Read 11-M-Bask.pdf text version

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

[Z: Zuzanna Jakubowska, Madryt, 11 marca, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2005]

2. Wtek baskijski O Baskach pisze si w Polsce malo, albo raczej ­ w sposób wybiórczy. Najczciej spotka mona artykuly w prasie, ale dotycz one glównie dzialalnoci organizacji terrorystycznej ETA. Nie ma si czemu dziwi; jeli naród tak maly, jak Baskowie, ma w ogóle zaistnie w wiadomoci szerszego ogólu, to znany bdzie niestety wlanie od tej ponurej strony. Poza tym, gazety maj swoje prawa, swoj specyfik: jutro, za tydzie wyjdzie ju kolejny numer, dzisiejszy stanie si makulatur, trzeba wic przyku uwag czytelnika przejrzystym obrazem, krelonym grub kresk, zapadajcym w pami dziki swej charakterystyce ,,newsa". Zbyt szczególowych informacji podawa wrcz nie mona, bo rozmyj one przekaz lub obni jego atrakcyjno. Tytuly mówi same za siebie: Zakon ETA: Ojcowie i wyrodki; Ofiary, o których si milczy; Wypijmy za ETA[1]. Tej pogoni za sensacj ­ która moe mówi prawd, owszem, ale nigdy cal prawd ­ próbuj si przeciwstawi autorzy artykulów naukowych, publikowanych czasem w rónego rodzaju periodykach, najczciej o do ograniczonej dostpnoci. Staraj si oni nawietli kwestie nacjonalizmu czy jzyka baskijskiego, wspólistnienia Basków i Hiszpanów na jednej ziemi. Prac popularyzatorskich raczej na ten temat nie ma[2] ­ ale te jest to dziedzina nielatwa do spenetrowania. By j naprawd pozna, konieczna jest znajomo jzyka hiszpaskiego (o samym baskijskim, nieslychanie trudnym, nie omiel si nawet wspomnie w tym kontekcie), a take obiektywnych realiów historycznych, które ustrzeg badacza przed bldami natury rzeczowej czy przed powielaniem wizji stereotypowych, spolaryzowanych politycznie. Temat baskijski bowiem jest tak naladowany emocjami, e zaprasza niejako do opowiedzenia si po konkretnej stronie, i komu, kto przyglda mu si dokladniej, trudno pozosta obojtnym. A wszelka stronniczo ­ z wyjtkiem opowiadania si przeciw przemocy czy terroryzmowi ­ stawia pod znakiem zapytania rzetelno naszych ocen. Dlatego wlanie postawilam sobie zadanie nakrelenia podstawowych faktów dotyczcych historii, mowy, kultury baskijskiej, by nastpnie wyjani obszerniej, skd wzil si nacjonalizm baskijski i jak wyewoluowal z niego terroryzm ETA, który od kilkudziesiciu lat nka zarówno samych Basków (!), jak i reszt Hiszpanii.

1

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

2.1. Zarys dziejów baskijskich

Nosotros somos quien somos. ­Basta de Historia y de cuentos! (Jestemy kim jestemy. Ju starczy historii i bajek!) Gabriel Celaya

Ludzie, którzy slyszeli ju co o Baskach, czsto zadaj mi pytanie, czy jzyk baskijski mocno róni si od hiszpaskiego. Rozumuj prawidlowo; skoro Baskowie mieszkaj w granicach Hiszpanii, powinni mówi jeli nie po hiszpasku, to co najwyej pewnym dialektem, jak u nas Mazurzy czy górale. Jest jednak zupelnie inaczej. Jzyki sklasyfikowane s ­ upraszczajc ­ w rodziny i grupy, w zalenoci od pokrewiestwa midzy nimi. Tak wic bdziemy mie na przyklad grup slowiask, do której zaliczymy choby jzyki takie, jak polski i czeski, germask z niemieckim czy angielskim, romask z francuskim bd hiszpaskim; jzyk baskijski nie mieci si w adnej z nich. Co wicej: wymienione przeze mnie grupy nale do tak zwanej indoeuropejskiej rodziny jzykowej, co sugeruje, e midzy polskim, angielskim i hiszpaskim te mona doszuka si powinowactwa. I tu kolejne zaskoczenie: baskijski ­ przez samych Basków zwany euskar ­ do tej rodziny nie naley! Jest jedynym zachowanym w Europie zachodniej ywym jzykiem nieidoeuropejskim, tak kompletnie odmiennym od calej reszty ,,ssiadów", e lingwici maj powany problem z jego klasyfikacj. Na przestrzeni wieków pomyslów bylo wiele, lcznie z tak absurdalnymi, jak te, e po baskijsku mówili ju Adam i Ewa w Raju, e uywano tego jzyka do porozumiewania si z potworami morskimi, albo e mial on co wspólnego ze staroegipskim. Na marginesie tych dziwacznych teorii powinnimy sobie jednak zda spraw z dwóch kwestii: po pierwsze, taka nieprzystawalno mowy baskijskiej do realiów jzykowych okolicznych regionów moe wiadczy o niepospolitym rodowodzie ludu, który si ni posluguje, i po drugie: cala ta sytuacja musiala wywrze wplyw na jego dzieje. Pochodzenie Basków nie jest do koca wyjanione. lady bytnoci czlowieka na terenach dzisiejszej Baskonii ­ pólnoc Pólwyspu Iberyjskiego ­ datowane s nawet na epok pónego 2

