Read Viet nam su luoc - Tran Trong Kim text version

Trn Trng Kim

Li ta

S là sách không nhng là ch ghi chép nhng công vic ã qua mà thôi, nhng li phi suy xét vic gc ngn, tìm tòi cái cn nguyên nhng công vic ca ngi ta ã làm hiu cho rõ nhng vn hi tr lon ca mt nc, nhng trình tin hoá ca mt dân tc. Ch ích là làm cái gng chung c cho ngi c nc c i i soi vào y mà bit cái s sinh hot ca ngi trc ã phi lao tâm lao lc nhng th nào, mi chim gi c cái a v di bóng mt tri này. Ngi trong nc có thông hiu nhng s tích nc mình mi có lòng yêu nc yêu nhà, mi bit c gng hc hành, ht sc làm lng, vun p thêm vào cái nn xã hi ca t tiên ã xây dng nên mà li cho mình. Bi nhng l y cho nên phàm dân tc nào ã có c quan và th l làm cho mt nc c lp, thì cng có s c. Nc Vit ta khi u có s t i nhà Trn, vào quãng th k th XIII. T ó tr i nhà nào lên làm vua cng trng s làm s. Nhng cái li làm s ca ta theo li biên niên ca Tàu, ngha là nm nào tháng nào có chuyn gì quan trng thì nhà làm s chép vào sách. Mà chép mt cách rt vn tt ct ghi ly chuyn y mà

1

thôi, ch không gii thích cái gc ngn và s liên can vic y vi vic khác là th nào. Nhà làm s li là ngi làm quan, vua sai coi vic chép s, cho nên du th nào s chép s cng không c t do, thng có ý thiên v v nhà vua thành ra trong s ch cn chép nhng chuyn quan h n nhà vua, hn là nhng chuyn quan h n s tin hoá ca nhân dân trong nc. V, xa này ta vn chu quyn chuyên ch, vn cho vic nhà vua là vic nc. C nc ch ct mt h làm vua, cho nên nhà làm s c theo cái ch ngha y mà chép s, thành ra s i nào cng ch nói chuyn nhng vua i y mà thôi. Bi vy xem s ta tht là t, mà thng không có ích li cho s hc vn là my. S ca mình vit ã không hay, mà ngi mình li không my ngi bit s. Là vì cái cách hc tp ca mình làm cho ngi mình không có th bit c s nc mình. Bt k ln nh, h ai cp quyn sách i hc thì ch hc s Tàu, ch không hc s nc nhà. Ri th phú vn chng gì cng ly in tích s Tàu, ch chuyn nc mình là nht thit không nói n. y cng là vì xa nay mình không có quc vn, chung thân ch i mn ting ngi, ch ngi mà hc, vic gì cng b ngi ta cm hoá, ch t mình thì không có cái gì là cái c sc, thành ra tht rõ nh câu phng ngôn: "Vic nhà thì nhác, vic chú bác thì siêng!" Cái s hc vn mình nh th, cái cm tình ca ngi trong nc nh th, bo rng lòng vì dân vì nc m mang ra làm sao c? Nhng du th nào mc lòng, nc ta ã có s ta thì cng có th bi ó mà bit c nhng s ã qua nc ta, và có th bi ó mà kho cu c nhiu vic quan h n vn mnh nc mình t xa n nay xoay vn ra làm sao. Him vì s nc ta thì làm bng ch nho c, mà ch nho thì t rày tr i chc ri mi ngày mt kém i. Hin nay s ngi c c ch nho còn nhiu, mà trong nc còn không có my ngi bit truyn nc nhà,

2

hung chi mai sau này ch nho b không hc na, thì s kho cu v nhng vic quan h n lch s nc mình s khó bit bao nhiêu! Nay nhân s nc ta ã thay i, ch quc ng ã ph thông trong nc, chi bng ta ly ting nc nhà mà k truyn nc nhà, ta son ra b Vit Nam s lc, xp t theo th t, chia ra tng thi i, t thành chng, thành mc rõ ràng, ai ai cng có th xem c s, ai ai cng có th hiu c chuyn, khin cho s hc s ca ngi mình c tin li hn trc. B Vit Nam s lc này, son gi chia ra làm 5 thi i. Thi i th nht là Thng c thi i, k t h Hng Bàng cho n ht i nhà Triu. Trong thi i y, tr chng th III, bàn v xã hi nc Tàu trc i nhà Tn, phn nhiu là nhng chuyn huyn hoc truyn thuyt c. Nhng nhà chép s i trc cng theo tc truyn mà chép li, ch không có di tích gì mà kho cu cho ích xác. Tuy vy, son gi cng c theo s mà chép li, ri cng phê bình mt ôi câu t cho c gi bit rng nhng chuyn y không nên vi cho là xác thc. Thi i th nhì là Bc thuc thi i, k t khi vua V nhà Hán ly t Nam Vit ca nhà Triu, cho n i Ng quí, bên ta có h Khúc và h Ngô xng lên s c lp. Nhng công vic trong thi i y, thì s c ca nc ta chép s lc lm. Vì rng trong thi i Bc thuc, ngi mình cha c tin hoá, s hc hành còn kém, sách v không có, cho nên v sau nhng nhà làm s ca ta chép n thi i này cng không kê cu vào âu c, ch theo s Tàu mà chép li thôi. V, ngi Tàu lúc y vn cho mình là mt s biên a dã man, thng không ai lu tâm n, cho nên nhng chuyn chép trong s, cng s lc lm, mà i cng ch chép nhng chuyn cai tr, chuyn gic giã, ch các công vic khác thì không nói n.

3

Thi i Bc thuc dai dng n hn mt nghìn nm, mà trong thi i y dân tình th tc nc mình th nào, thì by gi ta không rõ lm, nhng có mt iu ta nên bit là t ó tr i, ngi mình nhim cái vn minh ca Tàu mt cách rt sâu xa, du v sau có gii thoát c cái vòng ph thuc nc Tàu na, ngi mình vn phi chu cái nh hng ca Tàu. Cái nh hng y lâu ngày thành ra cái quc tuý ca mình, du ngày nay có mun tr b i, cng cha d mt mai mà ty gi cho sch c. Nhng nhà chính tr toan s i c thay mi cng nên lu tâm v vic y, thì s bin ci mi có công hiu vy. Thi i th ba là Thi i t ch, k t nhà Ngô, nhà inh cho n S dip nhà Hu Lê. Nc mình t thi i y v sau là mt nc c lp, tuy i vi nc Tàu vn phi xng thn và chu cng, nhng k thc là không ai xâm phm n cái quyn t ch ca mình. Bui u, nhà inh, nhà Lê mi dy lên, còn phi xây p cái nn t ch cho vng bn, phi lo sa sang vic võ b chng vi k thù nghch, cho nên s vn hc không c m mang lm. V sau n i nhà Lý, nhà Trn, công vic trong nc ã thành nn np, k cu ch ngoài cng không quy nhiu na, li có nhiu vua hin tôi gii ni nhau mà lo vic nc, cho nên t ó tr i vic chính tr, vic tôn giáo và vic hc vn mi ngày mt khai hoá ra, làm cho nc ta thành mt nc có th lc, bc có th chng c vi Tàu, nam có th m rng thêm b cõi. Nhà Lý và nhà Trn li có công gây nên cái quc hn mnh m, khin cho v sau n i Trn mt, nhân khi h H quy ri, ngi Tàu ã toan ng kiêm tính, ngi mình bit ng tâm hip lc mà khôi phc li giang sn nhà. K n nhà Lê, trong khong mt trm nm v bui u, nc mình cng có th gi là thnh tr, nht là v nhng nm Quang Thun (1460-1469) và Hng c (1470-1479), thì s vn tr và võ công ã là rc r lm. Nhng v sau gp nhng hôn quân dung chúa, vic triu chính nát, k gian thn dy

4

lon. Mi binh ao gây nên t ó, ngi trong nc ánh git ln nhau, làm thành ra nam bc chia r, vua chúa tranh quyn. y tht là mt cuc bin ln trong nc vy. Thi i th t là Nam Bc phân tranh, k t khi nhà Mc làm s thoán ot cho n nhà Tây Sn. Trc thì nam Lê, bc Mc, sau thì Nguyn nam, Trnh bc, s cnh tranh càng ngày càng quyt lit, lòng ghen ghét càng ngày càng d di. Ngha vua tôi mng mnh, o cng thng chnh mng: nc ã có vua li có chúa. Trong Nam ngoài Bc mi ni mt giang sn, công vic âu ch trng y. Tuy vy vic sa i ngoài Bc cng có nhiu vic hay, mà vic khai khn trong Nam tht là ích li. Nhng cuc thành bi ai âu dám chc, cn gió bi khi u t núi Tây Sn, làm nát c ngôi vua cùng nghip chúa. Anh em nhà Tây Sn vy vùng không c 20 nm, thì bn triu nhà Nguyn li trung hng lên, mà em giang sn v mt mi, lp thành cái cnh tng nc Vit Nam ta ngày nay vy. Thi i th nm là Cn kim thi i, k t vua Th t bn triu cho n cuc bo h1 bây gi. Vua Th t khi u giao thip vi nc Pháp-lantây mn th lc mà ánh Tây Sn. Nhng v sau vì nhng vua con cháu Ngài i chính sách khác, nghiêm cm o Thiên chúa, và óng ca không cho ngi ngoi quc vào buôn bán. Nhng ình thn thì nhiu ngi trí l hp hòi, c nghim nhiên t ph, không chu theo thi mà thay i. i vi nhng nc ngoi dng, thì thng hay gây nên s bt hoà. Mt phn vì nhng chính sách y cho nên mi thành ra có cuc bo h ngày nay. i khái ó là nhng mc ln trong nhng phn mà son gi ã theo tng thi i t ra. Son gi ã c sc xem xét và góp nht nhng s ghi

1

1

Thc cht, theo chính s hin nay, ây là cuc xâm lc Vit Nam ca thc dân Pháp (BT).

5

chép các sách ch nho và ch Pháp , hoc nhng chuyn ri rác các dã s, ri em trích b nhng s huyn hoc i mà son ra b sách này, ct ngi ng bang ta bit c chuyn nc nhà mà không tin nhm nhng s huyn hoc. Thi i nào nhân vt y và t tng y, son gi c bình tnh c theo cho úng s thc. Thnh thong có mt ôi ni son gi có em ý kin riêng ca mình mà bàn vi c gi, thí d nh ch bàn v danh hiu nhà Tây Sn thì thit tng rng s là ca chung c quc dân, ch không phi riêng cho mt nhà mt h nào, cho nên mi phi ly công lý mà xét oán mi vic và không v tình riêng phm n l công bng vy. c gi cng nên bit cho rng b s này là b S Lc ch ct ghi chép nhng chuyn yu trng hãy tm giúp cho nhng ngi hiu hc có sn quyn sách mà xem cho tin. Còn nh vic làm thành ra b s tht là ích áng, kê cu và phê bình rt tng tn, thì xin dành cho nhng bc tài danh sau này s ra công mà giúp cho nc ta v vic hc s. Bây gi ta cha có áo lc, ta hãy mc tm áo vi, tuy nó xu xí nhng nó có th làm cho ta rét. Ngha là ta hãy làm th nào cho nhng thiu niên nc ta ngày này ai cng có th bit mt ôi chút s tích nc nhà, cho khi ti quc hn. y là cái mc ích ca son gi, ch có th thôi. Nu cái mc ích y mà có th ti c thì tng b sách này là b sách có ích vy. TRN TRNG KIM

2

2

Nhng sách mà son gi ã dùng kê cu s k riêng ra ch khác c gi có nghi hoc iu gì, thì có th tìm nhng sách y tra soát li.

6

NC VIT NAM Quc hiu. V trí và din tích. a th. Chng loi. Gc tích.Ngi Vit Nam S m mang b cõi Lch s Vit Nam QUYN I THNG C THI I Chng I: Chng II: Chng III: Chng IV: H HNG BÀNG (2879-258 tr. Tây lch) NHÀ THC (257-207 tr. Tây lch) XÃ HI NC TÀU V I TAM I VÀ I NHÀ TN NHÀ TRIU (207-111 tr. Tây lch)

QUYN II BC THUC THI I Chng I: BC THUC LN TH NHT (111 tr. Tây lch ­ 39 s. Tây lch) Chng II: Chng III: Chng IV: Chng V: Chng VI:

3

TRNG VNG (40-43) BC THUC LN TH HAI (43-544) NHÀ TIN LÝ (544-602) BC THUC LN TH BA (603-939) KT QU CA THI BC THUC

QUYN III T CH THI I (Thi k thng nht)

3

Tc 111 trc Tây lch - 39 sau Tây lch ("tr." là vit tt ca "trc"; "s." là vit tt ca "sau").

7

Chng I: Chng II: Chng III: Chng IV:

NHÀ NGÔ (939 ­ 965) NHÀ INH (968 ­ 980) NHÀ TIN LÊ (980 ­ 1009) NHÀ LÝ (1010 - 1225) Lý Thái T Lý Thái Tông Lý Thánh Tông Lý Nhân Tông

Chng V:

NHÀ LÝ (1010 - 1225) Lý Thn Tông Lý Anh Tông Lý Cao Tông Lý Hu Tông Lý Chiêu Hoàng

Chng VI:

NHÀ TRN (1225 - 1400) Trn Thái Tông Trn Thánh Tông Trn Nhân Tông

Chng VII: GIC NHÀ NGUYÊN (1284 - 1288) Sài Thung sang s An Nam Trn Di Ái theo nhà Nguyên Thoát Hoan sang ánh ln th nht Trn Hng o Vng quân thua v Vn Kip Thành Thng Long tht th Toa ô ánh Ngh An Hng o Vng em vua v Thanh Hóa

8

Trn Hàm T quan Trn Chng Dng Trn Tây Kt Trn Vn Kip

9

NC VIT NAM

Quc hiu V trí và din tích a th Chng loi Gc tích Ngi Vit Nam S m mang b cõi Lch s Vit Nam QUC HIU Nc Vit Nam ta v i Hng Bàng (2879-258 tr. Tây lch) gi là Vn Lang, i Thc An Dng Vng (257-207 tr. Tây lch?) thì gi là Âu Lc. n nhà Tn (246-206 tr. Tây lch) lc nh phía nam thì t làm Tng qun, sau nhà Hán (202 tr. Tây lch - 220 sau Tây lch) dt nhà Triu, chia t Tng qun ra làm ba qun là Giao Ch, Cu Chân và Nht Nam. n cui nhà ông Hán, vua Hin i Giao Ch làm GIao Châu. Nhà ng (618-907) li t là An Nam ô h ph. T khi nhà inh (968-980) dp xong lon Thp nh S quân, lp nên mt nc t ch, i quc hiu là i C Vit. Vua Lý Thánh Tông i li là i Vit, n i vua Lý Anh Tông, nhà Tng bên Tàu mi công nhn là An Nam quc. n i vua Gia Long thng nht c c Nam Bc (1802), ly l rng Nam là An Nam, Vit là Vit Thng mi t quc hiu là Vit Nam. Vua Minh Mnh li ci làm i Nam.

