Read Microsoft Word - NSSCH Silozi Specimen Paper Booklet text version

MINISTRY OF EDUCATION

NAMIBIA SENIOR SECONDARY CERTIFICATE

SILOZI FIRST LANGUAGE SPECIMEN PAPERS 1, 2 and 4 AND MARK SCHEMES HIGHER LEVEL GRADES 11 ­ 12

THESE PAPERS AND MARK SCHEMES SERVE TO EXEMPLIFY THE SPECIFICATIONS IN THE LOCALISED NSSC SILOZI FIRST LANGUAGE HIGHER LEVEL SYLLABUS

2006

Ministry of Education National Institute for Educational Development (NIED) Private Bag 2034 Okahandja Namibia © Copyright NIED, Ministry of Education, 2005 NSSCH Silozi First Language Specimen Papers Gr 11 - 12 ISBN: 99916-69-85-X Printed by NIED Publication date: 2005

TABLE OF CONTENTS Paper 1: Reading and Directed Writing Specimen Paper .........................................................1 Paper 1: Mark Scheme .............................................................................................................9 Paper 2: Continuous Writing Specimen Paper........................................................................11 Paper 2: Mark Scheme ...........................................................................................................13 Paper 3: Literature Specimen Paper........................................................................................17 Paper 3: Mark Scheme ...........................................................................................................23

MINISTRY OF EDUCATION

Namibia Senior Secondary Certificate (NSSC)

SILOZI: HIGHER LEVEL PAPER 1: READING AND DIRECTED WRITING SPECIMEN PAPER

1

Bala makandenyana a latelela, i li la Mwanangombe u Ngiwa ki Pombwe ni la Limbotwe ni Malena, mi kasamulaho u alabe lipuzo za Kalulo ya 1 ni Kalulo ya 2. Likandenyana 1 Mwanangombe u Ngiwa ki Pombwe Kale koo ne kuna ni naha ya Mazukuzemba ni Masilingi. Bakeñisa kuli Mazukuzemba ne li ba bañata kufita Masilingi, Litunga a ketwa kwalineku la Mazukuzemba mi ha ne i li Ngamela a ketwa kwamushobo wa Masilingi. Mishobo ye ya pilisana kakozo ni kutwano, kono linako ha li nze li cibilika Ngambela a iyakatwa kuba Litunga wa batu ba mushobo wa hae. Kwamukunda, a bupa mpi ye ta mu yemela ha ta kwenuhela Mulonga. Lifasi la habo bona ne li alulwa ki nuka fahali kwalineku la naha ya Masilingi. Ne kuna ni mushitutuna mo ne ku pila lipombwe ze bizwa magolila. Miselo ya mishitu i li makonde ni mapopo na imelela mutakafululele ni miselo ya limela ni likota ze ñwi. Mulelo wa Ngambela wa tiisezwa buse bwa nuka. Baana ba kala kulukisa buta, masho, malumo ni litebe. Ba ituta mo ku tabanelwa. Bakeñisa kuli Mazukuzemba ne ba sa fumanehi hahulu buse bwa nuka ye mata mwahal'a naha ya Masilingi, mulelo wa tokwa kuzibahala kapili. Nihakulicwalo mwahal'a Masilingi ne kuna ni bao ne ba sa tabeli kuli naha i kauhane bakeñisa kusaba sululo ya mali a mwan'a mutu. Ba zibisa Litunga kaza mulelo wo ezahala buse bwa nuka. Kapili Ngambela ni nanduna ba mushobo wa habo ba balehela buse bwa nuka ko ne ku petahalela za mulelo kono nihakulicwalo ba bañwi ba manduna ba habo ba siala mwapuso ya Litunga. Kaputako Litunga a lumela mpi kuli i yo timeza mulelo wo maswe wo. Mpi ya Litunga ya imelwa kakuli mpi ya Ngambela ne se i itukiselize kakutala. Ya tabanisa mpi ya Litunga mane kuyo i silisa nuka. Ba sunda cwalo mane kuto kena museto. Litunga a singanyeka mi a fumana kuli mpi ya Ngambela i ta koma. Ki ha tiisa mpi ya hae kakukenya baana ni micaha kaufela mwampi mi yena kasibili a etelela mpi ya hae. Ba lwana inge lipulumuki mi mishengo ya piluka. Ba kala kukuta ngombemongo, mi mpi ya Litunga ya ba pumelela kwamulaho. Ya yo ba bandamanena fanuka. Ba bali kwapaata ba koteza mpi ya Ngambela, ba baleha kuli ba to sila nuka. Ba titikela buñata mwanuka yeo, mi mezi a bubisa litupu inge mafalingi. Linoñu ni mombo za nuna kubonisa lilo. Mafelelezo mpi ya ngambela ya ineela mwamazoho a mpi ya Litunga. Litunga ni Ngambela ba swalana mwambando ni kutubetana. Kwa ezwa mukitituna mi kasamulaho ba swalana sina pili. Ngambela a kutela fasitulo sa hae kono sicaba sa habo sa lilela mwamusi bakeñisa kuli u bulaisize bana ba habo bona. Mwandwatuna cwalo banana ni basali ba latehanga ni kuicelwa ki naheñi. Kubao ne kuna ni mbututu ya na bizwa Mwanangombe. Mbututu ne i shwezwi ki m'a yona i sa pepwa feela. Ya pila muzilili wa likomu mi ndwa ha i kala mbututu ne se i kona kusehela batu ni kuina. Mwahal'a ndwa, ndatahe mbututu a lika kuli a bande ni masiye wa hae. Kabumai a bonwa ki batabani ba mpi ya Litunga. Ba mu kwenakwenisa mane mafelelezo a fumana kuli bunde bu suluhile mi a yumba mwan'a hae ni kuiponela. Ba mpi ya Litunga ba to tula mbututu ni kuzwelapili kumanama mushemi kufitela ba tapa mali a hae. Kanana ka lila mwahal'a lyangashitu ka nosi. Mbututu a to nopwa ki ponbwe ya musali mi ya mu pakata kukena lyangashitu ni yena. Ya kala kumuuta kamiselo ya mushitu. Miselo ya matafaza mubili wa hae mi a hula hande.

