Read Buddhism 301 -2011 text version

Cm Nang ca Ngi Pht T - Tp III

(Buddhism 301- Question and Answers) Khi Thiên

Li Dn

Bn thân mn: Tp sách Cm Nang ca Ngi Pht T - Tp III (Buddhism 301- Questions and Answers) c biên son tip theo Tp I và Tp II nhm nâng cao kin thc Pht hc dành cho nhng Pht t s c mong mun tìm hiu sâu hn v Pht hc. Tp này tp trung vào mt s vn Pht hc cn bn ca c hai truyn thng: Nguyên thy và Phát trin, c bit là v trit lý tu tp và lch s phát trin t tng ca Pht giáo. Chúng tôi ã c gng không dám i sâu hn vào nhng khác bit thú v gia các tông phái. Do vy, các cm ch chn lc ây là phn m rng nhng kin thc cn bn ã c gii thiu trong các Tp trc. có mt cái nhìn bao quát và xuyên sut, chúng ta không th b qua nhng kin gii quan trng v "trit lý giác ng" c trình bày trong Lun tng vn ã c trau chut, thanh lc qua nhiu th h ca lch i T s. Nhng kin gii này s giúp chúng ta thy c vai trò và giá tr ích thc ca ba ngôi Tam Bo, nhng cng hin vô cùng v i cho s nghip giác ng chung ca muôn loài chúng sinh. Chúng ta s lng mình khi bit rng, trong thi Nguyên thy, ch lch i T s ã bo v truyn thng và sinh mnh giác ng ca Pht giáo trong sut hn bn trm nm mà không h có giy, bút, hay

1

vin bo tàng nào. Tt c ch c lu gi trong kí c và c lu truyn bng ming (khu truyn). gii thiu, dù ch là i cng, v lch s t tng và trit hc Pht giáo trong khuôn kh ca mt cm nang nh bé qu tht là khó khn. Chúng tôi ành phi ã b qua mi chi tit và ch cp n s kin chính, c chn lc sao cho phù hp vi kin thc cn bn v Pht hc mà thôi. Làm cho n gin qu thc là khó bit bao ln so vi làm cho rm rà! Tác gi chân thành tri ân nhng công trình nghiên cu quan trng mà tác gi ã da vào khi biên son tp sách này, nht là các tác phm ca các nhà Pht hc tr danh D.T. Suzuki, Edward Conze và Nalinaksha Dutt. ây là nhng tác phm không th b qua khi nghiên cu v mi liên h gia Pht giáo Nguyên thy và Phát trin. Cng xin lu ý rng, danh t Tiu tha và i tha c dùng ây gn lin vi ý ngha lch s phát trin ca t tng và trit hc. C hai u mang ý ngha và giá tr lch s quan trng nh nhau trên nhiu lnh vc. c mong rng, tp sách s cung cp mt cái nhìn tng quát vi nhng gi ý cn thit t ó bn c có th i sâu hn vào i sng Pht giáo trên c hai phng din, nghiên cu và tu tp. Los Angeles, mùa Thu 2011 Khai Thien, Ph.D.,

Phn Mt

101 Câu Hi

1. Xin cho bit v ý ngha lch s ca bài Pháp thoi u tiên ti vn Nai? 2. Vì sao nói rng "Tt c các thin pháp u tp trung vào Bn Chân lý." nh

cp qua nh d v "du chân voi"?

3. Kh au là mt s tht hin nhiên, y dy khp ni mà ai cng bit c; nu

nh kh au c xem là mt chân lý (Thánh ), vy phi chng nhng ai ang sng vi kh au là ang sng vi chân lý và ang th nghim chân lý?

4. Nu kh au là mt chân lý uyên thâm khó hiu nh Thánh th nht, vy thì

làm sao mt ngi bình thng có th giác ng c?

5. c Pht ã dy v Bn Chân lý trong bài Pháp vn Nai nh th nào? 6. V mt giáo thuyt, Bn Chân lý liên h vi nhau nh th nào? 7. Làm sao có th thy rõ các tng quan duyên khi ca các Thánh ? 8. Hin quán là gì? 9. Th nào là Nhn và Trí nh c cp trong Hin quán Thánh ? 10.Vy mi hai hành tng c trình bày Kinh Chuyn Pháp Luân và mi

sáu hành tng Lun Câu Xá có khác nhau không?

11.V mt tu tp bn Thánh có s khác nhau gia Kinh và Lun không? 12.Th nào Kin hoc và T hoc? 13.Tu giác s phát sinh nh th nào trong vic tu tp các Thánh ? 14.Có th xem cách trình bày v Hin quán Thánh là chun mc? 15.Sau khi Pht dit , s phát trin ca Pht giáo ã din ra nh th nào? 16.Nguyên nhân nào n n s phân phái trong lch s Pht giáo? 17.Có th trình bày i cng v Trng lão b, i chúng b, và Nht thit Hu

b?

18.i cng v din tin ca lch s t tng Pht giáo nh th nào? 19.Có th trình bày i cng v thi k o Pht bn nguyên? 20.Có th trình bày i cng v thi k o Pht do Chánh pháp dn o? 21.Có th trình bày i cng v thi k o Pht vi nhiu b phái?

3

22.Có th trình bày i cng v thi k o Pht Phát trin? 23.Khái nim Tiu tha, i tha, và Tam tha là gì? 24.Th nào là c giác? 25.Kinh in Pht giáo ã c kt tp nh th nào? 26.Có th trình bày i cng v kinh tng ai tha? 27.c tính chung ca hai tng kinh (Nguyên thy và i tha) là gì? 28.Lch s kt tp kinh in ã din ra nh th nào? 29.Vi nhng niên i, d kin, và gi thuyt không thng nht, yu t trung thc

và nguyên thy ca mt bn kinh ã c nghiên cu nh th nào?

30.Nghiên cu v lch s ca kinh tng cho thy vn còn nhiu gi thuyt cha c

chng minh, vy ngi Pht t nên quan nim nh th nào v "Pháp bo"?

31.A-la-hán và B tát khác nhau nh th nào? 32.B tát và các hnh Ba-la-mt có liên h nh th nào? 33.c Pht ã c quan nim nh th nào? 34.Quan nim v Hóa thân và Pháp thân có mt khi nào? 35.Th nào là mi Thn lc? 36.Th nào là bn Vô s úy? 37.c Pht trong giáo lý Nguyên thy và i tha có khác nhau không? 38.Có th tìm thy im chung v "thân" ca c Pht trong quan nim ca các b

phái?

39.i tha quan nim nh th nào v Pháp thân Pht? 40.Mi hiu ca Nh Lai là gì? 41.Tin trình tu tp gia Pht giáo Nguyên thy và i tha khác nhau nh th

nào?

42.Bn qu v Thanh vn và mi a ca B tát tng ng nh th nào? 43.Hoan h a là gì? 44.Ly cu a là gì? 45.Phát quang a là gì? 46.Dim hu a là gì? 47.Cc nan thng a là gì? 48.Hin tin a là gì?

49.Vin hành a là gì? 50.Bt ng a là gì? 51.Thin hu a là gì? 52.Pháp vân a là gì? 53.Ba-la-mt là gì và nó xut hin nh th nào? 54.Có phi Ba-la-mt ng ngha vi "vô phân bit"? 55.Dng nh trên thc t khái nim "Ba-la-mt" và "tâm i bi" cu mang hai

loi cm xúc rt mâu thun nu không mun nói là chng i nhau?

56.Vy B tát vi tâm i bi s xut hin vi mu ngi nh th nào? 57.Ba-la-mt và tính Không liên h nh th nào? 58.Tính Không c quán nim nh th nào i vi con ngi nm un? 59.Tính Không trong Nguyên thy và i tha khác nhau nh th nào? 60.Có th cho bit i cng v tính Không trong dòng trit hc Trung quán? 61.Mc ích ca phép bin chng ph nh ca Trung quán là gì? 62.Ni dung ca hai Chân lý nói lên iu gì? 63.Hai chân lý trong giáo lý Nguyên thy và i tha có ging nhau không? 64.Khái nim Bt Nh là gì? 65.Trit lý giác ng ca tính Không là gì? 66.Khái nim "vin ly" trong Bát nhã ba-la-mt là gì? 67.Nit bàn c quan nim nh th nào trong trit hc Pht giáo? 68.Pht giáo Nguyên thy quan nim v Nit bàn nh th nào? 69.Nht thit Hu b quan nim v Nit bàn nh th nào? 70.Trit hc Trung quán quan nim v Nit bàn nh th nào? 71.Trit hc Duy thc quan nim v Nit bàn nh th nào? 72.Quan nim chung ca i tha v luân hi và Nit bàn nh th nào? 73.Th nào là nht thit duy tâm to? 74.Theo Duy thc tông, tâm thc c c cu nh th nào? 75.Tàng thc là gì? 76.Mt-na thc là gì? 77.Ý thc là gì? 78.Tàng thc vn hành trong mi liên h ca tâm-ý-thc nh th nào?

5

79.Mt-na thc và Ý thc vn hành nh th nào trong mi liên h ca tâm-ý-thc 80.Ba chân lý ca thc ti trong trit hc Duy thc là gì? 81.Con ng tu tp chuyn thc thành trí nh th nào? 82.Chng t và Tp khí là gì? 83.Th nào là Thân d thc? 84.Ch tái sinh c trình bày trong các truyn thng Pht giáo nh th nào? 85.Mt s tái sinh s bt u nh th nào? 86.Trc khi mt thai nhi hình thành, thì Hng m tn ti âu và nh th nào? 87.Thân Trung hu có hình thc nh th nào? 88.Có nhng quan nim khác nhau v thân Trung hu gia các truyn thng hay

không?

89.Tái sinh trong th thc ca l trình tâm Hu phn c trình bày nh th nào? 90.L trình tâm Hu phn trong i sng thc t vn hành nh th nào? 91.Mi sáu sát-na tâm này có ý ngha nh th nào? 92.Ba khái nim có liên h n thân Trung hu: Gandhabba, Antarbhava, và

Bardo khác nhau nh th nào?

93.Khái nim Bardo là gì? 94.Tám giai on tan rã ca thân và tâm din ra khi cht nh th nào? 95.Tám giai on tan rã này liên h nh th nào vi thân nm un? 96.Quán nim v tám giai on tan rã và ba cp ca nm un có ý ngha nh th

nào?

97.Th nào là nim cht? 98.Nên thc tp nim cht vào lúc nào? 99.iu kin tái sinh v cõi tt p, không phân bit tông phái, là gì? 100.c tin có th gii quyt c vn tái sinh không? 101.Trc khi cht, nu là ngi không có tôn giáo, tôi nên nim cái gì?

101 Câu Hi và Tr Li

1. Xin cho bit v ý ngha lch s ca bài Pháp thoi u tiên ti vn Nai?

Bài Pháp u tiên c c Pht dy ti vn Nai ó là Bn Chân lý, Hán dch là T Thánh (skt.Catvri-rya-satyni). Ngay sau Pháp thoi này, Tam Bo ln u tiên ã c hình thành ti th gian vi hình thc ba ngôi: Pht (Buddha), Pháp (Dharma) và Tng (Tng). Pht là c Thích Ca Mâu Ni; Pháp là bn Chân lý; và Tng là nm v Thánh tng u tiên. K t ây, o Pht ã chính thc c hình thành trong lch s con ngi. Và ba Ngôi Báu là i din chính thng ca o Pht. Tri qua my ngàn nm lch s, ba Ngôi Báu vn c duy trì ti th gian qua nhng th cách c thù c biu hin trên các bình din trit lý, tôn giáo, con ngi, và các mi liên h xã hi. D nhiên, v mt trit lý, ý ngha và khái nim v ba Ngôi Báu luôn c m rng theo tng giai on phát trin ca lch s Pht giáo, t nguyên thy n hin i. Ví d: khi c Pht tuyên nói bài Pháp u tiên, thì khái nim Dharma (Pháp) là Bn Chân lý và nhng gì c trin khai t Bn Chân lý. Tuy nhiên, khi oàn th Tng già phát trin và gii lut c c Pht ban hành, thì khái nim Dharma lúc by gi bao gm c Pháp và gii lut. Và ri, sau khi Pht dit (nhp dit), theo dòng thi gian, các phân tích và lun gii (lun) v li dy ca c Pht (kinh) c hình thành và phát trin, thì khái nim Dharma bây gi li c tip tc m rng thêm, bao gm c ba tng (tam tng), tc ba th loi: Kinh (do c Pht nói), Lut (do c Pht ban hành), và Lun (nhng lun gii ca các Thánh qua nhiu th h). iu áng lu ý ây là, mc dù ã tri qua hàng ngàn nm, nhng bài Pháp u tiên v Bn Chân lý luôn c xem là con ng giác ng c nht vô nh trong lch s tôn giáo ca nhân loi. Giáo lý y là nn tng cho toàn b h thng t tng và trit hc Pht giáo trong mi thi i; và c tôn vinh bi tt c các tông phái Pht giáo, t truyn thng Nguyên thy n Phát trin. Ngài Sariputta (Xá-li-pht), mt v tng quân ca Chánh pháp ã nhn nh rng: Nh du chân voi to ln có th bao ph du chân ca các loài ng vt khác;cng vy, tt c các thin pháp u c tp trung trong bn Chân lý.1

1

i Kinh D Du Chân Voi (Mahahatthipadopamasutta), Trung B kinh, s 28. 7

2. Vì sao nói rng "Tt c các thin pháp u tp trung vào Bn Chân lý." nh

cp qua nh d v "du chân voi"? Ý ngha n gin nht mà bn có th nhn thy trên mt lý thuyt ó là Bn Chân lý là bn s tht: kh au, nguyên nhân ca kh au, s chm dt kh au, và con ng a n s chm dt kh au.2 ây, s tht th t, con ng a n s chm dt kh au bao gm tám chi phn Thánh o, c gi là o (dukkha-nirodha-mrga-ryasatya). Và tt c các thin pháp u nm trong chi phn o này vi y các phm cht vô lu: gii, nh, tu, gii thoát, và gii thoát tri kin.3 Tuy nhiên, nu nhìn theo nh d ca "du chân voi", thì Bn Chân lý còn bao hàm tt c nhng nhân duyên c thù gn lin vi nguyên nhân ca kh au. y chính là Thánh th hai, Tp (dukkhasamudaya-rya-satya), c bit qua s vn hành ca Mi hai Nhân duyên hay còn gi là Duyên khi (skt. prattyasamutpda). S kin c Pht khám phá ra nguyên lý vn hành ca Mi hai Nhân duyên c xem là mt khai sáng v i, mt công trình giác ng k v cha tng có trong lch s tôn giáo và trit hc. Và s hp dn ca nó ã vt lên trên tri kin ca mi thi i trong lch s phát trin ca Pht giáo. y là lý do mà các b phái Pht giáo u ly Duyên khi làm c s lý lun và trích dn li dy sc bén ca c Pht rng: "Ai thy Duyên khi là thy Pháp; ai thy Pháp là thy Pht." (Yah prattyasamutpdam pasyati so dharmam pasyati, yo dharmam pasyati so buddham pasyati.)4 V mt liên h giáo thuyt, thì Mi hai Nhân duyên bao gm c nm Un, mt phân tích c bit v con ngi (vi các Un, X, Gii) trong quan im ca c Pht. Sau cùng, trong Thánh th ba, Dit (dukkha-nirodha-rya-satya) vn cu kính Nit bàn c nêu ra nh là mc tiêu ti hu ca con ng tu tp. Do vy, chân dung "du chân voi" v Bn Chân lý có th c tóm tt nh sau: V mt liên h nhân qu, có hai cp nhân qu tng quan, bao gm cp nhân qu th gian: kh au (Kh ) và nguyên nhân ca kh au (Tp ); và cp nhân qu xut th gian: s gii thoát kh

2

Bn Chân lý (catvri-rya-satyni): Kh (dukkha-rya-satya); Kh Tp (dukkha-samudaya-rya-satya); Kh dit (dukkha-nirodha-rya-satya); Kh dit o (dukkha-nirodha-mrga-rya- satya).

3Xem 4

câu hi 34.

Kinh Trung B, s 28.

au (Dit ) và con ng a n s gii thoát kh au (o ). V mt h lun-giáo thuyt, có ba vn ln ó là các Thánh , Duyên khi (Tp ), và Nit bàn vô vi (Dit ). ây, bn nên lu ý rng các Thánh , Duyên khi, và Nit bàn là nhng vn c bn và trng yu trong h thng t tng và trit hc Pht giáo, ca c hai truyn thng Nguyên thy và Phát trin. Mc dù vy, c hai truyn thng, bên cnh nhng quan im chung nht, u có nhng lun gii rt khác nhau v các vn này.5

3. Kh au là mt s tht hin nhiên, y dy khp ni mà ai cng bit c; nu

nh kh au c xem là mt chân lý (Thánh ), vy phi chng nhng ai ang sng vi kh au là ang sng vi chân lý và ang th nghim chân lý? ây là mt câu hi chân thành nhng s tht thì không phi nh th! Nói n gin bn mun nhn mnh rng ti sao kh au, mt loi kinh nghim áo não, tràn tr và y p trong cuc sng li c xem là mt Thánh ? Nu i sâu thêm chút na và hi rng c Pht ã thy cái gì ni kh au; và rng Ngài ã giác ng cái gì t ni y ri Ngài tuyên b mt cách qu quyt rng kh au là mt Thánh ? Vn có th s "v tung ra" khi bn dc toàn tâm toàn ý vào nhng câu hi nh th này. Tht ra kh au nh c cp trong Thánh th nht không n gin nh chúng ta cm nhn; và chính c Pht cng xác nhn rng ch có bc Thánh A-la-hán mi có tu giác hiu rõ Thánh th nht mt cách trn vn mà thôi.6 S d vn tng âu rt bình thng hóa ra là mt chân lý thâm sâu, cao tuyt nh th là vì "bc màng vô minh" ca th gii cm xúc ã ngn che chúng ta nhìn thy s tht. Và nó ng thi dt dn tâm thc chúng ta i v mt hng khác ó là chy trn kh au tìm kim hnh phúc, dù là hnh phúc chóng vánh. Chính bo lc ca cm xúc ã làm cho chúng ta s hãi kh au, không mun tip xúc vi thc ti kh au. Nói cách khác, chúng ta dù không nói ra và thm chí tìm cách nói khác i, nhng t trong sâu thm ai cng mun tránh né kh au, tránh né c chng nào hay chng ny. y là lý do ti sao chúng ta ang sng vi kh au, ang b kh au nhng cha h có "con mt chng ng" chân lý ca kh au. Làm sao bn có

5

có th nm bt nhng vn ng nht và d bit, bn cn i vào nghiên cu quan im ca tng b phái. Vic này không nm trong ch ích ca tác phm này.

6

Kinh Chuyn Pháp Luân, Tng ng B, s 56. 9

th thc s nhn din và tip xúc vi mt ngi hay mt i tng mà bn luôn ln trn và tránh né? Trên thc t, chúng ta hu nh ch tip nhn kh au qua con ng cm xúc nh nguyên mà cha bao gi thc th nhn din và soi sáng kh au bng tu giác vô ngã. ây là im khác bit gia chúng sinh và Pht trong s i din vi kh au. Vì th, bao lâu cha tách mình ra khi th gii cm xúc quán chiu kh au bng tu giác, thì chúng ta vn mãi mit m chìm trong kh au mà không h bit rõ nguyên nhân ích thc ca nó là gì!

4. Nu kh au là mt chân lý uyên thâm khó hiu nh Thánh th nht, vy thì

làm sao mt ngi bình thng có th giác ng c? Câu hi này là ca ngõ chúng ta i vào tìm hiu [phn nào] thông ip ca Bn Chân lý. Trc ht, vì tâm i bi tha thit mong mun cho chúng sinh c giác ng-gii thoát nên c Pht ã vn dng trí tu ca Ngài mt cách thin xo. Ngài ã o ngc trt t logic nhân-qu theo cách li ngc dòng - mt l trình tâm linh c thù ca Pht giáo - ngay trong bài ging u tiên ca mình. Vì vy, bn Thánh c bt u t (1) kh au n (2) nguyên nhân ca kh au; t (3) s chm dt kh au n (4) con ng dn ti s chm dt kh au. ây, c Pht trc ht ch thng vào thc ti kh au vi tám ch du c th mà dng nh ai cng có th nhn din c và ai cng có kinh nghim t thc t bn thân. Tám ch du ó là: sinh, lão, bnh, t, nhng khát vng mong cu, i din vi nhng iu bt nh ý, không nm gi c nhng i tng ca s yêu thng, và kh au phát sinh t s bám víu nm un (nm th un) và s bin hoi vô thng ca nm un. Tám ch du này là nhng biu hin c th ca kh au mà hu nh ai cng có th nhn thc c và "chp nhn" s tht mt mc nào ó. Tuy nhiên, vn tr nên khó khn hn và gp nhiu i kháng d di t trong th gii cm xúc ca chúng ta y chính là Chân lý th hai, nguyên nhân ca kh au. S i kháng này hn nhiên không ny sinh trên mt lý thuyt nhng nó âm thm khc khoi to nên nhng xung t ni ti. Khi c Pht ch ra nhng nguyên nhân chính yu ca kh au nh vô minh, tham ái, và chp th t ngã, thì bng dng chúng ta bt u ngm ngùi, xao xuyn, vì dng nh Pht ang "ng chm" n nhng ni nim mà chúng ta luôn chôn du phn sâu thm nht ca tâm hn. Con ngi bình thng ai cng yêu thích t ngã, ai

cng mun c tha mãn các dc vng ca t ngã cá nhân .v.v. Và y chính là mu cht ca nhng chng ngi mà con ngi gp phi trong n lc chng ng ngay c i vi chân lý tng chng nh n gin nht là kh au! Nu i sâu hn, bn s thy rng, cho dù bn ã sn sàng quyt tâm chí t khám phá chân lý v kh au, thì kh nng thy rõ nguyên nhân ca kh au, tc thy rõ Tp hay mi hai Nhân duyên, không phi là chuyn d dàng chút nào, nu không có mt tu giác hoàn ho. Kinh Trung B, chng Thánh Cu (Ariyapariyesan sutta) ghi rng sau khi chng ng vô thng B , c Pht ã nói v Thánh th hai (Tp ) nh sau: "Ta ã thu c pháp thâm diu, khó nhn, khó hiu, vng lng, tuyt vi, không bin gii gì c, tinh t, ch có thánh nhân mi hiu c. Nhng ngi i thích bám víu vào ch a thích; mà ã bám víu, ã a thích, thì b trói buc trong a thích, làm sao rõ l cái ny sanh ra t cái kia, và tt c iu din ra trong vòng nhân qu..." 7 Do vy, s hiu bit thông thng không th hiu c chân lý ca kh au mt cách trn vn; ch có trí tu vô lu [c sinh khi t tu tp gii, nh, tu] mi có th a n mt s lãnh hi toàn din v chân lý này.

5. c Pht ã dy v Bn Chân lý trong bài Pháp àu tiên vn Nai nh th

nào? Ni dung ca bài Pháp u tiên vn Nai c ghi chép trong Kinh Chuyn Pháp Luân (Kinh nói v s chuyn vn bánh xe Pháp ln u tiên ca c Pht).8 Ti Brnasi, Isipatana, ni ch thiên a x, trong vn Nai, c Pht ã ln u tiên chuyn bánh xe Pháp th gian vi giáo hun c bit nhm hóa nm v hành gi n s (nhóm nm v Kondonna). Ni dung bài Pháp này, c Th Tôn ã nói v: (1) Hai cc oan; (2) Con ng Trung o; (3) Bn Chân lý; (4) Ba chuyn luân; (5) và mi hai th cách c thù (hành tng) ca Bn Chân lý. Trc ht, c Th Tôn dy có hai cc oan (anta) mà ngi xut gia-tu hành (pabbajita) không nên thc hành theo, ó là: m say dc lc (kamasukhallikanuyoga) và kh hnh thân xác (attakilamathanuyoga). C hai cc oan này không xng vi bc Thánh và không liên h n mc ích gii thoát. Tránh xa hai cc oan này là con ng

7 8

Kinh Trung B (MN. 26). Kinh Chuyn Pháp Luân (Dhammacakkapavattana Sutta), SN 56.11. 11

Trung o mà Nh Lai ã chng ng, phát sinh tu giác, thy bit nh tht, a n an tnh, thng trí, giác ng, và Nit bàn. Tip theo, Ngài nh ngha v Con ng Trung o (p. majjhim paipad; skt. madhyam-pratipad); y là con ng Thánh o có tám chi phn, bao gm: chánh tri kin, chánh t duy, chánh ng, chánh nghip, chánh mng, chánh tinh tn, chánh nim, và chánh nh.9 Tip theo Thánh o, Th Tôn dy v Bn Chân lý, ó là: Kh thánh , Kh tp thánh , Kh dit thánh , và Kh dit o thánh .10 Tip theo, Th Tôn dy v Ba chuyn luân và Mi hai tính cht c thù (hành tng) ca Bn Chân lý. Ba chuyn luân là (1) [Th chuyn, xác nh rõ] ây là Kh thánh , i vi Pháp này t trc n gi cha tng c nghe, nay nhãn quan, tri kin, trí tu, minh tu, và ánh sáng ã n vi Nh Lai. (2) [Khuyn chuyn, khuyn khích tu tp] ây là Kh thánh cn phi c nhn thc, i vi Pháp này t trc n gi cha tng c nghe, nay nhãn quan, tri kin, trí tu, minh tu, và ánh sáng ã n vi Nh Lai. (3) [Chng chuyn, Pháp ã c chng ng] ây là Kh thánh ã c hiu bit, i vi Pháp này t trc n gi cha tng c nghe, nay nhãn quan, tri kin, trí tu, minh tu, và ánh sáng n vi Nh Lai. Ba cách chuyn luân này c áp dng cho c bn Thánh theo th t: nhn thc, on tr, chng ng, và tu tp; cng li thành mi hai tính cht c thù ca bn Chân lý. Xem biu tóm tt di ây.

Ba Chuyn luân và mi hai th cách c thù ca bn Thánh 4 Th chuyn (Xác nh rõ) ây là Kh thánh . ây là Kh tp thánh . ây là Kh dit thánh . 4 Khuyn chuyn (Khích l tu tp) Cn phi c nhn thc. Cn phi c on tr. Cn phi c chng ng. 4 Chng chuyn (ã c chng ng) ã c nhn thc. ã c on tr. ã c chng ng.

9

Sammditthi, Sammsankappo, Sammvc, Sammkammanto, Sama-jìvo, Samvyamo, Sammsati, Sammsamdhi.

10

Xem câu hi 02.

Ba Chuyn luân và mi hai th cách c thù ca bn Thánh ây là Kh dit o thánh . Cn phi c tu tp. ã c tu tp.

6. V mt giáo thuyt, Bn Chân lý liên h vi nhau nh th nào?

Trong kinh Tng Chi, c Pht ã dy cho mt v tri tên là Rohitassa nh sau: "Trong chính xác thân dài mt trng này, cùng vi tri giác và t tng, Nh Lai tuyên b th gian, s tp khi ca th gian, s on dit th gian, và con ng a n s on dit th gian."11 Li dy này cho chúng ta thy rõ rng i vi Bn Chân lý và Mi hai Nhân duyên, hay nói khác i là i vi các Thánh v kh au hay v nguyên nhân ca kh au .v.v. thì s vn hành ca chúng luôn mang tính cách tng quan và liên h cht ch vi nhau. y là mt loi chân lý tp khi. Cng nh các khoen xích nhân duyên, khi mt pháp sinh khi thì các pháp khác cng sinh khi, nh th gi là tp khi; và khi mt pháp on dit thì các kh un khác cùng on dit. ây, tính cht tng duyên và tp khi ca Bn Chân lý, trên nguyên tc, có liên h nhân qu vi nhau mt cách rõ ràng. Nh chúng ta thy c Pht ã nhn mnh n Ba chuyn luân trong tng th cách nhn thc, tu tp, và chng ng i vi tng Thánh . Và Ngài cng ã nhn mnh rng: "Và cho n khi nào, này các T-kheo, trong bn Thánh này, vi ba chuyn và mi hai hành tng nh vy, tri kin nh tht ã c khéo thanh tnh ni Ta; cho n khi y, này các T-kheo, trong th gii này vi Thiên gii, Ma gii, Phm thiên gii, vi qun chúng Sa-môn, Bà-la-môn, ch Thiên và loài Ngi, Ta mi xác nhn rng Ta ã chng ng vô thng Chánh Ðng Giác. Tri kin khi lên ni Ta: "Bt ng là tâm gii thoát ca Ta." Ðây là i sng cui cùng, nay Ta không còn tái sanh na."12Nhn thc v tng quan ca Bn Chân lý ây tr nên quan trng i vi s giác ng toàn din. Rõ ràng, bn s không th hiu bit v Thánh th nht (kh au) nu không hiu bit v Thánh th hai (nguyên nhân ca kh au), vì Thánh th hai to nên Thánh th nht. Tng t nh th i vi Nit bàn và Con ng Trung o

11 12

Kinh Tng Chi, AN IV.45. SN 56 Thiên i Phm,11.14. 13

dn n Nit bàn. iu này ct ngha vì sao c Pht nói rng: "... Nhng ngi i thích bám víu vào ch a thích; mà ã bám víu, ã a thích, thì b trói buc trong a thích, làm sao rõ l cái ny sanh ra t cái kia, và tt c iu din ra trong vòng nhân qu..."13 Do vy, tính cht tng quan ca Bn Chân lý (Catvri-rya-satyni) cng chính là tính cht tng quan ca giáo lý Duyên khi (skt. prattyasamutpda), y là: "Cái này sinh ra t cái kia; và cái này dit thì cái kia cng dit."

