Read Microsoft Word - M1. Introduction IAS-az-revised.doc text version

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

MODUL 1 BEYNLXALQ MÜHASIBAT UÇOTU STANDARTLARININ TTBIQI

Mqsdlr: Bu modulda BMUS-nin genilndirilmsi sbblri v mnblri hat olunur. BMUS-nin aradirdii msllr, v istifadçilr v mlumat tminatçilarina BMUS-nin faydasi. BMUS aaidakilara saslanir: Konseptual saslar Modulun tutumu: 1 sessiya Modulun Nticlri : Bu modullari bitirndn sonra itirakçilar açagidakilara nail olacaqlar: Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarina (BMUS) ehtiyacin anlailmasi v BMUS-nin hat etdiyi mövzulardan xbrdarliliq.

1. BMUS : FSAN V REALLIQ...........................................................................................................2 2. BEYNLXALQ MÜHASBAT UÇOTU STANDARTLARI URASI NDR..............................................3 3. BEYNLXALQ MÜHASIBAT UÇOTU STANDARTLARI NDR ...........................................................3 4. ONLAR NEC YARADILIR .................................................................................................................4

4.1 4.2 4.3 4.4 5.1 5.2 6.1 6.2 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 7.7 7.8 7.9 7.10 7.11 7.12 7.13 7.14

Ehtiyaclarin müyynldirilmsi .......................................................................................... 4 lkin sndinin hazirlanmasi ................................................................................................... 4 lkin sndin müzakirsi ......................................................................................................... 4 Standartin hazirlanmasi........................................................................................................... 4 stifadçi Qruplari .................................................................................................................. 4 stifadçilrin Ehtiyaclari........................................................................................................ 6 Hesablama metodu ................................................................................................................. 7 Fasilsizlik sasinda ............................................................................................................... 8 Anlamaq bacarii ................................................................................................................. 10 Müvafiqlik ........................................................................................................................... 10 Maddilik .............................................................................................................................. 10 Etibarliliq v daltli Tqdimat............................................................................................ 11 Forma üzrind mahiyyt ..................................................................................................... 11 Neytralliq............................................................................................................................. 12 Ehtiyatliliq ........................................................................................................................... 13 Tamliq ................................................................................................................................. 15 Müqayislilik ....................................................................................................................... 16 Xrclrin uyunladirilmasi .................................................................................................. 17 nformasiyanin vaxtli-vaxtinda tmin olunmasi prinsipi ........................................................ 18 Pul ölçü vahidi .................................................................................................................... 19 Dövrülük.............................................................................................................................. 19 Mnft il xrclr arasinda tarazliq..................................................................................... 20

5. ONLAR N ÜÇÜN LAZIMDIR .............................................................................................................4

6. Frziyylr .........................................................................................................................................7

7. KEYFYYT XÜSUSYYTLR (göstricilri).....................................................................................9

LAV 1. FUNKSIYALAR ÜZR QRUPLADIRILMI BEYNLXALQ MÜHASIBAT UÇOTU STANDARTLARI .............................................................................................................................................................21 LAV 2. MÖVCUD STANDARTLAR V ONLARIN QISA MZMUNU .................................................22

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

1

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

1. BMUS : FSAN V REALLIQ Bu yaxinlarda BMUS-nin müzakirsi Azrbaycanda yeni mrhly keçmidir. Gündlikdki sual Azrbaycanin BMUS-na uyun MMUS-na ehtiyac olmasi deyil, mhz hmin standartlarin Azrbaycanda ttbiqinin nec tkil olunmasindan ibartdir. Lakin, bütünlükd hqiqi olmayan bir sira streotiplrl qarilamaq heç d tsadüfi olmur. Msln, hesab olunur ki: · BMUS investisiyalarin clb edilmsi üçün sas vasitlrdn biridir.

Lakin faktiki olaraq, BMUS bazara girii sadldirir v kapitalin artirilmasi üçün çkiln xrclrin azaldilmasina yardimçi olur. Lakin, BMUS-nin maliyy hesabatlari öz-özlüyünd investisiyalarin clb edilmsin zmant ver bilmz. · BMUS sasinda maliyy hesabatlarinin hazirlamasi milli standartlar sasinda maliyy hesabatlarinin hazirlamasindan daha asanddir.

Grçkdn, BMUS-nin istifadsi tamamil yeni bacariqlari v i vrdilrini tlb edir. BMUS ciddi, detalli qaydalardan daha çox, bir sira prinsip v tlblrdir. Mütxssislr özlri, sasn hüquqi formati nzr almadan, spesifik iqtisadi durumdan v mliyyatin xüsusiyytindn irli glrk, icra yanamasini müyyn edirlr. · BMUS mühasibat uçotu standartlari toplusudur

Xeyr. Faktiki olaraq bu tam ksindir: Azrbaycan mühasibat uçotunun hesablar plani v ya mnb sndlrin formalari v mühasibat uçotu kitablari kimi nnvi elementlrini BMUS-da axtarmaq mnasiz olardi. BMUS yalniz maliyy hesabatlarina aid olan standartlardan (yni muhasibat uçotu iin yekun mrhlsi) ibartdir. BMUS-da muhasibatlia aid heç bir tlb irli sürülmür. Bundan baqa, BMUS maliyy hesabatlari Azrbaycan maliyy hesabatlarinin transformasiyasi yolu il hazirlana bilr. Bu transformasiyanin, digr mqamlar eyni olmaq rtil, heç bir halda hesabatlarin keyfiyytin v yararliina heç bir tsiri olmayacaq. · BMUS yalniz konsolid edilmi maliyy hesabatlari üçün faydalidir

Faktiki olaraq, onlardan hmçinin irktlrin frdi maliyy hesabatlarinin hazirlanmasinda istifad olunmasi nzrd tutulur. Lakin, konsolid edilmi maliyy hesabatlari standartlar trfindn keyfiyyt, mlumatin hatliyi v faydalii nöqteyi nzrindn dyrlndirilir. irktd bu cür maliyy hesabatlarin çatimazlii, avtomatik olaraq, BMUS-nin sas tlblrinin riayt edilmmsi demkdir. · BMUS ttbiqin keçid bir-mrhlli hyata keçiril bilr

Xeyr: BMUS-na keçid çox ciddi, geni, syli hazirliq tlb edn bir prosesdir. Bu keçid irktlr v professional ictimayit, hmçinin idarçilik orqanlari v investisiya ictimayiti ciddi hazirlamalidirlar. Bunsuz, bu sahd hr hansi faliyyt BMUS ideyasinin nüfuzdan salinmasina v iqtisadiyyatin normal faliyytinin pozulmasina xidmt edck. · BMUS irktlrin bazari saxta maliyy mlumatlari il tmin etmsinin qarisini alir

Faktiki olaraq, BMUS-ni ttbiqinin mqsdi--irktlrin maliyy durumu v faliyyt göstricilri üzr maliyy hesabatlarinin ffaflii v dürüstlüyünün tmin edilmsidir. Lakin, bu, maliyy hesabatlarini hazirlayanlarin düzgünlüyünü azaltmir.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

2

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

2. BEYNLXALQ MÜHASBAT UÇOTU STANDARTLARI URASI NDR Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlari urasi (BMUS) müstqil özl orqandir. Ba ofisi Londonda yerlir. O, 1973-cü ild, doqquz ölkdn pekar mühasiblr qurumlari trfindn yaradilmidir. Yarandii vaxtdan indiy qdr ura genilnib v hal-hazirda uraya Beynlxalq Mühasiblr Federasiyasinin (BMF) üzvlri olan bütün pekar mühasiblr qurumlari daxildir. Baqa sözl desk, ura 2 milyondan artiq pekar mühasiblri birldirrk 103 ölkd 142 pekar tkilatdan ibartdir. BMUS-nin dövlt trfindn yaradilan v ya idar olunan tkilat olmadiini baa dümk vacibdir. ura, biznes müssislri v digr tkilatlar trfindn istifad olunacaq vahid mühasibat uçotu prinsiplrin ld edilmsi mqsdi il pekar mühasiblr trfindn yaradilmidir. Burada dövlt itiraki, nzarti v ya maliyylmsi yoxdur. 3. BEYNLXALQ MÜHASIBAT UÇOTU STANDARTLARI NDR Onlar, hökumt trfindn yazilan qanunlar deyil. Onlar, dünyanin bir çox pekar mühasiblr qurumlarinin nümayndlri trfindn yaradilmidir. Beynlxalq Standartlarin mqsdlri aaidakilardir: · · · stifadçilrin rahatlii üçün maliyy hesabatlarinin keyfiyytini yaxiladirmaq Maliyy hesabatlarinin hazirlandii bazani uyunladirmaq Maliyy hesabatlarinin hazirlanmasi üçün istifad olunan proseduralari tkmilldirmk.

Standarta daim lavlr edilir v mövcud standart müasirldirilir. gr BMUS il uyunluq tlb olunursa, milli mühasibat uçotu qanunlarina BMUS tlblrini daxil etmk chdi daimi tkmilldirmni v müasirlmni tlb edck. BMUS-ni istifadsind, sasinda "qaydalar" ttbiq olunan iyerarxiya mövcud olur. Birinci - sl standart, onun sas rtlri qalin yazi il göstrilir. kinci, "ilkin variant"-in icaz olunan alternativ rhdn ayrilmasi. Üçüncü, bzi standartlarin tsvirlri. Dördüncü, bir nec standartin Vahid Trcüm urasi (VT) trfindn rhi. Qeyd etmk lazimdir ki, bu tkilatin yaradilmasina sbb odur ki, bzn standartin daha specifik izahatina vya tcrüb zamani lav izahatlara tlbat meydana çixir. Baqa sözl desk, yüksk texniki xüsusiyytlr malik olduuna gör standartlar mükmml deyil. Azrbaycanda mövcud olan mühasibat uçotu standartlari v BMUS arasinda mühüm frqlrdn biri Beynlxalq Mühasibat uçotu Standartlarinin konseptual v iyerarxiya formatindan ibartdir. BMUS-nin mrkzi hr bir standartda sas kimi götürülmü konsepsiyalar konseptual saslarsidir. Standartlarin daxilind müyyn növ mliyyatlar üçün mühasibat uçotu prinsiplrini ks etdirn ümumi anlayilar v mliyyat qaydalari vardir. Bu konsepsiyalar BMUS il bütün hesabatlama prosesi üçün mrkzi rol oynayir v, Konseptual saslard göstrildiyi kimi, gr standart v konsepsiya arasinda ziddiyyt varsa, standart üstünlüyün malik olur. (bax: Konseptual saslar, paraqraf 3). Mühasibat uçotu qaydalarinin xüsusi bir mliyyata ttbiq edrkn, konsepsiya il qayda vya misal arasinda ziddiyyt yaranirsa, qayda üstünlüy malik olur. gr anlayila tklif olunan hesablama metodu arasinda ziddiyyt yaranirsa, anlayi üstünlüy mailk olur. yerarxiyanin n aai mövqeyind yer tutan nümunlrdur, lakin bununla bel, onlar çox vacibdirlr, çünki tqdim edilmi konsepsiyalara, standartlara v anlayilara dqiq mna verirlr. Yuxarida rh edilmi iyerarxiyanin nümunsi kimi aktivlr konsepsiyasini nzrdn keçirk. BMUSna gör, balansin aktivlr hisssin heç n daxil oluna bilmz o vaxtacan ki, daxil olunacaq bnd "real glck iqtisadi smr"ni ks etdirsin. Aktivlrin tqribn bütün sas anlayilari (nad vsait, debitor borclar, ehtiyatlar v s.) aktivlr konsepsiyasina uyundur (iyerarxiyada göstrildiyi kimi). gr hr hansi bnd real glck iqtisadi smr deyildir, bu bnd maliyy durumu haqqinda hesabatlarda aktiv kimi göstril bilmz.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

3

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

Bellikl, konsepsiyalar çox hmiyytlidir, onlarla uyunluun tmin edilmsi üçün aidiyyati olan bütün dbiyyati oxunmaq zruridir. BMUS-da baqa sas konsepsiyalar da mövcuddur. Bu tlim proqraminda hat olunan konsepsiyalar sasn - aktivlr, öhdliklr, xüsusi kapital, mühasibat uçotunun hesablama metodu, glirin v xrclrin uyunladirilmasi, fasilsizlik v konservatizmdir. Maliyy hesabatlarini hazirlayarkn, onlar hmi yadda saxlanmalidir, çünki onlar BMUS-sasli mühasibat uçotunun n vacib aspektlridir. 4. ONLAR NEC YARADILIR Standartin yaradilmasi dörd sas mrhldn ibartdir. 4.1 Ehtiyaclarin mü·yy·nl·dirilm·si

Ehtiyaclari fundamental olaraq, istifadçilr v maliyy mlumatini hazirlayanlar, faktiki olaraq is professional investorlar v mühasiblr pekar müyyn edir. Sonra is, prosesi davam etdirmk üçün BMUSK urasi trfindn çi Heyti tkil olunacaqdir. 4.2 lkin s·n·dinin hazirlanmasi

çi Heytinin ilk addimi yaranmi ehtiyaclara aid bütün msllri müyynldirib nzrdn keçirmkdir. Sonra is, Heyt, cavab olaraq, sas msllri hat edn icmal sndi hazirlayib ry üçün BMUSK urasina tqdim edck. çi Heytin növbti addimi ­ Prinsiplr dair Sndin ilkin versiyasini hazirlayib, bütün maraqli trflrdn alinmi rylr il birlikd nr edckdir. Sonra, Heyt prinsiplr dair yekun snd hazirlayir v tsdiq edilmsi üçün BMUSK urasina tqdim edir. Bunun sasinda ilkin sndi hazirlanir. 4.3 lkin s·n·din müzakir·si

lkin snd ura trfindn tsdiq olunur v müzakir üçün buraxilir. Bütün maraqli trflr ry vermk üçün dvt olunurlar. 4.4 Standartin hazirlanmasi

Nhayt, çi Heyt BMUS-nin ilkin versiyasini hazirlayib v BMUSK urasina thlil v yekun ry üçün tqdim edir. Standart ura trfindn tsdiq olunduqda nr olunur. 5. ONLAR N ÜÇÜN LAZIMDIR Beynlxalq standartlar qlobal olaraq mlumat istifadçilrinin ehtiyaclarini ödmk üçün lazimdir. Bellikl, bu istifadçilr kimlrdir? Müssisnin faliyyti il bali mlumatlarda marai olan trflr rti olaraq iki sas qrupa bölün bilr: daxili v xarici istifadçilr. Daxili istifadçilr qrupuna müssisnin rhbrliyi daxildir. Daxili istifadçilr mliyyat v maliyy xarakterli müxtlif qrarlar qbul edirlr. Msln, onlar cari hesabatlar sasinda gln il üçün müssisnin maliyy planini hazirlayir, satiin hcminin artmasi v ya azalmasina, satilmi mallarin qiymtlri v borc alinan vsaitlrin faydali olmasi il laqdar müssisnin kapital qoyuluu istiqamtlrin dair qrarlar verir. Bu cür qrarlarin smrli olmasi üçün tam v dqiq mlumata tlbat tamamil aydindir. 5.1 stifadçi Qruplari Yeddi istifadçi qruplari mövcuddur. (Konseptual saslar, paraqraf 9-11): 1. faktiki v potensial shmdarlar v çevriln shmlrin, opsionlarin, adsiz shmlrin sahiblri daxil olmaqla Kapital nvestor Qrupu

