Read Microsoft Word - phathoctinhyeu.doc text version

Pht Hc Tinh Yu

Hòa Thng Thích Thin Tâm Trn b 3 thiên ---o0o--Mc Lc Ðôi li phi l Thiên th nht

1

Chng 1 - Xã hi n Ð trc khi c Pht ra i Chng 2 - Nn hc thuyt n Ð trc Pht giáo Chng 3 - Dòng dõi c Pht Chng 4 - Ðc Thích Tôn trc khi thành o Chng 5 - Ðc Thích Tôn sau khi thành o Chng 6 - Bn k kt tp Chng 7 - Kinh in o Pht Chng 8 - S phân phái ca o Pht Chng 9 - Giáo ngha các b phái Chng 10- Tiu tha và Ði tha Chng 11- S phát trin ca Tiu tha Chng 12- S phát trin ca Ði tha Thiên th hai Chng 1- Chúng sanh trong ba cõi Chng 2- Thân trung hu và s th sanh Chng 3- Th gii quan ca o Pht Chng 4- Cõi i thiên và thi kip Chng 5- T c Thích Ca n Pht Di Lc Chng 6- Các chng loi th gii Chng 7- Bin th gii Hoa Tng Chng 8- Pháp gii tng lun Thiên th ba Chng 1- Xut phát im ca o Pht Chng 2- Pht giáo vi gia ình Chng 3- Pht giáo vi xã hi Chng 4- Khái yu v Tam Quy Chng 5- Khái yu v Ng Gii Chng 6- Khái yu v Thp Thin

2

Chng 7- n chay Chng 8- Luân hi và nhân qu

Ðôi Li Phi L

Ba tng Kinh-in ca Pht-giáo hin nay gm có n hn vn quyn. Trong y, nhng Kim-ngôn ca Ðng Ðiu-Ng và huyn-ngha ca ch T, hàm n Ðo-lý thâm thúy vô biên. Mun du ngon trong b Pht-pháp bao la, hay lên nh non thánh-giáo nhìn khp ni bng tm mt càn-khôn-nht-lãm, phi phí nhiu thi gi và tâm lc, mà gia cuc sng nhiu vng bn ngày nay, ít ai làm ni. Vì l y, ã t lâu bút gi có ý mun gom góp phn tinh yu ca thánh-giáo vit ra thành tp, giúp nhng v mn o mu ca Ðc Th-Tôn, có s hiu bit khái quát v pháp Pht. Và ý nh ny ã c thc hin t nm 1963, nhân lúc sp sa ra m nhn trng PhtHc Hu-Nghiêm. Ni dung ca toàn tp PHT HC TINH YU sau ây gm có nhiu thiên, mi thiên phân thành nhiu chng, và mi chng bao hàm nhiu mc. Ðó là h thng phân bit duyt gi d ghi nhn. Ðiu áng chú ý là phn trích dn nhng Kinh-lun trong ây, ngha lý nó không có tánh cách nht nh. Ti sao th? Bi giáo pháp ca thánh-nhân nói ra u tùy thi tùy c dt dìu, phá chp. Có th mt li thuyt giáo i vi cn c ny thích hp nhng vi c khác không thích hp, vi thi gian trc tin nghi song vi thi nay không tin nghi. Cho nên mt v tôn túc ã bo: "Y theo Kinh gii ngha là oan cho ch Pht ba i, nhng lìa Kinh mt ch tc ng

3

vi ma thuyt". Vy ch thu thp ca ngi khéo hc Pht là không chp Kinh, không b Kinh, nh ngi i ã bo: "Khôn cht, di cng cht, duy bit mi sng". Và ngi khéo hc Pht cng ng chp lý b s, hay ch theo s quên phn lý. V vic c ý quên li ny, duy mi ngi t th hi, không th nói ht c. "Trn chng tng quan, b c nng dâu mc thay i. Lòng không s c, thông xanh mây trng t vui nhàn". Xin mn hai câu ny chúc s thành tu ca duyt gi sau khi c xong toàn tp PHT HC TINH YU. Ngày 12-8-1965 T-khu Thin Tâm, t Liên Du ---o0o--Xã Hi n Trc Khi Pht Ra i Tit mc: I. Ngun gc dân tc n- II. Bn th Ph-Ðà III. S din bin ca Ph-à IV. Bn giai cp ca xã hi n- Kinh sách tham kho: Nhn-Vng-Kinh-S, n--PhtGiáo, Pht-Hc-i-Cng, n--Pht-Giáo-S-Lc. yu: Tit th nht, lc thut cuc di c ca chng tc Nhã-L-An, sau thành dân n-, tri qua nm giai on: T

4

Trung-Á di qua ông-Nam-Á, t ông-Nam-Á vào Ca-NhB, t Ca-Nh-B n n--Hà, t n--Hà xung lu vc sông Hng, và t Hng-Hà v Nam-n. Tit th hai, nói v lý tng tôn-giáo ca dân tc n thi xa, c th hin bng bn pho kinh: Lê-Câu, D-Du, Sa-Ma, và A-Thát-Bà Ph-à. Tit th ba, k li tình trng bin i v t tng tôn-giáo ca dân tc n: t a-thn qua Nht-thn, t Nht-thn ln sang khu vc Trit-hc theo ba thi i: Ph-à-Thiên-Th, PhmTh và Áo-Ngha-Th. n--giáo hin thi cng tha k t tng ca h thng ny. Tit th t, nói v s sai bit ca bn giai cp: Bà-La-Môn, Sát-Ð-L, Ph-Xá, Th-Ðà-La. S sai bit ny có liên quan n lý tng tôn-giáo, và dn khi hai t trào: h thng Ph-à và h thng phn Ph-à. Hai h thng ny ã sn xut nhiu giáo phái n-.

Tit I: Ngun Gc Dân Tc n Mt tôn-giáo không lun là cao siêu hay thâm thúy n âu, cng vn là sn phm ca xã hi. Là sn phm ca xã hi, tt nhiên tôn-giáo nh hng n xã hi và ng thi cng chu nh hng ca xã hi. ó là iu không th tránh. Pht-giáo có mt lch s trên hai ngàn nm, ông tây truyn bá n vài mi nc. Ngoài nm x ca n-, Pht-giáo ã gieo rc rt nhiu nh hng các ni. Trong s gieo rc y, qua mi thi i, Pht-giáo li tùy theo tình trng xã hi ca mi a phng mà có ít nhiu bin thái v bn sc. Vì th, mun nói n im xut phát ca o Pht, không th i sâu vào bi cnh lch s ca n- ng thi.

5

Trc ây trên bn ngàn nm, dân tc xa nht ca n là ging ngi Nhã-L-An (Aryan). Chng tc ny ly ngh du mc sinh sng. Trc tiên h c tr min trung nguyên Á-T-Á, ri vt qua dãy núi Tín--Kh-T (Hindukush), di xung vùng ông nam Á-T-Á. T ni ây, h chia làm hai b, mt b di chuyn v phía tây nam vào x Ba-T (Iran); mt b tin thng v phía ông nam vào x CaNh-B (Kabul) và ln xâm nhp min Tây-bc n-, ánh ui ngi bn x, chim lãnh vùng Bng-Xà-Bch (Panjab Ng-Hà a phng) thuc thng lu n- hà (Indus). Sau ó, h li i dc theo dãy núi Tuyt (Hymalaya), vào ti lu vc sông Hng (Ganga, Gange). Cuc di c sau ny, thuc vào khong 1000 nm trc k nguyên. Trong mi vn bài tng ca b i-s-thi Ma-Ha-Bà-La-a (Mahàbhàrata), có nói rõ nhng chin s và tình trng gia thi gian ó. Còn cuc di chuyn tip tc v Nam-n, c vào khong 500 nm trc k nguyên. Trong khong thi gian ny, ghi li s giao tranh gia th nhn và chng tc Nhã-L-An, ngi n- ã mn cnh ng tác ca cá nhn mà làm ra b La-Ma-DinNoa (Ramayana), gm hai vn bn ngàn bài tng.

Tit II: Bn Th Ph Ðà Gia thi k chim lãnh n- hà, thuc min Tây-bc n, ging ngi Nhã-L-An c gi là dân tc Nhã-L-An n. Gp ni khí hu m áp, thi tit iu hòa, vt sn phong phú, dân tc y hng mt i sng an nhàn, vui v. Vì th, i vi bu tri man mác, vi hin tng nht, nguyt, tinh tú, non, sông, gió, mây, nc, la, h u có mt ý nim tín thành

6

sùng bái. ó là nhng lý do ngi ta ã sáng tác ra nhng bn thánh-ca và nghi thc cúng t thn-linh, cu cho t nc gia ình c tiêu tai, thêm phc. Nghi thc ã nhiu thì không th ai cng thông tho c, phi có ngi ch cht vic t t. Nhân ó mi sn xut mt hng Tng-l, v sau thành giai cp Bà-La-Môn (Brahman). Bà-La-Môn, Trung-Hoa dch là Tnh-hnh hoc Phm-hnh, ch cho phái tu hnh trong sch. Kinh-in ca phái ny gi là Ph-à (Veda), Trung-Hoa dch là Minh-lun hoc Trí-lun, có ngha: Kinh sách thuyt minh s tht và phát sanh trí hu. Kinh-in ca o Bà-La-Môn truyn li có 4 th: 1. Lê-Câu Ph-à (Rig-Veda): Trc tiên, dân tc n- ch sùng bái ca ngi nhng hin tng ca t nhiên vt. Ln ln h tin tng mi hin tng ó u có thn linh làm ch. Các thn linh u có tính cách o c, có quyn thng pht th gian. ng thi li do s hàm dng ca t tng trit hc, h dung hp li, ch tác ra b kinh u tiên là Lê-Câu Ph-à. Lê-Câu Ph-Ðà, Trung-Hoa dch là Tán-Tng-Minh-Lun hoc Th-Minh. Ni dung ca kinh ny gm nhng bài ca tán có tính cách thn thoi, nhng cng bao hàm nhiu t tng v v tr và nhân sinh quan. Trong y li có biên tp v thut dng sanh, dy nhng phng pháp làm cho con ngi dung sc thng ti tr, mng sng c lâu dài. T tng ca Lê-Câu Ph-Ðà là t tng m u cho nn vn minh và trit hc n và cng là c s khai trin cho nhng trào lu t tng hu lai. 2. D-Du Ph-Ðà (Yajur Veda): T ni s ca ngi t nhiên vt ri tin tng thn linh, ngi ta li bày ra nhng nghi thc

7

th phng cúng t. ây là nguyên nhân sn xut kinh D-Du Ph-Ðà. D-Du Ph-Ðà, Trung-Hoa dch là T-T-Minh-Lun, gi tt là T-Minh. Ni dung ca Kinh-in ny, phn nhiu u trích dn trong Lê-Câu Ph-Ðà, ly c bn ca s tán tng mà ch tác. Trong y, ngoài vic biên tp v nghi thc cúng t, li có ghi chép nhng bài chú vn t t trong các mùa. Xét qua t Lê-Câu Ph-Ðà, cho n Da-Du Ph-Ðà, ngi ta nhn thy tôn-giáo thi y tuy là a thun mà kiêm sc thái nht thn, ôi khi li xen tp nhng t tng v các môn trit hc. 3. Sa-Ma Ph-Ðà (Sàma Veda): cho s tán ca c tin li, và b túc phn nghi l thêm hoàn b, ngi ta li sáng ch kinh Sa-Ma Ph-Ðà. Kinh-in ny cng trích dn mt phn các tng vn trong Lê-Câu Ph-Ðà mà làm ra. Sa-Ma Ph-Ðà, Trung-Hoa dch là Ca-Vnh-Minh-Lun, cng gi là BìnhMinh. Trong ó, ngoài s ghi chép v nghi l, âm nhc, lut l x oán, li có ging dy v môn bc toán cho n binh pháp trn. Cn c theo ba pho kinh Ph-à trên ây, mi khi cúng thn, ngi ta u dùng nhng v t tng riêng bit. 4. A-Thát-Bà Ph-Ðà (Atharva Veda): V sau, có k li tp hp nhng bài chú thut c truyn, c ngi i tin tng, vit ra kinh A-Thát-Bà Ph-Ðà. A-Thát-Bà Ph-Ðà, Trung-Hoa dch là Nhng-Tai-Minh-Lun, cng gi là Thut-Minh. Trong y, ngi ta ghi chép nhng bài chú cu phc, tiêu tai. Ngoài ra, Kinh-in ny cng có dy v y phng và nhiu d thut. Bn th kinh trên ây, c gi chung là T-Ph-Ðà thánhin. ó là mt h thng t tng v thi xa ca n-.

8

Tit III: S Din Bin Ca Ph Ðà T khi T-Ph-Ðà thánh-in c thành lp, chng tc BàLa-Môn chim a v ti cao trong xã hi, và thành ra mt giai cp Tng-l. H không còn nhng hot ng hng ngoi nh khi trc, mà có mt cuc sng trm t, hng ni, bo th nhng truyn thuyt tán tng, nhng nghi thc cúng t theo xa. Các Tng-l li thm nh nhng câu vn, ý ngha trong kinh Ph-Ðà, ri gii rng thêm ra, gây thành mt hc phong phin ta và thn bí. ng thi trên hình thc tôn-giáo, nhng hành nghi cng tng thêm phn bí mt. Khi giáo lý càng rng, s suy bin càng sâu, nghi thc càng phin, thì a v ca giai cp Bà-La-Môn càng c bn vng. Do ó nn vn hc, o c trong xã hi, nm yên trong np c, dng nh trong trng thái khó ni chn hng. Tuy nhiên, cnh i ã vô thng, thì ngun t tng ca nhân loi cng theo thi gian mà bin i. T khi giai cp Tng-l mi thành lp, cho n khong 600 nm trc k nguyên, nu phân tích k, chúng ta có th chia nn hc thuyt ca Bà-La-Môn giáo thành ba thi i: 1. Thi i Ph-Ðà-Thiên-Th (Veda): Thi i ny khi thy t khi bn mi quyn Lê-Câu Ph-Ðà va c sáng tác, lúc dân tc Nhã-L-An di c xung n--hà, vào khong 2500 - 1000 nm trc k nguyên. Trong thi gian ny, giáo Bà-La-Môn thiên v s sùng bái cúng t, hình thc phn chánh thuc v a-thn-giáo. H có ba cú thoi (lun iu):

9

Ph-Ðà là thiên th (sách ca Tri), Bà-La-Môn là chng tc cao quí nht ca nhân loi, t l là vn nng. Nhng t tng trên, c truyn li mt thi gian lâu xa v sau. Cho n khi Pht giáng sinh, mt s ông giáo Bà-LaMôn vn còn bo th ly quan nim c. Nhng ó là mt ch ngha chuyên ch, h không th trói buc mãi c lòng ngi khi tình th i mi. Hn na, lúc by gi giáo Bà-La-Môn rt kiêu xa, cho nên h không th duy trì mt cách hu hiu s tín ngng ca o mình trong xã hi na. 2. Thi i Phm-Th (Brahmana - Thn-hc-th): Thi i ny vào khong 1000 - 800 nm trc k nguyên, lúc dân tc Nhã-L-An n- di chuyn v phía Ðông Nam, chim lãnh khu vc ng bng phì nhiêu trên b sông Hng, ly ngh canh nông làm mc tiêu. Hình thc ca Ph-Ðà khi xa thiên v athn-giáo, vic t l rt nng n, phin phc. n thi gian ny, dân chúng sanh ra chán nhng nghi thc nghiêm cách y. Vì th, trong các v thn, ngi ta chn ly ít v quan trng làm trung tâm tín ngng. Ba v thn ph thông nht by gi là Phm-Thiên (Brahma), T-Nu-Noa-Thiên (Visnu) và ThpBà-Thiên (Civa). Th là i tng tín ngng ã bt u chuyn ln t a-thn-giáo sang Nht-thn-giáo. V mt t tng, t khi Kinh-in Ph-Ðà c suy din rng thêm, giáo lý Bà-La-Môn m v thn bí; ngi ta gi ó là hc thuyt Bà-la-ma-noa, tc Phm-th. Phm-th là b sách chú thích và thuyt minh kinh Ph-Ðà. Phn ch yu ca sách ny, u rút nhng tài liu trong T-Ph-Ðà thánh-in, nhng suy din sâu rng n ch u vi, hoàn toàn có tính cách

10

thn hc. T tng trit hc ca Phm-th tin trin theo th t trong ba giai on: Giai on th nht, Phm (Brahma) là v thn ti cao, trc tiên to ra tri t, ri n Thái-dng thn, Phong thn, Ha thn... con ngi và vn hu. Vì th Phm cng có hiu là Sanh-ch (Prajapati). Giai on ny thiên v quan nim sáng to, ly thn Sanh-ch làm trung tâm im. Giai on th hai, Phm là i-ngã (Svayambhu), là bn th ca v tr, có tính cách tuyt ãi c tn. Giá tr ca Phm ng trên hai phng din: Mt mt thì duy trì cái bn cht không bin ng ca nó; mt khác li hot ng theo hai yu t là Danh (Nama) và Sc (Rupa) m mang vn hu. Giai on ny thiên v quan nim bt bin, ly i-ngã làm trung tâm im. Giai on th ba, Phm là T-ngã (Atman). Phm và T-ngã tên tuy khác nhau, nhng cùng mt th. S d có tên khác nhau nh th, vì T-ngã do s suy lý ca trit hc, ch nh cho là ngun gc ca muôn vt; còn Phm thì do s kho sát ca thn hc, ch nh cho là t tánh ca muôn vt. T-ngã thuc v phng din tâm lý (linh hn), Phm thuc v phng din v tr (linh tánh). Cn c vào phng din tâm lý thì linh hn bt dit, khi con ngi cht thì T-ngã lìa th xác mà quy thuc v Phm. Giai on ny ly T-ngã làm trung tâm im 3. Thi i Áo-Ngha-Th (Upanishad): Thi i ny thuc vào khong 800 - 600 trc k nguyên. T ni Phm-th, ngi ta suy din rng thêm, cho rng khi hành nghi thc ã có hàm trit lý bên trong, và nghi thc t t là biu hin cho trit

11

lý. ký thut o lý ny, ngi ta sáng ch ra sách A-LanNhã-Ca (Aranyaka). A-Lan-Nhã-Ca có ngha là Lâm-trungth. Bi ngi trong chng tc Bà-La-Môn n khi ln tui thì n c ni rng vng, ly s t t tu hành làm thng khóa. Nhng nghi thc y u ghi chép trong sách ny. Nhng ni dung ca Lâm-trung-th không phi ch gii hn trong nghi thc t t, mà gm có môn trit lý cao siêu. T Lâm-trung-th, ngi ta nghiên cu rng thêm, ri sáng tác ra b u-Ba-Ni-Sa-àm, tc là Áo-ngha-th. Danh t Áongha-th bao hàm nhng ý: Môn trit hc trong trit hc, Bímt ng, Bí-mt vn và Bí-mt ngha. B phn ch yu ca ngun t tng ny, do chng tc Sát-Ð-L khai sáng, v sau dòng Bà-La-Môn mi ph ha suy din rng thêm. Ni dung ca Áo-ngha-th ch trng thuyt "Phm, Ngã ng nht", Phm cùng Ngã u là mt bn th ca v tr. Các hin tng ca sai bit gii u là huyn pháp (Maya) không ngoài bn th y mà có. Lý tng gii thoát ca Áo-ngha-th chia làm hai phn: Phn th nht là vic i tìm gii thoát, nhng gii thoát phi tìm chính ni mình, không phi bên ngoài. Con ngi s d b luân-hi là do Vô-minh (Avidya) che lp, không bit sai bit gii là gi huyn. T Vô-minh sanh Ái-dc (Kàma), ri to nghip, gây ra s kh trong ng sanh-t. Mun c gii thoát, phi có tinh thn t giác hng v Trí-minh (Vidya) mà tr cái gc Vô-minh. Hng v Trí-minh là an tr tâm vào bn tính trong lng bi dng phn trí hu. Khi tâm ã thun tnh, t nhiên c giác ng, ny sanh trí hu, thy s sng cht nh chiêm bao. Phm và Ngã thm hp, không còn luân12

hi, chng c Phm-nit-bàn (Brahma nirvana). ây là phn lý thuyt. Phn th hai là phi y theo pháp thc tu trì phát minh trc quán trí. Pháp thc ny li có hai phng din: mt mt là cn gi gii, lìa tt c dc cnh thành hnh X-ly (Samuyasa); mt khác, phi tr vng tình, chuyên tâm ni ngã tng thành hnh Du-già (Yoga - tng ng quán). C nh th mà tu, ln ln chân ngã s toàn hin, tc là c gii thoát, chm dt luân-hi. ây là phn thc hành. Tóm li, ba thi i trên ây ã cho chúng ta thy s din bin ca giáo lý Ph-Ðà, t ni thô s n ch u vi thn bí. Riêng v Áo-ngha-th, các nhà nghiên cu trit hc Ðông Tây u tán dng, cho là mt sn phm trí hu cao siêu ca nhân loi. V sau, các hc gi nng theo t trào ny mà lp ra nhiu giáo phái, nh phái S-lun thì cho Ngã là Thn-ngã, Huyn là T-tánh, danh t tuy khác, nhng lý tng vn ng. Pht-giáo cng nng theo mt phn trng yu ca Áo-nghath, nh thuyt luân-hi, nhng canh tân thêm, thành ra sâu sc và hoàn b hn. Ngoài ra cng có nhiu hc gi thoát ly t tng Ph-Ðà, ch trng t do kho cu, ri lp thành phái trit hc t nhiên. Trong chng sau, chúng ta s thy nhng hc thuyt y.

Tit IV: Bn Giai Cp Ca Xã Hi n Thu xa, dân tc n- rt cung kính thn linh, tôn trng nghi thc cúng t. Lúc u, h t ra ngi Gia-trng, hoc Tc-trng, gi vic t l, gi là chc Ty-t. Ln ln, chc

13

Ty-t ny tr thành vic chuyên môn, nên c thay th bng các Tng-l. Mt khác, vì theo à tin trin ca xã hi, li phát sanh ra bn chc nghip: S, Nông, Công, Thng. Các ngh nghip ny ln ln tr thành giai cp hóa. Giai cp Tng-l ch v vic t t, chim a v ti cao. Giai cp Vua chúa nm gi chánh quyn, vào a v th hai. Nhn dân ph thông nh hng nông, công, thng, thuc v a v th ba. Còn hng ngi th dân ca n- b Nhã-L-An chinh phc, chuyên theo ngh nghip thp kém nh , làm mn, là giai cp tin dân, vào a v th t. Li phân chia giai cp ó, mi ngày thêm cht ch. Ban s, s phân bit ch trong quan nim ca dân chúng mà thôi. Nhng khi các Tng-l nm c tht quyn trong xã hi h lin t chc thành bn giai cp rõ rt: Tng-l thuc giai cp Bà-La-Môn (Brahman), vua chúa thuc giai cp Sát-Ð-L (Ksatriya), bình dân thuc giai cp Ph-Xá (Vaisya), Tin dân thuc giai cp Th-Ðà-La (Sùdra). Hai hng trc là giai cp thng tr, hai hng sau là giai cp b tr. Bn giai cp ny theo ch th tp, cha truyn con ni, nên giai cp nô l c phi i i làm nô l, gây ra mt t chc xã hi bt công. Giai cp Bà-La-Môn li nng vào ch ca xã hi mà quy nh thành bn thi k ca chng tc mình. Bn thi k ó nh sau: 1. Phm-trí-k (Brahmacàrin): Thi k du hc ca bui thiu niên và tráng niên. Ngi trong chng tc Bà-La-Môn, vào khong t 7 ti 15 tui, thì hc tp nhà; t 16 ti 39 tui, phi xut-gia theo thy hc tp Ph-Ðà thánh-in. n khi hc nghip thành tu li c tr v nhà.

14

2. Gia-c-k (Grhastha): Thi k sinh hot gia ình ca bui trung niên. Khi ã c 40 tui, ngi Bà-La-Môn phi tr v nhà lp gia ình cho dòng dõi không b tuyt. Thi gian ny h theo chc nghip, làm trn nhim v t t ca ngi gia trng. 3. Lâm-c-k (Vànaprastha): Thi k tu dng ca bui m niên. Lúc 50, 51 tui sp lên, ngi Bà-La-Môn ã làm xong nhim v gia ình, phi lìa nhà vào ni núi sâu rng vng tu luyn. 4. Du-hành-k (Parivràjaka): Thi k du hành va t tu va hóa o ca bui lão niên. Thi k ny không nht nh, tùy theo tu nghip c vng vàng, mà s xut th có sm hay mun. Trong khong thi gian sau cùng, hàng Bà-La-Môn mun cho thân tâm c t ti gii thoát, nên ni n chn không nht nh, rày ây mai ó. Cho nên ngi tu thi k ny có tên là Kht-s (Bhiksu) hay Hành-gi (Yati). Bn thi k k trên là lý tng sinh hot ca giai cp Bà-LaMôn. Theo ó, nu ngi nào tu hành t ti ch cu cánh, thì c mi ngi cung kính tt bc. Chng tc Bà-La-Môn ã ch nh ra bn giai cp, t cho mình a v ti cao. Còn ba giai cp kia, nht là hàng tin dân, li b xã hi khinh mit, không c lut pháp bo h, không cho d phn tín ngng tôn-giáo và tán tng Kinh-in Ph-Ðà. Thi by gi n- ngi ta li ch ra th lut Manoa (Mànu), hn hp c chính-tr ln tôn-giáo. Nh có pháp lut ny, t chc ca o Bà-La-Môn mi c hoàn thành. Bi giáo lý ca o y, là nng vào t tng ca phái Ph15

àn-à, ly vic duy trì giai cp bn chng tc làm mc ích duy nht. Sng di mt ch bt công nh th, lâu ngày dân chúng âm ra chán nn, hng c ao có mt cuc i mi. S phát sanh ca các hc thuyt nh: ch ngha khoái lc, ch ngha ym th sau ây, phn ln cng bi nguyên nhân ny.

Nn Hc Thuyt n Trc Pht Giáo Tit mc: I. im xut phát ca các tôn-giáo II. Lc-i-hc-phái II. Lc-s-ngoi-o IV. Tng quát các ngun t tng n- ng thi Kinh sách tham kho: Kinh Phm-ng, Kinh Sa-MônQu, Lun Qung-Bá, n--Pht-Giáo-S-Lc. yu: Do hoàn cnh, tâm nim khác nhau, con ngi có nhng xu hng t tng sai bit. hin minh s kin ó, tit th nht trong ây nói v im xut phát ca các tôn-giáo gm ba nguyên nhân: tin tng thn linh, tìm hiu s tht, cu thoát kh. Lc-i-hc-phái tit th hai tuy ni dung phc tp, nhng vì chu nh hng h thng Ph-Ðà, nên i khái u xây dng trên t tng trit hc hàm n quan nim Nht-thngiáo. Tu trung, hai phái Ph-Ðàn-à và Du-Già rt c thnh truyn. Tám th k sau tây-lch, Thng-Yt-La ly giáo ngha o Pht b sung cho hc thuyt Ph-Ðàn-à, làm cho

16

phái ny thêm phn khi sc. Bà-La-Môn giáo hay n- giáo hin thi chính là di sn ca phái ny. Lc-s-ngoi-o tit th ba, c phát xut bi hai im: t tng t do khi cu, và quan nim ym th, hoài nghi, phn ut do ch giai cp bt công. Trong ây có K-Na-Giáo là thnh hành hn c. Trong khi các phái kia ln ln tiêu dit, thì d th phái ny dng nh hin thi vn còn. K-Na-Giáo có nhiu tên khác nh: Thin-na, L-hình, -khôi, Ni-kin, và v giáo t cng có lm bit danh, nên các nhà kho cu thng lm ln, bit lp phái ny ra ngoài Lc-s-ngoi-o. Tit th t tng kt 62 giáo phái thành tám h thng. Sáu mi hai phái là nói v thi trc Pht-giáo, còn t khi Pht-giáo ra i n sau, t tám h thng ó ny sanh thêm thành 96 phái ngoi-o. Cho nên trong nhà Pht có câu: "Cu thp lc gia tà trí hu. Bách thiên vn kip th luân hi". (Chín sáu tà s mê chánh trí. Trm ngàn muôn kip chu luân hi).

Tit I: im Xut Phát Ca Các Tôn Giáo Gia cuc i sai bit, con ngi tt cng có nhng s thích và t tng khác nhau. Cuc sng th gian không làm cho nhân sanh hoàn toàn hnh phúc. tha mãn nhng tâm nim y, các giáo phái ã hin ra i. im xut phát ny i có ba nguyên nhân: 1. Do kh mun cu thoát ly: Trên con ng gp ghnh, gia lúc tri tra nng gt, khách l hành mi mt c ao có

17

mt cn gió, mt bóng cây mát ngh ngi. Trên ng i cng th, s vui dù có, cng ch là tng i. Vì vui tng i nên mi có kh, mà s kh li thng chim phn ti a. Và vì kh, con ngi mi ny sanh t tng cu thoát ly. 2. Do s sùng tín trc hin tng ca v tr: Trong thi i ti s, con ngi cha gii thích ni nhng nghi vn trc hin tng ca v tr. Cho nên h quan nim rng: mi ánh sáng gia bu tri u là nhng phm cách thn-thánh. Cng vì th, h mi sùng bái các hin tng sáng sut nh: mt tri, mt trng, ngôi sao, làn chp, ngn la. H tin tng mi phng din. Tu trung, mc ích sùng bái ca h không ngoài dc vng sanh tn cho bn thân. Ri do ó mi có nhng hình thc th phng tr tai, cu phc và nhng hành nghi cúng t, ca tng thn-thánh. Vì th mi có các li t tng sai bit, mà ngi ta gi là a-thn-giáo. 3. Do s cu gii thích nguyên lý nhn sanh, v tr: Li có mt hng ngi, trc i tng v tr bao la, h ng tánh hiu k, mun tìm hiu các s bí mt gia tri t. Li gii thích thn thoi không làm tha mãn h. Cn c vào nhng Kinh-in xa và s tu tp ca bn thân, h t do kho cu và lp ra các phái trit hc. Tóm li, im xut phát ca các giáo phái, i nh: cu thoát kh c an vui, da trên tin tng sùng bái, và tìm hiu mi s bí mt em con ngi tr v v tr. Giáo ngha PhÐà mà chúng ta ã thy chng u và các hc thuyt sau ây là nhng im chng minh cho các ngun t tng y.

18

Tit II: Lc i Hc Phái Nh trên ã nói, giáo lý Ph-Ðà din bin trong ba giai on mà chúng ta gi là ba thi i: Ph-Ðà-thiên-th, Phm-th và Áo-ngha-th. Trong lúc y, li có nhng phái chu nh hng Ph-Ðà, cn c vào ó m mang thêm cho giáo lý ca mình có h thng; cng có nhiu hc gi thoát ly ngoài t tng PhÐà, ch trng t do kho cu, ri lp thành phái trit hc t nhiên. Vì th n- thu by gi có nhiu phái ni nhau xut hin nh a-lun, Phc-thy-lun, Ha-lun, Phong-tiênlun, Thi-lun, Phng-lun, H-không-lun... Các phong trào t tng ó, hoc dung hòa, hoc xung t ln nhau, làm cho nn hc thuyt ca n- lâm vào mt tình trng rt ri ren. Tuy nhiên, nu kim im li, ta có th chia các t trào lúc by gi thành hai h thng: h thng Ph-Ðà và h thng phn Ph-Ðà. H thng Ph-Ðà tuy nhiu nhng áng k ch có Lc-i-hc-phái. Còn h thng phn Ph-Ðà thì có Lc-s-ngoi-o. Trc tiên, chúng ta th xét qua hc thuyt ca sáu môn phái ln thuc h thng Ph-Ðà, tc là Lc-ihc-phái: 1. Phái Ph-Ðàn-à (Vedanta: T-ti-thiên): V khai t ca bn phái là Bà-t-La-Gia-Na (Bàdarayana). Phái ny ly kinh Ph-Ðàn-à do Bà-t-La-Gia-Na tr tác làm cn c. Kinh Ph-Ðàn-à cng da theo giáo ngha chánh thng ca PhÐà, song c phát minh thêm. Phái ny ch trng rng Phm (Brahma) là ngun gc ca muôn loài, là mt th biu hin v tinh thn, không phi vt cht mà là nng lc. Phm là duy nht, siêu vit, bao trùm c muôn loi trong th gian. T ý chí ca Phm khai trin thành hin tng gii, trc tiên là H19

không, ri t H-không phát sanh ra Gió, t Gió phát sanh ra La, t La phát sanh ra Nc, t Nc phát sanh ra t. Nm nguyên t ny mt mt c t chc thành khí th gian, mt khác thành hu-tình th gian. Theo kinh Ph-Ðàn-à thì Phm và T-ngã là mt th. Trong giai on cha khai trin, T-ngã là bào thai ca Phm; nhng khi giai on ã khai trin thì T-ngã có a v c lp, chu phn chi phi ca Phm. c cht ca T-ngã là Trí-hu. Bi hành vi con ngi nng theo s phán oán ca t do ý chí nên gây ra nhiu tác nghip. Do s huân tp ca tác nghip, nên chúng-sanh b lc mt ngun gc trí hu, chu nhiu ni kh trong no luân-hi. Theo phái ny thì loài hu-tình là mt b phn ca Phm, có y th tánh thanh tnh nh Phm. Mun tr v vi Phm, cn phi ri khi mi s chp trc sai bit, y theo môn gii thoát mà tu hành. Do công tu tp lâu ngày, T-ngã li c dung hp vi Phm. n giai on ny mi gi là hoàn toàn gii thoát. 2. Phái Di-Man-Tát (Mìmàmsà: Thanh-thng-trú): V khai t ca bn phái là Sà-Y-Nh-Ni (Jaimini). Phái ny ly kinh Thanh-thng-trú (Mìmàmsàsutra) làm cn c, nhng iu cm ch vn y theo thánh-in Ph-Ðà. chúng ca phái DiMan-Tát rt chú trng v phng din luân lý trit hc, và ch trng thuyt Âm-thanh-thng-trú. V ch thuyt ny, giáo chúng chia ra làm hai phe: - Mt là do hng Bà-La-Môn chp theo bn b lun Ph-Ðà. H cho rng khi tng kinh Ph-Ðà phát ra phm-âm, li và ting u kh hp vi tht ngha, nên gi là "thng". Các th ting khác không hp vi tht ngha, nên gi là vô thng.

20

- Hai là s chp do hng Bà-La-Môn hc theo T-dà-la-lun (tc Hc-tp-thanh-lun); phe ny li có hai chi: a. Chi Thanh-hin-lun cho rng: tánh ca ting là thng trú, i các duyên tm, t và danh, cú, vn-thân mi phát. Danh, cú, vn-thân là âm hng nên vô thng; ting là "thng". b. Chi Thanh-sanh-lun thì cho rng: âm thanh bn lai không tht có, i các duyên mi phát. Nhng khi âm thanh ã phát sanh, thì là thng trú bt dit. Tóm li, phái Di-Man-Tát da trên t tng tôn trng giáo quyn gi theo l li c tng t l xa. Cho nên ch thuyt Âm-thanh-thng-trú ca h không ngoài s gii thích và bo tn nghi thc trong tôn-giáo. V lý tng gii thoát, h cho rng: mun c hnh phúc, cn phi có nhng hình thc hy sinh. Kt qu ca s hy sinh y, tùy theo nhân hnh nhiu ít, s an lc s n nhiu ít vi ta trong tng lai hay hin ti. 3. Phái Ni-D-Gia (Nyàya: Chánh-lý-lun): V khai t ca bn phái là Túc-Mc tiên-nhn (Aksapàda). T tng ca phái trit hc ny thuc v Ða-nguyên-lun, ly kinh Chánh-lý (Nyàya sutra) làm cn c. V quan nim nhn sanh, phái NiD-Gia ly phng châm lìa kh n ch gii thoát làm mc ích. Phái ny cho rng con ngi gia cõi trn có y dy ni kh, mà nguyên nhân th sanh là tác nghip (Pravrtti). Tác nghip ly phin não (Dosa) làm c s và cn bn ca phin não là vô-tri (Mithyajnàna). Vy, mun dt kh phi tiêu dit vô-tri, khi vô-tri hoàn toàn on tr, hành gi lin chng vào

21

cnh an vui gii thoát (Nihsreyasa). Lý thuyt ny tng t vi Thp-nh-nhân-duyên ca Pht-giáo. V phng thc ngh lun bo v cho lp trng ca mình, phái Ni-D-Gia da theo Ng-phn tác pháp (lun thc nm phn): Tôn (Pratijnà), Nhân (Hetu), D (Udahadana), Hp (Upanaya) và Kt (Nigamana). Phng thc ny, nu em so sánh vi môn lun lý tây-phng (tam-on-lun - Syllogisme ca Aristote), thì Tôn tng ng vi b phn Ðoán-án (conclusion), Nhân là Tiu-tin- (Mineure), D tng ng vi b phn i-tin- (Majeure). Nhng phng thc lun lý ca phái Ni-D-Gia còn thêm hai chi là Hp và Kt, t biu l mt lp trng lun lý rt vng vàng. V sau, phng thc lun lý ny c hoàn b hóa qua hai bc thc hc trong Phtgiáo là Th-Thân và Trn-Na và c chuyn làm môn lun lý hc ca o Pht. 4. Phái Ph-Th-S-Ca (Vaisesika: Thng-lun): V khai t ca bn phái là Can-Na-à (Kanada, có ni gi là u-L-Ca tiên: Ulùka). Phái ny ly kinh Ph-Th-S-Ca (Vaisesikasutra) gm 370 câu làm cn c. V phng din v tr quan, phái Thng-lun phn i thuyt Hu-thn, k tha t tng ca phái trit hc t nhiên, ri xng lên thuyt Duy-vt-a-nguyên. H dùng sáu cú ngha hay sáu yu t mà thuyt minh nguyên lý thành lp v tr. Sáu yu t y là: Tht: Bn cht ca v tr; gm có chín th: a, thy, ha, phong, không, thi, phng, ngã, ý.

22

c: Tính cht có trong bn th; gm có 24 th: sc, hng, v, xúc, s, lng, bit tánh, hp tánh, ly tánh, b tánh, th tánh, giác, lc, kh, dc, sân, cn dng, trng tánh, dch tánh, nhun, hành, pháp, phi pháp, thanh. Nghip: Tác dng ca bn cht; gm có nm th: th, x, thân, khut, hành (ly, b, dui, co, làm). i-hu-tánh: Có ngha duy nht; s tn ti ca tht, c, nghip ng nng v mt th i hu y. ng-d-tánh: Vn hu mi th có mt c tính, nên chúng mi thành sai bit. Nh t vi t là ng, t vi nc là d. Hòa-hp-tánh: Mt c tính có th làm cho tht, c, nghip c hòa hp nhau không tan rã. Sáu yu t trên ây, ba th trc nói v th, tng, dng ca v tr; ba th sau nói v s quan h ca chúng. V phng din nhân sanh quan, phái ny cho rng con ngi c thành lp là do bi tám yu t: yu t th nht là T-ngã (Atman), tht th ca nó vn không sanh dit. Yu t th hai là Ý (Manas), c quan liên lc gia T-ngã và Ng-cn. Nm yu t k là Ng-cn. Nm cn ny hoàn toàn do vt cht to thành: Nhãn-cn do ha-i, Nh-cn do không-i, T-cn do a-i, Thit-cn do thy-i, Thân-cn do phong-i. i tng ca Ng-cn là Ng-trn: Sc, thanh, hng, v, xúc. Tngã là trung tâm, còn Ý và Ng-cn ch là c quan ph thuc nhn thc và hành ng. Yu t sau ht là Nghip-lc (Adrsta), ng c ca s sng cht luân-hi.

23

Lý tng gii thoát ca phái Thng-lun là con ngi cn phi tu kh hnh dit tr nghip lc. Khi nghip lc ã tan, hành gi lin t n cnh gii thun túy ca T-ngã, chng qu Nit-bàn an vui t ti. 5. Phái Tng-Khê-Da (Sàmkhya: S-lun): V khai t ca bn phái là Kip-T-La (Kapila), tc gi Hoàng-Xích tiênnhn. Kinh-in cn c ca phái ny là Ch-s-lun (Sàmkhyasùtra). V giáo lý, phái Tng-Khê-Da dung hòa c hai t tng hu thn và duy vt mà cu thành hc thuyt ca mình. H cho rng "s" là cn bn o lng các pháp, t ni "s" mà khi "lun", "lun" hay sanh "s" nên mi có mnh danh là "s lun". Theo nhà S-lun thì ngun gc ca v tr không ngoài "Thn-ngã" là nguyên lý tinh thn, và "T-tánh" là nguyên lý vt cht. Do hai nguyên lý ny kt hp mà sanh 23 , và ó là th t to ra v tr. Khi hai nguyên nhân thn ngã và t tánh kt hp, thn ngã là ng lc, t tánh là cht liu. Vì th phái ny cng gi là Minh-nh-nguyên-lun. V tun t hai nguyên lý sanh 23 , xin tm trình bày theo biu nh sau: Thnngã Ttánh Giác (i) Ngã mn Nm tri-cn (u-tánh): mt, tai, mi, li, thân. Nm tác-cn (u-tánh): tay, chân, ming, sanhthc-khí, bài-tit-khí. Tâm cn Nm duy (h-tánh): sc, thanh, hng, v, xúc. Nm i (ám-tánh): t,

24

nc, gió, không.

la,

h

Trong 25 trên (k c Thn-ngã và T-tánh), T-tánh là cn nguyên phát trin thành vn hu, nên cng gi nó là vt cht cn bn. Kip sng con ngi có bao nhiêu ni au kh, là do cái th xác t tánh sanh ra. Chúng-sanh ã nhn lm nhng s kin to ra thân th là vt ca mình. Mun dit tr mi ni au kh, hành gi phi dt iu ng nhn y, tách ôi s kt hp ca hai th trên, mà tr v b mt tht ca Thn-ngã. ây là phng thc gii thoát ca phái S-lun th hin "Thnngã c tn". 6. Phái Du-Già (Yoga: Tng-ng): V khai t ca bn phái là Bát-T-Xà-Lê (Patanjali), giáo in y c là kinh Du-Già (Yoga-sùtra). Phái ny chú trng v pháp môn thin nh t n mc ích Ta vi Thn hp nht. Phng pháp tht tu chia làm tám giai on: Cm-ch (Yama), Khuyn-ch (Niyama), Ta-pháp (Asana), iu-tc (Prànayama), Ch-cm (Pràtyàkara), Chp-trì (Dhàranà), Tnh-l (Dhyàna), ng-trì (Samàdhi). Cm-ch, cn phi gi nm iu: Không sát sanh, không trm cp, không tà dâm, không nói di, không tham lam, thuc c tiêu cc. Khuyn-ch, cn phi làm nm vic: Thanh tnh, mãn nh, kh hnh, hc tp kinh-in, nh thn, thuc c tích cc. Ta-pháp iu hòa thân th. iu-tc chnh n hô hp. Ch-cm thng ng ng cn. Chp-trì tp trung t tng. Tnh-l lóng gn thc tâm. ng-trì tâm tr thành vng lng nh h không.

25

C y theo phng pháp trên ây tu tp, lâu ngày tâm cnh s sáng sut, chng c tam-mui, ch còn mt "Thn-ngã" t ti. ây là lý tng gii thoát ca phái Du-Già.