7. Làm sao có th thy rõ các tng quan duyên khi ca các Thánh ?

V mt nhn thc, theo Lun Câu Xá (Abhidharma-koa)14 thy rõ các tng quan duyên khi ca Bn Chân lý bn cn phi quán nim v Bn Chân lý theo cách thc hin quán15 nh sau: i vi chân lý th nht, Kh , bn cn phi nhn thc và lnh hi c bn tính cht cn bn ó là: vô thng, kh, không, và vô ngã. i vi chân lý th hai, Tp , cn phi nhn thc và lnh hi c bn tính cht cn bn ó là: nhân (mm phát sinh), tp (làm cho qu xut hin), sinh (yu t tng tc, không gián on), và duyên (h tr trong vic tác thành kh qu). i vi chân lý th ba, Dit , cn phi nhn thc và lnh hi c bn tính cht cn bn ó là: dit (on tr nm un), tnh (chm dt ba nghip), diu (vt lên trên các cm xúc kh, lc), và ly (xa ri mi phin não). i vi chân lý th t, o , cn phi nhn thc và lnh hi c bn tính cht cn bn ó là: o (ng dn vào Nit bàn), nh (phù hp vi chân lý), hành (hng n Nit bàn), và xut (gii thoát khi th gii sinh t luân hi).16 i vi mi sáu tính cht c thù hay hành tng này, bn có th quán chiu tng chi tit ca tng Thánh , li quán này gi là tim quán, tc là quán t t; và ngc li là n quán, tc quán mt lúc c bn Thánh . Cho n khi nào hành gi tht s t n nh lc hoàn ho ca

13 14

Kinh Trung B (MN. 26).

Vasubandhu. Abhidharmakoabhsyam. (Trans.). Louis de La Vallee Poussin; English translation by Leo M. Pruden (Vol.2.3.&4). Berkeley, California: Asian Humanities Press, 1990. Xem chng VI.

15 16

Xem câu hi 08.

Kh có bn hành tng là kh (dukha), vô thng (anitya), không (nya), vô ngã (antmaka); Tp có bn hành tng là nhân (hetu), tp (samudaya), sinh (prabhava), duyên (pratyaya); Dit có bn hành tng là dit (nirodha), tnh (nta), diu (prata), ly (nisaraa); o có bn hành tng là o (mrga), nh (nyya), hành (pratipatti), xut (nairyika).

Thánh hin quán, khi lên mi sáu tâm vô lu trong mi sáu sát-na,17 bao gm tám nhn và tám trí (xem biu ),18 có th lnh hi mt cách trn vn lý Thánh , thì khi y mi có th on tr kin hoc 19 trong ba cõi. Trong lúc on tr các phin não lu hoc thì gi là D lu hng (ang i vào dòng Thánh); khi ã on tr xong, thì gi là D lu qu, tc là ã t c Thánh qu u tiên, Tu-à-hoàn. D nhiên, nhng ngi bình thng, cha có sc mnh cng nh s thanh tnh ca gii pháp, nh lc và trí tu nên ch có th quán nim tng bc. Bn tóm tt di ây cung cp thêm mt vài chi tit trong l trình tu chng ca hin quán v Bn Chân lý.

Hin Quán Thánh vi 16 Tâm Vô Lu và Các Loi Tu Giác Hin quán 16 Hành Thánh tng Kh , 4 Vô thng: Kh: Không: Vô ngã: Ý ngha Vì nng duyên Vì bc bách, bt an Vì không thc có Vì không có t ngã 16 Tâm vô lu 1. Kh pháp trí nhn 2. Kh pháp trí. 3. Kh loi trí nhn 4. Kh loi trí. Tp 4 Nhân: Tp: Sanh: Duyên: Là mm sinh Làm cho hin sinh Duy trì tng tc Tr thành kh qu 5. Tp pháp trí nhn 6. Tp pháp trí. 7. Tp loi trí nhn 8. Tp loi trí. Phân loi Nhân vô gián o Tu gii thoát Nhân vô gián thng gii Tu gii thoát thng gii Nhân vô gián o Tu gii thoát Nhân vô gián thng gii Tu gii thoát thng gii

17 18 19

Xem câu hi 71. Xem câu hi 09. Xem câu hi 12. 15

Dit 4

Dit: Tnh: Diu: Ly:

on tr nm un Dit ht ba nghip Vt trên hai th Vin ly kh ách

9. Dit pháp trí Nhân vô gián nhn o 10. Dit pháp trí. Tu gii thoát 11. Dit loi trí Nhân vô gián nhn thng gii 12. Dit loi trí. Tu gii thoát thng gii 13. Ðo pháp trí Nhân vô gián nhn o 14. Ðo pháp trí. Tu gii thoát

Ðo 4

o: Nh: Hành: Xut:

ng vào Nit bàn Phù hp chân lý Tâm hng Nit bàn Xut ly tam gii

15. Ðo loi trí Nhân vô gián nhn thng gii 16. Ðo loi trí. Tu gii thoát thng gii Bc vào dòng Thánh c qu D lu

8. Hin quán là gì?

Hin quán (abhisamaya) là s vn dng tâm thc theo mt th cách c bit trong thin quán vi y các yu t ca chánh nim, nhit tâm, tinh cn, và tnh giác. Hin quán thuc v pháp vô lu vì tính cht ca nó là giác (aya) và hng n (abhi) tch tnh. Do vy, tác dng ca hin quán là to nên nhng kinh nghim trc tip, minh bch, rõ ràng các tính cht nh c trình bày trong mi sáu tính cht c thù (hành tng) ca Bn Chân lý. Hin quán có th c xem là mt loi kinh nghim trc giác, lnh hi thc ti mt cách trc tip mà không cn phi i qua s phân bit ca ý thc, cng không l thuc vào các hình nh tru tng ca t duy, hay cách thc hiu bit theo li kinh nghim thông thng mang tính cách suy lun. Ví d, khi ung mt ly nc, nóng hay lnh, v giác ca bn s kinh nghim trc tip iu ó. Cng vy, trong hin quán, bn có th kinh nghim các tính cht kh au ca thân tâm, vô thng, vô ngã .v.v. mt cách trc tip. D nhiên, có th tip xúc vi thc ti hin tin, bn cn phi tu tp, làm cho các tâm thin và nh lc vng chãi. Nh ó mà tu giác phát sinh i vi dòng sinh dit trin chuyn ca các pháp ngay trong hin ti. Nói cách khác, bn ch có th thành tu hin quán thông qua s tu tp các pháp vô lu gii thoát.

9. Th nào là Nhn và Trí nh c cp trong Hin quán Thánh ?

Theo Lun Câu Xá, Nhn (knti) còn c gi là vô gián o (nantaryamrga), tc là tu giác v các Thánh ã c làm cho kiên c, không còn s nghi ng hay m h nào chen vào làm ngn cách, gián on (vô gián). Trí (jñna) còn c gi là gii thoát o (vimuktimrga), vì ó là kt qu thành tu t vô gián o. Do vy, Nhn (vô gián o) là cái nhân a n thành tu Trí (gii thoát o). Nói khác i, Nhn và Trí u mang ý ngha là tu giác; nhng Nhn là tu giác lúc ang tu tp, ang on tr các kin hoc,20trong khi ó Trí là s thành tu tu giác sau khi ã on tr xong các kin hoc. Nh vy, nu on tr xong mê lm (kin hoc) v mt Thánh thì s thành tu c mt Nhn và mt Trí. Lúc ang on tr gi là vô gián o và lúc ã on tr xong thì gi là gii thoát o. ây có thêm hai chi tit quan trng i kèm theo Nhn và Trí ó là Vô lu (ansrava) trí, bao gm: Pháp trí (dharmajñna) và Loi trí (avayajñna). Pháp trí là tu giác trc tip trong quán nim các Thánh cõi Dc. Loi trí là tu giác gián tip quán nim v các Thánh cõi Sc và Vô Sc. Vì cách bit gii và a 21 nên hành gi ch có th quán các Thánh hai cõi trên bng cách loi suy t Thánh cõi Dc nên gi là Loi trí. Nói tóm li, trong l trình Hin quán, có tt c tám Thánh , bn cõi Dc và bn cõi Sc và Vô sc. Khi hành gi on tr xong kin hoc trong ba cõi và thành tu Nhn và Trí (vô gián o và gii thoát o), có ngha là hành gi ã chng c qu Thánh D lu, tham d vào dòng Thánh. ây, D lu chia thành nhân v và qu v. Nhân v là D lu hng, ch cho mi lm (15) sát-na tâm u trong l trình hin quán ang hng n D lu; và qu v tc là D lu qu, ch cho sát-na tâm th mi sáu (16) trong l trình hin quán.

10. Vy mi hai hành tng c trình bày Kinh Chuyn Pháp Luân và mi

sáu hành tng Lun Câu Xá có khác nhau không?

20 21

Xem câu hi 10.

Gii là ba cõi (tam gii); a (t, nn tng, ch c trú...) là trú x tâm linh. Xem phn trình bày v mi a. 17

Trc ht nói v các hành tng (kra), c th là mi sáu tính cht c thù ca bn Thánh . S xut hin ca các hành tng là do tu giác (hu) mà phát sinh. Các hành tng, do ó, u ly tu giác làm t th. Nói cách khác, do hành gi vn dng tu giác quán nim v bn Thánh nên nhn ra cái bn cht ích thc (hành tng) ca Kh, Tp, Dit, o. Cái bn cht ích thc ó chính là kh, vô thng, vô ngã, nhân, tp, sinh, duyên, .v.v. Do vy, i vi các hành tng ca Thánh , nh ã trình bày qua Kinh (thuc truyn thng Nguyên thy) và Lun (mà ây là cách trình bày ca Nht Thit Hu B)22 trên, rõ ràng không có s khác bit nào, ngoài tr cách phân tích và din gii (Lun) v li dy ca c Pht. Thí d, i vi Ba chuyn luân (xem câu hi 05), chuyn luân u tiên (th chuyn) bo rng: "ây là Kh thánh , i vi Pháp này t trc n gi cha tng c nghe, nay nhãn quan, tri kin, trí tu, minh tu, và ánh sáng ã n vi Nh Lai." Trong Câu Xá, vn này cng c trình bày tng t rng: "Vi mi lm sát-na u tiên [trong l trình hin quán], hành gi thy c iu mà trc ây cha tng thy (Tin thp ng kin o, kin v tng kin c.)23ây là giai on Kin o (daranamrga),24mt cách din dch khác v khái nim Th chuyn nh c trình bày trong Ba chuyn luân. Khi din gii v Bn Chân lý, Câu Xá cng cp n mt vn mang tính cht i tr; chng hn, cho rng "Quán nim v bn hành tng: vô thng, kh, không, vô ngã là nhm i tr bn kin chp, ó là: chp thng, chp lc, chp ngã s hu, và chp ngã." iu này trên thc t là s din gii chi tit (ch môn phân bit), mt phong cách c thù ca Lun tng.

11. V mt tu tp bn Thánh , có s khác nhau hay không?

i vi các Thánh , cách thc quán nim, tu tp c trình bày trong giai on gia hnh (prayoga). ây là giai on mà hành gi phát trin nhng c tính cn thit có th bc vào a v kin o. ây, Lun Câu Xá trình bày bn thin cn (kualamla) quan trng mà hành gi cn phi phát trin, c bit là trong s quán chiu

22 23 24

Xem câu hi 14 & 18.

Các giai on trong l trình tu tp Thánh ó là: Gia hnh (prayoga), Kin o (daranamrga), Tu o (bhvanmrga), và Vô hc ao (aaika).

bn Thánh . Bn thin cn này là Noãn (umagata), nh (mrdhan), Nhn (knti), và Th nht (agradharmas). Bn thin cn này có chung mt th tánh là nim trú (thit lp tâm trên bn nim x: thân, th, tâm, pháp), do vy chúng c xem là mt loi tu giác. Noãn v là sc nóng ca tâm (lòng nhit huyt) mong mun t cháy các phin não. Nói khác i, y chính là tâm tha thit tu tp mong mun thy rõ các Thánh . Do vy, Noãn v có tt c mi sáu hành tng ca bn Thánh . Khi Noãn v c phát trin sung mãn s làm phát sinh thêm mt thin cn th hai, gi là nh v. nh v có ngha là hành gi ang v trí trên cùng ca các thin nim thông thng. Và vì các thin nim này còn có th b thi chuyn, do vy ây là v trí quan trng gia s tin-thi. Nu tin lên thì s bc vào Nhn v (nn tng bc vào kin o) còn thi chuyn s ri a tr li. nh v, quán nim cng bao gm y mi sáu hành tng ca bn Thánh . Khi hành gi tu tp và làm cho nh v sung mãn thì s phát sinh thin cn th ba ó là Nhn v. Nhn v là a v không còn ri a, thi chuyn. Trú a v này, tu giác v các Thánh to ra mt s an lc rt mnh làm cho hành gi an trú tâm không thi chuyn. Khi Nhn v c tu tp n mc cao nht thì s phát sinh thin cn th t, gi là Th nht, tc là thin cn cao nht trong th gii hu lu. T th nht mà hành gi có th bc vào a v Kin o, on tr các kin hoc; và bc tip vào a v Tu o tng bc on tr các t hoc.

12.Th nào Kin hoc và T hoc?

Kin hoc và t hoc là hay danh t c dùng phm trù hóa hai hình thc si mê ca chúng sinh cha giác ng. Kin hoc là nhng si mê v tri kin; và t hoc là nhng si mê v các hành nghip. Nói khác i, kin hoc là nhng th phin não thuc v lý và t hoc là nhng phin não thuc v s. Theo Duy thc (Yogcra) kin hoc có nm loi ó là: thân kin, biên kin, kin th, gii cm th, và tà kin. T hoc cng có nm loi ó là: tham, sân, si, mn, và nghi. Cng chung c kin hoc và t hoc s bao gm mi loi phin não (klea) cn bn, là ci ngun ca sinh t kh au. i vi các t hoc (tham, sân, si, mn, nghi), vì tính cht ca nó rt sâu nng, u ám, khó dt tr nên c gi là n s (khó iu phc). Ngc li i vi các kin hoc thì tính cht ca nó thuc v nhn thc, d iu phc hn nên c gi là li s. Do vy, v mt tu tp, ch

19

khi nào hành gi t n a v Tu o tr lên thì mi on tr c các t hoc. i vi kin hoc, hành gi khi bc vào a v Kin o thì có th on tr các tri kin mê lm này. Bc Thánh A-la-hán c xem là ã on tr tt c kin hoc và t hoc.

13. Tu giác s phát sinh nh th nào trong vic tu tp các Thánh ?

Theo quan im ca Lun Câu Xá, tu giác v các Thánh s phát sinh theo th t t trí hu lu, tc trí tu bình thng còn mang theo phin não, cho n trí vô lu, tc trí tu thanh tnh a n gii thoát, giác ng. Trí vô lu bao gm hai loi là Pháp trí và Loi trí nh ã cp trên (xem câu hi 09) Do công nng tu tp, vn dng hai loi trí này quán nim v các Thánh nên phát sinh thêm bn trí na ó là Kh trí, Tp trí, Dit Trí, và o trí. ây là sáu tu giác thuc v Thánh hu hc (sekkh).25 Tip tc hành trì cho n khi bc Thánh hu hc nhn thc rõ rng "ta ã bit Kh, ta ã dt Tp, ta ã chng Dit, ta ã tu o",26 thì phát sinh Tha tâm trí, Tn trí và Vô sinh trí, t n a v vô hc, gii thoát hoàn toàn các phin não lu hoc trong ba cõi. Tha tâm trí là tu giác bit c tâm ca k khác. Tn trí là tu giác bit rõ cùng tn các hành tng ca bn Thánh . Vô sinh trí là trí bit rõ rng sinh t ã ht (Tri kh), phm hnh ã thành (Tu o), vic cn làm ã làm xong (Chng dit), và không còn tái sinh na (on tp).27 Cách trình bày này tng t nh khái nim Chng chuyn trong ba Chuyn luân (xem câu hi 05). Có th tóm tt nh sau, tu giác chng c t bn Thánh c bt u t s tu tp a v phàm phù cho n khi phát trin bn thin cn (noãn, nh, nhn, và th nht) y ; ti ây hành gi s phát khi tâm Kh pháp trí nhn (tâm u tiên trong l trình hin quán). ây là tâm mang tính cht vô lu, nhng giai on mi phát sinh (nhn)28 nên c xem là thuc v Th tc trí (savtijñna). Tip theo Th tc trí, hành gi s ln lt chng c Pháp trí, Loi trí, Kh trí, Tp trí, Dit trí, o trí, Tha tâm trí,

25

Trên cn bn, mt v Thánh Hu hc ã thành tu tám chi phn Thánh o nhng cha trn vn, vn phi tip tc tu tp.Thánh hu hc bao gm các Thánh Tu-à-hoàn, T-à-hàm và A-na- hàm. Thánh vô hc là các Thánh A-la-hán.

26 27 28

Ngã d tri Kh, ngã d on Tp, ngã d chng Dit, ngã d tu o. Ngã sinh d tn, phm hnh d lp, s tác d bin, bt th hu hu. Xem câu hi 09.

Tn trí, và Vô sanh trí.29 ây là mi loi tu giác vô lu gii thoát mang tính cht c thù do tu tp bn Thánh mà thành tu.

14. Có th xem cách trình bày v Hin quán Thánh là chun mc?

Nu nói v chun mc, thì nhng gì c Pht dy v bn Thánh luôn c xem là chun mc. Nói khác i, chính bn Thánh t nó ã là chun mc. Không cn phi t thêm mt chun mc nào na! Vn còn li tùy thuc vào trình tâm linh hay con mt tu giác ca mi hành gi. i vi nhng vn th chng tâm linh này, thc ra dù lý lun có sc bén nh th nào i na cng tr thành vin vông, vô ích. Ch có các bc hành gi, nu không mun nói là Thánh gi, có trình tâm linh (d nhiên là có cao thp khác nhau) bin gii mà thôi. Do vy, nhng kin gii v bn Thánh nh c trình bày ây không nhm a ra mt chun mc, mà ch gii thiu nhng quan im mang tính cách tiêu biu. D nhiên, có nhiu cách thc trình bày khác nhau v cùng mt vn ; và iu ó ã to nên các cuc tranh lun sôi ni trong lch s phát trin các b phái Pht giáo nh Nguyên thy Thng ta b (Sthaviras), i chúng bô (Mahsanghikas), Nht thit Hu b (Sarvstivdins) .v.v. Nói v nhng kin gii liên quan n giáo thuyt v bn Thánh , ây chúng ta ch cp n mt vài c s quan trng bao gm bài kinh Chuyn Pháp Luân (xem câu hi 05)30 và mt vài lun gii ca Câu Xá (Abhidharmakoa),31mt b lun ni ting thuc Nht thit Hu b32, song hành vi Thanh Tnh o Lun (Visuddhimagga)33 thuc Nguyên thy Thng ta b. Kin gii v Hin quán Thánh theo Câu Xá Lun nh ã c trình bày, (xem câu hi 07)

29

Th tc trí (savtijñna) pháp trí (dharmajñna) và loi trí (avayajñna), kh trí (dukhajñna), tp trí (samudayajñna), dit trí (nirodhajñna), o trí (mrgajñna), tha tâm trí (paracittajñna), tn trí (kayajñna) và vô sinh trí (anutpdajñna).

30 31

Kinh Chuyn Pháp Luân (Dhammacakkapavattana Sutta), SN 56.11.

Lun này do Ngài Vasubandhu biên son. ây là b lun tóm tt giáo ngha ca Nht thit Hu b, mt b phái c xem là du gch ni gia Tiu tha và i tha. T tng Câu Xá ã có nh hng ln trong vic phát trin nn Pht hc Trung Hoa và Nht bn cng nh các nc theo Pht giáo Phát trin.

32 33

Xem câu hi 16.

Buddhaghosa. The Path of Purification (Visuddhimagga). Bhikku Nanamoli (trans.). Colombo, Ceylon: R. Semage, 1964. Xem bn dch ting Vit ca Thích N Trí Hi. Lun này do Ngài Buddhaghosa biên son vào khong th k th V sau TL. ây là b sách tóm tt giáo lý Nguyên thy da trên Kinh Tng Pali. 21

rõ ràng ã cung cp cho chúng ta nhng hiu bit quan trng v phng din nhn thc. Tuy nhiên, iu áng lu ý ây là, mc dù có nhng kin gii khác nhau v bn Thánh , nhng tt c s khác nhau ó u tp trung vào mt l trình mà c Pht ã t ra ó là con ng Trung o vi nhng nguyên tc: "bit kh, dt tp, chng dit, và tu o". Chính l trình tâm linh này là im gp nhau gia các lun th bao gm c Thanh Tnh o ln Câu Xá. Nhng chi tit khác bit trong cách trình bày và bin lun v bn Thánh , do vy, u thuc v hàng th yu.

15. Sau khi Pht dit , s phát trin ca Pht giáo ã din ra nh th nào?

Theo nhn nh ca nhà Pht hc Edward Conze, thì nhng gì chúng ta có th bit mt cách chc chn v lch s phát trin ca Pht giáo, ch c tính t thi cai tr ca hoàng Asoka (A-dc), t nm 274 n 236 trc công nguyên. Còn các s kin cng nh niên i trc ó u mang tính cách phng chng. S d không th xác nh chc chn là vì chính nhng t liu mà chúng ta ang có hin nay cng ch tng thut các s kin mà nó ã xy ra trc thi im kit tp và ghi chép hng th k, t 200 n 500 nm. Các hc gi cn i cng phng chng rng c Pht ã sng trc vua Asoka vài trm nm, khong nm 563 n 483. Và cng vào thi im này, tc là trong thi gian tr vì ca vua Asoka, khong t 100 nm n 200 nm sau Pht dit , giáo hi Tng già, sau ln kt tp kinh in ln th hai, bt u chia thành hai b phái chính: Trng lão Thng ta b (Sthaviras) - phái nguyên thy, và i chúng b (Mahsanghikas) - phái s ông. T hai b phái này, theo thi gian, tip tc phân chia ra khong hn 18 b phái na.34 S phân phái này ã ny sinh các cuc bin lun sôi ni v nhiu vn t tng trit hc, chúng kéo dài hng th k cho n thi k cui ca i tha, vào khong sau th k th 7. Trong sut quá trình phân phái này, nn vn hc Pht giáo ca các b phái ã c hình thành, các trào lu t tng ca Pht giáo-thi i c phát trin, mà ni bt hn ht là s hình thành h thng trit hc A-t-àm (Lun tng) ca c hai truyn thng Nam truyn và Bc truyn và nhng tác phm kinh in i tha (Kinh tng).

34

Conze, Edward. Buddhist Thought in India: Three Phases of Buddhist Philosophy. London: Allen & Unwin, 1962. Dutt, Nalinaksha. Buddhist Sects in India. Delhi: Motila Banarsidass Publishers, 2007.

Chúng ta s có dp im qua mt s vn Pht hc trong giai on ca phát trin này. Bn tóm tt di ây là nhng phân phái áng chú ý theo cách trình bày ca Conze.

Phân phái din ra sau Pht Nit Bàn (NB) khong 140 nm

(140 nm sau Pht NB = khong nm 340 trc TL) Trng lão b (Sthaviras) # i chúng b (Mahsanghikas (Khong nm 280 trc TL) Trng lão b # c t b (Pudgalavdins) (Khong nm 244 trc TL) Nht thit Hu b (Sarvstivdins) # Phân bit b (Vibhajyavdins) (Khong th k th I n 150 nm sau) i tha không có h thng (Khong 150 sau Công nguyên tr i) Trung quán và Duy Thc (Khong th k th IV n th k th VII) Kim Cang Tha

16. Nguyên nhân nào dn n s phân phái trong lch s Pht giáo?

Có rt nhiu lý do a n s phân phái trong lch s phát trin ca Pht giáo, nhng hu ht các s liu u cp n hai lý do ni bt nh sau. Nguyên nhân phân phái ln u tiên, (1) theo Nam truyn, là do mi iu "phi pháp" ca nhóm t kheo thành Vail (T-xá-ly); và (2) theo Bc truyn, là do nm "nghi vn" ca i Thiên.35 Mi iu phi pháp có liên h n gii lut; i khái là t kheo có th n mui dành qua êm; có th sau khi n xong, ri khi ch, ri ngi n tip; có th i sang ni khác n thêm; có th dùng sa và ng hòa li ung ngoài ba n chính; có th ung ru t ch bin t trái cây .v.v. Mi iu "phi pháp" này phn nh nhng mong mun iu chnh

35

Nguyên nhân phân phái c trình bày trong D B Tông Luân Lun và Kathvatthu (Nhng im D Bit). 23

mt vài gii lut do Pht ch. Nm nghi vn ca i Thiên, ngc li, là nhng vn nn v phm tính không tuyt i hoàn ho ca các v A-la -hán. Ông cho rng, mt v A-lahán có th vn còn vng phi mt vài chng ngi, nh các v y còn phi nh vào s hng dn ca ngi khác, còn có iu nghi hoc, còn có iu cha bit, có th các v y vn còn b nh hng bi nhng phin não t gic m. Cuc tranh lun bt phân thng bi này ã a n s phân chia Tng già thành hai phái: Trng lão b và i chúng b. S phân phái ln hai gia Trng lão b và c t b (Vatsiputriya)36 liên quan n s xut hin ca Nhân th lun, quan im cho rng, mc dù c Pht dy nm un là vô ngã, nhng có mt "nhân th" (pudgala) không phi nm un cng không khác vi nm un vn tn ti. Chính cái nhân th mang tính cách thng hng này là nn tng mà qua ó mi cá th phi gánh chu trách nhim luân lý nh nhân qu, nghip báo. Quan im Nhân th lun này ã gây nên nhng chng i mnh m t mi phía. Theo ánh giá ca Conze, "Nhân th lun" ca c t b i din cho s phn ng ca gii trí thc ng thi chng li nhng quan im cng nhc v giáo ngha. Nhng trong mt mc nào ó, có th nói mt vài quan im ca b phái này là tin thân ca trit hc i tha, chng hn có s gn gi gia khái nim "Nhân th" vi Tánh Không ca Trung quán, và Tàng thc ca Duy Thc. S phân phái ln th ba din ra gia Nht thit Hu b và Phân bit b (Vibhajyavdins)37 là do lun thuyt "Tam th thc hu" ca Katyayaniputra (Cana-din-ni-t). Thuyt này cho rng, nu không có cái bn th tn ti sut t quá kh n v lai thì hin ti s c ni dài nh th nào cho nhân qu nghip báo trong ba thi hình thành? Do vy, tuy nhân là vô ngã nhng pháp thì luôn hin hu trong ba thi (quá kh, hin ti, và v lai). ây là mt tin trit hc quan trng và cng là ý ngha ca chính tên gi: Nht thit Hu b, hay Hu b (b phái ch trng tt c u tn ti). Sau ln phân hóa này Nht thit Hu b ã di chuyn v Bc n, vùng Kasmir; ti ây h ã truyn bá và phát trin trong hn mt ngàn nm. Gii hc gi cho rng, Nht thuyt Hu b, là mt trong nhng b phái Pht giáo áng k nht trong toàn tiu lc a n . B phái này c xem là du gch ni gia các phái Tiu tha và i tha.38 Trên ây là

36 37

Ly tên ca v sáng lp (Vatsiputriya) t tên cho b phái. Tên gi khác ca b này là Tr t b.

B này cng còn gi là Thng ta b v sau c truyn bá và phát trin ln mnh các nc Pht giáo Nam truyn-Theravada.

38

Trc khi có th gi chung là Pht giáo Truyn thng và Pht giáo Phát trin, khái nim Tiu tha và i tha c s dng phân tích v lch s phân hóa và phát trin ca các b phái.

nhng b phái áng chú ý ã phân lp và hình thành trong vòng 500 trc công nguyên. Tip theo 500 sau công nguyên là s hình thành ca i tha vi các trng phái ni bt bao gm Trung quán, Duy thc, và Kim cang tha (Mt tông).

17.Có th trình bày i cng v Trng lão b, i chúng b, và Nht thit Hu

b? Trng lão b (Sthaviravda) còn gi là Thng ta b hay Pht giáo Nguyên thy. Trong lch s phân phái ln u, di triu vua Asoka, Trng lão b là b phn Tng già ng h vic duy trì truyn thng Pht giáo theo hình thc nguyên thy. Tuy nhiên, theo thi gian, T Trng lão b ã tip tc phân hóa thành nhng chi phái, bao gm: Hóa a b (Mahsaka), Pháp tng b (Dharmaguptaka), m quang b (Kyapya), Nht thit Hu b (Sarvstivdins), Phân bit b (Vibhajyavdins)39... Ngày nay nói n Thng ta b là nói n Pht giáo Nguyên thy (Theravda) hay còn gi là Pht giáo Nam truyn hay Nam tông. i chúng b thuc v s ông, tách ra t Trng lão b trong ln phân hóa u tiên. T i chúng b tip tc phân hóa thành các chi phái, bao gm: Nht thit b (Ekavyhrika), Khôi sn tr b (Gokulika), Thuyt xut th b (Lokottaravdin), a vn b (Bahurutya), Thuyt gi b (Prajñaptivdin) và Ch a sn b (Caitika). T tng ca i chúng b c xem là tin thân ca i tha sau này vi các quan nim v "hóa thân Pht", mt c Pht toàn nng, toàn trí vt lên trên mi gii hn ca không gian và thi gian, cng nh v trí tu siêu vit (nht thit trí) ca Ngài. Theo ánh giá ca các nhà Pht hc, chính i chúng b ã gieo ht ging i tha vào lch s phát trin ca Pht giáo khi h cao các c tính siêu nhiêu ca Pht, nhng giá tr vt lên trên th gii nh nguyên, cng nh nhn mnh n s bt lc ca ngôn ng, khái nim trong vic mô t Nit bàn .v.v. i vi Nhit thit Hu b, mt b phái c ánh giá là ã có nhng óng góp ln trong vic phát trin giáo ngha. Theo nghiên cu ca Nalinaksha Dutt, s óng góp ca b phái này phi k n các phân tích và bin gii v các Un (skandha), X (yatana), Gii (dhtu), các Thánh (ryasatya)

40,

Duyên khi (skt. prattyasamutpda) .v.v. Các nhà i tha trên thc t ã chp nhn

39 40

Phân bit b tip ni Trng lão b; t Phân bit b hình thành Thng ta b. Xem phn trình bày trong câu hi s 07. 25

tt c nhng quan im bin gii này. Bên cnh ó, Nht thit Hu b cng trình bày nhng quan im v Sc thân (rpakya) và Pháp thân (dharmakya), v Không (nyat), và Chân nh (tathata); lý thuyt này d nhiên cng có phn trong khái nim Th dng thân hay Báo thân (sambhogakya) thuc hc thuyt Tam thân (trikya) ca trng phái Duy Thc sau này.

