Read DDa.i Vie^.t Tho^ng Su+? text version

i Vit Thông S

Son gi: LÊ QUÝ ÔN

Th K 18 (1759)

2

i Vit Thông S - Ta

Ghi chú:

Khi mi bt u công vic chuyn sang n bn in t, chúng tôi dùng b sách dch bi c Lê Mnh Liêu, nhng khi ánh máy xong thì chúng tôi nhn ra rng b ca c Lê Mnh Liêu còn thiu sót rt nhiu phn, vì th khi mt công ánh máy li t u, chúng tôi chuyn sang ánh tip nhng phn còn thiu sót da trên bn i Vit Thông S ca Lê Quý ôn Toàn Tp do nhà Xut Bn Khoa Hc Xã Hi Hà Ni dch và n hành nm 1977. to iu kin cho quý v bit rõ và d dàng trích dn, chúng tôi s ghi rõ tên ca dch gi trên u mi trang ca tng chng. (BD:LML): Bn dch Lê Mnh Liêu y Ban dch thut - B Vn Hóa Giáo Dc & Thanh Niên -Saigon 1973 (BD:VSH): Bn dch Vin S Hc - Nhà Xut Bn Khoa Hc Xã Hi - Hà Ni 1977.

Ta sách: Son gi: Dch gi: Nhà xut bn: Chuyn sang n bn in t bi: iu hp:

i Vit Thông S Lê Quý ôn Lê Mnh Liêu - T sách c vn - y ban dch thut Vin S Hc - Hà Ni B Vn Hóa Giáo Dc và Thanh Niên - Saigon Nhà Xut Bn Khoa Hc Xã Hi - Hà Ni Công , Lê Bc Lê Bc - [email protected]

Nm

1759 1973 1973 1978 2001 2001

3

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

i Vit Thông S

QUYN I

K Nht

Thn ôn son

THÁI T (THNG)

[t 7a] Vua Thái T, thy hiu Thng Thiên khi vn thánh c thn công du vn anh v khoan minh dng trí hong ngha chí nhân i hiu Cao Hoàng . Vua h Lê, tên húy là Li, ngi làng Lam Giang, huyn Lng Giang, ph Thanh Hoa. C Tng T ca vua tên húy là Hi, sau truy tôn là "Cao thng t Minh Hoàng ". Tính c cht phát ngay thng, gi mình nh ngi ngu, nhng hiu bit rt sâu xa, có th bit trc nhng s cha thành hình. [t 7b] Nguyên trc thôn Nh Áng, mt hôm, c i chi, thy àn chim ling vòng quanh trên mt khong t ni di núi Lam sn, trông hình nh mt ám ngi t hi. C t ngh: "Ch này tt là ni t lành", bèn di nhà n y, ri khai phá rung vn, t chm lo cày cy, c 3 nm, tr thành mt sn nghip, t y, i i u là hùng trng mt phng. Sau này vua dng ô m nc, thc cng cn c t y vy. C Hoàng t, tôn phong là "Hin t Trch Hoàng ", tên húy là inh, c ni c c nghip tin nhân, tính khoan nhân, có bng yêu ngi, ngi các ni gn xa u qui phc, trong nhà có hàng nghìn ngi. Ly c bà "Hin t Gia thc Hoàng Thái Hu" h Nguyn, tên húy là Quách, sinh h 2 con trai, con trng tên là Tòng, con th tc là c Hoàng Kho, tôn phong "Tuyên t Phúc Hoàng ", [t 8a] tên húy là Khoáng, c nuôi nhiu tân khách úng l nghi, thng yên nhân dân, chu cp ngi nghèo cùng, giúp ngi bnh tt, c vùng u phc c là có ngha, ly c bà "Trinh t Ý vn Hoàng Thái Hu" h Trnh tên húy là Ngc, sinh h 3 con trai, con trng tên là Hc, sau truy phong "Chiêu hiu i vng", con th tên là Tr, sau truy tng "Hong d vng", con trai út tc là Hoàng . Hoàng sinh gi tý ngày mng 6 tháng 8 nm t su (1385), nhm niên hiu Xng phù th 9 nhà Trn, sanh ti làng Ch sn, huyn Lôi dng. Nguyên trc, x Du sn thôn Nh áng hu thuc làng này (Ch sn), có mt cây qu, di cây qu này có con hùm xám thng xut hin, nhng nó hin lành, vn thng thân cn vi ngi mà cha tng hi ai. T khi Hoàng ra i, thì không thy con hùm y âu na. Ngi ta cho là mt s l! Ngày Hoàng sanh, thì trong nhà có hào quang chiu sáng rc, và mùi thm ngào ngt khp làng. [t 8b] Khi ln tui, ngài thông minh dng lc, lng hn ngi, v ngi ti p hùng v, mt sáng mm rng; sng mi cao, xng mi mt g lên; b vai bên t có 7 nt rui, bc i nh rng nh h; ting nói vang vang nh ting chuông. Các bc thc gi bit ngay là mt ngi phi thng. Khi Hoàng giúp vic Kh lam, c hn s ông Bch Y hin hin ch cho ngôi huyt phát " vng" ng Chiêm nghi. Thi y, ngi phng chài sách Mc sn là Lê Thn, êm nào cng thy khong sông Lam Xuyên có lung ánh sáng nh bó uc cháy, ri hn mt tháng sau, bng chài c mt thanh st dài hn mt thc, hình ta thanh ao c, em v trong nhà, ngay hôm y Hoàng n nhà y, thy trong nhà ti có mt lung ánh sáng, lin ti ch ó ly thanh ao em v, v n nhà, không phi mài mà sáng nh ao mi, nhn thy có hàng ch trin khc trên thân ao, bit là mt thanh bo kim. êm hôm sau, [t 9a] có trn ma gió, sáng ra, thy trong vn rau có lt chân thn in trên lá rau, Hoàng sai ngi v hình vt chân y. Ngày hôm sau, Hoàng hu ra vn hái rau, n ch cây rau có hình bàn chân, bng c mt qu n báu, b dài b rng ngay ngn, mt qu n khc my ch li trin. trên qu n khc ích h tên Hoàng , nhn k mi rõ. Hoàng bit rõ bo vt ca tri t ban cho, bèn cui u ly t. Ngày hôm sau, bng c cái chuôi thanh kim cây a, ra sách t cát i, thy có khc hình con rng và con h, và hin ra hai ch "Thanh Thúy", em lp vào thanh kim ã bt c hi trc, va vn không sai tý nào, càng tin là vt thn cho.

