Read Chöông 14 text version

TRNG VNH KÝ, con ngi và s nghip

Lê Vn Ðng I. MT N S NI CHN PHN HOA

Chi bng th phn an tâm, c nc mình mà i, C phiên mình mà làm, c phn mình mà gi thì là hn. Chic thuyn câu u âu nên ó, lúc lon triu giàu có làm chi. Trng Vnh Ký

Câu hát (Miscellanées no1)

Ông nhn mình là n s. Chính là i n s gia cnh ô th phn hoa. Lê Vn Siêu

Trng Vnh Ký (1837-1898), ngi xã Cái Mn, qun Ðn Nhn, tnh Vnh Long, con th ba ca ông Trng Chánh Thi và bà Nguyn Th Châu, là mt hc gi ni ting trong khong hu bán th k th XIX. Ông m côi cha t thu nh, c m ht lòng nuôi dy. Lúc sáu tui, theo hc ch Nho, ri hc ch Quc Ng. Vi t cht thông minh, ông bit rt nhiu ngoi ng nh Pháp, Hán, Xiêm, Lào, Miên, Hy Lp, La Tinh, Anh, Nht, n Ð. Ông ging dy và là giám c trng Thông Ngôn (Collège des Interprètes) trong khong 1864-1868. Tháng 8 nm 1869, ông trông coi bài v cho t Gia Ðnh báo ra i nm 1865, t báo Vit ng u tiên nc ta, vi dng ý truyn bá ch Quc Ng, trau di vn chng nc nhà. T nm 1873, ông dy ch Hán và Quc Ng ti trng Tham Bin (Collège des Stagiaires), hai nm sau ông c c làm chánh c hc ca trng. S nghip vn hc ca ông gm: phiên âm vn Nôm, kho cu v khoa hc, vn hc, và ch nc nhà, su tm ca dao, tc ng, c tích ca ta, dch thut ngoi vn ra quc ng ... Các tác phm ca ông có th chia làm hai loi, phn ln là sách giáo khoa: - Loi sáng tác, kho cu, su tp chú gii gm có Bài

hch con qu, Bt cng ch cng làm chi, Phép lch s Annam, Kip phong trn, Lc súc, c lc truyn tích nc Annam, Chuyn i xa, Chuyn khôi hài, Phong hóa iu hành (gm 75 chuyn), C bc nha phin, Thnh suy b thi, Hc trò khó phú, D thuyt lc (Précis de géographie), Petit cours de géographie de la Basse-Cochinchine, Chuyn i Bc k nm t Hi (1875), Sách dy ch Quc Ng, Sách dy ch Nho, Mo lut dy ting Pha-langsa, Petit dictionnaire français-annamite, và rt nhiu sách vit bng Pháp ng. gm có Kim Vân Kiu, Ði Nam Cuc S Kí Din Ca, Gia hun ca ca Trn Hy Tng, Lc súc tranh công, N Tc, Th dy làm dâu, Hun n ca ca Ðng Hunh Trung, Phan Trn truyn, Lc Vân Tiên truyn, Trng Lu Hu phú, Tam t kinh, Minh tâm bu giám, T Th: Ði hc, Trung dung, Lun Ng và Mnh T.

- Loi phiên dch chú gii vn Hán Nôm ra ch Quc Ng

Lê Vn Siêu, trong Vn Hc S Kháng Pháp, ã vit v vn nghip ca ông:

Tht cha có gì áng uc k là tác phm ln. Nhng giá tr ca ông là giá tr ca ngi dùng ch Quc ng u tiên trong vic trc tác t ó m ra mt à tin mi cho dân tc. ... Sau ông ã có nhiu ngi ni tip công vic ca ông nh sn nn tng. Nhng hi sinh tin ca ông thì trc ã không có ai nên ta cm thy cái khó li càng khó hn. Ðó chính là s nghip mà ngi i phi nh n ông vy.

V thái trí thc, Lê Vn Siêu nhn xét:

Ông c ngi i mn chính nh thái trí thc ca ông, là ngi bit b tham vng làm quan, tránh ng trong cái thi th ht sc khó x. Ông nhn nhn trong vai mt ngi thông ngôn, mt viên chc nh, mt giáo s, và mt nhà nghiên cu, không hng hách gây g vi ai nh Tôn Th Tng, không nnh b tâng công làm hi ai nh Trn Bá Lc và nht là không lên mt dy khôn ai v chánh tr. Ðó là mt ngi khôn hn c, khi b ép phi ng gia cuc tng tranh ông ã mc ngi i, càng quên mình i li càng hay, khi phi ng hn mt thái nào, trng hay en lúc y cng u khó nói và không tin nói c. Ông nhn mình là n s. Chính là i n s gia cnh ô th phn hoa. Ông không góp li góp ý vi bên này hay bên kia, trong cuc xng ha th gia Tôn Th Tng và Phan vn Tr. Mà trong vic phi làm thông ngôn gia Nam Triu và chính quyn thuc a, ông cng không ng hn v bên này hay bên n gây khó thêm, mà còn c dàn hoà vt vát c chút gì cho t nc là hay chút y. ... Ít có ngi nào sng gia thi th khó khn nh vy, mà không b iu tai ting gì c. Bài th cui cùng ca ông t iu mình, càng cho thy rõ thái tri thc nhn nhn và áng mn ca ông:

Quanh quanh qun qun li ng quai Xô y ngi vô gia cuc i Hc thc gi tên con mt sách Công danh rt cuc cái quan tài Do hòn l kin men chân bc Bò xi con sùng chc li hoài Cun s bình sanh công vi ti Tìm ni thm phán tha khai

Dù có ngi trách thái không vn thân ca ông là ln trn hay gì na, ông vn có quyn không h vi lng tâm mình là mt k s. Ông mt ngày 1-9-1898, ti ch quán, th 61 tui.

