Read untitled text version

STUDIUM EKOFIZJOGRAFICZNE WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO

Slupsk ­ Gdask 2006 1

2

STUDIUM EKOFIZJOGRAFICZNE WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO

Jaroslaw T. Czochaski, Miroslawa Haluzo, Grayna Kubicz, Hanna Wojcieszyk

POMORSKIE STUDIA REGIONALNE

URZD MARSZALKOWSKI WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO

Slupsk ­ Gdask 2006 3

Wydawca: URZD MARSZALKOWSKI WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO Departament Rozwoju Regionalnego i Przestrzennego 80-810 Gdask, ul. Okopowa 21/27 tel. (058) 32-61-684, fax (058) 32-61-688 www.woj-pomorskie.pl e-mail: [email protected]

STUDIUM EKOFIZJOGRAFICZNE WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO

pod redakcj Jaroslawa T. Czochaskiego Autorzy Jaroslaw T. Czochaski, Miroslawa Haluzo, Grayna Kubicz, Hanna Wojcieszyk Grafika / redakcja map Barbara Brokos, Jaroslaw T. Czochaski, Miroslawa Haluzo, Grayna Kubicz, Aleksandra Rudziska, Hanna Wojcieszyk Wspólpraca techniczna Iwona Borkowska, Aleksandra Rudziska, Karolina Virághalmi Korekta Lucyna Warda-Radys Recenzent Prof. UG dr hab. Andrzej H. Rachocki Koncepcja okladki Grzegorz Filip ,,Indygo" Fotografie Jaroslaw T. Czochaski Zdjcie na okladce: Rosiczka okrglolistna (Drosera rotundifolia) w Zaborskim Parku Krajobrazowym Przygotowanie do druku i druk: Agencja Promocyjno-Wydawnicza UNIGRAF, www.unigraf.bydgoszcz.pl © Copyright by Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego Gdask 2006 ISBN 83-88262­27­0

4

SPIS TRECI Wprowadzenie ........................................................................................................... 9 Cz 1. Wybrane zasoby rodowiska ..................................................................... 11 1. Zasoby kopalin ....................................................................................................... 11 2. Zasoby wód powierzchniowych ........................................................................... 15 3. Zasoby wód podziemnych .................................................................................... 16 4. Potencjalne zasoby wód geotermalnych ............................................................... 19 Cz 2. Ocena stanu rodowiska, jego zagroe i moliwoci ich ograniczania 21 1. Jako rodowiska ................................................................................................. 21 1.1. Jako wód podziemnych ............................................................................... 21 1.2. Jako wód powierzchniowych ...................................................................... 23 1.3. Stan powietrza ................................................................................................ 28 1.4. Ocena stanu klimatu akustycznego ................................................................ 29 1.5. Ocena warunków ekologicznych ................................................................... 30 2. Zagroenia rodowiska i moliwoci ich ograniczania ......................................... 37 2.1. Zagroenia jakoci wód podziemnych ........................................................... 37 2.2. Zanieczyszczenia wód powierzchniowych .................................................... 38 2.3. Emisja zanieczyszcze do atmosfery ............................................................. 40 2.4. Odpady ........................................................................................................... 41 2.5. Halas i promieniowanie elektromagnetyczne ................................................ 43 2.6. Obiekty uciliwe i obszary ich koncentracji ................................................ 45 2.7. Powane awarie .............................................................................................. 45 2.8. Zagroenia osuwiskowe ................................................................................. 46 2.9. Zagroenia powodziowe ................................................................................ 47 2.10. Zagroenia zjawiskami meteorologicznymi i klimatycznymi ..................... 62 2.11. Zagroenia ze strony gospodarowania rolniczego ....................................... 64 2.12. Glówne problemy ekologiczne w województwie ........................................ 77 3. Ocena odpornoci rodowiska na degradacj i jego zdolnoci do regeneracji ..... 80 4. Uytkowanie i stan ochrony zasobów rodowiska ............................................... 82 4.1. Wykorzystanie zasobów kopalin .................................................................... 82 4.2. Wykorzystanie i ochrona zasobów wód podziemnych .................................. 83 4.3. Wykorzystanie i ochrona wód powierzchniowych ......................................... 84 4.4. Obszary prowadzenia gospodarki rolnej ........................................................ 87 4.4.1. Formy rolniczego uytkowania ziemi .................................................. 87 4.4.2. Uytkowanie gruntów w gospodarstwach rolnych .............................. 90 4.4.3. Kierunki rolniczego uytkowania ziemi .............................................. 91 4.5. Ochrona powietrza ......................................................................................... 99 4.6. Ochrona przed halasem ................................................................................ 100

5

Cz 3. Ochrona przyrody i krajobrazu ............................................................. 1. Przyrodnicze obszary chronione ......................................................................... 2. Obszary Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 ...................................... 3. Powizania ekologiczne regionu ......................................................................... Cz 4. Prognoza zmian i warunków rozwoju funkcji ...................................... 1. Wstpna prognoza zmian zachodzcych w rodowisku ..................................... 2. Okrelenie przydatnoci terenów i warunków do rozwoju wybranych funkcji uytkowych ............................................................................................. 3. Ograniczenia wynikajce z potrzeb ochrony zasobów rodowiska lub wystpowania uciliwoci i zagroe .........................................................

103 103 125 135 151 151 154 159

Literatura i materialy ródlowe ............................................................................ 165 Spisy ........................................................................................................................ 170 Zalczniki ................................................................................................................ 174

6

Szanowni Pastwo Przyspieszenie tempa zmian, jakie zachodz w ostatnich latach na Ziemi Pomorskiej, niesie dla niej i jej mieszkaców wiele konsekwencji. Jako samorzd województwa staramy si, aby byly one dla nas i naszego województwa korzystne. Rozwój spoleczny, gospodarczy i przestrzenny odbywa si w warunkach jakie zastalimy, które moemy oraz pragniemy zmienia na lepsze. W warunkach tych wan rol odgrywa rodowisko przyrodnicze ksztaltujce podstawy rozwoju i jako ycia. Wszyscy pragniemy y lepiej, wygodniej, dostatniej, ale jednoczenie musimy pamita, e jednym z wymogów osignicia tych celów jest zachowanie przyrody i rodowiska w stanie korzystnym dla ycia czlowieka. Samorzd Województwa Pomorskiego od pocztku swego istnienia przywizuje du wag do spraw rodowiskowych. Wyrazem tego s podejmowane dzialania, przygotowywane studia, badania, opracowania i przyjcie zasady rozwoju zrównowaonego jako najwaniejszej podstawy w planowaniu przestrzennym i rozwoju regionalnym. Powinna ona zagwarantowa trwalo zasobów przyrodniczych, jako warunków rodowiskowych i korzystny stan przestrzeni naszego ycia. Walory przyrodnicze naszego regionu s bardzo atrakcyjne: due powierzchnie lene, bogactwo jezior i rzek, urozmaicony krajobraz, morze i jego strefa brzegowa oraz liczne i znane obszary chronione. Przy skromnych zasobach surowców naturalnych jest to najwiksze bogactwo naszej ziemi. Wszystko to dodaje uroku naszemu regionowi, tworzy podstawy do rozwoju turystyki i zapewnia dogodne warunki ekologiczne ycia mieszkaców. Zasoby te musimy poznawa, uczy si z nich korzysta oraz chroni je dla siebie i dla przyszlych pokole. Slu temu midzy innymi dzialania podejmowane przez samorzd wspólnie ze rodowiskiem naukowym i planistycznym. Ich efektem s opracowania, które z jednej strony dostarczaj i popularyzuj wiedz o naszym regionie, jego walorach i warunkach zachowania rodowiska, z drugiej za ­ stanowi podstaw podejmowania dziala i decyzji w zarzdzaniu przestrzeni regionu i jego rozwojem. 7

Niniejsza publikacja ma na celu aktualizacj, poszerzenie i popularyzacj wiedzy o warunkach przyrodniczych województwa, jego zasobach i ich ochronie. Jest to szczególnie wane w sytuacji tworzenia nowych zasad rozwoju opartych na wspólpracy z Uni Europejsk i spelnianiu wymogów jakie ta wspólpraca naklada. Publikacja ta jest drug, po ,,Opracowaniu ekofizjograficznym" z 2001 roku, która kompleksowo przedstawia stan i walory rodowiska województwa. Jest te pierwsz, która w pelnym zakresie prezentuje najnowszy obraz i stan ochrony przyrody wraz z jej nowym elementem ­ europejskim systemem Natura 2000, którego tworzenie w Polsce napotyka na trudnoci i wywoluje liczne wtpliwoci. Wierz, e material ten stanie si ródlem wiedzy dla dzialaczy gospodarczych i samorzdowych, dla pracowników administracji, nauki, przedstawicieli bran zwizanych z planowaniem i rozwojem regionalnym oraz dla mieszkaców województwa. Gdask, sierpie 2006 r.

Jan Kozlowski

Marszalek Województwa Pomorskiego

8

Wprowadzenie Publikacja Studium ekofizjograficzne województwa pomorskiego stanowi rozwinicie i aktualizacj materialów opublikowanych w 2001 r. w Opracowaniu ekofizjograficznym do Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Pomorskiego, które bylo pierwsz prób kompleksowego przedstawienia i oceny rodowiska nowo utworzonego województwa, po reformie administracyjnej z 1999 roku. Brak monograficznych opracowa o przestrzeni i rodowisku calego województwa, zmiany w organizacji ochrony rodowiska, pojawianie si nowych informacji oraz intensyfikacja dziala zwizanych z rozwojem regionalnym i planowaniem przestrzennym wymagaly podjcia prac aktualizujcych stan wiedzy o wybranych elementach rodowiska. Te informacje, które na przestrzeni ostatnich 5. lat nie ulegly zmianom, a stanowily przedmiot opisu w przywolanym Opracowaniu ekofizjograficznym... (2001), zostaly w niniejszej publikacji pominite. Rozwinito za i uszczególowiono dane dotyczce zasobów kopalin, ochrony przyrody, rodowiska i krajobrazu, jakoci i stanu rodowiska oraz jego zagroe wraz z wstpn prognoz zmian. Opracowane materialy zostaly te wykorzystane przy aktualizacji Opracowania ekofizjograficznego do Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa, wykonanego w 2005 r. jako dokumentu towarzyszcego aktualizacji tego planu w wyniku realizacji Uchwaly Nr 374/XXV/04 Sejmiku Województwa Pomorskiego z dn. 19.07.2004 r. ,,o przystpieniu do sporzdzania zmiany planu zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego". Studium ekofizjograficzne jest wynikiem prac studialnych prowadzonych w okresie 2004-2006 r. W duej mierze stanowi ono odpowied na potrzeby informacyjne, szczególnie w zakresie ochrony zasobów przyrody i rodowiska, które po akcesji Polski do struktur Unii Europejskiej staly si wanym elementem gospodarowania zasobami przestrzeni i zarzdzania jej rozwojem. Wzrost informacji o rodowisku, pojawienie si nowych form ochrony (po nowelizacji i uchwaleniu nowych ustaw m.in. Prawa ochrony rodowiska, ustawy o ochronie przyrody czy Prawa wodnego) stworzyly konieczno przygotowania i upublicznienia nowych, zaktualizowanych informacji oraz propagowania ochrony rodowiska jako podstawy rozwoju zrównowaonego, stanowicego konstytucyjn i ustawow, cho wci marginalizowan, zasad rozwoju naszego pastwa. W opracowaniu zwracano szczególn uwag na dostosowanie funkcji, struktury i intensywnoci zagospodarowania przestrzennego do uwarunkowa przyrodniczych, zapewnienie trwaloci podstawowych procesów przyrodniczych wraz z przestrzennymi uwarunkowaniami ich zachodzenia, zapewnienie warunków odnawialnoci zasobów rodowiska oraz eliminowanie lub ograniczanie zagroe i negatywnego oddzialywania na rodowisko.

9

Dane statystyczne wykorzystane w opracowaniu dotycz okresu od 2003 do polowy 2006 r. Niektóre z dostpnych danych budzily wtpliwoci zespolu autorskiego co do ich prawdziwoci, dlatego te podjto prób ich weryfikacji, aby byly przytaczane w postaci jak najbardziej zblionej do stanu rzeczywistego. Z tego powodu w opracowaniu znalazla si znaczna liczba ródel informacji. Jednoczenie naley zwróci uwag, e w chwili obecnej zmienno informacji rodowiskowej jest bardzo dua i w najbliszych miesicach i latach winna ona stanowi przedmiot stalej obserwacji i aktualizacji. Trwaj bowiem liczne prace m.in. nad weryfikacj opracowa geologicznych, nad wdroeniem europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000 i rozbudow wojewódzkiego systemu ochrony przyrody czy wyznaczeniem terenów bezporedniego zagroenia powodziowego. Mimo to zgromadzone dotychczas informacje, wraz ze wspomnian publikacj Opracowania ekofizjograficznego (...) z 2001 r., mog stanowi ju podstaw informacyjn dla prac planistycznych i sporzdzenia Prognoz oddzialywania projektów tych dokumentów na rodowisko, zgodnie z wymogami ustawowymi.

10

Cz 1 Wybrane zasoby rodowiska

Zasoby rodowiska stanowi jeden z podstawowych elementów analitycznych w opisie i ocenie walorów kadego obszaru. S one skladow tzw. potencjalu zasobowego, którego posiadanie, rodzaj i wielko okrelaj warunki rozwoju i zagospodarowania obszaru. W koncepcji potencjalów rozwojowych, czyli warunków zdolnoci do zaspokajania przez przestrze i jej zasoby okrelonych potrzeb spoleczno-gospodarczych, zwraca si uwag na wiele aspektów i relacji pomidzy wielkoci tych potencjalów a potrzebami rozwoju. Proste ujcie zasobowe, oparte na ocenie wielkoci zasobów materialnych i cech rodowiska, w decyzjach gospodarczych jest dzi ju przeszloci, zwlaszcza, e rozwój nowoczesnej gospodarki zaczyna coraz czciej opiera si na aprzestrzennych, nowoczesnych technologiach wiedzy i lcznoci, pomijajc uwarunkowania geograficzne, a na plan pierwszy wysuwajc czynniki spoleczno-ekonomiczne. Naley jednak zwróci uwag, e rozwój dowolnej jednostki administracyjnej, niezalenie od cech gospodarczych, spolecznych czy rodowiskowych oraz przyjtej polityki gospodarczej i kierunków rozwoju, musi odbywa si w okrelonych uwarunkowaniach przestrzennej lokalizacji funkcji i ich wzajemnych relacji. W polityce i gospodarce przestrzennej w duej mierze wic decyzje o zagospodarowaniu, zainwestowaniu i przeznaczeniu terenu stanowi wci pochodn okrelonych uwarunkowa rodowiskowych. Z tego te wzgldu informacje o potencjalach zasobowych i przestrzennych formach ochrony musz by aktualizowane i pokazywane, stanowic osnow przestrzenn procesu decyzyjnego rozwoju regionalnego i zagospodarowania przestrzennego. Potencjal województwa pomorskiego okrelany jest przez zasoby kopalin, wód, jako i powierzchni gruntów rolnych oraz zasoby wiata biotycznego. W stosunku do roku 2001 stan wiedzy o niektórych elementach rodowiska nie ulegl zmianom. Zostaly one w opracowaniu pominite. Aktualizacj objto natomiast informacje o zasobach geologicznych i wodnych oraz wszystkie dane o ochronie zasobów przyrody.

1. ZASOBY KOPALIN

Potencjal surowcowy województwa pomorskiego jest w skali kraju niewielki. Lczna liczba udokumentowanych zló kopalin w województwie pomorskim na koniec 2003 r. wynosila 406 (Bilans zasobów ... 2004). Ze wzgldu na przeszlo i budow geologiczn do najpowszechniejszych kopalin zwizanych z osadami czwartorzdowymi nale piaski, wiry, ily oraz kreda jeziorna i torfy (tabela 1 i 2). Najliczniejsz grup stanowi zloa kruszywa naturalnego, wykorzystywanego przede wszystkim w inwestycjach drogowych i budowlanych. Zloa piasków, ilów i wirów wystpuj powszechnie na terenie niemal calego województwa poza obszarami pokrytymi utworami organogenicznymi, jak ulawy Wilane i szerokie dna pradolin. W stosunku do dokumentacji geologicznych z roku 1999 ich liczba wzrosla o 37 i w 2003 roku wynosila 270, a udokumentowane zasoby zwikszyly si o 15,3 mln ton. Najwikszymi

11

zasobowo zloami wyróniaj si gminy Kocierzyna, ukowo, Lipnica, Puck, Czarna Dbrówka, Potgowo, Skarszewy, a najwiksz liczb zló udokumentowano w powiatach wokól aglomeracji gdaskiej cechujcej si najwikszym zapotrzebowaniem na te surowce (tabela 1).

Tabela 1. Liczba zló kopalin wystpujcych powszechnie wedlug powiatów w 2003 r.

Kruszywa Surowce Kreda naturalne ilaste jeziorna 19 9 6 25 1 1 30 30 12 7 1 16 26 23 25 7 32 2 2 3 3 5 3 6 2 1 6 2 1 5 3 5 3 1 4 1 2 2 6 2 2 10 Surowce Piaski Liczba ilaste do pr. kwarcowe zakladów kruszywa do pr. cegly górniczych lekkiego piaskowej (2004 r.)* 1 3 1 1 1 1 1 2 2 11 3 8 18 1 19 13 13 11 15 14 15 11 10 30

Powiat Bytów Chojnice Czluchów Gdaski ziemski m. Gdask m. Gdynia Kartuzy Kocierzyna Kwidzyn Lbork Malbork Nowy Dwór Gdaski Puck Slupsk Starogard Sztum Tczew Wejherowo

Torf 3 1 1 1 4 1 6

ródlo: Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2004. * Wedlug wykazu zakladów górniczych OUG w Poznaniu.

Udokumentowane w województwie pomorskim zasoby kruszywa stanowi zaledwie 3,5% zasobów krajowych. Mona jednak szacowa, e na razie zasoby te zaspokajaj potrzeby regionu. Pod wzgldem ilociowym wikszy jest udzial zasobów kredy jeziornej (20% zasobów krajowych) i torfu (8%). Ponadto wystpuj zloa piasków szklarskich (,,Puck") i piasków formierskich (,,Strzelno"). Poza surowcami zwizanymi z osadami polodowcowymi czwartorzdu na obszarze województwa wystpuj take zloa zwizane ze starszymi osadami geologicznymi. Maj one obecnie mniejsze znaczenie eksploatacyjne, nie mona ich jednak pomin w ogólnym bilansie zasobowym. Do szczególnych zló kopalin udokumentowanych na obszarze województwa pomorskiego zalicza si kopaliny podstawowe. Nale do nich

12

4 niewielkie eksploatowane zloa ropy naftowej i gazu ziemnego (,,arnowiec", ,,arnowiec W", ,,Bialogóra" i ,,Dbki"), a take nieeksploatowane zloa: soli kamiennej (,,Leba", ,,Mechelinki" i ,,Zatoka Pucka"), soli potasowo-magnezowych (,,Chlapowo", ,,Mieroszyno", ,,Swarzewo", ,,Zdrada"). Do grupy tej nale równie dotychczas nieeksploatowane zloa surowców leczniczych solanki (,,Ustka") i borowiny (,,Ustka I") oraz eksploatowane zloe solanki (,,Sopot"). Wyczerpane zostaly zasoby zloa ropy naftowej ,,Brzozówka" w gminie Czarne. Do grupy podstawowych zalicza si równie wszystkie kopaliny wystpujce w granicach obszarów morskich RP, a wic oprócz zló ropy i gazu take kruszywa naturalne Lawicy Slupskiej. Baltyckie zloe ropy stanowi 20,6% wydobywanych zasobów kraju. W osadach trzeciorzdowych w strefie brzegowej wystpuj liczne nagromadzenia bursztynu. Chocia obszar jego wystpowania jest rozlegly, to do tej pory udokumentowane zostaly jedynie 2 zloa o calkowitych zasobach okrelonych na wielko 12,7 t: w Modanowie kolo Slupska i Wilince kolo Gdaska. Pelne zestawienie zasobów zló udokumentowanych na terenie województwa przedstawiono w tabeli 2, a ich rozmieszczenie na rysunku 1.

Tabela 2. Zasoby udokumentowanych zló kopalin w województwie pomorskim i w jego strefie przybrzenej (stan na 31.12. 2003 r.)

Liczba zló Rodzaj kopaliny Zasoby przemyslowe (do ekonomicznie uzasadnionej eksploatacji) 18,42 tys. t Wydobycie Uwagi

geologiczne eksplo- (calkowita ilo ogólem w atacji kopaliny) 4 1 4 1 4 1 4 1 80,34 tys. t 3 132,57 tys. t 21,47 mln m3 1 089,13 mln m3

Ropa naftowa Ropa naftowa - zloe B3 Gaz ziemny Gaz ziemny - zloe B3

1,84 tys. t (0,2% gm. Krokowa wyd. krajowego 267,43 tys. t 3 132,57 tys. t (35% wyd. kraj.) Baltyk ­ obszar wyniesienia Leby 6,60 mln m3 2,7 mln m3 22,84 mln m3 (0,46% wyd. krajowego) gm. Krokowa Baltyk ­ towarzyszy zlou ropy w obszarze wyniesienia Leby 26% zasobów krajowych pomidzy Leb a Puckiem Chlapowo, Mieroszyno, Swarzewo, Zdrada Puck waniejsze: Lbork, Cierzpice ­ Gniew i Janiszewo

Sól kamienna Sole potasowomagnezowe (polihalit) Piaski szklarskie Surowce ilaste ceramiki budowlanej

3

-

21,16 mln t

-

4 1

-

597 025 tys. t 1 244 tys. t 33 572 tys. m3

2 677 tys. m3

141 tys. m3

41

6

13

Liczba zló Rodzaj kopaliny

Zasoby przemyslowe (do ekonomicznie uzasadnionej eksploatacji) Wydobycie Uwagi

geologiczne eksplo- (calkowita ilo ogólem w atacji kopaliny)

Surowce ilaste do prod. kruszywa lekkiego Kruszywo naturalne Kruszywo naturalne (Baltyk) Piaski kwarcowe do prod. betonów komórkowych Piaski kwarcowe do prod. cegly wapiennopiaskowej Piaski formierskie wirki filtracyjne Kamienie drogowe i budowlane (glazy) Kreda jeziorna Torfy (*) Wody mineralne (solanki) Bursztyn

7 270 1 2

1 72 1

48 741,5 tys. m3 3 737,9 tys. m3 511 092 tys. t 45 419 tys. t 9 803 tys. m3 89 063 tys. t 44 183 tys. t 378 tys. m3

80,4 tys. m3 4 630 tys. t 83 tys. m3

w eksploatacji tylko zloe Gniew II

Baltyk ­ Lawica Slupska Studzienice, Sadlinki Kielpino-Kartuzy, Slupsk, Slupsk II, Szlachta, Sadlinki-Biala, Skarszewy(**) Strzelno ­ pow. Puck Nowy Dwór ­ pow. Wejherowo CzechyDomatowo pow. Puck

6

-

12 521 tys. m

3

3 158 tys. m

3

-

1 1 1 41 17 2 2

17 9 -

185 mln t 101 tys. t 134 tys. t 40 333,4 tys. t

5 725,0 tys. t

394,34 tys. t 69,56 tys. m3 -

6 095,76 tys. m3 1 962,6 tys. m3 12,7 t 75 m3/h -

Ustka, Sopot Modanowo, Wilinka I

ródlo: Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2004. (*) ­ W tym jedno zloe borowiny Ustka, nie eksploatowane. (**) ­ Zloe Skarszewy skrelono z bilansu w 2005 r, eksploatacja zakoczona. ­ Zloa na obszarze Morza Baltyckiego.

Na przelomie lat 2004-2005 Geolog Województwa Pomorskiego podjl prace nad aktualizacj inwentaryzacji zló kopalin pospolitych. W ich wyniku do koca marca 2005 r. wyeliminowano z bilansu okolo 30 zló, których eksploatacj zakoczono lub jej zaprzestano z powodów technicznych, ekonomicznych, czy uwarunkowa prawno-rodowiskowych. Prace te s kontynuowane. Dokumentowane s równie nowe zloa, zwizane midzy innymi z budow autostrady (np. Gsiorki w gminie Morzeszczyn, Grabowo i Bobowo w gminie Bobowo).

14

2. ZASOBY WÓD POWIERZCHNIOWYCH

Wody powierzchniowe w województwie pomorskim w szczególny sposób ksztaltuj cechy calego rodowiska geograficznego. Wielko zbiorników wodnych, jeziorno, dlugo, liczba i zrónicowanie cieków oraz wielko przeplywów i zwizane z tym zagroenie powodziowe, a take spadki rzek i cechy morfologiczne koryt tworz due bogactwo hydrologiczno-krajobrazowe. Wielo skladników hydrograficznych i ich róne rozmieszczenie zarówno wzgldem siebie, jak i w poszczególnych czciach województwa, nadaj specyficzne rysy fizjonomiczne i cechy funkcjonalne poszczególnym jego regionom. Mona wrcz przyj, e dla oceny struktury przyrodniczej województwa jego stosunki wodne s kryterium dominujcym. Podstawowymi cechami systemu hydrologicznego województwa s: bezporednie ssiedztwo glównej bazy drenowania jak jest Baltyk, autonomiczno zasobów wodnych w 3/4 obszaru województwa, dominujca rola wód tranzytowych dla 1/4 obszaru województwa, peryferyjne poloenie regionalnych odbiorników wód plyncych, takich jak jeziora przybrzene, Zalew Wilany czy ramiona rozlewne Wisly w jej delcie, decentryczno kierunków odplywu z obszarów pojeziernych oraz koncentryczno naplywu do doliny dolnej Wisly i jej delty. Jeziora województwa pomorskiego tworz skupiska o najwikszej jeziornoci w Polsce. Na Pojezierzu Kaszubskim wskanik ten dochodzi do 3,8 %, podczas gdy wspólczesn jeziorno calego Pojezierza Pomorskiego Choiski (1991) okrela na 2,2%. Ich rozmieszczenie jest nierównomierne (tabela 3.). Róni si one równie pod wzgldem wielkoci ­ liczebnie dominuj jeziora niewielkie lub wrcz oczka (o powierzchni < 1 ha). Tylko na Pojezierzu Kaszubskim takich oczek jest okolo 8,5 tysica. Pod wzgldem powierzchni, jak zajmuj, dominuj jednak jeziora due i rednie.

Tabela 3. Jeziorno wybranych dorzeczy w granicach Pojezierza Kaszubskiego (jeziora > od 1 ha wraz z jeziorami granicznymi).

Dorzecze Raduni Redy Leby Lupawy Wdy Wierzycy Liczba jezior 130 34 40 68 91 82 ródlo: wedlug Drwala (1979) ­ uproszczone. Jeziorno 4,67 1,51 1,29 4,16 7,21 2,54

Wielko powierzchniowych zasobów wodnych trudna jest do dokladnego oszacowania. Porednio mona przyj dla wód rzecznych, e na cz zlewiska Baltyku, w granicach woj. pomorskiego ­ od Dziwnej do ujcia Wisly ­ przypada okolo 40 % wielkoci zasobów wodnych tego zlewiska ­ czyli 2.082 mln m3 / rok; na cz zlewiska Zalewu Wilanego znajdujc si w granicach województwa pomorskiego przypada

15

ponad 6% zasobów wodnych tego zlewiska ­ czyli ok. 190 mln m3 / rok, a na dorzecze dolnej Wisly przypada 5 625 mln m3 / rok. Dla zasobów wodnych zgromadzonych w jeziorach mona równie szacowa, e tylko 320 najwikszych zbiorników w województwie zawiera ponad 2 mln m3 wód, z tego na 9 najwikszych jezior (o objtoci pow. 50 tys. m3) przypada a 59% zasobów (Drwal 2001).

3. ZASOBY WÓD PODZIEMNYCH

Wody podziemne w województwie pomorskim stanowi glówne ródlo zaopatrzenia w wod dla celów komunalnych oraz ródlo uzupelniajce dla celów produkcyjnych. Zasoby wód podziemnych wyróniaj korzystnie woj. pomorskie na tle kraju i wystpuj w trzech podstawowych pitrach wodononych: czwartorzdowym, trzeciorzdowym i kredowym (tabela 4). Stanowi one podstawowy rezerwuar wód w województwie i w pelni mog zabezpiecza jego potrzeby. Na koniec 2004 roku ogólne zasoby eksploatacyjne wód podziemnych wynosily 1423,9 hm3 i stanowily 8,6% ogólu zasobów Polski, lokujc województwo pomorskie na czwartym miejscu ­ po mazowieckim, wielkopolskim i zachodniopomorskim ­ pod wzgldem zasobnoci (Ochrona rodowiska 2005). W celu ochrony najwikszych zasobów wód podziemnych, uwzgldniajc ich cechy, wydajno uj, przewodno utworów i czysto wyznaczone zostaly Glówne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP) gromadzce strategiczne zasoby kraju.

Tabela 4. Zasoby eksploatacyjne wód podziemnych z poszczególnych piter wodononych wedlug stanu na 31.12.2004 r.

Pitro wodonone - czwartorzdowe - trzeciorzdowe - kredowe - starsze OGÓLEM Zasoby w hm3 1181,2 136,3 105,9 0,4 1423,9

ródlo: Ochrona rodowiska w województwie pomorskim 2005, 2005, US, Gdask.

W granicach województwa pomorskiego i na jego obrzeach wydzielono pierwotnie 21 Glównych Zbiorników Wód Podziemnych. S to wyjtkowo zasobne struktury wodonone o znacznym rozprzestrzenieniu i dobrej jakoci wody, niewymagajce skomplikowanego uzdatniania, zapewniajce szacunkowe zasoby dyspozycyjne w wielkoci ponad 1,5 mln m3 / dob (Raport o stanie rodowiska województwa pomorskiego w 2003 roku, 2004). W toku opracowywania dokumentacji hydrogeologicznych zdyskwalifikowano cztery wczeniej wydzielone zbiorniki (por. Opracowanie ekofizjograficzne ... 2001) jako nie spelniajce kryteriów ilociowych lub jakociowych. Do grupy tej nale zbiorniki: Nr 105 - Slupsk, Nr 106 - Machowino, Nr 113 - ukowo i Nr 204 ­ ulawy Elblskie.

16

Po weryfikacji naley przyj, e na koniec 2005 roku utrzymano 17 Glównych Zbiorników Wód Podziemnych (tabela 5). Z tej liczby w caloci na obszarze województwa le: GZWP Nr 107, 108, 109, 110, 111, 112, 114, 115, 116, 117, 121, 203 oraz czciowo GZWP Nr 118, 126, 127, 128, 210. Przewaaj zbiorniki czwartorzdowe, w tym otwarte do powierzchni ­ doliny i pradoliny oraz zamknite ­ midzymorenowe i kopalne. Sporód 8 najzasobniejszych zbiorników czwartorzdowych o zasobach przekraczajcych 100 tys. m3/dob, wydzielonych w Polsce Pólnocnej, trzy oraz fragment czwartego zlokalizowane s w woj. pomorskim. Do grupy tej nale: GZWP Pradoliny Kaszubskiej i rzeki Redy (Nr 110), GZWP Bytów (Nr 117), GZWP Pradoliny Leby (Nr 107) oraz cz GZWP Ilawa (Nr 210) ­ rys. 2. Na podstawie decyzji Ministra rodowiska DG/kdh/ED/489-6417/2003 z dn.18.03.2003 r. dwa zbiorniki, ze wzgldu na ich niskie zasoby dyspozycyjne, zostaly przekwalifikowane na lokalne zbiorniki wód podziemnych. S to zbiorniki typu midzymorenowego, odporne na zanieczyszczenia: ,,Dolina kopalna Machowino" (dawny GZWP Nr 106) o szacunkowych zasobach dyspozycyjnych 3850 m3/dob oraz zbiornik ,,Slupsk" (dawny GZWP Nr 105) o szacunkowych zasobach dyspozycyjnych 5500 m3/ dob, cechujcy si dodatkowo redni jakoci wód podziemnych (dane na podst. Dokumentacji hydrogeologicznych zbiorników ,,Slupsk" i ,,Dolina kopalna Machowino", 2002).

Zaborski Park Krajobrazowy

17

Tabela 5. Glówne Zbiorniki Wód Podziemnych na obszarze województwa pomorskiego

Nr zbiornika Szacunkowe Powierzchnia zasoby zbiornika Nazwa zbiornika dyspozycyjne (km2) 3 (m /dob) 125 000 16 900 14 000 194 000 195 80 15 358 Powierzchnia proj. obszarów ochronnych (km2) 544,1 90,5 24 252,15 Typ zbiornika / odporno na zanieczyszczenie pradolinny / podatny midzymorenowy / odporny dolina kopalna / podatny pradolinny / podatny

Uwagi

Pradolina rzeki 107 Leby 108 Salino Dolina Kopalna 109 arnowiec Pradolina 110 Kaszubska i Rzeka Reda Subniecka 111 Gdaska ulawy 112 Gdaskie (a,b) 114 Maszewo 115 Lupawa

zweryfikowany w 1996 r. zweryfikowany w 2002 r. zweryfikowany w 1998 r. zweryfikowany w 1996 r., aneks ­ 2000 r. zweryfikowany w 1999 r., planowana nowa dokumentacja zweryfikowany w 2001 r. zweryfikowany w 2001 r. zweryfikowany 2002 r. zweryfikowany w 1998 r.

110 000 2 700 30 443 28 631 1 040

1 800 90,5 81,8 118 170

subniecka nie wymaga górnej kredy / odporny 38,5 51,4 115 53,8 dolinny / bardzo podatny midzymorenowy / odporny midzymorenowy / podatny midzymorenowy / odporny midzymorenowy podcielony dolin kopaln / odporno zrónicowana midzymorenowy rednioodporny midzymorenowy / odporny dolinny / podatny midzymorenowy midzymorenowy

116 Golbiewo

117

Bytów

140 000

514

754

zweryfikowany w 2002 r.

121 Czersk (Karsin) 128 Ogorzeliny 203 Dolina Letniki 210 Ilawa 118 Polanów 126 Szczecinek Subzbiornik Zlotów127 Pila-Strzelce Krajeskie

8 000 32 800 23 000 180 000 ok. 40 000 ok. 99 000

39 180 18,5 709 215 1 755

55,1 202 30,5 1081

zweryfikowany w 2002 r. zweryfikowany w 2002 r. zweryfikowany w 2001 r. zweryfikowany w 1996 r. wydzielony wstpnie wydzielony wstpnie

ok. 100 000

3 876

subzbiornik wydzielony trzeciorzdowy wstpnie

ródlo: Dokumentacje hydrogeologiczne GZWP Nr: 107, 108, 109, 110, 111, 112,114, 115, 116, 117, 121, 128, 203 oraz Mapa GZWP w Polsce wymagajcych szczególnej ochrony, 1990, AGH Kraków.

18

4. POTENCJALNE ZASOBY WÓD GEOTERMALNYCH

Wody geotermalne stanowi, od pewnego czasu, obiekt rosncego zainteresowania jako potencjalne ródlo energii. Ich zasoby s coraz lepiej rozpoznane, jednak wykorzystanie dla celów energetycznych dotychczas ma charakter sporadyczny i nie odgrywa wikszej roli gospodarczej. Wody geotermalne to wody wglbne o temperaturze powyej 20oC ujmowane otworami wiertniczymi i studniami hydrogeologicznymi. Zasoby geotermalne to wystpujce w sposób naturalny podziemne zasoby ciepla, z których pobieranie energii lub substancji wspólwystpujcych (jak woda i mineraly) jest technicznie wykonalne i moe by uyteczne gospodarczo lub spolecznie w dajcej si przewidzie przyszloci. Zasoby eksploatacyjne to udokumentowana cz zasobów geologicznych, definiowana przez ilo wody moliw do wydobycia ze zloa w sposób racjonalny i ekonomicznie uzasadniony, w warunkach okrelonego reimu eksploatacji. Praktycznie, obejmuj one wody o minimalnej temperaturze 50oC, osigalne do glbokoci 2500-3000 m. Wody wglbne w zalenoci od jej temperatury dziel si na: ­ niskotemperaturowe 20-35 oC, ­ redniotemperaturowe 35-80 oC, ­ wysokotemperaturowe 80-100 oC, ­ bardzo wysokotemperaturowe 100-150 oC. W Ocenie zasobów energii geotermalnej i moliwoci ich wykorzystania w województwie pomorskim (Prussak, Koszka-Maro 2004) w dolnopaleozoicznym subbasenie przybaltyckim wody geotermalne o temperaturze od 30 do 120oC wystpuj na obszarze okolo 15 tys. km2 w glbokociach od 1 do 4 km. Objto tych wód szacuje si na okolo 37,5 km3, a potencjalne zasoby energii cieplnej moliwej do pozyskania po ich wydobyciu ocenia si na okolo 241 mln t paliwa umownego. Subbasen przybaltycki w przyblieniu pokrywa si z zasigiem województwa pomorskiego, którego powierzchnia wynosi 18 293 km2. Z prostej proporcji szacuje si, i zasoby energii geotermalnej w obrbie województwa odpowiadaj 294 mln ton paliwa umownego. Przy aktualnych kryteriach oplacalnoci pozyskiwania energii geotermalnej podan wielko naley traktowa jako perspektywiczn, potencjaln, tym bardziej e znaczna cz zasobów geotermalnych zwizana jest z wodami nisko- i redniotemperaturowymi, jak te z warunkami termicznymi suchych skal. Z uwagi na glboko wystpowania zbiorników i konieczno zastosowania pomp cieplnych, energia zawarta w wodach niskoi redniogeotermalnych moe nie by obecnie oplacalna, natomiast pozyskiwanie energii z suchych gorcych skal jest jeszcze na etapie eksperymentalnym. Pod wzgldem energetycznym najkorzystniej jest eksploatowa wody wysokotemperaturowe, które jednak w województwie pomorskim wystpuj bardzo glboko, nawet poniej 3000 m. Slabe rozpoznanie glbokich zbiorników geotermalnych przy planowaniu ich eksploatacji wie si z ryzykiem finansowym. Wykorzystanie wód rednio- i niskotemperaturowych, z uwagi na mniejsz glboko wystpowania zbiorników (1500-2000 m) niesie za sob mniejsze ryzyko, ale jest te energetycznie mniej korzystne.

19

Po uwzgldnieniu analizy zbiorników wód geotermalnych w województwie pomorskim w wymienionym wyej opracowaniu wskazuje si obszar zawarty pomidzy miejscowociami Ustka ­ Slupsk ­ Leba jako najbardziej perspektywiczny dla przeprowadzenia prac rozpoznawczych, które mog umoliwi ewentualne wykorzystanie energii geotermalnej. W wymienionym rejonie wody geotermalne o temperaturze 110-130oC wystpuj na glbokoci od 3200 do 3800 m, a wydajno pojedynczego otworu moe osiga kilkadziesit m3/h. Moliwe jest zwikszenie wydajnoci poprzez rozszczelinowanie skal zbiornika. Plycej, w basenach górnokredowym i dolnojurajskim, na glbokociach okolo 1000-1500 m stwierdzono wody geotermalne w rejonie miast Chojnice ­ Czluchów. Temperatura tych wód osiga 25-50oC, a wydajno jest raczej slaba, std nie stanowi obecnie potencjalnego ródla pozyskiwania energii.

Slowiski Park Narodowy

20

Cz 2 Ocena stanu rodowiska, jego zagroe i moliwoci ich ograniczania

1. JAKO RODOWISKA

Dobra jako rodowiska przyrodniczego i zrównowaone wykorzystanie jego zasobów jest podstaw trwalego rozwoju gospodarczego i spolecznego regionu. Od kilku lat instytucje upowanione do monitoringu rodowiska odnotowuj spadek emisji wielu, lecz nie wszystkich, rodzajów zanieczyszcze i powoln popraw stanu rodowiska. Trend ten powoli slabnie. Naley równie liczy si z bardziej krytyczn ocen stanu niektórych komponentów rodowiska w zwizku z dostosowywaniem zakresu monitoringu do prawodawstwa i norm UE. Dokladniej kontrolowane bd m. in. wody morskie, czysto powietrza, halas w rodowisku duych miast i inne parametry rodowiskowe. Zmiany te ksztaltuj warunki ekologiczne ycia mieszkaców. Jednak zale one nie tylko od stanu czystoci rodowiska, ale take form jego uytkowania, w tym przede wszystkim tzw. obszarów biologicznie czynnych (glównie lasów, uytków zielonych, obszarów torfowiskowo-bagiennych, wód etc.) oraz ich dostpnoci. Wane s take warunki ochrony tych obszarów oraz stopie i intensywno ich zagospodarowania infrastruktur techniczn.

1.1. Jako wód podziemnych

W 2004 r. weszlo w ycie nowe rozporzdzenie w sprawie klasyfikacji dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych (...)1. W miejsce dotychczasowych 3 klas stanu czystoci i grupy nieodpowiadajcej normom wprowadzono 5 klas jakoci wód podziemnych, uwzgldniajcych wymagania dotyczce jakoci wody przeznaczonej do spoycia. Do poszczególnych klas zalicza si odpowiednio: · I - wody o bardzo dobrej jakoci, · II - wody dobrej jakoci, · III - wody zadowalajcej jakoci, · IV - wody niezadowalajcej jakoci, · V - wody zlej jakoci. Monitoring jakoci wód podziemnych przeprowadzony przez Pastwowy Instytut Geologiczny w 2004 roku, wedlug nowej klasyfikacji, w 61 punktach sieci krajowej oraz w 46 punktach sieci regionalnej Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony rodowiska wykazal dobr i bardzo dobr jako wód dla 33% prób (tabela 6). Wody III i IV klasy (zanieczyszczone nieznacznie geogenicznie i/lub antropogenicznie) odnotowano w 59% prób. Zl jakoci charakteryzowalo si 8,4% prób (Raport ... 2005). Nowa klasyfikacja, przyjmujca zmienione wartoci graniczne wskaników dostosowane do norm UE,

1

Rozporzdzenie Ministra rodowiska z dnia 11 lutego 2004 w spr. klasyfikacji dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu tych wód, Dz. Uz 2004 r, Nr 32, poz. 284

21

potwierdza niezadowalajc jako wody na terenie ulaw, Doliny Kwidzyskiej, Pojezierza Ilawskiego i Starogardzkiego. Obniona jako wody wystpuje równie w pasie przybrzenym od Ustki po Wladyslawowo oraz na mierzejach Helskiej i Wilanej. Na pozostalym obszarze przewaaj wody w II i III klasie czystoci (rys. 3).

Tabela 6. Udzial wód objtych monitoringiem krajowym i regionalnym wedlug klas jakoci i piter wodononych w 2004 r.

Klasy jakoci wód Razem I Pitra wodonone czwartorzdowe trzeciorzdowe kredowe RAZEM Liczba pkt. 5 5 % 4,7 4,7 II Liczba pkt. % III Liczba pkt. % IV Liczba pkt. % V Liczba pkt. 6 1 2 9 % 5,6 0,9 1,9 8,4 Liczba pkt. 83 12 12 107 % 77,6 11,2 11,2 100,0

24 22,4 2 4 1,9 3,7

25 23,4 7 1 6,5 0,9

23 21,5 2 5 1,9 4,7

30 28,0

33 30,8

30 28,0

ródlo: Raport o stanie rodowiska województwa pomorskiego w 2004 roku, 2005, WIO, Gdask, s. 118.

Zrónicowan jako wód podziemnych w skali calego województwa wykazywaly równie wyniki bada prowadzone wedlug starej klasyfikacji. Ogólna jako wód wahala si w zalenoci od pitra geologicznego ich pochodzenia. Wedlug Raportu o stanie rodowiska woj. pomorskiego w roku 2003, wody objte monitoringiem krajowym i regionalnym, charakteryzujce si wysok jakoci (kl. Ia, Ib) i wymagajce tylko prostego uzdatniania, stanowily 53,8% ogólu przebadanych. Dokladniejszego uzdatniania wymagalo 19,8% wód (II klasa). Natomiast pozostala cz badanych zasobów wód podziemnych (23,6% w klasie III oraz 2,8% wód pozaklasowych), nie nadawala si do eksploatacji. W pitrze wodononym czwartorzdowym i trzeciorzdowym ­ odpowiednio ponad 55% i 75% wód miecilo si w klasach jakoci Ia i Ib. Natomiast w pitrze kredowym blisko 80% stanowily wody w klasach III i PKL (poza klas). Wody pitra kredowego wplywaj wyranie na ogólne obnienie jakoci wód podziemnych. W stosunku do roku 1999 o 7,6% zwikszyl si udzial wód niskiej jakoci w klasie III, spadl natomiast udzial wód w klasach I (Raport ... 2000, 2004). W stosunku do bada z lat 2002-2003 odsetek punktów pomiarowych, z których jako wód ulegla poprawie, wzrósl o 15%. Zmiany tej jednak nie nalealo interpretowa jako stalej tendencji poprawy ze wzgldu na dynamik zmian jakoci wód powizan m.in. z anomaliami hydrochemicznymi i intensywnoci poboru wód. Ponadto jako wód podziemnych ogólnie wykazuje zwizek z poziomem urbanizacji. Najwysza ich jako wystpuje na niezurbanizowanych obszarach pojeziernych, za nisza jako, z tendencj do pogorszenia, towarzyszy obszarom aglomeracji miejskich. Dotyczy to w szczególnoci plycej zalegajcych i slabiej izolowanych zbiorników wód czwartorzdowych. Jako wód trzeciorzdowych, lepiej izolowanych od powierzchni i o znacznie dluszym czasie zasilania warstw, jest znaczco lepsza ­ rys. 3 (Raport ... 2004).

22

Zasoby glównych zbiorników wód podziemnych charakteryzuj si przewanie wysok jakoci (glównie kl. Ib, wg starej klasyfikacji). S to wody o typowej ponadnormatywnej zawartoci elaza i manganu. Znaczna cz zasobów wodnych tych zbiorników (blisko 75%) cechuje si te wysokimi walorami uytkowymi ze wzgldu na ich czysto ­ ok. 54% mieci si w klasach Ia i Ib (przydatne do uytku po prostym uzdatnianiu), ok. 20% w klasie II (przydatne po dokladniejszym uzdatnieniu), za pozostala cz, przy obecnym poziomie technologii uzdatniania, nie nadaje si do uytku (Raport ... 2003, 2004).

1.2. Jako wód powierzchniowych

Informacje o czystoci rzek w 2004 r. podano zgodnie z now klasyfikacj jakoci wód powierzchniowych wprowadzon rozporzdzeniem Ministra rodowiska z dnia 11 lutego 2004 r.2, które wprowadzilo inne ni w latach poprzednich zasady prowadzenia bada i oceny stanu wód. Nowa klasyfikacja dla prezentowania stanu wód powierzchniowych obejmuje pi klas jakoci, podczas gdy do roku 2003 obowizywaly trzy klasy jakoci oraz grupa nie odpowiadajca normom. Zgodnie z now klasyfikacj jako wód w rzekach oceniano na podstawie bada prowadzonych w punktach pomiarowych rzek, a nie jak do 2003 r. w odniesieniu do badanego odcinka rzeki. Dla pokazania dotychczasowych tendencji zmian stanu czystoci rzek województwa pomorskiego na przestrzeni ostatnich lat w dalszej czci rozdzialu posluono si wynikami bada przeprowadzonych przed 2004 r. wedlug starej klasyfikacji. Ocen jakoci wód powierzchniowych przedstawiono w oparciu o informacje opracowane przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku na podstawie bada prowadzonych w ramach monitoringu krajowego i regionalnego w 2004 r. (Raport ... 2005). Zakres bada WIO obejmowal zestaw ponad 50 wskaników, lecz na jako wód decydujcy wplyw mialy wskaniki fizykochemiczne i bakteriologiczne (miano coli typu fekalnego). W 2004 roku w ramach prowadzonego monitoringu Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku skontrolowal stan czystoci 42 rzek województwa pomorskiego o lcznej dlugoci 477 km. Badania wykonano w 80 punktach kontrolnych na rzekach: Reda z doplywami, Lupawa z doplywami, rzeki Przymorza (Pianica, Karwianka, Czarna Wda, Plutnica, Gizdepka, Chylonka, Kacza), Szkarpawa z doplywami, Brda z doplywami, Radunia z doplywami. Wykonano równie badania kontrolne w przekrojach reperowych na rzekach: Slupia w Charnowie, Leba w Cecenowie, Reda, Motlawa w Gdasku (most przy ul. Olszyskiej), Wda w Bldnie, Nogat poniej Malborka, Wieprza w Korzybiu oraz Wisla w Kiezmarku i Tczewie. Sporód badanych w 2004 r rzek, wikszo charakteryzowala si zadowalajc jakoci. W ocenie ogólnej 76% punktów kontrolnych sklasyfikowano w III klasie czystoci (zadowalajca jako), 21,5% punktów pomiarowych w IV klasie czystoci (niezadowalajca jako) oraz 2,5% punktów kontrolnych w V klasie czystoci (zla jako); aden punkt nie spel2

Rozporzdzenie Ministra rodowiska z dnia 11 lutego 2004 w spr. klasyfikacji dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu tych wód, Dz.U. z 2004 r, Nr 32, poz. 284

23

nial wymogów klasy I lub II. Wody badanych rzek byly na ogól wysoko natlenione, zawieraly niskie lub nieco podwyszone iloci zawiesiny, substancji nieorganicznych i biogennych (azotu i fosforu). O ich gorszej jakoci decydowal natomiast poziom materii organicznej, zwlaszcza trudniej rozkladajcej si. Wartoci ste wikszoci metali plasowaly si w I klasie czystoci i to znacznie poniej wartoci dopuszczalnych dla tej klasy. W wodach rzek nie wykryto metali (chromu +6, rtci, kadmu), wielopiercieniowych wglowodorów aromatycznych i pestycydów. Poziom fenoli lotnych wiadczyl przewanie o ich bardzo dobrej i dobrej jakoci. Okresowo w wielu punktach kontrolnych obserwowano wzrost stenia arsenu, baru, elaza i selenu do poziomu kwalifikujcego wody do III, a nawet IV klasy czystoci. W czci punktów kontrolnych usytuowanych na Brdzie, Lupawie, Nogacie, Wile i Klasztornej Strudze, w przekrojach ujciowych wikszoci badanych rzek Przymorza oraz w zlewni Szkarpawy jako wód byla niezadowalajca. Zl jakoci (kl. V) odznaczaly si wody w ujciach Chylonki i Lupawy. O ocenie decydowal przede wszystkim wysoki poziom substancji organicznych, utrzymujcy si przez znaczn cz okresu bada. Wzrost ste fosforanów, azotu Kjeldahla, selenu, elaza, chlorofilu ,,a", liczby bakterii coli typu fekalnego oraz spadek zawartoci tlenu notowano natomiast w czci punktów kontrolnych przez krótkie okresy czasu. Wikszo badanych rzek cechowal stosunkowo dobry stan sanitarny. Przewag stanowily punkty o III klasie jakoci wód (46,8%). Punkty zaliczone do II klasy czystoci (dobrej jakoci) stanowily 10,1%, do IV klasy ­ 38%, a do V klasy ­ 5,1%. Nie odnotowano natomiast punktów, w których jako wód odpowiadalaby I klasie czystoci (bardzo dobra jako). Wody dobrej jakoci stwierdzono jedynie w kilku punktach pomiarowych zlokalizowanych w górnym biegu Raduni, dolnym odcinku Szkarpawy oraz w górnym i dolnym odcinku Brdy i Lupawy. Zl lub niezadowalajc jakoci wyrónialy si wody w punktach poloonych poniej zrzutu cieków z oczyszczalni komunalnych, na terenie lub poniej duych aglomeracji miejskich oraz w punktach przyujciowych. Niezadowalajcy poziom bakterii coli typu fekalnego byl najczciej okresowy. Utrzymujc si dluej IV klas jakoci wód notowano w Lebie, Slupi, Wieprzy, Lupawie (Podkomorzyce, Damnica, Smoldzino), Bolszewce (poniej Luzina) oraz w przekrojach Lipczynki, Cedronu i Gizdepki. Wod zlej jakoci charakteryzowaly si przekroje przyujciowe rzek: Bukowina, Kacza i Chylonka (rys. 4). W wikszoci punktów kontrolnych wody nie spelnialy wymaga, jakim powinny odpowiada wody ródldowe bdce rodowiskiem ycia ryb lososiowatych i karpiowatych w warunkach naturalnych. Przyczyn tego byl przede wszystkim zbyt wysoki, w stosunku do wymaganego, poziom azotynów i fosforu ogólnego. Wyjtek stanowily wody rzeki Raduni wyplywajce z Jeziora Ostrzyckiego oraz wody górnego biegu Brdy (przekrój Trzyniec i Stara Brda Pilska), które spelnialy tylko wymagania stawiane dla ryb karpiowatych. Poród wskaników stosowanych do oceny stopnia eutrofizacji rzek przekroczenia wartoci granicznych, powyej których wystpuje eutrofizacja, notowano najczciej dla rednich rocznych ste chlorofilu ,,a", wystpujcych poniej zbiorników wodnych i w wodach wolno plyncych. Zbyt wysoki poziom azotanów i fosforu ogólnego odnotowano jedynie w przekroju ujciowym Daryskiej Strugi. W adnym

24

z badanych punktów kontrolnych stenie azotanów nie osignlo poziomu wyznaczonego dla wód zanieczyszczonych (> 50 NO2/dm3) lub zagroonych zanieczyszczeniem (od 40 do 50 NO2/dm3). Najwysze stenia azotanów oznaczono w Kanale Panieskim ­ 32,8 NO2/dm3. Jako wód Raduni, pobranych na czerpni ujcia ,,Straszyn", w zakresie wszystkich badanych wskaników spelniala wymogi stawiane kategorii jakoci wody A2 (tj. wymagajce wielostopniowego uzdatniania fizycznego i chemicznego). Wartoci wyznaczonych ste byly znacznie nisze od dopuszczalnych dla kategorii jakoci wody A3 (tj. najbardziej zanieczyszczonej, wymagajcej wysoko sprawnego oczyszczania) niezbdnej dla tego ujcia. Na rysunku 4a przedstawiono jako wód rzecznych województwa pomorskiego badanych w 2004 r. w ocenie ogólnej. Pelne dane dotyczce jakoci rzek wedlug poszczególnych wskaników zawiera Raport WIO o stanie rodowiska województwa pomorskiego w 2004 r. Wedlug klasyfikacji obowizujcej do 2003 r. na przestrzeni lat 2000-2003 dobr jakoci sanitarn (I i II klasa) charakteryzowaly si (rys. 5): rodkowy odcinek Slupi, górny odcinek Skotawy, górny i rodkowy odcinek Klodawy, górny i dolny odcinek Raduni, Brda i jej doplywy, górny odcinek Liwy, Martwa Wisla, Wisla, rodkowy i ujciowy odcinek Wdy oraz rzeka Reda powyej Wejherowa. Wysoki poziom zanieczyszczenia bakteriologicznego, utrzymujcy si przez wiksz cz roku, cechowal: dolny odcinek Klodawy, ródlowy i dolny odcinek Slupi, Leb poniej Lborka, Mal Supin, Trzy Rzeki, Strzelenk, rodkowy odcinek Wieprzy i jej doplywy, Nogat i dolny odcinek Wierzycy (Raporty ... 2000-2003). Duo lepiej prezentowal si w latach 2000-2003 stan czystoci wód pod wzgldem zanieczyszcze fizyko-chemicznych. Dobr jakoci fizyko-chemiczn odznaczaly si rzeki: Wieprza wraz z doplywami, Wda, Slupia i jej doplywy, Brda i jej doplywy, górny i dolny odcinek Raduni, Styna oraz Czerwona. Jako ich wód odpowiadala co najmniej II klasie czystoci w cigu calego roku. Dobra jako wody cechowala take przekroje ujciowe rzek Przymorza (Lupawa i Chelst) oraz rodkowy odcinek Wierzycy. Zl jako wskaników fizykochemicznych (poza klas) odnotowano w rzekach: Wisla Królewiecka w Sztutowie, Debrzynka w Trudnej,Chrzstawa, Klasztorna Struga, Dbiska Struga, Kanal Panieski i wierkowski, Szkarpawa, Gocicina (doplyw Redy), rodkowym odcinku Tugi, górnym i dolnym odcinku Wierzycy, górnym odcinku Liwy, ujciowym odcinku Nogatu, górnym odcinku Bukowiny - doplyw Lupawy, a take w rzekach uchodzcych do Zatoki Gdaskiej: Plutnicy, Gizdepki, Kanale Leniwym, Potoku Kolibkowskim (rys 6). W stosunku do lat 90. poprawie ulegl stan fizykochemiczny wód Raduni, Slupi, Wieprzy, Leby, Wdy, dolnego odcinka Redy, Liwy, Wierzycy, Chylonki, Kaczej oraz Wisly. Pozostale rzeki prezentowaly poziom zbliony do lat ubieglych. Odnotowano tendencj spadkow zanieczyszczenia wód substancjami organicznymi i mineralnymi oraz zwizkami biogennymi, zwlaszcza azotem, wyraajc si zmniejszeniem udzialu wyników w III klasie i pozaklasowych. Poprawil si take stan sanitarny prawie wszystkich badanych rzek, chocia nie zawsze wizalo si to ze zmian klasyfikacji ich wód (zmniejszyl si jednak udzial wód pozaklasowych).

25

Prowadzony przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku monitoring regionalny obejmowal równie ocen jakoci wód wytypowanych jezior, Zalewu Wilanego oraz kpielisk. Monitoring jezior prowadzony jest co pewien czas (najczciej co 5 lat) na wytypowanych jeziorach. W latach 1990-2004 przebadano jednokrotnie lub wielokrotnie 184 jeziora o ogólnej powierzchni 34099,5 ha, z czego: · 14 jezior zaliczono do I klasy czystoci (lczna powierzchnia 1440 ha); · 92 jezior zaliczono do II klasy czystoci (lczna powierzchnia 15564,6 ha); · 59 jezior zaliczono do III klasy czystoci (lczna powierzchnia 15693,9 ha; · 19 jezior zaliczono do pozaklasowych (lczna powierzchnia 1401 ha). Przewag liczbow uzyskaly zbiorniki o wodach czystych i stosunkowo czystych odpowiadajcych I i II klasie czystoci (106 zbiorników). Stanowily one 51% powierzchni przebadanych jezior. Najwysz jako wód (I klasa) stwierdzono zarówno w zbiornikach duych, np.: Bobiciskie Wielkie, Ostrowite, Jele i Wielewskie, jak równie w mniejszych zbiornikach wodnych, np. Orle, Bobiciskie Male, Krasne, Piasek (rys. 7). Zbiorniki w III klasie czystoci i pozaklasowe stanowily odpowiednio 47,3% i 3,7% przebadanych. Najwicej zbiorników pozaklasowych odnotowano na terenie gminy Sztum. S to jeziora: Balewskie, Dbrówka, Kaniewo, Parlety i Zajezierskie. Na jako wód Zalewu Wilanego, duy wplyw maj uchodzce do niego wody rzeczne, niosce duy ladunek zanieczyszcze, oraz naplyw wód z morza, powodujcy zasolenie. Rzeki z terenu województwa pomorskiego (Wisla Królewiecka, Szkarpawa i Nogat) wniosly w 2004 r. do wód Zalewu Wilanego nastpujcy ladunek zanieczyszcze (Raport ... 2005): · Cr ­ 9 526,6 Mg/rok; · BZT5 ­ 785,8 Mg/rok; · fosfor calkowity -56,4 Mg/rok; · azot ogólny ­ 854,0 Mg/rok. Byl on znacznie niszy od ladunku wniesionego do zalewu w roku 2000. Mimo stalego doplywu zanieczyszcze, jego wody w 2004 r. charakteryzowaly si stosunkowo dobr jakoci: · pod wzgldem sanitarnym odpowiadaly I klasie czystoci; · powierzchniowa warstwa wód byla dobrze natleniona, przy czym od roku 1997 obserwuje si powolny spadek zawartoci tlenu rozpuszczonego; · zawarto latwo rozkladalnych substancji organicznych, wyraonych w BZT5 byla wysza od redniej z lat 1993-2004; · nastpilo dalsze obnienie ste fosforanów i fosforu ogólnego; · stenia chlorofilu ,,a" mialy nadal tendencj rosnc, a rednia roczna warto w 2004 r. byla najwysza sporód uzyskanych w latach 2001-2004; · stenia badanych metali (cynk, kadm, olów i mied) oraz pestycydy chloroorganiczne utrzymywaly si wci na niskim poziomie. Z racji poloenia województwa nad Baltykiem i w pólnocnej czci pasa pojeziernego, corocznie prowadzone s badania jakoci sanitarnej wód w kpieliskach. W 2006 r. organy Pastwowej Inspekcji Sanitarnej objly nadzorem 56 kpielisk morskich (w 2000 r. ­ 53 kpieliska). Dwóch z nich (w roku 2000 ­ 8) nie dopuszczono

26

do uytkowania, w 13 wylczono z kpieli niektóre odcinki3 (rys. 7). W 2005 r. nie dopuszczono ponadto do organizowania kpielisk nad Zatok Puck w miejscowoci Mechelinki oraz nad Zatok Gdask - w Gdasku-Westrplatte. Wymagania sanitarne spelnily kpieliska w miejscowociach: · nad otwartym morzem: Hel, Jurata, Jastarnia, Kunica, Chalupy, Wladyslawowo (na zach. od portu), Cetniewo, Chlapowo, Jastrzbia Góra, Ostrowo, Karwia, Dbki, Karwieskie Blota, Bialogóra, Lubiatowo, Stilo, Leba (z wylczeniem odcinków 50 m po obu stronach ujcia kanalu portowego), Czolpino, Rowy (z wylczeniem odcinków 100 m po obu stronach ujcia rzeki Lupawa), Dbina, Poddbie, Orzechowo (z wylczeniem odcinków 100m po obu stronach ujcia Orzechówki), Ustka (z wylczeniem odcinków po obu stronach ujcia Slupi: 100 m po stronie wschodniej i 150 m po stronie zachodniej); · nad Zatok Puck: Hel, Jastarnia, Kunica (z wylczeniem odcinków 50 m po obu stronach przystani rybackiej), Chalupy, Swarzewo, Gniedewo, Puck, Rzucewo, Oslonino, Rewa; · nad Zatok Gdask: Gdynia-Babie Doly, Gdynia-Oksywie, Gdynia-ródmiecie, Gdynia-Redlowo, Gdynia Orlowo (z wylczeniem odcinków 300 m po obu stronach ujcia Kaczej tj. 400 m od molo w stron Gdyni i 200 m od molo w stron Sopotu oraz z wylczeniem odcinków 50 m po obu stronach Kolibianki), Sopot (w granicach administracyjnych miasta, na odcinkach udostpnionych do kpieli), Gdask (na odcinku od granicy administracyjnej miasta z Sopotem do ulicy Zdrojowej w Gdasku-Brzenie z wylczeniem odcinków 50 m po obu stronach ujcia Potoku Jelitkowskiego i molo w Brzenie), Gdask-Stogi, Gdask-Sobieszewo, Gdask-Sobieszewo-Orle, Gdask-wibno, Mikoszewo (na odcinku od zejcia przy rezerwacie Mewia Lacha do granicy administracyjnej z Jantarem), Jantar ­ Stegna ­ Kty Rybackie (z wylczeniem odcinków 50 m po obu stronach przystani rybackich), Sztutowo, Skowronki, Przebrno, Krynica Morska, Piaski (z wylczeniem odcinków 50 m po obu stronach przystani rybackiej). Do kpieli i uprawiania sportów wodnych dopuszczono ponadto 164 kpieliska zorganizowane i miejsca zwyczajowo wykorzystywane do kpieli na ródldowych wodach powierzchniowych. Nie zezwolono na uytkowanie 5 kpielisk, w tym na 2 jeziorach (Karlikowskim w Borowie - gm. Kartuzy i Tuchomskim w Tuchomku - gm. ukowo) oraz na rzekach: Slupia w Slupsku, Radunia w Pruszczu Gdaskim i Linawa w Mirówku - gm. Nowy Dwór Gdaski4. Na przestrzeni ostatnich szeciu lat obserwuje si systematyczn popraw jakoci wód w kpieliskach poloonych nad Baltykiem, co jest efektem porzdkowania gospodarki ciekowej. W stosunku do roku 2000 popraw odnotowano w Swarzewie, Rzucewie, Osloninie, Gdyni-Orlowie, Gdasku-wibnie, Mikoszewie, Jantarze, Stegnie i Ktach Rybackich, natomiast pogorszenie ­ w Gdasku-Westerplatte. Na najblisze lata przewiduje si zaostrzenie norm sanitarnych, co moe zmieni ten ogólny korzystny trend poprawy wyników bada jakoci wód.