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

4

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

2. Kreditorlar v Kreditor Qruplari, borc öhdliklrinin v istiqrazlarin faktiki v potensial sahiblri v qisa müddtli tminatli v tminatsiz borc vernlr 3. hazirki, potensial v keçmi içilrdn ibart çi Qrupu 4. maliyy analitiklri, jurnalistlr, kredit qabiliyytini qiymtlndirn agentliklrdn ibart Analitik/Mslhtçilr Qrupu 5. alicilar, ticari kreditorlar v tchizatçilar, rqiblr, irktlrin birlmsi vya tamamil satinalinmasinda marai olan trflrdn ibart Biznes laq Qrupu 6. Vergi orqanlari, yerli hökumt, biznes faliyytin nzart funksiyasini yerin yetirn bütün tnzimlyici orqanlardan ibart Hökumt aparati 7. ictimayit, vergi ödyicilri, alicilar, xüsusi maraq qruplari v "qonular" Bazar raitind hazirlanan maliyy hesabatlari iki xarici istifadçilr qruplarinin, yni müssisnin faliyyt göstricilrind bilavasit marai olanlar v müssisnin faliyyt göstricilrind bilvasit marai olanlarin maraq dairsinddir. Birinci qrupa bilavasit marai olanlar, yni aaidakilar, daxildir: · Müssis kapitalinin hazirki v potensial sahiblri ­ bu müssisd öz maraqlarinin artirilmasi yaxud da azaldilmasi bard qrarin verilmsi v müssisnin rhbrliyi trfindn vsaitlrin n qdr smrli istifad edilmsinin qiymtlndirmsi üçün; · mühasibat sndlrini, borcun artirilmasi vya uzadilmasinin mqsduyunluunun qiymtlndirilmsi, borcun müddti v rtlrinin müyynldirilmsi, borcun qaytarilmasina zmantin artirilmasi v alici nöqteyi-nzrindn müssisnin etibarliliinin qiymtlndirilmsi üçün itifad edn hazirki v potensial borcvernlr v kreditorlar; · Müyyn mütri il biznes münasibtlrinin etibarliliini müyyn edn tchizatçilar v alicilar; · vergi orqanlari vasitsil vergi hesablamalarinin v vergi yiiminin düzgünlüyünü yoxlayan hökumt; · Müssisnin içilrinin mühasibat mlumatlarina, maa v müyyn müssisd i perspektivi nöqteyi nzrdn maraqlari var. kinci qrupa müssisnin faliyyt göstricilrind bilavasit marai olmayan istifadçilr daxildir. Lakin, onlar, birinci qrup xarici istifadçilrinin maraqlarini müdafi etmk üçün müssisnin maliyy hesabatlarini tdqiq etmlidirlr. Bu qrupa aagidakilar daxildir: · · · Öz mütrilrinin maraqlarini müdafi etmk mqsdil, maliyy hesabatlarinda tqdim olunan mlumatlarin müvafiq qaydalara uyunluunu yoxlayan audit xidmti; Maliyy mslhtçilri, mütrilrin maliyy vsaitlrinin müyyn irktlr srmay kimi yerldirilmsi bard tövsiyylrini hazirlamaq üçün maliyy hesabatlarindan istifad edirlr; Fond Birjasi müvafiq irktlri qeydiyyat siyahisina saldii zaman onlarin maliyy hesabatlarinda göstrilmi mlumatlari qiymtlndirdiyi halda; müyyn müssisnin faliyytinin dayandirilmasi il bali qrar verdiyi, mühasibat uçotu v hesabatlarin hazirlanmasi metodlarinin dyidirilmsi zrurtini qiymtlndirdiyi halda; Qanunvericilik orqanlari; Hüquqünaslar--tqaüdçülr müavinatin müyyn olunmasi üçün müqavilnin müddt v rtlrinin nec yerin yetirilmsini v mnftin bölüdürülmsi v dividendlrin ödnilmsin dair qanunvericilik tlblrinin nec raziladirildiini qiymtlndirmk üçün mühasibat uçotu hesabatlarinda tqdim olunan mlumata ehtiyac duyurlar. Hesabatlar, tendensiyalarin inkiafinin qiymtlndirilmsi v nzrdn keçirilmsi üçün mtbuat v mlumat agentliklri trfindn istifad edilir; hesabatlar hmçinin ayri-ayri irktlrin v iqdisadiyyat sahlrinin biznes faliyytinin thlili, maliyy faliyytinin xarakteriz edn parametrlr üzr ümidverici göstricilrinin hesablanmasi üçün istifad edilir; Ticart v istehsal assosiasiyalari iqtisadiyyatin sahlri üzr statistik nticlrin ld olunmasi v müqayisli thlillr, iqtisadi sahlr sviyysind öz faliyytlrini qiymtlndirilmk mqsdil hesabatdan istifad edir;

· ·

·

·

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

5

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

·

Hmkarlar ittifaqlari, mk haqqi v müqavillrinin rtlrin dair tlblrini müyyn etmk, hmçinin iqtisadiyyatin müvafiq sahsind müssisnin inkiaf tendensiyalarini qiymtlndirmk mqsdil maliyy hesabatlarina maraq göstrirlr. stifadçilrin Ehtiyaclari

5.2

Burada hr ikisi -- istifadçilr v onlarin ehtiyaclari - üçün formal anlayilar olmalidir. Mühasibat uçotu standartlarinin bu tlblr cavab vermsi üçün onlarin hansi mqsdl hazirlanmasini aydin göstmk vacibdir. Bu cür istifadçilrin ehtiyaclari aaidaki kimi müyyn oluna bilr: · Aydin olmasi. Mlumat az mlumati olan istehlakçi üçün baa düüln trzd olmalidir. · Mqsd. Bir çox mühasiblr mübahis edirlr ki, obyektivlik sinamaq qabiliyyti il eynidir. Baqa sözlrl desk, hesablar yoxlanilan mlumatlar üzrind saslanmalidir. Lakin, bu hmçinin müyyn xs trfindn istehlakçi qrupuna trf v ya qari mnfi rylrin mövcud olmamasi demkdir. · Müqayislilik. Bu çox vacibdir, çünki, istifadçilr kommersiya faliyytinin nticlrini vvlki dövrlr v digr irktlrl müqayis etmk istycklr. Birinci vacibdir çünki, o istifadçilra kommersiya faliyyti bard ry formaladirmaa kömk edir. kinci is, istifadçilrin müxtlif kommersiya faliyytlrini müqayis ed bilmlri üçün vacibdir. · Hqiqilik. Bu onlarin göstrdiklri hqiqi v daltli baxilarla eynilik tkil edir. Tam ddidlik mövcüd olmadii halda, müssisnin büdcsi tamamil dqiq tsvir vermkdn uzaq olmalidir. stehlakçilar mlumatin dürüstlüyündn xbrdar olmalidirlar. · Münasiblik. Proqnozladirilan v cavab dyri uyun olan il uyun olmayani frqlndirn sas faktorlardir. Proqnozladirilan dyr istifadçilrin kommersiya faliyytinin mümkün glck mliyyatlari üzr ry formaladirmasina rait yaradir. Cavab dyri istifadçilra vvlki proqnozlari tsdiq etmy v ya onlara düzli etmy imkan verir. · Etibarliliq. Mlumatin düzgün olmasi iqtisadi qrarlarin qbul edilmsi zamani maliyy hesabatlarindaki mlumatlara istinad edn istifadçilr üçün son drc vacibdir. · Uyunluq. Yeni hesabat metodlarinin baqa qanunlar v ya standartlar trfindn v ya bu cür dyiikliklrin hmin hissd açiqlanan sas xüsusiyytlr cavab vermsi tlb olunan zaman ttbiq olunmasi vacibdir. · Dövrülük. Hesabatlar tez nr olunmalidir, çünki bu mlumatlar istifadçilr üçün müyyn hadislrl laqdar dyidiriln köhn mlumatlarla müqayisd daha mühüm hmiyyt ksb edir. · Ehtiyatliliq. Ehtiyatliliq arzu olunan keyfiyytdir. Amma hddindn çox ttbiq oluna bilmz çünki, onlar hesabatlarda müyyn meyllr yarada bilr, msln, nflasiya vziyytind ilkin dyrin uçotu istifadçilrin maraq dairlrind ola bilmz. · Tqdimatin strukturu. Mühasibat uçotu praktikasini formaladirarkn maliyy hesabatlarinin hazirlanma dyrini nzr alinmasi mqsduyundur. · Maddilik. Maliyy hesabatlarinin az hmiyyt malik olan v istehsalçilara tutarli mlumat vermyn mliyyatlarin tfsilatindan ibart olmasini gözlmk mqsduyun deyil. · hmiyytlilik. Maliyy hesabatlari istifadçilr üçün müyyn mna daimalidir. sas mqsd ondan ibartdir ki, maliyy hesabatlari irktin maliyy statusunu hesabat tarixindki kimi v hmin dövrd onun faliyyti kimi "daltli tqdim edir". Mümkün qdr dqiq rqmlrin istifad olunduu v mümküm olmayan sahlrd mqsduyun qiymtlndiriln, geni miqyasda qbul ediln mühasibat uçotu prinsiplri altinda hazirlanmi daltli tqdimat maliyy hesabatlarinin tqdimati kimi tsvir oluna bilr. lav olaraq, mnfi rylrdn, thriflnmdn, material faktlarin manipulyasiyasndan v ya gizldilmsindn uzaq olan, obyektiv tsviri mümkün qdr aydin göstrn mlumati nümayi etdirmkl yanai, daltli tqdimat tam dqiqliyin ifadsi deyil. daltli tqdimat maliyy hesabatlarinin hr sad detalinin mütlq yox zruri doru olmasi demkdir. Qeyd ­daltli tqdimatin bu konsepsiyasi maliyy hesabatlarinda mlumatin tqdimatina yönlir. Bu maliyy hesabatlarinin hazirlandii sas mühasibat uçotu qeydlrind daim dürüstlüy chd etmk sylrinin qarisini almir.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

6

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

Aagidaki cdvl ishehlakçilari v onlarin tlblrini ks etdirir:

stehlakçilarin Kateqoriyalari

Mqsdlr v Maraqlar (Nümunlr)

Qaydalar

Malumata daxil olma hüquqlari

Nzart (Audit)

daretm

stehsal olunan mhsullarin iqtisadi sm-rliliyin qiymt-lndirilmsi Debitorlarin nzarti

Rhbrlik trfindn Rhbrlik dikt olunan mlumata qaydalar giri nzart edir

Administrativ Nzart

Daxili audit tamamil mümkündür. (Audit yoxlama)

Dövlt hakimiyyti orqanlari

Qiyntlndirm

Vergi Tutulmasi üzr Qanun, Xüsusi qanunlar v qaydalar,

H

Vergi v oxar auditlr

Vergi tutmaq mqsdil milli statistik mlumat

Xarici: Shmdarlar Mnft verm qabiliyytinin qiymtlndirilm si Dividendlrin ödnii il bali qiymtlndirm Xeyr Mühasibat Uçotu haqqinda Qanun Qeyd olunan Qanunlar Mühasibat Uçotu Standartlari Kreditorlar Likvidliyin qiymtlndirilm si Xeyr Xarici Audit Xarici Audit

6. Frziyylr Bunun kökünd dayanan 2 frziyy var, hazirlanmanin hesablama v fasilsizlik bazasi. Bu iki frziyy idaretm uçotunun v maliyy hesabatlarinin hazirlanmasinin mqsduyunluunu v mntiqini baa dümk üçün son drc vacibdir 6.1 Hesablama metodu

Bu müyyn mühasibat uçotu dövrlrind glirin v xrclrin aidiyyati maddlrinin yazilmasina dair qrar qbul etmk bacariina malik mühasib tlb edir. Glirlrin maddlrini özünd birldirn hesablama metodu onlarin qazanildii mühasibat uçotu dövrlrind tsnifln bilr. msln, pulun

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

7

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

saticinin hesabina köcürülmmsin baxmayaraq, mallar alicilara geri göndrilnd (ilr v ya xidmtlr yerin yetirilnd). Hmçinin xrclrin maddlrinin mühasibat uçotu dövrlrind yarandii zaman müssis trfindn nec ödnilmsi qeyd alinmalidir. Bu metodla, mliyyatlarin smrsi v baqa faliyytlr onlar ba vern zaman taninir. (v nad pul vsaiti v ya pul ekvivalenti alinanda v ya ödnilnd). Onlar mühasibat uçotu reqistrlrind qeyd alinir v aid olduqlari dövrün maliyy hesabatlarina yönlir. Msln, müssis trfindn saxlanilan shmlrdn "qazanilmi" dividendlrin mbllri üzr yiilmi glir mühasibat uçotu dövrünün sonuna qdr ödnilmir v ya ilin axirina qdr olan müddt üçün müssisnin içilrinin maalarinin mbli yiilmi xrclr nümundir. Bununla bel, hesablama metodu müvafiqlik v ehtiyatliliq prinsiplrinin ttbiqini özünd birldirir. (msln aaidaki nümuny bax). Siqma main mührriklrinin ehtiyat hisslrinin satii il mul olur. O, öz maliyy ilini Fevralin 28d baa çatdirir. 1 Aprel 2003-cü il tarixdn bu müssis üçün telekommunikasiya xidmtlri tmin olunur v bu xidmtlr üçün xrclr hr rüb qurtaranda rüblük verilir. Bu xrclr yarandii zaman, drhal ödnilir. Frz edk ki, müssis mühasibat uçotu dövrlrind aaidaki borc sndini almidir: 30 yun , 2001 30 Sentyabr, 2001 31 Dekabr, 2001 31 Mart, 2002 23.50 27.20 33.40 36.00

Mlumatdan istifad edrkn, maliyy ilinin sonuna -- 28 Fevral 2002-ci il tarix qdr glir hesabatlarinda qeyd olunmasi vacib olan telekommunikasiya xidmtlri üçün xrclrin mbli aaidakidir: Dövr 2001-ci il Martin 1-31-dk (telefon yoxdur) 2001-ci il 1 Apreldn-30 yuna qdr 2001-ci il 1 yuldan-30 Sentyabra qdr 2001-ci il 1 Oktyabrdan-31 Dekabra qdr 2002-ci il 1 Yanvardan 18 Fevrala qdr (iki ay) Mbl 0.00 23.50 27.20 33.40 24.00 108.10