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

paleolitu, a konkretniej, czasy kultury magdaleskiej. Fakt ten byl niejednokrotnie wykorzystywany przez ludzi pragncych udowodni wylczne prawa narodu baskijskiego do zamieszkiwanych ziem oraz staroytny rodowód tego narodu, niemniej jednak jest to stanowczo za wczenie, by mówi o narodzinach rasy czy jzyka, co zreszt nie wyklucza pewnej cigloci dziedzictwa antropologiczno-kulturowego. Prapocztków jzyka mona raczej spodziewa si w epoce brzu; prawdopodobnie jego rozwój stymulowany byl przez naplyw obcych plemion, m.in. z Azji Mniejszej i Kaukazu. Zreszt teoria lczca jzyk baskijski z jzykami Kaukazu jest do dzi jedn z sensowniejszych, jakkolwiek dziwna by si wydawala. W ten sposób upada kolejny chtnie lansowany mit ­ o czystoci rasy i kultury Basków. Co wicej, w pocztkach swego istnienia Baskowie zajmowali nieco inny, wikszy obszar ni w obecnej dobie. Jego centrum znajdowalo si na obszarze dzisiejszej Nawarry, której baskijsko coraz bardziej zanika. Tereny prowincji skladajcych si na wspólczesny Kraj Basków ­ Biskaja, Gipuskoa i Alawa ­ zostaly zbaskizowane dopiero w VI-VII wieku, podobnie jak francuska Gaskonia. Wrómy jednak do historii. W upolitycznionych dziejach Baskonii kladzie si wielki nacisk na odwieczn niezaleno ludu Basków, który nigdy nie dal si zdominowa adnej obcej sile. Rzeczywisto jest nieco inna. W czasach, gdy Pólwysep Iberyjski znajdowal si w orbicie wladzy Rzymu (schylek III w. p.n.e. ­ koniec IV w.n.e.), tereny Kraju Basków rzeczywicie nie zostaly podbite i zromanizowane w sensie doslownym, ale nie bylo to po prostu konieczne, lealy bowiem na uboczu zmaga wojennych. Wyglda na to, e Rzymianie i Baskowie nawizali raczej pewien rodzaj wspólpracy, która dla tych ostatnich zaowocowala niebagatelnym dziedzictwem kulturowym, jak choby silny wplyw laciny na slownictwo, a przede wszystkim gramatyk jzyka baskijskiego, a take religia. Przy czym mam tu na myli zarówno pogaskie bóstwa rzymskie, jak i chrzecijastwo, które w Kraju Basków zakorzenialo si zreszt dlugo i z oporami. Po okresie rzymskim nastpily trzy wieki tworzenia si, konsolidacji i upadku królestwa Wizygotów ­ pierwszego na Pólwyspie wyranie odrbnego organizmu pastwowego, do którego historycy nieraz odwoluj si ju jako do Hiszpanii. Stosunkowo niewielka liczebnie grupa Wizygotów opanowala terytorium Pólwyspu militarnie, po czym dokonala si fuzja ich kultury ze stojc na nieporównanie wyszym poziomie kultur rzymskiej wikszoci mieszkaców tych ziem. Co znamienne, naplywowi Wizygotów stawili Baskowie zaciekly opór. Bronili swoich górskich siedzib, swoich tradycji i jzyka, ale take pierwiastka rzymskiego, który zdolal zadomowi si w ich wiecie. Pawel Orozjusz napisal nawet wtedy, e Baskowie byli bardziej rzymscy od samych Rzymian. Wizygotów jednak zainteresowaly tylko rejony równinne Alawy i 3