3 4

Komunikat nr 3/06 ­ Kpieliska morskie, 2006, WSSE w Gdasku z dnia 19.06.06, www.wsse.gda.pl Komunikat nr 3/06, 2006, WSSE w Gdasku z dnia 19.06.2006, www.wsse.gda.pl

27

1.3. Stan powietrza

Ocen stanu powietrza przedstawiono w oparciu o dane z monitoringu krajowego i regionalnego prowadzonego przez: Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku, Wojewódzk Stacj Sanitarno-Epidemiologiczn w Gdasku oraz Agencj Regionalnego Monitoringu Atmosfery Aglomeracji Gdaskiej (ARMAAG). Zakres pomiarów obejmowal stenia: dwutlenku siarki, dwutlenku azotu, tlenku wgla, pylu zawieszonego, substancji specyficznych (benzenu i ozonu) oraz olowiu w pyle zawieszonym. Najpowszechniej wystpujce w powietrzu atmosferycznym zanieczyszczenia to gazy i pyly pochodzce z procesów energetycznego spalania paliw. Zaliczamy tu glównie: dwutlenek siarki, emitowany w wyniku spalania paliw naturalnie zanieczyszczonych zwizkami siarki, dwutlenek azotu, powstajcy glównie w paleniskach w warunkach wysokiej temperatury, oraz pyly, zwlaszcza krzemionkowe, jako naturalna pozostalo spalania paliw kopalnych. Poniej zamieszczono charakterystyk podstawowych substancji emitowanych do powietrza, mierzonych w województwie, w podziale na 18 stref. Dwutlenek siarki rednioroczne stenie dwutlenku siarki na obszarze województwa pomorskiego w 2005 r. zawieralo si w przedziale 1,1-36,1g/m3. Najwysze stenie rednioroczne (przekraczajce dopuszczalny poziom ze wzgldu na ochron rolin) odnotowano na stanowisku manualnym w Sztumie. Jednak wynik ten nie zostal uwzgldniony w klasyfikacji strefy, poniewa nie spelnial wymaga stawianych dla wyników pomiarów okresowych5. Natomiast w adnej ze stref pomiarowych badany wskanik nie przekraczal poziomu dopuszczalnego ze wzgldu na ochron zdrowia ludzi. Wszystkie 18 stref województwa pomorskiego zaliczono do klasy A ze wzgldu na poziom tej substancji. (Ocena roczna ... 2006). Dwutlenek azotu Stenie rednioroczne dwutlenku azotu w 2005 r. wykazywalo due wahania i wynosilo na terenie województwa pomorskiego od 3,1g/m3 do 31,3g/m3 (przy dopuszczalnej wartoci 40g/m3), a w przypadku uzdrowisk - 35g/m3. Najwysze rednioroczne stenie dwutlenku azotu odnotowano w Starogardzie Gdaskim (31,3g/m3 ­ tj. 78,2% dopuszczalnej normy). Stosunkowo wysoki poziom ste NO2 odnotowano w Malborku, ukowie, Tczewie i w ródmieciu Gdaska. Wartoci ste redniorocznych wynosily tam od 25 do 30g/m3 (63-75% wartoci dopuszczalnej). Niski poziom, poniej 5g/m3, notowano w malych miastach oraz na terenach wiejskich (Leba, Borzytuchom, Czarna Dbrówka, Rekowo ­ gm. Bytów, Kpice, Smoldzino, Rowy, Jezierzyce ­ gm. Slupsk). Podwyszony poziom ste NO2 notowany byl na terenach duych miast i wzdlu arterii komunikacyjnych o duym nateniu ruchu.

5 Rozporzdzenie Ministra rodowiska w sprawie oceny poziomów substancji w powietrzu Dz.U. z 2002 r. Nr 87, poz. 798

28

Pyl zawieszony PM10 ródlem pylu zawieszonego, oprócz energetyki, s procesy produkcyjne, ruch drogowy, rozladunek materialów sypkich oraz pylenie wtórne z podloa. W 2005 r. odnotowano przekroczenia dopuszczalnych ste redniorocznych w czterech strefach: aglomeracji trójmiejskiej, powiecie kocierskim, powiecie tczewskim i powiecie wejherowskim. Strefy te zakwalifikowane zostaly do klasy C, tj. stref wymagajcych opracowania Programu ochrony powietrza. W grupie wskaników zanieczyszcze powietrza, pyl zawieszony wykazuje najwysze wartoci w stosunku do ste dopuszczalnych. Benzen Przeprowadzona ocena jakoci powietrza wykazala, i we wszystkich 18 strefach województwa stenia benzenu nie przekraczaly poziomu dopuszczalnego. Najwysze stenie benzenu zarejestrowano w Kocierzynie, gdzie jego rednioroczne stenie osignlo 82% wartoci dopuszczalnej. Zarówno pomiary pasywne jak te obliczenia modelowe wykazaly, i glównym ródlem emisji benzenu do powietrza jest ruch drogowy. Olów Pomiary poziomu olowiu, wykonywane na piciu stanowiskach (Gdasku, Gdyni, Kocierzynie, Wejherowie i Slupsku), nie wykazaly przekroczenia standardu jakoci powietrza dla tego zanieczyszczenia. Uzyskane wartoci pomiarowe w 2005 r. (stenia rednioroczne) stanowily 2-6% poziomu dopuszczalnego. Tlenek wgla Pomiary poziomu tlenku wgla w siedmiu stacjach automatycznych wykazaly, e zanieczyszczenie t substancj na terenie województwa jest niskie. Jego maksymaln warto odnotowano na stacji Gdask-Wrzeszcz (stanowila ona ok. 6% wartoci dopuszczalnej). Najwaniejszymi ródlami zanieczyszczenia tlenkami wgla s systemy indywidualnego ogrzewania budynków, oparte o spalanie wgla, oraz komunikacja samochodowa. Analiza wyników monitoringu powietrza z ostatnich szeciu lat wykazala, i stan jakoci powietrza ulegl w województwie nieznacznej poprawie. Istotny wplyw na to mialo: zmniejszenie liczby lokalnych kotlowni, zmiana paliwa w kotlowniach lokalnych, osiedlowych i rejonowych oraz likwidacja i zamknicie czci przedsibiorstw uciliwych dla rodowiska. Najwikszym problemem jakoci powietrza jest wysoki poziom zanieczyszczenia pylem zawieszonym PM10 oraz dwutlenkiem azotu. Ich ródlem jest ,,niska emisja" z lokalnych kotlowni i palenisk domowych oraz emisja komunikacyjna zwizana z ruchem samochodowym.

1.4. Ocena stanu klimatu akustycznego

Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku wykonal w roku 2004 badania halasu komunikacyjnego w 81 punktach pomiarowych na terenie województwa pomorskiego (Raport ... 2005). Pomiarami halasu drogowego objto drogi krajowe nr 1, 6, 7, 22, 50 oraz wyznaczone punkty przy glównych cigach komunikacyjnych w Gdasku, Slupsku, ukowie, Miastku, Malborku i Lborku. Wartoci halasu we wszystkich punktach przekraczaly wielkoci dopuszczalne (ksztaltowaly si od 62,2 dB(A) do 80,8 dB(A))

29

i stanowily du uciliwo dla mieszkaców. Najnisz warto równowanego poziomu halasu odnotowano przy ul. Wybickiego w Miastku, natomiast najwysz (80,8 dB(A)) przy drodze krajowej nr 1 w miejscowoci Czarlin. Poza tym w latach 1999-2003 wykonano pomiary halasu przy glównych cigach komunikacyjnych w Gdyni, Sopocie, Kartuzach, Tczewie, Ustce, Pruszczu Gdaskim, Starogardzie Gdaskim oraz w kilkudziesiciu punktach przy glównych trasach komunikacyjnych (Raporty ... 2000-2004). Z bada tych wynika, e szczególnie obcione halasem s centra miast w otoczeniu gstej zabudowy oraz cigi dróg krajowych. Równowany poziom halasu jest tam wysoki i przekracza warto 70 dB (A), a tym samym dopuszczalne normy. W punktach przebadanych co najmniej dwukrotnie jego warto wzrosla rednio o 1,5 dB(A). Jest to spowodowane wzrostem natenia ruchu samochodowego oraz wydlueniem godzin szczytu komunikacyjnego. W roku 2004 WIO w Gdasku przeprowadzil 26 kontroli obiektów emitujcych halas do rodowiska. W czterech zakladach halas emitowany przez urzdzenia przekraczal warunki okrelone w pozwoleniach na jego emisj. W szeciu zakladach halas przekraczal warunki rozporzdzenia o dopuszczalnych poziomach halasu (Raport ... 2005). Stan zagroenia halasem przemyslowym zmniejsza si, co wiza naley z procesem restrukturyzacji gospodarki. Do korzystnych zmian przyczyniaj si: stosowanie urzdze i maszyn o niskim stopniu uciliwoci akustycznej, funkcjonujce procedury lokalizacyjne i system ocen oddzialywania na rodowisko.

1.5. Ocena warunków ekologicznych

Stan rodowiska dowolnego obszaru podlegajcego uytkowaniu czlowieka, jest wynikiem stopnia przeobraenia naturalnych elementów i warunków tego obszaru przez dzialalno osadnicz i gospodarcz. Stopie odksztalcenia od cech pierwotnych przestrzeni oraz proporcje pomidzy formami jej uytkowania ksztaltuj, wraz z wplywem na stan czystoci, ekologiczne warunki funkcjonowania rodowiska i ycia czlowieka. Z drugiej strony, wielko zasobów rodowiska i ich uytkowo wplywaj na sposób i intensywno gospodarowania. Zachowanie w przestrzeni tzw. elementów rodowiskotwórczych (lasy, wody, obszary bagienno-torfowiskowe, lki i zakrzaczenia) ma decydujce znaczenie dla funkcjonowania caloci rodowiska jako powizanego funkcjonalnie systemu (w tym cech uytkowych) i zachowania jego trwaloci. Formy technicznego zagospodarowania przestrzeni (np. infrastruktur energetyczn, komunaln, czy komunikacyjn) oraz intensywno uytkowania (np. dla potrzeb przemyslu, czy rolnictwa) znaczco obniaj wartoci ekologiczne. Dla rodowiska przejawia si to ogólnym pogorszeniem warunków funkcjonowania i jego trwaloci, dla czlowieka za obnieniem jakoci warunków ycia. Proporcje pomidzy udzialem w przestrzeni elementów rodowiskotwórczych oraz form antropogenicznych uytkowania i zagospodarowania okrelaj wic ogólne warunki ekologiczne danej jednostki przestrzennej. W zagospodarowaniu i uytkowaniu terenu, zalenych od warunków rodowiskowych, mona bra pod uwag stan obecny tych warunków oraz tendencje zmian, ksztaltujc w taki sposób zakres i intensywno uytkowania, aby sterowa procesami w przestrzeni dla osignicia oczekiwanego stanu rodowiska.

30

Chcc rozpozna i oceni ogólny stan warunków ekologicznych w województwie pomorskim, dokonano waloryzacji form uytkowania terenu w jednostkach administracyjnych (gminy), w oparciu o prowadzony (na podstawie ewidencji gruntów) monitoring zmian wlasnoci i form uytkowania. Przyjcie gminy jako pola odniesienia uwarunkowane bylo dostpnoci danych, których agregacji nie prowadzi si w mniejszych jednostkach. Poslugujc si metod bonitacyjn okrelono w ten sposób syntetyczny wskanik warunków ekologicznych przestrzeni, oparty o procentowy udzial w powierzchni gmin obszarów o funkcjach rodowiskotwórczych oraz obszarów dewaloryzujcych przestrze i stanowicych zagroenie dla rodowiska. Do elementów rodowiskotwórczych, dla których przyjto wartoci dodatnie bonitacji punktowej, zaliczono: grunty lene wraz z zadrzewionymi i zakrzaczonymi, uytki zielone (lki i pastwiska trwale), grunty pod wodami oraz nieuytki rolne wraz z uytkami ekologicznymi (pod którymi w wikszoci kryj si, cenne dla rodowiska, a nieprzydatne dla rolnictwa, ekosystemy torfowiskowo-bagienne, podmokle obnienia ródpolne etc). Natomiast do obszarów obniajcych walory ekologiczne poprzez destrukcyjny wplyw na struktur przestrzenn oraz stan i jako komponentów rodowiska zaliczono grunty zabudowane i zurbanizowane (odrbnie bez komunikacyjnych), a take tereny komunikacyjne. Dla w pelni poprawnej oceny warunków ekologicznych przydatne byloby take uwzgldnienie stanu czystoci oraz zagroe rodowiska. Jednak ze wzgldu na niewielk liczb wykonywanych pomiarów, ekstrapolacja ich wyników do powierzchni wszystkich gmin bylaby nieuzasadniona. Jako podstaw punktacji bonitacyjnej przyjto +/­ 1 pkt za kade rozpoczte 5% udzialu danej formy uytkowania gruntów w powierzchni gminy. Ze wzgldu na najwiksze znaczenie w ksztaltowaniu ogólu warunków rodowiskowych oraz wan rol w tworzeniu spójnoci przestrzennej rodowiska, obszarom lenym przypisano podwójn, dodatni warto punktow. Odwrotnie, ze wzgldu na najsilniejszy wplyw destrukcyjny na stan rodowiska, terenom komunikacyjnym przypisano równie podwójn, ujemn warto punktow. Obliczony dla kadej gminy wskanik (jako suma wartoci czstkowych oceny) wskazuje na ogólny stan walorów ekologicznych, który mona opisa w postaci piciu klas ­ od bardzo niskich do bardzo wysokich. Skrajne wartoci bonitacji punktowej zamykaj si w przedziale od -10 do +33 pkt. (tabela 7). Podzial na klasy wykonano zmodyfikowan metod równych interwalów, a poszczególnym kategoriom przypisano nastpujce oceny: ­ od -10 do <0 pkt. ­ bardzo niskie walory ekologiczne przestrzeni, ­ od 0 do < 7 pkt. ­ niskie walory ekologiczne przestrzeni, ­ od 7 do < 15 pkt. ­ rednie walory ekologiczne przestrzeni, ­ od 15 do < 24 pkt. ­ wysokie walory ekologiczne przestrzeni, ­ od 24 do 33 pkt. ­ bardzo wysokie walory ekologiczne przestrzeni. Rozklad przestrzenny wyników oceny przedstawia rys. 8.

31

Tabela 7. Ocena warunków rodowiskowych i ekologicznych ycia mieszkaców metod bonitacji punktowej

Wskaniki - % pow. gminy i punktacja bonitacyjna Gmina Gdask Sopot Gdynia Slupsk M. Borzytuchom Bytów M. Bytów Gm. Czarna Dbrówka Kolczyglowy Lipnica Miastko M. Miastko Gm. Parchowo Studzienice Trzebielino Tuchomie Brusy M. Brusy Gm. Chojnice M. Chojnice Gm. Czersk M. Czersk Gm. Konarzyny Czarne M. Czarne Gm. Czluchów M. Czluchów Gm. Debrzno M. Debrzno Gm. Koczala Przechlewo Rzeczenica Cedry Wielkie Kolbudy Pruszcz Gdaski M. Pruszcz Gdaski Gm. Przywidz Pszczólki Suchy Db Trbki Wielkie % Ls 19 54 46 14 51 7 41 56 55 52 11 54 51 67 64 25 59 5 39 11 65 54 75 49 3 36 5 27 70 52 68 3 38 3 5 43 2 3 32 Pkt x2 +8 +22 +20 +6 +22 +4 +18 +24 +22 +22 +6 +22 +22 +28 +26 +10 +24 +2 +16 +6 +26 +22 +30 +20 +2 +16 +2 +12 +28 +22 +28 +2 + 16 +2 +2 + 18 +2 +2 + 14 % Uz 6 1 4 8 9 5 10 5 7 9 15 6 8 6 8 16 7 9 5 5 14 8 8 3 4 4 5 10 5 3 6 9 14 10 6 15 15 20 11 11 pkt +2 +1 +1 +2 +2 +1 +2 +1 +2 +2 +3 +2 +2 +2 +2 +4 +2 +2 +1 +1 +3 +2 +2 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +1 +2 +2 +3 +2 +2 +3 +3 +4 +3 +3 % N 4 1 1 1 3 1 3 2 3 2 1 4 2 2 2 4 1 2 1 2 1 2 2 1 2 2 2 1 2 2 3 2 1 2 1 1 3 2 0 2 pkt +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 0 +1 % W 5 1 2 1 2 10 2 4 1 5 3 4 3 5 1 1 6 0 7 1 1 2 1 0 24 2 11 1 2 5 1 2 2 1 2 2 1 2 0 pkt +1 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +2 0 +2 +1 +1 +1 +1 0 +5 +1 +3 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 0 % Tk 11 8 10 10 2 15 3 2 2 2 13 2 2 2 1 3 8 2 11 2 9 2 2 2 2 8 3 6 2 1 2 1 4 4 10 5 3 5 4 2 Pkt x2 -6 -4 -4 -4 -2 -6 -2 -2 -2 -2 -6 -2 -2 -2 -2 -2 -4 -2 -6 -2 -4 -2 -2 -2 -2 -4 -2 -4 -2 -2 -2 -2 -2 -2 -4 -2 -2 -2 -2 -2 % Tz 22 31 21 36 1 32 1 0 2 0 35 0 0 1 0 1 8 0 26 1 21 1 0 3 0 24 1 13 0 0 0 0 2 7 33 6 2 6 3 2 pkt -5 -7 -5 -8 -1 -7 -1 0 -1 0 -7 0 0 -1 0 -1 -2 0 -6 -1 -5 -1 0 -1 0 -5 -1 -3 0 0 0 0 -1 -2 -7 -2 -1 -2 -1 -1 Suma pkt +1 + 14 + 14 -2 + 23 -5 +19 + 25 +23 +24 -2 + 24 + 24 + 29 + 28 + 13 -3 + 27 -7 + 17 +2 +27 +24 + 30 +20 0 +16 +1 +13 +29 +24 +30 +4 +16 -5 +3 +20 +4 +3 +15

32

Powiat gdaski

Powiat czluchowski

Powiat chojnicki

Powiat bytowski

Miasta grodzkie

Wskaniki - % pow. gminy i punktacja bonitacyjna Gmina % Ls 14 20 47 12 29 38 31 38 4 21 59 51 5 48 24 69 18 43 20 26 23 8 21 27 33 62 20 46 34 33 2 0 1 5 0 2 4 15 0 1 Pkt x2 +6 +8 +20 +6 + 12 + 16 + 14 + 16 +2 + 10 +24 +22 +2 +20 +10 +28 +8 +18 +8 +12 +10 +4 +10 +12 +14 +26 +8 +20 + 14 +14 +2 0 +2 +2 0 +2 +2 +6 0 +2 % Uz 13 6 13 24 11 6 9 7 12 12 6 9 7 7 11 6 11 11 12 4 13 9 14 16 23 6 18 15 20 22 6 6 9 13 4 11 12 1 12 25 pkt +3 +2 +3 +5 +3 +2 +2 +2 +3 +3 +2 +2 +2 +2 +3 +2 +3 +3 +3 +1 +3 +2 +3 +4 +5 +2 +4 +3 +4 +5 +2 +2 +2 +3 +1 +3 +3 +1 +3 +5 % N 3 1 2 3 3 3 3 3 2 2 3 2 3 3 4 2 5 3 2 1 2 3 2 2 2 1 2 14 1 2 0 1 1 1 3 1 0 3 0 1 pkt +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +3 +1 +1 0 +1 +1 +1 +1 +1 0 +1 0 +1 % W 15 13 5 1 4 1 7 10 2 1 8 6 5 6 4 4 2 4 3 1 2 0 8 3 3 1 1 1 1 11 2 6 2 3 4 2 2 80 2 2 pkt +3 +3 +1 +1 +1 +1 +2 +2 +1 +1 +2 +2 +1 +2 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 0 +2 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +3 +1 +2 +1 +1 +1 +1 +1 +16 +1 +1 % Tk 4 8 2 3 3 3 3 2 14 4 2 2 11 3 2 2 3 2 2 8 3 12 3 3 3 2 10 4 3 2 4 15 4 3 9 3 3 1 14 4 Pkt x2 -2 -4 -2 -2 -2 -2 -2 -2 -6 -2 -2 -2 -6 -2 -2 -2 -2 -2 -2 -4 -2 -6 -2 -2 -2 -2 -4 -2 -2 -2 -2 -6 -2 -2 -4 -2 -2 -2 -6 -2 % Tz 1 19 2 2 1 1 2 2 31 3 1 1 24 2 1 1 1 1 1 36 0 21 0 0 1 1 31 13 1 1 1 39 3 0 19 0 1 1 33 1 pkt -1 -4 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -7 -1 -1 -1 -5 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -8 0 -5 0 0 -1 -1 -7 -3 -1 -1 -1 -8 -1 0 -4 0 -1 -1 -7 -1 Suma pkt +10 +6 +22 +10 +14 +17 +16 +18 -6 +12 +26 +24 -5 +22 +12 +29 +10 +20 +10 +3 +13 -4 +14 +16 +18 +27 +3 +22 +17 +20 +2 -9 +3 +5 -5 +5 +3 +21 -9 +6

Chmielno Kartuzy M. Kartuzy Gm. Przodkowo Sierakowice Somonino Styca Sulczyno ukowo M. ukowo Gm. Dziemiany Karsin Kocierzyna M. Kocierzyna Gm. Liniewo Lipusz Nowa Karczma Stara Kiszewa Gardeja Kwidzyn M. Kwidzyn Gm. Prabuty M. Prabuty Gm. Ryjewo Sadlinki Cewice Lbork Leba Nowa Wie Lborska Wicko Lichnowy Malbork M. Malbork Gm. Miloradz Nowy Staw M. Nowy Staw Gm. Stare Pole Krynica Morska Nowy Dwór Gdaski M. Nowy Dwór Gdaski Gm

Powiat nowodworski

Powiat malborski

Powiat lborski

Powiat kwidzyski

Powiat kocierski

Powiat kartuski

33

Wskaniki - % pow. gminy i punktacja bonitacyjna Gmina % Ls 1 11 17 79 36 17 35 1 31 22 30 51 30 73 62 32 27 30 26 48 32 12 55 72 60 78 73 8 17 26 23 19 9 29 28 Pkt x2 +2 +6 +8 +32 +16 +8 + 14 +2 + 14 + 10 +12 +22 +12 +30 +26 +14 +12 +12 +12 +20 +14 +6 +22 +30 +24 +32 +30 +4 +8 +12 +10 +8 +4 + 12 +12 % Uz 22 20 6 0 19 21 23 14 15 16 6 8 19 0 5 14 9 10 17 4 16 18 13 6 8 7 7 3 10 7 10 8 7 9 8 pkt +5 +4 +2 0 +4 +5 +5 +3 +3 +4 +2 +2 +4 0 +1 +3 +2 +2 +4 +1 +4 +4 +3 +2 +2 +2 +2 +1 +2 +2 +2 +2 +2 +2 +2 % N 1 2 2 9 18 5 4 2 2 6 1 2 5 1 2 1 2 1 9 3 4 3 2 1 1 1 1 3 2 3 3 1 2 3 2 pkt +1 +1 +1 +2 +4 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 % W 3 3 44 2 1 0 0 0 0 0 1 2 1 4 1 0 0 0 33 2 1 0 2 2 3 1 7 0 3 2 0 1 2 4 pkt +1 +1 +9 +1 +1 0 0 0 0 0 +1 +1 +1 +1 +1 0 0 0 +7 +1 +1 0 +1 +1 +1 +1 +2 0 +1 +1 0 +1 +1 +1 % Tk 4 3 2 2 9 3 3 15 3 7 2 2 2 6 2 3 2 3 1 8 3 3 3 2 2 2 1 10 3 7 3 3 11 3 3 Pkt x2 -2 -2 -2 -2 -4 -2 -2 -6 -2 -4 -2 -2 -2 -4 -2 -2 -2 -2 -2 -4 -2 -2 -2 -2 -2 -2 -2 -4 -2 -4 -2 -2 -6 -2 -2 % Tz 1 1 1 3 15 5 2 40 2 12 1 1 1 13 1 1 1 1 0 22 1 1 3 1 1 1 0 20 0 15 1 1 25 2 2 pkt -1 -1 -1 -1 -3 -1 -1 -8 -1 -3 -1 -1 -1 -3 -1 -1 -1 -1 0 -5 -1 -1 -1 -1 -1 -1 0 -4 0 -3 -1 -1 -5 -1 -1 Suma pkt +6 +9 +17 +32 +18 + 11 +7 -8 + 15 +9 +13 +23 +15 +25 +26 +15 +12 +12 +23 +14 +17 +8 +24 +31 +25 +33 +33 -2 +9 +9 +11 +8 -3 +13 +13

Powiat nowodworski

Ostaszewo Stegna Sztutowo Hel Jastarnia Kosakowo Krokowa Puck M. Puck Gm. Wladyslawowo Damnica

Dbnica Kaszubska

Powiat pucki Powiat slupski Powiat starogardzki

Glówczyce Kpice M. Kpice Gm. Kobylnica Potgowo Slupsk Gm. Smoldzino Ustka M. Ustka Gm. Bobowo Czarna Woda Kaliska Lubichowo Osieczna Osiek Skórcz M. Skórcz Gm. Skarszewy M. Skarszewy Gm.

Smtowo Graniczne Starogard Gdask M. Starogard Gdask Gm.

Zblewo

34

Wskaniki - % pow. gminy i punktacja bonitacyjna Gmina % Ls 12 3 14 26 10 1 28 10 22 18 2 11 12 0 14 45 42 38 43 53 55 44 21 49 61 Pkt x2 +6 +2 +6 +12 +4 +2 +12 +4 +10 +8 +2 +6 +6 0 +6 + 18 + 18 + 16 + 18 +22 +22 + 18 + 10 +20 + 26 % Uz 12 17 11 14 14 6 9 11 12 9 5 11 8 4 10 12 9 10 12 0 15 10 15 7 9 pkt +3 +4 +3 +3 +3 +2 +2 +3 +3 +2 +1 +3 +2 +1 +2 +3 +2 +2 +3 0 +3 +2 +3 +2 +2 % N 3 2 2 2 2 2 3 3 3 3 1 10 1 1 2 2 1 3 1 1 0 0 4 0 1 pkt +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 0 0 +1 0 +1 % W 1 1 1 1 1 26 3 5 4 1 2 1 2 4 2 1 10 2 0 0 0 0 2 1 1 pkt +1 +1 +1 +1 +1 +6 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +2 +1 0 0 0 0 +1 +1 +1 % Tk 8 3 2 3 3 8 3 8 3 3 11 3 3 15 4 2 2 3 3 2 6 8 3 9 2 Pkt x2 -4 -2 -2 -2 -2 -4 -2 -4 -2 -2 -6 -2 -2 -6 -2 -2 -2 -2 -2 -2 -4 -4 -2 -4 -2 % Tz 26 0 0 0 1 30 1 11 0 0 15 0 0 31 1 1 1 1 2 1 8 17 2 19 2 pkt -6 0 0 0 -1 -6 -1 -3 0 0 -3 0 0 -7 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -2 -4 -1 -4 -1 Suma pkt +1 +6 +9 +15 +6 +1 +13 +2 +13 +10 -4 +10 +8 - 10 +7 +20 +20 +17 +19 +20 +19 +12 +12 +15 +27

Dzierzgo M. Dzierzgo Gm. Powiat sztumski Powiat tczewski Powiat wejherowski Mikolajki Pomorskie Stary Dzierzgo Stary Targ Sztum M. Sztum Gm. Gniew M. Gniew Gm. Morzeszczyn Pelplin M. Pelplin Gm. Subkowy Tczew M. Tczew Gm. Choczewo Gniewino Linia Luzino Lczyce Reda Rumia Szemud Wejherowo M. Wejherowo Gm.

Ls ­ lasy, Uz ­ uytki zielone, N ­ nieuytki, W ­ wody powierzchniowe, Tk ­ tereny komunikacyjne, Tz ­ tereny zabudowane

ródlo: Opracowanie wlasne na podstawie danych z rocznych zestawie ewidencji gruntów. Departament Geodezji i Geologii UMWP. Stan w roku 2005.

Wydzielone dla obszaru województwa klasy walorów ekologicznych wykazuj przestrzenny zwizek z regionami fizycznogeograficznymi i ich czciami. Obraz rozkladu przestrzennego walorów wskazuje na siln korelacj z wystpowaniem kompleksów gleb o najwyszej przydatnoci rolniczej. Ich rozmieszczenie stanowi genez pozostalych zjawisk, na czele z rozmieszczeniem duych obszarów lenych, majcych

35

podstawowy wplyw na stan i funkcjonowanie rodowiska, a tym samym na ocen jego walorów. Wystpowanie najlepszych warunków agroekologicznych (ich opis w województwie zawiera publikacja Opracowanie ekofizjograficzne ... 2001) i zwizany z nimi rozwój rolnictwa spowodowal znaczne wylesienia obszarów centralnych województwa (na Pojezierzu Wschodniopomorskim) i w jego pn. czci (na Pobrzeu Slowiskim i Pobrzeu Gdaskim). Natomiast na obszarze ulaw Wilanych, ich geneza geologiczna i historia zagospodarowania spowodowaly, e siedliska lene nie wyksztalcily si tam. Na wymienionych obszarach, z dobrymi kompleksami przydatnoci rolniczej gleb (klasy 1, 2, 4, 1z i 2z), podlegajcych wielowiekowemu uytkowaniu, walory ekologiczne ocenione zostaly jako rednie i niskie. Obejmuj one mezoregiony: ulawy Wilane, Pojezierze Ilawskie, Pojezierze Starogardzkie, Równina Slupska i Wysoczyzna Damnicka oraz wsch. czci Pobrzea Kaszubskiego i Pojezierza Kaszubskiego. Bezwzgldnie najniszymi walorami przyrodniczymi cechuj si obszary duych miast, cho w niektórych przypadkach usytuowanie w ich granicach wikszych powierzchni lenych znaczco podwysza warto oceny (tabela 7). Bezporednie ssiedztwo lasów i centrów miast podnosi istotnie jako ekologicznych warunków ycia mieszkaców. Dzieje si tak nie tylko poprzez wplyw zieleni wysokiej na ksztaltowanie (zmniejszanie) poziomu zanieczyszcze rodowiska lub ograniczenie uciliwoci (np. komunikacyjnych, przemyslowych), lecz take przez tworzenie korzystnych warunków do wypoczynku i rekreacji. Miastami, w których wyranie odnotowuje si w ocenie korzystny wplyw duych powierzchni lenych s: Czarne, Czarna Woda, Hel, Krynica Morska, Leba, Wejherowo, Reda, Rumia, Gdynia i Sopot. W wikszoci duych miast województwa ocena warunków ekologicznych wypada jednak le, a wskanik jest mniejszy od 0 (porównaj rys. 8). Dominuj w nich tereny zabudowane i komunikacyjne, a w niektórych powierzchnie lene wynosz mniej ni 1%. Specyficzn warto przyjmuje ocena warunków w Gdasku, gdzie wskanik +1 wynika nie tylko z charakteru wielkiego miasta (% powierzchni terenów zabudowanych i komunikacyjnych nie jest wikszy ni w Gdyni i Sopocie), ale take specyfiki poloenia. Znacznie mniejszy jest tu udzial terenów lenych, wikszy za uytków rolnych wschodniej ­ ulawskiej czci miasta. Znaczca rola zbiorowisk lenych w ksztaltowaniu ogólu warunków rodowiskowych i przypisanie im najwyszej oceny, daje oczywisty wynik wyranej przewagi wysokich i bardzo wysokich walorów ekologicznych w zachodniej czci województwa. W rodkowej i zachodniej czci walory te powiksza jeszcze dominujcy udzial wód powierzchniowych. Walorami takimi cechuj si mezoregiony: Pojezierze Bytowskie, Równina Charzykowska, Wysoczyzna Polanowska, Bory Tucholskie oraz poludniowo-rodkowa cz Pojezierza Kaszubskiego, zach. cz Pobrzea Kaszubskiego, Wybrzee Slowiskie, Mierzeja Helska i Mierzeja Wilana. Warto odnotowa, e w obszarach tych skupia si znaczna cz form ochrony przyrody i posiadaj one wysok warto rekreacyjno-wypoczynkow. Dotychczas najbardziej intensywne zagospodarowanie rekreacyjne skupia si w obszarach, których walory ocenione zostaly jako wysokie, za obszary o najwyszych walorach (przede wszystkim Bory Tucholskie i zach. cz Pojezierza Bytowskiego) stanowi jeszcze potencjalne obszary rozwoju tej funkcji.

36

2. ZAGROENIA RODOWISKA I MOLIWOCI ICH OGRANICZANIA

2.1. Zagroenia jakoci wód podziemnych

Dla zachowania jakoci wód podziemnych istotne znaczenie ma wlaciwa eksploatacja ich zasobów i sposób uytkowania powierzchni ziemi. Na najwiksze zagroenia typu antropogenicznego mog by naraone zasoby wodne uprzemyslowionych terenów Trójmiasta oraz gminy Kosakowo. Na tym obszarze w obrbie glównych zbiorników wód podziemnych nr 112 i 110 wystpuje szczególna koncentracja zakladów duego i zwikszonego ryzyka, innych uciliwych obiektów przemyslowych i uslugowych, skladowisk odpadów przemyslowych i komunalnych, licznych oczyszczalni cieków oraz dróg transportu materialów niebezpiecznych. Relatywnie wysoki jest równie stopie potencjalnego zagroenia wód podziemnych w obrbie terenów przemyslowych Kwidzyna, Tczewa i Starogardu, poloonych ju poza terenami zasilania GZWP. Ze skutkami antropopresji naley si liczy równie w rejonach intensywnych upraw rolnych i duych ferm skoncentrowanego chowu i hodowli zwierzt, w tym zwlaszcza tuczu trzody chlewnej. Lokalny monitoring wód podziemnych w obrbie intensywnych upraw ziemniaka w gminach Glówczyce i Damnica (w zasigu GZWP 107 i 115) wykazal wzrost zawartoci azotanów i azotynów, fosforanów i chlorków, powodujcy obnienie klasy czystoci, pomimo do dobrej naturalnej izolacji poziomów wodononych. Zwikszona zawarto azotanów stanowi efekt dlugoletniego stosowania nawozów azotowych, a wzrost zawartoci azotynów wskazuje na doplyw nowych zanieczyszcze (Program ochrony rodowiska dla powiatu slupskiego 2003). Due fermy bezciolowe tuczu trzody chlewnej zlokalizowane s w zdecydowanej wikszoci poza glównymi zbiornikami wód podziemnych i ich projektowanymi obszarami ochronnymi. Jednak kilka ferm drobiu o duej liczbie stanowisk (powyej 40 tys.) zlokalizowano w projektowanym obszarze ochronnym GZWP 110 Pradolina Kaszubska, a kilka mniejszych take w zasigu GZWP 118 Polanów (rys.9). Na obszarze województwa stwierdzano take lokalne zanieczyszczenia wód podziemnych azotanami w obrbie jednostek osadniczych. Ich potencjalnym ródlem jest nieprawidlowa gospodarka ciekowa i przedostawanie si do gruntu cieków z nieszczelnych zbiorników bezodplywowych. Drugim typem zagroe wód podziemnych s naturalne anomalie geochemiczne, które na terenie województwa pojawiaj si jako zagroenia ingresj slonych wód morskich lub ascenzj slonych wód z pitra kredowego. Drena slonych wód morskich oraz przenikanie zasolonych wód z glbszych piter do czwartorzdowego pitra wodononego jest efektem intensywnej eksploatacji uj w pasie przybrzenym Baltyku i dotyczy rejonu Ustki, Modanowa, Machowinka, Rowów, Leby, arnowca. Wystpuje take na terenie ulaw i w okolicy Slupska. Na ulawach i w dolinie Wisly (a do Kwidzyna) stwierdzono ponadto anomali fluorkow (Raport ... 2004). Na terenach tych nie naley dopuszcza do koncentracji duego poboru wód.

37

2.2. Zanieczyszczenia wód powierzchniowych

Podstawowym zagroeniem dla wód powierzchniowych s wci niedostatecznie oczyszczone cieki odprowadzane do wód, intensywne uytkowanie rekreacyjne bezporednich zlewni jezior oraz zagospodarowanie i uytkowanie rolnicze gruntów. Splywajce do wód powierzchniowych zanieczyszczenia powoduj w nich deficyt tlenowy, podwyszon zawarto zwizków organicznych i biogennych oraz decyduj o stanie sanitarnym. Zanieczyszczenia rolnicze to przede wszystkim zwizki pochodzce ze rodków ochrony rolin i nawozów mineralnych. Nawozy zawieraj due iloci fosforanów i azotanów. Ich splyw do wód powierzchniowych powoduje eutrofizacj i w jej efekcie stopniowe zamieranie zbiorników wodnych. Do rolniczych zanieczyszcze naley równie gnojowica, bdca odpadem z hodowli zwierzt, a take oleje maszynowe przedostajce si do wód gruntowych, pochodzce z uytkowania i konserwacji maszyn rolniczych (np. przesikajce do gleby masowo stosowane przepracowane oleje, których rolnicy uywaj do smarowania zewntrznych czci maszyn). Najistotniejszym zagroeniem dla ekosystemów jezior jest eutrofizacja, rozumiana jako wzrost yznoci wód, powodowany glównie zwizkami fosforu i azotu, doplywajcymi z terenu zlewni. Eutrofizacja jest procesem naturalnym, który przebiegalby powoli, gdyby nie nasilila si antropopresja. Glówne przyczyny przyspieszenia tempa tego procesu to: zrzut cieków, intensyfikacja produkcji rolnej i wycinanie lasów. Doplyw biogenów wywoluje szereg niekorzystnych zmian: masowe zakwity glonów, ograniczenie przezroczystoci wód, spadek koncentracji tlenu rozpuszczonego (czsto do jego calkowitego zaniku). Jeziora zagroone s równie przez czynniki nietroficzne, do których nale m.in. zanieczyszczenia substancjami toksycznymi (pestycydy, metale cikie), zakwaszenie wód, zasolenie wód, wahania poziomu zwierciadla wody oraz introdukcja obcych organizmów wodnych. W celu redukcji zanieczyszcze obszarowych (przez azotany pochodzenia rolniczego), naley wdraa i upowszechnia w gospodarstwach rolnych zasad dobrej praktyki rolniczej. W województwie do wód lub do ziemi odprowadzono w 2004 r. 217,8 hm3 cieków przemyslowych i komunalnych (w 1998 r. ­ 202,5 hm3), przy czym bezporednio z zakladów przemyslowych ­ 124,7 hm3 (w 1998 r. ­ 94,5 hm3), a sieci kanalizacyjn ­ 93,1 hm3 (w 1998 r. ­ 108 hm3)6. Ilo cieków wymagajcych oczyszczania ksztaltowala si na poziomie 143,7 hm3 (w 1998 r. ­ 168,9 hm3), z czego oczyszczono 132,9 hm3 tj. 92,5% (w 1998 r. - 152,6 hm3 tj. 90,3%)7 ­ wykres 1. cieki oczyszczone w obiektach biologicznych i z podwyszonym usuwaniem biogenów stanowily 94,4% ogólnej iloci cieków oczyszczonych. Pozostale 3,6% poddano oczyszczaniu w sposób niedostateczny, tj. mechanicznie. Udzial cieków nieoczyszczonych odprowadzonych do odbiorników w stosunku do 1998 r. ulegl obnieniu o 7,0 hm3 i wynosil 10,9 hm3. Najwicej cieków przemyslowych i komunalnych wymagajcych oczyszczania odprowadzono w 2004 r. do wód lub do ziemi na terenie powiatów: kwidzyskiego (43075 dam3) oraz grodzkich Gdask (35753 dam3) i Gdynia (14007 dam3) ­ wykres nr 2. Efektem ubocznym dzialalnoci oczyszczalni byly osady ciekowe w iloci 129,3 tys. t suchej masy osadów ciekowych (o 4,1 tys. t wicej ni w 1998 r.),

6 7

Ochrona rodowiska 2005, GUS, Warszawa. Ochrona rodowiska 1999 i 2005, GUS, Warszawa.

38

z czego blisko 92,5 tys. t (w 1998 r. ­ 97,2 tys. t) wytworzono w oczyszczalniach przemyslowych. Gospodarowanie nimi stanowi duy problem (jedynie 45% odpowiednio zagospodarowano). W celu ograniczania uciliwoci i iloci odprowadzanych cieków rozpoczto proces weryfikacji pozwole wodnoprawnych, w tym na wprowadzanie cieków zawierajcych substancje szczególnie szkodliwe do wód i do kanalizacji oraz modernizacje technologii wytwarzania i systemów gospodarki wodno-ciekowej ­ wraz z ich rozbudow. Proces ograniczania i eliminowania substancji szczególnie szkodliwych odbywa si take ,,u ródla", tzn. ju na etapie technologii produkcji, np. przez wprowadzanie modernizacji technologii wytwarzania czy zamian surowców.

Wykres 1. cieki przemyslowe i komunalne wymagajce oczyszczania w latach 1998-2004

ródlo danych: Ochrona rodowiska 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, GUS, Warszawa.

Wykres 2. cieki przemyslowe i komunalne wymagajce oczyszczania wg powiatów w 2004 r.

ródlo danych: Ochrona rodowiska 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, GUS, Warszawa.

39

2.3. Emisja zanieczyszcze do atmosfery

Glównymi zwizkami i ródlami emisji podstawowych zanieczyszcze powietrza s: ­ SO2 ­ procesy spalania paliw w energetyce zawodowej i sektorze komunalno-bytowym; ­ NOx ­ procesy energetycznego spalania paliw i transport; ­ pyly ­ procesy energetycznego spalania paliw w przemyle, energetyce zawodowej oraz sektorze komunalno-bytowym; ­ CO2 - transport i procesy energetycznego spalania paliw w energetyce zawodowej; ­ metan CH4 ­ wydobycie i dystrybucja paliw oraz rolnictwo; ­ niemetanowe lotne zwizki organiczne ­ ródla naturalne (przyroda) i transport; ­ NH3 ­ rolnictwo (hodowla zwierzt i stosowanie nawozów); ­ metale cikie i trwale zwizki organiczne ­ procesy spalania paliw w przemyle oraz sektorze komunalno-bytowym i przemysl chemiczny. Ilo wyemitowanych zanieczyszcze gazowych z najbardziej uciliwych dla czystoci powietrza zakladów przemyslowych (bez dwutlenku wgla) w 2004 r. wynosila 41,5 tys. t i w stosunku do 1998 r. ulegla obnieniu o 15,7 tys. t 8. Wród zanieczyszcze pylowych, których emisja wyniosla 4,3 tys. t, dominujcy udzial ilociowy mialy pyly ze spalania paliw (86%). Ich emisja ulegla obnieniu o 4,3 tys. t w stosunku do roku 1998 ­ wykres 3 . Wród zanieczyszcze gazowych najbardziej szkodliwe s tlenki azotu oraz tlenki siarki, które powoduj zakwaszenie gleb i wód. Emisja dwutlenku siarki stanowila a 59,5% (w 1998 r. ­ 57,5%), udzial tlenków azotu wynosil 21,6% (w 1998 r. ­ 21,1%), a tlenku wgla ­ 14,9% (w 1998 r. ­ 17,3%) caloci zanieczyszcze gazowych. Emisj glównych zanieczyszcze (dwutlenku siarki, tlenków azotu i pylów) do powietrza z zakladów szczególnie uciliwych w latach 1998-2004 obrazuje wykres 3. W 2004 r. 88% zanieczyszcze gazowych zatrzymano lub zneutralizowano na urzdzeniach oczyszczajcych, natomiast poziom redukcji pylów ksztaltowal si na poziomie 98,5%. Rozklad przestrzenny emisji zanieczyszcze na terenie województwa jest nierównomierny. Najwiksze iloci pylów i gazów emitowane s z obszaru Gdaska, Gdyni, Kwidzyna, Slupska i Starogardu Gdaskiego. Wedlug stanu na koniec 2004 r. sporód 79 zakladów objtych badaniem, 61 wyposaono w urzdzenia do redukcji zanieczyszcze pylowych, a 8 ­ do redukcji zanieczyszcze gazowych. Dalsze ograniczanie emisji zanieczyszcze do powietrza moe odbywa si poprzez: · modernizacj i budow systemów cieplowniczych, w tym przylczanie do sieci nowych odbiorców wszdzie tam, gdzie istniej rezerwy mocy w systemach cieplowniczych; · eliminowanie paliwa stalego w lokalnych kotlowniach i gospodarstwach domowych i zastpowanie go innymi, bardziej ekologicznymi, nonikami ciepla, w tym propagowanie wykorzystania odnawialnych ródel energii; · instalowanie urzdze do redukcji zanieczyszcze powstalych w procesie spalania i procesach technologicznych, a take popraw obecnie funkcjonujcych urzdze redukujcych zanieczyszczenia; · budow obwodnic i obej miast, popraw nawierzchni ulic i dróg lokalnych, zwikszenie udzialu transportu zbiorowego w calkowitych przewozach pasaerskich.

8

Ochrona rodowiska 1999 i 2005, GUS, Warszawa.

40

Wykres 3. Emisja glównych zanieczyszcze do powietrza z zakladów szczególnie uciliwych województwa pomorskiego w latach 1998-2004

ródlo danych: Ochrona rodowiska 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, GUS, Warszawa.

2.4. Odpady

Powanym zagroeniem dla rodowiska na terenie województwa s odpady wytwarzane zarówno przez mieszkaców jak i przedsibiorstwa przemyslowe. Ich uciliwo przejawia si przede wszystkim zanieczyszczeniem wody i gleby, skaeniem powietrza, niszczeniem zbiorowisk rolinnych i walorów krajobrazowych, wylczeniem z uytkowania terenów rolnych i lenych, zajmowanych pod skladowanie odpadów. W 2004 r. zaklady oczyszczania zebraly 612,2 tys. t (w 2000 r. ­ 769 tys. t) odpadów stalych oraz 810,4 dam3 odpadów plynnych9. Ilo odpadów komunalnych w stosunku do 2000 r. zmalala o 20,4% (o 156,7 tys. t). Jest to efekt zmiany ich struktury: zwikszajcy si udzial odpadów lekkich, tj. tworzyw sztucznych, papieru, tektury oraz prawdopodobnie wprowadzenia urzdze do szczególowego okrelania masy odpadów. Zebrano 23,4 tys. t odpadów wyselekcjonowanych, wród których najwikszy odsetek (56,8%) stanowily odpady wielkogabarytowe. Udzial szkla w stosunku do roku 2000 wzrósl z 0,9% do 21,1%. redni wskanik nagromadzenia odpadów na 1 mieszkaca wyniósl 279 kg (w 2000 r. ­ 283 kg). Podstawowym sposobem postpowania z odpadami komunalnymi w województwie, podobnie jak w kraju, jest deponowanie odpadów na skladowiskach. W kocu 2004 r. w województwie istnialy 63 skladowiska odpadów komunalnych (Raport ... 2005) o ogólnej powierzchni wykorzystanej 174,44 ha (rys. 9). Trafilo na nie 99,9% stalych odpadów komunalnych (bez wyselekcjonowanych); pozostale 0,1% unieszkodliwiono w procesie kompostowania. Na terenie województwa wytworzono w 2004 r. 2 097,1 tys. t. odpadów przemyslowych. W stosunku do roku 2000 ich ilo wzrosla o 121 tys. t (6,1%)10 ­ wykres 4. Wród odpadów tej grupy dominowaly odpady z elektrowni konwencjonalnych i innych

9

10

Ochrona rodowiska 2001 i 2005, GUS, Warszawa. Ochrona rodowiska 2001 i 2005, GUS, Warszawa.

41

zakladów energetycznego spalania paliw. Du grup stanowily odpady z produkcji chemii nieorganicznej (fosfogipsy), a znaczn cz pozostaloci z produkcji oraz przetwórstwa masy celulozowej, papieru i tektury (zwlaszcza z kory i drewna) oraz wyslodki z buraków cukrowych. Sporód wytworzonych odpadów przemyslowych 70% poddano odzyskowi, a 25,5% unieszkodliwiono (w tym 22% skladowano)11.

Wykres 4. Odpady (bez komunalnych) wytworzone w latach 1998-2004

ródlo danych: Ochrona rodowiska 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, GUS, Warszawa.

W ostatnich latach odnotowano korzystne zjawisko ograniczania iloci odpadów przemyslowych skladowanych, z 651,0 tys. t w roku 2000 do 463,1 tys. t w roku 2004. Ponadto w 2003 r. zrekultywowano 40,3 ha powierzchni skladowania odpadów przemyslowych, co stanowilo 20% terenów przeznaczonych na ten cel. Dalsze ograniczanie uciliwoci powstajcych odpadów moe odbywa si m.in. poprzez: · zwikszenie stopnia wykorzystania odpadów komunalnych; · likwidacj skladowisk niespelniajcych wymogów ochrony rodowiska; · wprowadzenie zintegrowanego systemu gospodarowania odpadami komunalnymi i przemyslowymi; · uregulowanie gospodarki odpadami niebezpiecznymi.

11

Ochrona rodowiska 2001 i 2005, GUS, Warszawa.

42

2.5. Halas i promieniowanie elektromagnetyczne

Glównym ródlem zanieczyszczenia klimatu akustycznego na terenie województwa pomorskiego jest halas komunikacyjny (drogowy, kolejowy, lotniczy), w mniejszym stopniu obiekty przemyslowe. Halas drogowy zwizany jest integralnie z nateniem ruchu samochodowego, które w ostatnich latach znacznie wzroslo. Z generalnego pomiaru ruchu, przeprowadzonego przez Generaln Dyrekcj Dróg Krajowych i Autostrad w roku 2005, wynika, e na drogach midzynarodowych i pozostalych drogach krajowych województwa pomorskiego redni dobowy ruch wynosil 8927 poj./dob i wzrósl o 20% w porównaniu z rokiem 2000 (Generalny pomiar ruchu ... 2006a). W roku 2005 najbardziej obciona byla droga midzynarodowa E-28 (krajowa nr 6) na odcinku Gdask-Osowa ­ wzel Matarnia, gdzie redniodobowy ruch wynosil 35 185 poj./dob oraz na odcinku Reda ­ Rumia, gdzie ruch wynosil 26 653 poj./dob i droga E-75 na odcinku Pruszcz Gdaski ­ Tczew o redniodobowym ruchu 18 062 poj./dob (Generalny pomiar ruchu ... 2006b). Natomiast redniodobowe obcienie ruchem sieci dróg wojewódzkich w 2005 r. wynosilo 2924 poj./ dob (Opoczyski ... 2006). W porównaniu z rokiem 2000 nastpil wzrost natenia ruchu o 19%. Najwiksze obcienie ruchem zarejestrowano na drogach: · nr 216 na odcinku Reda ­ Puck (13 927 poj./dob); · Puck ­ Wladyslawowo (10 457 poj./dob); · nr 232 na odcinku Mareza ­ Kwidzyn (12 325 poj./dob); · nr 210 na odcinku Ustka ­ Slupsk (9 241 poj./dob); · nr 214 na odcinku Osowo ­ Puzdrowo (9 137 poj./dob); · nr 218 na odcinku Gdask ­ Chwaszczyno (8 959 poj./dob); · nr 222 na odcinku Gdask ­ Godziszewo (8425 poj./dob); · nr 221 na odcinku Gdask ­ Kolbudy (8396 poj./dob); · nr 211 na odcinku Miechucino ­ Kartuzy (8183 poj./dob). W poszczególnych aglomeracjach zanotowano znaczce rónice w obcieniu sieci dróg wojewódzkich. Najwiksze obcienie ruchem zarejestrowano w aglomeracji trójmiejskiej. Poza tym w 2005 r. na sieci dróg krajowych i wojewódzkich ruch w miesicach letnich byl o okolo 14% wikszy, za ruch w miesicach zimowych ­ o okolo 15% mniejszy od redniego dobowego ruchu w cigu calego roku. Zagroenie halasem kolejowym jest znacznie mniejsze i wystpuje glównie na trasach Gdask ­ Warszawa i Gdask ­ Szczecin. Zmniejszenie presji halasu kolejowego jest moliwe do osignicia w trakcie realizacji programów modernizacji linii kolejowych, które powinny uwzgldnia rónorodne rodki ochrony akustycznej, np. ekrany akustyczne, wzdlu torowisk. ródlem halasu jest równie lotnisko cywilne w Gdasku- Rbiechowie (,,Port Lotniczy im. Lecha Walsy"), na którym w ostatnich 2 latach znaczco wzrosla liczba lotów i polcze lotniczych oraz lotniska wojskowe. Lotnisko w Gdasku posiada ustanowiony obszar ograniczonego uytkowania, utworzony na mocy rozporzdzenia Nr 8/2002 Wojewody Pomorskiego z dnia 26 lipca 2002 r. (Dz. Urz. Woj. Pom. Nr 49, poz. 1211). Jego granic stanowi obwiednia izofony 50 dB dla pory nocnej i 60 dB dla pory dziennej (porównaj cz 4, rozdz. 3, ,,obszary ograniczonego uytkowania").

43

Wród zakladów przemyslowych, w których znajduj si urzdzenia emitujce ponadnormatywny halas do rodowiska, dominuj zaklady przemyslu drzewnego (wytwórnie elementów drewnianych, stolarnie, tartaki), cukrownie, zaklady przemyslu spoywczego, warsztaty mechaniczne oraz zaklady produkcji kruszywa. Do zagroe akustycznych zalicza si te znaczco wzrastajc w ostatnich latach liczb obiektów o charakterze uslugowym i handlowym (wielkopowierzchniowe obiekty handlowe, stacje benzynowe, dzialalno rozrywkowa, rzemielnicza, chalupnicza, warsztaty itp.). Coraz wicej tego typu inwestycji powstaje w pobliu zabudowy chronionej (mieszkaniowej). Sprzyja to przekraczaniu norm akustycznych i powoduje wysok uciliwo dla mieszkaców. Potguje to jeszcze rozwój transportu dostawczego oraz coraz szerzej stosowane urzdzenia klimatyzacyjne. Jednoczenie niedostateczny pozostaje stan wdroe rodków ochrony przed halasem (zarówno technicznych jak i prawnych ­ np. ustanawianie obszarów cichych w aglomeracji). Najszybciej obecnie pogarsza si stan akustyczne w centrach duych miast. Stan klimatu akustycznego w województwie pomorskim ulega postpujcemu pogorszeniu. Jest to konsekwencja systematycznego wzrostu presji motoryzacji, ruchu lotniczego, globalnego zwikszania si prdkoci podrónej pojazdów oraz budowania nowych ulic. Halas drogowy dociera na tereny o dotychczas prawidlowym klimacie akustycznym. Nie zmienia si generalnie zly, majcy bezporedni wplyw na poziom halasu w rodowisku, stan infrastruktury: dróg i ulic, tras komunikacji tramwajowej i kolejowej, a take taboru. Na skuteczne egzekwowanie wymogów ochrony rodowiska przed halasem w odniesieniu do nowo powstajcych obiektów pozwalaj obowizujce procedury lokalizacyjne, w tym obowizek przeprowadzenia ,,postpowania w sprawie oceny oddzialywania na rodowisko dla przedsiwzi mogcych znaczco oddzialywa na rodowisko". Dotycz one równie obiektów modernizowanych, przebudowywanych i rozbudowywanych, a take tych, w których nastpuje zmiana dzialalnoci. Ponadto, kade z miast zagroonych halasem powinno opracowa tzw. plany akustyczne, w których zostan wskazane tereny zagroone oraz okrelone dzialania zapobiegawcze. Do istotnych ródel promieniowania elektroenergetycznego (zgodnie z ustaw Prawo ochrony rodowiska) na terenie województwa nale: linia 400 kV lczca elektrownie ,,Dolna Odra" i ,,Belchatów" na trasie Slupsk ­ arnowiec ­ Gdask ­ Malbork ­ Kwidzyn, która na terenie Gdaska w stacji ,,Blonie" odgalzia si w kierunku Elblga; dwie linie 220 kV; sie napowietrznych linii elektroenergetycznych wysokiego napicia 110kV, mocno zagszczona na terenie aglomeracji trójmiejskiej i w jej ssiedztwie oraz w rejonie Slupska; ok. 100 glównych punktów zasilania; kilka stacji radiowych oraz, obejmujca obszar calego województwa, sie stacji bazowych telefonii komórkowej, najbardziej rozpowszechnionych obiektów radiokomunikacyjnych. Zasigi wystpowania pól elektromagnetycznych o wartociach wyszych od dopuszczalnych w otoczeniu tych stacji s zalene od mocy doprowadzonej do anten i charakterystyk promieniowania. W otoczeniu typowych stacji bazowych wystpuj nie dalej ni kilkadziesit metrów od samych anten i na wysokoci ich zainstalowania. Brak stalego monitoringu w zakresie elektromagnetycznego promieniowania niejonizujcego uniemoliwia wskazanie terenów, gdzie dopuszczalne natenie nie jest dotrzymane.

44

2.6. Obiekty uciliwe i obszary ich koncentracji

Na podstawie Rozporzdzenia Ministra rodowiska z dnia 26 lipca 2002 r. w sprawie rodzajów instalacji mogcych powodowa znaczne zanieczyszczenie poszczególnych elementów przyrodniczych albo rodowiska jako caloci (Dz.U. Nr 122, poz. 1055) sporzdzono dla województwa wstpn list instalacji zobowizanych do uzyskania pozwolenia zintegrowanego (objtych IPPC). Wedlug Programu Ochrony rodowiska ... (2005) lista ta zawierala ogólem 60 pozycji, z tym 47 to zaklady w kompetencji wojewody, a pozostale w kompetencji starostów. Ujte na licie zaklady rozmieszczone s na terenie calego województwa, koncentrujc si glównie w aglomeracji trójmiejskiej oraz powiecie czluchowskim (przemyslowe fermy tuczu trzody chlewnej). Dostpna w 2006 r. na stronie internetowej Pomorskiego Urzdu Wojewódzkiego (http://wsir. oitbd.pl) lista instalacji IPPC, zredukowana obecnie do 40 pozycji, ujmuje m.in. 3 nieistniejce w 2006 r. fermy trzody chlewnej w Strzebielinie (pow. wejherowski), Czerninie (pow. sztumski) i Górkach (pow. kwidzyski).

2.7. Powane awarie

Rejestr potencjalnych sprawców powanych awarii (rys. 9) obejmowal w województwie na koniec 2004 r. 40 zakladów, w tym 14 o duym ryzyku, 15 o zwikszonym ryzyku wystpienia powanej awarii i 11 innych (Raport ... 2005). W stosunku do roku 2001 i 2002 liczba potencjalnych sprawców podlegala istotnym zmianom, zwizanym przede wszystkim z dostosowaniem krajowych przepisów do kryteriów Unii Europejskiej. Wród potencjalnych sprawców powanych awarii dominuj due zaklady przemyslowe posiadajce znaczne iloci substancji niebezpiecznych, takie jak International Paper Kwidzyn S.A., Zaklady Farmaceutyczne ,,Polpharma" S.A. w Starogardzie Gdaskim czy Grupa LOTOS S.A. w Gdasku oraz due bazy magazynowo-dystrybucyjne cieklych i gazowych produktów naftowych, jak m.in. Naftobazy S.A. w Dbogórzu i Ugoszczy, PKN Orlen S.A w Gdasku, PERN ,,Przyja" S.A. w Gdasku czy Gaspol S.A. w Gdasku. Do zakladów o duym ryzyku zaliczono równie terminale w portach Gdaska i Gdyni, przeladowujce w masowych ilociach plynne substancje niebezpieczne oraz zaklady posiadajce ciekly azot w ilociach powyej 5 ton. Istotnym ródlem zagroenia s trasy przesylu ropy naftowej i produktów naftowych, tj.: · rurocig pomorski Gdask ­ Plock przesylajcy rop naftow; · rurocigi przesylowe Gdask Port Pólnocny ­ Rafineria transportujce rop naftow i produkty naftowe; · rurocigi przesylowe Gdynia Oksywie ­ Dbogórze transportujce produkty naftowe. Istotnym ródlem zagroenia jest równie transport kolejowy i drogowy materialów niebezpiecznych, a zwlaszcza bardzo intensywny w ostatnich latach przewóz paliw plynnych autocysternami. Najbardziej zagroone s drogi krajowe nr 1, 6, 7 i 22 (rys. 9). Zagroenie stanowi take transport morski materialów niebezpiecznych, glównie w rejonie wodnych torów podejciowych do portów w Gdasku i Gdyni. W 2004 r. zarejestrowano mniej, bo 9 zdarze o znamionach powanych awarii (w poprzednich latach notowano ich rednio do 30 w cigu roku). Najpowaniejsze

45

awarie przemyslowe w ostatnich latach to poar zbiornika z paliwem w Rafinerii Gdaskiej w 2003 r. oraz poar i wybuch mieszaniny gazów propan-butan na terenie rozlewni gazu plynnego Baltyk Gaz Sp. z o.o. w Jezierzycach kolo Slupska w 2004 r.

2.8. Zagroenia osuwiskowe

Osuwanie si mas ziemnych stanowi element zjawiska ruchów masowych ziemi. S to zjawiska geologiczne, zwizane przede wszystkim z dzialaniem sil przyrody, takich jak gwaltowne opady deszczu, intensywne topnienie niegu, podnoszenie si poziomu wód gruntowych oraz wezbrania rzek i potoków. W coraz wikszym stopniu do ich powstawania przyczynia si dzialalno czlowieka. Sprzyja im podcinanie zboczy przy budowie dróg oraz budynków, a take wycinki drzew na stokach. Ruchy osuwiskowe mog powodowa degradacj gleb oraz rozlegle zniszczenia terenów rolnych i lenych. Od 1997 r. obserwuje si nasilenie niekorzystnych zjawisk atmosferycznych, wywolujce osuwanie si ziemi, które na poludniu i pólnocy Polski spowodowalo wiele szkód w infrastrukturze drogowej i budownictwie. Województwo pomorskie zaliczane jest do grupy szeciu regionów, gdzie skala tego zagroenia wzrasta (Florkiewicz 2003). Podstawowym rodzajem uszkodze w Pomorskiem byly rozmycia i splywy powierzchniowe na skutek erozji, wywolanej splywajcymi po zboczach wodami powierzchniowymi, oraz osuwiska lub zsuwy powierzchniowe, spowodowane nasyceniem gruntu wod na skutek intensywnych opadów i podniesienia si zwierciadla wód gruntowych. Województwo pomorskie nie posiada na razie kompleksowego opracowania obrazujcego skal zagroenia masowymi ruchami ziemi. Dostpny jest jedynie Katalog osuwisk b. województwa gdaskiego opracowany przez Instytut Geologiczny w 1971 r. (Katalog ... 1971). Miasto Gdask, dotknite licznymi szkodami zwizanymi z powodzi z 2001 r., posiada opini dotyczc kolejnoci napraw skarp zniszczonych w Gdasku w trakcie tej powodzi autorstwa prof. Adama Bolda, zawierajc wykaz 25 punktów naruszenia statecznoci skarp w ssiedztwie zabudowy mieszkalnej (Bold ... 2001). Wyrywkowe informacje na temat potencjalnego zagroenia osuwiskami ujto w niektórych nowszych studiach uwarunkowa i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin (rys. 10). Na podstawie tych niepelnych materialów mona ogólnie okreli, e z wystpowaniem zjawisk osuwiskowych naley si liczy zwlaszcza na czynnych odcinkach klifowych brzegów morskich, w obrbie pólnocnej i pólnocno-wschodniej krawdzi wysoczyzny Pojezierza Kaszubskiego (m.in. w Gdasku) oraz na obu krawdziach Doliny Dolnej Wisly. Obszary potencjalnych osuwisk to równie inne odcinki krawdzi glboko wcitych dolin rzecznych czy rynien jeziornych oraz stromych wzniesie morenowych, zwlaszcza pozbawionych drzewostanu, lub niewlaciwie zagospodarowywanych. Katalog z 1971 r. wskazywal formy osuwiskowe zgrupowane w kilkunastu rejonach: · zbocza doliny Wisly: na pd. od Tczewa, na odcinku Gniew ­ Tymawa ­ Jawiska, Tychnowy ­ Kwidzyn z dolin Renowy; · dolina Nogatu k. Wielbarku; · klifowe odcinki wybrzea: Sopot ­ Orlowo ­ Kamienna Góra, Oksywie, Cetniewo ­ Rozewie ­ Jastrzbia Góra;

46

· wysoczyzna morenowa Gdask ­ Wrzeszcz ­ Oliwa; · dolina Raduni: Somonino ­ ukowo, Prgowo Dolne ­ Bielkówko; · doliny: Klodawy, Rutkownicy, Wietcisy, Wierzycy. W 2005 r. na zamówienie Ministerstwa rodowiska zrealizowano w Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie opracowanie Rejestracja i inwentaryzacja naturalnych zagroe geologicznych na terenie calego kraju (ze szczególnym uwzgldnieniem osuwisk oraz innych zjawisk geodynamicznych (Rejestracja ... 2005). W opracowaniu ujto 101 osuwisk z terenu województwa pomorskiego wykazujcych aktywno coroczn lub malo aktywnych, które wykazuj zmiany w cyklu wieloletnim (tabela 8). Najliczniejsz wród nich grup stanowi osuwiska w obrbie klifowych brzegów morskich (70) oraz na terenia miasta Gdaska (13).

Tabela 8. Wykaz zarejestrowanych osuwisk wedlug powiatów w 2005 r.

Powiat pucki slupski m. Gdask m. Gdynia tczewski kartuski malborski starogardzki kwidzyski wejherowski Liczba osuwisk 49 20 13 1 7 5 2 2 1 1 Lokalizacja Puck (13), Jastrzbia Góra (14), Oslonino (10), Bldzikowo (6), Gniedewo (5), Chlapowo (1) Poddbie (11), Dbina (6), Orzechowo (3) Ulice: Lena, Piekarnicza, Kartuska, Pagórkowa, Kotwicka (cmentarz), Biskupia, Spadzista, Br. Szczerbca, Trakt w. Wojciecha (3), Stroma, Po Schodkach, Rzeczna Orlowo Gniew (2), Polskie Gronowo, Tymawa, Gorzdziej (2), Mala Sloca Kielpino, Babi Dól (4) Wielbark Bldno, Klonówka Podzamcze Strzebielino

ródlo: Rejestracja i inwentaryzacja naturalnych zagroe geologicznych na terenie calego kraju, 2005, AGH, Kraków.

2.9. Zagroenia powodziowe

Pólnocno ­ wschodnia cz województwa pomorskiego, z racji swojego poloenia i uwarunkowa fizjograficzno ­ hydrologicznych, naley do obszarów o najwikszym zagroeniu skutkami powodzi w Polsce. Wystpuj tu wszystkie moliwe rodzaje zagroe powodzi: opadow, roztopow, zatorow i sztormow. Kumulacja rónych przyczyn wystpienia zjawisk powodziowych w tym samym czasie, potencjalnie moliwa do zaistnienia, powoduje wysokie zagroenie znacznych przestrzeni i ludnoci oraz znaczne niebezpieczestwo strat materialnych.