Qeyd ondan ibartdir ki, yalniz 31 Mart 2002-ci il tarixd yiilan borclarin üçd ikisi 1 Yanvar -28 Fevral 2002-ci il tarix qdr taninmalidir (uçot ilinin son tarixi). lbtd, rüblük telefon borclari 28 fevral tarix hl alinmayib, çünki bu tarix hl rüb bitmyib. Lakin, Yanvar v Fevral aylarinin telefon xrclrini nzr almamaq düzgün olmazdi. Nticd, 24.00 mbli v ya 36.00-in üçd iki hisssi, rüblük mblin yekunu kimi qeyd alinir. Bu mbl 28 Fevral 2002-ci il tarix müssisnin balans hesabatinda qisa müddtli öhdlik kimi taninmalidir. Bellikl, hesablama metoduna saslanan maliyy hesabatlari istifadçilri ninki keçmi faliyytlr dair ödnilr v nad pul vsaitinin daxil olmasi hmçinin nad pul ödnilri etmk öhdliyi v glckd qbul olunacaq nad vsaitlrin mnbyini bard mlumatlandirir. Baqa sözlrl desk, maliyy hesabatlari istifadçilri iqtisadi qrarlarin qbul olunmasinda son drc vacib olan keçmi mliyyatlar v baqa hadislr haqqinda bu cür mlumatla tmin edir. 6.2 Fasilsizlik sasinda

Maliyy hesabatlari adtn müssisnin faliyyt göstrdiyi v glckd faliyytin davam edcyi frziyy sasinda hazirlanir. Fasilsizlik konsepsiyasi (v ya davametm mslsi) o demkdir ki, müssis öz faliyytini davam etdirck. Bu frziyy son drc vacibdir. O aktivlrin v öhdliklrin ilkin dyrinin müyynldirilmsi prinsipinin etibarli olmasina zmant verir, hansi ki müssis özünün axirinci borclarini ödyn zaman öz dyrini itirir. gr likvidasiya konsepsiyasi frz olunursa, onda msln, müssisnin aktivlrini realiz olunan dyr sasinda qiymtlndirmk onlari ali dyri sasinda qiymtlndirmkdn daha yaxi olardi (v ya onlarin maya dyrindn daha az olan sati qiymti il).

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

8

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

Baqa sözlrl desk, gr müssisnin yaxin glckd öz faliyytini baa çatdirmasi gözlnilirs, onun aktivlrinin dyri fasilsizlik prinsipind müyynldiriln aktivlrdn daha az olacaq. Müssisnin faliyytind müyyn uyunluq ehtimal olunarsa onun köhnlmlrl bali siyasti mqsdmüvafiq v uyun olar. gr likvidasiya konsepsiyasi istifad olunubsa, dövriyy v qeyridövriyy üzr aktivlrin tsnifati mnasiz görünck, bel ki, onlar hamisi likvidasiya olunan qisa müddtli aktivlr olacaq. Nticd, torpaq, tikili, avadanliq kimi bir sira aktivlri üzün müddtli aktivlr kimi qrupladirmaq çtin olacaq. Öhdliklr gldikd is, daha çox nnvi tsnifatin (borclar, baqa öhdliklr, ticart borclari, debitor borclari, törm v filiallara borclar, ödnilmli olan maalar, ödnilck vergilr, büdcdn knar fondlara ödnilr, ödnilck dividendlr, öncdn aparilan ödnilr, digr kreditorlar), istifadçilr üçün bu çür kreditor qruplamanin faydali olduunu gör bilrlr. Msln, Beta, 60,000 mblind avadanliq almidir. Avadanliin istifady yararli olma müddti 6 ildir v uyunluq prinsipin müvafiq olaraq, o glir hesabatinda bu dövr rzind qiymtsizldirilck. Birbaa silinm metodu il bu, illik 10,000 olacaq. gr fasilsizlik konsepsiyasi istifad olunarsa, onda müssisnin öz faliyytinin davam etdirmsi gözlnilck v onun avadanliqlari istifady yararli olduu müddrd müssis trfindn istifad olunacaq. Müssis bu aktivi illik 10,000 qdr amortizasiya ed bilr, lakin bu cür aktiv müssisnin balans hesabatinda yiilmi amortizasiyadan daha az --özünün ali dyri il taninacaq. Bu o demkdir ki, il rzind bu cür avadanliin xalis dyri (60,000-10,000) = 50,000 olacaq; iki ild bu 40,000- brabr olacaq v s. nhayt 6 il rzind onun istifady yararli olma müddti sona yetrk dyri sifira enck. gr biz frz etsk ki, aktiv heç d üzün müddt iqtisadi faydaya malik olmur v yalniz özünün qaliq dyri il 8,000- satila bilr, onda bu sati dyri olacaq. gr 3 ilin sonunda bu hal olarsa, balans hesabatinda aktivin göstrildiyi tmiz capital 30,000 (60,000 ­ 10,00 ­ 10,000 ­ 10,000) olacaq. Daha aydin desk, davamli istifadd dyr özünün qaliq dyrindn daha çox olur. Nticd, müssisnin fasilsizlik dyri 30,000-dn 8,000- azaldila bilr. Fasilsizlik frziyylr sasinda hazirlanmayan maliyy hesabatlarinin nümunlri araliq likvidasiya balans hesabati v (hansi ki, tkilat hmin tlblri qane etmmidn vvl, likvidasiya olunan hmin tkilata qari bütün tlblr alinandan sonra hazirlanir, lakin müssis bu tlblrdn qane olandan sonra hazirlanir) v likvidasiya balans hesabatidir (hansi ki, qalan aktivlr mülkiyytçilr arasinda paylanana qdr, tkilat kreditorlari razi salandandan sonra hazirlanir.) Nticd, gr mühasib güman edirs ki, müssis faliyytini dayandirmaq istyir, o mühasibat uçotu proseduralarini dyimlidir. gr o müflis urayarsa, mühasibdn bütün aktivlrin öz realiz olunan dyrlrind satilmasi frziyylrin saslanan hesabatlarin hazirlamasi tapirila bilr. 7. KEYFYYT XÜSUSYYTLR (göstricilri) Yeni mühasibat uçotu standartlari mühasibat uçotu mlumatlarinin v bazar raitind bütün istehsalçilar üçün maliyy hesabatlarinin hmiyytliliyin zmant vern bu cür sas prinsiplri tqdim edir. Bu prinsiplr aaidakilardir: · Aydinliq · Müvafiqlik · Maddilik · Etibarliliq v daltli Tqdimat · Mahiyytin formadan üstünlüyü · Neytralliq · Ehtiyatliliq · Tamliq (bütövlük) · Müqayislilik · Xrclrin uyunladirilmasi

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

9

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

· · · ·

Vaxtairiliq Pul ölçü vahidi Dövrilik Mnft v xrc arasinda balans

Yuxarida tqdim olunan prinsiplrin çoxu administrativ iqtisadiyyat raitind içlyn yerli mühasiblr üçün tamamil yenidir. lav olaraq, htta ilk baxida tani görünn hmin prinsiplr bazar iqtisadiyyati raitind tamamil yeni mnaya malikdirlr. Bu prinsiplrdn bzilri aidiyyati standartlatda daha trafli açiqlanir. Mlumatin proqnozladirilan v tsdiq olunan funksiyalari qariliqli laqlnir. Msln, xüsusi hüquqa malik aktivlrin cari sviyysi v strukturu haqqinda mlumat hmin aktivlr müssisnin müyyn raitd üstünlüy malik olmasi qabiliyytinin qarisini almaa chd ednd v vziyyti mövcud oldugu trzd ks etdirmk mqsdil ishehsalçilar üçün dyr malikdir. Eyni mlumat keçmi proqnozlara münasibtd, msln, planladirilmi mliyyatlarin yekununa dair tsdiqedici rol oynayir Maliyy durumu v keçmi faliyytlr istifadçilrin marai olan proqnozladirilan glck maliyy vziyyti v faliyyti, hmçinin dividendlrin v maain ödnilmsi, qiymtli kaizlarin qiymtlrindki dyiikliklr v öhdliklrin ödnii zamani müssisnin onlara cavab ver bilmk bacarii kimi digr aspektlr sasinda istifad olunur. Lakin, Maliyy hesabatlarinin trkibind olan mlumatlar üzr glck faliyytlrin öncdn veriln proqnozlarini smrli etmk bacarii mlumatlarin maliyy hesabatlarinda tsvir olunma trzindn asilidir. Msln, gr glir v ya xrclrin frdi olaraq qeyri-normal, qeyri-adi v tsadüfi maddlri açiqlanarsa, glir hesabatinda proqnozladirilan dyr artir. 7.1 Anlamaq bacarii

Maliyy hesabatlatrinda tqdim olunan mlumatin sas keyfiyyti onun istifadçilr trfindn baa düülmsidir. Bu o demkdir ki, istehlakçi, kommersiya v tsrrüfat faliyyti, mühasibat uçotu sahsind kifayt qdr biliy malik olmalidir v mlumatin öyrnilmsind kifayt qdr syl çalimalidir. Lakin, maliyy hesabatlarina qliz mlumat daxil edilmlidir, onlar sas iqtisadi qrarlar qbul edn istehsalçilar üçün vacib olduundan müyyn istifadçilr üçün çtin olmasina baxmayaraq istisna oluna bilmz.

7.2

Müvafiqlik

Faydali olmali v mlumat qrar qbul edn istifadçilr üçün müvafiq olmalidir. Müvafiqlik istifadçilr trfindn iqtisadi qrarlarin qbul olunmasinda onlara keçmi, hazirki v glck faliyytlri v ya keçmi qiymtlndirmlr düzli etmy yardimçi olmaqla, tsir edn müvafiq mlumat demkdir. Bu o demkdir ki, perspektiv v glcy baxiin thlillrinin aparilmasinin mümkünlüyünü tmin etdiyi zaman müvafiq hesab olunur. (mlumatin öncdn proqnozladirilmasi funksiyasi) v (mlumatin tstiqedici funksiyasi). Perspektiv thlillr o demkdir ki, istehlakçi keçmid, hal-hazirda v glck qrarlarlarda ml glmsi gözlniln nticlri proqnozladira bilr. Glcy baxi thlili istehlakçinin özünün keçmi qrarlarini düzgün v ya qeyri-düzgün tsdiq ed bilmsi demkdir. Mlumatin müvafiqliyi onun vaxtairi olmasini özünd saxlayir; gr mlumatin alinmasi txir salinarsa, hr-hansi iqtisadi qrarlarin qbul edilmsin tsir etmk üçün çox gec olacaq. 7.3 Maddilik

Müyyn dövrlrd maddiliyi dqiq müyynldirmk çtindir. Özülünd dayanan konsepsiyalar saddir v bu sualla aydin izah olunur, "Dollar Senti ld etmk üçün xrclnir?" Hansi sbbdn,

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

10

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

mnft ndn ibartdir, aydin desk heç n, faktiki olaraq sn yalnizca 99 Sent itirirsn. Açiq görünür ki, bu nümund 1 Sent maddi deyil. Lakin 1% v ya, 2%, v ya 5% maddilik nec olur? Konsepsiyanin ttbiqi son drc vacibdir. Birinci, bir qayda olaraq gr bnd kifayt drcd genidirs, v ya qeyri-adi tbit malikdirs, onda istifadçilrin maliyy hesabatlarini baa dümlri üçün ayrica açiqlamanin kömyini tlb olunur. Msln, BMUS 8 adi faliyytd mnftin daxilind olan glirin v xrclrin o maddlrini tlb edir, hansi ki, müssisnin ayrica açiqlanan faliyytini izah etmk üçün onun tbitin v ya ölçüsün müvafiqdir. BMUS 8 v ya istniln digr BMUS maddi olanlara formula vermir, msln, burada bu qrupun yekun maddlrindn 5% üstün olan istniln madd haqqinda daniilir. Baqa bir nümun: aktivlrin shv tsnifati ; gr torpaq, tikili v avadanliin (tikili, avadanliq) 2 müxtlif sub kateqoriyalarina toxunursa, bu cür shv hmiyytsiz ola bilr, lakin, gr burada aktivlrin kateqoriyalarinda dyiikliklrdn v ya qeyri-dövriyy aktivlrindn dövriyy aktivlrin dyiikliklr nzrd tutulursa tsnifatda bu cür shv maddi ola bilr Mlumat--onda olan çatimamazliqlar, istehlakçinin tqdim ediln maliyy hesabatlarinin sasinda qbul olunan iqtisadi qrarlara tsir ed bildiyi zaman maddi hesab olunur. Maddilik bndin ölçüsündn v ya mlumatin çatimamazliqlari v ya buraxilmasinin xüsusi raitind shvlri nzrdn keçirmk raitindn asilidir. Msln, 5,000 shv milyonlala sati edn müssisnin inventarlarinin qiymtlndirilmsind cüzi ola bilr, o zaman ki, eyni mbld rüvt v ya ourluq daha maddi hadis ola bilr. kinci, konsepsiya maliyy hesabatlarinin kökünd dayanan mühasibat uçotu proseduralarini v ya hesabatlarin hazirlanacai mlumat bazasina, mühasibat uçotu kitabinda sinaq balansina daxil olunacaq mlumatlari özünd saxlayir. Msln , Müssis üçün hesabat dövrü qurtarandan sonra qisa müddt rzind alila bali uçot kitabini açiq saxlamaq v mühasibat uçotu kitabinda artiq qbul olunan mallar v ya xidmtlr üçün tchizarçinin hesab-fakturasini yiqmaq normaldir. Lakin, bunlarin çox kiçik bndlr olduundan, bu yiimlari hyata keçirmmk qrari alina bilr. Bu htta xrclrin xüsusi kateqoriyali xrclr bölünmsi üçün ttbiq oluna bilr. Msln, xrclrin dqiq tbiti ikimnalidir v onun hansi hesaba köürülcyi müyyn deyil, bel ki, administrasiyanin dediyin gör hansi halda istifadçilrin maliyy hesabatlarini anlamasini tyin etdiyi halda xrclr tamamil uygun olmur ? Xeyr, bu bel olmur. Xeyr, çünki, maliyy hesabati mqsdlri üçün smr zruri deyil, faktiki olaraq bu maliyy hesabatlarinda gz çarpmir. Maddiliyin sas anlayii onun subjektivliyi v keyfiyytliliyidir. Maddi bnd buraxilan v daxil edilmyn biridir hansi ki, istifadçilrin maliyy hesabatlarini baa dümsin tsir etmk üçündür. Etibarliliq v daltli Tqdimat