10

Quc hiu nc ta ã thay i nhiu ln, tuy rng ngày nay ta vn theo thói quen dùng hai ch An Nam, nhng vì hai ch y có ng ý phi thn phc nc Tàu, vy thì ta nên nht nh ly tên Vit Nam mà gi nc nhà. V TRÍ VÀ DIN TÍCH Nc Vit Nam v phía ông nam châu Á T Á, hp b ngang, dài b dc, hình cong nh ch S, trên phía Bc và di phía Nam phình rng ra, khúc gia min Trung thì eo hp li. ông và Nam giáp b ông (BT); Tây giáp Ai Lao và Cao Miên; Bc giáp nc Tàu, lin vi tnh Qung ông, Qung Tây và Vân Nam. Din tích c nc rng chng 312.000 ki lô mét vuông chia ra nh sau này: Bc Vit: 105.000 km2 Trung Vit: 150.000 km2 Nam Vit: 57.000 km2 A TH Nc ta hin nay chia làm ba cõi: Bc Vit, Trung Vit và Nam Vit. t Bc Vit có sông Hng Hà (tc sông Nh Hà) và sông Thái Bình. Mn trên gi là Thng du lm rng nhiu núi, ít ngi . Mn di gi là Trung châu, t ng bng, ngi chen chúc ông lm. t Trung Vit thì ch có mt gii men b b, còn trong có núi Trng Sn chy dc t Bc Vit vào gn n Nam Vit, cho nên ngi ch c mn gn b mà thôi. t Nam Vit thì vào khúc di sông Mê Kông (tc là sông Cu Long), li có sông ng Nai chy mé trên, cho nên t tt, rung nhiu, dân gian trù phú và d làm n hn c.

11

CHNG LOI Ngi Vit Nam có nhiu dân tc , nh là v min thng du Bc Vit thì có dân Thái (tc là Th), Mng, Mán, Mèo; v min rng núi Trung Vit thì có dân Mi và Chàm (tc là Hi); v min Nam Vit thì có dân Mi, Chàm, Chà Và và Khách, vân vân. Nhng dân y trong ba ni tt c n non mt triu ngi. Còn thì dân tc Vit Nam ht c. S ngi Vit Nam trong ba ni có th chia ra nh sau này: Bc Vit: 8.700.000 ngi Trung Vit: 5.650.000 ngi Nam Vit: 4.616.000 ngi

4

C thy cng li c chng non 19 triu ngi. GC TÍCH Theo ý kin nhng nhà kê cu ca nc Pháp, thì ngi Vit Nam và ngi Thái u min núi Tây Tng xung. Ngi Vit Nam theo sông Hng Hà ln xung phía ông nam, lp ra nc Vit Nam ta bây gi, còn ngi Thái thì theo sông Mê Kông xung, lp ra nc Tiêm La (tc là Thái Lan) và các nc Lào. Li có nhiu ngi Tàu và ngi Vit Nam nói rng nguyên khi xa t nc Tàu có ging Tam Miêu , sau ging Hán tc (tc là ngi Tàu bây gi) phía tây bc n ánh ui ngi Tam Miêu i, chim gi vùng sông Hoàng Hà lp ra nc Tàu, ri dn dn xung phía nam, ngi Tam Miêu phi ln núp vào rng hay là xung min Vit Nam ta bây gi. Nhng ý kin y là theo lý mà suy ra ó thôi, ch cng cha có cái gì làm chng cho ích xác. Ch bit rng ngi Vit Nam ta trc có hai ngón chân cái giao li vi nhau, cho nên Tàu mi gi là Giao Ch; mà xem các

4

S này là theo sách a d ca ông H. Russier (1939) chép li ch không chc ã úng s nht nh ca ngi mình.

12

loài khác, không có loài nào nh vy, thì tt ta là mt loài riêng, ch không phi là loài Tam Miêu. Du ngi mình thuc v chng loi nào mc lòng, v sau ngi Tàu sang cai tr hàng hn mt nghìn nm, li có khi em sang nc ta hn bn mi vn binh, chc là nòi ging c ca mình cng ã lai i nhiu ri, mi thành ra ngi Vit Nam ngày nay. NGI VIT NAM Ngi Vit Nam thuc v loi da vàng, nhng mà ngi nào phi i làm lng dm ma dãi nng lm, thì nc da ngm ngm en, ngi nào nhàn nh phong lu, trong nhà luôn, thì nc da trng trng nh màu ngà c. Trc ngi thì thp nh hn ngi Tàu, mà ln ln con ngi, ch không to béo. Mt thì xng xng, trông hi bèn bt, trán thì cao và rng, mt thì hi xch v àng uôi, hai gò má thì cao, mi hi tt, môi hi dày, rng thì to mà li nhum en. Râu thì tha mà ít, tóc thì nhiu và dài, en và hi cng. Dáng iu i ng thì nh nhàng và xem ra b vng vàng chc chn. Áo qun thì dài rng, àn ông thì búi tóc và qun khn vành rây, áo mc dài quá u gi, tay áo thì cht, ng qun thì rng. àn bà Bc Vit và phía bc Trung Vit thì i khn, mà ch thành th thì mc qun, còn nhà quê thì hay mc váy. phía nam Trung Vit và Nam Vit thì àn bà mc qun c, và búi tóc, ch không i khn bao gi. V àng trí tu và tính tình, thì ngi Vit Nam có c các tính tt và các tính xu. i khái thì trí tu minh mn, hc chóng hiu, khéo chân tay, nhiu ngi sáng d, nh lâu, li có tính hiu hc, trng s hc thc, quí s l phép, mn iu o c, ly s nhân, ngha, l, trí, tín, làm 5 o thng cho s n . Tuy vy vn hay có tính tinh vt, cng có khi qu quyt, và hay bài bác nho ch. Thng thì nhút nhát và mun s hoà bình, nhng mà ã i ra trn mc thì cng có can m, bit gi k lut.

13

àn bà thì hay làm lng và m ang, khéo chân, khéo tay, làm c mi vic mà li bit ly vic gia o làm trng, ht lòng chiu chng, nuôi con, thng gi c các cái c tính rt quí là tit, ngha, cn, kim. Ngi Vit Nam t Bc chí Nam, u theo mt phong tc, nói mt th ting cùng gi mt k nim, tht là cái tính ng nht ca mt dân tc t u nc n cui nc. S M MANG B CÕI Ngi nòi ging Vit Nam ta mi ngày mt ny n ra nhiu, mà phía bc thì ã có nc Tàu cng thnh, phía tây thì lm núi nhiu rng, ng i li không tin, cho nên mi theo b b ln xung phía nam, m ra b cõi bây gi. LCH S VIT NAM T khi ngi Vit Nam lp thành nc n gi, k hàng my nghìn nm, phi ngi Tàu cai tr my ln, chu kh s bit bao nhiêu phen, th mà sau li lp c cái nn t ch, và vn gi c cái tính c bit ca ging mình, y là t ra rng khí lc ca ngi mình không n ni kém hèn cho lm. Vy ghi chép nhng c hi gian truân, nhng s bin c ca nc mình ã tri qua, và k nhng công vic ca ngi mình làm t i n qua i kia, cho mi ngi trong nc u bit, y là sách Vit Nam s. Nay ta nên theo tng thi i mà chia sách Vit Nam s ra 5 quyn cho tin s kê cu: Quyn I: Thng c thi i.

5

5

Tuy rng mi ni có mt ít ting th âm riêng và cái ging nói nng nh khác nhau, nhng i thì vn là mt th ting mà thôi.

14

Quyn II: Bc thuc thi i. Quyn III: T ch thi i. Quyn IV: Nam bc phân tranh thi i. Quyn V: Cn kim thi i.

15

16

Chng I H HNG BÀNG

(2879-258 tr. Tây lch)

H Hng Bàng Nc Vn Lang Truyn c tích v i Hng Bàng; Phù ng Thiên Vng; Sn Tinh Thu Tinh H HNG BÀNG C theo tc truyn thì vua Minh là cháu ba i ca vua Thn Nông, i tun thú phng nam n núi Ng Lnh (thuc tnh H Nam bây gi) gp mt nàng tiên, ly nhau, ra ngi con tên là Lc Tc. Sau Minh truyn ngôi li cho con trng là Nghi là vua phng bc, và phong cho Lc Tc làm vua phng nam, xng là Kinh Dng Vng, quc hiu là Xích Qu. B cõi nc Xích Qu by gi phía bc giáp ng ình h (H Nam), phía nam giáp nc H Tôn (Chiêm Thành), phía tây giáp Ba Thc (T Xuyên), phía ông giáp b Nam Hi. Kinh Dng Vng làm vua nc Xích Qu vào quãng nm nhâm tut (2879 trc Tây lch?) và ly con gái ng ình quân là Long n ra Sùng Lãm, ni ngôi làm vua, xng là Lc Long Quân. Lc Long Quân ly con gái vua Lai tên là Âu C, ra mt ln c mt trm ngi con trai . Lc Long quân bo Âu C rng: "Ta là dòng dõi Long quân, nhà ngi là dòng dõi thn tiên, n vi nhau lâu không c;

6 6

Có sách chép là Âu C ra mt trm cái trng n ra mt trm con.

17

nay c trm a con thì nhà ngi em 50 a lên núi, còn 50 a ta em xung b Nam Hi. Gc tích truyn này có l là t Lc Long quân v sau, nc Xích Qu chia ra nhng nc gi là Bách Vit. Bi vy ngày nay t H Qung (tnh H Nam, tnh Qung ông và tnh Qung Tây) còn xng là t Bách Vit. y cng là mt iu nói phng, ch không có ly gì làm ích xác c. NC VN LANG Lc Long Quân phong cho ngi con trng sang làm vua nc Vn Lang, xng là Hùng Vng. C theo s c thì nc Vn Lang chia ra làm 15 b: 1. Vn Lang (Bch Hc, tnh Vnh Yên). 2. Châu Diên (Sn Tây). 3. Phúc Lc (Sn Tây). 4. Tân Hng (Hng Hoá - Tuyên Quang). 5. V nh (Thái Nguyên - Cao Bng). 6. V Ninh (Bc Ninh) . 7. Lc Hi (Lng Sn). 8. Ninh Hi (Qung Yên). 9. Dng Tuyn (Hi Dng). 10. Giao Ch (Hà Ni, Hng Yên, Nam nh, Ninh Bình). 11. Cu Chân (Thanh Hoá). 12. Hoài Hoan (Ngh An). 13. Cu c (Hà Tnh). 14. Vit Thng (Qung Bình, Qung Tr). 15. Bình Vn (?).

18

Hùng Vng óng ô Phong Châu (bây gi vào a ht huyn Bch Hc, tnh Vnh Yên), t tng vn gi là Lc hu, tng võ gi là Lc tng, con trai vua gi là Quan lang, con gái vua gi là M nng, các quan nh gi là B chính . Quyn chính tr thì c cha truyn con ni, gi là ph o. V i by gi, s Tàu có chép rng nm tân mão (1109 tr. Tây lch), i vua Thành Vng nhà Chu có nc Vit Thng phía nam x Giao Ch sai s em chim bch tr sang cng, nhà Chu phi tìm ngi làm thông ngôn mi hiu c ting, và ông Chu Công án li ch ra xe ch nam em s Vit Thng v nc. Vy t Vit Thng và t Giao Ch có phi là t ca Hùng Vng lúc by gi không? H Hng Bàng làm vua c 18 i, n nm quí mão (285 trc Tây lch) thì b nhà Thc ly mt nc. Xét t i Kinh Dng Vng n i Hùng Vng th 18, c thy 20 ông vua, mà tính t nm nhâm tut (2879) n nm quí mão (258 trc Tây lch) thì va c 2622 nm. C tính hn bù kém, mi ông vua tr vì c non 150 nm! Du là ngi i thng c na, thì cng khó lòng mà có nhiu ngi sng lâu c nh vy. - Xem th thì bit truyn i Hng Bàng không chc là chuyn xác thc. TRUYN C TÍCH V I HNG BÀNG S chép rng i Hùng Vng th nht, ngi nc Vn Lang làm ngh chài li, c hay b ging thung lung làm hi, vua mi bt dân ly chàm v mình nhng ging y tng là ng loi không làm hi na . S li

8 7

7

Bây gi còn có ni gi chánh tng là B inh, chc là bi B chính mà ra.

8

S chép rng ngi Vit Nam ta có thói v mình mãi n i vua Anh Tông nhà Trn mi b.

19

chép rng thuyn ca ta ng mi thng hay làm hai con mt, cng có ý cho các th thu quái sông b không quy nhiu n. Trong i Hùng Vng li có hai truyn mà ngày nay ngi ta thng hay nói n, là truyn Phù ng Thiên Vng và truyn Sn tinh, Thu tinh. Phù ng Thiên Vng. i Hùng Vng th 6 có ám gic gi là gic Ân, hùng mnh lm, không ai ánh ni. Vua mi sai s i rao trong nc tìm ngi tài gii ra ánh gic giúp nc. By gi làng Phù ng, b Võ NInh (nay là huyn Võ Giàng, tnh Bc Ninh), có a tr xin i ánh gic giúp vua. S gi v tâu vua, vua ly làm l, cho òi vào chu. a tr y xin úc cho mt con nga và cái roi bng st. Khi nga và roi úc xong thì a tr y vn vai mt cái, t nhiên ngi cao ln lên mt trng, ri nhy lên nga cm roi i ánh gic. Phá c gic Ân ri, ngi y i n núi Sóc Sn thì bin i mt. Vua nh n, truyn lp n th làng Phù ng, v sau phong là Phù ng Thiên Vng . Truyn này là truyn tc truyn nh vy, ch không có l tin là s thc c. Ho chng i by gi có ngi tng gii, ánh c gic, v sau ngi ta nh n làm n th thì hp l hn. Hin bây gi có n th làng Gióng tc là làng Phù ng. Nm nào n mng 8 tháng t cng có hi vui lm, tc gi là c Thánh Gióng. Truyn Sn tinh, Thu tinh. Tc truyn rng vua Hùng Vng th 18 có ngi con gái là tên M Nng, nhan sc tuyt trn. Sn tinh và Thy tinh u mun hi làm v. Hùng Vng hn rng ngày hôm sau ai em l

9

Có ngi chép truyn này nói rng: Gic Ân là quân ca nhà Ân bên Tàu sang ánh nc ta. Nói nh th tht là mt iu lm. V i nhà Ân nc Tàu ch vào mn sông Hoàng Hà là t tnh Hà Nam, Trc L, Sn Tây và Thim Tây bây gi mà thôi. Còn nhng t bên này sông Trng Giang là man di ht c. T Trng Giang sang n Bc Vit ta xa cách bao nhiêu ng t. Du lúc y bên ta có h Hng Bàng làm vua na, thì chc cng cha có k cng gì, có l cng ging nh mt ngi làm quan lang trên Mng mà thôi, th thì ã có giao thip gì vi nhà Ân mà ánh nhau. V li, s Tàu cng không có ch nào chép n truyn y. Vy thì ly l gì mà nói rng gic Ân là ngi nhà Ân bên Tàu?

9

20

n trc thì g cho ngi y. Ngày hôm sau Sn tinh n trc ly c M nng em v núi Tn Viên (tc là núi Ba Vì tnh Sn Tây). Thy tinh n sau, thy Sn tinh ly mt M nng, tc gin vô cùng, mi làm ra ma to gió ln, ri dâng nc lên ánh Sn tinh, Sn tinh trên núi không vic gì: h nc lên cao bao nhiêu, thì Sn tinh làm núi cao lên by nhiêu. Sn tinh li dùng sm sét ánh xung. Thu tinh phi rút nc chy v. T ó Sn tinh và Thy tinh thù nhau, mi nm ánh nhau mt ln, dân gian tht là cc kh. Truyn này là nhân vì Bc Vit nm nào n tháng 6 tháng 7 cng có nc l trên mn ngc chy xung tràn vào trong ng áng, ngp mt c rung t. Ngi ta không hiu ti l gì, mi tng tng mà t ra câu chuyn Sn tinh Thu tinh ánh nhau vy. Tóm li mà xét, nc ta khi u có quc s t cui thp tam th k: n i vua Thánh Tông nhà Trn, mi có quan Hàn lâm hc s là Lê Vn Hu son xong b i Vit s ký, chép t Triu Võ Vng n Lý Chiêu Hoàng. Hai trm ri nm v sau li có ông Ngô S Liên, làm quan L b t th lang i vua Thánh Tông nhà Lê, son li b i Vit s ký: chép t h Hng Bàng n vua Lê Thái T. Ngha là t ông Ngô S Liên, v thp ng th k tr i, thì s ta mi chép truyn v i Thng c. Xem th thì bit nhng truyn v i y khó lòng mà ích xác c. Chng qua nhà làm s cng nht nhnh nhng truyn hoang ng tc truyn li, cho nên nhng truyn y toàn là truyn có thn tiên qu quái, trái vi l t nhiên c. Nhng ta phi hiu rng nc nào cng vy, lúc ban u m mt, ai cng mun tìm cái gc tích mình ch thn tiên cho v vang cái chng loi ca mình. Chc cng bi l y mà s ta chép rng h Hng Bàng là con tiên cháu rng... Nay ta theo s c mà chép mi truyn, ngi xem s nên phân bit truyn nào là truyn thc, truyn nào là truyn t ra, thì s hc mi có li vy.