4

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

By gi là thi k h H cp ngôi vua nhà Trn, Hoàng quê hng c sách và nghiên cu binh pháp, gi mình ch thi vn. n khi nc Tàu dn quân sang ánh, bt h H em v kinh ô Kim lng, ri chia nc Nam ta thành tng Qun tng Huyn. [t 9b] Hoàng ngm có chí khôi phc non sông, ngài h mình tôn ngi hin, tung tin ca nuôi binh s, chiêu np nhng ngi mc li trn lánh, c nhiu ngi qui phc. Vua Hng Khánh và vua Trùng Quang ni tip khi binh chng quân Tàu, ly danh ngha là khôi phc ngôi vua nhà Trn, c rt nhiu ngi hng ng. Nhng Hoàng bit rõ thi th, cho là tt không thành công. Bi th ngài không d, và ht sc n kín hình tích, không l ting tm. Trnh t nc Ai Lao li yt kin, hin 1 con voi c, Hoàng sai Trng Phn ón tip, sau Trnh và Trnh Kh u c ngài tín nhim. Nhng hào kit thi y nh: Lê Vn An, Lê Vn LInh, Bùi Khai Hng, Nguyn Truy, Lu Nhân Chú, Trnh Vô, V Uy, Lê Liu, và Lê Xa Lôi, u ni tip qui phc, ngài nim n ón tip, [t 10a] cùng bí mt mu vic khi ngha. Có tên Phú ngi xã Hào lng, n Ty B chánh kin Hoàng v vic ln rung t, nhng y ui lý, b thua kin, em lòng oán gin, bèn cáo mét quan nhà Minh dn quân bc bách Hoàng Lc thy (nay i là Cm thy). T khi ngi Minh ô h nc ta, chánh s phin toái; thu má nng n; quan tham li nhng; cm dân nu mui trng rau; bt dân xung bin tìm ngc châu; phá núi ly vàng; nhng sn phm quý giá nh: ngà voi, sng tê, cánh chim ch, cùng các th hng, chúng u v vét ht. Sau li bt dân p 10 thành trong 10 Qun óng quân; chúng li khéo d d các ngi hào kit, a vào triu ình Trung Hoa làm quan, ct là an tri nc Tàu vy. Bi vy nhân dân nc ta không tr mt ai, thy u su thm oán gin! Hoàng vn gi chí nh trc, dù ngi Minh em quân tc cng không d c, [t 10b] ly th lc cng không hip c, nhng nhn thy th quân ch ang mnh, nên ngài càng n trong bóng ti, không dám khinh ng, thng em bo vt nn n hi l cho bn Trng Ph, Trn Trí, Sn Th và Mã K, nhng mong c khi nn, nuôi thêm sc lc và ch i thi c. Ch vì tên Lng nh Ht ngi huyn C ng (nay i Hong hóa), gi chc Tham chánh là Th quan ca ngi Minh, em lòng ghen ghét, bèn mt cáo vi ngi Minh rng: "Ngi ch Lam Sn chiêu np nhng k vong mng, và ãi ng s tt rt hu, chí ca ngi y không phi là nh. Nu không sm tính i, cho con rng có lúc gp mây gp ma, thì khi y nó s không còn là mt con vt trong ao na âu. Vy xin tr ngay i, ng lu tai v v sau này". Ngi Minh tin li tên Nh Ht, cho nên càng bc bách ngài rt gp. Bi vy ngài bèn i hi Tng s, bàn tính vic khi binh. Ngày mng 2 là ngày Canh Thân, tháng giêng nm Mu Tut (1418), nhm niên hiu Vnh Lc triu Minh th 16, [t 11a] Hoàng dng c khi ngha Lam Sn, xng là Bình nh Vng, phong chc i Tng và chc Tha Tng cho: Lê Khang, Lê Luân, Lê Sao, Lê L, Lê Hiêu, Lê Nh Tri, Lê C, Trnh Thác, Trnh Hi, Lê Th, lê Lý, Lê Xa Lôi, Lê Khc Phc, Lê nh, Lê Lãng, Lê Vn, Lê Cung, Lê Chiêm, Lê , Lê Khiêm, Lê Trinh, Lu àm, Lê Lâm, Lê Nghim, Lê Vn Giáo, Trn t, Trn Khai, Lê Cnh Th, Phm Lung, Phm Quì, Lê Sát, Trng Lôi, Trnh Kh, Bùi Quc Hng, Lê N, Lê Liu, Lê Nh Lãm, Lê Kh Lãng, V Oai, Trnh Vô, Lu Hon, Trn Ht, Bí, Nguyn Trãi, Lê Vn Linh, Lê Thn và Lê Vn An, [t 11b] chia nhau c sut i quân Thit t ra i ch vi quân Minh. Lúc y binh tng ca ta ng thi k ban u, còn rt ít i, th mà quân Minh có ti hn 45.000, voi nga có hàng trm con, bi th Hoàng không ch ni, thua trn phi chy vào Mang Mt, nay là (Mang Chánh), ri ln n Trnh Cao, giáp gii nc Ai Lao, ni ây, dân tha lng ít, trên ng không ngi i li. óng Mang Cc trong núi Linh sn hn 10 ngày, phi dùng mt ong trn vi v d lng (th phn hng trong á) làm ba n, rt là khn n! Hoàng bèn hi các tng:

5

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht "Có ai dám bt chc vic K Tín thi xa không1?".