7.4

Yararli olan mlumat hmçinin etibarli olmalidir. Etibarliliq o demkdir ki, hesabat veriln mlumat maddi xtalardan v mnfi rylrdn azaddir, v bu hqiqtdir, v ya istehlakçlar bu cür mlumatlara dqiq tsvird ifad olunan v ya iddiasiz ifad ed bildiyi kimi etibar ed bilrlr. Mlumat müvafiq olmaqla yanai, amma hm d etibarsiz ola bilr. (onun tbitindn v tqdimat metodlarindan asili olaraq), bu onun taninmasidir hansi ki, mümkün qdr azdirir. Msln, hüquqi faliyyt konseptual saslarsind zrr üçün iddianin mbli v hqiqiliyi müzakir olunursa, müssis üçün balans hesabatinda iddianin tam mblini tanimaq yararsiz olacaq, buna baxmayaraq maliyy hesabatlarinin qeydlrind faliyytl bali raitin v mblin açiqlanmasi müvafiq ola bilr. Mlumatin Dqiq Tsviri maliyy hesabatlarinda mliyyatlarin v müssisnin iddia etdiyi kommersiya faliyyti il dqiq tsvir olunmasini ks etdirir. (v ya müvafiq gözlnil biln) Msln Balans hesabati mliyyatlari v, hesabat tarixind mühasibat uçotunun taninma kriteriyasina cavab vern, müssisnin aktivlrind, öhdliklrind v kapitalinda nticlnn baqa hadislri ks etdirir. 7.5 Forma üzrind mahiyyt

Hüquqi forma üzrind iqtisadi mahiyytin hakimliyi o demkdir ki, maliyy hesabatlarinda mlumatin dqiq tsviri üçün bu mliyyat v hadislr onlarin mahiyytin v iqtisadi reallia (hansi ki, üstünlük tkil etmlidir) uyun olaraq uçota alinmi v tqdim olunmu v heçd onlarin sad hüquqi formasi deyil.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

11

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

Msln, gr müssis öz faliyytind torpaq, tikili v avadanliin hr hansi üzün müddtd icard olan obyektlrini istifad edirs, müssis bu torpaq, tikili v avadanliin bu cür obyektlrini balans hesabatinda aktivlr kimi tanimalidir, hüquqi nöqteyi nzrdn fakt hmin titula mxsus ola bilmz. mliyyatlarin v dir faliyytlrin mahiyyti heç d hmi onlarin hüquqi formasinin zahiri görünüü il uyun olmur. Msln, müssis öz aktivlrini digr müssisy el bir yolla yerldir bilr ki, sndlr digr müssisy bu cür aktivin hüquqi mülkiyytçisinin birbaa köçürmsini ifad edir. Buna baxmayaraq, müssis bu cür aktivlrd ehtiva olunan glck iqtisadi mnftlrdn faydalanmaa zmant vermk üçün razilama mövcud ola bilr. gr bu cür rait mövcuddursa, bu sati haqqinda mlumatin maliyy hesabatlarina daxil edilmsi faktiki olaraq daxil olunacaq mliyyatlari daltli tqdim etmyck. 7.6 Neytralliq

Maliyy qeydlrind etibarli olan mlumat hm d neytral olmalidir v ya meyllrdn, rylrdn uzaq olmalidir. Maliyy hesabatlari neytral olmurlar, gr qrarlarin qbul olunmasinda mlumatin seçimi v ya tqdimati vvlcdn müyynldirilmyn nticnin ld olunmasi mqsdil tsir edirlr. Msln, Msln, mühasibat uçotu dövrü rzind bzi faliyytlr müssisnin kimyvi mhsullar istehsalina, zhrli qazin knara axmasina qari yönlirs, bu cür faliyytlr haqqinda mlumatin müssisy n drcd zrr yetirmsindn asili olmayaraq o maliyy hesabatlarinda açiqlanmalidir. Dividendlrin ödnii il bali. Iki qrup istehlakçi, tyin oluna bilr, hr birinin digr qrupdakilara zidd olan maraqlari var: · · Onlar dividendlrin ödnilmsind marai olan investisiyanin gecikdirilmdn qaytarilmasini aradiran xslrdir(itirakilar(tsisçilr)); Dividendlrin kapitala çevrilmsind maragi olan xslr v, tkilatin bu sbbdn d tkilatlarin maliyy vziyyti uzun müddt inkiaf etmsini (itirakçilar(tsisçilr)), shmlr, kreditorlar, idaretm üçün yüksk bazaar qiymti.

Dividendlrin ölcüsü bölüdürülmmi mnft, bir qrupun digr qrupun maraqlarinin qane olunmasi hesabina knarladirmaq tlbi üzr saslanmidir hansi ki, mnfi rylrdn tamamil uzaq olmaa brabrdir. . Nümunlr A) Tkilatin faliyytinin daha istkli tqdimatini ld etmk, onlar maliyy hesabatlarini hazirlayaraq xalis mnftlr üçün rqmlri artirir, aaidaki pozuntulari yaradir: a. Mhkm trfindn mükafatlandirilan lakin qeyd olunmayan crimlr yönln itgilr (maliyy hesabatlari tam deyil); b. Satilmi mhsullarla laqsi olan msrflr xrclr köçürülmür v istehsali bitmyn mhsulda qeyd alinir (xrclr glirlr uygunladirilmir); c. Amortizasiya xrclrinin mbli azaldilmidir. (yiilmi köhnlmlr üçün müyynldiriln proseduranin pozuntusu); d. Xrclrl laqlnn msrflr xalis mnftin istifadsi kimi qeyd alinir. (tsniflnn xrclr üçün müyynln proseduralarin pozulmasi). Bu nümund, öncdn müyynldiriln ntic--xalis mnftin iirdilmsi (artirilmasi) maliyy hesabatlarinin mühüm keyfiyyt xüsusiyytlrinin mhrum edilmsi v hmçinin mühasibat uçotu siyastindn v xüsusi mühasibat uçotu qaydalarinin normalarindan yayinmaqla nail olunub. B) Dividendlrin ödniinin ölçüsünü azaltmaq, mühasibat uçotu siyastinin elementlri xrclrin artirilmasina yönlmk v bellikl mnftin azalmasi üçün qbul olunmudur: a. Gln ild amortizasiya xrclrinin mbli üçün n aai rqmi vermk üçün sas vsaitlr v qeyri-maddi aktivlr üzr yigilmi köhnlm üçün metod seçilmidir;

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

12

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

b. Xammalin qiymtinin artirilmasina baxmayaraq, LIFO metodu qiymtli kaizlar üçün seçilmidir; c. Xrclr istehsal üzr shmlrin alinmasina yönlrk borclar üzr maraq ödniinin dövri xrclr daxil edilmsidir. Bu halda, nizamnamdn irli gln tlblr müahid olunurdu. Seçilmi amortizasiya metodunun sas vsaitlrin xrclrinin mhsullarin istehsal xrclrin köçürülmsi üçün proseduralari ks etdirmmsi mümkündür, hansi ki, hmçinin texniki chtdn pozuntu sayilmir. Lakin, mühasibat uçotu siyastinin seçilmi elementlrinin mcmusu öncdn müyynldirilmi nticy - yni mnftin azalmasina nail olmaa yönldilir. C) Maliyy vziyytini ks etdirn rqmlri tkmilldirmk, qeyri-dövriyy aktivlrini azaltmaq v dövriyy aktivlrini artirmaq: a. Hl sifari edilmyn avadanliq balans hesabatinda yenidn sati üçün mallar kimi nzrd tutulur; b. Törm tkilatlarda shmlr qisa müddtli aktivlr kimi qeydiyyata alinir. Onlar maliyy hesabatlarini hazirlayarkn faktiki olaraq, aktivlri yoxlanila bilmyn göstricilr ­ tkilatin mqsdlri sasinda formal olaraq tsniflyir. V faktiki olaraq, müssisnin avadanlii nec istifad etmsini v ya satmasini, hansi müddt rzind (1 ildn artiq v ia az) ona mxsus olan shmlrdn glirin ld olunmasini planladirmasi obyektiv müyynldirmk mümkün deyil. Lakin, bir qayda olaraq, planlar tkilatin özün v müssisnin mliyyatlarinin xüsusiyytlri haqqinda mlumati olan knar müahidçilr tamamil aydindir. D) stifady yararli olan mhsulun buraxiliinin hcmindn asili olan avadanliq--birbaa xttli metodu istifad etmkl köhnlir. Köhnlm müddti müyynldirilmi normalarin ortaq mxrc gtirildiyi müddtdn götürülür.

Bu nümund, vergi organlarinin maraqlari sas vsaitlrin xrclrinin mhsulun istehsal xrclrin evrilmsi prosedurasinin etibarli tqdimati üçün marai olan maliyy hesabatinin istifadçilrinin hesabina razi salinir. 7.7 Ehtiyatliliq

Ehtiyatliliq konsepsiyasi (v ya baqa sözlrl desk, conservatizm) güman edir ki, ehtiyatliliin drcsi qeyri-müyynlik rtlri daxilind tln olunan hesablamalar v qiymtlndirm zamani ehtiyac duyulan mhkm qrarlarinin tapiriqlarina daxil edilmlidir. Mühasibat uçotu sndlri aktivlrin v glirin artimina v xrclrin v öhdliklrin baa düülmsin yol vermir. Bu hm d o demkdir ki, müssisy özünün mümkün mnftlrinin taninmasindan daha çox, mümkün zrrlrinin v msrflrini tanimaq üçün çox az sas var. Nümunlr A) Mühasibat uçotu ilinin vvlind Omega Ticart irkti hr biri 1,200 olmaqla 20 paltar yuyan main alinmidir v bu paltar yuyan mainlarin 17-si hr biri 1,700- satilmidir, daha sonra yerd qalan 3 paltar yuyan main ilin sonunda Omeqa irktinin balans hesabatinda satilmasi gözlniln qiymtd (1,700) deyil, özünün ilkin dyrind (1,200) göstrilmlidir.Bu ehtiyatliliq konsepsiyasinin sad trflrindn biridir, qeyd etdiyim kimi, hr birinin qiymti (1,700) olmaqla paltar yuyan mainlar demkdir.alinmayan mnftin vaxtindan vvl taninmasidir. B) Alfa öz faliyytini 1 Yanvar 2002-ci il tarixd balayib v 21 Dekabr 2002-ci ild baa çatan mühasibat uçotu ilind onun satii 100,000- brabr idi. 31 Dekabr, 2002-ci il tarix, onun debitorlarinin dyri 6000 vsait d daxil olmaqla hansi ki, irktin ümidsiz borclari 15,000- brabr idi. Bu halda Alfa 6000 mblind ümidsiz borclar üçün ehtiyat yaradir. 2002-ci ild satidan alinan mblin ümumi dyri glir hesabatinda göstrilmlidir, amma 6000 vsait ümidsiz

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

13

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

borclar üzr bölüdürülmlidir. Burada bzi uyunsuzluq var bel ki, bu satiin realiz olunmasinda glir nad pul vsaiti formasinda v ehtiyatliliq zmantlri 6000 mbldn mühasibat uçotu ilinin mnft rqmindn çixilir. C) Arbitraj mhkmsi tkilatdan nad pul vsaiti yiimi üzr mhkm iddiasini tdqiq edir. Hüquqi thlillr trflr müyyn hallarda eyni ansa malik olmalari üçün aparilir. Bu rti öhdliklrin v maliyy hesabatlarinda onunla laqdar mümkün zrrin nec qeydiyyata alinmasi il bali qrar verilmlidir rti öhdliklr balans hesabatinda o zaman taninir ki, onunla bali zrr glir hesabatinda taninmi olsun v aaida veriln iki rt ttbiq olunsun: · · Glck hadislrin müvafiq öhdliklrin mahiyytini tsdiq edcyin çox böyük ehtimal var; Gözlnilmz hallardan yaranan rti öhdlik v ehtimal olunan itkilr kifayt qdr qtilikl qiymtlndiril bilr.

Ehtimalin müyyn dqiq sviyysi yoxdur, amma 5%­50% ehtimal otra hesab oluna bilr, 50%­95% ehtimal is yüksk ehtimal hesab oluna bilr. Öhdliyin mövcudluunun tsdiq edcyi ehtimal 50%-dir. O hm orta, hm d yüksk ehtimal kimi tsnifln bilr. Mhkm iinin kmiyyti balans hesabatinda öhdlik kimi, glir hesabatinda is zrr kimi qeydiyyata alinmalidir. D) Arbitraj mhkmsi tkilatdan nad pul vsaiti yiimi üzr mhkm iddiasini tdqiq edir. Hüquqi thlillr trflr müyyn hallarda eyni ansa malik olmalari üçün aparilir. rti glirin balans v glir hesabatinda nec açiqlanmasi il bali qrar çixarilmalidir. rti glir müssisnin bu gliri qbul edcyin yüksk ehtimal olan zaman balans v glir hesabatinin qeydlrind açiqlanmalidir. 5%­50% ehtimal orta v 50%­95% ehtimal yuksk ehtimal hesab olunur. Bu rti glirin ld edilyi ehtimal 50 %-dir. O ya orta ya da yüksk ehtimal kimi tsnifln bilr. Onun orta ehtimal kimi taninmasi ehtiyatliliin tlblrin cavab verir. Ehtiyatliliq konsepsiyasinin digr trflri zrrin öncdn müyynldirilmsi mümkün olan zaman, vvlcdn görmk v qeydiyyata almaqdir.Msln: Delta müssissi frdi xslrdn sifari götürmkl mebel istehsali il möul olan müssisdir v müqavily uyöun olaraq qiymti 800 olan mtbx dstinin yiilmasi v istehsali istehsal üçün müqavil balamidir. Uçot ilinin sonuna qdr i baa çatdirilmamidir. (raziladirilan i hcmindn üçd ikisi icra olunub)v mühasibat uçotu qeydlri üçün mlumar aaöidaki kimidir: Uçot tarixind mebelin istehsali prosesi üzr yaranan xrc in tam baa çardirilmasi üçün glckd yaranacaq lav xrclr Xrclrin Cmi 600 400 1000

Yekunladirilmami i uçot ilinin sonunadk istehsali bitmmi mhsul kimi tsniflnck v ehtiyatlarda olduu kimi aktivtk hesab olunacaq. Bu zaman istehsali bitmmi mhsulun qiymti 600 olur. Lakin, ilrin baa çatdirilmasindan sonra müssis mbli 200 olan zrrl qarilaacaq. Bu zrr bütövlükl cari umot ilind taninmalidir. Umot ilinin sonuna istehsali bitmmi mhsulun dyri onun xalis realiz olunan dyrind göstrilck., hansi ki, onun dyrindn daha aaidir. Xalis realiz dyri aaidaki metodlardan biri istifad olunmaqla hesablana bilr: Metod 1 Metod 2