21

Chng II NHÀ THC

(257-207 tr. Tây lch)

Gc tích nhà Thc Nc Âu Lc Nhà Tn ánh Bách Vit Nhà Thc mt nc GC TÍCH NHÀ THC Nhà Thc chép trong s nc ta không phi là nc Thc bên Tàu, vì rng c theo s nc Tàu thì i by gi t Ba Thc (T Xuyên) ã thuc v nhà Tn cai tr ri, thì còn có vua nào na. V, s li chép rng khi Thc Vng Phán ly c nc Vn Lang thì i quc hiu là Âu Lc, tc là nc Âu Lc gm c nc Thc và nc Vn Lang. Song xét trong lch s không thy âu nói t Ba Thc thuc v Âu Lc. Hung chi ly a lý mà xét thì t t Ba Thc (T Xuyên) sang n Vn Lang (Bc Vit) cách bao nhiêu ng t và có bao nhiêu núi sông ngn tr, làm th nào mà quân nhà Thc sang ly nc Vn Lang d dàng nh vy? S c li có ch chép rng An Dng Vng h là Thc tên là Phán. Nh vy chc hn Thc tc là mt h nào c lp gn nc Vn Lang, ch không phi là Thc bên Tàu. Sách "Khâm nh Vit s" cng bàn nh th. NC ÂU LC S chép rng Thc Vng hi con gái ca Hùng Vng th 18, là M nng không c, trong bng ly làm tc gin, dn con cháu ngày sau ánh báo thù ly nc Vn Lang. Hùng Vng by gi cy mình có binh

22

cng tng dng, b tr vic nc, ch ly ru chè làm vui thú. Ngi cháu Thc Vng tên là Phán bit tình th y, mi em quân sang ánh ly nc Vn Lang. Hùng Vng thua chy, nhy xung ging mà t t. Nm giáp thìn (275 tr. Tây lch), Thc Vng dp yên mi ni ri, xng là An Dng Vng, ci quc hiu là Âu Lc, óng ô Phong Khê (nay thuc huyn ông Anh, tnh Phúc Yên). Hai nm sau là nm bính ng (255 tr. Tây lch) An Dng Vng xây Loa thành. Thành y cao và t ngoài vào thì xoáy trôn c, cho nên mi gi là Loa thành. Hin nay còn du tích làng C Loa, huyn ông Anh, tnh Phúc Yên (huyn ông Anh nay thuc ngoi thành Hà Ni; Phúc Yên và Vnh Yên nay là mt tnh, gi là tnh Vnh Phúc - BT). NHÀ TN ÁNH BÁCH VIT Khi An Dng Vng làm vua nc Âu Lc bên này, thì bên Tàu vua Th Hoàng nhà Tn ã thng nht thiên h. n nm inh hi (214 tr. Tây lch) Th Hoàng sai tng là Th em quân i ánh ly t Bách Vit (vào quãng tnh H Nam, Qung ông và Qung Tây bây gi). An Dng Vng cng xin thn phc nhà Tn bo tn. Nhà Tn mi chia t Bách Vit và t Âu Lc ra làm ba qun, gi là Nam Hi (Qung ông), Qu Lâm (Qung Tây) và Tng Qun (Bc Vit). Ngi bn x t Bách Vit không chu ngi Tàu cai tr, trn vào rng . c ít lâu quân ca Th, vn là ngi phng bc, không chu c thy th, phi bnh rt nhiu. By gi ngi Bách Vit tha th ni lên git c Th NHÀ THC MT NC Chng c bao lâu thì nhà Tn suy, nc Tàu có nhiu gic giã, qun Nam Hi có quan úy là Nhâm Ngao thy có c hi, mun mu ánh Âu

23

Lc lp mt nc t ch phng Nam. Nhng công vic cha thành, thì Nhâm Ngao mt. Khi sp mt, Nhâm Ngao giao binh quyn li cho Triu à thay mình làm quan úy qun Nam Hi. Nm quý t (208 tr. Tây Lch) là nm th 50 i vua An Dng Vng. Triu à em quân sang ánh nc Âu Lc, lp ra nc Nam Vit . Tc truyn rng khi An Dng Vng xây Loa thành, có nhng yêu quái quy nhiu, xây mãi không c. An Dng Vng mi lp àn lên cu khn, có thn Kim Quy hin lên bày phép cho vua tr nhng yêu quái i, by gi mi xây c thành. Thn Kim Quy li cho An Dng Vng mt cái móng chân, làm cái ly n. Lúc nào có gic thì em cái n y ra bn mt phát, gic cht hàng vn ngi. Cng nh có cái n y cho nên Triu à không ánh c An Dng Vng. Triu à dùng k, cho con là Trng Th sang ly M Châu là con gái An Dng Vng, gi kt ngha hòa thân do thám tình thc. Trng Th ly c M Châu ri, hi dò v rng: "Bên Âu Lc có tài gì mà không ai ánh c?" M Châu nói chuyn cái n, và ly cho chng xem. Trng Th bèn ly cái móng ca Kim Quy i, làm cái ly gi thay vào, ri nh v báo tin cho cha bit. Khi sp ra v, Trng Th hi M Châu rng: "Tôi v, mà nh có gic dã ánh ui, thì ri tôi bit âu mà tìm?" M Châu nói rng: "Thip có áo lông ngng, h khi thip có chy v âu, thip s ly lông y mà rc ra dc ng thì ri s bit". Trng Th v k li vi Triêu à tình u mi s, Triu à bèn khi binh sang ánh Âu Lc, An Dng Vng cy có cái n, không phòng b gì c, n khi quân gic n gn chân thành mi em n ra bn, thì không thy hiu nghim na. An Dng Vng mi em M Châu lên nga mà chy v phía nam. Chy n núi M D (thuc huyn ông Thành, tnh Ngh

10 10

Xin ng lm nc Nam Vit ngày xa vi Nam Vit ca nc Vit Nam hin nay.

24

An) gn b b, vua thy gic ui kíp quá, mi khn Kim Quy lên cu, Kim Quy nói rng: "Gic ngi sau lng nhà vua y!" An Dng Vng tc gin quá, rút gm ra chém M Châu i, ri nhy xung b mà t tn . Trng Th theo du lông ngng ca v rc, em binh ui theo n núi M D, thy xác v cht nm ó, thng xót vô cùng, vi vàng em v cp táng, xong ri, nhy xung cái ging trong Loa thành mà t t. Nay làng C Loa trc n th An Dng Vng có cái ging tc truyn là Trng Th cht cái ging y. Tc li truyn rng M Châu b git ri, vì ni tình thc mà phi thác oan, cho nên máu nàng âý chy xung b, nhng con trai n c hóa ra có ngc trân châu. H ai ly c ngc y em v ra vào nc cái ging trong Loa thành là ch Trng Th ã t t, thì ngc y trong và p thêm ra.

11

11

Nay núi M D, gn xã Cao Ái, huyn ông Thành, tnh Ngh An, có n th An Dng Vng. y có nhiu cây ci và có

nhiu chim công, cho nên tc gi là n Công hay Cuông.

25

Chng III XÃ HI NC TÀU V I TAM I VÀ I NHÀ TN

Phong kin Quan ch Pháp ch Binh ch in ch Hc hiu Hc thut Phong tc Khi Triu à sang ánh An Dng Vng thì bên Tàu nhà Tn ã suy, nhà Hán sp lên làm vua, nc Tàu ang vào lúc i lon, phong tc, chính tr u i khác c. V li Triu à là ngi Tàu, làm quan nhà Tn, cho nên n khi ly c Âu Lc, gm c các qun phng nam, lp làm mt nc t ch, bèn em chính tr, pháp lut nc Tàu sang cai tr t Nam Vit . Vy trc khi nói n chuyn nhà Triu, ta nên xem xét xã hi nc Tàu lúc by gi là th nào. PHONG KIN

12

12

Xin ng lm nc Nam Vit ngày xa vi Nam Vit ca nc Vit Nam hin nay

26

Nguyên v i thái c, nc Tàu chia ra tng a phng mt, mi mt a phng thì có mt ngi làm th lnh, lp thành mt nc, gi là nc ch hu, phi triu cng nhà vua. S nhng nc ch hu y thì mi i mt khác. Xem nh khi vua i V nhà H, hi các nc ch hu núi Sn, k có hàng vn nc. n khi vua V Vng nhà Chu i ánh Tr Vng nhà Ân, thì các nc ch hu hi li c thy c 800 nc. ánh xong nhà Ân, vua V Vng phong cho hn 70 ngi làm vua ch hu, chia làm 5 bc là: công, hu, bá, t, nam. Nc phong cho ngi tc công, tc hu thì rng 100 dm, gi là i quc; nc phong cho ngi tc bá thì rng 70 dm, gi là trung quc; nc phong cho ngi tc t, tc nam thì rng 50 dm, gi là tiu quc. Nhng nc không 50 dm, thì gi là nc ph dung. QUAN CH Nhà H t tam công, cu khanh, 27 i phu, 81 nguyên s. Nhà Ân t hai quan tng, sáu quan thái là: thái t, thái tông, thái s, thái chúc, thái s, thái bc; nm quan là: t , t mã, t không, t s, t khu; sáu ph: t th, t mc, t thy, t tho, t khí, t hòa; sáu công là: th công, kim công, thch công, thy công, thú công và tho công. n nhà Chu, ông Chu Công t sáu quan gi là: thiên quan, a quan, xuân quan, h quan, thu quan, ông quan. Mi mt quan li có 60 thuc quan, cng c li là 360 ngi. Ngi làm u thiên quan, gi là chng th, thng c vic chính tr trong nc, vic thu np c nm và mi vic trong cung. Ngi làm u a quan gi là i t gi vic nông, vic thng, vic giáo dc và vic cnh sát. Ngi làm u xuân quan gi là i tông bá, gi vic t, t, triu, sính, hi ng... Ngi làm u h quan gi là i t mã, gi vic binh mã và

27

vic i ánh dp. Ngi làm u thu quan, gi là i t khu, gi vic dân, vic hình và vic kin tng. Ngi làm u ông quan gi là i t không, gi vic khuyn nông và vic th mc v.v... Trên lc quan li t tam công là: thái s, thái phó, thái bo; tam cô là: thiu s, thiu phó, thiu bo, bàn xét vic tr nc yên dân, ch không d vào vic hành chính. PHÁP CH V i thái c thì có nm hình, ngoài nm hình li có phép ánh bng roi da và ti lu. n i nhà H, nhà Ân và nhà Chu thì li t phép cht chân, gt u và ti . n cui i nhà Chu thì t ra ti bêu u, xé thây, lng trì, m, mui v.v... BINH CH Binh ch nhà H và nhà Ân thì không rõ, n i nhà Chu thì t 5 ngi làm mt ng; 5 ng tc 25 ngi làm mt lng, 4 lng tc 100 ngi làm mt tt, 5 tt tc 500 ngi làm mt l, 5 l tc 2500 ngi làm mt s, 5 s tc 12.500 ngi làm mt quân. Quân thì t quan mnh khang làm tng, s thì t quan trung i phu làm súy, l thì t quan h i phu làm súy, tt thì t quan thng s làm trng, lng thì t quan trung s làm t mã. Thiên t có 6 quân; còn nhng nc ch hu, nc nào ln thì có 3 quân, nc va có 2 quân, nc nh 1 quân. Trong nc chia ra làm tnh, mi tnh 8 nhà, 4 tnh làm mt p 32 nhà, 4 p làm mt khâu 128 nhà, 4 khâu làm mt in 512 nhà. C mi in phi chu mt c binh xa, 4 con nga, 12 con bò, 3 ngi giáp s, 72 ngi b tt, 25 ngi khiêng ti nhng nng. C thy là 100 ngi.

28

IN CH V i thái c thì không bit cách chia rung t ra làm sao. T i nhà H tr i thì chia 50 mu làm mt gian, 10 gian là mt t. C 10 nhà cày mt lô rung, hoa li c bao nhiêu chia làm 10 phn, nhà nc ly mt, gi là phép cng. Nhà Ân và nhà Chu thì dùng phép tnh in, ngha là chia t ra làm chín khu hình ch tnh. Nhng khu chung quanh làm t in, khu gia làm công in. Mi mt tnh cho 8 nhà , u phi xut lc cày cy công in ri np hoa li cho nhà vua. V i nhà Ân thì mi tnh có 630 mu, mi nhà c 70 mu; phép ánh thu gi là phép tr. n i nhà Chu thì mi tnh có 900 mu, phép ánh thu gi là phép trit. Nhà Chu li t ra l c 20 tui thì c 100 mu rung, n 60 tui thì tr li cho nhà nc. Nhà nào có con th nhì gi là d phu, n 16 tui thì c lnh 25 mu rung. Nh có phép chia rung nh th cho lên lúc by gi không có ngi nào nghèo lm mà cng không có ngi giàu lm. V sau n i Chin quc, ngi Lý Khôi là tng nc Ngy bt dân ht sc làm rung, không nh hn nh trc na; ngi Thng ng làm tng nc Tn, b phép tnh in, m thiên mch, cho mi ngi c t tin làm rung. Phép chia t t ó mi mt dn dn i. HC HIU Nhà H t nhà ông t làm i hc, nhà Tây t làm tiu hc. Nhà Ân t nhà Hu hc làm i hc, nhà T hc làm tiu hc, nhng nhà i hc, tiu hc y, là ch tp bn, nuôi nhng ngi già c và tp vn ngh. Nhà Chu thì t nhà Tích Ung hoc nhà Thành Quân làm nhà i Hc, cho con vua, con các quan và nhng ngi tun tú tuyn các thôn xã n

29

hc; còn châu, ng thì t các nhà tiu hc gi là T và nhà Tng cho con dân gian vào hc. Li t l c t 8 n 14 tui làm niên hn cho tiu hc, t 15 n 20 tui làm niên hn cho i hc. i hc thì dy l, nhc, thi, th; tiu hc thì dy cách kính trên nhng di và cách ng i v.v... HC THUT Hc thut nc Tàu v i nhà Chu ã thnh lm, cho nên n i Xuân Thu, có nhiu hc gi nh là: Lão t bàn o; Khng t bàn hiu, , nhân, ngha; Mc ch bàn l kiêm ái, nên chung s tit kim b âm nhc; Dng Chu thì bàn l v k, nên t trng thân mình và không chu thit mình li ngi. Li có nhng pháp gia nh Thân Bt Hi, Hàn Phi bàn vic tr thiên h thì ch nên dùng pháp lut, ch không nên dùng nhân ngha. Còn nhng ngi nh Qu Cc, Thi Gio, in Bin v.v... mi ngi u xng mt hc thuyt dy ngi ng thi. PHONG TC Nc Tàu ly s cày rung làm gc, nhng mà vic nuôi tm, dt la, vic hp ch, vic buôn bán cng phát t c. Dân trong nc chia ra làm bn th: s, nông, công, thng, nhng mà con ngi làm quan li làm quan, con ngi làm rung c làm rung, ch con ngi làm rung không c làm quan. Tuy vy, n i Xuân Thu nhng ngi th dân lên làm tng vn tng võ cng nhiu. trong gia ình thì già tr trên di phân bit nghiêm lm. Con phi theo cha, v phi theo chng, con trai con gái t 7 tui tr i, là không c n

13

13

C 12.500 nhà mt châu, và 500 nhà làm mt ng thì có nhà T, g thì có nhà Tng.