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

Nawarry, na których uprawiali oni zboa i winorol. Ponadto chcieli jedynie spacyfikowa niepokorne plemiona baskijskie, które ­ jak pisalam wyej ­ podbijaly w tych wlanie czasach ziemie dzisiejszego Kraju Basków. Gdy w VIII wieku Pólwysep najechali muzulmanie, o czym szerzej opowiem potem, stolica Nawarry Pamplona zostala zdobyta przez nich ju w siedem lat po rozpoczciu podboju (718 r.), ale nie na dlugo. Ziemie baskijskie nigdy nie weszly w sklad pastwa arabskiego. Stosunki Basków z ssiednimi ludami i wladcami ukladaly si ze zmiennym szczciem. Do wspomnie, e przyjazne wizi lczyly ich np. z panujcym w Saragossie rodem Banu Kasi (jego protoplaci byli Wizygotami lub Hispanorzymianami, którzy przeszli na islam); e nieobce im byly sojusze z muzulmanami czy wplywy frankoskie. Wart odnotowania jest te fakt, e podczas bitwy w wwozie Roncevaux (po hiszpasku Roncesvalles), opisanej w slynnej Pieni o Rolandzie, tyln stra Karola Wielkiego pokonali nie sami Maurowie, ale w sprzymierzeniu z Baskami, którzy wietnie umieli porusza si w tamtejszych górskich lasach. Do literatury przeszla jednak uproszczona wersja tego wydarzenia, gdy Roland mial by wzorem rycerza chrzecijaskiego, który oddaje ycie w walce z wrogami Chrystusa ­ a wic muzulmanami; nie wypadalo take opiewa w wysokim stylu bitwy, w której dzielny Roland cieral si z jakimi ,,dzikimi góralami". W IX wieku narodzilo si królestwo Nawarry ­ w swych korzeniach baskijskie, lecz zarówno u jego pocztków, jak i w dalszych latach mialo miejsce tyle zwizków z ssiadami ­ wspomnianym wyej rodem Banu Kasi, Asturi, Leonem, Aragonem i Kastyli ­ e pierwotna baskijsko praktycznie nie miala znaczenia. wietno nawaryjskiej monarchii przypadla na przelom tysicleci, kiedy na tronie zasiadal Sancho Garcés III, zwany Wielkim; pól-Bask, pólAsturyjczyk. W granicach jego pastwa prócz Nawarry znalazly si ziemie Aragonu, Sobrarbe i Ribagorzy, hold wasalny skladali mu hrabiowie Barcelony i Gaskonii, a lub z córk hrabiego kastylijskiego pozwolil mu roztoczy panowanie nad regionami Kastylii wlanie, a take Alawy i Biskai. Potem zajl równie Leon i poczl nazywa siebie ,,królem Hiszpanii" ­ Hiszpanii w liczbie mnogiej. To jemu wlanie, jako pierwszemu w dziejach, udalo si na rok zjednoczy wszystkie nieomal chrzecijaskie terytoria Pólwyspu Iberyjskiego. Królestwo Nawarry bralo oczywicie udzial w rekonkwicie i charakteryzowalo si szacunkiem dla wielonarodowoci swoich mieszkaców; przybywali tu take mozarabowie, czyli chrzecijanie migrujcy z terenów pozostajcych pod panowaniem islamskim. Sancho III podzielil swe posiadloci midzy dzieci; tak powstaly królestwa Kastylii i Aragonu, które póniej poloyly kres monarchii nawaryjskiej. Ostatnim epizodem jej historii bylo 4

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

zajcie bardzo ju okrojonego pastewka przez Ferdynanda Katolickiego i wcielenie go do królestwa Kastylii (1515 r.), co ostatecznie zakoczylo proces terytorialnego jednoczenia ziem Hiszpanii. Wyej wspomniane prowincje baskijskie ­ Biskaja, Gipuskoa i Alawa, rzdzone przez tzw. ,,panów" (po baskijsku jaunak) ­ z czasem dobrowolnie wyrazily zgod na uni z Kastyli. Tym samym staly si integraln czci Hiszpanii, biorc udzial w jej wojnach i odkryciach geograficznych; ich mieszkacy zajmowali stanowiska bliskie dworu, wierni i oddani kolejnym królom. Mimo to zachowali sw odrbno, swój lad spoleczny, swój system rzdów, prawa i przywileje, szanowane przez monarchów. I tu wlanie tkwi zalek póniejszych napi, które, po wielu meandrach historii, ju w wieku XX doprowadzily do powstania ETA.