2

Bakeñisa kupila mwalikota, Mwanangombe a kona hahulu kupahama ni kutulaka mwamitai ya likota. A kona kupotapota mwamushitu o tibani ni lipombwe ze pila teñi, mi a utwa ni kubulela puo ya zona. A hula kuba mucaha yo munde ya tiile. A lemuha kuli ha swani ni lifolofolo za na pila ni zona. Pombwe ye mu hulisize ya mu bulelela kuli yena ne i li mutu, mi na tisizwe ki yona mwahal'a lipombwe mwa fumaneha kacenu. Ya ekeza kumubulelela kuli ne i kile ya mu fumana mwalyangashitu a nosi. Bumai ki kuli ne i sa zibi ka mwa na tezi teñi. Se i ziba ki kuli ne li nako yeo batu ne ba lwana kakuli mushitu ne u tezi libimbi. Pombwe ha i bulailwe ki busupali, Mwanangombe a siala ni lipombwe ze ñwi. Zazi le liñwi a bona batu mi a tulaka mwahal'a likota kuya fakaufi kuli a yo bonisisa lifolofolo ze swana ni yena. Kabumai batu ba saba ha ba bona muuna ya kona kupahama cwalo hape a li njenje. A palelwa kubabona hande mi a ba ni mulelo wa kubatisisa ko ba zwa. Ha ba fitile kwahae ba yo bulela za siloyangundu se ba boni mwamushitu. Ha ku si ka fita mazazi, ki ha mwamunzi o muñwi kwa zwa basizana kuyosela miselo mwamushitu. Mwanangombe a ba bona ba sa zamaela kwahule mi a ipata mwamatali a likota. Basizana ba to nopanopa miselo mwatasi a kota yeo. Mwanangombe a ba ni mulelo wa kuswala a li muñwi fateñi mi a mu tulela ni kumupakata kutulaka ni yena mwalikota kukena mushitu mi musizana a bokolola kasabo. Haili ba bañwi ba hasana kusaba ni kumatela kwahae. Mwanangombe a liba ni yena mwamushitu mwa na pila. Musizana a kenelwa ki sabo kono a wiswa pilu ki lumenyo lwa muuna ya mu ngile. Haili lipombwe zona za kena mushitu kumutiseza litolwana za mushitu kuli a to ca. Ha twaezi na sialanga a nosi kwahalimu kwakalani ya na yahile muuna mwalikota. Kwahae batu ba lika kumubata kono kwa pala mane tobolo tuu! Mazazi ha nze a fita musizana a luta Mwanangombe kubulela mi ba kala kuutwana kalipulelo ni za lilato. Musizana a kupa muuna kuli ba kutele kwahae, kono butata ki kuli kaufel'a bona ne ba sa zibi nzila ye liba kwahae. Zazi le liñwi Mwanangombe a yambaela mi a yo shokomokela munzi. A bona batu ba bañata ni mandu cwalo, kono a saba kukena mwahae. Ha kutile a utwa musal'a hae a nze a huwa kasabo. A akufela teñi mi ha fitile a fumana kuli musali u ipakezi mwasindu sa bona, u sabile ngwe ye batile kumuomba moyo. Mwanangombe a isana ni yona mwamushitu mi a i namisa. A kuta ni kuto bulelela musal'a hae mwa zamaezi. Musali a mu bulelela kuli ki ko kupila batu mi ba lukela kuya teñi kakuli mwamushitu kupila ze bulaya. Ba zamaya mane kufitela ba yo fita kuona munzi wa na kile a bona, kono ne ba si ka fitelela kukena mwahae. Musali a liba mwahae kuyongela muun'a hae liapalo ni kuto mutinisa. Ba munzi ba yo ba biha kwaMuleneñi. Sicaba sa puteha mi mutu ni musal'a hae ba tiniswa hande ni kutiswa fapil'a silundwamanje mi bashemi ba musali ba mu ziba. Haili muuna ha kuna ya na mu beili libizo. Kwa eziwa mukiti mi batu ba nyakalala kakuli ha ku sa na se ba saba mwamushitu. Zeo ha li petahalile Mwanangombe a kala kubuza se ne si tisize ndwa. Ha taluselizwe a buza kwa ile Ngambela ya na tisize matomolapilu a cwalo. A talusezwa kuli ki yena ya sa busa ni Litunga kacenu. Taba ye ya mu fipeza mwapilu. Ha talima mwahal'a sicaba u bona kuli ba bañwi ba na ni bashemi ba bona mi ha ne i li yena ni ba bañwi ha ba na bashemi kapa mabasi. Ba bañwi ki limbelwa ni lindiala mi hape mutu ya ezize cwalo ki yo u ikola nohonoho.

3

Kwa fita mazazi a sikai ki ha Mwanangombe a liba kwalapa la Sope busihu. Teñi a loba milala ya mabuto famunyako mi a kena ni kubitula moyo wa Sope. Ha bu sile ba fumana kuli Sope ki nyandi Mwanangombe a bulela patalaza kuli ki ya lukisize cwalo mi ha buzwa a li: "Sa fela mbwa sa na li." Nja i shwela se i cile. (I tokozwi mwabuka ya Mupahamelo ya boMt. R.M. Mbala)

4

Likandenyana 2 Limbotwe ni Malena Kwasimululo, Nyambe na bupile lifolofolo ni linyunywani kamo lu li bonela kacenu. Lifolofolo za ikupela mulena mi za fiwa sina kamo lu mu zibela kacenu. Linynywani ni zona za fiwa mulena Mbande. Limbotwe zona ne li pila mwasibaka se siñwi li si na mulena. Ne li ipilakela hande, mi musihali kaufela ki: Aaa! Ooo! Li nze li itelekisa mwasisa kuikola nalani ni ndondela. Mwakasa ne kuna ni mililima ni mataka mwamatuka i li mo limbotwe ne li sabelanga teñi lizazi. Limbotwe ne li zona li nosi feela ze ne si na mulena, mi kacwalo za kala kusaikutwa. Kacwalo za kala kubilaela hahulu li si ka tibisa hahulu muhupulo. Mane zazi le liñwi simbotwenyana sa mbwasuka sa li: "Lu na ni kuba ni mulena, kuyena lu ka na lu fitisa za luna kaufela". Limbotwe kaufela za yowilikana kulumela mulelo wa hae. "Yeo ki yona nto ye lukela, mi lu ta taba hahulu kuli ku be ni mulena." Kacwalo limbotwe kaufela za kopana kukupa Nyambe kuli a li fe mulena. Za opela kamanzwi a zona a busafa kukupa mulena. Mwalipina za zona ne kuna ni manzwi a: "Mawe, Muña Bupilo, lu utwele butuku, mi u lu lumele mulena. Ha lu na kuba ni tabo, wa sa alaba kupo ya luna!" Nyambe ha sa utwile tapelo ya zona a seha hahulu. Mi lifasi kaufela la zikinyeha mane limbotwe za saba kuli mwendi ki pula ye palakata. Kasabo limbotwe za patalala kukena mwamataka ni mwamililima. Nyambe a ba yumbela kota ye omile kale ya muungulwa, limbotwe za kuña kasabo kota ha i to wela mwamezi. Kwa utwahala `pafwaa!' "Ki yo mulena ye ne mu lila." Kwa bulela Nyambe mi mushitu wa kutela linzwi la hae. Ku tokwa ni sibaka mwakasa kwa kuza hape. Limbotwe ze bundume za tumukisa lingo ni meeto si li siñwi ka si li siñwi kutalima Kota yo i li mulen'a bona yo munca. Kota ye sa nyanganyi ne inze i kukana mwakasa kao. "Mulen'a luna u bonahala kutiya." Se siñwi sa bulela. "U ngana hape!" Ku taleleza se siñwi katabo. "Ki wa mombela, ha buleli se siñwi." "U lukile hahulu, ha zibi kumatela lika. Lu na ni litohonolo kuba ni mulena ya cwana." Za bulela. Kcwalo limbotwe kaufela za lumpauka mo ne li ipatile mi za ina katabo mwamukulela wa kasa. Za libelela mulena kalikute kuli a kale kubafa litaelo. Kono mulena Kota a inela kukukana mwakasa a sa ezi se siñwi kapa kubulela se siñwi. Ha sutelela buse bo buñwi, ze inzi buse bo za mata kuipata kusaba mulena. Ya ba ona cwalo mane fo kuñwi ha li sa sabanga. Kakubona cwalo, limbotwe za kala kusutelela hanyinyani mane za kala kuno mu ngunyutanga. Kono kaufela mo ha nyanganyi kapa kubulela. Kutokwa ni sibaka mutangana