2

II. MT S TÁC PHM TIÊU BIU

Xin chân thành cm t G.S Nguyn Vn Sâm ã cho mn t liu phong phú v Trng Vnh Ký dùng trong phn ny. L.V.Ð.

1. Phong Hoá Ðiu Hành (Morale en Actions) gm 75 truyn vn xuôi, su tp ó ây, vi mc ích hng dn ngi c thông bit Phong hoá chính. Soan gi gii thiu:

... Trong sách ta làm ây, có ý giúp dy phong hóa, mà n cho phi phép; li trong sách ny, s gp ng nhiu gng có danh ting nhng k ã theo phong hóa tht. Sau na, cng gp nhng li ta thêm mà kt dón li cho ng hiu rõ gng ta trng; li bng ai thông thái mt ít thì s bit các truyn trong sách ny, ã la bi sách các tn s có danh ting, mà làm ra ...

Sau ây là truyn ngn nht: 3. Vua Luy th XIII.

Ông ln kia, tên là de Retz, khuyên vua Luy th XIII rng: H k làm ln tht, thì phi có lòng thng dân; du ang thng trn khi hoàn, cng ly s thng dân làm trng hn mi s. Và các k làm ln, h có i ving dân, thì ch khá làm nh sông chy mnh, mà phá l các s dc b sông, song phi làm nh nc sông y, tràn ra các n cho dân nh mà thôi.

2. C bc nha phin (Des jeux de hasard et de l'opium.) Sách vch rõ iu hi ca hai tai ách ln trong xã hi, khuyên rn ngi i lánh hai cái h là C bc, Hút xách, ã vô ích mà li thâm hi ca tin, tn trí, hao sc lc, làm c cho v con phin hà. Sa c nghiêng nghèo, li o nhà, mc phép nc, mà lu n mình; phi ti v, lìa v b con, tht th vong hng, cc thân khn nn chng ra gì (trích li dn th Quê ph yên gii). V c bc, ngoài các nhn xét Pétrus Ký, phân tích li hi, Son gi có thêm bài th ca Hai Ðc (Quê ph yên gii, V khuyên chng th I & II).

C bc i là c bc! y nát ca hi nhà, tán gia bi sn, mang nghèo mang kh, v chng phân r, thân s tht s, cng bi vì my.

V nha phin, có phn tìm hiu v vt th, phân tách li hi:

Nha phin cu binh nh thn, sát nhn nh kim. ... Tht thng là nhng ngi phong lu giàu có, nhn cu vui mà mc tt ghin, ch chng ai mun ghin làm chi. Mà bi d l ra ri, b i thì nó sanh au n bnh hon khó lòng, nên cng th trôi i vy cho qua i.

Trót vì tay ã nhúng chàm, di ri còn bit khôn làm sao ây! Sau ó ông su tp bn bài th (Gii nha phin t, Chc t, T nha phin, Vn t nha phin), dn nh sau:

T xa n nay bit là my bài gii Nha phin, ngi trí tng tri ã làm ra mà chê, cho ngi ta lánh! Bit là bao nhiêu th

3

phú k vn thi ã t ra mà bao bim, cho ngi ta bit mà cha ci! Ta em các bài th y lin sau ny, có chú gii cho rõ ngha, cho ngi ta t bit, ai ai cng ng mt ting mà chê s dùng nha phin quá , sái cách là th nào.

3. Cours d'histoire annamite à l'usage des écoles de la BasseCochinchine. Sách gm hai tp, vit bng ting Pháp. Tp 1 ã b tht lc; tp 2 dày 278 trang, gm hai triu Lê Nguyn (Gia Long), trong các nm 1428-1875. Tp s chm dt vào lúc các tnh min Tây ln lt ri vào tay gic Pháp: các tnh Vnh Long (20-6-1867), Châu Ðc (22-6-1867), Hà Tiên (24-6-1867), tht th di c De la Grandière trong vòng bn ngày!

Saigon: Imprimerie du Gouvernement, 4e Édition, 1887; 20cm.

4. Ði Nam Cuc s kí din ca Sách do Lê Ngô Cát, quan s quán (nm T-c th 12), son vào nm 1860 bng th theo th 6-8. Trng Vnh Ký chép ra quc ng có thêm niên biu các i vua t Hng-bàng n T-c.

Sài Gòn: Bn in nhà nc 1875 . -58 tr. ; 20cm.

Sau ây là trang u sách ca Lê Ngô Cát và phn phiên âm ca Trng Vnh Ký.

ÐI NAM CUC S DIN CA Ngàn thu gp hi thng bình, Sao Khuê rng v vn minh gia tri. Lan ài ình bút thnh thi, Vâng xem quc ng din li s xanh. Nam-giao là cõi Ly-minh, Thiên th nh phn rành rành t xa. Ph hng i my cuc c, Th phi chép n gi làm gng. K t tri m Viêm-bang, S u có h Hng-bàng mi ra. Cháu i Viêm th ba, Ni dòng Ho-c gi là Ð-minh. Quan phong khi giá nam hành, Hay âu Mai-lãnh duyên sanh Lam-kiu.