18. i cng v din tin ca lch s t tng Pht giáo nh th nào?

có mt cái nhìn khái quát v dòng din tin ca lch s t tng trit hc Pht giáo, t khi nguyên cho n hu i tha, chúng ta cn im qua mt mt s ch chính sau ây: (1) Trc ht phi nói n mt o Pht bn nguyên. y là giai on u tiên o Pht xut hin trong lch s con ngi. (2) K n là o Pht do Chánh pháp dn o. ây là thi k sau Pht dit . Ngay trc lúc nhp i Nit bàn, c Pht ã dy hàng t ca Ngài hãy ly Pháp và gii lut làm Thy, làm ni nng ta tu tp. Thi k này kéo dài khong hn 100 nm(3) Tip theo ó là thi k mt o Pht vi nhiu b phái ã xut hin và kéo dài khong 500 nm. (4) Tip n là thi k o Pht Phát trin. ây là thi im xut hin nhng trào lu t tng hin i mang m màu sc trit lý xã hi và nhân vn. Trào lu này cng kéo dài 500 nm k t th k th nht. (5) sau cùng là mt o Pht hin i hóa. ây là mt o Pht dung hòa mi d bit theo trào lu toàn cu hóa, ng thi cng là mt o Pht i din vi các gii minh ca khoa hc và các vn trong xã hi công nghip, hin i. Mt cách phng chng, chúng ta có th khái quát lch s phát trin ca Pht giáo theo tng giai on: 500 nm trc công nguyên, 500 sau công nguyên, 500 tip theo, và 1000 nm th hai. ây là cách nhìn chung ca gii hc gi hin i.

19. Có th trình bày i cng v thi k o Pht bn nguyên?

Nói n o Pht bn nguyên là nói n mt mt c Pht lch s, giáo pháp, và giáo oàn ca Ngài. i vi lnh vc này, ngoài vn niên i, chúng ta có th hiu bit phn nào da vào nhng công trình kho c và biên dch hin i, nht là công trình nghiên cu, dch thut, và tng hp nm b kinh Nikya bng ting Pali và các b Lut (Vinaya) ca hi Pali Text Society. Da trên nhng tài liu này, chúng ta có th tóm tt v

mt o Pht bn nguyên, bao gm ba Ngôi Báu (Tam Bo) vi nhng tính cách c trng nh sau. a/ c Pht (Buddha): Ngài là mt con ngi lch s, sinh ra, ln lên, t b cung ình, xut gia làm sa môn n s, tu tp và chng c giác ng ti thng. Sau khi giác ng vi y tu giác ba minh (các loi thn thông), Ngài tr thành mt v Pht u tiên trong lch s con ngi. b/ Pháp (Dharma): Sau khi giác ng, Ngài ã bt u truyn bá Chánh pháp cho chúng sinh. y là nhng giáo lý cn bn, thc tin mà con ngi bình thng có th nghe, hiu, và tu tp. Pháp c dy trong sut cuc i truyn bá ca c Pht bao gm: bn Thánh , ba Pháp n, Duyên khi, Vô ngã, và con ng Thánh o tám nhánh vi 37 phn tr o, c khái quát theo ba tính cht gii, nh, và tu. c/ Tng (Sangha): Tng là oàn th nhng ngi tu s xut gia theo Pht tu tp o giác ng. i vi o Pht bn nguyên, oàn th Tng già a phn là các v Thánh tng, phân chia theo bn phm v Thanh vn, t D lu cho n A-la-hán. Lý tng giác ng ca hàng Pht t chính là hình nh ca các v A-la-hán. Nit bàn c xem s tnh lc (snta), vi diu (panta), chm dt hoàn toàn các phin não nhim ô(kilesa).

20.Có th trình bày i cng v thi k o Pht do Chánh pháp dn o?

o Pht do Chánh pháp dn o là ý mun ca c Pht. Ngay trc lúc Ngài nhp dit, Ngài A-nan, th gi ca c Pht hi rng sau khi Ngài dit , chúng Tng s nng ta vào ai, và ly ai làm ngi lãnh o. c Pht ã dy: "... Này Ananda, hãy t mình là ngn èn cho chính mình, hãy t mình nng ta chính mình. Dùng Chánh pháp làm ngn èn, dùng Chánh pháp làm ch nng ta, ch nng ta mt ni nào khác."41 ây, Chánh pháp bao gm c gii lut. Mt Pht giáo mà thiu vng c o s qu tht là khó khn cho vic iu hành giáo hi nu không có Gii-pháp làm nn tng. Do vy, mt thi gian ngn ngay sau khi c Pht dit , Ngài Ca-dip, v t ln trong Tng oàn ã ng ra triêu tp hi ngh ln kt tp li dy ca c Pht. Trong hi ngh (u tiên) này Gii-pháp c kt tp theo hình thc truyn tng bng ming (khu truyn). Nh vào trí nh siêu vit ca các bc Thánh nh Ngài u-ba-li, A-nan và các v A-la-hán, nhng ngi trc tip nghe li dy ca c Pht nên vic trùng tuyên Giipháp ã thành tu viên mãn. Khi Gii-pháp ã c nh hình (thng nht v quan im)

41

Kinh i Nit Bàn (Mahparinibbna Sutta) DN.16.26 27

thông qua hi ngh này, Tng oàn ã ly ó là chun mc cho i sng tu tp. Và thi k Pht giáo do Chánh pháp dn o này ã kéo dài sut hn 100 nm k t khi c Pht nhp Nit bàn.

21. Có th trình bày i cng v thi k o Pht vi nhiu b phái?

Thi k o Pht vi nhiu b phái din ra trong thi gian cai tr ca hoàng Asoka (247-236 B.C).42 ây là thi k mà Pht giáo không còn là mt oàn th Tng già duy nht; mà trái li, Pht giáo c bit n vi ít nht 18 b phái trên khp x n . Chn chn có rt nhiu lý do phân phái mà chúng ta không làm sao bit ht c. ây ch cp n mt vài lý do áng chú ý. Trc ht, c Pht ã không ban hành mt quy ch hay ch nh ngi lãnh o giáo hi Tng già, mà Ngài nhn mnh n yu t ly Gii pháp làm ch nng ta. n là mt t nc rng ln vi nhiu ngôn ng, Tng s thng i hành hóa các ni, t trung tâm này n trung tâm khác, h cùng chia s mt kho tàng Giáo pháp chung, và y là cách thc duy trì mi liên h và hiu bit ln nhau gia các v tu s du hành. Tuy nhiên, Giáo pháp ch c truyn bá bng ming (khu truyn) và c ct gi bng trí nh. D nhiên, nh khác nhau, nghe khác nhau, trình tu tp khác nhau, cng vi s chi phi ca phong tc, tp quán và a lý khác nhau, cng nh nhng nhu cu khác nhau t thc t cuc sng .v.v. ã to ra nhng bt ng. Nhng bt ng v các iu kin có liên h n i sng du hành có th b qua, nhng áng chú ý hn ht là nhng bt ng v "trit lý giác ng". ây qu là mt vn ln lao mà hàng Tng s phi i din trong khi vng bóng mt bc o s hoàn ho nh c Pht. y là lý do chính a n nhng n lc kt tp kinh in ca các cng ng Tng s khác nhau cùng vi nhng quan im khác nhau. iu này dn n s hình thành các b phái Pht giáo khác nhau, mà áng chú ý nht là ba b phái: Thng ta b, Nht thit Hu b, và i chúng b (xem câu hi 17). Cng trong thi k này, nn vn hc A-t-àm (Lun tng), mt b phn quan trng trong ba tng (Kinh, Lut, Lun), ca các b phái ã c phát trin mt cách a dng và phong phú. Trong thi k này các tông phái u ra sc phát trin nn vn hc không nhng bo v mà còn bin h cho quan im riêng ca tng b phái. Các b kinh c kt tp v sau nh Bn sanh

42

Conze, Edward. Buddhism- A Short History. England: Oxford, 2008. tr.01.

(Jtaka) và Thí d (Avadna) ã c Nht thit Hu b và Thng ta b truyn bá rng rãi n qun chúng vi mc ích ph cp hóa o Pht. y là chng tích còn li các hang á ni ting th gii Sanchi và Bharaut. Thông qua các chuyn tin thân (Jtaka), các hnh Ba-la-mt cng c cao, trong ó vai trò ca ngi c s h trì Pht pháp c th hin qua công hnh B thí Ba-la-mt. V mt tâm linh, mc tiêu ti hu ca giác ng-gii thoát, i vi Thng ta b là qu v A-la-hán, nhng i vi Nht thit Hu b là qu v Chánh ng giác, còn i vi i chúng b là qu v Pht. Theo nhng nghiên cu hin i, thì các quan im v B tát, các hnh Ba-la-mt, và qu v Pht nh là mc tiêu ti hu là nhng du vt duy nht ca Ði tha (o Pht Phát trin) c tìm thy trong giáo lý ca Ði chúng b, Nht th hu b và nhng chi phái trc thuc hai b này.43

22.Có th trình bày i cng v thi k Pht giáo i tha?

Pht giáo i tha có th c tính t thi k phát trin ca các b phái, c bit là Nht thit Hu b và i chúng b, kéo dài cho n khi các giáo thuyt v Ba-la-mt (Pramits), B tát (Bodhisattva) Tánh Không (nyat), Pháp Thân (Dharmakya) .v.v. cùng vi các kinh in i tha xut hin. có th bit chính xác o Pht i tha (Phát trin) bt u t khi nào, các nhà Pht hc da vào tin trình phát trin giáo ngha ca các b phái, ni bt là s xut hin ca các kinh Bn sanh (Jtaka) và Thí d (Avadna). Ngi ta ã tìm thy s nhn mnh n ý ngha và giá tr ca các truyn tin thân ca c Pht c ghi chép trong các kinh Bn Sanh; cng nh hình nh ca các v B tát và ý ngha ca các hnh Ba-la-mt trong các Kinh Thí d,44 . i sng tu tp ca các v B tát và các hnh Ba-la-mt ây ã gii thiu mt lý tng mi cho ngi c s ti gia. Thông qua các hnh Ba-la-mt, ngi c s cng có th tu tp và t n qu v Pht ch không nht thit phi xut gia nh các v tu s vi i sng thoát ly th tc. Do vy, s phát trin các giáo thuyt ca i chúng b và Nht thit Hu b ã tng bc góp phn hình thành nên mt Pht giáo i tha hay còn gi là Pht giáo Phát trin. S liên h gia Pht giáo b phái và Pht giáo i tha có th c tìm thy qua nhng giáo

43 44

Dutt, Nalinaksha. Buddhist Sects in India. Delhi: Motila Banarsidass Publishers, 2007. Các kinh Thí d (Avadna) là tác phm ca Nht thit Hu b. 29

ngha v B tát, các Ba-la-mt, qu v Pht chánh ng giác, ba Thân Pht, tánh Không, Chân nh, và tin trình thp a (bhmi).45 Có th nói rng, chính s phát trin giáo thuyt ca các b phái nói chung ã sn sinh ra mt h thng giáo thuyt mi m, tân k, c sc mang tên là Pht giáo i tha. iu này cng nh thân cây i th sinh ra nhng cành nhánh theo tng thi tit và giai on thích hp vi iu kin thc t. Bn kinh i tha c xa nht c tp thành vào khong th k th nht trc Công nguyên bng ngôn ng Sanskrit là bn Ashasrik-prjñpramit stra (Tiu Phm Bát-nhã, hay Bát Thiên Tng Bát-nhã).

23. Khái nim Tiu tha, i tha, và Tam tha là gì?

Khái nim Tiu tha (hnayna) mang ý ngha biu tng ca c xe nh c dùng ch cho giáo ngha ca nhng b phái Pht giáo. Tuy nhiên, danh t này không c s dng cho n khi xut hin ý tng v c xe ln, ám ch cho giáo ngha ca i tha (mahyna). Quan nim v ln hay nh không có trong thi c Pht còn ti th; chúng ch xut hin trong quá trình phân hóa các b phái. Tam tha (triyna) là Thanh vn tha (rvakayna), Duyên giác hay c giác tha (pratyekabuddhayna), và B tát tha (bodhisattvayna). Theo cách trình bày ca Nht thit Hu b thì Thanh vn tha ch cho các hành gi t n Nit bàn ti thng vi qu v A-la-hán. c giác tha ch cho các hành gi sau khi t n Nit bàn thì dit mà không thuyt pháp giáo hóa chúng sinh. Pht tha-Chánh ng giác ch cho các v B tát chng c qu v Pht và ging dy Chánh pháp, giáo hóa chúng sinh. Theo quan im này thì khái nim ln (i) hay nh (tiu) bao hàm hai vn chính, ó là cu kính và tha. V mt cu kính, qu v Pht là ti thng mà không phi là A-la-hán; v mt tha, các v B tát là nhng ngi luôn phát nguyn tha rng ln - nguyn tt c chúng sinh. Kinh Pháp Hoa (Saddharmapuarka-stra) mt bn kinh quan trng ca i tha nhn mnh rng, ba tha là ba thành phn ca mt c xe duy nht mang tên là Nht tha (ekayna) hay còn gi là Pht tha. Khái nim ba tha là do c Pht vì phng tin mà nói ra y thôi; ây tht ra ch có mt Pht tha duy nht (Duy hu Nht Pht tha, vô nh dic vô tam,

45

Nh c trình bày trong kinh Thp a (Daabhmika-stra).

tr Pht phng tin thuyt). Ba tha c ví cho xe dê, xe hu, và xe trâu.46 Quan nim ca Pháp Hoa cho thy mt s hòa gii nhng bt ng gia các b phái vi khái nim ln nh hay hai ba.

24.Khái nim c giác là gì?

c giác còn c gi là Bích chi Pht hay Duyên giác Pht (pratyekabuddhayna). Theo Câu Xá lun, c giác là nhng hành gi tu hành trong cô c, mt mình và cng có kh nng chng c tng t nh hàng Thanh vn. Trong thi Pht còn ti th, có rt nhiu v tu hnh c giác; và các v này thành tu y các c tánh và tu giác ca mt v A-la-hán. H ã thy c s tht mà c Pht ã thy. Tuy nhiên, h không có mt v tôn s dn o, không có cng ng Tng già, và sau khi tu tp viên mãn h cng không thuyt pháp cho k khác (xem câu hi 23). H chn cuc sng n s, xa lánh th tc. c Pht ã tha nhn s hin din ca các v c giác Pht nh vy trong th gii tâm linh ca Pht giáo. Trong các kinh i tha thng nhc n các v c giác Pht, nhng hành gi t tu và t t ng do quán lý nhân duyên, thy rõ chân lý t th gii thc ti. Tuy nhiên, do không cu mang lý tng sinh, các v c giác c xp vào hàng nh tha, Thanh vn và Duyên giác.

25.Kinh in Pht giáo ã c kt tp nh th nào?

Nu tính theo niên i ca Nam truyn Pht giáo, t khi c Pht dit (nm 544 / 480 trc TL) kéo dài cho n khong bn th k sau, kinh in vn cha c ghi chép li. Trong sut thi gian ó, ch Tng ã bo v và gìn gi li Pht dy trong trí nh. S thng nht v kinh tng c din ra bng cách trùng tuyên (tng-c bng ming) nguyên vn li ca c Pht. May mn là vào thi im ó, các Thánh A-la-hán còn nhiu nên vic ghi nh li Pht dy không my khó khn. Hình thc m u các bn kinh luôn có cm t "Tôi nghe nh vy, mt thi c Th Tôn ti..." (Evam me sutam, Ekam samayam Bhagav...) Cm t m u này thng do ngài A-nan tng-c trong các ln kt tp kinh in. Ch "tôi" ây là A-nan. Tuy nhiên, s kt tp bng li khu

46

Kinh Pháp Hoa, phm Thí D. 31

truyn này càng v sau càng to nhiu iu kin phát sinh nhng bt ng. Nhng gì ghi nh trong kí c khác nhau d nhiên vn c tôn trng, và y cng là mt trong nhng nhân duyên a n phân hóa các b phái Pht giáo. Trong lch s Pht giáo hin nay có hai tng kinh c xem là xa nht ó là tng kinh Pali gm nm b kinh Nikya thuc nguyên thy Thng ta b và mt tng kinh tng ng khác ó là ó bn b Ahàm (gama) thuc Nht thit Hu b.47 Tng Pali còn c bo v nguyên vn. Trong khi tng A-hàm nguyên bn bng Sanskrit không còn nguyên vn, ch còn li bn Hán dch và mt s nh c tìm thy nguyên bn bng Sanskrit và bn dch ting Tây tng. Ngoài bn b A-hàm thuc Bc truyn, còn có các kinh Thí D, Bn S... tng ng vi mt s kinh Bn Sanh (Jtaka) trong Tiu b ca Nam truyn.

Tng Kinh Pali tng ng Tng Kinh A-hàm Pali 5 b Nikya Trng b (Dgha-Nikya) Trung b (Majhima -Nikya) Tng ng (Samyutta -Nikya) Tng chi (Anguttara -Nikya) Tiu b (Khuddaka -Nikya) Sanskrit và Hán ng 4 b A-hàm Trng A-hàm (Drgha gama) Trung A-hàm (Madhyama gama) Tp A-hàm (Sayukta gama) Tng Nht A-hàm (Ekottara gama)

Kshudraka: Thí D, Kinh Bn S

26.Có th cho bit i cng v kinh tng ai tha?

Theo nhng nghiên cu hin i, trong khong thi gian trc Tây lch 100 nm kéo dài cho n 200 hoc 300 nm sau Tây lch, các kinh tng i tha ã xut hin mt cách phong phú. Hu ht nhng b kinh ln ca ài tha c xut hin mt cách tip ni qua nhiu th k. Nhà Pht hc ni ting th gii Eward Conze, ngi ã nghiên cu và chuyn dch b kinh u tiên, kinh Bát Nhã Ba La Mt, ã a ra mt niên biu v bn kinh này nh sau: Tp Bát Nhã Bát Thiên Tng (aashasrik) ra i khong 100 nm

47

Có quan im cho rng kinh A-hàm thuc ít nht ba b phái: Nht thit Hu b, Pháp Tng b, và i chúng b.

trc TL. Tip theo là các tp Kim Cng Bát Nhã Ba La Mt a (vajracchedikprajñpramit-stra) ra i khong t th k th nht n th k th ba. Và tip theo, t 300 n 500 nm sau là thi k xut hin ca Bát Nhã Tâm Kinh (prajñpramit hrdaya stra). Ngày nay chúng ta có mt h thng kinh tng i tha s c bo tn trong ba ngôn ng chính là Sanskrit (Bc phn), Hán ng, và Tây Tng ng. Tng Sanskrit b tht lc nhiu, nhng các bn dch t Sanskrit sang Hán ng và Tây Tng ng thì hu nh vn còn y . Di ây là bn tóm tt mt s các b kinh i tha.

Kinh i Tha (Sanskrit, Hán ng, Tây Tng ng) T Tng chính

Kinh Bát Nhã Ba La Mt (prajñpramit- Nói v Tánh Không (nyat). stra) Kinh Diu Pháp Liên Hoa (saddharmapuarka-stra) Kinh Hoa Nghiêm (avatasakastra hoc gaavyha) Kinh Thp a (daabhmika-stra) Kinh Lng Già (lakvatra-stra) Kinh Gii Thâm Mt (sandhinirmocanastra) Nói v Tam tha qui v Nht Tha. Nói v Tính Vô ngi, Tng tc, tng nhp (mt là tt c -tt c là mt). Nói v l trình tu chng ca i tha. Nói v A-li-da thc (laya-vijñna) và ba T tính (trisvabhva).

Kinh i Bo Tích (mahratnaka-stra) Tng hp v các pháp Vô lu-gii thoát. Kinh i Bát Nit Bàn (mahparinirva- Tng hp v các pháp Vô lu-Nit Bàn. stra) Kinh thuc Tnh : Vô Lng Th (sukhvatvyha-stra), Quán Vô lng Nói v th gii Tnh và con ng tu Th (amityurdhyna-stra), và kinh Di tp theo pháp môn Tinh . à (amitbha-stra) Kinh Duy Ma Ct S Thuyt (vimalakrtinirdea) Nói v Tính Bt Nh và cao nng lc ca hàng c s.

33

27.c tính chung ca hai tng kinh (Nguyên thy và i tha) là gì?

Có th rút ra mt vài c tính chung ca hai tng kinh sau ây. Trc ht, v góc s hc, chúng ta không th bit ích xác v các niên i c xa ca các tng kinh, ngay c i vi các b kinh c xem là nguyên thy nht nh tng Pali và A-hàm. Theo nhn nh ca các nhà Pht hc, trong sut 400 nm, li dy ca c Pht c ct gi bng truyn thng khu truyn t th h này sang th h khác. Do vy, vn niên i ca kinh in luôn mang tính cách c oán. V mt vn bn, nhng tác phm kinh in hin có c chia thành hai truyn thng ó là Nam truyn (Nikaya) và Bc truyn (Ahàm). T Nam truyn và Bc truyn li c phân chia thành hai h thng kinh in: Nguyên thy và i tha (xem câu hi 25 & 26). Nói v phong cách ngôn ng, kinh in Nguyên thy mang m du n khu truyn (nh lp i lp li tng câu). Hu ht ni dung chính ca kinh c din t bng ngôn ng-i sng thc t và bình d. i vi các vn siêu hình, kinh thng trình bày ni dung i kèm vi nhng so sánh, thí d, và n d. Trái li, kinh in i tha luôn cha ng màu sc trit lý. Bên cnh các vn siêu hình, ni dung ca kinh thng c din t qua hình thc thn thoi (mythology). Do ó, ngôn ng ca i tha luôn cha ng nhiu hình nh biu tng và cu mang nhiu ý ngha khác nhau (a ngha). V vn kt tp, kinh in ca c hai truyn thng c tp thành tri qua nhiu th k. Nhng nghiên cu hin i cho thy rng, ngay c nhng tác phm ca i tha, nh kinh Bát Nhã hay Pháp Hoa chng hn, nhng chng cui c biên son sau nhng chng u hàng trm nm.48 V hình thc, kinh tng Pali c sp t không theo niên i hay s kin mà theo dài-ngn ca tng bn kinh, bao gm: dài, va, kt ni, tp, và nh; y là tính cht i th ca Trng b, Trung b, Tng chi, Tng ng, và tiu b. Trong khi ó, kinh i tha c b cc theo tng h t tng và giáo thuyt c thù, mc dù có s giao thoa gia nhng h t tng khác nhau. Ví d t tng Bát Nhã, t tng Hoa Nghiêm .v.v. V th loi, kinh c phân

48

Conze, Edward. Buddhism Its Essence and Development. New York: Dover Publications, Inc., 2003. tr. 31.

chia theo 12 th loi vn hc 49 bao gm hai giai on (1): Kinh, ng tng, Gii thuyt, K tng, Cm hng ng, Nh th ng hay Bn s, Bn sanh, V tng hu, và Phng qung. Theo kinh Xà D, ây ch có chín th tài. V sau, (2) ba th tài khác ã c thêm vào, bao gm: Nhân duyên (nidna), Thí d (avadna), và lun ngh (upadesa).50 Tng cng, có tt c 12 th tài vn hc trong kinh in.

28.Lch s kt tp kinh in i khái ã din ra nh th nào?

Lch s kt tp kinh in Pht giáo có th c khái quát nh sau: Ln th nht din ra sau khi c Pht dit mt thi gian ngn, ti thành Vng Xá (Rjagaha). Ngài i Ca-dip (Mahakassapa) ch trì i hi cùng vi 500 v A-la-hán. i hi kt tp kéo dài sut mùa an c ni lin ngay sau Pht Nit bàn. Vua A-xà-th (Ajaratthu) ã tài tr cho k kt tp này. Ln kt tp th hai din ra sau Pht dit hn 100 nm ti thành Vesli. i hi này bao gm 700 t kheo và kéo dài tám tháng. Có thuyt cho rng i hi này do vua Kksoka bo tr. Sau i hi kt tp này giáo oàn chia thành hai phái: Thng ta b và i chúng b (xem câu hi 15-16). Ln kt tp th ba, theo i s (Mahavamsa), din ra di thi vua Asoka, ti thành Hoa Th (Ptaliputta). i hi này do vua Asoka bo tr, di s ch trì ca ngài Mc-kin-liên-t--tu (Moggaliputta Tissa) cùng vi 1.000 t kheo tham d. Có thuyt cho rng, sau i hi này, con trai vua Asoka là ngài Mahinda ã em toàn b kinh tng sang Tích Lan (Sri Lanka) và ri sau ó kinh tng này ã c chuyn dch sang ngôn ng Pali vi y nm b Nikya nh hin nay. Trong i hi này, ch nói cp n giáo ngha ca Thng ta b. Ln kt tp th t din ra khong 400 n 500 nm sau Pht dit . Có ba gi thuyt: Mt cho rng i hi này do ngài Th Hu (Vasumitra) ch trì ti Kasmira, min Tây Bc n , và Vua Kanishka ã bo tr. Mt thuyt khác cho rng, Vua Vattagmani ã t chc i hi này ti i tu vin Mahinda Tích Lan, do ngài Mahinda ch trì. Và mt gi thuyt khác cho rng i hi này do 500 v A-la-hán và 500 v B tát kt tp di s ch trì ca ngài Ca-chiên-diên-ni-t (Ktyyaniputtra), và ngài Mã Minh (Avaghosha) ti kasmira. Trên

49

Chín th tài: Kinh (sutta), ng tng (geyya), Bin gii (veyykarana), K tng (gtha), Cm hng ng hay T thuyt (udna), Nh th ng hay Bn s (itivuttaka), Bn sanh (jtaka), V tng hu (abbhutadhamma), và Phng qung (vedalla).

50

S phân chia th tài cng nh ý ngha ca tng th tài cng có nhiu quan im khác nhau. Tuy nhiên, ây là công trình thuc các b phái Pht giáo, Nht thit Hu b, i chúng b... 35

ây là s tóm tt mt vài d kin lch s và gi thuyt v bn k kt tp. Các k kt tp tip theo din ra ti Tích lan và Min in.

29.Vi nhng niên i, d kin, và gi thuyt không thng nht, yu t trung thc

và nguyên thy ca mt bn kinh ã c nghiên cu nh th nào? Vn hc Pali, c th nm b kinh Nikaya, còn c bo tn nguyên vn nhng ó không phi là bn gc, theo nhng nghiên cu hin i. Vn hc Sanskrit tuy b tht lc hu ht nhng may mn các bn dch ch Hán và Tây Tng vn còn nguyên vn. ây là c s các nhà Pht hc tin hành nhng cuc nghiên cu, so sánh, i chiu tìm kim nhng giá tr c i hay giá tr nn tng và chung nht ca các bn kinh. Thí d, khi c bn "So Sánh Kinh Trung A-hàm Ch Hán và Kinh Trung B Ch Pàli"51 ca nhà Pht hc Thích Minh Châu, bn s có c hi thy c "nhng giá tr" t nhng so sánh i chiu gia các dch bn trong các ngôn ng khác nhau. Tng t nh th i vi nhng nghiên cu, so sánh thuc kinh tng i tha, nh nghiên cu Kinh Lng Già ca D.T. Suzuki, hay nghiên cu v Bát Nhã Ba La Mt ca Conze. Mt thí d khác v niên i, Conze chng hn, ông ã tin hành kho sát các bn kinh ca các b phái khác nhau, nh kinh Pháp Cú ca Thng ta b Tích Lan và kinh T Thuyt (Udnavarga) ca Nht thit Hu b c tìm thy sa mc Tân cng, mt bn c vit bng Pali và mt bn c vit bng Sanskrit. Khi phát hin c nhng on kinh Pali và Sanskrit ging nhau tng ch mt, thì có th kt lun rng các bn kinh này ra i cùng mt thi im trc khi phân chia b phái, có ngha là bn kinh ó có trc thi vua Asoka. Nu các bn kinh có nhng phân on hay b cc khác nhau, thì chúng c xem nh có niên i sau thi vua Asoka. i vi hai tng Nikaya và A-hàm, trên thc t, có nhng liên h ni dung rt cht ch gia các bn dch Pali (thuc Thng ta b) và bn dich ch Hán (thuc Nht thit Hu b). iu này là c s các nhà Pht hc tin tng rng c hai tng u là phiên bn ca "mt ci ngun."52

51

Xem: Lun án Tin s "So Sánh Kinh Trung A-hàm ch Hán và Kinh Trung B ch Pàli" ca Thích Minh Châu (1961), do Thích N Trí Hi dch Vit ng (1998), Nguyên tác "A Comparative Study of the Chinese Madhyama Agama and the Pali Majjhima Nikaya", Ph.D. Thesis, Bihar University, India.