5

wa ndume ya sa ikutwa a tulela famukokoto wa mulena Kota, mi mwamizuzunyana feela limbotwe za tala famukokoto wa mulena Kota. Mo kaufela ha kuna kezo kapa pulelo. "Se ki sibaka se sinde sa kuikatulusa". Ku bulela simbotwe se sibonahala kusupala. "Eeni, eeni sha," ku lumela simbotwe sa ndume, "ni ha mu utwa, ki mañi ya sa utwile mulena ya siya batu ba hae inge ba mu ina famukokoto! Mulena ha swaneli kueza cwalo. Ha lu si ka fiwa mulena sakata. "Wena u si ke wa bulela cwalo mwendi u lu lika feela kuli a bone mo lu ta mu amuhelela, kona a ta bonisa mikwa ya hae," ku bulela musali yo muñwi wa simbotwe kasabo. "Mina ki ze mu sabanga ze cwana," simbotwe sa eza misindo famukokoto wa mulena kakuikutwa, "kale lani fa fitezi, a ni li kambe a li kulukalimelanga kale." Limbotwe kaufela za huwa; "Kweee! Kweee! Kwaa! Ki niti luli yo a ki mulena, Ooo! Aaa!" Kacwalo kaufela za lelisana kusakuteka mulena Kota, mi za swabiswa hahulu ki mulena ya swana ni mulena Kota, ya si na sa kueza kapa kubulela. Za fela maswe lipilu kufumana kuli mulen'a zona u buuzwa ha na tuso. Mi kamukwaocwalo kaufela zona za lelisana kukutela kulapela kuNyambe kuli a li fe mulena u sili ya ngana ni maata kufita mulena Muungulwa. Kanako ye Nyambe na si ka seha ha utwa linonge za limbotwe. A ba ni pilu telele mi a li sepsia kuli u ta li lumela mulena ye li tabela ye li ta kuteka. "Banake, mu si ke mwa bilaela, tapelo ya mina ni i utwile". Sibakanyana feela nyunywani ye sabisa ye tinile suti ye puzwa ni shati ye sweu kubeya tai ye kunoñu, ya taha i tuuma mwambyumbyulu. Ki mulena Mombo, mi a to lula kakunjomaka limbotwe, ze peli, ze talu se li li mwakayongo. Hañi-hañi simbotwe sa bune se silila mwamulomotuna wa hae. Limbotwe ze ne kubukani kuli li to amuhela mulena yo munca za hasana kasabo kukena malengo. Kamulomo wa hae o mutelele a kala kuwaya mo li ipatile limbotwe. A comaula limbotwe, si li siñwi ka si li siñwi mwamataka ni mwasileze. Ze ne li ipatile mwamisima za kuña kasabo. Ha ku sa na sindambwila ni kulila kakozo mwakasa kao. Se li kupila kakuipata mwamataka, sileze ni misima. Se li kusela busihu, mi kuikamaela feela mutakafululelel se li mwila. Ha ku sa na kuikola kambalala famunanga wa kasa kapa kuikola kucaya ñongo famatali a mililima. Kuikola kozo ya kamita se i li tolo. "Mawe Muña luna!" ku umbuna limbotwe kasabo. "Lu tuse u zwise silemandumba se mwahal'a luna, mi ha lu sa na kukupa mulena u sili hape. Luna beñi lu ta ipusa mi lu ta iketela mulena." Nyambe a nyema mi a hana kuteeleza. "Mina limbotwe ze bukuba," a halifa. "Ne ni mi siile kuli muine kusamina, kono mina mu fumani kuli bunde ki kuba mwatasi a yo muñwi. Ni mi tiselize Muungulwa kono kaufela ha mu si ka itumela. Ne mu bata ya tiile, ya na ni maata kumifita, mi ni mi lumezi Mombo cwale mu na ni kuiponela mina beñi, na ha ni sa li yo kakuli mu ni boni bukuba." Limbotwe za kopana busihu Mombo ha ile kwa kulobala mi za lelisana kuli li kubukane kulo ku li kuñwi i li kuli ha ta fita kakusasana li yowilikane hamoho kanako i li ñwi kuli li mu sabise. Za eza cwalo ha busa, kono mulena Mombo a li ngotaula mane za hasana kuipata hape. Kufitela ni kecenu limbotwe li saba mulena Mombo cwalo. `Miselo ya kusaitumela.' (I tokozwi mwabuka ya Mupahamelo ya boMt. R.M. Mbala)

6

KALULO YA 1 Puzo 1 Sibeli sa makandenyana a ama hahulu za malena ni mikwa ya kueza lika mutu a si ka ikupula hande. U fe kakunota likezahalo ze lishumi ku le liñwi ni le liñwi likandenyana i li mo ta bonisa kuswana kwa likezahalo ze cwalo. [20] Puzo 2 Hañata mu itutanga kubapanya zeo li balwa mwalibuka ni bupilo tenyene mwalifasi, cwale u kete li li liñwi famakande a mabeli ao u sa zo bala, mi u li bapanye ni zo utwile kapa kubona mwabupilo bwa hao, li lukela kusupa lika ni bupilo bwa batu mwalifasi. [20] KALULO YA 2 Puzo 3 Kamaikuto a hao u fe tuto ye fumaneha mwamakande ao a mabeli mi mafelelezo u fe likelezo ze libani ni tuto ye fumanwi teñi. Zeo kaufela u li ñole kamanzwi a sa fiteleli manzwi 250 kapa likepe ni licika (1½). [20] Linepo kaufela ki [60]

7

8

MINISTRY OF EDUCATION

Namibia Senior Secondary Certificate (NSSC)

SILOZI: HIGHER LEVEL PAPER 1: MARK SCHEME

KALULO A U fe nepo i li ñwi ku ye ñwi ni ye ñwi ya likalabo ze latelela: - kono muituti u kona kuama ku ze ñwi ze siyo fa kakuya kalinepo ze filwe. Puzo 1 Mwanangombe u ngiwa ki pombwe 1. Mazukuzemba ne ba na ni mulen'a bona mi Masilingi ni bona ne ba bata mulen'a bona. 2. Mushobo wa Masilingi ba fetuhela mulonga kuli ba nge mubuso ni kuba ni mulen'a bona. 3. Masilingi ba ikutwa kuli ha ba koni kuba mwapuso ya Mazukuzemba 4. Masilingi ba lika kulwanisa mulonga mi ba komeha ni kushwa kabuñata. Limbotwe ni Malena 1. Linyunywani ne li na ni mulen'a zona mi limbotwe ni zona ne li bata mulen'a zona 2. Limbotwe za eza mukopano kuli ba kupe kuNyambe kuli ni bona ba be ni mulen'a bona. 3. Limbotwe za ikutwa kuli ha li koni kuba mwapuso ya mulena mombo. 4. Limbotwe za lika kukwenuhela mulena mombo mi za komeha ni kushwa kabuñata.