(BD:LML)

Ngi thôn Ðng Tú là Lê Lai khng khái vâng mnh, t nguyn thay i mc áo bào nhà vua, xng là vua Lê Lam Sn, dn quân ra ánh nhau vi quân Minh, quân Minh mng r, lin dn c quân vây cht Lê Lai, Lai chng c n kit sc thì b bt, quân Minh dn Lai v thành ông Quang git cht, [t 12a] chúng bèn lui binh, ta c thoát nn. Hoàng c bit Trnh Kh và Lê Lôi ã tng i ón tip con voi t nc Ai Lao v, tt nhiên am hiu ting nói và vn t nc Ai Lao, bèn sai hai Tng này mang t thông ip sang bo Quc Vng nc Ai Lao rng: "Quc gia tôi phng t thông ip ca triu i Minh ban cho nhà vua. Vy nhà vua hãy em s lng thc quân s dùng trong 5 tháng, và khí gii cùng voi trn ti yt kin, ri nhn t ip vn v thi hành, khi phi bt gii. Nu không tuân mnh, lp tc sai nc Xa Lý và Lão Qua hp quân 6 nc tin ánh". Vua nc Ai Lao s hãi, xin tuân mnh trên. Hoàng nh c lng thc và quân dng ó, nên th quân li tr nên phn chn. Ngày mng 4 tháng 4 (nm Mu Tut), Hoàng kéo quân v Lam Sn, trao rt nhiu vàng bc cho Tng Trnh , Trnh Kh và Lê Lôi, em út lót cho Tng nhà Minh là Trn Trí, Sn th và Mã K, [t 12b] cu c hoãn binh. Ngày mng 9 (tháng 4 nm Mu Tut), ngi Minh ct quân ánh vào Lam Sn, Hoàng b Lam Sn lui quân và óng ti Lc Thy, ri t phc binh sn i ch. Ngày 13 (tháng 4 nm Mu Tut), qu nhiên quân ch kéo n, phc binh ni dy xung t; 4 Tng Lê Thch, inh B, Lê Ngân và Lê Lý xông lên trc hãm trn, chém u hn 2.000 tên ch, thu c hàng my nghìn chin li phm. Ngày 16 (tháng 4 nm Mu Tut), tên by tôi phn bi ca ta là Thng Ái, dn quân Minh do ng tt ánh úp vào sau quân ta, và bt ht v con binh s. Quân s âm chán nn, mt ht tinh thn chin u. Hoàng bèn thu quân cùng vi Lê L, Phm Hng, Bí, Nguyn Xí và Lê p, tm náu núi Linh Sn, hn 3 tháng tri, ch dùng võ mng tre và r c làm ba n khi ói. Sau khi ch ã lui binh, Hoàng li tr v Lam Sn, p n ly và chiêu tp tàn binh, c chng trm tên, dng tri sách x Mang Khao. Ngài v v tng s, chnh n hàng ng và khí gii, quân nhu cng khá y , lúc y lòng quân li phn khi, u xin tình nguyn thù t chin u. Hoàng bit là quân s có th dùng c, bèn t phc binh Mang mt, ri sai khinh binh ra khiêu chin, quân ch tin ti ch him, phc binh lin dùng n bn tên tm thuc c ra nh ma, quân ch thua chy tán lon. Hoàng li tin quân ti Mang Ninh, ngày êm tin ánh, quân ch b tn hi, phi lui v gi mt xã Nga Lc H. Nm K Hi (1419), niên hiu Vnh Lc th 17, tháng 4, Hoàng tin quân óng ti tri A , ánh nhau vi quân Minh x Ngha Canh, bt c viên Ch huy là Nguyn Sao và chém u 300 tên ch. Tháng 5, Hoàng óng dn quân tri à Sn, t phc binh Mang Chánh, ánh ui c quân ch, ri di quân n óng ti tri Lu Sn, [t 13b] c nc Ai Lao em quân li giúp, li di ti Mang Thôi óng n. Mùa thu, tháng 7, viên Tri ph Phan Liêu là Th quan tnh Ngh An phn nhà Minh, ngi Minh dn quân vây thành Ngh An, Tng binh Phong thành hu là Lý Bân cng dn quân li cu, Phan Liêu

Thi Hán, Hán- Cao- T óng quân thành Vinh Dng, b Hng Võ dn quân S vây cht my vòng. Tng quân K Tín thy tình th nguy cp, dânng k la S: Tín bèn vn m áo i Vng, dùng c qut xe nga Hoàng ra ca ông hô rng: "Ta là Hán Vng, vì cn ht lng thc xin ra u hàng nc S". Quân S bèn xúm c vào y. Hán Vng tha c hi ln ra ca Tây trn thoát. Sau Hng Võ bit là gi, git cht K Tín.