Tit III: Lc S Ngoi Ðo Trên ây là sáu môn phái ln thuc h thng Ph-Ðà; còn h thng phn Ph-Ðà tuy cng có nhiu môn phái, song c ni danh nht ch có lý thuyt ca sáu hc gi mà kinh Pht thng gi là Lc-s-ngoi-o. Nhng, sáu môn phái ny ch bc phát mt thi gian ri tiêu dit. Lý thuyt ca Lc-s-ngoio i khái nh sau: 1. Phú-Lan-Na-Ca-Dip (Pùrana Kacyapa: Mãn-mQuang): Ông ch trng thuyt ngu nhiên, không tin lut nhân-qu, cho rng tt c s kh vui ha phc ca con ngi, ch là ngu nhiên mà có. Li na. Mãn-m-Quang là mt nhà thuyt lý ca Hoài-nghi-lun. Theo ông thì thin ác không có tiêu chun nht nh, bt quá do tp quán xã hi gi th mà thôi. Xã hi cho là thin hoc ác, v tt ã là tht thin, tht ác. Cho nên, làm lành hoc d, i vi ông, không có qu báo chi c. Pht-giáo gi phái ny là Không-kin-ngoi-o. 2. A-Di-a-Xúy-Xá-Khâm-Bà-La (Ajtakesa-Kam-bali: VôThng-T): Trong kinh có ni gi ông là L-Dà-Gia hoc Chc-Bà-Ca (Lokayata). Ông ch trng thuyt Cc-oanduy-vt-lun, cho rng con ngi do t, nc, gió, la hòa hp mà thành, cht ri là hoi dit, thân t i li tr v cht t i. Theo ông, mc ích ca nhân sanh là tn hng nhng thú vui vt cht. Vô-Thng-T cc lc bài xích luân lý o c,

26

cho ó là nhng iu kht khe, vô lý. Hc thuyt ca phái ny tng t trit hc Dng-Chu Trung-Quc hoc trit hc Hin-sanh ca Tây-phng. Nhà Pht gi h là Thun-thngoi-o. 3. Mt-Già-Lê-Câu-Xá-Lê (Makkhali-Gosala: Ngu-Xá-T): Ông ch trng thuyt Cc-oan-nh-mng-lun, cng gi là T-nhiên-lun hay Túc-mng-lun. Theo Ngu-Xá-T, vn mng con ngi u do lut t nhiên chi phi, không phi ai mun là c. Khi túc mng ã nh con ngi phi chu kh, vui, hoc gii thoát thì t nhiên c kh, vui, gii thoát. Ông xng giáo lý vô vi im m, gn ging vi hc thuyt ca Lão, Trang. Pht-giáo gi phái ny là T-nhiên-ngoi-o hoc Tà-mng-ngoi-o. 4. Bà-Phù-à-Ca-Chiên-Diên (Pakudha-Katyayana: HcLãnh): Danh t ny li có mt li gi khác là Ca-La-Cu-àCa-Chiên-Diên. Ông ch trng thuyt Cc-oan-thng-kinlun, phn i thuyt on-kin ca Thun-th-ngoi-o, BàPhù-à-Ca-Chiên-Diên lp thuyt Tâm-vt-nh-nguyên-btdit, cho rng con ngi do by yu t: a, thy, ha, phong, kh, lc, sanh mng hp thành. Bn cht ca by yu t ny là thng tr, không vì s sng cht mà sanh dit theo. Vi ông, thí d nh ngi b cht chém, ó chng qua là li dao y tm thi làm cho a, thy, ha, phong... (vt) phân tán mà thôi, không quan h n s tn vong ca kh, lc và sanh mng (tâm). Ông dùng lý lun ny c l con ngi bt tt phi s cht. Pht-giáo gi phái ny là Thng-kin-ngoi-o. 5. San-Xà-D-T-La-Lê-T (Sanjaya Belatthiputta: ngThng): Danh t ny, theo li tân xng, gi là Tán-Nh-Gia27

T-La-Lê-T. Ông ch trng thuyt Vô-cu, s hành hng ngày là tu tp thin nh. Theo ông, o qu gii thoát không cn tìm cu, c tri qua nhiu kip luân chuyn, t nhiên s n k s kh dt tr. Thí d nh cái trc ct nc, khi quay ht dây thì gàu nc t ra khi ging. Vì th, ông a ra lp thuyt "Mãn tám muôn kip, t nhiên c o". Pht-giáo gi phái ny là Ngy-bin-ngoi-o. 6. Ni-Kin-à-Nhã--T (Nigantha Nataputta: Ly-HThân-T): Ông là v t hu danh ã khai sanh ra K-Na-giáo, cng gi Thin-Na-giáo (Jaina). Ly-H-Thân-T ngi thuc dòng Sát-Ð-L, x Cung--B-La (Kyndapura), ph cn kinh thành T-Xá-Ly (Vaisali). Ông xut-gia hi 31 tui, chuyên tu kh hnh tri qua 12 nm. Sau khi ng o, ông i du hóa khp ni, thâu phc rt nhiu, gây th lc mnh m vùng thng lu sông Hng, nht là hai x T-Xá-Ly và Ma-Kit-à (Magadha). Trong lch s t tng n-, ông có vai trò trng yu không kém Ðc Thích-Ca-Mâu-Ni. c Pht có mi hiu, ông cng có nhiu danh hiu nh: Thin-Na (Jaina: Thng-Gi), a-Tha-Dà-Dà (Tathagata: Nh-Lai), Pht-à (Buddha: Giác-Gi), Ma-Ha-T-La (Mahàvira: iHùng). Kinh Pht nói có by Ðc Th-Tôn, phái ca ông cng có thuyt 23 bc Thng-Gi. Sau 29 nm du hóa, ông viên tch x Ba-Bà (Pavà) th c 72 tui, nhm lúc c Pht ang còn giáo hóa nhn gian. T tng trit hc cn bn ca Ly-H-Thân-T xây dng trên Tht-th (Dravya). Tht-th ny chia ra hai trng thái là Sinh-mng-yu-t và Phi-sanh-mng-yu-t (Jìva, Ajìva). Sinh-mng-yu-t thì gm hai phn: Lý trí và tình cm. Phisanh-mng-yu-t c chia làm nm th: Không (Àkàsa),

28

Vt-cht (Pudgala), Pháp (Dharma), Phi-pháp (Adharma), Thi-gian (Kata). Không là nguyên lý bao trùm khp mi ni. Vt-cht là nguyên lý to thành nhc th. Pháp là nguyên lý vn ng. Phi-pháp là nguyên lý ình ch. Thi-gian là nguyên lý bin hóa. Bi hai yu t Sanh-mng và Phi-sanh-mng liên kt nhau, nên con ngi sanh ra phin não, b quanh qun trong no luân-hi. Mun c gii thoát, hành gi phi xa lìa s chp trc trên hai yu t mà tr v Tht-th. V phng din thc tin, Ly-H-Thân-T ch trng kh hnh tt xa lìa tham nhim. Ông t ra nm gii là: Không sát sanh, không trm cp, không nói di, gi tnh hnh và không tham cu. chúng xut-gia ca ông phn nhiu u lõa th, ly tro bôi trát cùng mình, sng mt cách c cc, khi kht thc thì dùng hai tay tip ly ri a vào ming n lin. Vì th, nhà Pht gi phái ny là Vô-tâm-ngoi-o.

Tit IV: Tng Quát Các Ngun T Tng n ng Thi V thi gian sáng lp, sáu i-hc-phái và lc-s-ngoi-o nói trên, xut hin trc Pht-giáo không bao lâu. Lúc Ðc Thích-Ca mi xut-gia, Ngài có n phng o nhng v th lãnh ca my giáo oàn y nh các ông: Nhã--T, Bt-GiàBà, A-La-Ra, Ut-à-La... Nói chung, t tng gii n- thi by gi gn ging nh t tng gii i Chin-quc bên Trung-Hoa. Xét v mt xã hi thì trc Pht giáng sinh khong 100 nm, nhm thi i tin k nguyên by th k, o Bà-La-Môn thnh hành n

29

cc im. Nhng cng do s c quyn ca phái Tng-l, mà o c tôn-giáo thi ó ch có nghi thc phô trng b ngoài. Hn na, li vì ch giai cp không công bình, nhân dân không c t do, ri sanh ra t tng ym th. Bi duyên c y, mt phng din b mê tín hoành hành, ngi ta hy sinh tu theo kh hnh. H quan nim rng có gn s kh mi quen vi cái kh, và s xem thng, không còn thy kh. Có k tin tng tu kh hnh s c sanh lên cõi tri hng các iu vui. Li mt phng din khác, ngi ta ny ra t tng hoài nghi, ph nhn tt c tôn-giáo, nhân-qu và o-c. Nng theo quan nim y, h c xúy t tng phn kháng. Do ó, ngoài nhng giáo phái thun theo h thng Ph-Ðà truyn li, các ch ngha khác tip tc ni lên. Nh ông Phú-Lan-Na-CaDip i biu cho ch ngha Hoài-nghi, ông Vô-Thng-T i biu cho ch ngha Khoái-lc, ông ng-Thng i biu cho thuyt Ngy-bin, ông Nhã--T i biu cho thuyt Khhnh. Theo kinh Phm-Võng và Sa-Môn-Qu thì lúc by gi có n 62 phái ngoi-o khác nhau. Nhng nhìn tng quát, ta có th chia ra tám h thng ln: 1. Thng-kin-lun (Sassatavada): Ch trng th-gii và t-ngã thng còn. 2. Bán-thng-bán-vô-thng-lun (Ekaccasassa-tika): Ch trng tt c hin tng u có mt b phn thng còn và mt b phn bin dit. 3. Hu-biên-vô-biên-lun (Anatanantika): Chuyên tho lun v th-gii hu hn hay vô hn.

30

4. Ngy-bin-lun (Amaravikkhepihà): Lý lun không dt khoát i vi tt c vn không có mt gii pháp quyt nh. 5. Vô-nhân-lun (Adhiccasamuppada): Ch trng mi hin tng u ngu nhiên phát sanh, không quan h n nhân-qu. 6. T-hu-hu-tng-vô-tng-lun (Udhamagha-tamika): Chuyên tho lun v vn : sau khi cht ý thc còn tn ti không và sanh ra nhng trng thái nh th nào? 7. on-kin-lun (Ucchedavada): Ch trng cht là on dit. 8. Hin-pháp-nit-bàn-lun (Ditthadhammanib-banam): Ch trng hin ti là cnh gii lý tng ti cao. Trong tám h thng trên, bn hng trc lp lun trong phm vi i hin ti, nên có tên là Bn-kip-bn-kin. Còn bn hng sau lp lun trong phm vi i v lai, nên có tên Mt-kip-vkin. ây là nhng im mà cn c vào ó, ta có th thy tt c s hn tp ca t tng gii ng thi. Nh trc ã nói, im xut phát ca các tôn-giáo i : do tâm cu thoát kh, do tin tng sùng bái, do trí hu tìm cu s tht mà sanh ra. Cho nên s xut hin ca 62 môn phái cng không ngoài ba yu im ny. Nhng dù sao, nhng hc thuyt ri ren hi ó, cng là c vn m mang mt th tôn-giáo canh tân. Thi i y, phi có mt bc v nhân xut hin, phá thành kin giai cp bt công và phân tích, dung hi tt c t tng phc tp, vch ra mt ng li chánh chân, gii thoát. Và, ó là lý do Pht-giáo ra i.

31

Dòng Dõi c Pht Tit mc: I. Chng tc Sát-Ð-L II. Dòng Cam-Giá III. H Thích-Ca IV. Gia thuc Pháp Tng trích dn: Kinh Pht-Thuyt-Tht-Pht, Kinh Khi-Th-Nhân-Bn, Kinh Pht-Bn-Hnh, Kinh Pht-ThuytThp-Nh-Du. yu: Chng tc Sát-Ð-L trong tit th nht, i khái ch cho dòng dõi thng tr, vin nhân ca giai cp Sát-Ð-L v sau, ch lúc y cha có giai cp ó. Tit th hai, th ba, lc thut v trng thái ca kip gim, con ngi ln ln kém phc, nên t i-chuyn-luân-vng truyn n Tiu-chuynluân-vng ri Túc-tán-vng. Trong hàng Túc-tán-vng ny, ã sn xut ra h Thích-Ca thuc chng tc Cam-Giá (Iksvàku). Tit th t mi chánh thc nói n gia thuc ca c Pht, do mt mch liên lc t khi kip s bin chuyn n thi gian y. Theo s thì chng tc Thích-Ca di chân núi Hy-Mã, v phía bc sông La-Bt- (Rapti) chim mt din tích c 320 dm vuông. Gia khu vc y li có con sông Rô-Hi-Ni (nay là sông Rohana) chy xuyên qua. Thành Ca-T-La-V v trí v phía tây bc sông ny, ni ã sn xut ra bc thánh-nhn cu th.

32

Tit I: Chng Tc Sát Ð L c Pht bo: - Ta sanh ni cung vua Tnh-Phn, thuc chng tc Sát-Ð-L. (Kinh Pht-Thuyt-Tht-Pht) Ny các T-khu! Vào thu kip s, lúc th gian mi phân chia rung nng, mi có danh t, cha thành lp s trng pht, có mt chúng-sanh tic gi lúa ca mình, trm ly ca k khác. Có ngi trông thy lin bo rng: "Ny anh kia! Ti sao anh ã có lúa mà trm ly ca k khác? Anh ã làm chuyn xu xa ti ác ri! Thôi, tôi tha cho, t rày ng còn nh th na". K trm kia tuy ã c tha, song vn không hi li, tái phm nhiu ln. Sau cùng, anh b chúng bt lôi n ch ông, trách mng, ánh p, ri hô to lên rng: "ây là k trm o!" Nhng anh trm kia vn chi cãi, chng c, và nói: "Tôi không có ti gì c! My ngi ny dùng li thô mng chi tôi, dùng tay ánh p tôi". By gi i chúng ang t tp ó, thy th u sanh lòng bun ru. Nhiu ngi thng khóc nói: "Hôm nay trong bn chúng ta có nhng k ã em nhau n ch khn ác, ã sanh ra pháp chng lành, ã b phin não làm tng trng qu kh i sau và s hng v ác thú. Ti sao th? Vì chúng ta hin thy my ngi ny co kéo, mng chi xua ui nhau. Bây gi bn ta nên công c bc chân chánh lên làm ch x oán mi vic, k nào áng qu trách thì qu trách, áng trng pht thì trng pht, áng xua ui thì xua ui. i vi v y, chúng ta nên trích mi ngi mt phn lúa cung cp".

33

Sau khi i chúng ã bình lun nh th ri, ng ng thun tìm cu mt v làm Th-h-ch. Lúc ó trong ám ông có mt ngi hình vóc oan chánh, din mo tôn nghiêm, c ch nghi dung rt là áng mn. Chúng lin c v y lên làm H-ch, ngi ny cng vui lòng ng thun. T ó v sau, vic x pht c nghiêm minh, không còn ai tranh cãi ln hip ai, i chúng cng y theo l, chung nhau óng góp chung cp cho v H-ch y. C nh th i ny tip i kia, thành ra chng tc Sát-Ð-L. (Kinh KhiTh-Nhân-Bn) Ny các T-khu! Các ông nên bit, vua Sát-Ð-L cng gi là in-ch; bi kip ti s do nhân duyên nh th, i chúng mi công c, nên thành ra vng chng vy. (Kinh Pht-BnHnh)

Tit II: Dòng Cam Giá c Pht bo: - By gi v vua do i chúng công c, v sau sanh c mt hài nhi tên là Chân-Tht. a bé ny 32 tng tt, sau làm Chuyn-luân-vng, là bc Ði-a-ch, cai tr bn châu thiên h, có mt ngàn ngi con, by báu t nhiên y , oai c rng ln, nhip phc tt c gic lon. Khi v vua y còn tr hóa i, t t lin cho n b bin, không có gai góc và gò nng cao thp. Lúc ó nhân dân c an vui, không gp s s hãi khó khn, ng cc u ti tt. Vua cai tr úng theo chánh o, nên không cn ng ao binh mà các ni t hàng phc.

34

Ny các T-khu! Trong mt ngàn ngi con ca vua ChânTht, có v trng t tên là Ý-H, cng gi là T-Dng, sau ni ngôi làm Chuyn-luân-thánh-vng. V Luân-vng ny cng có by báu, mt ngàn ngi con, oai c và cách tr hóa y nh vua cha. K Ý-H luân-vng là Trí-Gi luân-vng. K Trí-Gi luân-vng là nh-Sanh luân-vng, tng truyn nh th cho n i i-Tu-Di luân-vng. T vua Chân-Tht cho n i-Tu-Di, k ra có n 29 i Chuyn-luân-thánhvng. Vua i-Tu-Di t khi lên ngôi tr hóa, mi i truyn nhau, c 101 v Tiu-chuyn-luân-vng, u c tr thành BaoÐa-Na, hng nhiu phc lc. Trong các vì vua y, v rt sau tên là S-T-Tha lên ni ngôi, ri truyn li cho con cháu n 61 i Tiu-chuyn-luân-vng, u c tr thành Ba-La-Ni, tr hóa dân chúng, hng phc an vui. T vua S-T-Tha truyn cho n vua i-T-i-Thiên thành M-Di-La, k chung có n 173.122 i Tiu-chuyn-luân-vng, ch c tr tùy theo mi lp, u có thay i. Ny các T-khu! Các vì vua y tng truyn cho n v sau rt là Ng-Vng. Nên bit các bc Tiu-chuyn-luân-vng nh th, u có nhiu phc c cn lành, hng phc báo i, thng tr t min t lin cho n mé bin, cùng tt c vùng rng núi. Nhng Luân-vng y, mi v u có nhiu Túc-tán-vng. Nay ta k tip cho các ông nghe: Ng-Vng có ngi con làm vua mt cõi, tên là ChânSanh. V hoàng vng ny nhân t i t ph cho n bn thân u có tu tp cn lành, nên mi c a v cao; nhng không bao lâu vì phc báo ht nên mt ngôi. Dân chúng thi

35

y thy vua phc c kém, áng thng xót, nghèo nàn n bc hn các i vua trc, nên li t hiu là Kh-QutVng. Song vua Kh-Qut may có c ngi con phc c lên ni ngôi, tên là Bình-ng-Hnh-Vng. Ri t vua Bìnhng-Hnh mi i truyn nhau cho n vua i-Mâu-Tho k c 142 i vua, u c tr thành Bao-a-Na. Chng may ti i vua i-Mâu-Tho li không có con truyn ni. Ông ngh rng: "Các v Túc-tán-vng trong dòng h ca ta, mi khi thy tóc trên u im bc, lin hi các con li làm l quán nh, tùy theo v th phong cho vng tc. Riêng mình thì em sn vt ca mt châu trù phú nht b thí, ri co râu tóc, t ngôi vua, xut-gia tu hành. Nay ta không có con, ai s ni ngôi ta? Ai s ni dõi dòng h ca ta?" Nhng li t ngh: "Nay nu ta không xut-gia tu hành, tc là làm mt chng tc hin-thánh". Suy ngh cùng cn nh th, vua i-Mâu-Tho lin em vic nc giao cho các v i-thn, ri co râu tóc xut-gia. Sau khi xut-gia, ông gi gii thanh tnh, tu hành tinh tn, chng c T-thin, có ng thông, thành bc vng-tiên. V vng-tiên y sng rt lâu, da nhn lng còm, thân th suy yu, tuy chng gy nhng không i c xa. My -t ca vng-tiên, khi mun kht thc hay có vic i âu, thng dùng c nhuyn lót trên cái giá thy ngi, ri treo rút lên cây, vì s các loài thú n khuy nhiu tiên-nhn trong cn thin nh. Mt hôm, sau khi hàng -t i kht thc, có anh th sn xa trông thy vng-tiên, ng là loài chim, trng cung bn cht. Các môn lúc kht thc tr v, thy thy b tun nn, lin cht ci làm l trà t, ri thâu linh ct xây bo tháp, thng dùng hng hoa cúng dng.

36

Trong lúc vng-tiên b tên, có hai git máu nh xung t. Ch hai git máu y, v sau sanh ra hai mt mía (cam giá). Hai mt mía ny ln ln cao ln, nng ri ma chan, không bao lâu ã n thi k thun thc. Ngày n, ni hai thân cây bng n vang lên ting ln, xut hin mt ng nam và mt ng n, t dung xinh p vô cùng. Hàng -t ca vng-tiên thy th, ngh rng thy mình lúc còn ti tc không có con cái, nay hai a bé ny cng là huyt thng ca ngi, lin ht lòng nuôi dng và báo cho các v i-thn hay. Khi my v i-thn nghe nói, rt i vui mng, cùng nhau n rng rc hai a bé em v cung, ri thnh mt v Bà-La-Môn n xem tng và t tên. V Bà-La-Môn xem xong, khen là phc tng, li nhân a ng t ny do ánh mt tri ri vào thân cây mía, n ngày thun thc mà c xut sanh, nên t h là Cam-GiáSanh, tên là Thin-Sanh, cng gi là Nht-Chng. Còn a ng n thì t tên là Thin-Hin, cng gi là Thy-Ba. V sau, Cam-Giá-Sanh c tôn lên làm vua, và Thin-Hin thì làm nht vng-phi ca vua. (Kinh Pht-Bn-Hnh)

Tit III: H Thích Ca Vua Cam-Giá có bà vng-phi th hai, t dung rt xinh p. Bà ny sanh c bn ngi con tên là: C-Din, Kim-Sc, Tng-Chúng và Bit-Thành. Còn Thin-Hin vng-phi ch sanh mt con tên là Trng-Th. Lun v dung mo, TrngTh vng-t rt khôi ngô tun tú, ít có ngi hn; nhng theo tng s thì vng-t không ct cách làm vua mt nc ln.

37

Cng vì l y, nên Thin-Hin vng-phi hng em lòng lo bun. Bà ngh: "Bn C-Din bn a thy u oai dng, ta ch có mt ngi con, phi làm th nào cho nó c ni ngôi? Hin thi vua rt yêu quí ta, hng quyn luyn ít khi xa ri. Vy ta phi trang im cc k xinh p làm cho ngài say mê, ri nhân lúc vng v ta s cu xin iu ó". Sau khi suy ngh nh th, bà dùng nc thm tm gi sch s, tóc tm du thm, chi bi vén khéo, im phn thoa son, u kt vòng hoa, c eo chui anh lc, ri i n ch vua. Cam-Giá-Vng thy bà kiu dim nh vy, càng thêm say m. Trong lúc i ngh, ch có hai ngi, vng-phi tâu rng: "Tha i-vng! Thip may mn c nh n yêu du, nay có mt iu tâm nguyn, xin i-vng thun cho". Vua bo: "Ái phi! Nàng có iu chi mong c, c hãy nói ra, ta s chp thun". Vng-phi li tâu: "Nu i-vng ha nhn s yêu cu ca thip, xin ch ci hi, bng có nh th thì thip không dám t ra". Vua nói: "Ta nht nh thun theo s nguyn ca Ái phi, nu v sau mà ci hi thì u ca ta s b v ra làm by mnh". Sau khi nghe vua ã ha nh th, vng-phi tâu xin ui bn anh em C-Din ra khi nc, cho con mình c ni ngôi. Cam-Giá-Vng bit bn con không có li lm, khó ly c chi mà ui ra khi nc, nhng vì vng-phi nài n, nhc li li th, nên kt cuc vua phi theo. Sáng ra, vua gi bn hoàng t n bo: "Các con hãy sp t ri khi x ny, i n ni khác mà ". Bn vng-t qu xung tâu: "Bch Ph-vng! Chúng con không có li chi, c sao Ph-vng li n ui i ni khác?" Vua nói: "ó là ý kin ca Thin-Hin vng-phi, cha ã ha l, nên trót phi theo". Khi y nh vng-phi, m ca bn hoàng t, và các

38

bà phi khác, bit c tin y, cng xin vua em con cái và quyn thuc i theo. K ó, các hàng i-thn, các quan vn võ, quân gi voi nga, quân cung n, quan quân gi kho tàng, cng xin em bè ng quyn thuc i theo. Trc tình cnh y, không bit nói sao, vua cng ành chp thun. Ri cho n các th làm bng tre, th mc, th da, th úc ngói gch, th gy ru, th co, th nhum, các dc s, y s, hàng nông, mc, ng, tiu, nghe vua ui bn hoàng t, cng xin em tt c quyn thuc i theo. Trc khi khi hành, vua bo bn hoàng t rng: "T nay v sau, nu mun kt hôn, các con ng chn ngi ngoi tc, ch cho dòng Cam-Giá phi b on tuyt". Bn vng-t cúi ly vâng li, ri hng dn oàn ngi i v phía bc, di dãy Tuyt-Sn. oàn ngi i chm chm, dc ng sn bn các loài cm thú dùng làm thc n, sau rt i n mt ch t ai phì nhiêu bng phng, tho mc xanh rm tt ti. Ni ây có nhng ao m rng ln, nc dy y trong sch. Li có các loi cây nh: cây a-la, cây A-thuyt-tha, cây Ni-câu-à, cây u-àmbà-la, cây Ca-lê-la v.v... gc cao tàn ln, cành lá giao nhau, ph che rm mát c mt vùng. Li có nhng th hoa p nh: hoa A--mc-a, hoa Chiêm-ba, hoa A-du-ca, hoa Ba-a-la, hoa Bà-l-s-ca... và các th cây có qu, các loi tp cm, dã thú rt nhiu, cnh sc rt nên xinh p. Ch ny nguyên xa là ni c tr ca mt v tiên tên là Ca-T-La (Kapila - Kip-T-La). Các v vng-t tìm c ch tt, lin quyt nh ó lp thành p tr hóa. Mi v u vâng li cha, la ngi trong h mà kt hôn. Sau vua Cam-Giá hay c, trong lòng vui mng, khen rng: "Các con ta khéo lp quc k, hay em nhân c tr hóa thn dân". Nhân ó, bn vng-t mi ly h là Thích-Ca

39

(Nng-Nhân cng gi là Kiu-áp-Ma, xa dch Cù-àm), li nh gc tích ca v tiên xa ó, nên t tên thành là Ca-TLa. V sau ba v vng-t ln lt qua i ch còn mt v tr th tr vì, ly hiu là Ni-Câu-La-Vng. Vua Ni-Câu-La sau truyn ngôi cho con là Câu-L, Câu-L truyn cho Cù-Câu-L, Cù-Câu-L truyn cho S-T-Hip. S-T-Hip-Vng sanh c bn trai mt gái, khi ln tui truyn ngôi cho ngi con c là Duyt-u-àn, i i ni tip ti thành Ca-T-La, tr hóa nhân dân, hng nhiu phc lc. (Thành y bây gi là x Piprawa, phía ông bc là tnh Ba-La-Ni ­ Bénarès - phía nam là x Népal). (Kinh Pht-Bn-Hnh)

Tit IV: Gia Thuc By gi v quc ch x Ca-T-La-V (Kapilavastu) là TnhPhn-Vng (cng gi là Bch-Tnh-Vng). Cách thành CaT-La không xa, li có mt thành tên là Thiên-Tý. Ni thành ny hin c ng mt nhà Thích-chng rt hào quí, tên là ThinGiác trng-gi. Trng-gi giàu ln, y oai c, t sn to tát, các kho châu báu rt nhiu, nhà ca p lng ly nh cung in T-Sa-Môn thiên-vng. V Thích trng-gi ny sanh c tám ngi con gái p là: Vi-Ý, Vô-T-Ý, i-Ý, Vô-Biên-Ý, K-Ý, Hc-Ngu, SuNgu và i-Hu. Nàng con gái th tám, trong bui s sanh, có v Bà-La-Môn n xem tng và nói: "Cô bé ny ln lên, nu có gia tht, s sanh mt ngi con làm Chuyn-luân-thánhvng, by báu t nhiên, oai c y , cho n không cn dùng hình pht mà tr dân".

40

Vua Tnh-Phn (Suddhodana) nghe nói cô gái th tám ca Thin-Giác trng-gi có tng sanh con quí, lin ngh: "Ta s ci ngi con gái y làm hoàng-hu, cho ngôi Chuynluân ca dòng Cam-Giá ta không on tuyt". Ngh ri, ngài sai s n nhà Thin-Giác trng-gi hi xin i-Hu. Trng-gi trình vi s rng: "Ông v tâu li cùng i-vng, nói tôi có tám con gái, a ln là Vi-Ý a út là i-Hu, ti sao i-vng li hi a nh nht? Vy xin i-vng ch tôi g by a ln xong, vic y s nh sau". S-gi v tha li, Tnh-Phn-Vng bo: "Nu nh th, ta s rc luôn tám nàng v cung". Hai bên ng thun xong xuôi, n ngày nghinh hôn, Tnh-Phn-Vng ci cô ln là Vi-Ý và cô út là iHu. Còn ba hoàng ca ngài thì ci sáu cô kia, mi v hai nàng, em v làm phi. (Kinh Pht-Bn-Hnh) Vua Bch-Tnh có ba ngi em trai, k theo th t là: CamL-Tnh-Vng, Hc-Tnh-Vng, và Thit-Tnh-Vng. Hai v phi tht ca ngài, mi ngi sanh mt con, hoàng-hu MaGia (Maya) sanh ra Thái-t Tt-t-Ða, còn bà Kiu-àm-Di (cng gi là Ba-Xà-Ba- - Prajàpati) sanh ra Nan-à. CamL-Tnh-Vng có hai con, con ln là iu-t (-Bà-ta), con th là A-Nan. Hc-Tnh-Vng có hai con, con ln là Thích-Ma-Np, con th là A-Na-Lut. Thit-Tnh-Vng cng có hai con, con ln là Thích-Ca-Vng, con th là ThíchThiu-Vng. Thái-t Thích-Ca Tt-t-a (Sakya- Siddhàrtha) sanh vào tháng t, lúc mt tri mc, nhm ngày trng tròn (theo lch Trung-Hoa thì mùng 8, tháng 4 - trc Gia Tô 624 nm). iu t sanh ngày mùng 7 tháng t, Nan-à ngày mùng 9 tháng t, A-Nan ngày mùng 10 tháng t.

41

Thái-t thân cao mt trng sáu thc (thc mc), iut cao mt trng nm thc t, Nan-Ðà cao mt trng nm thc t, A-Nan cao mt trng nm thc ba. Trong h Thích-Ca, hàng quí tc phc c thng thng cao mt trng bn thc. Còn nhân dân trong nc mc cao trung bình mt trng ba thc. (Kinh Pht-Thuyt-Thp-NhDu)

c Thích Tôn Trc Khi Thành o Tit mc: I. B-Tát giáng thn II. B-Tát nhp thai III. B-Tát tr thai IV. B-Tát n sanh V. Tiên-nhn xem tng VI. Thái-t hc tp vn võ VII. My cuc nhàn du VIII. Thái-t xut-gia IX. Thái-t hi o Pháp Tng trích dn: Kinh Pht-Bn-Hnh, Kinh Quá-KhHin-Ti-Nhân-Qu, T-Ni-Gia-Tp-S, Kinh PhngQung-i-Trang-Nghiêm, Kinh Pht-Thuyt-Thp-Nh-Du, Kinh V-Tng-Hu, Kinh Thoi-ng, Kinh Tu-t-Noa, PhtHc-i-Cng. yu: Toàn chng vit phng theo na on ca thuyt "Tám tng thành o", t lúc B-Tát giáng thn cho n khi

42

Thái-t xut-gia, nhng có thêm my tit: nm, sáu, by và chín, cho s tích thêm phn y . i khái trong chín tit, k nhng s trng t khi B-Tát giáng thn, vào thai, trong thai, lúc n sanh, c tiên-nhn xem tng, ln lên hc tp vn võ, có gia ình, ri nhân i chi thy cnh già, bnh, cht, mà xut-gia tìm o. ây là na on i v trc ca Ðc Thích-Tôn. Thuyt "Tám tng thành o" theo i-tha là: âu-Sut giáng-thn, Nhp-thai, Tr-thai, n-sanh, Xut-gia, Thànho, Chuyn-pháp-luân và Nhp nit-bàn. Trong tám iu ny, Tiu-tha thêm tng Hàng-ma mà không lp tng Tr-thai, vì cho tr thai gm trong thác thai; còn i-tha thì không lp tng Hàng-ma, vì bit rõ ma chính là Pht. Trong chng ny có vài im mà theo quan nim th gian, ngi ta cho là xa vi thc t. Nhng theo quan nim Phtgiáo thì các pháp u nh huyn, huyn pháp tùy theo nghip duyên thin ác mà bin hin không lng, hung na vi Tháit Tt-t-a, mt v B-Tát ã tng nhiu kip tu chng Lcba-la-mt. Vy không nên em tâm t th gian mà oán nh. Theo các kinh Trung-Hoa phiên dch, thi gian Pht n sanh nhm ngày mùng tám tháng t. Nhng gn ây, quyt ngh ca Hi-Pht-giáo-th-gii xin các nc Pht-giáo ly ngày 15 tháng 4 (â.l.T.H.) làm ngày k nim Pht-n. Vì th nên trong ây sa li ngày y làm ngày trng tròn. Li, theo quyt ngh chung, Pht-giáo-th-gii nm 1952 ã ng ý ly nm c-Pht nit-bàn, tc là 544 nm trc k nguyên, làm nm k nim "Pht-lch" thng nht ca Phtgiáo. Th thì Ðc Thích-Tôn giáng sinh vào khong thi gian 624 - 544 nm trc tây-lch. Hin nay nm Pht-lch là 2508 1964.

43

Tit I: B Tát Giáng Thn H-Minh B-Tát t ni pháp hi ca c Ca-Dip-Th-Tôn, gi gìn cm gii, phm hnh trong sch, sau khi mng chung, chánh nim sanh lên cõi âu-Sut-à-thiên. Sau khi vãng sanh, B-Tát tr ni ni-vin thiên-cung. Các cung in cõi âu-Sut ánh sáng huy hoàng, s trang nghiêm tt p vô lng vô biên. ó u do sc công c oai thn ca H-Minh i-s mà t nhiên hóa hin. Các i-Phm-thiênvng và hàng A-tu-la oai c ln, u vân tp ni cung tri âu-Sut, vây quanh B-Tát, tha thnh pháp âm. Vô lng chúng-sanh khi sanh lên cõi âu-Sut, thy s vui ng dc nhim mu, phn nhiu u mê nhim, không nh bn nguyn và hnh tu i trc. B-Tát tuy thy cnh ng dc thng diu, song vn không mê hoc, li nh n nhân duyên ca mình vì dn dy chúng-sanh nên mi ng hin ni cõi ny. Th mng ca ch thiên cõi âu-Sut n bn ngàn nm. B-Tát vì hàng ch thiên y thuyt pháp giáo hóa, ch rõ pháp tng, khin cho i chúng u hoan h. (Kinh Pht-Bn-Hnh) Khi vn k gn n, sp phi giáng sinh thành Pht, B-Tát quán sát nm vic: 1. Cn duyên ca chúng-sanh ã thun thc hay cha? 2. ã n thi k hóa cha? 3. Trong châu Diêm-Phù-, quc nào chính gia? 4. Trong các chng tc, tc tánh nào quí thnh?

44

5. V nhân duyên quá kh, ai là bc chân chánh, áng làm cha m mình? Sau khi quán sát nm vic y xong, Ngài bit rõ: Hin nay các chúng-sanh do mình giáo hóa t khi mi phát tâm, thin cn ã thun thc. ã n thi k nhng k hu duyên có th lãnh th pháp mu thanh tnh. Trong cõi i-thiên-th-gii ny, nc Ca-T-La-V gia châu Diêm-Phù-. Trong các chng tc, có h Thích-Ca thuc dòng Cam-Giá là quí thnh nht. V nhân duyên quá kh, Bch-Tnh-Vng và Ma-Gia hoàng-hu là bc hin lng chân chánh, có th làm cha m mình. (Kinh Quá-Kh-Hin-Ti-Nhân-Qu)

Tit II: B Tát Nhp Thai By gi, H-Minh B-Tát xem xét con bch tng cõi tri, thy nó mnh m vng vàng nh s t chúa; ci tng vng ny giáng sinh, tt không còn có s ri lon s hãi, tâm c an im. Ngài day li bo ch thiên rng: "Các v nên bit, ã n gi ta giáng sinh. ây là ln th thân sau rt ca ta". Khi y ni thành Ca-T-La, Ma-Gia hoàng-hu trong gic m, thy có mt v B-Tát ci con bch tng sáu ngà, u voi ng sc , ngà trang nghiêm bng vàng, t h không i xung, chun vào hông bên hu ca mình. (Kinh Pht-BnHnh)

Tit III: B Tát Tr Thai

45

Có nhng chúng-sanh, khi nhp thai không th chánh nim; hoc khi nhp thai chánh nim, khi tr thai không th chánh nim, hoc khi nhp thai, tr thai u chánh nim, khi xut thai không th chánh nim. Li các chúng-sanh khác, khi tr thai hoc có lúc bên trái, có lúc bên mt, làm cho ngi m chu rt nhiu s nhc nhn au n. B-Tát khi tr thai thng bên mt, không di ng, không làm tn n ngi m. Các chúng-sanh khác, khi tr thai tt b nhim các th không sch trong thân ngi m. B-Tát khi tr thai, không có s kinh s, không b nhim cht d, ví nh bình báu lu ly c áo tri gói kín, dù em ch d cng không b ô nhim. Các chúng-sanh khác khi tr thai, ngi m thng chu s nng n, nhc mt, thân th không an. B-Tát khi tr thai, ngi m thân không mi mt, khi i, ng, nm, ngi, ng, ngh u c an vui. Các chúng-sanh khác khi tr thai, ngi m hoc làm nhng tp hnh, hoc dc tâm hng thnh, hoc thèm các mùi v, hoc tham lam bn xn, hoc gin hn c ác, hoc thân th suy yu, vàng võ gy gò. B-Tát khi tr thai, ngi m a gi gii hnh, không có lòng dc nhim, không tham m các mùi v, a b thí, hng thng xót không làm tn hi mi loài, thân th mnh khe, dung sc ti vui. Trên ây là nhng pháp v tng hu ca hàng B-Tát. (Kinh Pht-Bn-Hnh)

46

Tit IV: B Tát n Sanh Hoàng-hu Ma-Gia mang thai ã gn ngày tháng (by gi bà ã 45 tui). Khi y, Thin-Giác trng-gi (Anusàkya - ANâu-Thích-Ca) sai s qua thành Ca-T-La tâu vi Tnh-PhnVng, xin y theo c tc em con gái v quê ngoi là x CâuLy (Koly - Câu-Li) an dng ch ngày sanh. Tnh-PhnVng y li, sai quan Hu-T sa sang con ng t thành Ca-T-La n thành -Bà-à-Ha (Devadaha - Thiên-Týthành) cho bng phng, tr b gai góc, sn á, quét dn sch s. Vua li bo quan quân th n sp t xe báu, ri hng hoa, tu các th âm nhc, a Ma-Gia phu-nhân v quê. Trên quãng ng v, hoàng-hu ghé vào vn Lâm-T-Ni (Lumbini) thng ngon mùa hoa ang n. Trong vn có cây Ba-la-xoa (Sala - Vô-u), tàn che rng rãi, cành r thp bn b, hoa lá chen nhau, sc xanh tím cùng chói di ánh triu dng, l v muôn phn xinh p. Hoa ca loi cây ny có mùi hng thanh nh, bay lan theo làn gió thong, làm cho ngi thn trí vui ti. Hoàng-hu do xem khp ni, ri ln chm rãi bc n ci Vô-u, ngc mt nhìn lên, a cánh tay mt t t vn cành cây xung. (Kinh Pht-Bn-Hnh) Khi y, ánh sáng rc r bn b, cõi t rung ng sáu cách, Ma-Gia phu-nhân ã n sanh ra B-Tát. By gi, tri Thích em hoa sen ri theo li i. B-Tát chân p hoa sen, nh i by bc, nhìn khp bn phng, mt tay ch tri, mt tay ch t, xng lên rng: "ây là thân sau rt ca ta. Trên tri di tri, ch có Ta là tôn quí hn c". Lúc ó, trên h không Long-vng phun hai th nc: m và mát, tm gi cho B-Tát. (T-Ni-Gia-Tp-S)

47

Tnh-Phn-Vng hay c tin y, lin nghiêm chnh n binh, cùng vi quyn thuc và mt c ngi Thích-chng, i n vn Lâm-T-Ni. Khi n ni, vua thy Thái-t tng l trang nghiêm, vô cùng hoan h! By hôm sau ngày sanh n, hoàng-hu Ma-Gia ly trn, sanh lên cung tri ao-Li, hng phc t nhiên, do bi hoài thai B-Tát công c rt ln. (Kinh Quá-Kh-Hin-Ti-Nhân-Qu) Thái-t ti vn Lâm-T-Ni by ngày, ri c a v thành Ca-T-La. Vua Tnh-Phn t tên cho Thái-t là Ttt-a (Siddhàrtha - Ngha-Thành). (Kinh Phng-Qungi-Trang-Nghiêm)

Tit V: Tiên Nhn Xem Tng Sau khi hoàng-hu qua i, Tnh-Phn-Vng giao Thái-t cho bà Ba-Xà-Ba- (Prajàpati) nuôi dng. Ngài li truyn mi các thy tng s vào n xem tng cho ông-cung. Khi xem xong, các tng s u tha: "Tâu i-vng! C theo sách xa nói thì ngi nào 32 tng nh Thái-t ây, s có hai vic: mt là c làm Chuyn-luân-thánh-vng, cai tr bn châu thiên h, by báu y . Hai là nu xut-gia, tt s thành Pht, vô lng chúng-sanh". Vua hi: "Nhng tng y nh th nào?" Các tng s u ch rành r mi mi trong 32 tng. Tnh-Phn-Vng rt vui p. Trong ngày ó, Th-môn-quan li báo tin có A-T-à tiên xin yt kin. Vua truyn mi vào, nh l tiên-nhn, thnh ngi trên bo ta, ri tha rng: "Chng hay tiên trng n ây có

48

iu chi dy bo?" o-s áp: "Tha i-vng! Tôi xem thiên tng, bit Ma-Np-Bà-T-Gi B-Tát ã vào thành ny. Nay nghe i-vng mi sanh Thái-t, nên mun xin cho c thy mt". Quan Ng-th tha: "Thái-t hin ang ng". Tiên-nhn mm ci c bài k: Nga hay không ng nhiu, Na êm tm thi ngh, Vic nh làm cha xong, Sao say thn trí? Vua truyn bo c vào bng ra. Khi quan Ng-th bng Thái-t va n i in, Ngài bng m mt, v mt ti tnh. o-s A-T-à lng l xem tng xong ri hi: "Các tng s khác nói nh th nào?" Vua y li trc thut li. Tiên-nhn bo: Các tng s y nói chng úng, Trong i mt-pháp không Luân-vng. Nu nh bc chúa hóa bn châu, Thì tng Luân-vng cha hin . Mà nay có c thng duyên ny, Quyt nh v sau s thành Pht. Vua Tnh-Phn nghe nói Thái-t sau s tu hành, chng Caml-pháp, thì lng l không vui. (T-Ni-Gia-Tp-S)

Tit VI: Thái T Hc Tp Vn Võ

49

Thái-t ln ln khôn ln. Tnh-Phn-Vng rt chiu quí con, cp cho các th xe: voi, nga, trâu, dê, và nm trm k thng u nh bn Xa-Nc... theo hu h. Nm Thái-t lên by tui, vua cho thnh 500 v Bà-La-Môn tài c vào hoàng cung, dy con v các môn: thiên vn, a lý, toán s, k thut, ngh lun, vn hc, võ ngh. Trong các giáo s, có ông T-Xa-Mt-a-La v vn hc t ra xut sc, còn ông Sn--Bà thì tinh thông v võ ngh. Trí thông minh ca Thái-t rt phi thng không ai sánh kp. Hc chng bao lâu mà Ngài ã thông sut mi ngành. Các thy dy ca Ngài ln ln u cm thy s hc vn ca mình có hn, mà ch hiu bit ca v li sâu rng vô cùng. Rt cuc các ông va t thn va khen ngi bái phc, tr li tôn xng Thái-t là bc thy, ri t bit ra v. Khi Thái-t c mi by tui (có thuyt nói 16 tui), vua hi qun thn li bàn nh vic hôn phi cho con. Mt quani-thn tâu: "Tha i-vng! Bà-La-Môn Ma-Ha-Na-Ma thuc dòng h Thích, có mt ngi con gái tên Gia-Du-à-La (Yasodharà - c-D), trí hu thông minh, t dung xinh p, tài hnh hn ngi. Cô y có th làm v nguyên phi ca Tháit". Vua sai ngi n nhà trng-gi Ma-Ha-Na-Ma, quan sát trong by ngày, thy qu úng nh th, lin cho s-gi sang làm l thông vn, ri la ngày tt nghinh hôn. Sau khi kt hôn, Thái-t i vi Gia-Du công-nng, trong khi i ng trò chuyn vn sánh ôi cùng nhau, nhng thng lãnh m không có nim th tc. Ban êm thanh vng, Ngài thích tnh ta chuyên tu thin quán. (Kinh Quá-Kh-Hin-Ti-Nhân-Qu) Công-nng Gia-Du-à-La cng có hiu là Cù-Di, cha là Ma-Ha-Na-Ma tc Xá-Di trng-gi (Thy-Quang), m là

50

Nguyt-N phu-nhân. Khi Cù-Di mi sanh, mt tri sp ln, ánh tch dng phn chiu khp trong nhà sáng r, nhân ó công-nng li có hiu là Minh-N. Ngoài Cù-Di là bn nguyên phi, Thái-t li có hai bà phi khác là Gia-Duy-àn, con ca Di-Thi Bà-La-Môn, và Lc-Dã, con ca Thích trnggi. Vua Tnh-Phn xây ct cho ba vng-tc ba tòa in các, mi in có n hai vn th n. (i chiu các Kinh: PhtThuyt-Thp-Nh-Du, V-Tng-Hu, Thoi-ng, Tu-t-Noa)

Tit VII: My Cuc Nhàn Du Mt hôm, Thái-t nghe các cung n hát nhng bài vnh cnh vn cây ti tt, ngn sui reo thanh, bng ng ý nhàn du. Ngài suy ngh: "Nu ta c mãi trong cung, làm sao bit c cnh vt bên ngoài th nào?" Ngh xong, Thái-t tâu vi Phvng xin ra ngoài thành du ngon. Vua Tnh-Phn nghe nói vui v ng thun, sai quan quân cùng i vi ông-cung. Khi i n mt cánh ng, Thái-t trông thy nhng ngi nông phu qun áo lam l, làm vic di ánh mt tri nóng bc, xem ra rt là vt v. Ngài li thy mi ln cày t lên, loài côn trùng lp b t on, lp bò ra, nhng chim muông tranh nhau bay xung bt chúng n. Mc kích cnh y, Thái-t ng lòng thng xót than rng: "Cuc i là mt chui nhc nhn, kh s, xâu xé ln nhau nh th ? Ta phi làm th nào cu vt chúng-sanh thoát ly mi ni kh?" Du ngon xong, Ngài cùng các quan tr v thành, bên lòng canh cánh mt tâm nim không vui.

51

Cách ít lâu sau, Thái-t li tâu vi vua cha xin ra ngoài thành du lãm. Trc tiên, Ngài cùng quan quân h v ra ca thành phía ông. ang lúc do chi vui v, Thái-t bng thy mt ông lão lng còm, tóc bc, khí lc suy vi, tuy có chng gy song li i ng xem ra nhc mt. Nhìn qua cnh ó, Ngài suy ngh: "Bóng thiu quang thm thoát trôi mau, cái già s n không my lúc. Ta tuy giàu sang quyn th, nhng làm sao tránh khi cnh ny! Ti sao ngi i không ngh n ni kh s n vi mình mà tìm phng gii thoát, li an nhiên trong vòng dc lc?" K ó, Thái-t ra do ca thành phía nam. Ln ny vua Tnh-Phn cho ngi sa sang, quét dn trc ng sá. Dc theo bên l, cách khong li có treo nhng lng, phn và t hng ri hoa. Nhng không may, trong lúc du ngon, Thái-t thy mt ngi bnh gy yu vàng võ, tay chân run ry, ming không ngt kêu rên. Bnh nhân do hai ngi dìu , ang i khp khnh bên l. Ngài lin bo quan quân dng li, ri vi vã xung xe, dùng li t ái hi thm an i, li ci chui ngc trong mình ban cho thân nhân k bnh lo vic thuc thang. Tri qua cnh y, Thái-t mt ht hng thú vui chi, truyn quan h v y xe v cung. Ln th ba, Thái-t ra do ca thành phía Tây. My k trc, sau cuc du ngon tr v, vua Tnh-Phn thy con có nét u bun, hi thm k tùng nhân ã bit rõ duyên c. Vì th ln ny vua cho mt v Bà-La-Môn tr tui, tài thông minh hùng bin, tên là u-à-Di, i theo làm bn vi Thái-t. Ni thành ngoi, vua li ngm sai quân ngn không cho k già, bnh ra ng. Chng nhng các li i sa sang trang nghiêm hn trc, mà my khuôn viên ngoài thành, Tnh-Phn52

Vng cng t sn nhng oàn âm nhc ca v, cho cnh trí tng thêm v vui ti. Nhng trong lúc oàn du ngon ang vui bc ln ln do chi ra xa, mt ám xác t àng kia i n. Theo sau ó, các thân nhân ngi cht kêu khóc thm thit bi ai. Sau khi hi bit ó là ám xác mà ngi ta em i ni xa vng ha táng, Thái-t l v bun bc, truyn quay xe tr v. u-à-Di ht sc khuyên ln, song cng không c. Mt thi gian sau, Thái-t li xin vua cha cho i do ngoài ca thành phía bc. Tnh-Phn-Vng không n ngn cn, nhng ã tri qua my phen s h trc, k ny ngài sai quân trit ngn nga các ni thành ngoi, không cho Thái-t thy mt tng trng nào có th gi là bt tng. Vua li cho sa sang khung cnh du ngon tht bi phn trang nghiêm, và dn nhng k tùng nhân khuyên Thái-t khi do chi nên dùng nga trông thy rõ cnh p bn b. Sáng hôm sau, Thái-t cùng u-à-Di và hàng quan thuc ci nga chm rãi ra khi thành. Khi n mt khu vn, Ngài cho các tùng gi tn i do chi xung quanh, ri xung nga li gc cây ngi yên lng mt mình, vn v lo ngh n cnh già, bnh, cht. Lúc y t àng xa, mt v Sa-môn mc pháp phc, ôm bát, cm tích trng khoan thai i n. Thy tng trng an nhàn t ti ó, Thái-t bng sanh lòng hoan h, ng lên ón hi o nhn v mc ích ca s tu hành. V Sa-môn áp: "Cnh th gian u vô thng gi huyn, ngi i vì mê theo dc nhim, nên b lôi cun trong vòng buc ràng kh não. Mc ích tu hành ca tôi là tr lòng tham trc ni sc, thanh, hng, v, xúc, pháp, em tâm vào ni im m vô vi, ln ln s chng qu Nitbàn, thoát no luân-hi, hng c an nhàn t ti. Khi t mình ã gii thoát, li em o mu mà hóa chúng-sanh".