Yeo ki mitala feela, haili batatubiwa ba kona kufa mo ba bonela lika i li za kona kubona mutatubi kuli ki za mbuwa. [20]

Puzo 2 Mutatubiwa ha sa ketile likande kuao a mabeli, a ñole kezahalo ya kile a utwa mwabupilo bwa hae, i li ye ka bapiswa ni likande la ketile. [20]

9

KALULO B Puzo 3 Zeo ze filwe ki likakalezo feela, mutatubiwa u kona kuñola ka mwa utwela yena katuto ya fumani mwamakande ao, mane ni likelezo za kona kufa, kuamana ni mwa utwezi. Tuto ye fumanwi i lukela kuba ni ze latelela: Ku maswe kufetuhela mubuso, kakuli ndwa ya mufuta wo cwalo i tisa mafu a mañata mwahal'a sicaba si li siñwi, ki kabakaleo i bizwa ndwa ya mukowa. Mushobo wa Masilingi ne u sa swaneli kulwanisa Mazukuzemba kakuli ne se i li batu hamoho. Ya kala ndwa kamita ki ya kena mwaziyezi, sihulu bani ba bafokola ba baswana ni basali, banana ni basupali. Kuswalelela kukupa nto i liñwi nako kaufela ya ni yo kupa u kona kukufa yona kakuli ki kale a katala kukutima mi u kufa yona kuli u iponele. Kutisano ya lipilu ne i tusize ba mushobo wa Masilingi kuswalelwa ki ba mushobo wa Mazukuzemba. Ha u kala nto ye maswe, kwamafelelezo ki ye ta yo kubulaisa sina Ngambela ni limbotwe.

Likelezo ze libani ni tuto li ame hahulu ku ze tatama: Muna u maswe, ki kokunde kuitumela ku se u na ni sona. Sululo ya mali ha ki ye nde, i tiseza batu kusaina kakozo ni kubata kukutisa bumaswe kabumaswe. Haiba kuna ni seo mutu a sibata, a bulele hande kuli a si fumane, hakusicwalo u ta pumwa ki pilu kukala nto ye maswe ye kona kutisa mafu kuyena kapa kutiseza sicaba sa habo. 'Sa fela mbwa sa na li.' Pulelo ye i supeza fokusweu kuli sa eza mutu ki se sita mu bulaya. [20]

-

10

MINISTRY OF EDUCATION

Namibia Senior Secondary Certificate (NSSC)

SILOZI: HIGHER LEVEL PAPER 2: CONTINUOUS WRITING SPECIMEN PAPER

11

Ñola likande li li liñwi le liamana ni i li ñwi ya litoho ze tatama. U na ni kuñola manzwi a mwahal'a 500 ni 700. 1. 2. 3. 4. 5. 6. Sipula sa malum'a ho sa baba. Mutu ki pilu meeno ki masapo feela. Hanyeza pulelo yeo. Simbande-mbande ha ki nyunywani kono ki ncwa. Ñola se u utwa kataba yeo. Sifumu sa naha si fezwa ki bulyangelino. Ñola kakufa maikuto a hao. Siboni ntulwa-ntulwa bunde fande, mwahali ya baba. Mazimumwangala, sipangaliko se sikomokisa.

12

MINISTRY OF EDUCATION

Namibia Senior Secondary Certificate (NSSC)

SILOZI: HIGHER LEVEL PAPER 2: MARK SCHEME

1.

Kalabo kapa likande li itingile feela ka mwa ta beela litaba za hae mutatubiwa, kono ze ñwi ki za kuli: Ku maswe kuñenehela sa na ni sona yo muñwi kakuli ha u zibi mwa si fumanezi, ze cwalo hañata li kenyanga mwabutata.

2.

Mutatubiwa a fe mabaka a tezi kuli ki ñi ha hana pulelo yeo. A fe kemelo mi ki hande kuli a bonise kuli pulelo ye wa ziba taluso ya yona. A utwahalise taluso ya pulelo ku za ka fitisa ni kuli u li hanyeza cwañi. Likande li ame kwa butuku bwa ka talusa mutatubiwa kaufela, kono toloko ya mwa utwela pulelo yeo i talusiwe hande. Hape a taluse kuli ki ñi ha ku bulelwa kuli ki ncwa. Litatululo ze ñwi ze swanela za amuhelwa, hamoho cwalo ni maikuto a utwahala. Mutatubiwa a bonise kamba kusupeza hahulu liseli ni zibo ya na ni yona kuamana ni sifumu sa naha. A ñole ni za bulyangelino i li bo businya zwelopili ya naha. Mihupulo ye miñwi ye na ni mutomo sakata ya amuhelwa. Likande li tatulule hande taluso ya lishitanguti le, mi ku taluswe hande bukwande bwa ntulwa-ntulwa ni kubaba kwa mwahal'a yona. Mutatubiwa a ñole kakubonisa kuziba taluso ya mazimumwangala mane hamoho cwalo ni ze komokisa za sipangaliko seo. Tokomelo ki kuli muboneli kapa mutatibi a bonele kakuya kalinaneho za ka mo ku bonelwa musebezi wa za kuñola o filwe kwabuse.

3.

4.

5. 6. 7.