47

Zagroenia powodzi wystpuj: · od strony Motlawy, Oplywu Motlawy, Raduni, Czarnej Lachy i Kanalu Rudnickiego spowodowane niedostatecznym stanem technicznym i zbyt niskimi rzdnymi korony walów. Niebezpieczestwo powodzi istnieje w okresie splywów roztopowych i dlugotrwalych, ulewnych deszczów, przy jednoczenie zamknitych wrotach przeciwsztormowych, przy wysokich stanach wody w zatoce Gdaskiej. · na terenach depresyjnych i przydepresyjnych ­ szczególnie w przypadku wysokich stanów wody w rzekach przeplywajcych przez te tereny. Zagroenie powodziowe jest tu zwikszane przez zly stan techniczny pompowni, zbyt male wydajnoci pomp, zly stan rowów wywolany brakiem konserwacji i wlaciwej eksploatacji, niedostosowanie systemów melioracyjnych do obecnych potrzeb. Stan taki uniemoliwia skuteczne przeciwdzialanie skutkom powodzi zewntrznych. · od strony kanalu Raduni spowodowane zbyt mal przepustowoci kanalu w stosunku do iloci splywajcych wód opadowych. Ocenia si, e jest ona kilka razy mniejsza od prawdopodobnego splywu wód deszczowych z jego zlewni. Podobne problemy pojawiaj si w doplywach kanalu, szczególnie w obrbie Potoku Oruskiego. · od strony potoków miejskich pojawilo si po intensywnym zabudowaniu górnych czci ich zlewni. W osiedlach Piecki ­ Migowo, Niedwiednik, Suchanino i Siedlce wybudowano rozlegl sie kanalów deszczowych, zaniedbujc przystosowanie gabarytów potoków do przyjcia zwikszonych splywów. · lokalnie na pozostalych obszarach województwa, gdzie ok. 50 % ogólnego stanu urzdze melioracyjnych i ochrony przeciwpowodziowej wymaga odbudowy i modernizacji. Zjawisko powodzi wywoluje okresowa obfito wód powierzchniowych, znacznie przekraczajca stan przecitny. Powoduje ona wystpowanie wód rzek, cieków, zbiorników wodnych i morza z ich naturalnych lub sztucznie utworzonych granic i zalewanie ssiadujcych z nimi terenów ldowych. Glówne, naturalne przyczyny powodzi to: · dlugotrwale opady atmosferyczne lub krótkotrwale opady o bardzo wysokiej intensywnoci; · gwaltowne topnienie niegu; · naplyw Wisl wód allochtonicznych (zewntrznych ­ spoza obszaru województwa); · zahamowania przeplywu i okresowe spitrzenia glównego nurtu rzeki i odbiornika przez zatory lodowe oraz nadmiern depozycj rumowiska w korycie i przy ujciu; · naplyw wód morskich na tereny ldowe spowodowany podniesieniem si poziomu morza w wyniku zjawisk sztormowych i wystpienia nadmiaru wód lokalnych ­ autochtonicznych w ujciowych odcinkach cieków przymorskich. Przyczyny wywolane dzialalnoci czlowieka to: · awarie i katastrofy urzdze i budowli hydrotechnicznych, stanowicych oslony przeciwpowodziowe; · nadmierny splyw wód powierzchniowych do odbiorników nieprzystosowanych do tego zjawiska, wywolany uszczelnieniem duych obszarów zurbanizowanych (due powierzchnie betonowe, asfaltowe itp.); · regulacja rzek i potoków prowadzona bez naleytej oceny jej skutków.

48

Mog te wystpowa kumulacje rónych przyczyn w tym samym czasie i wówczas skutki powodzi s najgroniejsze. Pólnocno ­ wschodnie obszary województwa pomorskiego s naraone na tego typu zjawiska. Charakterystyczna dla tych obszarów jest dua rónorodno zagroe powodziowych i powodzi (w tym topieli i podtopie), niespotykana w innych czciach kraju. Zjawisko powodzi charakteryzuje si tym, e po ustpieniu jego przyczyn wody powracaj do swoich koryt. Przez ,,topiel" natomiast okrela si stan, w wyniku którego wody nie mog w sposób naturalny ustpi z zalanych obszarów. Przez ,,podtopienie" rozumie si powód o mniejszej intensywnoci, której skutki na ogól nie zagraaj yciu i zdrowiu ludnoci. Jak wykazuj wieloletnie obserwacje hydrologiczno ­ meteorologiczne, w województwie wystpuj obszary zagroone wszystkimi moliwymi rodzajami powodzi. Waniejsze z nich to: · ulawy Wilane z fragmentami miast: Gdask, Pruszcz Gdaski i Tczew, miastami: Nowy Dwór, Nowy Staw i Malbork, gminami: Cedry Wielkie, Lichnowy, Malbork, Nowy Dwór, Nowy Staw, Ostaszewo, Pszczólki, Stegna, Sztutowo, Suchy Db, Sztum, Stary Targ i Stare Pole oraz obszary dna w dolinie dolnej Wisly ­ obejmujce fragmenty miast: Tczew, Gniew i Kwidzyn oraz gminy: Gniew, Kwidzyn, Pelplin, Ryjewo, Sadlinki i Sztum; · fragmenty Gdaska zagroone powodzi od Wisly, a take od rzek i potoków przeplywajcych przez miasto; · Pólwysep Helski z miastami Wladyslawowo, Jastarnia i Hel; · tereny przylegajce do Kanalu Mlyskiego obejmujce fragmenty miasta i gminy Tczew; · tereny poloone w dolinach rzek uchodzcych do morza i Zatoki Gdaskiej: ­ Redy ­ obszar ,,Mocie Blota" w gminach Kosakowo i Puck; ­ Plutnicy ­ obszar ,,Puckie Blota" w gminie i miecie Puck; ­ Czarnej Wody ­ obszar ,,Bielawskie Blota" w gminie Puck; ­ Pianicy i Bialogórskiej Strugi ­ obszar ,,arnowieckie Blota" i ,,Wierzchuciskie Blota"; ­ Karwianki ­ obszar ,,Karwieskie Blota" w gminie Krokowa; ­ Leby i Lupawy w gminach: Smoldzino, Glówczyce, Nowa Wie Lborska, Wicko i Leba; ­ Slupi ­ w miecie Slupsk i fragmentach gminy. Monitoring stanów zagroenia powodziowego jednoznacznie wskazuje, e w województwie pomorskim w obszarach peryferyjnych dorzeczy, którymi splywaj wody autochtoniczne, oraz na pomorskim odcinku dolnej Wisly realne jest wystpienia okresów zagroenia niebezpiecznymi wezbraniami. Dotychczas szacowano, e prawdopodobiestwo pojawiania si tych zagroe moe wystpowa z czstotliwoci od kilkunastu do kilkudziesiciu lat. Jednake nasilajce si zmiany klimatyczno ­ meteorologiczne sklaniaj do rewizji tych pogldów. Wydaje si, e wystpienie powanych zagroe powodziowych co kilka lat jest calkowicie realne i w adnym wypadku nie mone by uznane za wyjtkowy zbieg okolicznoci. Niektórzy ze znawców przedmiotu uwaaj, e pojawienie si w Polsce dwóch duych powodzi w cigu czterech lat wiadczy o koniecznoci zmiany dotychczasowych pogldów na czstotliwo pojawiania si powodzi. Pewnym

49

symptomem zachodzcych zmian jest wystpienie w roku 2001 powodzi spowodowanej niezwykle intensywnymi opadami na obszarach, gdzie dotychczas nie istnialo zagroenie powodziowe albo bylo ono niewielkie. W wyniku katastrofalnych zjawisk powodziowych, które wystpily w Polsce w ostatnich latach, znacznego zagroenia powodzi oraz zgodnie z wymogami ustawowymi Prawa wodnego (z dnia 18 lipca 2001 r. m.in. Art. 79, 81) Regionalne Zarzdy Gospodarki Wodnej podjly dzialania w celu okrelenia granic obszarów bezporedniego zagroenia powodzi dla terenów nieobwalowanych: w obszarach zurbanizowanych ­ od wody o prawdopodobiestwie przewyszenia 1%, za w obszarach niezurbanizowanych ­ od wody o prawdopodobiestwie przewyszenia 1% i 10%. W wyniku prac prowadzonych nad wyznaczeniem terenów zalewowych wykonywane s od 2002 r. opracowania, które objly dotychczas zlewnie rzek: Wisly, Martwej Wisly, Raduni, Motlawy, Wierzycy, Wietcisy, Rozwójki, Bielawy, Liwy, Dzierzgo, Redy i jej glównych doplywów: Cedronu, Bolszewki, Gociciny, Wdy, Kamionki, Zbrzycy, Brdy oraz rzek Przymorza: Kamienicy, Leby, Lupawy, Pianicy, Skotawy, Slupi, Wieprzy i Studnicy, a take fragment bezporedniej zlewni Baltyku na pn.-zach. kracu województwa. Wyniki tych opracowa zawarte s w bazach danych GIS posiadanych przez RZGW Gdask, IMiGW w Gdyni oraz Urzd Marszalkowski. Poza wyznaczonymi dotychczas obszarami bezporedniego zagroenia powodzi terenów nieobwalowanych, zgodnie z art. 82 Prawa wodnego i niezalenie od rzdnej terenu, jako obszar bezporedniego zagroenia powodzi przyjmuje si take tereny midzy lini brzegu a walem przeciwpowodziowym oraz obszar pasa nadbrzenego w rozumieniu ustawy o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej. Schemat przestrzennego rozmieszczenia obszarów bezporedniego zagroenia powodzi dla terenów nieobwalowanych oraz obszarów midzywala przedstawia rys. 11. Natomiast okrelone przez ustaw Prawo wodne obszary potencjalnego zagroenia powodzi obejmuj tereny naraone na zalanie w przypadku przelania si wód przez koron walu przeciwpowodziowego, zniszczenia lub uszkodzenia walów przeciwpowodziowych oraz zniszczenia lub uszkodzenia budowli pitrzcych albo budowli ochronnych pasa technicznego. Oznacza to, e na znacznych powierzchniach województwa, m.in. w rejonie ujcia rzek Redy i Pianicy, w otoczeniu jezior: Sarbsko, Lebsko, Dolgie i Gardno oraz na niemal calych ulawach Wilanych istnieje niebezpieczestwo takiego zagroenia. Charakterystyka zagroe powodziowych na poszczególnych obszarach województwa przedstawia si nastpujco (Musial 2001): ulawy Wilane i Dolne Powile ­ to jeden z najwikszych obszarów zagroenia, a jego ochrona to znaczcy problem organizacyjno-techniczny. W wyniku nakladania si wielowiekowej naturalnej ewolucji i dzialalnoci czlowieka wyksztalcil si tu charakterystyczny uklad hydrograficzny, w którym cieki naturalne wlczono w system ochronno-melioracyjny poprzez ich obwalowanie umoliwiajce bezkolizyjny transport wód. Cz z nich odcito luzami i wrotami przeciwsztormowymi, a take polczono przepompowniami wody autochtoniczne z alochtonicznymi. W ukladzie tym granice jednostek hydrograficznych wyznaczaj waly i groble, a stosunki nad- i podrzdnoci okrelaj: lokalizacja, wydajno i czas pracy przepompowni. Dolny odcinek Wisly

50

(wylczony z miejscowego obiegu wody) dzieli pod wzgldem hydrograficznym obszar delty na dwa niezalene systemy odwadniania. Woda z poloonych po zachodniej stronie rzeki ulaw Gdaskich odprowadzana jest przez Martw Wisl do Zatoki Gdaskiej, za odwadnianie, poloonych po wschodniej stronie, ulaw Wielkich odbywa si do Zalewu Wilanego poprzez Szkarpaw i Wisl Królewieck. Stosunki wodne w delcie s pochodn funkcjonowania wielkiego systemu wodno-melioracyjnego posiadajcego zloon wielopoziomow struktur. System ten sklada si z dwóch wspóldzialajcych ze sob ukladów (podsystemów): grawitacyjnego, w którym odprowadzanie wody odbywa si w sposób zgodny ze spadkiem terenu, oraz polderowego (pompowego), w którym ruch wody jest wymuszony przez pompownie. Obwalowane rzeki i kanaly (ukladu grawitacyjnego) oraz powizane z nimi funkcjonalnie poldery (ukladu pompowego) tworz zorganizowane jednostki przestrzenne zwane ukladami polderowymi. Ogólnie mona stwierdzi, e stopie zagroenia powodziowego ulaw jest bardzo wysoki, a do najbardziej zagroonych naley cz depresyjna oraz przydepresyjna delty Wisly. Ze wzgldu na wysoki poziom wód gruntowych i zjawisko agradacji, tj. podnoszenia si koryta wód plyncych pomidzy walami, gospodarka zarówno na terenie depresji, jak i na pozostalych gruntach przydepresyjnych jest moliwa tylko przy sprawnym systemie wodno-melioracyjnym i odpowiednim zabezpieczeniu przeciwpowodziowym. Jednym z zagroe s powodzie opadowe, które mog wystpi tutaj po dlugotrwalych opadach lub po deszczach pochodzenia burzowego o duej intensywnoci. Dochodzi wtedy do nasycenia gleby wod i stopniowego napelniania kanalów i rzek wod przepompowywan z polderów za pomoc stacji pomp. Jeli ilo doplywajcej wody do stacji pomp przekroczy ich wydajno lub przekroczona zostanie zdolno odprowadzania wody przez rzeki i kanaly, moe nastpi podtopienie, a nawet zalanie terenu. Poza powodziami opadowymi, mogcymi pojawia si lokalnie na obszarze delty Wisly, wystpuj tu trzy rodzaje zagroenia powodziowego zwizanego bezporednio lub porednio z oddzialywaniem morza. S to: · wezbrania sztormowe podpitrzajce wody Martwej Wisly; · powodzie wskutek podpitrzenia sztormowego wód zachodniej czci Zalewu Wilanego; · powodzie zatorowe w ujciu Wisly pod wibnem oraz zagroenie wywolane naplywem wezbranych wód, pochodzcych z jej górnego i rodkowego biegu. Wezbrania sztormowe obejmujce Martw Wisl, stanowic obecnie doplyw do Zatoki Gdaskiej, wynikaj bezporednio z waha poziomu morza. Najwysze od 1886 r. podpitrzenie wód od strony morza rejestrowano w 1914 r. w Nowym Porcie ­ wynioslo ono ponad 1,5 m w odniesieniu do redniego poziomu morza (503 cm). Stany alarmowe (570 cm) wystpuj statystycznie co dwa lata, co pi lat mona oczekiwa podpitrzenia wód o jeden metr, za raz na sto lat moe wystpi spitrzenie wód do 1,5 metra ponad stan redni. U poludniowo-zachodnich kraców Zalewu Wilanego wystpuj w sytuacjach sztormowych niebezpiecznie wysokie stany wody, co powoduje cofk wód w ramionach ujciowych Szkarpawy i Nogatu. S dwa typy tego rodzaju spitrze: · spitrzenie wód na calym obszarze zalewu pod wplywem podniesienia poziomu morza i naplywu wód przez Cienin Baltyjsk ­ wywolane przez silne wiatry z wycinka pn.-zach. (XII 1913 r. i XII 1971 r.);

51

· spitrzenie wód w pn.-zach. czci zalewu na tle ogólnego podniesienia poziomu wód pod wplywem wiatrów lokalnych ­ wywolane jest przez wiatry z wycinka pn.-wsch., wiejce wzdlu osi zbiornika i spychajce wody w pn.-zach. kraniec zalewu. Wody te nastpnie wkraczaj w ujcia delty Szkarpawy i Nogatu (XII 1904 r., III 1949 r. i 1983 r.). Wysoki poziom Zalewu Wilanego notowany jest nie tylko od padziernika do marca, jak to ma miejsce na Zatoce Gdaskiej, ale take w sierpniu, za najwiksze zagroenie powodziowe wystpuje tu w grudniu i styczniu. Trzeci typ zagroe stanowi powodzie zatorowe w ujciu Wisly pod wibnem. Wykonanie przekopu pod wibnem (w 1895 r.), a take odcicie luzami Martwej Wisly, Nogatu i Szkarpawy wyeliminowaly bezporednie zagroenie powodziowe Gdaska i Elblga, tworzc dogodne warunki dla odprowadzania wielkich wód oraz lodów bezporednio do morza. Jednak przerwanie walów Wisly przy odpowiednio wysokim wezbraniu spowodowaloby powód totaln (topiel) na obszarze ulaw, zarówno lewobrzenych jak i prawobrzenych. Najwiksza powód, jaka wystpila w tym obszarze na skutek przerwania walu (w Ptasznikach i Steblewie w kwietniu 1829 r.), nie uwzgldniajc zatopienia ulaw w kocowym okresie II wojny wiatowej, spowodowala zalanie 87% powierzchni tego obszaru. Najwiksze zagroenie ze strony Wisly notowane jest w okresie zimowym. W tym czasie odplyw wód jest zabezpieczany przez lodolamacze oczyszczajce stale dolny odcinek Wisly z lodu. Jednake w szczególnych warunkach hydrometeorologicznych moe powsta due zagroenie powodziowe zwizane z pojawianiem si zatorów lodowych w samym ujciu Wisly. Zjawisku temu sprzyja szybki rozwój stoka naplywowego Wisly i splycanie samego ujcia przez narastajce lawice. W czasie wezbra wypelnione jest koryto wielkiej wody, tzn. zalany jest obszar midzywala, a woda siga od walu lewego do prawego. Porównanie rzdnej stopy walów w okolicach Tczewa z falami hipotetycznymi wykazalo moliwo wtaczania si wody do wysokoci maks. 11,2 m n.p.m., czyli okolo 4 m ponad koron walu. Wykonane przekroje poprzeczne doliny Wisly z zaznaczonym poziomem hydrostatycznym wskazuj, e obszar zalewu (w przypadku przerwania walów) obejmuje calo Niziny Kwidzyskiej, Niziny Walichnowskiej, Niziny Opaleskiej oraz ulaw Wielkich i ulaw Gdaskich (lcznie z doln czci miasta Gdaska ). ulawy Wilane obejmuj obszar o powierzchni 1703,8 km2, z czego 1199,6 km2 jest odwadniane mechanicznie, natomiast 504,2 km2 grawitacyjnie. W depresji bezwzgldnej (poniej poziomu morza) znajduje si 454,2 km2, co stanowi 27% powierzchni ulaw. W odrónieniu od wikszoci dolin rzecznych zagroonych powodziami, ulawy Wilane s obszarem znacznie zabudowanym. W granicach obszaru zagroonego powodzi na ulawach Wilanych le dzielnice miejskie i osiedla podmiejskie Gdaska, Elblga, Pruszcza Gdaskiego, Tczewa i Nowego Dworu Gdaskiego oraz 40 wsi soleckich. Zamieszkuje je lcznie ok. 230 000 osób. W Gdasku na terenach zagroonych powodziami wilanymi (w dzielnicach: Plonia, Olszynka, Rudniki, Stogi, Przeróbka, Ostrów, Letnica, Brzeno i Nowy Port) zlokalizowane s wielkie zaklady przemyslowe o duym znaczeniu gospodarczym. S to m. in.: Rafineria Gdaska S.A., Gdaskie Zaklady Nawozów Fosforowych, Oczyszczalnia cieków ,,Wschód",

52

Port Gdaski z licznymi zakladami uslugowymi, Stocznia Gdaska, Elektrocieplownia ,,Gdask II". W granicach zagroenia w Gdasku znajduj si równie liczne obiekty zabytkowe Starego i Dolnego Miasta. W Pruszczu Gdaskim terenem poloonym w rejonie zagroenia s osiedla za torem kolejowym linii Gdask ­ Tczew, a w Tczewie jego dolny taras przylegajcy do Wisly i chronione walem okólnym Osiedle Staszica i oczyszczalnia cieków. Na terenie ulaw Wielkich poloone s miasta: Nowy Dwór Gdaski, Nowy Staw i przede wszystkim Malbork. Miasto Gdask ­ otoczone jest sieci hydrograficzn utworzon przez zlewnie Martwej Wisly. Obejmuje ona Motlaw z doplywami: Raduni i Kanalem Raduni, Czarn Lach, Star Motlaw, Oplywem Motlawy, Kanalem Rudnickim oraz Rozwójk (Kanal Pleniewski). Poldery bezporednio przylegle do Motlawy i Rozwójki: Rudnicki, Olszynka, Orunia, Ploni Mala, Rafineria Gdaska i tereny przydepresyjne: Stogi, Krakowiec i Letnica odwadniane s pompowniami. Poprzecznie miasto przecinaj potoki ­ Jelitkowski ­ uchodzcy do zatoki, Bystrzec (Strzya) ­ z najwikszymi doplywami Jasie i Bystrzec II ­ uchodzcymi do Martwej Wisly oraz potoki Siedlecki, Oruski, Makowy, w. Wojciech i Rotmanka, uchodzce do kanalu Raduni. Wschodnia cz aglomeracji gdaskiej jest poloona na obszarze przydepresyjnym i depresyjnym ulaw Gdaskich, to znaczy w strefie zagroonej powodzi i zatopieniem od Wisly. Z tego wzgldu ochrona od powodzi i zatopienia ulaw Gdaskich obejmuje równie obszar miasta Gdaska. W ubieglych wiekach Gdask wielokrotnie dowiadczal klski powodzi i zatopienia przez wezbrania wilane, szczególnie w okresie pochodu lodów. Przy zmienionym wspólczenie ukladzie hydrograficznym (odcicie dawnych odnóg wilanych) aktualny pozostaje problem ochrony przed potencjaln katastrof najwyszego rzdu. Równie niebezpieczne s specyficzne dla miasta Gdaska zagroenia od cieków i kanalów skomplikowanego ukladu wodnego, uzalenionego od wplywu wezbra opadowych i sztormowych odmorskich, które równie powoduj podnoszenie poziomu wód i podtapianie czci miasta w rejonie Motlawy. Gdask jest jedyn w Polsce du aglomeracj miejsk, której poloenie fizycznogeograficzne w delcie Wisly i nad brzegiem morza sprawia, e jest ona zagroona kilkoma rodzajami powodzi, w tym potencjalnie najwiksz moliw w kraju katastrof powodzi i topieli od Wisly. Sklada si na to kilka przyczyn: bliskie i bezporednie ssiedztwo rzeki Wisly, której zabezpieczenie walowe (gdaski wal wilany) nie stanowi wystarczajcej gwarancji przed katastrof oraz zalaniem i zatopieniem obejmujcym polderowe obszary przydepresyjne i depresyjne ulaw Gdaskich oraz miasta Gdask; w hydrologicznej hierarchii jest to zagroenie najwyszego ( I ) rzdu. polczenie z Zatok Gdask wywolujce zagroenie przy wysokich stanach wody wywolanych sztormami. Zagroenie to wystpuje w wyniku podniesienia si poziomu wody w Zatoce Gdaskiej i Martwej Wile podczas utrzymywania si dlugotrwalych wiatrów wiejcych z kierunków: pólnocnego, pólnocno-zachodniego i pólnocno-wschodniego. Wrota przeciwsztormowe, majce za zadanie odcicie Oplywu Motlawy i Rozwójki od wezbra sztormowych, samoczynnie zamykaj si ju przy kilkucentymetrowej rónicy poziomów. Wskutek

53

naplywu wód Motlawy i jej doplywów, przy ograniczonych moliwociach retencyjnych w zlewni, nastpuje spitrzenie wód w Motlawie (poziom wody przewysza poziom Martwej Wisly) i wrota przestaj dziala. Caly dolny odcinek Motlawy wraz z ujciowymi odcinkami Raduni, Czarnej Lachy i Bielawy pracuje pod wplywem spitrze sztormowych. Szczególnie grona sytuacja wystpuje w okresach pónojesiennym, zimowym i wczesnowiosennym, kiedy wystpuje 80% spitrze sztormowych. Niezwykle grona jest moliwo naloenia si splywu wód roztopowych w zalodzonych, wzgldnie wypelnionych kr, korytach rzek ze zjawiskami sztormowymi. Taka powód miala miejsce w styczniu 1983 r., gdy dodatkowo naloyl si wówczas niekontrolowany zrzut wód ze zbiornika wodnego Elektrowni Straszyn, wywolany sytuacj awaryjn. potoki gdaskie, uchodzce do Zatoki Gdaskiej i Kanalu Raduni, które wskutek postpujcej urbanizacji w obszarze ich zlewni prowadz coraz wiksze iloci wód ze splywów opadowych (osigajce i niekiedy przekraczajce wielokrotnie ich naturaln przepustowo), stanowi razem z Kanalem Raduni nietypowe zagroenia powodziowe pojawiajce si w przypadku wystpienia deszczów nawalnych i burzowych. Nadmierna ilo splywajcej wody grozi przerwaniem prawego walu kanalu jak to mialo miejsce w lipcu 2001 r. Tragiczna w skutkach powód potwierdzila wczeniejsze opinie specjalistów, e szczególne zagroenie istnieje ze strony Kanalu Raduni. Ten sztuczny kanal wybudowany w redniowieczu dla celów gospodarczych, stal si praktycznie odbiornikiem zbierajcym wody z potoków splywajcych z górnych czci miasta poloonych na wysoczynie morenowej. Prawy brzeg kanalu wyniesiony kilka metrów powyej obszarów miejskich stal si w zasadzie zapor chronic dzielnice Orunia i wity Wojciech przed zatopieniem. Jako zapora i zbiornik, rozcigajcy si na dlugo kilku kilometrów wzdlu terenów miejskich, musi spelnia normy II klasy budowli wodnych, a wic stwarza moliwo ochrony terenów przyleglych przed wodami kontrolnymi o przeplywie Q = 52,8 m3 /s (prawdopodobiestwo wystpienia raz na 300 lat). Aktualna przepustowo kanalu, ograniczona wskutek jego duego zamulenia wynosi 9-22 m3 /s. W dalszym cigu istnieje niebezpieczestwo spitrzenia wód i przerwania walu prawego kanalu. Ze strony Kanalu Raduni istnieje jeszcze jedno niebezpieczestwo. W jego dnie ley rurocig tloczny odprowadzajcy cieki z miasta i gminy Pruszcz, uloony w polowie lat siedemdziesitych. Poniewa rurocig pracuje pod cinieniem, jego awaria moe spowodowa rozmycie walu. Zagroone s take poldery miejskie poloone w depresji, bezporednio naraone na zalanie przy intensywnych deszczach nawalnych, gdy splywy wód przekraczaj wydajnoci systemu ich odprowadzania (zagroenie III rzdu). Pólwysep Helski ­ jest naraony jest na powodzie spowodowane wysokimi stanami wody w morzu, wywolanymi sztormami od zachodu i pólnocy. Istnieje równie realne niebezpieczestwo przerwania pólwyspu w jego najwszych miejscach. Pólwysep Helski w okresie ostatnich kilku stuleci w zasadzie nie podlegal wikszym przeksztalceniom. Zawsze najwszy odcinek znajdowal si w pobliu nasady, a kolejne przewenie na

54

wschód od Chalup i Kunicy. Te odcinki pólwyspu byly i s nadal najbardziej naraone na przelewy sztormowe. Jednake od pewnego czasu obserwuje si wyrane zaklócenia równowagi pasa brzegowego, czego dowodzi generalne zmniejszanie si szerokoci zachodniej czci pólwyspu. Stwierdza si zwenie podmorskiej czci play, niszczenie brzegu i w konsekwencji cofanie si walu wydmowego. Fakt zmiany bilansu ze zrównowaonego na ujemny jest oczywisty i da si wymiernie okreli, jednak przyczyny tego stanu nie s do koca wyjanione. Nie mona wykluczy, e czynnikiem nadrzdnym s zmiany klimatyczne, poniewa powszechnie obserwowana jest abrazja brzegu morskiego wzdlu calego polskiego wybrzea, a take w innych miejscach Europy i wiata. Istnieje take teoria, e zmiany te wywolane zostaly wzniesieniem portu we Wladyslawowie, którego falochron zahamowal naturalny ruch (z zachodu na wschód) rumowiska budujcego pólwysep Helski. Podjte w ubieglych latach prace, polegajce na refulacji Zatoki Puckiej i odkladaniu urobku na play morskiej, przynosz pewne pozytywne rezultaty. Obszary w zlewni kanalu Mlyskiego ­ s chronione walami przeciwpowodziowymi Kanalu Mlyskiego i jezior Rokickich. W rejonie tych jezior funkcjonuj budowle hydrotechniczne (w zadawalajcym stanie technicznym). Zostaly one zrealizowane po powodzi w 1980 r., która poczynila znaczne straty, szczególnie w gospodarce rybackiej. W ramach prac zwizanych z t powodzi zmodernizowano te koryta Kanalu Mlyskiego i Motlawy. Obszary poloone w dolinach rzek Przymorza ­ to rozlegle tereny podmoklych lk i obszary o wysokim poziomie wód gruntowych z gst sieci rowów melioracyjnych. Oprócz sieci rowów szczególowych nawadniajco-odwadniajcych wystpuje bogata sie rowów zbiorczych z przepompowniami melioracyjnymi. Na obszarach tych wystpuj dwojakie zagroenia: powód spowodowana dlugotrwalymi opadami i zwizane z tym podniesienie si poziomu wody w rzekach do stanów przekraczajcych rzdne korony walów; przy silnych wiatrach pólnocnych i pólnocno-zachodnich nastpuje podniesienie si poziomu wody w morzu, wywolujce szybkie zamulanie ujcia rzek i blokad odplywu ich wód. Przy wysokich stanach morza i rzek wystpuje te zjawisko infiltracji wody pod i przez waly, wywolujce podnoszenie si poziomu wód gruntowych. W systematyce zagroe powodziowych i powodzi na pierwszym miejscu znajduje si powód ze strony Wisly, potencjalnie wywolana przerwaniem lewego walu przeciwpowodziowego. Oslon przeciwpowodziow województwa, stanowic jedyne zabezpieczenie przed zalaniem trenów naraonych na powód, tworz obiekty i urzdzenia, w sklad których wchodz: koryta rzek i kanaly, waly przeciwpowodziowe, stacje pomp, budowle hydrotechniczne. W systemie ochrony przeciwpowodziowej ulaw Wilanych rzeki i kanaly spelniaj wan rol gromadzenia wód wezbraniowych, w celu ich dalszego, szybkiego odprowadzania z zagroonych terenów. ulawy s obszarem o najwikszej gstoci

55

cieków w Polsce (rednio dlugo kanalów i rowów melioracyjnych wynosi tu ponad 10 km na 1 km2 powierzchni). Std te stan techniczny koryt rzek i kanalów, zakres wykonanej regulacji i stopie zabudowy decyduj o ich funkcji i sprawnoci, a tym samym o bezpieczestwie calego obszaru. Znaczenie przeciwpowodziowe na ulawach ma równie sie kanalów melioracyjnych, poniewa poprzez kontrolowane wprowadzenie wody na poldery mona zmniejszy zagroenie powodziowe ze strony obwalowanych kanalów. W sumie na obszarze ulaw Wilanych zlokalizowanych jest 49 polderów o rónej wielkoci, wyposaonych w stacje pomp odwadniajcych. Rola walów przeciwpowodziowych jako podstawowych urzdze biernej ochrony, nawet przy zastosowaniu innych metod ochronnych, bdzie zawsze dominujca. Zatem ich stan techniczny ma istotne znaczenie w zapewnieniu wlaciwego bezpieczestwa. Ogólna dlugo rzek i kanalów wynosi ok. l 753 km, z czego w stanie dobrym znajduje si ok.1360 km, czyli 78%, natomiast ok. 393 km, czyli ok. 22% wymaga modernizacji. Na ogóln dlugo obwalowa na ulawach Wilanych, wynoszc ok.760 km, w stanie dobrym znajduje si ok. 545 km, tj. 72%, pozostala ilo (215 km, tj. 28%), na skutek naturalnego procesu dekapitalizacji wymaga prac modernizacyjnych. Stacje pomp reguluj poziom wody w kanalach polderowych w okresie wezbra i zagroenia powodziowego, a dodatkowo slu do odprowadzenia nadmiaru wód. W kadej stacji pomp wyrónia si cz hydrotechniczn, budowlan, mechaniczn i elektroenergetyczn. Od ich sprawnoci technicznej zaley niezawodno w sytuacjach zagroenia powodziowego. Z istniejcych 105 stacji pomp na ulawach Wilanych w dobrym stanie technicznym znajduje si 44, tj. 42%, pozostalych 61 stacji, czyli 58%, wymaga modernizacji. Kolejne budowle hydrotechniczne oslony przeciwpowodziowej stanowi luzy przeciwsztormowe (nazywane równie wrotami sztormowymi) i jazy rozrzdowe. Cz z budowli hydrotechnicznych na ulawach stanowi zabytki kultury materialnej. Zaliczy do nich naley luzy: Kamienna Grodza w Gdasku, Przegalina, Gdaska Glowa, Biala Góra, a take stacje pomp Marzcino i Chlodniewo oraz uklady wodne polderu Chlodniewo i ,,Trój kanalów". Z ogólnej iloci 20 obiektów w dobrym stanie znajduje si 13 budowli (czyli 65%), 7 za (35%) ­ wymaga modernizacji. Oslon przeciwpowodziow Dolnego Powila, podobnie jak ulaw, tworz waly i budowle hydrotechniczne. Nale do nich: Opaleski wal wilany ­ o dlugoci 6,5 km, chroni przed powodzi wilan obszar na Nizinie Opaleskiej o pow. 4,85 km 2; Walichnowski wal wilany ­ o dlugoci 16,5 km, chroni obszar 46 km2, obejmujcy Nizin Walichnowsk; Gdaski wal wilany ­ o dlugoci 30,8 km, chroni przed powodzi i zatopieniem od strony Wisly obszar 390 km2 ulaw Gdaskich (w tym cz miasta Gdaska obejmujc m.in. Rafineri Gdask, Oczyszczalni cieków ,,Wschód" i poldery miejskie); Kwidzyski wal wilany ­ o dlugoci 44,0 km, chroni obszar 220 km2 Niziny Kwidzyskiej przed powodzi od strony Wisly; Wielkoulawski wal wilany ­ o dlugoci 52,4 km, chroni obszar 830 km2 ulaw Wielkich.

56

Na obszarze miasta Gdask jedyn ochron przed zalaniem przydepresyjnych obszarów s waly przeciwpowodziowe. Przyjmuje si, e rzdne korony walów na poziomie 2,20 m n.p.m. s wystarczajcym zabezpieczeniem przed powodzi. W poszczególnych obszarach stan walów przedstawia si nastpujco: Martwa Wisla ­ stan dobry, waly utracily znaczenie jako oslona przeciwpowodziowa przed wodami Wisly i wraz z wrotami przeciwpowodziowymi stanowi obecnie oslon polderu Sobieszewo przed wezbraniami sztormowymi wód Zatoki Gdaskiej. Motlawa ­ odcinki wzdlu rzeki przed polczeniem z Oplywem Motlawy s nieobwalowane na dl. 260 m. Brzeg lewy ley na rzdnej terenu 1,4-1,9 m n.p.m. Brzeg prawy to teren depresyjny o rzdnej 0,3 m p.p.m. Wzdlu brzegu rzeki usypane s groble o rzdnych 0,95- l,30 m n.p.m. Oplyw Motlawy ­ waly lewobrzene maj wystarczajce gabaryty dla zabezpieczenia przed powodzi. Zagroeniem tej strony s wyloty kanalizacyjne z Dolnego Miasta (8 wylotów), które maj niesprawne klapy zwrotne. Jest to przyczyn podtapiania dzielnic Dolnego Miasta przy wysokich stanach wód w oplywie. Stara Radunia ­ stan obwalowa jest zadowalajcy. Duym problemem jest ograniczajce przeplyw zakrzaczenie i zadrzewienie midzywala, wymagajce oczyszczenia. Czarna Lacha - waly s w zlym stanie technicznym. Na odcinkach ok. 7 km obustronnie wymagaj odbudowy i modernizacji. Rozwójka ­ waly zostaly poddane rekonstrukcji. Uklad wodny, wspomagany przez pompowni w sytuacji sztormowej, jest bezpieczny. Kanal Rudnicki ­ jest obwalowany na dlugoci 800 m (ok. 80% dlugoci). Brak obwalowania na pozostalej dlugoci jest podyktowany brakiem miejsca na jego budow (zakl. przemysl.). Rzeka Radunia ­ posiada liczne jeziora i zbiorniki naturalne (o lcznej powierzchni 3.274 ha oraz 5 zbiorników sztucznych o lcznej powierzchni 196 ha). Zbiorniki przy elektrowniach nie maj moliwoci gromadzenia wód powodziowych pochodzcych z wyszej czci zlewni, jednak wyrównuj mniejsze fale powodziowe z malych odcinków zlewni midzy elektrowniami. Brak jest zbiornika, który móglby wyrówna due przeplywy i zmniejszy bardzo niekorzystn dzialalno erozyjn rzeki. Poldery ­ w dolnym odcinku rzeki Motlawy. Na terenach depresyjnych miasta Gdaska, po lewej stronie rzeki Rozwójki, zlokalizowane s nastpujce poldery: ­ Rudniki (o powierzchni ok. 566 ha), ­ Olszynka (o powierzchni ok. 725 ha), ­ Orunia (o powierzchni ok. 900 ha). Po przeciwnej stronie rzeki Rozwójki znajduje si polder Rafinerii Gdaskiej (odwadniany przez dwie pompownie) oraz tereny przydepresyjne: Letnica, Krakowiec, Stogi. Przystosowanie polderów do odwodnienia terenów miejskich stwarza due problemy. Postpujca urbanizacja miasta powoduje zwikszony splyw wód opadowych o duym nateniu. Potrzebna jest calkowita odbudowa i modernizacja pompowni Rudniki-Orunia i Warzywód oraz pompowni sztormowej na Rozwójce. Potoki Gdaskie ­ stanowi wzrastajce zagroenie powodziowe miasta. Na skutek postpujcej urbanizacji splywy wód potokami niewspólmiernie wzrosly i przekroczyly przepustowoci ich koryt. Potoki wymagaj odcinkowej (górne odcinki) ko-

57

rekcji progowej, a na dolnych odcinkach, o nieduych spadkach, przebudowy koryta. Konieczne jest te wyrównanie przeplywów poprzez budow dalszych zbiorników retencyjnych (w ostatnich latach podjto takie dzialanie). Szacuje si, e potrzeba jeszcze kilkunastu nowych zbiorników. Kanal Raduni ­ w bardzo zlym stanie znajduje si prawobrzeny wal ochronny. Skutki ostatniej powodzi wykazaly konieczno bezzwlocznego rozwizania tego problemu. Oslon przeciwpowodziow rzek Przymorza (w gminach Krokowa i Puck), a take fragmentów Slupi i Lupawy tworz waly na tych odcinkach, na których istniej zagroenia powodziowe. Stan walów i zwizanych z nimi budowli hydrotechnicznych nie jest zadawalajcy. Niemal wszystkie odcinki walów i obiekty wymagaj remontów i modernizacji. W przypadku wystpienia powodzi na ulawach Wilanych, na przydepresyjnych fragmentach Gdaska i obszarze dolnej Wisly straty powodziowe mog siga kwot rzdu kilkunastu miliardów zlotych. Mog one by niewspólmiernie wysokie w stosunku do niezbdnych kosztów przeprowadzenia modernizacji urzdze oslony przeciwpowodziowej i corocznej ich konserwacji. Gdy wezbranie przekroczy pojemno powodziow koryt tzw. wielkich wód, nastpi awaria walów ochronnych i w konsekwencji tereny te zostan zatopione. Zniszczeniu mog ulec budynki oraz infrastruktura przeciwpowodziowa, melioracyjna i techniczna (drogi, koleje, urzdzenia zaopatrzenia w wod i odprowadzania cieków, urzdzenia elektroenergetyczne i gazowe, urzdzenia i sieci cieplownicze itp.). Powane niebezpieczestwo obejmuje równie zdrowie i ycie ludnoci, na ulawach Gdaskich i w Gdasku, ze wzgldu na znaczne zaludnienie obszaru. Dotyczy ono take utraty dorobku historycznego i kulturowego (w postaci obiektów zabytkowych). Ogromne zagroenie obejmuje równie obiekty strategiczne na obszarze miasta Gdaska, w tym: Rafineri Gdask i baz PERN-u, Oczyszczalni cieków ,,Wschód" i ujcia wód podziemnych ,,Lipce". Zatopieniu mog ulec obszary depresyjne, z których woda nie odplywa samoczynnie po ustpieniu wezbrania. yzne gleby ulawskie ulegn degradacji i na wiele lat utracone zostan naturalne ekosystemy delty wilanej. Potencjalne straty na pozostalych obszarach bd nisze. Wynika to m.in. z mniejszego zakresu terytorialnego zasigu powodzi i mniejszej urbanizacji. Na zalanie naraone s przede wszystkim tereny rolnicze i uytki zielone. Tym niemniej zniszczeniu moe ulec infrastruktura techniczna, budynki mieszkalne i drogi. O wielkoci moliwych strat moe wiadczy kwota, jak oszacowano dla sfinansowania odbudowy i remontów obiektów i urzdze, uszkodzonych w wyniku lipcowej powodzi 2001 r. Wynosi ona w województwie ok.174 mln zl, w tym w Gdasku ok. 148 mln zl. Odnotowywany w ostatnich latach wzrost liczby katastrofalnych zjawisk meteorologicznych stwarza konieczno bardzo powanego traktowania zagroe powodziowych, zwlaszcza tzw. ,,powodzi miejsk" (urban flood), stanowic relatywnie nowy element w tego typu zagroeniach. Przykladem takiej powodzi jest sytuacja, która miala miejsce w Gdasku 9 lipca 2001 r. Wówczas w wyniku opadów deszczu o charakterze nawalnym (122 mm w cigu doby) doszlo m.in. do gwaltownego splywu powierzchniowego wód do Kanalu Raduni, który nie byl w stanie odprowadzi iloci wody o doplywie 120 m3/s ­ przy maksymalnej przepustowoci 20 m3/s (J.Fac-Beneda

58

2003). Nastpilo wówczas przerwanie prawobrzenego walu i zalanie nisko poloonych terenów Dolnej Oruni i w. Wojciecha. Podobne zjawisko mialo miejsce na ulicach: Nowe Ogrody, Kartuskiej oraz Slowackiego. Wntrza miast, ze stale wzrastajc powierzchni terenów zabudowanych, nie s przygotowane na odbiór znacznych iloci wód opadowych. W szczególnym przypadku poloenia Trójmiasta, w obszarze strefy krawdziowej wysoczyzny morenowej pojezierza, dodatkowo zagroenia powodziowe wi si jeszcze z moliwoci osuwania mas ziemnych i splywu blota do wntrza miast. Problemy te powinny stanowi dla wladz jedno z istotnych zada wymagajcych uwagi i rozwizania. Odrbnym procesem, uznawanym za naukowo potwierdzony, jest wzrost poziomu wody w basenie Morza Baltyckiego. Do basenu tego, w powizaniu ze wzrostem oddzialywa (naplywu) zachodnich mas powietrza, nastpuje zwikszenie splywu wód od strony Morza Pólnocnego. Zjawisko to stabilizuje si w ostatnich latach, co powoduje wzrost iloci wody, nachylenia jej zwierciadla z zachodu na wschód (wzdlu polskiego wybrzea) oraz systematyczny wzrost poziomu morza. W konsekwencji prawdopodobiestwo przekroczenia okrelonego poziomu morza musi wzrosn, gdy nawet przy slabszym wietrze, jeli proces ten zaczyna si z wyszego stanu wody, latwiej przekracza okrelony poziom graniczny. Tak tworzy si i uwidacznia proces majcy charakter dlugofalowy i zwizany z regionalnymi zmianami meteorologiczno-hydrograficznymi. Zmiany te odnotowywane s ju obecnie na polskim wybrzeu i przynosz efekty w postaci niszczenia strefy brzegowej, szczególnie widoczne na osuwajcych si odcinkach klifowych. Potencjalne zagroenia mog obejmowa take niszczenie odcinków pla, przelewy i zatapianie zaplecza, erozj wydm, zniszczenia obszarów chronionych oraz zniszczenia infrastruktury technicznej ­ w tym przeciwpowodziowej. Poziom morza wzdlu polskiego wybrzea w okresie ostatnich 200 lat systematycznie wzrasta. Zmiany w okresie ostatnich 50 lat s silniejsze od zmian globalnych, gdy poza czynnikami globalnymi zaznacza si wspomniany ju wplyw zmian regionalnej cyrkulacji atmosferycznej (Mitus 2003). W wyniku tego podjte zostaly dzialania majce na celu zabezpieczenie polskiego wybrzea przed zagroeniami sztormowymi i powodziowymi. S to wieloletnie zamierzenia ochrony na podstawie ustawy z dn. 28 marca 2003 r. (Dz.U. nr 67, poz. 621) o ustanowieniu programu wieloletniego Program ochrony brzegów morskich. Dzialania te maj obj budow, rozbudow i utrzymanie systemów zabezpiecze przeciwpowodziowych terenów nadmorskich, stabilizacj linii brzegowej ­ w tym zapobieganie zanikowi pla oraz monitorowanie brzegów morskich i ich ratowanie poprzez sztuczne zasilanie oraz modernizacj umocnie brzegowych. Znaczna cz przewidywanych dziala skupia si wlanie na wybrzeu morskim województwa pomorskiego. W jego granicach program ten objl lcznie 27 odcinków i 159,1 km brzegu (tabela 9, rys. 9) ­ w tym wody Zalewu Wilanego, Zatoki Gdaskiej, Pólwyspu Helskiego i otwartego morza. Lokalnie dzialania ochronne mog by te podejmowane przez samorzdy gmin zlokalizowanych na wybrzeu morskim. Jednoczenie wymienione procesy musz by brane pod uwag przy planowaniu rónych dziala inwestycyjnych na wybrzeu tak, aby wzrastajce zagroenie ze strony morza nie obejmowalo coraz liczniejszych elementów infrastruktury oraz ludnoci.

59

Tabela 9. Odcinki brzegu morskiego i planowane naklady na realizacj zada ochronnych w Programie ochrony brzegów morskich

Lp. Kilometra brzegu Odcinek brzegu Obszar morski Typ brzegu klifowy aktywny, mieszany Zagroenia erozja pla i klifów, osuwiska Zadania sztuczne zasilanie

1. 107,3 ­ 114,5 Oslonino - Puck Zatoka Gdaska 2. 134,6 ­ 144,4 Karwia otwarte morze otwarte morze Zatoka Gdaska Zatoka Gdaska Zatoka Gdaska Pólwysep Helski otwarte morze Pólwysep Helski Zatoka Gdaska Zalew Wilany

wydmowy, erozja wydmy, zaplecze sztuczne zasilanie, mieszany depresyjne, zatapianie modernizacja zaplecza umocnie brzegowych klifowy, klifowy aktywny klifowy aktywny mieszany wydmowy wydmowy bardzo silna erozja brzegu erozja klifu erozja brzegów, zatapianie zaplecza silna erozja brzegu zatoki erozyjne, erozja brzegu, wysunite wydmy zatapianie zaplecza, erozja brzegu erozja pla i wydm, zatapianie zaplecza sztuczne zasilanie, modernizacja umocnie brzegowych sztuczne zasilanie modernizacja umocnie brzegowych sztuczne zasilanie sztuczne zasilanie

3. 231,0 ­ 233,5 Ustka

4. 80,0 ­ 82,0

Orlowo

5. 114,5 ­ 117,8 Puck - Gniedewo 6. 60,4 ­ 65,0 7. 20,5 ­ 23,5 Stogi Jastarnia Jurata

8. 180,0 ­ 183,0 Leba

wydmowy

sztuczne zasilanie, modernizacja umocnie brzegowych sztuczne zasilanie

9. 9,5 ­ 13,5 10. 96,6 ­ 100,0 11. 60 ­ 102

Kunica Mechelinki - Rewa Zalew Wilany

wydmowy klifowy, mieszany nizinny, klifowy

erozja wydm, zatapianie sztuczne zasilanie zaplecza powód lub zalanie, erozja brzegu, zniszczenia infrastruktury technicznej zatoki erozyjne, depresyjne zaplecze erozja wydmy erozja klifu, przelewy, niszczenie rezerwatu erozja wydmy sztuczne zasilanie, modernizacja umocnie brzegowych, monitoring i badania stanu sztuczne zasilanie sztuczne zasilanie sztuczne zasilanie

12. 13,5 ­ 20,5

Kunica - Jastarnia

Pólwysep Helski otwarte morze Zatoka Gdaska

wydmowy wydmowy klifowy, klifowy aktywny wydmowy

13. 216,0 ­ 217,5 Rowy 14. 82,0 ­ 85,0 Redlowo - Kamienna Góra

15. 36,8 ­ 38,0

cypel pólwyspu Pólwysep - miasto Hel Helski

budowa umocnie brzegowych

60

Lp.

Kilometra brzegu

Odcinek brzegu Oksywie - Mechelinki Nowy Port - Sopot Jastarnia - Kunica Chalupy - Kunica Kunica - Chalupy Ujcie Wisly mialej

Obszar morski Zatoka Gdaska Zatoka Gdaska Pólwysep Helski Pólwysep Helski Pólwysep Helski Zatoka Gdaska

Typ brzegu klifowy, klifowy aktywny

Zagroenia erozja pla i klifów, osuwiska

Zadania sztuczne zasilanie, modernizacja umocnie brzegowych sztuczne zasilanie modernizacja i budowa umocnie brzegowych sztuczne zasilanie

16. 89,1 ­ 96,5

17. 69,2 ­ 79,0 18. 50,9 ­ 59,3

wydmowy, erozja brzegu, mieszany zatapianie zaplecza mieszany erozja i powodzie sztormowe erozja pla i wydm, przelewy

19. 4,5 ­ 9,5 20. 59,3 ­ 65,0

wydmowy wydmowy

erozja brzegu, powodzie modernizacja morskie i budowa umocnie brzegowych modernizacja i budowa umocnie brzegowych, sztuczne zasilanie sztuczne zasilanie, modernizacja umocnie brzegowych sztuczne zasilanie, odwodnienie klifu, modernizacja umocnie brzegowych sztuczne zasilanie

21. 59,2 ­ 59,4

ujcie rzeki erozja brzegu, niszczenie walów i powodzie zaplecza mieszany zatapianie i powodzie sztormowe erozja klifu, silne osuwiska

22. 100,0 ­ 107,3 Rewa - Oslonino

Zatoka Gdaska

23. 125,0 ­ 134,6 Wladyslawowo otwarte - Jastrzbia morze Góra 24. 59,4 ­ 60,4 Górki Zachodnie Zatoka Gdaska

klifowy, klifowy aktywny wydmowy

erozja brzegów, zatapianie zaplecza, przerwanie walu erozja pla i wydm, zatapianie zaplecza, przelewy erozja brzegu, przerwanie wydmy, zatapianie zaplecza

25. 0 ­ 4,5

Wladyslawowo Pólwysep Helski Górki Wschodnie Ujcie Wisly - Przekop Zatoka Gdaska Zatoka Gdaska

wydmowy

system przesylowy przy porcie i sztuczne zasilanie sztuczne zasilanie

26. 56,9 ­ 59,2

wydmowy

27. 47,9 ­ 48,3

ujcie rzeki erozja brzegów i stoka modernizacja usypowego, powodzie i budowa umocnie brzegowych

ródlo: Planowane szczególowe naklady na realizacj zada programu w latach 2004-2023 ­ material do ustawy z dn. 28 marca 2003 r. o ustanowieniu programu wieloletniego Program ochrony brzegów morskich (Dz.U. 2003, nr 67, poz. 621).

61

2.10. Zagroenia zjawiskami meteorologicznymi i klimatycznymi

Akwen Morza Baltyckiego i jego poludniowe wybrzea stanowi obszar, w którym granicz i przenikaj si wzajemnie strefy klimatyczne pólnocno-zachodniej, centralnej oraz pólnocno-wschodniej Europy. Region ten pozostaje w wikszym stopniu ni inne czci Europy zaleny od zmieniajcego si kolejno wplywu glównych systemów barycznych sterujcych przeplywem powietrza nad kontynentem. Poludniowy i zachodni Baltyk jest rejonem o intensywnej wymianie mas powietrza, zwizanej w przewaajcej mierze z cyrkulacj zachodni. Jest te rejonem, gdzie cieraj si ze sob bardzo czsto cztery rodzaje mas powietrza: oceaniczne, kontynentalne, zwrotnikowe i arktyczne (Mitus 2003). W konsekwencji pogoda w tym rejonie zmienia si bardzo czsto i cechuje si znaczn niestabilnoci. Dua cz województwa (do odlegloci kilkudziesiciu km od brzegu morskiego ­ a na ulawach Wilanych i w Dolinie Dolnej Wisly znacznie dalej) znajduje si pod wplywem zjawisk meteorologicznych i klimatycznych ksztaltujcych si w rejonie baltyckim. Obejmuj one praktycznie caly pas pobrzea z pólnocnym sklonem pojezierzy. Jednak najwiksza dynamika zjawisk i najwiksze potencjalne zagroenia wystpuj wlanie w tej czci województwa. Baltyk ley w strefie o znacznym zrónicowaniu wiatrów zachodnich oraz pól cinienia, które maj znaczcy wplyw na powstawanie zjawisk sztormowych. Przy specyficznych ukladach pola cinienia i frontów atmosferycznych sztormy, które cechuj glównie chlodn por roku, mog nie ze sob zagroenie dla bezpieczestwa ycia i mienia zarówno na morzu, w strefie brzegowej, jak i w glbi ldu. Zjawiskom tym towarzysz przede wszystkim due prdkoci wiatru, które na akwenie morskim poludniowego Baltyku szacowane s rednio na warto do 24-26 m/s, a w porywach przekraczaj 35 m/s. Wywoluj one sztormy o sile 10 w skali Beauforta (Mitus 2003). Towarzysz im take zjawiska przemieszczania mas wody (wezbrania sztormowe), które wraz z przesuwajcym si frontem atmosferycznym tworz odmorskie zagroenie powodziowe dla nisko poloonych wybrzey, nawet w plytkich obszarach zatokowych. Okres szczególnego nasilenia zjawisk sztormowych trwa od wrzenia do marca. Nad obszarem ldowym przesuwanie si frontów atmosferycznych objawia si silnymi, nawet huraganowymi, porywami wiatru. Poza wzrostem redniego poziomu morza w czasie sztormu w sposób znaczcy ronie wysoko falowania. W przypadku sztormów zachodnich i pólnocno-zachodnich, gdy droga wiatru nad swobodn toni wodn poludniowego Baltyku jest stosunkowo dluga, warto 1% wysokoci fali dochodzi do 4,60 m w rejonie Ustki i Leby, 4,5m w rejonie Helu (od strony otwartego morza) i 3,6 m u wejcia do portu. W rejonie portów w Gdyni i Gdasku wysoko 1% fali nie przekracza 2,5 m (Mitus red. 2002). Jednak analiza zmian wysokoci falowania na Baltyku w skali XX wieku nie wykazala adnych istotnych statystycznie procesów. Konsekwencj zjawisk falowania morza, wiatru oraz wilgotnoci i opadów jest wielko aerosoli unoszcych si w powietrzu. Jak podaje Mitus (2003, s. 21) ,,Obecno aerozoli szeregu soli morskich w strefie brzegowej jest cech charakterystyczn strefy brzegowej, majc charakter leczniczy. Jednake, jak wykazaly badania w aerozolach emitowanych z powierzchni morza, w rejonie Zatoki Gdaskiej stwierdzono równie obecno par rtci (o niezagraajcej bezpieczestwu koncentracji) oraz bakterii (niestety w tym niebezpiecznych dla czlowieka). Obecno tych ostatnich jest

62

pochodn stanu sanitarnego wód zatoki. Fakt ten chocia sam w sobie bardzo interesujcy nie stanowi najprawdopodobniej powanego zagroenia w chwili obecnej". Istotnym elementem meteorologicznym, stanowicym potencjalne zagroenie, s wielkoci opadów atmosferycznych. Cechuj si one na obszarze województwa du zmiennoci czasow i przestrzenn. Wg opracowania Mitusa (2003) intensywne i dlugotrwale opady wystpuj zazwyczaj w rejonie Zatoki Gdaskiej i Zalewu Wilanego. ,,Roczne sumy wysokoci opadów atmosferycznych na poszczególnych stacjach cechuje dua zmienno. Najwysze sumy opadów rocznych, wynoszce ponad 610 mm, notowane s w Tolkmicku zlokalizowanym na przedpolu Wysoczyzny Elblskiej. Wysokie, osigajce ponad 590 mm rocznie, opady cechuj take Stegn i Rozewie. Sporód pozostalych stacji, na których roczne sumy opadów ksztaltuj si w granicach 525 ­ 575 mm, najnisze rednie sumy opadów w roku notowane s w Jastarni (525 mm) i w Gdyni (535 mm). Pomimo i w ksztaltowaniu warunków pluwialnych analizowanego obszaru dominuj opady pólrocza cieplego, stanowice ponad 60% rocznych sum opadów (najmniej w Helu ­ 62%, najwicej w wibnie ­ 66%), o dynamice wieloletnich zmian stosunków opadowych decyduj zmiany wysokoci opadów pólrocza chlodnego. Podkreli naley zgodno znaku tendencji serii sum opadów rocznych i z pólrocza chlodnego na wszystkich stacjach. Odmienne tendencje w stosunku do zmiennoci opadów w skali roku cechuj natomiast czsto zmienno opadów w pólroczu cieplym (Gdynia, Jastarnia, wibno i Stegna). Uwag zwraca take due, pomimo niewielkich rozmiarów analizowanego rejonu, zrónicowanie rednich wartoci wieloletnich sum opadów atmosferycznych, zarówno rocznych jak i pólrocznych, wystpowanie wartoci skrajnie rónych cechuje stacje nawet bardzo blisko siebie poloone (jak np. Tolkmicko ­ Stegna ­ wibno, bd Rozewie ­ Jastarnia). Znacznemu zrónicowaniu przestrzennemu i czasowemu podlega równie zmienno liczby dni opadowych na polskim wybrzeu Zatoki Gdaskiej. Dlugookresowy spadek liczby dni opadowych jest obserwowany na stacjach poloonych we wschodniej czci wybrzea, w otoczeniu Zalewu Wilanego ­ w Tolkmicku i Krynicy Morskiej, w pierwszym przypadku statystycznie istotny. Wród pozostalych stacji, które cechuje wzrost liczby dni opadowych, statystycznie istotny przyrost wartoci elementu wystpuje w Helu, Gdyni, wibnie i Stegnie. Przyrost rocznej liczby dni opadowych w okresie 1951-2000 na wymienionych stacjach wynosi odpowiednio: 21, 23, 34 i 38 przypadków. W Tolkmicku i Krynicy Morskiej liczba notowanych przypadków opadu w analizowanym wieloleciu zmalala o odpowiednio 36 i 6 przypadków. Najwysz frekwencj rocznej sumy dni opadowych charakteryzuje si Hel (174 przypadki), blisko 170 takich dni w roku zdarza si równie w Gdyni (169 przypadków) i Rozewiu (168 przypadków). Nieco rzadziej opad 0,1 mm zdarza si w wibnie ­ 161 dni oraz w Stegnie i Tolkmicku ­ odpowiednio 157 i 156 dni. Najmniej dni opadowych notuje si w Jastarni ­ 150 przypadków i w Krynicy Morskiej ­ 140 przypadków" (s. 42). Obszarem, który cechuj wysokie opady, s równie pólnocne sklony i najwysze partie Pojezierza Pomorskiego, na których wielko opadów jest wiksza ni na wybrzeu morskim. Tu mog pojawia si opady o prawdopodobiestwie 10% przekraczajce roczn sum nawet 1000 mm (Trapp 2001), natomiast opady gradowe s zjawiskiem lokalnym. Jednoczenie, jak podaje Mitus (2003), na polskim wybrzeu wzrasta o wielko statystycznie istotn,

63

liczba i dlugo okresów opadowych (co najmniej dwa kolejne dni opadu). ,,Lczny czas trwania w roku okresów opadowych jest najdluszy w Helu ­ 150 dni, w Rozewiu i Gdyni s one notowane przez 145 dni, w wibnie ­ przez 135 dni. Na pozostalych stacjach czas trwania w roku okresów opadowych nie przekracza 130 dni i waha si od 129 dni w Stegnie do 124 dni w Jastarni, zdecydowanie najkrócej w roku okresy opadowe trwaj w Krynicy Morskiej - przez 110 dni. Na wszystkich stacjach polskiego wybrzea Zatoki Gdaskiej, za wyjtkiem Tolkmicka, czas trwania najdluszego w roku okresu opadowego ulega wydlueniu. redni czas trwania najdluszego w roku okresu opadowego wynosi od blisko 13 dni w Helu i Rozewiu do 10 dni w Krynicy Morskiej. Najdlusze zanotowane w wieloleciu 1951-2000 okresy opadowe osigaly blisko 30 dni (27-dniowy okres opadowy w Rozewiu w 1990 roku, 26-dniowy w Helu w 1986 roku). Jednoczenie ulega systematycznemu zmniejszeniu liczba przypadków, w których opad nie wystpowal przez przynajmniej 2 dni" (s. 49). Generalnie jednak przecitne warunki opadowe w województwie pomorskim cechuj si ujemnym klimatycznym rocznym bilansem wodnym. Oznacza to, e na wikszoci obszaru województwa deficyt wody w podlou jest czstszym problemem ni nadmiar opadów. Stanowi to istotne utrudnienie lub nawet zagroenie dla dzialalnoci rolniczej. Warunki i zjawiska meteorologiczne maj take wplyw na rozprzestrzenianie si antropogenicznych zanieczyszcze, szczególnie w obszarach zurbanizowanych. Na obszarze województwa pomorskiego jest to zjawisko o charakterze lokalnym, a szczególowe dane dotyczce zanieczyszcze i zagroe zawieraj coroczne raporty WIO.

2.11. Zagroenia ze strony gospodarowania rolniczego

Spadek zuycia rodków ochrony rolin i nawozów, jaki mial miejsce na pocztku lat 90., nie oznacza istotnego zmniejszenia zagroe dla rodowiska, pochodzcych z produkcji rolnej. Na obszarze województwa pomorskiego intensyfikacja niektórych jej dziedzin i lokalizacja obiektów skoncentrowanej hodowli oraz relatywnie wysoki poziom zuycia nawozów stanowi element gospodarowania wymagajcy uwagi i kontroli. Zbyt intensywne lub nieumiejtne gospodarowanie rolnicze moe by tu ródlem licznych zagroe dla rodowiska oraz dla zdrowia ludzi, zwierzt i rolin. Do najbardziej istotnych nale: · zagroenie gleb i wód degradacj chemiczn spowodowane nadmiern chemizacj (prowadzc do zanieczyszczenia rodowiska biogenami i pozostalociami pestycydów), ubywaniem substancji organicznej i próchnicy (dehumifikacja), brakiem dziala w kierunku obnienia zakwaszenia gleb, niszczeniem kompleksu sorpcyjnego gleby; · zagroenie gleb i wód degradacj biologiczn w wyniku zmczenia gleby i jej wyjalowienia oraz zanieczyszczenia bakteriami chorobotwórczymi i innymi patogenami; · zagroenie gleb degradacj fizyczn ­ na skutek utraty okrelonej masy gleby w nastpstwie erozji; · zagroenie dla jakoci i trwaloci systemu agroekologicznego ulaw, jako konsekwencja zaorywania trwalych uytków zielonych w celu wykorzystywania ich pod towarowe uprawy rolnicze.

64

Chemizacja rolnictwa Nawozy mineralne wytwarzane przez przemysl chemiczny (tzw. sztuczne) od kilkudziesiciu lat pelni bardzo wan rol w produkcji rolnej. W znaczcy sposób (cho na krótko) podnosz wydajno gleby, co wyraa si wzrostem plonów rolin uprawnych. Jednake nawozy te, stosowane w nadmiernej iloci, wywoluj szereg niekorzystnych zmian w glebie, a w szczególnoci: naruszenie równowagi jonowej w roztworze glebowym, wzrost zakwaszenia i zanieczyszczenie gleb substancjami toksycznymi, degradacj struktury gleby, zaklócenie równowagi biologicznej w obrbie mikroflory i mikrofauny glebowej itp. Zbyt intensywne i dlugotrwale nawoenie mineralne prowadzi do spadku urodzajnoci gleby oraz zmniejszenia jej aktywnoci biologicznej. Naley jednak podkreli, e stosowanie nawozów mineralnych w zalecanych dawkach, uwzgldniajcych wymagania pokarmowe rolin i zasobno gleby w skladniki pokarmowe, oraz przestrzeganie zasad zawartych w Kodeksie dobrej praktyki rolniczej (Kodeks 2004) nie stanowi zagroenia dla rodowiska naturalnego i pozwala na osignicie wysokich oraz pelnowartociowych plonów (Zalecenia nawozowe.... IUNG Pulawy). Badaniem zasobnoci gleb oraz okrelaniem potrzeb nawoenia na terenie województwa pomorskiego zajmuj si Okrgowe Stacje Chemiczno-Rolnicze w Gdasku, Koszalinie i Bydgoszczy. Zagadnienia rodzaju i stosowania nawozów oraz zapobiegania zagroeniom dla ludzi, zwierzt i rodowiska, które mog powsta w wyniku przewozu, przechowywania i stosowania nawozów, reguluj przepisy ustawy o nawozach i nawoeniu z dnia 26 lipca 2000 r. (z pón. zmian.)12. Naklada ona na producentów rolnych obowizek stosowania nawozów w sposób, który nie powoduje zagroe dla zdrowia ludzi i zwierzt oraz dla rodowiska. Wielko stosowania nawozów sztucznych w województwie pomorskim naley, na tle innych województw, do najwyszych w Polsce. Na przestrzeni kilku ostatnich lat zuycie czystego skladnika nawozów na 1 ha uytków rolnych oscylowalo wokól 130 kg NPK i bylo wysze ni rednia w kraju o okolo 30-50% (Ochrona rodowiska ... 1999-2005). Po roku gospodarczym 2001/2002 w województwie nastpil nieznaczny spadek zuycia nawozów (wykres 5). Pomimo to w niektórych obszarach województwa, zwizanych z wielkoprzemyslowymi formami uprawy i hodowli, zuycie nawozów i rodków ochrony rolin winno by traktowane jako potencjalne zagroenie rodowiska. Caly czas jednak wielko redniego jednostkowego zuycia nawozów sztucznych w Polsce (w tym w województwie) jest nisza ni w licznych krajach Europy Zachodniej13, pomimo obserwowanej tam od dluszego czasu tendencji do zmniejszania dawek nawozowych.

12 Ustawa o nawozach i nawoeniu dokonuje w zakresie swojej regulacji wdroenia do prawa polskiego Dyrektywy Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotyczcej ochrony wód przed zanieczyszczeniem powodowanym przez azotany pochodzce ze ródel rolniczych (tzw. Dyrektywy azotanowej). 13 Np. w 2002/2003 r. zuycie NPK/1 ha uytków rolnych wynosilo rednio: w Niemczech ­ 152,9 kg, w Holandii ­ 172,4 kg, w Norwegii ­ 178,1 kg, w Belgii ­ 190,3 kg, w Polsce ­ 93,6 kg (Rocznik Statystyczny RP, GUS, Warszawa, 2005).