1

6

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

thua chy sang nc Ai Lao, Lý Bân ui n châu Ngc Ma, không ui kp dn quân v. Th quan L vn tú là Tng tin phong ca Lý Bân li phn, b i. Tháng 11, các tng gic: Trnh Công Chng, Phm H, Nguyn Trì và Nguyn Cu các ht: H Hng, Tân Minh, Khoái Châu và Hàng Giang, u khi binh kéo n sông Nh Hà ánh phá cu ni, Lý bân sai tng s ánh phá, gic u thua chy tán lon. Lúc y, các l min Bc, ni nào cng có gic nhiu lon, duy Tam giang, Qui hóa và Tuyên quang c yên n thôi. Bi th, ngi Minh không có thì gi ý n Thanh Hóa. [t 14a] Nm Canh Tý (1420) niên hiu Vnh Lc th 18. Mùa xuân, tháng 2, Lý Bân dn quân tr v ông Quang. Mùa h, tháng 4, L Vn Lut khi binh huyn Thch Tht, Lý Bân ánh tan, Vn Lut chy sang nc Ai Lao. Tháng 6, triu Minh sai Vnh Xng Bá là Trn Trí óng gi ông Quan. Ngi t Phng Hóa là Trn Vn Xung và ngi t Sn là Phm Ngc Giai u khi binh phn nhà Minh, Lý Bân ánh phá tan c. Ngi Tràng Cng thuc huyn Thy ng là Lê Ngã i tên ra Dng Cng, trá xng là con cháu xa ca vua Trn Du Tông, t nc Lão Qua tr v, B Thun an Ba thuc núi an làm Ph o, dng Ngã làm chúa, óng tri Hng Doanh An Bang. D ng ca Trnh Công Chng và Phm Ngc u qui ph, quân s có ti vài vn. T xng là Thiên Thng Hoàng , t niên hiu là Vnh Thiên, t các chc quan, ri chia quân ánh t thành Xng Giang; cp tri Bình Than. [t 14b]. Lý Bân dn i binh ti ánh, Lê Ngã và B Thun thua chy trn i lúc ban êm. Không bit i âu. Ngi ht Kin Xng là Nguyn Thut ánh quân Minh Hoàng Giang, git viên Tham chánh là Hu Bo. Tháng 10, Tng Minh li kéo i quân ti. Hoàng tính trc: Chúng s n Bng Tân vào khong gi T (15 gi), bèn t sn phc binh ch. úng gi t, qu nhiên quân ch tràn ti ó, 4 mt phc binh u chi dy xông ánh, quân ch tan v, ta git cht và bt sông vô k, thu c hn trm con nga, và phóng la t ht khí gii ca chúng. Ngày hôm sau, Hoàng bo các Tng lãnh rng: "Quân ch va mi thua trn, tt nhiên chúng tâm phòng cn mt. Vy ta không nên giao chin". Nhng các Tng em lòng khinh ch, không tuân theo, c tin ánh. Qu nhiên b tn thng rt nhiu! Bèn lu binh Nang Ninh, ri li lui binh v gi Mang Thôi. Ph o châu Quì là Cm Lan hng o cho [t 15a] Trn Th nhà Minh là Lý Bân và ô c là Phng Chánh, dn hn mi vn quân theo ng châu Quì vào ánh ta. Hoàng sai Lê Hng và Lê Lý em my nghìn khinh binh i trc tiên, ón ng chn ánh, ri t phc binh B Mng i. Khi quân ch ti, ta ánh phá i thng! Nhng quân ch vào th mnh, vn c tin quân, ch ánh thng ti doanh tri ca Hoàng . Hoàng tiên liu, ã t sn phc binh các li him yu. Ngày hôm sau, quân gic kéo ti, ta dn quân ánh úp Thi Lang, i thng! Chém u hn ba nghìn tên ch, Lý Bân và Phng Chánh ch chy thoát thân ly mình thôi. Ta tha thng ui dài sut ba ngày êm mi ngng, ri tin óng tri Ba Lm Sui Giang, dn quân khiêu chin. Các Tng nhà Minh ti n T Phng, n Hoàng Thành và tri Nga Lc, u gi tri Quan Du phòng b cho thành Tây ô, c th trong tri, không chu ra ánh, [t 15b] Hoàng ngày êm dn quân vây ánh các n, chia tng Lê Hào và Lê Sát dn quân ánh úp tri Quan Du, phá tan quân ch, chém u hn vn tên, thu c rt nhiu khí gii. T y, th ch mt ngày mt suy. Nhân dân các x trong nc, không ni nào là không hng ng Hoàng . Nm Tân Su (1421) niên hiu Vnh Lc th 19, ngày 20 tháng 11. Tham Tng nhà Minh là Trn Trí, em hn mi vn v quân Giao Châu, ánh tri Ba Lãm i Kình Lng Hoàng bàn vi các Tng rng:

7

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

"Hin tình, bên ch nhiu quân, bên ta thì ít, bên ch hành quân vt v, mà bên ta thì quân s c thnh thi. Binh pháp có câu rng: "S thng ch ct Tng gii, ch không quan h s quân nhiu hay ít". Nay chúng ta tuy nhiu quân, nhng ta dùng quân c thnh thi ánh quân vt v, nhc mt, thì tt phá c". [t 16a] Ti hôm y ta chia quân ánh úp các ng, quân s hò la vang ng, ánh phá c 4 tri, chém u hn nghìn quân ch, thu c rt nhiu chin li phm. Thn Trí li phá núi m ng tin quân ánh ta, Hoàng ngm t phc binh các ni him yu x Úng i i. n gia tra, qu nhiên Thn Trí dn quân do ng núi ti, b hai cánh quân ta ánh vào hai bên, Thn Trí thua trn dn quân lui. Thi y, nc Ai Lao cng thnh, Hoàng giao thip thân thin, thnh thong có a quân sang giúp ta. Ch vì th quan Lê Vn Lut trn chy sang y, em li gièm pha, nên vua Ai Lao sinh lòng oán gin. n ây, ta ang chng c vi quân Minh, cha phân thua c, thì bng Ai Lao em 50.000 quân và 100 con voi n óng ti phía trc tri Hoàng , nói là li giúp ta. Hoàng yên chí vn thân thin, không ng là khi trá, bèn c hn cùng hp ánh quân Tàu. [t 16b] n na êm, ta b quân Ai Lao ánh úp! Hoàng thân t c chin, ánh rt hng hái, t gi tý (1 gi sáng) n gi mão (5 gi sáng), ánh tan quân Ai Lao, chém u hn vn tên, thu 14 con voi và hàng vn chin li phm. Ta tha thng ánh ui bn ngày êm, n tn sào huyt chúng. Tù trng là Man Sát xin hòa, ta không nghe. Bình chng là Lê Thch Kinh tin ánh trc, trúng phi chông nhn, cht. cht. lui. Mã K c hn vi Ai Lao cùng ánh ta Quan gia, quan quân giao chin my trn, thng b tn tht [t 17a] bèn lui quân v óng ti Khi Sách, y lo quân s, tu sa khí gii, c 7 ngày thì quân Minh kéo n, Hoàng bo Tng s rng: "Hin gi b quân ch bao vây bn mt, ta không còn li thoát i âu c! ó tc binh pháp gi là "t a" Vy, phi ánh chp nhoáng mi sng, nu chm tr s cht". Nói xong, ngài sa hai hàng l, mi ngi u cm khích, tranh ua thù t chin u! Các Tng Lê Lnh, Lê Hng, Lê Hào và Lê Trin, ích thân xông ra hãm trn, chém u tham tng là Phùng Quí và hn nghìn quân, thu c hn trm con nga, Mã K và Trn Trí chy v ông Quan, quân Ai Lao cng trn v. Hoàng bèn thu quân v núi Chí Linh. ây thiu lng thc, trong 2 tháng tri, quân s toàn n rau c và mng tre, phi git bn con voi và mt s nga quân s n. Thng có quân b trn, [t 17b] Hoàng kim soát rt nghiêm nht, bt c viên Tng b trn là Thng Khanh, em chém u làm gng, t y quân s li nghiêm chnh nh trc. Lúc này, ta tng tri nhiu phen nguy nn, Tng s mi mt, mun c ngh ngi, u khuyên Hoàng hòa vi ngi Minh, ngài bèn sai thân thn là Lê Vn và Lê Trn a th n Mã K và Sn Th cu hòa, bn Mã K ng thun. Nm Quí Mão (1423) niên hiu Vnh Lc th 21, ngày mng 10 tháng 4, Hoàng tr v Lam Sn, Trn Trí và Sn Th thng em tng trâu, bò, mui, cá, nông c và thóc ging, ngài cng sai bn Lê Trn em vàng bc tng áp. Nhng Trn Trí ng ta ch gi v giao ho b ngoài, mà b trong có ý thc ánh úp, nên bt gi Lê Trn không cho v. Hoàng bèn tuyt giao. [t 18a] Nm Giáp Thìn (1424) niên hiu Vnh Lc th 22, mùa thu, tháng 7, vua Thái Tông nhà Minh cht, Thái t lên ni ngôi Thiên T, i niên hiu là Hng Hng. Lúc này mi có t chiu ình ch vic kim vàng bc và các th hng Giao Ch ta, trit hi các viên Giám c v công tác trên. Ngày 20, tháng 9. Hoàng hi các by tôi rng: "Nay chúng ta nên ti x nào mu vic nc" Thiu úy Lê Chích áp: Nm Nhâm Dn (1422) niên hiu Vnh Lc th 20, tháng 2, quan tng binh nhà Minh là lý Bân Ngày 21, tháng 12, Ai Lao em quân n Kit Mang dng tri kt trn, Thiu úy là Lê Chích ánh