52

i vi Lut tng cng vy, Edward Conze ã a ra mt ví d thú v v mt vn bn gii bn Prtimoksha mà hin nay có n 12 phiên bn khác nhau.

30.Nghiên cu v lch s ca kinh tng cho thy vn còn nhiu gi thuyt cha c

chng minh, vy ngi Pht t nên quan nim nh th nào v "Pháp bo"? úng nh vy, có nhng gi thuyt khác nhau trong nghiên cu v lch s kt tp kinh tng ca hai truyn thng Nam truyn và Bc truyn, nht là trong quá trình phân hóa các b phái Pht giáo. Thiu vng mt s ghi chép rõ ràng v niên i lch s ã a n nhng khó khn cho các lnh vc nghiên cu, biên kho, và kt tp. Tuy nhiên, chúng ta phi tha nhn rng, truyn thng khu truyn ca n c xa vn cu mang nhng ch ích ca nó. Hn th na, Chánh pháp, trong ý ngha ca chân lý thc ti, vn không h có lch s. c Pht ã tng tuyên b rng, "Du Nh Lai có xut hin hay không xut hin thì Pháp vn là nh th!" Ngay c ý nim v ngi k v, dt dn giáo hi Tng già thi c Pht cng không c lp ra. Giá tr thc th ca Chánh pháp hoàn toàn không có mt ni ch ngha, mà trái li giá tr ó nm i sng tu tp và s th nghim chân lý vn luôn hin hu mt cách thng ti. Chúng ta may mn có c c hi chiêm nghim li dy ca c Pht c bo tn qua nhiu th h sut my ngàn nm lch s. Tuy nhiên, nhng li dy vàng ngc ó ch là phng tin, t nó không em n mt s giác ng gii thoát nào, mà s giác ng gii thoát ch có th sinh khi t trong tâm thc giác tnh, khám phá chân lý mi con ngi. Du rng nhng gì c Pht dy luôn c xem là khuôn vàng thc ngc, vì nhng iu ó c nhìn t trí tu không ô nhim ca mt ng giác ng ch không phi là mt lý thuyt bình thng. Trên con ng giáo hóa chúng sinh vi nhng cn tính khác nhau, mc dù cùng mt vn , nhng Ngài ã khéo léo bin gii bng nhiu cách khác nhau. Do vy, ngi Pht t cn có mt thái "Trung o" trong quá trình tu hc. Chúng ta không xem li Pht dy là nhng giáo iu hay tín lý c tôn. Do ó, nhng kin gii khác nhau cn c tôn trng và ch i s minh chng. iu quan trng hn ht, ngi Pht t nên gt b nhng thành kin cá th v tông phái tp trung vào nhng giá tr ph quát ca Pht giáo, và giá tr ó chính là bn Chân lý và nhng gì c trin khai t bn Chân lý. Trên thc t, không có kinh in nào, dù Nam hay Bc, ph nhn nhng giá tr ph quát này. Thm chí nhng mu chuyn trong kinh in i tha, dù thng mang mau sc huyn thoi nhng luôn mang theo trong chính nó mt thông ip tâm linh quan trng mà ôi khi òi hi ngi c phi có

37

mt tâm hn tnh thc mi có th lãnh hi c. Nói tóm li, khi li dy ca c Pht c xem là phng tin, thì ý ngha ca phng tin mi thc s là "Pháp Bo"; ngha là nó có th c nhn thc và ng dng tùy theo cn c và trình khác nhau. Ý ngha "phng tin" theo cách nói ca Conze, luôn òi hi phi có nhiu hn mt gii pháp cho mi vn .

31. A-la-hán và B tát khác nhau nh th nào?

Trong bn qu v Thanh Vn (Srvaka), A-la-hán (Arhart) là qu v ti cao trong th gii tâm linh ca Pht giáo thi nguyên thy. Kt hp hai t: "ari" là "gic hay k thù", và "han" là tiêu dit. Arhat có ngha là "tiêu dit k thù", ây k thù là vô minh và ái th. Nói khác i, trong tin trình gii thoát, A-la-hán là ngi ã on tr hoàn toàn các phin não, nhim ô (mi kit s). Ngi ã hoàn toàn gii thoát khi sinh t luân hi trong ba cõi, sáu ng. Trong sut my th k sau Pht dit , A-la-hán là mu ngi lý tng cho nhng ai mong mun thoát ly sinh t luân hi và an trú trong Nit bàn vô vi. Tuy nhiên, n khi Pht giáo phát trin thành nhiu tông phái, Pht giáo c truyn bá sâu rng vào qun chúng xã hi, và nht là khi hình nh ca B tát vi các hnh nguyn cu kh chúng sinh (Ba-la-mt) xut hin, thì mu ngi lý tng lúc by gi ã chuyn hng n trái tim i bi vô lng ca các v B tát. Hình nh các v A-la-hán an trú trong Nit Bàn tch dit bây gi ã b suy gim uy quyn trong mt xã hi mà ni ó luôn có s hin din ca các v B tát dn thân thi thit vào i cu chúng sinh. Gia s so sánh rt khp khing, mt bên là các v B tát ln x vào th nguyn sinh trong khi mt bên thì các v A-la-hán an trú trong cô tch, ã gây nhiu cô th cho hình nh các v A-la-hán. iu này làm cho lý tng B tát ngày càng ph bin hn trong mi tng lp xã hi và d nhiên vai trò ca B tát ngày càng c nâng cao hn so vi vai trò ca các v A-la-hán. Có th thy rõ iu này trong tin trình mi a. B tát Hin tin a (a th sáu) có th nhp Nit bàn nh các v A-la-hán; ngha là B tát cng phi tri qua quá trình tu tp nh các v A-la-hán, và cng ã t c nhng qu v mà các v Ala-hán t c. Nhng vì lòng bi mn, các Ngài phát i nguyn ni dài con ng phng tin giáo hóa chúng sinh (Vin hành a, th by). Cho n khi bc vào a th tám (Bt ng a), B tát ã viên dung công hnh tha. Ngài có th hóa thân vô

ngi chúng sinh trong khp ba cõi. B tát không dng ó mà tip tc tu tp cho n khi t c các thn lc và vô úy a th chín (Thin hu a) và Nht thit trí, tc Pht trí a th mi (Pháp vân a). Mt tin trình nh th c to ra nh mt con ng u vit ca tu giác vô ngã nhng cng thm thit o tình ca B tát cho thy rng qu v A-la-hán vn còn nhng gii hn trong lnh vc cu kính và tha, ít nht là trên mt lý thuyt.

32. B tát và các hnh Ba-la-mt có liên h nh th nào?

Hu ht các kinh i tha u nhn mnh n sáu Ba-la-mt nh là nn tng tu tp ca mt v B tát. Mc dù vy, giáo thuyt v B tát và sáu Ba-la-mt c tìm thy trong các bn kinh Thí D (Avadna) thuc Nht thit Hu b, c tp thành trong thi k s khai ca i tha. Ý nim v mt v B tát hin din trong th gii kh au cu chúng sinh qua sáu công hnh Ba-la-mt cho thy mt mu ngi lý tng mà hu nh mi ngi, không phân bit xut gia hay ti gia, u có th thc hành c. Và thông qua con ng này, hành gi có th t n giác ng viên mãn. Theo tin trình mi a ca B tát, sáu a u tiên tng ng vi sáu Ba-la-mt, ây là giai on cn bn ca hành trình tu tp. Nh vy, trên nguyên tc, B tát có th hoàn thành công hnh t và tha vi sáu a u, nhng ó không phi là rt ráo vì B tát cha t c các thn lc vô ngi, vô s úy, và Nht thit trí (trí bit ht tt c). Ý nim v cp bc (a) ca i tha ch bt u t a v th by tr lên. Theo các ánh giá v s hc, thì khái nim v B tát và sáu Ba-la-mt là du n i tha duy nht c tìm thy trong giáo ngha ca Nht thit Hu b và i chúng b. Mi Ba-la-mt c xem là s phát trin t sáu Ba-la-mt. S xut hin ca B tát và các Ba-la-mt ã hình thành nên mt B tát tha trc khi i tha xut hin.

33.c Pht ã c quan nim nh th nào?

Trong lch s Pht giáo, khái nim Pht, c tính ca Pht, và các quan nim v c Pht là luôn là tài c bàn lun sôi ni. c Pht là ai? Ngài ra i bng thai sinh hay hóa sinh? Ngài ã tht s dit ri hay cha? Có phi Ngài là mt A-la-hán?

39

Ngài ã dy giáo lý cho các loài hu tình trong ba cõi nh th nào? Qu tht có rt nhiu câu hi v c Pht và cng có nhng quan nim khác nhau v c Pht. ây chúng ta ch im qua mt vài c tính chung mà hu nh tông phái nào cng chp nhn. Trc ht, c Pht c xem nh mt con ngi lch s. Ngài ã mang thân phn ca mt con ngi, có sinh, lão, bnh, t, nh mi ngi. im khác bit duy nht gia "con ngi" ca Pht và "con ngi" ca chúng sinh chính là s giác ng mà t ó Ngài ã vt lên trên tt c mi trói buc ca th gii sinh t luân hi trong c ba cõi. D nhiên, ngi Pht t luôn tin tng rng Ngài ã tri qua nhiu kip tu tp nên mi t n qu v Pht. Do vy, chn chn Ngài ã tng vào sinh ra t bit bao ln trong cõi luân hi. y chính là mt c Pht "nhân bn". Cng ti ây, t nhng biu hin trong i sng tu tp và giác ng ca Ngài ã kt thành mt c Pht vt lên trên mi khái nim v "con ngi"; y là c Pht ca chân lý thc ti hay ca nhng nguyên lý tâm linh mà kinh in thng mô t qua t "Nh Lai" (Tathgata) -- "ng t ti ã n nh th và ã i nh th", hay "ng chng t âu n cng chng i v âu" (Vô bt tùng lai dic vô s kh c danh Nh Lai.) Vi cách nh ngha này, rõ ràng "lý lch con ngi" ca Pht ã b bôi xóa vì Ngài không còn c xem là mt cá th, dù là Thánh nhân, mà Ngài là hin thân ca chân lý. Gia tc ích thc ca Ngài thuc v dòng h Nh Lai vn tip ni truyn thng ca các c Nh Lai trong quá kh. Sau cùng, phi nói n Báo thân (sambhogakya) ca c Pht, mt khái nim ch cho nhng công c chân tht c bao bc bi mt thân th vô thng. Báo Thân Pht còn c gi là "th dng thân" hay "thanh tnh thân" là nhng công c phc báo c tích t t nhiu kip trong quá kh. Trong kinh thng mô t báo thân Pht vi y 32 tng tt và 80 v p ph. ây là nhng c tng c bit ca mt v Pht.

34.Quan nim v Hóa thân và Pháp thân có mt khi nào?

Quan nim v hóa thân Pht (nirmnakya) c tìm thy trong các kinh i tha, c bit là kinh Pháp Hoa. Kinh ghi rng c Pht ã thành Pht t vô lng kip trong quá kh và Ngài hin vn ang nói Pháp. c Pht mà Ngài ã xut hin i giáo hóa chúng sinh ch là mt hóa thân ca Pht mà thôi. Kinh Bát Nhã gii thiu v Pháp thân (dhammakya) vi hai ý ngha: a/ Pht-pháp, tc giáo pháp ca s giác ng

hay giáo pháp a n giác ng; và b/ Chân lý thc ti, tc là chân lý ca giác ng, mang tính cách tuyt i, siêu hình, vô tng, và luôn hin hu khp mi phng pháp gii. Pháp thân này ng ngha vi Nh lai (Tathgata). Kinh Lng Già (Lankvatra) gii thiu mt khái nim khác v Pháp thân, ó là ng Lu Pht (nisyadabuddha) tc là c Pht-pháp tính, hay c Pht c sinh ra t Pháp tính (dharmat). Pháp tính có ngha là chân lý ph quát ca v tr pháp gii (dharmadhtu); do ó, pháp tính cng mang nhng tính cht tng ng vi Pht tính (budhat) v mt nguyên lý hay còn gi là T tính thân (Svbhvikakya). Theo Thành tht tông, thuc Kinh lng b (sautrntika), mt chi phái ca Nht thit Hu b, thì Pháp thân c hình thành t nm un vô lu ó là: gii, nh, tu, gii thoát, và gii thoát tri kin, cùng vi các thn lc và vô úy.53 Cng vy, Duy thc tông cho rng các pháp vô lu a n thành tu Nht thit trí, và Nht thit trí chính là Pháp thân hay còn gi là i viên cnh trí. V sau, trit hc Duy Thc ã phát trin sâu rng v giáo thuyt Ba thân và bn trí (tam thân t trí) trên nn tng ca Tàng thc. Nói tóm li, giáo thuyt v ba Thân là mt phn giáo ni bt trong h thng trit lý ca i tha, trong khi ó, i vi giáo lý Nguyên thy, Pháp thân không bao hàm ý ngha siêu hình nào mà ó ch là mt danh t ám ch n giáo pháp và gii lut ca Pht, gi chung là Phât-pháp hay "giáo pháp pháp thân".

35.Th nào là mi Thn lc?

Kinh i S T Hng ghi chép v mi Thn lc nhau sau: "Nh Lai nh tht bit s kin có xy ra là có xy ra, s kin không xy ra là không xy ra. Nh Lai nh tht bit qu báo tu thuc s do, tu thuc s nhân ca các hnh nghip quá kh, v lai, hin ti. Nh Lai nh tht bit con ng a n tt c cnh gii. Nh Lai nh tht bit th gii vi nhiu chng loi sai bit. Nh Lai nh tht bit chí hng sai bit ca mt

53

Mi Nh Lai lc: 1. Tri th x phi x lc; 2. Tri tam th nghip báo lc; 3. Tri nht thin o trí lc; 4. Tri th gian chng chng tính lc; 5. Tri tha chúng sinh chng chng dc lc; 6. Tri tha chúng sinh ch cn thng h lc; 7. Tri ch thin tam mui lc; 8. Túc mng trí; 9. Sinh t trí; 10. Lu tn trí. Bn vô úy (bn iu không s hãi): Nht thit trí vô s uý (Không s hãi vì ã bit tt c); Lu tn vô s uý (Không s hãi vì ã on tr ht các phin não nhim ô); Thuyt chng o vô s uý (Không s hãi khi nói v nhng chng ngi ca s tu tp); và Thuyt tn kh o vô s uý (Không s hãi khi nói v con ng dit tân kh au). 41

loài hu tình. Nh Lai nh tht bit các cn thng h ca loài ngi, ca các loài hu tình; Nh Lai nh tht bit s tp nhim, s thanh tnh, s xut khi ca các thin chng v thin và gii thoát, v nh. Nh Lai nh n các i sng quá kh; vi thiên nhãn thun tnh siêu nhân, thy s sng và s cht ca chúng sanh Nh Lai nh on tr các lu hoc t mình chng trí, chng ng, thành tu và an trú ngay trong hin ti, vô lu tâm gii thoát, tu tâm gii thoát. Chính nh mi Nh Lai lc này, Nh Lai t nhn cho mình a v ngu vng, rng lên ting rng con s t trong các hi chúng và chuyn pháp luân."54

36.Th nào là bn Vô s úy?

Trong kinh i S T Hng, c Pht nói v bn Vô s úy nh sau: "Này Sariputta, có bn pháp vô s úy chính nh thành tu bn pháp này, Nh Lai t nhn cho mình a v Ngu Vng, rng ting rng con s t trong các Hi chúng và chuyn Pháp luân. Th nào là bn? Này Sariputta, Ta thy không có lý do gì, mt Sa-môn, Bà-la-môn, ch Thiên, Ma vng, Phm thiên hay mt ai i có th ch trích Ta úng pháp rng: (a) "Các pháp này cha c chng ng hoàn toàn, mà quý v t xng ã chng ng hoàn toàn." Này Sariputta, vì Ta thy không có lý do gì nh vy, nên Ta sng t c an n, t c không s hãi, t c vô úy. Này Sariputta, Ta thy không có lý do gì... có th ch trích Ta úng pháp rng: (b) "Các lu hoc này cha c on tr mà quý v t xng ã on tr." Này Sariputta, vì Ta không thy... t c vô úy. Này Sariputta, Ta thy không có lý do gì... có th ch trích Ta úng pháp rng: (c) "Nhng pháp này c gi là các chng ngi pháp khi c thc hành thi không có gì gi là chng ngi pháp c." Này Sariputta, vì Ta không thy... t c vô úy. Này Sariputta, Ta thy không có lý do gì mt Sa-môn Bà-la-môn, ch Thiên, Ma vng, Phm thiên hay mt ai i có th ch trích Ta úng pháp rng:(d) "Pháp do quý v thuyt ging không a n mc tiêu c bit, không có kh nng hng thng, không có th dn ngi thc hành n dit tn

54

Kinh Trung b. i kinh S T Hng (Mahsìhanda), kinh s 12. Bn dch ca Ven. Thích Minh châu. Xem thêm Kinh Tng Chi, phm Mi Pháp.

kh au." Này Sariputta, vì Ta thy không có lý do gì nh vy, nên Ta sng t c an n, t c không s hãi, t c vô úy." 55

37.c Pht trong giáo lý Nguyên thy và i tha có khác nhau không?

Có nhng quan nim khác nhau v c Pht trong giáo lý Nguyên thy và ai tha. S khác nhau chính là nm khái nim v ba Thân Pht ca i tha. Pht giáo Nguyên thy luôn c gng duy trì hình nh mt c Pht "rt ngi" ã xut hin i giáo hóa chúng sinh. ây là mt n lc ln lao áng k gia mt xã hi có xu hng thn thánh hóa hu nh mi lnh vc trong i sng tôn giáo. Kinh tng Nikya mô t mt c Pht hin thc nh sau: "Ngài là bc Th Tôn, A-la-hán, Chánh Ðng Giác, Minh Hnh Túc, Thin Th, Th Gian Gii, Vô Thng S, Ðiu Ng Trng Phu, Thiên Nhân S, Pht, Th Tôn. Ngài ã t chng ng th gii này vi Thiên gii, Ma gii, Phm thiên gii, vi các chúng Sa-môn, Bà-la-môn, ch Thiên và loài Ngi, t chng ng ri hin th cho mi loài c bit. Ngài thuyt pháp s thin, trung thin, hu thin, có ngha có vn, trình bày phm hnh hoàn toàn y thanh tnh" 56 Mt on kinh khác do chính c Pht nh ngha v Ngài nh sau. Khi Bà-la-môn Dona hi Pht: "Có phi Ngài là v Tiên, Ngài là Càn thát bà, Ngài là D xoa, hay Ngài là Ngi?" c Pht tr li: "Ta không phi là Tiên, Ta không phi Càn thát bà, Ta không phi là D xoa, Ta không phi là Ngi." Ngài dy thêm: "Này Bà la môn, i vi nhng ai cha on tn c các lu hoc,Ta có th là ch Thiên vi các lu hoc ã on tn, c cht t t gc r, c làm thành nh cây Tala, c làm cho không th hin hu, c làm cho không th sanh khi trong tng lai. Này Bà la môn, i vi nhng ai cha on các lu hoc, Ta có th là Càn thát bà, Ta có th là D xoa, Ta có th là loài Ngi vi các lu hoc ã on tn, c cht t t gc r, c làm thành nh cây Tala, c làm cho không hin hu, c làm cho không sanh khi trong tng lai." Ri Ngài ã cho mt ví d v s hin hu ca Ngài th gian: "Ví nh, này Bà la môn, bông sen xanh, bông sen hng hay bông sen trng sinh ra trong nc, ln lên trong nc, vn lên khi nc và ng thng, không b thm t. Cng vy này Bà la môn, sanh ra trong i, ln lên trong

55 56

Kinh Trung b. i kinh S T Hng (Mahsìhanda) kinh s 12. Kinh Trng b, kinh Mahli 06. Bn dch ca Ven.Thích Minh Châu. 43

i, Ta sng chinh phc i, không b i thm t. Này Bà la môn, Ta là Pht, hãy nh vy th trì." 57 ây là nhng mô t "rt ngi" v c Pht. Ngc li vi các quan nim hin thc này, i tha ã trình bày v c Pht vi giáo thuyt ba Thân Pht (xem câu hi 33 & 34) qua ó, Ngài là ng giác ng, công c viên mãn, vt lên trên mi gii hn ca th gian vi nhng hóa thân t ti và Pháp thân thng trú, bt dit.

38.Có th tìm thy im chung v "thân" ca c Pht trong quan nim ca các b

phái? Có th tóm tt v các thân Pht nh sau: Trc ht có mt c Pht lch s, dù c Pht lch s ó c gi là Hóa thân Pht theo quan im ca Pht giáo Phát trin (bao gm các b phái cho n i tha). c Pht lch s có mt sc thân (body) phctrí trang nghiêm biu hin y các công c do tu tp mà có, sc thân ó c gi là Báo thân (Sambhogakya). ây Báo thân mang ý ngha là thân d thc (vipka) hay ng lu (nisyanda), tc là thân c hình thành nh kt qu ca các công c t qua kh vô tn. V sau dòng Duy thc ã phân chia Báo thân thành hai loi: T th dng (Svasambhogakya) và Tha th dng (Parasambhogakya). Tha th dng c xem là tng dng vi Hóa thân, là thân mà chúng sinh có th thy bit; trong khi T th dng c xem là Báo thân viên mãn ca c Pht mà chúng sinh không th thy bit. Nh vy Tha th dng thân tc là Hóa thân; và Hóa thân tc là sc thân (Rpakya) ca c Pht lch s; và sc thân ca c Pht lch s c kt thành t nm phn Pháp thân, ó là: gii, nh, tu, gii thoát, và gii thoát tri kin. Sau cùng, c Pht lch s có mt Pháp thân, và Pháp thân ó Pht giáo Nguyên thy gi là Giáo pháp-pháp thân, trong khi Pht giáo Phát trin gi là: Pháp tính, Pht tính, T tính, Chân tính, Nh tính, Thc ti ti hu, hay Bn th chân nh .v.v. Nh th dù có mô t khác nhau v biu hin ca các thân Pht, nhng Báo thân viên mãn ca Pht là kt qu ca mt quá trình tu tp các pháp vô lu gii thoát mà c th là nm phn Pháp thân. ây là im chung v "thân" ca c Pht. Tt nhiên i vi hàng Pht t, Báo thân Pht mang mt ý ngha "thân giáo" quan trng, là chun mc o c mà tt c nhng ai tu tp u có th thành tu mt thân c túc-viên mãn nh th vi y phc c và trí tu.

57

Kinh Tng Chi, IV.36. Bn dch ca Ven.Thích Minh Châu.

39.i tha quan nim nh th nào v Pháp thân Pht?

Trong quan nim v ba Thân, i tha nhn mnh n Pháp thân vì thân này c xem là "thân bt hoi ca chân lý tuyt i", "chân lý thc ti"; do ó Pháp thân thuc v chân , bt sinh bt dit. Pháp thân ng ngha vi Pht tính, Pháp tính, Nh Lai tng, Nit bàn, Chân nh. Pháp thân Pht là vô tng nên không thuc v th gii sinh t-nh nguyên. Các c Pht dù có nhng Báo thân riêng bit nhng u có chung mt Pháp Thân. Khi Pháp thân c xem nh là chân lý thc ti ph quát, hin hu và thng trú trong mi phng pháp gii, Pháp thân ó không còn là i tng ca nhn thc. Do vy, càng c gng din t v Pháp thân thì càng d i vào sai lm, vì th gii thc ti là bt kh thuyt; càng c gng din t v thc ti thì càng xa ri thc ti. iu này c c Pht mô t qua kinh nghim chng ng mà mi ngi ch t mình th nghim ly.

40. Mi hiu ca Nh Lai là gì?

Nói v mi danh hiu Nh Lai, trong kinh i S T Hng ghi chép mt s vic nh sau. Có mt v tên là Sunakkhatta thuc b lc Licchavi, sau khi t b Gii pháp, nói li phn n rng trong hi chúng Vesali: "Sa-môn Gotama không có pháp thng nhân, không có tri kin thù thng xng áng bc Thánh; Sa-môn Gotama thuyt pháp, pháp y t mình to ra, do suy lun tác thành, tùy thun trc nghim, và thuyt cho mt mc tiêu c bit, có kh nng hng thng, có th dn ngi thc hành dit tn kh au." Khi Ngài Sariputta (Xá-li-pht) nghe nh vy ã n trình vi c Pht v s vic trên và c Pht ã dy rng: Này Sariputta, Sunakkhatta do phn n và ngu si nên nói lên li y. Ông ta ngh: "Ta s nói xu." Th mà Sunakkhatta li nói li tán thán Nh Lai. Này Sariputta, ai nói nh sau là ca ngi, tán thán Nh Lai: "Pháp y c thuyt ging cho mt mc tiêu c bit, có kh nng hng dn ngi thc hành dit tn kh au." Trong bn kinh này cp n mi danh hiu ca Nh Lai: · Nh Lai (tathgata): Ngi ã n/i nh th; · A-la-hán (arhat): Bc ng cúng, xng áng c cúng dng. · Chánh bin tri (samyaksabuddha): Ngi hiu bit úng tt c pháp. · Minh Hnh Túc (vidycaraasapanna): Ngi có y trí tu và c hnh.

45

· Thin Th (sugata): Ngi vt qua mi chng ngi và ã i mt cách tt p. · Th Gian Gii (lokavid): Ngi thu hiu mi s trên th gian. · Vô Thng S (anuttarapurua): Ngi trên ht không còn ai hn na. · iu Ng Trng Phu (puruadamyasrathi): Ngi khéo iu phc mình và ngi. · Thiên Nhân S (devamanuyn st): Bc thy ca tri và ngi · Pht Th Tôn (buddhalokantha, buddhalokajyeha, bhagavn): Bc giác ng c th gian tôn kính. c Pht cng ã mô t thêm v các nng lc siêu phàm nh sau: "ây là Th Tôn, v ã chng c các loi thn thông, mt thân hin ra nhiu thân, nhiu thân hin ra mt thân, hin hình, bin hình, i ngang qua vách, qua thành, qua núi, nh i ngang h không, n th tri lên ngang qua t lin nh trong nc, i trên nc không chìm nh trên t lin, ngi kit-già i trên h không nh con chim; vi bàn tay, chm và r mt trng và mt tri, nhng vt có i oai lc, i oai thn nh vy, có th t thân bay n cõi Phm Thiên". Này Sariputta, i vi Sunakkhatta ngu si kia s không có tùy pháp này v Ta nh sau: "ây là Th Tôn vi thiên nh thanh tnh siêu nhân có th nghe hai loi ting ch Thiên và loài Ngi, xa và gn." Này Sariputta, i vi Sunakkhatta ngu si kia s không có tùy pháp nào v Ta nh sau: "ây là Th Tôn, sau khi i sâu vào tâm chúng sanh, tâm loài Ngi vi tâm ca mình, v y bit c nh sau: "Tâm có tham bit là tâm có tham. Hay tâm không tham bit là tâm không tham... tâm chuyên chú... tâm tán lon... i hành tâm... không phi i hành tâm... tâm cha vô thng... tâm vô thng... Tâm Thin nh... Tâm không Thin nh... tâm gii thoát... tâm không gii thoát bit là tâm không gii thoát." V y bit nh vy." (xem câu hi 35 & 36)

41. Tin trình tu tp gia Pht giáo Nguyên thy và i tha khác nhau nh th

nào? Có ba lnh vc chính có th hiu i cng v tin trình tu tp ca Pht giáo Nguyên thy (bao gm các b phái) và Pht giáo i tha. Trc ht là Giáo pháp cn bn cho ngi Pht t a v phàm phu (nhng ngi bình thng nh chúng ta). Tip theo là pháp môn hành trì c thù theo quan nim ca tng trng phái. Sau cùng là cp thng chng v mt tâm linh. Ba lnh vc này c ghi nhn ây theo quan im cn bn ca Nguyên thy và i tha, có th khái quát nh sau. a v phàm phu không

có khác bit nào trong lnh vc tu tp, ngoài tr mt vài chi tit mang tính cách hình thc. Bc u tu tp ca ngi Pht t là quy y Tam bo và thc hành nm gii. im nhn mnh giai on này theo Pht giáo Nguyên thy là tu tp và quán nim bn Thánh trong khi i tha là phát khi B tâm. Da trên nn tng này, Pht giáo Nguyên thy tp trung vào ch quán nim "nhân vô ngã", tc là "nhân không" (Pudgala-nyat), trong khi i tha tp trung vào c hai "nhân không" và "Pháp không" (Dharmanyat). V tin trình thng chng tâm linh, Pht giáo Nguyên thy bao gm bn qu v Thanh vn, trong khi tin trình ca i tha bao gm mi a.

Tin trình thng chng tâm linh (giác ng và gii thoát) Bn qu v Thanh vn Mi a ca B tát

-Hoan h a (Pramudita / an lc khi vt qua phin não bc vào Pht o); Tu à hoàn (Sotpana): D lu T à hàm (Sakadgmi): Nht lai A na hàm (Angmi): Bt lai A la hán (Arahat): Gii thoát ti hu. -Li cu a (Vimal / trng thái tâm thanh tnh do trì gii và tu tp thin nh); -Phát quang a (Prabhkari / thanh tnh ba nghip và phát trin tu giác); -Dim hu a (Arcismati / tu tp tu giác vô phân bitBát nhã); -Cc nan thng a (Sudurjay /on tr vi t phin não, tu tp các giác chi); -Hin tin a (Abhimukhi / tu nhãn siêu vit nh nguyên); -Vin hành a (Dramgam / y phng tin giáo hóa chúng sinh); -Bt ng a (Acal / t n qu v không thi chuyn); -Thin hu a (Sdhumati / trí tu viên mãn và t c mi thn lc); -Pháp vân a (Dharmamega / thành tu Pht trí, t ti, gii thoát).