65

Wykres 5. Zuycie nawozów sztucznych w przeliczeniu na czysty skladnik w województwie pomorskim na tle Polski (kg NPK na 1 ha uytków rolnych)

ródlo danych: Ochrona rodowiska 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, GUS, Warszawa.

Zuycie nawozów sztucznych jest obecnie, w porównaniu z okresem sprzed transformacji, znaczco nisze14. Oznacza to ogólnie mniejsze obcienie rodowiska ze strony biogenów pochodzcych z nawozów, w tym zmniejszenie zagroenia dla gleb i wód. Naley jednak mie na uwadze, e dlugotrwale i intensywne nawoenie mineralne, stosowane w minionym okresie, z pewnoci nie pozostalo bez wplywu na dzisiejsz jako rodowiska przyrodniczego, a w szczególnoci stan wód powierzchniowych i podziemnych oraz siedlisk. Na dzie dzisiejszy brakuje publikowanych danych, które pozwalalyby na ocen wysokoci i rodzaju nawoenia w poszczególnych rejonach województwa. Porednio o wielkoci nawoenia wnioskowa mona na podstawie lokalizacji wielkoprzemyslowych gospodarstw rolnych. Najbardziej naraone na zanieczyszczenia s tereny intensywnych upraw polowych, które koncentruj si we wschodniej i pólnocnej czci województwa (w szczególnoci rolnicze tereny Pobrzea i Powila). Na tych obszarach, w licznych specjalizujcych si w wysokotowarowej produkcji rolinnej gospodarstwach stosowane s nowoczesne technologie uprawy, charakteryzujce si m.in. bardzo wysokim nawoeniem mineralnym polczonym z intensywnym nawadnianiem (deszczowanie). Badania czystoci rzek, prowadzone w ramach monitoringu przez sluby ochrony rodowiska, wykazuj w ostatnich latach w wielu punktach pomiarowych badanych rzek rejonu ulaw i Powila (zlewnie ulaw Wielkich, Szkarpawy i dolnej Liwy) pozaklasowy stan czystoci wód okrelony na podstawie wskaników fizyko-chemicznych (rys. 6). Okresowy wzrost poziomu azotynów, fosforu ogólnego oraz spadek natlenienia notowano take w zlewni rzeki Motlawy. Stwierdzono take okresowy wzrost zwizków fosforu w sezonie wegetacyjnym w wodach Wisly, Slupi, Lupawy, Leby i Raduni, za azotynów i azotu amonowego ­ w wodach Lupawy, Leby, Redy i Raduni. Zawarto biogenów niejednokrotnie miala wplyw na obnienie klasy czystoci wód powierzchniowych rzek (Raport ... 2003-2005). Mogly si do tego przyczyni splywajce z pól zwizki biogenne, jednake usytuowanie wielu punktów kontrolnych bezporednio poniej zrzutu cieków

14 Np. w sezonie 1979/80 rednie zuycie nawozów sztucznych w kg NPK/1 ha uytków rolnych w bylych województwach wspóltworzcych obecne województwo pomorskie wynosilo: w województwie bydgoskim ­ 221,9 kg, gdaskim ­ 222,8 kg, elblskim ­ 246,2 kg i slupskim ­ 257,1 kg, przy rednim wówczas zuyciu dla Polski - 192,9 kg (Ochrona rodowiska i gospodarka wodna, 1980, GUS, Warszawa).

66

z oczyszczalni nie pozwala jednoznacznie okreli, jaki udzial w zanieczyszczeniu wód powoduj splywy biogenów pochodzce z obszarów upraw rolnych. W rejonach intensywnych upraw nie prowadzi si bada statystycznych dotyczcych wysokoci nawoenia ani monitoringu zmian zachodzcych w rodowisku przyrodniczym, wywolanych chemizacj rolnictwa. W niektórych badaniach Stacji Chemiczno-Rolniczych, prowadzonych indywidualnie na obszarach nowoczesnej, intensywnej uprawy ziemniaków i zbó w powiecie slupskim15, wyniki nie wskazuj na kumulowanie si w glebie zanieczyszcze, pomimo stosowania bardzo duych iloci nawozów. Mona wic stwierdzi, opierajc si na tych wynikach, e nie wystpily tam zanieczyszczenia gleb spowodowane nawoeniem mineralnym. Badania gleb dotyczyly oznaczenia odczynu przyswajalnych form azotu, fosforu, potasu i magnezu, zawartoci pierwiastków ladowych oraz elaza i manganu. Zauwaalne niekorzystne zmiany nastpily natomiast lokalnie w wodach podziemnych ­ por. rozdz. 2.1. Take badania jakoci wód powierzchniowych rodkowego odcinka rzeki Lupawy, w zlewni której prowadzono te uprawy (Raport ... 2002), wskazywaly m.in. na podwyszon zawarto zwizków azotu azotanowego i fosforu. Naley jednak przypuszcza, e intensywne nawoenie moglo tam stanowi potencjalne zagroenie równie dla czystoci wód powierzchniowych, szczególnie w rejonach gleb zwilejszych i mniej przepuszczalnych. Jednak na podstawie regionalnego monitoringu wód powierzchniowych nie mona jednoznacznie ustali ródel fizykochemicznego zanieczyszczenia wód powierzchniowych na tym obszarze. Ustawa Prawo wodne z dnia 18 lipca 2001 r. (z pón. zmian.)16 zobowizuje dyrektora RZGW do okrelenia w drodze rozporzdzenia ,,wód powierzchniowych i podziemnych wraliwych na zanieczyszczenia zwizkami azotu ze ródel rolniczych oraz obszarów szczególnie naraonych", z których odplyw azotu ze ródel rolniczych do tych wód naley ograniczy uwzgldniajc: zawarto zwizków azotu w wodach powierzchniowych i podziemnych, stopie eutrofizacji ródldowych wód powierzchniowych, morskich wód wewntrznych i wód przybrzenych, dla których czynnikiem eutrofizacji jest azot, charakterystyk terenu (rodzaj dzialalnoci rolniczej, struktur uytków rolnych, koncentracj produkcji zwierzcej, gleby i klimat). Dla kadego z tych obszarów dyrektor RZGW opracowuje program dziala slucych ograniczeniu odplywu azotu ze ródel rolniczych. Sporód wskaników stosowanych w 2004 r. do oceny stopnia eutrofizacji plyncych ródldowych wód powierzchniowych (azotany, azot ogólny, fosfor i chlorofil ,,a") przekroczenia wartoci granicznych, powyej których wystpuje eutrofizacja, notowano najczciej dla rednich rocznych ste chlorofilu ,,a" poniej zbiorników wodnych i w wodach wolno plyncych. Zbyt wysoki poziom azotanów i fosforu ogólnego wystpowal na ogól poniej oczyszczalni cieków. Nadmiernie wysoki poziom azotu ogólnego odnotowano jedynie w przekroju ujciowym Daryskiej Strugi. Wykaz

15 16

Programy ochrony rodowiska gminy Damnica i gminy Glówczyce, BPP, Slupsk, 2004. Ustawa Prawo wodne (z dn. 18 lipca 2001 r. Dz.U. Nr 115, poz. 1229 z pón. zmian. Tekst jednolity Dz.U. Nr 239 poz. 2019 z 2005 r.), dokonuje w zakresie swojej regulacji wdroenia do prawa polskiego Dyrektywy Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotyczcej ochrony wód przed zanieczyszczeniem powodowanym przez azotany pochodzce ze ródel rolniczych (tzw. Dyrektywy azotanowej).

67

punktów, w których stwierdzono przekroczenie redniego rocznego stenia chlorofilu ,,a", przedstawiono na wykresie 6. W adnym z badanych punktów stenie azotanów nie osignlo poziomu wyznaczonego dla wód zanieczyszczonych (> 50 mg NO3/dm3) lub zagroonych zanieczyszczeniem (od 40 do 50 mg NO3/dm3)/17. Najwysze stenie azotanów oznaczone w Kanale Panieskim wynosilo 32,8 NO3/dm3 (Raport ... 2005). Na obszarze województwa pomorskiego nie stwierdzono wystpowania obszarów wraliwych na zanieczyszczenia wód zwizkami azotu ze ródel rolniczych ani obszarów szczególnie naraonych, z których odplyw azotu ze ródel rolniczych do tych wód nalealoby ograniczy18 (wg RZGW w Gdasku, Szczecinie i Poznaniu).

Wykres 6. rednie roczne stenie chlorofilu ,,a" w rzekach województwa pomorskiego, w których w 2004 r. stwierdzono przekroczenie wartoci granicznej tego wskanika [g/dm3]

ródlo: Raport o stanie rodowiska województwa pomorskiego wedlug bada monitoringowych przeprowadzonych w 2004 roku. WIO w Gdasku, 2005, informacje wybrane s. 91.

rodki ochrony rolin (pestycydy) to naturalne lub syntetyczne substancje chemiczne, wykorzystywane glównie w rolnictwie do zwalczania chwastów, chorób i szkodników rolin. Nale do nich take wszelkie regulatory wzrostu rolin lub owadów, jak te wszelkie defolianty i desykanty. Ubocznym skutkiem dzialania pestycydów jest szereg dziala negatywnych: kumuluj si w glebie i tkankach rolinnych i zwierzcych, zaburzaj naturalny przebieg procesów yciowych mikroorganizmów glebowych, niszcz wielu poytecznych przedstawicieli wiata rolinnego i zwierzcego wspóltowarzyszcych uprawom rolniczym, niektóre za niekorzystnie oddzialuj na zdrowie ludzi i zwierzt.

17 Rozporzdzenie Ministra rodowiska z dnia 23 grudnia 2002 roku, w sprawie kryteriów wyznaczania wód wraliwych na zanieczyszczenie zwizkami azotu ze ródel rolniczych. 18 O których mowa w art. 47 ust. 3 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (j.w.)

68

Zuycie pestycydów w przeliczeniu na substancj aktywn na 1 ha gruntów ornych i sadów w polskim rolnictwie jest, na tle krajów Europy Zachodniej, stosunkowo niskie. W latach 1990-2004 zuycie to w Polsce miecilo si w granicach 0,5-0,8 kg, osigajc najwysz warto w 2002 r. (w 2003 r. - 0,6 kg/ha, w 2004 r. ­ 0,7 kg/ha) (Ochrona rodowiska ... 2005). Brakuje publikowanych danych na temat wysokoci zuycia pestycydów w poszczególnych województwach Polski. Badania wykonane w wybranych punktach kontrolnych rzek: Wisly, Leby, Lupawy, Slupi, Redy i Raduni nie wykazaly pozostaloci pestycydów w ich wodach, a poziom stenia w wodach Zalewu Wilanego byl bardzo niski (prawie 10-krotnie niszy od wartoci dopuszczalnej dla ródldowych wód powierzchniowych) (Ochrona rodowiska ... 2004). Nie stwierdzono take zagroenia ze strony pestycydów dla rodowiska gruntowo-wodnego we wspomnianych powyej rejonach intensywnych upraw rolniczych w powiecie slupskim (Program ochrony ... 2004). Zagadnienia zwizane z zapobieganiem zagroeniom rodowiska oraz zdrowia ludzi i zwierzt, które mog powsta w wyniku obrotu i stosowania rodków ochrony rolin, reguluje ustawa o ochronie rolin19, a realizacj zada z ni zwizanych zajmuje si Pastwowa Inspekcja Ochrony Rolin i Nasiennictwa. W przypadku zagroenia zdrowia ludzi, zwierzt lub rodowiska wojewoda, na wniosek wojewódzkiego inspektora, moe w drodze rozporzdzenia zakaza, ograniczy albo uzaleni stosowanie rodków ochrony rolin od spelnienia okrelonych warunków. Moe te zakaza uprawy niektórych rolin na gruntach, na których zastosowano okrelone rodki ochrony rolin. Skoncentrowany chów i hodowla zwierzt gospodarskich Nawozy naturalne, do których zalicza si odchody zwierzce w postaci stalej, plynnej i pólplynnej, stosowane w racjonalny sposób, przyczyniaj si do wzrostu plonów oraz korzystnie oddzialuj na gleb. Zagroeniem dla rodowiska staj si wówczas, gdy uywane s w nadmiarze, w nieodpowiedniej formie bd terminie. Hodowla zwierzt gospodarskich, w tym szczególnie hodowla fermowa o wysokiej koncentracji zwierzt na malym obszarze (Wykaz obiektów fermowej hodowli ... 2005), wie si z licznymi zagroeniami dla rodowiska. Jednym z najwaniejszych jest produkcja ogromnych iloci gnojowicy i problemy wynikajce z jej niewlaciwego zagospodarowania. Powstajce na fermach due iloci plynnych odchodów zwierzcych s zazwyczaj wykorzystywane do nawoenia upraw rolniczych, ale wysoka zawarto pierwiastków biogennych (glównie azotu), bakterii chorobotwórczych i pasoytów sprawia, e stanowi one zagroenie dla czystoci rodowiska glebowego oraz wód powierzchniowych i podziemnych. Zagraaj take zdrowiu ludzi i zwierzt poprzez zawarto w swym skladzie rónorodnych antybiotyków i metali cikich, wykorzystywanych w leczeniu zwierzt. Odory rozprzestrzeniajce si ze zbiorników gnojowicy i nawoonych ni pól stanowi ogromn uciliwo dla lokalnej spolecznoci. Hodowla zwierzt jest take ródlem duych iloci amoniaku oraz metanu, które, ulatniajc si do atmosfery, zwikszaj niebezpieczestwo wystpienia efektu cieplarnianego. Jednostkowe zuycie nawozów pochodzenia zwierzcego w 2002 r., w przeliczeniu na 1 ha uytków rolnych, wynioslo w województwie wg GUS20: obornika ­ 22,1 kg

19 20

Ustawa z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie rolin (Dz.U. z 2004 r. Nr 11, poz.94, z pón. zmian.). Ochrona rodowiska 2004 (wg danych Powszechnego Spisu Rolnego 2002), GUS, Warszawa, 2004.

69

(r. w Polsce ­ 30,2), gnojówki ­ 6,7 kg (r. w Polsce ­ 5,8 kg), gnojowicy ­ 2,9 kg (r. w Polsce ­ 1,9 kg). Pod wzgldem jednostkowego zuycia gnojowicy, województwo pomorskie zajmuje trzeci lokat w Polsce (za województwami: wielkopolskim i lubuskim). rednie zuycie w województwie nawozów pochodzenia zwierzcego w przeliczeniu na NPK i 1 ha uytków rolnych wynosilo w badanym roku 54,3 kg i bylo nisze ni rednio kraju (r. w Polsce - 69,7 kg)21. Zgodnie z przepisami ustawy o nawozach i nawoeniu dawka nawozu naturalnego, zastosowana w cigu roku, nie moe zawiera wicej ni 170 kg azotu w czystym skladniku na 1 ha uytków rolnych22. Wedlug danych PIW23 na obszarze woj. pomorskiego znajdowalo si 57 ferm liczcych powyej 200 sztuk bydla, 18 ferm ­ powyej 2 tys. sztuk trzody i 68 ferm ­ powyej 20 tys. sztuk drobiu. Calkowita wielko poglowia na tych fermach wynosila 22,4 tys. sztuk bydla, 148,8 tys. sztuk trzody i 3,0 mln sztuk drobiu. Najwiksza ferma bydla liczyla 2 tys. stanowisk (gm. Liniewo), trzody ­ 19,2 tys. (gm. Debrzno), drobiu ­ 200 tys. (gm. Kobylnica). Natenie chowu fermowego na obszarze województwa jest zrónicowane i w duej mierze stanowi konsekwencj dawnej dzialalnoci PGR i ich wyposaenia w fermowe obiekty inwentarskie. Najwicej zwierzt w chowie fermowym utrzymywano w powiatach: ­ bydlo ­ w malborskim (3,3 tys. szt.), kocierskim (2,3 tys. szt.), slupskim (2,1 tys. szt.) czluchowskim (2,1 tys. szt.) i tczewskim (1,8 ty. szt.); ­ trzoda ­ w czluchowskim (97,6 tys. szt.) i kocierskim (22,1 tys. szt.); ­ drób ­ w kartuskim (1 238 tys. szt.), wejherowskim (670 tys. szt.), slupskim (390 tys. szt.) i tczewskim (350 tys. szt.). Rozmieszczenie wikszych obiektów fermowych na obszarze województwa przedstawia rys.12. Potencjalne zagroenie ze strony chowu fermowego uzalenione jest od takich czynników, jak: stopie koncentracji ferm i stanowisk inwentarskich na okrelonym obszarze, technologia chowu, gatunek zwierzcia, dyspozycyjny areal gruntów moliwych do nawoenia, odporno rodowiska na degradacj itp. Obornik pochodzcy z ferm bydla jest cennym nawozem rolniczym. Z uwagi na swoje wlaciwoci, due rozproszenie ferm i niewielk obsad zwierzt, nie stanowi on zagroenia dla rodowiska przyrodniczego województwa pomorskiego. Znaczca liczba duych ferm drobiarskich, zwlaszcza w powiatach kartuskim i wejherowskim, moe stanowi potencjalne niebezpieczestwo dla rodowiska. Skoncentrowana hodowla drobiarska wymaga zagospodarowania pokanej masy odchodów (guana) odznaczajcych si wysok koncentracj skladników biogennych. Najwikszym potencjalnym ródlem zagroe dla rodowiska s przemyslowe fermy tuczu trzody chlewnej poloone w poludniowo-zachodniej czci województwa (w powiecie czluchowskim) ­ z uwagi na du ich liczb (9 ferm), wysok koncentracj stanowisk, bezciolow technologi tuczu oraz brak odpowiednio duego arealu gruntów do zagospodarowania gnojowicy.

Ochrona rodowiska 2005 (wg danych Powszechnego Spisu Rolnego 2002), GUS, Warszawa, 2005. Ustawa z dnia 26 lipca 2000 r. o nawozach i nawoeniu (Dz.U. Nr 89, poz. 991, z pón. zmian.). 23 Dane Powiatowych Inspektoratów Weterynaryjnych z terenu województwa pomorskiego dotycz stanu poglowia fermowego w okresie maj - wrzesie 2004 r.

22 21

70

Zgodnie z obowizujcymi przepisami wszystkie instalacje do chowu lub hodowli trzody chlewnej lub drobiu posiadajce wicej ni: ­ 2 tys. stanowisk dla wi o wadze ponad 30 kg, ­ 750 stanowisk dla macior, ­ 40 tys. stanowisk dla drobiu s zobowizane do posiadania zintegrowanego pozwolenia (Dyrektywa IPPC)24. Jest ono wymagane przede wszystkim ze wzgldu na ilo wytwarzanej i wylewanej na pola gnojowicy oraz emitowane do powietrza zanieczyszczenia i odory. Z uwagi na uciliwoci wynikajce z emisji do atmosfery odorów i lotnych zanieczyszcze od 1 maja 2005 r. w/w fermy zobowizane s do posiadania sztywnych pokryw z otworami wentylacyjnymi na zbiornikach z gnojowic. Ponadto, zgodnie z ustaw o nawozach i nawoeniu, fermy te maj obowizek opracowania planu nawoenia oraz zagospodarowania na uytkach rolnych (bdcych w posiadaniu gospodarstwa) co najmniej 70% rocznej produkcji gnojowicy lub gnojówki. Wstpna lista instalacji na terenie województwa pomorskiego zobowizanych do uzyskania pozwolenia zintegrowanego z 2003 r. (jedyna obecnie dostpna) zawiera 9 ferm tuczu trzody chlewnej w powiecie czluchowskim, 4 fermy tuczu trzody w powiatach: kocierskim (2), slupskim (1) i bytowskim (1) oraz ferm drobiu w powiecie kocierskim. Na licie tej znajduj si ponadto 3 nie istniejce ju fermy trzody. W polowie 2005 r. firma ,,Poldanor" S.A., bdca wlacicielem wikszoci ferm trzody w powiecie czluchowskim, oddala do uytku biogazowni wybudowan przy przemyslowej fermie tuczu w Pawlówku. Inwestycja ta przyczyni si do zmniejszenia obcienia rodowiska gnojowic (odzyskiwanie metanu), w tym obnienia jej uciliwoci odorowej. Zakwaszanie gleb przez rolnictwo Odczyn gleb naley do najwaniejszych ich cech, gdy determinuje jej wlaciwoci chemiczne, fizyczne i biologiczne. Nadmierna kwasowo gleb uprawnych wywoluje szereg niekorzystnych skutków zarówno z rolniczego, jak równie z ekologicznego punktu widzenia. Zakwaszenie gleb znaczco obnia plony rolin uprawnych lub wrcz eliminuje udzial wielu gatunków w zasiewach oraz negatywnie oddzialuje na aktywno mikroorganizmów glebowych. Nadmierna kwasowo uniemoliwia rolinom pobór wielu cennych skladników odywczych, niezbdnych w ywieniu ludzi i zwierzt (zwlaszcza magnezu, fosforu i molibdenu), ulatwia natomiast pobór pierwiastków i zwizków mogcych by przyczyn licznych schorze (np. metali cikich). Poprzez wapnowanie mona regulowa i przywraca glebie odczyn najbardziej zbliony do wymaga uprawianych rolin. Zabieg ten w zasadniczy sposób decyduje o wielkoci plonów i efektywnoci dzialania wszystkich pozostalych nawozów (Studziska-Jakim 2002). Gleby województwa pomorskiego s, pod wzgldem odczynu, bardzo zrónicowane. Wikszo z nich charakteryzuje wysokie zakwaszenie. Stosunkowo najmniejsze wystpuje na ulawach, gdzie dominuj mady rednie i cikie, oraz na Powilu, gdzie przewaaj gleby brunatne wytworzone z glin rednich i cikich25. Na pozostalym obszarze

24 25

Fermy bydla zobowizane byly do uzyskania pozwolenia do koca 2004 r., fermy drobiu za - do koca 2005 r. Gleby w tych rejonach, w odrónieniu od pozostalej czci województwa s bardziej zasobne w wglan wapnia, który korzystnie wplywa na ich odczyn.

71

województwa przewaaj grunty o wysokim i bardzo wysokim stopniu zakwaszenia ­ pseudobielicowe i brunatne kwane, wytworzone glównie z piasków gliniastych i glin spiaszczonych (Warunki przyrodnicze ... 1979, 1982, 1985, 1987). Zakwaszenie wynika tu z przyczyn naturalnych i jest zwizane z niekorzystnym skladem mineralogicznym skal macierzystych. Ma ono charakter staly, przez co prowadzi do postpujcej degradacji gleb. Odczyn gleb w % powierzchni uytków rolnych w województwie pomorskim stanowi odpowiednio (Potrzeby wapnowania ... 2005): ­ bardzo kwany ­ 18%, ­ kwany ­ 36%, ­ lekko kwany ­ 30%, ­ obojtny ­ 15%, ­ zasadowy ­ 1%. Najwicej gleb bardzo kwanych i kwanych wystpuje w rejonie Równiny Slupskiej, Wysoczyzn Damnickiej i Polanowskiej, Pojezierza Kaszubskiego i Pobrzea Kaszubskiego, Wybrzea Slowiskiego oraz w czci Równiny Charzykowskiej ­ w powiatach: wejherowskim, puckim, bytowskim, kartuskim, kocierskim i chojnickim (60-80%) oraz powiecie lborskim (85%). Obok czynników przyrodniczych ródlem zakwaszenia gleb mog by take czynniki antropogeniczne, w tym dzialalno rolnicza. Znaczcym czynnikiem jest zakwaszajce dzialanie nawozów azotowych i, w mniejszym stopniu, potasowych. Do wzrostu zakwaszenia gleb, szczególnie w warunkach intensywnego nawoenia mineralnego przyczynia si take zaniechanie lub znaczne ograniczenie nawoenia organicznego oraz wapnowania. Systematyczne wapnowanie naley do najwaniejszych zabiegów przeprowadzanych na glebach uprawnych kwanych i bardzo kwanych. Z analizy danych dotyczcych jednostkowego zuycia nawozów wapniowych na 1 ha uytków rolnych w województwie pomorskim w latach 1997-2004 wynika, e w badanym okresie zuycie to zmniejszylo si a o 53% (r. w kraju o 28%)26. W ostatnich latach uwidocznila si pozytywna tendencja do powolnego wzrostu zuycia wapna, które na przelomie lat 2002/2003 nawet nieznacznie przewyszylo rednie zuycie krajowe. Nie jest to jednak wzrost stabilny (wykres 7). Badaniem odczynu gleb oraz okrelaniem potrzeb wapnowania na terenie województwa pomorskiego zajmuj si Stacje Chemiczno-Rolnicze w Gdasku, Koszalinie i Bydgoszczy (Potrzeby wapnowania gleb..., 2005). Potrzeby wapnowania w województwie pomorskim w % uytków rolnych (Potrzeby wapnowania ... 2005): ­ konieczne ­ 27%, ­ potrzebne ­ 21%, ­ wskazane ­ 19%, ­ do ograniczenia ­ 15%, ­ zbdne ­ 18%.

26

Obecne zuycie nawozów wapniowych w województwie pomorskim stanowi rednio okolo 40% redniej wielkoci zuywanej pod koniec lat 70. na terenie bylych województw: bydgoskiego, elblskiego, gdaskiego i slupskiego (Ochrona rodowiska. i gospodarka wodna 1980).

72

Wykres 7. Zuycie nawozów wapniowych w przeliczeniu na czysty skladnik w województwie pomorskim na tle Polski. (w kg CaO na 1 ha uytków rolnych)

ródlo danych: Ochrona rodowiska 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, GUS, Warszawa.

Jak wskazuj powysze wartoci zrónicowanie potrzeb wapnowania uytków rolnych midzy gminami i powiatami jest bardzo due. Koniecznego, tj. niezwlocznego wapnowania wymaga od 1% uytków rolnych w gminie Subkowy do 72% w gminie Przodkowo oraz od 12% w powiecie tczewskim do 45% w powiecie puckim. Koniecznego i potrzebnego wapnowania wymagaj te gleby w powiatach: puckim (68% uytków rolnych), lborskim (65%) i kartuskim (63%), oraz w powiatach: slupskim, bytowskim, wejherowskim, kocierskim i gdaskim (po ok. 50-60%). Erozja gleb Zagroeniem powodowanym przez nieumiejtne gospodarowanie rolnicze moe by take nasilenie si procesów erozyjnych na uprawianych gruntach. Erozja polega na zmywaniu i wymywaniu drobnych czstek organicznych i mineralnych (erozja wodna) lub ich wywiewaniu (erozja wietrzna) z powierzchniowej warstwy gleby. Prowadzi to do jej degradacji objawiajcej si zuboeniem i splyceniem poziomu orno-próchnicznego, a w skrajnych przypadkach ­ calkowitym zniszczeniem profilu glebowego. Gleby erodowane posiadaj mniejsze wlaciwoci chlonne, co przyczynia si do wzrostu zagroenia powodziowego. Erozj glebow nasilaj nastpujce czynniki: niszczenie naturalnej szaty rolinnej, nieprawidlowa uprawa ziemi (m.in. silna mechanizacja rolnictwa, czste ugorowanie gruntu, nieprawidlowy kierunek orki), wadliwy dobór rolin uprawnych, niewlaciwy wypas bydla i inne. Zagroenie gleb erozj wodn zaley od nachylenia i dlugoci stoku, wlaciwoci fizycznych gleb, czstotliwoci i intensywnoci opadów, a z czynników poza przyrodniczych - sposobu uytkowania gruntu. Najbardziej podatne na erozj wodn w Pomorskiem s: piaski lune, piaski gliniaste lekkie i mocne pylaste oraz gliny lekkie pylaste i utwory murszowe. Gleby województwa pomorskiego s w wikszym stopniu naraone na erozj wodn ni rednio gleby w kraju. Na terenie województwa znajduje si 750,7 tys. ha gruntów rolnych i lenych zagroonych erozj wodn powierzchniow, co stanowi

73

41,0% powierzchni ogólnej (w Polsce ­ 28,5%), w tym: erozj slab - 17,8% gruntów, redni ­ 22,9%, siln ­ 0,3% (Ochrona ... 2005). Pod wzgldem udzialu gruntów zagroonych erozj redni i siln Pomorskie zajmuje trzeci pozycj w kraju za województwami malopolskim i witokrzyskim. Przewaajc cz zagroonych gruntów w województwie pokrywaj lasy, niemniej nadal w niektórych jego rejonach znaczne ich obszary uprawiane s rolniczo. Erozja wodna silna i bardzo silna wystpuje w strefie krawdziowej wysoczyzn, na obszarach o duym udziale rzeby wysokopagórkowatej i wzgórzowej, przy nachyleniu stoków okolo 15o (Warunki przyrodnicze ... 1979-87). Wystpuje na niewielkim obszarze województwa, glównie lokalnie w gminach: Chmielno, Sulczyno, Somonino, Kartuzy, Dziemiany, Lipusz, Bytów, Cewice, Miastko, Parchowo, Studzience, Tuchomie oraz wzdlu doliny Wisly i niektórych rzek glboko rozcinajcych wysoczyzny (Brda). Erozja silna niszczy nie tylko poziom orno-próchniczny, ale take glbsze poziomy gleby. Poprzez lobiny moe powodowa powstawanie wwozów. Obszary takie winny by przeznaczane pod trwale zalesienia. Zagroenie erozj wodn redni wystpuje szczególnie na Pojezierzach Kaszubskim i Bytowskim oraz w okolicach Dzierzgonia ­ na terenach pagórkowatych oraz na zboczach dolin rzecznych i rynien glacjalnych, gdzie nachylenie stoków waha si w granicach 10-15o (rys. 10). Poziom orno-próchniczny gleb jest tam intensywnie zmywany. Dla zabezpieczenia tych gleb uytkowanych rolniczo wymagana jest uprawa poprzecznostokowa lub bezorkowa, stosowanie plodozmianów przeciwerozyjnych i utrzymanie gleb jak najdluej pod okryw rolinn. Na wikszych obszarach pól o rzebie pagórkowatej wskazane jest trwale zadarnianie przez zakladanie pastwisk lub uprawa wieloletnich rolin pastewnych. Tereny, na których wystpuje erozja silna, wymagaj melioracji przeciwerozyjnych. Gleby rolnicze najsilniej erodowane powinny by trwale zadarniane lub zalesiane. Zagroenie gleb erozj wietrzn jest na terenach rolniczych regionu stosunkowo niewielkie. Jej nasilenie zaley od rodzaju i wilgotnoci gleby, prdkoci wiatrów, lesistoci i okrywy rolinnej oraz ekspozycji terenu. Na terenie województwa pomorskiego znajduje si 253,4 tys. ha gleb uytkowanych rolniczo potencjalnie zagroonych erozj wietrzn, co stanowi 13,9% powierzchni ogólnej (w Polsce ­ 27,6%), w tym: erozj slab zagroonych jest 10,3% gleb, redni ­ 3,4%, siln ­ 0,2% (Ochrona ... 2005). Erozja wietrzna rednia zachodzi podczas wczesnej wiosny i beznienych zim na wikszych obszarach pól uprawnych, powodujc wówczas przemieszczanie drobnych czstek gleby oraz odslanianie korzeni rolin uprawnych. Zagroenie wystpuje na niewielkim obszarze. Dotyczy ona glównie przesuszonych gleb organogenicznych (murszowo-torfowych) i piasków murszowatych, spotkanych w gminach nadmorskich Wybrzea Slowiskiego i Pobrzea Kaszubskiego, oraz drobnoziarnistych gleb piaszczystych w rejonie Pojezierzy Kaszubskiego i Starogardzkiego, a take na terenach sandrowych powiatu chojnickiego. W okresie wczesnej i suchej wiosny na terenach tych, zwlaszcza o malej lesistoci, mog wystpi tzw. burze piaskowe. Szkodliwo tego zjawiska polega zarówno na wywiewaniu gleby i mechanicznym uszkadzaniu rolin uprawnych, jak te na zasypywaniu okolicznych upraw. Okresowe nasilenie erozji wietrznej moliwe jest take

74

na glebach lekkich i murszowych we wsch. pasie Doliny Wisly, a w bezniene, suche zimy ­ równie na ulawach (Warunki produkcji ... 1979-87). Zagroenie erozj wietrzn siln ma miejsce w strefie przybrzenej, na piaskach lunych pochodzenia morskiego. Na skutek niszczenia rolinnoci wydmowej (budownictwo, turystyka) dochodzi tam do zasypywania piaskiem przyleglych pól uprawnych. Przeciwdzialanie erozji wietrznej to przede wszystkim skrócenie okresu ugorowania i prawidlowa uprawa zapobiegajca rozpylaniu gleb torfowych i murszowych. Lokalnie wskazane mog by zadrzewienia. Monokultury zboowe Uprawa wybranych gatunków rolin na tym samym stanowisku przez dluszy czas (monokultura) prowadzi do tzw. zmczenia gleby. Jest nim kade okresowe zalamanie si równowagi biologicznej w glebie, wywolane czynnikami biologicznymi, chemicznymi lub fizycznymi w okrelonych warunkach klimatycznych siedliska (Uggla 1979). Polega na jednostronnym wyczerpaniu gleby ze skladników pokarmowych. Towarzyszy mu wzrost liczby chwastów oraz chorób charakterystycznych dla roliny uprawianej w monokulturze. W strukturze zasiewów województwa, podobnie jak w calym kraju, od dluszego czasu obserwuje si wzrastajcy udzial zbó. W 2002 r. wynosil on rednio w województwie 76,6% (w Polsce ­ 77,0%)27. Ten wysoki wskanik byl do mocno zrónicowany w ukladzie terytorialnym ­ od 68% w powiecie malborskim do 85% w powiecie starogardzkim. Najwyszy odsetek zbó w zasiewach notowano w powiatach: bytowskim, czluchowskim, lborskim, kocierskim i starogardzkim (rednio 80-85%). W licznych gminach zboa zajmowaly nawet ponad 85% obsianego arealu (Bytów, Borzytuchom, Lipnica, Studzienice, Tuchomie, Cewice, Wicko, Dbnica Kaszubska, Skarszewy, Bobowo, Lubichowo, Skórcz, Zblewo), osigajc najwyszy wskanik w gminach Koczala i Rzeczenica ­ powyej 90%. Monokulturowa uprawa zbó odbywa si kosztem innych rolin, których obecno warunkuje prawidlowe zmianowanie. Jej konsekwencj s straty, zarówno w gospodarce rolnej, jak równie w rodowisku. Ten patologiczny stan mona poprawi poprzez dzialania aktywizujce ycie biologiczne gleby, w tym: racjonalny plodozmian polczony z nawoeniem obornikiem, stosowanie nawozów zielonych i szczepionek bakteryjnych, czstsze ugorowanie oraz ograniczenie rodków ochrony rolin. Zmiany w strukturze upraw ze wzgldu na ochron gleby s szczególnie wane w wymienionych wyej obszarach, objtych niemal monokultur produkcji zboowej. Zagroenie gleb utrat glebowej substancji organicznej Próchnica, stanowica substancj organiczn, jest jedn z najbardziej cennych i aktywnych czci gleby. Wywiera pozytywny wplyw na jej wlaciwoci fizyczne, chemiczne i biologiczne, decydujc o jej zdolnociach produkcyjnych. Glebowa substancja organiczna ulega ciglym przemianom. Stale zachodz procesy jej rozkladu i syntezy, uzalenione od wlaciwoci gleby, doboru rolin w zmianowaniu i nawoenia organicznego (Makowiak 1997). Dla utrzymania yznoci i urodzajnoci gleb uprawnych

27

Wyniki Powszechnego Spisu Rolnego 2002

75

wane jest zatem zapewnienie przez producentów rolnych zrównowaonego bilansu substancji organicznej. Gleby województwa pomorskiego wykazuj bardzo zrónicowan zawarto próchnicy. Najwicej posiadaj jej mady i czarne ziemie, nastpnie gleby brunatne wlaciwe i wylugowane, najmniej ­ wytworzone z piasków i wirów. Bilans substancji organicznej w glebach województwa, sporzdzony w oparciu o wyniki Powszechnego Spisu Rolnego z 2002 r. (Ocena zasobów ... 2004), wykazal ogólnie saldo ujemne wiadczce o tym, e doplyw substancji organicznej do gleb byl mniejszy ni jej pobór przez uprawiane roliny. Od wielu lat w strukturze zasiewów województwa przewaaj roliny wyczerpujce gleby z próchnicy: zboa, rzepak, buraki cukrowe i pastewne, a w niektórych rejonach ziemniaki oraz warzywa. Coraz mniejszy natomiast jest udzial rolin, które maj pozytywny wplyw na odnow substancji organicznej ­ motylkowych i ich mieszanek z trawami, traw w uprawie polowej oraz rolin strczkowych. Dodatkowym czynnikiem, majcym wplyw na ujemne saldo bilansu bylo zmniejszenie nawoenia obornikiem wywolane drastycznym spadkiem poglowia. Ubytek próchnicy uwidocznil si szczególnie w powiatach: malborskim, slupskim, sztumskim, kwidzyskim, nowodworskim, gdaskim, tczewskim i bytowskim. Tereny te s najbardziej zagroone degradacj gleby. Jest to nastpstwo deficytu masy organicznej. Zagroenie jakoci i trwaloci systemu agroekologicznego ulaw Na obszarze województwa pomorskiego obserwuje si ubywanie trwalych uytków zielonych szybsze ni rednio w kraju, (rozdz. 4.4.1., tab. 10). Szczególnie niepokojce zjawisko obserwowane jest na ulawach, gdzie wystpuje dua rozbieno midzy realizowanym profilem produkcji rolnej a naturalnymi moliwociami i predyspozycjami terenu okrelonymi w rolniczej regionalizacji ulaw. Zaorywanie trwalych uytków zielonych i ich zamiana na pola uprawne miala miejsce na szczególnie du skal w latach 30. XX wieku i po roku 1945, kiedy to ulawom wyznaczono rol ,,fabryki zboa" (Czy 2001). Zaorywanie lk odbywalo si bez wzgldu na obiektywne uwarunkowania glebowe. Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat obserwuje si nadal poglbianie wadliwej struktury uytków rolnych (nadmiar gruntów ornych w stosunku do powierzchni lk i pastwisk). Wysoka jako gleb wci sklania wielu producentów rolnych do zaorywania lk w celu przeznaczenia ich pod uprawy rolin wysokotowarowych.

76

2.12. Glówne problemy ekologiczne w województwie

Od pocztku lat 90. na obszarze województwa, podobnie jak w calym kraju, obserwuje si stale zmniejszanie iloci zanieczyszcze emitowanych do rodowiska i popraw wikszoci wskaników monitoringowych jego stanu. Zmniejsza si zanieczyszczenie chemiczne i biologiczne wód powierzchniowych i gleb, polepsza stan przybrzenych wód morskich, obnia ogólna wielko zanieczyszcze powietrza. Przeprowadzona dla potrzeb opracowania diagnoza rodowiska, jak równie wyniki monitoringu WIO pozwalaj dostrzec popraw stanu wikszoci komponentów, cho jest ona relatywnie niedua, a proces zmian powolny. Dodatkowo proces ten nie obejmuje wszystkich zagadnie i sposobów oddzialywania na rodowisko. Wraz z popraw jego stanu pojawiaj si i rosn kolejne zagroenia. Zwiksza si eutrofizacja siedlisk i zbiorników wodnych, ronie depozycja odpadów, halas i emisja zanieczyszcze komunikacyjnych, zmniejsza ilo terenów zielonych w granicach miast, degradacji ulega fizjonomia i estetyka krajobrazu. Niektóre elementy rodowiska uzyskuj lepsz ocen stanu, nie w wyniku jego realnego polepszania, lecz zmian wartoci stosowanych do oceny wskaników rodowiskowych. Procesom poprawy ogólnego stanu rodowiska towarzysz, wraz z rozwojem motoryzacji, handlu, czy urbanizacj obszarów w ssiedztwie miast, pogarszajce si generalnie naturalne warunki i komfort ycia mieszkaców. Procesy te widoczne s take w województwie pomorskim, a ich analiza pozwala wskaza na utrzymywanie si licznych problemów ochrony rodowiska. Szczególowe ich omówienie jest w tym opracowaniu niemoliwe, ale naley najwaniejsze z nich wymieni dla zwrócenia uwagi na wci istniejce zagroenia. Zaliczono do nich przede wszystkim nastpujce zjawiska i procesy: ­ koncentracja rónorodnych zagroe rodowiska (w tym moliwoci wystpienia powanych awarii) w obszarach najintensywniej zagospodarowanych i zaludnionych ­ m.in. w obszarze metropolitalnym oraz w korytarzu transportowym po obu stronach doliny Wisly. Mog one znaczco negatywnie oddzialywa na rodowisko ldowe i na wody Zatoki Gdaskiej oraz na przyrodnicze obszary chronione (w tym liczne obszary Natura 2000); ­ symptomy przeeksploatowania gospodarczego wyjtkowo cennej i wraliwej przyrodniczo strefy przymorskiej, objtej ochron lub przewidzianej do ochrony w ramach sieci Natura 2000, wraz z jej niszczeniem i zajmowaniem pod infrastruktur nowych terenów; ­ powany wzrost zagroenia powodzi (uwarunkowanego dzialaniem sil przyrody i nieodpowiednim zagospodarowaniem terenu) oraz, w mniejszym stopniu, osuwiskami, glównie na ulawach, w regionie Doliny Dolnej Wisly i strefie przymorskiej; ­ zly stan techniczny systemów oslony przeciwpowodziowej i odwodnienia ulaw, nie gwarantujcy zabezpieczenia przeciwpowodziowego mieszkacom oraz obniajcy efektywno produkcji rolniczej; ­ generalnie przecitna jako wód plyncych (wg oceny 5-stopniowej: brak I i II klasy jakoci, dominacja klasy III ­ 76%), przy tym niezadowalajca jako wód w przekrojach ujciowych Nogatu, Szkarpawy, Chylonki oraz wschodniej czci rzek Przymorza ­ III lub IV klasa w zakresie poziomu substancji organicznych lub biogennych, zwlaszcza fosforanów i azotynów. Pomimo stopniowej poprawy odcinki ujciowe rzek

77

­

­

­ ­

­

­ ­ ­

­

­

­ ­ ­ ­ ­ ­

Przymorza oraz cieków uchodzcych do Zatoki Puckiej charakteryzuje IV, sporadycznie V ­ najnisza klasa jakoci; prawie calkowity brak wód plyncych spelniajcych wymagania, jakim powinny odpowiada wody ródldowe, bdce rodowiskiem ycia ryb lososiowatych i karpiowatych w warunkach naturalnych; utrzymujce si miejscowo nadmierne zanieczyszczenie wód Zatok Gdaskiej i Puckiej w ssiedztwie uj niektórych potoków i przystani, obniajce lokalnie jako sanitarn wód w kpieliskach, oraz pojawianie si tzw. zakwitów sinic; uboenie rónorodnoci biologicznej przybrzenych wód Baltyku i zmniejszanie powierzchni biologicznie czynnej w pasie nadmorskim ldu; niekorzystna dla rodowiska dua dysproporcja liczby mieszkaców czerpicych wod z wodocigów w stosunku do korzystajcych z oczyszczalni cieków. Niedostateczny rozwój systemów kanalizacji sanitarnej i oczyszczania cieków, zwlaszcza w powiecie starogardzkim i niektórych silnie urbanizujcych si gminach obszaru metropolitalnego; lokalnie niezadowalajca jako wód podziemnych, glównie na ulawach, w dolinie Wisly i strefie nadmorskiej, uwarunkowana czynnikami naturalnymi, ujawniajca si zwlaszcza przy nadmiernym (lokalnie) poborze wód; mala zdolno retencyjna gleb (szczególnie w zlewni Brdy, Wdy i Wierzycy) powodujca niebezpieczny spadek lustra wód gruntowych i powierzchniowych; bardzo niski poziom odzysku odpadów komunalnych (odpady wyselekcjonowane stanowi zaledwie okolo 4% ogólu); nierozwizany problem gospodarki osadami z oczyszczalni cieków komunalnych (bdzie on lawinowo narastal w miar wzrostu liczby oczyszczalni, ich przepustowoci oraz efektywnoci oczyszczania cieków); staly wzrost natenia halasu komunikacyjnego (przede wszystkim w centrach miast i ssiedztwie glównych dróg), przy slabych dzialaniach na rzecz jego ograniczenia (obejmujcych niemal wylcznie sfer techniczn, a nie organizacyjn ­ np. ustanawianie obszarów cichych w aglomeracji); wysoki poziom zanieczyszczenia powietrza pylem zawieszonym (PM10) i dwutlenkiem azotu (NO2), notowany w centrach miast oraz wzdlu glównych tras komunikacyjnych, zwizany z procesami energetycznego spalania paliw stalych w lokalnych kotlowniach i paleniskach domowych oraz ruchem samochodowym; niski (w stosunku do potencjalnych moliwoci) udzial produkcji energii pochodzcej ze ródel odnawialnych i brak dziala na rzecz ich dywersyfikacji; zagroenia rónorodnoci biologicznej zwizane z postpujc urbanizacj, procesami eutrofizacji wód, odwodniania, zakwaszania i zanieczyszczania gleb; znaczny udzial monokultur produkcyjnych w zbiorowiskach lenych, charakteryzujcych si slabsz kondycj i odpornoci na rónego rodzaju zagroenia; nieprawidlowe zmianowanie rolin uprawnych, groce zanikiem agrobiorónorodnoci oraz zalamaniem równowagi biologicznej w glebach uytkowanych rolniczo; utrzymujce si nadmierne zakwaszenie duej czci gleb uytków rolnych, prowadzce do ich degradacji oraz obnienia jakoci plonów rolin uprawnych; dua koncentracja w powiecie czluchowskim przemyslowych ferm trzody chlewnej, klasyfikowanych jako mogce powodowa znaczne zanieczyszczenie rodowiska;

78

­ poglbiajcy si bezlad przestrzenny, zwlaszcza w obszarze aglomeracji trójmiejskiej, w otoczeniu miast, glównych dróg i w atrakcyjnych strefach rekreacyjnych; ­ zanikanie tradycyjnego krajobrazu kulturowego oraz postpujcy proces degradacji zasobów dziedzictwa kulturowego; ­ szybsze, ni przecitnie w kraju, tempo przyrostu terenów zabudowanych oraz wylczania gruntów z produkcji rolnej i lenej, odbywajce si kosztem terenów biologicznie czynnych; ­ slaba spójno przyrodniczych obszarów chronionych oraz niewystarczajca ochrona czci cennych walorów przyrodniczych i maly przyrost liczby obiektów chronionych w stosunku do liczby obszarów o cennych i unikatowych walorach; ­ niski stopie wiedzy ekologicznej spoleczestwa i brak akceptacji dla czci dziala ekologicznych, glównie ochronnych.

Park Krajobrazowy Mierzeja Wilana

79

3. OCENA ODPORNOCI RODOWISKA NA DEGRADACJ

I JEGO ZDOLNOCI DO REGENERACJI

Nisk odpornoci na degradacj charakteryzuj si wystpujce lokalnie na obszarze województwa wysokie krawdzie wysoczyzn, niektóre docinki zboczy dolinnych, stoków wzgórz morenowych oraz wydmowych i klifowych odcinków wybrzea, zwlaszcza kiedy pozbawione s trwalej pokrywy rolinnej, a nachylenia przekraczaj 20o. W ich obrbie lokalnie wystpuj nawet aktywne osuwiska. Slaba odporno na degradacj charakteryzuje zasoby wód podziemnych. Najwysz podatno na zanieczyszczenie wykazuj slabo izolowane od powierzchni plytkie poziomy wodonone. Glówny czwartorzdowy poziom uytkowy wystpuje plytko m.in. w obrbie Pradoliny Redy ­ Leby, czciowo równie na obszarze sandrów. Sporód glównych zbiorników wód podziemnych najmniejsz odporno na degradacj wykazuj przede wszystkim zbiorniki typu dolinnego, posiadajce slab naturaln izolacj od zanieczyszcze przenikajcych z powierzchni terenu. Do grupy tej naley zaliczy: GZWP Nr 112 ulawy Gdaskie, GZWP Nr 110 Pradolina Kaszubska i Rzeka Reda, GZWP Nr 107 Pradolina Rzeki Leby, GZWP Nr 203 Dolina Letniki, GZWP Nr 109 Dolina Kopalna arnowiec, a take zbiornik midzymorenowy Nr 115 Lupawa, naraony na dzialanie antropopresji ze strony rolnictwa. Najsilniej obcione antropogenicznie s wród nich GZWP Nr 112, 110 i 107, poloone w obrbie trójmiejskiego obszaru metropolitalnego i w obszarze rozwoju wzdlu drogi nr 6. Wody powierzchniowe na terenie województwa pomorskiego charakteryzuj si zrónicowan odpornoci na degradacj. Podatno na degradacj i zdolno do samooczyszczania wód w rzekach uzaleniona jest w duej mierze od wielkoci przeplywu wód. Na odcinkach z duym spadkiem, dziki wartkiemu nurtowi, woda jest dobrze natleniana (nie wystpuje deficyt tlenowy) i posiada due zdolnoci do samooczyszczania. Wraz ze spowolnieniem biegu ilo tlenu maleje oraz nastpuje osadzanie coraz to drobniejszego materialu niesionego przez rzek, w tym równie materii organicznej. Spada wówczas zdolno do samooczyszczania - rzeki staj si mniej odporne na wszelkiego typu zanieczyszczenia. Jeszcze nisz odpornoci na degradacj charakteryzuj si wody stojce, w tym jeziora. Od dawna obserwuje si proces obniania lustra wody w jeziorach objawiajcy si wyplycaniem i zarastaniem, prowadzcy do stopniowego ich zaniku. Zjawiska te dotycz zwlaszcza jezior plytkich oraz zbiorników poloonych w zlewni Wdy, charakteryzujcej si slab naturaln retencyjnoci. Poglbia je wystpowanie suszy, obserwowane przede wszystkim w pasie rodkowym (dawne woj. gdaskie). W wielu zbiornikach poziom wody obniyl si o 0,3 ­ 1,0 m w stosunku do naturalnych linii brzegowych (Program malej retencji ... 2004). Odporno na degradacj wód stojcych uzaleniona jest glównie od trzech grup czynników tj.: · zagospodarowania zlewni bezporedniej i poredniej zbiornika; · czynników morfometrycznych (m.in. wielko i glboko zbiornika); · czynników hydrologicznych (zasoby i stosunki wodne panujce w zlewni zbiornika).

80

Podatno na degradacj jezior województwa pomorskiego jest dua. Na 184 jeziora, dla których ustalono kategori podatnoci na zanieczyszczenia antropogeniczne (Raport ... 1999-2005): · 9 jezior zaliczono do I kategorii podatnoci (najmniejszej); · 82 jeziora zaliczono do II kategorii podatnoci (umiarkowanej); · 49 jezior zaliczono do III kategorii podatnoci (znacznej); · 44 jeziora zaliczono do jezior bardzo podatnych na zanieczyszczenia (poza kategori). Bardziej podatne na degradacj s jeziora bezodplywowe, poniewa docierajce zanieczyszczenia s w nich kumulowane. Natomiast wymuszony przeplywem ruch wody w jeziorach przeplywowych powoduje, e zbiornik posiada wiksz zdolno do samooczyszczania. Odrbn grup wród jezior Pomorza stanowi jeziora lobeliowe. Nazwa tej grupy pochodzi od wystpujcej w zbiornikach lobelii jeziornej, wraz z któr czsto wystpuj porybliny i brzeyca jednokwiatowa ­ gatunki rolin reliktowych, objtych calkowit ochron. Sporód 163 tego typu zbiorników zidentyfikowanych na terenie Polski a 118 ley w granicach województwa pomorskiego (Szmeja 1996). Jeziora poloone s w wysoczyznowych rejonach walu moreny czolowej Pomorza Zachodniego, na sandrach Borów Tucholskich, na Równinie Charzykowskiej i Pojezierzu Kaszubskim. Ze wzgldu na bardzo wsk skal tolerancji ekologicznej w/w rolin i ich wylczne wystpowanie w jeziorach oligotroficznych (skpoywnych) s one zagroone wyginiciem. Przyczyniaj si do tego zakwaszajce splywy z najbliszego otoczenia jezior, gdy nastpily tam zrby czciowe lub zupelne otaczajcych drzewostanów (w szczególnoci borów) oraz eutrofizujce splywy z pól, na których stosowano nadmiar nawozów mineralnych i nawoenie gnojowic. Do wzrostu yznoci przyczynia si take wprowadzanie wód z melioracji lasów bagiennych i torfowisk oraz rekreacja. Gospodarka rybacka i stosowanie zabiegów w postaci uyniania jeziora moe prowadzi do calkowitej zmiany charakteru ekosystemu zbiornika i wyginicia populacji rolin reliktowych (Kraska, Piotrowicz 1994; Kraska, Piotrowicz, Klimaszyk 1996). Czsto take w bezporednim ssiedztwie tych jezior wystpuj gatunki unikatowe i chronione (np. rosiczka). Ich istnienie zwizane jest z siedliskami strefy brzegowej jezior i wraz ze zmian troficznoci jeziora równie czsto ulega zanikowi. Kade zwikszenie doplywu biogenów (np. z nawoenia pól lub zanieczyszcze pochodzcych z rekreacji) przy malych zdolnociach buforujcych wody, wynikajcych z malej zawartoci wapnia, moe spowodowa szybk degradacj. Za najmniej podatne na degradacj mona uzna jeziora lobeliowe poloone wród borów i lasów acidofilnych, utrzymujce wraz z ekosystemami ldowymi niski status troficzny wód. Natomiast najbardziej podatne na zanieczyszczenia s jeziora lobeliowe bezodplywowe. Zaprzestanie uytkowania rekreacyjnego i rolniczego brzegów jezior i rzek sprzyja bdzie samoistnemu odtworzeniu trwalej pokrywy rolinnej w strefie brzegowej. Przyczyni si to do ograniczenia doplywu zanieczyszcze obszarowych, a tym samym zmniejszenia tempa procesu eutrofizacji zbiorników wodnych (Jeziora lobeliowe ... 1998).

81

4. UYTKOWANIE I STAN OCHRONY ZASOBÓW RODOWISKA

4.1. Wykorzystanie zasobów kopalin

Wydobycie surowców w województwie prowadzone jest w 114 sporód 406 udokumentowanych zló kopalin (Bilans zasobów ... 2004). Najwiksze znaczenie ma eksploatacja kruszyw naturalnych. Ich wydobycie stanowilo 6% ogólnego wydobycia w kraju. Najwiksze zaklady górnicze prowadzce wydobycie kruszywa dzialaj w powiecie kocierskim, kartuskim, bytowskim, puckim, wejherowskim i gdaskim ziemskim. Na przestrzeni ostatnich lat liczba zló surowców ilastych do produkcji ceramiki budowlanej nie zmienila si (41 szt.), lecz znaczco ograniczono w nich eksploatacj. Wydobycia surowca zaniechano w 5 sporód 11 czynnych na koniec 1999 r. zakladów górniczych. Zawayl na tym z pewnoci spadek zapotrzebowania w budownictwie, wywolany ograniczeniem inwestycji oraz zmianami technologicznymi. Po kilkuletnim zmniejszaniu ustabilizowalo si wydobycie kredy jeziornej wykorzystywanej jako nawóz rolniczy. Udokumentowano kolejne czci zló (przede wszystkim w powiecie wejherowskim). Liczba ich wrosla z 34 do 41; eksploatacj prowadzi si nadal w 17 z nich. Wielko wydobycia jest znaczca, bowiem w 2003 r. wynosila 33% ogólnego pozyskania krajowego. Natomiast udzial wydobycia torfu w bilansie krajowym stanowil 11%, przy czym pozyskiwano go czciowo ze zló udokumentowanych wspólnie ze zloami kredy jeziornej i w ramach zakladów górniczych koncentrujcych si przede wszystkim na eksploatacji kredy. Wydobycie surowców energetycznych (ropy i gazu) na obszarze ldowym województwa posiada lokalne znaczenie (z gazu ziemnego korzystaj gminy Krokowa i Wladyslawowo). Do istotn rol w bilansie krajowym ma natomiast eksploatacja ropy naftowej z zasobów strefy ekonomicznej Baltyku. Wydobywa j Przedsibiorstwo Poszukiwa i Ekspolatacji Zló Ropy i Gazu ,,Petrobaltic" S.A. spod dna morskiego okolo 80 km od Rozewia. Planowane jest równie zwikszenie wydobycia gazu ziemnego z tego zloa (Wnioski 2004). Polihalit i sól kamienna nie s eksploatowane ze wzgldów ekonomicznych i technicznych. Pomimo wanej koncesji na eksploatacj zló leczniczych dla ,,PP Uzdrowisko Ustka" nie podjto wydobycia tamtejszej borowiny ani solanki (niezbdna jest budowa nowego otworu eksploatacyjnego ze wzgldu na korozj dotychczasowego), natomiast Uzdrowisko Sopot rozpoczlo eksploatacj solanki. Obszary zasobowe udokumentowanych zló kopalin wydobywanych metod odkrywkow naley chroni przed zmian sposobu dotychczasowego uytkowania, aby w przyszloci moliwe bylo podjcie takiego wydobycia. Eksploatacja powinna by prowadzona zgodnie z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego dla terenu górniczego zloa, okrelonego w koncesji na wydobycie surowca. Teren górniczy moe obejmowa tylko cz obszaru zasobowego zloa. Obecnie obserwuje si tendencj do tworzenia niewielkich terenów górniczych, lecz za to ronie ich liczba.

82

4.2. Wykorzystanie i ochrona zasobów wód podziemnych

Województwo pomorskie charakteryzuje si stosunkowo bogatymi zasobami wód podziemnych. Wystpuje tu a 19 Glównych Zbiorników Wód Podziemnych i liczne rónowiekowe kompleksy warstw wodononych, z których uytkowa wikszo jest jednak zwizana z osadami czwartorzdowymi. Calkowity pobór wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludnoci w 2004 r. wynosil 284,8 hm3, z czego na cele produkcyjne pobrano 49%, na potrzeby eksploatacji sieci wodocigowej ­ 41,7% (w 1998 r. ­ 46,5%), a do nawodnie i uzupelniania stawów rybnych ­ 9,3%28 (wykres 8). W przemyle wykorzystywano glównie wody powierzchniowe (w tym morskie) w iloci 119,9 hm3, a na potrzeby sieci wodocigowej ­ w przewadze podziemne. Pobór wód podziemnych na cele produkcyjne wynosil 17,4 hm3, na cele eksploatacji sieci wodocigowej ­ 109,3 hm3 i stanowil lcznie 44,5% calkowitego poboru wód.

Wykres 8. Pobór wód podziemnych i powierzchniowych na potrzeby gospodarki narodowej i ludnoci w województwie pomorskim w latach 1998-2004 [w hm3]

ródlo: Ochrona rodowiska 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, GUS, Warszawa.

Po spadku pod koniec lat 90. zuycie wody na potrzeby gospodarki narodowej systematycznie wzrasta ­ w 2004 r. zuyto ogólem 256,9 hm3 wody (w 1998 r. - 236,4 hm3)29. Tendencja wzrostowa charakteryzuje przemysl, natomiast odnotowano spadek zuycia na potrzeby komunalne i niewielkie wahania potrzeb zuycia wody do nawodnie w rolnictwie i lenictwie (wykres 9). W przemyle zuyto 53,4% (najwicej w Gdasku i Kwidzynie), na potrzeby komunalne ­ 36,4%, a w rolnictwie (w tym do napelniania stawów rybnych) ­ 10% ogólu wody. Zuycie wody z wodocigów w gospodarstwach domowych w 2004 r. bylo nisze o 13% w stosunku do 1998 r.

28 29

Ochrona rodowiska 1999, GUS Warszawa 2000 oraz Ochrona rodowiska 2005, GUS Warszawa 2005 j.w.

83

Wykres 9. Zuycie wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludnoci w województwie pomorskim w latach 1998-2004 [w hm3/rok]

ródlo danych: Ochrona rodowiska 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, GUS, Warszawa.

Czyste wody podziemne, nadajce si do zaopatrzenia ludnoci, s surowcem nadzwyczaj cennym. Std te niezwykle wana jest ochrona glównych zbiorników wód podziemnych. Realizuje si j prawnie poprzez ustanawianie obszarów ochronnych zbiorników wód ródldowych (GZWP) na mocy art. 51 Prawa wodnego (Dz.U. z 2001 r , Nr 115, poz. 1229, z pón. zmian.). Ustanawia je w drodze rozporzdzenia wlaciwy dyrektor regionalnego zarzdu gospodarki wodnej na podstawie planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza, wskazujc nakazy, zakazy i ograniczenia oraz obszary, na których obowizuj. Do polowy 2005 r. dla 13 z 17 glównych zbiorników wód podziemnych, zweryfikowanych w granicach województwa pomorskiego, okrelono w dokumentacjach hydrogeologicznych projekty przebiegu granic ich obszarów ochronnych wraz ze wskazaniami do ich zagospodarowania (rys. 2). aden z tych obszarów nie zostal ustanowiony, bowiem potrzeba ochrony GZWP ma by wskazana w planach gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy, które zgodnie z Prawem wodnym zostan opracowane w latach 2006-2009. Tak wic obszary ochronne zbiorników wód ródldowych bdzie mona ustanawia dopiero po tym czasie.

4.3. Wykorzystanie i ochrona wód powierzchniowych

Pobór wód powierzchniowych30 na cele produkcyjne (poza rolnictwem i lenictwem) wynosil 119,9 hm3, a na cele eksploatacji sieci wodocigowej ­ 9,6 hm3 i stanowil w 2004 r. 45,4% calkowitego poboru ogólu wód w województwie pomorskim. Z uj powierzchniowych pochodzila równie woda pobierana do nawodnie w rolnictwie i lenictwie oraz w celu napelniania i uzupelniania stawów rybnych. Pobór wód na te cele wynosil 26,3 hm3. W stosunku do roku 1998 znacznie wzrosla wielko poboru na cele produkcyjne oraz, w niewielkim stopniu, na cele eksploatacji sieci wodocigowej. Na przelomie XX/XXI wieku prawie podwojeniu ulegl pobór na cele rolnictwa i utrzymuje si na tym poziomie z niewielkimi wahaniami (wykres 8). Wykorzystanie

30

Ochrona rodowiska, GUS Warszawa 2005.

84

zasobów wód powierzchniowych do celów konsumpcyjnych jest relatywnie niewielkie (okolo 8% ogólu pobieranych wód), co wynika przede wszystkim z dostatecznej iloci dobrej jakoci wód podziemnych. Wody powierzchniowe przeznaczone na zaopatrzenie ludnoci pobierane s tylko z ujcia ,,Straszyn", z rzeki Raduni. Naley ono do glównych ródel zaopatrzenia ludnoci Gdaska w wod pitn. Pobór wód ze zbiornika ,,Straszyn" w 2004 r. wynosil 8,4 hm3. Jako wód Raduni odpowiada kategorii uzdatniania A3, t.j. wymaga rozszerzonego, intensywnego uzdatniania fizycznego i chemicznego oraz dezynfekcji. Biorc pod uwag znaczenie i wielko ujcia Regionalny Zarzd Gospodarki Wodnej w Gdasku umiecil wody Raduni ujmowane w Straszynie w wykazie wód powierzchniowych, które s lub mog by wykorzystywane do zaopatrzenia ludnoci w wod przeznaczon do spoycia31. W zwizku z wyganiciem w 2003 r. dotychczasowej decyzji o strefie ochronnej, wlaciciel ujcia ,,Straszyn" ­ Gdaska Infrastruktura Wodno-Kanalizacyjna Sp. z o.o., wystpil do Regionalnego Zarzdu Gospodarki Wodnej w Gdasku z wnioskiem o ustanowienie strefy ochronnej ujcia wody powierzchniowej. Strefa ustanowiona zostala w lutym 2006 r. Rozporzdzeniem nr 1/2006 Dyrektora Regionalnego Zarzdu Gospodarki Wodnej w Gdasku z dn. 21.02.2006 r.32. Strefa ochrony poredniej obejmuje zbiornik Straszyn wraz z 500-metrow stref wokól niego oraz po obu stronach rzeki Raduni od wlotu do zbiornika do ujcia kanalu elektrowni wodnej Bielkowo, a take pas terenu o szerokoci okolo 100 m po obu stronach biegu Raduni do ujcia Malej Supiny, wzdlu 2-kilometrowych odcinków ujciowych Malej Supiny i Strzelenki oraz wzdlu 5-kilometrowego ujciowego odcinka Reknicy. S to tereny poloone w trzech gminach: Kolbudy, Pruszcz Gdaski i ukowo. Poprzednia strefa obejmowala rozlegle tereny w 15 gminach i miastach. Wody powierzchniowe rzeki Brdy wykorzystywane s do zaopatrzenia mieszkaców Bydgoszczy. Ujmowane s ze zbiornika Koronowskiego w ujciu ,,Czykówko", znacznie oddalonym od granic woj. pomorskiego. Dla ochrony jakoci wód ujcia w 1998 r. ustanowiono stref jego ochrony poredniej zewntrznej, obejmujc niewielkim pólnocnym fragmentem gmin Czersk w województwie pomorskim. Obowizuj w niej zakazy i nakazy okrelone w decyzji Wojewody Bydgoskiego nr O-X-6210/ 104/98 z dn. 14.12.1998 r. Ochrona wód przed zanieczyszczeniem realizowana jest m.in. poprzez kontynuacj modernizacji, rozbudow i budow nowych oczyszczalni cieków, ze szczególnym uwzgldnieniem oczyszczalni komunalnych. W 2004 r. w województwie pomorskim dzialaly 224 oczyszczalnie cieków komunalnych (w tym 95,5% stanowily oczyszczalnie typu biologicznego i z podwyszonym usuwaniem biogenów), 33 oczyszczalnie przyzakladowe i 39 podczyszczalni cieków (w wikszoci równie obiekty biologiczne). W stosunku do 1998 r. liczba oczyszczalni komunalnych zwikszyla si o 83 obiekty (w tym 57 oczyszczalni biologicznych i 24 oczyszczalnie z podwyszonym usuwaniem biogenów). W latach 1998-2004 zlikwidowano 37 oczyszczalni przemyslowych, w tym 28 oczyszczalni mechanicznych, oczyszczajcych cieki w stopniu niedostatecznym. W 2004 r. oczyszczalnie komunalne obslugiwaly 77,6% ogólnej liczby mieszkaców województwa

31 32

Zgodnie z art. 92, ust. 3 Prawa wodnego. Dziennik Urzdowy Województwa Pomorskiego Nr 30 z dnia 17. 03. 2006 r., poz. 600.