30

mt mâm, nm mt chiu na. Con trai 30 tui mi ly v, gái 20 tui mi ly chng mà hai ngi cùng h không c ly nhau. Nc Tàu v i Tam i cng sùng s t t lm. Thng cúng t thiên, a, nht, nguyt, sn, xuyên, lâm, trch. Nhà vua lp àn Nam Giao t Thng . Li có nhà Xã Tc t Th Thn và Hu Tc. Còn s th phng t tiên thì t vua cho n th dân u ly làm mt vic rt quan trng trong i ngi. Xem nh th, thì xã hi nc Tàu v i Tam i ã vn minh lm, nhng sau n cui i nhà Chu, vì nhà vua suy nhc, cho nên ch hu, ngi xng hu, k xng vng ri tranh nhau, ánh nhau nh Ng Bá i Xuân Thu, Tht Hùng i Chin Quc, làm cho trm h lm than kh s. Sau nhà Tn thng nht c thiên h, mi b l phong kin, lp ra qun huyn; b phép tnh in, lp thiên mch; cm Nho hc, t sách v, vic chính tr thì ct dùng pháp lut, ly quyn lc mà áp ch. ang khi phong tc nc Tàu bin ci nh th, thì Triu à lp ra nc Nam Vit , em vn minh nc Tàu sang truyn bá phng nam, cho nên t ó v sau ngi nc mình u nhim cái vn minh y.

14

14

Xin ng lm nc Nam Vit ngày xa vi Nam Vit ca nc Vit Nam hin nay

31

Chng IV NHÀ TRIU

(207-111 tr. Tây lch)

Triu V Vng V Vng th phong nhà Hán V Vng xng V Vng thun phc nhà Hán Triu Vn Vng Triu Minh Vng Triu Ai Vng Triu Dng Vng TRIU V VNG (207­137 tr. Tây lch) Nm quý t (207) Triu à ánh c An Dng Vng ri, sát nhp nc Âu Lc vào qun Nam Hi, lp thành mt nc gi là Nam Vit, t xng làm vua, tc là V Vng, óng ô Phiên Ngung, gn thành Qung Châu bây gi. V VNG TH PHONG NHÀ HÁN Trong khi Triu V Vng gây dng c nghip Nam Vit, thì bên Tàu, ông Lu Bang tr c nhà Tn, dit c nhà S, nht thng thiên h, ri lên ngôi hoàng , tc là vua Cao T nhà Hán. Vua Cao T thy Triu V Vng c lp phng Nam, bn sai Lc Gi sang phong cho V Vng. By gi là nm t t (196 tr. Tây lch), Nm th 12 i vua V Vng nhà Triu, và nm th 11 i vua Cao T nhà Hán.

32

V Vng vn là ngi kiêu cng, có ý không mun phc nhà Hán, n khi Lc Gi sang n ni, vào yt kin V Vng, V Vng ngi xp vành tròn, không ng dy tip. Lc Gi thy vy mi nói rng: "Nhà vua là ngi nc Tàu, m m và thân thích c châu Chân nh. Nay nhà Hán ã làm vua thiên h, sai s sang phong tc cho nhà vua, nu nhà vua kháng c s thn, không làm l th phong, Hán tt là tc gin, hy hoi m m và git hi thân thích ca nhà vua, ri em quân sang ánh thì nhà vua làm th nào?" V Vng nghe li y vi vàng ng dy làm l t, ri ci mà nói rng: "Tic thay ta không c khi nghip nc Tàu, ch không thì ta cng chng kém gì Hán !" V VNG XNG Nm mu ng (183tr. Tây lch) vua Cao T nhà Hán mt ri, bà L hu lâm triu tranh quyn Hu , ri li nghe li gièm pha, cm không cho ngi Hán buôn bán nhng vàng, st và nhng in khí vi ngi Nam Vit. V Vng ly làm tc gin, li ng cho Trng Sa Vng xui L hu làm nh vy, bèn t lp làm Nam Vit Hoàng , Ri c binh mã sang ánh qun Tràng Sa (tnh H Nam bây gi) Nm canh thân (181 tr. Tây lch) Hán triu sai tng em quân sang ánh Nam Vit. Quân nhà Hán chu không c thy th phng nam, nhiu ngi phi bnh tt, bi vy phi thua chy v bc. T ó thanh th Triu V lng ly, i âu dùng xe nga theo nghi v hoàng , nh vua nhà Hán vy. V VNG THUN PHC NHÀ HÁN n khi L hu mt, Hán Vn lên ngôi, li sai Lc Gi sang khuyên V v thun phc nhà Hán. Th rng:

33

"Trm là con trc tht vua Cao , phng mnh ra tr nc i, vì non sông cách tr, thn mình phác lu, cho nên lâu nay cha tng a th sang hi thm nhà vua. T khi c Cao b xa qun thn, c Hu qua i, bà Cao hu lâm triu, không may b bnh, cho h L chuyên quyn, toan em con h khác ni vì c Hu . May nh nhà Tông miu linh thiêng, các công thn ra sc dp k tim nghch. Trm vì các vng hu cùng bách quan c ép, cho nên phi lên ngôi hoàng . Mi ri trm nghe nhà vua có a th cho Long L hu, nhn tin anh em h hàng qun Chân nh, và xin bãi binh qun Trng Sa. Trm cng nghe li th ca nhà vua, thì ã bo tng quân Bác Dng hu bãi binh v, còn anh em h hàng nhà vua Chân nh thì trm ã cho ngi thm nom, li sai sa sang phn m nhà vua, tht là t t. Th mà va ri trm nghe nhà vua có em binh quy nhiu ngoài biên, qun trng Sa tht kh, mà Nam qun li còn kh hn. Làm nh th, nc nhà vua có chc li c mt mình không? Tt là tng tá quân s cht nhiu, làm cho v ngi góa chng, con ngi m côi b, cha m mt con, c mt mt mi, trm không lòng nào n làm nh vy. V li c t nhà vua cng không ly làm to, c ca nhà vua cng không làm giàu. Vy t phía nam núi Lnh nhà vua t tr ly. Nhng nhà vua c xng hiu, hai bên cùng là quc mà không sai s giao thông, th chng hóa ra ganh nhau ? Ganh nhau mà không nhng, thì ngi nhân không thèm làm. Trm nay xin cùng nhà vua gác b iu c, t rày tr i, thông s nh xa. Vy trm sai Lc Gi sang em ý trm khuyên nhà vua nên nghe, ch làm chi nhiu s cp bóc tai hi". Xem th ca Hán Vn li l t t, tht là có nhân t, vì th cho nên Triu V phi chu phc, và áp th li rng:

34

"Nam di i trng lão phu thn, à, mui t tái bái, dâng th lên hoàng b h. Lão phu là k c li nc Vit, khi Hiu Hu hoàng lên ngôi, tình ngha không dt, vn hu ãi lão phu. n khi Cao hu lâm triu, li phân bit ra trung hoa, ngoi di, h lnh cm không c bán cho Nam Vit nhng vàng st và in khí; còn nga, trâu, dê thì ch bán cho ging c, ch không bán cho gng cái. Lão phu phng xa mà không có vt cúng t thì phi ti, vì th có sai Ni s Phan, Trung úy Cao và Ng s Bình, ba lt dâng th sang thng quc t quá, u không tr v c. Lão phu li phong vn rng nhà Hán em hy hoi c phn m lão phu cùng git c anh em tông tc lão phu, cho nên có bàn riêng vi chúng rng: nay trong ã không v vang vi nhà Hán, ngoài li không có gì hn c nc Ngô, vy có xng hiu; mà chng qua t nc mình, không dám hi gì n thiên h. Cao hu nghe thy th, ly làm tc gin, em tc b s Nam Vit i, không cho thông s, lão phu trm ngh rng hn vì Trng Sa Vng gièm pha, cho nên lão phu có em binh ánh. Lão phu t Vit ã bn mi chín nm nay, bây gi ã có cháu ri, nhng mà sm khuya trn trc, n không ngon, ng không yên, mt không dám trông sc p, tai không dám nghe àn vui, là ch vì c không c phng th nhà Hán. Nay nh b h oái thng, cho phc li hiu c, thông s nh xa, lão phu nh n, du cht xng cng không nát. Vy xin ci hiu t ây, và xin có cng phm phng hin hoàng b h. " T khi Triu V Vng chu b hiu, Nam, Bc li giao thông hòa hiu không có iu gì na. Nm giáp thìn (137 tr. Tây lch), Triu V Vng mt. S chép rng ngài th c 121 tui và làm vua c hn 70 nm.

35

TRIU VN VNG (137­125 trc Tây lch) Triu V Vng truyn ngôi li cho cháu ích tôn, tên là H tc là Triu Vn Vng, tr vì c 12 nm. Triu Vn Vng vn là ngi tm thng, tính khí nhu nhc, không c nh Triu V Vng. Khi mi lên làm vua c hai nm, thì vua Mân Vit (tnh Phúc Kin bây gi) em quân sang ánh phá ch biên thu nc Nam Vit. Triu Vn Vng không dám c binh mã ra chng c, sai s sang cu cu bên Hán triu. Vua nhà Hán sai ngi Vng Khôi và ngi Hàn An Quc i ánh Mân Vit. Quân Mân Vit thy quân nhà Hán n ni, bèn bt quc vng git i, a u np cho quan nhà Hán, và xin hàng. Mân Vit ã bình ri, vua nhà Hán sai Trang Tr sang d Triu Vn Vng vào chu, nhng mà ình thn xin ng i, bèn cho thái t là Anh T i thay. Anh T bên Hán triu mi nm, n nm bính thìn (125 tr. Tây lch) vua Vn Vng mt thì mi v ni ngôi. TRIU MINH VNG (125­113 tr. Tây lch) Anh T lên làm vua tc là Triu Minh Vng, tr vì c 12 nm. Khi Anh T bên Hán thì có ly ngi v l là Cù th, mt ngi con, tên là Hng. n khi v làm vua Nam Vit, Minh Vng lp Cù th lên làm hoàng hu và Hng làm thái t. TRIU AI VNG Nm mu thìn (113 tr. Tây lch) Triu Minh Vng mt, thái t Hng lên làm vua, tc là Triu Ai Vng, tr vì c mt nm. By gi vua nhà Hán cho An Quc Thiu Quí sang d Nam Vit v chu. Thiu Quí nguyên là tình nhân ca Cù th lúc trc, n khi sang Nam Vit

36

gp li nhau, li t thông vi nhau ri d dành Ai Vng em nc Nam Vit v dâng cho nhà Hán. Khi Cù th và Ai Vng ã nh v Hán triu, thì có quan T tng là L Gia, bit rõ tình ý, ã can ngn mãi không c, mi truyn hch i mi ni nói rng vua và Cù thái hu sp em nc dâng cho nhà Hán; ri L Gia cùng vi my ngi i thn em quân cm binh vào git s nhà Hán, Cù th và Ai Vng. on ri tôn Kin c lên làm vua. Kin c là con trng ca Minh Vng, m là ngi Nam Vit. TRIU DNG VNG Kin c lên làm vua, tc là Dng Vng. Dng Vng mi lên làm vua mt nm thì vua V nhà Hán sai Phc Ba tng quân là L Bác c và Dng Bc em 5 o quân sang ánh ly Nam Vit. Quan thái phó L Gia ra chng c không ni, phi em Dng Vng chy. Quân nhà Hán ui theo bt c, vua tôi u b hi c. Nm y là nm canh ng (111 tr. Tây lch), nc Nam Vit b ngi Tàu chim ly, ci là Giao Ch b, chia ra làm 9 qun, và t quan cai tr nh các châu qun bên Tàu vy.

37

38

Chng I BC THUC LN TH NHT

(111 tr. Tây lch ­ 39 s. Tây lch)

CHÍNH TR NHÀ TÂY HÁN: Nm Canh Ng (111tr. Tây lch) vua V nhà Hán sai L Bác c và Dng Bc sang ánh nhà Triu, ly nc Nam Vit, ri ci là Giao Ch b, và chia ra làm 9 qun nh sau: 1. Nam Hi (Qung ông). 2. Thng Ngô (Qung Tây) 3. Ut Lâm (Qung Tây) 4. Hp Ph (Qung ông) 5. Giao Ch (Bc Vit và my tnh phía bc Trung Vit) 6. Cu Chân 7. Nht Nam 8. Châu Nhai: (o Hi Nam) 9. m Nh: (o Hi Nam) Mi qun có quan Thái thú coi vic cai tr trong qun và li có quan Th s giám sát các qun. trong qun Giao Ch thì có nhng Lc tng hay Lc hu vn c th tp gi quyn cai tr các b lc ta h nh các quan lang mn thng du t Bc Vit bây gi. Quan Th s u tiên là ngi Thch ái, óng ph tr Long Uyên(?). Có sách chép là ph tr thu y óng Lng Khê, thuc ph Thun Thành bây gi. T i vua V cho n ht i nhà Tây Hán không thy s nói gì n t Giao Ch na. Mãi n nm K Su (nm 29 Tây lch) là nm Kin Võ

39

th 5 i vua Quang V nhà ông Hán thì mi thy chép rng Th s Giao Ch là ng Nhng sai s v cng Nhà Hán. Bi vì khi Vng Mãng cp ngôi nhà Hán, bn ng Nhng, Tích Quang và Mc Giao Ch gi châu qun, không chu phc Vng Mãng. n khi vua Quang V trung hng, bn ng Nhng mi sai s v triu cng. TÍCH QUANG VÀ NHÂM DIÊN: V u th k nht có hai ngi sang làm thái thú tr dân có nhân chính. Mt ngi tên là Tích Quang làm Thái thú Giao Ch, mt ngi tên là Nhâm Diên làm Thái thú qun Cu Chân. Tích Quang sang làm Thái thú qun Giao Ch t i vua Bình nhà Tây Hán, vào quãng nm th 2 th 3 v th k nht. Ngi y ht lòng lo vic khai hoá, dy dân ly iu l ngha, cho nên dân trong qun có nhiu ngi kính phc. Nhâm Diên thì sang làm Thái thú qun Cu Chân t nm Kin Võ nhà ông Hán. By gi dân qun y ch làm ngh chài li và sn bn, ch không bit cày cy làm rung nng. Nhâm Diên mi dy dân dùng cày ba mà khai khn rung t, bi vy chng bao lâu mà qun y có thóc go n. Ngi y li dy dân làm l ci hi khi ly v ly chng, và bt nhng li thuc trong qun ly mt phn lng bng ca mình mà giúp cho nhng k nghèo ói ly v ly chng. Nhâm Diên Cu Chân c 4 nm thì c thng chc v Tàu i làm quan ch khác. Dân s qun y ái m Nhâm Diên, làm n th. Có ngi vì c nh quan Thái thú cho nên khi sinh con ra, ly tên Nhâm mà t tên cho con, t lòng bit n.