42.Bn qu v Thanh vn và mi a ca B tát tng ng nh th nào?

47

S tng ng ca bn qu v Thanh vn và mi a (nn tng hay trú x tâm linh) ca B tát, trên lý thuyt, có th c ghi nhn nh sau. i vi mi a, các nhà i tha cho rng, trong B tát a (Bodhisattvabhmi),58 sáu a u thuc v "nhân không", tng ng vi bn qu v Thanh vn. Bn a sau thuc v "pháp không" là phn phát trin ca i tha. Bn a sau nhn mnh n hnh nguyn sinh và viên thành Pht qu. Tuy nhiên, nu i vào sâu hn, chúng ta s thy, a u tiên thuc v tin D lu, tc là giai on phn khi phát tâm (s phát tâm B ). S tng ng do ó c tính t a th hai (Ly cu a) tr lên. Trong sáu a u, hành gi tng bc tu tp gii, nh tu, và các B phn thuc Thánh o. giai on này trong tin trình tu tp, không có khác bit nào trong s hành trì ca mt v Thánh Pht giáo, bt k là A-la-hán hay B tát. Nh vy, dù c din gii khác nhau, nhng nn tng tu tp (nh c trình bày trong sáu a u) thì vn ging nhau; y chính là ni dung ca gii, nh, tu, các B phn, và các Thánh o phn. Nghiên cu ca Nalinaksha Dutt cho rng, sáu a u là hình thc Phm ng hóa các on kinh vn trong kinh tng Pali v các qu v Thánh. Chúng ta s i sâu hn vào ý ngha và s tng ng ca mi a.

43.Hoan h a là gì?

Hoan h a là trú x tâm linh u tiên ca hàng Pht t trên con ng tu tp B tát o. ây cng là ln u tiên ngi Pht t có y công c cn bn tham d vào gia tc ca Nh Lai, hng tâm vào i sng xut th vi lý tng ca B tát. V B tát a v tâm linh này là nhng ngi có y lòng hoan h và tín tâm ni Tam bo, on tr các ác o, nguyn cu Vô thng o, luôn luôn hoan h vi các giáo Pháp ca Nh Lai, các hnh nguyn Ba-la-mt, và lý tng sinh. Ngay ni a v này, B tát quyt lòng xây dng "trái tim i bi" nh là nn tng ca cuc hành trình t và tha. Nh i nguyn "phng hin cuc i cho tâm i bi," sng cht vi tâm i bi cho n khi thành tu nht thit trí (qu v Pht) nên B tát luôn an lc và hoan h vi bt k hoàn cnh nào, thiên ng hay a ngc. Ni trú x hoan h này, B tát phát mi i

58

V tin trình tu chng ca Bn qu v Thanh vn, xem Thanh Tinh o Lun (Visuddhimagga) ca Ngài Pht Âm son, Lun Câu Xá ca Ngài Th Thân...; v Mi a B tát, xem B Tát a (Bodhisattvabhmi) do Ngài Vô Trc son. Xem Thp a Kinh Lun (Dasabhmiksstra) do Ngài Th Thân son, Nhp Trung Lun (Madhyamakvatra) Do Ngài Nguyt Xng son, Kinh Thp a (thuc Hoa Nghiêm) và kinh Bát Nhã...

nguyn: 1/Kính l các c Pht mt cách trang trng di mi hình thc (c tính khiêm h); 2/ Tán thán và ca ngi các công c ca ch Nh Lai (lòng kính tín); 3/ Thc hành hnh cúng dng-b thí mt cách thâm sâu (b thí Ba-la-mt); 4/Sám hi tt c ti nghip t vô lng kip (c tính tàm, quý, ái, kính); 5/ Tùy thun hoan h vi tt c công c trên th gian này (nhn ni và hoan h); 6/ Luôn mong mi thnh cu Chánh pháp c truyn bá th gian; 7/ Luôn cu thnh các c Nh Lai li lâu dài trong i; 8/ Luôn theo hc Chánh pháp ca các c Nh Lai; 9/Luôn hng thun vi chúng sinh (bng bn Nhip pháp); 10/ Chuyn phn công c ca mình n tt c chúng sinh trong pháp gii vi hoài bo và khát vng cho s nghip giác ng-Vô thng B ca muôn loài chúng sinh. trú x tâm linh Hoan h này, tâm i bi (mahkarun), i x (mahgya), và B thí ba-la-mt (qung tu cúng dng) là nn tng tu tp và thc hành B tát o. Tuy vy, chúng ta có th nhìn thy mi c tính quan trng ca mt v B tát ngay trong mi i nguyn này.

44.Ly cu a là gì?

Ly cu là s thanh luyn thân-tâm, xa ri mi ô nhim ca i sng th tc. làm cho ba nghip thân, ming, ý c thanh tnh, B tát trc ht tu tp mi thin nghip, tc là thc hành mi Gii pháp cn bn. V thân, không sát sinh, không trm cp, không tà dâm; v ming, không nói di, không nói li hai chiu, không nói li thêu dt, không nói li xu ác; v ý, không tham lam bn xn, không sân hn thù oán, và không tà kin c chp. Do bit rõ rng tùy thuc vào hành ng thin hay ác mà con ngi tr nên cao quý hay ê tin, kh au hay hnh phúc nên B tát va t mình tu tp va khuyn phát tha nhân tu tp. a này, B tát nâng cao thc hành ái ng (trong bn Nhip pháp) và c bit chú trng vào vic tu tp Gii ba-la-mt. Vì gii là nn tng ca i sng thanh tnh. Gii pháp càng trong sáng thì tâm thc càng thanh lng. Tâm thanh lng (ti mát) là nhân gn a n nh; và có nh thì mi có tu. im này, giáo lý i tha và giáo lý Nguyên thy hòa quyn ln nhau. Vì giáo lý Nguyên thy nhn mnh rng, Gii pháp thanh tnh là nn tng cn bn i vào dòng Thánh, chng qu D lu

49

và Nht lai.59D nhiên, khi cp n gii lut, chúng ta cng cn bit n các loi hc gii: nh nm gii cn bn chung cho ti gia và xut gia; 10 gii (thp thin) .v.v.

45. Phát quang a là gì?

Khi ba nghip ã c thanh tnh nh tu tp Gii pháp, B tát bc vào a th ba, gi là Phát quang a. Phát quang có ngha là tu giác sinh khi trên nn tng ca gii c thanh tnh. a v này, B tát quyt lòng thc hành chí nguyn sinh, chp nhn mi au thng c th xác và tinh thn i vào cõi tc ly th gian cu vô lng chúng sinh. Trong giai on này, B tát n lc tu tp Kiên nhn ba-la-mt và chú trng vào s mnh li hành-hóa tha (trong bn Nhip pháp). B tát thng xuyên hành trì mi tùy nim,60các thin nh (tám bc thin) và các phm trú (bn tâm vô lng, t bi, h, x) tng cng kh nng nhn ni. Do tu tp các thin pháp này B tát thành tu các thng trí, tc là các loi thn thông nh con mt siêu nhân, l tai siêu nhân .v.v. Tng t nh vy, giáo lý Nguyên thy trình bày c th v cách thc tu tp ca mt v Thánh Bt lai (A-na-hàm) trong mt tin trình bao gm bn thin sc gii, bn thin vô sc gii, bn vô lng tâm và sáu thng trí (xem Thanh Tnh o Lun). Mt bc Thánh A-na-hàm là hành gi ã on tr nm h phn kit s: dc, sân, thân kin, nghi, gii cm th,61 tc là ã on tr hoàn toàn tham, sân, si, dt ht dc lu và mt phn hu lu và vô minh lu. Nh th có s tng ng rõ ràng ây gia mt v Thánh A-na-hàm và mt v B tát a th ba.

46.Dim hu a là gì?

Dim hu a là a th t. a này B tát n lc i cháy tt c nhng mê lm v thân kin và các tâm s tng ng ca nó. Tt c các hnh ca B tát u hng n khát vng Vô thng B (chánh giác), siêu vit nh nguyên. a v này, B tát n lc

59 60

Xem Thanh Tnh o Lun.

Nim Pht, nim pháp, nim tng, nim gii, nim thí, nim thiên, nim t, nim thân, nim hi th, nim dit.

61

Kinh Các kit s (Sanyojana Sutta) AN X.13

tu tp Tinh tn ba-la-mt và chú trng n hnh nguyn ng s (trong bn Nhip pháp). B tát n lc tinh tn tu hành, tp trung vào s phát trin nm cn, nm lc, by giác chi và tám phn Thánh o. a th t, th nm và th sáu liên h n trí tu Bát nhã tng ng vi Thng tu ca giáo lý Nguyên thy (tu quán sinh khi t B phn, Thánh , và Duyên khi).

47.Cc nan thng a là gì?

Cc nan thng là a th nm. Trong a v này, B tát phi vt qua nhng phin não vi t trong ni tâm bng cách phát trin các Thánh o, c bit là Thin nh ba-lamt. Do kiên trì thin nh và quán chiu, B tát chng ng tht tng vô tng ca các pháp và t n tu giác Vô ngã. T ây B tát hc tp các phng tin thin xo ca th gian nh các loi ngành ngh tip tc cuc hành trình lý tng: phng s chúng sinh và giác ng Vô thng B . An trú vng chãi trong tu giác vô ngã, B tát phát nguyn phng hin tt c công c lành ca t thân cho nn hnh phúc-an bình và cho s nghip giác ng ca muôn loài chúng sinh.

48.Hin tin a là gì?

Sau quá trình tinh chuyên tu tp các Thánh o, B tát bc vào a th sáu bng s chng c "tính bình ng" ca pháp gii; y chính là bn th vô tng hay còn gi là tht tng vô tng ca các pháp. Nh chng c tu giác siêu vit nh nguyên này, nên B tát sng t ti trong vin ly; không th trc ngay trong chính tâm nguyn i bi ln lao ca Ngài - s thng xót chúng sinh và khát vng t tt c muôn loài chúng sinh. B tát, du cha t n vô sinh trí, nhng qua các Thánh , ã thy rõ bn cht ca th gii duyên khi và các nhân duyên to nên các cõi luân hi sinh t. Thy rõ bn cht ca kh au cng chính là thy rõ các nhân duyên kt thành th gii kh au. Ba cõi, trong tri kin ca B tát, qu là do tâm to (cittamtram yad idam tridhtu kam), chúng không h có t ngã; chúng là pháp hu vi, là hin hu ca các mi tng duyên; và do ó bn cht ca chúng (các nhân duyên trong tng quan nhân qu) là vô thng, luôn thay i vi t tính on dit (svabhva-nirodha). Do quán chiu sâu xa v chân lý ca Duyên

51

khi, B tát ã chng c Nh tính ca th gii thc ti hin hu vi ba tính cht c thù, ó là Không (snyat), Vô tng (animittat), và Vô nguyn (apranihita). Khi t ng v các c tính này, B tát tht s ã tr thành mt v A-la-hán hoàn ho. Tuy nhiên, vi trái tim i bi vô lng vô biên, B tát ã không dng li ó; chính trong trú x Hin tin này, B tát không ngng chuyên chú thc hành Bát nhã ba-la-mt (trí tu ba-la-mt) và tip tc chí nguyn sinh ca Ngài. Trong giáo lý Nguyên thy, giai on này (tin Ala-hán), các Thánh gi ã n lc tu tp hin quán Thánh (xem câu hi 8, 9, 13,14). Cho n khi giác ng các Thánh mt cách hoàn toàn, v Thánh gi bây gi ã on tr xong nm thng phn kit s, dt ht các phin não lu hoc trong ba cõi và chng c qu v A-la-hán, chng c Nit bàn ti hu. ây là a v Vô hc ao (aaika) ca bc Thánh A-la-hán, mt a v tâm linh cao nht trong truyn thng Nguyên thy. Nm a u thuc v Thánh Hu hc ang trong l trình Kin o (daranamrga) và Tu o (bhvanmrga). Các kinh in i tha nh Bát Nhã và Pháp Hoa cng xác nh tin trình gii thoát này. Và ti ây, s tng ng gia bn qu v Thanh vn và mi a ca B tát dng li a th sáu này. Bn a còn li thuc v phn giáo c bit ca truyn thng i tha.

49.Vin hành a là gì?

Bc vào Vin hành a, a v tâm linh th by, B tát ã bt u i vào mt hành trình cao rng phi thng sau khi ã thành tu viên mãn sáu Ba-la-mt, bn Nhip pháp, ba mi by phn B , các c hnh thanh tnh và các thin nghip. B tát bây gi có y sc mnh thin nh và trí tu-phng tin thin xo giáo hóa chúng sinh mt cách vô ngi. iu quan trng ni bt trong a v tâm chng này là ch, B tát du ã chng ng tht tng vô ngã nhng vn không ri b trái tim i bi, nguyn tt c chúng sinh. ây là im then cht B tát vi i sng vin ly và bn tâm vô lng i vào th gian, i vào tt c cõi nhim ô mà không h ánh mt tâm trang nghiêm thanh tnh (nhp tam th nht thit cnh gii bt vong nim trí trang nghiêm tng). Nh vy mà s nghip hóa chúng sinh ca B tát tr thành bao la vô cùng.

50.Bt ng a là gì?

Bc vào a th tám, B tát không còn có th b thi chuyn nên gi là bt ng. Do công c tu tp c tích ly trong sut tin trình ca by a trc, n a th tám B tát ã th nhp "vô sanh pháp nhn" (nhn trí). B tát an trú tâm bt sinh và t ti trên mi con ng giáo hóa chúng sinh. a v này, B tát phát huy mi nng lc t ti hng n trí tu, nguyn lc, thn thông, bin tài, tng trì .v.v. c khái quát trong mi thn lc và bn vô s úy.

51.Thin hu a là gì?

Bc vào a th chín, B tát ã thành tu mi thn lc ca Nh Lai. Nh ó v B tát có th bit mt cách t m, rõ ràng nhng nhân duyên, nghip báo, cn tánh, tâm nim .v.v. ca mi chúng sinh khác nhau. B tát tùy theo cn tánh, hoàn cnh, và trình ca mi chúng sinh khác nhau mà Ngài thuyt nhng Pháp khác nhau giáo hóa. B tát luôn thuyt pháp giáo hóa mt cách linh hot vi bn pháp vô ngi.62 B tát tr thành mt v Pháp s hoàn ho, truyn bá Chánh pháp và gìn gi kho tàng Chánh pháp ca Nh Lai. Do bit rõ nhân qu ba i ca mi chúng sinh nên B tát có th tái sinh theo ý nun ca mình hóa chúng sinh. Tuy vy, B tát a v này vn tu hnh Lc ba-la-mt và nu thích v y có th tr thành mt v i phm thiên vng (Mah-Brahm), tc là mt v Chúa tri.63

52.Pháp vân a là gì?

Pháp vân a là a th mi, trú x tâm linh cao nht ca B tát o. Chính ni ây, mt v B tát tu tp, phát huy trí tu ba-la-mt và sau cùng chng c Pht trí (nht thit chng trí), tr thành mt c Nh Lai, mt v Pht toàn giác. Kinh Lng Già và Bát Nhã u xem ây là trú x ti thng. Tt c nhng din gii và bàn lun c dng li ây.

62 63

Bn Vô Ngi: Pháp vô ngi bin, T vô ngi bin, Ngha vô ngi bin, và Nho thuyt vô ngi bin. Xem Kinh Trng b, Kinh Phm Võng (Brahmajàla sutta) DN. 01. 53

53.Ba-la-mt là gì và nó xut hin nh th nào?

Ba-la-mt (pramit) là mt trit lý-tu tp c thù ca Pht giáo Phát trin, c trình bày trong h thng các kinh Bát Nhã (prajñpramit-stra) gn lin vi giáo thuyt v tính Không (nyat). V mt cn bn, khái nim Ba-la-mt c hiu nh là mt s toàn thin bc nht hay hoàn ho tuyt i; ý ngha t nguyên hc ca Ba-la-mt là parama, có ngha là nh cao. Tuy nhiên, mt cách din gii khác tràn ngp trong vn hc Bát Nhã, nht là i vi Hán tng (kinh in ch Hán), thì Ba-la-mt c dch là áo b ngn vi cách chit t nh sau: pra là siêu vit hay vt qua b bên kia và mit là ã n b bên kia. Hn bn cng thy rng li din dch này là mt n lc nhm mô t v kh tính ca s "hoàn ho tuyt i" mà mt v B tát ã thành tu do thc hành sáu Ba-la-mt (b thí, trì gii, kiên nhn, tinh tn, thin nh, và trí tu). Tuy nhiên, hình nh "hai b ca mt dòng"--b này và b kia, dng nh là cái by vô hình khin ngi c d phát sinh mt cm nhn ch quan rng, rõ ràng nu b bên này là sinh t, thì b bên kia phi là Nit bàn. Vy phi chng Nit bàn i lp vi sinh t và sinh t i lp vi Nit bàn? ây là mt lm ln vì s tht không phi là nh vy! tránh ng nhn này, bn cn phi phân bit hai th gii ca tri kin, mt thuc v nh nguyên và mt thuc v siêu vit nh nguyên. Bn nên cng nên nh rng siêu vit nh nguyên không hn phi là "nht nguyên" (xem phn tính Không). ây, nh nguyên là th gii ca nhn thc phân bit, i ãi nh: ta-ngi, tt-xu, hay thin-ác .v.v. Trong s phân bit này, ý nim v ta hoàn toàn khác vi ý nim v ngi, tt khác vi xu, thin khác vi ác...Ngc li, trong th gii siêu vit nh nguyên, nhng ý nim phân bit, i ãi nh th hoàn toàn vng mt. Và y chính là ý ngha Ba-la-mt; tc là, s vt lên trên mi i ãi, phân bit. Vì vy, khái nim "b bên kia" trên nguyên tc ch là mt công c tm thi cn có cho s din gii bng ngôn ng mà thôi! Nu không nh th chúng ta s chng hiu cái gì ht. Mt cách n gin, bn ch cn nh rng "b bên kia" trong ngôn ng ca Bát Nhã là mt khái nim ch cho th gii siêu vit nh nguyên mà không h mang tính cht i lp nào ht.

54.Có phi Ba-la-mt ng ngha vi "vô phân bit"?

Có nhng liên h gia hai khái nim này. Và c hai u hàm cha mt vn ht sc quan trng ca Bát Nhã, hay nói khác i là ct ty ca s thc hành i sng Bát Nhã, ó là trí tu vô ngã. Khi nói n sáu Ba-la-mt là nói n công hnh tu tp; trong khi nói n vô phân bit là nói n tu giác vô ngã. C hai khái nim này u nhn mnh n tu giác siêu vit khi th gii tng quan ca nh nguyên. Bn có th nhn ra s tng quan gia hai khái nim này qua on vn ni ting ca kinh Kim Cng, mô t v ý ngha ca Ba-la-mt và tu giác vô phân bit nh sau: "Này Subhti (Tu-b-), B tát phi ngh rng có bao nhiêu chúng sinh trong v tr bao la, dù nhng chúng sinh y thuc v loài c sinh ra t trng, loài c sinh ra t bào thai, loài c sinh ra t ni m thp, và loài c sinh ra t s bin hóa; loài có hình th hay không có hình th, loài có tri giác hay không có tri giác; cho n bt k th gii chúng sinh nào có th quan nim c, tt c u phi c dn vào Nit bàn mà không h li mt du vt nào. Mc dù vô lng vô s chúng sinh ã c dn vào Nit bàn nh th, nhng không có chúng sinh nào c dn n Nit bàn. Vì sao? Vì nu B tát còn thy có chúng sinh, B tát không c gi là bc giác ng." on kinh này mô t rt rõ tính cht Ba-la-mt trong các công hnh ca B tát. Và nh tu tâp nh th mà B tát t c tu giác "vô phân bit". Hãy ly thí d v hnh b thí ca B tát, khi b thí, B tát phi thy rng ngi cho cng không, ngi nhn cng không, và cái c b thí cng không; c ba u không nên gi là "tam luân không tch." B thí trong mt th cách không trú chp vào hình tng (bt tr tng b thí) nh th c gi là b thí Ba-la-mt. Tng t nh vy i vi các Ba-la-mt khác. Do ó, mun t n tu giác vô phân bit (tc tu giác vô ngã), B tát phi thc hành các Ba-la-mt. Và mun t n Ba-la-mt, B tát phi tu tp tu giác vô phân bit. Nên nh rng, vô phân bit không phi là s pht l, không bit tt xu, nhng trên cn bn ó là mt loi tu giác chiu sáng n tn cùng mi du vt ca t ngã huyn mng; y là mt loi tu giác c bit giúp hành gi t ng chân lý bt nh hay chân lý bình ng trong pháp gii duyên khi bao la này.

55.Dng nh trên thc t khái nim "Ba-la-mt" và "tâm i bi" cu mang hai

loi cm xúc rt mâu thun nu không mun nói là chng i nhau? Nu vn c nhìn trong qua con mt nh nguyên, vâng úng nh th, ây qu là nhng cm thc y mâu thun, vì mt bên thì mong mun yêu thng muôn loài

55

chúng sinh, trong khi mt bên thì li thy chng có ai mà yêu thng. Rt cuc thì chúng ta phi iu ch và phát trin hai ngun nng lng này nh th nào trong cùng mt dòng tâm thc và cùng mt trái tim? Chính trong khi mâu thun ln lao này, các nhà i tha ã khéo léo xây dng nên mt hng i giác ng cc k thin xo da trên hai yu t quan trng ó là: trí tu và tâm i bi. V mt trí tu, cái ích n ca Pht giáo nói chung là s t n ánh sáng giác ng vô thng B . Và ánh sáng tâm linh ó luôn luôn c khng nh là mt loi tu giác không bn ngã. Mi s din dch v ánh sáng tâm linh này du có phóng khoáng nh th nào i na cng phi bao hàm ý ngha duyên khi-vô ngã. Tôn vinh trí tu vô ngã là mt tính cht c thù trong i sng tnh thc ca o Pht; và iu này rõ ràng không có gì là khó hiu. Cái khó hiu và thm chí c xem là mâu thun xut hin khi tu giác vô ngã phi c kt hp vi tâm i bi hình thành nên lý tng và i sng tu tp ca mt v B tát. Tuy nhiên, mi mâu thun u c hóa gii khi tâm i bi c phát trin trong tinh thn vô ngã n tn cùng bng bn c tính vô lng: t vô lng, bi vô lng, h vô lng, và x vô lng. S tht này trên thc t ã to ra mt loi cm xúc tnh thc không a n luyn ái nhng vn không mt i hi m ca tình thng. Rõ ràng nu tâm i bi không c xây dng trên nn tng ca bn c tính "vô lng" này, thì không làm sao chúng ta có th hình dung ra mt s hòa gii nào gia hai nng lc trng yu này. Tht vy, trong con mt nh nguyên, trí tu vô ngã và tâm i bi qu là nhng cm thc rt mâu thun, nhng trong i sng ca Bát nhã, thì tâm i bi chính nó luôn có kh nng hòa quyn và hp nht vi trí tu vô ngã ngay khi nó vn n kh nng vô biên trên chiu tuyt i. Ngha là bn luôn sn sàng ánh tan s hin din ca con ngi cá th hòa nhp vào ni au kh ca tha nhân vi nim khát vng cùng ln lên trong s nghip giác ng. iu ó cng có ngha là, bn không th nói n tâm i bi khi trái tim yêu thng ca mình ch si m cho riêng mt chúng sinh; mà trái li, trái tim i bi phi hàm cha kh nng trang tri, ôm p và bo bc muôn loài chúng sinh. Trái tim y luôn rung cm mt cách tha thit và chân thành i vi bt k mt chúng sinh nào có th quan nim c. Chính cái tính cht "không có biên gii và không cùng tn" này cu mang cùng mt th tính vi tu giác vô ngã, vn c gi là tính bình ng hay tính bt nh.

56.Vy B tát vi tâm i bi s xut hin vi mu ngi nh th nào?

Hu ht kinh in i tha u nhn mnh n tính cách ca mt v B tát vi nhng ngôn t cao thng và rt ngi nh: B tát là ngi yêu thng tt c muôn loài chúng sinh. Ngài phát i nguyn s luôn có mt bên cnh chúng sinh trong nhng lúc thng trm, au kh. Ngài s không b ri bt k môt chúng sinh nào mt mình trong chn kh au mà không tìm các phng tin cu . B tát là tình yêu, vì trong trái tim ca Ngài không có gì khác hn là tình yêu. Vì tình yêu vô b và vô thng nên Ngài ã i vào nhng ni kh au nht và nguy him nht, chp nhn mi au thng, v v, an i, và em li s an lc cho chúng sinh. B tát không th ngonh mt ra i khi còn mt chúng sinh vn ang chìm m trong bin sinh t kh au. B tát chính là ngi t chi vào Nit bàn li chúng sinh. Ngài cng chng h thy s khác bit gia Ngài vi chúng sinh trong au kh cng nh trong hnh phúc. B tát không bao gi s hãi trc nhng khó khn, gian truân, vt v, và c m duy nht ca Ngài là làm sao cho tt c chúng sinh c an vui, hnh phúc và viên mãn vi cuc sng giác ng vô thng B . Do vy, B tát xut hin nhân gian ht nh mt anh hùng vi trái tim i bi v i. Anh ã hy sinh cuc sng ca mình cho nhng ngi chung quanh hay nhng ai cn n mình. Anh nht quyt bo v s an bình cho tt c, không sót li bt k ai trong tm nhìn ca mình ri rt vào chn nguy him, bt an. Trong cuc hành trình gian nan, dù vô tn, anh vn luôn mong mi và sn lòng gánh chu s khó nhc thay cho mi ngi. Anh sn sàng chia s vi mi ngi nhng gì anh có: cuc sng, vt cht, tinh thn, phng tin, tình thng, trí tu... Anh tht s là ni nng ta bình an nht trong tâm tng ca mi ngi. Và mi ngi ai cng t trn nim tin vào trái tim i bi-vô ngã và trí tu hoàn ho ca anh. Anh y là ngi có tình yêu thng cao c và tm lòng lng vô b, anh ã n vi i vi y nguyn lc, phng tin, và trí tu. Lý tng B tát c khc ha vi mu ngi anh hùng v i nh th rõ ràng ã xóa nhòa mi du vt phân bit, mi ý nim v s mâu thun gia tâm i bi và trí tu bên kia b.

57.Ba-la-mt và tính Không liên h nh th nào?

Ba-la-mt (pramit) c c th hóa qua sáu (hoc mi)64 công hnh c trng ca B tát nh ã trình bày (xem câu hi 53). Tính Không (nyat) là giáo thuyt trung

64

a s các nhà Pht hc u cho rng 10 Ba-la-mt c phát trin t 6 Ba-la-mt. Giáo lý ca các b phái ã chp nhn 6 Ba-la-mt ca i tha và a thêm vào mt s Ba-la-mt khác. 57

tâm ca toàn b h t tng Bát Nhã. Kinh Bát Nhã c xem là b kinh u tiên xut hin làm nn tng cho truyn thng i tha.65 Khi nói v tính Không, hu nh có nhiu ng nhn v giáo thuyt này bi vì ch KHÔNG trên cn bn c hiu là s trng vng, trng rng hay trng trn. V mt hình thc, nó c biu th bng mt vòng tròn rng không, và vì vy, nó thng c liên tng vi con s không. T nhng ng nhn nh th làm cho tính Không, v mt ngôn ng, thng b hiu nhm nh mt loi lun thuyt gn lin vi ch ngha h vô hay ít nhiu liên h n quan im v "on kin." Tuy nhiên, vn hoàn toàn không phi nh vy. Trong ting Sanskrit, nyat có ng cn là vi, ngha là "phng lên." Do ó, cái gì phng lên bên ngoài thì bên trong s trng rng, nh cái bong bóng chng hn. ây cng là ni dung ca câu kinh "Sc tc là Không, Không tc là Sc" (yad rpa s nyat, y nyat tad rpam). Hình nh ca ngôn ng tru tng này s rt quan trng trong vic ct ngha trit lý tính Không. ây có hai yu t mà bn nên lu ý v khái nim biu t này ó là tính nht th ca nhng biu hin khác nhau, và tính i kháng ca nhng biu hin ó trên cùng mt thc ti. Thí d, v mt bn th, sóng và nc là mt. V mt hin tng, sóng và nc là hai biu hin khác nhau. ây là mt tin trình bin chng thc ti sâu sc nhm ch n s trng vng ca mt cái ngã linh hn bt bin và bt t trong mt c th "cn phng" ca nm un, sc, th, tng, hành, và thc. Do vy, "Không" không hàm ý i nghch vi có--nh hin hu (to be) hay không hin hu (not to be)--mà Không (nyat) là chân lý duyên khi ca th gii thc ti-vô ngã (p. anatt; skt. antman). Không ng ngha vi vô ngã.