85

(o 6,6% wicej ni w 1998 r.), przy czym 58,1% ludnoci korzystalo z obiektów z podwyszonym usuwaniem biogenów, a 18,8% z oczyszczalni biologicznych33. Wszystkie 42 miasta wyposaone s w sie wodocigow i kanalizacyjn, przy czym tylko jedno nie odprowadza cieków do oczyszczalni komunalnej (Czarna Woda). Mieszkacy 24 miast korzystali z oczyszczalni z podwyszonym usuwaniem biogenów, pozwalajcych na zwikszon redukcj azotu i fosforu. Na rysunku 13 przedstawiono przestrzenne zrónicowanie (wg gmin) odsetka ludnoci korzystajcej z oczyszczalni cieków w roku 2004. W porównaniu z 1998 r. zmniejszyla si ilo cieków wymagajcych oczyszczania oraz odsetek cieków nieoczyszczonych odprowadzanych do wód lub do ziemi. Warte podkrelenia jest te zwikszenie efektywnoci oczyszczania poprzez stosowanie lepszych technologii i stopniowe wylczanie z uytku malo skutecznych oczyszczalni typu mechanicznego. Nowe inwestycje obejmujce budow urzdze i sieci kanalizacyjnych przyczyniaj si do systematycznego wzrostu udzialu ludnoci korzystajcej z oczyszczalni cieków. Ochrona wód przed zanieczyszczeniem realizowana byla równie poprzez: · sanitacj obszarów wiejskich, polegajc na stosowaniu zasady lczenia zaopatrzenia w wod z kanalizacj i oczyszczaniem cieków oraz zagospodarowaniem odpadów; · ograniczanie zanieczyszcze obszarowych, splywajcych z wodami opadowymi i pochodzcych z produkcji rolniczej, poprzez racjonalizacj dziala agrotechnicznych, zgodnie z Kodeksem dobrej praktyki rolniczej(2004), a take zabudow biologiczn cieków i ich otoczenia dla przechwytywania substancji szkodliwych ­ glównie biogenów; · szczególn ochron glównych zbiorników wód podziemnych oraz zlewni zasilajcych ujcia wód przeznaczonych dla ludnoci (zlewnia Raduni i Brdy). Prowadzone dzialania przyczyniaj si do hamowania degradacji wód powierzchniowych. Ochrona wód przed nadmiernym wykorzystaniem realizowana jest poprzez: · opracowanie i wdraanie wytycznych Warunków korzystania z wód dorzecza (RZGW), okrelajcych ograniczenia i uwarunkowania wykorzystania zasobów wodnych; · racjonalizacj procesów produkcyjnych w kierunku ograniczania zuycia wody technologicznej (stymulowan prawem i ekonomik), wymuszajcych zastosowanie najlepszych dostpnych technologii; · ograniczanie strat wody w systemach zaopatrzenia, glównie w wodocigach komunalnych i wiejskich. Obszarowemu ksztaltowaniu zasobów wodnych slu nastpujce dzialania: · upowszechnianie wlaciwych zabiegów agrotechnicznych sprzyjajcych retencjonowaniu wody w glebie i przeciwdzialajcych erozji; · modernizacja systemów melioracyjnych w kierunku kompleksowego oddzialywania na retencj, parowanie i odplyw; · zachowanie i ochrona obszarów podmoklych i bagiennych, w tym wprowadzanie prawnych form ochrony (rezerwaty przyrody, uytki ekologiczne); · zachowanie oraz odtwarzanie wodochronnych obszarów lenych.

33

Ochrona rodowiska 1999, 2005, GUS, Warszawa.

86

Do szczególnie cennych ekosystemów wodnych województwa pomorskiego, które wymagaj ochrony, nale jeziora lobeliowe. Wikszo z nich (84 ze 118) objto rónymi formami ochrony, w tym: · 12 jezior objto ochron rezerwatow; · 22 jeziora uznano za uytki ekologiczne; · 7 jezior ley na terenie parków narodowych; · 13 jezior ley na terenie parków krajobrazowych; · 29 jezior ley w granicach obszarów chronionego krajobrazu. Realizowane w ostatnich latach rónego typu zabiegi z zakresu malej retencji wodnej, zarówno techniczne (budowa malych zbiorników wodnych, jazów, zastawek itp.) jak równie liczne zabiegi nietechniczne (zalesienia, zadrzewienia, rolinne pasy ochronne, ochrona oczek wodnych, stawów wiejskich, mokradel itp.) ­ prowadz do spowolnienia lub powstrzymania odplywu wody przy jednoczesnym odtworzeniu naturalnego krajobrazu. Dzialania te sa jednak dotychczas nie wystarczajce dla zapewnienie odpowiedniej iloci wody w okresie suszy gruntowej. W celu zwikszenia retencyjnoci obszaru województwa opracowany zostal przez Zarzd Melioracji i Urzdze Wodnych Województwa Pomorskiego w Gdasku Program malej retencji województwa pomorskiego do roku 2015 (2004). Obiekty malej retencji umoliwi wzrost istniejcych zasobów wodnych. Program uwzgldnia m.in.: · odbudow istniejcych systemów nawodnie dla utrzymania czci mokradel i bagien oraz trwalych uytków zielonych; · odbudow, remont i budow nowych progów korekcyjnych w rzekach; · specjalne stawy przeciwpoarowe na terenach wiejskich; · odbudow, budow i modernizacj stawów rybnych; · wykonanie zbiorników retencyjnych. Z ogólnej liczby planowanych 597 obiektów malej retencji do koca 2003 r. zrealizowano 155.

4.4. Obszary prowadzenia gospodarki rolnej

4.4.1. Formy rolniczego uytkowania ziemi Struktura uytkowania ziemi w województwie pomorskim zdeterminowana jest w szczególnoci jakoci gleb i ich przydatnoci do okrelonej funkcji, stosunkami wodnymi w glebie oraz rzeb terenu. Najwikszy udzial w powierzchni geodezyjnej województwa posiadaj uytki rolne34 ­ 51,53%, w tym: grunty orne, sady, lki trwale i pastwiska trwale ­ 49,57%. Drug pod wzgldem zajmowanej powierzchni grup uytków stanowi lasy oraz grunty zadrzewione i zakrzewione, których udzial wynosi 37,01% (wg danych geodezyjnych na dzie 1.01.2005 r.).

34 Do uytków rolnych w rozumieniu zmienionych przepisów ustawy Prawo geodezyjne i kartograficzne zalicza si obecnie: grunty orne, sady, lki trwale, pastwiska trwale oraz dodatkowo: grunty rolne zabudowane, obejmujce tereny zabudowy siedliskowej mieszkalnej, produkcyjnej i tereny zajte przez przetwórstwo rolne, grunty pod stawami oraz rowy (Dz.U. z 2001 r., Nr 38, poz. 454).

87

Wzajemne relacje pomidzy tymi formami uytkowania gruntów w przestrzeni regionu wykazuj bardzo due zrónicowanie. Udzial i rozklad uytków rolnych uwarunkowany jest przydatnoci danego obszaru do funkcji rolnej, dlatego najwikszym ich odsetkiem charakteryzuj si gminy poloone w rejonach wystpowania najlepszych gleb, tj. na ulawach i Powilu (rednio okolo 70-90% powierzchni ogólnej gmin). Najmniejszy udzial uytków rolnych cechuje gminy poloone na obszarach o znacznych ograniczeniach dla rolnictwa, wywolanych dominacj slabych gleb lub silnym urzebieniem terenu, jak np. gminy w rejonie Borów Tucholskich (rednio okolo 20-25% powierzchni gminy) 35. Udzial uytków rolnych w powierzchni województwa pomorskiego sukcesywnie maleje. Jest to zjawisko powszechnie spotykane take na obszarze pozostalych województw kraju. Ubytek ten wywolany jest zarówno presj funkcji pozarolniczych, jak równie zalesianiem najslabszych gruntów rolnych (tabela 10).

Tabela 10. Struktura uytkowania oraz zmiany w powierzchni wybranych grup uytków gruntowych w okresie 1.01.1999 ­ 1.01.2005 w województwie pomorskim na tle Polski

Struktura uytkowania (%) Kierunki wykorzystania powierzchni Stan na 1.01.1999 r. pomorskie Powierzchnia geodezyjna ogólem Grunty orne, sady, lki i pastwiska trwale w tym: grunty orne sady lki trwale pastwiska trwale Grunty lene oraz zadrzewione i zakrzewione, w tym: lasy grunty zadrzew. i zakrzew. Pozostale grunty 100,00 49,97 38,74 0,33 6,59 4,30 36,05 35,62 0,43 13,98 Polska 100,00 59,46 45,34 1,01 7,64 5,46 29,06 28,34 0,72 11,48 Stan na 1.01.2005 r. pomorskie 100,00 49,57 38,71 0,30 6,40 4,16 37,01 36,59 0,42 13,42 Polska 100,00 58,90 45,01 0,95 7,52 5,42 29,86 29,12 0,74 11,24 Dynamika zmian w powierzchni geodezyjnej (ha) 1999 r. = 100 pomorskie 100,00 99,20 99,91 89,32 97,14 96,71 102,65 102,72 97,35 96,03 Polska 100,00 99,07 99,26 93,72 98,54 99,19 102,77 102,77 102,74 97,84

ródlo: Ochrona rodowiska 1999, 2005, GUS, Warszawa.

W przestrzeni rolniczej regionu dominuj grunty orne (708 075 ha). Zajmuj one 38,7% powierzchni ogólnej województwa, ale ich udzial w poszczególnych gminach jest mocno zrónicowany (waha si od 9% powierzchni ogólnej w gminie Osiek do blisko 81% w gminie Lichnowy). Wybitnie rolniczy charakter ma krajobraz ulaw Wilanych, Pojezierzy Starogardzkiego i Ilawskiego oraz Wysoczyzny Damnickiej, gdzie

35

Analiza uytkowania gruntów na obszarze powiatów i gmin zostala dokonana w oparciu o geodezyjne wykazy gruntów dla gmin i powiatów województwa pomorskiego sporzdzonych na dzie 1.01.2005 (Wykazy...2005).

88

w wikszoci gmin grunty orne zajmuj okolo 50-60% powierzchni. Panuj tam najbardziej sprzyjajce warunki do uprawy. Podobnym udzialem gruntów ornych charakteryzuj si niektóre gminy Równiny Slupskiej (gmina Slupsk), Pojezierza Krajeskiego (gmina Debrzno) oraz Pojezierza Kaszubskiego (gminy: Szemud, Przodkowo, ukowo i Nowa Karczma). Do niedawna byly to w wikszoci tereny o przewadze wielkoobszarowego rolnictwa uspolecznionego ­ za wyjtkiem rolniczych gmin Pojezierza Kaszubskiego, zdominowanych przez rozdrobnion gospodark rodzinn. Tam silny rozwój funkcji rolnej, mimo ogólnie slabszych gleb, uwarunkowany byl bliskoci rynków zbytu w rozwijajcej si aglomeracji trójmiejskiej oraz wieloletnimi tradycjami rolniczymi. Udzial sadów w powierzchni województwa jest znikomy i wynosi 0,3% (5 470 ha) z wyran tendencj do spadku. Niezbyt sprzyjajce warunki klimatyczne oraz stosunkowo krótki okres wegetacji w regionie sprawiaj, e gospodarka sadownicza nie cieszy si wród rolników powodzeniem, a sadownictwo nie naley do tradycyjnie rozwijanych galzi gospodarowania rolniczego. Stosunkowo najlepsze warunki przyrodnicze dla sadownictwa wystpuj w rejonie Doliny Kwidzyskiej oraz Pojezierzy: Starogardzkiego, Ilawskiego i Krajeskiego ­ tam te towarowa produkcja sadownicza rozwinla si na nieco wiksz skal. Do najczciej uprawianych gatunków drzew owocowych nale w kolejnoci: jablonie, winie, liwy, grusze i czerenie, za wród krzewów: porzeczki, agrest, aronie, borówki amerykaskie i w niewielkich ilociach maliny. Najwyszym udzialem sadów cechuj si gminy powiatów: tczewskiego (okolo 2-4%), kwidzyskiego, sztumskiego, malborskiego i czluchowskiego. Na pozostalym obszarze województwa ich udzial nie przekracza 0,5% powierzchni gmin ­ wystpuj tam przewanie niewielkie sady przyzagrodowe o niskiej wartoci gospodarczej. Trwale uytki zielone zajmuj 193 202 ha, tj. 10,6% powierzchni geodezyjnej województwa (w tym lki ­ 6,4%, pastwiska ­ 4,2%). Odsetek ten jest niszy ni rednio w kraju (r. w Polsce ­ 12,9%) i znacznie niszy ni w przodujcych pod tym wzgldem, województwach podlaskim ­ 19,9% i warmisko-mazurskim ­ 16,7% (Ochrona rodowiska ... 2005). Udzial lk i pastwisk w powierzchni gmin ksztaltuje si od 2,9% w gminie Koczala do 25,4% w gminie Nowy Dwór Gdaski. Uytki zielone koncentruj si w pólnocnej i wschodniej czci regionu, tj. na Wybrzeu Slowiskim, Pobrzeu Kaszubskim, ulawach Wilanych, Pojezierzu Ilawskim i w Dolinie Kwidzyskiej (powiaty: lborski, pucki, nowodworski, gdaski i kwidzyski), gdzie w wikszoci gmin zajmuj rednio 15-20% powierzchni ogólnej. Najmniej lk i pastwisk (poniej 10%) posiadaj gminy lece w poludniowo-zachodniej i rodkowej czci regionu (w powiatach: czluchowskim, chojnickim, starogardzkim) oraz wikszo gmin powiatów bytowskiego i kocierskiego. Lki i pastwiska najbardziej urodzajne wystpuj na ulawach Wilanych. Znaczna ich cz poloona jest na gruntach o najwyszych klasach bonitacyjnych (I i II). Do dobr potencjaln wydajnoci charakteryzuj si take uytki zielone poloone w dolinach rzek: Wisly i jej doplywów, Redy, Leby, Slupi i Lupawy oraz w rejonie duych, przymorskich jezior Gardno i Lebsko. W wikszoci s to lki pochodzenia organicznego (torfowe i mulowo-torfowe), z rozbudowan, lecz obecnie w duym stopniu zaniedban, sieci urzdze melioracyjnych. W latach 70. i 80. lki te stanowily ródlo wysokowartociowej paszy dla zwierzt gospodarskich, glównie bydla mlecznego.

89

Procesy transformacyjne w rolnictwie i regres w hodowli spowodowaly zaprzestanie gospodarowania na duej czci lk i pastwisk, skutkiem czego ich warto istotnie si obniyla. Najnisz wartoci paszow charakteryzuj si uytki zielone poloone w rodkowej i poludniowo-zachodniej czci regionu. Stanowi je bardzo czsto niezagospodarowane grunty porolne i ródlene pochodzenia mineralnego, nadmiernie przesuszone, o ubogim porocie traw, zarastajce krzewami. Znaczne ich obszary kwalifikuj si do zalesienia. W latach 1999-2005 powierzchnia geodezyjna lk i pastwisk trwalych w województwie pomorskim zmniejszyla si o 3,0%, a ich udzial w powierzchni calkowitej zmalal z 10,9% do 10,6% (Zbiorcze...2000). Wskanik uytków zielonych na 100 ha gruntów ornych w województwie pomorskim jest stosunkowo niski i wynosi 27,3 ha (w Polsce ­ 28,8 ha). W krajach Europy Zachodniej ranga trwalych uytków zielonych w gospodarowaniu rolniczym jest znacznie wysza. 4.4.2. Uytkowanie gruntów w gospodarstwach rolnych36 Wyniki Powszechnego Spisu Rolnego z 2002 r. wykazaly, e na obszarze województwa pomorskiego znajdowalo 76,7 tys. gospodarstw rolnych, które uytkowaly 1 031,3 tys. ha gruntów ogólem, w tym 869,6 tys. ha uytków rolnych37 (Uytkowanie gruntów ... 2002). Podstawowym skladnikiem powierzchni produkcyjnej gospodarstw s grunty orne. W ich sklad wchodz zarówno grunty bdce w uprawie, jak równie nieuprawiane, tj. odlogi i ugory. W 2002 r. grunty orne w gospodarstwach rolnych stanowily 68,8 % ich powierzchni ogólnej (r. w Polsce ­ 67,6%). Udzial odlogów i ugorów w powierzchni gruntów ornych wynosil 21,7% i byl wyszy ni rednio w Polsce (r. w Polsce ­ 17,6%). Odsetek sadów w gospodarstwach byl niewielki i wynosil 0,3% (r. w Polsce ­ 1,4%), za udzial lk i pastwisk trwalych uytkowanych rolniczo wynosil 15,2% (r. w Polsce ­ 18,4%), w tym lki stanowily 10,1%, pastwiska ­ 5,1% (r. w Polsce odpowiednio ­ 13,1% i 5,3%). W sklad powierzchni gospodarstw wchodzily take lasy i grunty lene, które stanowily 6,6% (r. w Polsce ­ 6,2%) oraz pozostale grunty i nieuytki ­ 9,1% powierzchni gospodarstwa (r. w Polsce ­ 6,3%). Na ogól udzial i rozklad poszczególnych form uytkowania gruntów w przestrzeni województwa przesdza o ich wzajemnych relacjach w gospodarstwach rolnych, tote, np. w rejonach o przewadze uytków zielonych, dominuj gospodarstwa o wyszym odsetku lk i pastwisk. Udzial w gospodarstwach lasów uzaleniony jest natomiast ich struktury wlasnociowej38, std gospodarstwa rolno-lene wystpuj glównie na Pojezierzach Kaszubskim i Bytowskim oraz w rejonie Borów Tucholskich. Na obszarach tych, na wysok lesisto naklada si dodatkowo duy udzial lasów prywatnych.

36

Zawarte w opracowaniu informacje o gospodarstwach rolnych dotyczce struktury uytków i zasiewów, powierzchni odlogów i ugorów, poglowia zwierzt gospodarskich itp. podano wg siedziby uytkownika gospodarstwa rolnego. 37 Wedlug metodologii przyjtej w trakcie sporzdzania spisu rolnego, do uytków rolnych zalicza si wylcznie: grunty orne, sady, lki trwale i pastwiska trwale. 38 Lasy, bdce drug pod wzgldem zajmowanej powierzchni geodezyjnej form uytkowania ziemi w województwie, znajduj si na przewaajcym jego obszarze we wladaniu Skarbu Pastwa. Std, tylko na stosunkowo niewielkim terenie, lasy stanowi istotny element skladowy gospodarstw rolnych.

90

4.4.3. Kierunki rolniczego uytkowania ziemi Kierunki rolniczego uytkowania ziemi uzalenione s od wzajemnych relacji midzy podstawowymi dzialami rolnictwa, jakimi s produkcja rolinna i zwierzca, oraz od galzi i dzialalnoci wewntrz kadego dzialu. Ich wzajemny stosunek okrela profil produkcyjny gospodarstwa. Jest on zdeterminowany zarówno ze strony uwarunkowa przyrodniczych, jak równie ekonomiczno-spolecznych. Wplyw warunków przyrodniczych uwidacznia si szczególnie w przypadku polowej uprawy rolin oraz chowu zwierzt gospodarskich, wykorzystujcych pasze z trwalych uytków zielonych. Do podstawowych czynników przyrodniczych warunkujcych struktur upraw nale agroklimat oraz jako gleb. Natomiast do glównych czynników pozaprzyrodniczych mona zaliczy: polityk cenow na produkty rolne i rodki do produkcji oraz odleglo od rynków zbytu. Ten ostatni czynnik moe mie istotne znaczenie w przypadku uprawy nowalijek, wieych warzyw i owoców mikkich oraz produktów jajczarsko-drobiarskich, sprawiajcych trudnoci w transporcie. Struktura upraw rolniczych W województwie pomorskim pod zasiewami znajdowalo si 555,6 tys. ha gruntów ornych (Uytkowanie gruntów, powierzchnia zasiewów ... 2003). Podstawow grup uprawianych rolin stanowily zboa, które zajmowaly w strukturze zasiewów 76,6% (r. w kraju ­ 77,1%). Wród zbó podstawowych39 najwicej uprawiano pszenicy (25,7% powierzchni zasiewów) i yta (14,3%) a nastpnie jczmienia (9,9%), pszenyta (9,3%) i owsa (7,1%). Ponadto grup t uzupelnialy mieszanki zboowe (9,6%) oraz zboa pozostale40 (0,7%). Drug pod wzgldem obsiewanego arealu grup rolin stanowily roliny przemyslowe ­ 8,7% (r. w Polsce ­ 7,0%). Wród nich dominowal rzepak ­ 6,2%, nastpnie buraki cukrowe ­ 2,5%, za marginalne znaczenie mialy tyto i len. Roliny pastewne zajmowaly 6,0% zasiewów (r. w Polsce ­ 5,2%), za ziemniaki ­ 5,7% (r. w Polsce ­ 7,5%). Sporód pozostalych rolin uprawnych warzywa gruntowe zajmowaly 1,3%, za truskawki ­ 0,3% powierzchni zasianej (r. w Polsce odpowiednio ­ 1,6% i 0,4%). W porównaniu z krajow struktur zasiewów, w województwie pomorskim zaznaczyl si wikszy udzial zbó podstawowych, rzepaku i rolin pastewnych, mniej natomiast uprawiano mieszanek zboowych, zbó pozostalych, ziemniaków, buraków cukrowych, rolin wlóknistych i tytoniu oraz warzyw gruntowych i truskawek - wykres 10. Na podstawie wyników Powszechnego Spisu Rolnego mona stwierdzi, e struktura upraw byla zrónicowana w poszczególnych regionach województwa. Na calym jego obszarze w zasiewach dominowaly zboa. Jest to w glównej mierze spowodowane latwoci mechanizacji wszystkich zabiegów produkcyjnych oraz minimalnym zaangaowaniem pracy ludzkiej. Due znaczenie ma take stosunkowo wysoka efektywno ich uprawy oraz stale zapotrzebowanie ze strony rynku. Ogólnie wysoki wskanik udzialu zbó byl jednak do mocno zrónicowany w ukladzie terytorialnym - najwyszy wystpil w powiatach: bytowskim, czluchowskim, lborskim, kocierskim i starogardzkim (rednio 80-85%). Stosunkowo najmniej zbó uprawiano w powiatach malborskim,

39 40

Pszenica, jczmie, yto, owies, pszenyto. Kukurydza na ziarno, gryka i inne.

91

gdaskim, nowodworskim i kwidzyskim (71% i poniej), gdzie siln konkurencj dla nich stanowily roliny przemyslowe i warzywa gruntowe. O wiele istotniejsze rónice uwidocznily si w nateniu upraw gatunków rolin zboowych.

Wykres 10. Udzial wybranych rolin uprawnych w strukturze zasiewów w województwie pomorskim na tle kraju

ródlo: Wyniki Powszechnego Spisu Rolnego 2002 (Podstawowe informacje ... 2003).

Pszenica jest obecnie rolin posiadajc najwyszy udzial w zasiewach województwa. W 2002 r. zajmowala 25% ogólnej powierzchni zasiewów oraz 34% arealu obsianego zboami. Ma najwysze wymagania glebowe ze wszystkich zbó. Rejonem jej uprawy s powiaty: malborski, nowodworski (ok. 60% powierzchni zasiewów) oraz sztumski, tczewski i gdaski (45-50%). Jej udzial w zasiewach obnia si wraz z pogarszaniem warunków glebowych. Najniszy odsetek pszenicy (poniej 5%), wystpil w powiatach bytowskim i kocierskim. Jczmie ma mniejsze wymagania glebowe ni pszenica, przez co moe by uprawiany na glebach mniej zasobnych w skladniki pokarmowe, reaguje jednak szczególnie silnie na zakwaszenie gleby. Wykorzystywany jest glównie do celów przemyslowych (browarnicze) oraz jako pasza. Areal jego uprawy w województwie sukcesywnie ronie, zwlaszcza w powiatach: slupskim, czluchowskim, lborskim, puckim i chojnickim (r. 12-17% w zasiewach powiatu). Najmniej uprawiano go w powiatach kocierskim i kartuskim (poniej 5%). Wraz ze wzrostem udzialu gleb slabszych powiksza si udzial zbó o mniejszych wymaganiach glebowych: yta, pszenyta i owsa. yto, stanowice w zasiewach 14,3%, jest drug pod wzgldem zajmowanej powierzchni rolin uprawian w regionie. Ma male wymagania glebowe, dobrze udaje si na glebach lekkich, dobrze znosi zakwaszenie gleby, wyrónia si du mrozoodpornoci, przewyszajc pod tym wzgldem wszystkie zboa klimatu umiarkowanego. Upadek hodowli i licznych popegeerowskich gorzelni sprawil, e od pocztku lat 80. XX wieku areal jego uprawy systematycznie maleje. Udzial yta w ukladzie terytorialnym jest bardzo zrónicowany i w 2002 r. zamykal si w granicach od 0,3% w powiecie nowodworskim do 28,0% w powiecie bytowskim. Jego

92

uprawy dominuj przede wszystkim w zachodniej i rodkowej czci regionu, na obszarach zalegania najslabszych gleb piaszczystych. Niewiele za uprawiano go w powiatach ulaw i Powila (0 do 5%). Zbliony pod wzgldem natenia upraw rozklad terytorialny posiadaj: pszenyto, owies i mieszanki zboowe. Owies ma wyjtkowo male wymagania glebowe, jest uprawiany glównie na pasz. Od wielu lat wykazuje tendencj spadkow w uprawach, co jest spowodowane malejc liczb koni. W 2002 r. w strukturze zasiewów regionu zajmowal 7% powierzchni, jednake w ukladzie powiatów wskanik ten rónicowal si od 0,2% w powiecie malborskim do 17% w powiecie kartuskim. Glównym rejonem jego uprawy s powiaty o slabszych glebach i stosunkowo wysokiej obsadzie koni: kartuski, bytowski, czluchowski, lborski, kocierski i wejherowski (powyej 11%). Mieszanki zboowe nale do grupy rolin, których udzial w zasiewach w ostatnich latach znacznie si powikszyl. S uprawiane na pasz i stanowi cenne jej uzupelnienie w regionach o slabszych glebach, bardziej rozwinitej hodowli lub malym udziale w zasiewach rolin pastewnych. Udzial mieszanek w strukturze zasiewów wahal si od poniej 1% (w powiatach malborskim i nowodworskim) do ok. 20% (w powiatach wejherowskim i kocierskim). Znaczcy odsetek (ponad 15%) mialy mieszanki w powiatach specjalizujcych si w tradycyjnej hodowli zwierzt: chojnickim, bytowskim, puckim, starogardzkim i lborskim. Gryka stanowi bardzo wartociow rolin konsumpcyjn, ale z powodu stosunkowo niskich plonów jest uprawiana w niewielkich ilociach. Male wymagania glebowe i krótki okres wegetacji umoliwiaj jej upraw na terenach o najmniej korzystnych warunkach dla rolnictwa. Uprawiana jest na niewielkim areale41, glównie w powiatach bytowskim i czluchowskim, gdzie od lat stanowi rednio ok. 3-4% w strukturze zasiewów powiatu. Do zbó uprawianych na obszarze województwa naley take kukurydza przeznaczona na ziarno, glównie w celach pastewnych. Naley do rolin cieplolubnych, wymagajcych dlugiego okresu wegetacji i zasobnych gleb, dlatego uprawiana jest w niewielkich ilociach (w 2002 r. ­ok. 600 ha), przewanie we wschodniej czci regionu. Drug, po zboach, grup rolin uprawianych w województwie stanowi roliny przemyslowe. Do najwaniejszych nale rzepak oraz buraki cukrowe. Na niewielkim areale uprawiane s take len oraz tyto. Rzepak jest rolin przeznaczon glównie na nasiona zawierajce tluszcz, który sluy do wyrobu oleju jadalnego i technicznego. W ostatnim czasie pojawila si nowa forma jego zastosowania jako komponentu do biopaliw (biodiesel). Rzepak najlepiej udaje si w umiarkowanych, chlodniejszych klimatach morskich, ale ma do wysokie wymagania glebowe. W 2002 r. odsetek zasiewów województwa zajty pod uprawy rzepaku wynosil 6,2% i zamykal si w granicach od poniej 3% (w powiatach: kocierskim, kartuskim, bytowskim i chojnickim) do 14% (w powiecie sztumskim). Rejony upraw rzepaku w województwie koncentruj si przede wszystkim w powiatach o korzystnych warunkach glebowych: malborskim, nowodworskim, gdaskim, sztumskim, tczewskim, kwidzyskim, slupskim i czluchowskim ­ r. 6-14%.

41

W latach 1998-2002 gryka uprawiana byla na okolo 2,5-3,0 tys. ha województwa.

93

Du rol w uprawach rolniczych regionu odgrywaj buraki cukrowe. Efektywno ich uprawy determinowana jest warunkami glebowymi oraz zmiennoci stanów pogody w sezonie wegetacyjnym. Burak jest rolin o bardzo wysokich wymaganiach glebowych, a ponadto potrzebuje opadów i dlugiej, slonecznej jesieni. W strukturze zasiewów, w skali województwa, buraki cukrowe zajmowaly 2,5%. Uprawiane byly prawie wylcznie w powiatach poloonych we wschodniej czci regionu, o najkorzystniejszych warunkach glebowych i rozwinitym przetwórstwie cukru (najwicej uprawiano ich w powiatach: malborskim, gdaskim i nowodworskim ­ r. 6-9%). Na pozostalym obszarze województwa udzial buraków w strukturze zasiewów w powiatach wynosil niespelna 1% lub byl zerowy. Podobnie jak w przypadku rzepaku, moliwe jest przeznaczenie czci buraków cukrowych do produkcji bioetanolu, stanowicego biokomponent do paliw silnikowych (Gradziuk i in. 2003). W powiecie slupskim (w gminie Slupsk) na niewielkim obszarze uprawiany jest len. Upraw zajmuje si Pomorska Stacja Dowiadczalna w Bukówce, specjalizujca si m.in. w produkcji i sprzeday nasion lnu oleistego oraz prowadzca dowiadczenia z zakresu uprawy, nawoenia i ochrony lnu wlóknistego i oleistego (www.slupsk.ug.gov.pl). Len udaje si na glebach lekkich, lecz zasobnych w próchnic. Ma niewielkie wymagania cieplne, jest odporny na niskie wiosenne temperatury. Uprawia si go dla przemyslu wlókienniczego (odmiany wlókniste) i tluszczowego (odmiany oleiste)42. Przed okresem transformacji na obszarze bylego województwa slupskiego uprawiano len w znacznej iloci (r. 2-2,5 tys. ha), przy czym, z uwagi na du pracochlonno, odbywalo si to glównie w gospodarstwach indywidualnych. Obecnie udzial lnu w strukturze zasiewów województwa pomorskiego jest bardzo niski (w 2002 r. ­ 0,03%). Upadek rolniczej produkcji lnu, mimo bardzo dogodnych warunków do jego uprawy, spowodowany zostal m.in. likwidacj pobliskiego przetwórstwa (zaklady lniarskie w Koszalinie). Podobnie jak len, na niewielkim obszarze i w cile okrelonym rejonie, uprawiany jest tyto (0,05% w zasiewach województwa). W porównaniu z kocem lat 90. areal jego uprawy zmniejszyl si o ponad polow. Uprawa tytoniu wymaga duych nakladów pracy, a rolina ma due wymagania termiczne i glebowe. Dlatego jego plantacje zakladane s w miejscach o szczególnie korzystnych warunkach ­ w poludniowo-wschodniej czci regionu, glównie w powiecie kwidzyskim. Ziemniaki w warunkach Polski nale tradycyjnie do podstawowych rolin konsumpcyjnych. Stanowi te wartociow rolin pastewn oraz przemyslow, wykorzystywan m.in. do produkcji etanolu i skrobi. Ziemniaki maj stosunkowo male wymagania klimatyczno-glebowe. Dobrze plonuj na glebach lekkich i rednich, w warunkach klimatu o chlodniejszych latach z odpowiednio wysok iloci opadów. W województwie pomorskim ziemniaki, w tym sadzeniaki, znajduj wyjtkowo korzystne warunki do uprawy. Mimo to, od wielu lat obserwuje si spadek udzialu tej roliny w strukturze zasiewów regionu. Z wyjtkiem pólnocnych terenów województwa, gdzie prowadzona jest intensywna uprawa ziemniaków konsumpcyjnych przeznaczonych do przetwórstwa, na wikszoci obszaru województwa w dalszym cigu postpuje zmniejszanie si arealu jego uprawy. W 2002 r. udzial ziemniaków w zasiewach wynosil 5,7%. Najwicej ziemniaków

42 Nie naley myli oleju otrzymywanego z nasion lnu oleistego (tzw. pokostu) z olejem rydzowym (lniank), otrzymywanym z nasion lnicznika siewnego (roliny genetycznie zblionej do rzepaku).

94

(r. 8-10%) uprawiano w powiatach o przewadze slabszych gleb i tradycyjnej gospodarki rolnej: kartuskim, kocierskim, puckim, wejherowskim i chojnickim oraz w powiatach slupskim i lborskim (z uwagi na ssiedztwo rozwinitego przetwórstwa ziemniaczanego w Lborku). Zauwaa si take wyszy udzial ziemniaków w areale upraw, w gminach poloonych w otoczeniu obszarów zurbanizowanych aglomeracji trójmiejskiej i jej rynków zbytu. Najmniej ziemniaków uprawiano na obszarze ulaw i Powila ze wzgldu na uwarunkowania przyrodnicze, sprzyjajce uprawie rolin towarowych wysokoefektywnych ekonomicznie. Roliny pastewne stanowi grup rolin polowych uprawianych wylcznie na pasz. Na obszarze województwa najwikszy udzial maj roliny motylkowe drobnonasienne, trawy w uprawie polowej, kukurydza na zielonk i roliny strczkowe pastewne. Likwidacja rolnictwa pastwowego, spadek poglowia oraz nastawienie si rolników na produkcj rolin towarowych sprawily, e w ostatnich kilkunastu latach powierzchnia uprawy rolin pastewnych drastycznie zmalala, a tempo spadku mialo charakter narastajcy (np. tylko w latach 1999-2002 powierzchnia tych rolin w województwie zmalala o dalsze 37%). Udzial rolin pastewnych w zasiewach województwa w 2002 r. wynosil 6%. Natenie uprawy bylo zrónicowane i wahalo si od 3% (w powiatach sztumskim i kwidzyskim) do 9% (w powiatach: kartuskim, kocierskim i chojnickim). Na ogól wzrastalo w rejonach o wyszej obsadzie bydla utrzymywanego w chowie tradycyjnym i o stosunkowo malym areale trwalych uytków zielonych. Upraw warzyw gruntowych determinuj uwarunkowania klimatyczno-glebowe oraz obecno rynków zbytu, w tym przetwórstwa. Bardzo wane znaczenie w uprawie warzyw maj: dlugo okresu wegetacji, naslonecznienie, ilo ciepla oraz natenie i rozklad opadów, std ich dobór dostosowany jest do warunków regionu. W 2002 r. warzywa gruntowe stanowily niewielki odsetek w uprawach rolnych województwa (1,3%), a rejony ich uprawy koncentrowaly si na terenach najlepszych gleb, w pobliu rozwinitych rynków zbytu ­ przede wszystkim w powiatach: kwidzyskim (7,3%), gdaskim, malborskim i puckim oraz w Gdasku. W ostatnich latach w województwie obserwuje si spadek powierzchni uprawy warzyw gruntowych. W stosunku do 1999 r. ich powierzchnia zmniejszyla si o okolo 20%. Przyczynil si do tego w glównej mierze spadek oplacalnoci uprawy. Najczciej uprawianymi warzywami s: kapusta, marchew, ogórki, buraki wiklowe, cebula i kalafiory. Plantacje truskawek zakladane na gruntach ornych stanowi (obok upraw sadowniczych) dodatkowe ródlo owoców. W strukturze zasiewów województwa plantacje te zajmuj zaledwie 0,3% powierzchni. Tradycyjne rejony uprawy truskawek koncentruj si na lejszych glebach, w ssiedztwie wikszych rynków zbytu - w powiatach kartuskim, slupskim oraz czluchowskim. Kierunki chowu zwierzt gospodarskich Intensywno chowu i hodowli zwierzt w gospodarstwach rolnych zdeterminowana byla dawniej rozmiarami posiadanej powierzchni paszowej oraz jej produkcyjnoci. Nowe technologie chowu w duym stopniu uniezalenily utrzymanie niektórych gatunków (jak np. trzoda chlewna i drób) od posiadanego arealu paszowego. Zostal on calkowicie lub czciowo zastpiony paszami dowoonymi z zewntrz gospodarstwa.

95

Dostosowanie wielkoci poglowia i jego struktury do naturalnych moliwoci paszowych obszaru nadal posiada szczególne znaczenie w przypadku hodowli zwierzt, których ywienie oparte jest na paszach objtociowych, takich jak zielonka i siano pochodzce z uytków zielonych oraz z polowych upraw pastewnych. Do zwierzt tych zaliczamy przede wszystkim bydlo, owce, kozy i konie. Na obszarze województwa najwikszym odsetkiem trwalych uytków zielonych dysponuj rolnicy w powiatach: puckim, lborskim, wejherowskim, kartuskim, kocierskim, chojnickim i slupskim, najmniejszym za - rolnicy powiatów lecych we wschodniej czci regionu oraz powiatu czluchowskiego. W 2002 r. w regionie hodowano 201,2 tys. szt. bydla (w tym 85,9 tys. krów), 1 042,8 tys. szt. trzody, 14,0 tys. szt. owiec, 5,3 tys. szt. kóz, 12,0 tys. szt. koni oraz 9 512,6 tys. szt. drobiu (w tym 8 980,0 tys. szt. drobiu kurzego). W porównaniu z 1999 r. poglowie bydla spadlo o 19%, owiec ­ o 38%, koni ­ o 15%. Nieznacznie wzroslo poglowie trzody ­ o 0,3% i kóz ­ o 29%43. Z wyjtkiem trzody chlewnej i drobiu obsada zwierzt gospodarskich na 100 ha jest znacznie mniejsza od redniej krajowej (wykres 11). Wielko poglowia trzody i drobiu jest w znacznym stopniu wynikiem funkcjonowania, wspominanych ju, wielkich, przemyslowych ferm hodowlanych.

Wykres 11. Obsada zwierzt gospodarskich w szt. fiz./100 ha uytków rolnych w województwie pomorskim na tle kraju

ródlo: Wyniki Powszechnego Spisu Rolnego 2002 (Podstawowe informacje ... 2003).

Hodowla bydla jest najbardziej racjonalna w warunkach obfitych zasobów paszowych, jakie powstaj na lkach i pastwiskach. W 2002 r. obsada bydla na 100 ha uytków rolnych wynosila rednio w województwie 23,1 szt. (w tym krów ­ 9,9 szt.) i byla znaczco nisza ni rednio w kraju (odpowiednio ­ 32,7 szt. bydla, w tym 17,0 szt. krów). Wskanik ten rónicowal si na obszarze województwa: od 12,2 szt. w powiecie malborskim do 43,1 szt. w powiecie chojnickim. Najwiksze natenie hodowli bydla wystpowalo w biegncym z pólnocy na poludnie rodkowym pasie regionu, obejmujcym powiaty: pucki, wejherowski, kartuski, kocierski i chojnicki. Tradycyjna hodowla

43

Porównanie zmian, jakie zaszly w latach 1999-2002 w poglowiu drobiu, uniemoliwia zmiana w metodologii zliczania tej grupy zwierzt w obu tych okresach.

96

prowadzona jest tam przede wszystkim w licznych gospodarstwach rodzinnych, a pojedyncze stada s na ogól niewielkie. Wysoka obsada bydla cechowala take rolnictwo w powiecie nowodworskim, natomiast najslabiej hodowla ta rozwinita jest w powiatach: czluchowskim, slupskim i bytowskim. Niewielka cz poglowia bydla utrzymywana jest w chowie fermowym. W 57 obiektach liczcych powyej 200 szt. hodowano ok. 10 % poglowia. Orodki te koncentrowaly si glównie we wschodniej oraz pólnocnej czci województwa (rys.12), np. w powiecie malborskim w systemie fermowym utrzymywano 38%, w lborskim ­ 30%, a w nowodworskim, gdaskim, tczewskim i slupskim ­ po ok. 16-18% poglowia bydla. Hodowla trzody chlewnej oparta jest glównie o takie pasze, jak: mieszanki pasz treciwych, zboa i ziemniaki. W 2002 r. obsada trzody na 100 ha uytków rolnych w województwie wynosila rednio 119,9 szt. i byla wysza ni rednio w kraju (110,2 szt.). Pod wzgldem liczebnoci poglowia trzody i jej obsady województwo pomorskie zajmowalo 5 lokat w kraju. Natenie chowu trzody na obszarze regionu jest bardzo zrónicowane: wskanik obsady na 100 ha uytków rolnych wynosil od 45,1 szt. w powiecie malborskim do 323,2 szt. w powiecie czluchowskim. Na terenie województwa zaznacza si wyrana rejonizacja chowu trzody. Najwysz obsad charakteryzowaly si powiaty poloone w jego poludniowej i rodkowej czci - czluchowski, chojnicki, starogardzki, tczewski, kwidzyski, kocierski, kartuski i wejherowski (120-140 szt./100 ha uytków rolnych). W powiatach tych hodowano ponad 3/4 wojewódzkiego poglowia trzody. Jest to w duej mierze uwarunkowane mniejszym udzialem trwalych uytków zielonych, trudniejszymi warunkami gospodarowania z uwagi na slabsze gleby oraz wieloletnimi tradycjami. Na fermach o liczbie stanowisk 2 tys. i wicej utrzymywane bylo okolo 14% poglowia województwa. Obiekty te utrzymywane s w technologii bezciolowej, a pasze dowoone s glównie spoza gospodarstwa. Niekwestionowanym liderem chowu trzody na terenie województwa pomorskiego jest powiat czluchowski. Na jego obszarze w 2002 r. utrzymywano blisko 1/5 ogólnego stanu poglowia tych zwierzt, a obsada wynosila 323,2 szt./100 ha uytków rolnych. Okolo 50% trzody w powiecie czluchowskim hodowane jest w przemyslowych fermach tuczu. Hodowla drobiu zajmuje bardzo wan pozycj w produkcji zwierzcej regionu. W poglowiu dominuje drób kurzy, pozostale za gatunki (kaczki, gsi, perliczki i strusie) maj znikomy udzial. Obsada drobiu kurzego w regionie w 2002 r. wynosila 1 033,6 szt./100 ha uytków rolnych i byla zbliona do redniej krajowej. Wikszo tradycyjnych gospodarstw indywidualnych hoduje niewielkie iloci drobiu przydomowego na wlasne potrzeby, natomiast hodowla towarowa na du skal odbywa si na fermach. Najwiksze natenie intensywnej hodowli drobiu fermowego wystpuje w powiatach: kartuskim, wejherowskim, tczewskim, starogardzkim i slupskim. W 2002 r. w powiatach tych hodowano lcznie 75% drobiu województwa. Owce nale do tej grupy zwierzt, których liczebno po roku 90. zmniejszyla si w sposób najbardziej drastyczny i nadal wykazuje trend spadkowy. W 2002 r. obsada owiec w regionie wynosila 1,6 szt./100 ha uytków rolnych i byla nisza ni rednio w Polsce (2,0 szt.). Hodowla owiec na nieco wiksz skal odbywa si w powiatach: bytowskim, lborskim, kocierskim, kartuskim, wejherowskim oraz tczewskim i kwidzyskim.

97

Poglowie kóz w województwie pomorskim jest stosunkowo niskie, ale z kadym rokiem ronie. Kozy hodowane s na terenie calego regionu, glównie w powiatach: puckim, starogardzkim, kartuskim, wejherowskim i tczewskim (obsada w 2002 r. wynosila tam r. 0,9-1,2 szt./100 ha uytków rolnych). Do liczne poglowie kóz utrzymywane bylo take na terenie powiatu slupskiego. Konie utrzymywane s glównie w gospodarstwach indywidualnych i stanowi tam nadal wane ródlo sily pocigowej. Ich obsada w województwie pomorskim w 2002 r. byla niska i wynosila 1,4 szt./100 ha uytków rolnych (rednio w Polsce ­ 1,9 szt.). Najwicej koni znajdowalo si tradycyjnie w powiatach kaszubsko-kociewskich: kartuskim, wejherowskim, kocierskim i starogardzkim. W ostatnich latach pojawia si coraz wiksza liczba koni wykorzystywanych dla celów rekreacyjno-sportowych. Ich hodowla koncentruje si w rejonach wikszych skupisk ludnoci ­ przede wszystkim w okolicach Trójmiasta oraz na terenach turystyczno-rekreacyjnych. Podsumowujc mona stwierdzi, e na obszarze województwa pomorskiego zaznacza si wyrana rejonizacja upraw rolin rolniczych. Dobór gatunków generalnie jest racjonalnie dostosowany do uwarunkowa przyrodniczych. W strukturze zasiewów powiatów, majcych najkorzystniejsze warunki do produkcji rolnej, wyranie dominuje grupa rolin o najwyszych wymaganiach klimatyczno-glebowych (pszenica, jczmie, buraki cukrowe, rzepak, strczkowe jadalne, warzywa i tyto), a jej udzial w 2002 r. wynosil w powiatach: w malborskim i nowodworskim ­ powyej 85%, gdaskim, tczewskim i sztumskim ­ 70-80% oraz kwidzyskim i slupskim ­ 50-70% zasiewów. Na obszarze województwa udzial tej grupy rolin byl bardzo zrónicowany i wahal si od 11,7 % w powiecie kocierskim do 90,9 % w powiecie malborskim (rys. 14). Zrónicowany byl take udzial gatunków: na ulawach dominowala pszenica oraz rzepak i buraki cukrowe, na Powilu ­ pszenica i rzepak, z mniejszym udzialem buraków, na pólnocy regionu za, w kolejnoci wielkoci zasiewów ­ jczmie, pszenica i rzepak. Na terenach powiatów o mieszanych warunkach do produkcji rolnej: starogardzkiego, chojnickiego i czluchowskiego struktura zasiewów zmienia si w kierunku mniejszego udzialu zbó towarowych i rolin przemyslowych na rzecz pszenyta, yta i ziemniaków. W miar dalszego pogarszania si warunków przyrodniczych udzial tych rolin sukcesywnie wzrasta, a roliny towarowe zastpowane s przez mieszanki zboowe i owies. Glównym rejonem uprawy tych rolin s Pojezierza Kaszubskie i Bytowskie oraz rejon Borów Tucholskich. Na terenie lecych tam powiatów ich udzial w zasiewach wynosil rednio 70-80%. Produkcyjno uytków zielonych oraz stopie ich gospodarczego wykorzystania dla hodowli s obecnie niskie. Rejonizacja hodowli nie zawsze jest zgodna z naturalnymi predyspozycjami obszaru. W powiatach o najwyszym udziale lk i pastwisk (lborskim, kartuskim, kocierskim, puckim i wejherowskim) obsada bydla, owiec i koni na 100 ha uytków rolnych naleala, co prawda, do najwyszych w regionie ale wynosila zaledwie okolo, 30-40 szt. bydla, 2-5 szt. owiec i 2-4 szt. koni. Racjonalniej, z uwagi na uwarunkowania przyrodnicze, zrejonizowana jest hodowla trzody i drobiu. Chów trzody w systemie fermowym odbywa si na du skal w ubogim w trwale uytki zielone powiecie czluchowskim. Poza tym trzoda hodowana jest w tradycyjny sposób w gospodarstwach rolnych powiatów: starogardzkiego, kartuskiego, chojnickiego, tczewskiego

98

i kocierskiego. Rejonem skoncentrowanej hodowli drobiu s tereny ssiadujce z aglomeracj trójmiejsk, o stosunkowo najslabszych warunkach glebowych (powiaty kartuski i wejherowski).

4.5. Ochrona powietrza

Ochrona powietrza wedlug ustawy Prawo ochrony rodowiska polega na zapewnieniu jak najlepszej jego jakoci. Jako t uzyskuje si poprzez utrzymywanie poziomów danych substancji zawartych w powietrzu poniej dopuszczalnych dla nich poziomów lub co najmniej na tych poziomach, okrelonych w obowizujcych regulacjach prawnych. Ochrona powietrza na terenie województwa pomorskiego jest realizowana poprzez rozwizania techniczne i technologiczne, które polegaj na stosowaniu palenisk zapewniajcych dobre spalanie, montowaniu urzdze odpylajcych gazy emitowane do atmosfery, ograniczaniu zuycia paliw bogatych w siark, oraz odsiarczaniu zarówno paliw, jak i spalin. Czciowo ograniczany jest ruch samochodowy w centrach miast, zmniejsza si liczb energochlonnych galzi przemyslu, przeprowadza si restrukturyzacj starych zakladów przemyslowych, wprowadza nowe surowce, materialy i procesy produkcyjne oraz wlaciwie lokalizuje nowe zaklady. Stosuje si take recykling, czyli odzyskiwanie i ponowne uycie w produkcji czci skladowych odpadów. W ostatnich latach zauwaa si te szybki wzrost inicjatyw zwizanych z oszczdnoci energii w systemach zaopatrzenia w cieplo sektora mieszkaniowego. Wyraa si on poprzez eliminacj pieców wglowych i malych, nieefektywnych kotlowni, jak te przez termoizolacj budynków oraz wprowadzenie termostatów i mierników energii w instalacjach centralnego ogrzewania. Oszczdno energii jest najtasz metod ochrony atmosfery, gdy poprzez zmniejszenie zuycia paliw kopalnych przynosi znaczn redukcj emisji zanieczyszcze. W celu zmniejszenia zanieczyszczenia powietrza podejmowane s dzialania zmierzajce do redukcji emisji pylu, SO2 i NOX, tj.: · spalanie paliw o mniejszej zawartoci popiolu i siarki; · podnoszenie efektywnoci odpylania w istniejcych obiektach przemyslowych, ograniczenie emisji niezorganizowanej i wtórnej z sektora przemyslowego; · instalowanie urzdze redukujcych emisje SO2 i NOX w sektorze energetycznym i przemyslowym; · dostosowanie duych ródel energetycznego spalania do wymaga BAT; · ograniczenie i likwidacja emisji wtórnej ze zwalowisk odpadów oraz wielkoobszarowych skladowisk przemyslowych i komunalnych; · ograniczenie emisji pylu, SO2, NOx zwizanych z procesami inwestycyjnymi w przemyle, budownictwie i gospodarce komunalnej; · wspieranie lokalnych inicjatyw na rzecz przeciwdzialania wypalaniu traw i ograniczania emisji wtórnej. Wszystkie wyej wymienione czynniki, a wic modernizacja przemyslu, poprawa efektywnoci wykorzystania energii oraz inwestycje bezporednio sluce ochronie powietrza, przyczyniaj si do ciglego obniania emisji glównych zanieczyszcze atmosfery.

99

4.6. Ochrona przed halasem

Zgodnie z Prawem Ochrony rodowiska (Dzial V, art. 112), ,,ochrona przed halasem polega na zapewnieniu jak najlepszego stanu akustycznego rodowiska, midzy innymi poprzez utrzymanie halasu poniej poziomu dopuszczalnego lub co najmniej na tym poziomie oraz przez zmniejszenie poziomu halasu, co najmniej do dopuszczalnego, w przypadku, gdy nie jest on dotrzymany". Dzialania majce na celu popraw klimatu akustycznego na terenie województwa pomorskiego podejmowane s w dwóch kierunkach: · ograniczanie halasu u ródla poprzez: ­ wylczanie z ruchu samochodowego niektórych odcinków dróg w centrach miast; ­ wyprowadzanie ruchu tranzytowego na drogi poloone w oddaleniu od zabudowy zwartej (obwodnica miasta Lborka, mala obwodnica w Czluchowie); ­ optymalizowanie prdkoci strumienia ruchu poprzez przebudow dróg; ­ popraw stanu nawierzchni dróg; ­ rozbudow ekologicznych form transportu ­ cieek rowerowych; ­ rozbudow istniejcego ukladu drogowego, dajcego moliwo zmiany organizacji ruchu; · eliminacja uciliwoci halasowej poprzez: ­ budow ekranów akustycznych wzdlu tras komunikacyjnych o duym nateniu ruchu (np. w Lborku, Wejherowie, Rumi, Redzie, w Gdyni przy drodze krajowej nr 6, w Gdasku przy ul. Armii Krajowej w rejonie Osiedla Wzgórze Mickiewicza i przy ul. Slowackiego ­ prowadzcej z centrum Wrzeszcza na lotnisko w Gdasku ­ Rbiechowie); ­ stosowanie rozwiza technicznych, technologicznych i organizacyjnych w zakladach prowadzcych dzialalno gospodarcz, ograniczajcych natenia halasu do poziomu dopuszczalnego w rodowisku; ­ wlaciwe projektowanie zabudowy mieszkaniowej (np. z lini zabudowy uslugowej od strony drogi, pelnic w ten sposób rol ekranu akustycznego); ­ wlaciwe ksztaltowanie przestrzeni publicznych i powikszanie terenów zielonych w obszarach przyleglych do tras komunikacyjnych; ­ wymian stolarki okiennej w zabudowie mieszkaniowej, poloonej przy duych obiektach handlowych. Tereny wzdlu uciliwych linii kolejowych powinny by równie chronione w postaci ekranowania akustycznego. Jedn z nielicznych inwestycji tego rodzaju jest ekran akustyczny postawiony przez Lotos Kolej na osiedlu Gdask-Rudniki. Zbudowano go wzdlu ogrodzenia, oddzielajcego tory od pobliskiego osiedla mieszkaniowego przy ul. Gdaskiego Kolejarza. Elementem ochrony poszczególnych komponentów rodowiska na terenie województwa pomorskiego jest równie monitoring ich stanu. Dostarcza on danych o aktualnym stanie rodowiska (w postaci diagnozy). Pozwala te oceni skutki stosowanej polityki ekologicznej i podejmowanych w jej ramach dziala ochronnych. Na terenie województwa pomorskiego jest on realizowany m.in. przez Wojewódzk Inspekcj Ochrony rodowiska w Gdasku, Wojewódzk Stacj Sanitarno-Epidemiologiczn w Gdasku i Agencj Regionalnego Monitoringu Atmosfery Aglomeracji Gdaskiej.

100

Cz 3 Ochrona przyrody i krajobrazu 1. PRZYRODNICZE OBSZARY CHRONIONE

Województwo pomorskie cechuje si na tle kraju ponadprzecitnymi walorami przyrodniczymi, wynikajcymi ze znacznego zrónicowania rodowiska i krajobrazu naturalnego oraz stopnia zachowania naturalnoci niektórych ekosystemów. Ochrona tych wartoci prowadzona jest w ramach ustawowego systemu obszarów chronionych i obejmuje wszystkie przewidziane prawem formy ochrony (rys. 15). W stosunku do lat poprzednich w ochronie przyrody i krajobrazu zaszly zmiany organizacyjne, spowodowane dostosowaniem polskiego prawa do prawa Unii Europejskiej. Nowa ustawa o ochronie przyrody wycofala pojcie Krajowego Systemu Obszarów Chronionych oraz podzial na formy ochrony przestrzennej i indywidualnej. Wszystkie formy stanowi obecnie system ochrony przyrody zloony z: parków narodowych, rezerwatów przyrody, parków krajobrazowych, obszarów chronionego krajobrazu, obszarów Natura 2000, pomników przyrody, stanowisk dokumentacyjnych, uytków ekologicznych, zespolów przyrodniczo-krajobrazowych oraz ochrony gatunkowej rolin, zwierzt i grzybów. Najwiksza zmiana, jaka zaszla wród istniejcych dotychczas form ochrony, dotyczy znacznego powikszenia Slowiskiego Parku Narodowego44, które nastpilo w 2004 r. i, poza powikszeniem czci ldowej, objlo take wody przybrzene Baltyku. Nieznacznie wzrosla liczba rezerwatów przyrody ­ ze 113 w roku 2000 do 120, za liczba i powierzchnia pozostalych form wielkoprzestrzennych nie ulegly zmianom. Niewielkie zmiany nastpily take w liczbie form ochrony indywidualnej, przy czym najwicej przybylo uytków ekologicznych. Warty odnotowania jest wzrost liczby form ochrony ustanawianych przez rady gmin. Z kolei wyznaczenie Obszarów Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 ­ zwanych dalej OSOP (na mocy Rozporzdzenia Ministra rodowiska z dn. 21 lipca 2004 r.) i propozycja wyznaczenia Specjalnych Obszarów Ochrony Siedlisk Natura 2000 ­ zwanych dalej SOOP (zloona do Komisji Europejskiej) stworzyly nowe warunki ochrony zasobów przyrodniczych w jednolitym dla calej Unii Europejskiej systemie organizacyjno-prawnym. Zmiana ta jest najwiksz, jaka miala miejsce od czasu wprowadzenia nowych form ochrony przyrody przez ustaw o ochronie przyrody z 1991 r. Pomimo zwikszania liczby i powierzchni form ochrony, wskaniki dotyczce obszarów chronionych nie zmienily w istotnym stopniu pozycji województwa pomorskiego na tle kraju, w glównej mierze za spraw nakladania si obszarów Natura 2000 na powierzchnie innych obszarów chronionych i przyrost powierzchni Slowiskiego PN na morskich wodach terytorialnych, nie nalecych

44

Na podstawie Rozporzdzenia Rady Ministrów z dn. 2 marca 2004 r. w sprawie Slowiskiego Parku Narodowego (Dz.U. nr 43, poz. 390).

101

administracyjnie do obszaru województwa. Zauwaalny wzrost powierzchni obszarów chronionych moe nastpi dopiero po formalnym ustanowieniu nowych obszarów Natura 2000. Obecnie (bez obszarów Natura 2000, omówionych poniej) obszary chronione zajmuj powierzchni 595 919,8 ha, co stanowi 32,6% powierzchni województwa. W okresie ostatnich 5 lat powierzchnia ta zwikszyla si zaledwie o 3382 ha, czyli o 0,18%. Jest to niewielka zmiana, zbliona do redniego przyrostu powierzchni prawnie chronionej w Polsce (obecnie pod ochron 32,52% pow. kraju ­ bez obszarów Natura 2000). Slowiski Park Narodowy zajmuje obecnie 32 744,03 ha, w tym 21 572,89 ha poloonych jest na terytorium ldowym województwa pomorskiego, za 11 171,14 ha na obszarze wód przybrzenych. Wokól parku utworzono take otulin o powierzchni 30 220 ha. Park jest obiektem o znaczeniu midzynarodowym w ochronie przyrody. Uznany jest za wiatowy Rezerwat Biosfery (MaB) i obszar chroniony Konwencji RAMSAR. Zaproponowany zostal take do ochrony jako skladowa systemu HELCOM BSPA (Baltic Sea Protected Areas ­ obszary chronione regionu Morza Baltyckiego), którego glównym celem jest ochrona przyrody morskiej, ze szczególnym uwzgldnieniem zasobów biologicznych Baltyku45. Z racji rónorodnoci siedlisk, typów rodowiska i gatunków oraz stopnia zachowania zasobów przyrodniczych, Slowiski Park Narodowy uznawany jest powszechnie za najcenniejszy obiekt przyrodniczy w województwie i jeden z najcenniejszych przybrzenych obszarów chronionych w calym regionie Morza Baltyckiego. Zmianom nie ulegla natomiast powierzchnia drugiego w województwie Parku Narodowego Bory Tucholskie (4 798 ha). Wokól parku utworzono otulin o powierzchni 12 980 ha. Park poloony jest w centrum Zaborskiego Parku Krajobrazowego i na obszarze projektowanym do uznania za wiatowy Rezerwat Biosfery. Lcznie obydwa parki zajmuj 26 371 ha w granicach województwa, co stanowi 1,44% jego powierzchni. Poza parkami narodowymi obszarami o najwikszym reimie ochronnym i najwyszych walorach przyrodniczych s rezerwaty przyrody, za które uznano 120 obiektów46 o ogólnej powierzchni 7 226,8 ha, stanowicej 0,4% powierzchni województwa

45 System HELCOM BSPA ma na celu ochron przyrody obszarów ldowo-morskich, ze szczególnym uwzgldnieniem zasobów biologicznych Baltyku, jego gatunków flory i fauny, ich naturalnych siedlisk oraz mechanizmów regulujcych stabilno biocenoz i funkcjonowanie ekosystemu morskiego. Obszary te chroni reprezentatywne ekosystemy, siedliska i gatunki decydujce o wysokiej rónorodnoci biologicznej oraz gatunki i siedliska unikatowe, zagroone wyginiciem. Umoliwiaj zachowanie podstawowych procesów utrzymania ycia w morzu, zachowanie lacuchów pokarmowych oraz neutralizacj substancji zanieczyszczajcych. Morskie obszary chronione mog sprzyja przeksztalcaniu i wzrostowi miejscowej gospodarki, wzbogacajc jej profil o dziedziny dzialalnoci zwizane z turystyk (w tym morsk), rekreacj i uslugami ­ przy zachowaniu nadrzdnej funkcji ochronnej. Pomimo faktu, e intensywna turystyka stanowi zagroenie dla morskiej fauny i flory, to na obszarach tych moe by ona zrównowaona poprzez wlaciwe zarzdzanie. Morskie obszary chronione zapewniaj take ochron terenów o znaczeniu archeologicznym (np. wystpowanie wraków statków) oraz krajobrazowym ­ o istotnej roli kulturowej. Pelni funkcj naukow, dydaktyczn i kulturotwórcz. Na obszarach HELCOM BSPA naczeln zasad stosowan w zarzdzaniu powinna by zasada wspólistnienia funkcji, a nie osigania korzyci ekonomicznych, co przyblia wdraanie idei rozwoju zrównowaonego. 46 Dane na dzie 30.06.2006 r. W czerwcu 2005 r. oraz w kwietniu 2006 r. decyzj Wojewody Pomorskiego utworzonych zostalo 5 nowych rezerwatów przyrody, a kolejne decyzje s w przygotowaniu.

102

(tabela 11 i 16). W tej liczbie tylko 3 rezerwaty podlegaj w caloci ochronie cislej (Wyspa na Jeziorze Przywidz, Bocheskie Bloto, Mtne), a 3 kolejne czciowo objte s t ochron (Staniszewskie Zdroje, Jar Rzeki Reknicy, Torfowisko Zieli Miastecki). Lczna powierzchnia pod ochron cisl wynosi 142,8 ha. Nieznacznemu zwikszeniu ulegla liczba rezerwatów posiadajcych otuliny ­ obecnie wyznaczono je dla 9 rezerwatów. Wród rezerwatów znajduje si: 17 faunistycznych, 13 krajobrazowych, 40 lenych, 18 torfowiskowych, 17 florystycznych, 12 wodnych i po jednym rezerwacie przyrody nieoywionej, stepowym i slonorolowym (tabela 11). W ogólnej powierzchni rezerwatów 4 231,06 ha zajmuj obszary lene, co stanowi 58,5% ogólu powierzchni chronionej, za 213,6 ha (2,95% powierzchni) stanowi uytki rolne. W okresie ostatnich 2 lat, ze wzgldu na utworzenie 5 nowych rezerwatów (Lg nad Swelini, Wwóz Huzarów, Borkowskie Wwozy, Czarne Bagno, Lebskie Bagno), powikszenie i polczenie 3 kolejnych (Las Mtawski, Bielawa, Kwidzyskie Ostnice) oraz wlczenie rezerwatu Rowokól do Slowiskiego Parku Narodowego, zmianie ulegly proporcje powierzchni i rodzajów ochrony. Obecnie najwiksz powierzchni w województwie zajmuj rezerwaty torfowiskowe (2 167,97 ha, tj. 29,9% calkowitej powierzchni rezerwatów), nastpnie rezerwaty faunistyczne (1 737,59 ha ­ odpowiednio 24%), krajobrazowe (1 447,65 ha ­ 20,0 %) i lene (1 062,43 ha ­ 14,7 %).

Tabela 11. Rezerwaty przyrody w województwie pomorskim (stan w dn. 30.06.2006 r.)

Lp. Nazwa rezerwatu Rok Typ* utworzenia** Powierzchnia [ha] K N L K L F L F F K Fl L Fl Fl F F L 1938 1954 1954 1954 1954 1956 1957 1957 1957 / 1989 1957 1958 1958 1959 / 1989 1959 1959 1960 1960 121,91 5,03 4,85 4,55 8,88 20,46 26,29 102,54 170,7 12,17 16,91 9,64 11,39 56,23 188,45 5,26 28,31 Powiat Gdynia gdaski kartuski gdaski kartuski czluchowski czluchowski nowodworski kartuski pucki chojnicki chojnicki kartuski pucki Gdask starogardzki pucki Gmina Gdynia Kolbudy Górne Kartuzy Przywidz Kartuzy Przechlewo Rzeczenica Sztutowo Kartuzy, Sierakowice Wladyslawowo Czersk Czersk Kartuzy, Sierakowice Krokowa Gdask Osiek Puck

1. Kpa Redlowska 2. Bursztynowa Góra 3. Stare Modrzewie 4. Wyspa na Jeziorze Przywidz 5. Zamkowa Góra 6. Osiedle Kormoranów 7. Cisy w Czarnem 8. Kty Rybackie 9. Kurze Grzdy 10. Przyldek Rozewski 11. Krgi Kamienne 12. Ustronie 13. Jezioro Turzycowe 14. Pianickie Lki 15. Ptasi Raj 16. Czapli Wierch 17. Darlubskie Buki

103

Lp.