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

14

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

Axirinci sati qiymti

800

stehsali bitmmi mhsulun dyri Az ehtimal olunan zrr

600

Mhsullari realiz etmk mqsdil tlb olunan ilri yekunladirmaq üçün daha az lav xrclr Xalis realiz dyri

400

200

400

400

Ehtiyatliliq prinsipi hmçinin bazar qiymtinin v ya dyrin azalmasi qaydalarinin istifadsini tklif edir. Bu o demkdir ki, gr müssis öz aktivlrini müyyn qiymtl alirsa, amma hmin aktivin bazaar qiymti aai düübs, onda müssis bu cür aktivi qiymtdki frqlri ms, dövr üçün zrr kimi nzr almaqla , hazirki bazar qiymtind qeydiyyata almalidir. Lakin, verilmi mühasibat uçotu dövründki qiymtl müqayisd bu cür aktivlr üçün bazar qiymti artir, müssisrealiz olunmayan mnfti yaradacaq bu aktivin bazar qiymtini artirmamalidir. Msln: irkt qiymti 1200 olan materiallari alir, amma qiymtlrin kskin enmsi il bu materiallar 900 il realiz oluna bilr. Ehtiyatliliq konsepsiyasi tlb edir ki, onlar 900 il qiymtlndirilsin. Zrri 300 mblind tanimaq üçün sadc satiin vaxtini gözlmk kifayt deyil; Bu zrri onun vvlcdn tyin olunmasi mümkün olan dövrd tcili taninmasi vacibdir. Maliyy hesabatlarini hazirlayanlar, übhli borclarin qaytarilmasi ehtimali, mainlarin v avadanliqlarin nzrd tutulmu istifady yararliliq müddti v ya zmant öhdliklri üzr ehtimal olunan iddialarin sayi kimi bir sira vziyyt v hadislri hat edn qeyri müyynliklrin öhdsindn glmlidirlr. Lakin, ehtiyatliliq prinsipinin müahidsi gizli v ya hddindn çox olan ehtiyatlarin yaranmasi zamani gliri v ya aktivlri azaltmaa v ya zrrlri v öhdliklri artirmaa imkan vermir. Bu cür hallarda maliyy hesabatlari öz neytralliöini itirck v etibarliliq keyfiyytin malik olmayacaq. Ehtiyatliliq prinsipinin tlbatlarinin ttbiqi il bali mühasibat uçotunun smrli tnzimlm sistemi BMUS sistemindn frqli xüsusiyytlr malikdir. · · "Glck dövrün mnftlri üçün vergi" konsepsiyasi yoxdur; Tikinti üzr podrat iinin baa çatdirilmasi il bali itgilrin taninmasl tlbati yoxdur.

7.8 Tamliq Maliyy hesabatlarinin trkibind olan mlumatin açiqlamasinin tamlii müssisnin bütün material bizness faktlarina v nticlrin (mövcud v mümkün) istehlakilar üçün iqtisadi qrarlarin qbul edilmsind mlumatin maddiliyi v onun hazirlanmasinin dyrindn asili olaraq bu iki yolla tsir edir. Shvlr mlumatin saxta olmasina v qariqlia gtirmsin sbb ola bilr v nticd o müvafiqlik nöqteyi nzrindn etibarsiz v qeyri-mükmml olacaq. Müssisnin maliyy hesabatlarina müyyn xarakterli mlumatin açiqlamasi v daxil edilmsi haqqinda mlumata yol verilmsi bir çox sayli güztlrdn tcrüb ld edir. Güzt chdlri ilk olaraq kifayt olan mlumatin ehtiyatlarina sas faktlari aüqlamaq üçün istiqamtlnir. kinci, hazirlanmi mhsullarin dyrini nzr almaq mqsdil istifadçilr üçün baa düüln mlumatin laqlndirilmsi v nizama salinmasi Mühasib müssisnin maliyy vziyytin, onun müvafiqliyin, nad pul vsaitinin hrktin v mülkiyytilrin capital qoyulularina v mnfrin mülkiyytçilr arasinda ya maliyy hesabatlarinda, ya maliyy hesabatlarinin qeydlrind, ya da lav mlumatlarda bölüdürülmsin dair mlumati yerldir bilr. Mlumatin uyun hesabatlara daxil edilmsin dair ümumi tkliflr aidiyyati standartlarda verilmidir.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

15

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

7.9

Müqayislilik

Müqayislilik hr eydn vvl, müssisnin faliyyti haqqinda mlumat digr müssisnin faliyyti haqqinda oxar mlumatla müqayis olunmasini tlb edir. kinci, veriln müssis trfindn istifad olunan mühasibat uçotu metodlarinin uyunluu dövrdn dövr möhkmlndirilmlidir. Bu bir nec mühasibat uçotu dövrü üçün müssisnin faliyyt mlumatlarinin müqayis olunmasini tmin edck. Müqayislilik maliyy durumunda v faliyytind onlarin meyllrini müyynldirmk mqsdil istehlakilara müyyn vaxt konseptual saslarsind müssisnin maliyy hesabatlarini müqayis etmyin mümkünlüyünu tmin edir. lav olaraq istehlakilar oxar maliyy vziyytind v faliyytind maliyy durumundaki dyiikliklrd müxtlif müssislrin maliyy hesabatlarini müqayis etmk bacariina malik olmalidirlar Nticd, maliyy mlumatlarinin qiymtlndirilmsi v nümayii müssisnin hr yerind v müssisnin mövcud olduu dövrdn daha çox v müxtlif müssislrl daha müvafiq metodla aparilmalidir. Uyunluq o demkdir ki, müssis oxar hadislr üçün mühasibat uçotunun bir v eyni metodlarindan vaxtaçiri istifad edir. Lakin bu o demk deyil ki, müssis bir mühasibat uçoti metodundan digrin keç bilmz. Müssislr özlrinin ttbiq etdiklri mühasibat uçotu metodlarinin dyidirmy slahiyytldirilib, bununla bel, burada mhdudlama var. Müssis yeni mühasibat uçotu metodlarinin mnftlrini vvlki metodlarda müqayisd inandirici kild nümayi etdirmlidir. Bu halda, mühasibat uçotu metodlarinda dyiikliyin tbiti v smrsi dyiikliyin ba verdiyi dövrdki maliyy hesabatlarinda açiqlanacaq. Msln,gr Alfa yalniz araliq maliyy hesabatlarini tqdim edn müssisdirs, bu cür araliq maliyy hesabatlarinda tqdim olunan mlumat istifadçilr üçün öz hmiyytliliyini itirir, çünki, onlar bunu baqa müssisnin araliq hesabatlari il müqayis ed bilmirlr. Digr trfdn, gr Alfa özünün araliq hesabatlarini hazirlayarkn müxtlif mühasibat uçotu metodlarindan istifad edirs, bu cür hesabatda tqdim olunan mlumat öz hmiyytliliyini itirir çünki, istifadçilr bir mühasibat uçotu dövrü il digr mühasibat uçotunün mlumatlarini müqayis etmk bacariima malik deyillr. Bel ki, müqayisliliyin tlbi sad eynilikl qaridirilacaq. Bu tkmilldirilmi mühasibat uçotu standartlarinin ttbiqi üçün mane olmayacaq. gr qbul olunan mühasibat uçotu siyasti uyunluq v etibarliliq kimi tlblr cavab ver bilmirs, müssisnin mliyyat v faliyytlri üçün mühasibat uçotunun adi metodlarinin ttbiqini davam etdirmsi düzgün deyil. Hmçinin daha uyun v etibarli seçim mövcud olduu halda, vvlki trzd olan mühasibat uçotu siyastin istinad etmk istifadçilr üçün müvafiq deyil. Faliyyt zamani shv maddidir (mühümdür.), bu cür yanama müxtlif dövrlr üçün mlumati qeyriuyun edir, hansi ki, maliyy durumu v tkilatin faliyyti istiqamtind shv nticlrin yaranmasina aparir. Msln: 2002-ci ild ba vern faliyytlr: Sati: 75,00 Satilmi mallarin maya dyri: 55,000 Satilmi mallarin maya dyri shvn 25,000 azaldilmidir. 2003-cü ild ba vern faliyytlr: Sati: 75,000 Satilmi mallarin maya dyri: 55,000 2002 v 2003-cü illrd shv müyynldirilib. 2002-ci il üçün Glir Hesabati Glir Satilmi mallarin maya dyri 2002 75,000 30,000

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

16

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

Ümumi glir Adi faliyytlrdn mnft (zrr) 2003-cü il üçün Glir Hesabati

45,000 45,000

Glir Satilmi mallarin maya dyri Ümumi glir Qeyri-ticart xrclri Adi faliyytlrdn mnft (zrr)

2003 75,000 55,000 20,000 25,000 -5000

2002 75,000 30,000 45,000 45,000

Azrbaycanin mühasibat uçotu sistemin istinad edn 2003-cü il üçün Glir Hesabati sasinda xs müyyn nticlr ld ed bilr: · Sati zamani qiymti stabil qalan mallarin maya dyrinin artirildiina gör 2003-cü ild ümumi glir azalmidir; · 2003-cü ild qeyri-ticart xrclri artmidir. Nticd, Glir hesabati çirktin mliyyatlarinda qnatbx olmayan ümumi tendensiyalari göstrir. Lakin, slind 2002-ci il il müqayisd heç bir dyiikliklr ba vermir. 2002-ci ilin mlumatlarini 2003-cü ilin mlumatlari il uyunladirmaq, qeydlr shvlr qeyd alinan müddrd düzlilrin sayini v xüsusiyytini açiqlamalidir. 2003-cü il üçün Glir Hesabati (BMUS, fundamental yanama) Glir Satilmi mallarin maya dyri Ümumi glir Adi faliyytlrdn mnft (zrr) 2003 75,000 55,000 20,000 20,000 2002

75,000

55,000 20,000 20,000

2003-cü il üçün Glir Hesabati (BMUS, alternative yanama) 2003

Glir

2002 75,000 30,000 45,000 45,000

Satilmi mallarin maya dyri Ümumi glir Qeyri-ticart xrclri Adi faliyytlrdn mnft (zrr)

75,000 55,000 20,000 25,000 - 5000

2003 (recalculated) 75,000 55,000 20,000 20,000

2002 (recalculated) 75,000 55,000 20,000 20,000

Glir hesabati BMUS-na uyöun hazirlandiindan 2002-2003-cü illr üçün mliyyatlarin real nticlrini ks etdirir. Mühasibat uçotunu tnzimlyn istniln system dyiikliklr mruz qalacaq. Bununla bel, yeni qaydalarin v normalarin ttbiqi vvlcdn maliyy hesabatlarinda (aktivlr, öhdliklr. kapital) taninan elementlrin nec ks olunmasini göstrn keçid ehtiyatlari vasitsil müayit olunmur. Bu halda, maliyy hesabatlarinin müqayis edil biln olmasina zmant vern proseduralardan istifad olunmasi zruridir. Müqayislilik xüsusi göstricilrin mövcud olmadii hallarda hesablarda tnzimlyici bazaya ediln dyiikliklrin nticlrini ks etdirn qeydiyyatin sasini tkil edir. 7.10 Xrclrin uyunladirilmasi

Glir dövründ xrclrin uyunladirilmasi o demkdir ki, söhbt gedn uçot dövründ yalniz o xrclr taninmalidir ki, hansilari ki, el hmin uçot dövründ glir ld olunmasina gtirib çixarmidir. Bununla da, xrclrin taninmasi glirlrin taninmasi il balidir. gr glirlr v xrclrin ayri-ayri

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

17

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

maddlri arasinda birbaa baillii tapmaq çtinlik yaradarsa, bu zaman, xrclr istniln bölüdürm sisteminin sasinda bir neç müxtlif uçot dövrlri arasinda bölüdürülmlidir. Lakin, xrclrin raziladirilmasi çtinlik yarada bilr v ksr hallarda frziyylr edilmlidir. Misal üçün, hrhansi bir avadanliq üçün amortizasiya xrclri proporsional qaydada silinmlr sasinda yerldiril bilr, lakin istehsal sviyylri müntzm ola bilmz v istehsal satilari uçot dövründ artan v ya azalan ehtiyatlar (inventar) kimi uyunladira bilmz. Onlarin glir ml glmsin tsir etdiklri müddtlrd silinmlri vacib olan txir salinmi xrclrin taninmasi il bali problemlrin nzr alinmasi vacibdir. Bu zaman, bzi msrflr müyyn müddt üçün xrclr kimi (v ya zrrlr kimi) tanina bilr, çünki onlarin glckd glir ml glmsin tsir ed bilcklri gözlnilmir v ya ortaya çixmi xrclr il ld olunan glir arasinda heç bir akar laq göz çarpmir. Müssislrin rsmi içilrinin mvaciblri v ya mallarin reklamina çkiln xrclr bu cür xrclr misal olaraq göstril bilr. Bir daha qeyd olunmalidir ki, bu, çox mürkkb bir msldir, belki, bzi hallarda xrclrin scciyvi olduqlari dövrü müyynldirmk çox çtin olur. Xrclr üçün müyyn olunmu yanamalar, sasn, bunlardir: adtn xrclr istehsal xrclri v müyyn dövrlrin xrclrindn ibart iki qrupdan birin bölünürlr. Materiallara, my srf ediln xrclr v qaim xrclri klind olan istehsal xrclri sas etibari il istehsal olunmu mallar il laqdar xrclr hesab olunur v gr, istehsal olunmu mallarin satiindan ld olunmu glirlr glck dövrlrd taninmalidirlarsa, glck dövrlr üçün nzrd tutulmalidirlar. Bu xrclr hr dövrün sonunda satilmami ehtiyatlarin (inventarlar) dyrinin trkibind göstrilcklr. Müyyn dövr üçün nzrd tutlan xrclr, missal üçün, inzibati heytin mvaciblri, sati xrclri kimi xrclr, drhal silinmlidirlr, belki, bu halda, xrc il qazanc arasinda birbaa laq tapmaq qeyri-mümkündür. Misal üçün, iri neft korporasiyasi tqdimat-reklam kampaniyasinin keçirilmsin küllü miqdarda böyük mbld pul xrclmidir. Mntiq uyun olaraq, bel frz etmk olar ki, bu korporasiya keçirilmi hmin kampaniyanin nticsi olaraq, daha yeni mütrilrin clb olunmasi v özqnqn ticart markasinin mütrilr arasinda daha da yükslcyini gözlyir. bu zaman sual ortaya çixa bilr ki, neç il müddtin hmin korporasiya bunlari xrc kimi göstr bilr. Siz bu suali 10 müxtlif xslr vermi olsaniz, onlardan 10 müxtlif cavablar almi olacaqsiniz. N qdr ki, bu faktla bali msl qaranliq olaraq qalmaqdadir, hl d aydin deyildir ki, gr hr-hansi glir ld olunacaqsa, bu zaman, bu glirin ld olunmasinda reklamin rolu ndn ibart olacaqdir v bu glir hl n qdr müddt qdr daxil olmaqda davam edckdir. Bundan irli glrk, bir qayda olaraq, reklam kampaniyasi il bali xrclr, kapitala çevrilcklri hal müstsna olmaqla, müyyn dövrün xrclri kimi drhal silinmlidirlr. 7.11 nformasiyanin vaxtli-vaxtinda tmin olunmasi prinsipi