8

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

"H thn thng qua li tnh Ngh An nhiu ln, nên có bit nhng ni him yu trong tnh y. Nay xin dn quân vào tri ca Cm Bành tnh Ngh An, h ai hàng thì ta ph d, nu không hàng thì ta ánh ly tri y làm cn bn, ri t t tính vic ly li ông ô. Nh vy vic nc có th s thành". Hoàng cho li bàn ca Lê Chích là phi, bèn chia quân n ánh úp phá thành a Cng, s quân ch b git và b cht ui có ti hn mt ngàn, ngy Tham chánh là Lng Nh Ht ch kp chy thoát ly mt mình, ta thu c chin li phm vô k, ri t ht tri thành. Tng ca Cm Bành là Hoa Anh [t 18b] dn quân li cu, ta li ánh tan. Hoa Anh thua chy vào Tây ô. Sau khi thng trn, Hoàng sai th ht các ph n ã bt c, ri y tuyn m binh s, seo sa khí gii, chnh n hàng ng, cha lng thc, dn quân thng ti tnh Ngh An, do ng châu Trà Long, vt qua núi B Lp thuc châu Quì. ng Tri là S Hu tng ch huy quân Minh, cùng vi tri ph châu Trà Long là Cm Bành dn 5.000 quân ón ánh vào mt tin quân ta; các Tng Minh là Trn Trí, Lý An, Phng Chánh và Thái Phúc dn quân ánh vào mt hu quân ta, quân ta b ch áp bc c mt tin mt hu! Hôm y, tri sp ti, Hoàng t phc binh các ng ri ung dung ch quân ch. Mt lát thì Trn Trí dn quân n, quân phc binh ta ni dy xông ánh, quân ch tan v, ta chém u ô ty là Trn Quí và hn hai ngàn s tt, thu hn trm con nga, Trn Trí và Phng Chánh b thua chy. Ngày hôm sau [t 19a] quân ta i n trang Trnh sn, gp cánh quân ca Tng S Hu, ta xông thng ti ánh phá, chém u Thiên h là Trng Bn và hn nghìn quân s. S Hu ch kp chy thoát ly mt mình. Hoàng bèn óng quân Mc Sách, còn Trn Trí thì thu vét tàn quân, ui ta n sông Trm Hoàng, nhng s không dám tin, tr v gi thành Ngh An. Tháng 11, Hoàng sai S Gi chiêu hàng Cm Bành, Bành không chu hàng, em hn nghìn quân lp doanh tri trên nh núi, ch vin binh. Quan quân vây cht ni ây. Tháng 12, Sn Th sai Nguyn S a Lê Trn tr v ta cu hòa. S là Trn Th và c Chính óng Ngh An, thy Cm Bành b vây, vn mun cu lm, nhng s không dám tin, bèn sai S gi em th cu hòa, xin gii vây. Sau khi tip s gi, Hoàng triu các Tng bàn rng: "Hin Cm Bành b vây khn n, l ra bn tên Chánh phi cp cu ngay mi phi, th mà n nay vn còn dùng dng quanh co. ó tt là có ý nhát s. [t 19b] Chi bng ta hãy c v bng lòng hòa, xem tình th. Trong khi th t qua li mt tháng, thì ta ã bt c Cm Bành ri". Bàn xong, cho vit bc th, lên trên mt cái bè, th cho xuôi dòng, trong th nói: "Chúng tôi mun tr v Thanh Hóa, nhng b Cm Bành ngn chn. Vy ông cho ngi ti gii hòa thông li v, rt mong". Chánh nhn c th, tin là tht, bèn sai Trn c Nh a th n Cm Bành bo nên hòa gii. Cm Bành c th, bit là vin binh không n, bèn m ca thành ra hàng. Sau khi bình nh châu Trà Long, Hoàng ra lnh các quân s không ai c xâm phm mt my may ca dân, còn các quân ch u c xá ti ht, không git mt ngi nào. Ngài thng lo các b trng và tù trng, tuyn c 5.000 trai tráng sung vào ngch binh. Thanh th tr nên lng ly! (Sau Cm Bành mu toan trn i, b git). Ngi Minh nghe thanh th ta phn chn, li ti ánh sn tri ta, Hoàng ánh lui, ri tin quân óng ti ca i Kh Lu, nh ánh thành Ngh An, [t 20a] nhng cha bit rõ tình th, nhân gp hi vua Nhân Tông nhà Minh mi lên ngôi, sai Sn Th n ph d Hoàng hàng. Ngài rng: "ó ch là k ca quân ch la di ta. Nhng ta hãy nhân ó thi hành k sách ca mình". Ngài bèn cho s gi qua li, dò h thc. Sau Sn Th bit là k ca y không n thua gì, li tuyt hòa ngh. Hoàng bèn phát binh ánh Ngh An. Sp hành quân thì có tin báo: "Ngi Minh phái rt nhiu binh mã và thuyn bè, c thy binh và b binh u tin, và sp ti. Hoàng bèn hi các Tng mà bo rng: "Hin bên ch rt nhiu quân, mà ta thì ít. Bên ít quân mà mun ch ni bên nhiu quân, ch có cách gi ly cái ch him yu trc, thì mi thành công. Binh pháp có câu: "Thin chin giã trí nhân nhi bt tri nhân". Nhng Tng tài gii, thng bt buc i phng phi n ch mình ã ch nh, ch không bao gi n ch i phng nh.