4

5. Lc súc Lc súc là sáu con vt ngi ta nuôi . Sách mô t các gia súc: nga, trâu, bò, dê, gà, vt, ngng, b câu, chó, mèo, và heo. Ngoài bài hc luân lý mà son gi nêu ra u sách, 22 trang Lc Súc còn có th giúp hc sinh bc trung hc b túc các bài hc vn vt. Ta em riêng ra ây phân loi, có ý nói dn cho rõ hn, cùng em cái th Lc Súc tranh công là th ngi ta nói vua Thiu-tr làm ra mà ngn lòng ình thn hay tranh ua vi nhau ...

... Ai u có phn riêng ny; ai cng không sng hn ai, mà cng chng cc hn ai: mi ngi riêng mi phn, riêng mi kip. Nên c phân bì ganh g nhau làm chi vô ích? Cng chng nên chê bai khinh bc ln nhau vô li: vì phi nh tri ã sinh ra nhn nhn các hu k tài, vt vt các hu k ích. Lc súc còn có vè á gà (trang 10-12), b câu phú có chú thích (trang 13-18) Saigon: Imprimerie la Mission, 1887. -22 p.; 25cm.

6. C Kim Gia Ðnh phong cnh vnh Trng Vnh Ký su tp, dn và chú thích. Cái iu vnh Gia Ðnh không rõ là ca ai làm. Có ngi nói ca ông Ngô Nhân Tnh ng x Trà Luc làm ra mà chi. ... Vnh nói v a cnh t Sài Gòn thu trc Tây cha ly:

Ph Gia Ðnh, ph Gia Ðnh nhà ngi no chn chn, X Sài Gòn, x Sài Gòn, n vui thú ni ni ...

Sau khi Gia Ðnh tht th:

L Tây dng da trng bc, mm git git, ming xch xác, ging thn qu thn ma thn sát. Thng thay t Gia Ðnh! Tic thay t Gia Ðnh! Vc thm nên cn, t bng ni sóng ...

7. Bài hch con qu (Proscription des corbeaux)

... Hiu là ô, tánh vn tham ô; ã ch, vic n cng ch ...

Nguyên tác bng ch Nôm, khuyt danh, do P.J.B. Trng Vnh Ký chép ra ch Quc ng và dn gii ct ngha. Sau ây là li dn u sách:

Hch con qu, cng nh hch con chut (Coi trong sách v Vn thi Annam) là bài vn ngi ta, không bit là ai cho chc, làm ra mn mà rn ta, có ý dy k lòng xu, hay kim phng làm hi phá phách k khác, cng nh con qu, con chut làm vy. Vn t hay, i áp xng câu ch cng ã nên là có tài. Coi mà hc trc là bit vn hay, sau na là cho ng xét mình có tính chi xu nh th y, mà cha ci i: Vì thng vic ngi thì sáng mà vic mình thì quáng.

5

8. N tc (Devoirs des files & des femmes) Nguyên tác bng ch Nôm, khuyt danh, do P.J.B. Trng Vnh Ký chép ra ch Quc ng và dn gii. Sau ây là li dn u sách:

Thiên N tc này chia ra làm nm khon. Trc ht dy v t c n công n hnh, nt na con gái phi làm sao cho t t cho c ting gái lành. Th hai, khi còn ti gia, phi th cha kính m th nào. Th ba, khi ã xut giá ly chng, thì phi t gia ni tr làm sao? vi chng làm sao cho phi o? Th t, sao cho va ý p lòng cha m chng? Th nm, khi có thai có nghén phi gi nhng iu gì? Phi kiêng c nhng vt chi? Tht k làm N tc này là ngi tng tri vic i dy n chín chn không sót iu gì; li nói không dng ting cao k, c thng thit s mà nói rõ ràng d hiu. Ta khuyên con gái bit ch nàng coi nàng c mà suy, hay là hc thuc lòng i thì li càng hay; mà nh vic mình phi gi, phi kiêng, phi dè. Gái mà ng nh vy thì là quí giá lm; cha m du yêu, chng con tng trng, p mt n mày cho tông môn c hai bên; li c bia danh ra trong thiên h.

P.J.B.Trng Vnh Ký

Saigon: Imprimerie F-H.Schneider 1991. -27 trang; 20 cm.

9. Hc trò khó phú hàn nho phong v phú (Un lettré pauvre) Nguyên tác bng ch Nôm, trào Lê, tnh Hà Ni, hc trò Giám, tên Nguyn Th Lan làm, P.J.B.Trng Vnh Ký chép ra ch Quc ng và dn gii. Bài phú bt u:

Thng cha cái khó! Thng cha cái khó! Khôn khéo vi ai, Vng v vi nó. (1) Lúc cc vn chng chng dng, Ting quc ng nào không ; Khi nghèo kinh hun khôn thông, Li ngn ngôn hn có. (2) Cn c th tin nhiu lúa sn, Du xa xuôi rng núi cng quen ; Khi tht-thì rung ht nhà không, Tuy ct rut bà con bing ngó. (3) Kìa ai bn bc lu tranh, Ni ó vài gian nhà c. (4) Cn s sài khi u khi kê, n hm hút na bung na xó. (5) ...