Nazwa rezerwatu

Rok Typ* utworzenia** Powierzchnia [ha] K L L L T L K T K T L W W Fl Fl Fl Fl F Fl L Fl K K Fl W W W W K T Fl 1960 1960 / 1989 1961 1961 1962 1962 1962 1962 / 1989 1962 1963 1963 1965 1965 1965 1965 1965 1966 / 2005 1967 1968 1968 1972 1972 1972 / 1989 1972 1974 1976 1976 1976 1976 1977 1977 1000 55,13 9,19 1,63 16,15 700 70,85 130,41 33,59 53,28 1,70 11,83 11,36 1,75 1,62 24,69 2,56 82,20 3,81 22,15 55,75 84,24 37,52 29,88 10,67 24,32 2800 36,82 546,63 40,80 1,41

Powiat starogardzki kartuski wejherowski czluchowski czluchowski nowodworski kartuski kartuski kartuski chojnicki kocierski bytowski czluchowski tczewski tczewski tczewski kwidzyski kwidzyski malborski malborski pucki kartuski kartuski tczewski chojnicki bytowski czluchowski bytowski lborski, wejherowski chojnicki wejherowski Osiek

Gmina

Kolo 18. KrzyweWdy w Ptli 19. Ostrzycki Las 20. Choczewskie Cisy 21. Midzybórz 22. Bocheskie Bloto 23. Buki Mierzei Wilanej 24. Lubygo 25. Staniszewskie Bloto 26. Szczyt Wieyca 27. Mtne 28. Orle nad Jeziorem Duym 29. Jezioro Orle 30. Jezioro Sporackie 31. Opalenie Dolne 32. Opalenie Górne 33. Wioslo Male 34. Kwidzyskie Ostnice 35. Jezioro Liwieniec 36. Biala Góra 37. Parów Wgry 38. Bialogóra 39. Jar Rzeki Raduni 40. Staniszewskie Zdroje 41. Wioslo Due 42. Nawionek 43. Jezioro Glboczko 44. Jezioro Krasne 45. Jezioro Smolowe 46. Mierzeja Sarbska 47. Bagno Stawek 48. Dlugosz Królewski w Lczynie

Styca Choczewo Rzeczenica Rzeczenica Krynica Morska Kartuzy Kartuzy Styca Czersk Liniewo Miastko Czluchów Gniew Gniew Gniew Kwidzyn Prabuty Sztum Sztum Krokowa Somonino, ukowo Kartuzy Gniew Brusy Bytów Przechlewo Miastko Leba, Wicko, Choczewo Brusy Gniewino

104

Lp.

Nazwa rezerwatu

Rok Typ* utworzenia** Powierzchnia [ha] F F K L F K L L W W W T T L L L F St T T L L L L F Fl L L 1977 1980 1980 1980 1981 1981 1981 1981 1981 1981 1981 1981 1982 1982 1982 1982 1982 1982 1982 1982 1983 1983 1983 1983 1983 1983 1983 1984 70,4 10,47 66,11 3,55 10,40 7,05 27,03 29,66 7,37 4,06 40,99 46,50 281,18 47,54 6,18 17,19 194,80 3,70 112,31 15,24 25,49 24,76 8,97 11,74 167,57 17,08 12,04 1,29

Powiat chojnicki kocierski gdaski kocierski bytowski bytowski bytowski slupski czluchowski czluchowski bytowski bytowski slupski czluchowski bytowski chojnicki slupski czluchowski slupski slupski kocierski, starogardzki Gdynia Gdynia Sopot starogardzki pucki Gdask slupski Brusy

Gmina

49. Jezioro Laska 50. Czapliniec w Wierzysku 51. Jar Rzeki Reknicy 52. Strzelnica 53. Gniazda Orla Bielika 54. Golbia Góra 55. Grodzisko Borzytuchom 56. Grodzisko Runowo 57. Jezioro Bardzo Male 58. Jezioro Cgi Male Male 59. JezioroSitno i Due 60. Torfowisko Zieli Miastecki 61. Bagna Izbickie 62. Bagnisko Niedwiady 63. Bukowa Góra nad Pysznem 64. Cisy nad Czersk Strug 65. Jezioro Modla 66. Milachowo 67. Torfowisko Poblockie 68. Torfowisko Potoczek 69. Brzczek 70. Cisowa 71. Kacze Lgi 72. Zajcze Wzgórze 73. Zdrojno 74. Zielone 75. ródliska Ewy w Dolinie 76. Jalowce

Kocierzyna Kolbudy Górne Kocierzyna Czarna Dbrówka Bytów Borzytuchom Potgowo Czluchów Koczala Czarna Dbrówka Trzebielino Glówczyce Przechlewo Bytów Czersk Ustka Debrzno Glówczyce Kpice Liniewo, Skarszewy Gdynia Gdynia Sopot Osiek Krokowa Gdask Smoldzino

105

Lp.

Nazwa rezerwatu

Rok Typ* utworzenia** Powierzchnia [ha] T Fl L L T W W L F F T L T L T T F Fl T Fl L K L L W S L L K F F 1984 1984 1984 1984 1985 1985 1985 1987 1987 1988 1988 1990 1990 1990 1990 1990 1991 1993 1993 1996 1996 1998 1998 1999 1999 1999 1999 1999 2000 2000 2000 99,36 24,49 19,57 1,49 213,59 49,05 50,57 18,84 8,10 193,01 22,90 34,06 31,66 41,32 109,13 21,82 150,46 41,50 37,83 2,04 13,02 428,20 25,34 10,36 57,53 27,76 97,10 50,58 24,83 229,88 113,47

Powiat lborski lborski czluchowski czluchowski bytowski bytowski bytowski slupski bytowski pucki wejherowski wejherowski kartuski kartuski kartuski kartuski Gdask, nowodworski chojnicki chojnicki pucki kocierski czluchowski bytowski gdaski wejherowski pucki pucki pucki pucki starogardzki pucki Wicko Wicko

Gmina

77. Las Górkowski 78. Nowe Wicko 79. Przyto 80. Sosny 81. Jeziorka Chonickie 82. Jezioro Cechyskie Male 83. Jezioro Kamie 84. Buczyna nad Slupi 85. Ostrów Trzebielski 86. Beka 87. Lewice 88. Galna Góra 89. Lene Oczko 90. Szczelina Lechicka 91. urawie Bloto 92. urawie Chrusty 93. Mewia Lacha 94. Bór Chrobotkowy 95. Male Lowne 96. Babnica 97. Krwawe Doly 98. Dolina Gwdy 99. Las nad Jeziorem Mdrzechowskim 100. Dolina Klodawy 101. Pelcznica 102. Slone Lki 103. Widowo 104. ródliska Czarnej Wody 105. Dolina Chlapowska 106. Jezioro Udzierz 107. Mecheliskie Lki

Przechlewo Czluchów Parchowo Studzienice Miastko Ustka Lipnica Puck Wejherowo Wejherowo Kartuzy Kartuzy Kartuzy Sierakowice Gdask, Stegna Brusy Chojnice Krokowa Stara Kiszewa Czarne Bytów Trbki Wielkie Wejherowo, Szemud Wladyslawowo Krokowa Krokowa Wladyslawowo Osiek Kosakowo

106

Lp.

Nazwa rezerwatu

Rok Typ* utworzenia** Powierzchnia [ha] L L F L L Fl L L L Fl T T T 2001 2001 2001 2002 2002 2003 2005 2005 2005 2005 1999 / 2005 2006 2006 55,22 4,93 19,42 2,89 11,68 148,19 231,78 13,40 40,64 2,80 721,41 111,54 102,86

Powiat wejherowski wejherowski chojnicki wejherowski wejherowski pucki malborski Gdynia wejherowski Gdask pucki lborski lborski

Gmina Lczyce Lczyce Brusy Leczyce Lczyce Krokowa Sztum, Miloradz Gdynia Choczewo Gdask Puck, Krokowa, Wladyslawowo Nowa Wie Lborska Nowa Wie Lborska

108. Paraszyskie Wwozy 109. Puyckie Lgi 110. Piecki 111. Wielistowskie Lgi 112. Wielistowskie ródliska 113. Dlugosz Królewski w Wierzchucinie 114. Las Mtawski 115. Lg nad Swelini 116. Borkowskie Wwozy 117. Wwóz Huzarów 118. Bielawa 119. Lebskie Bagno 120. Czarne Bagno

ródlo: opracowanie wlasne na podstawie materialów Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody z 2006 r. * Objanienie typów rezerwatów: F - faunistyczny, Fl ­ florystyczny, K ­ krajobrazowy, L ­ leny, N ­ przyrody nieoywionej, S ­ slonorolowy, St ­ stepowy, T ­ torfowiskowy, W ­ wodny. ** podwójny rok utworzenie oznacza zmian granic i powierzchni rezerwatu wprowadzon nowym Rozporzdzeniem Wojewody.

Minimalnym zmianom ulegla powierzchnia obszarów chronionego krajobrazu i parków krajobrazowych. Regulacja powierzchni geodezyjnej w Parku Krajobrazowym Pojezierza Ilawskiego zmienila jego wielko o 0,9 ha, a Rada Gminy Kocierzyna zmniejszyla o 251,06 ha Szarlocki OChK. W zwizku z uszczególowieniem przebiegu granic parków w czerwcu 2006 r. weszly w ycie Rozporzdzenia Wojewody Pomorskiego w sprawie parków krajobrazowych47, okrelajce granice i powierzchnie parków wraz z ich otulinami oraz zakazami i zastrzeeniami dotyczcymi ich uytkowania. Nie zostaly jednak ustanowione nowe parki ani obszary chronionego krajobrazu, mimo i od lat planowane jest utworzenie kilku obiektów, uzupelniajcych lczno przestrzenn obszarów chronionych w województwie i postulowanych zapisami Programu ochrony rodowiska województwa ... (2005). Na obszarze województwa zlokalizowanych jest obecnie 9 parków krajobrazowych (tabela 12 i 16) o ogólnej powierzchni 167 855,3 ha (nie liczc wód morskich Zatoki Puckiej wlczonej do Nadmorskiego PK obejmujcej 11 352 ha). Calkowicie w granicach województwa poloonych jest 7 parków: Nadmorski PK, Trójmiejski PK, PK Dolina Slupi, Kaszubski PK, PK Mierzeja Wilana, Wdzydzki PK i Zaborski PK. Dwa parki tylko czciowo le na obszarze

47

Dziennik Urzdowy Województwa Pomorskiego z dn. 1 czerwca 2006 r., Nr 58, pozycje 1189-1197.

107

województwa, posiadajc w nim lczn powierzchni 13 963,3 ha. Na granicy z województwem kujawsko-pomorskim poloony jest Tucholski Park Krajobrazowy, za na granicy z warmisko-mazurskim Park Krajobrazowy Pojezierza Ilawskiego. Poza Zaborskim PK wszystkie pozostale posiadaj wyznaczone otuliny, których ogólna powierzchnia w granicach województwa wynosi 193 162,9 ha. W ogólnej powierzchni parków 15 161,8 ha (9,0%) stanowi rezerwaty przyrody i pozostale formy indywidualne ochrony przyrody. Lasy stanowi w parkach 107 792,9 ha (tj. 64,2% ich powierzchni), uytki rolne ­ 38 780,2 ha (23,1%), wody ­ 11 820,3 ha (7,0%). Naley zaznaczy, e dane przekazywane przez Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody o uytkowaniu terenów w granicach parków krajobrazowych nie wykazuj od lat adnych zmian, podczas gdy dane z monitoringu uytkowania gruntów, prowadzonego przez sluby geodezyjne, wykazuj coroczne zmiany w granicach gmin posiadajcych na swym terenie obszary chronione. Sytuacja ta jest typowym przykladem rozbienoci danych pochodzcych z rónych ródel informacji.

Tabela 12. Parki krajobrazowe w województwie pomorskim (stan w dn. 30.06.2006 r.)

Rok utworzenia 1978 1979 1981 1983 1985 1983 1990 1985 1993 Powierzchnia ogólem w ha 7 452,0** 19 930,0 37 040,0 33 202,0 4 410,0 17 832,0 34 026,0 11 323,0 2 640,3 W tym powierzchnia Powierzchnia rezerwatów i innych strefy form ochrony ochronnej indywidualnej 695,9 172,0 85,5 13 562,7 109,5 13,0 409,7 79,6 ­ 17 540,0 16 542,0 83 170,0 32 494,0 22 703,0 15 208,0 ­ 3 887,0 1 618,9

Lp.

Nazwa parku

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Nadmorski PK Trójmiejski PK PK Dolina Slupi Kaszubski PK PK Mierzeja Wilana Wdzydzki PK Zaborski PK Tucholski PK* PK Pojezierza Ilawskiego*

ródlo: dane Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody w Gdasku. * Powierzchnia parku w granicach województwa. Park czciowo poloony poza granicami województwa. ** Powierzchnia ldowa parku (park obejmuje równie powierzchni wodn Zatoki Puckiej ­ 11 352 ha).

System obszarów chronionych uzupelniaj obszary chronionego krajobrazu (tabela 13). W granicach województwa wyznaczonych zostalo lcznie 45 OChK o ogólnej powierzchni 396 054 ha, przy czym 5 z nich wykracza na obszary województw ssiednich. Dwa OChK wyznaczone zostaly decyzjami rad gmin (w Kocierzynie ­ Szarlocki OChK oraz w Debrznie ­ OChK Dolina rzeki Debrzynki), za pozostale 43 s obszarami wyznaczonymi przez wojewod. Powierzchnia 2 obszarów powolanych przez Rad Gminy Kocierzyna i Rad Miasta Debrzno wynosi 3341 ha, za

108

powierzchnia obszarów wyznaczonych przez wojewod 392 713 ha. Lasy stanowi w nich 53,8% powierzchni, wody ­ 5%, a uytki rolne ­ 36,4%. Najwikszymi obszarami (pow. 15 tys. ha) s OChK: Borów Tucholskich, ulaw Gdaskich, Pradoliny Redy-Leby, Lipuski, Fragment Pradoliny Redy ­ Leby, Wzgórza Morenowe na poludnie od Lborka, Fragment Borów Tucholskich, Puszczy Darlubskiej i Chojnicko-Tucholski. Niewyjaniona rozbieno informacji ujawnia si, w odniesieniu do OChK, w danych statystycznych rocznika GUS (Ochrona rodowiska ... 2005), który podaje lczn liczb 55 obszarów i powierzchni o 1 999 ha wiksz od dotychczas notowanej w statystyce województwa. Weryfikacja liczby OChK na podst. informacji z urzdów gmin nie potwierdzila danych zawartych w tym roczniku. Poza wymienionymi wyej formami wielkoprzestrzennymi, na obszarze województwa zlokalizowanych jest wiele obiektów tzw. ochrony indywidualnej, do których nale: pomniki przyrody, uytki ekologiczne, stanowiska dokumentacyjne i zespoly przyrodniczo-krajobrazowe. Zajmuj one niewielkie powierzchniowo fragmenty o zachowanych naturalnych i unikatowych walorach i zasobach przyrody (tabela 16). Od 2000 roku nastpil nieduy wzrost liczby i powierzchni tych form ochrony. Najliczniejsz grup form ochrony indywidualnej stanowi pomniki przyrody, których powolano ogólem 2 620 (stan na 31.12.2005 r.), w tym 1 937 ustanowil wojewoda (Zalcznik nr 3), za 683 poszczególne rady gmin. W stosunku do roku 2000 liczba pomników przyrody zwikszyla si o 273, w wyniku powolania nowych obiektów przez rady gminy. Uytków ekologicznych ustanowiono dotychczas 665 ­ o lcznej powierzchni ok. 3 222,5 ha ­ z czego ustanowionych przez wojewod jest 307 obiektów (Zalcznik nr 1), za przez rady gmin 358 obiektów48 (Zalcznik nr 2). Stanowisk dokumentacyjnych utworzono 7 - o powierzchni 30 ha (wszystkie powolane przez wojewod ­ tabela 14), za zespolów przyrodniczo-krajobrazowych 12 (tabela 15) ­ o lcznej powierzchni ok. 13 529 ha (w tym 8 obiektów powolanych przez wojewod). W cigu ostatnich 5 lat wyranie wzmogla si aktywno rad gmin podejmujcych starania o zachowanie lokalnych zasobów przyrodniczych. Dzialania te cechuj jednak wci niewielk liczb gmin, cho w znacznej czci miejscowych dokumentów planistycznych cenne przyrodniczo obszary i obiekty wskazywane s jako rekomendowane do objcia ochron prawn. Obiekty ochrony indywidualnej równie poloone s w przestrzeni województwa nierównomiernie. Pomników przyrody najmniej wystpuje w powiatach czluchowskim i nowodworskim, uytki ekologiczne skupiaj si w powiatach chojnickim, wejherowskim, puckim, bytowskim i slupskim, natomiast zespoly przyrodniczo-krajobrazowe utworzone zostaly glównie na obszarze Kaszubskiego Parku Krajobrazowego.

48

liczba obiektów zgloszona na podst. ankiet skierowanych do Urzdów Gmin.

109

Tabela 13. Obszary chronionego krajobrazu w województwie pomorskim (stan w dn. 31.12.2005 r.)

Lp. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 Nazwa ­ Obszar Chronionego Krajobrazu Bialej Góry Borów Tucholskich Choczewsko-Saliski Chojnicko-Tucholski Dolina rzeki Debrzynki Doliny Kwidzyskiej Doliny Leby Doliny Raduni Doliny Wierzycy Doliny Wietcisy Fragment Borów Tucholskich Fragment pradoliny Leby i wzgórza morenowe na pd. od Lborka Gniewski Gowidliski Jeziora Dzierzgo Jezioro Bobiciskie ze Skibsk Gór Jezioro Ltowskie i okolice Kpic Kartuski Lipuski Morawski Obsz. na pd.-wsch. od jeziora Bielsko Nadmorski Nadwilaski Okolice Jezior Krpsko i Szczytno Otomiski Pas pobrzea na wschód od Ustki Pas pobrzea na zachód od Ustki Polaszkowski Pólnocny ­ cz wschodnia Pólnocny ­ cz zachodnia Pradoliny Redy-Leby Przywidzki Puszczy Darlubskiej Pow. w ha 3971 65780 8684 15000 1007 1597 5525 3340 10784 3352 16632 16731 2336 14736 5630 3328 5600 6661 17148 10700 388 14940 4676 12428 2072 3336 2500 2448 3800 4000 19516 10888 15908 Rok powolania 1985 1994 1994 1991 1997 1985 1994 1994 1994 1994 1981 1981 1994 1994 1985 1981 1981 1994 1994 1985 1981 1994 1994 1981 1994 1981 1981 1994 1991 1991 1994 1994 1994 Powiat kwidzyski, malborski, sztumski kocierski, starogardzki wejherowski chojnicki czluchowski kwidzyski wejherowski kartuski, gdaski kocierski, starogardzki gdaski, kocierski, starogardzki bytowski, chojnicki, czluchowski lborski, slupski tczewski kartuski, kocierski kwidzyski, sztumski bytowski slupski kartuski kocierski kwidzyski czluchowski pucki, wejherowski tczewski chojnicki, czluchowski gdaski, m.Gdask, kartuski slupski slupski kocierski chojnicki chojnicki wejherowski gdaski, kartuski, kocierski pucki, wejherowski

110

34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45

Ryjewski Rzeki Dzierzgo Rzeki Liwy Rzeki Nogat Rzeki Szkarpawy Sadliski Szarlocki rodkowoulawski Wyspy Sobieszewskiej Zespól jezior Czluchowskich ródliskowy Obszar Brdy i Wieprzy na wsch. od Miastka ulaw Gdaskich

3065 4371 1372 11578 4296 6879 2334 2513 1228 1108 11776 30092

1985 1985 1985 1985 1985 1985 1996 1985 1994 1981 1981 1994

kwidzyski, sztumski sztumski kwidzyski malborski, nowodworski, sztumski nowodworski kwidzyski kocierski malborski, nowodworski m. Gdask czluchowski bytowski, czluchowski m. Gdask, gdaski, tczewski,

ródla: Rozporzdzenie nr 5/05 Wojewody Pomorskiego z dn. 24 marca 2005 r. w sprawie obszarów chronionego krajobrazu w województwie pomorskim oraz dane urzdów gmin.

Nadal cech charakterystyczn rozkladu obszarów chronionych na terenie województwa pozostaje ich wiksze nagromadzenie w jego centralnej czci, rozcigajce si poprzez regiony fizycznogeograficzne Pobrzea Kaszubskiego, Pojezierza Kaszubskiego i Borów Tucholskich (rys. 15) oraz zauwaalny brak przestrzennej lcznoci tych obszarów w granicach bylego województwa gdaskiego z formami ochrony bylych województw ssiednich (elblskiego i slupskiego). Program ochrony rodowiska Województwa Pomorskiego (2005) oraz Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa (2002) przewiduj rozwój tego systemu i utworzenie nowych form ochrony w celu zwikszenia jego spójnoci przestrzennej. Trudno jednak jest okreli ramy czasowe, moliwoci i zakres dziala do tego prowadzcych, ze wzgldu na uwarunkowania prawne i niech samorzdów lokalnych do tworzenia form ochrony przyrody. Kompetencje tworzenia tych form pozostaj w gestii wojewody i rad gmin. W tej sytuacji zapisy dokumentów samorzdu wojewódzkiego maj charakter postulatywny. W ukladzie administracyjnym lokalizacji obszarów i obiektów chronionych, nie nastpily w ostatnich latach równie istotne zmiany49 (tabela 17). Najwiksz powierzchni obszarów chronionych cechuj si powiaty: chojnicki (ok. 59% pow. powiatu), kocierski (ok. 57%), gdaski (ok. 49%), kartuski (ok. 49%), wejherowski (ok. 46%), pucki (ok. 45%), starogardzki (ok. 42%) i miasto Sopot (ok. 41%). Natomiast najmniejsz powierzchni obszarów chronionych cechuj si powiaty: malborski (ok. 8% pow. powiatu), czluchowski (ok. 11%) i tczewski (ok. 13 %). W ukladzie gminnym najwiksza powierzchnia obszarów chronionych cechuje gminy: Hel, Jastarni, Osieczn, Lipusz, Cedry Wielkie (po ok. 100% pow. gminy), Chmielno, Osiek i Dziemiany (po ok. 98%), Czarn Wod (ok. 83%), Red (ok. 76%), Brusy, Kartuzy, Rumi, Wejherowo, Konarzyny (po ok. 70%),

49

na podst. materialu Ministerstwa rodowiska Dane statystyczne dot. ochrony rodowiska za rok 2004. Informacja GUS ­ na dzie 31.12.2004 r. (www.mos.gov.pl/1materialy_informacyjne/raporty_opracowania) oraz danych Wojewózkiego Konserwatora Przyrody w Gdasku.

111

Sulczyno (ok. 67%), oraz Star Kiszew, Lubichowo i Smoldzino (po ok. 66%). Naley jednak podkreli, e na wikszoci tych obszarów przewaaj formy ochrony w postaci obszarów chronionego krajobrazu oraz parków krajobrazowych. Ich ranga jako form ochrony zasobów przyrody systematycznie maleje, odwrotnie proporcjonalnie do wzrostu liczby obiektów budowlanych i intensywnoci zagospodarowania przestrzeni w granicach tych obszarów. Natomiast najwiksz powierzchni chronion o najwyszym reimie ochronnym, a wic w rzeczywistoci nakladajc znaczce ograniczenia w gospodarowaniu przestrzeni i jej zasobami (park narodowy, rezerwat przyrody) cechuj si powiaty: slupski (ok. 19 482 ha, tj. 8,46 % pow. powiatu), chojnicki (ok. 5116 ha, 3,75 %) i lborski (ok. 3197 ha, 4,52 %) oraz gminy: Smoldzino (ok. 16 835 ha, tj. 65,44 % pow. gminy), Chojnice (ok. 4836 ha, 10,55 %), Glówczyce (ok. 2100 ha, 7,0 %), Wicko (ok. 2536 ha, 11,74 %) i Leba (661 ha, 44,66 %). Szczególowy rozklad obszarów chronionych wg gmin i powiatów zawiera tabela 17.

Tabela 14. Stanowiska dokumentacyjne w województwie pomorskim (stan w dn. 30.06.2006 r.).

Lp. / Nr rejestru 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Obszar Wyrobisko Wieliszewo - obszar po wydobyciu torfu Klif Oksywski - odcinek klifowy Kpy Oksywskiej o dlug. 1800 m odkrywka po eksploatacji wiru we wsi Kazimierz odkrywka po eksploatacji piasku w miejscowoci Szary Dwór odkrywka po eksploatacji piasku w miejscowoci Strzelno Oz Grapice - dobrze rozwinity oz wraz z odsloniciem Bursztyny Modanowo - pozostalo po kopalni bursztynu z XVIII w. Pow. [ha] 12,06 10,10 0,30 0,50 0,20 6,55 0,34 Data utworzenia 1997-07-10 1999-11-16 1999-11-16 1999-11-16 1999-11-16 2001-11-07 2001-11-07 Powiat slupski Gdynia pucki pucki pucki slupski slupski Gmina Potgowo Miasto Gdynia Kosakowo Krokowa Krokowa Potgowo Ustka

ródlo: dane Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody w Gdasku.

112

Tabela 15. Zespoly przyrodniczo-krajobrazowe w województwie pomorskim (stan w dn. 30.06.2006 r.).

Lp. / Nr rejestru 1. 2. Nazwa Ostoja Labdzi Rynna Mirachowska Dolina Leby w Kaszubskim Parku Krajobrazowym Rynna Potgowska Rynna Kamienicka Obnienie Chmieleskie Rynna BrodnickoKartuska Rynna DbrowskoOstrzycka Rynna Raduska Dolina Potoku Oruskiego Dolina Strzyy Jar Starych Dbów Pow. [ha] 1,5 887 Data utworzenia 1994-03-18 1998-09-03 Powiat slupski kartuski kartuski, wejherowski kartuski, kocierski kartuski kartuski kartuski kartuski, kocierski kartuski, kocierski Gdask Gdask sztumski Gmina Miasto Ustka Chmielno, Kartuzy, Sierakowice Chmielno, Linia, Kartuzy, Styca, Sierakowice Linia, Kartuzy, Sierakowice Sierakowice Chmielno, Kartuzy Kartuzy, Somonino Chmielno, Kartuzy, Somonino, Styca, Kocierzyna Chmielno, Styca, Kocierzyna Miasto Gdask Miasto Gdask Miasto Dzierzgo

3.

3 412

1998-09-03

4. 5. 6. 7.

1 300 625 1 112 825

1998-09-03 1998-09-03 1998-09-03 1998-09-03

8.

1 756

1998-09-03

9. 10. 11. 12.

3 137 82,8 381 9,3

1998-09-03 1999-04-29 2001-03-29 2005-11-24

ródla: 1) dane Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody w Gdasku, 2) informacje zawarte w ankietach przekazanych z urzdów gmin.

Projektowana i wprowadzana sie ekologiczna obszarów Natura 2000 nie zmienia faktu przestrzennej izolacji poszczególnych terenów chronionych. Nakladajc si w znacznym stopniu na formy istniejce lub proponujc nowe ,,wyspowe" obiekty, utrzymuje ona stan odseparowania przestrzennego najcenniejszych obszarów przyrodniczych. Luk t musz zastpi korytarze ekologiczne wyznaczane w dokumentach planistycznych ­ m.in. w opracowaniach ekofizjograficznych, studiach uwarunkowa i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz w planach zagospodarowania przestrzennego ­ województwa i miejscowych.

113

Tabela 16. Obszary i obiekty chronione w województwie pomorskim (stan na 30.06.2006 r.)

Lp. Forma ochrony przyrody Parki narodowe ogólem (bez otulin) - w tym Parki narodowe bez otulin i powierzchni morskiej Slowiskiego PN · Slowiski Park Narodowy ­ ogólem - w tym: - obszar morski Slowiskiego PN - obszar ldowy Slowiskiego PN · Park Narodowy Bory Tucholskie Otuliny parków narodowych lcznie Rezerwaty przyrody (bez otulin) - w tym: - posiadajce otulin (pow. otuliny) - pod ochron cisl Parki krajobrazowe ogólem (bez otulin i powierzchni morskiej Nadmorskiego PK) c) - w tym powierzchnia rezerwatów przyrody i pozostalych form indywidualnych ochrony Otuliny parków krajobrazowych lcznie Obszary chronionego krajobrazu ­ ogólem - w tym: - wyznaczone przez wojewod - wyznaczone przez rady gmin - powierzchnia rezerwatów przyrody i pozostalych form indywidualnych ochrony Uytki ekologiczne ­ ogólem - w tym: - ustanowione przez wojewod - ustanowione przez rady gmin Stanowiska dokumentacyjne Zespoly przyrodniczo-krajobrazowe ­ ogólem - w tym: - ustanowione przez wojewod - ustanowione przez rady gmin Pomniki przyrody ­ ogólem - w tym: - powolane przez wojewod - powolane przez rady gmin Lcznie ródla: Liczba obiektów 2 Powierzchnia ogólem 37 542 ha d) 26 371 ha d) 32 744 ha d) 11 171 ha d) 21 573 ha d) 4 798 ha d) 43 200 ha d) 120 9 6 9 7 226,8 ha d) 819,4 ha d) 142,8 ha d) 167 855,3 ha d) 15 161,8 ha d) 193 162,9 ha d) 45 43 2

d)

% powierzchni województwa 1,44% a)

1.

0,4%

2.

8,35% b)

3.

4.

396 054 ha d) 392 713 ha d) 3 341 ha d) 3 206,6 ha d) 3 222,5 ha d) 1 165,5 ha d) 2 056,9 ha d) 30 ha d) 13 528,6 ha 13 054 ha d) 474,6 ha d) 595 919,8 ha f)

d)

21,48%b)

5. 6. 7.

665 307 358 e) 7 12 8 4 2620 1 937 683 e)

0,18%

0,001% 0,74%

8.

32,59% f)

a) b) c) d)

e) f)

1) dane Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody w Gdasku, 2) informacje zawarte w ankietach przekazanych z urzdów gmin. Nie zawiera powierzchni morskiej Slowiskiego PN. Nie zawiera powierzchni innych form ochrony przyrody zlokalizowanych w ich granicach. Powierzchnia morska Nadmorskiego Parku Krajobrazowego obejmujca wody Zatoki Puckiej wynosi 11 352 ha. Liczba i powierzchnia OChK wg danych Urzdu Statystycznego w Gdasku na podst. publ. Ochrona rodowiska w województwie pomorskim 2005 (2005) ­ nie zgadza si z liczb i powierzchni obiektów wykazywanych przez Urzd Wojewódzki i urzdy gmin. Wg przywolanej publikacji w woj. pomorskim liczba OChK powolanych przez rady gmin jest o 10 obszarów i 1999 ha wiksza. Wielkoci te wydaj si niewiarygodne. Liczba obiektów zgloszona na podst. ankiet skierowanych do Urzdów Gmin. Suma nie zawiera powierzchni form ochrony przyrody zawierajcych si w innych formach.

114

Tabela 17. Obszary chronione w województwie pomorskim wg gmin i powiatów ­ bez form powolywanych przez rady gmin (stan w dn. 31.12.2005 r.)

Prawne formy ochrony przyrody Obszary chronionego krajobrazu ­2000 Powierzchnia w ha 222 12 169 558 27,0 62,9 51,4 8,1 99,2 213,6 49,0 46,5 318 182,8 20 128 45 349 30 032 8 061 150 6,6 452 172,4 13 454 9 700 7 460 7 292 63,3 1 440 4 480 20 672 23 304 70 4 200 1 10 704 1 33 49 28 128 2 25 5 6 2 3 7 1 66 11 220 75 8 2 450 3 553 1 150 6 004 705 4 333 44 419 4 480 1 495,8 7 355,3 7 460 9 708,1 13 454 220,2 49 196,5 80 257 28 192,2 22,9 40,7 32,0 20 41,3 7,6 24,7 43,0 31,4 28,8 1,7 0,3 0,9 59 70,4 Zespoly Ogólem poStanowiska przyrodniczoUytki wierzchnia Pomniki chroniona ekologiczne dokumen-krajobratacyjne przyrody zowe w ha * ­ szt. % powierzchni chronionej w jednostce administracyjnej

Powiaty / Gminy

Pow. jedn. [ha]

Parki narodowe

Parki Rezerwaty krajobraprzyrody zowe

Gdask ­ miasto

26 203

-

Sopot ­ miasto

1 731

-

Gdynia ­ miasto

13 549

-

Slupsk ­ miasto

4 315

-

Bytowski

219 281

-

Borzytchom

10 857

-

Bytów **

19 744

-

Czarna Dbrówka

29 828

-

Kolczyglowy

17 334

-

Lipnica

30 957

-

Miastko **

46 682

-

Parchowo

13 091

-

Studzienice

17 596

-

Trzebielino

22 545

-

Tuchomie

10 647

-

Chojnicki

136 425

4 798

Brusy **

40 074

-

115

Chojnice miasto

2 105

-

116

Prawne formy ochrony przyrody Obszary chronionego krajobrazu ­2000 Powierzchnia w ha 37,8 97,0 616 428,2 20,1 3,7 4,1 115,6 44,1 86 71,1 4,6 5 325 7 892 1 375 3 250 12 403 38 838 1 888 8 628 1 500 2 408 700 15 124 7 232 2 34 4 1 19 7 3 75 5 23 4 8 11 10 590 12 828 103,0 38 14 631 1 911 176,1 97 21 405,1 23 427,6 7 232 15 661 428,2 700 2 416,8 3,7 1 504,1 8 675,6 1 932,1 38 848 12 403 3 250 5 325 7 892 1 375 46,7 61,7 69,4 9,9 1,8 56,0 6,7 0,0 6,8 35,6 7,0 49,0 99,8 39,3 37,4 60,9 27,6 Zespoly Ogólem poStanowiska przyrodniczoUytki wierzchnia dokumenPomniki chroniona ekologiczne -krajobratacyjne przyrody zowe w ha * ­ szt. % powierzchni chronionej w jednostce administracyjnej

Powiaty / Gminy

Pow. jedn. [ha]

Parki narodowe

Parki Rezerwaty krajobraprzyrody zowe

Chojnice gmina

45 834

4 798

Czersk **

37 985

-

Konarzyny

10 427

-

Czluchowski

157 441

-

Czarne **

23 490

-

Czluchów miasto

1 248

-

Czluchów gmina

36 165

-

Debrzno **

22 417

-

Koczala

22 241

-

Przechlewo

24 388

-

Rzeczenica

27 492

-

Gdaski

79 317

-

Cedry Wielkie

12 428

-

Kolbudy

8 280

-

Pruszcz Gdaski miasto

1 647

-

Pruszcz Gdaski gmina

14 256

-

Przywidz

12 962

-

Pszczólki

4 984

-

Suchy Db 10,4 810 607,8 1 191 230 2 939 72 11,0 37 6 618 603 5 820 36,7 72 27 4 40 63 3 4 5 22 8 4 10 7 93 25 16 9 9 8 29,1 15,0 88,7 69,3 46 3,6 10,3 19,0 13,0 85 2,6 516 13 610 25 874 120 1 970 669 10 244 3 475 6 443 5 925 3,2 4 644 4 025 5 585 6 649 0,7 17 977 45 898 15 2 475 1,2 8 831 7 383 325 1 366 2 293 5 134 4 393 131 1 131 9 527 3 659 7 763,1 8 831 2 476,2 63 889 12 234 8 669 3,6 12 378,3 3 475 10 913 2 090 14 126 25 874 6 618 603 5 820 9 805 4 495 3 653 22 14 456,9 7 717 3 924 10 7 717 31 405 22 943 1 11 937 121 54 516 95 22 105,4 0,6 48,7 97,5 70,4 1,5 52,2 32,6 48,4 67,3 15,1 54,8 97,9 51,2 0,2 39,9 31,6 99,9 18,4 66,3 31,0 34,3 27,6 28,0

8 498

-

-

-

8 498

-

-

-

2

8 498

100,0

Trbki Wielkie

16 262

-

Kartuski

112 004

-

Chmielno

7 918

-

Kartuzy **

20 528

-

Przodkowo

8 539

-

Sierakowice

18 236

-

Somonino

11 227

-

Styca

16 030

-

Sulczyno

13 131

-

ukowo **

16 395

-

Kocierski

116 585

-

Dziemiany

12 497

-

Karsin

16 920

-

Kocierzyna miasto

1 583

-

Kocierzyna gmina 31 015

-

Liniewo

11 007

-

Lipusz

10 920

-

Nowa Karczma

11 333

-

Stara Kiszewa

21 310

-

Kwidzyski

83 464

-

Gardeja

19 298

-

Kwidzyn miasto

2 182

-

117

Kwidzyn gmina

20 725

-

118

Prawne formy ochrony przyrody Obszary chronionego krajobrazu ­2000 Powierzchnia w ha 82,8 453 299,7 152,9 224 224,2 241 7,0 2 456 4 410 1 359 212 12 301 8 895 1 408 594 0,4 507 4080 0 6 000 700 9 431 16 131 4 277 11 104 17 1 24 62 75 8 18 4 14 11 20 32 1 17 2 515 7 6 041 25 6 041 2 515 4 277 19 328 9 431 700 660,9 6 000 2 535,7 4 080 507 594 1 408,4 1 359 212 16 843 2 456 8 895 30,6 24,4 38,1 27,3 50,2 39,2 44,7 22,2 11,7 8,2 5,7 5,9 15,0 11,9 2,7 25,8 24,0 41,8 Zespoly Ogólem poStanowiska przyrodniczoUytki wierzchnia dokumenPomniki chroniona ekologiczne -krajobratacyjne przyrody zowe w ha * ­ szt. % powierzchni chronionej w jednostce administracyjnej

Powiaty / Gminy

Pow. jedn. [ha]

Parki narodowe

Parki Rezerwaty krajobraprzyrody zowe

Prabuty **

19 712

-

Ryjewo

10 328

-

Sadlinki

11 219

-

Lborski

70 699

2 744

Cewice

18 786

-

Lbork

1 786

-

Leba

1 480

361,2

Nowa Wie Lborska

27 039

-

Wicko

21 608

2 382,8

Malborski

49 463

-

Lichnowy

8 870

-

Malbork miasto

1 715

-

Malbork gmina

10 093

-

Miloradz

9 375

-

Nowy Staw **

11 438

-

Stare Pole

7 972

-

Nowodworski

65 275

-

10 204

-

Krynica Morska Nowy Dwór Gdaski **

21 300

-

Ostaszewo 131,6 102,5 1546 113,5 993,9 307,9 131,1 653 393,5 15,2 29,7 1,3 213,6 421 5 836 57 055 616 600 4 720 27,9 99,0 16 5 600 2,7 18,7 0,3 11 032 27,9 16 368 12 036 158 19 890 1 175 950 7 880 6,9 0,2 25 8 27 8 237 1 29 16 73 28 15 69 4 2 77 2 303 9 470 26,7 0,5 58 357 0,3 3 800 48,5 1 800 357,3 11 774,8 25 8 830 2 065 47 868 11 059,9 2 103,1 5 615,2 4 720 676,3 616 16 933,6 6 143,8 57 055 2 127 67,1 2 2 127 7 452 18 525 149 1 107 25 979 1 954 625 1 2 579 2 449 7 2 580,6 15,2 24,0 45,0 100,0 100,0 7,1 55,6 5,1 36,3 53,8 20,8 36,9 6,5 19,1 19,3 3,0 2,4 65,8 28,2 42,4 -

6 065

-

-

-

332

-

-

-

6

332

5,5

Stegna

16 957

-

Sztutowo

10 749

-

Pucki

57 785

-

Hel

2 127

-

Jastarnia

800

-

Kosakowo

5 015

-

Krokowa

21 183

-

Puck miasto

490

-

Puck gmina

24 329

-

Wladyslawowo

3 841

-

Slupski

230 400

18 829

Damnica

16 781

-

Dbnica Kaszubska

30 002

-

Glówczyce

32 381

1 706,9

Kpice **

29 343

-

Kobylnica

24 495

-

Potgowo

22 792

-

Slupsk gmina

26 058

-

Smoldzino

25 724

16 833,3

Ustka gmina

21 810

288,7

Ustka miasto

1 014

-

Starogardzki

134 528

-

119

Bobowo

5 167

-

120

Prawne formy ochrony przyrody Obszary chronionego krajobrazu ­2000 Powierzchnia w ha 412,7 8,2 34 33,6 2 641,2 1 553 1 878 2 818 2 149 5 319 2 641 13 717 2 850 655 1 250 4 509 950 20 15 228 12 326 10 651 15,6 9 2 5 5 26 10 1 2 13 42 2 12 13 15 6 322 3 2 294 1 2 294 6 322 10 651 12 326 15 228 20 950 4 509 1 250 655 2 850 16 358 1 553 1 878 5 459,2 2 149 5 319 82,7 57,3 66,2 100,0 97,8 5,4 9,8 26,6 14,5 3,3 20,7 22,4 11,8 20,5 29,4 15,2 29,4 Zespoly Ogólem poStanowiska przyrodniczoUytki wierzchnia dokumenPomniki chroniona ekologiczne -krajobratacyjne przyrody zowe w ha * ­ szt. % powierzchni chronionej w jednostce administracyjnej

Powiaty / Gminy

Pow. jedn. [ha]

Parki narodowe

Parki Rezerwaty krajobraprzyrody zowe

Czarna Woda

2 775

-

Kaliska

11 036

-

Lubichowo

16 101

-

Osieczna

12 326

-

Osiek

15 563

-

Skórcz miasto

367

-

Skórcz gmina

9 663

-

Skarszewy **

16 979

-

8 612

-

2 527

-

Smtowo Graniczne Stargard Gdaski miasto Stargard Gdaski gmina

19 616

-

Zblewo

13 796

-

Sztumski

73 085

-

Dzierzgo **

13 140

-

Mikolajki Pomorskie

9 175

-

Stary Dzierzgo

18 582

-

Stary Targ

14 104

-

Sztum **

18 084

-

Tczewski 57,9 458 267,7 1,4 74,7 2,7 111,3 7 010 167 856 392 713 7 368 6 350 12,8 1 007 1 108 225 6,0 2000 7,3 2 100 30 2 250 14 501 49,0 3 850 5,0 13 054 1 652 2 330 18,7 1 045 8 484 6 500 7,5 37 18 2 17 28 20 25 8 17 41 1 937 14 228 44 493 106 1045 213 1 550 7 1 550 58 811 6 549,8 8 484 3 987,1 3 855 14 527,2 2 250 2 100 2007,3 1 333 13 718 589 640 11 375 16 375 350 4 350 3,8 2,7 9,0 46,0 35,7 48,1 33,3 34,4 62,4 76,4 69,8 11,4 52,0 70,7 32,2 6 537 18 6 537 33,6

69 754

-

58

-

8 812

-

-

-

56

8 812

12,6

Gniew **

19 478

-

Morzeszczyn

9 122

-

Pelplin **

14 045

-

Subkowy

7 822

-

Tczew miasto

2 226

-

Tczew gmina

17 061

-

Wejherowski

127 984

-

Choczewo

18 323

-

Gniewino

17 621

-

Linia

11 982

-

Luzino

11 194

-

Lczyce

23 281

-

Reda

2 945

-

Rumia

3 008

-

Szemud

17 657

-

Wejherowo miasto

2 565

-

Wejherowo gmina

19 408

-

Województwo

1 829 288

26 371

ródlo: opracowanie wlasne na podst. Materialów Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody w Gdasku oraz publikacji ,,Ochrona rodowiska w Województwie Pomorskim 2005, Urzd Statystyczny w Gdasku, Gdask.

* Powierzchnia bez form ochrony przyrody zawierajcych si w innych formach. ** Warto obliczona dla miasta i gminy lcznie. Wartoci powierzchni dla powiatów zaokrglone do pelnych jednostek.

121

Ochrona gatunkowa zwierzt realizowana jest na obszarze woj. pomorskiego poprzez ustanawianie stref ochronnych wokól gniazd rzadkich ptaków (orzel bielik, orzel przedni, orlik krzykliwy, grubodziób, rybolów, gadoer, orzelek wlochaty, sokól wdrowny, kania ruda i czarna, puchacz, bocian czarny, kulon, kraska, olna, cietrzew i gluszec) oraz niektórych gadów (ólw blotny i w eskulapa). Na terenie województwa wyznaczono dotychczas (poza obszarami parków narodowych) 72 strefy ochrony, w tym: orla bielika (21), orlika krzykliwego (19), bociana czarnego (18), puchacza (5) i kani czarnej (1). Poza wymienionymi gatunkami, dla których ustanowiono strefy ochronne, na terenie województwa zinwentaryzowano 222 stanowiska bobra europejskiego (http://wsir.oitbd.pl/) i stwierdzono wystpowanie wielu innych chronionych gatunków, m.in.: gryzoni ­ wiewiórki, popielicy i orzesznicy; drapienych ­ lasicy, wydry, gronostaja; owadoernych ­ jea wschodniego, kreta i 2 gatunków ryjówek ­ aksamitnej i malutkiej; nietoperzy ­ 15 gatunków nalecych do rodziny mroczkowatych. Naley te zaznaczy, e w wodach przybrzenych województwa wystpuj chronione gatunki z pletwonogich: foka szara, foka obrczkowana i foka pospolita oraz waleni (morwin). Województwo pomorskie cechuje si duym bogactwem flory naczyniowej, stanowic dla licznych gatunków gincych wan ostoj w skali kraju. Na obszarze województwa notowane s 1982 gatunki rolin kwiatowych i paprotników, dla których sporzdzono Czerwon List zagroonych rolin naczyniowych. Zawiera ona 540 gatunków, z których 113 objto ochron prawn (Markowski, Buliski 2004). Wiele z nich znajduje si w Polskiej Czerwonej Ksidze, a dla niektórych gatunków ponad polowa znanych w Polsce stanowisk zlokalizowana jest wlanie w woj. pomorskim (Buliski, Ciechanowski, Zieliski 2005). Nale do nich m.in.: lobelia jeziorna, brzeyca jednokwiatowa, poryblin jeziorny, elisma wodna czy poryblin kolczasty (posiadajcy tu jedyne stanowiska w Polsce). Szczególnie cenne i charakterystyczne dla rodowiska województwa s taksony zwizane z brzegiem morskim. Do rzadkich gatunków zaliczaj si tu roliny wodne, jak np. rupia morska, której wystpowanie w kraju ogranicza si glównie do rejonu Zatoki Puckiej oraz gatunki charakterystyczne dla obszarów wydm nadmorskich, np. lnica wonna, mikolajek nadmorski, groszek nadmorski oraz zanikajce stanowiska gatunków wydmy przedniej, jak honkenia piaskowa czy rukwiel nadmorska. Rzadkimi gatunkami, charakterystycznymi dla wybrzea i wymagajcymi intensywnej ochrony, s m.in. wiciokrzew pomorski i woskownica europejska. Liczniejsze stanowiska posiadaj obecnie wielosil blkitny i jarzb szwedzki. Du grup stanowi te coraz rzadsze gatunki szuwarowo-lkowych zbiorowisk slonolubnych, zwizane z brzegiem morskim, np. loboda nadbrzena, centuria nadbrzena, babka nadmorska, perz sitowy i ostrzew rudy. Pojawiaj si nawet gatunki uznane w przeszloci za zaginione ­ jak nostrzyk zbkowany. Inn grup gatunków znajdujcych si w Czerwonej Ksidze stanowi roliny torfowiskowe. Nale do nich m.in. turzyca bagienna, lipiennik Loesela, malina moroszka, welnianeczka darniowa, turzyca strunowa, przygielka brunatna, a take roliny wodne zbiorników dystroficznych, jak grzybienie pólnocne i grel drobny. Unikatowe zbiorowiska rolinne i gatunki wystpuj te poza pasem wybrzea. Nale do nich np. murawy kserotermiczne, bdce ostojami wielu cieplolubnych gatunków, których zasigi geograficzne kocz si na obszarze województwa. Do wybitnie rzadkich w Polsce gatunków chronionych zaliczaj si te m.in. podjerzon marunowy, przytulia szorstkoowockowa, rdestniczka gsta i storczyki (np. obuwik pospolity, storzan bezlistny, wtlik blotny). Cech unikatow zbiorowisk jest wystpowanie wielu gatunków rolin górskich. Bogata i rónorodna jest rónie flora grzybów i porostów, wród których wystpuje wiele gatunków rzadkich i gincych.

122

2. OBSZARY EUROPEJSKIEJ SIECI EKOLOGICZNEJ NATURA 2000

Now form ochrony przyrody, wprowadzon przez ustaw o ochronie przyrody w 2004 r., s obszary Natura 2000, stanowice polsk cz skladow europejskiego systemu ochrony przyrody, nazywanego Europejsk Sieci Ekologiczn. Zadaniem Systemu Natura 2000 jest zabezpieczenie siedlisk przyrodniczych reprezentatywnych dla regionów biogeograficznych Europy oraz zagroonych i rzadkich gatunki rolin i zwierzt. Jej utworzenie jest jednym z najwikszych przedsiwzi w dziedzinie ochrony przyrody, jakie realizuj kraje czlonkowskie Unii Europejskiej oraz kraje kandydujce. Obowizek ten wynika z zapisów Dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. (tzw. Dyrektywy Siedliskowej) oraz Dyrektywy Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. (tzw. Dyrektywy Ptasiej). Obszary Natura 2000, zgodnie z przywolan ustaw, mog obejmowa cz lub calo obszarów i obiektów objtych innymi formami ochrony przyrody. Zgodnie z art. 33 ustawy zabrania si podejmowania dziala mogcych w istotny sposób pogorszy stan siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk gatunków rolin i zwierzt, a take wplyn negatywnie na gatunki, dla których ochrony zostal wyznaczony obszar Natura 2000. Dla planowania i gospodarowania przestrzeni bardzo wane jest, e zakaz ten wprowadza si take dla obszarów projektowanych do wlczenia do sieci Natura 2000. Naley jednak podkresli, e ta forma ochrony nie eliminuje dotychczasowej dzialalnoci czlowieka i dotychczasowych funkcji terenu, a jedynie skupia si na zachowaniu istniejcych zasobów przyrodniczych. Mimo i wprowadzenie tego systemu przygotowywane jest w Polsce od ponad 6 lat, w chwili obecnej jest on jeszcze w trakcie tworzenia. Negatywne opinie Komisji Europejskiej dotyczce polskich projektów sieci Natura 2000 powoduj, e prace i procedury formalne nad wyznaczeniem docelowej sieci tych obiektów bd nadal kontynuowane. Polska propozycja, przedstawiona w kwietniu 2006 r. na tzw. Seminarium Biogeograficznym dla nowych pastw Unii regionu kontynentalnego, zostala oceniona jako niewystarczajca dla ochrony zasobów biotycznych Polski. Przedstawione projekty obszarów sieci Natura 2000 oceniono jako wystarczajce dla ochrony zaledwie 9 z 70 wystpujcych typów siedlisk przyrodniczych, 4 z wystpujcych 72 gatunków zwierzt i 4 z 33 gatunków rolin. Dla pozostalych siedlisk i gatunków Polska jest zobowizana wyznaczy wicej obszarów Natura 2000 i ponownie przej procedur Seminarium Biogeograficznego po uzupelnieniu swojego projektu sieci obszarów chronionych. Prace nad przedstawieniem nowych propozycji obszarów chronionych maj by prowadzone do polowy 2007 r., a do koca 2006 r. powinny by powolane nowe obszary specjalnej ochrony ptaków. W zwizku z tym, obecny stan ilociowy projektowanych obiektów systemu Natura 2000 bdzie ulegal w najbliszych miesicach (a moe i latach) dalszym istotnym zmianom50.

50

Polska wyznaczyl dotychczas najmniejsz w Unii Europejskiej powierzchni kraju do ochrony siedlisk w systemie Natura 2000. Propozycja ochrony obejmuje 4,2% powierzchni Polski, przy redniej unijnej 10,8% i redniej dla 10 nowych krajów Unii 12%. Podobnie w propozycji ochrony obszarów ptasich, Polska znajduje si na przedostatniej pozycji przed Malt, ze wskanikiem 7,6 % pow. kraju ­ przy redniej dla 10 nowych czlonków wynoszcej 12,1%.

123

Polska kilkakrotnie wyznaczala ju na swoim terytorium propozycje obszarów Natura 2000, zgodnie z kryteriami unijnymi, a prace nad docelowym ksztaltem sieci obszarów chronionych prowadzone s nadal. Pierwsza grupa obiektów, Obszary Specjalnej Ochrony Ptaków (zwane dalej OSOP), zostala objta ochron na mocy Rozporzdzenia Ministra rodowiska w lipcu 2004 r.51, za udokumentowan list propozycji Specjalnych Obszarów Ochrony Siedlisk (zwanych dalej SOOS) Polska przedloyla dwukrotnie Komisji Europejskiej. Docelowo, zgodnie z art. 25 ustawy o ochronie przyrody, sie obszarów Natura 2000 obejmowa bdzie dwa niezalene podsystemy obszarów nazywanych ostojami (rys. 16): 1) obszary specjalnej ochrony ptaków, 2) specjalne obszary ochrony siedlisk. Wdraanie systemu Natura 2000 odbywa si stopniowo. Obecnie w woj. pomorskim i jego strefie przybrzenej wyznaczonych zostalo 10 OSOP (tabela 18), obejmujcych lcznie 110 346,2 ha powierzchni województwa, oraz 349 439,7 ha powierzchni wód przybrzenych w obszarach Zatoki Puckiej, pasa przybrzenego od Helu do Leby i Lawicy Slupskiej. Poza powolanymi ju Obszarami Specjalnej Ochrony Ptaków, w chwili obecnej funkcjonuj ­ i musz by brane pod uwag ­ 3 dodatkowe listy projektowanych obszarów Natura 2000. Pierwsza z nich, opracowana przez Ministerstwo rodowiska, zostala przedstawiona do akceptacji Komisji Europejskiej jeszcze w 2004 r. Zawiera ona projekt 34 ostoi Specjalnych Obszarów Ochrony Siedlisk, o lcznej powierzchni 61 994,2 ha (tabela 19). Naley zwróci uwag, i powierzchnie ostoi OSOP i SOOS systemu Natura 2000 nie mog by bezporednio sumowane dla okrelenia wielkoci obszaru objtego ochron, gdy formy te przestrzennie w znacznym stopniu nakladaj si na siebie. Obejmuj one równie inne istniejce formy ochrony przyrody. W granicach obszarów Natura 2000 znalazly si m.in. w caloci Slowiski Park Narodowy (w granicach powierzchni sprzed jego powikszenia w 2004 r.) i Park Narodowy Bory Tucholskie oraz ­ w caloci lub w znacznej czci ­ wszystkie parki krajobrazowe, szereg cennych rezerwatów przyrody oraz Dolina Dolnej Wisly. Na skutek uwag Komisji Europejskiej i zgloszenia do niej propozycji ochrony opracowanych przez spoleczne organizacje ekologiczne (tzw. Shadow List), Ministerstwo rodowiska zaproponowalo w 2005 r. powikszenie liczby obiektów projektowanych do objcia ochron lub powikszenia, a nastpnie zmienilo i przedstawilo te list na Seminarium Biogeograficznym w kwietniu 2006 r. Jednoczenie, w grudniu 2004 r., koalicja organizacji pozarzdowych (Klub Przyrodników, Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody ,,Salamandra" i wiatowy Fundusz Na Rzecz Przyrody WWF Polska) opublikowala wlasn ,,Shadow List" obszarów Natura 2000 w Polsce. Zostala ona uzupelniona w roku 2005 (tabela 22). W latach 2004-2006 pojawily si wic róne wersje list tych obiektów, ostatecznie przybierajc posta ministerialnych list ,,potencjalnych obszarów specjalnej ochrony ptaków" z 2005 r. (http://natura2000.mos.gov.pl/natura2000/pl/2.pdf) oraz ,,Nowych specjalnych obszarów ochrony siedlisk natura 2000 w regionie kontynentalnym" ­ tzw. ,,Listy 98" (http://natura2000.mos.gov.pl/natura2000/pl/dokumenty/kontynentalne.htm). Wedlug stanu na koniec kwietnia 2006 r., zgodnie z propozycj rzdow,

51 Rozporzdzenie Ministra rodowiska z dn. 21 lipca 2004 r, w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 (DzU nr 229, poz. 2313).

124

z obszaru województwa pomorskiego wskazano w sumie dodatkowo do ochrony 4 obiekty dla OSOP (o lcznej pow. ok. 23 806 ha52 - tabela 20) i 15 obiektów dla SOOS (o lcznej pow. ok. 118 906,8 ha ­ tabela 21). Nie zostaly one zamieszczone na listach przekazanych przez Polsk do Komisji Europejskiej w roku 2004, ale spelniaj kryteria obszarów Natura 2000. Ponadto dla 4 obiektów SOOS, objtych ochron w 2004 r.53, zaproponowano zwikszenie powierzchni ­ lcznie o 22 462,4 ha (Propozycja optymalnej sieci ... 2004). Ogólna wic powierzchnia wszystkich proponowanych do utworzenia i powikszenia obiektów sieci Natura 2000 wzrosla (liczc wraz z przyleglym akwenem morskim ostoi ,,Zatoka Pucka i Plw. Helski", której 82,5% poloone jest na obszarze morskim) o ponad 96 444 ha w stosunku do propozycji z 2004 r. (rys. 16). Po opublikowaniu na pocztku 2006 r. przez organizacje pozarzdowe "Shadow List" obszarów Natura 2000 w Polsce, Ministerstwo rodowiska przygotowalo zbiorcz wersj propozycji, w postaci mapy Europejskiej ekologicznej sieci Natura 2000 ­ wg stanu na kwiecie 2006 r. Uwzgldniono na niej wikszo wczeniej proponowanych obszarów (niestety, nie wszystkie) i podano nowe, odmienne od wszystkich wczeniejszych publikacji, dane dotyczce powierzchni tych obszarów. W efekcie przez ostatnie 2 lata opublikowano szereg niespójnych materialów informacyjnych, rónicych si liczb obiektów, ich numeracj, nazwami i powierzchni, nie wskazujc, które z nich naley traktowa jako obowizujce, np. w pracach planistycznych. Materialy te budz wtpliwoci, tym bardziej e podaj nawet róne wielkoci powierzchni dla obszarów ju ustanowionych prawnie przywolanym rozporzdzeniem Ministra rodowiska. Dlatego w opracowanych zestawieniach tabelarycznych, w dalszej czci publikacji, podawano kadorazowo ródla informacji i dodatkowo najnowsz (z kwietnia 2006 r.) wersj wielkoci powierzchni obszarów proponowanych do ochrony. Zgodnie z obowizujcym polskim prawem i decyzjami Komisji Europejskiej oraz Trybunalu Sprawiedliwoci Wspólnot Europejskich, wszystkie propozycje projektowanych obszarów Natura 2000, do czasu ich utworzenia lub odrzucenia, musz by brane pod uwag jako potencjalne obszary chronione i podlega ochronie prawnej. Stanowi to pewn przeszkod w swobodnej dzialalnoci gospodarczej, bowiem oznacza, e dla wszystkich tych obszarów naley stosowa postpowanie w sprawie oceny oddzialywania przedsiwzicia lub planu na obszar Natura 2000 i naley uzyska zezwolenie wojewody zgodnie z art. 33 ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. (Dz.U. Nr. 92 poz. 880). Polska powinna by wic zainteresowana szybkim zakoczeniem procedur uzgodnieniowych z Komisj Europejsk. Przywolany artykul ustawy stanowi przede wszystkim, e ,,zabrania si podejmowania dziala mogcych w istotny sposób pogorszy stan siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk gatunków rolin i zwierzt, a take w istotny sposób wplyn negatywnie na gatunki, dla ochrony których zostal wyznaczony obszar Natura 2000". Wyznaczenie obszaru Natura 2000 nie oznacza wic jego wylczenia z uytkowania gospodarczego. W wielu miejscach z pewnoci nastpi rozwój turystyki, gdy wyznaczenie obszaru Natura 2000 wskazuje

52

powierzchnia obliczona na podst. danych z publikacji ,,Ostaje ptaków o znaczeniu europejskim w Polsce", OTOP, Warszawa, 2004. 53 Rozporzdzenie Ministra rodowiska z dn. 21 lipca 2004 r, w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 (DzU nr 229, poz. 2313).

125

na jego wysokie wartoci przyrodnicze, które zawsze budz zainteresowanie turystów. Na obszarach Natura 2000 nie podlega ograniczeniu dzialalno zwizana z utrzymaniem urzdze i obiektów slucych bezpieczestwu przeciwpowodziowemu oraz dzialalno gospodarcza, rolna, lena, lowiecka i rybacka, a take amatorski polów ryb, jeeli nie zagraaj one zachowaniu siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk rolin lub zwierzt ani nie wplywaj w sposób istotny negatywnie na gatunki rolin i zwierzt, dla ochrony których zostal wyznaczony obszar Natura 2000 (art. 36 pkt.1). Prowadzenie wyej wymienionej dzialalnoci na obszarach Natura 2000 wchodzcych w sklad parków narodowych i rezerwatów przyrody jest dozwolone w zakresie, w jakim nie narusza to zakazów obowizujcych na tych obszarach. Na terenie woj. pomorskiego do wlczenia do sieci obszarów Natura 2000 zaproponowane zostaly przede wszystkim ldowe siedliska nadmorskie (wydmy szare i biale, slone lki nadmorskie, wrzosowiska baynowe) oraz unikatowe siedliska wyplyconych zatok i jezior przybrzenych z podmorskimi lkami, lagunami i lawicami maly (Zalew Wilany, Zatoka Pucka, Jezioro Lebsko w SPN). Poza stref nadmorsk do wlczenia proponowane s najlepiej zachowane jeziora lobeliowe, torfowiska wysokie i przejciowe, starorzecza, ródliska nawapienne, naturalne lki uytkowane ekstensywnie, lasy bukowe, lgi i grdy. Ponadto do ochrony zgloszone zostaly miejsca wystpowania szczególnie rzadkich i zagroonych gatunków zwierzt i rolin, jak np.: morwin, foka szara, róne gatunki nietoperzy, minóg rzeczny, minóg morski, róanka, parposz, skójka gruboskorupowa, obuwik pospolity, lnica wonna, lipiennik Loesela, elisma wodna, skalnica torfowiskowa.

Tabela 18. Ustanowione w 2004 r. Obszary Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 w województwie pomorskim i jego strefie przybrzenej

Nazwa ostoi Pow. Poloenie Pow. granicach ostoi calkowita wwojewów granicach ostoi w ha dztwa w ha województw Poloenie ostoi w powiatach woj. pomorskiego m. Gdask, gdaski, nowodworski, malborski, tczewski, sztumski, kwidzyski slupski, bytowski Poloenie ostoi w gminach woj. pomorskiego

Lp. Nr ostoi

1.

PLB 040003

Dolina Dolnej Wisly

34 909.2

11155.6

kujawskopomorskie, pomorskie

Cedry Wielkie, Suchy Db, Kwidzyn, Ryjewo, Sadlinki, Lichnowy, Miloradz, Ostaszewo, Stegna, Tczew, Gniew Kobylnica, Slupsk, Dbnica Kaszubska, Kolczyglowy, Bytów, Czarna Dbrówka, Borzytuchom, Parchowo Stary Dzierzgo

2.

PLB 220002 PLB 280005 PLB 990001

Dolina Slupi Lasy Ilawskie Lawica Slupska

37 033.2

37033.2

pomorskie warmiskomazurskie, pomorskie

3. 4. 5.

24 604.2 76 594.0

2601.7 0.00 19326.7

sztumski

obszar morski pomorskie slupski, lborski Ustka, Smoldzino, Glówczyce, Wicko, Leba

PLB Ostoja 220003 Slowiska 19 326.7

126

6. 7. 8.

PLB Przybrze990002 ne Wody 211 741.2 Baltyku PLB 220004 PLB 220001 PLB 280010 Ujcie Wisly Wielki Sandr Brdy Zalew Wilany Zatoka Pucka 1 014.7 37 058.7

3.1 840.2 37058.7

slupski, pucki, Ustka, Smoldzino, Leba, Pomorskie, Choczewo, Krokowa, obszar morski lborski, wejherowski, Wladyslawowo pomorskie pomorskie warmiskomazurskie, pomorskie m. Gdask, nowodworski bytowski, chojnicki nowodworski Gdask, Stegna Lipnica, Studzienice, Konarzyny, Chojnice, Brusy Krynica Morska, Nowy Dwór Gdaski, Sztutowo Hel, Jastarnia, Puck, Wladyslawowo, Gdynia, Kosakowo, Sopot, Gdask

9.

33 665.7

1389.1

PLB 10. 220005

62 045.5

937.9

pucki, pomorskie, obszar morski m. Gdynia, m. Gdask

ródlo: Rozporzdzenie Ministra rodowiska z dn. 21 lipca 2004 r. (Dz.U. nr 229, poz. 2313).

Tabela 19. Specjalne Obszary Ochrony Siedlisk Natura 2000 w województwie pomorskim, zaproponowane do ochrony w pierwszym projekcie Ministerstwa rodowiska z 2004 r.