13

ÑAMBEKO YA B: NSSCH Mukwa

Puo ya Pili Linepo Kamukana: 30 Kamo ku Ñolelwa ni Ze mwahali ni Sibupeho Kunepahala Hande · Kamaiso sakata ya ze ñolwa ni kubonisa kuikola kulinamulula hande kakulisebelisa kaswanelo Kayona nako ye kutata kukauhanya sibupeho ni ze ñolwa za teñi Ku bonahala muhupulo wa makalelo mi u ñola kakutalusa hande maikuto Kubonisa zibo ye utwahala ya butungi bwa taba ye na ni litimana ze swalani hande ni buñata bwa likalulo. Litimana li bupehile hande Mihupulo ye swanela hande ku sina simuluho hande. Li zwelapili ni kutaluswa hande kakutabisa ni kuutwahala Li bupehile hande. Lisupo za kuziba se siezahala kakutomahanya litimana. Zibotuna ya butungi bwa taba ya iponahaza hande U bonisa kufeza hande musebezi; muhupulo o muñwi ni o muñwi wa supezwa kono isi kakukolwisisa hande Kuna ni lisupo za buitukiso sakata. Mwalibaka ze ñwi zwelopili ya kukanana i bonahala kusaya kaswanelo · · · ·

LINANEHO KAMO KU BONELWA LIKANDE (Pampili ya 2) 1 2 3

Mukwa o swanela, o kolwisisa ni kususueza ni o na ni zibotuna ya ba bali teñi kapa ba teelezi ni ba bali Ze simulula ni se sitahisizwe kaswanelo Zibo ya manzwi ye zwile mubano Mafosisa a kona kuba teñi fa ni fani · · · · Mukwa o itatelela · hande ni kutahiswa hande za bonahala Lipulelo ze na ni · sibupeho se sitabisa Makalelo a na ni kamaisonyana ya zibo · ya manzwi Mafosisa a likani, · sihulu peletelo ya manzwi a tata hahulu U sebelisa hande zibo ya · manzwi mi u bonisa swaneloyana ya sebeliso · Lipulelo li bupehile hande. Kubonisa hanyinyani zibo · ba bali teñi Zibo ya manzwi ye li · fahali-hali Kubonahala mafosinsanyana kono i li a mufuta wo swanela kuba · teñi famayemo a pahami a kuñola

4

U kona hanyinyani kufitisa maikuto Ha na zibo ya ba bali teñi Zibo ye likani ya sebeliso ya manzwi Buñatanyana bwa sibupeho sa lipulelo kono li shambwalikani Mafosisa a mañatanyana kono ha paleliswi kubala · · · ·

5

Kufitisa kwa maikuto ku batile kusaba teñi Zibo ya sebeliso ya manzwi ye fokola Lipulelo li bonahala kuba ze bunolo hahulu Mafosisa a mañata hahulu i li a palelwisa kubala kabunolo

1

· ·

30-27

26-24

23-21

20-17

16-14

2 ·

·

26-24

23-21

20-17

16-14

13-10

3 ·

23-21

20-17

16-14

13-10

9-7

·

4 ·

20-17

16-14

13-10

9-7

6-4

14

NSSCH

Puo ya Pili Linepo Kamukana: 30

Mukwa

Kamo ku Ñolelwa ni · · · ·

1

Mukwa o swanela, o kolwisisa ni kususueza ni o na ni zibotuna ya ba bali teñi kapa ba teelezi ni ba bali Ze simulula ni se sitahisizwe kaswanelo Zibo ya manzwi ye zwile mubano Mafosisa a kona kuba teñi fa ni fani · · · ·

2

Mukwa o itatelela · hande ni kutahiswa hande za bonahala Lipulelo ze na ni · sibupeho se sitabisa Makalelo a na ni kamaisonyana ya zibo · ya manzwi Mafosisa a likani, · sihulu peletelo ya manzwi a tata hahulu

3

U sebelisa hande zibo ya · manzwi mi u bonisa swaneloyana ya sebeliso · Lipulelo li bupehile hande. Kubonisa hanyinyani zibo · ba bali teñi Zibo ya manzwi ye li · fahali-hali Kubonahala mafosinsanyana kono i li a mufuta wo swanela kuba · teñi famayemo a pahami a kuñola

4

U kona hanyinyani kufitisa maikuto Ha na zibo ya ba bali teñi Zibo ye likani ya sebeliso ya manzwi Buñatanyana bwa sibupeho sa lipulelo kono li shambwalikani Mafosisa a mañatanyana kono ha paleliswi kubala · · · ·

5

Kufitisa kwa maikuto ku batile kusaba teñi Zibo ya sebeliso ya manzwi ye fokola Lipulelo li bonahala kuba ze bunolo hahulu Mafosisa a mañata hahulu i li a palelwisa kubala kabunolo

Ze mwahali ni Sibupeho

Kunepahala Hande

·

5 ·

Maikuto a mañwi a hupuzwi kakunopakwa-nopakwa feela, mi a zwiselizwepili kono i li kamukwa o likani Litimana li kona kuba za butelele bo busalikaneleli. Li bonahala kuba inge ze kolokisizwe munyololo i siñi ze tahisizwe kuba kalulo i li ñwi feela

16-14

13-10

9-7

6-4

3-1

15

16

MINISTRY OF EDUCATION

Namibia Senior Secondary Certificate (NSSC)

SILOZI: HIGHER LEVEL PAPER 3: LITERATURE SPECIMEN PAPER

17

TOKOMELA: Lipuzo ze ta buzwa li ta amana ni mifuta ye milalu ya libuka: Mikanga, Makande ni Lipapali. Kuamana ni Mikanga ku ta buzwa puzo i li ñwi ya (linepo ze 20) ye ama lipuzo ze bata likalabo ze kuswani ni puzo i li ñwi ya (linepo ze 20) ya mufuta wa kalabo ye telele ya kukandeka kapa kufitisa maikuto kalikande, baituti ba tameha kuketa puzo i li ñwi. Kuamana ni Makande ni Lipapali, ku ta ba ni lipuzo ze peli za mufuta wa kalabo ye telele ya kukandeka kapa kufitisa maikuto kalikande famufuta ni mufuta i li (linepo ze 20 o muñwi ni o muñwi mufuta) i li mo mutatubiwa a tameha kualaba puzo i li ñwi famufuta ni mufuta KALULO A Mikanga: (Sibabule si mwaLikubo: Puzo 1 R.M. Mbala)

Bala litimana ze talu ze tokozwi mwamukanga wa Ndwa mi kasamulaho u alabe lipuzo ze kwatasi: Kamunu imatalu Wena ndwa u sipupe sa hae U ku fa mushukwe Kakukufumbateka nzie Ye ambakana masimu Mwabupala ni butelele Ha i nyela limela za tuka Hai i kutela tutendele ndenduu-ndenduuuu! Meeto ki likatukakule Talima kafa ni kafani Sukulu ki ye I pazaula I nze i itimuna loto ye babula I si na sabo ni kutwelo butuku Yena lingongole noha ya mezi I li yena "likwananyoko mungambai U mu sing'o kumina" I li yena maho mwamezi Li bata kukumiza Ha li posa lulimi Lumonyi ki mwana Kusiya mbuya ki bumete Ze kaufela ha ki lingolongoma za Africa Kono li añuzwi ki mwan'a Africa Kuto silafaza Africa Na mwan'a Africa Ni ta balehela kai Mwamezi ni saba lingongole Mushitu ni mabala sukulu ki ye Ni sa ipetuli nyunywani Ni toboswa ki nzie ya mbyumbyulu Lusata lu nze lu hotola mwañoci Kakatwa ni leya lihutu Mawe na ni libe kai!