Và kt cuc:

Du ai mà : Rung kim trâu c, Sm n ti tàn; (6)

6

Dic chung vu th tin l. (7)

Trng Vnh Ký dn gii :

(1) Thng cha tám mi kip cái s nghèo s khó! Khôn vi ai thì còn khôn c, ch vi cái khó thì làm sao cng vng mà thôi. (2) Li tc hay nói: xách gi vay lúa, ai xách gi vay ch, cho nên u ch ngha vn chng mc lòng mà nghèo khó, thì cng chng làm gì; khi nghèo thì sách v cng lu, li ngn ng nói tht có. Kinh hun là sách v. (3) Giàu có trong hang cng kim, khó khn gia ch không màng: Phú quí a nhn hi, bn cùng thân thích ly

.

(4) K s th ngi nghèo: xa kia cng có k nghèo lu tranh leo heo bn tm; nên ni này mình cng nhà lá vài cn lu láo (5) n s sài khi thì u luc, khi thì cháo ht kê, hm hút núp lén na bung na xó mà n. (6) Rung kim trâu c là rung nay trâu xa; du ai giàu muôn h rung trâu nhiu mc lòng, thì cng nh hoa, sm n ti tàn chng bao lâu âu. (7) Dic chung vu th tin l = cng rt v a mi gi ca, i li cng là thng mi gi ca i cho chúng vy mà thôi. Saigon, bn in nhà hàng C. Guilland et Martinon, 1883.

10. Thông Loi Khoá Trình [Miscellanées ou lectures

instructives pour les élèves des écoles primaires, communales, cantonales, et les familles, par P.J.B Trng Vnh Ký ] 5 xu mt

s, mi tháng mt ln, ra c 18 s, [hai s u ghi nm 1888, không ghi tháng, 11 trang; s 3 ghi Juillet 1888 12 tháng; các s k tip có ghi tháng nm, 16 trang; tám s u ghi 1re année (1888), mi s còn li ghi 2e année (1889); các s cui i ra, S Loi Thông Kho . T s 3 Juillet 1888 tr i có thêm trang mc lc. Thông Loi Khoá Trình là hc báo ghi li truyn xa tích c, thi phú c kim, phng ngôn ngn ng, nhn vt nc Nam, truyn vui gii trí, câu câu thai, bài hc ch nhu ngn gn, vài câu ting phangsa, có c coi tng ca ca Ma-Y thn tng [s 4(16), août 1889]. Có nhiu bài th dài ng liên tip trong nhiu s. Qua 18 tp báo mong mng này ta có th hình dung c phn nào con ngi bác hc, o c, nhn nhn, hin lành Trng S Ti. Nht trình Vnh Ký ra, Son thành mt bn mà coi chi. Qua mc Nhn vt nc nam, vn t, bài hch, ông gii thiu: Nguyn Trãi (3), Lý Thng Kit (3), Mc Ðnh Chi (4), Nguyn Hin (5), Phùng Khc Khoan (6), Võ Tánh, Ngô Tùng Châu (8), Châu Vn Tip (9), Nguyn Tri Phng (14), Nguyn Bnh Khiêm

7

(15), Hà Tôn Quyn (16), Phan Lng Khê tc Phan Thanh Gin (17). Sau ây là nguyên vn bài nhn vt nc nam: Nguyn Hin

Nguyn Hin là ngi Nam-nh huyn Thng-nguyên i Trn Thái Tông, nm Thiên-ng chánh-bình (1225) mi có 12 tui mà thi trng nguyên, vì tui nh cho v vinh quy ba nm sau mi dùng làm quan. Thu mi 7, 8 tui, hc hành sáng láng quá, thiên h kêu là thn ng. Có ông huyn kia thy Nguyn Hin còn nh mà bn áo rng xùng xình thì ra câu i này biu i th: Hc trò là hc trò con, qun áo lon xon là con hc trò.

,.

Nguyn Hin lin i li rng: Ông huyn là ông huyn thng, n nói lng xng là thng ông huyn.

, .

Ông huyn nghe câu i có khí tng k ln thì khen và nói ngày sau s c n trên ngi trc ngi ta. Ðn sau, có ln kia, s bên Bc qua có làm bài th nh sau này mà ngi ta chit t ra cho c. Lng nht bình u nht T sn iên o sn Lng vng tranh nht quc T khu ti trung gian

C triu không ai nói i, ông trng Hin mi chit ra ch "Ðin ". S Bc dám kinh tài ly làm l. Ngi làm quan ti chc công b thng th, n khi cht ri có lp miu th, và cp rung mà phng t. Phn cho hay (trong các s 6, 11 n s cui), thông báo tin tc, sinh hot ca t báo, v.v. S 6, tháng octobre 1888, nm th nht, cho hay nói v vic thay chú gii trong các th phú bng bài rút cng truyn, in u sách, và vic mong làng tng chu ming trc mua sách T th, Minh Tâm. S 11, tháng mars 1889, cho ai ny ng hay:

... Xin k coi sách hoc có thy lp lang sp c, hoc có iu khon nào chng ng bng thì xin cho ta hay mà sa li. Chánh ý là thut o lành l ngay các ng tiên thánh tiên hin khuyên rn, truyn thun phong m tc xa nay cho ng suy c nghim kim mà b nht tâm hành chánh o mà thôi ...