9

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

Nói xong, ngài chia hn nghìn quân cho inh Lit dn i trc, theo con ng tt chim ly huyn Gia, tranh cp ly ni a li, ri ngài thân c i quân chim óng các ch him yu, ch quân ch. Va sp t xong ô 3, 4 ngày, qu nhiên ch dn i quân [t 20b] n ca i Lu Th và Kh Lu, chúng óng tri phía di dòng nc, Hoàng thì óng phía trên dòng nc, ban ngày dng c và thúc trng m m, ban êm thì t èn uc sáng choang trong tri, ri ngm sai binh mã qua sông phc ni him yu. Tri sp sáng, ch dn quân ánh vào tri ta, Hoàng v thua chy lui, dn ch vào phc binh, bn mt phc binh u dhi dy xông phá, có hàng vn quân ch b git và cht ui! Thua trn này, chúng bèn lp tri ta vào th núi óng quân, mà không chu ra giao chin na. Lúc này, bên ch lng thc di dào, mà lng thc bên ta thì cha quân s dùng trong 10 ngày. Hoàng bo các tng s rng: "Gic cy nhiu lng, nên c c th trong tri, không chu ra ánh. ó là chúng nh lp cái k lâu dài vy. Ta ít lng thc, không có th cm c lâu dài vi chúng c". Ngài bèn sai t t ht các doanh tri, v nh trn lánh, ri i ngm ra li tt. Quân ch thy vy rt mng, lin tin quân óng vào doanh tri c ca ta, và p thêm n ly lên trên núi. Ngày hôm sau, Hoàng [t 21a] ngm t phc binh B i, ri sai i khinh k n khiêu chin. ch không hay bit, lin dn ht quân ra ng chin, n B i trúng phc binh, quân phc binh lin chi c dy, các viên dng Tng: Phm Vn, Lê Sát, Lê Ngân, inh l, Lê Xý, Lê p, Lê Trin, Lê Bôi, Lê Nhân Chú, Lê Chin, Lê Tông Kiu và Lê Khôi u tranh ua xông trn trc, ánh phá quân ch chém u vô k, thây ch lp sông, khí gii y ng, thuyn bè trôi ngang. Bt sng ô ty là Chu Kit, chém Tng Tin phong là Hoàng Thành, bt sng chng nghìn quân. Trn Trí và Sn Th chy v tnh Ngh An, c th trong thành. Nm t T (1425) niên hiu Hng Hng th nht (t tháng 11 nm này tr xung, là niên hiu Thiên Khánh th nht vua Trn Cao thi Hu Trn). Mùa xuân, Hoàng tin quân óng ti làng M Lôi huyn Th Du (nay là huyn Thiên Lc) tnh Ngh An [t 21b] các ngi già tr trong làng, u mang ru tht ra ón mng tng s, và cùng bo nhau rng: "Không ng ngày nay chúng ta li c trông thy uy nghi nc nhà". Viên tri ph châu Ngc Ma là Cm Quí, dn hn 8 nghìn quân và 10 con voi v hàng Hoàng , c ngài phong cho chc Thái úy. Hoàng h lnh rng: "Nhân dân ta lâu nay ã khn kh v chánh tr bo tàn ca ngi Minh! Vy quân s n châu huyn nào, cng không c xâm phm ca dân mt my may. nu không phi là trâu bò thóc go ca ngy quan, thì dù có thiu thn cng không c ly". Lúc y, quân s có ngi ba ngày cha c mt ba n, mà không ai dám phm lnh trên! V phn nhân dân, thì ai ny cng em nhng trâu bò thóc go ca ngi Minh ã cha tích ra tip t quân s ta. Hoàng chia quân i thu phc các châu huyn, quân ta n châu huyn nào, chúng cng ra hàng tc khc, ngài bèn vây thành Ngh An, ch c th trong thành, không dám ra giao chin. [t 22a] Hoàng hun luyn Tng s, tu sa khí gii, trong mt tun chin c y , ngài bèn duyt v ngh, dy quân s bit các phép: Ngi, i, ánh và âm; ch cho bit các th: K, chính, chia và hp; li cho bit các hiu lnh v chiêng, trng, và lá c bit lnh tin lnh lui. i ng nghiêm chnh, thng pht công minh, quân s u hng hái, nhân dân c vùng dt díu qui phc ông nh ngi v ch. Hoàng y lo v v, ai ai u hoan h. ngày 15, tháng 4, tham Tng nhà Minh là Lý An tc An bình bá, dn thy quân t ông Quan li cu thành Ngh An. Hoàng tính: Trn Trí b vây khn ã nhiu ngày, bây gi có vin binh ti, y tt nhiên ra ánh. Ngài bèn di quân n ti ca sông Qut Giang thuc huyn Gia, sai Lê Ninh dn binh phc ni b sông.