nformasiya yalniz vaxtli-vaxtinda çatdirildii zaman actual hesab oluna bilr. nformasiya yalniz o zaman öz hmiyytini itirmi olar ki, onun çatdirilmasi zamani sbblri blli olmayan lngitmlr yol verilmi olsun. Lakin, informasiyanin vaxtli-vaxtinda tmin olunmasi mqsdil, ksr hallarda, mliyyatlarin bütün aspektlrindn v ya mlum olan hadislrdn önc informasiyanin çatdirilmasi zruriyyti yarana bilr. Bel bir fakt bu informasiyanin etibarlilii baximinddan neqativ tsirlr gtirib çixara bilr. Elc d ksin, yni, gr bütün bu cür aspektlr mlum olanadk hesabatin çatdirilmasi gecikdirilrs, bu zaman, bu cür informasiya çox yüksk etibarliq sviyysin malik olar, lakin, bu, öz qrarlarini daha tez bir zamanda qbul etmy qadir olan yalniz azsayli istifadçilr üçün müyyn hmiyyt ksb ed bilr. Müssisnin idarolunmasi informasiyanin vaxtli-vaxtinda tqdim olunmasi il onun etibarlilii arasinda tarazliin olmasina nail olmalidir. Mühasibat uçotu tcrübsind vaxtli-vaxtinda prinsipinin ttbiq edilmsi mühasibat Uçotu haqqinda Federal Qnunun Madd 9-da öz ksini tapmidir v bu Maddy istinadn, hesablar yalniz tsis edilmi formanin ilkin sndlri sasinda aparilir. Aydindir ki, ilkin snd informasiyanin n etibarli v yekun mnbyi hesab olunur. Lakin, faliyytin bzi sciyyvi növlri onu göstriri ki, tkilatin mühasibat öbsi biznes mliyyatlari il bali ilkin sndlri onlarin tamamlanmi olmasina v bütün zruri mlumatlarin übhsiz dürüst olmalarina

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

18

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

baxmayaraq, vaxtli-vaxtinda ld ed bilmz. Vaxtli-vaxtinda prinsipi qanunvericiliyin ilkin sndlr üzr srt tlblr nzrd tutmadii hallarda hyata keçiril bilr. Misal Yanin nticsind hr-hansi bir emalatxana siradan çixmidir. Hiss-hiss satila bilck bir sira avadanliin yararli olaraq qaldii ehtimal oluna bilr. Lakin, sati üçün dqiq qiymtin rqmi yalniz salamat qalmi avadanliin vziyyti tam öyrnildikdn sonra müyyn oluna bilr. bu da ki, uzun zaman tlb edn bir prosesdir. Yanindan dymi zrr salamat qalmi mlakin mümkün sati qiymtinin aydinladirilmasi gözlnilmdn, fövqlad xrclr klind qeyd olunmalidir. 7.12 Pul ölçü vahidi

Pulun ölçülmsi konsepsiyasi pulun dyrinin universal ölçü vahidi kimi qbul edilmsi demkdir. Bununla da, yalniz pul vahidi il ifad oluna bilck maddlr müssisnin mühasibat uçotunda qeyd olunmalidir. Misal üçün, pul vahidi ölçüsü müssisnin balans hesabatinda olan yalniz torpaq v avadanliq (torpain v avadanliin vvlki dövr üçün dyri v ya onlarin brpaolunma xrclri) v ehtiyat (materiallarin vvlki dövrlr üzr dyri v ya onlarin mümkün nzri sati qiymtlri) kimi maddlr aid edil bilr. Pul ölçü vahidi konsepsiyasi mühasibat qeydlrinin mzmununu mhdudladirir. Müssis, eyni zamanda, bu cür qeyri-maddi aktivlr mallarin meneceri kimi v ya bu cür müssisd ilyn xslrin sdaqtliliyin saslanaraq malik ola bilr. Bunun müssislr digr müssislr il müqayisd akar üstünlüklri nzr çarpdii sbbindn hmiyyti vacib amil kimi qbul edil bilr. Lakin, bu üstünlüyün pul ölçüsü ifadsind nümayi etdirilmsi qeyri-mümkün olduu hallarda, hr-hansi mühasibat uçotu qeydlrin daxil edilmmlidir.

7.13

Dövrülük

Dövrülük o demkdir ki, müssis maraqli trflr dövrü olaraq müvaviq dövr müddtind icrasi bard hesabat vermlidirlr. Bu, müssisnin bütün mliyyatlarini hat etmkl, növbli qaydada bu cür dövrlrin icrasinin qiymtlndirilmsin subyektiv elementlri lav edn ayri-ayri müddt seqmentlrind süni hisslr bölür (aylar, rüblr v illr v s. üzr). Misal üçün, mühasib xrclr v mnftin bu v ya digr maddlrinin aid olduu dövrün seçilmsi v müvafiq qaydada, müyyn dövr üçün xalis mnftin rqminin seçilmsi kimi hallarla üzl bilr. Bu cür qrarlari qbul etmk üçün mühasib yiimlar metodu, uyunladirma prinsipi (aaiya bax) v bazarin rtlri konseptual saslarsind n daltli v qrzsiz üslubda müvafiq biznes faktlarini tqdim etmy imkan vern digr prinsiplrl tlimatlanmalidir. Qrb ölklrind bu cür dövr bir il brabr olmalidir v bu, müssisnin bu cür gün v ay üçün uyunluu tmin etdiyi, müssis üçün rahat ola bilck, hr-hansi gün v ya hr-hansi ay balana bilr. Misal üçün, bu, müssisnin mövcud olduu bütün müddt rzind, cari ilin mart ayinin 12-indn gln tqvim ilinin mart ayinin 11-indk ola bilr. Adtn, Azrbaycanin mühasibat uçotu tcrüblrin sasn tqvim ilinin (yanvarin 1-indn dekabrin 31-dk) mühasibat uçotu dövrü kimi qbul edildiyinin ksin olaraq illik hesabatlarin v rüblük hesabatlarin tqdim olunmasinin mcburi hesab olunduu leqal qaydada tyin edilmi ilin sonu anlayii mövcud deyildir. Mühasibat Uçotu haqqinda Federal Qanuna sasn tqvim ili kimi hesabat dövrü yanvarin 1-dn dekabrin 31-dk davam edir. Lakin, tsrrüfatin müyyn sahlrind, istehsalat dövrü heç d tqvim ili il üst-üst dümür (missal üçün, audit firmalarinda, knd tsrrüfati sahlrind, trvzçilik, emal snayesi). Bu cür tkilatlar tqvim ili üçün maliyy hesabatlarini hazirlayarkn onlar müyyn hallarda mnftin ld olunmasi v uyunladirilmayan xrclrin çkilmsin tsir edn müxtlif mhsul dövrlri il bali mlumatlari daxil edirlr.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

19

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

7.14 Mnft il xrclr arasinda tarazliq Bütün bu mürkkbliklr nzr alinmaqla, hesabat tlblri maliyy mlumatinin düzgün tqdimatinin xrclr baximindan smrli olmayacai hallarda müstsnaliq tkil edcklr. Artiq yuxarida qeyd olunduu kimi, yni, "Sent qazanmaq üçün dollar xrclmyin n mahiyyti vardir ki?". Bu, istifadçilrin ümumi maraqlari daxilind deyildir ki, informasiyanin tmin olunmasina çkiln xrclrin ld olunacaq mnftdn çox olacai tqdird, informasiya il tmin olunmaya hr-hansi ehtiyac olsun. Lakin, bu konsepsiya istifadçilrin informasiyalarindan imtina olunmasi mqsdil isitifad olunmayacaqdir. Bel ehtimal olunmalidir ki, Qanun v mühasibat uçotu stanadartlari trfindn tlb olunan informasiyalar xrclrin mnfti üstldiyini açiq-aydin göstrn müddtdk istifadçilr çatdirilmalidir. Misallar A) Praknd sati tkilatlari bir qayda olaraq mallrin uçotunu sati qiymtlrin sasn aparir v mallarin satiindan ld olunmu gliri hesablama yolu il müyynldirirlr. Bütün bunlar mallar il bali mühasibat mliyyatlari üzr mürkkb mk göstricilrinin nzr alinmasindan yan keçmy imkan verir. gr trix-koddan istifad olunmasi sasinda ilyn avtomatiadirilmi kassa aparati quradirilibsa, bu zaman heç bir lav mk xrclri nzr alinmadan, mühasibat uçotunu sati qiymtlri sasinda aparmaq mümkün olacaqdir. Qisa istehsalat dövrü olan tsrrüfat sahlrind, missal üçün, mslhtçi firmalari, tmirservis xidmtlri kimi obyektlrd hr bir sifari üzr xrclrin uçotunun aparilmasinin heç bir mnasi yoxdur. Bütün xrclr, istehsal xrclri d daxil olmaqla, bu xrclrin meydana gldiyi dövr il bali xrclr kimi taninmalidirlar. Xidmt müssislri misalinda, bzi xrclr balans hesabatinda nisbtn sad hesablamalar vasitsil icra olunan i kimi göstril bilr (sifarilr srf olunmu ümumi zaman müddtinin faizi kimi müyyn tarix qdr bitirilmi iin proporsiyasina saslanaraq).

B)

C)

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

20

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

LAV 1. FUNKSIYALAR ÜZR QRUPLADIRILMI BEYNLXALQ MÜHASIBAT UÇOTU STANDARTLARI 1. Mühasibat uçotu siyastinin açiqlanmasi 2. Mühasibat uçotu siyastind dyiikliklr 3. Maliyy hesbatinda informasiyanin açiqlanmasi Mnft ­ Zrr hesabati 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Balans 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. mlak, quru v avadanliq Lizing Mal qalii Txir salinmi vergilr Xarici valyuta Maliyy altlri/balansdanknar maddlr Birg müssislr rti hadislr Balans tarixindn sonra ba vern hadislr Cari aktivlr v cari öhdliklr Biznes kombinasiyalari (gudvil d daxil olmaqla) Qeyri-maddi aktivlr rti aktivlr v rti öhdliklr nvestisiya mlaki BMUS 16 BMUS 17 BMUS 2 BMUS 12 BMUS 21 BMUS 32 BMUS 31 BMUS 10 BMUS 10 BMUS 1 BMUS 22 BMUS 38 BMUS 37 BMUS 40 Satidan glirin taninmasi naat müqavillri stehsal v ali xrclri Amortizasiya Aktivlrin dyrinin azalmasi Vergilr Fövqlad maddlr Hökumt qrantlari Pensiya v içilr baqa ödnilr Faiz Ehtiyatlar BMUS 18 BMUS 11 BMUS 2 BMUS 16 BMUS 36 BMUS 12 BMUS 8 BMUS 20 BMUS 19 BMUS 23 BMUS 37 BMUS 1 BMUS 8 BMUS 1

Pul dövriyysi hesabati 1. Pul dövriyysi hesabati BMUS 7

Baqa standartlar 2. Konsolid edilmi maliyy hesabatlari 3. nflyasiyanin mühasibati 4. Ortaqliq v Shmdarliq mühasibati 5. Seqment hesabati 6. Tam olmayan dövr üçün hesabat 7. Shm dün qazanc 8. laqili trflrin açiqlanmasi 9. Faliyytin dayandirilmasi 10. Fundamental shvlr 11. Giymtlndirmd dyiikliklr 12. Banklar v oxar qurumlar üçün açiqlamalar 13. Maliyy altlrinin taninmasi v ölçülmsi 14. Knd Tsrrüfati BMUS 27 BMUS 15, BMUS 21 & BMUS 29 BMUS 28 BMUS 14 BMUS 34 BMUS 33 BMUS 24 BMUS 35 BMUS 8 BMUS 8 BMUS 30 BMUS 39 BMUS 41

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

21

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

LAV 2. MÖVCUD STANDARTLAR V ONLARIN QISA MZMUNU Xahi olunur ki, standartlari oxuyarkn onlarin ierarxik slahiyyt malik olduunu nzr alasiniz. Xüsusil fundamantal anlayilar konseptual saslarsi bütün standartlara amil edilir. Bundan sonra prinsiplr ayri-ayri standartlarda qeyd edilmkl onlara ttbiq edilmlidir. Nhayt, bzi standartlarda onlarin nec ttbiq olunmasi haqda misallar göstrilir. gr hr hansi ziddiyt olarsa, konkret standart ümumi qaydalara nisbtn üstünlüy malikdir. Bel ki, BMUS-un ümumi strukturu hesablarin hazirlanmasi üçün ümumi qaydalar mcmusunu tmin edir v maliyy hesabatlarinin qrzsiz v daltli mlumatlar göstrmsi iin xidmt edir. BMUS 1 Maliyy hesabatlarinin tqdim edilmsi Bu standart 1 iyul 1998-ci il tarixindn sonraki dövr üçün qüvvddir. Bu standart vvki BMUS 1, Mühasibat uçotu siyastinin açiqlanmasi, BMUS 5, Maliyy Hesabatinda açiqlanmali olan informasiya, v BMUS 13, Cari aktivlrin v Passivlrin tqdim edilmsi standartlarini vz edir. Bu standart maliyy hesabatlarinin hazirlanmasinin ümumi qaydalarini verir. Standartlarin çoxu bu fundamental qaydalara tabe olmalidir. Bu qaydalar aaidakilardir: · · · · · · · · Doru tqdimat Mühasibat siyasti lyn müssis Hesablama üsulu il mühasibat Tqdimatin laqliliyi Maddilik v aqqreqasiya vzlm Müqayisli informasiya

Bu standart sas dörd maliyy hesabatini müyyn edir v onlarin mzmununa aid qaydalari verir. Bu hesabatlar aaidakilardir: · · · · Balans Glir-Zrr hesabati Pul dövriyysi heasbati Kapitalin hcminin dyimsi hesabati