8

S 12, tháng april 1889, cho hay:

Ta tính in sách Minh tâm bu giám ... Nh t là ngi ta thun mãi nhiu, thì sau ta cng s in Ði hc, Trung dung, Mnh t, Lun ng, v.v. ra nh vy na, min là bán c ly tin mà tr tin tn phí mà in, cho tin vic hc, thì là toi chí, chng k là có li.

S 1, tháng mai 1889, nm th hai, cho hay:

Nhng ngi mua nm ngoái t tháng mt, mun mua luôn nm th hai ây na thì xin gi tên h, quán làng, ch ; còn tin thì ch có nhiu ngi chung nhau ly giy mandat mà gi thì tin hn. 12 s nm ngoái, tng là óng nhp li cho gn, thì ra giá là 1$; mà nay ta 12 s vy bao li mà thôi thì cng y giá trc là 0$60 cents vy. Ai mun mua thì nhn, s gi cho. T nay v sau, ta s chit nhng th phú dài quá ra t on ni tip cho n ht, cho c em vô cho nhiu th: coi mt khi mt ít, nó không ngán không nhàm. Nh T thì khúc vnh t tháng giêng cho n tháng chp, nay ã trn ht 12 tháng ri, mun coi luôn cho tt thì ly ra t s c thì ht v.v.

S 2, tháng juin 1889, nm th hai, có báo tin:

S 5, tháng septembre 1889, nm th hai, cho hay báo tin:

Nay th Lc Vân Tiên in cng ã gn ri, in ri s phát hành khách ti nhà in ... Bn nh bán r tin cho ngi ta mua mà coi; chính câu, chính ch li không sai chy nguyên bn. Li sách T th thì ta in t cun là khi Ði hc trc ri ti Trung dung ri ti Mnh t ri ti Lun ng Còn Minh Tâm thì s in sau; vì ch cha có khc. Khc cho ri Minh Tâm thng h 2 cun tn gn 400$; mà vì không có tin mà ra trc, nên còn d d li sau. Xin trong tng lý làng xã nhà thân hào gia giáo ai m o mun sm cho con cháu hc thì ta có âm quc ng mt bên ch; bên kia có ly ngha en, di ngha en có làm ngha trng là ngha xuôi ting ta cho d hiu, tin cho ngi ta hc cho mau thông. Ta trông các ni các x bit cho là sách tin ích mà hc ua nhau mua cho con cháu coi mà gi n nt xa mà bn phong hóa li, thì ta nh tin bc y mà tr tin tn phí in ra trm kia ngàn n cho cho thiên h dùng, chng dám k công khó nhc lo làm ra làm chi. Xin quý khách thy u quang c cái chí ngi gia công lo làm mà ph lc vào cho thành cuc.

S cui cùng tháng octobre 1889, cho hay báo tin bun:

Nay nhân vì bi không có vn cho mà in luôn sách Thông Loi Khóa Trình na, nên ta cc chng ã phi ình in i cho n khi các ni các x có ngi chu mua trc cho s ít là 2000, 2500 thì mi có l mà in li na c là có tin mà tr tin in cho ít na là 2/3 thì mi dám lãnh làm luôn; phi có ci u nu u mi c. Phi chi mi s tham bin anh em ng chí lo giùm cho có c chng 200, 250 ngi xin mua mà coi thì có l vn y nhen nhúm mà làm thì còn trông xp x s phí. Phn thì bây gi ta

9

ang lo in các th vn nh Vân Tiên, Thuý Kiu, Phan Trn ... li in sách Minh Tâm, T th, nên s phí ln lm không dám chc có vn mà làm cho na. Nm ngoái nm nay Thông loi khoá trình có ngi mua ht thy chng ba bn trm; nên còn ng li nhiu lm; không bit ly âu mà chu tin in. Xin vn nhn hc s quang c; tuy hu hng tâm mà vô hu hng sn thì bit làm làm sao c?

11. Thnh Suy B Thi Phú (Caprices de la Fortune) P.J.B Trng Vnh Ký dn và chú gii.

Phú ny, gm 67 câu th, nói v làm con ngi i thì có s thnh, s suy, s thi bn lúc ng con To xoay i vn li ... Vic i xây vn di i ... Có vy mi tng mùi i, mi bit thnh suy b thi. Saigon, bn in nhà hàng C. Guilland et Martinon, 1883.

12. Ng Tiu Trng Ðiu (Pêcheur et Bûcheron) Nguyên tác bng ch Nôm, khuyt danh, do P.J.B Trng Vnh Ký chép ra ch Quc ng dn gii, và ct ngha ch mt. Sau ây là li dn u sách:

Ca này nói v thú k ánh cá, ngi hái ci, cng là thú vui trong i. Vui là lòng ã chán s i i ri, nên công danh phú quí mt i ua tranh; mình c vui non nc rnh rang mt mình. Ng thì thong dong sm doi ti vnh, ngày hng gió ti gin trng; li chày cho no ri li th câu kim cá bán mua go n, vnh này qua vnh khác, lu linh di sông di nc; nay chích mai m, mt bu th giái vui thm ai hay? Tiu thì c ng ngn trong rng trên núi, i n ci vác em v ch bán, i go cm mm mui nuôi mình; ch nh lc rng ci qu dung thân, vui non vui nc bn cùng hu nai. Ngi mà an phn th thng, tu thì x th là phi lm. Vì trong phn i, s nên h may ri là vic tri, du có bôn chôn cng chng ng, du có i di cng chng xong. Chi bng th phn an tâm, c nc mình mà i, c phiên mình mà làm, c phn mình mà gi thì là hn. Saigon, Imprimerie de la Mission, 1885. [Trang bìa in sai ch NG ra ]