Lp. Nr ostoi Nazwa ostoi Pow. ostoi Poloenie Pow. granicach ostoi calkowita wwojewów granicach ostoi w ha * dztwa w ha województw 807,0 (786,3) 10,5 (43,4) 1 019,6 (1 132,8) 41,5 (41,2) 2 625,4 (2 490,3) 66,1 (68,4) 2 465,9 (2 550,1) 8 030,1 (8 255,4) 10,4 (10,6) 362,8 (430,9) 3,4 (8,1) 807 10,5 1019,6 41,5 2625,4 66,1 2465,9 pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie zachodniopomorskie, pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie Poloenie ostoi w powiatach woj. pomorskiego slupski wejherowski, lborski pucki chojnicki bytowski gdaski kartuski, wejherowski slupski, bytowski gdaski kocierski kartuski Poloenie ostoi w gminach woj. pomorskiego Glówczyce Cewice, Linia Krokowa, Choczewo Brusy m. Bytów, gm. Bytów, Studzienice Kolbudy Chmielno, Kartuzy, Linia, Luzino, Lczyce Miastko, Kpice Trbki Wielkie Liniewo, Nowa Karczma Somonino

PLH 1. 220001 Bagna Izbickie PLH 2. 220002 Biale Bloto PLH 3. 220003 Bialogóra PLH 4. 220004 Bór Chrobotkowy PLH Bytowskie 5. 220005 Jeziora Lobeliowe PLH 6. 220008 Dolina Reknicy PLH 7. 220006 Dolina Górnej Leby PLH 8. 320003 Dolina Grabowej PLH Dolina 9. 220007 Klodawy PLH Dolina 10. 220009 rodkowej Wietcisy PLH 11. 220010 Hopowo

48,18 10,4 362,8 3,4

127

Lp. Nr ostoi

Nazwa ostoi

Pow. ostoi Poloenie Pow. granicach ostoi calkowita wwojewów granicach ostoi w ha * dztwa w ha województw 84,2 (87,7) 193,4 (214,3) 63,1 (54,8) 1 478,5 (1 586,6) 0,1 (0,5) 300,4 (295,4) 64,6 (45,6) 1 086,6 (1 882,9) 257,1 (269,9) 271,8 (253,1) 79,3 (1 085,0) 81,1 (107,9) 18618.0 1 590,9 (1 688,9) 5,7 (3,3) 6 837,6 (6 878,9) 853,6 (917,2) 190,2 (175,3) 774,0 (765,9) 16,0 (16,2) 84,2 193,4 63,1 1478,5 0,1 300,4 64,6 1086,6 257,1 271,8 79,3 81,1 pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie

Poloenie ostoi w powiatach woj. pomorskiego kartuski bytowski bytowski kartuski, wejherowski chojnicki wejherowski kartuski lborski, wejherowski wejherowski wejherowski pucki bytowski slupski, lborski slupski gdaski chojnicki, bytowski kartuski bytowski pucki m. Gdask

Poloenie ostoi w gminach woj. pomorskiego ukowo Parchowo Miastko, Koczala Kartuzy, Sierakowice, Linia Brusy Wejherowo, m. Wejherowo Sulczyno Leba, Wicko, Choczewo Wejherowo Szemud, Wejherowo Krokowa Bytów Leba, Wicko, Glówczyce, Smoldzino, Ustka Ustka Przywidz Lipnica, Studzienice, Brusy, Chojnice Chmielno, Kartuzy, Sierakowice Studzienice Krokowa m. Gdask

PLH 12. 220011 Jar Rzeki Raduni PLH 13. 220012 Jeziorka Chonickie PLH 14. 220013 Jezioro Piasek PLH 15. 220014 Kurze Grzdy PLH 16. 220015 Lubnia PLH 17. 220016 Mawra-Bagno Biala PLH 18. 220017 Mechowiska Sulczyskie PLH 19. 220018 Mierzeja Sarbska PLH 20. 220019 Orle PLH 21. 220020 Pelcznica PLH 22. 220021 Pianickie Lki PLH Plywajce 23. 220022 Wyspy pod Rekowem PLH 24. 220023 Pobrzee Slowiske PLH 25. 220024 Przymorskie Blota PLH 26. 220025 Przywidz PLH 27. 220026 Sandr Brdy PLH 28. 220027 Staniszewskie Bloto PLH 29. 220028 Studzienickie Torfowiska PLH 30. 220029 Trzy Mlyny PLH 31. 220030 Twierdza Wisloujcie

18618

pomorskie pomorskie, zachodniopomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie pomorskie

1590,9 5,7 6837,6 853,6 190,2 774 16

128

Lp. Nr ostoi

Nazwa ostoi

Pow. ostoi Poloenie Pow. w granicach ostoi calkowita wojewów granicach ostoi w ha * dztwa w ha województw 23,4 (21,7) 40 729,6 (40 862,6) 26 484,8 (26 750,4) 23,4 17055,5 pomorskie pomorskie, warmiskomazurskie pomorskie, obszar morski

Poloenie ostoi w powiatach woj. pomorskiego tczewski nowodworski

Poloenie ostoi w gminach woj. pomorskiego Subkowy Sztutowo, Krynica Morska Hel, Jastarnia, Puck, m. Puck, Wladyslawowo, Kosakowo

PLH 32. 220031 Wamierz PLH Zalew Wila33. 280007 ny i Mierzeja Wilana PLH Zatoka Pucka 34. 220032 i Pólwysep Helski

4608,35

pucki

* w nawiasach podano wielko powierzchni wg publikacji Europejska Ekologiczna Sie Natura 2000, mapa Ministerstwa rodowiska, Warszawa, 2006. ródlo: dane Ministerstwa rodowiska, Lista specjalnych obszarów ochrony siedlisk; Baza danych ,,Europejska Sie Ekologiczna Natura 2000, Obszary Natura 2000 zgloszone do Komisji Europejskiej" (http://natura2000.mos.gov.pl/natura2000/pl/listy.pdf) stan na 31.12.2004 r.

Tabela.20. Obszary Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 proponowane dodatkowo do objcia ochron w województwie pomorskim ­ propozycja Ministerstwa rodowiska z listy ,,Potencjalnych obszarów specjalnej ochrony ptaków" z 2005 r.

Lp. 1 2 3 4 Nr ostoi PLC 220002 PLB 220006 PLB 220007 PLB 220008 Nazwa ostoi Bielawskie Blota Lasy Lborskie Puszcza Darlubska Lasy Mirachowskie Powierzchnia w ha * 774,0 (1 101,29) 8 444,0 (8 565,33) 6 377,0 (6 460,29) 8 211,0 (8 251,42)

* w nawiasach podano wielko powierzchni wg publikacji Europejska Ekologiczna Sie Natura 2000, mapa Ministerstwa rodowiska, Warszawa, 2006. ródlo: dane Ministerstwa rodowiska, Baza danych ,,Europejska Sie Ekologiczna Natura 2000, Lista potencjalnych obszarów specjalnej ochrony ptaków" (http://natura2000.mos.gov.pl/natura2000/pl/2.pdf)

Tabela 21. Specjalne Obszary Ochrony Siedlisk Natura 2000 proponowane dodatkowo do objcia ochron w województwie pomorskim ­ propozycja Ministerstwa rodowiska (tzw. Lista 98) z lutego 2006 r.

Lp. 1. 2. 3. 4. 5. Proponowane obszary Natura 2000 Dolina Lupawy Dolina Stropnej Dolina Wieprzy i Studnicy Dolna Wisla Jezioro Bobiciskie Symbol (wg stanu na 22.02.2006 r.) PLH 220036 PLH 220037 PLH 220038 PLH 220033 PLH 320040 Powierzchnia w ha * 4 983,9 (508,63) 994,0 (963,39) 13 811,4 (14 349,03) 8 571,7 (9 872,07) 3 375,1 (3 383,26)

129

Lp. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Proponowane obszary Natura 2000 Jeziora Lobeliowe kolo Soszycy Jeziora Wdzydzkie Jezioro Krasne Lebskie Bagna Miasteckie Jeziora Lobeliowe Torfowisko Poblockie Mierzeja Sarbska i Jezioro Sarbskie** Pianickie Lki** Ostoja Slowiska** Zatoka Pucka i Plw. Helski**

Symbol (wg stanu na 22.02.2006 r.) PLH 220039 PLH 220034 PLH 220035 PLH 220040 PLH 220041 PLH 220042 PLH 220018 PLH 220021 PLC 220001 PLH 220032

Powierzchnia w ha * 132,0 (132,4) 12 919,1 (12 812,8) 179,5 (95,61) 201,7 (211,47) 1 363,5 (1 372,46) 112,3 (111,63) 1 844,5 (1 882,9) 667,7 (1 084,99) 32 777,0 (32 150,54) 36 973,4 (26 750,39)

*w nawiasach podano wielko powierzchni wg publikacji Europejska Ekologiczna Sie Natura 2000, mapa Ministerstwa rodowiska, Warszawa, 2006. ** powierzchnia ogólna ostoi ­ istniejca obecnie wraz z proponowan do powikszenia ródlo: Nowe specjalne obszary ochrony siedlisk natura 2000 w regionie kontynentalnym ­ material Ministerstwa rodowiska (http://natura2000.mos.gov.pl/natura2000/pl/dokumenty/kontynentalne.htm)

Tabela 22. Propozycje obszarów Natura 2000, przygotowane przez pozarzdowe organizacje ekologiczne (tzw. Shadow List) i przedstawione w marcu 2006 r., obejmujce nowo proponowane obiekty lub powikszenia obiektów z list rzdowych

Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. Proponowane obszary Natura 2000 Dolina Debrzynki Dolina Lobanki Dolina Slupi Dolina Wierzycy Dolna Wisla Górkowski Las Jezioro Krasne Lasy Rekowskie Lubnia Mlosino Ostoja Ilawska Ostoja w Ujciu Wisly Symbol obszaru PLH 300022 pltmp210** PLH 220053 PLH 220048 PLH220033 PLH 220045 PLH220035 PLH 220046 PLH 220051 pltmp236** PLH 280027 PLH 220044 Powierzchnia w ha* 1 135,88 (1 104,34) 3 835,07 (3 846,85) 6 170,46 (6 997,14) 281,32 (231,49) 9 803,29 (9 872,07) 95,34 (99,3) 179,50 (95,61) 2 107,92 (2 083,86) 0,14 (2 038,46) 729,60 (731,83) 26 498,16 (20 270,59) 923,18 (883,51)

130

Lp. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23.

Proponowane obszary Natura 2000 Paraszyskie Buczyny Sandr Wdy Uroczyska Pojezierza Kaszubskiego Widowo Wilcze Blota Lasy Lborskie Puszcza Darlubska Lasy Mirachowskie Bory Tucholskie Ostoja na Lawicy Slupskiej (Lawica Slupska) Bielawskie Blota

Symbol obszaru pltmp244** PLH 040017 PLH 220050 PLH 220054 PLH 220047 PLB 220006 PLB 220007 PLB 220008 PLB 220009 PLH 990001 (PLC 990001) PLC 220002

Powierzchnia w ha* 3 125,76 (3 135,58) 6 320,33 (6 320,75) 33,82 (3 161,99) 142,95 (91,5) 8,30 (8,99) (8 565,33) (6 460,29) (8 251,42) (324 656,59) 1 0667,08 (80 050,25) (1 101,29)

ródlo: Lista potencjalnych obszarów siedliskowych Natura 2000 (pSCIs) w Polsce, Klub Przyrodników, 2006, http://www.lkp.org.pl/n2k/listapSCIs20060310.xls (wybrane) * w nawiasach podano wielko powierzchni wg publikacji Europejska Ekologiczna Sie Natura 2000, mapa Ministerstwa rodowiska, Warszawa, 2006. ** symbol wg zestawienia w ,,Shadow List". Pozostale symbole wg danych Ministerstwa rodowiska.

Utworzenie obszarów Natura 2000 jest wanym przedsiwziciem nie tylko z przyrodniczego punktu widzenia (zachowania gatunków i siedlisk). Stanowi ono gwarancj zachowania naturalnego charakteru rodowiska i cennych zasobów przyrodniczych, co oznacza, dla ycia mieszkaców regionu, eliminowanie uciliwoci zwizanych z rozwojem cywilizacyjnym. Oznacza to take ochron ludnoci przed planowaniem inwestycji uciliwych dla rodowiska i zachowanie ekologicznych warunków ycia i wypoczynku. Proponowana droga rozwoju tych obszarów to promocja lokalnych produktów, rolnictwo zrównowaone oraz tworzenie bazy turystycznej poprzez programy wsparcia ze rodków Unii Europejskiej. Wyranie naley zaznaczy, e obszary Natura 2000 nie stanowi formy ochrony o wysokim reimie, ograniczajcym dzialalno i obecno czlowieka w ich przestrzeni. Celem ich tworzenia jest urzeczywistnienie zaloe rozwoju zrównowaonego, a wic takie wspólistnienie czlowieka, form gospodarki i przyrody, które nie degraduje i nie pomniejsza jej walorów i zasobów. Nienaruszalno ostoi przyrodniczych cennych i unikatowych gatunków oraz siedlisk osigana jest poprzez wspieranie systemu Natura 2000 prawnymi formami ochrony o wysokim reimie (wpisywanymi w ten system), jak parki narodowe i rezerwaty przyrody. Natura 2000 stanowi szans dla terenów wiejskich. Rolnicze uytkowanie terenów, a w szczególnoci wykosy i wypasy na uytkach zielonych, s wrcz podane dla utrzymania siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków. Taki sposób uytkowania

131

chroni te uytki przed sukcesj drzew i krzewów, która zdecydowanie zagraa trwaloci siedlisk. Ekologizacja gospodarki rolnej sprzyja ochronie rónorodnoci biologicznej, w tym take ochronie ptaków. Dla ochrony siedlisk gatunków ptaków najwaniejsze z uytków rolnych s lki i pastwiska oraz towarzyszce im tereny podmokle. Wskazania ochrony obszarów Natura 2000 bd dotyczyly nieprzeksztalcania lk i pastwisk na grunty orne, przeciwdzialania ich zarastaniu oraz ochrony bilansu wodnego. Mog pojawi si te potrzeby dostosowania dziala agrotechnicznych do specyfiki obszarów, np. terminów koszenia lk do okresu lgowego ptaków. Duym wsparciem dla dziala ochronnych na obszarach Natura 2000 bd programy rolnorodowiskowe realizowane w ramach Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Pakiety rolnorodowiskowe s zwizane z gospodarowaniem rolniczym ukierunkowanym na ochron rodowiska, zachowaniem siedlisk o wysokich walorach przyrodniczych oraz zachowaniem zasobów genetycznych zwierzt gospodarskich. W ramach programów rolnorodowiskowych bd wprowadzane midzy innymi tzw. pakiety: utrzymanie ekstensywnych lk i pastwisk. Bdzie to znaczna pomoc dla rolników realizujcych dzialania ochrony przyrody na terenie swoich gospodarstw. W systemie obszarów chronionych wprowadzenie sieci ekologicznej Natura 2000 nie stworzy istotnych zmian przestrzennych. Take zmiany ilociowe, z racji nakladania si licznych obiektów Natura 2000 na istniejce ju formy ochrony, nie bd bardzo due. Natura 2000 bardziej wzmacnia ni uzupelnia obecnie istniejcy system, glównie poprzez ochron siedlisk i obszarów bytowania ptactwa ­ wanych dla zachowania rónorodnoci biologicznej i europejskiego dziedzictwa przyrodniczego. Powstajcy w ten sposób uklad przestrzenny powinien by polczony sieci korytarzy ekologicznych w rzeczywisty spójny system, w którym ostoje zlokalizowane w platach ekologicznych stanowilyby centra zasilania i zachowania rónorodnoci biologicznej, a korytarze spajalyby go, umoliwiajc migracj gatunków.

132

3. POWIZANIA EKOLOGICZNE REGIONU

Ustawa o ochronie przyrody z 16 kwietnia 2004 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 92, poz. 880) definiuje korytarz ekologiczny jako ,,obszar umoliwiajcy migracj rolin, zwierzt lub grzybów" (art. 5, p. 2). Stanowi on istotny, z punktu widzenia funkcjonowania rodowiska, element przestrzeni, gwarantujcy (poprzez zachowanie warunków migracji organizmów) utrzymanie moliwoci wymiany i istnienia okrelonej puli genetycznej, liczebnoci osobników i gatunków, a w konsekwencji zachowanie rónorodnoci biologicznej rodowiska. Korytarze ekologiczne s niezwykle wane, szczególnie dla populacji gatunków wdrownych i lenych, w których zachowania wpisane jest naturalne przemieszczanie si w celach poszukiwania nowego terytorium dla ycia lub schronienia (w tym wdrówki codzienne i sezonowe) lub w celach rozrodczych czy pokarmowych. Wiele gatunków wymaga znacznych powierzchni przestrzeni bytowych (tzw. terytoriów), których nie zapewniaj pojedyncze kompleksy lene. Zaspokojenie potrzeb bytowych gwarantowane jest wic przemieszczaniem si pomidzy mniejszymi kompleksami w obszarze terytoriów. Ich wielko w warunkach nizinnych jest róna, np. od 1 i kilku km2 dla kun, lisów, saren, zajcy do 30 km2 dla jeleni i ponad 100-200 km2 dla duych drapieników ­ wilków i rysi (Jdrzejowski i in. 2004). Migracje tych gatunków sigaj od kilku do ponad 100 km odlegloci, np. dla saren ­ ok. 30 km, dla rysi i jeleni ­ pow. 100 km, dla lisów i losi ­ blisko 200 km, a dla wilków pow. 300 km (Jdrzejowski i in. 2004). Równie gatunki rolin w znacznej mierze przemieszczaj si wzdlu korytarzy ekologicznych, w których znajduj dogodne warunki do trwaloci wegetacji i rozmnaania. Poza nimi roliny czsto ulegaj degradacji w wyniku oddzialywa antropogenicznych na terenach objtych gospodarczym uytkowaniem. Korytarze i platy ekologiczne stanowi wic naturalne ostoje wielu gatunków rolin, a ich podstawow funkcj jest utrzymanie przestrzennej spójnoci obszarów cennych przyrodniczo (w tym obszarów prawnie chronionych). Obszary te wraz z korytarzami tworz sie ekologiczn i zmniejszaj w ten sposób izolacj populacji gatunków biosfery. Poniewa korytarze ekologiczne poza przestrzeni bytowania stanowi w rzeczywistoci korytarze migracyjne, mona wród nich wyróni kilka typów ­ ze wzgldu na zasig i sposób migracji oraz rodzaj gatunków migrujcych. W warunkach pomorskich wyróni mona dwie grupy korytarzy: I) ze wzgldu na rang: · kontynentalne (o randze ponadkrajowej); · krajowe (o randze ponadregionalnej); · regionalne (o randze ponadlokalnej); · lokalne; II) ze wzgldu na rodzaj gatunków i sposób migracji: · przelotowe ptaków; · rzeczne gatunków wodnych (np. ryb); · ldowe (dolinne, lene, leno-polne) gatunków zwierzt i rolin ldowych. Kady z tych korytarzy musi posiada nieco inny charakter i wymaga innego stopnia zachowania naturalnych cech przyrodniczych i zagospodarowania oraz uytkowania terenu. Korytarze przelotowe ptaków zwizane s ze stalymi trasami ich migracji, przebiegaj

133

wzdlu pasa przybrzenego wód morskich oraz poprzecznie do niego ­ przez pojezierza na poludnie. Wan ich cech jest wystpowanie miejsc postojowych, wykorzystywanych przez ptaki do odpoczynku, najczciej zwizanych ze zbiornikami wodnymi, stref przybrzen kontaktu ldu i morza oraz zbiorowiskami lenymi. Sposób zagospodarowania terenu i intensywno dzialalnoci gospodarczej na obszarach przelotów wydaj si mie mniejsze znaczenie, czego dowodem mog by migracje wzdlu pasa nadmorskiego, przez pokryte infrastruktur miejsk i portow tereny Trójmiasta. Dla gatunków rzecznych istotnym warunkiem migracji jest przestrzenna ciglo cieku, pozbawiona elementów zagospodarowania stanowicych przegrody i przeszkody migracyjne, jak np. progi spitrzajce, jazy, stopnie, zapory, mlyny, obiekty transportowe itp. Najwaniejszymi korytarzami rzecznymi s cieki, którymi prowadz drogi migracji gatunków tarliskowych z wód morskich w glb ldu. Budowa przeplawek jest tylko czciowym rozwizaniem problemu migracji, ogranicza bowiem (wg niektórych ródel nawet do 90%) moliwo wdrówki gatunków. Dlatego niezwykle wane jest zachowanie istniejcych jeszcze niezagospodarowanych cieków lub przywracanie ich dronoci w miejscach powstania przeszkód migracyjnych. Na wikszoci cieków przymorskich zachowaly si jedynie odcinki wolne od zabudowy hydrotechnicznej. W sytuacji braku dronoci calego cieku take te odcinki mog pelni wan rol korytarza migracyjnego, szczególnie jeeli lcz wiksze zbiorniki wodne. Obecnie na rzekach woj. pomorskiego istnieje ponad 260 obiektów hydrotechnicznych pitrzcych wod, których powstawanie siga nawet koca redniowiecza, a wikszo powstala do okresu midzywojennego. Niektóre z rzek zagospodarowanych tymi obiektami byly w przeszloci, a czciowo s do dzisiaj, wanymi korytarzami migracji tarliskowych ryb morskich lub wdrówki ródldowej, jak np. Wieprza, Studnica, Radunia, Leba, Lupawa, Skotawa, Reda, Slupia, Wierzyca, Wietcisa, Trzebiocha, Klodawa, Styna, Reknica, Brda, Wda i in. Rzeki te wymagaj zarówno ochrony pod wzgldem sanitarnym, jak i utrzymania i przywrócenia ich cigloci biologicznej i dronoci dla organizmów. Opracowany w tym celu Program ochrony wód i zasobów wody w woj. pomorskim. Program udraniania rzek (2004) przewiduje budow przeplawek na rzekach, w których wystpuj przede wszystkim ryby wdrowne: tro, loso, certa. Wymienione w przywolanym dokumencie rzeki powinny by traktowane jako istniejce wci fragmentarycznie korytarze ekologiczne, a fragmentarycznie jako korytarze docelowe (wymagajce niekiedy odtworzenia). Ldowe korytarze ekologiczne, warunkujce migracj zwierzt i rolin musz równie cechowa si naturalnoci i zachowaniem przestrzennej cigloci, cho nie oznacza to, e musz posiada jednolity typ pokrycia i uytkowania terenu. Dla wikszoci gatunków warunkiem koniecznym migracji jest moliwo przemieszczania si pomidzy elementami pokrycia terenu, które stanowi ostoje gwarantujce bezpieczestwo przebywania, rozrodu i zasobnoci pokarmowej. W przypadku zwierzt cechy korytarza ekologicznego musz by powizane z behawioralnymi cechami gatunku, a zasig lcznoci przestrzennej ­ z zasigiem ich typowych migracji. Naley wic uwzgldni, e w skladzie gatunkowym okrelonego obszaru, zarówno aktualnie istniejcym, jak i potencjalnym, mog wystpowa gatunki o zrónicowanych cechach i wymogach, warunkujcych tworzenie i utrzymywanie lcznoci przestrzennej korytarzy od poziomu krajowego do lokalnego.

134

W strukturze przyrodniczej regionu wyrónia si platy i korytarze ekologiczne, których przestrzenna lczno tworzy ogól warunków bytowych biosfery i podstaw utrzymania jej rónorodnoci biologicznej. Korytarze ekologiczne lcz i przenikaj platy ekologiczne, tworzc rzeczywist spójno przestrzenn obszarów przyrodniczych. Dlatego w warunkach regionalnych i ponadregionalnych wyznacza si je jako przestrzenie cigle, uwidaczniajce powizania przyrodnicze w wikszej skali przestrzennej. Tam, gdzie korytarz ekologiczny przenika obszar wikszego plata, jego zasig przestrzenny ma mniejsze znaczenie, niejako podporzdkowane znaczeniu przestrzeni i cech biotycznych plata ekologicznego, stanowicego swoisty obszar zasilania i utrzymania rónorodnoci biosfery. Platy ekologiczne wymagaj, podobnie jak korytarze, utrzymania trwaloci istnienia w stanie zapewniajcym warunki ycia biosfery. Ze wzgldu jednak na sw przestrzenn rozleglo i stopie zachowania cech naturalnych, planowanie ich funkcjonowania w strukturze ekologicznej oraz moliwoci zagospodarowania nie wymagaj tak rygorystycznych poczyna, jak dla utrzymania wskich i zagroonych korytarzy ekologicznych. Wikszo z nich moe pozostawa w dotychczasowej formie uytkowania, ale w niektórych przypadkach (na obszarach rolno-lenych) konieczne jest zwikszenie w nich udzialu powierzchni lenych. Dlatego w dokumentach planistycznych przygotowuje si jedynie rekomendacje dla gospodarowania na ich obszarze. Natomiast korytarze ekologiczne pomidzy platami, z racji swoich cech przyrodniczych i funkcjonalnych, wymagaj znacznie bardziej doprecyzowanych i rygorystycznych propozycji zagospodarowania i zachowania. Zakres tych dziala musi by dostosowany do lokalnych warunków przyrodniczych, sposobów uytkowania terenu oraz potencjalnych zagroe. Spójnoci systemu powiza ekologicznych dopelniaj lokalne korytarze. Mog one stanowi pojedyncze odcinki i przylcza do caloci systemu rónego typu obszary istotne dla utrzymania warunków biotycznych regionu, np. lokalne lasy, doliny rzeczne, tereny podmokle i cigi jezior. Poniewa przepisy prawa nie ustanawiaj odrbnych form ochrony dla powiza ekologicznych, zachowanie korytarzy, jako gwaranta cigloci przestrzennej systemu, wymaga wprowadzania ustale ochronnych do planów zagospodarowania. Korytarze, aby odgrywa sw rol, musz spelnia kilka podstawowych warunków parametrycznych: mie okrelon szeroko oraz stopie zachowania naturalnych warunków pokrycia terenu, zachowywa ciglo przestrzenn, zapewnia spokój niezbdny dla bytowania i wdrówki zwierzt lub gwarantowa zmienno siedlisk i typów rodowiska dogodnych do rozprzestrzeniania rolin i grzybów. Autorzy opracowania Projekt korytarzy ekologicznych lczcych Europejsk Sie Natura 2000 w Polsce (Jdrzejewski, Nowak i in. 2005) proponuj dla projektowania i wyznaczania przebiegu sieci korytarzy ekologicznych zastosowanie kilku podstawowych kryteriów wyboru. Nale do nich: · preferencja obszarów o wysokiej lesistoci; · wlczanie dolin rzecznych, zbiorników wodnych i obszarów bagiennych; · unikanie barier o charakterze antropogenicznym (tereny zabudowane, komunikacyjne itp.); · preferencja obszarów objtych istniejc lub planowan ochron (parki narodowe, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary sieci NATURA 2000);

135

· preferencja lk, nieuytków i terenów po dawnych PGR-ach na obszarach nielenych; · wlczanie obszarów wystpowania wybranych gatunków wskanikowych i lczenie ich izolowanych subpopulacji; · umoliwienie rekolonizacji obszarów, na których gatunki wskanikowe zostaly wytpione; · uwzgldnienie istniejcych wyników bada genetycznych (dotyczcych stopnia izolacji subpopulacji i kierunków przeplywu genów gatunków wskanikowych); · uwzgldnienie historycznych (udokumentowanych lub zrekonstruowanych) szlaków migracji gatunków wskanikowych. Przyjcie takich przyrodniczo-uytkowych kryteriów wyznaczania korytarzy ekologicznych, pozwala na stosowanie jednolitej metody dla opracowania systemu powiza ekologicznych na wszystkich poziomach funkcjonalnych ­ od krajowego po lokalny. Lesisto obszaru jest najwaniejszym kryterium wyznaczania korytarzy ekologicznych, bowiem gatunki zwierzt, dla których wdrówki chroni si i odtwarza korytarze, to organizmy zwizane ze rodowiskiem lenym. W szczególnoci ma to znaczenie dla kompleksów lenych zasiedlanych przez gatunki prawnie chronione, których przemieszczanie odbywa si na duych przestrzeniach i wie z utrzymaniem trwaloci ich istnienia w skali calego kraju. W obszarze korytarzy ekologicznych o znaczeniu ponadregionalnym musz si wic znale cale kompleksy lene. Na odcinkach pomidzy nimi korytarze musz obejmowa odpowiedniej (kilkukilometrowej) szerokoci pasy, w obrbie których znajduj si mniejsze platy zalesie, uytki zielone i grunty orne, wykorzystywane przez migrujce zwierzta do przemieszczania si. Migracje takie przez obszary uytków rolnych s moliwe, gdy nie stanowi one zwartych, duych powierzchni lecz mozaik form uytkowania przenikajc zbiorowiska lene. Przebieg korytarza wyznaczany jest na linii najkrótszej odlegloci midzy fragmentami lasów. Krajow struktur tzw. korytarzy wdrówkowych tworz wic odcinki korytarzy i platów ekologicznych, zachowujce i budujce przestrzenn ciglo w obszarze calego kraju. W wikszoci przypadków krajowe korytarze migracyjne nie s jednym elementem liniowym korytarza ekologicznego (tak jak np. dolina Wisly), tylko przestrzennie polczonymi formami regionalnymi i lokalnymi. Kryterium uytkowania terenu na obszarach nielenych, lczcych fragmenty lasów stanowicych ostoje zwierzt, pozwala na wskazanie przestrzeni akceptowanych przez zwierzta dla odbywania wdrówek. S to zbiorowiska i uytki tworzce potencjaln moliwo migracji i zapewniajce czasowe schronienia dla przemieszczajcych si zwierzt. Nale do nich: zadrzewienia i zakrzaczenia ródpolne, zaronite brzegi rzek i zbiorników wodnych, kpy zaroli towarzyszcych nieuytkom rolnym, platy torfowiskowo-bagienne, uytki zielone i drobne platy lene. Przy okrelaniu warunków utrzymania lub odtworzenia korytarza ekologicznego bierze si take pod uwag moliwo przyszlego objcia terenu zalesieniami (wlczenia do programu zalesie) oraz obszary podlegajce wtórnej sukcesji rolinnoci lenej. Kolejne kryterium wyznaczania korytarzy to powizanie ich z systemem cieków, dolin i zbiorników wodnych. Zadrzewione lub zabagnione doliny rzeczne pelnily zawsze funkcj naturalnych korytarzy ekologicznych. Dzisiaj wiele z nich nie spelnia tej

136

roli z powodu zmian antropogenicznych (regulacji koryt rzek, zabudowy, wprowadzenia infrastruktury technicznej lub po prostu wylesienia). Jednak tam, gdzie nie istnieje trwala intensywna zabudowa, cieki, zbiorniki wodne i obszary podmokle pelni lub mog pelni nadal funkcje korytarza ekologicznego. Powan przeszkod w migracji gatunków i utrzymaniu korytarzy ekologicznych jest zagospodarowanie terenu trwalymi elementami antropogenicznymi. Stanowi one nieprzekraczalne bariery, ograniczajce naturalne procesy migracji i utrzymanie rónorodnoci biologicznej obszarów. Jednak nawet na tych obszarach, szczególnie w dnach dolin rzecznych mona wskaza przestrzenie wolne od zabudowy i utrzyma ich istnienie lub wyeliminowa niektóre z form zagospodarowania, zbdne z punktu widzenia funkcjonowania terenów zabudowanych (np. ploty i przegrody w strefie brzegowej cieków i jezior). Na obszarach tych niezagospodarowane odcinki dolin nie mog wprawdzie pelni roli korytarzy o randze ponadregionalnej, jednak ich ranga lokalna jako korytarza ekologicznego, w szczególnoci typu rzecznego, nie powinna podlega dyskusji. W zalenoci od rangi korytarza (krajowej, regionalnej, lokalnej) poszczególne elementy i kryteria przybieraj rón wag, a wielko korytarza odpowiada jego randze i przeznaczeniu dla migracji okrelonych gatunków. Wielko form przestrzennych uytkowania terenu, wykorzystywanych dla wskazania przebiegu korytarza ekologicznego, jest wic zalena od wymogów funkcjonalnych przypisanej mu rangi. W wikszoci przypadków, szczególnie w odniesieniu do form dolinnych korytarzy o charakterze regionalnym i lokalnym, nie wymagaj one znacznych powierzchni, a minimalna ich szeroko musi obejmowa dno doliny wraz z jej zboczami i kompleksami rolinnoci j otaczajcej. W przypadku planowania przebiegu korytarzy rangi krajowej, poza kryteriami rodowiskowymi autorzy opracowania Projekt korytarzy ekologicznych lczcych Europejsk Sie Natura 2000 w Polsce (Jdrzejewski, Nowak i in. 2005) kierowali si take danymi na temat wystpowania w Polsce gatunków zwierzt uznanych za wskanikowe, dróg ich migracji na terenie kraju oraz wynikami bada genetycznych nad wilkami. Wyznaczone korytarze stanowi te wane ogniwo lcznoci ekologicznej w skali Europy. Przez lasy pólnocnej Polski oraz sie korytarzy, ciglo wschodnioeuropejskich obszarów przyrodniczych o wysokim poziomie lesistoci i zachowania warunków naturalnych, moe by przedluona a do krajów zachodnich (rys. 17). Umoliwiloby to migracje zwierzt w skali kontynentalnej i rekolonizacj zachodniej Polski i innych krajów Europy przez rzadkie gatunki zwierzt i rolin, które wczeniej tam wyginly z winy czlowieka. Pomogloby to w ochronie, a nawet w odbudowie utraconej rónorodnoci biologicznej, szczególnie na obszarach lenych. Pomimo znacznego zagospodarowania przestrzeni pólnocnej Polski infrastruktur gospodarcz i pomimo fragmentacji siedlisk naturalnych, nadal funkcjonuj korytarze wdrówkowe, którymi przemieszczaj si nie tylko gatunki rodzime, ale take obce dla rodowiska naszego kraju i Europy, dajc wiadectwo slusznoci tez o potrzebie ochrony powiza ekologicznych i lcznoci przestrzennej rodowiska calego kontynentu. Zarówno badania wdrówek drapieników (Jdrzejewski, Nowak i in. 2006), jak i obserwacje gatunków obcych (np. rolin: barszcz Sosnowskiego, rdestowiec japoski i zwierzt: rak amerykaski, jele sika, norka amerykaska, jenot i in.) ujawniaj istotn rol korytarzy (w szczególnoci obszarów lenych i dolin rzecznych) w funkcjonowaniu biosfery.

137

W Opracowaniu ekofizjograficznym do Planu Zagospodarowania Przestrzennego woj. pomorskiego (2001) po raz pierwszy przedstawiona zostala koncepcja zachowania korytarzy ekologicznych na terenie województwa. Jej uszczególowienie wraz z obrazem graficznym zawieral Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Pomorskiego (2002). Prowadzone w Polsce badania nad migracjami gatunków (Jdrzejewski, Nowak i in., 2006) oraz opracowania przyrodnicze realizowane w woj. pomorskim (Buliski, Ciechanowski, Zieliski 2005) pozwalaj obecnie na doprecyzowanie informacji dotyczcych zachowania korytarzy ekologicznych i ich rozkladu w przestrzeni regionu (rys.18). Celem ich wskazania jest uchronienie obszarów przyrodniczo cennych od izolacji przestrzennej, zachowanie lub odtworzenie moliwoci migracji gatunków (jako podstawy zachowania rónorodnoci biologicznej) oraz wprowadzenie systemu powiza ekologicznych jako trwalego elementu gospodarki przestrzennej do dokumentów planistycznych na wszystkich poziomach ich opracowywania. Konsekwencj tych dziala winno by uwzgldnienie wymogów ochrony systemu powiza ekologicznych w zagospodarowaniu i uytkowaniu terenu oraz w polityce rozwoju. Ustawowe zapisy o zachowaniu korytarzy ekologicznych jako obszarów umoliwiajcych migracj rolin, zwierzt lub grzybów (Ustawa o ochronie przyrody 2004) w dokumentach planistycznych musz by przeloone na konkretne wskazania przestrzenne. Dlatego tak wane jest rozpoznanie, wskazanie i propagowanie ukladu korytarzy jako podstawowego, obok prawnej ochrony przyrody, warunku zachowania istnienia rodowiska przyrodniczego, opartego na spójnoci przestrzennej i rónorodnoci biotycznej. Uwzgldniajc wymienione wyej uwarunkowania, wyniki przywolanych opracowa, potrzeb ochrony zasobów przyrody i zagwarantowanie spójnoci przestrzennej systemu obszarów chronionych (w tym obszarów Natura 2000), zaproponowane w opracowaniach ekofizjograficznych (2001 i 2005) oraz Planie Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Pomorskiego (2004) korytarze ekologiczne, zostaly uzupelnione, uszczególowione i doprecyzowane pod wzgldem zasigu przestrzennego, ich rangi oraz proponowanego zakresu dziala ochronnych. Obecny uklad korytarzy ekologicznych, w zalenoci od rangi w strukturze ekologicznej regionu i kraju, opiera si na podziale na krajowe (w tym europejskie), regionalne i lokalne. Uwzgldnia te istnienie przyrodniczych obszarów chronionych (w tym obszarów Natura 2000) wraz z obszarami projektowanymi do ochrony i cennymi przyrodniczo, których zachowanie byloby wskazane. Takie ujcie powinno doprowadzi do skorelowania poczyna w ochronie przyrody i wzajemnego wzmocnienia obszarów chronionych (zasilanie puli genowej organizmów) oraz zapewnienia funkcjonalnych podstaw zachowania rónorodnoci biologicznej. Zadanie to naley traktowa jako priorytetowe w planowaniu rozwoju zrównowaonego województwa, gdy cechy funkcjonalne i stopie zachowania zrónicowania biotycznego oraz naturalno tych obszarów odgrywaj stabilizujc rol w krajowych i europejskich strukturach i powizaniach ekologicznych.

138

Rys. 17. Propozycja przebiegu na obszarze Polski korytarzy migracyjnych, jako lczników europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000

Glówne korytarze migracyjne

korytarze migracyjne korytarze ekologiczne wymagajce dolesie Hot Spots parki narodowe

ródlo: Jdrzejowski, Nowak i in. 2005.

Przebieg i zasig korytarzy okrelany jest z rón dokladnoci (zalen od ródla opracowania) i wymaga doprecyzowania i uszczególowienia w dokumentach planistycznych poziomu województwa (m.in. w Planie Zagospodarowania Przestrzennego i w Programie ochrony rodowiska) oraz gminy (m.in. w Studium Uwarunkowa i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego, w Planach miejscowych zagospodarowania przestrzennego i Programach ochrony rodowiska). Starajc si zachowa dotychczas stosowan w województwie symbolik oznaczania korytarzy (zawart w Planie zagospodarowania przestrzennego województwa z 2002 r.) wprowadzone zostaly oznaczenia zwizane z rang korytarza: Pl ­ krajow, R ­ regionaln i L ­ lokaln ). Wyrónione zostaly w ten sposób nastpujce korytarze (rys. 18): I) Korytarze rangi krajowej: ke Pl-1) przymorski ­ poludniowobaltycki ­ obejmuje stref przybrzen poludniowego Baltyku, stanowic europejski korytarz wdrówkowy ptactwa wodnego, pomidzy Europ pn.-wsch. a obszarami zimowania w Europie zachodniej. W granicach województwa pomorskiego przebiega w strefie przybrzenej Zatoki Gdaskiej i otwartego morza, od Mierzei Wilanej przez Pobrzee Gdaskie, pólwysep Helski i Pobrzee Slowiskie, sigajc od strony morza do zasigu izobaty 20 m (jest to obszar przebywania i erowania ptactwa wodnego), za od strony ldu obejmujc pas wydmowy wraz ze zbiorowiskami lasów nadmorskich, przybrzene równiny hydrogeniczne i jeziora. Istotnym ograniczeniem lcznoci przestrzennej tego korytarza s zagospodarowane strefy brzegowe miast portowych z metropoli trójmiejsk na czele, Wladyslawowem, Leb i Ustk. Miasta te przecinaj ciglo systemów ldowych, nie stanowi jednak definitywnej bariery dla wdrówek ptaków. Niemal caly pas przybrzeny objty jest ju rónymi postaciami ochrony przyrody (s to: Slowiski Park Narodowy, parki krajobrazowe ­ Mierzei Wilanej i Nadmorski, rezerwaty przyrody) oraz ochron w postaci Obszarów Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000.

139

ke Pl-2) pojezierny ­ pólnocny ­ odpowiada korytarzowi wskazanemu w opracowaniu Jdrzejowskiego, Nowak i in. (2005), nazywanemu ,,korytarzem glównym pólnocnym". Przebiega on przez caly pas pojezierny Polski pólnocnej ­ od Puszczy Augustowskiej, Knyszyskiej i Bialowieskej przez Pojezierze Ilawskie i dolin Wisly do Borów Tucholskich i Pojezierza Kaszubskiego, a dalej przez Puszcz Koszalisk, Goleniowsk i Wkrzask do lasów Pojezierza Drawieskiego, Puszczy Gorzowskiej i Cedyskiego Parku Krajobrazowego. W obrbie województwa pomorskiego obejmuje on rodkowo-zachodni cz lasów Pojezierza Ilawskiego i dolin rzeki Liwy, któr dociera do korytarza Wisly. W rejonie doliny Wisly korytarz rozdwaja si. Glówny cig korytarza przekracza Wisl na linii kompleksu lenego poniej miejscowoci Sadlinki po wsch. stronie doliny, a dolin rzeki Mtawy i kompleksem lenym w rejonie jeziora Radodzierz na pn. od Warlubia ­ po stronie zachodniej Druga (pólnocna) odnoga korytarza przebiega od kompleksu lenego w rejonie Sadlinek po stronie wsch. doliny do kompleksu lenego w ssiedztwie rezerwatów Wioslo Male i Wioslo Due i dalej (dolin rzeki Struga Mlyska) do kompleksów lenych w rejonie miejscowoci i rezerwatu Udzierz. Tu ponownie nastpuje rozdzielenie linii przebiegu korytarza na cz pn., biegnc pn. kracem Borów Tucholskich w rejon Jeziora Wdzydze, oraz pd., przebiegajc centraln czci Borów Tucholskich w rejonie doliny rzeki Brdy. Dalej pólnocny fragment korytarza biegnie przez kompleksy lene wzdlu doliny Wdy, a nastpnie Doliny Slupi na zach. ku lasom Pojezierza Drawskiego, za fragment poludniowy poprzez lasy Wdeckiego i Tucholskiego Parku Krajobrazowego, wzdlu Doliny Brdy i rejon Parku Narodowego Bory Tucholskie, w kierunku pd.-zach., lasami ku dolinie Gwdy. Caly ten fragment krajowego korytarza lokuje si w obrbie wielkiego platu ekologicznego Borów Tucholskich i wspólnie z nim odgrywa ogromna rol jako obszar bytowania (ostoja), ksztaltujcy warunki zachowania rónorodnoci biologicznej calej rodkowo-pólnocnej Polski. Dodatkowo w tak wyznaczonym korytarzu znalazly si fragmenty korytarzy ekologicznych, zaliczonych w opracowaniu ekofizjograficznym z 2001 r. do struktur regionalnych, m.in. rzek Liwy, Wdy, Brdy i Gwdy. Korytarze te wchodz w struktur korytarza krajowego i odgrywaj jednoczenie bardzo wan rol regionaln w strukturze funkcjonalnej przestrzeni. Ciglo przebiegu tego korytarza zagroona jest w jego centralnej czci ­ w ssiedztwie doliny Wisly, gdzie nie tylko rozlegla dolina i szerokie koryto rzeki, ale take znaczne zmniejszenie zwartoci kompleksów lenych, gsta sie osadnicza i liczne linie drogowe (w tym budowana obecnie trasa autostrady A1) stanowi istotne bariery przestrzenne dla migracji gatunków. Fragmentarycznie korytarz objty jest rónymi formami ochrony przyrody (w tym m.in. parkami krajobrazowymi: Pojezierza Ilawskiego, Wdeckim, Tucholskim, Zaborskim, Wdzyckim, Doliny Slupi) oraz obszarami chronionego krajobrazu i obszarami Natura 2000 (powolanymi OSOP i projektowanymi SOOS). ke Pl-3) doliny Wisly ­ obejmuje cal dolin Wisly, która szczególnie w swym rodkowym i dolnym biegu zachowala naturalny i pólnaturalny charakter wielkiej rzeki nizinnej z licznymi mieliznami, wdrujcymi piaszczystymi lachami, terasami zalewowymi, stanowicymi siedliska ptactwa wodnego. Od rejonu Zawichostu rzeka objta jest ochron w postaci Obszaru Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000. Na obszarze województwa pomorskiego cala dolina wraz z jej zboczami, doplywani rejonu ulaw Wi-

140

lanych (Nogat, Szkarpawa) i ramionami rozlewnymi (które mog mie rang korytarzy lokalnych) stanowi wany korytarz ekologiczny, chroniony w obrbie doliny systemem Natura 2000 jako Obszar Specjalnej Ochrony Ptaków. Dolina Wisly jest typem korytarza ldowo-rzecznym, dla którego glównym zagroeniem rzeczywistym i potencjalnym s inwestycje w regulacje wodne, a w drugiej kolejnoci infrastruktura transportowa. Dotychczas jednak transport nie stanowi bariery, a jedynie ograniczenie w cigloci korytarza. II) Korytarze rangi regionalnej ke R-4) doliny Slupi ­ obejmuje cal dolin rzeki, od rejonu Sulczyna i kompleksów lenych pomidzy jeziorami Wgorzyno i Mausz, poprzez obszar Parku Krajobrazowego Dolina Slupi, po Ustk i ujcie do Baltyku. Jest to korytarz ldowo-rzeczny, ze znaczn powierzchni lasów otaczajcych dolin, przy czym z racji zagospodarowania terenu w obszarach miejskich Slupska i Ustki, dolny bieg rzeki pelni glównie funkcj korytarza rzecznego dla migracji tarliskowych ryb, za rodkowa i górna cz doliny jest ekosystemem ciglym z licznymi obszarami lenymi. W swym górnym biegu stanowi fragment krajowego korytarza wdrówkowego pojeziernego ­ pólnocnego. Ze wzgldu na wartoci przyrodnicze rodkowa cz doliny Slupi (w obrbie parku krajobrazowego) objta jest ochron w ramach Obszarów Specjalnej Ochrony Ptaków systemu Natura 2000 i projektowana do ochrony jako Specjalny Obszar Ochrony Siedlisk. ke R-5) doliny Lupawy ­ obejmuje cal dolin rzeki: od jeziora Jasie w parku krajobrazowym Doliny Slupi po jezioro Gardno w Slowiskim Parku Narodowym. Rzeka ma szczególne znaczenie dla gatunków ryb wdrownych i lcznoci pasa przybrzenego z obszarem pojeziernym. Jest to jednak korytarz ldowo-rzeczny, zainwestowany infrastruktur, w którym znaczne ograniczenie lcznoci przestrzennej jako korytarza ldowego wystpuje w rejonie zgrupowa miejscowoci: Lupawa, Poganice, Zochowo, Damno, Bobrowniki, Drzeewo oraz Smoldzino (z zabudow w dnie doliny). Wymaga to poprawienia spójnoci przestrzennej (np. poprzez dolesienia) w bezporednim otoczeniu miejscowoci i doliny, poza terenami zabudowanymi. Dodatkowo ciglo korytarza rzecznego jest ograniczana obiektami zabudowy hydrotechnicznej. ke R-6) Pradoliny Redy ­ Leby ­ rozciga si na wschodzie od kompleksu lk nadmorskich w rejonie ujcia rzeki Redy do Zatoki Puckiej (Mocie Blota), glboko wcit i krt form pradoliny pomidzy Pobrzeem i Pojezierzem Kaszubskim, przez pólnocne otoczenie miasta Wejherowo w kierunku zachodnim ku ródliskom rzeki Redy, dalej przez niski dzial wodny do dalszego cigu pradoliny z plync w kierunku pn.-zach. rzek Leb i dalej przez miasto Lbork do jez. Lebsko w obrbie przymorskiego korytarza ekologicznego. Korytarz ldowo-rzeczny (z przewag funkcji korytarza ldowego) obejmuje dno rozleglej pradoliny z jej zboczami i lasami na górnej krawdzi, na styku z kompleksem lasów lborskich. W dnie pradoliny zlokalizowanych jest wiele jednostek osadniczych, na czele z miastami Wejherowo i Lbork, które w znacznym stopniu ograniczaj lczno przestrzenn i minimalizuj szeroko powierzchni ldowej korytarza. W niektórych fragmentach terenów zabudowanych rzeka przeplywa przez ich centrum. Nie posiada tam szerszego, naturalnego otoczenia, a zachowanie cigloci przestrzeni korytarza moliwe jest wylcznie na zewntrznych krawdziach szerokiego dna doliny i jej zboczy ­ poza terenami zabudowanymi.

141

ke R-7) dolin Wieprzy i Studnicy ­ rozciga si od obszarów ródliskowych Wieprzy w rejonie wsi Waldowo ­ Kramarzyny i kompleksów lenych na pólnoc od Miastka, w kierunku pn.-zach. i pn. (po granice województwa) i dalej w kierunku Slawna, obejmujc doliny obu rzek wraz z przyleglymi kompleksami lenymi. Jest to korytarz ldowo-rzeczny o stosunkowo dobrze zachowanej cigloci przestrzennej. Zabudowa i infrastruktura techniczna zlokalizowana w jego centralnej czci, w rejonie Kpic, tylko po czci ogranicza jego walory dziki rozleglym przestrzeniom lenym otaczajcym dolin rzeki i obszary zainwestowane. Górna i rodkowa cz dolin obu rzek stanowi element skladowy krajowego korytarza wdrówkowego. ke R-8) doliny Gwdy ­ rozciga si od jeziora Wielimie na pólnocy do Doliny Noteci, obejmuje dolin rzeki wraz z otaczajcymi kompleksami lenymi na poludniowo-zachodnim kracu województwa. Korytarz o charakterze ldowo-rzecznym z duymi powierzchniami kompleksów lenych otaczajcych doliny rzeki i jej doplywów. Podobnie jak w dolinie Wieprzy, infrastruktura techniczna i tereny zabudowane miejscowoci Gwda i Ldyczek, zlokalizowanych w dnie doliny, nie eliminuj cigloci przestrzennej korytarza, zachowanej przez zespoly lene. Korytarz na calej swej dlugoci stanowi jedno z odgalzie krajowego korytarza wdrówkowego. ke R-9) doliny Brdy ­ jest jednym z najwaniejszych i najlepiej zachowanych cigów dolinnych na pd. sklonie Pojezierza Poludniowopomorskiego. Rozciga si od Równiny Charzykowskiej i obszarów ródliskowych rzeki Zbrzycy, przez zespól jezior Witoczno ­ Dybrz i plat ekologiczny Borów Tucholskich w kierunku pd.-wsch. po dolin Noteci i lasy otaczajce Bydgoszcz od pólnocy. Pólnocna cz doliny stanowi skladow glównego przebiegu krajowego korytarza wdrówkowego pojeziernego. Dolina w znacznym stopniu otoczona jest kompleksami lenymi, jednak w swym bezporednim otoczeniu posiada liczne obszary uytków rolnych i zlokalizowane nad krawedzi doliny orodki osadnicze. Nie ograniczaj jednak one jej znaczenia jako krajowego i regionalnego korytarza ekologicznego. ke R-10) doliny Wdy ­ obejmuje dolin rzeki wraz z bezporednio ssiadujcymi lasami, jeziorami i obszarami torfowiskowo-bagiennymi, od miejscowoci Lipusz poprzez kompleks jezior Wdzydzkich, obszar platów ekologicznych charzykowsko-kocierski oraz Borów Tucholskich, przez Wdecki Park Krajobrazowy po ujcie w dolinie Wisly. W przestrzeni korytarza zlokalizowane s liczne miejscowoci, lokalnie ograniczajce jego funkcje i lczno przestrzenn. Jednak z racji duych powierzchni lenych otaczajcych dolin i bezporedniej lcznoci z wymienionymi platami ekologicznymi, calo obszaru zachowuje przestrzenn spójno, kwalifikujc korytarz do typu ldowo-rzecznego. Najsilniejsze zainwestowanie, przerywajce ciglo przestrzeni w dnie doliny, wystpuje w miejscowoci Lipusz, w górnym odcinku rzeki. ke R-11) doliny Wierzycy ­ rozciga si od Jeziora Wierzysko na granicy platu ekologicznego lasów charzykowsko-kocierskich w rejonie Kocierzyny, przez pd. cz Pojezierza Kaszubskiego i Pojezierze Starogardzkie po dolin Wisly. Jest to korytarz w znacznym stopniu przeksztalcony antropogenicznie, porozcinany i ograniczony przestrzennie terenami zabudowanymi i uytkowanymi rolniczo, z licznymi i duymi jednostkami osadniczymi, takimi jak Stawiska, Stara Kiszewa, Starogard Gdaski, Pelplin, Gniew. Due orodki miejskie stanowi praktycznie nieprzekraczalne bariery

142

przestrzenne w cigloci korytarza. Jednak ze wzgldu na swe cechy morfologiczne i fragmentaryczne otoczenie lasami, dolina wci zachowala w dlugich odcinkach cechy korytarza i jest jednym z ostatnich elementów lcznoci obszaru pojezierzy z dolin Wisly. Fragmentarycznie istnieje moliwo, poprzez podejmowanie dziala ochronnych, rewaloryzacyjnych i restytucyjnych (na czele z lokalnymi dolesieniami), polepszenia stanu rodowiska i powiza ekologicznych wzdlu doliny. ke R-12) doliny Raduni ­ rozciga si od Jeziora Ostrzyckiego, poloonego w placie ekologicznym ostrzycko-kartuskim, po krawd ulaw Gdaskich w Pruszczu Gdaskim, gdzie wplywa w silnie zainwestowane obszary miejskie, niwelujce praktycznie rol korytarza ekologicznego. Podobnie jak korytarz rzeki Wierzycy, dolina Raduni przedzielana jest obszarami zainwestowania miejskiego na odcinki o oslabionych wzajemnych powizaniach. Najwiksze orodki osadnicze w dolinie rzeki to: Gorczyno, Somonino, ukowo, Kolbudy i Straszyn. W rodkowym biegu dolina rzeki posiada unikatowy charakter przelomu przez wysoczyzn morenow Pojezierza Kaszubskiego, objty ochron w postaci rezerwatu przyrody. W przewaajcej czci rzeka pelni rol korytarza rzecznego, ograniczonego funkcjonalnie licznymi barierami technicznymi ­ w tym progami zbiorników wodnych i urzdze hydrotechnicznych. W niewielkim stopniu, poprzez zabiegi ochronne i restytucyjne, mona zachowa i lokalnie odtworzy funkcjonowanie korytarza ldowego doliny. ke R-13) doliny Liwy ­ rozciga si od kompleksów lenych na zach. od Jezioraka (na Pojezierzu Ilawskim), poprzez rynn jeziora Dzierzgo i jego obszar chronionego krajobrazu, po skraj doliny Wisly i kompleksy lene w rejonie Kwidzyna. Stanowi fragment krajowego korytarza wdrówkowego pojeziernego ­ pólnocnego. Jest to jeden z waniejszych korytarzy lczcych obszar województwa pomorskiego i dolin Wisly z kompleksami lenymi w Polsce pólnocno-wschodniej. W dnie doliny zlokalizowane s dwa due orodki miejskie ­ Prabuty i Kwidzyn. Ich lokalizacja nie przerywa jednak cigloci korytarza, gdy obydwa miasta poloone s po jednej stronie doliny, której druga strona poronita jest kompleksami lasów. ke R-14) doliny Nogatu ­ rozciga si od krawdzi doliny Wisly i ssiadujcych z dolin Nogatu kompleksów lenych (w tym rezerwatem Las Mtawski), w kierunku pn.-wsch., wsk dolin pomidzy walem rzecznym a skarp sklonu Pojezierza Ilawskiego, przez centrum Malborka i dalej obszarem midzywala wraz z jego najbliszym otoczeniem, przez obszar ulaw Malborskich do polczenia z rzek Szkarpaw i ujcia do Zalewu Wilanego. W kocowym odcinku korytarz obejmuje liczne ramiona i kanaly w delcie Nogatu ­ od ujcia rzeki Elblg do Zalewu po Szkarpaw i jej korytarz ekologiczny. Poza intensywn zabudow miejsk Malborka pozostala cz korytarza cechuje si zabudow rozproszon wiejsk i niemal wylcznie gruntami rolnymi, ze znacznym udzialem uytków zielonych. W polderowym systemie ulaw korytarz Nogatu stanowi glówny element przestrzenny i cigly korytarz wodny systemu hydrograficznego. ke R-15) doliny Szkarpawy ­ zbliony charakterem do korytarza Nogatu, przecina pólnocn cz ulaw Wilanych, przebiega od doliny Wisly (od Przekopu Wisly w rejonie luzy Gdaska Glowa), poprzez wskie, czciowo obwalowane koryto wraz z ssiadujcymi terenami uytków rolnych, do odgalzienia Wisly Królewieckiej oraz doplywu rzeki Tugi i dalej rozszerzeniem obejmujcym sam Szkarpaw, wraz z ssiadujcymi

143

kanalami, do ujcia do Zalewu Wilanego. Rzeka i ssiadujce kanaly stanowi specyficzny system cechujcy si, w okresach niskich stanów wód, minimalnym przeplywem, zaronitymi brzegami i duym zamuleniem. Ponadto rzeka przyjmuje, przy sprzyjajcych wiatrach pólnocnych, znaczce wlewy slonawych wód z Zalewu Wilanego. Poza rejonem miejscowoci Drewnica ­ ulawki (w zach. czci) korytarz Szkarpawy cechuje si rzadk, rozproszon zabudow zagrodow i gst sieci rowów melioracyjnych. Wszystkie wymienione obszary korytarzy ekologicznych wymagaj czynnych dziala ochronnych, rekultywacyjnych, rewaloryzacyjnych i restytucyjnych, zachowujcych stan walorów naturalnych i podnoszcych ich rang funkcjonaln w strukturze ekologicznej przestrzeni województwa. III) Wybrane korytarze rangi lokalnej (lczniki ekologiczne) W strukturze przyrodniczej regionu wan rol pelni take lokalne powizania ekologiczne, stanowice lczniki pomidzy formami przestrzennymi rangi regionalnej i krajowej. Decyduj one o warunkach migracji gatunków w przestrzeni lokalnej, bdc czsto alternatyw dla przemieszczania si (szczególnie zwierzt) pomidzy obszarami wzlowymi stanowicymi ich ostoje. W opracowaniu wskazane zostaly jedynie niektóre korytarze ekologiczne o wikszym zasigu przestrzennym, lczcym platy ekologiczne i korytarze wyszej rangi. Wyznaczenie i zachowanie lokalnych struktur ekologicznych winno by zadaniem slub planistycznych i ochrony przyrody w gminach i powiatach, a ich uwzgldnienie w miejscowych dokumentach planistycznych moe sta si podstaw zachowania ich istnienia jako warunku rozwoju zrównowaonego zarówno gmin i powiatów, jak i calego województwa. ke L-16) doliny rzeki Dzierzgo ­ lczy korytarz rzeki Liwy z ekosystemem otoczenie jeziora Druzno oraz pn.-zach. kracem lasów Pojezierza Ilawskiego, w ssiedztwie jeziora Jeziorak. Stanowi rozgalziajcy si cig dolinny, obejmujcy otoczenie doliny rzeki wraz z przyleglymi drobnymi, ródpolnymi kompleksami lenymi i odgalzieniem do Kanalu Juranda. W rodkowej czci lczno przestrzenna doliny przerwana jest przez tereny zabudowane miasta Dzierzgo, gdzie rzeka przeplywa jedynie wskim korytem. ke L-17) Morawski ­ obejmuje Morawski Obszar Chronionego Krajobrazu z zespolem jezior i dolin rzeki Gardeja, stanowic boczny lcznik od korytarza rzeki Liwy do korytarza Wisly. Obejmuje cig leno-bagienno-jeziorny, pozbawiony wikszych terenów zabudowanych. ke L-18) Przywidzki ­ rozciga si pomidzy korytarzami ekologicznymi rzek Raduni i Wierzycy. Obejmuje dolin rzeki Wietcisy od Skarszew (stanowicych barier przestrzenn na polczeniu z dolin Wierzycy) po obszar ródliskowy rzeki, wraz z jej otoczeniem, oraz górny odcinek Reknicy z otaczajcymi lasami do miejscowoci Babi Dól. Obejmuje obszary chronionego krajobrazu Doliny Wietcisy (w czci poludniowej) oraz Przywidzki (w czci pólnocnej). ke L-19) Polaszkowski ­ stanowi lcznik pomidzy fragmentami korytarza doliny rzeki Wierzycy. Obejmuje cig jezior: Gatno, Hutowe, Sobckie, Polaszkowskie i Liniewskie (w Polaszkowskim Obszarze Chronionego Krajobrazu) oraz rolno-leny krajobraz ssiedztwa doliny Wierzycy.

144

ke L-20) lasów szpgawskich ­ lczy korytarze ekologiczne Wisly i Wierzycy, stanowic dodatkowy, leny cig ekologiczny na sklonie Pojezierza Starogardzkiego. Obejmuje niewielkie pozostaloci lasów wzdlu doliny Szpgawy, wraz z dolin rzeki oraz jeziorami: Szpgawskim, Zduskim, Mlyskim i Rokickim. W czci pn.-wsch. korytarz domknity jest terenami zabudowanymi miasta Tczew, odcinajcymi go od dna doliny Wisly. ke L-21) Gowidliski ­ stanowi lcznik pomidzy platami ekologicznymi: charzykowsko-kocierskim, lasów mirachowskich i lasów na pd. od Lborka a korytarzem ekologicznym rzeki Slupi. Obszar stanowi mozaik polno-len z licznymi drobnymi zbiornikami wodnymi. Obejmuje obszary ródliskowe rzek: Slupi, Czarnej Wody i Bukowiny, w Gowidliskim OChK. ke L-22) doliny Skotawy ­ stanowi lcznik pomidzy korytarzami rzek Slupi i Lupawy. Obejmuje pas lasów i lk, otaczajcych dolin rzeki w jej górnym odcinku, w ssiedztwie z rejonem górnej Slupi i Parku Krajobrazowego Doliny Slupi. ke L-23) lasów midzy Slupi i Lupaw ­ obejmuje kompleks lasów z obszarem ródliskowym rzek Brodniczki i Gnilnej, pomidzy górnymi odcinkami i korytarzami rzek Slupi i Lupawy na Wysoczynie Damnickiej. ke L-24) jezior Krpsko i Szczytno ­ stanowi lcznik na styku platów ekologicznych lasów szczecinecko-koczalskich i Borów Tucholskich. Obejmuje tereny polno-lene, z wskimi pasami lasów towarzyszcych rzekom Brda i Lipczynka, oraz drobnym zbiornikom wodnym jezior: Glina, Czarne, Mazur, Koskie i Szczytno Male. Na kracach obszaru wystpuj niewielkie powierzchnie terenów zabudowanych wsi: Szczytno, Pakotulsko i Przechlewo. rodkowa cz, z cigiem jezior i dolin Brdy, stanowi znakomity przyklad lokalnej struktury przestrzennej korytarza ekologicznego. ke L-25) doliny Debrzynki ­ dlugi cig dolinny, na zach. kracu Pojezierza Krajeskiego. Lczy jego centraln cz z korytarzem ekologicznym rzeki Gwdy. Obejmuje dolin rzeki, wraz z jej zboczami i krawdzi, poronit wskimi pasami lasów. Rozciga si od miejscowoci Myligoszcz na wsch. (obszar ródliskowy Debrzynki), przez otoczenie miasta Debrzno, do ujcia rzeki na zachodzie. Stanowi zachowany naturalny element doliny rzecznej w dominujcym krajobrazie rolniczym. Na calej niemal dlugoci dolina objta jest ochron w postaci obszaru chronionego krajobrazu. ke L-26) doliny Szczyry ­ stanowi lcznik ekologiczny pomidzy platem Borów Tucholskich, a korytarzem rzeki Gwdy, w pn.-zach. czci Pojezierza Krajeskiego. Obszar stanowi cigly przestrzennie, rozlegly zespól leny, cigncy si wzdlu doliny. Na pn. zachowuje wskie polczenie z lasami otaczajcymi zespól jezior Krpsko i Szczytno i zach. kracem Borów Tucholskich. ke L-27) doliny górnej Liwy ­ stanowi wschodnie otoczenie miasta Prabuty (wraz z jeziorem Sowica) i przestrzenny lcznik pomidzy kompleksami lenymi otoczenia doliny, po obu stronach miasta (stanowicymi skladow korytarza rangi krajowej i europejskiej. ke L-28) pas lasów w dolinach rzek: Wgiermucy ­ Janki ­ Bielicy ­ Strugi Mlyskiej ­ stanowi wski korytarz, w pd.-wsch. czci Pojezierza Starogardzkiego, lczcy centraln cz korytarza rzeki Wierzycy z korytarzem Wisly. Obejmuje

145

otoczenie dolin wymienionych rzek wraz z ssiadujcymi kompleksami lenymi w pn. i pd. czci korytarza. Centraln cz korytarza stanowi obszary uytków rolnych, z niewielkimi kompleksami lasów towarzyszcych dolinom i obszarom ródliskowym rzek Beka i Janka. ke L-29) doliny Pianicy i rynny Jeziora arnowieckiego ­ niewielki lcznik pomidzy platem ekologicznym lasów oliwsko-darlubskich a rozlegl struktur europejskiego korytarza przymorskiego. Stanowi urozmaicony, niezwykly pod wzgldem krajobrazowym, naturalny fragment pn. sklonu Pobrzea Kaszubskiego, obejmujcy glboko wcit dolin rzeki Pianicy i Jeziora arnowieckiego, oraz dolny, ujciowy fragment rzeki. W obrbie korytarza znajduj si te kompleksy lene porastajce silnie nachylone i porozcinane erozyjnie zbocza doliny w otoczeniu jeziora, oraz fragment lasów olchowych na podmoklej równinie organogenicznej Wierzchuciskich Blot. Cal dolin wypelniaj rozlegle, podmokle uytki zielone (w tym ,,Lubkowskie Lki" i ,,Wierzchuciskie Blota"). Niestety wykonane w ostatnich latach regulacje hydrotechniczne (prostujce dolny odcinek rzeki) zniszczyly naturalny krajobraz i harmoni jej meandrujcego koryta. Zagroenie cigloci przestrzennej korytarza stanowi zabudowa wkraczajca na tzw. Równin Blot Przymorskich w rejonie Pianickich i arnowieckich Lk. ke L-30) doliny Bolszewki ­ wska dolina rzeczna, na pn. sklonie Pojezierza Kaszubskiego, schodzca do Pradoliny Redy-Leby. Stanowi cig dolinny wzdlu rzek Bolszewki (dolny odcinek) i Gociciny (wzdlu calej rzeki ­ od jej obszaru ródliskowego) po ujcie do rzeki Redy. Dolina niezwykle ciekawa pod wzgldem krajobrazowym, z towarzyszcymi pasami lasów porastajcych silnie nachylone fragmenty zboczy. Dolny fragment korytarza silnie zwony przez tereny zabudowane miejscowoci Gocicino i Bolszewo. Poza wymienionymi korytarzami ekologicznymi istnieje w przestrzeni województwa wiele obszarów (tzw. platów ekologicznych) o zachowanej lcznoci przestrzennej i wysokiej randze walorów przyrodniczych (rys. 18). Tworz one tkank ekologiczn województwa o znaczeniu regionalnym (bdc podstaw trwaloci istnienia gatunków i siedlisk), której zachowanie staje si koniecznoci. Niektóre z nich stanowi element krajowych korytarzy migracyjnych. Ochrona struktury ekologicznej w postaci zachowanych fragmentów biotopów o naturalnych lub nieznacznie przeksztalconych cechach przestrzeni przyrodniczej, stanowicych podstawowe ostoje gatunków i ródla zasilania rónorodnoci biologicznej regionu, winna obj take te obszary. Cz z nich objta jest rónymi formami ochrony. Jednak wiele cennych, powierzchniowo niewielkich fragmentów, wskazane jest do objcia ochron w postaci form ochrony indywidualnej (Buliski, Ciechanowski, Zieliski 2005). Zaliczaj si do nich platy: pe 1) lasów oliwsko-darlubskich ­ obejmuje do zwarte kompleksy lene rozcigajce si od okolic Stayna i Mechowa na pólnocy po poludniowy kraniec Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego w granicach Gdaska. Obszar rozdzielany jest trasami komunikacyjnymi (m.in. Reda ­ Lbork, obwodowa Trójmiasta, drogi wojewódzkie nr 218, 220, 224 oraz drogi powiatowe) na odrbne platy o ograniczonej wzajemnej lcznoci przestrzennej. Ranga platu ­ regionalna. pe 2) lasów na pd. od Lborka ­ rozciga si na pd. od drogi krajowej nr 6 i Lborka, od miejscowoci Wargowo i Mikorowo na zachodzie po Luzino na wschodzie, rozdzielony jest w centralnej czci pasem drogi wojewódzkiej nr 212. Zachowuje

146

w kierunku zachodnim lczno z kompleksami lenymi w dolinach Lupawy i Slupi. Ranga platu ­ regionalna. pe 3) lasów górnej Slupi i Lupawy ­ obejmuje rozdrobnione platy lene pomidzy dolinami Slupi i Lupawy. Przenikaj si one z obszarami uytków rolnych, ale zapewniaj czciowo lczno pomidzy korytarzami ekologicznymi obu rzek. Ranga platu ­ regionalna. pe 4) lasów kpicko-bytowskich ­ stanowi duy obszar leny na zachodnim kracu województwa. Poloony jest pomidzy miastami Slawno, Miastko i Bytów. Od Kpic w kierunku poludniowo-wschodnim przybiera bardziej zwarty charakter. Rozcity jest w centralnej czci dolin (korytarzem ekologicznym) rzeki Wieprza. Ranga ponadregionalna. pe 5) lasów mirachowskich ­ obejmuje zwarte kompleksy lene w otoczeniu Mirachowa, rozcigajce si od otoczenia Jez. Potgowskiego na pólnocnym zachodzie po rejon Garcza i Lapalic na poludniowym wschodzie. Plat ten stanowi lcznik pomidzy Lasami Lborskimi i platem stycko-kartuskim. Ranga platu ­ regionalna. pe 6) stycko-kartuski ­ stanowi obszar o silnym urozmaiceniu rzeby i pokrycia terenu, obejmujc liczne, rozdrobnione zespoly lene, tworzce mozaik przestrzenn z obszarami rolniczymi i licznymi jeziorami. Rozciga si od kompleksów lenych otaczajcych Kartuzy (na pólnocnym wschodzie) po kompleksy lene na poludniowy zachód od Stycy. Ranga regionalna. pe 7) charzykowsko-kocierski ­ stanowi rozlegly obszar pólnocnego kraca Borów Tucholskich (na styku z Pojezierzem Kaszubskim) i wschodniej czci Równiny Charzykowskiej, obejmujc zwarte i due powierzchniowo kompleksy lene pomidzy Kocierzyn i Bytowem na pólnocy a rejonem Jeziora Borzyszkowskiego na poludniowym zachodzie i Kaliskami na poludniowym wschodzie. W jego centralnej czci poloony jest zespól jezior wdzydzkich. Plat stanowi pólnocny kraniec rozleglej struktury ponadregionalnej rozcigajcej si poprzez Bory Tucholskie w kierunku doliny Noteci. pe 8) Borów Tucholskich ­ obejmuje zwarte kompleksy lene rodkowej czci Borów Tucholskich, na pd. kracu województwa, rozdzielone korytarzem Brdy, pomidzy korytarzami doliny Gwdy na zachodzie i doliny Wdy na wschodzie obszaru. W kierunku pd. kompleks leny przechodzi na obszar woj. kujawsko-pomorskiego i lczy si korytarzami ekologicznymi dolin z lasami Pojezierza Waleckiego i doliny Noteci. Stanowi on regionalny element skladowy wikszej jednostki Pojezierza Poludniowopomorskiego ­ rangi ponadregionalnej. pe 9) lasów szczecinecko-koczalskich ­ stanowi wschodni kraniec kompleksów lenych Pojezierza Drawskiego. W granicach województwa rozciga si od jego zach. granic po granice Zaborskiego Parku Krajobrazowego, obejmujc lasy w pd. i wsch. otoczeniu Miastka. pe 10) lasów sianowsko-miasteckich ­ obejmuje mniej zwarte kompleksy lene zachowujce lczno przestrzenn na obszarze pomidzy Sianowem a Miastkiem. Stanowi one pólnocn cz kompleksów lenych cigncych si z Pojezierza Kaszubskiego w kierunku zachodnim. Jest on lcznikiem ze strukturami ekologicznymi zach. czci Pojezierza Zachodniopomorskiego.