58. Tính Không c quán nim nh th nào i vi con ngi nm un?

Nói v s hin hu ca con ngi, kinh Kim Cng Bát Nhã cp n bn ch quán nim quan trng, nhn mnh n tính cht vô ngã ca thân nm un. Bn ch này là s ph nh v bn khái nim: ngã tng (tmasajñ), nhân tng (pudgalasajñ), chúng sinh tng (sattvasajñ), và th gi tng (jvasajñ). Trong vn hc Veda, Ngã tng là ý tng v mt cái t ngã cá bit có mi liên h c bit vi bn th i ngã (brahman). Cái t ngã cá bit này s gii thoát khi nào nó tr v, hòa

65

hiu bit thêm v lch s ca kinh Bát Nhã, bn nên tìm c tác phm Bát Nhã Bát Thiên Tng; bn Anh ng sau ây rt ph bin: Conze, Edward (trans.). The Perfection of Wisdom in Eight Thousand Lines and Its Verse Summary, 5th Ed. San Francisco: Four Seasons Foundation, 1995.

nhp vi bn th i ngã. Nhân tng là ý tng v mt thc th mang tính cách cá nhân, nh mt nhân th, mt linh hn bt t hay mt cái t ngã cá th c xem là thng hng bt bin và làm ch da cho các ý ngha và giá tr ca con ngi. Chúng sinh tng là ý tng v mt s hin hu, sinh hu, hu th, hu tình hay chúng sinh. Th gi tng còn c dch là mng cn hay sinh mnh ca mi chúng sinh. Th gi tng, do ó, là ý tng v mt cái ngã chu trách nhim v luân lý, o c. Nói khác i, th gi chính là s th báo ca các nghip thin và bt thin trong cõi luân hi. Ý tng v bn thc th này là do vô minh to thành; bn cht ca chúng là hão huyn, không tht. Thành ng "t tng giai không" (bn tng là không) là mt s khng nh rng không h có mt mt thc th bt t, vnh hng nào tn ti di hình thc cái tôi, cái ta, linh hn, nhân th, hay t ngã cá bit .v.v. Vì tt c pháp hu vi là vô thng và on dit. Con ngi là mt tp hp ca nm un hu vi-sinh dit, khi nm un tan rã, thì ý nim v bn tng (ngã, nhân, chúng sinh, th gi) cng tr nên vô v, rng tuch. Nh cây chui b lt b, lt cho ti cùng s thy mt thc th rng không. Tng nh cái bong bóng, càng thi phng to chng nào thì bên trong càng trng rng chng ó.

59.Tính Không trong Nguyên thy và i tha khác nhau nh th nào?

Tính Không (nyat) trong kinh tng Pali c dùng rt gii hn nói n thc ti ca các pháp hu vi là vô thng, on dit và không có t ngã. Trái li, trong i tha, tính Không c phát trin thành giáo thuyt trung tâm làm nn tng cho toàn b h thng t tng và trit hc, bt u t lúc ra i ca kinh Bát Nhã n thi i ca ngài Ngrjuna (Long Th), và tip ni cho n thi i Kim Cng tha và các dòng Thin (Thin tông) v sau. Ngài Ngrjuna là mt trit gia Pht giáo c ánh giá là có mt không hai trong lch s phát trin t tng i tha, c bit là v trit hc tính Không. ây, Không không n thun là mt phát biu v thc ti mà nó bao hàm c mt h thng trit lý c thù ca mt thi i vàng son trong lch s phát trin t tng Pht giáo. Có th nói rng, tính Không không nhng là mt h thng trit lý giác ng c sc ca i tha mà nó còn c xem nh là ct ty ca s giác ng viên mãn. Do ó, chng ng tính Không ng ngha vi chng ng Nit bàn. i vi hàng Pht t theo truyn

59

thng Trung quán, nht là dòng Kim Cng tha và Thin tông, giác ng tính Không c xem là mc tiêu ti thng ca cuc hành trình tu tp.

60.Có th cho bit i cng v tính Không trong dòng trit hc Trung quán?

Có th tóm tt mt vài im chính v tính Không nh sau. V trit hc, bài k m u ca Trung Lun (skt. mlamadhyamakakrik)66 trình bày mt hình thc bin chng ph nh ni bt ca dòng trit hc Trung quán (mdhyamika) nh sau: "Không sinh cng không dit, không thng cng không on, không mt cng không khác, không n cng không i." (Bt sinh dic bt dit, bt thng dic bt on, bt nht dic bt d, bt lai dic bt xut...)67 ây là tám cái Không (bát bt) cn bn, c trình bày theo mt hình thc ph nh liên hi hay còn gi là ph nh ca ph nh. Hình thc ph nh này tr thành mô thc bin chng thc ti ni bt ca trit hc Trung quán. V mt giáo ngha, tính Không c trin khai da trên giáo thuyt cn bn ca c Pht, c bit là các giáo thuyt v Duyên khi và Trung o. Do vy, nn tng lý lun ca nó cng c t trên cn bn ca Duyên khi và Trung o. Ngài Ngrjuna, trong bài k s 18, chng 24 ca Trung lun ã nói nh sau: "Pháp c sinh khi t các nhân duyên nên tôi nói nó là Không, nó ch là gi danh, và cng là Trung o." (Chúng nhân duyên sinh pháp, ngã thuyt tc th vô, dit vi th gi danh, dic th Trung o ngha.)68iu này cho thy mi liên h cht ch gia giáo lý truyn thng và phát trin. Ba ch quan trng Không, Gi, và Trung tr thành ba pháp n cho hành gi tu tp quán chiu lnh hi tính Không, chng c Nit bàn. Sau cùng nhng không kém phn quan trng, ó là bn th "bt nh" gia luân hi và nit bàn. Lun vit: "Nit bàn và th gian, không có gì khác bit. Th gian và Nit bàn cng không có gì khác bit. Bn cht ca Nit bàn cng nh th gian, không có gì sai bit."(Nit bàn d th gian, Vô hu thiu phân bit, Th gian d nit bàn, Dic vô thiu phân bit. Nit bàn chi thc t, Cp d th gian t, Nh th nh t

66 67

Ði tng kinh/Ði Chính tân tu, mc s 1564 (Cf.Nos 1565-1567), tp 30, t trang 01-30.

Bn ting Phn: anirodham anutpdam anucchedam avata | anekrtham annrtham angamam anirgama ||

68

Bn ting Phn: ya prattyasamutpda nyat t pracakmahe | s prajñaptir updya pratipat saiva madhyam || MMK 24,18

gi, Vô hào ly sai bit. Chng 25, k 19 & 20.)69 Do vy, có th lãnh hi c thc ti tính Không hay nói khác i là chng ng Nit bàn, hành gi không th lìa b th gian, tc là các pháp hay chân lý quy c th gian; vì th gian và Nit bàn không hai không khác. Trung lun c bit cnh tnh chúng ta rng: "Các Ðc Pht vì chúng sinh, ã da vào hai chân lý mà nói pháp, th nht là chân lý tng i và th hai là chân lý tuyt i. Nu ngi nào không nhn thc c hai chân lý này, thì i vi Pht pháp sâu xa, không th lnh hi c. Nu không nng ta vào chân lý tng i (phng tin hay tc ), thì không th t n chân lý tuyt i (cu kính, hay chân ); nu không t n chân lý tuyt i, thì không th chng ng Nit bàn." (Chng 24, bài k s 8, 9, 10.)70

61. Mc ích ca phép bin chng ph nh ca Trung quán là gì?

Bin chng ph nh (dialectical negation) ca Trung quán là mt hình thc ph nh liên hi, ph nh luôn c cái c ph nh. Thành ng ni ting ca nó là "Nht thit pháp Không" (Tt c pháp u là Không). Ý ngha ca ch Không ây c nh ngha rõ qua khái nim "bát bt", tc là tám cái Không: Không sinh, không dit, không thng, không on, không ng nht, không sai bit, không n, và không i. Mc ích ca phép bin chng ph nh là dit tr hý lun (phin não, tà kin). Mi quan im bám víu vào "bát bt" -- hu, vô, sinh, dit, thng, on, ng, d, kh, lai, hay "t cú" -- bn c s lý lun, hu, vô, dic hu dic vô, và phi hu phi vô (có, không, cng có cng không, không có, không không) u c xem là phin não, hý lun. Bn cng nên lu ý rng, trong ng cnh này, t "phin não" hay "hý lun" c xem nh ng ngha vi sinh t-luân hi. Tuy nhiên, vn cng không quá khó hiu khi Trung quán trình

69

Bn ting Phn: na sasrasya nirvt kicid asti vieaam | na nirvasya sasrt kicid asti vieaam || MMK 25,19 nirvasya ca y koi koi sasaraasya ca | na tayor antara kicit suskmam api vidyate || MMK 25,20

70

Bn ting Phn: dve satye samupritya buddhn dharmadean | lokasavtisatya ca satya ca paramrthata || MMK 24,08 ye 'nayor na vijnanti vibhga satyayor dvayo | te tattva na vijnanti gambhra buddhasane || MMK 24,09 vyavahram anritya paramrtho na deyate | paramrtham angamya nirva ndhigamyate || MMK 24,10 61

bày con ng Trung o (skt. madhyampratipad, p. majjhimpaipad), con ng duy nht kh d a n th nhp tính Không, chng c Nit bàn. y chính là con ng "Gia" ni kt ca hai chân lý hay còn gi là "Nh hip minh Trung o".

62.Ni dung ca hai Chân lý nói lên iu gì?

Trung lun ghi rng: "Nu ngi nào không nhn thc c hai chân lý này (tc chân lý tng i và chân lý tuyt i), thì i vi Pht pháp sâu xa, không th lnh hi c. Nu không nng ta vào chân lý tng i (phng tin hay tc ), thì không th t n chân lý tuyt i (cu kính, hay chân ); nu không t n chân lý tuyt i, thì không th chng ng Nit bàn." ây, s t ng v mi liên h gia hai chân lý tr nên vô cùng quan trng có th giúp chúng ta tránh xa các kin chp v hu, vô, sinh dit, thng, on, ng, d, kh, lai. Gt b lý lun sang mt bên, bn có th hiu v hai chân lý thông qua ba nh d thc t nh sau. a/ Con thuyn a ngi qua sông: Con thuyn là chân lý tng i, là pháp phng tin. Sang bên kia b sông là t n chân lý cu kính. Mun sang sông phi dùng thuyn; và khi ã qua bên kia b ri, thì con thuyn c li. b/ Ngón tay ch mt trng: Chc nng ca ngón tay là làm công vic ch dn, nhng cái ích là mt trng ch không phi là ngón tay. Tuy vy nu không có ngón tay, thì mt trng s không c bit n. c/ Nm lá trong lòng bàn tay: Giáo thuyt ca Pht là pháp phng tin, nhng gì c Pht ã nói ra c tùy thun theo cn tính khác nhau ca chúng sinh chúng sinh. T thân ca nhng giáo thuyt ó không phi là cnh gii cu kính tuyt i mà ch là bn ch dn i n cu kính, tuyt i. Nên nh rng, nhng gì có th nói ra c ch là "nm lá" c l trong lòng bàn tay, trong khi tri kin chân tht thì bao la vô tn nh "lá trong rng." ây là im then cht v hai chân lý, nó giúp m tung ra tt c nhng vn nn cng nh nhng kin chp mê lm mà trit lý Trung quán ã cng hin cho hành gi trên con ng tu tp giác ng.

63.Hai chân lý trong giáo lý Nguyên thy và i tha có ging nhau không?

Có s khác bit khá rõ ràng trong cách din dch v hai chân lý trong t tng Nguyên thy và i tha. V mt ngôn ng, khái nim "tc " c dùng ch cho nhng s tht mang tính cht quy c, tng i trong cuc sng; và "chân " ch

cho nhng s tht tuyt i nh là nhng chân lý cu kính, chân tht, bt h. Các lun s Nguyên thy (bao gm các b phái tiu tha) dùng khái nim "tc " hay chân lý tng i ch n các sinh hot trong i sng "công c" hng ngày, nh s phân bit gia con ngi, nam, n, s vt, hin tng .v.v. Trong khi, khái nim chân c dùng ch n bn cht ích thc ca các pháp, bao gm tâm pháp và sc pháp. Thí d, v mt tc , con ngi c nhn din qua hình thc gii tính, màu da, tui tác, chng tc, cao thp .v.v. Trong khi v mt chân , con ngi c nhn din qua hp th nm un: sc, th, tng, hành, và thc. Do ó, "chân " ây c xem nh là mt loi chân lý khoa hc tht s. Qua "thu kính chân " này, hin hu (pháp) c nhìn nhn t bn cht ca chính nó mà không phi là nhng hin tng biu hin chung quanh nó. D nhiên, mun t n giác ng, hành gi phi quán chiu các chân , thy rõ các tính cht vô thng, hoi dit ca chúng, tc là phi thy rõ bn cht ích thc ca Danh và Sc. Ngc li, i vi t tng i tha, "tc " n gin ch là nhng chân lý tng i trên mi phng din thuc th tc. Nhng khái nim "chân " không phi là mt chân lý khoa hc; mà trái li nó c dùng mô t cnh gii cu kính, tuyt i, bt kh thuyt. Chân c xem là t ng ngha vi Nit bàn, Chân nh, hay mt thc ti ti hu và ti thng. Do ó, khái nim chân trong ngôn ng ca i tha luôn mang mt áo ngha huyn hc. ây, bn có th dùng nhiu mô t khác nhau khi nói v chân lý tng i, nhng i vi chân lý tuyt i thì mô t phù hp nht bao gi cng là s im lng; và chính ti ây ý nim v huyn hc ca chân c biu hin.

64.Khái nim Bt Nh là gì?

Cn c trên phép bin chng ph nh ca Trung quán nh ã cp qua hai khái nim "t cú" và "bát bt", dng nh bt c cái gì c xem là mt thc th u b ph quyt. S tht cho thy rng không có mt s th (hin hu) nào có th ng yên ng sau cm t "là gì" (nh Nit bàn là...; chân lý tuyt i là...cnh gii bt t là...b bên kia là...); bt k ý nim nào ng sau ch "là" u b ph nh. Và nu c tip tc ph nh nh th thì rt cuc cu kính s là gì? Bn s tht s git mình khi nhn ra rng, hóa ra cái mà mình hy vng có th t n trong chân lý tuyt i li c Bát Nhã mô t bng hai ch khá "b bàng," d nhiên là ch v mt tình cm, ó là "vô c" (không có t n

63

cái gì ht). n gin ch vì, h còn s c, tc là còn có cái gì ó t c. Còn cu mang ý nim rng mình t c cái gì ó (s c) thì vn còn "ln cn" trong biên gii ca nh nguyên. Chính vì vy, khái nim "bt nh" c s dng nh là t ng ngha gn gi nht vi tính Không. Bt nh có ngha là không hai, không khác. Nó xóa nhòa biên gii ca nh nguyên. Nó ng gia sinh và dit, thng và hng. Nu mt hành gi t thy rng mình ang trong Nit bàn và ngoài kia là th gii sinh t ca tha nhân, thì y chính là cái nhìn ang b bao ph bi lng kính nh nguyên. Nh vy càng n lc mô t Nit bàn chng nào thì càng xa ri Nit bàn chng ny. dp tt mi chng ngi ngn cn chúng ta hòa nhp vào dòng thc ti không bn ngã, Trung quán ành phi n lc ph nh mi th bt k chúng c nh ngha là gì hay nh th nào. Và xua tan mi s ngóng trông v mt cnh gii tuyt i, nh là bn b ca mi khát vng bt k chân hay tc, "bt nh" c chào i vi mt thông ip vô tin khoáng hu ó là "Quê hng ca Nit bàn là trn th," vì Nit bàn và sinh t vn không hai, không khác. ây là s din t kh d v cái "vô biên" trong gii hn ca ngôn ng.

65.Trit lý giác ng ca tính Không là gì?

Không th ph nhn rng, trit hc tính Không c trình bày vi mt phong cách lý lun sc bén, tân k, và trit . Chính vì vy, cách thc lý lun ca nó không h d nghe hay d hiu, nht là i vi các phm trù tinh t ca ngôn ng trit hc. Mc dù vy, mc tiêu duy nht ca giáo thuyt v tính Không là em li mt th ánh sáng tu giác vô ngã chân tht xua tan mi th tà kin mê lm v mt bn ngã trng tn, vnh cu, và bt bin. Trong mc tiêu ti hu này, tính Không ã em n cho chúng ta mt trit lý giác ng nhm a n mt s "vin ly" thc th i vi nhng tâm thc iên o, mng tng, s hãi, bám víu, khát vng .v.v. n mt i tng nào ó mà chúng ta có th hình dung hay quan nim c. Thông qua li bin chng ph nh, trit lý tính Không mt cách nào ó ã a chúng ta tr v vi ánh sáng ca ni tâm, ni mà ó hoàn toàn vng mt mi lo âu, s hãi, mi khát vng bám víu, và mong mun hin hu trong thng hng bt dit. Khi cha t ng c tính Không, chúng ta vn mãi mit thng trm vi th gii ni ti ca chính mình, mt th gii vn thng hng bt giác và tm ti. Rõ ràng, chúng ta luôn mong mun có mt phép l nào ó có th vt qua nhng au n

ca i sng c th cht ln tinh thn mà c Pht mô t bng các t su, bi, kh, u, não. Chúng ta cng luôn chân tình mong mi mt cách tha thit c vt ra khi nhng ni s hãi bt an trong cô liêu, n c. y chính là ng lc thm kín khin chúng ta luôn n lc ht mình ht bám vào cái này li bám vào cái khác, ht ý nim này n ý nim kia, dù rng chúng ta vn thng xuyên kinh nghim c nhng khc khoi và au kh vì s "bám víu vào h không" này. Và sau cùng, hu nh ai cng mong mun xua ui th gian vô thng mt cách cay ng nhng ch nhng khát vng c hin hu trong thng hng vnh cu, cho dù cõi thng hng y có khi c quan nim nh mt "gic ng thiên thu không mng m." Nhng thao thc nh th rõ ràng ã bin i sng ca chúng ta thành mt cõi iên o-mng tng. Chính ti ây, ánh sáng ca s t ng tính Không có sc mnh vô cùng k v có th quét sch bóng ti ã ng tr c ngàn nm trong tâm hn ca chúng ta. iu quan trng là, th nhp tính Không, bn không phi làm thêm mà ch cn b bt! y chính là ni dung ca bc thông ip v mt i sng "vin ly" ca Bát nhã ba-la-mt.

66.Khái nim "vin ly" trong Bát nhã ba-la-mt là gì?

Vin ly (p. nekkhamma; skt. naiskramya) là mt danh t ph thông trong kinh in, có ý ngha cn bn là s t b hay xa lìa các ái nhim, trn cu. Tuy nhiên, trong bi cnh ca Ba-la-mt, vin ly c xem nh là s siêu vit mi kin chp liên h n th gii nh nguyên. Tng nh kinh Bát Nhã, kinh Lng Già cp n ý ngha ca vin ly bng nhng nh d th mng tuyt vi nh sau: "Th gian ly sinh dit, do nh h không hoa..." (Th gian lìa sinh dit, nh bông hoa gia h không...) Hoc: "Vin ly on thng, th gian hng nh mng..." (Xa ri nhng kin chp v thng và on, th gian hng nh là gic mng...) Hoc: "Nht thit vô Nit-bàn,vô hu Nit-bàn Pht, vô hu Pht Nit-bàn,vin ly giác, s giác, nhc hu, nhc vô hu, th nh tt câu ly." (Không có Nit-bàn nào ht, không có Pht Nit-bàn, cng không có Nit-bàn ca Pht, xa ri giác và s giác (ch th và i tng), dù có hay là không, c hai th y u xa ri.) T nhng mô t trên, chúng ta có th thy rng trong ngôn ng Bát Nhã, khái nim vin ly c bit chú trng n i sng siêu vit mi kin chp nh nguyên. Khái

65

nim "vin ly giác s giác" ây là mt cách mô t khác v khái nim "vô trí dic vô c" ca Bát Nhã.

67.Nit bàn c quan nim nh th nào trong trit hc Pht giáo?

Nit bàn (nirvna) là mt ch quan trng trong o Pht, vì Nit bàn c xem là mc tiêu ti hu ca mt hành gi trên tin trình tu tp giác ng-gii thoát. V mt nhn thc, Nit bàn vn c xem là cnh gii thoát ly ngoài vòng kim ch ca sinh tluân hi. Nit bàn là pháp vô vi, không iu kin. Do ó, không th nh ngha th nào là Nit bàn. Tuy nhiên, không ai mun t n "mt loi" Nit bàn mà mình không h bit nó là cái gì, ít nht là trên mt nhn thc. Cng nh khi nói n Thiên àng, dù không ai bit chính xác ni ó là gì và âu khi cha mt ln t chân n, nhng ngi ta vn có th hình dung hay quan nim v nó da trên nhng giáo thuyt cn bn. Cng vy, trong cái nhìn chân cht nht và n gin nht, thì Nit bàn ít ra không phi là sinh tluân hi. Nu Nit bàn và sinh t là mt, hiu theo ngha en ca t này, thì chc chn s không ai mong mun tìm kim Nit bàn hay i n Nit bàn. Nu phi gt ht tt c lý lun sang mt bên, thì ít nht chúng ta có th phi thm hiu rng h bên này là sinh t, thì bên kia là Nit bàn, bt k biên gii gia sinh t và Nit bàn có mong manh nh th nào i na! Vì l, trên thc t, i vi các vn nh luân lý, o c chng hn, thin nghip t hn không phi là ác nghip. Thin và ác luôn luôn i lp nhau, và phi khác nhau rõ ràng ch không th mp m c. Do ó, trên nguyên tc ca luân lý, Nit bàn dù c mô t nh th nào i na cng phi cu mang nhng c tính thin, thanh tnh, vô nhim, an lc, và tt nhiên là không thuc v th gii hu vi. Nu không nh th, thì Nit bàn s không có sc mnh và k c thm quyn làm im ta cho chúng sinh ang m chìm trong i dng sinh t kh au. Do vy, Nit bàn là mt ch rt ln và bao quát; có nhng quan im khác nhau v Nit bàn khá rõ rt gia các truyn thng Pht giáo Nguyên thy, Tiu tha, và i tha. Hu nh mi b phái Pht giáo u có quan nim khác nhau v Nit bàn. ây chúng ta ch cp n Nit bàn qua nhng quan im tiêu biu ca Nguyên thy, Nht thit Hu b, và i Tha, bao gm c Trung quán và Duy thc.

68.Pht giáo Nguyên thy quan nim v Nit bàn nh th nào?

Trong Pht giáo Nguyên thy, khi mt hành gi chng c A-la-hán cng có ngha là v y t n Nit bàn. ây có hai phng din chính yu liên h n kh nng chng c Nit bàn ca mt hành gi, ó là luân lý và tâm thc. V mt luân lý hay còn gi là i sng phm hnh (sng theo quy tc o c ca Pht giáo), có th chng c Nit bàn, hành gi trên cn bn phi on tr hoàn toàn các nghip chng, phin não, nhim ô, các lu hoc trong ba cõi. Nói khác i, hành gi là phi vt khi sông mê bin ái (vana), on tr tn gc r ba c tham (rga), sân (dosa), si (moha), các hành (sankhr) và các th chp (updna). Nh on tr hoàn toàn các loi phin não này mà hành gi t n cõi hnh phúc ti thng (amata) mang tên là Nit bàn có y các c tính: cc lc (acccantasukha), bt t (accuta), và an tnh (santa). Cõi Nit bàn, do ó, không th din t c, ch có mi ngi "t mình chng ng cho chính mình." V mt tâm thc, hành gi nh tu tp thin nh và trí tu mà lnh hi c nguyên lý vn hành ca Duyên khi, t ng mt cách toàn trit các pháp n kh, vô thng, và vô ngã ca thân nm un. Chng ng nm un là vô ngã c gi là ng v "nhân không" (pudgalanairtmya). Do chng c vô ngã tính ca nm un mà mt v Thánh t n Nit bàn.71 Do ó, con ng i n Nit bàn, theo Nguyên thy, là con ng thin nh vt qua tam gii (ba cõi) n siêu th gii (aparypanna hay lokuttaradhtu) cùng vi s chng c các thn thông và thng trí. Siêu th gii chính là Nit bàn, mt trng thái nht nh (ekarasa), thun tnh, vô biên, và trng cu. Tóm li, trong th gii tâm linh Nguyên thy, Nit bàn c hiu là s on dit hoàn toàn các phin não lu hoc; là mt trng thái vnh cu và bt kh thuyt; và là mt cõi thun tnh, nht v, và vô biên.

69.Nht thit Hu b quan nim v Nit bàn nh th nào?

Theo quan im ca Nht thit Hu b, thì Nit bàn thuc v pháp vô vi. Khái nim "vô vi" trên cn bn c hiu là thc ti t hin hu, nh h không; do ó, vô vi không phi là pháp c làm ra hay c tác thành t mt iu kin nào ó. Vô vi t nó vn hin hu, cng nh h không vn t hin hu. Không ai có th ch to ra h không và h không cng không cn ai ch to. Vô vi nh th có ngha là pháp vt lên trên các

71

Trong cái nhìn ca các nhà i tha, chng ng nm un vô là vô ngã c gi là "nhân không" (pudgala-nairtmya) ch không phi là "pháp không" (dharma-nairtmya). 67

iu kin sinh dit ca th gian. y là vô vi th nht, tc là h không vô vi. Vi quan im này, Nht thit Hu b không xem Nit bàn nh là kt qu do o (mrga) to ra, mà o ch là con dn n Nit bàn. Th n, Nht thit Hu b cp n vô vi th hai là Trch dit vô vi (pratisamkhy-nirodha). Pháp này c thành tu nh sc mnh ca trí tu (trch dit) on tr các phin não (hay còn gi là tùy miên).72Nói khác i, pháp vô vi này do tu tp tu quán mà t c.Và loi vô vi th ba là Phi trch dit (apratisamkhy-nirodha), nhm ch n tính cht bt sinh do ã vng mt các nguyên nhân (vô nhân) to tác, không còn kh nng a n các hành trong tng lai. ây, Trch dit chính là Hu d y Nit bàn (Nit bàn trong i sng hin ti) và Phi trch dit tc là Vô d y Nit bàn (Nit bàn sau khi báo thân viên tch). Nh vy, cng nh t tng Nguyên thy, Nht thit Hu b công nhn Nit bàn là mt pháp vô vi (asamskrta), tht s hin hu, và có th chng ng do tu tp các Thánh . Nit bàn là vô nhân, do ó, Nit bàn c chng ng ch không phi c to ra; vì Nit bàn vn không sinh, không dit, và không bin hoi. Trong Nit bàn, không có du vt cá nhân, vì bn th ca nó là vô biên và vnh cu. Tu tp Bát Thánh o giúp hành gi dit tn các phin não (klesa) nhim ô, ch không giúp hành gi ch tác ra mt cõi mang tên là Nit bàn. Ngài Vasubhandu, tác gi ca Câu Xá, xem Nit bàn là mt th gii tnh lc vi tên gi là Nit bàn gii (nirvna-dhtu) vi y các yu tính, chân tht, vô nhim, thun tnh, vô vi, an lc, vô biên, vnh cu, bt t, bt sinh, bt dit, thin, và ti thng. hành gi t n Nit bàn vi y các hùng lc ca thng trí viên mãn.

70.Trit hc Trung quán quan nim v Nit bàn nh th nào?

Nit bàn, trong kinh tng i tha nói chung và trit hc Trung quán nói riêng, c trình bày vi nhng quan im khác bit hn so vi các quan nim ca Nguyên thy, và Nht thit Hu b. ây, vn t ra trc nht là th gii nh nhng gì chúng ta quan nim, hay nhng gì trong tm mt ca chúng ta, bt k sinh t hay Nit bàn, u là o nh (my); bi vì chúng c nhn thc và c mô t bng "con mt" ang b bao ph trong bc màng vô minh. Khi bn mô t Nit bàn bng mt tâm thc vô minh, thì cnh gii Nit bàn mà bn mô t, chính là cnh gii ca vô minh ch không

72

Xem Kinh Tùy miên (Anusaya Sutta, AN VII.12)

phi là Nit bàn thc th. S phân bit cái này là sinh t và cái kia là Nit bàn .v.v. tt c u là sn phm ca vô minh, vng tng, và chp th. Do vy, trong quan nim ca i tha, tht s chng ng Nit bàn, công vic thit yu ca mt hành gi là phi vt qua không nhng các phin não chng (klesvarana), nh c trình bày trong Nguyên thy và Nht thit Hu b, mà ngay c i vi s tri chng (jneyvanana), tc là các chng ngi do kin chp v hu, vô, sinh, dit .v.v. ây, Nit bàn không c thit lp nh mt cnh gii "Siêu th gii" hay "Nit bàn gii" mà trái li tinh yu ca Nit bàn, trong ngôn ng i tha, c hiu nh là chân lý bình ng (samat) trong pháp gii v tr vô biên, bt sinh, bt dit, và bt kh thuyt, vt lên trên mi hý lun, mô t, hay din t. Nhng n lc mô t mt v Thánh i vào Nit bàn, do ó, u là o nh, mng tng; vì i vi quan nim ca Trung quán, chính v Thánh gi và Nit bàn là không hai, không khác. Cng nh sinh t và Nit bàn là không hai không khác. Nh th, quan nim v Hu d y Nit bàn và Vô d y Nit bàn ca Nht thit Hu b không my thuyt phc trong con mt ca các nhà i tha. Phê bình các quan im trên, ngài Ngrjuna (Long Th), trong Trung Quán Lun, ã nói v Nit bàn nh sau: "Nu tt c pháp là không, không có sinh cng không có dit; vy on cái gì và dit cái gì mà gi là chng Nit bàn? Nu tt c pháp không phi là không, thì cng không có sinh và không có dit; vy on cái gì và dit cái gì mà gi là chng Nit bàn? Không có s chng c, cng không có s t n, không on dit cng không thng hng, không có sinh cng không có dit, nh vy, gi ó là Nit bàn."73 Quan im này thc ra ch mun nhn mnh n mt iu ó là hành gi ch có th chng ng Nit bàn khi nào dng li mi hý lun (prapancas), mi tng tng ca tâm trí, mi c gng nh ngha, miêu t hay phân bit v Nit bàn. Quan nim rng "phi i ra khi luân hi vào Nit bàn" c xem là sn phm ca hý lun, mng tng. Vì vy, các nhà Trung quán cho rng không cn phi i ra khi luân hi vào Nit Bàn, vì Nit bàn và luân hi vn không hai, không khác (sasra eva nirva).74 Lnh hi c yu tính "Bình ng" (dharmasamat) trong nht chân pháp gii, tính "Không", hay tính "Bt nh" tc là chng ng Nit bàn.