53

Nghe my li y, Thái-t cm thy s lo ngh t trc thot tiêu tan, ni trí m ra li i quyt nh. Ngài but ming khen: "Lành thay! trong i ch có vic ny là cao quí hn c". Trên con ng v, Thái-t luôn luôn l v vui ti; nhng khi vào n ca hoàng thành, gng mt Ngài bng n nét lo bun. (Lc thut theo Kinh Quá-Kh-Hin-Ti-Nhân-Qu)

Tit VIII: Thái T Xut Gia Sau khi du ngon bn ca thành tr v, u-à-Di thy Tháit hng trm t, s Ngài có quan nim thoát tc, lin la dp khuyên can: "i-vng dy tôi làm bn vi Thái-t, có s c tht thì khuyên nh cùng nhau. Mà o bng hu kt yu li ch có ba iu: 1. Nu thy có li phi khuyên can nhau. 2. Thy có vic tt thì mng cho nhau. 3. Gp lúc nguy kh, không ri b nhau. Nay tôi em li thành tht t bày, mong Thái-t ch tâm phin trách: t xa n nay, theo thông l, các bc vng gi u hng s vui ng dc trc, ri mi xut-gia. Song ó ch là iu ph, mà tht ra phn chính là: nhim v i vi vic tr nc an dân và bn phn i vi gia ình, chng tc. Nay tôi xem ý Thái-t dng nh không thích con ng y, là bi ti sao?" Thái-t áp: "Ta không bo rng thú ng dc không vui. Song th hi: Các v vng gi y bây gi còn chng? Và âu? Hay là do say m theo dc lc, gây nhiu nghip duyên ti chng mà b a lc ri? Ta không bo vic tr nc an dân là không quan trng, song a v qucvng dù không có ngi ny, cng còn lm k tài c khác. Ta cng không bo tình ngha gia tc là không thit yu, nhng theo ý ta, ó là mt tình thng và nhim v trong khuôn kh

54

nh hp, sao bng tình thng khp c sinh linh, nhim v cu muôn loài thoát no luân-hi au kh?" u-à-Di em ht ngun bin lun khuyên ngn, song rt cuc ri cng ui lý. (Kinh Quá-Kh-Hin-Ti-Nhân-Qu) Sau khi suy ngh k, mun thoát khi ni kh già, bnh, cht, duy ng li tu hành là có th hy vng, Thái-t ã quyt chí xut-gia. Mt hôm, tha lúc Tnh-Phn-Vng vui v, Thái-t sa y phc nghiêm chnh n bch rng: "Tha Ph-vng! Giàu sang quyn th, ngày kia s ht; ân tình hi hp, có lúc phi chia ly. Xin Ph-vng cho con xut-gia tu hành thoát ly mình, gia thuc, và tt c chúng-sanh". Vua Tnh-Phn nghe nói, c mình run ry, ut c nghn li, mt viên á b chày Kim-cang p nát th nào thì tâm trng bun kh, tht vng, rã ri ca ngài cng nh th y! Vua cm tay Thái-t, lng thinh giây lâu mi nói c mt câu nho nh: "Con nên b ý kin ó i, ng làm cho cha su não!" Thái-t thy Phvng bi l không cho, bèn ly chào tr v cung, âm thm suy ngh phng pháp thoát ly. Khi bit Thái-t có chí xut trn, vua Tnh-Phn cho quân ngày êm canh gi hoàng thành nghiêm nht. Ngài li dn công-nng Gia-Du-à-La và các ni quan trông chng, nu thy Thái-t có hành ng gì khác thng, phi lp tc cho hay. Mt êm, sau cuc tic vui liên tip my hôm, tt c oàn âm nhc ca v trong cung, cho n công-nng Gia-Du-à-La u mt mi yên gic. Riêng Thái-t nm trn trc không ng,

55

Ngài suy ngh: "Ngày tháng chóng qua, tui xuân không tr li, ta phi sm thoát ly, không nên dn dà nh th ny mãi". Ngh n ó, Ngài bng nghe vng vng có ting nói: "Nhng hnh nguyn ã tu t vô lng kip n nay, hin ã ti thi k thun thc. Thái-t nên mau xut-gia, mi vic ã có chúng tôi giúp ". Lúc y, công-nng Gia-Du-à-La bng cht thc gic, gi Thái-t nói vi ging y v s hãi: "Thip va nm mng thy liên tip ba im: Mt trng ri xung t, gy mt chic rng và rng cánh tay mt, không bit ó là triu chng gì?" Thái-t an i: "Vic chiêm bao h huyn không tht, nàng hãy yên tâm nm ngh". i công-nng yên gic xong, Thái-t nh bc ra ngoài, gi k hu thân tín là Xa-Nc (Chana) bo thng yên cng con bch mã Kin-Trc em n, Xa-Nc nghe nói kinh hãi, trong lòng d d, na không dám trái li vua dn, na li s oai lc Thái-t, ch ri nc mt tha: "ang lúc gia êm, không phi gi du ngon, cng không phi vì em quân ra ngn gic, chng hay có chuyn chi cp thit mà ông-cung phi cn n nga?" Thái-t bo: "Ta mun vì tt c chúngsanh hàng phc gic phin não, ngi ch nên trái ý". Bit không th cng c, Xa-Nc sp sa yên cng, ri thy trò vt ra thành. Do sc ch thn, nên quân canh gác u ng mê man không hay. Con Kin-Trc chy mau nh gió, va lúc bình minh ã n b sông A-Nô-Ma. Thái-t xung nga, ct tóc, em trân phc ni thân i ly b cà sa ca ngi th sn dùng gi trang bn thú, hoàn thành hình tng sa-môn. XaNc thy th, t v bi ai, quyn luyn! Thái-t an i: "Ngi ch nên thng bun, vì ngi i có hp tt có tan. Nh khi ta mi sanh ra by ngày thì mu-hoàng ã mng bc. Rt i

56

m con chí thit, mà còn có lúc t bit vô thng, hung na là nhng tình trng riêng khác! Thôi ngi hãy v em ý ta thut li, nói ta có li xin li cùng ph-hoàng, di-mu và tm bit công-nng". Nói xong, Thái-t xây mình chm rãi bc i; Xa-Nc ng lng l trông theo cho n khi Ngài khut bóng. (Kinh Quá-Kh-Hin-Ti-Nhân-Qu) Lúc y, nhm êm mùng tám tháng hai, Thái-t c 29 tui và ã có con là La-Hu-La (Ràhula). (T-Ni-Gia-Tp-S theo Kinh Quá-Kh-Hin-Ti-Nhân-Qu thì Thái-t xut-gia lúc 19 tui; khi y công-nng Gia-Du mi có thai). Vua Tnh-Phn hay con ã xut-gia, lin cho nm ngi tôn thân là: Kiu-Trn-Nh (Àjnàta - Kaundinya), A-Thp-Bà (Asvajit - A-Thuyt-Th), Bt- (Bhadrika), Ma-Ha-Nam (Mahànàma), Thp-Lc-Ca-Dip (Dasabala Kàsyapa - Bt-à) i theo Thái-t làm th-gi. (Pht-Hc-i-Cng)

Tit IX: Thái T Hi o Sau khi xut-gia, Thái-t i tìm ch ca Bt-Già-Bà tiênnhn (Bhàrgava) hi o. Khi n ni, Ngài thy nhng v ây tu nhiu th kh hnh: Có k dùng c, hoc v cây, hoc lá cây làm y phc. Có k n mt ngày mt ba, hoc hai ngày, ba ngày mt ba. Có k th nc, la, hoc th mt tri, mt trng. Có k ng co mt chân, hoc nm di t, trên gai, ming, hoc nm gn bên nc la. Thái-t hi tiên-nhn rng: "Các ông tu kh hnh nh th cu qu báo gì?" Bt-Già-Bà áp: "Chúng tôi cu sanh lên cõi tri". Thái-t nói: "Ch thiên tuy hng nhiu s vui, song khi phc ht phi chu luân-hi,

57

lc vào kh thú. Li tu ca các ông là em cái kh i ly cái vui gi tm. Ví nh khách hàng hi vì ca báu mi chu khó nhc i ra bin; v quc-vng vì t ai mi em binh ánh dp các ni. Nhng ca báu cùng t ai âu phi luôn luôn thuc v mình? Vy lý tng ca các ông không phi là con ng gii thoát cu cánh". (Kinh Quá-Kh-Hin-Ti-NhânQu) K ó Thái-t li i n ch A-Ra-La-Ca-Lan tiên-nhn (Àràda Kàlàma), ph cn kinh thành T-Xá Ly (Vaisàlì), mà hi v o gii thoát. Sau mt hi i áp, Ngài bit v tiênnhn ny ly cnh gii Vô-s-hu-x làm Ti-thng-nitbàn. Nhng cnh gii ny là qu báo ca s siêu vit tt c t tng hu vi. Khi th qu báo y, thân tâm tm ngh, nhng ch th ca qu báo là cái "ta" do nhân duyên gi tng hòa hp vn còn. Mà còn cái "ta", tc là còn mm mng ca s kh não. Thái-t bit o lý ny cng cha phi là ngun cu cánh gii thoát, nên t bit tiên-nhn ra i. (Pht-Hc-i-Cng) Sau khi t giã ni ây, Thái-t li i n ch tiên-nhn Utà-La-Ca-Ma-T (UdrakaRàmaputra) khu rng ngoài thành Vng-Xá (Ràjagrha), mà hi rng: "Làm th nào on c sanh-t?" Tiên-nhn áp: Ngun gc muôn loài Do bi minh s T ni minh s Mà sanh ngã mn T ni ngã mn Sanh ra si tâm T ni si tâm

58

Mi có ngã ái T ni ngã ái Sanh nm vi trn T nm vi trn Mà có ng i T ni ng i Sanh tham, sân, si Ri do bi ó Mi có luân hi Sanh, già, bnh, cht Bun, kh, thng, lo Nay tôi vì ngài Nói lc i khái. Thái-t li hi: "ó là ngun gc sanh-t, theo ch thuyt ca tiên trng; còn phng tin dt tr phi làm th nào?" Tiên-nhn áp: "Mun on tr sanh-t, phi xut-gia, gi gii, nhn nhc khiêm ty, lìa nhng iu ác, ch vng v, tu tp thin nh. Do công tu tp lâu ngày, tâm yên tnh, có giác có quán, c vào S-thin. K ó tr giác quán, nh tâm thêm thun, lòng c hoan h, vào Nh-thin. Ri b hoan h, chánh nim, c s vui nhim mu, vào Tam-thin. Li phi tr tâm kh vui, c tnh nim và x cn, vào T-thin. Nhng T-thin cha phi là gii thoát, phi tip tc tr sc tng, c Không-x-nh; dt hu i tng, c Thcx-nh; dit vô lng thc tng duy quán mt thc, c Vô-s-hu-nh; lìa các th tng, c Phi-tng-phi-phitng-nh. ó là cu cánh gii thoát, là b ngn ca ngi tu". Thái-t hi: "Môn nh Phi-phi-tng ca tiên trng nói, có ta hay không ta? Nu không ta thì chng th gi là Phi-phi59

tng. Nu có ta thì cái ta y có bit hay không bit? Nu không bit tt ng vi g á, có bit thì là tâm phan duyên. Tâm ã theo duyên tt có nhim trc, và ã nhim trc thì âu phi là gii thoát?" Tiên-nhn nghe nói lng thinh. (Kinh Quá-Kh-Hin-TiNhân-Qu) c Thích Tôn Sau Khi Thành o Tit mc: I. êm thành o II. Hai mi mt ngày suy ngh III. c Pht chuyn pháp-luân IV. Nhân duyên giáo hóa V. Giáo o Pht VI. Ðc Th-Tôn vào nit-bàn Pháp Tng trích dn: Kinh Phng-Qung-i-TrangNghiêm, Pht-Hc-i-Cng, Kinh Trung-A-Hàm, Kinh Trng-A-Hàm, Kinh i-Bát-Nit-Bàn, Kinh Gii-Thâm-Mt, Kinh Pht-Thuyt-S-Phn, T-Ni-Gia-Tp-S, Mâu-Ni-SLc, n--Pht-Giáo-S, Kinh Kim-Quang-Minh, Kinh DuHành. yu: Hai tit mc u, k li lch s lúc Pht thành o và mi suy ngh khi Ngài sp ra sanh. Tit th ba, gii thích t ng chuyn pháp-luân, ý ngha ca s vic ny, và sau rt nói n ba th bc pháp-luân, t thin cn i vào thâm thúy. Tit th t lc thut i khái nhng ni Ðc Th-Tôn du hóa và chúng hu danh ca Ngài. Tit th nm tuy có cp c

60

hai chúng ti-gia xut-gia, song phn ch yu là nói v np sng ca hàng xut-gia và li t chc ca giáo oàn ny. Tit mc sau cùng, din thut ý ngha Nit-bàn và nhng li di chúc ca Ðc Th-Tôn mà i yu là: ly pháp lut làm thy, ly gii thoát làm mc tiêu, ly tam hc làm phng tin. Tóm li, sáu tit mc ca toàn chng rút ngn li na on i v sau ca Pht t khi thành o, i hóa duyên ri vào Nit-bàn, tuy thô s nhng cng tm gi là y .

Tit I: êm Thành o Sau khi hi o các ni, không v nào thuyt minh cho c tha mãn, Thái-t i ln n t lc u-Lâu-B-La (Uruvelà), bên mé sông Ni-Liên-Thin (Nairanjanà) thuc min Ðông-bc n-. K ó, Ngài vào vùng ph cn là Kh-hnh-lâm, tu chung vi hàng ngoi-o ti núi Tng-u, trong thi gian sáu nm. Mi ngày Thái-t ch n mt ht mè, mt ht u, thân th gy m n i ch còn da bc xng. Trong sáu nm y, Ngài chng i vi các quân ma phin não nh: quân tham dc, quân u su, quân ói khát, quân ái nhim, quân hôn thy, quân s hãi, quân nghi hi, quân sân hn, quân bi thng, quân t cao, quân tà mng... Tri qua thi gian dài tinh tn kh nhc nh th mà vn không c gì, Thái-t phát kin hai xu hng sai lm: cuc sng quá phóng túng, hoc trái li quá khc kh, u không phi là phng tin gii thoát. Nhân ó, Ngài xung sông Ni-Liên-Thin tm gi sch s, và th bát sa cúng dng ca mc n Thin-Sanh (Sujàta - Tu-Già-à).

61

Sau khi th thc tr li, khí lc và dung sc Thái-t ln ln phc hi. Nm ngi th-gi thy th, tng là Ngài ã thi chuyn, lin b i qua x Ba-La-Ni-T (Bàrànasì). Thái-t mt mình i n x Pht-à-Già-Da (Buddhagayà), ri c kit tng làm tòa, ngi kit già ni gc cây Tt-bát-la (Pippala), mt hng v phng Ðông. Trc khi thin nh, Ngài phát th rng: "Nu không chng c o Vô-thng-b-, thì dù thân ny có tan nát, ta cng quyt không ri khi ni ây". Phát nguyn xong, Thái-t yên lng vào cnh thin t trong vòng 49 ngày. (Kinh Phng-Qung-i-Trang-Nghiêm) êm y, nhm hôm mùng tám tháng chp, sau khi hàng phc ma quân, Thái-t ngi lng l trong thin nh. Vào khong canh hai, Ngài chng c Túc-mng-minh, thy bit nghip nhân ca mình và tt c chúng-sanh nhiu i v trc, t vic làm lành làm d, cha m quyn thuc, giàu sang nghèo hèn, th yu xu p, cho n mi i tên h là gì, u bit rành r. n na êm, Ngài chng c Thiên-nhãn-minh, thy rõ ba cõi sáu ng, nhng cnh gii hoc an vui, hoc nh kh, chúng-sanh hoc xinh p, hoc xu xa, rõ ràng nh nhìn vào trong gng. Và n lúc sao mai mc lên, Ngài chng c Lu-tn-minh, dt sch phin não, rõ ht u mi nghip duyên, tâm th lng yên sáng sut. By gi ngài ã thành Pht. Ni dung ca s giác ng chân chánh ny, có th gii áp vn nhân sanh mt cách m mãn. Trc kia Ngài thc mc v hai yu im:

62

1. Già, bnh, cht và tt c s ràng buc kh não ca kip ngi do âu mà có? 2. Làm th nào gii thoát nhng iu y? Và ây là li gii áp: 1. Do Vô-minh làm mê m bn th, nên mi có sanh, già, bnh, cht, lo thng bun ru. 2. Mun c gii thoát phi có chánh kin dt tr phin não, tr v bn tánh, tc là phi tu theo con ng Bát-chánh. ây là o lý cn bn ca Pht-giáo Nguyên-thy, khái quát c pháp môn T-diu- và Thp-nh-nhân-duyên. Thái-t Tt-t-a thành o vào lúc 35 tui (có thuyt nói 30 tui), thánh hiu là Thích-Ca-Mâu-Ni Nh-Lai (Sàkyamuni - Nng-Nhân-Tch-Mc). (Pht-Hc-i-Cng)

Tit II: Hai Mi Mt Ngày Suy Ngh Sau khi thành Chánh-giác, trong by ngày u, Ðc Th-Tôn ngi ni ci cây Tt-bát-la (Pippala), Phm-vng n thnh Pht chuyn pháp-luân. Trong by ngày th hai, Ngài ngi ni ci cây A-du-ba-la (Ajapala), by gi Ma-vng n khuyên Pht nhp dit. Trong by ngày th ba, Ngài ngi ni ci cây Mc-chân-lân-à (Mucilinda), lúc y ma to gió ln ni lên, Mc-chân-lân-à Long-vng hóa ra by u, dùng thân che ma gió cho Pht. Trong vòng 21 ngày ó, by ngày u Ðc Th-Tôn yên lng suy xét và nhn li thnh ca Phm-vng;

63

mi bn ngày sau Ngài dùng Pht nhãn quán sát các cn c và phin não theo th bc thng, trung, h ca chúng-sanh. ã quyt ý ra sanh, Ðc Nh-Lai li n ni ci cây Laxà-gia-hng-na (Ràjàvatana) ngi thin nh. Lúc y có hai ngi thng ch là -V-(Trapusa - Bt-à-La-Lê) và BàL-Ca (Bhallika - Bt-à-La-T-Ca) cùng ng bn gm 500 khách buôn y xe i ngang qua ó. Sau khi th thc cúng dng bánh và mt ca hai thng ch, Ðc Th-Tôn vì h truyn Tam-quy: quy-y Pht, quy-y Pháp và quy-y tng lai Tng. ây là nhng ngi -t ti-gia u tiên ca Pht. Trc tiên, Ðc Th-Tôn ngi lng yên không thuyt pháp, bi ngh Pht o nhim mu, chúng-sanh khó thu hiu. Song vì lòng t bi sâu rng, Ngài li nhn li thnh ca Phm-vng, quyt y theo ch Pht i quá kh, dùng vô s phng tin dn loài hu-tình vào cnh gii t chng ca Nh-Lai. Khi ã có ý nh y, c Pht lin nh n hai tiên-nhn cn trí thông hu là A-Ra-La-Ca-Lan và Ut-à-La-Ca-Ma-T (Ut-u-LamPht). Hai v ny trc kia có khn cu Pht, nu thành o xin n hóa mình. Song khi dùng o nhãn quán sát, Ngài thy hai v tiên y va mi qua i. Ðc Th-Tôn li xét n bn ông Kiu-Trn-Nh, thy nm ngi ó ang ti vn Lcdã x Ba-La-Ni. Ngh n ch Pht i quá kh u chuyn pháp-luân ln u tiên ni ây, nên Ngài lin ng lên i n x y. (Pht-Hc-i-Cng) Gia ng, Ðc Th-Tôn gp hàng d hc là A-K-Bà-Ca (Àjìvaka - Hot-Mng), nguyên là mt giáo ca o K-Na. Thy Pht dung sc an im ti tnh, A-K-Bà-Ca sanh lòng

64

cung kính hi: "Ngài hc o nào, thy Ngài là ai?" Ðc ThTôn dùng bài k áp: Ta là bc ti thng ã thoát ht ái-dc Không nhim mt pháp nào T giác không có thy Vì ng o vô thng o ny không chi hn Nh-Lai, thy tri ngi Thành tu, bit tt c. A-K-Bà-Ca li hi: "Hin thi, Ngài i qua âu?" c Pht áp: Ta n Ba-La-Ni ánh trng diu cam l Chuyn pháp-luân vô thng Ngi i cha tng chuyn. Khi Ðc Th-Tôn n vn Lc-Dã, bn ông Kiu-TrnNh t xa trông thy u hn nhau không ng dy ón chào. Nhng khi Pht va ti ni, bt giác nm ngi u ng lên l knh, ri k thì tri tòa ngi, ngi ly y bát, song vn còn gi Ngài là Trng-lão Cù-àm. (Kinh Trung-A-Hàm)

Tit III: c Pht Chuyn Pháp Luân By gi Ðc Th-Tôn bo nm ngi rng: "Các ông ch nên xng Nh-Lai là Trng-lão mà phi gi là Pht, vì NhLai ã c Nht-thit-trí, ã chng pháp cam l, ã dt ht

65

nghip hu lu, ã vng lng t ti. Hãy n ây, ta s nói phng pháp tu hành, khin cho các ông hin i c trí hu sáng sut, dt ht phin não, thành tu phm hnh và không còn th thân hu-hu. Nm ngi nghe nói u sanh lòng vui mng, chiêm ngng tôn nhan, lng yên trông ch diu pháp. (Kinh Phng-Qung-i-Trang-Nghiêm) c Pht nói tip: "Ngi xut-gia có hai th chng: Mt là m theo dc cnh không c gng thoát ly, ó là không phi là nhân gii thoát. Hai là không chu suy ngh chín chn, t làm kh thân mình cu thoát ly, ó cng không phi là nhân gii thoát. Phi lìa hai li thái quá, gi theo mc trung mà tinh cn tu tp, mi có th n Nit-bàn". K ó Pht li ba ln chuyn pháp-luân T- (th-chuyn, khuyn-chuyn, chng-chuyn). Bn ông Kiu-Trn-Nh nm ngi u chng qu A-la-hán, tám muôn na-do-tha ch Thiên trên không nghe pháp mu, u c pháp nhãn tnh. Lúc y nm ngi ã thy o tích, lin nh l ni chân Pht mà tha rng: "Bch Th-Tôn! Hôm nay chúng con mun xut-gia tu hành trong Pht-pháp". c Pht bo: "Thin lai T-khu!" Lin ó, râu tóc nm ngi u t rng, y phc ni thân hóa thành áo cà sa. By gi th gian mi có Tam-bo: c Pht là Pht-bo, pháp-luân T- là Pháp-bo, nm v Ala-hán là Tng bo. (Kinh Quá-Kh-Hin-Ti-Nhân-Qu) Chuyn pháp-luân là th nào? Ch "Pháp" nguyên ng là t-ma (Dharma), có ngha: pháp lut, pháp tc, là chân lý cn bn ca muôn s muôn vt. Ch "Luân" nguyên ng là Chcca-la (Cakra), là môn v khí hình nh bánh xe ca Luân-vng dùng khi dp gic. Khi bc Luân-vng có oai c ln ra i,

66

thì trên h không có bánh xe y xut hin; vua dùng bánh xe ny em quân binh bay i ánh ch nào, gic ni y u tan rã. Vì th, c thuyt n- thng gi v vua ln chinh phc bn phng là Chuyn-pháp-luân-vng. Giáo pháp ca c Pht nói ra có th phá tan iu ác cùng tà thuyt ca ngoi-o, nay em ví giáo pháp y nh bánh xe ca Luân-vng, nên khi Pht thuyt pháp gi là Chuyn pháp-luân. (Pht-Hc-iCng) c Pht bo: - Các ng Nh-Lai nói ra iu chi, u gi là chuyn phápluân. Ny Thin-nam-t! Ví nh luân-bo ca thánh-vng có công dng: nhng k cha hàng phc, u có th hàng phc; nhng k ã hàng phc, hay khin cho c an n. Pháp ca ch Pht nói cng nh th, vô lng phin não cha iu phc, u có th iu phc; ã iu phc, hay khin cho sanh cn lành. Ny Thin-nam-t! Ví nh luân bo ca thánh-vng hay tiêu dit tt c oán tc; Nh-Lai thuyt pháp cng li nh th, hay khin cho các mi gic phin não thy u lng yên. Li ny Thin-nam-t! Ví nh luân bo ca thánh-vng có th xoay vn, lên xung; Nh-Lai thuyt pháp cng li nh th, hay khin cho nhng chúng-sanh các cõi di sanh lên no nhn thiên, cho n khi thành Pht o. (Kinh i-Bát-NhãNit-Bàn) Khi y, Thng-Ngha-Sanh B-Tát tha:

67

- Bch Th-Tôn! Ban s ni Lc-dã-uyn, Ngài ch vì hng ngi xu hng v Thanh-Vn-tha mà chuyn pháp-luân T. Pháp-luân ny tuy k c ít có, song cng cha liu ngha, bi còn có pháp khác cao thng, bao quát hn. ó là ch mà các ngun tranh lun có th len li vào. Trong k thuyt pháp th hai, Th-Tôn vì hng ngi phát tâm i-tha, nói tt c pháp u không t tính, không sanh dit, bn lai là T-tính-nit-bàn vng lng. Li chuyn phápluân bng tng n mt ny tuy rt k c ít có, song cng cha liu ngha, bi còn có pháp khác cao thng, bao quát hn. ó là ch mà các ngun tranh lun có th len li vào. Hôm nay, trong k thuyt pháp th ba, Ngài vì hng ngi cu Nht-thit-tha, nói tt c pháp u không sanh dit, bn lai là th T-tánh-nit-bàn-vô-t-tánh vng lng. Li chuyn pháp-luân bng tng hin liu ny, tht k c ít có bc nht, vì là pháp chân liu ngha, không còn chi cao thng bao quát hn. Các ngun tranh lun cng không còn ch nào len li vào c. (Kinh Gii-Thâm-mt)

Tit IV: Nhân Duyên Giáo Hóa Ðc Th-Tôn tri lòng t bi bình ng, không phân bit giàu, nghèo, sang, hèn, ti-gia hay xut-gia, Ngài u tùy theo cn tánh mà hóa . Cho n k tin dân nh u-Ba-Ly, hàng dâm n nh Liên-Hoa-Sc, k hung ác nh ng-Qut-Ma-La, Ngài cng em lòng xót thng mà khuyên dy.

68

Sau khi bn ông Kiu-Trn-Nh quay v chánh-pháp ti bn x, Trng-lão Gia-Xá (Yasas) và nhiu thân hu cng quy-y Tam-bo. Lúc ó, th gian ã có sáu mi v A-la-hán. Mùa ma nm y, c Pht và chúng an-c thành Ba-La-NiT. Sau mùa an-c, Ðc Th-Tôn cho -t i các ni tuyên dng o gii thoát, còn chính Ngài thì i dc theo mé sông Ni-Liên-Thin, n ch hàng Bà-La-Môn th la mà khuyn giáo. Ti ni ây c Pht hóa c ba anh em: u-LâuTn-Loa-Ca-Dip (Uruvilvà - Kàsyapa), Na--Ca-Dip (Nadì-Kà), Dà-Gia-Ca-Dip (Gaya-Kà), cùng 1000 chúng ca h (u-Lâu 500, Na- 250, Dà-Gia 250 -t). K ó, Ðc Th-Tôn cùng hàng môn li sang thành Vng-Xá (Rajagrha), th ô ca nc Ma-Kit-à (Magadha) hóa vua Tn-Bà-Sa-La (Bimbisàra). Sau khi nng v chánh-pháp, v quc-vng ny sai trng gi CanLan-à (Karanda) xây dng ngôi Trúc-lâm tinh-xá gia khu vn rng ln trng nhiu cây tre râm mát hin dâng cho ngôi Tam-bo. bn x có hai v cao ca ngoi-o SanXà-D là Xá-Li-Pht (Sàriputra) và i-Mc-Kin-Liên (Mahàmaudgalyàyana), thông minh tài trí, danh ting ly lng. Mt hôm -t ca Pht là A-Thuyt-Th (Mã-Thng T-khu) i kht thc. Xá-Li-Pht thy v T-khu ny oai nghi áng kính, lin ón li hi: "Thy ông là ai?" Mã-Thng áp: "Thy tôi là c Pht Thích-Ca-Mâu-Ni". Xá-Li-Pht li hi: "Ông y dy nhng gì?" Mã-Thng dùng bài k áp: Các pháp nhân duyên sanh Cng theo nhân duyên dit

69

Nhân duyên sanh dit ny Nh-Lai hng tuyên thuyt. Xá-Li-Pht nghe bài k ri, lin t ng, tr v thut li vi Mc-Kin-Liên. Hai ngi n quy-y Pht và cùng chng qu A-la-hán. Hai trm nm mi môn ca Xá-Li-Pht và Mc-Kin-Liên cng u xin quy u Pht-pháp. n lúc ny, Ðc Th-Tôn ã có 1.250 v A-la-hán thng i theo Ngài trong các cuc giáo hóa. Cng ti bn x, Ðc Nh-Lai ã hin thn thông hàng phc Lc-s-ngoi-o, khin cho dân chúng phát tâm tín ngng, rt nhiu ngi b tc xut-gia. Do ó d lun phin phc ni lên, c Pht nghe c lin hn ch: ai mun xut-gia phi có s chp thun ca cha m. Sau thi gian du hóa ni ây, Ðc Nh-Lai tr v thành CaT-La quyn thuc và hàng Thích-chng. Ngài ã em vua Tnh-Phn và các vng-t vào chánh-pháp. Trong các hàng vng-t, có chính con ca Ngài là La-Hu-La (Ràhula), ngi em khác m là Nan-à (Nanda), em h là A-Nan-à (Ànanda), -Bà-t-a (Devadatta), A-Nâu-Lâu-à (Anuruddha) u xin xut-gia theo Pht. Mt hôm, Ðc iu-Ng vn a-cn-th, bà Kiu-àmDi n tha rng: "Bch Th-Tôn! Ngi n có th xut-gia làm Bí-sô-ni trong chánh-pháp và chng c qu th t không?" c Nh-Lai bit ý, bo: "Di-mu nên c gia mc trng mà tu theo phm hnh". Bà Kiu-àm-Di ba ln tha thnh nh th, song Pht vn im nhiên. Bit Ðc Th-Tôn không cho, bà ra ngoài khóc. Th-gi A-Nan i kht thc tr

70

v, thy th hi ra bit c duyên c, lin khuyên bà nên ch ngoài, ri vào lp li li bà Kiu-àm-Di mà tha hi Pht. Ðc Th-Tôn bo: "Ngi n tu hành cng có th chng bn o qu Sa-môn, nhng nu cho n nhân xut-gia thì chánhpháp không tr lâu ni i. Ví nh trong mt nhà mà n nhiu nam ít, gia ình y d b ác tc phá hoi, và nh rung lúa nu b gió ma sng tuyt quá nhiu thì lúa s b h hao". c Pht còn dùng nhiu thí d, nhng th-gi A-Nan ly c di-mu có công vi Pht và nài n mãi. Sau cùng, Ðc Th-Tôn bo: "Nu ngi n mun xut-gia trong chánh-pháp ca ta, phi gi tám phép cung kính: 1. Nên cung kính theo bc T-khu-tng mà cu xut-gia. 2. Mi na tháng phi n ni ch Tng cu dy bo. 3. Không c an-c ch không có ch Tng. 4. Ch Tng c quyn gn li ca Ni, nhng T-khu-ni không c gn hi và nói li ca bên Tng. 5. T-khu-ni không c gin hn, mng trách T-khutng. 6. T-khu-ni dù c 100 tui h, khi thy T-khu-tng mi th gii cng phi cung kính nh l. 7. T-khu-ni nu phm Hc-pháp, khi b-tát phi n trong hai chúng làm pháp Ma-na-a. 8. Khi an-c xong, T-khu-ni phi n trong hai chúng cu xin t-t v ba vic: thy, nghe, nghi.

71

Do ng thun gi gìn theo Bát-kính-pháp, nên bà Kiu-àmDi và 500 th n u c Pht cho xut-gia. (Lc thut theo kinh Pht-Thuyt-S-Phn và T-Ni-Gia-Tp-S) Ðc Th-Tôn li i n thành Xá-V (Sràvastì) th ph ca nc Kiu-Tát-La (Xá-V quc) mà hóa . V quc-vng bn x là vua Ba-T-Nc (Prasenajit), có ngi con là Thái-t K-à (Jeta). Thái-t cùng mt bc phú hào trong nc là trng-gi Tu-t-a (Sudatta) rt kính mn c hóa ca Pht. Hai ông phát nguyn hoàn thành ngôi K-Viên tinh-xá (Jetavana - Vihàra) cúng dng Tam-bo. Sau khi Ðc Th-Tôn thành o c 5 nm, thì vua TnhPhn qua i. Công-nng Gia-Du-à-La cng c Pht cho xut-gia làm T-khu-ni. Trong vòng 45 nm thuyt pháp (có thuyt nói 49 nm), Ðc Th-Tôn ã i du hóa khp các a phng. Vùng trung tâm là hai nc: Ma-Kit-à, Kiu-Tát-La; phng bc thì x Ca-TLa-V gn trin núi Tuyt; phng tây thì x Câu-Dim-Di (Kosambi - nay Kosam), nc Ma-Thâu-La (Mathurà); phng ông thì x Chiêm-Ba (Campà); phng nam thì x Ba-LaNi-T (Bàrànasì). Các a phn ny u lu vc sông Hng và sông Kha-Cách-Ra (Grogra). Hàng Pht-t ti-gia hin dâng cho ngôi Tam-bo rt nhiu tinh-xá, lâm-viên. Trong ây, nhng ni có danh nh: CanLan-à-Trúc-Lâm (Kalandaka Vivapa) x Ma-Kit-à; Tha-Lâm (Jetavana - Vn K-Th-Cp-Cô-c) nc XáV. Cng ti ni ây, bà T-Xá-Khê (Visàkhà) có dâng cúng khu ông-viên (Mahàvana - i-lâm), trong ó có ngôi ging

72

ng Lc-T-Mu (Mrgamàtr Pràsàda) rt rng ln. Li, c Pht cng thng c trú nhng ni mát m nh: Linh-ThuPhong (Grdhra Kùta) gn thành Vng-Xá; Ôn-Tuyn-Lâm (Tapodàràma) gn thành T-Xá-Ly; Ngu-Giác-Sa-La-Lâm (Gosrnga) b sông Di-Hu. Tuy nhiên, ch có hai tinh-xá KViên và Trúc-Lâm là ni c Pht hay ti lui ging o nhiu hn c. -t xut-gia ca Pht, bc hu danh v bên tng nh: XáLi-Pht, Mc-Kin-Liên, Ca-Dip-Ba, A-Nan, Phú-Lâu-Na, u-Ba-Ly, Ca-Chiên-Diên, A-Nâu-Lâu-à, Tu-B-, LaHu-La; trong kinh gi mi v ny là Thp-i--t. Bc hu danh v bên ni nh: Kiu-àm-Di, Gia-Du-à-La, Liên-HoaSc, Lc-Dã. -t ti-gia ca Pht, hng hu danh v bên nam nh: vua Tn-Bà-Sa-La, vua A-Xà-Th nc Ma-Kità; vua Ba-T-Nc nc Kiu-Tát-La; i-thn K-Bà, trng-gi Tu-t-a... Hng hu danh v bên n nh: bà TXá-Khê, bà Vi--Hi, bà Thin-Sanh, Mt-L phu-nhân, Thng-Man phu-nhân... i khái giáo ca Pht n- thi y nhiu vô s, th lc ln hn tt c giáo phái khác. Tuy nhiên, trong mt i giáo hóa, c Pht ã gp nhiu s phn i ca các ngoi phái, nht là giáo chúng o K-Na. Trong hàng -t ca Pht, cng có -Bà-t-a lp mu hi Ngài ba ln: ln u cho ngi th voi say ru, ln th hai mn k bo ác ám sát, ln th ba xô á trên núi rt xung ch Pht nm. Nhng c ba ln, mu s u không kt qu, -Bàt-a li t xng là bc i-Giác, Sa-môn Cù-Ðàm không phi bc Ði-Giác. Ông t ch ra nm pháp vi ý nh ln phá gii lut ca Pht. Nm pháp y là:

73

1. Trn i mc áo phn to. 2. Trn i ch kht thc nuôi sng. 3. Trn i, mi ngày ch n mt ba. 4. Trn i duy ngoài tri, không nng ng chùa, hang, tinh-xá. 5. Trn i không dùng tht, cá, sa, mt và các th m v. S phá hoi ca -Bà-t-a cng lôi kéo c mt s ngi, và làm tr ngi cho công cuc giáo hóa ca Pht. Do lòng ác ó, không bao lâu ông b sanh a a-ngc. (Mâu-NiS-Lc)

Tit V: Giáo o Pht Trong thi k sanh, Ðc Th-Tôn mt mt t lãnh chúng i du hóa. Mt khác, Ngài cho các Tng oàn, mi oàn do mt v T-khu c hnh cm u, em o pháp truyn bá các ni. -t ca Pht c chia thành by chúng nh sau: 1. T-khu (Bhiksu): Phái xut-gia nam, t 20 tui tr lên, ã th gii C-túc. 2. T-khu-ni (Bhiksuni): Phái xut-gia n, t 20 tui tr lên, ã th gii C-túc. 3. Sa-di (Sràmanera): Phái xut-gia nam ã th 10 gii. 4. Sa-di-ni (Sràmaneri): Phái xut-gia n ã th 10 gii.

74

5. Thc-xoa-ma-na (Siksamàna): Phái xut-gia n, trong thi gian hai nm hc gii th gii C-túc. 6. u-bà-tc (Upàsaka): Pht-t ti-gia phái nam. 7. u-bà-di (Upàsika): Pht-t ti-gia phái n. Trong ây gm có nm chúng xut-gia, và hai chúng ti-gia. Giáo oàn o Pht gi là Tng-già (Sangha). Danh t ny có ngha: i chúng hay hòa hp. Tng-già có ngha rng và hp, nên c khu phân thành ba loi: 1. Lý-tng-tng-già: Hng ny không phân bit ti-gia hay xut-gia, vì ai ny u là Pht-t, nu quyt tâm tu hành, u có th chng ng, gii thoát. Lý-tng-tng-già có th kho sát theo hai phng din; v phn lng, tt c chúng-sanh u bao hàm trong Tng-già; v phn cht, tt c chúng-sanh u có th chng ng. 2. Hin-tht-tng-già: Hng ny ch dành riêng cho nm chúng xut-gia, úng vi hình thc, danh ngha và s t chc. 3. Hi-ngh-tng-già: Hng ny cn c vào nhân s trong các cuc tp hp mà thành lp. Nghi thc ca s tp hp ny cn phi có t bn ngi tr lên mi c gi là Tng-già, t ba ngi tr xung ch gi là "Qun" (Gana). Hi-ngh-tnggià tùy theo pháp s, có th chia làm nm th: hi ngh bn ngi, hi ngh nm ngi, hi ngh mi ngi, hi ngh hai mi ngi và hi ngh t hai mi ngi tr lên. Sau khi thành o, trong mi hai nm u, Ðc Th-Tôn không ch ra gii lut. Nhng qua khong thi gian y, vì

75

chúng ông nhiu, không tránh khi cnh có k làm iu phi hnh, nên c Pht mi ch nh gii lut làm tiêu chun sinh hot và tu hành cho các -t. Nhng gii pháp y là: Ng-gii, Bát-quan-trai-gii, Thp-gii, Thc-xoa-gii, Ctúc-gii và B-Tát-gii. Hai th trc thuc v gii ca chúng ti-gia, ba th k thuc v gii ca chúng xut-gia, còn B-Tátgii thông c ti-gia và xut-gia. V s sinh hot, ngi xut-gia còn phi nng vào T-ypháp: 1. Y vào kht thc sinh sng. 2. Y vào áo vi thô che thân. 3. Y ni ci cây ng ngh. 4. Y vào thuc h nát cha bnh. Trng tâm ca pháp T-y là ngi xut-gia không thiên v cuc sng xa hoa, mà ch ly s thanh m làm mãn nguyn. Tuy nhiên, tùy a phng, thi i và trng hp, ngi xutgia vn c th dng: ging ng, tinh-xá, thc n mc, thuc men ca àn vit cúng dng mà không trái vi T-ypháp. Vt s hu ca ngi xut-gia, có Cá-nhân-s-hu và Tnggià-s-hu. Cá-nhân-s-hu gm nhng món i khái nh: áo cà sa, bát, ãy lc nc, dao co, ng kim ch, ta c, khn tay... Tng-già-s-hu gm nhng th nh: vn cây, ging ng, tinh-xá, ging bàn.... u là nhng vt công cng ca toàn th ch Tng, ai cng có quyn s dng.

76

Công vic hng ngày ca ngi xut-gia là: bui sáng hoc ngi thin, hoc cùng nhau àm o ôn li li Pht dy. Trc gi ng phi i kht thc, ri em v tinh-xá hoc ni ci cây th trai úng gia tra. Th trai xong i kinh hành, k ch tnh. X qua, hoc li chuyên tu hành, hoc ging o hay nghe thuyt pháp. Bui ti hp nhau bàn v pháp thoi ri tham thin. ây là s sinh hot theo oàn th, còn li sinh hot cá nhân tùy theo ngi mun ging o hay chuyên tu li có phn sai khác. Tóm li, li sng hng ngày ca ngi xut-gia là ly s mình ngi làm ch yu. B phn v quy lut ca hàng xut-gia là các loi gii pháp. Ngoài ra, còn có b phn khác gi là Kin- (Khandaka), tc là nhng nh ch v cách thc th gii, b-tát, an-c, t-t, gi chung là Tng-s. Trong các th th gii, riêng v gii Ctúc, li có hai hng: mt là hng do các Trng-lão T-khu trong Tng-oàn truyn, gii t phi là ngi sáu cn y và 20 tui tr lên. Hng ny gi là Phá-kit-s T-khu. Hai là hng do Pht ha kh, gi là Thin-lai T-khu, tc là ngi có c tánh T-khu, thì không theo quy nh trên. V nghi thc B-tát (Upavasatha), trong mi tháng có hai k: ti tri và sáng trng (hc nguyt, bch nguyt). K hc nguyt, pháp s c hành vào ngày cui tháng, k bch nguyt thì vào ngày trng tròn. Trong nhng ngày y, ngi xut-gia vn tp riêng theo hai b Tng, Ni trong mt phm vi kit gii. Sau khi bch yt-ma làm l b-tát, mt v tng gii bn, còn bao nhiêu lng yên ngi nghe. Tt c u t phn tnh, nu ai phm vào iu lut nào, phi ra trc i chúng t bày, sám hi.