18

Lifasi kaufela Ki ci li uko, ci li kuno Kaufela ba li "Lya mbela ka li nyekeli." Bufelo bwa lifasi bu mwasiputela Se sikwana singandi sa lukeke Niti ki kuli ni pila kaNyambe Mawee na kuku mu to ni nga lili! (a) (b) Kanti imatalu ye bulelwa mwatimana ya pili i talusa ñi? U fe taluso kamanzwinyana kakuya ka mo li sebeliselizwe linzwi leo mwatimana yeo. (3) Kabukuswani u taluse kuli (i) nzie ya mbyumbyulu (ii) sukulu sa misindi, mabala, malundu ni mishitu (iii) lingongole la mwamezi ni (iv) lusata lo lunze lu hotola mwañoci, li talusa ñi mwamukanga o balile? (4) Linzwi le "Lya mbela ka li nyekeli" ki linzwi la Siluyana, ha li fetulwa mwapuo ya Silozi li talusa kuli ñi? (3) Kazibo yo na ni yona kuamana ni lindwa ze sweli kukolota mwaAfrica, u fe mabaka a mane (4) a tisa lindwa ze cwalo mwaAfrica. (4) U fe cwalo mitala ye mine (4) ya bumaswe bo butiswa ki lindwa ze sweli kukolota cwalo mwaAfrica. (4) Kamibamba ye mibeli (2) u fe tuto yo fumani mwamukanga o fahalimu. KAPA Puzo 2 Bala litimana ze peli ze tokozwi mwamukanga wa Likundukati mi kasamulaho u alabe puzo ye kwatasi: Taba ye komokisa ki ye, Likundukati ya ka Ni ko ba i hama cwalo Ki sitwatwa ha i na mwana Ha i anyisi Kono banana kuyona Ba hama ni ndokozwani Ya sa i zwepi Haisi wa kakombokombo Mubonkelo wa yona U zibwa ki ba kalalo Mutala wa yona Ki mulepu wa ba mwahae Banana ba mwahae Se ba tabela kuya kwamulaka Mane ni ba minzi i sili Se ba liseza kuluna

19

(c) (d) (e) (f)

(2) [20]

Mwamukanga wa Likundukati muñoli u bonisize hahulu mayemo a kuli na bulela za komu kono niti ki kuli na bulela za mutu, cwale wena u fe mabaka a kolwisisa kuli ki niti luli ki mutu kakubapanya ze li mwamukanga ni bupilo bwa mutu ya cwalo ya bulelwa za hae mwamukanga ni kuli mutu ya cwalo ki mañi? Kaufela zeo u li fitise kakulikandeka kamanzwi a mwahal'a manzwi a 350 kuisa ku a 500. [20] NI TOKOMELA: U alabe puzo i li Ñwi mwaKalulo B ni Kalulo C. U tokomele kuli kaufela zona ki lipuzo ze tokwa likalabo ze telele za kukandeka kapa kufitisa maikuto kalikande. KALULO B Makande: Baci ba Mali: Jonathan Roux/R. M. Mbala Puzo 3 Bala litimana ze latelela, mi kasamulaho u alabe puzo ye kwatasi: Kwangu! Sikwahelo sa injini ye tuna sa kwaluha sentimita kapa ze peli Lizo ha sa hohile likonoto. A tatuba kwandu...muluti fapil'a lihahulo... i sali mupila o mutuna wa sikwenda... ni mazoho a sweli kuyunganiswa mwahalimu... i li a makuswani a makima. Lilata ha li si ka sitatalisa muuna yo mukima. Kapili cwale, a zwa kwasiti, a potolohela kwapili, a nanula sikwahelo, kabunya, kabunya, ha tabeli kuli si lile, a si nanula! Maseka a swala sikwahelo mwahalimu, a potoloha, a inamela fainjini. Minwana ya hae ya babatela mwasimbwi fa ni fani mwahal'a mawaya. I kai, i inezi kai ye hasanyeza ze ñwi (distributor)? Minwana ya hae ya fafata-fafata mwamukulo wa ntambo ye tuna. Kwanalule-lule, a i fumana! Kapili a tatuba kwandu...sindundulituna seo ha si sika zwa kale fawindo. A kutela fainjini. A kalisa kuzwisa ye hasanya... kwee ...kweee, matingo a lisela. Fumana so bata cwale, kapili... kapili! Ye potolosa i kai (rotor), i fumaneha kai...? U i fumani! Ki hande; sitibo sa ye hasanya. Ki hande, cwale u kwahele sikwahelo sa injini... kapili! Kakuñola manzwi a eza 350 kuisa ku a eza 500, u ñole kabukuswani ka mo ne ku tezi kuli mushimani yo Lizo a to fumaneha mwasikwata se, ni kuli ka mo bonela u fe bunde ni bumaswe bo bukona kuba teñi fataba ya mwa na tezi mucaha yo Lizo. Kuekeza kuzeo u utwile buñwanyama mo bu tiseza miselo ye maswe, ki kelezo mañi yo no kona kufa kwabaana bao ba babeli i li muuna yo mukima ni muuna yo mukuswani mi hape kamaikuto a hao u fe kakutala buñwanyama mo bu kona kusinya-sinyeza sifumu sa naha. [20] KAPA Puzo 4 "Imume!" Temba a huwa, pepa ya R10 ya mafelelezo ha se ba i soñaetile mwahanu. "Tafuna!" "Sota!" "Sota sico seo u si tabela hahulu Skhunduva!" Kwa bulela Sipho." Ye ki koto ye ne i swanela baci ba mali bao. Skhunduva ni mu likan'a hae ki baci ba mali ba basinyeza batu ba bañwi mali a bona bakeñisa bulyangelino ni buñwanyama, ni mwaNamibia bazamaisi ba kampani ya mubuso ya Social Security ba cile mali a sicaba kanzila ye maswe. Taba ye i tisize kuli ya na li Mueteleli wa naha Namibia kukala 1990 kuisa Lyatamanyi 2005, Mutompehi Sam Nujoma a fe mamela