71.Trit hc Duy Thc quan nim v Nit bàn nh th nào?

73 74

Mlamadhyamakakrik, MMK 25. 1-3. Chng Quán sát v Nit bàn. Xem câu hi 60. 69

Các nhà trit hc i tha theo trng phái Duy thc chia s quan im "bt nh" v Nit bàn ca Trung quán. Các nhà Duy thc (vijñptimtrat) xem mi th trên trn gian này, nhng gì có th quan nim c trong ba cõi, u là o nh (my) c biu hin t Tâm. Duy thc nhn mnh n khái nim "Duy tâm" và "Alaya thc" nh là c s gii minh v luân hi và Nit bàn. D nhiên, theo hc thuyt này, các vn sinh t hay Nit bàn cng không gì khác hn là nhng biu hin ca Tâm, nên chúng c gi là Duy tâm (cittamtra). Tông ch ca các v này, do ó, là "Tam gii Duy tâm, vn pháp Duy thc." Mi o nh xut hin trong i là do tâm phân bit (vikalpa) gia ngã (atma) và pháp (dharma), và t ó to nên th gii sinh t luân hi. Tuy nhiên, iu quan trng là, i vi các nhà Duy thc, thc ti ca Nit bàn hay Pháp thân li là nhng gì luôn hin hin ngay trong chính cái th gii sinh t luân hi phin toái này ch không âu khác. Ngha là Nit bàn hin hu ngay ni bn th "bch tnh" ca tàng thc Alaya, cng là mãnh t chung vi ô nhim thc, vn là s y ca th gii sinh t luân hi. Vì vy, bên cnh khái nim Hu d y Nit bàn và Vô d y Nit bàn, các nhà Duy thc a ra thêm hai khái nim mi v Nit bàn, ó là "Bn lai t tính thanh tnh Nit bàn" (prakrtisuddha nirvna) và "Vô tr x Nit bàn" (apratisthita-nirvna). Khái nim "Bn lai t tánh thanh tnh" nhm ch n yu tính vô iu kin, bt sinh, bt dit, và thanh tnh ca Nit bàn. Khái nim "Vô tr x" ch n tính cht nht nh, vô kh, vô lai, và thng trú ca Nit bàn. Nói chung, trong quan im ca i tha, Nit bàn và Pháp thân (dharmakya) không gì khác hn là chân lý ca Pháp tính bình ng (dharmasamat) trong pháp gii (dharmadhat) v tr bao la.

72.Quan nim chung ca i tha v luân hi và Nit bàn nh th nào?

Trên bình din trit hc, quan nim ca các tông phái i tha v luân hi và Nit bàn tp trung vào mt s im chung c chia s bi các trng phái chính là Trung quán (mdhyamika), Duy thc (vijñptimtrat), và Kim cng tha (vajrayna). Các im chung ó là: a/ Các pháp, t bn cht ca chúng, vn không có mt thc th nào, chúng là hin hu ca nhng nhân duyên sinh dit; do ó thc tính ca pháp là Không, và s biu hin ca nó nh nhng gì chúng ta nhn thc c chính là nhng o nh, mng

tng. Kinh Kim Cng nói rng, "Nht thit hu vi pháp, nh mng huyn bào nh, nh l dic nh in, ng tác nh th quán." (Tt c pháp hu vi, nh gic mng, nh o nh, nh bt nc, nh bóng, nh in chp, nh sng mai, nên quán nim nh vy.) b/ Bn tính Không hay vô tng ca các pháp ng ngha vi Chân nh thc ti, vi Pháp tính bình ng. Mi biu hin trong sai bit a thù u c sinh khi t mng tng ca tâm thc vô minh. c/Tht tính ca các pháp chính là pháp gii tính bình ng; do ó, không có s sai khác gia Nit bàn và luân hi. Nói khác i, sinh t và Nit bàn là mt, thiên thu vi bây gi là mt, v tr bao la mênh mông vi nht nim là mt. Do ó, con ng th nhp chân lý giác ng ti thng phi vt lên trên mi phân bit, thiên kiên ca nh nguyên. Con ng y i xuyên qua mi gii hn ca nng và s, ca ch th ln khách th, ca có và không, ca thng và on. Con ng y chính là Trung o.

73.Th nào là nht thit duy tâm to?

"Nht thit duy tâm to" là mt ch ni bt và quan trng hàng u ca Duy thc tông (vijñptimtrat) hay còn c gi là Du già tông (yogcra). Nht thit duy tâm to (Tt c u do tâm to ra) là mt cách phát biu khác v "Tam gii duy tâm" (citta-mtram idam yad idam traidhtukam / There is nothing but mind--this very triple world.) Ngha là: "Th gii không gì khác hn là tâm." (cittamtram lokam / The world is nothing but mind.) Hay, "Ngoài tâm không có gì c nhìn thy." (cittabhyranam / Nothing is to be seen outside the mind.) "Chính tâm là tam gii." (svacittamtram traidhtukam / The triple world is mind itself.) Hay "Tâm sinh ra tam gii." (cittamhi traidhtukam-yonih / Mind produces the triple world.) "Hin hu ca ba cõi không gì khác hn là tâm." (tribhavacittamtram / The triple existence is nothing but mind.) Và, "Tt c là tâm." (Cittam hi sarvam / All is mind.)75Vi nhng oan quyt nh vy, trit hc Duy thc mun nhn mnh rng t n cnh gii viên mãn chân tht, thanh tnh và hoàn ho ca giác ng-gii thoát, bn không cn phi làm cái gì khác hn ngoài vic tnh hóa tâm hn ca chính mình. Bng cách làm sch nhng ô nhim trong Tàng thc (kho tàng ca tâm) hay nói khác i là a tâm v vi bn th uyên

75

Khai Thien, The Buddhist Principle of Rebirth (Doctoral Dissertation). Michigan: UMI Dissertation Services, ProQuest. 2008. 71

nguyên (bch tnh thc), bn có th t n trí tu viên mãn, tc Nit bàn ti hu ngay ti ni ây. Do vy, khi nói nht thit do tâm là ng ý rng tt c u t tâm sinh; kh au hay hnh phúc, sinh t hay Nit bàn, chúng sinh hay Pht .v.v. tt c u là biu hin ca tâm-ý-thc. ây là im c thù ca trit hc Duy thc.

74.Theo Duy thc tông, tâm thc c c cu nh th nào?

M u tác phm Duy Thc Tam Thp Tng (Triik-vijñaptimtratsiddhikrik), ngài Vasubandhu (Th Thân) nói rng: "Do gi lp nên nói có ngã (tman) và pháp (dharma) [tc ch th và i tng], có tt c s vt hin tng; nhng tt c u nng vào thc (vijñna) mà sinh ra; [và bn cht] ca thc - nng bin có ba [c tính] ó là: d thc, t lng, và liu bit cnh."76 ây, D thc thc tc là thc th tám, còn gi là Tàng thc, hay A-li-da thc (laya-vijñna). Thc này c xem là nn tng ca toàn b h thng các thc. T lng tc là thc th by hay còn gi là Mt-na thc (mano-manas-vijñna). Và Liu bit cnh tc thc thc sáu hay còn gi là ý thc (manovijñna) và nm thc giác quan (mt, tai, mi, li, thân). ây là c cu c thù ca tâm thc hay nói y là tâm-ý-thc, c trình bày bi các nhà Duy thc. Trong h thng tám thc này, mi thc có nhng chc nng c bit và liên h cht ch vi nhau. H thng tám thc không nhng c xem là mt quy trình nhn thc thuc v tâm lý hc mà nó còn là khung ca hp i n giác ng gii thoát khi tám thc c tu tp và chuyn thành bn loi tu giác-gii thoát, gi là t trí.

75.Tàng thc là gì?

A-li-da thc, ngoài tr tên gi là thc th tám mang tính cht th t, có nhng tính cht c bit c nh ngha theo nhng tên gi nh sau: Tàng thc (layavijñna), Nht thit chng thc (sarvabja-vijñna), và D thc thc (vipkaphalavijñna). Khái nim "tàng" ch n s dung cha, hay nng lc lu tr và

76

/

/

/

(tma-dharmopacro hi vividho ya pravartate / / / /

vijñna-parime'sau parima sa ca tridh//) (Trim.1)

(Vipko manankhya-ca vijñaptirviayasya ca/ tatrlaykhya vijñna vipka sarva-bjakam//) (Trim. 2)

duy trì các i tng ca ý thc, còn c gi là Cn bn thc. "Tàng" hiu n gin là kho tàng ký c và kinh nghim mà mi ngi u có nh mt yu t bm sinh. Trong kho tàng ký c, chúng ta dung cha và bo lu các ý nim, khái nim, hình nh, ngôn ng, bin c, kinh nghim .v.v. nói chung là tt c các i tng ca tâm-ý-thc mt cách t nhiên và không iu kin. Mt chuyn ã xy ra cách ây 30 nm, bây gi bn vn còn nh c là nh vào kh nng lu gi ca ký c. Ký c là mt trong nhng b phn-chc nng ca Tàng thc. Do kh nng ghi nh lâu dài ca ký c và các chc nng ni ti ca nó vn c xem là nn tng cho mi s phát sinh (cn bn thc) nên Tàng thc b hiu lm là mt bn th t ngã hay mt linh hn bt t. Khái nim "Nht thit chng thc" có ngha là kho tàng ca tâm thc này có th dung cha tt c ht ging (chng) ý nim, không phân bit tt, xu, thin, ác. Nói n "nht thit chng" là nói n nng lc vô kí (hay trung tính) ca tâm thc. ây không có s chn la. Ý nim nào ã mt ln sinh khi, dù thin hay ác, u c lu gi trong kí c mt cách t nhiên. Chính vì tính cht trung tính hay vô kí này mà s tu tp mi có kh nng to ra nhng thay i trong bn tính ca tâm, chuyn hng t si mê sang giác ng. Khái nim "D thc" có ngha là s chín mui ca nghip trong dòng tng quan nhân qu. ây, khi mt tâm thc c xem là D thc có ngha là dòng tâm thc ó hin hu trên cn bn ca dòng nghip thc din bin theo quy lut nhân qu ch không phi là hin hu mt cách ngu nhiên hay vô nhân. Do vy, D thc c ct ngha theo ba loi ó là d thi (thi gian t nhân n qu khác nhau), d loi (nhân qu không cùng mt loi), và d bin (tính cht và hình thc ca nhân qu ã b bin i). Thí d, tin trình nhân qu t ht nho cho n cây nho và trái nho c din ra trên nguyên tc ca d thi, d loi, và d bin. iu này là mt ct ngha sc bén v duyên khi và vô ngã. Rõ ràng, vi ý ngha D thc, không mt hin hu nào trên th gian này có kh nng cu mang mt bn ngã cá bit, bt bin, và vnh hng. Cho nên, tính cht tng tc ca Tàng thc là luôn trôi chy nh mt dòng sông, êm và th ng. Nó không b lôi cun theo các giác quan. Nó không b chi phi bi thic ác (vô ký); nó cng không b ngn che các kin chp mê lm (vô phú). Khi t n qu v A-la-hán, thì Tàng thc s chuyn thành Thánh trí.

76.Mt-na thc là gì?

73

Mt-na thc (mano-manasvijñna) là thc th by, cng còn gi là Truyn tng thc, hay chuyn thc. Chc nng ca Mt-na là làm trung gian kt ni gia Tàng thc vi ý thc và nm thc giác quan. Mt-na, mt mt, em nhng ht ging ý nim mi thu nhn c (tân huân) t bên ngoài gieo vào Tàng thc. Mt khác, nó tác ng và làm cho nhng ht ging có sn trong Tàng thc (bn hu) tr thành hin thc (hin hành). Matna ly Tàng thc làm ch da và xem ó nh là cái bn ngã vnh hng ca mình. Do vy, tính khí ca Mt-na c khc ha qua bn c trng, ó là: ngã si (si mê v t ngã), ngã mn (kiêu hãnh vi t ngã), ngã kin (nhn thc sai lm v t ngã), và ngã ái (yêu thích t ngã).77 Do gn lin vi bn phin não này nên t cht ca Mt-na b ngn che (hu phú) bi s si mê và chp ngã. Cng vì ni nào thì bám víu vào ni ó mt cách th ng ch không có ch ý phân bit thin ác nên Mt-na vn c xem là không b chi phi bi thin hay ác (vô ký). Tuy nhiên, nó thng xuyên (hng) t lng, suy ngh (thm) cho nên Mt-na li c xem là nn tng cho s nhim-tnh ca sáu ý thc còn li. Vì nu cng si mê ca Mt-na gim xung thì mc sáng sut ca các ý thc (thc th sáu và nm thc giác quan) tng lên, và ngc li. Nh th c Tàng thc và Mt-na thc u có tính cht th ng, mc dù c hai luôn tn ti nh là nn tng ca i sng. Mi s trông ch v mt bin chuyn giác ng-gii thoát, do ó, không th hng vào hai thc u tiên này; vai trò cách mng và chuyn y ch có th c ch i t nng lc ca ý thc.

77. Ý thc là gì?

Ý thc (mano-vijñna) là thc th sáu trong h thng tám thc. Ý thc ng hot ng gia, mt mt liên h trc tip vi Mt-na thc, ly Mt-na làm ch da, mt mt tip xúc vi th gii thc ti thông qua nm thc giác quan ca mt, tai mi, li, và thân

77

/ / /

/ /

/ /

/

/

/

/

/

The consciousness called manas has the store-consciousness for its support and object. It is essentially an act of thinking (Tasya vyvttir-arhattve tadritya pravartate/ tadlamba manonma vijñna manantmakam//) (Trim. 5) It is always associated with four defilements, which are themselves obscured and undefined; those four defilements are, namely, belief in self, ignorance about self, pride in self, and love of self. (Kleaicaturbhi sahita nivtvyktai sad/ tmadytmamohtmamntmasnehasajñitai //) (Trim. 6)

(ng câu ý thc). Do ó, ý thc còn c gi là chuyn thc (pravtti-vijñna). Trong tám thc, thì ý thc c xem là nng ng nht trong mi lnh vc tâm lý, t duy, ý chí .v.v. Chc nng chính ca nó là to tác, to ra các loi nghip. Tính cht ca ý thc có nhiu loi khác nhau, có khi thin, có khi bt thin, và có khi không thin cng không ác (vô ký).78 Mc dù nng ng bt nht, nhng dòng tng tc ca ý thc không thng hng; nó ngng hot ng trong nm trng hp sau ây: trú trong cõi Vô tng thiên, Vô tng nh, Dit tân nh (hai nh vô tâm), ng mê không có chiêm bao và cht gi (xu, bt tnh). Trong khi dòng tng tc ca Tàng thc và Mt-na thc thì thng hng. iu này, cho thy có các tng ý thc sâu lng hn làm nn cho ý thc hot ng và ngh ngi. Nói tóm li, bn cht ca Tàng thc và Mt-na thc là th ng, luôn trôi chy nh mt dòng sông (hng chuyn nh bc lu); do ó, hai thc này không có kh nng t giác ng hay nói khác i là t thay i bn tính và khí cht ca chúng. Ch có ý thc, tc thc th sáu mi có kh nng to ra mt s thay i (chuyn y ­ ashraya-paravritti), chuyn hóa t cn , làm cho Mt-na và Tàng thc tr nên thanh tnh, trong sch, vô nhim. S chuyn hóa t nhim sang tnh này là mt quá trình công phu tu tp sau cùng to ra mt s t chuyn t thc thành trí. Quá trình này ch có th thc hin nh vào nng lc ca ý thc. iu này cho thy, tin trình giác ng-gii thoát c t trên nn tng ca s tnh hóa bn tâm; ây là ct ty ca i sng Pht giáo. có mt cái nhìn khái quát, bn có th hiu i khái v h thng tâm-ý-thc nh sau: a/ Tâm là mt kho tàng tích cha mi ý nim và to tác trong cách thc th ng; tâm bao gm Tàng thc và Mt-na thc. Ý là nng lc to tác vn hành mt cách ch ng và nng ng nh t duy, tác ý, cm th, c mun .v.v. Và Thc là s nhn thc phân bit các i tng, nh con ngi hay s vt hin tng nói chung. Tuy nhiên, trong s hin hu ca con ngi, "tâm-ý-thc" là mt tng th bt kh phân ly, chúng ch khác nhau chc nng vn hành, nh tai thì nghe, nhng mt thì thy .v.v. Quan trng hn ht chính là ý thc, tc là thc th sáu, mt v "tng quân duy nht" có kh nng to ra nhng

78

/

/

/

(Dvitya parimo'ya ttya a-vidhasya y/ / / /

viayasyopalabdhi s kualkualdvay//) (Trim. 8)

(Sarvatragair-viniyatai kualai-caitasairasau/ samprayukt tath kleair-upakleais-trivedan//) (Trim. 9) The third transformation of consciousness is the same as the perception of the sixfold object; it could be good or bad or indifferent in character. It is associated with three kinds of mental factors: universal, specific, and good; it is associated, similarly, with primary as well as secondary defilements; it is subject to three kinds of feeling, too. 75

thay i theo c hai hng thin và bt thin (công vi th, ti vi khôi) trong i sng ni tâm.

78.Tàng thc vn hành trong mi liên h ca tâm-ý-thc nh th nào?

Trong h thng tám thc--Tàng thc, Mt-na thc, Ý thc, và nm thc giác quan --, tâm-ý-thc c trình bày qua ba cp : Tàng thc là nn tng sâu xa nht ca tâm c gi là Cn bn thc. Mt-na, sinh khi t Tàng thc, óng vai trò trung chuyn i lu gia bên trong (Tàng thc) và bên ngoài (nm thc giác quan). Ý thc và nm thc giác quan là óng vai trò giao tip vi trn cnh. Trong tám thc, Tàng thc là Cn bn thc duy nht, by thc còn li c gi là chuyn thc. Vì by loi chuyn thc hot ng bng cách ni kt nhau, liên h nhau da trên nn tng ca Cn bn thc. Trên thc t, Tàng thc là tng tâm thc sâu xa nht và có tính cht tng tc, trôi chy không gián on. Do bn cht ca nó là không b ngn che bi s ô nhim (vô phú) và không b chi phi ca thin ác (vô ký) nên th cách nhn thc c thù ca nó luôn luôn là mt s hiu bit nguyên s, thun túy, không b chi phi bi cm giác (tng ng vi x th). ây chính là cái thy bit bng con mt tinh nguyên, không vn c, nh ôi mt tr th mi chào i, không mang theo cm giác vui bun. Vì th thc ti khách quan (tánh cnh) không vui không bun, không kh không lc, chính là i tng nhn thc ca Tàng thc. Tt nhiên, tính cht vô cm th ng này không th to nên mt s giác ng gii thoát, vì chính nó vn còn hin hu trên cn bn ca tâm D thc (D thc thc), vn là dòng nghip qu ang tuôn chy t quá kh vô tn. Do vy, ch khi nào hành gi t n qu v A-la-hán, thì dòng nhip D thc này s c tan bin và gii thoát hoàn toàn.

79.Mt-na thc và Ý thc vn hành nh th nào trong mi liên h ca tâm-ý-thc?

Có hai chi tit quan trng v Mt-na thc còn c gi là "Tình thc": nó là nn tng cho s nhim/tnh ca sáu thc trc; và bn cht ca nó là hu phú vô ký. S d Mt-na thc có th làm nn cho c nhim và tnh vì i tng nhn thc ca nó là i cht cnh (o nh); vì ly o nh làm i tng nên nó thng xuyên b ngn che (hu phú) bi c ng nhng o nh là tht; và s si mê ó là mt bn tính t nhiên ca Mt-na ch không phi do b chi phi bi ý nim thin hay ác. Cng nh sc hút ca nam châm,

âu thì nó hút vào ó ch không có phân bit, chn la. Do ó, tính khí ca Mtna c gi là vô ký (trung tính), tc không thin không ác. Nu Mt-na c kt duyên vi ý thc chánh nim, thin nh, thì nó s tr thành nn tng cho s thanh tnh; ngc li duyên vi ý thc tham, sân, si, mn, thì nó s tr thành nn tng cho s ô nhim, phin não. Nh vy, Mt-na hin hu nh là mt ngun tim nng ca ý thc, có kh nng giao lu và kt duyên vi bt k mt i tng nào. Do i tng nhn thc ca Mt-na luôn là th gii ca o nh (i cht cnh), mt th gii c cu thành t bóng dáng ca thc ti mà không phi là thc ti (tánh cnh). Chính v vy, th cách nhn thc th ng ca Mt-na nên t nó, dù có tim nng, nhng không th gii thoát cho chính nó. S trông ch c hng vào v tng quân ca nhn thc, tc là Ý thc. Vì Ý thc luôn nng ng và có kh nng hot ng rt bao quát. i tng nhn thc ca Ý thc bao gm c ba cnh: thc ti (tánh cnh), bóng dáng ca thc ti (i cht cnh), và nh tng trong ni tâm (c nh cnh). V bn tính, Ý thc có c ba tính cht: thin, bt thin, và vô ký. V mt nhn thc, Ý thc có y hai hình thái: trc giác, suy lun (úng và sai hay chân và t), bên cnh nhng phán oán sai lm (phi lng). Trong 51 tâm s, Ý thc có mt y .

80.Ba chân lý ca thc ti trong trit hc Duy thc là gi?

Nu nh con ng lnh hi thc ti ca trit hc Trung quán c trình bày qua hai chân lý, chân và tc , thì i vi Duy thc tông, con ng y c gii thiu qua ba chân lý, và c trình bày di hình thc ca ba t tính (tri-svabhva). Chân lý th nht là T tính gi lp (parikalpita-svabhva). T tính này tng ng vi tc tính cách qui c và gi nh. Thí d, khi nói v hình vuông, ngi ta quy c nó là mt ng thng, gp khúc và khép kín, có bn on và bn góc bng nhau. Do vy, bt k hình th nào có dáng vóc tng t nh th u c gi là vuông. ây, "vuông" ch là khái nim mang tính cht gi nh ch không h có cái thc th "vuông" nào ht. Do vy, mi khái nim qui c, nh ta, ngi, nhà ca, xe c, v.v. u mang tính cht gi nh ch không có thc th. Chân lý th hai là T tính tùy thuc (paratantra- svabhva). T tính này tng ng vi tính cht duyên khi, tc là s vt hin tng t nó không th phát sinh; mi s sinh khi u phi nng ta vào nhau, nh ánh sáng ca ngn èn

77

c phát lên t s kt hp ca ngn èn, tim èn, du èn, .v.v. Trong cách dch c, "y tha khi" có ngha là nng vào các iu kin khác sinh khi. Chân lý này ch ra rng pháp, bt k tâm hay vt, t nó không h có tính cht cá bit. Chân lý th ba là T tính tuyt i (parinipanna-svabhva). T tính này ng ngha vi chân , thng ngha , hay nht ngha . ây, pháp c lnh hi bng tu giác siêu vit nh nguyên, nó vt lên trên mi gii hn ca gi lp và duyên khi. Do vy, hin hu c nhìn nhn t thc tính vô tính ca chính nó, cng c gi là nh tính hay chân nh (tathat). Mc dù c phân tích nh vy, ba chân lý này, trong tu giác siêu vit nh nguyên, không còn c nhìn thy vi ba t tính na mà thc cht ca chúng chính là bà vô tính. T tính gi lp chính là Tng vô tính (Laksananihsvabhvat); T tính tùy thuc là Vô t nhiên tính (Utpattinihsvabhvat); và T tính tuyt i là Thng ngha vô tính (Paramàrthanihsvabhvt), tng ng vi tính Không.

81.Con ng tu tp chuyn thc thành trí nh th nào?

Duy thc ch trng thanh tnh hóa ni tâm bng con ng siêu vit mi kin chp v ngã (tma) và pháp (dharma). Bc u ca s tu tp là n lc xây dng chánh kin thy rõ "Tng vô tính"ca hin hu, tc là thy rõ tính cht gi to, o nh (mya) ca mi tri kin gi nh (bin k chp); ng thi quyt tâm t b mi s bám víu vào th gii o nh c phóng chiu t gi nh. K n, hành gi phi phát huy chánh kin v "Vô t nhiên tính" ca hin hu, tc là tính cht duyên khi hay "y tha khi" trong mi s th, con ngi, chúng sinh, hay s vt hin tng. Sau cùng, hành gi hãy thc tp nhìn i bng con mt chân nh, tc là nhn din thc ti nh là biu hin ca chính nó mà thôi. y là mt cái nhìn nh thc không vui, không bun, không thêm, không bt, không cu, không tnh, vin ly mng tng. Mt cái nhìn nh th c phóng chiu t ánh sáng ca chân nh, bt sinh, bt dit mà Duy thc gi là "Thng ngha vô tính". Cho n khi hành gi thành tu chánh kin mc hoàn ho tuyt i, thì nm thc giác quan s chuyn thành "Thành s tác trí" (wisdom of successful performance), trí tu thành tu trong mi din trình sinh hot. Ý thc s tr thành "Diu quan sát trí" (wonderful contemplation wisdom), trí tu thy c ngã không và pháp không; vi trí tu này, hin hu c phô bày nh là chính nó. Mt-na thc s chuyn thành "Bình ng tánh trí" (wisom of equality), trí tu vô phân bit, siêu vit nh nguyên. A-li-da thc

s chuyn thành "i viên cnh trí" (Great mirror wisdom), trí tu nh ài gng chiu diu, mà qua ó, th gii v tr c nhìn thy nh là chính nó. D nhiên, thc ch có th chuyn thành trí mc hoàn ho ca s tu tp, nhng bn có th phát huy nhng loi tu giác này mt mc d nào ó trong sut tin trình quán nim và tu tp trong cuc sng hng ngày.

82.Chng t và Tp khí là gì?

Chng t (bja) và tp khí (vsan) là hai khái nim gn lin vi nghip (karma) trong dòng tng tc ca A-li-da. Chng t hiu theo ngha en là "ht ging" nhng trong Duy thc nó ch cho nhng nhân t thuc v ý nim (conceptual seeds). Nhng nhân t hay ht ging ý nim này d nhiên không phi là nhng khái nim thun lý khô khan nh ngôn ng, khái nim, hình nh, hay biu tng...; mà trái li, nhng ht ging này luôn cu mang trong chính nó mt sc sng tràn y nhng cm xúc nh tình yêu, khát vng, am mê .v.v. Nói khác i, khi các nghip, dù thin hay ác, ca by chuyn thc c tác thành, chúng s không mt i nhng c chiêu cm vào trong Tàng thc và nm yên y vi y mi xung lc ca nó (tp khí). Nhng tim lc ang nm yên trong Tàng thc c gi là chng t. Tt nhiên chng t cn phi c xông p (bhvayanti) và bo trì liên tc tn ti; s xông p ó c gi là tp khí. Cho nên chng t và tp khí là mt. Khi nhân duyên y , thì các chng t, tc các ht ging trong tâm s tr thành qu, gi là "hin hành." Thí d, khi gieo mt ht ging vào lòng t, ht ging s nm yên ó vi tt c sinh lc c tích t nuôi dng nó; và khi thi im chín mui, thì ht ging s âm chi ny mm. S ny mm c gi là "hin hành." Nh vy chng t và hin hành không gì khác hn là dòng nhân qu báo ng sinh khi trên nn tng tng tc ca Tàng thc. Khi mt cm xúc vui hay bun, kh hay lc sinh khi cng có ngha là mt chng t (nhân) vui hay bun, kh hay lc c hin hành, sinh trng (qu). Có hai loi chng t c cp trong Duy thc ó là Bn hu chng t và Tân huân chng t. Bn hu là nhng ht ging vn ã có sn trong Tàng thc t vô thy. Tân huân là nhng ht ging mi c huân tp; nói cách khác ó là nhng nhân t mi hay nhng tim nng mi. Vn mi hay c ây nên hiu trên cn

79

bn ca s vn hành ca ba tng tâm-ý thc. Tt c chng t hin hu trong sinh dit ca tng khonh khc sát na (ksana ksene).

83.Th nào là D thc?

D thc là mt khái nim c bit c dùng mô t các loi tâm kt qu, tâm ã chín mui hay còn gi là D thc thc (vipkaphalavijñna) trong dòng nghip tng tc, ã n lúc phi trin chuyn qua mt giai on mi, ht nh chng t sinh hin hành. Do vy, khi nói n D thc là nhm ám ch n tin trình tip theo sau ó, tc là tin trình tái sinh. Ngài Vasubandhu, trong lun Tam Thp Tng, nói rng: "Do các tp khí nghip, các chng t chp th, ca c nng và s, nên khi D thc qua i (kí tn), li tip tc tái sinh."79Cái nhân a n tái sinh trong sinh t luân hi chính là s chp th, bao gm nng th (grhya), bám vào ch th chp th (tma-grha) và s th (grhaka) bám vào i tng c chp th. Lun vit: "Khi sinh thc cu tr Duy thc tánh cha hin khi, thì cha th dit tr hai s chp th còn ng yên. [Nu] hin tin còn ý nim v "Duy thc tánh,"còn có s c nh th, thì không th an trú trong Duy thc. Cho n khi nào i tng [b duyên] và trí [nng duyên] u c buông x, khi ó ã xa lìa hai s chp th và an trú trong Duy thc." 80ây là im kt thúc mà ngày t u Duy thc ã t ra ó là mt tin trình gii thoát, siêu vit th gii phân bit a thù v ngã và pháp.