2.2. Nacjonalizm baskijski Gernikako arbola da bedeinkatua Euskaldunen artean guztiz maitatua. (Drzewo Gerniki, wity symbolu, przez lud Basków szczerze ukochany.) fragment nieoficjalnego hymnu Kraju Basków autorstwa J. M. Iparagirre

Mario Onaindia, intelektualista i socjalista baskijski, byly czlonek ETA, w swojej ksice Guía para orientarse en el nacionalismo vasco [Przewodnik po labiryncie nacjonalizmu baskijskiego] opisuje spoleczestwo swojego narodu za pomoc metafory o graczach w karty. S dwie gry: mus i tute. Tute jest gr o jasnych, klarownych zasadach, niepozostawiajcych miejsca na manipulacj; o powodzeniu lub przegranej decyduj wylcznie wartoci kart, które trzymasz w 5

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

rku. Mus natomiast to gra wymagajca zrcznoci i sprytu; jej cech charakterystyczn jest wyzwanie, jakie rzucasz przeciwnikowi. Otó wedlug Onaindii spoleczestwo baskijskie dzieli si na dwie grupy: jedna to ,,grajcy w mus" politycy, którzy szafuj haslami, nawet nie do koca sprecyzowanymi, slucymi jedynie pokazaniu, e naleysz do tej czy innej ,,druyny" ­ zwlaszcza odnosi si to do dzialaczy nacjonalistycznych; druga to zwykli ludzie, którzy ,,graj w tute", w otwarte karty, z prostot i szczeroci. Ten dwoisty, sugestywny obraz jest oczywicie przerysowany; skd jednak wzila si owa dychotomia? Zanim wskutek glbokich przemian politycznych w Europie narodzilo si pastwo nowoytne, spoleczestwo baskijskie tzw. Starego Ladu opieralo si na dwóch osiach: jedn z nich stanowil dom rodzinny, drug ­ rodowisko lokalne. rodowiskiem tym rzdzily cile ustalone, skonwencjonalizowane reguly, a poszczególnych czlonków lczyly bardzo silne wizi spoleczne. Kto przestrzegal zasad, byl akceptowany, choby popelnial w yciu bldy; kto jednak sprzeniewierzal si im, traktowany byl jak zdrajca. Dlatego jednym z podstawowych lków Basków byl strach, e odrzuc go swoi. Nawiasem mówic, strach ten ­ w wynaturzonej formie ­ znalazl odzwierciedlenie w czasach wspólczesnych, wlanie w kontekcie ETA: po pierwsze, czlonkowie bandy, którzy decyduj si opuci jej szeregi, boj si zemsty dawnych towarzyszy broni; po drugie, w miejscowociach czy dzielnicach baskijskich miast, gdzie ETA cieszy si duym poparciem, osoby przeciwne terroryzmowi czsto boj si do tego przyzna, eby nie cign na siebie klopotów. Istnialy równie inne czynniki konsolidujce baskijsk spoleczno. Jednym z nich byl wspomniany ju jzyk. Mimo i w wietle tego, co pisalam w poprzednim rozdziale, mona uzna, e Baskowie czuli si zintegrowani z pozostalymi grupami etnicznymi Pólwyspu Iberyjskiego, integracja ta nigdy nie byla pelna. Euskara, jzyk tak odrbny od mowy ssiadów, zawsze stanowil naturaln granic; stal si wanym symbolem tosamoci narodowej Basków, kojarzonym z domem rodzinnym, prac na roli, religi katolick, a zatem podstawami, na których opieralo si spoleczestwo. Za tymi ideami czail si podzial na ,,my" i ,,oni", wraenie izolacji, a take idce z nim w parze poczucie wyszoci, obsesja na punkcie czystoci rasy i pogarda dla ludów ,,niszych". Do tego naley doda fakt, e zapis o ,,uniwersalnym szlachectwie" Basków znalazl si wród fueros, czyli wród owych praw i przywilejów, o których ju wspominalam. Z fueros wie si zreszt pewien charakterystyczny dla Basków symbol, mianowicie db z Gerniki. Leca nieopodal Bilbao, niewielka Gernika jest historyczn stolic Baskonii, a rosncy w niej db byl wedlug 6