77

Theo thi tit, n- mi nm có ba mùa, mi mùa có bn tháng: 1. Mùa Tháng th nóng nht Chaitra Tháng th hai Vaisàkha Tháng th ba Jyeshtha Tháng th t Àshàda 2. Mùa Tháng th ma nm Sràvan Tháng th sáu Bhàdrapada Tháng th by À'svina Tháng th tám Kàrttika 3. Mùa Tháng th lnh chín Màrgásirsha Tháng th mi Pushya Tháng th mi mt Màgha Tháng th mi hai

78

Phalguna X n- thuc v vùng nhit i, nên mi nm vào mùa ma, cây c ny mm, côn trùng sanh dc. Hn na, ng xá thng ly li, các khe sui nc l dâng cao có khi tràn ngp c li i. Vì không mun gim cht sanh vt, và thun tin cho s tu hành, mi nm vào mùa ny, c Pht dy hàng t xut-gia tùy theo a phng, hi hp li yên mt ni trong vòng ba hoc bn tháng. Quy ch ny gi là V-k-an-c (Varsàvasàna). n ngày cui ca khóa an-c, là ngày làm l T-t (Pravàrana). T-t là trong thi gian an-c tu tp, nu có v xut-gia nào phm li mà trong i chúng thy, nghe, hoc nghi ng, thì các v khác c phép t do c ti. ây cng là mt quy ch Tng-oàn c thêm nghiêm chnh, tinh tn trên ng tu hành. V phn giáo ti-gia, nu ai có th Tam-quy, k y c chánh thc vào oàn th Pht-t. Và tùy theo kh nng, nu v nào có th gi Ng-gii, Bát-gii hay B-Tát-gii, thì n Tng-oàn mà cu xin truyn th. Bn phn chung ca hàng Pht-t ti-gia, là gi quy gii tu hành, và tùy phn em ht nng lc ng h chánh-pháp. (Lc-Trích-n--Pht-GiáoS, Pht-Hc-i-Cng)

Tit VI: Ðc Th Tôn Vào Nit Bàn Khi nghe Ðc Th-Tôn bo rng mình sp nhp dit, DiuTràng B-Tát khi lòng nghi: "Có hai nhân duyên c sng

79

lâu: không git hi và b thí các thc n cho chúng-sanh. Ðc Thích-Ca Th-Tôn ã tu Thp-thin trong vô lng kip, ti sao Ngài ch sng có tám mi tui?" Trong khi B-Tát ngh nh th, do oai thn ca Pht, tnh tht y bng hin ra rng rãi trang nghiêm nh cõi Tnh-. Trên h không, phng ông có Pht Bt-ng, phng nam có Pht Bo-Tng, phng tây có Pht Vô-Lng-Th, phng bc có Pht Thiên-C-Âm, ngi ni tòa diu liên hoa, ng thuyt k rng: Có th bit im git Ca tt c bin ln Không ai m bit c Th lng ca Thích-Ca. ...Có th bit s bi Ca tt c i a Không ai m bit c Th lng ca Thích-Ca. Bn c Th-Tôn li bo: - Ny Thin-nam-t! Chúng-sanh cõi Ta-Bà cn lành kém mng, có nhiu s chp: nhân, ngã, on, thng... Vì mun cho h c li ích, mau sanh chánh gii, nên Pht Thích-CaMâu-Ni th hin th mng ngn ngi. Thin-nam-t! c NhLai ây mun cho chúng-sanh thy Pht vào Nit-bàn, sanh lòng thng lo mn tic, ngh rng khó còn c gp, mà i vi chánh-pháp phát tâm siêng nng c tng th trì, vì ngi ging gii, không còn hy báng, nên Ngài th hin th mng ngn ngi. Ti sao th? Nu chúng-sanh thy Nh-Lai không

80

vào Nit-bàn, tt không sanh lòng cung kính, không sanh nim khó gp, không siêng nng c tng th trì vì ngi ging gii; vì l hng thy Pht nên li xem thng. Ví nh hoa u-àm c ngi quí trng vì lâu nm mi n mt ln, nhân duyên sm nhp dit ca Ðc Thích-Ca Nh-Lai, ý ngha cng nh th. (Kinh Kim-Quang-Minh) Mt hôm, Ðc Th-Tôn cùng th-gi A-Nan-à ngôi ging ng ti thành Ba-Tra-L-Pht (Hoa-Th-thành). Sau khi i kht thc tr v dùng ng trai xong, c Pht n ngi ni ci cây Cung-ch-, ri gi A-Nan-à mà bo rng: "A-Nan! Thành ny vt sn hoa l, cây ci tt ti, ao sui trong mát, hin ti tuy n s, nhng tng lai tt s hng thnh. ây là mt k cnh ca châu Nam-Thim-B. Ny A-Nan! Nu k nào chng pháp T-thn-túc, có th tùy ý tr th mt kip cho n nhiu kip. Nh-Lai ã chng pháp T-thn-túc, nên mun sng lâu mt kip hay nhiu kip, u c t ti". Pht nói nh th ba ln, song ngài A-Nan vn làm thinh. Lúc y, Thiên-ma Ba-Tun n nh l Pht và tha rng: "Bch Th-Tôn! Thi gian trc Ngài ã nói: khi nào trong hàng môn có nhiu k thông bin kh nng tuyên dng chánh-pháp dp phá tà lun thì Ngài s vào Nit-bàn. Hin thi nhng iu kin y ã có , xin Ðc Th-Tôn nên sm nhp dit". c Pht bo: "Ngi hãy gng ch ít lâu, ba tháng sau Nh-Lai s vào cnh Vô-d-y-i-nit-bàn". Thiên-ma BaTun nghe Pht ha nhn, sanh lòng vui mng, lin n thân tr v thiên gii. Sau khi nói li y, Ðc Th-Tôn lin nhp nh, thâu ngn th mng trong vô lng kip ch còn li ba tháng. Lúc ó, t ai chn ng, tinh quang ri rt khp bn phng,

81

thiên c trên h không t nhiên kêu lên vang ng. Ðc ThTôn xut nh, nói bài k rng: Tt c pháp sai bit Nh-Lai ã dit tr Do ó c nh tâm Nh chim bay t ti. Sau khi y, c Pht cùng chúng vt qua sông Hng, vào thành T-Xá-Ly. Ni ây, nàng k n Yêm-Ma-La dâng cúng khu vn Ni-Th-lâm và c Pht hóa . By gi ã n mùa ma, Ðc Th-Tôn mun an-c ba tháng Trúc-Lâmthôn (Veluvana), mt vùng ph cn ca ô thành. Nhng gp nm mt mùa, e s cúng dng không c y , Pht lin gii tán i chúng, ri riêng mình ti ó vi th-gi A-Nan. Trong thi gian tm trú ni ây, ngài A-Nan thy kim th không an, bit Pht sp vào Nit-bàn, lin tha thnh cách thc y ch v sau. c Pht bo: "Ông nên ly chính mình làm ni quy-y, ly pháp làm ni quy-y, ng nng theo ai khác bên ngoài. Hãy t xét, xem mình tinh tn hay gii ãi, dt tr s tham nhim lo bun theo th gian. Hãy quán thân, th, tâm, pháp, thu trit lý bt tnh, kh, vô thng, vô ngã, i tr bnh chp tnh, lc, thng, ngã, theo quan nim chúng-sanh. ây là chân lý t quán ca ta khi thành chánh giác và cng là cn bn quy-y ca ngi hc o". Mãn ba tháng h, Ðc Th-Tôn n Trùng-Các-gingng ti bn x. Ngài bo các -t: "Nhng giáo pháp ta ã nói khi trc nh: T-nim-tr, T-chánh-cn, T-thn-túc, Ng-cn, Ng-lc, Tht-giác-chi, Bát-thánh-o, các ông nên thng suy ngh tu tp, ch nên bing tr. Các ông phi gng tu

82

tnh hnh, gi gìn cm gii làm phc li cho th gian". Ri t ó, c Pht li i v phía Bc, qua thôn L-Càn-Trà (Bhandagama). Ti ni ây, Ngài li khuyên chúng: "Các ông nên bit, nu ngi tu không thông t bn pháp, s hng b a vào no luân-hi. Bn pháp y là gì? Chính là gii, nh, hu và gii thoát". T thôn L-Càn-Trà, Ðc Th-Tôn i vào x Ba-Bà (Pàvà). chn ny, Ngài th thc n nu bng nm chiên àn ca ngi th bc tên là Thun-à (Cunda), ri i sang thành Câu-Thi-Na-Yt-La n ch hai ôi cây Sa-la bên mé sông Hi-Liên-Nhã-Bt- (Kim-hà). êm y, có ngi ngoi-o là Tu-Bt-à-La (Subhadra) i n ch Ðc Th-Tôn, nghe thuyt pháp và chng thánh-qu. ây là v -t sau rt ca Pht. Ðc Th-Tôn gi A-Nan và bo: "Thu xa ta làm Chuyn-luân-vng, ã x thân sáu ln ni ây, cho nên nay Nh-Lai cng nhp Nit-bàn ti ch ny". Ngài li bo chúng: "Các ông i vi Pht, Pháp, Tng bo và T-thánh- có iu gì nghi thì nên hi, ta s gii áp cho". Trong i chúng vì không nghi vn nên không ai hi. By gi Ðc Th-Tôn do lòng i bi, t ci áo trên bày kimthân ra, và nói: "Ny T-khu! Các ông nên nhìn k thân tng ca Nh-Lai, vì ch Pht cng nh hoa u-àm-bát-la rt khó gp g". Khi sp nhp dit, c Pht còn bo: "Các ông ch cho rng mình s mt thy ging dy. Sau khi ta nhp Nit-bàn, nhng Pháp (Dharma) và Lut (Vinaya) ca ta ã nói là thy ca các ông. Các pháp u vô thng, có sanh tt có dit; các ông hãy tinh tn ch nên bing tr. ây là li khuyên dy sau rt ca ta".

83

Khi nói xong li y, Ðc Th-Tôn nhp Tam-mui theo th lp chín ln thun, chín ln nghch, t S-thin n Dit-tnnh; ri t S-thin ra, Pht vào Nh-thin, Tam-thin, Tthin, và nit-bàn ni ó. Lúc y, vào khong gia êm Rm tháng hai, Ngài c tám mi tui. (i chiu các kinh: iNit-Bàn, Du-Hành, Trng-A-Hàm)

Bn K Kit Tp Tit mc: I. K kit-tp th nht II. K kit-tp th hai III. K kit-tp th ba IV. K kit-tp th t V. Ði-tha kit-tp Kinh sách tham kho: T-Ni-Gia-Tp-S, Ma-Ha-TngK-Lut, n-Ð-Pht-Giáo, Pht-Hc-Ði-Cng, Pht-HcCh-Nam, n-Ð-Pht-Giáo-S-Lc, Tuyn-Tam-Tng, PhtGiáo-Ký-Lc. Ð yu: Khi Pht còn ti th, gii hn ca Lut và Pháp cha c khu phân rõ rt. Lut và Pháp c phân chia rõ rt khi thy t k kit-tp u tiên. Theo Nguyên-thy Phtgiáo, k kit-tp ny, Ngài A-Nan tng tng Kinh gm bn b A-Hàm, Ngài u-Ba-Ly tng tng Lut, còn tng Lun thì cha c thành lp. Ln kit-tp 100 nm sau Pht dit , tuy khi nguyên t mi iu phi pháp do Bt-K sáng ch, song ch yu ca s trùng tuyên Pháp-tng là ngn nga mi t tng lai. Mi iu do Bt-K sáng ch, ng v mt khoáng i ca gii lut mà xét, thì cng dung hp và không

84

xa gii pháp lm. Song vi thi gian cách Pht cha bao lâu mà m phng tin quá sm, tt chánh-pháp mau suy vong. Trng-lão Gia-Xá là bc hu nhãn A-la-hán s d bài bác, chính bi lý do trên ây. Cng chính trong thi gian ny mi có hai phân phái: Thng-Ta-b và Ði-Chúng-b. Ln kittp th ba, vào thi vua A-Dc, mc ích chính là xác nh li Tam-tng. Ngoài ra còn mt lý do không kém phn quan trng là: ngn nga s tim nhp ca tà thuyt ngoi-o. K kit-tp sau cùng, vào thi vua Ca-N-Sc-Ca, mc ích dung hòa giáo ngha ca hai mi b phái, cho trong Phtgiáo-oàn không còn s tranh chp nhau. Vì trong ln kit-tp u tiên có nhiu thuyt sai bit v s có, không, trong vic trùng tuyên tng Lun, nên cui chng li nêu ra ba cuc kit-tp Ði-tha Pht-giáo thi k ny, cho hc gi thêm phn bác lãm và tài liu tham kho. Tit I: K Kit Tp Th Nht Mt hôm, trong gia i hi, Ngài Ma-Ha-Ca-Dip nói vi các v T-khu rng: "Ch Ði-c! Hai Tôn-gi Xá-Li-Pht, Ði-Mc-Liên cùng nhiu v i Bí-sô khác không n thy Ðc Th-Tôn nhp Nit-bàn, nên u ã viên tch trc. Và va ri Ðc Th-Tôn cùng mt muôn tám ngàn v Bí-sô ng vào Nit-bàn. Vì th ch Thiên cõi Trng-Th u bun thng và bàn lun: "Pháp tng chân chính ca Ðc Nh-Lai cha c kit-tp, mà các Tôn-gi phn nhiu sm nhp dit. N cho thánh-giáo thành ra tro bi ?" Nên nay tôi xin t bày vic ln y cho i chúng bit". Trong chúng nghe nói u khen phi, và ng lòng tùy h.

85

Lúc y, Ngài Ca-Dip li bch ch Tng rng: "Trong chúng ây, ai là bc nh nht?" Mt v Ði-c áp: "Ngài C-th Viên-Mãn". Lin ó, Ca-Dip Tôn-gi nh Viên-Mãn T-khu ánh kin chùy hp tt c ch Tng li. Sau khi lãnh lnh, Ngài Viên-Mãn vào T-thin quán sát, ri xut nh ánh kin chùy và bch rng: "S có 499 v i A-la-hán t các ni vân tp v ây". Tôn-gi Ca-Dip bch: "Ch C-th! Các Ði-c ã tp hp cha? Xin xét li xem còn v nào cha n?" By gi i chúng dùng nh lc quán sát ri ng tha: "Duy còn Ngài Ngu-Ch (Kiu-Phm-Ba-Ð) cha n". Khi ó Ngu-Ch T-khu ang trên cõi tri, ni cung Thi-Li-Sa. Tôn-gi Ca-Dip bo Ngài Viên-Mãn thay mt i chúng i triu thnh. C-th Viên-Mãn lin vào thâm nh, n thân ni thành Câu-Thi-Na, hin ra gia cung Thi-Li-Sa, nh l và bch vi Ngài Ngu-Ch rng: "Ngài Ði-Ca-Dip, v thng th trong i chúng, xin thm Tôn-gi thân tâm an vui, và nói nay Tng-già có vic xin mi Tôn-gi n gp". NguCh T-khu tuy ã ly dc, nhng còn tp khí ái luyn, sau khi hi thm bit Ðc Th-Tôn ã nhp dit, lin giao y bát cho Ngài Viên-Mãn, bay lên h không hin ra mi tám cách thn bin, phóng các th ánh sáng, ri dùng la Tam-mui t thiêu mà viên tch. T trong thân thiêu hóa, li tuôn ra bn ngn nc n gia chúng hi ni thành Câu-Thi-Na. Trong nc y có ting thuyt k rng: Ngu-Ch kính l khp i chúng, Cúi xin t bi th li cho, Nay vng hu nht ln v Tây, Nguyn theo T-Tôn vào tch dit.

86

Lúc y, Viên-Mãn T-khu em xá li và y bát ca Tôn-gi Ngu-Ch v bch li. Tôn-gi Ca-Dip khuyên i chúng nên tr th làm li ích cho qun sinh, ng bt chc theo C-th Ngu-Ch mà viên tch. Sau khi bàn nh, Ngài cùng i chúng u ng ý m hi kit-tp trong hang Tt-bát-la (Vebhàraguha - Tht-dip-kht) v phía nam thành Vng-Xá (Ràjagrha), vì ni ó thuc v nc Ma-Kit-Ðà, vua A-XàTh ã phát tâm nguyn cúng dng giúp ch Tng trong mi vic. Lúc y có mt v nói: "Chúng ta u chng qu A-lahán, duy có ngài A-Nan-Ðà còn tr ni hc a; nhng v Cth ny làm th-gi cho Ðc Th-Tôn, ghi nh tt c pháp tng ca Pht. Vy phi nên x s th nào? "Ngài Ca-Dip áp: "Nu la chn nh th, e các v hu hc khác sinh lòng bt nhn. Nên phng tin sai A-Nan làm k hành thy, khi i n ni ri s liu nh". Khi i chúng i n thành Vng-Xá, vua A-Xà-Th nghe bit c vic y, hoan h lo t s cúng dng. Tôn-gi ÐiCa-Dip quán sát bit có th dùng phng tin chit phc cho C-th A-Nan mau chng thánh-qu, nên mt hôm trong chúng hi, Ngài bo: "A-Nan! Ông hãy ra khi i hi, vì không th cùng thánh-chúng ây chung nhau kit-tp". Thgi A-Nan nghe nói s hãi, c mình run ry nh tên bn vào tim, bch rng: "Ði-c Ca-Dip! Tôi không phá gii, phá kin, phá oai nghi, phá chánh mng, ti sao li ui tôi?" Tôngi áp: "Ông làm th-gi luôn luôn gn Pht, vic y âu ly chi làm hy hu. Nu ông cho rng mình không li thì ng lên nm th i li gia chúng, ri tôi s k cho nghe". Ngài A-Nan tuân theo quy lut, phi vâng li.

87

Lúc ó, c cõi Ði-thiên ba ln rung ng, ch Thiên có v phn ut, nói to lên gia h không: "Ngài Ca-Dip! Ði-c ANan ây va mi có s bun xa cách Th-Tôn, sao Ngài li dùng li kh thit qu trách nh th?" Tôn-gi Ca-Dip không ý, tip tc gi C-th A-Nan bo: - Ðc Th-Tôn ã nói: "Nu cho ngi n xut-gia, chánhpháp tr không c lâu". Ông ã bit nh th, sao còn cu thnh Pht cho phép ngi n xut-gia? - Xin Ði-c khoan th, bà Di-mu ca Ðc Th-Tôn nuôi Ngài t lúc th u, nên cn phi ngh n s báo ân và tình thân tc. Hn na, cng do ch Pht i quá kh u có bn chúng. - Ngi xut-gia phi x ân ái, không nên v tình thân tc. Chánh-pháp áng l tr c ngàn nm, do iu ông xin mà phi b gim bt. Ch Pht i quá kh có bn chúng, vì thi y ngi n nghip nh, i nay thì trái li. Ðc Th-Tôn ã không cho, mà ông kh cu, c xin cho c. Ðó là li th nht, ông hãy b xung mt th. - Ông ã bit, ngi c phép Thn-túc có th mun tr th bao lâu cng c. Ti sao ông hu gn Pht mà không vì chúng-sanh thnh Pht tr th mt kip? - Tha Ði-c! Lúc ó tôi không ngh kp n vic y, nên quên cu thnh. - Ðó là li th hai, ông hãy b xung mt th.

88

- Lúc Ðc Th-Tôn còn, khi ang thuyt pháp Ngài nói thí d, ông li hi lng qua vic khác. Ðó là li th ba, hãy b xung mt th. - Ðc Th-Tôn tng a màu vàng bo ông nhum áo. Ti sao lúc git nhum, ông dùng chân p lên y ca Pht? - Tha Ði-c! Vì y Pht rng dài, li lúc y không có ai khác nh giúp tay, ch không phi tôi có tâm khinh mn. - Nu không ngi, ti sao ông không ling y lên h không, vì ch thiên lúc nào cng sn sàng giúp . Ðó là li th t, hãy b xung mt th. - Ti sao lúc Ðc Th-Tôn n Sa-La-Song-Th nhp dit, gia ng khát nc, ông li em nc c dâng Pht? - Tha Ði-c! Khi y dòng Cc-Câu-Ðà b thng khách va y 500 c xe li qua nên vn c, không còn ch nc trong nào khác. - Lúc ó sao ông không a nga bát lên h không cho ch thiên rót nc Bát-công-c vào? Ðó là li th nm, hãy b xung mt th. - Lúc sp viên tch, Ðc Th-Tôn có nói: "Nhng gii nh trong Kinh-Bit-Gii-Thoát ca ta, tùy theo hoàn cnh, thi gian, có th gim ch". Khi ó ông gn Pht, sao không hi rành xem phi gim ch gii nào? Ri sau ây, s có k cho gii ny là nh, k li nói gii khác là nh; ngi nào thích thì vâng theo, không thích li b. Sao ông không vì chúng-sanh i v lai mà tha thnh?

89

- Bch Ði-c! Lúc thy Ðc Th-Tôn sp nhp dit, tôi su kh quá, nên không ngh n vic y. - Ông hu h Pht, há li không bit các hành là vô thng, mà sinh lòng u não cho lm lc nh th? Ðó là li th sáu, hãy b xung mt th. - Khi Pht nhp dit, ông li còn dùng phng tin cho ngi tc thy n tng ca Nh-Lai. Ðó là li th by, hãy b xung mt th. - Lúc Pht nit-bàn, sao ông t ý d thng y ngi n thy thân kim sc ca Nh-Lai khin cho h khóc lóc ri l làm ô nhim tôn nghi? - Tha Ði-c! Tôi ngh rng nu chúng-sanh thy sc thân mu nhim ca Ðc Th-Tôn, tt phát tâm nguyn cho thân tng mình c nh Pht. - Ông cha c tha tâm hu nhãn, làm sao bit c chúngsanh phát nguyn nh th? Ðó là li th tám, hãy b xung mt th. Li nay ông cha ly dc, không th chung trong chúng thù thng kit-tp, vy nên i ni khác. Khi y, trên h không ch thiên khen ngi ngài Ði-Ca-Dip c gn vi Pht, khéo dùng tám vic gn trách v th-gi ca Nh-Lai. By gi C-th A-Nan-Ðà tha rng: "Bch Ði-c! Trc khi Th-Tôn nhp dit, có dn tôi ng su não và em tôi phó chúc cho Ngài, xin Ði-c hoan h dung th cho li mn". Tôn-gi Ca-Dip áp: "Ông ng lo bun, pháp lành s do ông mà c tng trng ch không tn gim. Ông hãy i ni khác, chng nào chng qu A-la-hán s tr li ây".

90

Lúc ó, ngài A-Nan ri khi i chúng i n ch vng, chuyên tâm tu tp. Mt êm n, trong ngi mt mi, ngài va nghiêng mình nm, thot nhiên phin hoc tiêu tan chng qu A-la-hán, lin hin thn thông n thành Vng-Xá. Ði chúng bit ngài ã c qu, thy u khen ngi. Hôm sau Tôn-gi Ði Ca-Dip cùng 500 v A-la-hán ng vân tp n hang Tt-Bát-La. Sau khi làm phép yt ma, i chúng u công c C-th A-Nan-Ðà lên pháp ta trùng tuyên thánh-giáo, vì ngài là bc a-vn--nht, thng theo Pht i khp nhân gian, hoc ni Thiên-cung, Long-cung, hoc nghe thut li, ghi nh không sót mt li. Ngài A-Nan vâng mng, lên pháp tòa chp tay dùng ting ph bin xng lên rng: - Nh th, tôi nghe: Mt thi c Bc-dà-phm ti rng Thí-Lc. By gi Th-Tôn bo nm v T-khu rng: Các ông nghe pháp Kh-thánh- ny, nh lý mà suy ngh, s m c mt hu sáng sut... Lúc y ngài A-Nhã-Kiu-Trn-Nh chp tay khen: "Diu pháp ny tht úng vi li tôi ã thân nghe ni Pht". Ch thiên và i chúng nghe ngài A-Nan trùng tuyên thánh-giáo, u nh n Pht, ng lòng ri l. Sau khi Tôn-gi A-Nan tng tng Kinh ri, ngài u-Ba-Ly li lên pháp tòa tng tng Lut. V C-th ny trùng tuyên li các pháp: Ba-la-di, Tng-già-bà-thi-sa, Bt-nh, X-a, Badt-, Ba-la---xá-ni, Chúng-hc, Dit-tránh. Sau khi tng xong mi pháp, i chúng u chp tay, nhp vào biên t nh.

91

Cuc kit-tp kéo dài trong ba tháng an-c mi xong. Lúc y Tôn-gi Ma-Ha-Ca-Dip là v thng th trong các bc Ðic Tng-chúng; ngài ch trì tt c công vic kit-tp thánhgiáo. Vì k kit-tp ny có 500 v A-la-hán, nên gi là "Ngbá-kit-tp". Sau khi kit-tp thánh-giáo, ngài Ca-Dip gi pháp tng trong hai mi nm ri truyn li cho Ði-c A-Nan-Ðà. Ngài A-Nan-Ðà truyn li cho Mt-Ðin-Ða, Mt-Ðin-Ða truyn cho Thng-Na-Hòa-Tu, Thng-Na-Hòa-Tu truyn cho uBa-Cúc-Ða. Trong khong trm nm, nm v i-c truyn tha pháp tng cho nhau nh nc ng ngun chy ra, nên thun là mt v thanh tnh. V sau ngi ta gi ó là Ngthánh-truyn-tha. Còn pháp tng ca ngài u-Ba-Ly kit-tp c biên thành b Lut-Thin-Kin. Nm y, ngày an-c viên mãn, Ði-c u-Ba-Ly em b Lut ny ra dâng hoa cúng dng, ri h bút ghi mt im khong sau quyn, hàng nm c nh th. Trc khi viên tch, C-th u-Ba-Ly truyn b Lut ny li cho t là ngài Ðà-Ð-Tt. Ði-c Ðà-Ð-Tt truyn li cho ngài Tu-Câu, và c nh th t t tng truyn cho n ngài TngGià-Bt-Ðà-La. V Ði-c ny em nguyên bn sang TrungHoa vào i T nm Vnh-Bình th by, và dch ra Hán-vn ti chùa Trúc-Lâm Qung-Châu. Ðn ngày rm tháng by nm y, ngài Tng-Già-Bt-Ðà-La ghi im cui cùng, tng cng c 976 im. Bi b Lut ny toàn do các bc ã chng thánh-qu ghi im ni sau, nên lch s gi ó là "Chúngthánh-im-ký".

92

V nguyên nhân ca s kit-tp, có thuyt nói: Sau khi Ðc Th-Tôn nhp dit, ngài Ca-Dip cùng 500 v T-khu t x Ba-Bà (Pàvà) n thành Câu-Thi-La, gia ng gp mt k ngoi-o tên là u-Ba-Ca ang cm hoa sen trng. Ngài hi: "Ông có thy Ðc Th-Tôn âu chng?" Ngoi-o áp: "Samôn Cù-Ðàm nhp dit ã by ngày ti Sa-La-Song-Th, cành hoa ny tôi ly c t ni ó". Các v T-khu cha dt phin não nghe nói th u bun thm khóc to lên. Nhng v ã dt phin não xét thy pháp hu vi vô thng, lng yên t cnh tnh. Tôn-gi Ca-Dip xây qua khuyên nhc các v ang thng khóc: "Ch hành vô thng, có hi hp tt có phân ly, Ðc Th-Tôn ã hng dy nh th!" Lúc y có mt v T-khu ln tui, mi xut-gia, tên là Tu-Bt-Ðà, nói vi chúng: "Các nhân gi ch lo bun. Khi Pht còn ti th, Ngài thng nói vic ny áng làm, vic kia không nên làm, do ó chúng ta thng b bó buc. T nay ch Tng c tùy ý thong th, không còn lo chi na!" Nghe li nói ca v T-khu si mê y, trong tâm ngài Ca-Dip ã có s quyt nh. Sau khi n ch Pht nit-bàn, d lo cuc l trà t xong, ngài triu tp 500 v thánh-tng hc hnh cao siêu n thành Vng-Xá trùng tuyên li pháp tng, ngn nga k si mê gây ra mi t v sau. Ðem vic ny so sánh vi duyên khi, theo b T-Ni-Gia-Tp-S on trc, chúng ta thy nguyên nhân cuc kit-tp cng có th là mt hay gm nhiu, vy s ch nh do vic ny hay vic khác u không thành vn bàn lun. Trong k kit-tp u tiên, có thuyt cho rng có trùng tuyên tng Lun, có thuyt li bo là không. Thuyt nói không nh b T-Ni-Gia-Tp-S, Ma-Ha-Tng-K-Lut; thuyt nói có nh Tây-Vc-Ký ca ngài Huyn-Trang, b Chp-Lun-S ca

93

ngài Chân-Ð. Theo hai b sau ny, thì cuc kit-tp ã din ra ti hang Tht-Dip (Tt-bát-la), i chúng tham d có n ngàn ngi, ngoài s trùng tuyên Tu-a-La, T-Ni-Gia, li có c tng tng A-T-àm. V tng A-T-àm (Lun), ngài HuynTrang bo do Tôn-gi Ca-Dip trùng tuyên, còn ngài Chân-Ð li bo là Phú-Lâu-Na. Ngoài ra, li có thuyt nói, lúc ó A-la-hán Bà-S-Ca ngoài hang Tht-Dip cng triu tp my vn phàm tng trùng tuyên pháp tng, trong ó ngài Phú-Lâu-Na trùng tuyên tng Lun. Ðó là Ði-Chúng-b kit-tp, cng gi là Gii-ngoikit-tp. Còn cuc kit-tp trong hang Tt-Bát-La là ThngTa-b kit-tp, cng gi là Gii-ni-kit-tp. Theo b Tam-Lun-Huyn-Ngha thì truyn thuyt trên ây, e rng ã thoát thai t câu nói ca ngài Phú-Lâu-Na. Vì sau khi Pht nhp dit, La-hán Phú-Lâu-Na dn 500 v T-khu i kht thc n Nam-Sn, nghe nói Tôn-gi Ca-Dip ã kit-tp ri. Ngài lin n ni t ý tán ng và nói: "Ch Ði-c kit-tp t nhiên là úng. Nhng các pháp chính tôi nghe c ni Pht cng nên tr trì". Nu nói rng Thng-ta kit-tp hay Ðichúng kit-tp thì có lý, còn bo: Thng-Ta-b, Ði-Chúngb e không úng vi s liu, vì hai danh t ny sau khi Pht dit 100 nm mi c chánh thc thành lp ch nh cho s phân chia ca hai b phái ln. Tóm li, dung hi các kinh sách mà suy lun, thuyt ca hai b T-Ni-Gia và Ma-Ha-Tng-K dng nh nói v cuc kit-tp Tiu-tha-giáo, vì ni dung trùng tuyên ch trong bn A-Hàm và Lut. Thuyt ca hai ngài: Chân-Ð, Huyn-Trang, có l ch cho cuc kit-tp v pháp Ði-tha, vì cuc kit-tp

94

ny có ba hi, do nhiu v trùng tuyên; v li hai ngài u là bc bác hc, li nói tt có ch y c. Chi tit v ba hi trùng tuyên pháp Ði-tha, s c trình bày cui chng, trong on Ði-tha kit-tp. Và truyn thuyt v danh t ThngTa-b, Ði-Chúng-b trong thi k kit-tp u tiên, hin nhiên là sai lm. Tit II: K Kit Tp Th Hai Sau khi Ðc Th-Tôn nit-bàn 100 nm, ti thành T-Xá-Ly (Vaisàlì) (Qung-Nghiêm-Thành), có thy T-khu tên Bt-K (Vajji) sáng ch ra mi Tnh-pháp khác hn gii lut xa. Mi Tnh-pháp y là: 1. Giác-diêm-tnh: Theo gii lut, các T-khu không c n cách êm. Ðó là trng hp nhng thc n ph thông khác. Nhng riêng v mui thì có th c cha ct trong ng sng (hoc các ng khác) thng dùng. 2. Nh-ch-tnh: Theo gii lut, các T-khu phi th thc vào gi ng. Nhng nu trng hp i ng xa, ba n có th c dùng quá ng mt chút, ngha là lúc mt tri x bóng hai gang tay. 3. Tha-t-lc-tnh: Các T-khu sau khi n xong n t lc khác, nu không quá ng, gp ngi mi n, có th c n thêm. 4. Tr-x-tnh: Mi tháng hai k, các T-khu phi vân tp mt tr x làm l b-tát. Nhng nu tr x y hp, có th chia làm hai ni mà hành l.

95

5. Tán-ng-tnh: Theo quy nh ca Giáo-hi, cn phi s Tng gii quyt pháp s. Nhng gp trng hp thiu ngi, tuy s Tng không , cng có th quyt ngh. Nhng quyt ngh y vn có hiu lc và s thông cáo sau. 6. Cu-s-tnh: Nhng vic các T-khu trc ã làm, ch Tng sau có th noi theo cu l, không cn phi quá n theo gii lut (chng hn nh vic ào t). 7. Sanh-hòa-hp-tnh: Sau gi ng, ch Tng không c n phi thi. Nhng gi sc khe, các T-khu có th dùng sa hòa ln vi nc mà ung, không cn cho sa lng xung (sa hi c, có óng váng). 8. Tr-bnh-tnh: Các T-khu không c ung ru. Nhng gp trng hp bnh hon, có th dùng th ru XaLâu-Già pha vi nc mà ung, xem ó nh là món thuc (XaLâu-Già: th ru nu cha c chín lm). 9. Vô-duyên-ta-c-tnh: Ta-c ca ch Tng, có th tùy theo thân th ngi mà may ln hay nh, không cn phi có ng vin xung quanh. 10. Kiêm-tin-tnh: Theo lut, các Sa-môn không c cm tin. Nhng trong trng hp cn thit, thì có th gi tin dùng i chác các vt dng khác. Mi iu trên gi là "tnh", ch "tnh" ây có ngha là "cho phép". V phng din nghiêm khc ca gii lut thì mi iu ny tht ra là vi phm, trái phép. Nhng ch Tng phng Ðông ng v phng din khoan i mà gii thích gii lut, nên tha nhn mi iu ó.

96

By gi T-Lc-Bà-Táp-Bà thuc phng Tây, có Trnglão Gia-Xá (Yasas) nhân i du hành giáo hóa nhân gian, ln n thành T-Xá-Ly. Lúc y nhm ngày B tát, i chúng ca T-khu Bt-K em các ng bát ng nc (dùng tng trng cho s kit tng) trc ch ông ngi. Khi có ai i n, h lin nói: "Các v nên tùy ý cúng dng, ch Tng em ra i chác các vt dng cn thit". Khi y có k cúng tin vào bát nc, có k li chê trách bo: "Thy Sa-môn không nên làm nh vy!" Trng-lão Gia-Xá là mt hc gi tinh thông gii lut, thy th làm kinh ngc, hi ra mi bit ch Tng a phng ny tuân hành theo mi tnh pháp. Vi mc ích duy trì chánh-pháp, ngài i trc i chúng mà tuyên b: "Vic T-khu nhn tin là mt cm gii nghiêm trng trong Pht-pháp". Ch Tng a phng không nghe li khuyn cáo ó, li cho là Trng-lão Gia-Xá lng m i chúng và làm tr ngi s cúng dng ca tín . H bt Trng-lão phi xin li ch Tng và tín chúng. Nhng ngài Gia-Xá không thun i ngay vào thành T-Xá-Ly, công nhiên phát biu mi iu phi pháp trc s ông ngi. Qun chúng u khen ngi, cho rng Trng-lão gi úng tác phong ca bc chân tu, gii hnh. T-khu Bt-K thy th, lin hp Tng li làm phép tn xut ngài Gia-Xá, không công nhn Trng-lão là ngi trong giáo oàn. Cm khái gii lut ca Pht chóng suy tàn, Trng-lão GiaXá tr v phng Tây, lu trú ti thành Câu-Dim-Di (Kosambi). Ti ni ây, ngài cho ch Tng n các a phng nh Ma-Thâu-La (Mathurà), A-Bàn-Ð (Avanti), thnh các bc danh c n thành T-Xá-Ly quyt ngh v vic y. Ri chính mình ngài i n núi A-Hô-Hng-Già (Ahoganga) yt

97

kin Trng-lão Tam-Phù-Ðà (Sambhùta), ti a phng SaHa-Xà-Ð (Sahayàti) yt kin Trng-lão Ly-Bà-Ða (Revata) mc ích thnh ý v vic ó. Ðc mi ni u tán ng, ngài cùng vi ch i-c i n thành T-Xá-Ly. Sau khi n ni, ngài Gia-Xá li cu thnh Trng-lão Tát-Bà-Ca-Ma (Sabhakàmi), mt bc danh c ti a phng, n tham d. T-khu Bt-K bit c tin y, cng i mi các v Trng-lão Ðông phng n bin gii h. Lúc ó, ti thành T-Xá-Ly, các bc danh c ca hai phng Ðông Tây câu hi gm 700 v. Hi ngh ny nhm mc tiêu gii quyt mi iu k trên là úng hay phi pháp và kittp li Kinh-in. Cuc i hi ã din ra vn Bà-Ly-Ca. Trong hi trng, vì nhiu ngi, ý kin phân vân, nên ngài Ly-Bà-Ða ngh mi bên c bn i biu gii quyt nhng nghi vn. Ð ngh ny c i hi tán ng. Sau khi bàn lun, ch Tng thuc Tây phng c C-th Ly-Bà-Ða làm trng oàn, vì ngài tinh thông bn tng: Kinh, Lut, Lun, Tp-tng, và ba v phó là Tam-Phù-Ðà, Gia-Xá, Tu-Ma-Na (Samana). Ch Tng thuc Ðông phng c C-th Tát-Bà-Ca-Ma làm trng oàn, vì ngài là mt bc tài c c 120 tui h, và ba v phó là Sa-Lan (Sàtha), Khut-Xà-Tu-T-Ða (Khujjasobhita), Bà-Tát-Bà-Già-Mi (Vasabhagàmi). Sau khi i din hai bên i ta, Trng-lão Ly-Bà-Ðà nêu ra tng khon trong mi iu hi là hp pháp hay phi pháp. Trng-lão Tát-Bà-CaMa y vào gii lut chiu hp tng iu và u áp là phi pháp. Mi iu ã gii quyt xong, trong i hi còn hp tng li nhng pháp tng, tri qua thi gian tám tháng mi viên mãn.

98

Cuc hi ngh ny tuy do mi iu làm duyên khi, nhng im ch yu là kit-tp pháp tng xác nh li gii lut ca Ðc Thích-Tôn ã quy ch và ngn nga mi s phi pháp xen ln vào chánh o. Và k kit-tp ny vì có 700 bc thánhhin-tng, nên c gi là Tht-bá-kit-tp. V mi iu phi pháp, các b: Thin-Kin-Lut, T-Bà-Sa, Ng-Phn, T-Phn, T-Ni-Gia-Tp-S, Thp-Tng-Lut, Ma-Ha-Tng-K-Lut, Tây-Tng-Truyn, ni dung biên chép v s th t, danh mc, cùng li gii thích u có ôi chút khác nhau. Mi iu nêu ra trên ây là y theo nguyên bn Ba-Ly mà dch ra. V cuc kit-tp ln th hai, theo b Châu-s và quyn Kýthut ca ngài Giác-Âm, thì s d Bt-K T-khu c c th là do s giúp rt nhiu ca v quc-vng ng thi. Theo tp b Chp-Lun-S ca ngài Chân-Ð và Tp-TngTruyn, thì sau khi gii quyt mi iu, 700 Ði-c Tng hp tng ba tng: Kinh, Lut, Lun. By gi a s T-khu thuc Ðông-b li nhóm riêng mt ni khác kit-tp pháp tng, gi là Ði-ng-tng hoc Ði-kit-tp (Mahàsamgiti). Ni dung ca cuc kit-tp ny, gm có 4 tng là: Kinh, Lut, Ðipháp và Tp-tng. B Phân-Bit-Công-Ðc-Lun nói ngoài bn tng li có thêm B-Tát-tng. Còn b Tây-Vc-Ký thì nói ngoài bn tng, có thêm Cm-chú-tng gi chung là ng tng. Vì nguyên nhân trên, nên giáo oàn o Pht chia thành hai b phái là Thng-Ta-b (Thera) và Ði-Chúng-b (Mahàsanghikà). Thng-Ta-b thuc phái bo th, ÐiChúng-b thuc phái canh tân.

99

Dung hi các kinh sách trên, ta thy trong k kit-tp th hai, ã có thêm các pháp tng khác. Và danh t Thng-Ta-b, Ði-Chúng-b n thi gian ny mi c chính thc thành lp. Tit III: K Kit Tp Th Ba Sau khi Ðc Th-Tôn nit-bàn 218 nm, n Ð có vua ADc (Asoka) ra i. Trc ó, min Tây-bc n-Ð ã b tàn phá trong 12 nm trng bi quân i vin chinh ca A-Lch-Sn-i- (Alexandre). Còn nhiu trung b cng va tri qua các cuc ni lon liên tip do s tng tranh ca Thích-Ca-Vng phng nam, Gia-Bàn-Na-Vng phng bc, Ðâu-Sa-LaVng phng ông và Bát-La-Bà-Vng phng tây. Bn ông vua ny ngày ngày eo ui theo vic chin chinh, phá chùa chin, git tng ni, khin cho dân chúng chu nhiu ni lm than c cc. Trong ó, riêng Pht-giáo là b thit hi nng n nht. Theo lch s, vua A-Dc ti v vào khong 272 - 226 nm trc k nguyên, tc là trong thi gian 47 nm. T ph ca ngài là ông Chiêm-Ðà-La-Cúc-Ða (Chadragupta - Nguyt-h). Ông ny thuc dòng dõi Mo-Ly (Maurya), cng gi là KhngTc-Chng. Sau khi A-Lch-Sn-i- rút lui, Chiên-Ðà-LaCúc-Ða ni lên min Tây-bc n-Ð, ánh ui các tng soái Hy-Lp còn li, dp bn ác vng, thng nht x Trung n-Ð, lp ra Khng-Tc-Vng-triu. Chiên-Vng ti v c 24 nm, ri truyn li cho con là Tân-Ðu-Sa-La (Bindusàra). V quc-vng ny tr vì c 25 nm, mi

100

truyn ngôi cho con là A-Dc. Ðn khi A-Dc-Vng lên k v, th lc li càng mnh hn. Vua dp gic Yt-Lng-Già (Kalinga) phng nam, quân Kin-Ðà-La phng tây, kt cuc nm x n-Ð u quy thun. Sau khi bình nh các ni, oai danh ca A-Dc-Vng lng ly n nc ngoài. Vua óng ô thành Ba-Tra-L-Pht (Pàtaliputra) x Ma-Kit-Ðà (Magadha). Thành ny cng gi là thành Hoa-Th, cách phía tây thành Vng-Xá chng hai trm dm. Khi Pht còn ti th, ây là ni ngài thng i qua. Tng truyn, vua A-Dc khi mi lên ngôi thì hung tàn bo ngc, nhng sau khi quy-y Pht-pháp, ngài thi hành nhng chính sách rt nhân t. Nguyên nhân ca s chuyn hng ny là do trong thi chin chinh, vua ã gây nên cuc tàn sát lng dân quá nhiu, t mình ã bit li lm, li nhân c bc caotng im hóa cho. Ngài mi phát tâm tín ngng Pht-giáo. Trong các vn chiu nhng bia á còn lu li, vua u có cho khc câu ny: "S thng li chánh áng v vang nht ca tôi là o c ch không phi v khí". Xem nh th thì bit tính tình, s kin gii v o lý, và ch tâm ca ngài i vi xã hi là th nào? Khi ã nng v chánh-pháp, vua tôn A-la-hán Mc-Liên-Ð-Tu (Moggaliputta - Tissa) làm Quc-s. Ngài li cho hoàng-, hoàng-nam và công-chúa xut-gia, phát nguyn ht sc hong dng Pht-giáo. Quc-s cng giúp vua làm nhiu vic quan trng i vi chánh-pháp. A-Dc-Vng li tuân theo ch ngha t bi ca o Pht, ra sc lnh bãi b vic chài li, sn bn. Mt iu áng nói, tuy rt nhit tâm bo v Pht-pháp, song i vi các o khác, ngài u ht lòng ng h. Nhng ni nào có các v Sa-môn hoc Bà-La-Môn hu

101

c, vua u i n ving thm, giúp , hoc hi han v o lý. Sau khi lên ngôi c hai mi nm, nghe li khuyên ca Trng-lão u-Ba-Cp-Ða (Uppagutta), vua phát tâm i tun bái các thánh tích ca Pht-Ðà, khi u t thành Ba-Tra-LPht hng v phng bc, tri qua thành T-Xá-Ly n ch Ðc Thích-Tôn n sinh. Ri t ó vua li noi theo con ng mà khi xa c Pht sp nit-bàn ã i qua thành Câu-Thi-NaYt-La. Trong khong l trình tri qua, ngài có cho xây nm tr á ln ghi du các ni thánh tích. Nm thánh tích y là: 1. Vn Lâm-T-Ni, ni Ðc Thích-Tôn giáng sinh. 2. Thôn u-Lâu-Tn-Loa, ni Ðc Thích-Tôn tu kh hnh. 3. B-ÐÐo-Tràng, ni Ðc Thích-Tôn thành o. 4. Vn Lc-Dã, ni Pht chuyn pháp-luân ln u tiên. 5. Rng Sa-La-SongTh, ni Pht nhp nit-bàn. Riêng v tr á vn Lâm-TNi, trên có chm hình con nga (các tr khác chm hình s t), n nay h phn vn còn, khc vn cng rõ ràng có th phân bit. Sau cùng, vua n thm K-Viên tinh-xá, ni có di tháp ca các v i -t Pht nh: ngài Xá-Li-Pht, Mc-KinLiên, Ði-Ca-Dip, A-Nan-Ðà.... Ngoài ra, vua còn cho xây dng nhiu già lam và bo tháp. Theo b A-Dc-Vng-Truyn-Ký, thì vua ã khi phát kho tàng ca A-Xà-Th-Vng, ly ra c 84.000 viên xá li, dùng các bo vt hòa vi nhiu th danh hng to ra 84.000 ngôi bo tháp. Ngài li nh Da-Xá Tôn-gi dùng thn lc phóng 84.000 tia sáng, ri sai các Qu-thn mi v bng mt bo tháp theo chiu hng mi tia sáng mà bay i, n ch cui cùng ca ánh quang minh, thì an trí bo tháp ni lòng t. Các ngôi bo tháp y c t khp châu Nam-Thim-B.