10

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

Ngày 17, ch dn ht quân trong thành ra [t 22b] ánh tri Lê Thit ca ta, chúng mi qua sông c na s quân, b phc binh chi dy ánh phá, chém hn mi th cp. quân ch b cht ui rt nhiu. Trn Trí chy vào trong thành. Tháng 5, Hoàng sau T Không là inh L n châu Din, t phc binh ón ánh cp nhng thuyn lng ca ô T là Trng Hùng, ta va ui va ánh cho n thành Tây ô. Hoàng li tuyn 2.000 tinh binh sai các Tng Lê Sát, Lê Nhân Chú, Lê Trin và Bùi B dn tip theo làm hu viên cho inh L, ánh úp thành Tây ô, chém hn nm trm u quân ch, thu rt nhiu chin li phm. Tng nhà Minh óng cht ca thành c th, inh l và Lê Trin chiu tp nhân dân, hp binh vây thành. Ngi tnh Thanh Hóa u ua nhau n ca quân xin hàng. Tháng này, vua Nhân Tông nhà Minh cht, Thái t lên ni ngôi, i niên hiu là Tuyên c. Mùa thu, tháng 7, [t 23a] Hoàng hi các Tng mà bo rng: "Các v Tng gii thi xa, thng b ch kiên c mà ánh vào ni nt rn; lánh ch xung t mà ánh vào ni trng không. Nh vy thì ch dùng na phn sc lc, mà thu lm c thành công gp ôi. Nay hai x Thun Hóa và Tân Bình, mt liên lc vi Ngh An và ông ô ã lâu ri. Vy ta nên tha thi th tin ánh hai x ó". Ngài bèn sai T và Trn Nguyên Hãn, Thng Tng quân là Doãn N, và Chp lnh là Lê a B, dn hn nghìn quân i kinh lc x Thun Hóa và Tân Bình, chiêu ph nhân dân, bn Trn Nguyên Hãn ánh phá tng nhà Minh là Nhim Nng sông B Chánh. Hoàng li sai Lê Ngân, Phm Bôi và Lê Vn An dn thuyn chin ra ngoài bin, làm i quân k tip, lin phá c thành này, quân dân hai ph trên thy u qui thun, ta thu lc c vài vn quân tinh nhu, sung thêm vào binh s, thanh th rt lng ly! Các Tng bèn suy tôn Hoàng là [t 23b] "i thiên hành hóa". T ây, trong nhng t Bng hoc nhng t D u nêu bn ch này. Mùa ông, tháng 11, dng Trn Cao làm vua, t niên hiu là Thiên Khánh. Trn Cao chính tên là H Ông, lánh nn n châu Ngc Ma, mà th quan là Cm Quí ã gi mo xng Ông là dòng dõi vua h Trn. Vì vua triu Minh cho là quc dân nc ta vn còn nh h Trn, cho nên ón Trn Cao dng nên làm vua, mn vic ó tr li cho triu Minh và sai viên T Bc X là Bùi Quc Hng truyn tin này, còn Hoàng thì t xng mt cách khiêm tn là: "Kim hiu Thái s bình chng quân quc trng s, i thiên hành hóa, t kim ng i kim h phù trang võ v quc công". Ngày 30 tháng 12, là ngày Mu Tý, làm l tâu cáo vi các v Vua và Hoàng hu thi trc ca nhà Trn v vic dng vua này. [t 24a] Niên hiu Tuyên c (triu Minh) th 1, nhm niên hiu Thiên Khánh vua Trn nm th 2 (1427), thuc nm Mu Ng. Mùa h, tháng 5, vua triu Minh ban t chiu tha ti bn nghch cho các quan li và quân dân nc Giao Ch ta; và bãi b ht thy các th thu trng thu buôn bán các loi: vàng, bc, ng, thic, st, mui, hng và cá. Nhng loi này cho ngi bn x t do mua bán, các quan không c cm. Tng cng nên bit, trc ây, pháp lut nhà Minh rt hà khc nghiêm nht! Nhân tình không a, cho nên mi ban t chiu mnh này. Nhng lòng dân oán ghét ã lâu, phn nhiu iu ph v vi quân ta, i th không th kéo tr li c na. Mùa thu, tháng 8 (nm Bính Ng), Hoàng tính: Bao nhiêu quân tinh nhu ca nhà Minh u óng thành Ngh An, còn các x thuc ông ô, thy u ch có mt s quân yu kém. Ngài bèn sai các Tng thi hành k sách: Sai C mt i s là Phm Vn So, Thiu úy là Lê Trin, Thái giám [t 24b] là Lê Kh, Á hu là Bí, Lê Nh Thn, dn 3.000 quân và mt con voi i chiêu ph nhân dân các x: Thiên Quang, Qung Oai, Quc Oai, Gia Hng, Qui Hóa, à Giang, Tam i và Tuyên Quang, ngn chn quân cu vin t tnh Vân Nam (thuc Trung Hoa) ti; Thông hu là Lu Nhân Chú, Thiu úy là Bùi B, Thái giám là Lê Vn, Lê Ninh, dn 2.000 quân và 1 con voi n các x: Thiên Trng, Tân Hng,và Kin Xng, chn con ng chy tr v ca c Chính và Lý An khi thua trn. Hai o binh này sau khi ã chim c t, lin chia quân óng gi các ni; Nhân Chú, Bùi B cùng vi Lê Bi, Lê V Tu, dn 2.000 quân Thanh Hóa và mt con voi, i chiêu m nhân dân các x: Khoái Châu, Bc Giang và Lng Giang, ri óng quân gi các ni him yu, ngn chn quân cu vin do tnh Qung ông và Qung Tây (thuc Trung Hoa) ti; T Không là inh L Nguyn Sí và Lê Bì, [t 25a] dn quân tinh nhu tin ánh ông ô, biu dng thanh th. Ra lnh cho các Tng: n âu u không c ly ca