13. Kip Phong-trn (Évènements de la Vie). P.J.B. Trng Vnh Ký vit bng vn xuôi. Công h tin lãm S-ti Trng Vnh Ký tp son . Th nghe nhn vt chánh, anh Trng Ði S gii thích :

Phong trn ngha là gió bi, ch là cái i tm i gi ny, hay i di bin ci, nay vy mai khác, vui ó bun ó, giàu ó nghèo ó, sng ó cc ó ... vinh nhc b thi p i ; y là cuc b giâu thng tang.

Anh Trng nói tip :

Cuc b giâu thng tang là cuc cn hoá vc, vc hoá cn ... Trong sách Lý-khí, ngi ta có lun rng : Có mt ông già kia

10

chòi gn mé bin, thy trong cõi hng trn ny, h 30 nm thì có mt ln bin nh, mà h 300 nm thì có mt ln bin ln thì tri t i xây cn hoá nên vc, vc bin hoá nên cn ; bin cn thành cn trng giâu c cng có ; t lin l sâu thành bin cng có ... Saigon, bn in nhà hàng C. Guilland et Martinon, 1882.

III. TRÍCH TH MC TRNG VNH KÝ

A. TH VIN VIN ÐÔNG BÁC C HC VIN

Abrégé de Grammaire annamite. Saigon, 1867 Alphabet quc ng en 12 tableaux avec des exercices de lecture. - 4e édition. Saigon, 1887.- 5e éd. Saigon, 1895. Bài hch con qu. Proscription des corbeaux. Saigon 1983. Bt cng, ch cng làm chi. [Fairs ce que dois.] 2e édition. Saigon, 1885. Chuyn i Bc K nm t Hi (1876). [Voyage au tonkin en 1876] Saigon, 1881. Chuyn i sa la. Contes annamites. Saigon,1888. Nouvelle édition. Quy Nhn, 1909. Chuyn khôi hài, Passe-temps. Saigon, 1882. C bc nha phin. Bng ting thng và vn th. Des jeux de hasard et de l'opium. En prose et en vers. 2e éd. Saigon, 1898. Cours d'annamite. Saigon, s.d. (Autogr.) Cours d'histoire annamite à l'usage des écoles de la BasseCochinchine. Saigon. 1875-1877, 2 vol. Cours pratique de caractères chinois. Saigon, 1875. D thuyt lc. Précis de géographie. Tân Ðnh (Saigon), 1887. Grammaire de la langue annamite. Saigon, 1883. Guide de la conversation annamite. 2e édition. Saigon, 1885. Hc trò khó phú. Un lettré pauvre. Saigon, 1883. [Lettres sur la naturalisation des indigènes de Cochinchine] - (S.l.n.d). (Autogr.) Lc súc. Les six animaux domestiques. Saigon, 1887. Manuel des écoles primaires ou Simples Notions sur les sciences, à l'usage des jeunes élèves des écoles de l'Administration de la BasseCochinchine. 1er volume: 1o Syllabaire quc ng ; 2o Histoire annamite; 3o Histoire chinoise. Saigon, 1876. Mo lut dy hc ting pha-lang-sa. [Règles pour étudier la langue française.] Saigon, 1872. Miscellanées ou lectures instructives pour les élèves des écoles primaires, communales et cantonales. Saigon, 1888-1889, 12 fasc. en 1 vol. Petit cours de géographie de la Basse-Cochinchine . 1e édition. Saigon, 1875.

11

Petit dictionnaire français-annamite. Saigon, 1984. Souvenirs historiques sur Saigon et ses environs. (Conférence faite au Collège des Interprètes). Saigon, 1885. Thnh suy b thi phú. Caprices de la Fortune. Saigon, 1883. Thy trò v lut mo léo lt ting pha-lang-sa. [Maîtres et élèves sur la grammaire de la langue française.] 2e éd. Saigon, 1883 c lc truyn tích nc Annam. Résumé sommaire de la chronologie, de l'histoire et des productions de l'annam, avec tableaux synoptiques. Saigon, 1887. Vocabulaire annamite français. Saigon, 1887. Ed. Chiu (nguyn Ðình). Lc Vân Tiên Ed. C Gia Ðnh phong cnh vnh Ed. Du (Nguyn) Kim Vân Kiu truyn. Ed. Gia Hun ca Ed. Kim Gia Ðnh phong cnh vnh Ed. Lc súc tranh công. Dispute de mérites entre les six animaux domestiques. Trad. Minh tâm bu giám Ed. N Tc Ed. Phan Trn Truyn Ed. et trad. sseu-chou Ed. th dy làm dâu Ed. Trung (Ðng Hunh) Hun n ca Ed. Trng Lng tùng xích tòng t du phú. Ed. Trng-lu-hu phú Ed. et trad. Wang Pe-Heou. Tsan King.