102

Riêng v x Trung-Hoa có c 19 ch, nhng vì phc c chúng-sanh kém, nên ch có hai ni hin lên, mt núi NgÐài, mt chùa A-Dc. Bo tháp Ng-Ðài-Sn c bao trùm trong ngôi tháp ln. Còn bo tháp chùa A-Dc (sau i là chùa Qung-Li) ti huyn Cn, tnh Ninh-Ba, hin nay vn còn. Có k cho truyn thuyt trên khó tin, iu y cha bit th nào? Nhng riêng v xá li tháp chùa A-Dc-Vng, s tht có nhiu im linh d. Tùy theo bit-nghip, cng mt xá li y mà nhng ngi n chiêm bái u thy khác nhau: hoc ln hay nh, hoc mt hay nhiu viên, hoc màu ny màu kia, hoc hình ny hình khác, hoc di ng hay ng yên. Các bc caotng cn i Trung-Hoa nh: H-Vân, n-Quang, Thái-H u chng v vic ny. Trong thi gian ti v, vua A-Dc ã cho 256 v Tuyên-giáos i truyn bá chánh-pháp các ni. Do ó, nh hng ca o Pht không nhng ph cp khp n-Ð, mà còn lan rng: phía bc n dãy Tuyt-Sn x Ni-Ba-La, ông ln n MinÐin và Mã-Lai, nam vt bin vào Tích-Lan, tây bc ra APhú-Hãn n Trung-Á-T-Á, cc tây n Ba-T cùng min ông Ða-Trung-Hi và mon men n Ai-Cp. Bi vua quá nhit tâm v s b thí và ng h các tôn-giáo, nên các quan-i-thn s quc kh thiu ht, u t ý không tán thành. Vì th, nên niên i cui cùng là nm th 47 ngôi, vua b Thái-t và triu thn qun thúc, khin cho chí nguyn không c toi, ri ít lâu sau ngài mãn phn. Nhng tinh-xá Pht-giáo do A-Dc-Vng lp ra, hin thi ã tiêu tan không còn. Duy các Tt-Ð-Ba (tháp) thì lúc ngài Huyn-Trang qua du hc n-Ð, còn mc kích c 500

103

ngôi. Nhng bây gi cng ch sót li có hai ngôi là tháp TangK (Sànchi) và tháp Ba-Nh-Hô (Bharhùrt). Còn các tr á ca vua dng lên chia ra hai loi: có ghi khc và không ghi khc. Khi mi qua, ngài Huyn-Trang thy c 16 ch, song hin thi ch còn chín thch tr mà thôi. Ði khái, i vi Pht-giáo, vua A-Dc ã gây mt nh hng quan trng, to mt công c ln lao, nên ngi hc Pht cng cn bit lc qua. Trong mt i h pháp ca nhà vua, s kin trng yu là k kit-tp pháp tng ln th ba. Vic ny ã tác khi ngn gió t bi lan tràn trong công cuc truyn bá Pht-giáo, mà hin thi qun chúng các ni cng mt phn nh ó nên c gi nhun ánh chân lý. Di ây là duyên khi ca cuc kit-tp. Sau khi ã phát tâm tín phng Tam-bo, vua A-Dc hng lòng h trì Pht-pháp. Lúc by gi gia giáo o Pht và Bà-La-Môn luôn luôn xy ra nhng cuc tranh lun. Hn na, trong gii Tng-già, hai b Thng-Ta, Ði-Chúng cng có quan im bt ng v lý thuyt hu vô trên phng din truyn giáo. Mun cu vãn mi t và iu chnh tình trng trên, vua mi t chc cuc kit-tp pháp tng ln th ba minh nh li giáo ngha. C theo Thin-Kin-Lun ca ngài Giác-Âm và b ChpLun-S ca ngài Chân-Ð, thì lòng thành tín ca vua A-Dc ã em li cho Pht-giáo s cúng dng rt di dào. Nhìn thy im y, nhiu k ngoi-o ci trang làm Tng-l ln ln trong i chúng. Ri do tông ch và kin gii bt ng, h gây ra tình trng ri lon trong Pht-giáo, có th phá hoi chánhpháp. A-Dc-Vng hay c vic y, cho lc la li, a

104

nhng k tc-tr-t-khu tr v o ca h. Tuy nhiên, trong nhóm y cng có vài trm ngi bát t, thông thuc Tam-tng ca Pht-giáo, mà phe ng ca ngoi-o li thnh, nu ui ht e có hi cho Pht-pháp. Do ó vua mi ct mt tnh xá riêng Ch-Ða-Sn cho h . Sau khi y, ni ngôi i già lam Ma-Yt-Ðà (K-Viên-t) ca vua kin lp, Tng chúng có s bt ng ý kin, mi ln thuyt gii chia ra hai nhóm trong và ngoài Kê-Viên không chu hòa hp. Tình trng nh th kéo dài ã by nm. Vua sai s n khuyên bo hp nht, chúng Tng không chu. S-gi ni gin git Tng . Vua hay tin c kinh, vi vã n chùa xin sám hi, và hi nên x s-gi v ti nào? Trong ch Tng có ngi nói do vua sai nên vua c ti: có v bo vua không có ý git, ti v s-gi; có k cho rng c hai u c ti. Vua nghe nói phân vân nghi hoc, không bit x s ra sao. Lúc y có vài v ln tui khuyên vua nên hi Quc-s. A-Dc-Vng y li, n núi A-Hô-Hng-Già thnh ý ngài Mc-Liên-Ð-Tu. Tôn-gi Ð-Tu xét bit có k ln ln dùng lý thuyt phân bit chia r i chúng và gây ra s ri ren, nên tra gn và trc xut nhng ngi phá hoi. Xong vic y, ngài tp hp các v thánh-tng và nhng v tài c n thành Ba-Tra-L-Pht, b tát thuyt gii, và kit-tp pháp tng ln th ba. Công cuc t chc ny do nhà vua ng h. Trong i hi lúc y có n 1.000 v i-c T-khu do Tôn-gi Mc-Liên-Ð-Tu làm thng th. Vic kit-tp ã din ra trong vòng chín tháng, nhm thi gian A-Dc-Vng ti v nm th mi tám. Sau khi kit-tp pháp tng, Tôn-gi Ð-Tu li nêu ra yu ngha ca các tông và vit i cng thành quyn Lun-S-Lun (Kathavattuppakanara).

105

Qua cuc kit-tp, ngài Mc-Liên-Ð-Tu ngh rng: "Sau ny noi gng nào Pht-pháp s c tn ti lâu dài?" Ngh on, Tôn-gi lin nhp nh quán sát, thy chánh giáo s hng thnh ni min biên a. Sau khi xut nh, ngài khuyên các v Trng-lão i n nhng ni y tuyên dng Pht-pháp. Lúc ó, Ði-c Mt-Vn-Ð (Majjhantika) lãnh phn n nc K-Tân (Kasmir) và Kin-Ðà-La (Gandhara) tc CaThp-Di-La và nam b A-Phú-Hãn. Ngài Ma-Ha-Ð-Bà (Mahadeva) n nc Ma-Hê-Sa-MtÐà-La (Mahisamandala) tc min Nam-n, sông K-S-Mã. Ngài Lc-Khí-Ða (Rakkhita) n nc Bà-T (Vanavasa) tc min biên cnh Nam-n. Ngài Ðàm-Vô-c (Dhammarakkhita) n nc A-Ba-LanÐa-Ca (Aparantaca) tc min duyên hi bc b Mnh-Mãi. Ngài Ma-Ha-Ðàm-Vô-Ðc (Mahà Dhamma-Rakkhita) n nc Ma-Ha-Lc-Tra (Maharattha) tc min tây Trung-n. Ngài Ma-Ha-Lc-Khí-Ða (Mahà Rakkhita) n Du-Na-ThGii (Yonaloka) tc min Tây-bc n-Ð, lãnh th ngi HyLp, x A-Phú-Hãn. Ngài Mt-Th-Ma (Majjhima) và Ca-Dip-Ba (Kàsyapa) n biên cnh Tuyt-Sn (Himavanta). Ngài Tu-Na-Ca (Sonaca) và Ut-Ða-La (Uttra) n nc Kim-Ða, tc Min-Ðin.

106

Ngài Ma-Sn-Ðà (Masandra) và Nht-Ða-Tu n nc Ðng-Dip cng gi là S-T-quc, tc x Tích-Lan. Các v Trng-lão khi i u có em -t theo. T ó v sau, úng nh li tiên oán ca ngài Mc-Liên-Ð-Tu, Phtgiáo tin trin theo hai ng nam bc. Ðng phía bc truyn qua Tây-Vc vào Trung-Hoa. Ðng phía nam thì phát trin mnh Tích-Lan. V ni a n-Ð, Pht-pháp cng bành trng tùy theo giáo khu, sc thái a phng ngày mt rõ rt, s tranh chp ni lên rt nhiu. Tit IV: K Kit Tp Th T Sau khi A-Dc-Vng qua i, con là Thin-Xng, cháu là Thp-Xa-Vng k tip lên ni ngôi. Hai ông vua ny u sùng tín ngoi-o. Ðn trc tây-lch k nguyên 184 nm, nhm i vua Ða-Xa, quan-i-thn ng triu là B-Sa-MtÐa-La (Pusyamitra) chp chng binh quyn ri thí vua mà t lp. Vng triu Khng-Tc t ây ã , nhng cho vng triu Huân-Ca (Sunga) lên thay th. Triu ny n i vua th mi là Thiên-Ða-Vng, li b viên i-thn là Tài-Thiên soán ngôi mà kin lp ra vng triu Ca-T-Bà (Kànva). Các vng triu trên ch cuc hn trong phm vi Trung-n, và u sùng tín ngoi-o, nên nhng bc thc c ca Pht-giáo u i truyn o nc ngoài. T khi vua A-Dc bng hà, cách khong thi gian 300 nm sau, min Bc-n có vua Ca-N-Sc-Ca (Kaniska) ra i, tip tc ng h chánh-pháp. Ðiu nên nhc nh, trc vua CaN-Sc-Ca, min Bc-n ã có vua Di-Lan-Ðà (Milinda) cng là ngi ca o Pht. V quc-vng ny gc ngi Hy107

Lp, em quân xâm nhp vào Bc-n, vt qua sông Tín-Ð, óng ô x Xá-Kit, chim hu các vùng t dc theo thng lu sông Hng. Vua Di-Lan-Ðà nghe theo Long-Quân lun-s (Na-Tiên T-khu - Nagasena) quy-y Pht-pháp. Gia vua và lun-s có cuc vn áp v Pht-giáo, c ngi by gi ghi chép, tc là Kinh Na-Tiên-T-Khu ca Bc-tông hay Kinh Di-Lan-Ðà-Hi-Ðo (Milinda - panha) ca Nam-tông. Ðây là bng chng minh xác ngi Hy-Lp theo Pht-giáo mà chính vua là k u tiên. Vua Di-Lan-Ðà lên ngôi khong 150 nm trc k nguyên, v sau quc th b vua nc Nguyt-Th (Ueti - Tukhàra, cng gi là Nguyt-Chi) ánh chim. Vua Ca-N-Sc-Ca ti v vào khong 124 - 150 sau k nguyên. Ngài thuc giòng Nguyt-Th, mt dân tc min Tây-Vc. Nguyt-Th vn là ging dân du mc trú óng biên cnh Trung-Hoa, gn tnh Cam-Túc. Vào u nhà Hán, dân tc ny di c n Thông-Lãnh, chim ot cu lãnh th ca HyLp, ánh ui hu du ca vua Di-Lan-Ðà, lp ra vng triu Quý-Sng-Hu (Kunasa). Ca-N-Sc-Ca chính là v vua th ba ca triu ny. Trc tiên vua óng ô thành Bá-L-Xa (Purusapura - Phú-Lâu-Sa-B-La) thuc x Kin-Ðà-La (Gandhàra), sau thiên ô v thành Ca-N-Sc-Ca (Kanishapura), ti nc Ca-Thp-Di-La (Kasmira). Theo lch s, ây là mt thi vua i thnh, chim lãnh toàn x n-Ð, th lc rt hùng mnh; phng nam chinh phc Trung-n chim thành Hoa-Th, phng tây hàng nc An-Tc (Parthia) thuc Ba-T bây gi, phng ông chim x Ba-M-La ca Tây-Tng, ng thi li còn chim c lãnh th ca nhà HuHán nh S-Lc (Kashgar), Xa-Sa (Yarkand) và Vu-Ðin (Khotan).

108

Thi k trc ó, x n-Ð tri qua nhiu phen lon lc, Pht-giáo b ngoi-o áp bc, các v Trng-lão thuc b phái Tát-Bà-Ða (Thuyt-Nht-Th-Hu-B) di c sang lánh nn x Ca-Thp-Di-La. Hoàn cnh ny ã a vua Ca-N-Sc-Ca n ch tín ngng Pht-giáo. V du tích h pháp, vua có kin to rt nhiu tháp th xá li ca Pht và các v A-la-hán, c bit là tòa tháp cao hn bn mi trng, trong có th Pht, ti thành Bá-L-Xa. Ngoài ra, Ca-N-Sc-Ca-Vng li còn khuyn khích duy trì nn m thut Pht-giáo ca Kin-Ðà-La. Nhng s nghip áng k nim hn ht ca vua là ln kit-tp th t ti x Ca-Thp-Di-La. Theo Tây-Tng-Truyn, c mi ngày vua Ca-N-Sc-Ca thnh mt v tng vào cung thuyt pháp, và chính mình duyt lãm các kinh, lun. Thy giáo ngha trong các b không ging nhau, vua ly làm ng vc, em hi ngài Hip Tôn-gi (Pàrsva - Ba-Lt-Thp-Ph, Ba-Xa). Tôn-gi ging gii cho vua bit, vì lý do Pht-giáo có 20 b phái, nên cách trình bày giáo ngha ca mi b u khác nhau. Tuy nhiên, ng li quy hng chung cng ng v mt trung tâm im. Vua nghe thy th, ny ra ý ngh dung hi giáo ngha m i hi kit-tp pháp tng. Trc tiên, vua h lnh chiêu tp các hc gi khp trong nc tuyn ly nhng bc hc rng tài cao, tinh thông Tamtng. Kt qu s hiu triu ny, c 500 b B-Tát, 500 v Ala-hán và 500 bc hc gi ti-gia. Sau khi ó, cuc kit-tp ã din ra tinh-xá Nh-Hoàn-lâm (Kundalavana - Samgharàma) thuc phm vi thành Ca-N-Sc-Ca. Trong pháp hi ny, i chúng suy tôn ngài Th-Hu (Vasumitra) làm thng th. Ngoài ra li còn có bn v phó là các i c: Hip Tôn-gi,

109

Pháp-Cu (Dharmatràta), Diu-Âm (Ghosa), Giác-Thiên (Buhadeva). Các v trên ây chú thích Kinh, Lut, Lun, mi th 10 vn bài tng, tt c là 30 vn bài, gm 660 vn li. K kit-tp ny, Tam-tng u c khc vào bn bng ng, trc sau phi mt 12 nm mi xong. Sau khi hoàn thành, vua cho xây ct mt bo tháp rng ln tàng tr, ct c ngi gi gìn ngn nga s ln ln ca hc thuyt ngoi-o. Nu ai mun hc hi và nghiên cu, ch c xem trong tháp, cm không cho em ra bên ngoài. Tuy th, Kinh và Lut tng cng ã sm b tht lc, duy có phn chú thích ca A-T-Ðt-MaÐi-T-Bà-Sa-Lun (Abhidharma - mahavibhàsa), gm 200 quyn do ngài Huyn-Trang dch là hin còn lu truyn. Ni dung ca b lun ny, tng hp giáo ngha d ng ca các b phái hoàn thành hc thuyt ca Hu-b. Sau cuc kit-tp, các b phái u nhn chân giáo lý ca Pht, không còn tranh chp nhau na. Vua tuy tín ngng Nht-Thit-Hu-b, song i vi các b phái khác cng u công nhn và ng h mt cách bình ng. Ðng thi, do Mã-Minh B-Tát (Asvaghosa), Ði-tha Pht-giáo n-Ð bt u hng thnh. V phn tr hóa thì các nc trong và ngoài Thông-Lãnh u di quyn ca vua Ca-N-Sc-Ca. Cho nên xét v phng din chính-tr và tôngiáo, s du nhp ca o Pht sang Trung-Hoa cng chu nhiu nh hng bi hai im trên. Tit V: Ði Tha Kit Tp Khi Ðc Nh-Lai còn ti th, i vi hng dung thng, Ngài ch thuyt pháp mt cách ph thông bình ng, không

110

phân chia là Ði-tha, Tiu-tha chi c. Tuy nhiên, trong li thuyt pháp ca Pht, ôi khi có hàm n giáo lý Ði-tha. Chng hn nh trong kinh Tiu-tha, chúng ta thy có danh t A-Ðà-Na-thc; A-Ðà-Na là thc th tám, thc ny không phi cnh gii Thanh-Vn có th thu trit c. Cho nên khi c ti danh t trên ây, h ch hiu là thc th by ca ngã chp mà thôi. S dn chng Ði-tha-pháp hàm n trong kinh giáo Tiu-tha, quyn Nhip-Ði-Tha-Lun có phân tích rành r. S d Ðc Th-Tôn không em giáo ngha Ði-tha m rng ging cho hng tiu cn nghe, vì s h không hiu ri sinh lòng ph báng mà mang a. Theo trong kinh, chp nhn c giáo lý Ði-tha, ch có ba hng: 1. Hng Ðng-a B-Tát: Bc B-Tát khi ã chng phápthân, thy vô s Tnh-, U- mi phng, c nghe ch Pht mi phng thuyt pháp. Bi lý do ny, i vi Pht-bo, B-Tát tin chc có vô lng ch Pht tha phng th-gii, không nh hàng Thanh-Vn ch bit trong phm vi tam-thiên-gii ca cõi Ta-Bà và ch tôn th mt v Pht là Ðc Thích-Ca-Mâu-Ni. Ði vi Pháp bo, B-Tát tin hiu có vô lng pháp môn sinh, không nh hàng Thanh-Vn ch chp nhn pháp T-, Thp-nh-nhân-duyên và các tiu pháp khác. Ði vi Tng-bo, B-Tát hiu rng có vô lng ch B-Tát mi phng, không nh hàng Thanh-Vn ch bit có Di-Lc B-Tát sau s thành Pht và các v A-la-hán nh Xá-Li-Pht, Mc-Kin-Liên... 2. Hng Thanh-Vn tin ni li ca Pht và phát tâm Ðitha: Ði-tha tuy không phi là cnh gii ca hàng ThanhVn, nhng do h tin li ca Pht mà chp nhn. Nh trong

111

kinh Pháp-Hoa, Ðc Th-Tôn bo: "Xá-Li-Pht! Pháp môn ny vi o qu ca ông, hãy còn nng ni ta mà tin hiu... Bao nhiêu hàng Thanh-Vn khác, ch tùy thun Nh-Lai mà tín th, ch không phi do trí hu ca chính mình". 3. Hng phàm-phu có chng t Ði-tha: Ðây là nhng hng Ði-tha chng tánh trong nm tánh theo kinh Pht. Hng ny nhip luôn c S-phát-tâm B-Tát và Hin-v B-Tát. Tuy cha chng o qu nhng hàng Ði-tha chng tánh do nhiu kip v trc ã huân tp pháp i-tha, nên mt khi nghe n pháp ny lin tín th. Nh kinh Kim-Cang, kinh Vô-LngTh u nói: "Nu có ngi nào nghe pháp ny mà tin thun, nên bit k y không phi ch gieo cn lành ni mt hai c Pht, mà ã t vô lng ch Pht v trc ri". Li, i-tha có nhiu pháp môn, nên s huân tp ca hàng Ði-tha chng tánh cng có ít nhiu sai bit. Nh cng ng Ði-tha chng tánh mà có k tin pháp Bát-nhã, song không tin pháp Bí-mt, hay tin pháp Bí-mt nhng không tin pháp Tnh-, hoc tt c u tin. Còn hng không có chng tánh ny, dù c ht bao nhiêu pháp tng, kt cuc s tin hiu và li gii thích nu không Tiu-tha cng th gian, không th gian cng ngoi-o. Tht úng nh câu: "Nht i-tng-kinh ô khán tn. Bt tri thùy th cá trung nhn?" (Mt i-tng-kinh xem ã ht. Bit ai là k trong ây?). Trong mt i giáo hóa, Ðc Th-Tôn phn nhiu nói giáo pháp thông thng. Tuy nhiên, i vi hng i cn, Ngài li din môn i-tha c bit. Nhng k thuyt pháp ny, có khi

112

c Pht nói Thiên-cung, Long-cung, hay ni hi o, non cao, hoc riêng trong chúng hi có cn c kham tin nhn i pháp. T trc n ây, s d có cuc dn gii dài dòng, là hc gi tin pháp Ði-tha có tht, nhng rt khó tin, nu không phi là ngi ã sn i cn. Vì khó tin nên khi Pht nói kinh Pháp-Hoa non Linh-Thu, ã có 5000 v Thanh-Vn chng t-o-qu, rút lui ra khi pháp hi. Và ã có i-tha pháp, tt nhiên có cuc kit-tp giáo ngha ny. Cn c theo kinh, cuc kit-tp i-tha-giáo ã din ra ba ln ba ni: Ln th nht, nh kinh B-Tát-X-Thai nói: Sau khi Ðc Th-Tôn dit by hôm, ngài Ma-Ha-Ca-Dip dùng thn thông chiêu tp 500 v A-la-hán n Sa-La-Song-Th. Ðng thi li có các bc Ði A-la-hán mi phng vân tp ti bn x. Lúc y trong i hi có tám c bn ngàn chúng A-la-hán. Sau khi thnh Tôn-gi A-Nan lên tòa tht bo, ngài Ði CaDip nói: "Pháp tng ca Pht, nhân gi ã th trì. Vy xin trùng tuyên li ng sót mt mt li mt ch. V các tng: B-Tát, Thanh-Vn, Gii-lut, xin tp hp mi b loi cho rành r". Khi y, gia chúng hi, ngài A-Nan trùng tuyên pháp tng chia thành ba b loi: B-Tát, Thanh-Vn và Gii-lut. Riêng v tng B-Tát, tôn-gi li phân ra tám bit tng là: Thai-Hóa, Trung-m, Ði-Phng-Ðng, Gii-Lut, Thp-Tr-B-Tát, Tp-Tng, Kim-Cang và Pht-Tng. Ln th hai, nh Lun-Trí-Ð nói: Sau khi Pht nhp dit, các v B-Tát Vn-Thù, Di-Lc dùng thn thông em ngài A113

Nan n núi Thit-Vi. Ti ni ây ã có vô lng chúng BTát, Thanh-Vn cùng Thiên-long-bát-b vân tp. Lúc ó, gia chúng hi, ngài A-Nan kit-tp ba tng Kinh, Lut, Lun, ca Ði-tha. K ó các B-Tát li em ngài n núi K-Xà-Qut, kit-tp ba tng Tiu-tha. Ln th ba, nh Ði-Nht-Kinh-S nói: "Cuc kit-tp Bímt-tng chia làm ba b phái: 1. B phái T-môn: B ny do ngài A-Nan kit-tp gm hai môn loi: Kim-Cang-gii và Thai-Tng-gii. 2. B phái Sn-môn: B ny cng kit-tp hai môn loi trên, nhng B-Tát Kim-Cang-Th làm Chánh-hi-ch, Tôn-gi ANan làm Phó-hi-ch. 3. B phái Ðông-t: B ny do Kim-Cang-Th B-Tát kittp li Tp-b ca hai môn loi trc. Tóm li, hai k kit-tp trc gi chung là Ði-tha-kit-tp, x s là Sa-La-Song-Th và Thit-Vi-Sn. K kit-tp sau gi là Bí-mt-kit-tp, x s cha c rõ.

Kinh Ðin o Pht Tit mc: I. Sau thi kit-tp II. Kinh Pht ting Ba-ly III. Kinh Pht ting Phm IV. Hai h thng Kinh-in Pht-giáo

114

V. Ba tng VI. Mi hai phn giáo Kinh sách tham kho: Kinh-i-Nit-Bàn, Lun-Du-Già, Lun T-Bà-Sa, Pht-Hc-i-Cng, Pht-Giáo-Khái-Lun, n--Pht-Giáo-S. yu: Trong bn tit u, i khái nói v s phát nguyên ca hai h thng Pht-giáo Nam, Bc. Khi Pht còn ti th thuyt pháp, Ngài thng dùng li ngôn ng ph thông ca min Ðông n-. Sau lúc Ðc Th-Tôn nit-bàn, nhng pháp âm ca Ngài mi c ghi chép bng hai th ting: Phm, và Ba-ly; nhng s xut phát trc sau ca hai loi kinh ny cha tìm c tài liu chng minh. Và hai th Kinh-in Phm và Ba-ly, ã là nguyên nhân a Pht-giáo n hai h thng: Nam-truyn và Bc-truyn. Hai tit sau phân tích v ba tng, mi hai phn giáo. Mi hai phn giáo không phi là nhng b loi riêng cho tng Tua-La, mà gm c T-Ni-Gia và A-T-àm. Và, tt c pháp in ca i-tha, Tiu-tha tuy nhiu danh mc sai bit, song tóm li không ngoài ba tng, mi hai phn giáo.

Tit I: Sau Thi Kit Tp Sau khi tri qua my k kit-tp, ni dung Kinh-in Phtgiáo tht phong phú, sách v rt nhiu, i sau li còn tng thêm mãi. Hin thi pháp tng ang lu truyn gm có n 5000 quyn, 7000 quyn, hoc 8000 quyn. Nhìn khp tt c

115

tôn-giáo trên th gii, không có o nào Kinh-in nhiu bng ba tng ca Pht-giáo. Trong hai ln kit-tp u tiên, ch Tng thi hành pháp s theo th thc hi tng (Samgìti), cha dùng cách biên chép. Th thc ny là i chúng vân tp mt ni, ri cùng nhau c li và xét nh nhng li l ca Pht ã dy lu truyn. Bi theo tp tc ca thi ó, ngi ta cho rng vit chép là làm mt giá tr ca thn-thánh. Li còn mt nguyên nhân na, là do thiu nhng dng c biên chép mà phi nh th. Chng hn, nh tình trng thi xa Trung-Hoa, vì thiu giy bút nên ngi i Lng Hán mun lu li iu chi, phn nhiu u dùng cách truyn khu. Nhng n hai ln kit-tp sau, nhm vào thi vua A-Dc và Ca-N-Sc-Ca, ngoài cách hi tng, các -t Pht còn ghi chép Tam-tng thành sách v. S kin ny ã c th hin bng hai li vn t: Ba-ly (Pali) và Phm-ng (Sanskrit). Trong phái quý tc n- li có sn mt li nhã ng ã lu hành, c gi là th ting ca ngi hc thc, hp vi vn lut kinh Ph-Ðà. Khi c Pht còn ti th, vì bình ng thí pháp i vi bn giai cp, ít khi Ngài dùng th nhã ng y. Nhng sau khi Ðc Th-Tôn nit-bàn khong mt trm nm, ông Ba-Nh-Ni (Pànini) là mt hc gi chuyên v vn pháp, em th nhã ng y quy nh li rt rõ ràng, c nhiu ngi khen ngi, c xúy cho s lu thông. Nhân ó, Pht-giáo- cng thu dng th ting y biên chép kinh Pht. Vy kinh Pht bng ting Phm hoc ting Ba-ly, th nào trc, th nào sau, iu ó, tht ra ta cha tìm c bng chng. Nhng xét v khu vc lu hành ca mi th, ta thy rõ ràng không ng

116

nhau. Nh kinh Pht bng ting Ba-ly thì lu hành v phng Nam, mà Tích-Lan là trung tâm im. Còn kinh Pht bng ting Phm c lu truyn sang min Bc, trung tâm im trc kia là x Ca-Thp-Di-La, sau ln chuyn sang TrungQuc.

Tit II: Kinh Pht Ting Ba Ly (Pali) Vào thi vua A-Dc, trc tiên có hai v A-la-hán là MaSn-à và Nht-a-Tu sang Tích-Lan truyn giáo. Sau li có con gái A-Dc-Vng là Tng-Già-Mt-a (Sanghamittà) mang mt nhành cây b- t ni c Pht thành o ti trng ti Tích-Lan, mà trong s gi là chuyn cây "Thánh-th". ng thi v quc-vng bn x là Thiên-Ái- Tu (Devànàmpriya - Tissa) tín ngng chánh-pháp rt mnh. Ngi ã cúng khu vn Mi-Già và lp tinh-xá ch Tng c trú, v sau thành mt cnh chùa rt nguy nga. Ni ây là c s ca i-T-Phái (Mahàvihàra), thuc Thng-Ta-b (Theriyanikàya). Nhng Kinh-in do hai v A-la-hán em truyn sang Tích-Lan là pháp tng kit-tp trong k th ba, ghi chép bng th ngôn ng ph thông ca x n-, ly gc ting Ma-Ga-i (Magadhi). V sau ngi Tích-Lan canh ci ngôn ng ny thành ting Ba-ly (Pali). Và th ting ny c dùng ghi chép Kinh-in ca Nam-truyn Pht-giáo. Vào khong th k u ca Tây-lch, ti Tích-Lan có Vô-ÚyVng (Vathagàmani - Abhaya) lên ngôi, rt sùng tín o Pht. Vua cho xây dng mt cnh chùa rt to ln ti núi Vô-Úy (Abhaya) gi là Vô-Úy-Sn-T (Abhayagiri) cúng dng

117

Tam-bo. V sau, ch Tng ây vì bt ng ý kin v gii lut, chia r vi phái i-T, và bit lp mt môn phái gi là Vô-Úy-Sn-T, thuc Pháp-H-b (Dhamaruci - Nikàya). V quc-vng ng thi thy th mi triu thnh 500 v Ði-c T-khu, cn c vào ba tng khu truyn bng ting Ba-ly, ính chánh cn thn ri chép vào sách. Ti Tích-Lan, kinh Pht bng ting Ba-ly có s ghi chép bt u t ó. Tuy nhiên, v phn chú thích, ngi ta vn còn vit bng th th ng ca Tích-Lan. Còn cách biên chép thì h y theo tc l n-, dùng lá cây Bi-a-la (Battrà) ly kim chích thành vn t ri nhum mc, có th lâu i không phai. triu vua Cù-àm-Bà-Gia (Gotabhaya), nhm 205 nm sau k nguyên, Pht-giáo Tích-Lan li phát sanh ra mt phái mi gi là K-à-Lâm-T phái (Jetavana). Nh vy Pht-giáo Tích-Lan thi ny có ba phái i lp nhau. Pht-giáo Tích-Lan t thi c vn truyn tng bng cách c thuc lòng, nhng cui triu i Ba-à-Già-Ma-Ni-Vô-Úy (Vatthagàmani - Abhaya), Kinh-in mi bt u c ghi chép bng ting Ba-ly. n u th k th nm, có ngài PhtÂm (Budhaghosa), ngi x Trung-n n Tích-Lan, ngài nghiên cu giáo lý ca i-T-Phái, ch tác ra b Thanh-TnhÐo-Lun (Visuddhimagga). Ni dung ca b ny là mt th h tam hc, và cng là mt giáo hc hoàn b ca i-T-Phái. Là mt v thông minh bác hc, Pht-Âm Tôn-gi em phn chú thích Tam-tng bng th ng Tích-Lan, chép li thành ting Ba-ly. Nhng b phn chú thích cha xong, thì ngài H-Pháp (Dharmapàla) tip tc hoàn thành. By gi kinh Pht bng ting Ba-ly Tích-Lan mi c chnh b. Vì th, các hc gi gn ây u tôn xng ngài Pht-Âm là v giáo t th hai ca

118

Pht-giáo Tích-Lan. Xem ó, chúng ta có th bit c lòng tôn sùng ca h là th nào.

Tit III: Kinh Pht Ting Phm Khi Pht còn ti th thuyt pháp, Ngài dùng th ngôn ng ph thông, tc là tc ng ca min Ðông n-. Sau khi Ðc Th-Tôn nhp dit, giáo pháp ca Ngài c ghi chép bng hai th ting: Phm và Ba-ly. Ting Ba-ly tng t vi tc ng n-, còn ting Phm là mt li nhã ng bn x c ông Ba-Nh-Ni tu chnh li. V kinh Pht bng ting Phm, i khái n i vua Ca-NSc-Ca mi hoàn b. Tng truyn rng vic thm nh Tamtng hi thi y, nu th nào không có bn truyn li, ch Tng chép thành bn mi, th nào ã có sn, cng em ra giáo chính k càng. Cho nên nhng kinh ch Phm lúc by gi rt y . Ti nc Trung-Hoa, khi kinh Pht t Tây-Vc truyn n, là ã có ngay bn ch Phm. Dc theo min Ni-Bá-Nh (Népal) còn rt nhiu bn kinh ch Phm truyn li, nhng vì h thng kt cu toàn th không hoàn b bng Tam-tng ting Ba-ly, nên rt khó cho ngi nghiên cu. Vào khong th k th by Tây-lch, Tây-Tng có vua Song-Tán-T-Cam-Ph ra i. Quc-vng là mt tín thun thành ca o Pht. Ngài có cho mi sáu quan-i-thn do ông oan-M-Tam-B- lãnh o, sang n- hc ch Phm và Kinh-in Pht-giáo. Các v ny lu trú ti x NamThiên-Trúc by nm, lúc tr v có em theo rt nhiu kinh tng và pháp khí. Sau khi v n nc nhà, mi sáu i-thn

119

cn c theo Phm-ng ch ra ch Tây-Tng và phiên dch Kinh-in. ây là giai on m u ca kho pháp giáo TâyTng trong h thng phng Bc Pht-giáo. Sau khi ó, Pht-giáo Tây-Tng rt thnh hành và c chuyn i li thành quc giáo. Các v cao-tng n- n Tây-Tng hong pháp, cng chuyên v vic phiên dch Kinhin Phm-vn ra ch Tây-Tng. Hu ht kinh Pht Trung-Hoa tuy c dch ra t Phm-vn, nhng ôi khi cng có th phiên dch t vn t Tây-Tng. Hin thi kinh Pht Tây-Tng chia ra làm hai loi: Mt là Cam-Thù-Nh (Kanjur), có ngha: "Li Pht dy", biên tp tt c kinh và lut, gm 108 b sách ln. Hai là an-Thù-Nh (Tanjur), có ngha "Lý-Lun", biên tp nhng th bin lun và tr tác, gm 225 pho sách. Kinh-in Tây-Tng c thnh truyn min Trung-Á. Vào khong th k th mi ba, vua Th-T nhà Nguyên là Ht-Tt-Lit, xâm nhp Tây-Tng, tín dng Lt-Ma-Giáo và phong cho Phát-T-Ba làm Quc-s. Vâng lnh vua, Quc-s ch ra ch Mông-C, ri cn c vào kinh Pht ca Tây-Tng mà dch thành Ði-tng-kinh bng ting Mông-C. Nc Trung-Hoa vào thi Hán-Minh-, niên hiu VnhBình th mi (sau k nguyên 6, 7 nm), có hai v A-la-hán là Ca-Dip-Ma-ng và Trúc-Pháp-Lan t n- n. Hai v y lu trú ti chùa Bch-Mã, tnh Lc-Dng, bt u dch kinh T-Thp-Nh-Chng và Thp-a-on-Kit. V sau, các triu i khác u ly vic phiên dch Tam-tng làm phn chính trong công cuc qung bá Pht-giáo.

120

Tit IV: Hai H Thng Kinh Ðin Pht Giáo Pht-giáo chia thành hai h thng ln là i-tha và Tiutha. Nhng nc thuc h thng i-tha Pht-giáo nh: Bc-n, các a phng Trung-Á, Tây-Tng, Mông-C, MãnChâu, Trung-Hoa, Vit-Nam, Triu-Tiên, Nht-Bn. Các nc thuc h thng Tiu-tha Pht-giáo nh: Nam-n, Tích-Lan, Min-in, Thái-Lan, Ai-Lao, Cao-Miên. Pht-giáo nhng nc ny gi là Nam-truyn hay Nam-phng Pht-giáo. Kinhin ca Nam-phng Pht-giáo c ghi chép bng ting Baly, nên gi là Ba-ly Pht-in. Kinh-in ca Bc-phng Pht-giáo c ghi chép bng ting Phm, nên gi là Phmng Pht-in. Tuy phân chia i-tha, Tiu-tha hay Nam-truyn, Bctruyn, song tht ra Bc-truyn Pht-giáo cng gm có Kinh, Lut, Lun ca Tiu-tha; Nam-truyn Pht-giáo cng có ni xen ln giáo lý i-tha. Danh t Bc-phng hay Namphng Pht-giáo là ch cho hai h thng Kinh-in Phm-ng và Ba-ly, ch không phi ch trên phng din a lý. Chng hn nh o Xà-Bà (Java), a cnh thuc v Nam-phng, nhng nhân dân x y ã tng tín phng Bí-mt-giáo ca itha. Các nhà kho c ã tìm thy ti o ny nhng tng Pht, B-Tát và Kinh-in ca i-tha Pht-giáo.

Tit V: Ba Tng

121

Kinh-in o Pht chia ra làm ba loi, ngi ta thng gi là Tam-tng: Kinh, Lut, Lun. "Kinh" là nhng pháp v giáo lý, gii, hnh, do Ðc NhLai nói ra, hoc hàng B-Tát, Thanh-Vn, Duyên-Giác hay Hóa-nhân nói mà c Pht n chng. o pháp ny hp vi chân lý, cn c, cho ngi hc Pht tu hành dt tr phin não. "Lut" là nhng gii lut ca Pht ch nh, cho hàng -t y theo ó ngn tr nhng phi hnh, tu tp các pháp lành, thân tâm ln ln c thanh tnh. "Lun" có ngha: bàn lun, là nhng sách do các -t Pht vit ra, phát huy ngha lý nhim mu trong kinh lut. ây là b phn trit hc ca Phtgiáo, có công nng quyt oán tánh tng các pháp, phân bit l chánh tà, khin cho hc gi khi nhn lm. Nhng im ng và d ca Tam-tng nh th nào? Lun T-Bà-Sa nói: Ch Pht ra i u có ba tng (Tripitaka): Tu-a-La (Sùtra), T-Ni-Gia (Vinaya), A-T-t-Ma (Abhidharma). Ba tng ny tht ra không khác mà khác, hay nói ngc li. Không khác là tt c Pht-giáo u t ni mt bin trí mà sanh ra, u ng mt nhip th, lc, vô úy, và u do tâm i bi phát khi. Có khác là Tu-a-La y ni tâm mà lun, T-Ni-Gia y ni gii mà lun, A-T-àm y ni hu mà lun. ây là nói v s y sai bit. Li, Tu-a-La do ni th mà hin, T-Ni-Gia do ni duyên khi mà hin, A-T-àm do ni tng tánh mà hin. ây là nói v s hin sai bit. Li, Tu-a-La thuc v dòng trí lc, T-Ni-Gia thuc v dòng i bi, A-T-àm thuc v dòng vô úy. ây là nói v ng lu sai bit. Công nng ca Tua-La là: ngi cha trng cn lành, khin cho trng cn lành.

122

Công nng ca T-Ni-Gia là: ngi ã trng cn lành, khin cho tip tc c thành thc. Công nng ca A-T-àm là: ngi ã chng cn lành thành thc, khin cho c s gii thoát chân chánh. ây là nói v s vi sai bit. Tu-a-La do hàng th nghip mà nói, T-Ni-Gia do hàng quán tp mà nói, A-T-àm do hàng ã vt qua s tác ý mà nói. ây là nói v phn v sai bit. No tin ca Tu-a-La là: ngi cha vào chánh-pháp, khin cho vào chánh-pháp. No tin ca T-NiGia là: ngi ã vào chánh-pháp, khin cho th trì hc x. No tin ca A-T-àm là: ngi ã th k hc x, khin cho thông t tánh tng chân tht ca các pháp. ây nói v tin thú sai bit. Trong Tu-a-La cng có lun v gii và hu. Trong T-NiGia cng có lun v hu và tâm. Trong A-T-àm cng có lun v tâm và gii. ây là im khác mà không khác ca ba tng. Sao gi là "tng". Ch "tng" (Pitaka) có ngha: trùm cha. Kinh, Lut, Lun s d c gi là tng, vì ni dung trùm cha vô lng ngha lý nhim mu, vì là giáo pháp thuyt minh tng tánh ca Nh-Lai. Trong ba tng, theo ngha hp, riêng v giáo pháp ca Pht nói ra hoc n chng, c gi là Kinh, còn bao nhiêu thì là Lut hay Lun. Nhng ba tng u là giáo in ca o Pht, u có liên quan vi li Pht dy, nên theo ngha rng, cng thông gi là Kinh. Vì th, nên li có nhng danh t nh: Nhtthit-kinh, i-tng-kinh, vi ý ngha gi chung cho ba phn giáo in.

123

Ngoài ra, nhng Kinh-in i-tha còn gi là B-Tát-tng, Kinh-in Tiu-tha gi là Thanh-Vn-tng. C i-tha, Tiu-tha u có ba tng, ngha là Kinh, Lut, Lun riêng. Tam-tng ca i-tha, v Kinh nh: Hoa-Nghiêm, Pháp-Hoa, v Lut nh: Phm-Võng, i-Tha-Gii-Kinh, v Lun nh Khi-Tín, i-Trí-. Tam-tng ca Tiu-tha, v Kinh nh: A-Hàm, Pháp-Cú; v Lut nh: Ng-Phn, Thp-Tng; v Lun nh: Câu-Xá, Thành-Tht. Li còn có nhng danh t nh Bí-mt-tng, Tp-tng...., mà ni dung là: b phn mt chú, b phn hp tp nhng bài thuyt pháp tn mác ca c Pht. Nhng dù là B-Tát-tng, Thanh-Vn-tng, Bí-mt-tng hay Tp-tng, u không ngoài ý ngha ba tng. Tam-tng là danh t thng nht ca giáo in o Pht, gm c Tiu-tha ln i-tha.

Tit VI: Mi Hai Phn Giáo Ba tng Kinh-in ca o Pht, y theo th tài, c phân chia thành mi hai b loi. Ngi hc Pht thng gi nhng b loi ny là "mi hai phn giáo": 1. Tu-a-La (Sùtra): Danh t ny có mt li gi là Tô-ÐátLãm, Trung-Hoa dch là Kinh hay Kh-Kinh. Ch "Kh" có ngha là "hp", ch "Kinh" có ngha là "thng". Pháp gii thoát là pháp ch Pht trong ba i vn thng nói, và pháp y hp vi chân lý, hoc vi nhân duyên thi tit cùng cn c ca chúng-sanh, nên gi là Kh-Kinh. Kinh cng gi là TrngHàng (tn vn, vn xuôi), mt li vn ch nói ngay ý ngh ca

124

mình, tùy theo ngha lý mà c ra câu vn dài hay ngn. Li vn ny không cn sa son lm nh li vn t phú. Lun Du-Già nói: "Kinh là nhng danh, cú, vn thân, phát huy ngha nhim mu, chân tht, thun thin. Kinh hay khin cho chúng-sanh c iu li ích ca giáo ngha và dn khi s tu tp phm hnh". Kinh i-Nit-Bàn nói: "Thin-nam-t! Sao gi là KhKinh? y là giáo thuyt ca Pht t câu "Nh th, tôi nghe" cho n câu, "vui mng phng hành". 2. K-D (Geya): Danh t ny, Trung-Hoa dch là ng-Tng hay Trùng-Tng. ây là li k vn thut li nhng ý ngha ca on vn Trng-Hàng nói trên, có khi nói thêm cho ý ngha y c y . Li vn ny thng ly bn, nm hoc by, tám ch làm mt câu, bn câu làm mt bài. Li có khi mt bài gm nhiu câu, tùy theo s din ý rng hay hp. Trong pháp hi, Ðc Th-Tôn thng nói vn Trùng-Tng, vi dng ý làm cho thính gi ghi nh và có th tóm tt li giáo ngha mà Ngài va tuyên thuyt. 3. Th-Ký: Th-ký cng gi là Ký-Bit. ây là nhng on vn mà c Pht ghi nhn cho -t sau s sanh v âu, hoc chng nào s chng o qu, hoc tng lai s xy ra s gì tt hay xu. Nh c Pht nói: "A-Dt-a! i v lai có v qucvng tên là Nhng-Khê. Ông s ni thi y mà thành Pht, hiu là Di-Lc". 4. Dà-à (Gàthà): Danh t ny, Trung-Hoa dch là PhúngTng hoc Cô-Khi. Phúng-Tng là làm nhng bài k hoc hai ba bn, nm, sáu câu. Nói Cô-Khi, là li vn ny không thut

125

li ý ngha on vn Trng-Hàng trên, mà ch làm riêng tng bài k thôi. 5. u-à-Na (Udàna): Danh t ny, Trung-Hoa dch là TThuyt. ây là nhng kinh do Pht dùng trí hu xem xét cn c chúng-sanh, ri Ngài t nói pháp, không i phi có ngi tha thnh yêu cu. 6. Ni-à-Na (Nidàna): Danh t ny, Trung-Hoa dch là Nhân-Duyên. ây là nhng kinh nhân có ngi thnh, hay nhân có duyên chi Pht mi nói ra, hoc nói v nhân duyên gp Pht nghe pháp, nhng ch có nhân duyên hóa , hay nói v duyên khi ca v tr. Thí d nh thu xa nc Xá-V có ngi dùng li bt chim chi. Khi bt c, anh em nó nht vào lòng cho n lúa ung nc xem cho chán ri th. Pht thy th, bit rõ nhân duyên trc sau, khuyên rng: "Ch khinh ti nh. Cho là không sao. Git nc tuy ít. Ln y chum ln". 7. A-Ba-à-Na (Avadàna): Danh t ny có ngha là Thí-D. Pháp ca Pht nói ra rt mu nhim, ngi cn trí ti chm khó mà hiu thu. Vì th, khi ging dy Ðc Nh-Lai phi dùng nhng thí d cho thính chúng d hiu. i khái nh nhng li thí d trong các Kinh-in. 8. Y--Mc-a-Dà (Itivrttaka): Danh t ny, Trung-Hoa dch là Bn-S. ây là nhng kinh vn Pht nói ch tu nhân ca các v B-Tát, -t v i quá kh, hoc nhng ngôn giáo, s ngha liên quan vi i trc. Thí d nh on: "Ny các T-khu! Pháp ca ta nói hôm nay gi là Gii-kinh, i Pht Câu-Lu-Tôn gi là Cam-L-C, i Pht Câu-Na-Hàm126

Mâu-Ni gi là Pháp-Cnh, i Pht Ca-Dip gi là BitKhông". 9. Xa-à-Dà (Jàtaka): Danh t ny, Trung-Hoa dch là BnSanh. ây là nhng kinh Pht nói v nhân duyên th sanh ca chính Ngài hoc các -t trong nhiu i trc. Nh on: "Các ông nên bit, i quá kh khi hành o B-Tát, ta ã tng th thân hu, nai, th, gu, rng, Kim-súy-iu, Túc-tánvng, Chuyn-luân-vng". 10. T-Pht-Lc (Vaipulya): Danh t ny, Trung-Hoa dch là Phng-Qung. ây là nhng kinh i-tha Phng-ng, ni dung hàm ngha lý cao siêu, rng rãi nh mi phng h không. 11. A-T-t-Ma (Adbhuta Dharma): Danh t ny, TrungHoa dch là V-Tng-Hu hoc Hy-pháp. ây là kinh vn nói v nhng thn lc, nhng nghip duyên, nhng công c ti thng, l lùng, ít có, mà trí phàm-phu khó tin hiu. Nh kinh i-Nit-Bàn nói: "Th nào là pháp V-Tng-Hu? Nh BTát khi mi sanh ra, không ngi nâng mà t i by bc, phóng i quang minh, nhìn khp mi phng. Nh con vn tay bng bát mt cúng dng Nh-Lai. Nh con chó c trng theo bên Pht nghe thuyt pháp. Nh Thiên-ma Ba-Tun bin làm con thanh ngu i trên nhng bát bng sành, khin cho các bát va chm nhau mà không st b. Và cng nh B-Tát khi mi sanh c a vào miu th thiên thn, các thiên tng u ng lên l knh". 12. u-Bà--Xá (Upadesa): Danh t ny có ngha LunNgh. ây là li kinh vn có tính cách vn áp bin lun, hoc

127

phân bit các tng mo, các l chánh tà. Lun Du-Già nói: "Th nào là Lun-Ngh? ây là tt c i pháp lun, nghiên cu ngha rng sâu ca Tô-át-Lãm, tuyên dng tông yu ca các kinh". Trong mi hai b loi trên, ch có Tu-a-La, K-D và Dàà là th tài chính thc ca kinh giáo. Còn chín loi kia, chng qua là y theo các s kin sai bit ca pháp in mà lp ra vy thôi. Và mi hai phn giáo ny, không phi trong kinh nào cng có c. Có th kinh ch c mt hai phn, có th kinh gm n nm sáu phn chng hn. y là tùy theo thi tit, c duyên riêng bit ca mi th kinh, mà có nhng s sai khác hoc ít hoc nhiu.