147

Podkreli naley, e proponowany uklad korytarzy i platów ekologicznych uwzgldnia lokalizacje obiektów ochrony przyrody, na czele z obszarami Natura 2000, nadajc spójno przestrzenn regionalnemu systemowi obszarów chronionych i prowadzc do skoordynowania poczyna w ochronie przyrody oraz wzajemnego wzmocnienia form ochrony.

Park Narodowy Bory Tucholskie

148

Cz 4 Prognoza zmian i warunki rozwoju funkcji

1. WSTPNA PROGNOZA ZMIAN ZACHODZCYCH W RODOWISKU

Dzialania podejmowane zarówno w sferze polityki rozwoju regionalnego, jak i planowania przestrzennego i zmian w zagospodarowaniu przestrzennym, tworz istotne przeslanki do prognozowania zmian w rodowisku i przestrzeni województwa. Rosncy rozwój gospodarczy wraz z coraz silniejszym zainteresowaniem inwestorów, wzrost ruchu turystycznego i zwizanego z nim zagospodarowania, zmiany zachodzce w gospodarce rolnej czy rozwój inwestycji drogowych ­ to tylko niektóre z dziala mogcych wywolywa okrelone kierunki i moliwoci intensywnoci przeksztalce i degradacji rodowiska. Planowany w pasie wybrzea rozwój turystyki i osadnictwa moe poglbia deficyt wód podziemnych dobrej jakoci, glównie w sezonie wypoczynkowym. W wyniku zainwestowania w infrastruktur techniczn zmniejszy si take powierzchnia obszarów czynnych biologicznie. Przewidywany rozwój infrastruktury drogowej spowoduje intensyfikacj eksploatacji udokumentowanych zló kruszywa, poszukiwanie nowych zló, a w efekcie znaczce przeksztalcenia rzeby, uytkowania terenu i krajobrazu. Eliminacja doplywów zanieczyszcze ze ródel punktowych ­ przede wszystkim niedostatecznie oczyszczonych lub nieoczyszczonych cieków komunalnych i przemyslowych - spowodowala pewne ustabilizowanie si jakoci wód jeziorowych i jej popraw w rzekach. Odnotowano tu zasadnicz popraw wskaników sanitarnych (rys.5-7). Generalna poprawa stanu wód w jeziorach nastpowa bdzie jednak bardzo powoli m.in. ze wzgldu na uwalnianie si zanieczyszcze zakumulowanych w osadach dennych. Zanieczyszczenia obszarowe, zwlaszcza pochodzce z terenów rolniczych, s znaczcym ródlem wprowadzanych do wód powierzchniowych zwizków azotu. Istotne zmniejszenie i racjonalizacja zuycia nawozów sztucznych w ostatnich latach ogranicza wprawdzie zagroenie wód zanieczyszczeniem z tych ródel, jednak spodziewana, w zwizku z wejciem Polski do Unii Europejskiej, intensyfikacja produkcji rolnej moe spowodowa odwrócenie obecnych korzystnych tendencji. Redukcja zanieczyszcze doplywajcych do wód przybrzenych Morza Baltyckiego rzekami z glbi ldu przyczynila si do wyranej poprawy ich jakoci. Tendencj t mona uzna za stal, poniewa dzialania prowadzone w sferze technicznej i inwestycyjnej zmierzaj do zmniejszenia splywajcych ladunków zanieczyszcze. W najbliszych latach nie naley oczekiwa jednak radykalnej poprawy stanu czystoci wód Baltyku i jego zatok, ze wzgldu na uwalnianie si zanieczyszcze zakumulowanych w osadach dennych oraz brak perspektyw radykalnego ograniczenia splywu zanieczyszczonych wód ze rodkowego i górnego biegu Wisly.

149

Wobec szybkiego wzrostu liczby i natenia ruchu pojazdów samochodowych naley si liczy z moliwoci dalszego lokalnego pogarszania jakoci powietrza, zwlaszcza w pobliu glównych cigów komunikacyjnych przebiegajcych przez gsto zaludnione rejony miast. Emitowane z silników spalinowych zanieczyszczenia powietrza (glównie tlenek wgla, tlenki azotu i wglowodory) wplywaj na pogorszenie jakoci powietrza, oddzialujc na zdrowie ludzi i elementy rodowiska bezporednio, ale take uczestniczc w tzw. reakcjach fotochemicznych, które przyczyniaj si do zwikszenia ste ozonu i innych fotoutleniaczy w warstwie troposferycznej atmosfery. Zaostrzone w ostatnich latach wymagania prawne w stosunku do parametrów emisji z silników spalinowych powinny przyczyni si w perspektywie czasu do ograniczenia tego zagroenia. Take stan klimatu akustycznego w miastach ulega stalemu pogorszeniu. Jest to efekt systematycznego wzrostu presji motoryzacji. Prognozy ruchu wskazuj, e naley liczy si z dalszym wzrostem natenia ruchu, który prawdopodobnie t tendencj podtrzyma. W kolejnych latach spodziewa si naley rozwoju Portu Lotniczego w Gdasku. Ruch lotniczy na tym obiekcie jest jeszcze stosunkowo malo intensywny, lecz wobec wzrostu obslugiwanych tras przewozowych mona prognozowa zwikszenie jego uciliwoci. Trudne do utrzymania bd te standardy klimatu akustycznego w otoczeniu lotnisk wojskowych (Malbork, Siemirowice, Babie Doly, Pruszcz Gdaski). W przyszloci moe wystpi wzrost zagroenia rodowiska halasem lotniczym powodowanym dzialalnoci ldowisk sezonowych, lokalizowanych w atrakcyjnych turystycznie rejonach, ldowisk lotnictwa sanitarnego, które lokalizowane s w bezporednim ssiedztwie kompleksów szpitalnych oraz tzw. lotnictwa dyspozycyjnego. Samoloty do tego typu lotów operuj z reguly na mniejszych wysokociach. Na obszarze województwa pomorskiego nastpuje szybkie ubywanie trwalych uytków zielonych. Szczególny niepokój budzi trwajcy na ulawach, nieprzerwanie od wielu lat, proces zaorywania trwalych uytków zielonych i przeznaczanie ich pod uprawy polowe. Prowadzi to do poglbiania wadliwej struktury uytków rolnych, przejawiajcej si nadmiarem powierzchni gruntów ornych w stosunku do powierzchni lk i pastwisk. Takie nieodpowiednie do warunków agroekologicznych uytkowanie gruntów powodowa bdzie niekorzystne ksztaltowanie stosunków powietrzno-wodnych w glebie, prowadzce do negatywnych zmian w procesach chemicznych i biologicznych rodowiska glebowego oraz do poglbiania si agrotechnicznej degradacji gleb (Czy, 2001). Na obszarze województwa jest ok. 90 tys. ha najslabszych gruntów ornych kl. VI (Zbiorcze zestawienie ... 2000), które w dalszym cigu znajduj si w uytkowaniu rolniczym. Najwicej takich gruntów zlokalizowanych jest na obszarze Pojezierzy Kaszubskiego i Bytowskiego oraz Borów Tucholskich, w powiatach: kocierskim ­ 41,4%, kartuskim ­ 34,7% i bytowskim ­ 27,9% gruntów ornych. Na duej ich czci od wielu lat zaprzestano uprawy, co spowodowalo korzystn, z punktu widzenia ochrony gleb, naturaln sukcesj rolinnoci trawiastej oraz drzew i krzewów. Moliwo otrzymania doplat do hektara uprawy rolnej spowodowala ponowne przywracanie gruntów odlogowanych do uytkowania rolniczego. Uprawa orna tych gruntów jest nieoplacalna, a czsto wrcz szkodliwa, gdy prowadzi do nasilenia ich degradacji fizycznej i biologicznej. Ze wzgldu na sw nisk jako powinny by zalesiane, ewentualnie zadarniane (pastwiska owcze).

150

Wzrost zagroenia erozj moe dotyczy gleb, które przez okres do 5 lat mog by ugorowane (warunek uzyskania doplat54), a których nachylenie wynosi do 20o. Kilkuletnie utrzymywanie tych gleb w czarnym ugorze stwarza niebezpieczestwo nasilenia procesów erozyjnych ju na gruntach o nachyleniu powyej 10o. Strata masy gleby na skutek erozji jest szczególnie grona, gdy jest praktycznie nieodwracalna, czciowo tylko wyrównywana procesem jej tworzenia55. Uwaa si, e strata masy gleby w wyniku procesów erozyjnych, w iloci 1 tony z ha na rok moe w przecigu 50-100 lat doprowadzi do calkowitej jej degradacji. Staly charakter zakwaszenia wikszoci gleb województwa sprawia, e niezbdne jest cigle i systematyczne wapnowanie gruntów uprawianych rolniczo. W przeciwnym wypadku wysoka i niekorygowana kwasowo gleb bdzie powodowala wyplukiwanie znajdujcego si w niej wapnia i innych skladników pokarmowych w glb gleby, skutkujc postpujcym wzrostem zakwaszenia oraz dalsz degradacj gruntów rolnych. Utrzymujcy si ubytek substancji organicznej prowadzi równie do spadku yznoci i urodzajnoci gleb, a take do zmniejszenia ich roli rodowiskowej, polegajcej na magazynowaniu wody i skladników mineralnych, zapobieganiu ujemnym skutkom gromadzenia si substancji szkodliwych dla rolin, zwierzt i ludzi oraz na zmniejszaniu zagroenia powodziowego. Utrzymanie obecnej struktury zasiewów oraz dalsza uprawa rolin zboowych w monokulturach, bez uwzgldnienia regul dotyczcych zmianowania rolin, sprzyja bdzie dalszej degradacji gleb rolniczych oraz prowadzi do spadku ich urodzajnoci.

54

Rozporzdzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 7 kwietnia 2004 r. w sprawie minimalnych wymaga utrzymywania gruntów rolnych w dobrej kulturze rolnej (Dz.U. Nr 65, poz.600). 55 Proces glebotwórczy jest procesem bardzo powolnym i przebiega z szybkoci 1 cm wytworzonej gleby na 100­400 lat (Kodeks Dobrej ..., 2004).

151

2. OKRELENIE PRZYDATNOCI TERENÓW I WARUNKÓW DO ROZWOJU

WYBRANYCH FUNKCJI UYTKOWYCH

Eksploatacja udokumentowanych zló kopalin o relatywnie duych zasobach sprzyja moe rozwojowi gospodarczemu opartemu na ich wydobyciu. W 2004 r. w województwie pomorskim istnialy 192 zaklady górnicze kopalin pospolitych (tabela 1). Najwicej (143) prowadzilo wydobycie kruszyw naturalnych. W 28 eksploatowano kred jeziorn dla potrzeb rolnictwa, 13 wydobywalo surowce ilaste dla potrzeb produkcji ceramiki budowlanej, 5 ­ torfy, 2 ­ piaski kwarcowe i 1 ­ surowce ilaste dla potrzeb produkcji kruszywa lekkiego. Rozwój gospodarczy oparty na wydobyciu kopalin moliwy jest przede wszystkim w rodkowej i pólnocnej czci województwa. Cechuj si one: · stosunkowo najwikszymi moliwociami eksploatacji i uszlachetniania kruszywa naturalnego na potrzeby drogownictwa i budownictwa (tak szans stwarzaj zloa poloone zwlaszcza w gminach: ukowo, Kocierzyna, Lipnica, Nowa Karczma, Skarszewy, Trbki Wielkie, Pszczólki, Linia, Styca, a take Puck, Czarna Dbrówka i Potgowo); · szans rozwoju przemyslu materialów budowlanych opartego o eksploatacj surowców ilastych i piasków kwarcowych, w gminach: Gniew, Osieczna, Studzienice, Pelplin oraz na pograniczu Lborka i Nowej Wsi Lborskiej; · moliwoci wydobywania kredy jeziornej (wapno nawozowe) eksploatowanej z 6 zló w gminie Wejherowo oraz ze zló w gminach: Pszczólki, Lipnica, Sztum, Wicko i Stara Kiszewa; · utrzymaniem od lat najwikszych kopalni torfu pracujcych na zloach Ga-Krakulice (pogranicze gmin Glówczyce i Wicko) i Wieliszewo w gminie Potgowo. Mniejsze zloa eksploatowane s w Witanowie ­ w gminie Kolczyglowy, Polczynie ­ w gm. Somonino i Jalowcu ­ w gm. Ryjewo. Torf pozyskuje si równie w zwizku z wydobywaniem kredy jeziornej (w gminach Wejherowo, Choczewo, Sztum); · wydobyciem ropy naftowej i gazu ziemnego prowadzonym z niewielkich zló poloonych w gminie Krokowa; · wydobyciem ropy naftowej ze zloa podmorskiego (przerabianej w Rafinerii Gdaskiej). Planowane jest te zagospodarowanie gazu ziemnego z pobliskich zló B4 i B6 oraz budowa platformy wydobywczej wraz z gazocigiem podmorskim doprowadzajcym gaz na ld w rejon miasta Leba, gdzie moe powsta instalacja obróbki i przygotowania gazu oraz elektrocieplownia z turbinami gazowymi (Wnioski do planu ... 2004); · moliwoci eksploatacji surowców leczniczych (borowina i solanka) na pograniczu miasta i gminy Ustka oraz w Sopocie (tylko solanka). Rozpatruje si moliwo udokumentowania solanki leczniczej w Jastarni. Istniejce oraz planowane funkcje uytkowe na terenie województwa pomorskiego wymaga bd modernizacji, rozbudowy i budowy urzdze zbiorowego zaopatrzenia w wod, zbiorowych systemów kanalizacji sanitarnej i oczyszczalni cieków.

152

Ze wzgldu na niski odsetek ludnoci korzystajcej z sieci wodocigowej w gminach: Lipusz, Stara Kiszewa i Osiek dzialania obejmujce rozbudow i budow zbiorowych urzdze wodocigowych naley w pierwszej kolejnoci prowadzi na ich terenie. Natomiast ze wzgldu na liczb obslugiwanych mieszkaców rozbudowy i modernizacji wymaga bdzie Centralny Wodocig ulawski i wodocig gdaski. Poprawa zaopatrzenia w wod mieszkaców ulaw wymaga rozbudowy ujcia ,,Zambrowo" i modernizacji stacji uzdatniania wody, wymiany i rozbudowy sieci wodocigowej oraz budowy zbiorników wyrównawczych i uporzdkowania gospodarki ciekowej w strefie ochrony poredniej ujcia. Poprawa zaopatrzenia w wod miasta Gdaska wymaga bdzie m.in.: ­ wlczenia do sieci wodocigowej istniejcych uj wód podziemnych na terenie miasta; ­ budowy lub modernizacji stacji uzdatniania i sieci wodocigowych; ­ budowy przepompowni wodocigowych. Z powodu niezadowalajcej jakoci wody w wielu wodocigach województwa pomorskiego wymagana jest budowa stacji uzdatniania wody. Okresowe deficyty wody wystpujce na terenie Mierzei Wilanej oraz w bezporedniej zlewni Baltyku, zwizane ze znaczcym wzrostem zapotrzebowania na wod w okresie letnim (dua liczba turystów), wymagaj realizacji przedsiwzi dotyczcych rozbudowy i modernizacji uj i wodocigów komunalnych gmin: Hel, Jastarnia, Wladyslawowo, Kosakowo, Krokowa, Leba i Ustka. Zgodnie z Programem ochrony rodowiska dla województwa pomorskiego (2005) oraz zapisami Krajowego programu oczyszczania cieków komunalnych (2003) realizacja przedsiwzi z zakresu porzdkowania gospodarki ciekowej powinna mie nastpujc kolejno: ­ w I kolejnoci ­ inwestycje w zlewni rzeki Raduni, stanowicej ródlo wody pitnej dla Gdaska oraz aglomeracjach o RLM ponad 100 000; ­ w II kolejnoci ­ inwestycje w aglomeracjach o RLM od 15 000 do 100 000; ­ w III kolejnoci ­ inwestycje w aglomeracjach o RLM od 2 000 do 15 000. Porzdek ten wynika równie ze zobowiza midzynarodowych Polski, przyjtych w Traktacie Akcesyjnym do Unii Europejskiej, podpisanym 16 kwietnia 2003 r. i ratyfikowanym przez nasz kraj 23 lipca 2003 r. Wskazane jest przystpienie do budowy zbiorczych systemów kanalizacji sanitarnej i oczyszczalni cieków na terenie gmin, gdzie odsetek ludnoci korzystajcej z oczyszczalni cieków wynosi poniej 10%, tj.: Wejherowo, Skórcz, Lipnica, Karsin, Subkowy, Osiek, Osieczna, Bobowo, Lipusz, Stara Kiszewa, Linia, Skarszewy, ukowo, Gniew, Lichnowy, Prabuty, Pelplin, Debrzno, Stary Dzierzgo, Nowy Staw, Szemud, Nowy Dwór Gdaski, Czluchów, Nowa Karczma, Styca, Stargard Gdaski oraz miastach Czarna Woda i Trbki Wielkie (rys 13). Istotnym elementem infrastruktury technicznej bdzie rozbudowa i budowa szczelnych bd otwartych systemów kanalizacji deszczowej z urzdzeniami do oczyszczania wód opadowych i roztopowych dla powierzchni szczelnej terenów przemyslowych i skladowych, baz transportowych, portów, lotnisk, centrów miast, obiektów magazynowania i dystrybucji paliw, dróg zaliczanych do kategorii krajowych i wojewódzkich oraz powiatowych kl. G, a take parkingów o powierzchni powyej 0,1 ha.

153

Z Oceny rocznej jakoci powietrza w województwie pomorskim za rok 2005 (2006) przeprowadzonej przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku wynika, e w czterech strefach: aglomeracji trójmiejskiej, powiecie kocierskim, powiecie tczewskim i powiecie wejherowskim zanotowano przekroczenia wartoci dopuszczalnej pylu zawieszonego PM10. Pomiary poziomu pylu zawieszonego w tych strefach prowadzone s w centrach miast powiatowych, w rejonach silnie zurbanizowanych. Strefy te zakwalifikowane zostaly do klasy C, tj. do stref wymagajcych opracowania Programu ochrony powietrza. Do wanych zada na terenie województwa pomorskiego zaliczy naley równie dzialania majce na celu zmniejszenie tzw. niskiej emisji w starych zabytkowych centrach miast oraz na obszarach miejscowoci uzdrowiskowych (Sopot, Leba) i objtych rónymi formami ochrony przyrody. Glówne kierunki dziala ograniczajce emisj zanieczyszcze do atmosfery powinny polega na: ­ zmniejszeniu na terenach o duym obcieniu cieplnym liczby indywidualnych kotlowni domowych i osiedlowych i zastpieniu ich kotlowniami rejonowymi; ­ budowie i rozbudowie sieci cieplowniczej; ­ wyprowadzeniu ruchu tranzytowego poza rejony silnie zurbanizowane; ­ modernizacji nawierzchni dróg; ­ wspieraniu przedsiwzi dotyczcych korzystania z ekologicznych ródel energii w indywidualnych gospodarstwach; ­ modernizacji ródel ciepla; ­ termomodernizacji budynków w celu ograniczenia iloci zuywanej energii cieplnej. Ze wzgldu na uciliwo transportow najbardziej problemowym obszarem jest Aglomeracja Trójmiejska, koncentrujca funkcje transportowe o znaczeniu midzynarodowym, regionalnym i lokalnym. Dopuszczalne natenie halasu przekraczane jest równie na drogach: nr 27 na odcinku Reda ­ Puck ­ Wladyslawowo, nr 219 na odcinku Kartuzy - ukowo, nr 218 na odcinku Gdask ­ Chwaszczyno, nr 210 Ustka ­ Slupsk, nr 222 Gdask ­ Godziszewo. Charakteryzuj si one najwikszym nateniem ruchu na terenie województwa pomorskiego. Zmniejszenie negatywnego oddzialywania transportu drogowego na rodowisko i zdrowie czlowieka (zmniejszenie emisji spalin, halasu a take ograniczenie skutków nadzwyczajnych zagroe rodowiska, uporzdkowania otoczenia dróg) mona osign poprzez: · skierowanie ruchu tranzytowego poza centra miast (budowa obwodnic np. dla Rumi i Redy tzw. Drogi Czerwonej, dla Slupska, Chojnic i Starogardu Gdaskiego); · tworzenie w centrach miast obszarów wylczonych z ruchu samochodowego; · popraw stanu technicznego nawierzchni dróg; · zwikszenie udzialu transportu zbiorowego w przewozach pasaerskich i wprowadzenie parkingów systemu ,,Park and Ride" (zwlaszcza w Aglomeracji Trójmiejskiej); · stosowania rozwiza z zakresu akustyki urbanistyczno-budowlanej, m.in. stosowanie ekranów dwikochlonnych i stolarki budowlanej o duej izolacyjnoci akustycznej;

154

· · · ·

wprowadzanie pasów zieleni izolacyjnej wzdlu szlaków komunikacyjnych, podnoszenie standardu istniejcych tras rowerowych oraz ich budowa, wprowadzanie i wspieranie systemu przewozów kombinowanych, opracowanie map akustycznych i programów ochrony rodowiska przed halasem dla obszarów poloonych wzdlu glównych dróg i linii kolejowych.

W coraz wikszym stopniu istniejce przepisy prawne obliguj wladze samorzdowe do podejmowania dziala zmierzajcych do porzdkowania gospodarki odpadami. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628 z pón. zmian.) wprowadzila obowizek opracowania planów gospodarki odpadami na szczeblu krajowym, wojewódzkim, powiatowym i gminnym. W roku 2003 opracowano Wojewódzki Plan gospodarki odpadami dla województwa pomorskiego (2005). Obejmuje on m.in. propozycje zada zmierzajcych do poprawy sytuacji w gospodarce odpadami na terenie województwa oraz harmonogram ich realizacji. Oto wykaz najwaniejszych zada zawartych w tym Planie.: 1. Planowanie i realizacja rozwiza kompleksowych, zintegrowanych, uwzgldniajcych wszystkie wytwarzane odpady moliwe do wspólnego zagospodarowania, niezalenie od ródla ich pochodzenia; 2. Redukcja do 2014 r. malych i nieefektywnych skladowisk lokalnych i zapewnienie funkcjonowania skladowisk ponadgminnych w iloci od 5 do maksymalnie 15 obiektów w skali województwa, w tym zamykanie i rekultywacj do roku 2005 skladowisk nie spelniajcych wymogów rozporzdzenia M z dn. 24.03.2003 r. oraz moliwo zamykania z urzdu skladowisk odpadów zgodnie z tzw. ustaw czyszczc (Dz. U. z 2003, Nr 7, poz. 78); 3. Budowa skladowisk odpadów komunalnych (klasyfikowanych jako skladowiska odpadów innych ni niebezpieczne i obojtne) obslugujcych obszar zamieszkiwany rednio przez 150-300 tys. mieszkaców (i powyej); przy wielkoci obiektów (pojemno chlonna) wystarczajcej na co najmniej 10-letni okres eksploatacji; 4. Stosowanie przeladunkowego systemu transportu (dwustopniowego) przy przewozie odpadów na skladowisko na odleglo wynoszc powyej 30 km; 5. Zagszczanie sieci stacji przeladunkowych odpadów niebezpiecznych ze strumienia odpadów komunalnych oraz pochodzcych od malych i rednich przedsibiorców na poziomie: jedna stacja na 50 gminnych punktów zbiórki tych odpadów; 6. Rozwaenie moliwoci wprowadzania termicznych metod przeksztalcania odpadów ­ w odniesieniu do duych miast i aglomeracji miejskich (obszar obslugiwany przez instalacj obejmujcy 250-400 tys. mieszkaców), gdzie wystpuj ograniczone moliwoci budowy nowych skladowisk odpadów, przy dolnej granicy przepustowoci na poziomie 60 000 Mg/rok i przy jednoczesnym zapewnieniu wartoci opalowej odpadów na poziomie minimum 5800 kJ/kg, a w przypadku metod pirolitycznych ­ 6000 kJ/kg przy wydajnoci 10 Mg/h); 7. Rozwój lokalnych kompostowni wykorzystujcych selektywnie zbierane odpady kuchenne (ulegajce biodegradacji) i odpady zielone; 8. Integracja gospodarki odpadami komunalnymi ulegajcymi biodegradacji z gospodark komunalnymi osadami ciekowymi i budowa wspólnych zakladów odzysku

155

9. 10.

11.

12.

13. 14.

i unieszkodliwiania; w tym preferowanie metod zagospodarowania komunalnych osadów ciekowych poprzez ich kompostowanie i stosowanie na cele okrelone w art. 43 ustawy o odpadach z dnia 27.04.2001 r. oraz systematyczna likwidacja zjawiska magazynowania osadów na terenie oczyszczalni cieków; Promowanie opakowa biodegradowalnych, przydatnych do kompostowania (planowane docelowo zwolnienie z oplat produktowych); Okrelanie planowanych na obszarze objtym WPGO metod odzysku i unieszkodliwiania odpadów oraz przedsiwzi przewidzianych do realizacji w zalenoci od: ­ iloci i jakoci odpadów na danym obszarze, ­ dostpnoci terenów pod lokalizacj obiektów zwizanych z zagospodarowaniem odpadów, ­ warunków ekofizjograficznych, ­ moliwoci finansowych, ­ rynku zbytu na produkty powstajce w procesach odzysku i unieszkodliwiania (np. kompost, gaz, energia itd.); Zwikszanie poziomu recyklingu opakowa przydatnych wg normy EN 13431:2000 do odzysku w postaci energii (w okresie do 2007-2014 r., tj. do przewidywanego momentu przystpienia do uytkowania spalarni odpadów komunalnych); Preferowanie recyklingu materialowego odpadów z tworzyw sztucznych przed recyklingiem chemicznym, który winien by stosowany wylcznie w wypadku uzasadnienia ekonomicznego i ekologicznego; Preferowanie wykorzystania paszowego, nawozowego oraz innego naturalnego odpadów z przemyslu rolno-spoywczego; Rozbudowa sieci elektroenergetycznych na potrzeby prognozowanego zuycia energii elektrycznej oraz rozwoju energetyki wiatrowej na terenie województwa.

156

3. OGRANICZENIA WYNIKAJCE Z POTRZEB OCHRONY ZASOBÓW

RODOWISKA LUB WYSTPOWANIA UCILIWOCI I ZAGROE

Ochrona zló kopalin Obszary zasobowe zló kopalin oraz obszary zasilania glównych zbiorników wód podziemnych naley chroni przed niewlaciwym zagospodarowaniem uniemoliwiajcym ich przyszle wykorzystanie. Udokumentowane zloa kopalin wydobywanych powierzchniowo, w granicach okrelonych w dokumentacjach geologicznych, do czasu podjcia eksploatacji naley zachowa w dotychczasowym uytkowaniu, chronic je zwlaszcza przed trwalym zainwestowaniem. Zalecenia dla obszarów ochronnych zbiorników wód podziemnych okreli w stosownych rozporzdzeniach dyrektor Regionalnego Zarzdu Gospodarki Wodnej. Generalnie w ich zasigu nie wskazana jest lokalizacja obiektów stwarzajcych due zagroenie dla jakoci wód podziemnych. W Planie Zagospodarowania Przestrzennego Województwa, zgodnie z art. 72 ustawy Prawo ochrony rodowiska, uwzgldni naley obszary wystpowania zló kopalin oraz obecnych i przyszlych potrzeb eksploatacji tych zló. Obszary Ograniczonego Uytkowania Zmiana ustawy Prawo ochrony rodowiska w miejsce wczeniej istniejcych stref ochronnych obiektów wprowadzila form ochrony przestrzennej w postaci Obszarów Ograniczonego Uytkowania (OOU). Obszary ustanawiane s na podstawie wskaza wynikajcych z postpowania w sprawie oceny oddzialywania na rodowisko, z analizy porealizacyjnej, przegldu ekologicznego, albo Raportu o oddzialywaniu przedsiwzicia na rodowisko ­ okrelajcego, czy dla planowanego przedsiwzicia konieczne jest ustanowienie obszaru ograniczonego uytkowania oraz okrelenia granic takiego obszaru, ogranicze w zakresie przeznaczenia terenu, wymaga technicznych dotyczcych obiektów budowlanych i sposobów korzystania z nich. Obszary Ograniczonego Uytkowania mog by ustanawiane w celu dotrzymania standardów jakoci rodowiska poza terenem zakladu lub innego obiektu ­ dla: oczyszczalni cieków, skladowiska odpadów komunalnych, kompostowni, trasy komunikacyjnej, lotniska, linii i stacji elektroenergetycznej oraz instalacji radiokomunikacyjnej, radionawigacyjnej i radiolokacyjnej. W województwie pomorskim do 2005 r. utworzono 5 OOU (rys. 19 a-e). Dwa z nich decyzj Wojewody Pomorskiego ­ w Gdasku i Królewie Malborskim oraz 3 decyzjami rad powiatów ­ w powiatach: kartuskim, lborskim i wejherowskim. Obszary te obejmuj obiekty: 1) Obszar Ograniczonego Uytkowania wokól lotniska im. Lecha Walsy w Gdasku, którego granic stanowi obwiednia izofony 50 dB dla pory nocnej i 60 dB dla pory dziennej. Obszar wprowadzony Rozporzdzeniem Nr 8/2002 Wojewody Pomorskiego z dnia 26 lipca 2002 r.; 2) Obszar Ograniczonego Uytkowania wokól lotniska wojskowego w Królewie Malborskim, którego granic stanowi obwiednia izolinii ekspozycyjnego poziomu dwiku 83 dB. Obszar wprowadzony Rozporzdzeniem Nr 9/2003 Wojewody Pomorskiego z dnia 15 maja 2003 r., zmienionym Rozporzdzeniem Nr 4/2004 z dnia 16 marca 2004 r.;

157

3) Obszar Ograniczonego Uytkowania dla trasy komunikacyjnej w obrbie skrzyowa drogi krajowej nr 20 Stargard Szczeciski ­ Gdynia z drog powiatow nr 10212 Miszewo ­ Gdask oraz z drog powiatow nr 10211 Przodkowo ­ Leno w miejscowoci Miszewo ­ o zasigu 89 m od osi jezdni drogi krajowej nr 20. W obszarze wydzielono dwa podobszary ponadnormatywnego oddzialywania halasu: pierwszy ­ do granicy izofony 60 dB dla pory dziennej (o zasigu do 55 m) oraz drugi o szerokoci 34 m (i zasigu do 89 m) zawarty pomidzy izofon pory dnia a izofon 50 dB dla pory nocnej. Obszar wprowadzony Uchwal Rady Powiatu Kartuskiego Nr XXXV/246/02 z dnia 10 padziernika 2002 r.; 4) Obszar Ograniczonego Uytkowania dla oczyszczalni cieków w Lborku ­ o zasigu 240 m od granicy dzialek, na których poloona jest oczyszczalnia. Obszar wprowadzony Uchwal Rady Powiatu Lborskiego Nr XXI/134/2000 z dnia 1 grudnia 2000 r.; 5) Obszar Ograniczonego Uytkowania dla oczyszczalni cieków komunalnych w miejscowoci Nadole (gmina Gniewino, powiat wejherowski) ­ o zasigu od 80 do 120 m od ogrodzenia obiektu, na dzialkach wymienionych w Uchwale Rady Powiatu. Obszar wprowadzony Uchwal Rady Powiatu Wejherowskiego Nr X/ 106/99 z dnia 16 grudnia 1999 r.

Rys. 19a. Zasig Obszaru Ograniczonego Uytkowania w Królewie Malborskim

ródlo: System Informacji o Terenie Województwa Pomorskiego (stan w 2005 r.).

158

Rys. 19b. Zasig Obszaru Ograniczonego Uytkowania w Gdasku Rbiechowie

ródlo: System Informacji o Terenie Województwa Pomorskiego (stan w 2005 r.).

Rys. 19c. Zasig Obszaru Ograniczonego Uytkowania w Miszewie (powiat kartuski)

ródlo: System Informacji o Terenie Województwa Pomorskiego (stan w 2005 r.).

159

Rys. 19d. Zasig Obszaru Ograniczonego Uytkowania w Lborku

ródlo: System Informacji o Terenie Województwa Pomorskiego (stan w 2005 r.)

Rys. 19e. Zasig Obszaru Ograniczonego Uytkowania w Nadolu (powiat wejherowski)

ródlo: System Informacji o Terenie Województwa Pomorskiego (stan w 2005 r.).

160

Obszary zagroenia powodziowego Zgodnie z ustaw Prawo wodne (z dn. 18 lipca 2001 r. z pón. zmian.) dla potrzeb planowania ochrony przed powodzi ,,dyrektor Regionalnego Zarzdu Gospodarki Wodnej sporzdza studium ochrony przeciwpowodziowej, ustalajce granice zasigu wód powodziowych o okrelonym prawdopodobiestwie wystpowania oraz kierunki ochrony przed powodzi, w którym, w zalenoci od sposobu zagospodarowania terenu oraz uksztaltowania tarasów zalewowych, terenów depresyjnych i bezodplywowych, dokonuje podzialu obszarów na: 1) obszary wymagajce ochrony przed zalaniem z uwagi na ich zagospodarowanie, warto gospodarcz lub kulturow, 2) obszary sluce przepuszczeniu wód powodziowych, zwane dalej ,,obszarami bezporedniego zagroenia powodzi", 3) obszary potencjalnego zagroenia powodzi." (art. 79, ust. 2) Obszary te uwzgldnia si w planach zagospodarowania przestrzennego jako jeden z podstawowych elementów warunkujcych decyzje o zagospodarowaniu przestrzennym. Ich ogóln charakterystyk przedstawiono w rozdziale 2.9. Zgodnie z przepisami przywolanej ustawy, na obszarach bezporedniego zagroenia powodzi zabrania si wykonywania robót oraz czynnoci, które mog utrudni ochron przed powodzi, a w szczególnoci: 1) wykonywania urzdze wodnych oraz wznoszenia innych obiektów budowlanych; 2) sadzenia drzew lub krzewów, z wyjtkiem plantacji wiklinowych na potrzeby regulacji wód oraz rolinnoci stanowicej element zabudowy biologicznej dolin rzecznych lub slucej do wzmacniania brzegów, obwalowa lub odsypisk; 3) zmiany uksztaltowania terenu, skladowania materialów oraz wykonywania innych robót, z wyjtkiem zwizanych z regulacj lub utrzymywaniem wód i brzegu morskiego, walów przeciwpowodziowych wraz z ich infrastruktur. Jeeli nie utrudni to ochrony przed powodzi, dyrektor RZGW moe, w drodze decyzji, na wymienionych obszarach zwolni od okrelonych zakazów lub wskaza sposób ich zagospodarowania. Na obszarach potencjalnego zagroenia powodzi, jeeli jest to uzasadnione bezpieczestwem ludzi i mienia, dyrektor RZGW moe, w drodze aktu prawa miejscowego, wprowadzi zakazy lokalizowania inwestycji zaliczanych do przedsiwzi mogcych znaczco oddzialywa na rodowisko, zakazy gromadzenia cieków, odchodów zwierzcych, rodków chemicznych i innych materialów, które mog zanieczyci wody, a take skladowania, prowadzenia odzysku lub unieszkodliwiania odpadów. Inne obszary ogranicze i uciliwoci Wymienione dodatkowo poniej postaci ogranicze w korzystaniu z zasobów rodowiska i zagroe, wynikajcych z jego stanu, uwzgldniaj tylko te zagadnienia, które ulegly zmianom lub nowym regulacjom prawnym w okresie ostatnich 4 lat. · Strefy kontrolowane, wolne od wszelkiej zabudowy dla gazocigów wysokiego cinienia, o nastpujcych szerokociach: rednica 150 do 300 mm - 6,0 m; rednica 300 do 500 mm - 8,0 m (rodek strefy pokrywa si z osi gazocigu).

161

· Strefy bezpieczestwa wzdlu rurocigów do przesylu paliw: przy rednicy rurocigu do 400 mm - 30 m, przy rednicy do 600 mm - 35 m, powyej 600 mm - 40 m. Strefa bezpieczestwa moe by uytkowana wedlug pierwotnego przeznaczenia, lecz wewntrz niej nie dopuszcza si wznoszenia budowli oraz skladowania materialów latwopalnych. · Strefy ochronne i ograniczenia wynikajce z przepisów ustawy o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych z dn. 28 lipca 2005 r. ­ w zakresie zdefiniowanym art. 38 ustawy dla stref A, B i C wraz z wymogami ich zagospodarowania (dot. uytkowania terenu i obiektów obslugi uzdrowiskowej). · Obszary i ograniczenia ustalone w trybie przepisów ustawy Prawo wodne zwizane z ustanowieniem stref ochrony bezporedniej i poredniej uj wód podziemnych i powierzchniowych56. · Obszary i ograniczenia ustalone w trybie przepisów ustawy Prawo wodne, dotyczce warunków korzystania z wód regionu wodnego i zlewni oraz ustanowienia obszarów ochronnych zbiorników wód ródldowych. · Strefy, w których zanotowano przekroczenia dopuszczalnych poziomów substancji w powietrzu (pylu zawieszonego PM10) w 2005 r., obejmujce aglomeracj trójmiejsk oraz powiaty: kocierski, wejherowski i tczewski. Strefy te zostaly zakwalifikowane przez WIO w Gdasku do klasy C, tj. wymagajcych opracowania Programu ochrony powietrza (Ocena roczna ... 2005).

56

Wykaz stref ochrony poredniej ustanowionych na obszarze województwa pomorskiego dostpny jest na stronie internetowej RZGW w Gdasku. Jest on jednak nieaktualny, gdy wiele uj figurujcych w wykazie wylczono ju z eksploatacji.

162

Literatura i materialy ródlowe

1. Andrzejewski R., Weigle A. (red.), 2003, Rónorodno biologiczna Polski. Drugi polski raport ­ 10 lat po Rio, Nar. Fund. Ochr. rod., Warszawa. 2. Aneks do dokumentacji hydrogeologicznej GZWP nr 110 - Pradoliny Kaszubskiej i rzeki Redy (wyznaczenie szczególowych granic obszaru ochronnego GZWP 110), 2000, Przedsibiorstwo Hydrogeologiczne Sp. z o.o., Gdask (maszynopis). 3. Baranowski A. i in., 2004, Zagospodarowanie przestrzenne Doliny i Delty Wisly wraz z otoczeniem, [w:] Studia obszarów problemowych, Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Gdask. 4. Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce wg stanu na 31 XII 2003, 2004, PIG, Warszawa. 5. Bolt A., 2001, Opinia dotyczca kolejnoci napraw skarp zniszczonych w Gdasku w trakcie powodzi w lipcu 2001, PG, Gdask. 6. Buliski M., Ciechanowski M., Zieliski S., 2005, Operat przyrodniczy do Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Pomorskiego wraz z Planem Zagospodarowania Przestrzennego Metropolii Trójmiejskiej, Gdask (maszynopis). 7. Buliski M., Markowski R., 2004, Gince i zagroone roliny naczyniowe Pomorza Gdaskiego, Acta Botanica Cassubica Monographiae, Katedra Taksonomii Rolin i Ochrony Przyrody, Uniwersytet Gdaski, Gdask. 8. Czy. Z., 2001, Moliwoci produkcyjne wierzby energetycznej na ulawach (dane z Raportu o stanie rolnictwa ulaw Wilanych opracowanego przez Pelnomocnika ds. ulaw). Seminarium Bioenergia na rzecz rozwoju wsi z uwzgldnieniem planowania przestrzennego i potrzeb regionalnego systemu informacji o terenie województwa warmisko­mazurskiego, Stare Pole. 9. Dokumentacja hydrogeologiczna GZWP NR 117 ­ Bytów, 2002, ARCADIS EKOKONREM Wroclaw (maszynopis). 10. Dokumentacja hydrogeologiczna ZWP Slupsk (dawny GZWP NR 105), 2002, ARCADIS EKOKONREM, Wroclaw (maszynopis). 11. Dokumentacja hydrogeologiczna Zbiornika Dolina Kopalna Machowino (dawny GZWP NR 106), 2002, ARCADIS EKOKONREM, Wroclaw (maszynopis). 12. Dokumentacja hydrogeologiczna GZWP nr 109 ­ Dolina Kopalna arnowiec, 1996, Przedsibiorstwo Hydrogeologiczne Sp. z o.o., Gdask (maszynopis). 13. Dokumentacja hydrogeologiczna GZWP nr 116 ­ Golbiewo, 1997, Przedsibiorstwo Hydrogeologiczne Sp. z o.o., Gdask (maszynopis). 14. Dokumentacja hydrogeologiczna GZWP nr 203 ­ Dolina Letniki, 2000, Przedsibiorstwo Hydrogeologiczne Sp. z o.o., Gdask (maszynopis). 15. Dokumentacja hydrogeologiczna GZWP nr 210 ­ Ilawski i in., 1996, Przedsibiorstwo Hydrogeologiczne Sp. z o.o., Gdask (maszynopis). 16. Dokumentacja hydrogeologiczna GZWP nr 112 ­ ulawy Gdaskie, 2000, Przedsibiorstwo Hydrogeologiczne Sp. z o.o., Gdask (maszynopis). 17. Dokumentacja hydrogeologiczna GZWP nr 111 ­ Subniecka Gdaska, 1996, Przedsibiorstwo ,,POLGEOL" w Warszawie, Zaklad w Gdasku (maszynopis). 18. Dokumentacja hydrogeologiczna GZWP nr 114 ­ Maszewo, 2002, Przedsibiorstwo ,,POLGEOL" w Warszawie, Zaklad w Gdasku (maszynopis).

163

19. Dokumentacja hydrogeologiczna GZWP nr 115 ­ Lupawa, 2001, Przedsibiorstwo ,,POLGEOL" w Warszawie, Zaklad w Gdasku (maszynopis). 20. Dokumentacja okrelajca warunki hydrogeologiczne dla ustanowienia obszaru ochronnego GZWP 121 ­ Czersk, 2001, Biuro Poszukiwa i Ochrony Wód - HYDROEKO, Warszawa (maszynopis). 21. Dokumentacja okrelajca warunki hydrogeologiczne dla ustanowienia obszaru ochronnego GZWP 128 ­ Ogorzeliny, 2001, Biuro Poszukiwa i Ochrony Wód - HYDROEKO, Warszawa (maszynopis). 22. Drwal J., 2001, Stosunki wodne, [w:] Opracowanie ekofizjograficzne do Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Pomorskiego, Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Gdask. 23. Europejska Ekologiczna Sie Natura 2000, 2006, mapa Ministerstwa rodowiska, Warszawa. 24. Fac-Beneda J., 2003, Aspekty przestrzenne hydrograficznych uwarunkowa zarzdzania obszarami przybrzenymi w Województwie Pomorskim (maszynopis). 25. Florkiewicz E., 2003, Nowe uregulowania prawne w zakresie zapobiegania negatywnym skutkom osuwisk i innych zjawisk masowych ruchów ziemi, http:// 127.0.0.1:49152/1pAbc/1pxt.dll/m_prawoochrsrod/komentarz/praw.../noweur_2.htm 26. Generalny Pomiar Ruchu w roku 2000, 2001, Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad, Warszawa (maszynopis). 27. Generalny pomiar ruchu 2005. Synteza wyników. 2006a, Biuro Projektowo - Badawcze Dróg i Mostów Sp. z o.o. Transprojekt ­ Warszawa, Pracownia Ruchu i Studiów Drogowych, http://www.gddkia.gov.pl/article/generalny_pomiar_ruchu/ gpr_2005//index.php?id_item_tree=be14d7067d60cc982836ea7dfbc4cb85 28. Generalny pomiar ruchu w 2005 roku. redni dobowy ruch w punktach pomiarowych w 2005 roku, 2006b, Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Oddzial Gdask, http://www.gddkia.gov.pl/article/oddzialy/gddkia_gdansk/do_pobrania/article.php/id_item_tree/0b3d279105865bc2a751a52368f3e6e9/id_art/84a0640a4cfd36e21b209f953a7c1f57 29. Gradziuk P. i in., 2003, Biopaliwa, Akademia Rolnicza w Lublinie ­ Instytut Nauk Rolniczych w Zamociu, Wie Jutra Sp. z o.o., Warszawa. 30. Jeziora lobeliowe poloone na terenie województwa slupskiego, 1998, Biblioteka Monitoringu rodowiska, Slupsk. 31. Jdrzejewski W., Nowak S. i in., 2005, Projekt korytarzy ekologicznych lczcych Europejsk Sie Natura 2000 w Polsce. Opracowanie wykonane dla Ministerstwa rodowiska w ramach realizacji programu Phare PL0105.02 ,,Wdraanie Europejskiej Sieci Ekologicznej na terenie Polski", Zaklad Badania Ssaków, Polska Akademia Nauk, Bialowiea. 32. Jdrzejewski W., Nowak S. i in., 2006, Zwierzta a drogi. Metody ograniczania negatywnego wplywu dróg na populacj dzikich zwierzt, ZBS PAN, Bialowiea. 33. Katalog osuwisk województwa gdaskiego, 1971, IG, Zak. Geol. In., Warszawa. 34. Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej, 2004, www.mos.gov.pl/materialy/raporty/kodeks/_spis.pdf

164

35. Krajowy program oczyszczania cieków komunalnych, 2003, Ministerstwo Ochrony rodowiska, Warszawa. 36. Kraska. M., Piotrowicz R., 1994, Rolinno wybranych jezior lobeliowych na tle warunków fizyko-chemicznych ich wód, [w:] Kraska M.(red.) Jeziora lobeliowe, charakterystyka, funkcjonowanie i ochrona. Cz. I. Idee Ekol. 6, ser. Szkice 4, Pozna. 37. Kraska M, R. Piotrowicz, P. Klimaszyk, 1996, Wystpowanie i charakterystyka jezior lobeliowych w obszarze wzlowym 9M Econet-Polska, Zaklad Ochrony Wód UAM, Wydzial Biologii UAM, Pozna. 38. Lista potencjalnych obszarów siedliskowych Natura 2000 (pSCIs) w Polsce, 2006, Klub Przyrodników, http://www.lkp.org.pl/n2k/listapSCIs20060310.xls 39. Makowiak Cz., 1997, Bilans substancji organicznej w glebach Polski, Biuletyn Informacyjny IUNG nr 5, Pulawy. 40. Mitus M. (red.), 2002, Charakterystyka statystyczna warunków hydrologiczno-meteorologicznych rejonu polskich portów morskich Gdynia i Gdask 1971-2000 (maszynopis). 41. Mitus M., 2003, Aktualne i potencjalne zagroenia zjawiskami meteorologicznymi i klimatycznymi wybrzea woj. pomorskiego (maszynopis). 42. Musial R., 2001, Zagroenia powodziowe. Raport o sytuacji w województwie pomorskim (maszynopis). 43. Ocena roczna jakoci powietrza w województwie pomorskim za 2005 rok, 2006, WIO Gdask. 44. Ocena zasobów i moliwoci pozyskania surowców dla energetyki odnawialnej w województwie pomorskim, 2004, BPP w Slupsku (maszynopis). 45. Ochrona rodowiska 1999, 1999, GUS, Warszawa. 46. Ochrona rodowiska 2001, 2001, GUS, Warszawa. 47. Ochrona rodowiska 2002, 2002, GUS, Warszawa. 48. Ochrona rodowiska 2003, 2003, GUS, Warszawa. 49. Ochrona rodowiska 2004, 2004, GUS, Warszawa. 50. Ochrona rodowiska 2005, 2005, GUS, Warszawa. 51. Ochrona rodowiska i Gospodarka Wodna 1980, 1980, GUS, Warszawa. 52. Ochrona rodowiska w województwie pomorskim 2005, 2005, US w Gdasku, Gdask. 53. Opoczyski K., 2006, Synteza wyników pomiaru ruchu na drogach wojewódzkich w 2005 roku. Biuro Projektowo - Badawcze Dróg i Mostów Sp. z o.o. Transprojekt ­ Warszawa, Pracownia Ruchu i Studiów Drogowych, Warszawa (maszynopis). 54. Opracowanie ekofizjograficzne do planu zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego, 2001, Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Gdask. 55. Opracowanie ekofizjograficzne do planu zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego wraz z planem zagospodarowania przestrzennego obszaru metropolitalnego Trójmiasta, 2005, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Gdask (maszynopis). 56. Ostoje ptaków o znaczeniu europejskim w Polsce, 2004, OTOP, Warszawa.

165

57. Pankau F., (red.), 2002, Raport o stanie zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego, Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Gdask. 58. Plan zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego, 2002, praca pod red. F.Pankau, Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Gdask. 59. Podstawowe informacje ze spisów powszechnych. Województwo Pomorskie 2002, 2003, Urzd Statystyczny w Gdasku, Gdask. 60. Potrzeby wapnowania gleb w województwie pomorskim, 2005, Pomorski Orodek Doradztwa Rolniczego, Okrgowa Stacja Chemiczno­Rolnicza w Gdasku, Gdask. 61. Program malej retencji województwa pomorskiego do roku 2015, 2004, Zarzd Melioracji i Urzdze Wodnych Województwa Pomorskiego w Gdasku, Gdask. 62. Program Ochrony rodowiska województwa pomorskiego na lata 2003­2006 z uwzgldnieniem perspektywy na lata 2007­2010, 2005, Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Gdask. 63. Program ochrony rodowiska powiatu slupskiego, 2003, BPP w Slupsku (maszynopis). 64. Program ochrony wód i zasobów wody w woj. pomorskim. Program udraniania rzek, 2004, BPWMiI BIPROWODMEL, Pozna. 65. Prussak W., Koszka-Maro D., 2004, Ocena zasobów energii geotermalnej i moliwoci ich wykorzystania w województwie pomorskim, PIG, Oddzial Geologii Morza, Gdask. 66. Raport o stanie rodowiska województwa pomorskiego w 1998 roku, 1999, Inspekcja Ochrony rodowiska, Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku, Gdask. 67. Raport o stanie rodowiska województwa pomorskiego w 1999 roku, 2000, Inspekcja Ochrony rodowiska, Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku, Gdask. 68. Raport o stanie rodowiska województwa pomorskiego w 2000 roku, 2001, Inspekcja Ochrony rodowiska, Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku, Gdask. 69. Raport o stanie rodowiska województwa pomorskiego wedlug bada monitoringowych przeprowadzonych w 2001 roku, 2002, Inspekcja Ochrony rodowiska, Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku, Gdask. 70. Raport o stanie rodowiska województwa pomorskiego wedlug bada monitoringowych przeprowadzonych w 2002 roku, 2003, Inspekcja Ochrony rodowiska, Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku, Gdask. 71. Raport o stanie rodowiska województwa pomorskiego wedlug bada monitoringowych przeprowadzonych w 2003 roku, 2004, Inspekcja Ochrony rodowiska, Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku, Gdask. 72. Raport o stanie rodowiska województwa pomorskiego wedlug bada monitoringowych przeprowadzonych w 2004 roku, 2005, Inspekcja Ochrony rodowiska, Wojewódzki Inspektorat Ochrony rodowiska w Gdasku, Gdask.

166

73. Rejestracja i inwentaryzacja naturalnych zagroe geologicznych na terenie calego kraju (ze szczególnym uwzgldnieniem osuwisk oraz innych zjawisk geodynamicznych). Projekt badawczy zrealizowany na zamówienie Ministerstwa rodowiska przez AGH, Kraków, 2005. 74. Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2001, 2001, GUS, Warszawa. 75. Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2004, 2004, GUS, Warszawa. 76. Rocznik Statystyczny Województwa Pomorskiego 2002, tom II, 2002, Urzd Statystyczny w Gdasku, Gdask. 77. Rolnictwo ekologiczne w Polsce w 2004r, Glówny Inspektor Jakoci Handlowej Artykulów Rolno-Spoywczych, www.ijhar-s.gov.pl 78. Studziska-Jakim P., 2002, Przyczyny i skutki zakwaszania gleb przez rolnictwo, Katedra Rolin Przemyslowych i Leczniczych AR w Lublinie, Dolnolski Informator Rolniczy nr 2, www.dor-rol.com.pl 79. Szmeja J., 1996, Rejestr polskich jezior lobeliowych, Fragm.. Flor. Geobot. Ser. Polonica 3: ss. 347-367 Gdask. 80. Trapp J. A., 2001, Warunki klimatyczne, [w:] Opracowanie ekofizjograficzne do planu zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego, Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Gdask. 81. Uggla H., 1979, Gleboznawstwo rolnicze, PWN, Warszawa. 82. Ustawa o nawozach i nawoeniu z dnia 26 lipca 2000 r., Dz.U. Nr 89, poz. 991. 83. Ustawa o ochronie przyrody z 16 kwietnia 2004 r., Dz.U. 2004 r. Nr 92, poz. 880. 84. Ustawa o ochronie rolin z dnia 18 grudnia 2003 r., Dz.U. z 2004 r. Nr 11, poz. 94. 85. Ustawa o odpadach z dnia 27 kwietnia 2001 r., Dz.U. Nr 62, poz.628. 86. Ustawa prawo wodne z 18 lipca 2001 r. Dz.U. 2001 r. Nr 115, poz. 1229. 87. Uytkowanie gruntów i ich jako, 2002, GUS, Warszawa. 88. Uytkowanie gruntów, powierzchnia zasiewów i poglowie zwierzt gospodarskich (tabl.), PSR 2002, 2003, GUS, Warszawa. 89. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej ­ woj. bydgoskie, 1985, IUNiG w Pulawach, Pulawy. 90. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej ­ woj. elblskie, 1979, IUNiG w Pulawach, Pulawy. 91. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej - woj. gdaskie, 1982, IUNiG w Pulawach, Pulawy. 92. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej ­ woj. slupskie, 1987, IUNG w Pulawach, Pulawy. 93. Wojewódzki plan gospodarki odpadami dla województwa pomorskiego, 2005, Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Gdask. 94. Wnioski do planu zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego, 2004, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Departament Rozwoju Regionalnego i Przestrzennego, Gdask. 95. Wykaz gruntów dla województwa pomorskiego. Stan na 1.01.2005., 2005, Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego, Gdask (maszynopis).

167

96. Wykazy obiektów fermowej hodowli zwierzt gospodarskich. Stan w 2004 r. Powiatowe Inspektoraty Weterynaryjne w: Bytowie, Chojnicach, Czluchowie, Pruszczu Gdaskim, Kartuzach, Kocierzynie, Kwidzynie, Lborku, Malborku, Nowym Dworze Gdaskim, Pucku, Slupsku, Stargardzie Gdaskim, Tczewie i Wejherowie (maszynopisy). 97. Wykaz obiektów fermowej hodowli zwierzt gospodarskich. 2005. Pomorski Urzd Wojewódzki wydzial Ochrony rodowiska i Rolnictwa, Gdask (maszynopis). 98. Zbiorcze zestawienie gruntów w podziale na uytki gruntowe i klasy gleboznawcze wg stanu na dzie 1.01.2000 r., Urzd Marszalkowski Województwa Pomorskiego (maszynopis).

Spis rysunków

Nr 1. Nr 2. Nr 3. Nr 4. Nr 5. Nr 6. Nr 7. Nr 8. Nr 9. Nr 10. Nr 11. Nr 12. Nr 13. Nr 14. Nr 15. Nr 16. Nr 17. Nr 18. Nr 19. Zasoby kopalin. Zbiorniki wód podziemnych w województwie pomorskim. Jako wód podziemnych w województwie pomorskim w 2004 r. Stan czystoci rzek województwa pomorskiego badanych w 2004 r. wg oceny ogólnej. Stan czystoci rzek województwa pomorskiego w latach 2000-2003 wg wskanika bakteriologicznego. Stan czystoci rzek województwa pomorskiego w latach 2000-2003 wg wskaników fizyko-chemicznych. Stan czystoci jezior i stan sanitarny kpielisk morskich województwa pomorskiego. Syntetyczna ocena warunków ekologicznych przestrzeni. Potencjalne zagroenia rodowiska. Zagroenia osuwiskowe na tle mapy nachyle terenu województwa pomorskiego. Zagroenia powodziowe i ochrona przeciwpowodziowa. Rozmieszczenie wikszych orodków fermowych na obszarze województwa pomorskiego. Ludno korzystajca z oczyszczalni cieków w miastach i gminach województwa pomorskiego w 2004 r. Udzial w zasiewach rolin towarowych o najwyszych wymaganiach glebowych. Prawne formy ochrony przyrody i krajobrazu. Istniejce i projektowane obszary europejskiej sieci Natura 2000. Propozycja przebiegu na obszarze Polski korytarzy migracyjnych, jako lczników europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000. Powizania ekologiczne w województwie pomorskim. Zasigi Obszarów Ograniczonego Uytkowania.

168

Spis tabel

Tabela 1. Liczba zló kopalin wystpujcych powszechnie wedlug powiatów w 2003 r. Tabela 2. Zasoby udokumentowanych zló kopalin w województwie pomorskim i w jego strefie przybrzenej (stan na 31.12. 2003 r.). Tabela 3. Jeziorno wybranych dorzeczy w granicach Pojezierza Kaszubskiego (jeziora > od 1 ha wraz z jeziorami granicznymi). Tabela 4. Zasoby eksploatacyjne wód podziemnych z poszczególnych piter wodononych wedlug stanu na 31.12.2004 r. Tabela 5. Glówne Zbiorniki Wód Podziemnych na obszarze województwa pomorskiego. Tabela 6. Udzial wód objtych monitoringiem krajowym i regionalnym wedlug klas jakoci i piter wodononych w 2004 r. Tabela 7. Ocena warunków rodowiskowych i ekologicznych ycia mieszkaców metod bonitacji punktowej. Tabela 8. Wykaz zarejestrowanych osuwisk wedlug powiatów w 2005 r. Tabela 9. Odcinki brzegu morskiego i planowane naklady na realizacj zada ochronnych w Programie ochrony brzegów morskich. Tabela 10. Struktura uytkowania oraz zmiany w powierzchni wybranych grup uytków gruntowych w okresie 1.01.1999 ­ 1.01.2005 w województwie pomorskim na tle Polski. Tabela 11. Rezerwaty przyrody w województwie pomorskim (stan w dn. 30.06.2006 r.). Tabela 12. Parki krajobrazowe w województwie pomorskim (stan w dn. 30.06.2006 r.). Tabela 13. Obszary Chronionego Krajobrazu w województwie pomorskim (stan w dn. 31.12.2005 r.). Tabela 14. Stanowiska dokumentacyjne w województwie pomorskim (stan w dn. 30.06.2006 r.). Tabela 15. Zespoly przyrodniczo-krajobrazowe w województwie pomorskim (stan w dn. 30.06.2006 r.). Tabela 16. Obszary i obiekty chronione w województwie pomorskim (stan na 30.06.2006). Tabela17. Obszary chronione w województwie pomorskim wg gmin i powiatów ­ bez form powolywanych przez rady gmin (stan w dn. 31.12.2005). Tabela 18. Ustanowione w 2004 r. Obszary Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 w województwie pomorskim i jego strefie przybrzenej. Tabela 19. Specjalne Obszary Ochrony Siedlisk Natura 2000 w województwie pomorskim, zaproponowane do ochrony w pierwszym projekcie Ministerstwa rodowiska z 2004 r. Tabela.20. Obszary Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 proponowane dodatkowo do objcia ochron w województwie pomorskim ­ propozycja Ministerstwa rodowiska z listy ,,Potencjalnyc h obszarów specjalnej ochrony ptaków" z 2005 r. Tabela 21. Specjalne Obszary Ochrony Siedlisk Natura 2000 proponowane dodatkowo do objcia ochron w województwie pomorskim ­ propozycja Ministerstwa rodowiska (tzw. Lista 98) z lutego 2006 r.

169

Tabela 22. Propozycje obszarów Natura 2000, przygotowane przez pozarzdowe organizacje ekologiczne (tzw. Shadow List) i przedstawione w marcu 2006 r., obejmujce nowo proponowane obiekty lub powikszenia obiektów z list rzdowych.

Spis wykresów

Wykres 1. cieki przemyslowe i komunalne wymagajce oczyszczenia w latach 1998-2004 r. Wykres 2. cieki przemyslowe i komunalne wymagajce oczyszczenia wg powiatów w 2004 r. Wykres 3. Emisja glównych zanieczyszcze do powietrza z zakladów szczególnie uciliwych województwa pomorskiego w latach 1998-2004. Wykres 4. Odpady (bez komunalnych) wytworzone w latach 1998-2004. Wykres 5. Zuycie nawozów sztucznych w przeliczeniu na czysty skladnik w województwie pomorskim na tle Polski (kg NPK na 1 ha uytków rolnych). Wykres 6. rednie roczne stenie chlorofilu ,,a" w rzekach województwa pomorskiego, w których w 2004 r. stwierdzono przekroczenie wartoci granicznej tego wskanika [g/dm3]. Wykres 7. Zuycie nawozów wapniowych w przeliczeniu na czysty skladnik w województwie pomorskim na tle Polski. (w kg CaO na 1 ha uytków rolnych). Wykres 8. Pobór wód podziemnych i powierzchniowych na potrzeby gospodarki narodowej i ludnoci w województwie pomorskim w latach 1998-2004 [w hm3]. Wykres 9. Zuycie wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludnoci w województwie pomorskim w latach 1998-2004 [w hm3/rok]. Wykres 10. Udzial wybranych rolin uprawnych w strukturze zasiewów w województwie pomorskim na tle kraju. Wykres 11. Obsada zwierzt gospodarskich w szt. fiz./100 ha uytków rolnych w województwie pomorskim na tle kraju.

170

ZALCZNIKI DO STUDIUM EKOFIZJOGRAFICZNEGO WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO

obiekty ochrony przyrody

Nadmorski Park Krajobrazowy

171

Zalcznik nr 1

Uytki ekologiczne w województwie pomorskim ustanowione decyzj wojewody (stan w dniu 30. 06. 2006 r.)

Zalcznik nr 2 Uytki ekologiczne w województwie pomorskim ustanowione decyzjami rad gmin (stan w dniu 30. 06. 2006 r.)

Zalcznik nr 3 Pomniki przyrody w województwie pomorskim ustanowione decyzj wojewody (stan w dniu 30. 06. 2006 r.)

172

Information

untitled

172 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

954355