nhng ch mi dùng. d. Trong nhng thp niên gn ây, s phát trin ca "liên mng li" (internet) và k thut thông tin qua nhiu phát minh tân tin, chúng ta càng cn nhiu ch mi dùng. Chúng ta gp khó khn nhiu trong vic dch thut. Và vic mn ting Hán Vit là mt trong nhng gii pháp tng i d dàng nht, nht là khi chúng ta ã có nhng cun t in in toán và nhng nhu liu (software) liên h n vic dch thut hay tra cu ngha ca nhng ch ng âm d ngha hay ngc li (ng ngha d âm). Dùng Hán Vit Phong Phú Hóa Ngôn Ng Vit Là Mt S Kin T Nhiên. Qua nhng lý do va nêu bên trên, vic "mn" hay dùng nhng ch Hán Vit cho nhng thut ng chuyên môn mi là mt vic nên tip tc vì lý do thun tin. Nu có th dùng thêm nhng âm thun Vit thì càng tt vì chúng ta còn vô s "âm" cha dùng n [(Do nhng nguyên âm thun Vit a, , â; e, ê, i; o, ô ; u, , cng thêm 5 du ging và nhng ph âm ôi u (hay cui) nh "ch, gh, kh, ng, nh, ph, th, tr"(6)]. Trên th gii, vi chiu hng "toàn cu" nh hin nay, không có mt lut l nào cm vic phát trin ngôn ng qua hình thc mn ch. V chng ging Hán Vit, ngi Tàu nghe không hiu; ch Hán Vit h c không c, vit không c (vì vit bng ch quc ng) thì coi nh không có gì bàn cãi na v vn "mn". Tht s chúng ta không "mn" gì c vì ch Vit Hán là mt kho tàng vô giá do ông cha chúng ta li. Chúng ta và con cháu, không cn bit ch Hán hay ch Tàu (nu

-11-

bit càng tt hn) vn có th tip tc khai thác kho tàng ny, min là chúng ta cn tìm hiu và s dng tht úng nhng ch cn thit thôi, không dùng ba bãi. N ói khác i, chúng ta phi cNn thn khi gp hoc mn (dùng) nhng ch Hán Vit mi vì có quá nhiu ch ng âm khác ngha hay ng ngha khác âm, hoc nhng ch có th hiu lm ngha nu không hiu rõ. Ví d các ch quan trng/ quan h, nhc im/ yu im (ch nhc im và yu im là hai ch hoàn toàn ngc ngha nhau; yu = quan trng, chánh, không phi ngha kém). Mt S Ch Hán Vit "Mi" N m 1954 hip nh Geneva dùng v tuyn th 17 (sông Bn Hi) chia VN ra hai Min. Min Bc (tên Vit N am Dân Ch Cng Hòa) theo ch cng sn, chu nh hng ca Liên bang Sô vit. Min N am theo ch dân ch (tên Vit N am Cng Hòa), chu nh hng ca Hoa K. Trung Quc (tr o ài Loan) ã tr thành mt x cng sn t 1949. Ch Tch nc Trung Quc ra lnh cho hàng ngàn hc gi vit li t in Trung Quc, n gin hóa cách vit ch Hán, (gi là ch "gin th" phân bit vi ch Hán c gi là ch "phn th"), và dùng th vn "bch thoi", loi vn ph cp n gin và sáng ý hn loi vn c. T nm 1954-75, nhiu ting Hán Vit mi trong vn bch thoi du nhp vào Min Bc VN do s liên h v kinh t, quân s, chánh tr, khoa hc, k thut, và vn hóa gia Bc VN và Trung Quc. Trong lúc ó Min N am, sau khi ã Vit nam hóa nhiu ting Pháp và vit ra bng ch Vit theo kiu dch âm, dân Vit N am Cng Hòa ã "mn" và dùng nhiu ting Anh do nhng liên h vi Hoa K. Hin tng mn ch là mt vic t nhiên khi có giao lu vn hóa và có nhu cu dùng nhng t ng mi di hình thc dch ngha, dch âm, hay mn nguyên ch dùng cho c tin li trong vic giao dch và vic truyn thông, và vic tìm hiu nhau khi thng lng trong bt c vn gì. Sau nm 1975, vi s sát nhp hai Min di th ch cng sn, nhng ch Hán Vit thuc loi bch thoi, mà Min Bc thng dùng, ã i vào vn chng và ngôn ng Min N am**. Và mt s báo chí, và sách v ca dân Vit hi ngoi cng bt u bng s "trích dn" báo chí trong nc và sau ó ã dùng mt s nhng ch "Hán Vit mi" ny trong nhng bài báo mi vit sau ny. [(**Thc s trong khong 1955-1975 Min N am ã có nhng bn dch các sách kim hip thuc loi vn bch thoi. Do ó a s nhng ch Hán Vit mi mà Min N am dùng liên h n kim hip mà thôi.)] Sau ây là ví d ca mt s ch Hán Vit thuc loi ch mi t Min Bc du nhp vào Min Nam. a) Ví d v ch cùng âm nhng dùng trong ngha khác, hoc cùng ngha nhng dùng ch khác: Khn trng: Trc kia dùng theo ngha "cng thng, gng" (2), nh trong câu "tình hình chánh tr có v khNn trng". Vài ba mi nm gn ây, ch "khNn trng" (theo ch HV mi loi bch thoi) = vi vã, gp rút". -12-