S Phân Phái Ca o Pht Tit mc: I. Ngun gc phân phái II. Hai mi b phái III. Nhân duyên phát xut ca các b IV. So sánh các b phái theo

Nam

Bc-truyn

Kinh sách tham kho: D-B-Tông-Luân-Lun, Tng-KLut-T-Ký, i-T-Bà-Sa-Lun, n--Pht-Giáo-S-Lc, T-Phn-Nh-Thích. yu: Ngun gc phân phái theo Nam, Bc-truyn có nhiu thuyt khác nhau. Vì th, ni dung ca tit th nht ã

128

nêu ra các thuyt sai bit làm mt cuc so sánh, và chn ly im hp lý, cho hc gi khi tham kho khi phi phân vân. Các b phái theo Nam, Bc-truyn li cng sai khác, cn phi gin trch thuyt nào c lu thông hn, làm tiêu im nghiên cu. Tit th hai ã trình bày v vic ny. Phn i khái ca hai tit sau, là lc thut nhân duyên xut phát ca các b; cùng gio nh li mt ln na, s sai bit gia Nam và Bc-truyn. Trong ây im chánh yu là tuy Pht-giáo có chia ra nhiu chi phái, song không phng hi gì n tiêu chun t li li tha. i vi hàng thc gi, vic ó cng không áng lu tâm, vì s sai bit vn là l tt nhiên ca cuc i tng i.

Tit I: Ngun Gc Phân Phái Mi phân chia ca giáo-oàn o Pht là do s i lp ca Thng-Ta-b và i-Chúng-b. T hai b cn bn, li chia thành nhiu chi phái. Nhng chi phái ny, theo Bc-truyn và Nam-truyn, có ch khác nhau, tit sau s cp n. Nhng thuyt v Thng-Ta-b, i-Chúng-b cn bn ca các chi phái v sau, c theo Nam và Bc-truyn, li có nhiu s vic không ng. Nay nêu ra ây so li: Theo Nam-truyn thì sau khi Ðc Th-Tôn dit 100 nm, vua Ca-La-A-Dc ng h tân phái ca T-khu Bt-K, do ó gây thành s phân chia hai b. Và sau khi Pht nit-bàn 200 nm, chùa Ma-Yt-à ti Kê-Viên (chùa ny cng gi KêViên-t), ch Tng có s tranh chp v o lý, A-Dc-Vng

129

không bit phng pháp iu gii, mi hi ý kin ca iThiên. Theo Bc-truyn, sau khi Pht dit 100 nm, có con ca ngi thuyn ch tên là i-Thiên xut-gia trong Pht-pháp, song vn gi ch thuyt ca ngoi-o. Lúc hai b phân tranh, v quc-vng thi by gi là A-Dc-Vng, ng h phe phái ca i-Thiên, và có hi ý kin v T-khu ny v s tranh chp Kê-Viên. Li, sau khi Ðc Th-Tôn nhp dit 200 nm, có ngi ngoi-o tên là i-Thiên xut-gia theo Pht-pháp, th gii C-túc trong i-Chúng-b, hc nhiu, tinh tn, c trú Ch-a-Sn. So sánh hai thuyt trên, ta thy thuyt ca Nam-truyn có phn rành r hn. Còn thuyt ca Bc-truyn thì có s lm ln v ngi và niên i, em v quc-vng sau Pht 100 nm làm A-Dc-Vng, em Bt-K làm i-Thiên. Suy ngh k, trc sau ch là mt i-Thiên; i-Thiên tc-tr-t-khu là nhn vt lch s, còn i-Thiên sau Pht 100 nm ch là nhân vt nh t. Cho nên, sau khi thm nh ta thy thuyt ca Bctruyn ly s vic sau khi Pht dit 100 nm và 200 nm, hn hp làm mt. Li, Pht-giáo- Bc-phng phn nhiu ly s kit-tp k hai do i-Chúng-b và Thng-Ta-b mà kéo li sm 100 nm, hp ng thi vi s kit-tp ln u do ngài Ca-Dip xng. Bi duyên c ó, thuyt A-Dc và i-Thiên ca Bc-truyn mi sm hn thuyt Nam-truyn 100 nm. Nhng thuyt ca Nam-truyn cng có ch sai lm v vua A-Dc. Thuyt ny cho rng sau Pht 100 nm có vua Ca-La-A-Dc (Candàsoka) tc là Hc-A-Dc sau Pht 200 nm có Pháp-A-Dc. Xét li, trc sau cng ch là mt A-DcVng thôi; vì vua A-Dc trc tiên làm ác, nên dân chúng gi

130

là Hc-A-Dc, sau khi nng v o Pht, tr li làm lành, nên c xng là Pháp-A-Dc. Li, theo thuyt ca Nam-truyn thì s phân phái là do mi iu phi pháp. Theo thuyt ca Bc-truyn, có ch nói ng nh s kin trên, ch li nói s phân chia b phái là do nm iu tân thuyt ca i-Thiên. Nay cng xin nêu vic y ra ây bàn nh. V lch s ca i-Thiên, trong Tông-Luân-Lun ca ngài Th-Hu và i-T-Bà-Sa-Lun ca ngài Long-Th có nhng im khác nhau. Dung hòa ý chính ca hai b lun, b các chi tit áng nghi ng, chng hn nh vic i-Thiên git cha, git m, git A-la-hán, thì lch s ca i-Thiên i khái nh sau: Khi Ðc Th-Tôn nit-bàn cách 200 nm v sau, nc MaThâu-La (Mathurà) thuc min Trung-n, có con ca mt thuyn ch, tên là i-Thiên (Mahadeva Ma-Ha--Bà). Trc tiên i-Thiên xut-gia theo ngoi-o, sau li quy u Pht-pháp. Vn là ngi thông mn, sau khi th gii tu hành không bao lâu, i-Thiên ã hc sut, ghi nh vn ngha trong ba tng, và t xng mình ã chng qu A-la-hán. Mt hôm, nhân b mng tit, ông sai -t em git y. Ngi -t nghe thy t xng là A-la-hán, sao nay li có vic nh th, mi em chuyn y ra hi. i-Thiên áp: "S di lu có hai nguyên nhân: mt là do phin não, hai là do sinh lý. Bc A-la-hán ã on ht phin não, nhng vì còn có nhc thân, nên khi th cht sung cng, lúc ng ngh b ma d hoc, cng có di lu". (iu 1).Mun cho -t hoan h, i-Thiên chn ngi nào thông hu, th ký cho mt trong bn o qu Sa-môn. -t hi: "Tôi nghe bc A-la-hán t có chng trí, ti sao chúng tôi chng qu mà không t bit?" i-Thiên gii thích: "S không

131

bit có hai th: mt là nhim-ô-vô-tri, hai là bt-nhim-vô-tri. Bc A-la-hán tuy ã dt ht phin não nhim ô, nhng không phi bit ht chân tng ca mi s vt. Vì th nên các ông không t bit". (iu 2). -t li hi: "Tôi nghe bc A-la-hán ã lìa nghi hoc, ti sao chúng tôi ã chng qu mà còn có s do d h nghi?" iThiên áp: "Nghi có hai th: mt là tùy-miên-nghi, hai là xphi-x-nghi. Bc A-la-hán không còn cái th nht, nhng i vi công vic có khi sanh nghi ng th nào là hp lý, th nào là không hp lý". (iu 3). Li mt hôm, các -t c kinh n câu: "Bc A-la-hán có hu nhãn, t bit mình c gii thoát", lin n hi thy rng: "Chúng tôi ã là A-la-hán, nên t chng bit, ti sao do ngi khác bo, mi bit mình chng nhp?" i-Thiên nói: "Bc Ala-hán phi do ngi khác bo mi bit mình ã chng ng. Nh ngài Xá-Li-Pht trí hu nht, ngài Mc-Kin-Liên thn thông nht, khi Pht cha n chng còn không t bit, hung na là các ông". (iu 4). i-Thiên ã có nhiu lm li nh th, song cn lành cha on. Nên mt hôm, vào lúc na êm, ông suy ngh n vic quy ca mình, bt giác xng lên: "Kh thay! Kh thay!" Các -t nghe c kinh hãi, sáng ra hi thm. i-Thiên bo: "Phàm thy cuc i là kh, là vô thng, mà không chí thành xng kh, thì thánh-o không hin khi". (iu 5). Sau khi ã ba ra nm iu y, nhân mt ngày b-tát ti chùa Kê-Viên (Kukkutarama), i-Thiên i trc ch Tng, t c ra bài k:

132

"D s d, vô tri. Do d, tha linh nhp. o nhân thanh c khi. Th danh chân Pht-giáo". Bài k ny không ngoài ý thut li nm iu trên, và gán cho ó là úng theo kinh Pht; tm dch: "Ma d hoc, không bit. Nghi ng, ngi bo chng. o nhân ting mà sanh. ây chính là Pht-giáo". Khi b-tát xong, ông còn c li bài k y ln na, và nói vi i chúng: "Khi Ðc Nh-Lai còn i, ch thiên và t-chúng nói ra, u phi c Pht n chng, mi gi là Kinh. Nay Th-Tôn ã dit , nu trong i chúng ngi nào thông minh, bin tài thuyt pháp, cng có th tr tác Kinh-in". By gi, nhng v Trng-lão hc rng gi gii, nghe bài tng y u kinh ngc, ri sa li câu sau: "ây chính là ngoi giáo". Do ó, ngun tranh bin ni lên, các hàng s th cho n i-thn trong thành ngn dt không c. Lúc ó A-DcVng nghe bit, n Kê-Viên-t khuyên gii, nhng hai bên u tranh chp không nhng nhau. Vua cng nghi ng, hi ý kin i-Thiên, ông ny bo: "Theo pháp dit tránh trong gii kinh, nên ly theo s chp thun ca phn ông". Lúc y, phái Trng-lão ít hn phe ca i-Thiên, nên ông chim phn u thng. Tuy nhiên s phân tranh cng không dt, nhân ó mi chia ra các b phái v sau.

133

Trên ây là mt thuyt ca Bc-truyn, còn thuyt th hai, nh trong b Chp-D-Lun bn dch ca i nhà Lng, ng c bn vi Tông-Luân-Lun, thì không nói rõ vic i-Thiên sáng ch nm iu, ch bo: "Ngoi-o lp ra nm th nhân duyên". Và, trong Thp-Bát-B-Lun ca ngài La-Thp dch, cng không nói rõ vic y, ch thut: "By gi có T-khu tên Nng, cng gi Nhân-Duyên, a-Vn, nói có nm pháp dy chúng-sanh". Y c theo các kinh sách ca Nam, Bc-tông, dung hi li nhng ý chính, ta có th kt lun ngun gc phân phái nh sau: Khi Ðc Th-Tôn nit-bàn, cách 100 nm sau, do ch Tng thuc khuynh hng canh tân theo quan nim khoáng i trì gii, ch Tng thuc khuynh hng bo th theo quan nim tn c trì gii, tranh chp vi nhau v mi iu, nên mi chia thành Thng-Ta-b và i-Chúng-b. Quan nim ca nhng phn t thuc hai b trên ây, vì không dung np ln nhau, nên mi phát sanh ra nhiu t tng và t ó ln ln phân tán thành nhiu b phái. ây là nguyên nhân chính. Còn v vic ca iThiên thì sau khi Ðc Th-Tôn dit 200 nm, nhm thi ADc-Vng, Pht-pháp c i thnh. Lúc by gi, phn ông dân chúng u hng v ch Tng cúng dng. Do ó, các ngoi-o mt nhiu li dng, nên có mt nhóm t co râu tóc ln vào trong oàn th Tng-già. Nhng vì hp th theo ngoi giáo ã lâu, sau khi vào Pht-pháp, h vn gi ch thuyt c. Vì th mi sanh ra s tranh chp ý kin trong Tngoàn. A-Dc-Vng nghe bit c, mi tp hp tt c tng chúng ri gn lc li, a nhng k tc-tr-t-khu tr v o ca h. Nhng trong nhóm y có ba trm ngi bác t, thông thuc Tam-tng, thành th h không chu khut phc.

134

Lúc ó th lc ngoi-o cng khá mnh, vua ngh h thông minh và nhiu bè ng, nu ui i ht e gây ra s không hay cho Pht-pháp, mi em an trí riêng mt ni, ti chùa Kê-Viên Ch-a-Sn. Nhng khi ti ây do kin gii sai bit, h li tranh chp vi ch Tng cu tr. Ngi cm u s ông trong cuc tranh chp ny là i-Thiên. V sau, A-Dc-Vng hay tin, gii quyt không c, n núi A-Hô-Hng-Già thnh Tôngi Mc-Liên--Tu thanh lc ln th hai, trc xut nhng k phá hoi, vic y mi yên. V nm iu trên, có th là nhng cu thuyt mà i-Thiên ã hp th t trc ri nhân c hi gây nên thành qu, cha chc do ông ta sáng ch ra. Nm thuyt ca i-Thiên, xét ra, tht không úng vi chánh-pháp. Nhng dù sao, ông cng ã d phn gây nh hng chia r trong oàn th Tng-già, mt thi gian khá lâu. Tit II: Hai Mi B Phái Sau ln kit-tp th hai, trong giáo oàn o Pht, vì khuynh hng t do mt ngày mt ny n, các t tng mi bc hng, nên s phân môn r phái mi ngày mt nhiu. Vic phân chia ny bt ngun t hai phái cn bn là Thng-Ta-b (Sthavira Theravada) và i-Chúng-b (Mahàsànghikà). V niên i phân lit ca các b phái, theo Nam-truyn, vào khong sau Pht dit t 100 nm n 300 nm. Theo Bc-truyn thì sau khi Ðc Th-Tôn nit-bàn, trong khong 100 n hn 200 nm là thi k phân phái ca i-Chúng-b, trong khong 300 n 400 nm là thi k phân phái ca Thng-Ta-b. V s mc ca các b phái, theo Nam-truyn, trc tiên có 18 b, hai trm nm v sau t i-Chúng-b xut sanh thêm

135

sáu b na, tng cng là 24 b; theo Bc-truyn thì có 18 b, gm hai b cn bn là 20 b. Danh mc ca các b phái Namtruyn so vi Bc-truyn, có ôi chút khác nhau. Nay xin cn c theo D-B-Tông-Luân-Lun ca ngài Th-Hu (HuynTrang dch), mt b sách rt c thông hành, ghi li s phân chia ca các b phái: Trc tiên, bi sm phong phú v t tng t do, t iChúng-b xut sanh ra ba b: Nht-Thuyt, Thuyt-Xut-Th, Kê-Dn. Ln th hai phát sanh ra a-Vn-b. Ln th ba phát sanh ra Thuyt-Gi-b. Ln th t li có ba b: Ch-a-Sn, Tây-Sn-Tr, Bc-Sn-Tr xut hin. Nh th, trong vòng sau Pht dit 100 n 200 nm, t i-Chúng-b ã phân lit ra chín phái, k c bn mt. Trong khong thi gian y, Thng-Ta-b lui n v x CaThp-Di-La, gi khuynh hng bo th, tôn trng s truyn tha, hai bên cng vn dung hòa nhau, không có s tranh chp. Nhng sau vì chu nh hng ca i-Chúng-b, t tng bo th, truyn tha ca Thng-Ta-b cng b lay chuyn. Vì th, trong khong thi gian t 300 n 400 nm sau Pht dit , t Thng-Ta-b phân chia ra mi b, k c b phái cn bn là mi mt b. S xut sanh ca các phái ny ã din ra nh sau: Ln u tiên, t Thng-Ta-b phân ra ThuytNht-Thit-Hu-b (cng gi Tát-Bà-a). Ln th hai, tHu-b phát sanh c-T-b. Ln th ba, t c-T-b xut hin bn b: Pháp-Thng, Hin-Tr, Chánh-Lng, MtLâm-Sn. Ln th t, t Hu-b phát xut Hóa-a-b. Ln th nm, t Hóa-a-b phân lit ra Pháp-Tng-b. Ln th sáu, li t Hu-b phát sanh m-Quang-b (cng gi Thin136

Tu). Ln th by, cng t Hu-b phát sanh Kinh-Lng-b (cng gi Thuyt-). V Thng-Ta-b, sau khi phân ra Thuyt-Nht-ThitHu-b ri, th lc b suy kém, phi lui v n dt Tuyt-Sn, nên li có tên là Tuyt-Sn-b. tin cho ngi hc Pht, xin nêu ra biu phân phái nh sau:

Tit III: Nhân Duyên Phát Xut Ca Các B Các phái trên ây, bi t tng không ng nên thành i lp, vì th phi phân chia ra. Nhng nhân duyên y, theo bn truyn ca ngài Chân-, i lc nh sau: 1. i-Chúng-b: B ny phát xut sau khi có s tranh chp mi iu gii lut. V sau, b chúng ln ln thêm nhiu, c tr x ng-Qut-a-La (Angottara) thuc phng Bc thành Vng-Xá. 2. Nht-Thuyt-b: Giáo-oàn ca i-Chúng-b nhân nghiên cu các kinh i-tha nh: Hoa-Nghiêm, Nit-Bàn, Thng-Man, Duy-Ma, Kim-Quang-Minh... có k tin, k không tin. Nhng ngi tin theo i-tha li có ba xu hng, và t tách ra thành ba b phái. Phái th nht trong ba b ny, cho rng tt c các pháp th và xut th gian u là gi danh không có tht th. ây là Nht-Th-b, và im trên là t tng chính ca h. 3. Thuyt-Xut-Th-b: Phái th hai tin theo i-tha, là Thuyt-Xut-Th-b. Theo phái ny, tt c pháp th gian u bi iên o sanh ra; ngha là do iên o nên khi phin não,

137

t phin não mà gây nghip và t nghip cm chu qu báo. Vì vy các pháp th gian u là h vng, gi danh. Trái li, pháp xut th gian là chân tht, vì t tht cnh khi tht trí, và do tht trí t n tht cnh. 4. Kê-Dn-b: Phái th ba tin theo i-tha là Kê-Dn-b. Theo phái ny, hai tng Kinh và Lut là phng tin gi thuyt ca Ðc Th-Tôn. Nh mt bài k trong kinh nói: "Tùy nghi n, mc, . Min mau dt phin não". Th thì nhng hình thc bên ngoài u thuc phng tin, mà s dit phin não mi là ch im. Cho nên ch có Lun tng là giáo in thit tht, vì tng ny gii thích ngha lý tinh vi rõ ràng. Do ó, h thành lp mt b phái riêng. 5. a-Vn-b: Khi c Pht còn ti th, có mt v A-la-hán tên là T-Bì-Y (Yajnavalkya). Nguyên T-Bì-Y là mt tiênnhn, mc áo v cây, th tri, sau xut-gia trong Pht-pháp chng c o qu. La hán T-Bì-Y thng theo Pht, ghi nh th trì tt c giáo ngha. Trc khi Ðc Th-Tôn dit , Ngài vào nhp nh Tuyt-Sn. Sau Pht nit-bàn 200 nm, Ngài xut nh, n nc ng-Qut-a-La, thy i-Chúngb ch hong dng ngha nông cn ca ba tng, rt ly làm kinh ngc. Do ó, La-hán T-Bì-Y c li tt c ngha thâm thúy v i-tha ca pháp tng. Mt s tng s th trì phápgii ca Ngài, và bit lp thành a-Vn-b, nghiên cu nhng ngha lý rng sâu trong Kinh, Lut, Lun. 6. Thuyt-Gi-b: nc Ma-Ha-Lt-à (Mahàrattha) có v T-khu danh c tên i-Ca-Chiên-Diên (Mahàkàtyàyana). Ngài em giáo ngha trong ba tng phân tích th nào là nhân, qu, tht thuyt, gi thuyt, chân , tc . Do nhân duyên ó,

138

có mt nhóm tng s ch trng gii thích Tam-tng theo li ny, tùy nghi la chn th x, và bit lp thành Thuyt-Gib. 7. Ch-a-Sn-b, 8. Tây-Sn-Tr-b, 9. Bc-Sn-Tr-b: Nh trên ã k, do i-Thiên cm u nhóm bác t, gây ra cuc tranh chp trong ni b Tng-chúng. Khi A-Dc-Vng và Tôn-gi Mc-Liên--Tu n gii quyt, công vic mi yên. Nhng t ó, ch Tng ây cng b nh hng y, chia nhau c tr ba ni và lp thành ba b phái. Phái ch c gi là Ch-a-Sn-b; phái phía tây Cha-Sn gi là Tây-Sn-Tr-b; phái phía bc Ch-a-Sn gi là Bc-Sn-Tr-b. 10. Thng-Ta-b: B ny cng phát xut sau khi có s tranh chp v mi iu gii lut. i khái Thng-Ta-b ch trng bo th cu phong mà tu hành, ly Kinh tng làm bn v. Ch Tng trong b ny cho rng, Lut vì y theo ngi nên có s bt nh v các iu khai, giá (m rng, nghiêm cm); còn Lun tuy gii thích Kinh, nhng li hay i xa vi ngha cn bn ca Kinh. Vì th, h ly Kinh làm tiêu chun, mà không my trng Lut, Lun. 11. Thuyt-Nht-Thit-Hu-B (cng gi Thuyt Nhân): Thi i thay i, t tng con ngi cng bin thiên; v sau các nhà hc Pht ln ln theo khuynh hng trng Lun nh Kinh. Sau khi Ðc Th-Tôn dit 300 nm, có ngài CaChiên-Diên-Ni-T (Kàtyàyaniputtra) ra i. Ngài là bc thc hc trong Pht-giáo, tinh thông Tam-tng, nhng không thích

139

ch trng ly Kinh làm bn v ca Thng-Ta-b. Trong khi tu trì chùa Ám-Lâm (tàmasavanasamghàràma) nc Chi-NaBc- (Cinabhukti) thuc Bc-n, Ca-Chiên-Diên-Ni-T ã ch tác ra b Phát-Trí-lun. Tuy cng hong truyn c Kinh và Lut nhng ngài li thiên trng v Lun, lp ra Thuyt-NhtThit-Hu-b, ly Lun tng làm bn v. 12. c-T-b (cng gi Tr-T-b): B ny cng ly Lun tng làm bn v, nhng s y v Lun-tng khác hn Hu-b. Ch Tng phái ny ly b A-T-àm ca ngài Xá-Li-Pht làm tiêu chun. -t ngài Xá-Li-Pht là La-Hu-La, -t ca ngài La-Hu-La là c-T (Vàtsìputra). V sau hu du ca ngài c-T lp ra phái ny, nên nu gi cho là: cT--T-b. 13. Pháp-Thng-b, 14. Hin-Tr-b, 15. Chánh-Lng-b, 16. Mt-Lâm-Sn-b: Bn b ny cng ly Lun-tng làm bn v, và c phân xut t c-T-b. Nguyên khi ch Tng phái c-T gii thích b A-T-àm ca ngài Xá-Li-Pht, n on nào quá n gin thì em ngha ca Kinh thêm vào. Vì trong s tng b có nhiu ý kin bt ng, nên t ni bn b, li phát xut ra bn b trên ây. 17. Hóa-a-b: B ny cng t ni Hu-b mà bit xut. Nguyên sau khi Pht dit 300 nm, có ngi Bà-La-Môn tên là Hóa-a, tinh thông mi giáo ngha ca T-Ph-Ðà thánh-in. Sau ông xut-gia trong Pht-pháp tu hành, chng

140

qu A-la-hán. Nhân khi ging c Kinh-in, n ch nào thiu sót, ông em li vn ca kinh Ph-Ðà và vn in Phm-ng tu sc, ý ngha ng nh Pht nói. Các -t tin tng li thuyt pháp ca thy, nên sau khi ông viên tch, h lp thành mt phái riêng, ly tên là Hóa-a-b. 18. Pháp-Tng-b: Nhân duyên phát xut ca b ny, do mt v tôn c tên là Pháp-Tng (Dharmagupta). Nguyên trc kia A-la-hán Pháp-Tng là -t ca Tôn-gi Mc-Kin-Liên. Nhân thng i theo thy du hóa, ngài ghi nh tt c nhng iu gì Tôn-gi ã nói. Sau khi Tôn-gi Mc-Kin-Liên viên tch, ngài em Kinh-in chia thành nm tng. Kinh, Lut, Lun, Mt-Chú và B-Tát tng. Ch Tng trong Hóa-a-b có mt s ngi tin tng theo thuyt ny, nên bit lp thành ra Pháp-Tng-b. 19. m-Quang-b (cng gi Thin-Tu): Khi Ðc Nh-Lai còn i, Tôn-gi m-Quang (Kasyapa - Ca-Dip) th trì rt nhiu pháp giáo ca Pht. V sau, ngài tp hp nhng pháp giáo y, chia thành hai loi: b phn phá tà thuyt ca ngoio, và b phn i tr phin não ca chúng-sanh. Do nhân duyên ó, ngi sau tin theo pháp giáo ny, bit lp thành mt phái, ly tên là m-Quang-b. 20. Kinh-Lng-b: B ny ly Kinh-tng làm lng, không y theo Lut, Lun, nên gi là Kinh-Lng. Kinh-Lng-b li có tên là Thuyt- hoc Thuyt-Chuyn. Hai danh t ny có ngha: cá th ca hu-tình nu nng theo kinh lng, thì t i hin ti chuyn n v lai, dù cha c o nhng ht ging kinh pháp vn không tiêu dit. Tóm li, mc ích ca phái ny là phc c, ch trng tái thit lp trng ca Thng-Ta-b.

141

Tit IV: So Sánh Các B Phái Theo Nam, Bc Truyn Trên ây là nhân duyên phát xut các b phái theo Bctruyn. Vì mun cho ngi hc Pht có ch quy nht, nên ni dung ca bn chng ch chn la thuyt nào n gin và c thông hành trong Nam hoc Bc-tông. Tuy nhiên, v thuyt ca Nam-truyn, cng nên nêu ra i lc cho tin vic tham kho. Theo Nam-truyn, trc tiên, v cn bn và chi mt ca iChúng-b, gm có sáu phái: 1. i-Chúng-b. 2. Kê-Dn-b. 3. Nht-Thuyt-b. 4. Thuyt-Gi-b. 5. a-Vn-b. 6. Thuyt-Ch-a-b. V vn bn và chi mt ca Thng-Ta-b, gm 12 phái: 1. Thng-Ta-b. 2. Hóa-a-b. 3. c-T-b. 4. PhápThng-b. 5. Hin-Tr-b. 6. Lc-Thành-b. 7. ChánhLng-b. 8. Thuyt-Nht-Thit-Hu-b. 9. Pháp-Tng-b. 10. m-Quang-b. 11. Thuyt-Chuyn-b. 12. Thuyt-Kinh-b. Trc sau, c Thng-Ta-b và i-Chúng-b, gm có 18 b phái. Các bn cu dch gi 18 b phái Tiu-tha chính là thuyt ny. Khi Pht dit 200 nm v sau, t i-Chúng-b phát xut thêm sáu b na là: Tuyt-Sn, Vng-Sn, NghaThành, Tây-Vng-Sn, ông-Sn, Tây-Sn. Nh th, tng cng tt c c 24 phái. V nhân duyên xut phái, bên Namtông không thy có lu truyn. So sánh li, bên Nam-truyn không có các b: Thuyt-XutTh, Bc-Sn-Tr. Bên Bc-truyn không có các b: ôngSn, Tây-Sn, Thuyt-Kinh, Thuyt-Ch-a. Ngoài ra, các b

142

kia danh mc tuy khác, song ý ngha vn ng, bt quá do s chuyn i ca ngôn ng mà thôi, nh Thuyt-Chuyn gi là Kinh-Lng chng hn. Li, th lp phát xut ca các phái theo Nam-truyn và Bc-truyn cng khác nhau. Vì không mun có s ri ren, nên trong ây không cp n. Tham kho v ch ng d ca các b phái theo Nam, Bctruyn thì, nh bên Nam-truyn chia ra hai b: Thuyt-Chuyn, Thuyt-Kinh, bên Bc-truyn xem ng mt phái, nên ch gi là Kinh-Lng-b. Bên Bc-truyn cho Thng-Ta và TuytSn ng mt b, bên Nam-truyn cho Tuyt-Sn là chi phái riêng thuc i-Chúng-b. Phái Thuyt Ch-a bên Namtruyn có l là Thuyt-Xut-Th b theo Bc-truyn, vì v vn cá nhân linh hn, hai phái ny lp lun ging nhau, và niên i phát xut cng tng ng. Theo Nam-truyn thì sau khi Pht dit 200 nm, t i-Chúng-b phát xut sáu chi phái, hai b ông-Sn, Tây-Sn trong ó, bên Bc-truyn cng có. Nh Tây-Vc-Ký nói: " x i-An-t-La thuc min Namn, có hai ngôi già lam k c, tên là ông-Sn, Tây-Sn. Hai ngôi chùa ny do c hang á mà to thành. Tng truyn khi xa hai ch ny là c s thuc v i-Chúng-b". Xem th thì bit hai b y lp cn c ni ây. Lc-Thành-b tc là MtLâm-Sn-b; vì bên Nam-truyn nói bn b Pháp-Thng, Hin-Tr, Lc-Thành, Chánh-Lng phát xut t c-T-b, bên Bc-truyn cng gi bn b Pháp-Thng, Hin-Tr, MtLâm-Sn, Chánh-Lng phát xut t c-T-b. Các b phái: Vng-Sn, Tây-Vng-Sn, Ngha-Thành không có danh mc bên Bc-truyn, nhng cn c theo B--S (Bodhivamsa), ta có th oán nh Vng-Sn chính là Cha-Sn, Tây-Vng-Sn chính là Tây-Sn-Tr, và Ngha143

Thành chính là Bc-Sn-Tr. Vì trong tp s ny có nói: "Vào thi A-Dc-Vng, có các ngoi-o cu danh li mc pháp phc xen trong oàn th ch Tng, làm cho chánh tà ln ln. Do ó trong i-Chúng-b mi ny sanh sáu chi phái, nh Tuyt-Sn..." Theo b Tng-K-Lut-T-Ký ca ngài Pháp-Hin, vào thi Tôn-gi u-Ba-Cp-a, ch Tng bt ng ý kin v gii lut (ây nói v phng din gii lut), nên ln ln chia thành nm b. Trong ây, àm-Vô-c chính là Pháp-Tng-b, Di-SaTc chính là Hóa-a-b. Ca-Dip-Di chính là m-Quang-b, Tát-Bà-a chính là Thuyt-Nht-Thit-Hu-b, Bà-Sa-Phú-La chính là c-T-b. Tôn-gi u-Ba-Cp-a là nhân vt sau Ðc Th-Tôn 100 nm, nm phái trên u thuc v ThngTa-b. C theo ây thì thuyt ca Nam-truyn nói sau khi Pht dit trong khong 100 nm n 300 nm, t hai b cn bn ln lt sanh ra các chi phái, dng nh hp vi hình th t nhiên. Còn thuyt ca Bc-truyn nói t 100 n 200 nm sau Pht dit là thi k phân phái ca i-Chúng-b, trong khong 300 n 400 nm là thi k phân phái ca ThngTa-b dng nh có ch dng ý. Hoc gi ngi trong phái Nht-Th-Hu mun t ra b môn cn bn ca mình (ThngTa-b) phân tán sau hn c, nên mi có thuyt ny chng? Tóm li, giáo-oàn o Pht tuy chia nhiu b phái, song không phng hi gì n s gii thoát. Thu xa, Ðc ThTôn ã có d ký rng: "Sau khi ta dit , Kinh, Lut ca ta chia thành nm b, cho n 18 b, danh t tuy khác nhng ng li quy hng vn hp vi cnh i Nit-bàn. Nu có ai y theo ó mà tu hành, u s c gii thoát". c Pht cng bo ngài Vn-Thù: "Trong i v lai, o pháp ca ta hòa hp

144

vi mi cn c chia thành 20 b, làm cho ngôi nhà chánh giáo c vng bn. Trong 20 b ny, nu ai y theo tu hành, u c chng qu. Ví nh nc bin tuy nhiu, song ch có mt v; và nh ngi có hai mi con tr, không a nào chng phi là con mình. Cng nh th, Tam-tng u bình ng không có tng nào hn kém. ây là li chân tht ca Nh-Lai". Giáo Ngha Các B Phái Tit mc: I. Ba h thng b ngha II. Giáo ngha ca i-Chúng-b III. Giáo ngha ca Hu-b IV. Giáo ngha ca c-T-b Kinh sách tham kho: D-B-Tông-Luân-Lun, Tông-LunKho, n--Pht-Giáo-S-Lc. yu: Tông ngha 20 b rt phin toái, trong mt bài hu hn, không th ghi ra mi mi chi tit. Vì th, ni dung tit th nht trong bn chng, y theo Tông-Luân-Kho ca ngài Huyn-Trang, mà chia các phái thành ba h thng: iChúng, Hu-b và c-T. Ba tit sau nói khái lc v giáo ngha ca ba b phái i biu ny. Trong ây, giáo ngha Hub phng pht nh Nguyên-thy Pht-giáo, nhng li phân tích vn hu tinh t hn i-Chúng-b. Giáo ngha ca iChúng-b thì quan nim v Pht-thân có phn khoáng t hn Hu-b. Còn giáo ngha ca c-T-b li gin c và c lp vi thuyt Tam-t. c im ca i-Chúng-b là li nhn

145

xét v hu vi pháp gn vi thuyt "Ngã pháp câu không" làm c s khai trin Không-tông v sau. c im ca Hu-b là li phân tích các pháp mt cách tinh t, làm c s cho Duythc-hc ca Hu-tông trong tng lai. Riêng c-T-b c c thù vi thuyt B-c-Già-La, làm c s cho lp thuyt Nh-Lai-tng. C ba h thng do ba b làm i biu, tuy hình thc còn trong phm vi Tiu-tha, nhng v tông ngha u ã manh nha t tng i-tha Pht-giáo.

Tit I: Ba H Thng B Ngha Trong mt thi gian không bao lâu, Pht-giáo chia ra n 20 b phái, nh các th nm mc lên sau cn ma rào, ngi ngoài trông thy không khi ly làm l. Nhng iu y chng có chi k c, vì các phái trên ch bt ng ý kin ri bit lp, không có tính cách môn ình kiên c nh các tông Thai, Thin, Tnh, Mt bên Trung-Hoa. Trong y, duy có hai b vn bn là sai bit, ngoài ra các phái chi mt ch lp ngha ch hi khác nhau. Chng hn nh bn phái Pháp-Thng, Hin-Tr, Chánh-Lng, Mt-Lâm-Sn, s d c chia ra, vì li gii thích bt ng trên mt b lun. Do ó, ch trong thi gian hn hai trm nm mi phát sanh nhiu b nh th. Nay xin cn c quyn Tông-Lun-Kho ca ngài HuynTrang, nng theo ngha tng ng ca 20 b, mà chia thành ba h thng:

146

1. i-Chúng, Nht-Thuyt, Thuyt-Xut-Th, Kê-Dn, Thuyt-Gi, Ch-a-Sn, Tây-Sn-Tr, Bc-Sn-Tr, PhápTng, m-Quang, Hóa-a, a-Vn, Tuyt-Sn thuc v h thng i-Chúng-b. 2. Thuyt-Nht-Thit-Hu, Thng-Ta, a-Vn, TuytSn, Kinh-Lng thuc v h thng Nht-Thit-Hu-b. 3. c-T, Pháp-Thng, Hin-Tr, Chánh-Lng, MtLâm-Sn thuc v h thng c-T-b. Nh trên, h thng th nht ly i-Chúng-b làm i biu. H thng th hai, không ly Thng-Ta-b làm i biu mà ly Nht-Thit-Hu-b, vì b ny gii thích kinh vn có phn tinh t hn, và có tính cách bao quát nhng b tùy thuc. Trong h thng th nht, th nhì u lit danh a-Vn và Tuyt-Sn, vì tông ngha ca hai b ny kiêm thông c Nht-Thit-Hu-b và i-Chúng-b. H thng th ba ly c-T-b làm i biu. Trong h thng ny, v sau Chánh-Lng-b c thnh truyn hn c, nên cng có th em Chánh-Lng thay th c-T mà i biu cho ba b: Pháp-Thng, Hin-Tr, MtLâm-Sn. Trong Nam-Hi-Ký-Quy-Truyn, Ngha-Tnh pháp s cng có nói: "Tuy các b phái phát xut không ng nhau, nhng s truyn tha Tây-Vc i cng ch có bn". Theo pháp s, bn h thng là ngoài ba i biu trên, thêm vào Thng-Tab. Nhng Thng-Ta-b tông ngha kiêm thông c i, Tiu-tha, v sau li b canh ci, thành ra mt bn sc. Trên ây Nht-Thit-Hu-b làm i biu là cng do duyên c ó. Nh ng-Dip-b (Tàmrasàtìyà) c lu hành Tích147

Lan chính là lu phái thuc Thng-Ta-b, nhng sánh vi tông ngha ca cn bn Thng-Ta-b, có ch khác nhau. Tóm li, các b phái tuy nhiu, nhng tông ngha i khái không ngoài ba h thng trên. Cho nên, bit c tông ngha ca mt b i biu, tc hiu c tông ngha ca các b tùy thuc. Tuy nhiên, th theo dng ý ca ngài Huyn-Trang, ni dung bn chng ch trình bày i ngha các phái ng thi mt cách gin yu cho hc gi d nhn thc, ch không phi c tâm sáp nhp 20 b vào ba h thng. Vì tht ra, do s lu truyn và phát t ca mi phái v sau, nhng tông ngha u tiên trong 20 b cng có thay i, không th xác ch âu là gii hn.

Tit II: Giáo Ngha Ca i Chúng B Giáo ngha ca i-Chúng-b, i khái có th chia thành bn on nh sau: 1. Hu-Vi-lun: Theo i-Chúng-b, tt c pháp hu vi, gi là hin tng gii hay hu vi gii, u nng ni nhân duyên mà sanh dit. Vì hin tng gii luôn luôn sanh dit, nên các pháp i quá kh không có tht th, bi nó chng còn tn ti. Các pháp i v lai cng không có tht th, bi nó hãy cha sanh. Duy các pháp trong mt sát-na ca i hin ti là có tht th, bi nó ang lu tn. ây là ch thuyt "Quá v vô th, hin ti hu th" ca bn b. ng v phng din trit hc, ch thuyt ny gi là Phê-phán-tht-ti-lun. Quan nim v hu vi pháp ca i-Chúng-b, mc ích phá tr tâm chp có, tuy

148

cha c hoàn m, nhng cng gn vi thuyt "Ngã pháp câu không" ca i-tha. 2. Vô-Vi-lun: Tng i vi pháp hu vi, i-Chúng-b lp ra chín pháp vô vi. Chín pháp y là: Trch-dit, Phi-trchdit, H-không, Không-vô-biên-x, Thc-vô-biên-x, Vô-shu-x, Phi-tng-phi-phi-tng-x, Duyên-khi-chi-tánh, Thánh-o-chi-tánh. Trch-dit-vô-vi là lý tánh Nit-bàn nng vào sc tuyn trch ca trí hu, lìa s ràng buc ca phin não mà chng c Phitrch-dit-vô-vi là chân tánh bn lai vng lng, không cn sc la chn ca trí hu mi hin ng. H-không-vô-vi là ch cho h không ca lý tánh, không chng ngi các pháp và không b các pháp làm chng ngi. Không-vô-biên-vô-vi là cnh gii trng không do hành gi chán thô cht ca sc tng, tu Không-quán mà chng c. Thc-vô-biên-vô-vi là cnh gii lng l không ngn mé, ch có s bin duyên ca tâm thc. Vôs-hu-vô-vi là cnh gii trng lng bình ng, do hành gi chán vô-biên-thc tu Vô-ngã quán c thân chng. Phi-phitng-vô-vi là nh cnh thoát ly trng thái có, không, ch còn tâm tng vi t. Bn nh cnh thuc Vô-sc-gii trên ây, tuy gi là vô vi, Vô-sc, nhng tht ra còn có sc cht vi t gi là Thc-tâm (Hrdayavastu). V li i-Chúng-b không cho bn nh cnh ny là cu cánh, mà ch cho là cnh s y tm trong thi k gia hnh, do nhân tu mà cm thành bn không báo sai bit. Duyên khi chi tánh vô vi là lý pháp ca s sng cht xoay vn. i-Chúng-b cho rng mi hai chi duyên khi tuy là pháp hu vi, nhng th lp tng sanh trc sau ca nó không thay i. Vì lý pháp duyên khi ny nht nh và tng tc không ngng, nên h lit vào vô vi pháp. Thánh-o-chi149

tánh-vô-vi là lý pháp lìa nhim chng dit ca Bát-thánh-o. Do mi chi trong Bát-thánh-o u có công nng làm cho hành gi lìa s ô nhim, chng vào th vng lng, nên iChúng-b lit lý pháp ny vào vô vi pháp. Trong chín pháp trên ây, im trng yu nht là Trch-ditvô-vi, vì tr phin não chng Nit-bàn là mc ích ca ngi tu o gii thoát. Xét li, quan nim vô vi ca i-Chúng-b, không phi ch có tính cách tch tnh, mà gm c hot ng, nh Duyên-khi-chi-tánh chng hn. Vô vi ca h, không phi ph nhn hin tng ca các pháp, mà là ph nhn tâm nim phin não chp trc trên các pháp. 3. Tâm-tánh-bn-tnh-lun: i-Chúng-b ch trng tâm tánh bn lai thanh tnh, xa lìa tt c phin não mê vng. Duyên vì khách trn phin não bên ngoài làm ô nhim, nên tâm tánh tr thành bt tnh. ây là thuyt "Tâm tánh bn tnh, khách trn ca i-Chúng-b. ô nhim" Vì tâm tánh thì bn tnh, khách trn là phin não, tâm và phin não u có t vô thy, khách trn thng eo ui theo tâm, nên gi là tùy phin não. Bi có tùy phin não nên tâm b ô nhim, to ra nghip, khin cho chúng-sanh mãi xoay vn trong no kh. Nu nng vào s tu hành gt ra phin não, thì tâm tr nên trong sch, hin hin c tnh tánh sn có t xa. Tâm là ch, phin não là khách, hai th u ng thi; tâm tánh thì vô thy vô chung, phin não thì vô thy hu chung. Lp lun ny tng t thuyt "Quan h gia t tánh và thn ngã" ca S lun, nhng v ngha sanh dit thì có phn khác hn.

150

4. Nit-Bàn-Pht-thân-lun: Quan nim v Nit-bàn ca iChúng-b, không thy ghi chép rõ ràng. Nhng v Pht-thân, i-Chúng-b cho rng Ðc Thích-Tôn sanh n-, giáo hóa nhân gian, là hóa thân ch không phi tht thân. Tht thân ca Pht nng vào nhân hnh nhiu kip mà thành, i vi không gian thì khp tt c ch, i vi thi gian thì th lng vô vùng. Oai lc ca Pht cng không biên t, gn gi giáo hóa chúng-sanh mà không khi phin não, s ng hin và nhp dit u c tùy duyên t ti. i vi i-Chúng-b, Pht-thân là vô lu thân, là siêu vit và thng tn ti. Do ó, khi Pht chuyn pháp-luân, trong mt âm thanh có th nói tt c pháp, trong mt sát-na có th hiu bit ht mi vic. Pht thng trong nh, không có thy miên, chúng-sanh hi gì, Ngài u áp ngay không cn phi suy ngh. Trên ây là khái lc yu ngha ca i-Chúng-b. Hu-vilun ca b ny, rt gn vi không quán ca Ma-Ha-Bát-Nhã. Vô-vi-lun có th làm tin khu cho thuyt Chân-nh-duyênkhi ca i-tha. Trong Tâm-tánh-bn-tnh-lun, thuyt phin não vô thy hu chung rt ging vi Chân-nh-duyên-khilun, và cng là nguyên nhân dn d n t tng "Tt c chúng-sanh u có Pht tánh", ca i-tha. Nit-bàn quan ca i-Chúng-b tuy không thy ghi chép, nhng chúng ta có th khái lun rng Pht-thân và Nit-bàn ca h vn không xa nhau. Vì th, giáo ngha ca b ny tuy là Tiu-tha, mà có nhng t tng rt gn vi i-tha. Cho nên có th nói, giáo ngha i-tha là t ch phát trin ln ln giáo ngha ca i-Chúng-b.

151

Tit III: Giáo Ngha Ca Hu B Nht-Thit-Hu-b phát xut t Thng-Ta-b. Giáo ngha ca Thng-Ta-b thuc v Nguyên-Thy-Pht-giáo, gm c o lý i, Tiu-tha, nhng i-tha còn trong vòng n mt. Giáo ngha ca Hu-b li nng vào s tin trin ca Nguyên-thy-Pht-giáo. Vì vy, khi nói v b ny, ta có th suy bit c ni dung ca Thng-Ta-b và các chi phái cùng mt h thng Lp-thuyt ca Hu-b c khái quát theo bn on nh sau: A. Pháp-Tng-Y-C: Nh trên ã nói. Nht-Thit-Hu-b do Tôn-gi Ca-Chiên-Diên-Ni-T khai sáng, ly Lun-tng làm bn v. Tôn-gi ch tác ra b A-T-t-Ma-Phát-Trí-Lun (Abhidharma jnànaprasthàna sàstra) gm 20 quyn làm nn tng cho Hu-b. Ngoài Phát-Trí-Lun ra, còn sáu b khác c gi Lc-Túc-Lun, cng là pháp tng y c ca Hu-b. Sáu b lun y là: 1. A- T- t -Ma -Tp -D -Môn - Túc -Lun (Abhidharma Sanjitiaparyàpàdá Sàstra) 20 quyn, tng truyn do ngài XáLi-Pht sáng tác trong khi Pht còn ti th. 2. A- T- t -Ma- Pháp -Un -Túc -Lun (Abhidharma dhamaskandhapàda Sàstra) 12 quyn, do ngài Xá-Li-Pht to; theo bn Hán-dch thì do ngài Mc-Kin-Liên. (Abhidarma 3. A-T-t-Ma-Thi-Thit-Túc-Lun prajnàtipàda Sàstra) gm 18.000 bài tng, do ngài Mc-KinLiên to; theo bn Hán-dch thì do ngài i-Ca-Chiên-Diên.