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

legendy drzewem, pod którym kady z monarchów wstpujcych na tron Hiszpanii musial przysiga, e bdzie tych praw przestrzegal. Obecnie w Gernice obejrze mona skamienialy pie starego dbu, chroniony kamienn kolumnad; z jego oldzi wyhodowano nowe drzewa, które sukcesywnie go zastpuj. W kadym razie królowie faktycznie przysigali, e nie odstpi od fueros, i Baskowie nabrali w kocu przekonania, e prawa te s czym niezbywalnym i niezalenym od korony ­ bylo nie bylo, poniekd ,,obcej", bo hiszpaskiej. Lecz wlanie tu tkwi paradoks: gdyby nie korona, nikt by im tych praw nie zagwarantowal, a ich przodkowie z wlasnej przecie woli stali si poddanymi królestwa Kastylii. Lecz wiat nieublaganie dyl naprzód, a z uplywem wieków stosunki midzyludzkie podlegaly nieuchronnym zmianom. Po Rewolucji Francuskiej narodzil si nowy, centralistyczny model pastwa; jego wcielenie w ycie oznaczalo silniejsz unifikacj kraju i rezygnacj z przywilejów dajcych okrelone wolnoci poszczególnym regionom. W Hiszpanii pierwsza próba wprowadzenia importowanego z Francji centralizmu ­ pod postaci liberalnej wizji ustroju pastwowego ­ miala miejsce w roku 1812, kiedy to podczas wojny z Napoleonem (w Hiszpanii nazywanej Wojn o Niepodleglo) w oblonym przez oddzialy francuskie Kadyksie zebral si parlament i uchwalil konstytucj, która zrywala z dotychczasow monarchi absolutn, zastpujc j monarchi parlamentarn. Ustawa ta zawierala równie wiele nowoczesnych swobód obywatelskich, likwidowala inkwizycj, a take znosila fueros. Hiszpania nienajlepiej przyjla upadek Starego Ladu. Przez okolo dwadziecia lat nastpowaly konwulsyjne wrcz zmiany rzdów z liberalnych na absolutystyczne i z powrotem, mialy miejsce wybuchy antyklerykalizmu, inkwizycj przywracano i znów znoszono, podobnie jak fueros. Apogeum zamieszania przypadlo na okres po roku 1833, gdy zmarl panujcy wówczas król Ferdynand VII. Przed mierci monarcha zniósl prawo salickie, które zabranialo kobietom dziedziczy tron, co umoliwilo objcie korony jego córce, Izabeli II. Zwolennicy Starego Ladu oprotestowali jednak decyzj Ferdynanda i opowiedzieli si za jego bratem, Karolem, jako kandydatem na nowego wladc. W istocie chodzilo nie tyle o walk midzy dwójk pretendentów do tronu, ile o rywalizacj midzy liberalizmem a tradycjonalizmem, którego Karol byl uosobieniem. Tak narodzil si nielatwy do precyzyjnego zdefiniowania ruch zwany karlizmem. Zyskal on zwolenników glównie na pólnocy Hiszpanii ­ wród mieszkaców Katalonii i Kraju Basków, którzy wizali z nim nadzieje na trwale odzyskanie swoich przywilejów. Konfrontacja midzy liberalami i karlistami doprowadzila do trzech wojen domowych ­ w latach trzydziestych, czterdziestych i siedemdziesitych XIX wieku; nie ma tu miejsca na ich 7