Cùng loi va nói, chúng ta có: Bt ng/ t xut; k ngh/ công nghip; k s/ công trình s; nguyên nhân/ s c. b) Ví d v nhng ch vit hoc o ln, hoc ch khác mt ch trong ch kép nhng dùng cùng ngha: (ch ã dùng VN / ch mi dùng theo HV mi bch thoi): Công bng/ công o; i bác (súng)/ i pháo; n gin/ gin n; khai trin/ trin khai; ngôn ng/ ng ngôn; ngh s/ ngh nhân (9). [(N goài ra mt s ln nhng ch HV mi khác, cng nh mt s ch ba ri (na HV na thun Vit), hoc ch thun Vit cng c du nhp vào Min N am, hay mi c ch ra nh: biên ch, b trí, bi dng, cái ni (ngi trên cái cc), cn h, chy trng, danh thng, o c, ng ký, hành dân, hát nhép (lip synch), h khu, khu trang, kiu hi, lu dung (không phi lu dng), liu pháp (phng pháp tr liu), phc cm (phc tp), quy hoch, rút rut, tp ca hay cm ca (hp ca), tr lý, tuyn (= l trình xe ò), tham quan, x lý, xng (8) và (9). Thêm vào còn có rt nhiu nhng tên ca các c quan công quyn rt mi l vi Min N am nh Vin Kim Sát N hân Dân (thay vì Bin Lý Cuc)].

TÓM LC V CH HÁN VIT (HV)

Ting HV là ting có gc Tàu, nhng là mt ging nói, mt cách c có h thng rõ ràng theo kiu Vit Nam. Cách c ny dùng ging c Trung Hoa i ng bên Tàu, (tc ging nói xa ca ngi Tàu, khong th k th 9 và th 10, gi là ging Trng An). Ai ã có i hc ch Hán theo ging Hán Vit u có cách c ging nhau khi gp cùng mt ch. Và ch Hán Vit là ch quc ng ghi li ging Hán Vit. N gày xa, vì s ch Vit thun tng i ít, nên trong vic giao lu ngôn ng vi ngi Tàu, chúng ta ã mn ting HV dùng trong nhng thut ng chuyên môn hay tru tng. Vic mn ch ny ã liên tc din tin nhiu ngàn nm. Mt s ch HV rt ln ã tr thành ting Vit. Do nhu cu phát trin ngôn ng trong nhng ngành hc mi, chúng ta vn tip tc mn nhng ch t kho tàng Hán Vit, vì s tin li, và s chính xác trong vic din t c thut ng mi ca Âu M, dùng trong ngôn ng Vit. Ch Hán Vit tuyt nhiên không có nhng ch bt u bng âm "r". N hng ch Hán Vit bt u bng âm "tr" là mt trng hp c bit, có l do thói quen "c tri" ca VN gia âm "tr" và "ch", và do ó âm "ch" khi vit ra ã c dùng âm "tr" ký âm. Chúng ta có th hc c, vit gii ting Vit mà không cn bit ch Hán, và cng không cn bit phân bit ch Hán Vit và ch Vit thun. Mun gii ting Vit l ng nhiên phi cn bit ngha ca nhng ch, Vit thun hay Hán Vit, dùng cho úng. Vic nhn din nhng ch Hán Vit mi trong ch Vit tng i d dàng vì hu ht nhng ch ny là "ch ôi" (hoc ch ba, ch bn) c nghe l tai và chúng ta không rõ ngha. Cách n gin là nh ngi nào ang dùng nó, gii thích dùm. Còn nu ang c sách thì cách duy nht là "tra" t in. Vic hc hi thêm hay c thêm bit v nhng im c bit ca ch HV, và vai trò ca ch HV nói chung trong ngôn ng Vit, là mt iu hay vì s hc hi thêm nào cng tt. -13-