152

4. A- T- t- Ma- Thc -Thân -Túc -Lun (Abhidarma vijnànakàyapàda Sàstra) 16 quyn, do ngài -Bà-Thit-Ma (Devasarman - Thiên-Tch, Thiên-H) sáng tác khong sau Pht dit 100 nm. 5. A- T -t- Ma- Phm- Loi-Túc-Lun (Abhidarma prakaranapàda Sàstra) 18 quyn, do ngài Th-Hu sáng tác phn u, Kê-Tân La-Hán vit phn cui. 6. A- T- t- Ma -Gii- Thân -Túc -Lun (Abhidharma dhàtukàyapàda Sàstra) 3 quyn, do ngài Phú-Lâu-Na to; theo Hán-dch thì do ngài Xá-Li-Pht. (Trên ây, phn ghi chú tác gi là y theo thuyt ca ngài Xng-Hu, trong Câu-Xá-Thích). Sáu b trên, v giáo lý, ch là nhng phn t ca Phát-TríLun nên gi là Lc-Túc-Lun. Còn Phát-Trí-Lun gi là Thân-lun. ây là y theo ngha bn và mt. V sau, các bc hc gi ca Hu-b li gii thích giáo ngha ca Phát-Trí-Lun, và biên tp li thành mt b gi là A-T-t-Ma-i-T-Bà-SaLun (Abhidharmamahàvibhàsà Sàstra) gm 200 quyn. Trong ó có nhiu on dn chng t Lc-Túc-Lun. Ngài Ca-Chiên-Diên-Ni-T ly Lun-tng làm bn v, bi có hai lý do. Mt là i kháng vi tân thuyt ca i-Chúngb, phng din khác là phá hai hc phái Thng-lun và S-lun ca ngoi-o, ang phc hng lúc ng thi thng hay bài xích Pht-giáo. Vì mc ích ó, ngài ch trng môn lý lun ca Pht-giáo cn phi có lp trng cho tht vng chc quyt thng. Li, trong khi tranh bin, ngài thng ly giáo ngha ca Thng-lun và S-lun dn chng, nên ni dung

153

ca Hu-b có hình tích nh hng t Thng-lun, cng nh giáo ngha i-Chúng-b chu nh hng ca S-lun vy. B. Chúng-sanh và th-gii: Theo Nguyên-thy Pht-giáo, thì nm un là nhng yu t thành lp th-gii. Tt c chánhbáo và y-báo th gian, không ngoài hai im sc, tâm trong nm un. Nhng Hu-b vì chu nh hng s phân loi vn hu ca phái Thng-lun, nên em chia tt c s vt thành nm v: sc, tâm, tâm s, tâm bt tng ng hành và vô vi. Nm ngôi v ny gm có 75 pháp nh sau: 1. Sc-pháp: Sc-pháp có 11 th, là nm cn, nm cnh và vô biu sc. Nm cn là: nhãn, nh, t, thit, thân. Nm cnh là: sc, thanh, hng, v, xúc. Vô biu sc (Avijnaptirùpa) là nhng tác ng ca thân, khu, phát sanh t tâm nghip lành d ca chúng-sanh. 2. Tâm-pháp: Tâm-pháp ch có mt th, gi là Tâm-vng. Tâm-vng ây là ch cho nhng công dng ca tinh thn, nh cm giác, tri giác, tng tng. Nu em t phân thì công dng tinh thn ny không ngoài sáu thc. 3. Tâm-s-pháp: Tâm-s-pháp gm có 46 th nh: Mi i a pháp: th, tng, t, xúc, dc, hu, nim, tác ý, thng gii, tam ma a. Mi i thin pháp: tín, cn, hành x, tàm, quý, vô tham, vô sân, bt hi, khinh an, bt phóng dt. Sáu i phin-não: si, phóng dt, gii ãi, bt tín, hôn trm, iu c. Hai i bt thin pháp: vô tàm, vô quý. Mi tiu phin não a pháp: phn, phú, xan, tt, não, hi, hn, sim, cung, kiêu. Tám bt nh a pháp: hi, miên, tm, t, tham, sân, mn, nghi.

154

4. Tâm-bt-tng-ng-hành-pháp: Ngôi v ny có 14 th: c, phi c, chúng ng phn, vô tng qu, vô tng nh, dit tn nh, mng cn, sanh, tr, d, dit, danh thân, cú thân, vn thân. 5. Vô-vi-pháp: Vô-vi-pháp có ba th: trch dit vô vi, phi trch dit vô vi, h không vô vi. By mi lm pháp thuc nm ngôi v trên ây là ng v phng din khách quan phân loi v tr vn hu. Còn ng v phng din ch quan thì có ba khoa là: nm un, mi hai x, mi tám gii. Ba khoa ny không ngoài ba phn: Cn, cnh, thc hng làm nhân duyên cho nhau mà sanh ra các pháp, và mi tác dng ca tinh thn. Hu-b cho rng tt c pháp, nng vào thi gian thì phi tri qua bn trng thái sanh, tr, d, dit; nng vào không gian phi có s, lý, hp, bin hóa. Hin tng các pháp tuy sanh dit bin hóa, nhng th tánh ca nó vn thng tn ti trong ba i. Ví nh các làn sóng tuy sanh dit bin hóa, nhng th tánh ca nó là nc vn không thay i. Tác dng ca th tánh hng hu ny, lúc cha phát khi gi là v lai, lúc ang din ra gi là hin ti và lúc ã qua ri gi là quá kh. ây là thuyt "Tam th tht hu, pháp th hng hu" ca Hu-b. ng v phng din trit hc, thuyt ny gi là a-Nguyên-Tht-Ti-Lun. Hu-b tuy chia ch vn hu có phn tinh t hn ThngTa-b, nhng cng không ngoài hai im: sc và tâm; hay nói cách khác là chúng-sanh (tâm) và th-gii (sc). Theo Hu-b, chúng-sanh nng ni trn cnh mà khi phin não; nu quán bit các pháp u do nhân duyên hòa hp, sanh dit trong sát155

na, thì tâm chp trc không còn, ngã tng phi tiêu tan. Môn quán ny tên: Tích-sc-nhp-không gi tt là Tích-không-quán. Vì th, tông ngha ca Hu-b gi là Ngã-Không-Pháp-HuTông. C. Quan Nim Tu Hành: Hu-b quan nim rng cuc i nhiu kh, mc ích ca ngi tu là cu gii thoát s kh y, t n cnh gii Nit-bàn an vui. Mun c nh th, phi bit i là kh, phi tr phin não là cái kh nhân, phi nng ni o pháp t n Nit-bàn mà tu, và cui cùng s chng vào cnh Nit-bàn an lc. Quan nim tri, on, tu, chng ny không ngoài o lý T-thánh-. Nu gin c li, phng pháp tu hành ca Hu-b, theo th lp chia thành ba bc: 1. Kin-o (Darsana màrga): Trc tiên, dùng sc la chn ca trí hu, bit rõ lý T-, on ht phn kin hoc. 2. Tu-o (Bhàvana màrga): Tin thêm mt bc, em hu lc tu tp theo lý T- và Tam-thp-tht-giác-phn. 3. Vô-hc-o (Asàiksa màrga): Sau cùng, tt c phin não u tiêu tan, chng vào th tánh Nit-bàn, không còn chi phi hc na. Li, nng vào cn tánh ca ngi tu, Hu-b chia ra ba hng thng, trung, h, và s chng ca ba hng ny c gi là Tam-tha. H cn thuc v Thanh-Vn-tha; hng ny nng vào li dy ca Pht, quán lý T- mà tu hành, chng c qu A-la-hán. Trung cn thuc c-giác-tha: hng ny quán mi hai nhân duyên mà t t ng, chng qu Bích-Chi-Pht (Pratyeka Buddha). ây cng gi là Duyên-Giác-tha. Thng cn thuc v B-Tát-tha, hng ny y theo Lc- tu tp trong

156

nhiu kip, sau cùng y phn t li li tha, chng qu Vôthng-chánh-giác. D. Nit-bàn và Pht-thân: Khi Ðc Nh-Lai còn ti th, Pht-thân chng Nit-bàn, sc thân hin tn ti, nên không có s lun ngh v Nit-bàn và Pht-thân. Nhng sau khi Ðc Th-Tôn dit , vn ó ln ln tr thành trng i và là mc tiêu sanh ra nhiu kin gii không ging nhau. i vi vn Nit-bàn và Pht-thân, kin gii ca Hu-b cng nh Nguyên-thy Pht-giáo. V Nit-bàn, b ny cng chia ra Hu-d-nit-bàn. Còn v Pht-thân, thì Pht là thân ngi hin tht. Thân th ca Pht vì liên quan n nghip nhân ca i trc nên th mng có hn nh. Khi nghip qu ã dt, thân xác tiêu tan, Nh-Lai vào Vô-d-nit-bàn, tr v ni tch tnh. T thân ca Nh-Lai không làm iu gì ác, nhng vì còn th cht nên còn là s y ca suy, già, bnh, kh. Và, vi Hu-b, Pht cng có tâm vô ký, có s ng ngh, không phi thng trong nh, trong mt sát-na không th sut ht mi vic, trong mt âm thanh không th nói tt c pháp. V nhân hnh ca Pht trong i quá kh, mc ích ct yu là cu loài hu-tình ch không my chú trng s on hoc. Nhng khi tin thân ca Nh-Lai th sanh trong tam gii tu hnh BTát, phin não do ó ln ln b chit phc, n khi nhân hnh viên mãn, nghip hoc tiêu tan, c tr thành bc i-giác. ây là thuyt "Phc-hoc-nhân-hành" ca Hu-b. Nh trên ã lc thut, o lý ca Hu-b phng pht vi Thng-Ta-b, vi Nguyên-thy Pht-giáo. Nhng c bit là giáo ngha ca b ny, v sau tr thành nhng tài liu quan trng cho môn Duy-thc-hc trong o Pht.

157

Tit IV: Giáo Ngha Ca c T B 1. Pháp-tng-y-c: T Nht-Thit-Hu-b, trc tiên phát sanh ra c-T-Hu-b. Nhng c bit, giáo ngha ca b ny li không thuc vào i-Chúng-b và Thng-Ta-b, mà t nó có mt h thng giáo ngha riêng. Nguyên lúc Ðc Nh-Lai còn ti th, có mt ngi ngoio tên là c-T, xut-gia trong Pht-pháp, quy-y vi Tôngi La-Hu-La, ri t ó i ny n i khác thy trò truyn th cho nhau. Sau Ðc Th-Tôn dit 200 nm, nhng hc thuc h thng ca ngài c-T mi bit lp thành mt phái ly tên là c-T-b. Lun-tng y c ca phái ny là b PhápTng-A-T-àm. B lun ny nguyên là Cu-Phn-T-àm ca Pht nói, Tôn-gi Xá-Li-Pht cn c theo ó mà gii thích rng thêm, ri truyn li cho ngài La-Hu-La. Tôn-gi La-HuLa lúc ng thi hong dng thuyt ny, và truyn li cho ngài c-T. 2. Thuyt B-c-Già-Là (Pudgala): Giáo ngha c thù ca c-T-b là Thuyt B-c-Già-La. Danh t ny, Trung-Hoa dch là "Ngã"; nhng Ngã ca c-T-b không ng vi Ngã ca ngoi-o, cng không thuc v Ngã ca ng un. Ngã ca ngoi-o là nguyên cht ca vn hu sinh hot gi là Linhhn hay Thn-ngã; Pht-giáo cho ó là li chp thng ca Nht-thn-giáo. Ngã ca ng un là vng nghip ca sc, th, tng, hành, thc, bin hóa sanh dit vô thng. Ngã ca cT-b thì khác; phái ny cho rng B-c-Già-La không phi ng th ca ng un, cng không phi lìa ng un mà có.

158

Nh con ngi khi to nghip nhân lành d, s phi cm th qu báo v sau, B-c-Già-La là mi liên quan t i ny cho n nhiu i khác. Nu không có nó duy trì, thì ng un cng tiêu dit không còn s chuyn sanh kip sau. Chng hn nh Pht là bc Nht-thit-trí bit tt c mi pháp, nu không có B-c-Già-La thì cái bit thuc v tâm, tâm s sanh dit. Nu là tâm, tâm s sanh dit thì khi bit tâm không bit sc, khi bit sc không bit tâm. Nhng vì có Ngã thng tr bt bin, nên Ðc Th-Tôn bit khp c sc và tâm mt cách t ti. Cho nên t a v phàm-phu cho n khi thành Pht, B-c-Già-La là mt tht th tn ti quán thông ba i, duy trì nghip nhân lành d, và bit khp tt c. 3. Ba t và nm tng: c-T-b li lp ra ba t và nm tng. Ba t là Hu-vi-t, Vô-vi-t và Phi-nh-t. "T" có ý ngha: phân loi, b phn. Hu-vi-t là phân loi thuc các pháp hu vi. Vô-vi-t là b phn v vô vi pháp. Phi-nh-t là ch cho B-c-Già-La, vì tht th ny không thuc v hu vi pháp ca ng un, cng không thuc v vô vi pháp ca Nitbàn. T ba t, c-T-b li chia thành nm tng. Nm tng y là: Quá-kh-tng, Hin-ti-tng, V-lai-tng, Vô-vi-tng, và Bt-kh-thuyt-tng. Ba tng u gi là Tam-th-tng, do s t phân t Hu-vi-t. Vô-vi-tng tc là Vô-vi-t. Còn Bt-khthuyt-tng là bit danh ca Phi-nh-t, tc ch cho B-cGià-La. Kt lun li, giáo ngha ca c-T-b rt gin c, thâu gm muôn pháp trong ba t. V ng li tu hành, thì b ny ch trng phá s chp trc trên hu vi, vô vi, mà xu hng

159

v Phi-nh-t, làm hin l Bt-kh-thuyt-tng, tc B-cGià-La. Riêng v thuyt B-c-Già-La, có th gi là giáo ngha c thù ca phái c-T, và làm c s cho lp thuyt Nh-Lai tng ca i-tha Pht-giáo v sau. ---o0o--Tiu Tha và i Tha Tit mc: I. Ý ngha Tiu-tha, i-tha II. Khi nguyên phân bit gia hai phái III. Nhng im sai bit ca hai phái IV. Dung hi các tha Kinh sách tham kho: Kinh Diu-Pháp-Liên-Hoa, Kinh Vn-Thù-Bát-Nhã, Kinh Tp-A-Hàm, Trí--Lun, Nhp-iTha-Lun, n--Pht-Giáo-S Lc, Pht-Giáo-KháiLun. yu: Ý ngha i, Tiu-tha và s sai bit gia ôi bên, ã thng gây nhiu thc mc cho ngi s c hc Pht. gii thích phn nào mi hoài nghi y, trong tit th nht thuc bn chng a ra ba s kin: pháp môn, t , qu v lc bàn v quan im hn kém ca song phng. Hai tit k, tip tc nói qua nguyên nhân phân bit và s sai khác gia Tiutha, i-tha, mà yu t chính không ngoài cnh duyên và s nhn thc ca cá tính. Tit sau cùng, trích dn kinh Tp-AHàm và i ý phm Phng-Tin trong kinh Pháp-Hoa, ch rõ các tha u là nhng nc thang phng tin i n Phttha, trong mt i thuyt giáo, Ðc Th-Tôn duy nói Nht160

tha-pháp mà thôi. Th nhn ngha ny, ngi hc Pht s t gii thích c tâm nim phân vân, chia r.

Tit I: Ý Ngha Tiu Tha, i Tha Khi c Pht còn i, vì tùy trình ca mi ngi, mà Ngài thuyt pháp có cn sâu, cao thp. Li ôi khi, thính chúng tuy cùng nghe mt giáo lý, nhng s lnh hi ca mi ngi có thp cao, rng hp không ng. Nhân ó, v sau mi ny sanh ra s phân bit gia i-tha (Mahàyàna) và Tiu-tha (Hìnayàna). i-tha là gì? Mt li tng quát, ó là "giáo pháp dy tt c hu-tình thành Pht". ng v phng din phân tích, ch "Tha" là vn ti, vn , ngha là chuyên ch. Giáo lý ca Pht dy có công nng, phng pháp, dt ng ch li, chuyên ch chúng-sanh t cõi trn lao phin não n cnh thanh tnh an vui, t bin sng cht luân-hi n bn Nit-bàn gii thoát, nên gi là "Tha". Trong danh t Tiu-tha, ch "Tiu" có nhng ngha: hp, nh, thp. Ngha "hp" ca Tiu-tha, là ch cho quan nim ca ngi tu duy lo t , t a mình n ch gii thoát, không oái hoài n bao nhiêu chúng-sanh khác ang trong bin trm luân. Có iu nên phân bit, nu ngi nào có hoài bão lòng tha thit sanh, tuy dùng pháp Tiu-tha giáo hóa, song tht ra li thuc v tâm nim i-tha. Và nhng k tuy ni non cao rng thm, không tip xúc vi i, nhng có

161

bi nguyn t tha, cng thuc v tâm nim i-tha. Ngha "nh" ca Tiu-tha, là ch cho giáo pháp cn ct, ch thích hp, hóa c mt hng ngi, không thích hp, hóa c mi tng lp chúng-sanh. im cn ct ny là s chp nhn trong phm vi giáo pháp T-, Thp-nh-nhân-duyên. Mt iu nên nhn nh, tiu pháp không th bao hàm i pháp, nhng trái li i pháp bao hàm tiu pháp; vì th T-, Thp-nh-nhân-duyên cng là mt phng tin trong s sanh ca i-tha. Ngha "thp" ca Tiu-tha là ch cho giáo pháp a ngi n qu v thp ca Thanh-Vn, Duyên-Giác, không a n qu v cao siêu cu cánh ca Pht-Ðà. Giáo pháp ny cng chính là T-, Thp-nh-nhân-duyên. Tóm li "Tiu-tha" có ba ý ngha: "s vn ti hp, nh, thp", nh trên. Phn nh li, danh t i-tha cng có ba ngha: rng, ln và cao. "Rng" là mình và tt c chúng-sanh; "ln" là các pháp môn thích hp vi mi cn c; "cao" là a loài hutình n qu v Vô-thng-chánh-giác. C hai danh t Tiutha, i-tha, nu mi bên thiu mt trong ba ý ngha trên, thì không th thành lp. i-tha, ting Phm gi là Ma-Ha-Din-Na (Mahàyàna). u tiên, danh t ny không có tính cách i chi vi Tiutha, i ý ca nó là ch cho nhng giáo lý cao thâm, nhng pháp môn rng ln có công nng khp chúng-sanh mà thôi. Vì th, trong kinh i-tha vn có nhng danh t thuc Tiutha, và trong kinh Tiu-tha ta cng thng thy nhng danh t thuc i-tha. Khi Ðc Th-Tôn còn i, giáo pháp ca Ngài tuy hàm n c i, Tiu-tha, nhng trong giáo oàn vn hòa hp tu hành, không có s phân bit ln nh, cao thp.

162

Khong thi gian 600 nm sau Pht dit , tuy ch Tng chia thành nhiu b phái, song cng không có s i lp gia i, Tiu-tha. Trong các chi phái thuc ba h thng Hu-b, ichúng và c-T, có nhiu v nghiên cu Kinh-lun i-tha. Nh ngài Chân- nói: "Giáo ca i-Chúng-b thành Vng-Xá cng hc hi truyn bá nhng Kinh-in i-tha nh Hoa-Nghiêm, Nit-Bàn, Thng-Man, Duy-Ma, KimQuang-Minh, Bát-Nhã..." Nhng t 600 nm sau Pht dit tr i, do t tng tin trin ca qun chúng, do hoàn cnh, nhân duyên, s phân bit và i lp gia hai tp oàn ln trong Pht-giáo lâm vào tình trng không th tránh khi.

Tit II: Khi Nguyên Phân Bit Gia Hai Phái Nhân duyên phân bit gia Tiu-tha và i-tha, i c có ba im: 1. Do hoàn cnh: i-tha Pht-giáo bc hng, mt phn do nh hng ca hoàn cnh bên ngoài. Xét theo lch s, t i ADc-Vng v sau, qun chúng min Bc-n thng giao thip vi dân tc hai x Hy-Lp, Ba-T. Nhng nhà hc Pht Bc-n lúc y càng ngày càng ông. Do s tip xúc vi ngoi nhân, h ln ln chu nh hng t tng tôn-giáo ca hai x ó, nên có nhiu nhà hc Pht ch trng sùng bái cu nguyn. Bi nguyên nhân ny, thuyt tha-lc vãng sanh ã sn có trong Kinh-in Pht-giáo c khi lên. Thi by gi, phong trào cu vãng sanh v cõi âu-Sut ca Di-Lc B-Tát, cõi

163

Cc-Lc ca Pht A-Di-à, cõi Lu-Ly ca Pht Dc-S, cõi Diu-H ca Pht A-Súc-B rt thnh hành. Trong ây ch có thuyt vãng sanh Cc-Lc là c lu thông hn c. Ngi ta gi phong trào ny là Ch-tình-i-tha-giáo. Mt khác, sau Pht dit 500 nm, các phái ngoi-o ln ln phc hng, lý thuyt ca h càng ngày càng c ci cách thêm n mc siêu vit. Song song vi phong trào ó, kho tàng Pht-giáo cng phi c khai thác trit , mi có th i phó vi ngoi-o và gii quyt y mi nghi ng ca hc gi. Vì th, i-tha Pht-giáo phi ra i thích ng vi thi i. 2. Do trào lu t tng: Khi nguyên t tng i-tha Pht-giáo l d nhiên ã có t khi Ðc Nh-Lai còn ti th. Sau khi Ðc Th-Tôn dit 100 nm, giáo oàn o Pht chia thành Thng-Ta-b và i-Chúng-b, ri ln ln phát sanh ra các chi phái. Giáo ngha ca các b phái ó phn nhiu bao hàm c o lý i-tha. T tng ca hc gi cng bin thiên theo trào lu, t i A-Dc n i Ca-N-Sc-Ca, quan nim i-tha-giáo càng ngày càng phát hin thêm rõ rt. Trên phng din a lý, t tng ny bt ngun t x Ant-La thuc Nam-n-. Giáo ngha ny n u tiên là MaHa-Bát-Nhã, phát xut t i-Chúng-b. Trong kinh Bát-Nhã có on Pht d ký: "Sau khi Nh-Lai nit-bàn, kinh ny c truyn v phng nam, ri t ó lu chuyn n phng tây và lên phng bc". Li d ký ny ã chng minh cho i-tha Bát-Nhã xut phát t phng nam. i-tha Pht-giáo Bcn- phát nguyên t a phng nào, s kê kho cha c chính xác. Nhng theo ngài Huyn-Trang thì ti x Câu-Tát-La (Kosala), Kinh-in i-tha rt nhiu, Pht-pháp ây cc

164

thnh và c truyn bá i các ni khác. Hoc gi a phng ny là ch phát nguyn ca i-tha Pht-giáo min Bc-n chng? 3. Do các hc gi phát khi: Sau khi Pht dit , mt mt do trào lu t tng ln ln bin thiên, nên s òi hi thích ng vi quan nim qun chúng càng ngày càng thêm cn thit. Mt khác, giáo ngha ca ngoi-o cng ln ln c ci tin, h bit rút ly cái hay ca các phái khác trong y có c o Pht, b khuyt thêm cho hc thuyt ca mình. Vì th, lp lun ca h càng ngày thêm vng vàng, trong ó các phái Thnglun, S-lun, Ph-Ðàn-à luôn luôn bài xích Pht-giáo. Gia lúc y, phn ông ch Tng li thiên v khuynh hng gii thoát, bo th ly truyn thng xa, nên thanh th Pht-giáo ln ln thy sút kém trc nh hng ca ngoi-o. cu vãn tình th và thích ng thi c, sau Pht dit 700 nm, hai ngài Mã-Minh, Long-Th ni nhau xut hin, tr tác các b nh: i-Tha-Khi-Tín-Lun, i-Trang-Nghiêm-LunKinh, Trí--Lun, Thp-Tr-T-Bà-Sa-Lun, Trung-QuánLun phát huy ý ngha i-tha Pht-giáo. K tip sau hai ngài, có các v nh -Bà, La-Hu-La, Bt-à-La, Vô-Trc, Th-Thân cng cc lc xng o lý ny. Xét ra, ng v mt bao quát, i-tha kiêm c Tiu-tha. Nhng i-tha giáo s s c bit lp là i kháng vi quan nim bo th và xu hng t gii thoát ca phn ông ch Tng thi by gi. Nhng hoàn cnh hoc trào lu t tng ch là nhân duyên phát khi, mà thành qu li do s xng lp ca ch i-c Mã-Minh, Long-Th, Vô-Trc, Th-Thân. Cho nên ngi sau thng gi các ngài là nhng nhà cách mng Pht-giáo.

165

Vy, khi nguyên ca i-tha Pht-giáo là bi ba lý do trên. Quan nim phân bit, khen chê gia i-tha và Tiutha sau ny, tht ra cng có. Nhng s i lp gia hai tp oàn ln trong Pht-giáo là mt l tt nhiên ca thi i, mà dù mun dù không, ngi ta vn không th tránh.

Tit III: Nhng im Sai Bit Ca Hai Phái ng v phng din lch s mà nói, s i lp gia Tiutha và i-tha có ba nguyên nhân nh trên. Nhng v phng din lp thuyt, thì hai phái hoàn toàn khác nhau t ch phát tâm n giáo, lý, hnh, qu. Trong Trí--Lun, ngài Long-Th nói: "Pht-pháp ng mt v, ó là v gii thoát. Trong v gii thoát ny có hai th: mt là ch vì mình, hai là vì tt c chúng-sanh. Cho nên, tuy ng cu gii thoát, mà có s li mình và mình ngi u li khác nhau. Vì th, mi có s sai bit gia Tiu-tha, i-tha". Xem ây thì bit, s khu phân ca hai phái không phi ch thuc trên nguyên nhân, mà còn trên phng din ch thuyt. Cn c theo Nhp-i-ThaLun ca ngài Kiên-Ý và xét qua ch trng lp thuyt ôi bên, ta có th chia s sai bit gia Tiu-tha và i-tha thành tám im nh sau: 1. Tâm-lng: Hàng Tiu-tha tâm lng hp hòi, gp cu gii thoát mi s kh não trong ng sanh-t. H ch bit cho mình hn là cho k khác. Hàng i-tha tâm lng rng rãi, quyt t n lý tng t li li tha. Hn na, h còn ly vic li tha làm ch ích.

166

2. Cn-c: Tiu-tha là hàng cn tánh ti chm, ch tin hiu nhng tiu pháp nh T-, Thp-nh-nhân-duyên. i-tha là hng có thng gii i tánh, không thích tiu pháp mà a th trì nhng i pháp nh: Ngã-pháp-câu-không, Duyên-khi-nhhuyn. 3. Nhân-sanh-quan: Tiu-tha khuynh hng v Nhân-sanhquan vô thng, nhiu kh não. Vì vy, h ch trng phá tan Tiu Ngã, mong sm chng vào th tánh vng lng, và ly ó làm ch gii thoát an vui. i-tha cng bt u t quan nim y, nhng li hiu rng các pháp nh huyn, chúng-sanh chính là t tánh ca mình. Cho nên lp thuyt ca h là phá chp trên Ngã, Pháp, khuch trng Ði-ngã, không cn phi lìa i xa lánh chúng-sanh, mà vn c gii thoát t ti. 4. V-tr-quan: Tiu-tha i vi vn hu thì cuc hn trong phm vi hin tng lun sanh dit, yu t gii thích ca h duy có 75 pháp. S chng bit ca Tiu-tha cng ch trong vòng Tam-thiên-i-thiên-th-gii, cho nên h không tin có Tha-phng Tnh-. i-tha thì ngoài hin tng sai bit, còn thuyt minh chân-nh bình ng không sanh dit t n bn th lun. Yu t gii thoát vn hu ca h gm có 100 pháp. H tin nhn rng, ngoài th-gii ny còn có vô s U- và Tnh- nh vi-trn. Tt c u là th Nh-huyn-ttánh thanh-tnh-tánh. 5. Quan nim Tam-bo: V Pht-bo, hàng Tiu-tha ch chp nhn Ðc Thích-Ca-Mâu-Ni và ch Pht ca cõi Ta-Bà, không tin có các ng Nh-Lai tha phng th-gii. V Pháp-bo, h ch tín thun nhng kinh Tiu-tha nh A-Hàm, Pháp-Cú... không tin nhn nhng kinh i-tha nh HoaNghiêm, Pháp-Hoa. V Tng-bo, h ch hiu bit các bc A167

la-hán nh Xá-Li-Pht, Mc-Kin-Liên.... không chp nhn các bc B-Tát tha phng nh: Ph-Hin, Dc-Vng, Nguyt-Quang, Th-Chí. Trái li, i-tha tin nhn c tiu pháp ln i pháp và ngôi Tam-bo cõi ny cùng mi phng. 6. T-lng-tánh: Trên phng din tu hành, hàng Tiu-tha thiên v Hu, y theo T-, Thp-nh-nhân-duyên, Tam-thptht-o-phm, mc ích phá tr ngã chp, chng qu nhân không. Còn hàng i-tha thì y theo Lc--vn-hnh gm tu phc hu, phá c Ngã-chp ln Pháp-chp, chng qu nhkhông. 7. Thi-gian-tánh: V Tiu-tha, hàng Thanh-Vn phi tu t ba i n 60 kip mi chng qu A-la-hán; còn hàng DuyênGiác phi tu t bn i n 100 kip mi chng qu Bích-ChiPht. Còn bên i-tha phi dùng ba A-tng-k-kip tu sáu và 100 kip tu nhân tng tt, mi chng qu Pht. 8. Qu-chng: Gii thoát ca Tiu-tha là tiêu cc. H mun lánh khi mi s kh não hin ti mà th nhp vào cnh không tch. Cho nên mc ích chung cuc ca h là cu ly qu A-la-hán hoc Bích-Chi-Pht. Gii thoát ca i-tha là tích cc. H hiu rng phin não vn không và trong chúng ta có c tng, trí hu ca Nh-Lai cùng vô lng công c. Vì th h ly a v Pht-Ðà làm lý tng chung cuc. V chúng-sanh, i-tha quyt tt c u thành Pht. V thgii, h quyt bin cõi u ác thành cnh thin m, trang nghiêm. Cho nên mc ích ca i-tha gm trong câu: "Trang nghiêm Pht-, thành tu chúng-sanh".

168

Tit IV: Dung Hi Các Tha Theo Nguyên-thy Pht-giáo, qu Nit-bàn gii thoát ca hàng Thanh-Vn ng vi Pht, nhng bc Thanh-Vn phc trí cha c y bng Ðc Th-Tôn. Theo i-tha Phtgiáo, qu Vô-thng-b- ca Nh-Lai duy nhng v tu theo B-Tát-tha mi chng c. ng v mt khách quan kho cu Kinh-in ca hai phái, ta có th chia li thuyt pháp ca Pht ra ba thi k: Thi k th nht, Ðc Th-Tôn vì mun cho hàng -t lìa khi ni kh thân tâm hin ti, hng s an vui tch tnh, nên Ngài ch ngay nhng phng tin gii thoát. Nh c Pht dy: "Th ny là Kh, th ny là Tp, th ny là Dit, th ny là o. Nh-Lai ã tu tp theo ng li y, các ông nên thc hành theo. Nh-Lai ã c qu gii thoát theo ng li y, các ông nên c gng chng nhp... Hin nay s sng cht ca ta ã dt, phm hnh ã thành lp, vic làm cng ã xong, không còn th thân i sau na..." Xuyên qua my li ny, t áo im ca Pht cùng vi hàng -t trong bui u tiên dng nh không khác nhau, có th biu dng bng câu: "Hành ng o, c ng qu". Qua thi k th hai, Ðc Th-Tôn ln ln nói nhng o pháp cao rng hn. Nh trong on ngài Vn-Thù trình bày kin gii vi Pht: "Bch Ðc Th-Tôn! Tu Bát-Nhã-Ba-LaMt là không ri b pháp phàm-phu, không cu ly pháp hinthánh. Ti sao th? Vì ngi thc hành môn ny, không thy có

169

pháp ly hoc b, cng không thy có Nit-bàn áng a, sanh-t áng chán. Bi Nit-bàn cùng sanh-t, hành gi còn không thy có, hung na là s a chán ?" c Pht bo: "úng nh th! Ny Vn-Thù! ó là s hành ca các bc BTát-Ma-Ha-Tát. Cho n hàng Thanh-Vn, Duyên-Giác, nói chung là bc hu hc, vô hc, u không nên ri pháp n ny mà tu o qu". on kinh vn trên ây, chng minh Ðc ThTôn khuyn d hàng Thanh-Vn i vào thâm pháp. Ngài còn bo chính mình ã tri qua vô lng kip, tu nhng nhân hnh t li li tha rng ln, mi thành tu ba mi hai tng tt, tám mi v p, mi lc, bn vô úy, mi tám pháp bt cng ca qu Vô-thng-b-. n thi k th ba, Ðc Th-Tôn dung hòa ba tha. i ý Ngài nói: "Nhng v nghe tu theo pháp T-, chng c o qu, gi là Thanh-Vn tha. Hng cn c lanh li hn, t phát minh hoc do ngôn giáo ca Nh-Lai mà t ng Thp-nhnhân-duyên, gi là Ðc-Giác, hoc Duyên-Giác tha. Bc tht hành Lc-, cu qu Vô-thng, gi là B-Tát tha. Nhng hàng Thanh-Vn, Duyên-Giác có th hng thng và thành Pht; hai tha ny ch là nhng nc thang bc lên B-Tát tha mà thôi". Tóm li, ba tha ch là mt, Ðc Nh-Lai ra i không ngoài mc ích a chúng-sanh n qu Pht, và Ngài cng ch dy có o pháp Nht-tha. Danh t Nht-tha, trong Kinh-in ca hai phái, c Pht cng thng nhc nh n. Nh kinh Tp-A-Hàm nói: "Có Nht-tha-o hay khin cho chúng-sanh c thanh tnh, a h vt qua s thng lo bun kh, vào pháp chân-nh. ó là T-nim-x..." Và on: Ta Vì có chúng-sanh pháp các Nht-tha cõi

170

Din nói chánh-pháp âm An i chúng-sanh kh Ch Pht i quá kh Dùng pháp ny sanh Ch Pht i v lai Cng din Nht-tha-pháp Ch Pht i hin ti Nng ây dòng mê a khi b sanh t... Kinh Pháp-Hoa cng nói: Vì Ta Nói Ch Nhng Cha Các T Pht-t V Ta M Tt u Nay Phi Li Ch Pháp Xá-Li-Pht mi phng tin các dit kh bày no Nit-bàn Nit-bàn ny cnh phi chân dit pháp t xa nay hng hng vng lng ã hành o sau s thành Pht dùng sc phng tin bày pháp Tam-tha c ch Th-Tôn nói Nht-tha-o trong i chúng ây nên tr nghi hoc ch Pht không khác mt, không hai tha... ti diu bc nht

171

th, lp pháp

Vì các Phân bit K thp Không tin Nên ta Chia ra Tuy là K tht dy B-Tát...

loi nói a mình dùng các nói

ba pháp thành phng o ba

chúng-sanh tha nh Pht tin qu tha

Cn c my on kinh trên, thì t trc n sau, c Pht ch dy có Nht-tha-pháp, chng qua vì tùy trình chúngsanh mà phng tin dn d th thôi. Tóm li, trong mt i giáo hóa, nói rng ra, tuy Ðc ThTôn dy bo Nhân-tha, Thiên-tha, Thanh-Vn-tha, DuyênGiác-tha, B-Tát-tha, song không ngoài mc ích thành tu Pht-tha, tc là Nht-tha-o. i vi hng cha th tu theo ng gii thoát, Ngài khuyên dy pháp Ng-gii, Thpthin, cho h trng cn lành, khi sa vào ác o, gây nhân duyên c v sau. Vi hng có th bc lên no Nit-bàn, Ngài khai th pháp T-, Thp-nh-nhân-duyên, h thoát ni kh luân-hi, hng s vui tch tnh, ri ln lt dn d vào i pháp. Vi hng i cn c, Ngài ch ngay B-Tát-o, khin cho h mau thành tu qu Pht. c t bi, bình ng, trí hu, phng tin ca Pht qu tht không lng! Th thì dù Tiu-tha hay i-tha, u cùng là con ca Pht, cùng s v mt tiêu im, ngi Pht-t ch nên t xét và t hng li i ca mình úng nh li dy ca Ðc Th-Tôn, ch không nên c tâm chia r. S Phát Trin Ca Tiu Tha

172

Tit mc: I. Nguyên nhân phân bit danh t II. S phát trin ca Hu-b III. S phát trin ca Kinh-Lng-b IV. S phát trin ca ng Dip b Kinh sách tham kho: D-B-Tông-Luân-Lun, Pht-Hci-Cng, Lc-S-Truyn-Bá-Pht-Giáo, n--PhtGiáo-S-Lc. yu: Bi chúng sanh cn tánh có khác nhau, nên giáo pháp mi chia thành i, Tiu-tha sai bit. Tuy nhiên, nhìn ni hin thc, mi bên u có nhng u im riêng. Trong ba b phái Tiu-tha c phát trin nht, giáo ngha c sc ca Hu-b là Câu-Xá-Lun; giáo ngha c sc ca Kinh-b là Thành-Tht-Lun. o lý ca hai b ny v sau gây thành Câu-Xá-Tông và Thành-Tht-Tông bên Trung-Hoa. Còn Namphng Thng-Ta-b nh im gi theo c truyn, n nay th lc vn không suy gim, li có phn mun ln hn Bc-phng Pht-giáo. Nam-tông và Bc-tông ã có nhng u im riêng, thit tng ngi hc Pht cng nên có quan nim bao dung, tham kho giáo ngha cùng s hành trì ca ôi bên chit trung ly, b nhng phn u, lit.

Tit I: Nguyên Nhân Phân Bit Danh T

173

Sau khi Pht-giáo chia thành hai mi b, các phái u phát t, nhng tin trình rt sai khác nhau. Hoc có b phái dng li ni giáo lý Tiu-tha, có b phái bin thành i-tha. Các phái Tiu-tha phn nhiu thuc h thng Thng-Ta-b. Các phái i-tha phn nhiu thuc h thng i-Chúng-b. Trc tiên, sau khi Ðc Th-Tôn dit trong khong 100 nm, Pht-giáo cha b chia ch, nên tht ra cha có danh xng phân bit. Lúc giáo oàn Tng-l ln ln chia thành hai mi b, ta có th gi ó là thi k b phái Pht-giáo. By gi nhng danh t Tiu-tha, i-tha hay Nguyên-thy ch nh cho mt tp oàn nào cng cha có. Nhng sau khi i-tha Phtgiáo c chính thc thành lp, nhng hc gi i-tha mun phân bit s cao thp v mt t tng giáo lý, nên gi nhng b phái thiên v quan nim t , chp Ngã Không pháp hu là Tiu-tha. Trái li, Tiu-tha Pht-giáo không chp nhn danh t Tiu-tha, t ra giáo lý ca mình i úng vi cn bn hn, sau ny h t xng là phái Nguyên-thy. Gn ây, mun gây ý nim dung hòa trong khi giao tip, bên i-tha thng t xng là Bc-tông và gi bên Tiu-tha là Nam-tông. Khi i-tha Pht-giáo mi ra i và ln ln c hng long, phái Tiu-tha b kích thích bi nh hng ó, cng tr nên tin t. Thi y, bên phái Tiu-tha, giáo lý c phát trin hn c là hc thuyt ca Nht-Thit-Hu-b và KinhLng-b.

Tit II: S Phát Trin Ca Hu B

174

Lp ngha ca Hu-b, ban s ly Phát-Trí-Lun ca ngài Ca-Chiên-Diên-Ni-T làm cn bn. K ó, các lun s trong b phái ny cn c theo bn lun mà din thích thành sáu b khác, gi là Lc-Túc-Lun. Ít lâu sau, nhng hc gi thuc bn b li y c theo Phát-Trí-Lun và Lc-Túc-Lun mà gii thích mt cách t m, biên son thành b A-T-t-Ma-i-T-BàSa-Lun. V thi gian ch tác b Ði-T-Bà-Sa, có nhiu thuyt khác nhau. Có thuyt cho rng niên i ch tác lun ny vào lúc Pht dit hn 400 nm, khi vua Ca-N-Sc-Ca mi lên ngôi. Còn trong Th-Thân-Truyn li bo sau Pht dit 500 nm. Ngài o-nh, v pháp s vit li ta T-Bà-SaLun, thì nói là hn 600 nm sau Pht dit . Thuyt sau ny gn vi s tht hn c. ng thi, tông ngha ca Hu-b ly x Ca-Thp-Di-La làm trung tâm, và c thnh hành a phng Tây-bc n. Khi b i-T-Bà-Sa-Lun ã c biên son, hc thuyt ca Hu-b dng nh tr nên c nh, ngng phát trin trong mt thi gian. Nhng n sau, do phn ng t s công kích ca nhng lun s i-tha Pht-giáo nh Long-Th, -Bà, các phái Tiu-tha cng ln thc tnh. Riêng v Hu-b, h ht sc chnh n li ni dung ca tông ngha mình. Nh ngài Thi-àBàn-Ni (Stapàni) son thut b -Bà-Sa-Lun; ngài PhápThng (Dharmasri) son thut b A-T-àm-Tâm-Lun. Sau ó, ngài u-Ba-Phiên-à (Upasantà) sáng tác b A-T-àmTâm-Lun-Kinh; ngài t-Ma-à-La (Dharmatràta) sáng tác b Tp-A-T-àm-Tâm-Lun. Tt c nhng b lun trên u cùng chung mc ích phát huy chân giáo ngha ca Hu-b. Niên i xut th ca các v lun s k trên, thuc vào khong u th k th hai n cui th k th t tây-lch. n u th

175

k th nm, có ngài Tc-Kin-a-La (Skandila), tr thut b Nhp-A-T-t-Ma-Lun. Giáo ngha ca Hu-b nh ó thêm phn c sc. T trc Hu-b ã có bn v hc gi tr danh, mà c lai thng gi là Hu-tông-t-i-lun-s. Bn ngài ó là: PhápCu (Dharmatràta), Diu-Âm (Ghosa), Th-Hu (Vasumitra) và Giác-Thiên (Buddhadeva). n cui th k th t, có hai i hc gi Pht-giáo là Vô-Trc (Asanga) và Th-Thân (Vasubandhu) ra i. Hai ngài sanh quán thành Phú-Lâu-SaB-La (Purusapura - Bá-L-Sa), thuc nc Kin-à-La. Trc tiên hai ngài tin theo Bà-La-Môn-giáo, sau thy o ny cha c cu cánh, nên ng xut-gia hc tp giáo lý Tiutha trong Hu-b. Nhng vì không mãn nguyn vi hc thuyt Tiu-tha, v sau hai v li chuyn sang nghiên cu Kinh-in ca i-tha Pht-giáo. Riêng v ngài Th-Thân, khi còn Hu-b, nhân nghiên cu hc thuyt ca Kinh-b thy có nhiu ý t cao siêu, mun em hc thuyt ny chit trung vi Hu-b b khuyt cho giáo ngha ca tông mình. Nhng vì tông lý uyên nguyên khó b tng tn, ngài sang x Ca-Thp-Di-La tham phng vi mt v i-c ca Hu-b là A-la-hán Ng-Nhp (bit danh ChúngHin, Tng-Già-Bt-à-La - Samghabhadra). Sau khi nm ht c các yu ngha, Tôn-gi Th-Thân tr v bn quc ging i-T-Bà-Sa-Lun, nn phá nhng ch ý t cha c n, ci thin li hc thuyt ca Hu-b. Và, thun theo lòng ngng m cùng s yêu thnh ca các hc gi Ca-Thp-Di-La, ngài biên tp li nhng bài ging ca mình thành b A-T-t-MaCâu-Xá-Lun (Abhidharma Kosasàstra). Chúng-Hin lun-s là mt hc gi chính thng ca Hu-b nghe ngài Th-Thân

176

sau khi phng o vi mình, tr v làm lun Câu-Xá, bác phá nhiu im c truyn ca bn tông, có ý không bng lòng. Do ó lun-s vit ra hai b: A-T-t-Ma-Bo-Lun cng gi là Thun-Chánh-Lý-Lun và A-T-t-Ma-Hin-Tông-Lun; b trc dng ý phá tà, b sau dng ý hin chánh. Nhng hai b lun ny vì chp theo cu thuyt, nên ni dung còn lng cng, có nhiu ch phi vit trái vi c ngha, ý t mi c thông. Vì vy, b Câu-Xá-Lun c chim phn u th hn; các hc gi trong Hu-b khi tham tm giáo lý ca bn tông, ch nghiên cu Câu-Xá-Lun là y . Còn hai b lun ca ngài ChúngHin son, vi ch trng kháng i Câu-Xá-Lun, ngc li, b h coi là phn bi vi giáo ngha ca Hu-b. Do ó, ngi i sau gi Câu-Xá-Lun là Tân-T-Bà-Sa-Lun, Tôn-gi ThThân là tân giáo ch ca phái Tát-Bà-a (Hu-b). Và, hc thuyt ca Hu-b phát trin n ây là cùng cc.