40

Chng II TRNG VNG

(40-43) TRNG TH KHI BINH: Nm Giáp Ng (34) là nm Kin Võ th 10, vua Quang V sai Tô nh sang làm Thái thú qun Giao Ch. Tô nh là ngi bo ngc, thng s dng nhng th on chính tr tàn ác, nên b ngi Giao Ch rt oán gin. Nm Canh Tý (40), ông ta li git Thi Sách là ngi qun Châu Diên (ph Vnh Tng, trc thuc v Sn Tây, nay thuc tnh Vnh Yên). V Thi Sách là Trng Trc, con gái quan Lc tng huyn Mê Linh (làng H Lôi, huyn Yên Lãng, tnh Phúc Yên) cùng vi em là Trng Nh ni lên em quân v ánh Tô nh. Bn Tô nh phi chy trn v qun Nam Hi. Lúc by gi nhng qun Cu Chân, Nht Nam và Hp Ph cng ni lên theo v vi Hai Bà Trng. Chng bao lâu quân Hai Bà h c 65 thành trì. Hai bà bèn t xng làm vua, óng ô Mê Linh, là ch quê nhà. MÃ VIN SANG ÁNH GIAO CH: Nm Tân Su (41) vua Quang V sai Mã Vin làm Phc Ba tng quân, Lu Long làm Phó tng quân cùng vi quan Lâu thuyn tng quân là oàn Chí sang ánh Trng Vng. Mã Vin là mt danh tng nhà ông Hán, lúc by gi ã ngoài 70 tui, nhng vn còn mnh, em quân i men b b phá rng ào núi làm ng sang n Lãng Bc, gp quân Trng Vng hai bên ánh nhau my trn. Quân ca Trng Vng không ng ni quân ca Mã Vin vn ã tng chinh chin nhiu phen. Hai Bà rút quân v óng Cm Khê (ph Vnh Tng, tnh Vnh Yên). Mã Vin tin quân lên ánh, quân Hai Bà tan v.

41

Hai Bà chy v n xã Hát Môn, thuc huyn Phúc Lc (nay là huyn Phúc Th, tnh Sn Tây), th bc quá, bèn gieo mình xung sông Hát Giang (ch sông áy tip vào sông Hng Hà) mà t tn. By gi là ngày mng 6 tháng 2 nm Quý Mão (43). Nhng tng ca Hai Bà là bn ô Dng chy vào gi huyn C Phong thuc qun Cu Chân. Sau Mã Vin em quân vào ánh, bn ô Lng u phi ra hàng. Hai Bà h Trng làm vua c 3 nm, nhng ly cái tài trí ngi àn bà mà dy c ngha ln nh th, khin cho vua tôi nhà Hán phi lo s, y cng là ting thm li muôn i. Ngày nay có nhiu ni lp n th Hai Bà ghi tc danh ting hai ngi n anh hùng ca nc Vit Nam ta. S gia Lê Vn Hu nói rng: "Trng Trc, Trng Nh là àn bà ni lên ánh ly c 65 thành trì, lp quc xng vng d nh tr bàn tay. Th mà t cui i nhà Triu cho n i nhà Ngô hn mt nghìn nm, ngi mình c cúi u bó tay làm tôi t ngi Tàu, mà không bit xu h vi hai ngi àn bà h Trng!".

42

Chng III BC THUC LN TH HAI

(43-544) NHÀ ÔNG HÁN (25-220) 1. CHÍNH TR NHÀ ÔNG HÁN Mã Vin ánh c Trng Vng em t Giao Ch v thuc nhà Hán nh c, ri chnh n binh lng, em quân i ánh dp các ni, i n âu xây thành p lu n y và bin ci mi cách chính tr trong các châu qun. em ph tr v óng Mê Linh và dng cây ng tr ch phân a gii, khc sáu ch: "ng tr chit, Giao Ch dit". Ngha là cây ng tr mà thì ngi Giao Ch mt nòi. S chép rng ngi Giao Ch i qua li ch y, ai cng b vào chân ct ng tr mt hòn á, cho nên v sau ch y thành ra núi, ph mt c, n bây gi không bit ct y vào ch nào. T ó chính tr nhà ông Hán càng ngày càng ngt thêm, mà nhng quan li sang cai tr Giao Ch thng có lm ngi tàn ác, tham nhng, bt dân lên rng xung b tìm nhng châu báu. Dân qun Hp Ph c phi xung b mò ngc trai kh quá, n ni phi b x mà i. Triu ình thì xa, quan li ra cai tr thì tha h mà tung hoành, ting oan c kêu không thu vào âu, cho nên thng hay có s lon lc, làm cho dân gian phi nhiu s kh s. 2. LÝ TIN VÀ LÝ CM

15 15

V cui i ông Hán li di v Long Biên.

43

Quan cai tr ã tàn ác, nhà vua li bc ãi ngi bn x. i by gi ngi mình du có hc hành thông thái cng không c gi vic chính tr. Mãi n i vua Linh (168-189) cui nhà ông Hán mi có mt ngi bn x là Lý Tin c ct lên làm Th s Giao Ch. Lý Tin dâng s xin cho ngi Giao Ch c b i làm quan nh Trung Châu bên Tàu. Nhng Hán ch cho nhng ngi mu tài hoc hiu liêm c làm li thuc trong x mà thôi, ch không c i làm quan châu khác. By gi có ngi Giao Ch tên là Lý Cm làm lính túc v hu vua trong in, r my ngi bn x ra phc xung sân mà kêu cu. Hán mi cho mt ngi Giao Ch mu tài i làm quan lnh H Dng và mt ngi hiu liêm làm quan lnh Lc Hp. V sau Lý Cm làm n quan T l Hiu uý, và li có Trng Trng cng là ngi Giao Ch làm thái thú Kim Thành. Ngi Giao Ch ta c làm quan nh ngi bên Tàu, khi u t Lý Tin và Lý Cm vy. 3. S NHIP (187-226) V cui i nhà ông Hán triu ình không có uy quyn ra n ngoài, thiên h ch nào cng có lon. t Giao Ch by gi nh có quan thái thú là S Nhip cùng vi anh em chia nhau gi các qun huyn, cho nên mi c yên. Tiên t nhà S Nhip là ngi nc L, vì lúc ngi Vng Mãng cp ngôi nhà Hán, mi tránh nn sang t Qung Tín, qun Thng Ngô, n i ông thân sinh ra S Nhip là sáu i. Ông thân sinh tên là S T làm Thái thú qun Nht Nam, cho S Nhip v du hc t Kinh s, hiu liêm c b Thng th lang, vì vic quan phi cách, ri v chu tang cha. Sau li mu tài c b sang làm Thái thú qun Giao Ch. Nm Quý Mùi (203) là nm th 3 i vua Hin , quan Th s là Trng Tân cùng vi quan Thái thú S Nhip dâng s xin ci Giao Ch làm Giao

44

Châu. Vua nhà Hán thun cho. Sau vì trong châu có lm gic giã. S Nhip mi tâu xin vua nhà Hán cho my anh em làm Thái thú qun Cu Châu, qun Hp Ph và qun Nam Hi. S Nhip gi c t Giao Châu khi lon và vn gi l triu cng nh c, cho nên vua Hin li phong cho chc An Vin tng quân Long ình hu. S Nhip tr dân có phép tc, và li chm s dy bo dân cho nên lòng ngi cm m công c, mi gi tôn lên là S Vng. Nhà làm s thng cho nc ta có vn hc là khi u t S Nhip. Cái ý kin y có l không phi. Vì rng t khi nhà Hán sang cai tr t Giao Ch n i S Nhip ã c hn 300 nm, ngi Giao Ch có ngi hc hành, thi hiu liêm, mu tài. Vy nói rng n ông S Nhip mi có Nho hc thì chng sai lm ru. Hoc gi ông y là mt ngi có vn hc ri trong khi làm quan, lo m mang s hc hành, hay giúp nhng k có ch ngha, cho nên v sau mi c cái ting làm hc t nc ta, tng nh th thì có th hp l hn. I TAM QUC (220-265) 1. NHÀ ÔNG NGÔ (222-280) Nhà ông Hán mt ngôi thì nc Tàu phân ra làm 3 nc: Bc Ngu, Tây Thc, ông Ngô. t Giao Châu by gi thuc v ông Ngô. S Nhip Giao Châu c 40 nm, tuy thit có uy quyn cõi Giao Châu, nhng vn theo l triu cng nhà Hán, và n khi nhà Hán mt thì li triu cng nhà Ngô. Nm Bính Ng (226) là nm Hoàng V th 5 nhà Ngô, S Nhip mt, con là S Huy t xng làm Thái thú. Ngô ch là Tôn Quyn bèn chia t Giao Châu, t Hp Ph v bc gi là Qung Châu, t Hp Ph v nam gi là Giao Châu. Sai L i làm Qung Châu Th s, ái Lng làm Giao

45

Châu Th s, và sai Trn Thì sang thay S Nhip làm Thái thú qun Giao Ch. Bn ái Lng và Trn Thì sang n Hp Ph thì S Huy em quân ra chng gi. Th s Qung Châu là L i mi tin quân sang ánh dp, và cho ngi n d S Huy ra hàng. S Huy em 5 anh em ra hàng, L i sai bt S Huy em chém i, còn my anh em thì em v Ngô triu làm ti. Ngô ch li hp Qung Châu và Giao Châu li làm mt, và phong cho L i làm Th s. L i em quân i ánh qun Cu Chân có công c phong làm Giao Châu mc. 2. TRIU U Nm Mu Thìn (248) là nm Xích Ô th 11 nhà ông Ngô, Ngô ch sai Lc Dn sang làm Th s Giao Châu. Nm y qun Cu Chân có ngi àn bà tên là Triu u là ngi huyn Nông Cng by gi. Thu nh, cha m mt c, vi anh là Triu Quc t, n 20 tui gp ngi ch dâu ác nghit, bà y git i ri vào trong núi. Bà y là mt ngi có sc mnh, li có chí khí và lm mu lc. Khi vào trong núi chiêu m hn 1.000 tráng s làm th h. Anh thy th mi can bà, thì bà bo rng: "Tôi mun ci cn gió mnh, p ng sóng gi, chém cá tràng kình b ông, quét sch b cõi cu dân ra khi ni m ui, ch không thèm bt trc ngi i cúi u cong lng làm tì thip ngi ta". Nm Mu Thìn (248) vì quan li nhà Ngô tàn ác, dân gian kh s, Triu Quc t mi khi binh ánh qun Cu Chân, bà em quân ra ánh giúp anh, quân s ca Triu Quc t thy bà làm tng có can m, bèn tôn lên làm ch. Khi bà ra trn thì ci voi và mc áo giáp vàng xng là Nhu kiu tng quân.

46

Th s Giao Châu là Lc Dn em quân i ánh, bà chng nhau vi nhà Ngô c 5-6 tháng. Nhng vì quân ít th cô, ánh mãi phi thua, bà em quân chy n xã B in (nay là xã M in, huyn M Hoá) thì t t. By gi mi 23 tui. V sau vua Nam nhà Tin Lý, khen là ngi trung dng sai lp miu th, phong là "Bt chính anh lit hùng tài trinh nht phu nhân". Nay xã Phú in, tnh Thanh Hoá còn có n th. 3. NHÀ NGÔ CHIA T GIAO CHÂU Nm Giáp Thân (264) là nm Nguyên hng nguyên niên, vua nhà Ngô li ly t Nam Hi, Thng Ngô và Ut Lâm làm Qung Châu, t châu tr Phiên Ngung; ly t Hp Ph, Giao Ch, Cu Chân và Nht Nam làm Giao Châu, t châu tr Long Biên. t Nam Vit ca nhà Triu ngày trc thành ra Giao Châu và Qung Châu t y. t Giao Châu i by gi c lon lc mãi, nhng quan li nhà Ngô thì thng là ngi tham tàn, v vét ca dân, bi vy ngi Giao Châu ni lên git quan Thái thú i ri v hàng nhà Ngu. Nm t Du (256) nhà Tn cp ngôi nhà Ngu, ri sai quan sang gi Giao Châu. Nhà Ngô sai ào Hoàng sang ly li. ào Hoàng c phong là Giao Châu mc. Nm Canh tý (280) nhà Ngô mt nc. ào Hoàng v hàng nhà Tn, c gi chc c. t Giao Châu t ó thuc v nhà Tn. NHÀ TN ( 265-420) 1. CHÍNH TR NHÀ TN Nhà Tn c thiên h ri, thy nhà Ngu vì th cô mà mt, bèn i phong cho h hàng và sai ra trn các ni làm vây cánh cho nhà vua. Nhng cng vì l y mà các thân vng thng tham danh li c dy binh ánh

47

git ln nhau, làm cho anh em trong nhà ct nhc tng tàn, mà ngôi vua thành ra suy nhc. Thi by gi, phía tây bc có nhng ngi nhung ch thy nhà Tn có ni lon, bèn l lt ni lên chim gi dn dn ly c vùng phía bc sông Trng Giang ri xng , xng vng nh nc Triu, nc Tn, nc Yên, nc Lng, nc H, nc Hán v.v....c thy trc sau n 16 nc, gi là lon Ng H . Nhà Tn làm vua c hn 50 nm thì mt c t phía tây bc. Dòng dõi nhà vua li dng nghip phía ông nam, óng ô thành Kin Nghip (tc thành Nam Kinh bây gi) gi là nhà ông Tn. t Giao Châu ta vn thuc nhà Tn. Nhng quan li sang cai tr cng nh quan li i nhà Hán, nhà Ngô thnh thong mi gp c mt vài ngi nhân t t t, thì dân gian c yên n, còn thì là nhng ngi tham lam c ác, làm cho nhân dân phi lm than kh s. Cng lm khi bn quan li có nhng ngi phn nghch ánh git ln nhau, làm cho trong nc c phi lon lc luôn. 2. NC LÂM P QUY NHIU GIAO CHÂU t Giao Châu lúc by gi trong thì có quan li nhng nhiu, ngoài thì có ngi Lâm p vào ánh phá. Nc Lâm p (sau gi là Chiêm Thành) t qun Nht Nam vào cho n Chân Lp, ngha là vào quãng t tnh Qung Bình, Qung tr cho n t Nam Vit bây gi. Ngi Lâm p có l là nòi ging Mã Lai, theo tông giáo và chính tr n . Nc y cng là mt nc vn minh và cng thnh phía nam lúc by gi, nhng không chc nc y khi u thành nc t

16 16

Ng H là 5 r: Hung nô và r Yt (chng loi Mông C), r Tiên Ti (chng loi Mãn Châu), r Chi và r Khng (chng loi

Tây Tng).

48

lúc nào. Sách "Khâm nh Vit s" chép rng: Nm Nhâm Dn (102) i vua Hòa nhà ông Hán, phía Nam qun Nht Nam có huyn Tng Lâm, ngi huyn y c hay sang cp phá qun Nht Nam, bi vy vua nhà Hán mi t quan cai tr huyn y, phòng gi s ri lon. n cui i nhà Hán có ngi huyn Tng Lâm tên là Khu Liên git huyn lnh i, ri t xng làm vua, gi là nc Lâm p. Dòng dõi Khu Liên tht truyn, bi vy cháu ngoi là Phm Hùng lên ni nghip. Trong i Tam Quc, ngi Lâm p hay sang cp phá qun Nht Nam và qun Cu Chân, bi vy khi nhà Tn ã ly c ông Ngô ri, ý mun gim bt quân các châu qun, nhng quan Th s Giao Châu là ào Hoàng dâng s v tâu rng: "Vua nc Lâm p là Phm Hùng thông vi nc Phù Nam hay sang quy nhiu t Nht Nam, nu li gim bt quân Giao Châu i, thì s quân Lâm p li sang ánh phá". Xem nh vy thì nc Lâm p ã có t u nh th k. Phm Hùng truyn cho con là Phm Dt. Phm Dt mt thì ngi gia nô là Phm Vn cp mt ngôi; Phm Vn truyn cho con là Phm Pht. Nm Quý Su (353) i vua Mc nhà ông Tn, Th s Giao Châu là Nguyn Phu ánh vua Lâm p là Phm Pht, phá c hn 50 n lu. Phm Pht mt, truyn ngôi li cho con cháu là Phm H t. Nm K Hi (399) Phm H t em quân sang ánh ly hai qun Nht Nam và Cu Chân ri li i ánh Giao Châu. By gi có quan Thái thú qun Giao Ch là Vin ánh ui ngi Lâm p, ly li hai qun. Vin c phong làm Giao Châu Th s. Nm Quý Su (413) Phm H t li em quân sang phá qun Cu Chân. Khi by gi con Vin là Tu làm Giao Châu Th s em binh ra ui ánh, chém c tng Lâm p là bn Phm Kin và bt c hn 100 ngi.