N u bit thêm ch Hán càng tt, nhng tht ra không cn thit cho mt ngi cn gii ting Vit (y nh trng hp ca mt ngi cn gii ting/ch Anh hay ch Pháp, ngi ó không cn phi gii ting La tinh mc du ngôn ng Anh, Pháp u có gc La tinh). Trc khi qua phn ch Vit Tàu, nhân dp xuân inh Hi, chúng tôi chép thêm mt bài th có tên là "Xuân T" ca Lý Bch, l d nhiên vit bng ting Tàu, c giáo s Lu Khôn ghi ra bng ch Hán Vit. Giáo s Lu Khôn còn có bài "dch ý" và bài "dch th" bng ting Vit (5). Ghi li bài ny quý c gi tr thy rõ mt ln na nhng ch gi là "Hán Vit": HV: Xuân t Yên tho nh bích ty Tn tang ê lc chi ng quân hoài qui nht Th thip on trng thì Xuân phong bt tng thc Hà s nhp la vi. Dch ý ra ting Vit: Ý xuân C t Yên trông t t bic Dâu t Tn tru nng cành xanh Lúc chàng ngh n ngày tr v Chính là khi lòng thip tan nát nh t tng on* rut Gió xuân* không cùng nhau quen bit Vic gì li vào trong màn là? (*mt vài ch nh "on", "xuân", tht ra là ch HV ã hoàn toàn Vit hóa; Yên và Tn là a danh HV, không "dch" ra ting Vit; chú thích ca N guyn hu Phc). Dch th ting Vit: Ý xuân C Yên bic nh t Dâu Tn nhánh pht ph Chàng mong ngày tr li Thip au su ngNn ng Gió xuân chng quen bit Sau vào màn ngNn ng __________________________

TÀI LIU THAM KHO

· Sách 1. ào Duy Anh (1957). Hán Vit T in. N xb Trng Thi, Sàigòn, VN . 2. Lê Vn c & Lê N gc Tr (1970). Vit N am T in. Khai Trí Sài gòn,VN . 3. Lê ngc Tr (1993). Tm nguyên T in Vit N am. N xb Thành ph HCM, Sàigòn, Vit N am. -14-

4. Lu Khôn (1965). T hc ch Hán. N xb Xuân Thu, California, USA. 5. Phm Vn Hi & Lê Vn ïng (2005). Ch Hán và ting Hán Vit. N xb Qunh Anh, Falls Church Virginia USA. 6. Tu Dinh, Vo Cao (2002). Vn Phm và ngôn ng Vit N am. N xb SEACAEF, California, USA. 7. V Th N gc (1989). N ghiên cu ch Hán Vit và ting Hán Vit. N xb Eastwest Institute, Hawaii, USA. · T Liu

8. Chn Võ, (2003). "Ting Vit chúng ta rt phong phú". Bài trên Internet, dài 40 trang, do mt "bn già" gi n chúng tôi, nhng li không có ghi tên web site. Anh "bn già" ny nói:"có tên tác gi là may ri, ng hi "lôi thôi" na vì anh ta nhn c bài ny t mt "bn già khác" cng không rành v e-mail hay web site gì c. 9. Vo Cao, 2003. Ch Hán Vit và ch Vit thun, t liu email ca tác gi Vo Cao gi n chúng tôi).

-15-

Information

Microsoft Word - nhphuoc-hviettau[2]

15 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

258920


You might also be interested in

BETA
the pdfTeX users manual
the pdfTeX users manual