20

kwa basinyi bao ba mali a sicaba, cwale wena u fitise maikuto a hao fahalimu a katulo ye ne ba fumani Skhunduva ni mulikan'a hae Ngcume mane u ame cwalo ni taba ya ba bakulubelwa businyi bwa mali a sicaba mwakampani ya mubuso ya Social Security kasilimo sa 2003, ni kuli kambe ki wena mufelelezi ne u ta ba fa koto ye cwañi? Mi kutuha fo u fe kelezo kuli ku si ke kwa ba ni businyi bo bucwalo mwahal'a sicaba sa naha Namibia hape. Zo ta fitisa kamukana li swanela kuñolwa kamanzwi a mwahal'a 350 kuisa ku a 500. [20] NI KALULO C Lipapali: KwaDaimani: A. N. Matjila Puzo 5 Bala timana ye tatama mi kasamulaho u alabe puzo ye kwatasi: Ba fita famunyako wa lihaha. Lwendo a lemuha kuli kanti mutu ha li talimela a li kwahule mulomo wa teñi u bonahala inge ki o munyinyani, kanti ki munyako o mutuna, mane tou ya felela mwateñi. Ba ina fafasi ba teeleza, Lwendo a nza sweli mukwale o no lozizwe ki yena muñi, kuli tau, sitongwani, ngwe, kaufela ha i fitile fapil'a mukwale o, bupilo bu felile. Ba utwa manzwi mwahali, a utwahalela kwahule. Ba kena mwalihaha ba iketile, ba zamaya kamañwele. Kasamulaho a mizuzu ye mitelele, Lwendo a bona kaseli kwapata, Ni manzwi cwale a utwahala hande. Lwendo a teeleza, mi a utwa kuli puo ha i zibi, kono linzwi la "wena" la mu kolwisisa kuli ki Sitebele. Baana bao ne ba inezi kalilo mwasibaka sa lihaha se siswana sina situngu se sinde. Munko wa nama ye besizwe wa kena Lwendo mwalingo. Mi kaselinyana ka kalilo kao ka bonisa miñapo ye miñata ye ne pahekilwe falitupa ze ne kwesizwe kwamacwe. Lwendo a laela Lubilo kuli a kuze mi a mu litele fo ne ba inzi, mi Lwendo yena a hohobela Matebele sina kaze ye nanalela peba. Kwa ya, kwa ka, mi Lubilo a utwa manzwi a swana sina "Maibabo!" A huwa ha butuku, mi a ziba kuli mukwale wa Lwendo u cile mutu. Kakuñola manzwi a eza 350 kuisa ku a eza 500, u taluse kuli ne kutile cwañi kuli Lwendo ni Lubilo ba to ipumana se bali mwalihaha. Sa bubeli ki kuli kota ya pula ki sika mañi mi ne i sebelize kalulo mañi kuli i fite fa ku to felisa Lwendo pilu. Kakufeleleza, u fe tuso ya kuba ni milafo mwanaha ya luna ni mufuta wa mulafo o tisa hahulu masheleñi a mañata hahulu kwasifumu sa naha ya luna ya Namibia. [20] KAPA Puzo 6 U balile kaza ndwa ye ne i bile teñi mwahal'a Kamehameha ni Lwendo ha ne ba lwanela Christina famukiti, talusa kamo bonela se ne si tisize ndwa yeo, mi kutuhafo, u fe maikuto a hao kuamana ni lindwa za kulwanela bonaluboyoyo ni mo li filikanyeza sicaba. Zeo kamukana u li tahise kakuñola manzwi a mwahal'a 350 kuisa ku 500. [20]

21

22

MINISTRY OF EDUCATION

Namibia Senior Secondary Certificate (NSSC)

SILOZI: HIGHER LEVEL PAPER 3: MARK SCHEME

23

KALULO A Puzo 1 (a) Mutatubiwa kabukuswani u na ni kufa taluso ya imatalu kakuya ka mo i sebeliselizwe mwamukanga. Taluso ya teñi ha i shutani hahulu ni taluso ya teñi tenyene ye simuluha faliezi le `talula', i li ye talusa kusinya kapa kusotisa mutu kakumulunisa seo i li sa hae. Kamunu imatalu ki kuli mutu ya amuha batu ba bañwi ze li za bona. (3) Mutatubiwa a fe litaluso ze cwale kakubulela kuli (i) nzie ye bulelwa ki lifulai za ndwa ze kunupa malumo a tukisa lika, (ii)sukulu ye bulelwa ki limota za ndwa ze tuna ze ikamaela mutakafululele mwalibaka kamukana li si na sabo ni ye kana li nze li kunupa litobolo ze tuna, (iii) lingongole la mwamezi ki likepe za ndwa ze bizwa kaSikuwa kuli ki masambumalini i li ze kona kulonga litobolo ze tuna ni lifulai za ndwa ni ze kona kukunupa litobolo ze tuna, (iv) lusata ki tobolo ye nyinyani ye kunupa malumo kakutatahanyeza, i li yona sikwakwakwa ye sebeliswa kubulaya batu ba bali fakaufi ni ya kunupa. (4) Mutatubiwa u na ni kufa taluso ya kuli `Ha li ni pazulezi inge ni pila ha li na kunilikelela inge ni pila.' Ha ni zibi kapa ni shwa lili. (3) A mañwi a mabaka a tisa lindwa ze cwalo ki: (i) (ii) Ki ketululo ya mushibo kakuli manaha a Africa i na ni mishobo ye miñata hahulu mwanaha i li ñwi, cwale ya busa u ketulula mishobo ye miñwi. Kuiyakatwa kuba mueteleli wa naha. Boiyakatwa ba tabela kuli ni bona ba buse. Haiba ba sa fumani se ba bata ba kala ndwa ya mukowa.

(b)

(c) (d)

(iii) Miseto ye ne tomilwe ki bazwahule. Miseto ye cwalo ne i kauhanya batu ba mushobo u li muñwi fahali. Kalulo ye ñwi i ba mwapuso ya buse bo mi ye ñwi mwapuso ya bo buñwi. Ba bañwi ha ba ketululwa buse bo buñwi ba biza ba bañwi buse bo buñwi kuto ba tusa. Manaha a mabeli a itwanisa. (vi) Ki kubusa naha kandutata. Nyandiso ye ba teñi i tisa kuli batu ba swalisane ni kulika kuli ba iposhole mwañalelwa ye cwalo. (v) Kuñenehela milafo ni Limbule za Nyambe ze li mwanaha ye ñwi.

(vi) Ba bakwenuhela ni kulwanisa mubuso kalitobolo ha ba matela mwanaha ye li bukaufi mi ba latelelwa teñi ki masole ba naha. (vii) Muisilingo wa linaha ze li mabapa mwalitaba za naha ye ñwi kapa mane muisilingo wa linaha za kwabuse bwa mawate mwalitaba za naha ye ñwi i li kubata kuzamaisa sifumu sa naha yeo. (4) TOKOMELA: Yeo ki mitala feela mi mulaiteli/mutatubi u swanela kubona kapa za ñozi mutatubiwa luli za swanela.

24

(e)

Bo buñwi bwa bumaswe bwa lindwa ze cwalo: (i) (ii) Mafu a batu feela sihulu basali ni banana. Sifumu sa naha si kutela hahulu Fafasi.

(iii) Lukupwe buñata kakuli batu ha ba sa lima kaswanelo. (iv) Lipulukelo ni lituso za ba manaha a sili za fela. (v) Litekisano ni manaha a mañwi za yemiswa.

(vi) Ha ku sana kuitamela mutakafululele. (vii) Lindiala ni lihole (lianga) li ba ze ñata hahulu. (viii) Matuku a cwale ka HIV ni AIDS a yambalakana hahulu kakuli babalehi ba yo kubukana kulo ku li kuñwi feela ba si na misebezi kwande a kuhasanya matuku. (4) TOKOMELA: Yeo ki mitala feela mi mulaiteli/mutatubi u swanela kubona kapa za ñozi mutatubiwa luli za swanela. (f) Kalabo ya tuto ye i tingile hahulu ka mwa bonela mutatubiwa, kono ze tatama li kona kuba mitala ye fa sikuka skata: Tuto ye li teñi ki kubona bumaswe bwa lindwa. Bumai bwa batu Africa ba baswelwi kusebeliswa kuitwanisa. Batu ba manaha a Africa ba swnela kuswalisana hamoho kuli ba si ke ba lumelela kusebeliswa kuli ba itwanise. Mifuta ya lilwaniso ze se li teñi ze kona kuyundisa lifasi kanzila ye Situhu ku si na masabelo. (2) [20] TOKOMELA: Mutatubiwa ha ngile tuto i li ñwi ni kubulela hande za teñi linepo ha li mu luni.