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

dokladne omawianie. Do na tym, e w ich wyniku ­ w roku 1876 ­ Baskonia calkowicie utracila swoje fueros. Ostateczny koniec Starego Ladu oznaczal jednak take dobroczynne w skutkach ­ z ogólnego punktu widzenia ­ zacieranie si rónic pomidzy poszczególnymi regionami Hiszpanii. Znikly na przyklad wewntrzne granice celne, co bylo jednym z czynników, które umoliwily prawdziw rewolucj przemyslow w Kraju Basków. Spowodowala ona olbrzymi naplyw szukajcych pracy imigrantów z innych czci kraju i spoleczestwo baskijskie poczulo, e jego jzyk, kultura, tosamo s zagroone. Wtedy wlanie ­ w ostatniej dekadzie XIX wieku ­ pojawil si na scenie politycznej Sabino Arana y Goiri, ojciec nacjonalizmu baskijskiego, twórca flagi Kraju Basków (zwanej ikurriñ) i zaloyciel Baskijskiej Partii Narodowej (PNV), która do dzi ma wladz w tym regionie. Sabino Arana byl naiwnym lingwist, rasistowskim wizjonerem, którego nawet wspólczeni nie brali zbyt powanie, lecz to on przyczynil si do rozpropagowania zmitologizowanej, wyidealizowanej wersji baskijskich dziejów[3] i wzmocnil spoleczne poczucie przynalenoci do okrelonego terytorium ­ ojczyzny, która wedlug jego absurdalnych przekona znajdowala si pod okupacj hiszpask. Jednym z bardziej spektakularnych aktów politycznych Arany byla próba wyslania do prezydenta Stanów Zjednoczonych, Roosevelta, telegramu z gratulacjami z okazji zwycistwa nad Hiszpanami w toczcej si wówczas wojnie, a konkretnie wyzwolenia Kuby. Wyspa ta oraz Portoryko byly ostatnimi w Nowym wiecie koloniami dawnego imperium hiszpaskiego; Hiszpania utracila je w roku 1898, a wydarzenie to wywarlo ogromny wplyw na wiadomo spoleczn i zostalo okrzyknite ,,klsk narodow". Telegram Arany zostal przechwycony, on sam za przyplacil sw brawur kilkumiesicznym wizieniem. Jego nastpcy poszli dalej. Po przedwczesnej mierci Arany (1903 r.) zapocztkowany przez niego ruch podlegal daleko idcej ewolucji; zgodnie z duchem czasu przybieral odcienie populistyczne, nawizywal do walki klas, najsilniejsz tendencj byla jednak stopniowa radykalizacja. Zwlaszcza krgi mlodzieowe nabieraly coraz silniejszego przewiadczenia, e upragnion wolno i niezaleno moe przynie Baskom jedynie walka zbrojna. W latach dwudziestych jeden z dawnych dzialaczy nacjonalistycznej mlodzieówki zaloyl federacj tzw. Mendigoxales; doslownie chodzilo o zrzeszenie miloników gór czy te wdrowców górskich, zaczlo si ono jednak przeksztalca w grup paramilitarn, która za swój hymn uznala znan piosenk Eusko Gudariak ­ olnierze Baskijscy:

8

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

Eusko gudariak gara Euskadi askatzeko gerturi daukagu odola bere aldez emateko. Irrintzi bat entzunda mendi tontorrean, goazen gudari danok Ikurriñan atzean...[4]

Pod wplywem toczcej si w Irlandii walki o wolno, baskijskie pojcie ojczyzny uroslo do rangi wieckiego bóstwa: uznano, e naley oddawa jej cze i by gotowym nawet na powicenie wlasnego ycia w jej obronie. Ju od jakiego czasu zreszt trwal proces ,,sakralizacji" patriotyzmu, uwidoczniony choby w jzyku, jakim poslugiwali si nacjonalici: ,,wygnanie", ,,tulaczka przez pustyni", ,,zbawienie" Basków... Komu zdarzylo si nawet nazwa Sabino Aran ,,baskijskim Jezusem" (sic!)[5]. Niektórzy twierdz, e grupa Mendigoxales byla organizacj prekursorsk wobec ETA. W roku 1931 w Hiszpanii upadla monarchia i, po raz drugi w historii kraju, proklamowano republik. Gdy pi lat póniej wybuchla wojna domowa, wprowadzajc w Hiszpanii na blisko 40 lat dyktatur frankistowsk, republikaski rzd Manuela Azañi przyznal Baskonii statut autonomiczny. Z tego wlanie powodu, jak równie dlatego, e Franco zamierzal ,,wytpi wirusa separatyzmu", Baskowie ­ zdawalo by si, paradoksalnie ­ opowiedzieli si po stronie Republiki. Frankici jednak zatriumfowali i tak oto zicila si wizja Sabino Arany o ,,okupacji" Baskonii. Po wojnie domowej dla Kraju Basków nastaly cikie czasy. W centralistycznej wizji pastwa generala Franco nie moglo by mowy o adnej autonomii; zakazano uywania symboli narodowych i mówienia po baskijsku. Represyjno systemu, nowy naplyw imigrantów do pracy, zanikanie tradycyjnych wzorców kulturowych i zamieranie jzyka spowodowaly now fal radykalizacji w szeregach nacjonalistów baskijskich, którzy w coraz ostrzejszy sposób szukali konfrontacji z reimem. W roku 1959 dzialacze wywodzcy si z szeregów PNV zaloyli organizacj o nazwie Euskadi ta Askatasuna ­ ,,Kraj Basków i Wolno". 9

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

2.3. ETA Contra las ensoñaciones visionarias la vacuna más efectiva puede ser una dosis de realidad. (Najlepszym lekarstwem na wizjonerskie mrzonki moe by dawka rzeczywistoci.) Florencio Domínguez