B. TH VIN QUC GIA PHÁP (Catalogue du fonds vietnamien 1890-1921)

Abrégé de grammaire annamite / par P.J.B. Trng Vnh Ký. - Saigon: Impr. Impériale, 1867. - 131p; 25cm. La p. de titre porte: Sách mo annam. Bài hch con qu = Proscription des corbeaux / P.J.B. Trng Vnh Ký chép ra ch quc ng dn gii ct ngha. Saigon: bn in Guilland et Martinon, 1883. - 7p.; 24cm. Cours pratique de langue annamite / par P.J.B. Trng Vnh Ký Saigon: Impr. Impériale, 1868. - 69p.; 21cm. Dictionnaire français annamite = T v pha-lang-sa gii ngha ra ting annam / par P.J.B. Trng Vnh Ký - Saigon Impr. du gouvernement, 1878. -288p; 27cm. D thuyt lc = Précis de géographie / par P.J.B. Trng Vnh Ký - Saigon Impr. de la Mission, 1887. - 116p., [6] cartes en coul. ; 20cm. Texte en vietnamien seul. La couv. porte:

12

Ði Nam Cuc s kí din ca / transcrit en quc ng pour la première fois / par P.J.B. Trng Vnh Ký. - Saigon : bn in nhà nc, 1875. 58p.; 20cm. Grammaire de la langue annamite / par P.J.B. Trng Vnh Ký Saigon: C. Guilland et Martinon, 1883. - 304p; 24cm Hc trò khó phú = Un lettré pauvre. Saigon: Bn in Guilland et Martinon, 1883 . - 6p.; 23cm Hun mông khúc ca: sách dy tr nh hc ch nhu ... par P.J.B. Trng Vnh Ký - Saigon Impr. de la Mission, 1884 . - 47p.; 24cm. Texte en vietnamien seul. La p. de titre porte: . Kim Vân Kiu truyn = Poèmes populaires annamites trascrits en quc ng ... / par P.J.B Trng Vnh Ký - Saigon Impr. A. Bock, 1889. 136p.; 16cm. La couv. porte: 1890. L'Invariable millieu / transcrit en caractères latins et trad. en annamite / par Petrus Ký. Saigon: Collège des stagiaires, 1875. - 205p.; 33cm. Texte en chinois et en vietnamien. Lê Ngô Cát. Phm Ðình Toái. Lc súc. Les six animaux domestiques / par P.J.B. Trng Vnh Ký Saigon Impr. de la Mission, 1887. - 22p. ; 25cm. Lc Vân Tiên truyn = Poème populaire annamite / trascrit en quc ng, précédés d'un résumé analytique ... / par P.J.B. Trng Vnh Ký -4e éd. rev. corr. et aug ... - Saigon: Claude et Cie. 1897. - 99p.; 16cm. La couv. porte: 1890. Mo lut dy hc ting pha-lang-sa: tóm li vn vn dy hc trò mi nhp trng .../par P.J.B. Trng Vnh Ký 1- Saigon: bn in nhà nuc, 1867.- 56p.; 23cm. 2- Paris: Challamel Ainé, 1872.- 56p.; 25cm. N tc = Devoirs des filles et des femmes / P.J.B. Trng Vnh Ký chép ra quc ng và d gii. - Saigon: Impr. F.H. Schneider, 1911. 27p.; 21cm. Ng tiu trng iu = Pêcheur le bucheron / P.J.B. Trng Vnh Ký chép ra quc ng .. - Saigon:Impr. de la Mission, 1887, - 8p.; 24cm. Petit dictionnaire français­annamite / par P.J.B. Trng Vnh Ký Saigon Impr.de la Mission, 1884 . - 1192p.; 20cm. Petit dictionnaire français-annamite / par P.J.B. Trng Vnh Ký Nouv. éd. Saigon: Impr. de l'union Nguyn Vn Ca, ill. 1- 1920; 20cm. contient des ill. extraites du Petit Larousse illustré. 2- 1924. 18 cm. Mêmes remarques. Poème Kim Vân Kiu truyn : transcrit pour la première fois en quc ng avec des notes explicatives ... par P.J.B. Trng Vnh Ký. - Sai gon: bn in nhà nc, 1875. - 179p.; 19cm. Tam t kinh quc ng din ca = Le Tam T kinh / transcrit et traduit en prose et en vers annamites [par] / P.J.B. Trng Vnh Ký - Saigon: Impr. C. Guilland et Martinon, 1884.- 47p.; 24 cm. Contient le texte en chinois.

13

Thnh suy b thi phú = Caprices de la fortune / [Ed.] P.J.B. Trng Vnh Ký - Saigon: bn in Guilland et Martinon, 1883. - 7p.; 23 cm. Truyn chi vn chng = Chrestomathie cochinchinoise: recueil de textes annamites publiés traduits et transcrits en caractères figuratifs, ler fasc. par Abel Des Michels . - Paris: Maisonneuve, pagination multiple; 25 cm. Texte en vietnamien suivi de la traduction française et de la transcription en nôm. La couv. Porte: . Truyn i xa = Fables et légendes annamites encore inédites / publ. par Ðinh Thái Sn. - In ln th hai. - Saigon: Impr: Nam Tài, 1906. 100p; 19cm. La p. de titre porte: . Texte en vietnamien seul. Trng Lng tùng Xích Tòng T du phú = Retraite et apothéose de Trng Lng / P.J.B Trng Vnh Ký chép ra quc ng và dn gii. - Saigon: Impr. Nhà hàng C.Guilland et Martinon, 1881. - 7p.; 24cm. Voyage au Tonkin en 1876 = Chuyn i Bc K nm t Hi (1876) / P.J.B. Trng Vnh Ký - Saigon: Nhà hàng C .Guilland et Martinon, 1881. -32p.; 25cm.. Texte en vietnamien seul. La couv. porte .