25

KAPA Puzo 2 Mutatubiwa u na ni kuhatelela hahulu famabaka a cwale ka: Ki musali wa lihule ya sa shimbi mufaho, mufaho wa hae ki silupi. Musali wa lihule ya sa pepi u bizwa kuli ki kota ye sina muluti ni ye sa fi miselo, ona kupepa bana. Kusupeza kuli ki musali wa lihule ya bulelwa, bashimani ba baizo mu nga, ba bapala ni yena i sa li mwanzila ka mo ne ba latela kaufela. Kusupeza kuli ki musali wa lihule ya bulelwa, ya sa lobali ni yena `haisi wa kakombokombo', wa ka kakombokombo ki mutu ya sa pepi i li ya na kile a welwa ki mukubu bom'a he ba sa li mwasiyopu. Mwahae mo ku na ni musali wa lihule batu ba minzi i sili ba tabela kuto nwela teñi simela (bukwala) kapa kupotela teñi nako ni nako i li kuli mwendi ba ta mu katanyeza ki peto ngoma i sinte. Musali wa lihule wa bulaisa sina mubuleli ha talusa kuli komu ya hae ne i batile kumubulaya haisi kupilela mwakasa ka Silombe. Musali wa lihule wa bulaisa sina mubuleli ha talusa kuli kacenu u `alabana ni sibabule mwalikubo' i li kutalusa kuli sa yambuzi kale butuku bwa HIV ni AIDS.

Yeo ki mitala feela, mutatubiwa u lukela kufa mitala ye miñwi ye ka kolwisisa mutatubi kapa ya bonela za ñozi mutatubiwa. [10] NI KALULO B Puzo 3 Mutatubiwa a fe kabukuswani se ne si ezahalile kwamulaho ka se sisholokota mwasimbyambaya mwa na ipatile Lizo kanako ye ne ku longwa libyana. Mutatubiwa a bonise kuli kezo ya na ezize Lizo ha ki taba ye nde kakuli na kona kubulaiwa kapa kunatikiwa ki George, Sipho ni Themba kakukulubela kuli ki lisholi. Hañata kunga mutu ye mu sa zibi ni kumubeya mwamilelo ya mina ku kona kumitiseza kozi kakuli fo kuñwi ki lisholi kamba sikebenga sa sibulai. Kono mwataba ye Lizo u bonisize kuba ni tuso ye tuna hahulu kuli mane mutu u kona kutabela kuli ni yena ate a be ni mutu wa kunopa ya ta mu tusa cwalo. Wo ki mukwa wa bupilo kakuli hape kuitopatopela feela hape u yo itopela se siyo ku omaba moyo. Cwale lu tokomele mo lu ngela batu kuba mwahal'a luna kapa kuba kalulo ya ze lu eza. Kasamulaho a zeo ba ame cwalo mo ne ba konezi kuputelela Ngcume kuli ba mu fe lifiti ni kumuamuha tobolo ya hae kasitalifi mane kuyo mu soñaeta cwalo ma-R10 a malalu. Ni kufeleleza kaza Skhunduva mwa na sotezi mali a hae ni yena. Kutuhafoo, mutatubiwa a fe kelezo ya kona kufa kwamañwanyama bao ba babeli. Mwakelezo ye cwalo hañata mutu u hupula pulelo ye twi `Sa fela mbwa sa na li'. Nja i shwela se i cile. Mutu sa si cala ki sa ta kutula. Kalulo ya maikuto a hae i ta itinga hahulu ka mwa ta beela mutatubiwa lika za hae kuamana ni za buñwanyama mo bu kona kusinya-sinyeza sifumu sa naha, sihulu a ame ku za kutokwa misebezi, kuholisa babeleki mwasheleñi a manyinyani, kutokwa mikwakwa, kusayaha likolo, lipatela ni lisebelezo ze ñwi za sicaba mane kusalibala bupilo kutula bakeñisa kutula kwa lika kaufela mwanaha. Zeo ki mitala feela, mutatubi ni mutatubiwa ba kona kubona mo ba kona kulumelelanela kakunyakisisa hande za fitisa mutatubiwa. [20]

26

KAPA Puzo 4 Mutatubiwa u na ni kufitisa maikuto a hae fahalimu a katulo ye ne ba filwe. Kuyemela kapa kusayemela katulo ye cwalo ni mabaka a mu bulelisa cwalo. Haili koto ya kona kufa ki maikuto a hae i li a swanela kukolwisisa mutatubi kakufa mabaka a utwahala. Kelezo ya kona kufitisa i na ni kuamana ni kubonisa kuli businyi bu tisa bumaswe mañi, sihulu ze kona kutahela naha ze swana ni ze filwe mwapuzo ya pili fahalimu. [20] NI KALULO YA C Puzo 5 Mutatubiwa a taluse kabukuswani ka za kubata kutibelela fasibaka fo ku fumaneha mezi ni lifolofolo ni kufumana mafulo fa kutibelela mane cwalo ni muhupulo wa kukala pili kutatuba sibaka kaufela pili ba si ka tibelela kale mane ni kukunupiwa kwa Njekwa katobolo ki baana ba babeli ba na kalile kubona Lwendo kwamakalelo. Ye ki taba ye ne tisize kuli Lwendo a fele pilu ni kukala kulatelela baana bao ba bali kufitela a ba tula. Milafo i tusa kunanula sifumu sa naha ni kusupeza ze konwa kubonwa mwanaha kubonisa kuli sifumu sa naha si nanuhile bakeñisa milafo. Ni kubonisa kuli daimani ki mulafo o tisa hahulu masheleñi a mañata mwanaha. [20] KAPA Puzo 6 Mutatubiwa u na ni kufitisa maikuto a hae ka mwa bonela se sitisize cwalo kakufa mitala ka mo li kalezi lika mwabuka ni maikuto a hae fahalimu a lindwa ze tiswa ki likalibe ni mo li filikanyeza sicaba kuli mane lika ze cwalo li tisanga mafu a batu ba bañata, kono inge i li nto ye kalilwe ki batu ba babeli feela. [20]

27

The National Institute for Educational Development P/Bag 2034 Okahandja NAMIBIA Telephone: +64 62 502446 Facsimile: + 64 62 502613 E-mail: [email protected] Website: http://www.nied.edu.na © NIED 2005

Information

Microsoft Word - NSSCH Silozi Specimen Paper Booklet

32 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

1264874