ETA nie od razu zaczla zabija. Przez pierwsze kilkanacie lat usilowala dokona precyzyjnego samookrelenia, co w rezultacie zaowocowalo wylonieniem si organizacji radykalnej, rewolucyjnej, o korzeniach zarówno katolickich, jak i mocno lewicujcych, majcej na celu walk zbrojn z pastwem, które okupuje i kolonizuje Kraj Basków, bez wzgldu na ustrój polityczny tego pastwa[6]. Powstaly równie fronty ,,cywilne" (polityczne, kulturalne) dce do wolnoci Basków; stanowily one niejako przykrywk dla tajnej dzialalnoci ETA. Z czasem wytworzyla si typowa strategia bandy, polegajca na prowokowaniu wladz poprzez rozmaite akcje; w ich wyniku aparat represyjny pastwa bral odwet na spoleczestwie baskijskim, co ,,usprawiedliwialo" kolejne ciosy ze strony ETA. W ten sposób organizacja jawila si jako ,,ofiara" reimu i zyskiwala coraz szersze poparcie. Faktem jest, e w swoich pocztkach banda miala nawet zwolenników na arenie midzynarodowej; widzieli oni w ETA obroc ucinionego narodu. Pierwsz powaniejsz akcj ETA byla podjta w roku 1961 próba wykolejenia pocigu wiozcego kombatantów frankistowskich. Pierwsze zabójstwo mialo miejsce w roku 1968 i bylo wlaciwie przypadkowe: zastrzelony zostal funkcjonariusz Gwardii Cywilnej, gdy zatrzymal do rutynowej kontroli samochód, którym podróowali mlodzi czlonkowie ETA. Tego samego roku jednak organizacja zaplanowala i wprowadzila w czyn zamach na ycie Melitóna Manzanas, policjanta oskaranego o tortury na winiach politycznych. Do dzi pozostaje tajemnic, kto nacisnl na spust. Fala aresztowa i glony proces sdowy w Burgos (1970 r.), w wyniku którego 16 terrorystów skazanych zostalo na mier, wywolaly strajk generalny w Kraju Basków i midzynarodowe protesty, wic wyroki zmieniono na doywocie. W roku 1973 miala miejsce jedna z bardziej spektakularnych akcji ETA: dzialajca w

10

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

Madrycie komórka bandy wysadzila w powietrze samochód wiozcy ówczesnego premiera Hiszpanii, admirala Luisa Carrero Blanco, najbardziej zaufanego czlowieka generala Franco. Eksplozja byla tak potna, e prawie dwutonowy Dodge Dart admirala wzniósl si ponad 30 metrów w gór i przelecial ponad dachem kamienicy, by wyldowa na tarasie szkoly prowadzonej przez zakonników. Przez wielu historyków wydarzenie to traktowane jest jako otwierajce proces demontau systemu frankistowskiego. Od tego czasu akcje zbrojne zaczly si mnoy. Byly to zarówno zamachy masowe (kawiarnia Rolando w Madrycie, 1974; supermarket Hipercor w Barcelonie i kwatera Gwardii Cywilnej w Saragossie, 1987 ­ to najbardziej znane przyklady), jak i indywidualne, przeciwko politykom, wojskowym i wszystkim, którzy uwaani byli za wrogów baskijskiej wolnoci. Dekada lat osiemdziesitych uchodzi za najkrwawsz w historii ETA; w ostatnich czasach za jeden z najtragiczniejszych okresów uznano take lato roku 2000, czyli okres po zerwaniu przez terrorystów zawieszenia broni, które trwalo 19 miesicy i najprawdopodobniej bylo pulapk (pozwolilo organizacji na zregenerowanie sil). ETA specjalizuje si take w akcjach pokazowych ­ do takich naley zaliczy np. podkladanie bomb w centrum Madrytu (2000 r.) czy na madryckim lotnisku Barajas (2001 r., na szczcie w obu przypadkach obylo si bez ofiar), a take groby, e terroryci rozpoczn zamachy w turystycznych regionach kraju. Od lat dziewidziesitych rodowiska mlodzieowe popierajce ETA wyladowuj swoj agresj w aktach przemocy ulicznej, kale borroka ­ mlodzi ludzie dewastuj siedziby partii politycznych, niszcz bankomaty, podpalaj autobusy. Nie ma tu miejsca na szczególowy opis pogmatwanych dziejów bandy, prowadzonej przeciwko niej walki, w której wykorzystywano zarówno metody legalne, jak i nielegalne, a take protestów i rozpaczy zastraszonego spoleczestwa baskijskiego, w bardzo niewielkim stopniu popierajcego terrorystów. Od pocztku swego istnienia ETA zamordowala 817 osób, z czego 44 po zerwaniu rozejmu[7]. Ostatni zamach ze skutkiem miertelnym mial miejsce 30 maja 2003 roku: w Sangüesa (prow. Nawarra) dwóch policjantów zginlo od bomby podloonej w ich samochodzie. W ostatnich latach, a zwlaszcza po zamachu na WTC 11 wrzenia 2001 roku, kiedy ETA zostala wcignita na midzynarodow list organizacji terrorystycznych, skuteczno dziala policyjnych przeciwko zbrodniczej organizacji znacznie wzrosla. W roku 2002 rozpoczl si proces, który doprowadzil do delegalizacji politycznego ramienia ETA, partii Batasuna (,,Jedno"). W gazetach co i rusz pojawiaj si informacje o nowych aresztowaniach, ekstradycjach, sprawach sdowych czy przeszukiwaniu mieszka nalecych do osób majcych zwizki z baskijskim terroryzmem. W 11