C. Bulletin de la Société des Études Indochinoises de Saigon [AS 492 S3 n.s. v.9 no 3]

Institutions et moeurs annamites. Philosophie positive. Nov. déc. 1879, 401-413 ; janv. février 1880, 117-127 ; mars, avril 1880, 256-272. Voyage au Tonkin en 1876. Chuyn i Bc-k nm t-hi (1876), broch. in-8, 32 p. Saigon, imp. Guilland et Martinon, 1881. Bt cng ch cng làm chi. Fais ce que dois, advienne que pourra. Broch. in-8, 8 p. 1882. Kip phong trn. - Événement de la vie, broch. in-8, 10 p. 1882. Guide de la conversation annamite. Sách tp nói chuyn Annam và ting Langsa, broch. in-8, 118 p. 1882. Thy trò v lut mo léo lc ting Phalangsa, maître et élève sur la grammaire de la langue Française, broch. in-8, 24 p. 1883. Phép lch s Annam. Les convenances et les civilités annamites, broch. in-8, 52 p. 1883. Chuyn khôi hài. Passe-temps, broch. in-8, 16 p. 1882. Chuyn i xa la nhóm ly nhng chuyn hay và có ích. Contes annamites 3e édition, broch. in-8, 66 p. 1883. Grammaire de la langue annamite. 1 vol. in-8, 304 p. 1884 ; imprimerie Guilland et Martinon. 2e Edition de poèmes annamites avec notes en annamite. Trng lng tùng xích tòng t du phú. Retraite et apothéose de Trng lng, 8 p. in-8, 1881. Trng lu hu phú. Apologie de Trng lng. 18 p. in-8, 1882. Hc trò khó phú. Un lettré pauvre. 6 p. in-8, 1883. Thnh suy b thi phú. Caprice de la fortune, 8 p. in-8, 1883. Bài hch con qu. Proscription des corbeaux. 8 p. in-8, 1883. C Gia nh phong vnh Gia dnh tht th vnh. Saigon d'autrefois, 14 p. in-8, 1882.

14

Kim Gia nh phong vnh. Saigon d'aujourd'hui, 12 p. in-8, 1882. N tc. Devoirs des filles et des femmes, 28 p. in-8, 1882. Th m dy con. Une mère à sa fille, 12 p. in-8, 1882. Th dy làm. La bru, 14 p. in-8, 1882. Hun n ca ca Ðng hunh Trung làm. Défauts et qualités des filles et des femmes (par Dang huynh Trung) 36 p. in-8, 1882. Gia hun ca. École domestique. Un père à ses enfants, 44 p. in-8, 1883. Tableaux alphabétiques. - Contes annamites. Saigon, imp. Guilland 1883, broch. in-8. Le Tam tu kinh. traduction, 1 vol. in-8, novembre 1884, Saigon. Hun mông khúc ca. 1 vol. in-8, novembre 1884, Saigon. Mc bnh cúm t. 1 broch. in-8, Saigon, 1885. Ng tiu trng iu (Pêcheur et bûcheron), 1 broch. in-8, Saigon, 1885. Saigon et ses environs, 1 broch. in-8, Saigon, 1885. E.R. × 5 - 33. Morale en actions. Phong hoá iu hành. 1 broch. in-8, 1885, Saigon. Dictionnaire Français-Annamite. 1 vol. in-8, 1885, Saigon. Lc súc. Les animaux domestiques. 1 broch. in-8, Saigon, 1885. Dispute de mérite entr les six animaux domestiques. 1 broch. in-8, Saigon, 1887.

IV. PH LC

1. Trng tôi

Vào u thp niên 50, trong gi Vietnamien, ti lp 4e année A, Lycée Pétrus Ký, thy ng Thiu , có làm bài tuyt cú sau ây trong lúc dy lut th. Chúng tôi thêm phn ch Nôm. Bài th bn câu ba vn theo lut bng và gieo vn « i » : 1234567 B B T T T B B vn Trng tôi ti li Nancy T T B B T T B vn Trung hc ng kia có bng ghi TTBBBTT Mn hiu ngi xa Trng Vnh Ký B B T T T B B vn Ly lng danh ting ã bao thì. Các ch s 2, 4, 6 và 7 trong bn câu phi theo úng lut bng trc.

Trng tôi

Trng tôi ti li Nancy Trung hc ng kia có bng ghi Mn hiu ngi xa Trng Vnh Ký Ly lng danh ting ã bao thì.

15

defectum viribusque desertum non amplius tentant honores. Vita solitaria cum libris maximopere placet cursus rerum spectatori in vespere dierum meorum.

Homo quidem proponit, Deus autem disponit

. Many things chance between the cup and

the lip. Inter os atque offam multa interveniunt. Nemini omnia prospere cedunt nec quadrata currunt. Nihil tamen est impossible. Sicque cum dulci spe tibi occurrendi uno die, vale atque iterum vale, mementoque tui toti. P.T.V.K

Lê Vn Ðng

Hi Biên, 2000-2005

ð

17

Information

Chöông 14

17 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

649817