Bu standart hm d maliyy hesabatlarinda hansi lav informasiyanin qeyd klind tqdim edilmsi mslsini hat edir. Hesablarda hansi informasiya göstrilmlidir? Bu qaydalar mliyyatlarin vzlnmsi v cari v qeyri carilrin müyyn edilmsin ttbiq edil bilr. Bax BMUS 7 Pul dövriyysi heasbati BMUS 2 Mal qalii Bu standart mal qaliinin aai dyrl v realiz edil bilck xalis dyrl qiymtlndirilmsini tlb edir. Bu dyr, mal qaliinin hazirki vziyytd v yerd olmasi üçün çkiln bütün xrclr daxil edilir. gr hr hansi xrci müyn etmk mümkün deyils onda FFO, ortalama v bzi hallarda LFO metodu ttbiq edilir. Realiz edil bilck xalis dyr dedikd, sati qiymti çixilsin malin tamamlanmasi v satilmasi üçün ckiln xrclr baa düülür. Nzr alin ki, bu hm d özünü satia çkiln xrclr kimi göstrir. Msln mal qaliinin dyri, gr bu mallar satilarsa, glir-zrr hesabatinin satia çkiln xrclr maddsind göstriln dyr brabrdir. Müqayis konsepsiyasi da ttbiq edilmlidir. Satia münasibtd mal qaliinin dyri, hmin sati dövrü üçün xrc kimi taninir. Mal qalii dyrin hr hansi endirim, xrc kimi qbul edilmlidir.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

22

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

BMUS 7 Pul dövriyysi hesabatlari Bu standart pul dövriyysi hesabatinin hazirlanmasini mcburi olduunu tlb edir v onun formatini müyyn edir. Bu, bank mliyyatlarinin analizi deyil, yni bank hesabina mdaxil v ondan mxaric deyil. Bu, ilbil sasda balansdaki pul ekvivalentlrinin hrktinin bank hesablarinin hrkti il uzlaan analizidir. Maliyy hesabatinin mqsdi fondlarin mnbyi v tyinati haqda izahat vermkdir. BMUS 8 Baxilan dövr üçün Mnft v Zrr, Fundamental shvlr v Mühasibat uçotu siyastind dyiikliklr Bu standart üç sahni hat edir. Bunlar baxilan dövr üçün xalis mnft v ya zrr, uçotu siyastind dyiikliklr v fundamental shvlrin düzldilmsidir. mühasibat

Xalis mnft münasibtd Standart tlb edir ki, mnft-zrr hesabatinda bütün fövqlad mnft v ya zrr maddlri ayrica göstrilsin (fövqlad maddlr dedikd nadir hallarda ba vern v menecmentin nzartindn knarda olan hadislr, msln aktivin müsadirsi v ya tbii flaktin nticsi nzrd tutulur). Bu hm d qeyri-adi maddlrin adtn qeydlrl açiqlanmasini tlb edir. (Qeyri-adi maddlr dedikd adi faliyytdn yaranan, lakin öz miqyasi, tbiti v tsir dairsi etibaril qeyri-adi olan maddlr nzrd tutulur) Mühasibat uçotu siyastind dyiikliklr üçün ttbiq ediln üsul, retrospektiv kild bütün vvlki dövrlr üçün dyiikliklrin edilmsi, o cümldn bu dövrlr üçün bölüdürülmyn glirin balanic göstricilrin düzlilrin edilmsidir. Siyastin dyidirilmsinin sbblri qeydlrd açiqlanmalidir. Mühasibat uçotu siyastind dyiikliklrin edilmsi, yalniz nizamnamnin v ya mühasibat uçotu standartlarini trtib edn orqanin tlbi il v ya gr bu dyiikliklr maliyy hesabatlarinin daha münasib kild tqdim edilmsil nticlnirs hyata keçirilmlidir. Fundamental shvlrin düzldilmsi üsulu vvlki dövrlr üçün düzlilrin edilmsidir. Alternativ olaraq bunu cari mnft v ya zrrd nzr almaq olar. Cari v keçmi dövrlr üçün dyiikliyin tbiti v tsiri açiqlanmalidir. BMUS 10 Balans tarixindn sonraki hadislr Bu standart balans tarixindn sonra ba vern, lakin hesablari anlamaa tsir göstr biln müyyn hadislr aiddir; Msln, növbti ild yaninin istehsala ciddi tsir etmsi. Bu standart Mart 2002 tarixindn rti hadislr ttbiq edilmir. Diqqt edin ki, hal-hazirda rti hadislr BMUS 37, rti Öhdliklr v rti Aktivlr Ehtiyati standarti ttbiq edilir. Tfti edilmi bu standart 1 yanvar 2000 tarixindn v ya ondan sonra balayan dövrlrd illik maliyy hesabatlari üçün qüvvddir. BMUS 11 naat müqavillri Bu standart müyyn snaye sahlrind uzunmüddtli (sasn bir ildn artiq) müqavillr istisna edilmkl baqa sahlrd geni ttbiq edilmir. gr cmi gliri, keçmi v glck xrclri, elc d müqavilnin müyyn mrhlsinin baa çatmasini ölçmk v ya txmin etmk mümkündürs bu standart, glirin v laqli xrclrin göstrilmsin icaz verir. gr bunlarin ölçülmsi v ya txmin edilmsi mümkün deyils, onda glirin v xrclrin taninmasi, yalniz glirin xrci ödmsi mnasinda baa düülür. slind bu müqayis konsepsiyasinin spesifik kild ttbiqidir. BMUS 12 Glir vergilri Bu tfti edilmi standart 1 yanvar 1998-ci il tarixindn sonraki dövrlrin maliyy hesabatlari üçün qüvvddir. sas mqsd maliyy hesabatlarinda BMUS standartlarina saslanaraq vergidn vvlki mnfti göstrmk, elc d balansdaki txir salinmi vergidn istifad edrk vergiy clb olunan mnfti hesablamaqla vergi thhüdünü göstrmkdir. (Nzr alin ki, vergidn vvlki mnft vergiy clb

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

23

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

olunan mnfti hesablamaq üçün balanic nöqt kimi qbul edilir). Tfti edilmi standart txir salinmi vergi üçün glirlrin v xrclrin hesablama bazisinin v vergi bazisinin zaman frqini nzr alinmasini tlb edir. BMUS 14 Seqment Hesabati Bu standart sas mhsul v xidmt növlri, elc d corafi yerlm haqqinda informasiyanin açiqlanmasini tlb edir. Standartda bunlar göstrilmsi tlb olunan detallar kimi müyyn edilir. Bu standart tfti edilmidir v yeni versiya 1 iyul 2003-cü il tarixindn sonraki dövrlrin maliyy hesabatlari üçün qüvvddir. BMUS 15 Qiymtlrin dyimsinin tsirini ks etdirn informasiya Bu standart amortizasiya, satilarin dyri, pul maddlri il laqdar düzlilrin v baqa düzlilrin tsirinin göstrilmsini tlb edir. Bu mcburi standart deyil. BMUS 16 mlak, Qurular v Avadanliqlar Bu standart sas vsaitlrin ndn ibart olduunu müyyn edir. Bu standart aktivlrin qiymtlndirilmsi v yenidn qiymtlndirilmsi üsullarini, elc d amortizaiyanin hesablanmasi qaydasini müyyn edir. Bu standartin mqsdi, aktivin dyrinin onun faydali istifadsi müddti rzind verdiyi xeyirl müqayis edilmsidir. Standart hm d baxilan dövrd sas vsaitlrin hrktini izlmk üçün açiqlanmali olan tlblri müyyn edir. Bax BMUS 4 Amortizasiya Mühasibati BMUS 17 Lizinq (Tfti edilmidir, 1 yanvar 1999cu ildn qüvvddir) Bu standart, maliyy lizinqini, bütün hmiyytli risklrin v mümkün glirlrin icarçiy transfer edilmsi mliyyati kimi müyyn edir v bu halda, gr mülkiyytçilikdn imtina hali mövcud deyils, aktiv icarçi trfindn kapitalladirilir. Mülkiyytçilikdn imtina hali mövcuddursa, bu mliyyat icar razilamasina çevrilir v vsait kapitalladirilmir. car haqqi xrc olaraq taninir. Tfti edilmi standart da lizinq vern trfin glck minimum icar haqqi v xalis mnft v zrr d daxil olmaqla rti icar haqqlari bard geni açiqlamalar vermsini tlb edir. BMUS 18 Satidan glir Bu standart satidan glirin n olduunu, onun nec ölçüldüyünü v n vaxt tanindiini müyyn edir. Satidan glir, mülkiyytçiliyin dourduu risklrin v mümkün qazancin aliciya transfer edilmsi kimi müyyn edilir. Burada satilmi mal üzrind nzart ötürülür, alinan glirin kmiyyti etibarli kild ölçülür, müssisnin iqtisadi fayda alacai ehtimal edilir v mliyyatin bütün xrclri etibarli kild ölçülür. Standart hm d satidan glirin, alinmi v ya alinacaq haggin daltli dyri olaraq nec ölcülmli olduunu müyyn edir. Adtn bu pulun mdaxil edilmsidir. gr pulun mdaxil edilmsi faizsiz olaraq hmiyytli müddt txir salinmidirsa onda discontladirmaya ehtiyac var. gr eyni olmayan mallar v ya xidmtlr mübadil edilirs (barter mliyyatinda olduu kimi) glir, alinmi malin v ya xidmtin daltli dyridir, gr bu dyri etibarli kild ölçmk mümkün deyils onda mübadil ediln malin v ya xidmtin daltli dyridir. lav olaraq bu standart glirin, mtlr v ya xidmtlr, faiz v dividentlr üçün n zaman taninmasini müyyn edir. gr glir taninmisa lakin ödni übhlidirs onda ümidsiz borc xrc kimi taninmalidir. Son olaraq standart satidan glirin v laqdar xrclrin müqayis edilmsini tlb edir.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

24

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

BMUS 19 çilr ödnilr (Tfti edilmi) Bu standart içilr üçün pensiya ödnilri v mzuniyyt, bayram, xstliy gör, istefada olanlar üçün tibbi v hyat siortasi v s. ödnilri msllrin aiddir. BMUS 20 Hökumt qrantlari v Hökumt yardiminin açiqlanmasi Bu standart hökumt qrantinin kapitala lav edilmsini qadaan edir. Onlar laqli xrclrl müqayis ediln glir kimi, yni slind xrclrin azalmasi kimi taninmalidirlar. Bu mntiq sasli vsaitlr d aiddir, yni burada da grant xrclrdn çixilmali v ya txir salinmi glir kimi taninmalidir. Bu da yen fundamental prinsip olan müqayis prinsipinin ttbiq edilmsin aid misaldir. BMUS 21 Xarici valyuta mznnsinin dyimsinin tsiri Bu standart kifayt qdr mürkkb olmaqla hm xarici valyuta mliyyatlarini, ölklrl olan mliyatlari hat edir. hm d xarici

sas sual hansi mübadil mznnsinin istifad edilmsi v mznnnin dyimsinin tsirinin (glir v zrr) nec göstrilmsidir. Standart tlb edir ki, mliyyat zamani mliyyatin ba verdiyi tarix olan mznn sas götürülmlidir. nvestisiya zamani is ana irktin mliyyatlarina inteqr edilmi xarici müssisnin valyuta qalii balani mznnsi il, qeyri-pul qaliqlari is qiymtlndirmy saslanan mznn il dyrlndirilmlidirlr. Bu o demkdir ki, qeyri-pul aktivinin ali tarixin olan mznn onun tarixi dyrin, yenidn qiymtlndirm tarixin olan mznn is onun yeni qiymtin amil edilir. Xarici müssisy xalis investisiya istisna edilmkl (bu halda onlar, aktiv v ya passiv silinndk kapitalda ks etdirilmlir) valyuta maddlrindki frq glir lav olunmalidir. Baqa xarici irktlr investisiyalar üçün onlarin maliyy hesabatlarinda balansin balani mznnlri, glir v xrclr üçün is mliyyat mznnlri (praktikada ortalama mznn) istifad olunmalidir. Frqlr birbaa kapitala lav edilmlidir. BMUS 22 Biznes Kombinasiyalari Bu standart iki növ biznes kombinasiyasini müyyn edir, 2003-cü ild tfti edilmidir v 1 iyul 1999cu ildn etibarn illik maliyy hesabatlari üçün qüvvddir. Birincisi maraqlarin birlmsidir. Bu, alicinin müyyn edilmsinin mümkün olmadii qeyri-adi biznes kombinasiyasidir. Bel kombinasiya "maraqlarin mcmusu metodu" il hesaba alinmalidir. kincisi alidir. Standart tlb edir ki, bütün qalan kombinasiyalar ali kimi hesab edilmlidir, yni bir irktin baqasi trfindn alinmasi kimi. Bu "mühasibatin ali metodu" kimi taninir v biznes kombinasiyasinin adi formasidir. Bu standartin hat etdiyi sas msl qudvildir. Aliin dyri satin alinan identifikasiya ediln xalis aktivlrin dyrindn yüksk olduqda müsbt qudvil yaranir. ks halda mnfi qudvil yaranir. Ömür müddtinin daha uzun olmasini göstrmk mümkün olan hallardan baqa hallarda, müsbt qudvil bir aktiv kimi be il rzind silinir. vvlki mütlq limit olan 20 il indi asanliqla mqbul hesab edilmir. BMUS 38, Qeyri-Maddi Aktivlr, standartida qeyri-mqddi aktivlrin amortizasiyasina qari olan tlblr uyun olaraq, gr qudvillin faydali ömrünün 20 ildn artiq olmasi haqda inandirici sübut varsa, onda müssis onu txmin ediln faydali ömrü müddtind amortizasiya etmlidir. Mnfi qudvil. Tfti edilmi Standarta gör mnfi qudvil hmi ölçülmli v ilkin olaraq alicinin aldii identifikasiya edil biln aktivlrin v passivlrin daltli dyrin olan marai il ali dyri arasindaki tam frq brabrdir. Bu o demkdir ki, identifikasiya edil biln aktivlrin v passivlrin daltli dyrinin ali qiymtindn artiq hisssini ali xrclri hesab etmkl, identifikasiya edil biln aktivlrin daltli qiymtini hmin mbld azaltmaq lazimdir.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