84.Ch tái sinh c trình bày trong các truyn thng Pht giáo nh th nào?

Câu hi này rt bao quát, vì có nhiu lnh vc liên quan n ch tái sinh, t lý thuyt, quan im, khái nim, cho n tâm lý-tôn giáo và kinh nghim thc t tu hành ca

79

/

/

/

] (Karmao vsan grha-dvaya-vsanay saha/

ke prva-vipke'nyad- vipka janayanti tat//) (Trim. 19)

80

/

/

] (Yvad- vijñaptimtratve vijñna nvatihati/ / ] (Yad tv-lambana jñna /

grha-dvayasynuayas-tvan-na vinivartate//) (Trim. 26) (Trim. 27) / /

] (Vijñaptimtram-evedam-ity-api hy-upalambhata/Sthpayann-agrata kiñcit tanmtre nvatihate//) naivopalabhate tad/ sthita vijñnamtratve grhybhve tad-agraht||) (Trim. 28)

mi tông phái. i sâu hn vào tin trình tái sinh, vn tr nên phc tp hn vi nhng qua im thc nghim khác nhau mà chúng ta có th cp n bao gm quan im tái sinh c trình bày trong kinh tng Pali và kinh tng i tha, trong các lun thuyt ca Nguyên thy Thng ta b và Nht thit Hu b và, c bit là trong Kim Cng tha vi truyn thng tái sinh ca Mt tông Tây Tng. Ch tái sinh trong Pht giáo nói riêng trên thc t là mt ch liên h n nhiu lnh vc trit lý nh nghip báo, nhân qu, o c tôn giáo, mc ích cu kính, và nht là mi liên h tng quan n v tr lun, nh các cnh gii trong luân hi lc o .v.v. Nói chung, tái sinh là mt ch ni bt trong tin trình luân hi, c hai khái nim này luôn i ôi vi nhau nên thng c gi là "luân hi tái sinh", vì có luân hi mi có tái sinh. Trong quan im chung nht, bao gm tt c các b phái, t Nguyên thy n Phát trin, tái sinh là mt hin thc trong vòng luân hi ch không phi là nim tin hão huyn. Tái sinh, tuy nhiên, li là mt s kin ch có th c nhn bit mt cách rõ ràng i vi nhng bc Thánh gi, có con mt siêu nhân nh thiên nhãn thông hoc tu giác Tam minh. Còn i vi nhng ngi bình thng, thì vn này tr nên "mt mù tm ti". Nh có tu giác Tam minh mà c Pht mi dy v luân hi tái sinh qua giáo lý mi hai Nhân duyên (Duyên khi) và qua ó có th thy c mi liên h nhân qu nghip báo ca mi chúng sinh. Do vy, nim tin vào luân hi tái sinh là c tin cn bn ca ngi Pht t, nó c xây dng trên nn tng Duyên khi vi tt c ý ngha và giá tr mang ánh sáng ca luân lý o c, gn lin vi tin trình tâm linh a n cu kính giác ng-gii thoát. Vì th, bn không th b qua các giáo lý cn bn v Duyên khi, Nghip báo, Nhân qu ... mà có th tin vào luân hi tái sinh. Mt nim tin n phng nh th chính là du hiu ca tà kin, có th a n các cc oan mang tính tôn giáo. có th tìm hiu mt vài im chính yu liên h n tin trình tái sinh, chúng ta có th bt u t khái nim tái sinh và mt s khái nim v thân Trung hu c trình bày trong các lun thuyt ca Pht giáo.

85.Mt s tái sinh s bt u nh th nào?

Chúng ta có th tìm hiu v tái sinh bt u t s hình thành ca kip sng hin ti. Còn nhng gì trc ó qu tht khó có th bit c vi tri kin phàm phu. Trong

81

kinh on Tn Ái, thuc Trung b,81 c Pht ã trình bày v s hình thành ca kip sng con ngi vi ba nhân duyên cn bn, bao gm các iu kin thuc vt lý và tâmsinh lý nh sau: a/ Cha m có giao hp; b/ Ngi m ang trong thi im có th th thai; và c/ Phi có mt mt Hng m (p. gandhabba). Hng m còn c gi là Cànthát-bà, Kit sinh thc (skt. pratisadhi), hay Tái sinh thc (p.patisandhi). c Pht ã nhn mnh rng, cho dù cha m có quan h và ngi m ang trong giai on có th th thai nhng nu không có mt mt Hng m thì thai nhi s không th hình thành. ây Hng m chính là dòng nghip thc luân chuyn trong cõi luân hi lc o.

86.Trc khi mt thai nhi hình thành, thì Hng m tn ti âu và nh th nào?

Theo quan im ca Câu Xá, thì Hng m (p. gandhabba; skt. gandharva) là danh t c dùng ch n s hin hu ca dòng tâm thc sau khi cht và trc khi tái sinh. Dòng tâm thc tn ti trong khong trung gian này c gi là Trung hu (antarbhava) hay Trung m. y chính là dòng tâm D thc hay còn gi là tâm kt qu ca các nghip quá kh, có lc dn rt mnh a n mt hình thc tái sinh tùy theo các hành nghip. Danh t Hu (bhava) có ngha là s tn ti, hin hu ca các un. Trong dòng i sinh t ca con ngi có các Hu c cp n, ó là: Sinh hu (upapattibhava), Trung hu (antarbhava), Bn hu (prvaklabhava) và T hu (maraabhava). Sinh hu là sát-na mà Kit sinh thc i vào thai m; T hu là sát-na cui cùng khi chm dt mng sng (cht); khong gia ca Sinh hu và T hu là Bn hu, tc là i sng ca con ngi t khi sinh ra cho n khi cht; và khong gia t khi cht cho n lúc c tái sinh là Trung hu. Mc dù c nhn mnh theo tng chc nng, tt c các hu u tn ti trên cùng mt "sinh mnh" ó chính là dòng nghip (karma) cá th ca mi ngi. Do ó, s hin hu ca dòng nghip trong khong thi gian trung gian sau khi cht và trc khi tái sinh c gi là thân Trung hu, nhng linh thc cha tái sinh (cha n c ch phi n).

87.Thân Trung hu có hình thc nh th nào?

81

i Kinh on Tn Ái (Mahatanha sankhaya suttam) MN.38

Cng theo lun Câu Xá, thân Trung hu có mt s c im nh sau: Nó có th c nhìn thy bi các thân Trung hu cùng loi; nhng ai có thiên nhãn thông u có th nhìn thy s hin din ca các linh thc Trung hu. Do sc mnh ca nghip, nhng linh thc Trung hu di chuyn rt nhanh trong không gian (karmarddhivegavn), có th i xuyên qua các chng ngi vt nh nhà ca, xe c, núi i .v.v. Câu Xá nhn mnh rng, ngay c các vt cng nh kim cng cng không th ngn cn c s di chuyn ca thân Trung hu. Các linh thc Trung hu có nhng thn thông nht nh, c tác thành bi nghip lc. Cho dù khi sinh tin, mt ngi có th không có y các cn nh mt, tai... nhng sau khi cht, thân Trung hu có y các cn và có vóc dáng nh mt em bé tui u th (khong 6 n 8 tui). Thân Trung hu không th t ý thay i nh hng i n sinh thú ca chính nó. Nó không tn ti lâu, thng trong vòng 7 ngày n 49 ngày, và sng bng mùi hng (gandham). Nhng linh thc Trung hu thp kém thì sng bng mùi hôi thi.

88.Có nhng quan nim khác nhau v thân Trung hu gia các truyn thng hay

không? Có nhng trình bày khác nhau v tin trình tái sinh. Thí d, vn tái sinh trong giáo lý Nguyên thy c trình bày qua th thc ca l trình tâm Hu phn (bhavangacitta), trong Nht thit Hu b, vn c trình bày qua thân Trung hu (antarbhava), trong Duy thc tông thì c trình bày qua A-li-da thc, và trong Mt tông Tây Tng thì c trình bày qua các Bardo. V cách hình thc, có nhng nhn xét khác nhau v thân Trung hu. Nhng v tính cht, thì nghip lc c xem là nn tng chung cho mi hình thc tái sinh, cho dù thân Trung Hu c quan nim nh th nào. Vì vy, khi cp n ch tái sinh, thì vn nhân qu-nghip báo c xem là yêu t quan trng thit yu hàng u.

89.Tái sinh trong th thc ca l trình tâm Hu phn c trình bày nh th nào?

Tâm Hu phn (bhavanga-citta) còn c gi là tâm h kip. Các danh t này mô t tính cht tng tc ca tâm (life-continuum), yu t duy trì i sng qua các chu k

83

sinh dit ca mt i ngi (chu k thành hoi-vt cht) hay chu k sinh dit ca mi ý nim (chu k sát-na). Tâm Hu phn c ví nh s trôi chy liên tc và lng l ca dòng sông; nó duy trì mng sng ca con ngi t khi sinh ra cho n khi cht. Trong chu k sát-na, c mi mi sát-na tâm u có y ba giai on sinh, tr và dit. C nh th dòng tâm thc trôi chy liên tc không gián on. Tuy nhiên, trong tin trình tái sinh, tâm Hu phn c xem nh là mt loi tâm qu d thc (vipka) c kt thành t các nghip thin hoc bt thin. i vi con ngi, ngay khi sát-na t tâm (cuti) cui cùng sinh khi và chm dt (cht), thì mt Kit sinh tâm (patisandhi) lin xut hin và thit lp nên i sng mi vi các tâm Hu phn k tip. ây, dng nh không có khái nim Trung hu nào c bàn n. Nh vy, s lu chuyn (trôi chy) ca tâm có mt th thc ging ht nhau gia sinh và t vi ba giai on: sinh, tr, dit, liên tc không gián on. Ch có mt dòng chy liên tc ca tâm, tuy nhiên, trong i sng thì gi là Hu phn (bhavanga-citta), trong lúc tái sinh thì gi là Kit sinh (patisandhi), và trong lúc cht thì gi là T tâm (cuti). Do ó, Kit sinh tâm chính là D thc tâm (vipka) thi im tái sinh; và D thc tâm chính là Hu phn tâm trong i sng báo ng ca các nghip.

90.L trình tâm Hu phn trong i sng thc t vn hành nh th nào?

Trong i sng thc t, tâm Hu phn (bhavanga-citta) là trng thái tâm th ng, âm thm trôi chy mà không b mt kích thích nào tác ng, nh khi ng sâu. Bn có th hình dung tâm hu phn trôi chy nh nhng làn sóng tri lên ri ln xung liên tc. y là lí do ti sao chúng ta không th gi tâm ng yên mt ch lâu dài. Mi tâm (ý nim) sinh khi, nó sinh khi theo hình thc ca sóng bhavanga: tri lên ri chìm xung, cho sóng bhavanga khác tip tc tri lên ri li chìm xung...Nh vy mt tâm s có ba giai on: Uppda (sinh) Thiti (trú) và Bhanga (dit). Ði sng ca mt tâm, t khi khi lên cho n khi chìm xung gi là tâm sát-na (cittakhana). Nu không có s khi sinh ca ý thc, nhãn thc, nh thc...thì tâm Hu phn c tip tc lng l trôi chy. Tính cht ca tâm Hu phn ging ht nh tâm ca ngi ang ng mê, và có cùng mt tính cht vi tâm thc tái sinh. Khi có mt trong các thc giác quan khi sinh, thì tâm Hu phn chm dt, nhng ch cho các tâm thc giác quan hot ng. Khi các giác quan không hot

ng (nh ng mê), thì tâm Hu phn tip tc hot ng tr li. Trong mi nhn thc có 14 chp t tng din ra, chúng kéo dài ít nht 16 sát-na theo trình t nh sau: 1- Hu phn chuyn ng (bhavangacalana) (sinh khi, rung chuyn) 2- Hu phn dng ngh (bhavangupaccheda) (s ng yên) 3- Ng môn hng tâm (pancadvrvajjana) (5 cn hng tâm) 4- Nhãn thc (hay các thc) (cakkhuvinnana) (các thc hin hu) 5- Tip th tâm (sampaticchana) (cm th) 6- Suy c tâm (santirana) (suy din, suy tm) 7- Xác nh tâm (votthapana) 8-14- Tc hành tâm (javana/ xung lc) (chuyn ng 7 sát-na tâm) 15-16- ng s duyên tâm (tadlambana) (ghi nhn tâm sinh khi...)

91.Mi sáu sát-na tâm này có ý ngha nh th nào?

Mi sáu sát-na nh c trình bày trong l trình tâm là thi gian cn thit cho mt nhn thc c hình thành, nó din ra trong tin trình t tâm Hu phn rung chuyn ri dng ngh cho n khi mt nhn thc thc s c sinh khi. Nói khác i, y là quá trình tip ni t tâm th ng (ng yên) sang nhn thc trc quan. Trong quá trình này, có by tâm -- t ng cn (mt, tai, mi, li, thân) hng tâm cho n ng s duyên tâm -- sinh-dit ni tip nhau tác thành mt nhn thc cn bn. ây là mt công trình phát kin v i ã óng góp cho lch s ca ngành tâm lý hc nói riêng và con ngi nói chung. Tuy nhiên, trong lnh vc tu tâp-thin nh, quán sát l trình tâm là mt trong nhng pháp môn cn bn và thit yu i n giác ng. Hành gi cn tu tp th nhp tng sát-na tâm nh ó mà có th tip xúc vi thc ti. Phân bit s vt trong hin ti, úng ngay lúc nó sanh khi là công vic thit yu ca mt ngi tu tp chánh nim. Ghi nhn s vt ngay lúc nó sinh khi có ngha là tnh giác ngay sát-na th sáu ca chp tâm Suy c (santrana), suy din hay suy tm. Hành gi n lc tnh thc ngay ti ây, ngay thc ti s nguyên này và không trôi git theo bóng dáng ca thc ti hão huyn c xây dng tip sau ó. Nu không tnh thc và hin trú ngay ti ây mà c tip tc trôi theo các tâm sau ó, hành gi s b ri vào tin trình ca hình th và danh sc, khi y th (chp th) s hình thành. Nu chú nim sau khi th ã hình thành, thì i tng s không tan bin vì ã ng hóa vi tri giác phân bit và tr thành nhng hình nh ca ni tâm.

85

92.Ba khái nim có liên h n thân Trung hu: Gandhabba, Antarbhava, và

Bardo khác nhau nh th nào? Trong kinh Trung B, Gandhabba (Hng m) c hiu nh là s hin din ca thc vào thi im th sinh hay tái sinh. Trong Câu Xá, Antarbhava (Trung hu) c hiu nh là mt "c th" ca linh thc tái sinh vi y các cn. S hin hu ca c th tâm linh này ch c din ra trong giai on trung chuyn t cht n tái sinh nh là mt nguyên tc vn hành ca dòng nghip. Trong Mt tông Tây Tng, khái nim Bardo (Trung m) c trình bày tng t nh thân Trung hu ca Câu Xá, nhng bao gm nhiu loi Bardo khác nhau: Bardo t nhiên ca i sng hin ti (tng t Bn hu), Bardo ca tin trình cht (tng t T hu), Bardo ca Pháp tính (t tính ca tâm), và Bardo ca nghip tái sinh (tng t Trung hu). Bên cnh bn Bardo này còn có hai Bardo ng và mng, và Bardo trong thin nh c phân tích thêm t Bardo t nhiên ca i sng hin ti. Tng cng có sáu loi Bardo. Các loi Bardo nói chung c phân chia nh nhng thc ti-trung gian khác nhau ca cuc sng hin ti cng nh cuc sng sau khi cht. im ni bt ca giáo thuyt Bardo, tuy nhiên, là ch nó c trình bày nh mt phng pháp tu tp, có kh nng a n giác ng, gii thoát hay th nhp Pháp tính hng hu. Bardo do ó không ch là mt loi thân Trung hu ca nghip mà còn là mt l trình tu tp chuyn hóa ni tâm, mt c hi ca giác ng him hoi ca i sng con ngi.

93.Khái nim Bardo là gì?

Khái nim Bardo mô t các thc ti trung gian, hay khong gia ca mt tin trình chuyn hóa, nh t cht n tái sinh, và c phân thành sáu loi, bao gm: 1/i sng gia sinh và t; 2/ Mng gia ng và thc; 3/ Thin nh gia tâm phân bit và nht tâm; 4/ im-cht gia i sng và thc ti; 5/ Thc ti gia cht và Trung hu; 6/ Hin hu gia Trung hu và tái sinh. ây là sáu loi Bardo Trung gian c trình bày trong truyn thng Mt tông Tây Tng. Các thc ti-trung gian này là mt tin trình bao quát ca dòng hin hu t sinh cho n tái sinh. Tuy nhiên, i vi Bardo tái sinh, tin trình ca nó

c din ra theo mt trình t cn bn ca tám giai on tan rã khi thân nm un hay th mng ca con ngi chm dt.

94.Tám giai on tan rã ca thân và tâm din ra khi cht nh th nào?

Tám giai on ta rã ca thân và tâm (nm un) c din ra khi cht theo th t t thô n t nh sau: 1/ t tan rã vào nc: khi sc un (c th vt lý) tan rã, tâm s ri vào trng thái giao ng, khi tnh khi mê vi nhng hình nh chp chn. 2/ Nc tan vào la: khi th un phân tán, cm th suy yu khin cho tâm lúc kh lúc vui, lúc nóng lúc lnh; ngi sp cht thy mt ám mây m nh khói quyn. 3/La tan vào gió: khi tng un phân tán, tâm s tr nên l lng khi tnh khi mê vi nhng ánh sáng lp lòe nh om óm. 4/Gió tan và thc: khi hành un phân tán, tâm ngi cht tr nên hoang dã, không còn hay bit gì v th gii bên ngoài, tt c u tr thành mù mt; trong ni tâm ngi cht cm thy mt ngn uc rc sáng. 5/Tâm tr nên sáng sut khi mi ý nim vui bun...u tan rã, ngoi cnh tr nên trong sáng nh nhàng nh "bu tri trong sáng di ánh trng". 6/ Tâm thc tr nên sáng sut hn, ngoi cnh tr nên sáng rc nh "mt tri chiu sáng gia ban ngày". 7/Tâm bng dng chìm vào màng êm dày c và rng không, tâm tr thành mt trng thái rng không, không có t tng. 8/ Khi tnh giác tr li, "ánh sáng cn bn" hay còn gi là "tâm vi ánh sáng trong" lóe lên nh bu tri trong sáng không có mây mù. c t-lai-lt-ma gi ây là Pht tính, mt dòng tâm thc sâu xa nht và s hin hu trong sut cõi luân hi cho n khi hành gi thành Pht. ây là tám giai on tan rã ca thân và tâm trong tin trình cht xut hin cùng vi tám du hiu: 1/hình nh chp chn, 2/ám mây m, 3/ánh sánh lp lòe nh om óm, 4/ngn uc sáng rc, 5/áng sáng trng nh ánh trng, 6/ánh sáng màu nng mt tri (màu vàng hoc cam), 7/mt màng êm dày c, và 8/ ánh sáng toàn bích nh bu tri trong sut, vô nhim.82

95.Tám giai on tan rã này liên h nh th nào vi thân nm un?

82

Xem tác phm Tibetan Book of the Dead hoc The Tibetan Book of Living and Dying (Tng Th Sng Cht). 87

Tám giai on tan rã này chính là s tan rã tun t ca thân nm un: sc, th, tng, hành, thc. S tan rã i t có n không, t thô n t, t thân n tâm. D nhiên, ây không phi là mt hc thuyt mang tính cách lý lun mà là nhng mô t thc ti qua các giai on tan rã ca thân tâm trong tin trình cht mt cách chính xác, da trên tu giác ca thin nh. có th quán sát v s tan rã ca thân nm un, chúng ta cn phi quán nim nm un qua ba cp khác nhau ca thân và tâm: tng th nm un (thô), các cn ca nm un (t), các nng lng nm un (vi t). i vi thân th, tng th nm un chính là con ngi bng xng bng tht, mt c th toàn din và y nm yu t (sc, th, tng, hành, thc) bao gm các giác quan. Nu tip tc phân tích, nm un bao gm t, nc, gió, la, và không gian. Tip tc phân tích na, nm un bao gm các hp cht, các phân t hóa hc .v.v. các phân t này chúng quá tinh t nên không th nhìn thy bng mt c. Các cn ca nm un là h thng thn kinh ch o và nng lng trung tính. Các nng lng vi t là các nng lng mang ánh sáng trong nh chân không. i vi tâm thc, cp thô là sáu giác quan; cp t là các loi tâm và tâm s; và cp vi t là tâm ca ánh sáng trong (linh quang), mt bn tâm thun tnh c sinh khi trên nn tng ca trng thái tâm không có t tng.

96.Quán nim v tám giai on tan rã và ba cp ca nm un có ý ngha nh th

nào? Quán nim v tám giai on tan rã trong tin trình cht và ba cp ca nm un là mt trong nhng pháp môn tu tp cn bn ca Kim Cng tha, c bit là Mt Tông Tây Tng. Và ây cng là lý do mà giáo lý tính Không (nyat) c xem nh là mt phn giáo ti quan trng trong l trình giác ng. Nói khác i, th nhp nyat là ct ty ca s chng ng vô thng B . Nm bt c iu này, bn s thy rng, giáo thuyt Bát Nhã hay tính Không không phi là mt giáo thuyt mang tính cách lý lun gia hai i cc hu-vô / sinh-dit trong quan im ca nh nguyên. Nó cng không phi là mt giáo thuyt mang tính cách i tr vi các loi kin chp, nh th vì chp có nên phi nói không... Trong i sng tu tp thc t, các hành gi Kim Cng tha ã ng dng Không quán mt cách thin xo ngay trong tng cp , thô, t, và vi t nh ã trình bày. Cho n cnh gii mà các nhà i tha thng cp n vi nhng ngôn t siêu hình nh

"chân không diu hu" hay "bt sinh bt dit" rõ ràng không quá khó hiu và không phi là mt cõi xa xôi, huyn bí nào ht. Tt c u quay tr v vi bn th toàn bích và vô nhim ca tâm mà thôi. Con ng quay tr v này cho dù c minh ha qua nhiu li i khác nhau nhng không th t b yu t quan trng ó là "vin ly iên o mng tng".

97.Th nào là nim cht?

Nim cht là suy ngh hay quán nim v s tan rã, vô thng, và on dit ca thân nm un. Nim cht làm gì? c Pht dy: "Nim cht on dit các lu hoc. Nim cht nu c tu tp, c làm cho sung mãn, s có qu ln, có li ích ln, nhp vào bt t, cu cánh là bt t."83 Nim cht là mt cách thc c áo ánh thc bn i ra khi nhng ni ám nh v c mt, vui, bun, khen chê, danh vng và không danh vng. Trc sau ri mi ngi ai cng s cht. Cuc sng là vô nh, nhng cht thì c nh. Cuc sng thì không chc chn, nhng cht là chn chn. Không ai tránh khi c iu ó. Quán nim v cht, do vy, s là cách thc rt công hiu giúp bn buông b nhng th lo âu, s hãi hão huyn và không cn thit dang vây ba trong ni tâm. Tt nhiên, sau nhng khonh khc quán nim v cái cht ca chính mình, cho dù rt ngn ngi nhng diu dng s vô biên, và lúc y bn s t bit mình cn phi làm cái gì thành tu mc ích và ý ngha cho cuc sng ca chính mình. Nu nim cht du ch vài phút mi ngày, bn s có kh nng an trú vào các thin pháp, làm các vic lành, sinh khi tâm t bi, bao dung, tha th mt cách rt mãnh lit. c Pht dy rng có rt nhiu nhân duyên có th em n cái cht. Và nu nh các pháp ác bt thin cha c on tn mà cái cht xy n thì ây qu là mt chng ngi ln lao cho chúng ta. Chính vì vy, Ngài ã khuyên rng: "Này các T-kheo, T-kheo y cn phi suy xét nh sau: "Nu ta còn có nhng pháp ác bt thin cha c on tn, nu ta l mnh chung êm nay, chúng có th là chng ngi cho ta." Này các T-kheo, on tn các pháp ác bt thin y, cn phi tn lc tác ng c mun, tinh tn, tinh cn, n lc, không có thi chuyn, chánh nim và tnh giác. Ví nh, này các T-kheo, áo b cháy hay u b cháy, thi dp tt áo y hay u y, cn phi tn lc tác ng c mun, tinh tn, tinh cn, n lc, không có

83

Kinh Tng Chi 6.19. 89

thi chuyn, chánh nim và tnh giác. Cng vy, này các T-kheo, on tn các ác bt thin pháp y, cn phi tn lc tác ng c mun, tinh tn, tinh cn, n lc, không có thi chuyn, chánh nim và tnh giác."84

98.Nên thc tp nim cht vào lúc nào?

Mi ti khi i ng và mi sáng khi thc dy, bn hãy vài phút nim cht. Hãy thm nim rng: Trc sau ri thì ai cng cht. Hôm nay mình còn c hi sng, hãy sng ht mình cho cuc sng ca mình. Ch có nhng gì trong sch và chân thành mi có th em li hnh phúc lâu dài cho chính mình, dù sng hay là cht. Ngày mi s bt u vi li phát nguyn n lc buông b mi suy ngh tiêu cc, xu ác, nhng chng ngi ca vui bun, hn thua; nguyn sng ht lòng vi nhng gì tt p nht cho mình và nhng ngi chung quanh. Vi sc mnh ca chánh nim khi suy ngh v s cht, bn có th ra sch mi tham gin kiêu cng, các tt him t, và làm cho cuc sng ni tâm c an bình ngay tc khc. Trong truyn thng Mt tông Tây Tng, quán nim v tám giai on tan rã ca tin trình cht (xem câu hi 94) s giúp làm quen vi s cht. Khi gi phút lâm chung xy n, bn s an nhiên t ti ra i mà không còn s hãi na.

99.iu kin tái sinh v cõi tt p, không phân bit tông phái, là gì?

Nh ã trình bày v l trình tái sinh ca các tông phái (xem câu hi 85-95). ó, chúng ta thy rõ rng, nghip báo c xem là yu t quyt nh. Tâm d thc, Kit sinh thc, Thân trung hu, Hng m, hay Càn-thát-bà .v.v. tt c suy cùng u ám ch n s chín mui ca nghip, con ng i tt yu ca nghip, và s sinh trng bt buc ca nghip khi xác thân t i-nm un tan rã. Do vy, con ng tu tp cn bn: gi gìn nm gii, phát trin mi thin nghip, bn vô lng tâm, bn nhip pháp, sáu Ba-la-mt là nhng iu kin a n mt s tái sinh tt p, bt k tông phái nào cng vy. D nhiên, tùy thuc vào kh nng tu tp, t s phát tâm cho n thành tu viên mãn, mà nghip dn tái sinh c thit lp trên nguyên tc nhân qu bình ng.

84

Kinh Tng Chi 6.20.

100.c tin có th gii quyt c vn tái sinh không?

Mi c tin trong Pht giáo ch có ý ngha khi nó c xây dng trên nn tng ca nhân qu-nghip báo. Bn không th gt o lý nhân qu-nghip báo sang mt bên ch tôn vinh c tin thun túy ca mình cho dù y là c tin tuyt i. Trong i sng, c tôn giáo và th tc, c tin là mt yu t quan trng. Nó là mt ng lc không th thiu trong mi s thành tu mc ích và ý ngha, bt k tôn giáo hay không tôn giáo. Nu ch tin vào nhân qu nhng không sng theo nhân qu thì mi nguy him cho mi s a lc vn chn vn trc mt.

101.Trc khi cht, nu là ngi không có tôn giáo, tôi nên nim cái gì?

Bn không nên ch i cho n trc khi cht hay n lúc hp hi ri mi nim cho dù bn theo hay không theo mt tôn giáo nào. Ghi nh và thng xuyên quán nim nhng iu tt p cho mình và cho ngi nh t, bi, h, x là nhng c tính cn thit cho cuc sng an bình, hnh phúc, cho c i này và i sau. Ai cng có kh nng sng và thc hành nhng c tính t, bi, h, x i vi chính bn thân mình cng nh i vi mi ngi chung quanh. Tt nhiên, cht ch an lc khi nào sng an lc. Vì y là nguyên tc nhân qu tng quan. Tuy nhiên, trong trng hp cn t, hp hi, và bn mong mun có mt s tái sinh tt p, trong nhng tình hung nh th, bn nên nim (c nh n hay suy ngh) v nhng iu thin mà bn ã tng làm c trong i sng. Hãy nht tâm phát nguyn, xin c th nhng hi th cui cùng vi tâm t, bi, h, x. Bn tâm vô lng này ánh ng tâm thc ca bn mnh chng nào, thì s an lc càng sâu thm chng ny. Bên bn b sinh t ca kip ngi, có l không có cái gì quý hn tâm thanh tnh. Bn hãy thm nim, nguyn xin cho ba nghip c thanh tnh.

Nam Mô i Bi Quán Th Âm B Tát

91

Information

Buddhism 301 -2011

92 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

923442


Notice: fwrite(): send of 211 bytes failed with errno=104 Connection reset by peer in /home/readbag.com/web/sphinxapi.php on line 531