49

Ngi Lâm p vn có tính hay i cp phá, c nm ba nm li sang quy nhiu t Nht Nam. Tu nh sang ánh Lâm p tr cái hi v sau, n nm Canh Thân (420) ct binh mã sang ánh, chém git tàn hi, ri bt ngi Lâm p c hàng nm cng tin: voi, vàng, bc, i mi, vv... T ó mi c tm yên. Dòng dõi Phm H t làm vua c my i li b quan Lâm p là Phm Ch Nông cp mt ngôi. Phm Ch Nông truyn cho con là Phm Dng Mi. Khi Phm Dng Mi làm vua nc Lâm p, thì nhà Tn ã mt ri, nc Tàu phân Nam triu và Bc triu. Phm Dng Mi li nhân dp ó mà sang quy nhiu Giao Châu. NAM BC TRIU (420-588) 1. TÌNH TH NC TÀU Nm Canh Thân (420) Lu D cp ngôi nhà ông Tn, lp ra nhà Tng phía Nam. Lúc by gi phía bc thì nhà Ngu gm c c nc Lng, nc yên, nc H. Nc Tàu phân ra làm Nam triu và Bc triu. Bc triu thì có nhà Ngu, nhà T, nhà Chu ni nhau làm vua. Nam triu thì có nhà Tng, nhà T, nhà Lng và nhà Trn k nghip tr vì. Lúc by gi t Giao Châu ph thuc v Nam triu. 2. VIC ÁNH LÂM P. Trong i nhà Tng v nm Quý Du (433) i vua Vn , vua nc Lâm p là Phm Dng Mi thy nc Tàu lon lc, bèn sai s sang cng nhà Tng và xin lnh t Giao Châu cai tr. Nhng vua nhà Tng không cho.

50

T ó nc Lâm p li sang cp phá mn Nht Nam. Vua nhà Tng bèn sai quan Th s là àn Hoà Chi và Tông Xác làm phó tng em binh sang ánh Lâm p. Phm Dng Mi em quân ra chng c. àn Hoà Chi và Tông Xác tin quân chém c tng, phá c thành, quân Lâm p v tan, Phm Dng Mi cùng vi con chy thoát c. àn Hoà Chi vào Lâm p ly c vàng bc châu báu rt nhiu. S chép rng àn Hoà Chi ly c mt cái tng bng vàng my ngi ôm không xu, em nu úc c hn 10 vn cân. T y ngi Tàu bit Lâm p có nhiu ca, c chc sang ly. àn Hoà Chi cng vì ca y mà b gièm pha, phi cách chc ui v. 3. S BIN LON T GIAO CHÂU Nm K Mùi (479) nhà Tng mt ngôi, nhà T k nghip, tr vì c 22 nm thì nhà Lng li cp ngôi nhà T. Trong i Nam Bc triu t Giao Châu không c my khi yên n, vì quan Tàu sang cai tr có nhiu ngi thy bên Tàu lon lc, cng mun tìm cách c lp, bi vy quan li c git ln nhau. i nhà Lng li sai Tiêu T sang làm Th s Giao Châu. Tiêu T là mt ngi tàn bo, làm cho lòng ngi ai cng oán gin. Bi vy ông Lý Bôn mi có c hi mà ni lên, lp ra nhà Tin Lý.

51

Chng IV NHÀ TIN LÝ

(544-602) LÝ NAM (544-548) Nm Tân Du (541) là nm i ng th 7 i vua V nhà Lng, huyn Thái Bình có mt ngi tên là Lý Bôn, tài kiêm vn võ, thy nc mình trong thì quan li Tàu làm kh, ngoài thì ngi Lâm p cp phá, bèn cùng vi nhng ngi ngha dng ni lên, ánh ui Tiêu T v Tàu, ri chim gi ly thành Long Biên. Lý Bôn có ngi gi là Lý Bí, vn dòng dõi ngi Tàu. T tiên i Tây Hán phi tránh lon sang Giao Châu, n lúc by gi ã là by i, thành ra ngi bn x. Khi chim gi c t Giao Châu ri, ông sa sang mi vic, nh lp nghip lâu dài. Qua nm Quý Hi (543) quân Lâm p li sang phá qun Nht Nam, Lý Bôn sai tng là Phm Tu vào ánh Cu c (Hà Tnh), ngi Lâm p thua chy v nc. Nm Giáp Tý (544) i nhà Lng bên Tàu, ông Lý Bôn t xng là Nam Vit , t quc hiu là Vn Xuân, niên hiu là Thiên c, ri phong cho Triu Túc làm Thái phó, Tinh Thiu làm tng vn và Phm Tu làm tng võ. Nm t Su (545) vua nhà Lng sai Dng Phiêu sang làm Th s Giao Châu, và sai Trn Bá Tiên em quân sang ánh Nam Vit. Lý Nam thua phi b Long Biên chy v gi thành Gia Ninh (huyn Yên Lãng, tnh Phúc Yên). Trn Bá Tiên em quân lên vây thành Gia Ninh, Lý Nam chy v

17

17

C theo sách "Khâm nh Vit s" thì huyn Thái Bình thuc v Phong Châu ngày trc, nay vào a ht tnh Sn Tây nhng

mà không rõ là ch nào, ch không phi là ph Thái Bình Sn Nam mà bây gi là tnh Thái Bình.

52

gi thành Tân Xng, tc là t Phong Châu c thuc tnh Vnh Yên bây gi. Quân nhà Lng li tin lên ui ánh, Lý Nam thy th mình yu, chng không ni, mi rút quân lên óng ng Khut Liêu (thuc t Hng Hoá) i thu xp c quân s li ra ánh. c non mt nm, Lý Nam em hai vn quân ra ánh nhau vi Trn Bá Tiên h in Trit (?) li thua. Lý Nam bèn giao binh quyn li cho t tng quân Triu Quang Phc chng nhau vi quân nhà Liêu ri tr v Khut Liêu. Triu Quang Phc là con quan Thái phó Triu Túc ngi Châu Diên (Vnh Tng, tnh Vnh Yên) theo cha giúp Lý Nam lp nhiu chin công, nay em quân chng c vi nhà Lng c ít lâu, ri sau thy th quân Tàu còn mnh, ch không ni, bèn rút quân v D Trch (bây gi thuc ph Khoái Châu, tnh Hng Yên). D Trch là ch m ly, xung quanh c mc nh rng, gia có bãi cát làm nhà c. Triu Quang Phc vào y ngày np n, ti thì cho lính ch thuyn c mc ra ánh quân ca Trn Bá Tiên, cp ly lng thc v nuôi quân s. Trn Bá Tiên ánh mãi không c. Ngi thi by gi gi Triu Quang Phc là D Trch Vng. TRIU VIT VNG (549-571). Nm Mu Thìn (548) Lý Nam trong Khut Liêu phi bnh mt, sang nm sau Triu Quang Phc D Trch c tin y bèn xng là Vit Vng. By gi quân ca Vit Vng ã sp ht lng thc, mà mãi vn không phá c quân Tàu. May nh gp lúc bên Tàu có lon Hu Cnh, vua nhà Lng phi triu Trn Bá Tiên v ngi t tng là Dng Sàn li chng c vi Triu Quang Phc. Quang Phc mi tha th em quân ra ánh phá quân Tàu, ri v ly li thành Long Biên.

53

Khi Lý Nam tht th chy v Khut Liêu thì ngi anh h là Lý Thiên Bo cùng vi ngi h là Lý Pht T em quân chy vào qun Cu Chân, ri b quân nhà Lng ui ánh chy sang Lào, n óng ng Dã Nng, xng là ào Lang Vng, quc hiu là Dã Nng. Nm t Hi (555) là nm th 7 i Triu Vit Vng, Lý Thiên Bo mt, không có con, binh quyn v c Lý Pht T. n nm inh Su (557) Lý Pht T em quân v chng vi Triu Vit Vng. ánh nhau my trn không c, Pht T mi xin chia t ging hoà. Triu Vit Vng ngh tình h Lý cng thun chia t cho Lý Pht T. Lý Pht T óng Ô Diên (nay vào làng i M thuc huyn T Liêm). Triu Vit Vng óng Long Biên, ly bãi Quân Thn làm gii hn (bãi y thuc làng Thng Cát, huyn T Liêm). Triu Vit Vng li g con gái cho Pht T t tình hoà hiu vi nhau. Nhng Pht t vn có ý mun thôn tính, bi vy b ngoài tuy là hoà hiu, nhng b trong vn sa son ánh ly Long Biên. Nm Tân Mão (571), Pht T bt thình lình em quân ánh Triu Vit Vng, Triu Vit Vng thua chy n sông i Nha (nay huyn i An, tnh Nam nh), nhy xung sông t tn. Ngi y cm nh Triu Vit Vng mi lp n th ch sông i Nha. Nay còn có n th làng c B, gn huyn i An. HU LÝ NAM ( 571- 602) Lý Pht T ly c thành Long Biên ri, xng hiu, óng ô Phong Châu (thuc huyn Bch Hc, tnh Vnh Yên), sai Lý i Quyn gi Long Biên và Lý Ph nh gi Ô Diên. Trong khi Lý Pht T làm vua Nam Vit thì vua Vn nhà Tu ã gm c Nam Bc, nht thng nc Tàu. n nm Nhâm Tut (602) vua nhà Tu sai tng là Lu Phng em quân 27 doanh sang ánh Nam Vit.

54

Lu Phng sai ngi ly l ho phúc d Lý Pht T v hàng. Hu Lý Nam s th không ch ni bèn xin v hàng. T y t Giao Châu li b nc Tàu cai tr va 336 nm na.

55

Chng V BC THUC LN TH BA

(603-939) NHÀ TU (589-617) VIC ÁNH LÂM P Nhà Tu làm vua bên Tàu c 28 nm thì mt. Trong by nhiêu nm thì s không chép chuyn gì l, ch nói rng nm t Su (605), vua nhà Tu nghe nói Lâm p có nhiu ca, bèn sai tng là Lu Phng em quân i ánh. Vua Lâm p lúc by gi là Phm Phm Chí em quân ra gi nhng ch him yu, bên này sông Lê (?) chng c vi quân Tàu. Nhng chng bao lâu quân Lâm p phi thua b chy. Lu Phng tha th tin quân sang sông ui ánh, gp i binh Lâm p kéo n, có nhiu voi, th rt mnh. Lu Phng bèn dùng mu: sai quân ào h ly c ph lên, ri sai quân ra ánh nh, gi tng bi trn. Quân Lâm p ui theo c mt quãng, voi sa xung h, quân s lon c. Khi by gi quân Tàu mi quay tr li ly cung n bn, voi khip s xéo c lên quân Lâm p mà chy. Lu Phng cng phát bnh v n na ng thì cht. NHÀ NG (618-907) 1. CHÍNH TR NHÀ NG Nm Mu Dn (618) nhà Tu mt nc, nhà ng k nghip làm vua nc Tàu. n nm Tân T (621) vua Cao T nhà ng sai Khâu Hoà làm i tng qun sang cai tr Giao Châu.

56

T khi nc ta thuc v nc Tàu, ch có nhà ng cai tr là nghit hn c. Nhng s chép lc quá: thng hai ba nm mi chép mt vic, chc là nhng nhà làm s nc ta sau c theo s Tàu mà chép li, cho nên mi s lc nh vy. 2. AN NAM Ô H PH Nm K Mão (679) vua Cao Tông nhà ng chia t Giao Châu ra làm 12 châu, 59 huyn, và t An Nam ô h ph . Nc ta gi là An Nam khi u t y. Mi hai châu nhà ng là nhng châu này: 1. Giao Châu: có 8 huyn (Hà Ni, Nam nh v.v...) 2. Lc Châu: có 3 huyn ( Qung Yên, Lng Sn) 3. Phúc Lc Châu: có 3 huyn (Sn Tây) 4. Phong Châu: có 3 huyn (Sn Tây) 5. Thang Châu: có 3 huyn (?) 6. Trng Châu: có 4 huyn (?) 7. Chi Châu: có 7 huyn (?) 8. Võ Nga Châu: có 7 huyn (?) 9. Võ An Châu: có 7 huyn (?) 10. Ái Châu: có 6 huyn (Thanh Hoá) 11. Hoan Châu: có 4 huyn (Ngh An) 12. Din Châu: có 7 huyn (Ngh An)

18

18

Nhà ng lúc ó chia nhiu tnh bên Tàu ra làm ô h ph nh T Xuyên ô h ph...Vy ô h ph là mt chc quan ch

không phi là mt chính th cai tr các thuc a nh ta hiu bây gi.

57

v phía tây bc t Giao Châu li t mt châu na, gi là Man Châu, gm c nhng mng mn y, l c hàng nm phi triu cng vua nhà ng. y là i cách chính tr nhà ng nh vy. Còn thng thì cng lon lc luôn: Khi thì ngi trong nc ni lên ánh phá nh Mai Hc và B Cái i Vng: khi thì nhng nc ngoài xâm phm, nh nc Hoàn Vng và nc Nam Chiu. 3. MAI HC (722) Nm Nhâm Tut (722) là nm Khai nguyên th 10 v i vua Huyn Tông nhà ng, Hoan Châu có mt ngi tên là Mai Thúc Loan ni lên chng c vi quân nhà ng. Mai Thúc Loan là ngi huyn Thiên Lc, tc là huyn Can Lc, tnh Hà Tnh bây gi, mt mi en sì, sc vóc kho mnh, thy quan nhà ng làm nhiu iu tàn bo, dân gian kh s, li nhân lúc by gi lm gic giã, ông y bèn chiêu m nhng ngi ngha dng, ri chim gi ly mt ch t Hoan Châu (nay thuc huyn Nam ng, tnh Ngh An) ri xây thành p lu. Xng hoàng , tc gi là Hc . Mai Hc li kt hiu vi nc Lâm p và nc Chân Lp làm ngoi vin. Vua nhà ng sai quan Ni th là Dng T Húc em quân sang cùng vi quan ô h là Quang S Khách i ánh Mai Hc . Hc th yu chng không ni phi thua chy, c ít lâu thì mt. Nay núi V Sn, huyn Nam ng, tnh Ngh An, còn có di tích thành c ca vua Hc , và xã Hng Lãm, huyn Nam ng còn có n th. 4.GIC B

58

Nm inh v (767) là nm i Lch th 2, i vua i Tông nhà ng, s chép rng có quân Côn Lôn và quân B à là quân nhng o ngoài b vào cp phá t Giao Châu, lên vây các châu thành. Quan Kinh lc s là Trng Bá Nghi cùng vi quan ô uý là Cao Chính Bình em quân ánh phá c l gic y. Trng Bá Nghi bèn p La thành phòng gi ph tr. La thành khi u t y. 5. B CÁI I VNG (791) Nm Tân T (791) quan ô h là Cao Chính Bình bt dân óng su thu nng quá, lòng ngi oán gin. Khi by gi qun ng Lâm (bây gi là làng Cam Lâm, huyn Phúc Th, tnh Sn Tây) có ngi tên là Phùng Hng ni lên em quân v phá ph ô h. Cao Chính Bình lo s thành bnh mà cht. Phùng Hng mi chim gi ph thành, c my tháng thì mt. Quân s lp con Phùng Hng là Phùng An lên ni nghip. Dân ái m Phùng Hng mi lp n th và tôn tên là B Cái i Vng, bi vì ta gi cha là b, m là cái, ngha là tôn Phùng Hng lên làm cha m. Tháng 7 nm Tân T y, vua nhà ng sai Triu Xng sang làm ô h. Phùng An liu th chng không ni xin ra hàng. 6. VIC ÁNH NC HOÀN VNG Nc Lâm p t khi b tng nhà Tu là Lu Phng sang ánh, ri quc vng là Phm Phm Chí dâng biu t ti và xin triu cng nh c. n quãng nm Trinh Quan i vua Thái Tông nhà ng, vua Lâm p là Phm u Lê mt, con là Phm Trn Long cng b ngi git, dân trong p mi lp ngi con ca bà cô Phm u Lê, tên là Ch Cát a lên làm vua. Ch Cát a i quc hiu là Hoàn Vng quc. T ó v sau thng thng ngi nc Hoàn Vng li sang quy nhiu Giao Châu, và chim gi ly Châu Hoan và Châu Ái.