Z. Jakubowska, Madryt, 11 marca

wigili Boego Narodzenia roku 2003 banda próbowala dokona zamachu bombowego na madryckiej stacji kolejowej Chamartín (do tego tematu jeszcze wróc), co zostalo udaremnione przez policj. W lutym 2004 roku, na miesic przed wyborami generalnymi, ETA zaskoczyla Hiszpani, oglaszajc zawieszenie broni w jednej tylko Jednostce Autonomicznej: Katalonii. Stalo si to po tym, jak Carod-Rovira, szef kataloskiej Lewicy Republikaskiej (ERC), potajemnie spotkal si z przywódcami bandy. Warto mie na uwadze, e w tle wydarze ma miejsce debata nad tzw. Planem Ibarretxe (nazwisko premiera autonomicznego rzdu Kraju Basków) ­ kontrowersyjnym projektem, majcym na celu denie do samostanowienia Baskonii. Niektóre rodowiska baskijskie zglaszaj wobec niego obiekcje, wladze centralne za uznaly ten projekt za niekonstytucyjny. Marcowa masakra na stacjach kolejowych w Madrycie zostala potpiona nawet przez baskijskich radykalów. W Hiszpanii pojawily si glosy, e fakt ten odbiera ETA jakkolwiek legitymacj jej ,,walki" ­ i e spoleczestwo nie cierpi ju ani jednego zamachu wicej ze strony bandy[8].

[1] Odpowiednio: Gazeta Wyborcza ­ Magazyn, nr 27 (435), 05.07.2001; Gazeta Wyborcza, 18.10.2000; Forum, 22.07 ­ 28.07.2002 [2] Za wyjtkiem ksiki J. L. Lardizabala, Mity, wierzenia i obyczaje Basków, Pruszków 2002 [3] Jego klasycznym dla raczkujcego nacjonalizmu baskijskiego dzielem, znieksztalcajcym histori, by ukaza nieslychany patriotyzm i waleczno Basków, byla Bizkaya por su Independencia (Biskaja w walce o swoj niezaleno) [4] Bask. ,,Jestemy olnierzami baskijskimi, / dcymi do wolnoci Kraju Basków. / Jestemy gotowi przela / nasz krew za ojczyzn. / Ze szczytu góry / rozbrzmiewa wojenny okrzyk, / My, wojownicy / ruszamy za ikurriñ." Wszystkie tlumaczenia w niniejszym opracowaniu: ZJ [5] J. Juaristi, El bucle melancólico, Madrid 2001, str. 242 [6] Por. wersja elektroniczna dziennika El País, dzial Temas ­ Ofensiva Terrorista (,,Ofensywa terrorystyczna"). Materialy uzyskane przeze mnie w roku 2002 [7] Dane na dzie 06.07.2004 [8] Bardziej szczególowe informacje na temat podawanych przeze mnie faktów z historii Basków mona znale np. w nastpujcych pozycjach: La historia de ETA (red. A. Elorza), Madrid 2000; C. Estévez, F. Mármol, Carrero. Las razones ocultas de un asesinato, Madrid 1998; J. Juaristi, El bucle melancólico, Madrid 2001, Sacra Némesis, Madrid 1999; T. Milkowski, P. Machcewicz, Historia Hiszpanii, Ossolineum 1998; M. Onaindia, Guía para orientarse en el laberinto vasco, Madrid 2000; J.A. Vaca de Osma, Los vascos en la historia de España, Madrid 2000; zob. take wersje elektroniczne i drukowane dzienników El Mundo i El País 12

Information

12 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

666586