Tit III: S Phát Trin Ca Kinh Lng B Theo Bc-truyn, Kinh-Lng-b tc là Thuyt-Chuyn-b. Nhng theo Nam-truyn thì hai b y khác nhau, Kinh-Lngb phát xut là Thuyt-Chuyn-b. Nu cn c thuyt sau ny, giáo ngha ca hai phái tt phi có ch sai bit. Nhng thuyt ca Nam-truyn không tìm thy kinh sách tham kho, nên nay ch theo Bc-truyn mà lc thut tông ngha ca KinhLng-b. S d c gi Kinh-Lng, vì b ny ly kinh làm ChánhLng, mà không y theo Lut, Lun. Trong thi k kit-tp th nht, v Tôn-gi trùng tuyên tng-kinh là ngài A-Nan, nên phái

177

ny suy tôn ngài làm s t ca bn b. Kinh-Lng li có tên là Thuyt-Chuyn vi hàm ý: hc thuyt ca b ny lu chuyn v sau không cùng. Theo Kinh-Lng-b, giáo ngha ca tng Kinh có công nng gây thành ht ging trong tâm thc, ht ging ó h gi là Nht-v-un. Nht-v-un li có công nng sanh ra t qu là Danh và Sc. Danh sc chng t cùng tâm chng t hai bên duy trì nhau, nên dù cho a v hu tâm hay vô tâm, Nht-v-un vn hng tng tc không tiêu dit. Chng t hng tng tc không tiêu dit ny gi là T-ng-un, tng i vi Thô-ng-un sanh dit bin hóa. Tng-un tc là Nht-v-un, Thô-ng-un gi là Cn-biên-un. Trc tiên, Kinh-Lng-b chp ngoài tâm có pháp, sau ln ln có khuynh hng v Duy-tâm-lun. Phái ny có hai hc gi tr danh: v trc là Cu-Ma-Ra-La-a (ng Th), ch trng thuyt Sc-tâm-h-trì. V sau là Tht-L-La-a (ThngTh), ch trng thuyt T-ý-thc. T-ý-thc là bn un vi t làm cn bn cho Thô-ng-un. Theo Kinh-Lng-b, các loài d sanh t nhiên có chng t vô lu. Do ó, dù Pht ra i hay không ra i, c nghe pháp hay không nghe pháp, nhng loài ny u có nng lc t gii thoát. Bn phái li lp ra thuyt Thng-Ngha-B-c-Già-La, cho ây là cái tht ngã vi t. Bc-Già-La ny không có bit th khác nm un nh phái cT và Chánh-Lng, mà rt vi t không th ngh bàn, nên mi gi là Thng-Ngha. T-ý-thc là ngã th trong nhân v khi cha thành Pht. Thng-Ngha-B-c-Già-La là bn th vô thy vô chung, thông c phàm-phu và Pht-v. Kinh-Lng-b li lp ra ba nh t: Chánh-nh-t, Tành-t và Bt-nh-t. Chánh-nh-t là pháp vào Nit-bàn. Tà-nh-t là pháp không th vào Nit-bàn. Bt-nh-t là pháp

178

không nht nh c Nit-bàn. Phái ny cng lp ra thuyt Vô-vi-vô-tác-dng nh Hu-b. Vô-vi-vô-tác-dng i khái ging nh thuyt Chân-nh-bt-ng ca Duy-Thc. Vì th, có k cho Kinh-Lng-b là tin khu ca Duy-Thc-tông. n gia th k th t Tây-lch, có ngài Ha-Lê-Bt-Ma (Harivarman - S-T-Khi) ra i, chnh n li giáo ngha ca Kinh-Lng-b. Ha-Lê-Bt-Ma gc ngi Trung-n, thuc dòng Bà-La-Môn, ã tng tu hc theo phái S-lun, sau mi quy-y Pht-giáo. Khi nng v chánh-pháp, u tiên ngài theo i-c Cu-Ma-La-a, mt hc gi ca Hu-b, tham cu v Phát-Trí-Lun. Sau ngài thy hc thuyt ca Hu-b còn nông cn mà li bin lun ln ln i vào ch phin toái, nên chuyn sang nghiên tm giáo ngha ca i-Chúng-b. Khi nng v Kinh-Lng-b, ngài có mc ích thng nht giáo ngha ca các phái, nên mi chit trung các hc thuyt i, Tiu-tha, mà son ra b Thành-Tht-Lun (Satyasiddhi Sàstra). Ni dung ca Thành-Tht-Lun là cn c vào thuyt Tthánh-, chnh n li o lý ca Pht-giáo. Trong ây chia thành nm t, gm 202 phm. Nm t là: Phát-t, Kh--t, Tp--t, Dit--t và o--t. Phát-t gii thích ý ngha Tam-bo và mc ích to lun. Kh--t nói v s kh nung nu ca ng m. Tp--t bàn vn nghip và phin não. Dit--t gii thích vn Nit-bàn. Còn o--t thuyt minh v nh và Trí. im c sc trong lun, là ni phm Dit-Pháp-Tâm có cp n thuyt Nhân-pháp-câu-không, ging nh giáo ngha ca i-tha, còn các phm khác u bàn v Tiu-tha-pháp. Ngoài ra, ngài Ha-Lê-Bt-Ma còn k tha thuyt "Hin ti tht hu, quá v vô th" ca Kinh-Lng-b.

179

i khái, Kinh-Lng-b c phát trin rc r nht, nh khong thi gian b Thành-Tht-Lun ra i.

Tit IV: S Phát Trin Ca ng Dip B ng-Dip-b cng gi là Nam-phng Thng-Ta-b. S d có danh t Nam-phng Thng-Ta-b là phân bit vi Thng-Ta-b ti min Bc-n. ng-Dip-quc hay S-Tquc u là bit danh ca ngi Trung-Hoa gi o Tích-Lan; Nam-phng Thng-Ta-b thnh hành trc tiên o ny, nên gi là ng-Dip-b. V sau Pht-giáo các nc: Minin, Thái-Lan, Ai-Lao, Cao-Miên, t hình thc cho n giáo ngha u ging nh Nam-phng Thng-Ta-b ca TíchLan. Vy nay ch nói v Thng-Ta-b ã phát trin ni x ny, còn Pht-giáo các nc kia, vì ng mt h thng có th suy ra hiu, v li phm vi cng quá rng, nên xin ngng li cho phn lch s. V Pht-giáo Tích-Lan, ni mc "Kinh Pht ting Ba-ly" trong chng th by ca bn thiên ã có nói lc qua, nên nay ch cp nhng im cn yu. o lý ca Pht-giáo Tích-Lan, lúc u thuc v h thng Thng-Ta-b. Giáo oàn trc tiên là i-Tnh-Xá-T-Phái, gi tt là i-T-Phái (Mahàvihàra). Phái ny c thành lp t i vua Thiên-Ái--Tu th by, thuc Thng-Ta-b (Theriyanikàya). n thi k Vô-Úy-Vng tc v, li xut sanh phái Vô-Úy-Sn-T (Abhyagiri) thuc v Pháp-H-b (Dhammaruci nikàya). Sang triu vua Cù-àm-Bà-Gia (Gotabhaya) li phát xut thêm mt phái mi na, gi là K180

à-Lâm-T (Tetavana). Nh vy, t th k th ba trc k nguyên n u th k th hai sau Tây-lch, Pht-giáo TíchLan có tt c ba phái khác nhau. n u th k th mi mt, x Tích-Lan b dân tc Tamil Nam-n- tràn ti ánh phá ô thành, thiêu hy chùa tháp, tàn sát ch Tng, nên Pht-giáo ni ây b suy vi trong mt thi gian. Sau ó vài mi nm, có vua T-Dà-Gia-Bà-Hu (Vijaya bhàhu) ni lên ánh ui quân thù, khôi phc li b cõi, sai s sang Min-in nghinh thnh Tam-tng Kinh-in em v. Pht-giáo bn x nh ó mi tr li hng thnh. Cui th k th mi hai, vua Ba-Ra-Ca-Ma-Bà-Hu (Parakhama bhàhu), mt v anh quân ca Tích-Lan, lên ngôi thng tr. Vua là ngi ht sc lu tâm n vic chn hng và thng nht Pht-giáo. T trc bn x, ba phái Pht-giáo vn i lp nhau, nhng sau khi lên ngôi, vua dung hòa và thng nht ba phái thành mt, ly tông ngha ca i-T-Phái thuc Thng-Ta-b làm giáo hc chính thng. T th k th mi sáu tr i, nc Tích-Lan tuy b ngi B-ào-Nha và Hòa-Lan dùng mi cách em t tng Thiên-Chúa-giáo truyn vào, nhng dân chúng phn ông vn là tín ca Pht-giáo. n tháng hai nm 1948, x Tích-Lan thoát khi vòng cai tr ca ngi Anh và tuyên ngôn c lp. Sang tháng 5 nm 1950, hi ngh Pht-giáo-th-gii gm i biu ca 29 nc c chiêu tp ti ni ây. Hi ngh ny ã quyt nh t nay v sau, Pht-giáo ca các nc thuc h thng Tiu-tha u gi là Theravada (Thng-Ta-b Phtgiáo). Và t ó, gia Tiu-tha và i-tha Pht-giáo ã có s thông cm.

181

Tóm li, s tin trin ca Nam-phng Thng-Ta-b Tích-Lan nói riêng, cng nh các nc: Min-in, Thái-Lan, Ai-Lao, Cao-Miên nói chung, u ng nhng im c sc then cht là: - Ch tôn th Pht Thích-Ca là ng Bn-S duy nht. - u thông dng th Kinh-in chép bng ting Ba-ly. - Ch có ch Tng, không có Ni chúng. - Ch Tng u vn y vàng, ôm bát. - Phái xut-gia c gng gi gii, tham Thin, phái ti-gia a thích s cúng dng, b thí.

S

Phát

Trin

Ca

i

Tha

Tit mc: I. Bn bc long tng ca i-tha II. Ch-pháp-tht-tng-lun III. Các lun-s thuc h thng Tht-tng-lun IV. A-li-da-duyên-khi-lun V. Các lun-s thuc h thng Duyên-khi-lun Kinh sách tham kho: Trung-Quán-Lun, Trí--Lun, Hi-Triu-Âm-Vn-Kh, n--Pht-Giáo-S-Lc, PhtHc-i-Cng.

182

yu: Theo i-tha Khi-Tín-Lun, tng th ca nht tâm có hai môn: Chân-nh và Sanh-dit. Chân-nh-môn thuc v Bn-th-quan, Sanh-dit-môn thuc v Hin-tng-quan. phá quan nim chp có và thuyt minh chân tâm theo Bnth-quan, hai ngài Mã-Minh, Long-Th xng thuyt Chpháp-tht-tng. Vi mc ích tr quan nim chp Không và thuyt minh Chân Tâm theo Hin-tng-quan, hai ngài VôTrc, Th-Thân xng thuyt A-li-da-duyên-khi. Nhng, Tht-tng chng phi thiên không, Duyên-khi chng phi tr-hu, c hai u là th diu-hu chân-không. ây là im ct yu ca hai h thng i-tha Pht-giáo. K tha t tng hai h thng ny, tuy có nhiu lun-s, nhng hin tr hn c, bên Không-tông có hai ngài: -Bà, Thanh-Bin, bên Hu-tông có hai ngài H-Pháp, Gii-Hin. V sau, các chi phái i-tha tuy phát xut ra nhiu, nhng cng không ngoài hai h thng Không và Hu. Cho nên trong bn chng ch a ra Tht-tng-lun và Duyên-khi-lun i biu cho s phát trin ca i-tha Pht-giáo, chính là do ch ý trên ây. Mun ct dây leo, nên t ci gc; cn bn ã thông, chi mt cng thông. Tôn ch ny, các hc gi tt c ã bit rõ.

Tit I: Bn Bc Long Tng Ca i Tha T tng i-tha Pht-giáo n-, tng yu có hai h thng: h thng Bát-Nhã ch trng thuyt Ch-pháp-thttng, h thng Du-Già ch trng thuyt A-li-da-duyênkhi. Khai sáng lp thuyt trc, có hai ngài: Mã-Minh, Long183

Th. Khi xng lp thuyt sau, có hai ngài: Vô-Trc, ThThân. Nay tng cng nên lc thut qua s tích ca bn i hc gi y: 1. Ngài Mã-Minh (Asvaghosa): Niên i xut th ca MãMinh B-Tát có nhiu thuyt khác nhau. Li cn c ni lun Thích-Ma-Ha-Din thì có n sáu ngài Mã-Minh. Nhng theo s nhn xét ca phn ông các nhà hc Pht thì trc sau ch có mt Mã-Minh B-Tát. Và, riêng v thi i tr tác, b iTha-Khi-Tín a ra thuyt ngài xut th khong sau Pht dit 600 nm, là có phn chính xác hn ht. Ngài Mã-Minh dòng dõi Bà-La-Môn, ngi thành Sa-K-a (Sakera) thuc x Trung-n. Ngài là bc hc vn uyên bác, bin tài vô ngi, vn chng, thi phú hn ngi, thông sut Ph-Ðà cùng nhng môn hc ph thuc, rành v các giáo qu chân ngôn. Ngài có nhng bit danh là: Nan-Phc, Nan-PhcHc, Dõng-Mu-Nhi, Ph-Nhi, Pháp-Thin-Hin, Th-Hu... Ban s ngài hc theo ngoi-o, bin lun thng tt c các hc gi Pht-giáo ti nc Ma-Kit-à. Nhng sau gp i-c Hip-Tôn-gi và Phú-Na-Sa (Pùrnayasas) ngài b chit phc, suy kính hai v y làm bc thy. Khi ã nng v chánh-pháp, ngài du hành các min Trung, Bc-n, em tài hùng bin chit phc ngoi-o, tuyên dng Pht-giáo, thanh danh vang di khp ni. Tng truyn ngài có tài va àn va ca, làm cho loài nga cm ng chy nc mt, kêu lên ting bi thng. Và, lúc vua Ca-N-Sc-Ca tin ánh thành Hoa-Th, òi mt trong hai iu kin: dâng ngài Mã-Minh, hoc np vàng chín c. Ch thành không có vàng, ành phi em ngài Mã-Minh ra thay th. Khi vua c ngài Mã-Minh, lin rc v Bc-n hong dng i-tha Pht-giáo. Có thuyt nói, trong thi

184

k kit-tp Kinh-in ln th t, ngài Mã-Minh ã tham gia vi phn s nhun sc vn chng. V phn tr thut, tng truyn ngài có son hn 100 b Kinh-lun, nhng hin nay ch còn mi tác phm nh sau: Pht-S-Hành-Tán, i-Trang-Nghiêm-Lun-Kinh, Thp-BtThin-Nghip-o-Kinh, Lc-Thú-Luân-Hi-Kinh, S-SPháp-Ng-Thp-Tng, Ni-Kin-T-Vn-Vô-Ngã-Ngha-Kinh, i-Tôn-a-Huyn-Vn-Bn-Lun, i-Tha-Khi-TínLun, Bách-Ng-Thp-Tán-Pht-Tng, và Bn-Sanh-MngLun. Trong bài ta quy kính ca i-Trang-Nghiêm-LunKinh, ngài ã vit: Phú-Na, Hip-T-khu Các hc gi Di-Chc Chúng Tát-Bà-Tht-Bà Bc Ngu-Vng chánh o Nhng lun-s nh th Nay tôi u kính thun. Phú-Na-Sa và Hip-Tôn-gi là bc thy ca ngài. Di-Chc là dch âm ca danh t Mahìsàsakà, tc Hóa-Tha-b. Tát-BàTht-Bà là dch âm ca danh t Sarvàtivàsda, tc Nht-ThHu-b. Ngu-Vng, có hc gi cho là dch âm ca danh t Kaukkutika, tc Kê-Dn-b. Xem th thì bit s hc ca ngài kiêm c i-tha, Tiu-tha. Bài ta quy kính trên biu l thái khoan hòa ca mt nhà hc Pht, bit dung hp tt c giáo lý không cuc hn tông phái nào, ct tìm cu ch hay, gt b ch kém. Có th cho t tng ca ngài Mã-Minh nh mt chic cu ni lin gia hai lãnh vc Tiu-tha, i-tha vy.

185

2. Ngài Long-Th (Nàgàrjuna): Ngài là ngi x T-t-Bà (Vidharbha, có ch gi Bi-Lip-Nh - Berar) Nam-n, thuc dòng Bà-La-Môn, ra i vào khong 700 nm sau Pht dit . Ngài có bit danh Long-Mãnh hoc Long-Thng, bm tánh k ng, trí hu sâu xa, xem nghe mt ln là nh tt c, không cn phi hi li. Lúc thiu thi, ngài ã tinh thông các Kinh-in Ph-Ðà, cùng nhng môn thiên vn, a lý, y hc, toán s và nhiu hc thut khác. Nhng các môn hc ó không làm cho t tâm c tha mãn, nên ngài quyt chí xut-gia tìm o lý cao siêu trong Pht-giáo. Lúc u ngài hc v giáo lý Tiu-tha, sau li nghiên cu sang i-tha Pht-giáo. Tng truyn rng sau khi xut-gia, trong vòng ba tháng ngài ã c ht ba pháp tng, mun tìm kinh khác mà không c. Nhân khi du hành n Tuyt-Sn, ngài gp mt v T-khu truyn dy cho các Kinh-in i-tha. Thy ca ngài, tc gi TuytSn-lão-t-khu, chính là Tôn-gi La-Hu-La-Bt-à-La (cùng vi -t ngài -Bà tên ng mà ngi khác). Khi ã thông hiu giáo lý thâm huyn, vì chí nguyn hong pháp, ngài i du hóa các ni, dùng tài bin lun hàng phc ngoi-o, và lp thành h thng i-tha Pht-hc. a im hot ng ca ngài có rt nhiu ni, nhng ch trung tâm truyn bá là nc Kiu-Tát-La (Kosala). V quc-vng bn x vì mn c ca ngài, nên phát tâm quy-y Pht-giáo và kin to mt i tinh-xá Hc-Long-Sn (Bhràmaragiti) cho ngài tr trì. Tng-truyn ngài ã dùng thn thông i xung Long-cung, trong ba tháng c thuc ht lc bn kinh Hoa-Nghiêm, gm mi vn bài k. Sau ngài li n thit tháp Nam-Thiên-Trúc, c Kim-Cang-Tát-a B-Tát truyn th cho kinh iNht, nên tinh thông c Trì-minh-tng. Vì th ngi i gi ngài là bc xng o c hai giáo pháp Hin và Mt. V công

186

trình hong dng Pht-pháp, ngài c xem nh Ðc ThíchCa tái hin. Trên lãnh vc tr thut, Long-Th B-Tát ã son ra nhiu b lun. Tu trung các b nh: Trung-Quán-Lun, i-Trí-Lun, Thp-Tr-T-Bà-Sa-Lun... là c lu hành hn c. Giáo ngha ca ngài xng tuy nhiu, nhng hin tr hn c là thuyt Bát-bt-trung-o và thuyt Vãng-sanh. Bát-bttrung-o là: bt-sanh, bt-dit, bt-thng, bt-on, bt-nht, bt-d, bt-lai, bt-kh. Trung-o ây không phi ý ngha trung gian gia s có không, sanh dit, on thng, mà là ý ngha vt ra ngoài vòng tng i sai bit hin l th chânkhông diu-hu, thuc trng hp dt bt li nói và s suy ngh. Còn thuyt Vãng-sanh, nh ni phm D-Hành trong lun Thp-Tr-T-Bà-Sa, ngài ã nói: "T a v phàm-phu cho n ngôi v Vô-thng-chánh-giác có hai ng li tu tp: Nanhành-o và D-hành-o. Nan-hành-o là dng công khc kh tu trì chng tic thân mng, ngày êm tinh tn, mà c bt thi chuyn. D-hành-o là dùng phng tin nim danh hiu ch Pht, mà c bt thi chuyn mau l d dàng. Nanhành-o thuc v t-lc; D-hành-o kiêm c t-lc và thalc". Trong D-hành-o, ngài li thiên trng v phn nim thánh hiu Pht A-Di-à. Hai lp thuyt do ngài xng, ã ng hp vi li huyn ký ca c Pht trong kinh Lng-Già: "Sau x Nam-Thiên-Trúc. Có danh c T-khu. Tôn hiu là Long-Th. Hay phá hu, vô tông. Tuyên dng pháp i-tha. Trong th gian hin ngã.

187

c S-hoan-h-a. Sanh v cõi Cc-Lc".

3. Ngài Vô-Trc (Asanga): Sau Pht dit 900 nm, có hai bc i hc gi Pht-giáo ra i. ó là ngài Vô-Trc và Th-Thân. Sanh quán ca hai ngài ti thành Bá-L-Sa (Purasapura), thuc nc Kin-à-La min Bc-n. Hai ngài nguyên dòng dõi Bà-La-Môn, thân ph là Kiu-Thi-Ca (Kausika), thân mu là T-Lân-Trì (Virinci). Vô-Trc có ba anh em, ngài là anh c, Th-Thân là em ln, T-Lân-Trì-T (Virincivaisa) là em út. C ba anh em u xut-gia u Pht. Ban s ngài Vô-Trc tin theo o Bà-La-Môn, sau b Bà-LaMôn i xut-gia, hc tp o pháp Tiu-tha thuc Hu-b. Nhng vì không mãn nguyn vi giáo lý y, ngài li chuyn sang nghiên cu Kinh-in i-tha. Tng truyn, ngài ã dùng sc thn thông lên cung tri âu-Sut (Tusita) nghe B-Tát Di-Lc (Maitreya) ging v pháp i-tha. Sau khi ó, ngài li thnh B-Tát giáng xung h gii, ng ti mt ging ng thuc nc A-Du-à (Ayodhyà) min Trung-n. Trong khong thi gian bn tháng, c v êm thì ngài nghe B-Tát thuyt pháp, ban ngày li em nhng iu ã nghe c tuyên ging cho i chúng. Và cng trong vòng bn tháng. B-Tát Di-Lc ã nói xong nm b i lun: Du-Già-S-a-Lun, i-Tha-Trang-Nghiêm-Kinh-Lun, Thp-a-Kinh-Lun, Trung-Biên-Phân-Bit-Lun, Kim-Cang-Bát-Nhã-Lun. Ngài Vô-Trc cng có nhiu tr tác riêng, gây thành h thng Pháp-Tng Duy-thc-hc. Ni trung tâm hong pháp

188

ca ngài là hai nc A-Du-à và Ma-Kit-à. Ngài th c 75 tui. 4. Ngài Th-Thân (Vasubandhu Bà-Tu-Bàn-u): Sanh sau Vô-Trc lun-s hai mi nm, Th-Thân B-Tát là mt bc thông minh tài tun. Ngài xut-gia theo Hu-b, n x Ca-Tht-Di-La hc giáo ngha i-T-Bà-Sa, ri tr v bn quc là nc Kin-à-La thuc min Bc-n, son ra b CâuXá-Lun. Lúc u ngài ht sc hong dng giáo lý Tiu-tha, bài bác i-tha. Sau nh anh là Vô-Trc im hóa, ngài c khai ng, tr li tuyên dng i-tha Pht-giáo. Trc sau ngài tr tác tt c 500 b lun Tiu-tha và 500 b lun i-tha. Cn c theo nhng b ã dch sang ch Hán, ta có th chia t tng hc thut ca ngài thành nm thi k: Tiutha Hu-b, i-tha Duy-thc, Kim-Cang-Bát-Nhã, PhápHoa, Nit-Bàn và Tha-Lc-Tnh-. Sau các i hc gi: Mã-Minh, Long-Th, Vô-Trc, ta có th nói Th-Thân lun-s là mt ngôi sao sáng chói nht trên nn tri Pht-hc n- thi by gi. Nhng c sc ca ngài cng i song song vi B-Tát Long-Th. Nu B-Tát Long-Th là bc hng long i-tha Pht-giáo thi u, thì ngài là bc trung hng giáo pháp ny thi gia. B-Tát LongTh hong truyn Pht-giáo Nam-n, ngài thnh truyn chánh-pháp Bc-n. B-Tát Long-Th k tha h thng giáo lý ca i-Chúng-b, ngài k tha h thng tông ngha ca Thng-Ta-b. B-Tát Long-Th xng minh t tng Chpháp-tht-tng thuc lp thuyt "Không", ngài xng t tng A-li-da-duyên-khi thuc lp thuyt "Hu". B-Tát Long-Th vang danh là Thiên-b-lun-ch, ngài cng ni danh là Thiên-b-lun-s.

189

Qua thi gian du hóa ó ây, cui cùng Th-Thân lun-s tr v nhp dit ti nc A-Du-à, hng th 80 tui.

Tit II: Ch Pháp Tht Tng Lun Thuyt tht-tng là mt li lý lun nói rõ thc th ca v tr, i cng nh thuyt thc-ti (réalisme) thông thng, thc ti thuc v trc quan gii, không th em li nói và vn t mà din t c. Tuy nhiên, chúng ta có th dùng nhng t d tng t hình dung nó. Trung-Quán-Lun nói: Các pháp nhân Ta nói tc ó chính là Cng là ngha Trung Ðo. duyên là Gi sanh không Danh

Bài k ny thuyt minh: bi các pháp do nhân duyên sanh ra, nên nó là không, gi, và chính là Trung Ðo Tht tng. hiu ngha ny rõ ràng hn, ta hãy quay sang phân tích v o lý "Bát-bt". Các pháp ã do nhân duyên hòa hp mà sanh, nên ch là gi huyn ch không phi tht có; nu qu tht có, tt ng không i nhân duyên mi sanh. Vì ngha không phi tht sanh, nên gi là "bt sanh". Khi th lc nhân duyên suy tàn, tt c các pháp phi dit; nhng trc kia ã không sanh, thì nay âu tht có dit, vì th nên gi là "bt dit". Các pháp do nhân duyên mà có sanh trng i thay nên gi là "bt thng". Vn hu trc có sau không gi là on, nay ã không tht có, nên cng chng có chi là on. ây là ngha "bt on". Các pháp sanh

190

khi trc sau chng ging nhau, nh mng vi lúa không phi là mt, ó là ngha "bt nht". Nhng nu qu mng vi lúa không phi là mt, thì mng không ng sanh lúa, mà phi sanh cái khác; nay vn thy sanh lúa, nên gi là "bt d". Vn hu ã nh huyn, thì s n i dng nh trong mng không có thit tht, nên gi là "bt lai, bt kh". Trc mt chúng ta, xa nay các i tng vn hin bày ngàn hình muôn trng, ti sao ngài Long-Th dùng thuyt "bát bt" ph nhn? Bi theo quan nim ca th gian thì các pháp có sanh, có dit, có thng, có on, có mt, có khác, có li, có i; quan nim ny thuc v li mê chp trên gi tng. phá quan nim y và hiu rõ Tht Tng Trung Ðo, ngài Long-Th dùng tám th không là: không sanh, không dit, không thng, không on, không mt, không khác, không li, không i. Th thì s ph nhn trên, ch có tính cách bác phá quan nim chp tng, ch không phi tht ph nhn các tng, bi hng sa muôn pháp là diu th b-. ây là li dùng Không môn i vào Tht Tng. i-Trí--Lun nói: "Trong Pht-pháp có nh , là: th- và -nht-ngha-. Vì th- nên Nh-Lai nói có chúng-sanh, vì -nht-ngha- nên li bo chúng-sanh không tht có". Trung-Quán-Lun cng nói: "Ch Pht y theo nh- mà thuyt pháp cho chúng-sanh, ó là th-tc- và -nht-ngha-. Nu ngi nào không bit mà phân bit nh-, tt không th hiu ngha chân tht ca o pháp nhim mu". Cn c hai on trên, ta thy th- hay -nht-ngha- u là pháp gi lp i tr bnh mê ca chúng-sanh, nu chp mt trong hai phng din thì không làm sao hiu c Pht-pháp. Nh cái nhà do nhân duyên kèo, ct, vách, ngói hp thành, nu bo ó

191

là tht có hay tht không, u là quan nim trên mê chp. Cho nên ch Pht không ri các pháp mà nói tht tng, không ng tht tng mà lp các pháp. Vì th, nh- tuy hai mà chng phi hai, ch vì phàm-phu lm diu-hu là vng-hu, Nh-tha mê chân-không làm thiên-không, nên mi dùng phng tin i tr vy thôi. Nh trên, hai o lý bát-bt và nh- là t tng cn bn ca Ch-pháp-tht-tng-lun. Tht tng ny, nh trc ã nói, ch cùng thí d tng t ng nhp, tuyt không th dùng li nói cùng vn t miêu t c. Cho nên, Duy-Thctông gi là "Ph thuyên àm ch". Tam-Lun-tông gi là "Ngôn vong l tuyt"; Thiên-Thai-tông gi là "Bách phi câu khin, t cú giai ly"; Thin-tông gi là " Bt lp vn t"; HoaNghiêm-tông gi là "Qu phn bt kh thuyt"; Chân-Ngôntông gi là "Xut quá ngôn ng o"; Tnh--tông gi là "Bt kh xng, bt kh thuyt, bt kh t ngh". Mun hiu Thttng, chúng ta nên thm hi ý v ca nhng câu trên.

Tit III: Các Lun S Thuc H Thng Tht Tng Lun Lp thuyt Ch-pháp-tng-pháp nguyên t h thng iChúng-b, do hai ngài Mã-Minh, Long-Th xng, và cn c truyn giáo khi thy Nam-n. Tha k t tng ny, có ngài -Bà (Àryadeva Thánh-Thiên). -Bà lun-s ra i vào th k th ba, sanh quán Tích-Lan, sau qua Nam-n làm t ca B-Tát Long-Th. Ngài có vit ra b Qung-Bách-Lun, thng dùng lý thuyt "không" hàng phc ngoi-o, sau b

192

h oán s mà ám sát. -t ca lun-s -Bà là La-Hu-LaBt-à-La (Ràhula bhadra), gi tt là La-Hu-a-La, li k truyn hc thuyt ca thy. Ngài là bc thông minh, có tài bin lun, thng n các nc vùng Trung-n tuyên dng giáo lý i-tha. Chính ngài ã chú thích b Trung-Lun ca Long-Th B-Tát, nhng rt tic không còn truyn c ti ngày nay. n th k th t, có hai ngài Thanh-Mc (Pingala) và KiênÝ cng t thut t tng ca ngài Long-Th. Thanh-Mc luns chú thích b Trung-Lun theo ch ngha "Vô tng giai không"; Kiên-Ý lun-s thì vit ra b Nhp-i-Tha-Lun. Qua th k th nm, Nam-n có ngài Pht-H (Buddhapàlita) ra i, tuyên dng thuyt Trung-o phi-huphi-không ca B-Tát Long-Th. Pho tr tác ca ngài v sau lu hành sang Tây-Tng gây thành h phái Trung-Quán-tông. Cui th k th nm, cng Nam-n, có lun-s ThanhBin (Bhàvaviveka - Tình-Bin), to ra b Chng-Trân-Lun và Bát-Nhã-ng-Lun. Lun-s dung hòa Không-thuyt ca Long-Th vi Duy-thc-hc, và xng tc là pháp nhân duyên th không, Chân- là pháp tánh thng trú. Th là thuyt Vô-tng-giai-không ca B-Tát Long-Th n giai on ny ã có hi chuyn bin. i vi thuyt Y-tha-khi ca Duy-thc thuc Hu-tông, lun-s gii thích là nhân duyên không pháp. Lý lun ny ã gây thành cuc tranh bin dây da bt phân thng bi ca hai tông Không, Hu. Cui th k th sáu, có ngài Trí-Quang (Jnànaprabha), -t ca Thanh-Bin lun-s ra i. Ngài khi xng li phán thích giáo lý, a hc thuyt ca B-Tát Long-Th lên hàng ti cao.

193

ng thi Nam-n li có ngài Nguyt-Xng (Candrakìrti) son b Trung-Lun-Thích, lp thuyt cng tng phù vi ngài Pht-H. u th k th by có -t ngài Trí-Quang là S-T-Quang xut hin, ging v Tam-lun ti chùa Na-Lan-à. Ngoài ra, còn có các lun-s khác nh Thng-Quang, Trí-H... u tuyên dng giáo ngha ca ngài Long-Th. Nh th, h thng truyn tha v Tht-tng-lun thuc Không-tông, có th sp theo th t nh sau: Mã-Minh, LongTh, -Bà, La-Hu-a-La, Thanh-Mc, Pht-H, ThanhBin, Trí-Quang, S-T-Quang, Thng-Quang, Trí-H...

Tit IV: A Li Da Duyên Khi Lun Thuyt Tht-tng ca hai ngài Mã-Minh, Long-Th, th hin ngha chân-không ca Nh-Lai-tng. Qua n thi i Pháp-tng-hc, hai ngài Vô-Trc, Th-Thân, li thuyt minh Nh-Lai-tng bng ngha diu-hu. T trc, hàng Tiu-tha ch thành lp có sáu thc là: Nhãn, Nh, T, Thit, Thân và Ý Thc. Song sáu thc là nhng tâm lý sanh dit, vô thng. Nh nm thc trc ch do s kích thích ca ngoi gii mà t tng vào ni tâm. Chúng không có nhng tác dng tinh thn nh: so sánh, suy lun hoc truy nim cnh quá kh. Có nhng tác dng y và chim c a v trng yu, duy có thc th sáu mà thôi. Nhng ý thc cng là mt th tâm lý có gián on, nim trc ã qua, nim sau mi n. Và khi chúng ta cht ri thì ý thc cng tiêu tan. Th thì

194

cái gì duy trì nghip lc làm cho nó không gián on sau khi chúng ta cht? Lý do trên là nguyên nhân thành lp ra A-li-da-thc ca phái i-tha. A-li-da có ngha: Hàm-tàng-thc hoc Chngt-thc, là mt tâm th cha ng tt c chng t ca vn hu, làm ci gc duy trì và m mang ra hin tng gii, có ngàn hình muôn trng bao la. Sáng lp ra thuyt A-li-da-duyênkhi là giáo phái Pháp-tng, cng gi giáo phái Duy-thc. Ngoài sáu thc ca Tiu-tha, phái ny lp thêm hai thc na: Mt-na (Màna) th by, và A-li-da (Alaya) th tám. Mt-na có ngha: Chp ngã, mt tâm lý lm nhn cái ta là có tht. Theo nhà Duy-thc, nu nói chân-nh làm duyên khi cho vn hu, là không hp lý. Bi chân-nh thì bình ng ng nht, mà vn hu thì muôn hình sai bit. Vy cn nguyên phát khi các hin tng muôn vàn sai bit y, tt phi do muôn vàn chng t sai bit. Ni cha ng các chng t ny là thc Ali-da, và A-li-da làm nhân duyên phát khi các pháp, nên gi là A-li-da-duyên-khi. Chính thc A-li-da ny cng do nhân duyên mà thành. T vô s kip n gi, do nghip nhân lành d huân tp, nó vn luôn luôn sanh khi không gián on, cha ng tt c mi chng t và có kh nng vô hn phát hin ra hu-tình gii và khí-th-gii. A-li-da có hai: Chúng-sanh Ali-da-thc và Nh-Lai A-li-da-thc. A-li-da ca chúng-sanh có tính cách bit. A-li-da ca Nh-Lai có tính cách ng. Ali-da ca chúng-sanh vô thy hu chung. A-li-da ca NhLai vô thy vô chung. A-li-da ca chúng-sanh thuc Bin-kchp-tánh. A-li-da ca Nh-Lai thuc Viên-thành-tht-tánh.

195

Duy-thc-tông lp ra ba tánh: Bin-k-chp, Y-tha-khi và Viên-thành-tht. Y-tha-khi là các pháp do nhân duyên sanh khi, ng a v trung tâm. Trên Y-tha-khi mà lm nhn có không, on thng, sanh dit, quay cung theo hin tng là Bin-k-chp. Trên Y-tha-khi mà tiêu dit nhng quan nim y, là Viên-thành-tht. Trong A-li-da-thc ca chúng ta cha chng t mê và ng. Nu chúng ta hiu rõ nhân, pháp nh huyn, không còn quay cung mê chp theo muôn tng, thì tâm thc lng yên, phin não tiêu dit, ln ln sanh ra giác ng. Vy t mê n ng ch là s thay i quan nim. Tóm li, thuyt A-li-da-duyên-khi ng v mt diu-hu mà thuyt minh Nh-Lai-tng. Th tng A-li-da ny làm nhân duyên cho nhau sanh khi vô cùng; trong vô thng n lý chân thng, trong sanh dit n lý phi sanh dit, mê cùng ng ch bi ni ngi mà thôi. Cho nên li vn trong bài ta kinh Lng-Già nói: "Tâm không ri thc, hng nit-bàn ni s dit sanh; thc chng lìa tâm, ung sng cht trong vòng thng tr" là ch cho ý ngha ny vy.

Tit V: Các Lun S Thuc H Thng Duyên Khi Lun T tng A-li-da-duyên-khi phát nguyên t h thng Thng-Ta-b, do hai ngài Vô-Trc, Th-Thân xng, và cn c truyn giáo khi thy Bc-n. T tng ny c truyn bá hu khp n-, ng ngang hàng vi lp thuyt Tht-tng-lun ca hai ngài Mã-Minh, Long-Th, gây thành hai h thng Pht-giáo ln lao và có th lc nht ng thi.

196

Tha k Duyên-khi-lun, sau ngài Th-Thân, có các luns: Thân-Thng (Bandhusri), Ha-Bin (Gitrabhàna), c-Hu (Gunamati), An-Hu (Sthiramati), Nan-à (Nanda), TnhNguyt (Sudacandra), H-Pháp (Dharmapàla), Thng-Hu (Visesamitra), Thng-t (Jinaputra), Trí-Nguyt (Jnànacandra). Các lun-s trên u là nhng nhân vt t u n cui th k th sáu, và cng là mi i lun-s ca Duy-thc-tông. Trong ây, ngài H-Pháp là v tha k chính thng và hoàn thành môn hc ca ngài Th-Thân. Ngoài ra còn có ngài Trn-Na (Mahàdignàga i-Vc-Long) hoàn thành môn Nhân-minhlun ph lc Duy-thc-hc. Trong hàng -t ngài H-Pháp có lun-s Gii-Hin (Silabhadra) cng là mt bc thái u ca các hc gi ng thi v môn Pháp-tng. V s nhn thc, tuy cng ng tuyên dng Pháp-tng-hc, nhng t tng ca các lun-s trên có ôi chút khác nhau. Nh các ngài: Thân-Thng, Nan-à, c-Hu, Tnh-Nguyt, ch thành lp có hai phn Duy-thc là Tng-phn và Kin-phn. Ngài An-Hu thành lp thêm T-chng-phn và bo ó là tác dng nhn thc có thc th, còn Tng, Kin phn không có thc th. Riêng hai ngài Ha-Bin, Trn-Na thì ch trng c ba u có thc th. V sau, ngài H-Pháp li lp thêm Chng-t-chng-phn hoàn thành các thuyt trên. n tin bán th k th by, khi ngài Huyn-Trang TrungHoa sang n- cu pháp, Gii-Hin lun-s ã hn 100 tui già. Ti hc vin Na-Lan-à, lun-s em pháp môn Duy-thc truyn cho ngài Huyn-Trang. V sau Trang-s tp hp giáo ngha ca mi bc i lun-s trong tông Pháp-tng mà vit ra b Thành-Duy-Thc-Lun. V ni dung, ngài ly giáo ngha ca H-Pháp lun-s làm phn chính, còn hc thuyt ca chín

197

v kia ch ng phn ph. Theo ký s ca ngài Huyn-Trang, khung cnh chùa Na-Lan-à gm có tám vin, ba trm phòng. Tng-chúng tp hp ti ó n nm ngàn v, nhng bc lun-s thuc hai h thng Không, Hu phn nhiu u v ây. Ngi mun lu hc li chùa ny, trc tiên phi qua mt k kho sát v hnh gii ri mi c cho nhp hc. Vì th, các hc gi ã tt nghip chùa ny, u là nhng ngi tài c trong Pht-giáo. Nh trên ã nói, Tht-tng-lun và Duyên-khi-lun cu thành hai t trào ln v giáo pháp i-tha, din xut ht tinh hoa ca o Pht. n cui th k th by li có ngài PhápXng (Dharmakìrti), mt bc hc rng tài cao, vit ra TpLng-Lun, chn hng Nhân-minh-hc ca ngài Trn-Na n ch c sc, làm cho pháp môn Duy-thc ny thêm nhng tia sáng tân k. Song song vi hai t trào Không, Hu, Mt-giáo và Tnh--tông cng c phát trin mt cách cc thnh. Vn ny không n gin, trong phn khác s nói n. Và ni dung ca bn thiên xin kt thúc ni ây.

198

Hòa Thng Thích Thin Tâm (1925-1992)

Hòa thng pháp danh Thin Tâm, pháp hiu Liên Du, t Vô Nht thuc dòng Lâm T Chánh Tông i th 43, th danh Nguyn Nht Thng, sinh nm 1925 (t Su) ti xã Bình Xuân, Gò Công ông, tnh Tin Giang. Song thân là c Nguyn Vn Hng và c Trn Th Dung pháp danh Giác Ân. Ngài là ngi th 10 trong s 13 anh em, 4 trai, 9 gái.

199

Xut thân t gia ình Nho giáo kính tín Tam Bo. Sáu tui, Ngài ã cp sách n trng hc quc ng song song vi Nho hc. Lúc thiu thi, Ngài ã bc l thiên t tài hoa vn nhã, bm cht cao khit, và là ngi con chí hiu vi cha m. Do vì thy m au yu trin miên, nm 12 tui, Ngài ra i tìm thy hc thuc mong tr lành bnh cho mu thân. Nhân tm trú hc thuc ti chùa Vnh Tràng - M Tho, Ngài có dp nghiên tm Pht in và nuôi dn ý chí xut gia tu hc. Nm 18 tui, Ngài tr v chm sóc m n khi lành mnh. Sau ó, Ngài khn khon xin phép song ng cho xut gia, nhng không c ng ý. Cui cùng, Ngài ành phi âm thm trn i (nm Giáp Thân - 1944, lúc 19 tui), n tu ti chùa Sc T Linh Thu Xoài Ht, và c th phát xut gia vào nm t Du (1945) làm t ca i lão Hòa thng Thành o. Nm 1948, Ngài th gii Sa Di và hc Pht hc ng Liên Hi cùng Pht hc ng Nam Vit chùa n Quang cho n nm 1951 hoàn tt chng trình Trung ng Pht hc. Thi gian ó, Ngài c th T Kheo gii ti i gii àn n Quang t chc nm 1950. T nm 1951 n nm 1954, Ngài hoàn tt chng trình Cao ng Pht hc ti Pht hc ng Nam Vit vi các v ng khóa nh: Hòa thng Bu Hu, Tc Phc, Tnh c, t Bu, Tnh Chn... và Ngài cùng quý thy lp Cao ng ã ph giúp c lc cho Hòa thng Giám c Thin Hòa trong vic iu khin sinh hot i chúng. Ngài làm Tri chúng, Ngài Bu Hu làm Tri s. Lòng khoan dung, tính hòa nhã im m ca Ngài giúp an chúng và thành tu mi Pht s.

200

Nm 1954, tt nghip lp Cao ng, Ngài xin phép ch Tôn c trong Ban Giám c lui v nhp tht tnh tu trong mi nm ti tr x Cái Bè và Vang Qui. Dù nhp tht tinh tn chuyên tu, song Hòa thng không xa ri bi nguyn sanh. Trong mi nm y, Ngài ã phiên dch các loi kinh sách chuyên hng xin dng pháp môn Tnh , nh: kinh Quán Vô Lng Th, Tnh hc Tân Lng, Lá th Tnh , Hng quê Cc Lc, và ging dy cho Ni chúng khp ni n th hc. Nm 1964, Hòa thng Thin Hòa m Trng Trung ng Chuyên khoa Pht hc ti chùa Hu Nghiêm, Bình Chánh, Sài Gòn. Ngài và hai v Thanh T, Bu Hu c mi giao m trách vic giáo dc hc Tng. Song song ó, các Ngài còn ph trách ging dy cho hc Ni ti Pht hc vin Dc S. Ngoài ra, Ngài còn ging dy ti Phân khoa Pht hc thuc Vin i Hc Vn Hnh, Sài Gòn. Trong giai on này, Ngài tp trung biên son các b sách làm giáo trình kin thc Pht hc Trung Cao nh: Pht hc Tinh Yu, Duy Thc hc Cng yu và phiên dch sách Tnh Thp Nghi Lun cùng kinh i Bi Tâm à La Ni. Nm 1967, Ngài n i Ninh, p Phú An, xã Phú Hi, huyn c Trng, tnh Lâm ng, kin thit Hng Quang Tht, chun b cho giai on n tu. Nm 1968, Hòa thng chính thc v tr hn i Ninh, lp nên o tràng Tnh . Ngài không câu n vào vic nhp tht, mà sn sàng tip hóa ch Tng Ni Pht t n tham vn hc

201

o, Ngài còn son thut: Nim Pht thp yu, Tây phng nht khóa, Tnh pháp nghi và phiên dch kinh Pht nh Tôn Thng à La Ni. Nm 1970, Ngài xây dng Hng Nghiêm Tnh Vin, bin o tràng thành mt vùng chuyên tu Tnh , cng là trung tâm xin dng pháp môn này min Nam. Tng Ni tín qui t v lp am tht tr li tu hc rt ông. Danh c ca Ngài c lan truyn rng và Pht t n quy ngng ngày càng nhiu. c bit, Hng Nghiêm Tnh Vin này tâm Tnh là ngun cm hng Ngài sáng tác rt nhiu th vn m cht o v, thanh thoát. Th vn liu ng tâm cnh Cc Lc ca Ngài cm hóa c không bit bao nhiêu chúng hng v pháp môn này. Nm 1974, Ngài m khóa tu hc chuyên v pháp môn Tnh trong ba nm, vi s Liên chúng 13 v di s hng dn ca Ban Liên o gm 3 v: Liên Th: Hòa thng Bu Hu, Liên Hun: Hòa thng Thin Tâm, Liên Hnh: Hòa thng Bu Lai. T nm 1975, Ngài vin ly mi s nghe thy bên ngoài, lng l nhip tâm tu nim gia trì hai pháp môn Mt Tnh song hành. Sut mt thi gian dài, Ngài kiên trì nhp tht chm chm gii quyt vic ln sanh t, song Ngài vn son dch b: "My iu Sen Thanh" và "Tam Bo cm ng lc" li lc nhân sinh khuyn tu Tnh . Nhng ngày cui cùng cuc i n tu hành o, Ngài vng chút thân bnh, trc ó Ngài ã giao phó mi vic ca Tnh vin Hng Nghiêm li cho Tng qun lý iu hành. Ngài

202

c gng khc phc thân bnh, n lc dng công trì danh hiu Pht. Cho n khi cm nhn thi khc vãng sinh, Ngài bo chúng vây quanh tr nim, ri n 9 gi sáng ngày 21 tháng 11 nm Nhâm Thân (tc ngày 14-2-1992), Ngài an nhiên thoát hóa, vãng sinh hng th 68 tui, h lp 42. Cm thc c ca mt bc danh Tng, lúc sinh thi, các v tôn túc trong Giáo hi Tnh ã cung thnh Ngài vào Hi ng Chng minh Ban Tr s Pht giáo tnh Lâm ng. Trong cuc i hành o, Hòa thng là v Cao Tng có công ln trong vic xin dng pháp môn Tnh . S nghip sáng tác và phiên dch ca Ngài li cho hu th là mt vn quí làm t lng tu trì và giúp hàng hu sinh nhn thc sâu rng trong giáo pháp. Các tác phm ca Hòa thng li: · · · · · · · · · · · · Kinh Quán Vô Lng Th. Tnh Hc Tân Lng. Lá th Tnh . Hng Quê Cc Lc. Pht hc Tinh yu. Duy Thc Hc cng yu. Tnh Thp nghi lun. Kinh i Bi Tâm à La Ni. Nim Pht Thp yu. Tây phng Nht khóa. Tnh Pháp Nghi. Kinh Pht nh Tôn Thng à La Ni.

203

· My iu sen thanh. · Tam Bo Cm ng lc. TT Thích ng Bn (Trích trong "Tiu S Danh Tng Vit Nam") http://www.quangduc.com/ipad/index.html http://www.quangduc.com/tacgia/thichthientam.html

204

Information

Microsoft Word - phathoctinhyeu.doc

204 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

441515


Notice: fwrite(): send of 214 bytes failed with errno=104 Connection reset by peer in /home/readbag.com/web/sphinxapi.php on line 531