59

Nm Mu Tí (808) i vua Hin Tông, Quan ô h là Trng Chu em binh thuyn i ánh, git hi quân Hoàn Vng rt nhiu. Vua nc y bèn lui v phía Nam ( vào quãng tnh Qung Nam, Qung Ngãi bây gi) và i quc hiu là Chiêm Thành. 7. NAM CHIU CP PHÁ GIAO CHÂU V cui i nhà ng, quan li Tàu lm ngi ch vì t li, c hip nhân dân nh ô h Lý Trác c vào nhng ch ch Mng Mán mua trâu, mua nga, mi con ch tr có mt u mui, ri li git tù trng Mán là Tn Thành. Vì th cho nên ngi Mng Mán tc gin bèn d ngi Nam Chiu sang cp phá, làm cho dân Giao Châu kh s trong 10 nm tri. phía tây bc t Giao Châu, tc là phía tây tnh Vân Nam bây gi có mt x ngi nòi Thái . Ngi x y gi vua là chiu. Trc có 6 chiu là Mông Hu, Vit Thác, Lãng Khung, ng m, Thi Lãng, Mông Xá, Chiu Mông Xá v phía nam cho nên gi là Nam Chiu. Trong khong nm Khai Nguyên (713-742) i vua Huyn Tông nhà ng, Nam Chiu là Bì La Cáp cng thnh lên, mà 5 chiu kia suy hèn i. Bì La Cáp mi út lót cho quan Tit s o Kim Nam là Vng Dc xin hp c 6 chiu li làm mt. Triu ình nhà ng thun cho và t tên là Quy Ngha. T ó Nam Chiu càng ngày càng thnh lên, em quân i ánh Th Phn (Tây Tng) ri ri ô lên óng thành Thái Hoà (thành i Lý bây gi). Nm Bính Dn (846) quân Nam Chiu sang cp Giao Châu, quan Kinh lc s là Bùi Nguyên D em quân ánh ui i. Nm Mu Dn (858), nhà ng sai Vng Thc sang làm Kinh lc s. Vng Thc là ngi có tài lc, tr dân có phép tc, cho nên nhng gic

60

giã u dp yên c c, mà quân Mng và quân Nam Chiu cng không dám sang quy nhiu. Nm Canh thìn (860), nhà ng gi Vng Thc v làm quan Sát s Tích ông và sai Lý H sang làm ô h. By gi Nam Chiu ã mnh lm, bèn xng là và t quc hiu là i Mông ri li i là i L. Lý H git ngi tù trng là Th Trng, ngi Mng li i d quân Nam Chiu sang ánh ly mt ph thành. Lý H phi b chy v Tàu. Vng Khoan em binh sang cu, quân Nam Chiu b thành rút v. Nm Nhâm Ng (862), quân Nam Chiu ánh Giao Châu, nhà ng sai Thái Tp em ba vn quân sang chng gi. Quân Nam Chiu thy quân nhà ng nhiu li rút v. By gi có quan Tit s Lnh Nam là Thái Kinh, s Thái Tp lp c công to bèn mt tâu vi vua nhà ng rng Giao Châu ã yên, thì nên rút quân v. Thái Tp xin li 5.000 quân cng không c. Tháng Giêng nm Quý Mùi (863), Nam Chiu em 50.000 quân sang ánh ph thành. Thái Tp cu cu không kp, th bc quá phi t t. Trn y có tng nhà ng là Nguyên Duy c em hn 400 quân Kinh Nam chy ra n b sông, thuyn bè không có, Nguyên Duy c bo chúng rng chy xung nc cng cht, bt nhc tr li ánh nhau vi gic, mt ngi i ly hai ngi chng li hn sao. Nói on quay tr li git c hn 2000 ngi, nhng êm n tng Nam Chiu là Dng T Tn em binh n ánh, bn Nguyên Duy c cht c. Quân Nam Chiu vào thành git hi nhiu ngi . S chép rng Nam Chiu hai ln sang ánh ph thành, git ngi Giao Châu hn 15 vn. Vua Nam Chiu là Mông Th Long cho Dng T Tn qun lnh 20.000 quân và cho oàn Tù Thiên làm Tit s li gi Giao Châu.

61

Vua nhà ng h ch em An Nam ô h ph v óng Hi Môn (?), ri ly quân các o v Lnh Nam và óng thuyn ln ti lng thc, i ngày tin binh. Mùa thu nm Giáp Thân (864) vua nhà ng sai tng là Cao Bin sang ánh quân Nam Chiu Giao Châu. 8. CAO BIN BÌNH GIC NAM CHIU Cao Bin là ngi tng gii nhà ng, vn dòng võ tng môn, tính ham vn hc, quân s u có lòng mn phc. Nm t Du (865), Cao Bin cùng vi quan Giám quân là Lý Duy Chu a quân ra óng Hi Môn. Nhng Lý Duy Chu không a Cao Bin, mun tìm mu làm hi. Hai ngi bàn nh tin quân. Cao Bin dn 5000 quân i trc, Lý Duy không phát binh tip ng. Tháng 9 nm y quân r ang gt lúa Phong Châu (huyn Bch Hc, tnh Vnh Yên), Cao Bin n ánh lén mt trn, git c nhiu ngi, ri ly thóc go nuôi quân lính. n tháng 4 nm sau (866), Nam Chiu cho bn Dng Tp, Phm Nê Ta, Triu Nc Mi sang giúp oàn Tù Thiên gi Giao Châu. Khi by gi có tng nhà ng là Lý Trng T em 7000 quân mi sang, Cao Bin nhân dp ó mi phát binh c my trn, cho ngi a tin thng trn v kinh, nhng i n Hi Môn, Lý Duy Chu gi li, không cho triu ình bit. Trong triu mãi không thy tin tc gì, cho hi han thì Lý Duy Chu tâu di rng Cao Bin óng quân Phong Châu không chu ánh gic. Vua nghe tin y, ni gin sai Vng Án Quyn ra thay, và òi Cao Bin v hi ti. Ngay tháng y Cao Bin phá quân Nam Chiu và vây thành La Thành ã c hn 10 ngày ri, ch nay mai là ly c, bng chc c tin Vng Án Quyn và Lý Duy Chu sang thay. Cao Bin lin giao binh quyn cho Vi Trng T, ri cùng my ngi th h v Bc. Nhng trc Cao Bin ã cho

62

ngi i ln v kinh dâng biu tâu rõ tình trng. Vua ng bit rõ s tình, mng lm, li cho Cao Bin thng trt và sai tr sang cm quân ánh Nam Chiu. Bn Vng Án Quyn và Lý Duy Chu li bing không vây ánh gì c, n khi Cao Bin tr sang mi c quân binh ánh thành, git c oàn Tù Thiên và ngi Th làm hng o là Chu C o. Còn nhng ng Mán Th các ni xin v hàng rt nhiu. t Giao Châu b Nam Chiu phá hi va 10 nm, n by gi Cao Bin li ly li, em v ni thuc nhà ng nh c. 9. CÔNG VIC CA CAO BIN Vua nhà ng i An Nam thành Tnh Hi, phong cho Cao Bin làm Tit s. Cao Bin chnh n mi công vic, lp n i mn biên thu phòng gi gic giã, làm s su thu chi dng vic công . Cao Bin p li thành i La b sông Tô Lch. Thành y bn mt dài hn 1982 trng linh 5 thc, cao 2 trng linh 6 thc, p mt ng ê bao bc ngoài dài hn 2125 trng linh 8 thc, cao mt trng ri, dày 2 trng. Trong thành cho dân s làm nhà hn 40 vn nóc (?). S chép rng Cao Bin dùng phép phù thy khin thiên lôi phá nhng thác ghnh các sông cho thuyn bè i c. Thiên lôi y có l là Cao Bin dùng thuc súng chng? Tc li truyn rng Cao Bin thy bên Giao Châu ta lm t vng, thng c ci diu giy i ym t, phá nhng ch sn thu p, và hi mt nhiu long mch.

19

19

Có ngi bo rng ngi Vit Nam ta phi óng su thu khi u t Cao Bin.

63

Nm t T (875) vua ng sai Cao Bin sang làm Tit s Tây Xuyên (T Xuyên). Bin dâng ngi cháu h là Cao Tm làm Tit s Giao Châu. Nhà ng tuy ly li c t Giao Châu nhng bên Tàu li sp lon, gic cp dn dn ni lên, ngôi nhà vua cng dn dn sp , nc Tàu li chia r làm my nc, cho nên x Giao Châu cng có s bin ci. 10. S TR LON CA NC TÀU Xét chuyn nc Tàu t i nhà Hán cho n i by gi, c mi nhà lên cm quyn chính tr c vài ba trm nm, ri trong nc li bin lon, nam bc phân tranh chng nm by mi nm, khi y có mt nhà ng lên dp lon yên nc, lp nên c nghip mt nhà khác. Phàm s tr lon thay i trong mt xã hi là thng lý, nhng ch l có mt iu my ln bên Tàu lon cng tng t nh nhau c. Xem nh khi nhà Hán suy, thì nc Tàu phi cái lon Tam quc; ht Tam quc thì có nhà Tn thng nht. n khi nhà Tn suy, thì có Nam Bc triu; ht Nam Bc triu thì có nhà ng nht thng. Nay nhà ng suy li phi cái lon i Ng Quý. Cái c hi tr lon bên Tàu ging nhau nh th là cng có l ti cái phong tc và cái xã hi ca Tàu. S giáo dc không thay i, nhân qun trong nc không tin b, cách t tng không khai hoá, cho nên nc tuy lâu i, mà trình xã hi vn ng nguyên mt ch. Khi có bin lon là ch có my ngi có quyn th tranh cnh vi nhau, ch dân trong nc thì h thy bên nào mnh là làm tôi bên y. Nhà Hán làm vua là dân nhà Hán, nhà ng làm vùa là dân nhà ng, vic gì cng cho thiên mnh, làm dân ch bit thun th mt b mà thôi. X Giao Châu mình t i nhà Hán cho n i Ng Quý vn là t ni thuc ca Tàu, cho nên s tr lon bên Tàu cng nh hng n nc mình. Nh khi bên Tàu lon lc, ngi Tàu phi bn vic nc, thì bên Giao

64

Châu cng rc rch t lp c nm ba nm. Nhng ch vì nc thì nh, ngi thì ít, cho nên không thành công c. I NG QUÝ (907-959) 1. TÌNH TH NC TÀU Nm inh Mão (907) nhà ng mt ngôi, nhà Hu Lng, Hu ng, Hu Tn, Hu Hán, Hu Chu, tranh nhau làm vua. Mi nhà c my nm, gm tt c là 52 nm, gi là i Ng Quý hay là Ng i. 2. H KHÚC DY NGHIP: KHÚC THA D (906-907) Trc khi nhà ng sp mt ngôi my nm, thì bên Tàu lon, gic cp ni lên khp c mi ni. Uy quyn nhà vua không ra n ngoài, th lc ai mnh thì ngi y xng , xng vng. Giao Châu, lúc by gi có mt ngi h là Khúc tên là Tha D, quê Hng Châu (thuc a ht Bình Giang và Ninh Giang Hi Dng). Khúc Tha D vn là mt ngi hào phú trong x, mà tính li khoan hoà, hay thng ngi, cho nên nhiu ngi kính phc. Nm Bính Dn (906) i vua Chiêu Tuyên nhà ng, nhân khi trong châu có lon, dân chúng c ông y lên làm Tit s cai tr Giao Châu. Nhà ng by gi suy nhc, th không ngn cm c, cng thun cho ông y làm Tnh Hi Tit s và gia phong ng bình chng s. Nm sau nhà ng mt ngôi, nhà Hu Lng phong cho Lu n làm Nam Bình Vng, kiêm chc Tit s Qung Châu và Tnh Hi, có ý ly li Giao Châu. Khúc Tha D làm Tit s c non mt nm thì mt, giao quyn li cho con là Khúc Ho.

65

3. KHÚC HO (907 ­ 917) Khúc Ho lên thay cha làm Tit s, lp ra l, ph, châu, xã các ni, t quan li, sa sang vic thu má, vic su dch và li cho con là Khúc Tha M sang s bên Qung Châu, ting là kt hiu vi nhau, nhng ct dò thám mi vic h thc. Lu n Qung Châu óng ph tr Phiên Ngng c 4 nm thì mt. Em là Lu Cung (trc gi là Lu Nham) lên thay. c ít lâu, nhân có vic bt bình vi nhà Hu Lng, Lu Cung t xng , quc hiu là i Vit. n nm inh Su (947) ci quc hiu là Nam Hán. 4. KHÚC THA M (917 ­ 923) Nm inh Su (917) Khúc Ho mt, truyn nghip li cho con là Khúc Tha M. Khúc Tha M nhn chc Tit s ca nhà Lng, ch không thn phc nhà Nam Hán. Vua nc Nam Hán ly s y làm him, n nm Quý Mùi (923) sai tng là Lý Khc Chính em quân sang ánh bt c Khúc Tha M, ri sai Lý Tin sang làm Th s cùng vi Lý Khc Chính gi Giao Châu. 5. DNG DIÊN NGH VÀ KIU CÔNG TIN (931 ­ 938) Nm Tân Mão (931), Dng Diên Ngh là tng ca Khúc Ho ngày trc mi ni lên, m quân ánh ui bn Lý Khc Chính và Lý Tin i, ri t xng làm Tit s. c 6 nm, Dng Diên Ngh b ngi nha tng là Kiu Công Tin git i mà cp ly quyn. 6. NGÔ QUYN PHÁ QUÂN NAM HÁN Khi y có ngi tng ca Dng Diên Ngh là Ngô Quyn c binh ánh Kiu Công Tin báo thù cho chúa. Ngô Quyn là ngi làng ng Lâm, cùng mt làng vi Phùng Hng ngày trc (huyn Phúc Th, tnh

66

Sn Tây) làm quan vi Dng Diên Ngh. Dng Diên Ngh thy ngi có tài trí mi g con gái cho, và phong cho vào gi Ái Châu (Thanh Hóa). Khi c tin Kiu Công Tin ã git mt Dng Diên Ngh, Ngô Quyn lin em quân ra ánh. Kiu Công Tin cho sang cu cu bên Nam Hán, Hán ch nhân dp cho thái t là Hong Tháo a quân i trc, mình t dn quân i tip ng. Khi quân Hong Tháo vào gn n sông Bch ng, thì bên này Ngô Quyn ã git c Kiu Công Tin (938), ri mt mt truyn lnh cho quân s phi ht sc phòng b, mt mt thì sai ngi ly g cp st nhn, cm ngm di lòng sông Bch ng, xong ri ch n lúc nc thu triu lên, cho quân ra khiêu chin; quân Nam Hán ui theo, n lúc nc xung, Ngô Quyn hi quân ánh p li, quân Nam Hán thua chy, bao nhiêu thuyn mc vào cc g thng nát mt c, ngi cht quá na. Hong Tháo b Ngô Quyn bt c, em v git i. Hán ch c tin y, òa khóc lên, ri em quân v Phiên Ngung, không dám sang quy nhiu na. Ngô Quyn trong thì git c nghch thn, báo thù cho ch, ngoài thì phá c cng ch, bo toàn c nc, tht là mt ngi trung ngha lu danh thiên c, mà cng nh có tay Ngô Quyn, nc Nam ta mi ci c cái ách Bc thuc hn mt nghìn nm, và m ng cho inh, Lê, Lý, Trn, v sau này c t ch cõi Nam vy.