25

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

Tfti edilmi standart hm d restrukturizasiya üçün çkiln xrclr ciddi mhdudiyyt qoyur. BMUS 23 Borcalmaya çkiln xrclr Bu standart borc almaq üçün srf ediln bütün vsaitlrin xrc kimi qbul edilmsi üsulunun ttbiqini tlb edir. Lakin sasli vsaitlrin inasi halinda faiz xrclrinin müyyn qaydalara uyun olaraq kapitalladirilmasina icaz verilir. Burada fundamental müqayis konsepsiyasi ttbiq edilir. BMUS 24 laqli Trflrin açiqlanmasi Bu standart laqli trflri müyyn edir v maliyy hesabatlarinda açiqlanmasi tlb olunan mlumatlari müyyn edir. Standartda laqli trflr nzart ed biln v ya hmiyytli tsir göstr biln trflr kimi müyyn edilir. Standart tlb edir ki, nzartin olduu açiqlanmali v laqli trflr arasinda hr hansi mliyyatin növü v mbli göstrilmlidir. Bu standartin sas mqsdi investorun qorunmasidir. Bax BMUS 27 Konsolid edilmi Maliyy Hesabati v Törm müssislrd nvestisiyalarin Mühasibati v BMUS 28 Assosiasiyalarda nvestisiyalar üçün Mühasibat. BMUS 25 nvestisiyalarin Mühasibati Bu standart hm cari, hm d uzunmüddtli investisiyalari hat edir. Cari investisiya tez realiz edil biln, istifadsi bir il qdr nzrd tutulan investisiyalar kimi müyyn edilir. Cari investisiyalar aai dyrl v ya bazar qiymti il dyrlndirilmlidirlr. Uzunmüddtli investisiyalar istifadsi bir ildn uzun müddt nzrd tutulan investisiyalar kimi müyyn edilir. Onlar ilkin dyri v ya yenidn qiymtlndirm dyri il qiymtlndirilmlidirlr. Shmlr olan qiymtli kaizlar üçün investisiya, aai qiymtl v ya portfel sasinda bazara gör qiymtlndirilmlidirlr. gr uzunmüddtli investisiya mlaka qoyulmusa, yni torpaa v ya binaya buna normal mlak kimi (bu halda BMUS 16 ttbiq edil bilr) v ya uzunmüddtli investisiya kimi yanaila bilr Bax BMUS 39 Maliyy nstrumentlri: Tanima v Ölçm. BMUS 26 Pensiya Planlarinin Mühasibati v Hesabatinin hazirlanmasi Bui ümumi standart deyil. Bu standart hr bir irktin içilrinin pensiya v oxar ödnilrinin irkt trfindn spesifik kild ttbiq edilmsini mqbul sayir. BMUS 27 Konsolid Edilmi Maliyy Hesabati v Törm Müssislrd nvestisiyalarin Mühasibati Bu standart törm müssisni baqa müssis trfindn, adtn ana irkt trfindn nzart ediln müssis kimi müyyn edir v nzartin ndn ibart olduunu müyyn edir. Bu standart bel laqnin mövcud olduu halda konsolid edilmi maliyy hesabatinin hazirlanmasini v onun hazirlanmasi qaydalarini müyyn edir. Mühasibat uçotu baximindan bu grupdaxili mliyyatlarin tsirinin aradan qaldirilmasidir. Son olaraq standart açiqlanmali olan mlumatlar haqda tlblri müyyn edir. BMUS 28 Assosiativ iktlrd nvestisiyalar üçün Mühasibat Bu standart assosiativ müssisni törm v ya birg müssisdn frqli olan, investorun maliyy v faliyyt siyasti qrarlarinin qbul edilmsind itirak etmkl hmiyytli tsiri olduu müssislr kimi müyyn edir. Bu cür tsir imkani investorun, assosiativ müssisnin 20 faizdn artiina sahib olduu hallarda mümkün olur.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

26

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

Assosiativ müssislr konsolid edilmi maliyy hesabatlarina kapitala sahiblik metodu sasinda daxil edilmlidirlr. Bu konsolidasiya il eyni deyil. Kapitala sahiblik metodu dedikd, investorun öz payi konseptual saslarsind assosiativ müssisnin hesabatinda tqdim ediln xalis mnft v zrri tanimasi (dividenti alib-almamasindan asili olmayaraq) v investisiyanin dyrinin investorun balansinda qeyri-cari aktiv kimi gstrilmsi baa düülür. BMUS 29 Hiperinflyasiyali qtisadiyyatlarda Maliyy Hesabati Bu standart hiperinflyasiyani üç il rzind mcmu inflyasianin 100 v ya daha artiq faiz olmasi kimi müyyn edir. Hiperinflyasiya raitind maliyy hesabatlari balans tarixin olan cari ölçü vahidi il tqdim edilmlidir v vvlki dövrlr üçün olan müqayisvi mbllr d balans tarixin olan cari ölçü vahidind ifad edilmlidir. Pul maddsinin balans tarixin olan cari ölçü vahidind ifad edilmsindn irli gln hr hansi xalis qazanc v ya zrr xalis glir daxil edilmli v ayrica açiqlanmalidir. BMUS 30 Banklarin v oxar qurumlarin maliyy hesabatlarinda açiqlamalar Bu standart ümumi deyil v yalniz banklar v oxar qurumlara ttbiq edilir. BMUS 31 Birg Müssislrd Maliyy Hesabatlari Bu standart üç növ Birg Müssis v maliyy hesabatlarinda bunun nzr alinmasinin müxtlif metodlarini müyyn edir. Bu üç növ aaidakilardir: 1. Birg nzart ediln mliyyatlar. 2. Birg nzart ediln aktivlr. 3. Birg nzart ediln müssislr. BMUS 32 Maliyy Altlri: Açiqlamalar v Tqdimat Bu standart hm informasiyanin tqdim edilmsi, hm d açiqlalamalara qari olan tlblri hat edir. Bunun sas mqsdi kapitali borcdan ayirmaqdir. Standartda göstrildiyi kimi maliyy altlri tqdimatçi trfindn öhdliklr v kapitala daxil edilrk tsnif edilmlidir. Bax BMUS 39, maliyy hesabatlarinda lav açiqlamarin verilmsi tlbini qoyur. BMUS 33 Shm Gör Qazanc Bu standart yalniz shmdar irktlr ttbiq olunur. Onun sas mqsdi, investor müqayissi imkanini ld etmk üçün shm gr qazancin hesablanmasinin vahid qaydasini vermkdir. Standart bu hesablamanin metodunu müyyn edir v 1 yanvar 1999-cu il tarixindn sonraki maliyy hesabati dövrlri üçün qüvvddir. Fevral 2003-cü il tarixind qbul edilmidir. 1 yanvar 1999-cu il tarixindn sonraki maliyy hesabati dövrlri üçün qüvvddir. BMUS 34 Baa çatmami dövr üçün maliyy hesabatlari Bu standart baa çatmami dövr üçün maliyy hesabatlarinin tqdimati v mzmununun hazirlanmasi qaydalarini hat edir. O, hm d hesabatin minimum trkibini v bu hesabatlarda rhbr tutulacaq uçotda tanima v ölçm prinsiplrini verir. Burada sas mqsd baa çatmami dövr üçün maliyy hesabatlarinin bütün BMUS qaydalarina uyun olan qisaldilmi trkibinin tqdim edilmsidir. Bu standart yalniz qanun trfindn tlb edildiyi halda v ya könüllü olaraq baa çatmami dövr üçün maliyy hesabatlarini Beynlxalq Mühasibat uçotu qaydalarina uyun kild hazirlayan

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

27

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

müssislr ttbiq edilir. BMUS qaydalarina gör baa çatmami dövr üçün maliyy hesabatlarinin hazirlanmasi mcburi deyil. yun 2003-cü ild nr edilmidir v 1 yanvar 1999-cu il tarixindn sonraki maliyy hesabati dövrlri üçün qüvvddir. BMUS 35 Faliyytin dayandirilmasi mliyyatlari Bu yeni standart müssisnin sas faliyytlrinin dayandirmasinin tqdimati v açiqlanmasini hat edir. yun 2003-cü ild nr edilmidir v 1 yanvar 1999-cu il tarixindn sonraki maliyy hesabati dövrlri üçün qüvvddir. Bu standart dayandirma mliyyatinin ndn ibart olduunu, nyin v n vaxt açiqlanmali olduunu müyyn edir. BMUS 36 Aktivlrin dyrinin azalmasi Bu yeni standart Sentyabr 2003-cü ild nr edilmidir v 1 iyul 1999-cu il tarixindn sonraki maliyy hesabati dövrlri üçün qüvvddir. Standart sasn qudvilin, qeyri-maddi aktivlrin v mlakin, quru v avadanliqlarin mühasibatini hat edir. Standart dyri azalmi aktivin identifikasiya edilmsi, vzlnck mblin ölcülmsi, azalmadan yaranan zrrin taninmasi v ya taninmamasi v bu haqda mlumatin açiqlanmasi tlblrini özünd cmldirir. Fundamental tlb olaraq, zrr o zaman taninir ki, aktivin dyrinin vzlnck mbli onun qaliq dyri mblindn kiçik olsun. Aktivin dyrinin vzlnck mbli, cari qiymtlr uyun olaraq, onun xalis sati qiymti il istifaddki dyrinin hansi böyükdürs ona brabrdir. Bax BMUS 16 mlak, Qurular v Avadanliq sas vsaitlrin dyrinin azalmasi baximindan. BMUS 37 Ehtiyatlar, rti öhdliklr v rti aktivlr Bu standart Sentyabr 2003-cü ild nr edilmidir v 1 iyul 1999-cu il tarixindn sonraki maliyy hesabati dövrlri üçün qüvvddir. Standart, ehtiyatlarin n vaxt taninmasini müyyn edir. Balansdaki Ehtiyat, yalniz müssisnin keçmidki hadisnin nticsi oliaraq indi yaranmi thhüdü (qanuni v ya konstruktiv) olduqda v bu thhüdün etibarli kild hesablanmasi mümkün olduqda taninir. Standart glck faliyytdn ola bilck zrr üçün ehtiyat yaranmasina yol vermir. Standart tlb edir ki, ehtiyat çtin müqavillr üçün ttbiq edisin. O hm d tlb edir ki, rekonstruksiya üçün xrclr ehtiyatin yaranmasi, yalniz rekonstruksiya üçün birbaa xrclrin daxil edilmsi rti il, müssisnin lind detalli formal plan olduqda taninsin. Standart xüsusi olaraq maliyy hesabatlarinda rti öhdliklrin v rti aktivlrin taninmsinin qarisini alir. Lakin müssis, rti öhdliklrin v rti aktivlrin açiqlanmasini hesabda qeydlr klind vermlidir. BMUS 38 Qeyri-maddi aktivlr Bu yeni standart 1 iyul 1999-cu il tarixindn sonraki maliyy hesabati dövrlri üçün qüvvddir. (daha vllki dövr üçün ttbiq edilmsi tqdir edilir) Bu standart baqa Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinda xüsusi olaraq toxunulmayan qeyrimaddi aktivlr üçün ttbiq edilir. Msln reklam, treyninq, balama xrclri, tdqiqat v inkiaf. Alida qudvil d bu standartla hat edilir, lakin hm d BMUS 22 Qudvill laqdar Biznes Kombinasiyalari standartina baxin. BMUS 22 üzrind yaranan BMUS 38 vurulayir ki, gr hr hansi qeyri-maddi aktiv, onun taninmasi haqqinda tlblr uyun glmirs onda, ona çkiln xrclr (ali xrci d daxil olmaqla) hmin gudvilin ali tarixin çkilmi xrclrin hisssi kimi qbul edilmlidir.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

28

Azrbaycanda Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi Layihsi Podratçi: Peysli Universiteti v Korporeyt Solunz Limitid Tlim Materiallari Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

Standart qeyri-maddi aktivlrin taninmasinin ciddi qaydalarini möyyn edir. gr onlar bu qaydalara cavab vermirs onda xrc kimi qbul edilmlidirlr. Standart hm d dyrin taninmasini üsulunu müyyn edir. sas üsul olaraq tarixi dyr çixilsin amortizasiya v dyrin azalmasindan yaranan zrr qbul edilir. Lakin alternativ olaraq yenidnqiymtlndirm (daltli qiymtl) çixilsin amortizasiya v dyrin azalmasindan yaranan zrr d ttbiq edil bilr. Standart amortizasiya üsulunu da müyyn edir. Qeyri-maddi aktivlr onlarin yaxi hesablanmi faydali ömür müddti rzind amortizasiya edilmli, lakin istisna hallardan baqa bu müddt adi halda iyirmi ildn artiq olmamalidir. Kommersiya baximindan vacib olan budur ki, bu standart beynlxalq almd yayilan gudvilin, ticart adinin, baliqlarin, nr srlövhlrinin, mütri siyahilarinin v oxar olan maddlrin aktiv kimi taninmasini xüsusi olaraq qadaan edir. BMUS 39 Maliyy altlri Daha çox texniki olan bu standart 1 yanvar 2001-ci il tarixindn sonraki maliyy illri üçün qüvvddir v BMUS 32 maliyy altlri üçün açiqlanma tlblrin lavlr verir. Standart, qiymtli kaizlarin (shmlr, hiss sndlri v s.) satin alinmasini hat edir. Törmlr d daxil olmaqla balansdaki bütün maliyy akltivlri v maliyy öhdliklri taninir. Onlarin dyri ilkin olaraq mliyat xrci d daxil olmaqla çkiln xrcl ölçülmlidir. Növbti dyrlndirm, bzi amortizasiya edilmi dyrl aparilan xüsusi maddlr istisna edilmkl, daltli dyrin müyyn edilmsidir. BMUS 40 nvestisiya mlaki Bu standart daha çox sati üçün istehsalla mul olan biznes sahlrind deyil, mhz mlakin (ms. torpaq, binalar) icary verilmsi v/ v ya dyr artimindan qazanmaqla mul olan biznes sahlrind mlakin taninmasi v dyrinin ölçülmsi msllrini hat edir. mlakin dyrinin ölçülmsi BMUS 16 mlak, Qurular v Avadanliq standartinda olduu kimi v ya daltli dyr vasitsil hyata keçirilir. Bu, standartlari trtib ednlrin son zamanlanlar daha çox fikir verdiklri daltli dyr anlayiinin genilndirilmsidir. Bu standart 1 yanvar 2001-ci il tarixindn qüvvy minmidir. BMUS 41 Knd Tsrrüfati Bu, xüsusi olaraq iqtisadiyyatin müyyn sahsin hsr edilmi üçüncü standartdir (O birilr: BMUS 11 naat Müqavillri v BMUS 30 Banklarin v oxar qurumlarin maliyy hesabatlarinda açiqlamalar). Bu standart knd tsrrüfatina aiddir, lakin rzaq mhsullarinin sonraki emalina amil edilmir. Bu standart bioloji aktivlrin (bitki mhsullari v mal-qara yetidirilmsi) dyrini daltli qiymt çixilsin hesablanan sati xrclri kimi qiymtlndirir v hesabat dövründ ba vern dyiikliy uyun olaraq mnft-zrr hesabatindaki hr hansi dyiikliyin (mnft v ya zrr) taninmasini tlb edir. Bu standart 1 yanvar 2003-ci il tarixindn qüvvy minmidir. Qeyd: BMUS Komitsinin veb-sayti var (ancaq ngilis dilind) www.BMUSC.org.uk. Bu sayt bütün cari standartlarin son icmalini v onlarin hazirlanmaqda olan tfrrüatlarini tqdim edir.

Modul 1 Beynlxalq Mühasibat Uçotu Standartlarinin Ttbiqi

29

Information

Microsoft Word - M1. Introduction IAS-az-revised.doc

29 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

665337