67

Chng VI KT QU CA THI BC THUC

NGI NC NAM NHIM VN MINH CA TÀU T khi vua V nhà Hán sai L Bác c sang ánh Nam Vit cho n i Ng Quý, ông Ngô Quyn ánh ui ngi Tàu v Bc, tính va 1.050 nm. X Giao Châu ta b ngi Tàu sang cai tr by lâu nm thì chc là s sinh hot ca ngi bn x cng b thay i mt cách khác hn vi trc. Khi t Giao Châu còn gi là Vn Lang hay là Âu Lc thì ngi bn x n th nào, phong tc làm sao, nay cng không có di tích gì mà kê cu ra cho rõ c. Gi s có em vua Hùng Vng h Hng Bàng và vua An Dng Vng h Thc mà sánh vi my ngi Quan lang mn thng du thì d thng cng không xa s thc là my. Nhng ây là mt iu nói phng mà thôi, ch ly gì làm ích xác? V li, khi ngi mt xã hi ã vn minh nh ngi Tàu mà i m t cha khai hóa nh t Giao Châu lúc by gi thì e rng ngi Tàu chim gi ly ch bình a ri t hp vi nhau mà làm n, còn nhng ngi bn x thì hoc là ln vi k khe hn mình, hoc là b git hi i, hoc vào trong rng trong núi ri cht mòn cht mi i. K nh th thì ngi mình bây gi cng không xa ngi Tàu là bao nhiêu. Du th nào mc lòng, ht i Bc thuc ri thì ngi Giao Châu ta có mt cái ngh lc riêng và cái tính cht riêng c lp, ch không chu ln vi nc Tàu. Duy ch có s sùng tín, s hc vn, cách cai tr thì bao gi mình cng chu cái nh hng ca Tàu.

68

Nguyên nc Tàu t i Tam i ã vn minh lm, mà nht là v i nhà Chu thì cái hc thut li càng rc r. Nhng hc phái ln nh là Nho giáo và Lão giáo u khi u t i y. V sau n i nhà Hán, nhà ng, nhng hc phái y thnh lên, li có Pht giáo n truyn sang, ri c ba o cùng truyn bá i khp c mi ni trong nc. T ó tr v sau nc Tàu và nhng nc chu nh hng ca Tàu u theo tông ch ca nhng o y mà lp ra s sùng tín, luân lý và phong tc tng t nh nhau c. Vy ta xét qua xem nhng hc phái y gc tích t âu, và cái tông ch ca nhng hc phái y ra th nào. NHO GIÁO Nho giáo sinh ra t c Khng T. Ngài huý là Khâu, tên ch là Trng Ni, sinh nc L (thuc tnh Sn ông) vào nm 551 trc Tây lch, v i vua Linh Vng nhà Chu. Ngài sinh vào i Xuân Thu, có Ng Bá tranh cng, dân tình kh s, phong tc bi hoi. Ngài mun ly o luân thng mà dy ngi ta cách n vi nhau trong i. Ngài i du lch trong my nc ch hu, ht nc n qua nc kia, môn theo ngài cng nhiu. n lúc già, ngài tr v nc L, son kinh Thi, kinh Th, kinh Dch, nh kinh L, kinh Nhc và làm ra kinh Xuân Thu, ri n nm 479 tr. Tây lch v i vua Kính Vng nhà Chu thì ngài mt, th c 72 tui. Ngài ch ct ly nhng iu hp vi bn tính ca loài ngi mà dy ngi, ch không dy nhng iu u n huyn diu khác vi o thng. Ngài nói rng: "o bt vin nhân, nhân chi vi o nhi vin nhân, bt kh d vi o". Ngha là: o không xa cái bn tính ngi ta, h vì o mà xa cái bn tính y thì o y không phi là o. Bi vy cái tông ch ca ngài là ch ly Hiu, , Trung, Th làm gc, và ly s sa mình làm ct mà dy ngi. Ngài ch dy ngi v s thc t hin ti, ch nhng iu vin vông ngoài

69

nhng s sinh hot trn th ra thì ngài không bàn n. Nói n s sng cht thì ngài bo rng: "V chi sinh, yên chi t", cha bit c vic sng, sao ã bit c vic cht. Nói n vic qu thn thì ngài bo rng: "Qu thn kính nhi vin chi", qu thn thì nên kính, mà không nên nói n. Tng chi, o ngài có nhiu lý tng cao siêu (xem sách Nho giáo) nhng v ng thc t thì chú trng luân thng o lý. Cái o luân lý ca ngài có th truyn cho muôn i v sau không bao gi vt qua c. i vi mi ngi thì ngài dy: "K s bt dc, vt thi nhân", iu gì mà mình không mun ngi ta làm cho mình, thì mình ng làm cho ai. i vi vic bn phn ca mình thì ngài dy: "Quân t ng nhi th vi thiên h o, hành nhi th vi thiên h pháp, ngôn nhi th vi thiên h tc, vin chi tc vng, cn chi tc bt ym, ngi quân t c ng vic gì là làm o cho thiên h, làm lng vic gì là làm phép cho thiên h, nói nng iu gì là làm mc cho thiên h; ngi xa thì mun li gn, ngi gn thì không bao gi chán. o ca Khng t truyn cho thày Tng Sâm; Tng Sâm truyn cho Khng Cp; Khng Cp truyn cho thy Mnh Kha tc là thy Mnh T. Thy Mnh T là mt nhà i hin trit nc Tàu, làm sách Mnh T, bàn s trng nhân ngha, khinh công li, và cho tính ngi ta vn lành, ai cng có th lên c Nghiêu Thun c. n i nhà Tn, vua Th Hoàng git nhng ngi Nho hc, t c sách v, o Nho phi mt lúc gian nan. n i vua Cao T nhà Hán li tôn kính o Nho, sai làm l Thái lao t c Khng T. n i vua V nhà Hán li t quan Bác s dy nm kinh. T y tr i, o Nho mi ngày mt thnh, du trong nc có o Lão, o Pht mc lòng, bao gi o Nho vn trng hn. O GIÁO

70

o giáo là bi o ca ông Lão T mà thành ra. Lão T là ngi nc S (thuc tnh H Bc) h là Lý, tên là am, sinh vào nm 604 tr. Tây lch v i vua nh Vng nhà Chu, sng c 81 tui, n nm 523 tr. Tây lch, vào i vua Cnh Vng nhà Chu thì mt. Tông ch ca Lão T là trc khi có tri t, thì ch có o. o là bn th ca v tr, là cái gc nguyên thu ca các s to hoá. Vn vt u bi o mà sinh ra. Vy sa mình và tr nc nên phi theo o, ngha là ngi ta nên im tnh, vô vi, c t nhiên, ch không nên dùng trí lc mà làm gì c. Lão T son ra sách o c kinh, ri sau có Vn T, Thi T, Trang T và Lit T noi theo mà truyn bá cái tông ch y. o ca Lão T lúc u là mt môn trit hc rt cao siêu, nhng v sau cái hc thuyt bin i i, ri nhng ngi ging thut thn tiên cng ph theo o y mà nói nhng chuyn s kip và nhng s tu luyn c phép trng sinh bt t v.v... Bi vy o Lão mi thành ra o Giáo là mt o thn tiên, phù thu, và nhng ngi theo o Giáo gi là o s. Nguyên t i vua Th Hoàng nhà Tn và vua V nhà Hán, ngi Tàu ã tin s thn tiên, sau n cui i nhà ông Hán có Trng o Lng. n i nhà ông Tn li có Cát Hng nói rng c tiên thut, ri làm sách dy nhng thut y. T y v sau o Giáo thnh dn lên, tôn Lão T làm Thái thng Lão quân. i vua Cao T nhà ng có ngi nói rng thy Lão T hin ra núi Dng Giác Sn xng là T nhà ng ! Vua Cao T n t miu Lão T và tôn lên làm Thái Thng Huyn nguyên Hoàng . Bi vy nhà ng trng o Lão T lm, bt con cháu phi hc o c kinh.

20

20

Lão T và vua nhà ng cùng h Lý

71

Tuy o Lão v sau thnh hành nc Tàu, nhng cng không bng o Pht. o Pht là mt o n em vào nc Tàu, và li là mt tông giáo rt ln th gian này. PHT GIÁO T o Pht là c Thích Ca Mu Ni. Không bit rõ ngài sinh vào i nào. C ý kin ca o phái v phía bc ca t n thì cho là ngài sinh v nm 1.028 trc Tây lch k nguyên, vào i vua Chiêu Vng nhà Chu. Còn o phái phía nam thì cho vào nm 624. Nhng nhà bác hc thi bây gi cho ngài sinh vào nm 558 hay 520, cùng vi Khng T mt thi. c Thích Ca là con mt nhà quý tc t n . Ngài ã ly v, có con, nhng vì thy ngi ta trn th này không ai khi c nhng kh não nh là: sinh, lão, bnh, t, cho nên ngài b c v con mà i tu, cu phép gii thoát. Vy o Pht ct có hai ch ý: mt là i là cuc kh não; hai là s thoát khi kh não. Ngi ta gp nhng kh não nh th là ti mình c mc trong vòng luân hi mãi. Vy mun cho khi s kh não thì phi ra ngoài luân hi mi c; mà ra ngoài luân hi thì phi ct cho t nhng cái nhân duyên nó trói buc mình trn gian này. Ra c ngoài luân hi thì lên n cõi nát bàn (nirvana) tc là thành Pht, bt sinh bt tuyt (xem sách Pht giáo và sách Pht lc ca tác gi). Nguyên o Pht là do o Bà La Môn (Brahmane) mà ra, nhng tông ch o Pht không ging o Bà La Môn cho nên hai o chng nhau mãi, thành ra n ba, bn trm nm sau, khi c Thích Ca mt ri, o Pht mi phát t ra n . o Pht sang nc Tàu k t nhà Tây Hán. i vua Hán V (140-86) quân nhà Hán i ánh Hung Nô ã ly c tng Kim Nhân và bit rng ngi Hung Nô có thói t hng th Pht (tc l t hng th cúng khi

72

u t ó). i vua Ai nm Nguyên th nguyên niên, là lch Tây nm th 2, vua nhà Hán sai Tn Cnh Hin sang s r Nhc Chi có hc khu truyn c kinh nhà Pht. n i vua Minh nhà ông Hán, có Ban Siêu i s các nc Tây Vc bit c o Pht thnh hành phng Tây. Vua bèn sai Thái Am i sang Thiên Trúc ly c 42 chng kinh và rc thy tng v dy o Pht. By gi nhân có con bch mã em kinh v, cho nên nhà vua mi lp chùa Bch Mã th Pht t Lc Dng. T ó o Pht c dn dn truyn bá ra khp nc Tàu, nhng ch có ngi n sang dy o pht mà thôi, mãi n i Tam Quc mi có ngi Tàu i làm thày Tng. V sau ngi Tàu sang n ly kinh em v ging dy cng nhiu. i vua An nhà ông Tn (402) t Trng An có ông Pháp Hin i chi hng 30 nc x n , qua o Tích Lan (Ceylan) ri theo ng hi o v Tàu, em kinh nhà Pht dch ra ch Tàu và làm sách Pht quc ký. n i Nam Bc triu, vua Hiu Minh nhà Ngu sai tng là Hu Sinh và Tng Vân sang Tây Vc ly c hn 170 b kinh em v. T ó o Pht rt thnh, kinh in có n 450 b, chùa chin c hn 3 vn, tng ni có n 2 triu ngi. i vua Thái Tông nhà ng (630), có ông Huyn Trang (Tc gi là ng Tng hay ng Tam Tng) i sang n hn 10 nm ly c 650 b kinh nhà Pht. n i vua Cao Tông (672) ông Ngha Tnh li sang n ly c 400 b kinh nhà Pht na. T i nhà ng tr i, thì bên Tàu o Pht càng ngày càng thnh, mà ngi i ly kinh cng nhiu. S TIN HOÁ CA NGI NC NAM

73

Khi nhng o Nho, o Lão, o Pht phát t bên Tàu, thì t Giao Châu ta còn thuc v nc Tàu, cho nên ngi mình cng theo nhng o y. V sau nc mình t ch ri, nhng o y li càng thnh thêm, nh là o Pht thì thnh vào i nhà inh, nhà Tin Lê và nhà Lý, mà o Nho thì thnh t i nhà Trn tr i. Phàm phong tc và chính tr là do s hc thut và tông giáo mà ra. Mà ngi mình ã theo hc thut và tông giáo ca Tàu thì iu gì ta cng noi theo Tàu ht c. Nhng xét ra thì iu gì mình cng thua kém Tàu, mà t ngi mình không thy có tìm kim và bày t ra c cái gì cho xut sc, gi là có cái tinh thn riêng ca nòi ging mình, là ti làm sao? Có l mt là ti a th nc Nam ta, hai là ti cách n ca ngi mình. Phàm s tin hoá ca mt xã hi cng nh công vic ca mt ngi làm, phi có mt cái gì ó un y mình, nó bt phi c sc mà tin hoá thì mi tin hoá c. S un y y là s cn dùng và s ua tranh. Nu không có cn dùng thì không có c gng, không có c gng thì không có tin hoá. Nu không có ua tranh thì không có tìm kim, không tìm kim thì không tài gii, s lý tt nhiên là vy. Xem nh nc Nam ta, thì hai cái yu im y u kém c. Ngi mình v x nng nc, cách n mc gin d, n s, không phi cn lao lo ngh cng sng, cho nên ai cng thích nhàn lc, quý h khi cht thì thôi, ch không mun lao tâm lao lc lm. Còn nh s tranh ua, phi có nhiu ngi, nhiu nc thì mi ua tranh c. Nhng nc ta phía ông thì có b, phía tây, phía nam, thì nhng ngi Mng, ngi Lào là nhng ngi vn minh kém mình c, còn phía Bc có nc Tàu là hn mình, nhng Tàu li to quá, s giao thông vi mình thì cách tr sn xuyên, ng sá khó khn không tin, ch có quan t thnh thong i li mà thôi, ch dân trong nc không my khi ra n ngoài b cõi nc nhà. Ngi mà c i không i n âu, mt không trông thy

74

cái hay cái d ca ngi, thì tin hoá làm sao c? Mà s hc ca mình ai cng yên trí rng cái gì ã là Tàu là hay, là tt hn c: t s t tng cho n công vic làm, iu gì mình cng ly Tàu làm gng. H ai bt chc c Tàu là gii, không bt chc c là d. Cách mình sùng m vn mình ca Tàu nh th, cho nên không chu so sánh cái hn cái kém, không tìm cách mà phát minh nhng iu hay tt ra, ch inh ninh rng ngi ta hn mình, mình ch bt chc ngi ta là . a th nc mình nh th, tính cht và s hc vn ca ngi mình nh th, thì cái trình tin hoá ca mình tt là phi chm chp và vic gì cng phi thua kém ngi ta là vy .

21

21

S tin hoá ca ngi Nam. Do hn ch v s liu và hoàn cnh t nc ang b Pháp ô h nên tác gi có nhn nh sai lm.

Nu dân tc Vit Nam không có ý thc t cng sao còn tn ti và phát trin nh ngày nay ? (BT)

75

Information

Viet nam su luoc - Tran Trong Kim

75 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

459279


Notice: fwrite(): send of 213 bytes failed with errno=104 Connection reset by peer in /home/readbag.com/web/sphinxapi.php on line 531