11

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

dân mt my may. Bi th quân i qua mà ch vn hp nh thng. Các Trn các L thy u hoan nghênh, thi ua em tht trâu tht dê cm ru ra khao lo quân s. Ngày 12, Lê Trin dn 3.000 quân tin sát ông ô, tham Tng nhà Minh là Trn Trí, thy quân ta kéo n mt cách bt thình lình! S quá! Bèn dn quân ra ng chin Ninh Kiu thuc ph ng Thiên, Lê Trin, Lê Kh và Bí ht sc chin u. Quân Minh thua, ta chém u 2.000 quân ch, ri tin quân n b phía tây sông Ninh. Trn Trí thy thành ông Quang cô lp nguy cp, bèn ào hào p ly thêm, làm k "c th", ri phi mt t cáo cp, vào trong hp bng thic gi ti Ngh An, bo Lý An và Phng Chánh dn quân v cu ni ci r. Ngày 17 tháng 9, Lý An và Phng Chánh [t 25b] ch huy là Thái Phúc li gi thành Ngh An, ri xung thuyn ln ra bin lúc ban êm. Quan quân ta ã phc sn các ni yu hi, chn ng v ca chúng, bi th bn Phng Chánh ch loanh quanh trong bin, không lên b c. V phn quân ta, lúc y hãy còn ít thuyn, khó b ui ánh, nên bn Phng Chánh chy thoát. Hoàng bèn Lê Ngân, Lê Vn An, Phm Bôi, Lê Thn, Lê Vn Linh và Bùi Quc Hng li vây thành Ngh An, ngài thì ích thân c sut c thy quân và lc quân, tin theoo sau Lý An và Phng Chánh. Khi quân ti Tây ô, ngài óng doanh tri ti Li Giang, uý lo Tng s; ban thng cho các v ph lão trong làng và các ngi thân thuc trong h, tùy theo tng hng. Nhiu ngi trong các Qun, các Huyn tnh Thanh Hóa nghe thy Hoàng ti, u n ca viên tình nguyn theo ngài xông pha ra trn, ngài u cho dn vào b kin, [t 26a] ri tùy tài cho ghép vào các i binh. Ngày 20, viên ô t tnh Vân nam nhà Minh là Vng An Lão dn hn vn quân ti cu vin, i n cu Xa Lc thuc Tam Giang, Vn So ón ánh phá tan. ch b git và cht ui ti hn mt nghìn quân, còn thì chy vào thành Tam Giang. Lng. Lê Trin ánh nhau vi Ty ô nhà Minh là Vi Lng cu Nhân Mc, i thng bt c Vi

Mùa ông, tháng 10, vua nhà Minh sai tng binh là Thành Sn Dt và Vng Thông, gi chc Tham tán vic quân, cùng vi Thng th b binh là Trn Hp, và Tham Tng là Mã Anh dn 50.000 quân và 5.000 k binh ti cu vin. Khi chúng ti ông ô, thì hn vn quân o binh Vân Nam ã n Tam Giang ri, và ang xuôi dòng thng tin. Bn Lê Kh c tin này, lp tc t Ninh Kiu vi vã ti gp, ón ánh ngay cu Xa Lc. [t 26b] phá tan c o quân Minh này. Ngày mng 6, Vng Thông vào th mnh lúc mi n, bèn sut tt c 1.000.000 quân, cùng vi bn Trn Hp, Sn Th, Mã K, Lý An, Trn Trí và Phng Chánh, chia làm 3 o quân kéo ra ngoài thành, ánh vào tri ca Lê Trin và Lê Bí bn ò C...1, Lê Trin bèn cp báo cho lê L và Lê Sí bit, bn Lê L dn quân t Thanh àm li cu, ri cùng nhau bàn k d la quân ch, và cùng hng say chin u, phá tan quân Vng Thông Ninh Kiu Túy ng (vic này có chép truyn tiu s Lê Trin). Trn Hp và Lý Lng nhà Minh cùng 50.000 quân cht ui rt nhiu, ta bt sng c hn vn quân ch, và thu c khí gii, nga trâu, vàng bc ca ci rt nhiu, bn Vng Thông ch chy thoát ly thân v ông Quan óng thành c th. Lê L và Lê Trin [t 27a] tha thng thng tin vây thành, quân uy lng ly sm vang! Lúc này Hoàng ang hi các Tng Hi Tây óng Thanh Hóa, nhn c th báo thng trn, ngài bèn thân xut i quân và 20 con voi thng tin, ngày 11 ti Lng Giang, các Tng ón mng. Tri Châu châu Bình Chánh là Hà Hon b quân ta bt, nhng y chu cht không hàng. Vng Thông t sau khi thua trn, khí gii gn ht, phi phá qu chuông Qui in và cái nh Ph Minh úc n súng. Ngày 22, Hoàng tin quân n Phù Lit, ngày hôm sau, ngài sai Trn Hãn, Bùi B lnh 100 thuyn chin t sông i Lng bi ra ca sông Hác Giang, ri xuôi dòng thng xung; inh L dn hn vn quân bn b ánh vào cu Tây Dng, ngài thì ích thân cm quân ánh vào ca Nam Thành i

1

ây là tên mt bn ò, có 2 ch, nhng bn chính ch chép có 1 ch "c", còn phn di b trng khong mt ch. Vy không th bit là bn ò c gì?.

12

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

La. n trng canh ba êm hôm y, quân ta ánh c bn mt, ri phóng la t nhng nhà ca dân bên ngoài thành, binh Tng ca Phng Chánh doanh ngoài, [t 27b] vi tranh nhau chy vào trong thành, b cht ngn ngang! Ta gii phóng ht nhng ngi Vit ta tng b chúng c hip phi theo, và thu c hn trm chic thuyn chin, cùng rt nhiu khí gii c. Quân dân vùng này thy u qui ph quân ta. Bn Vng Thông và các quan 3 Ty u c cht gi thành, i quân cu vin. Hoàng bèn óng dinh ti ông Phù Lit gn ó uy hip. Sau khi Hoàng ti thành ông ô 3 ngày, các v hào kit các L; nhân dân các Ph Huyn; và Tù Trng các Trn kéo nhau n ca dinh ông nght, thy u tình nguyn giúp sc ánh phá các thành, Hoàng cho dn các ngi vào b kin, ngài ph d an i và ging cho bit l lui ti; các s phu và th dân n yt kin ngài u nim n tip ãi úng l, ri tùy tài cao thp ca tng ngi, cho lit vào các chc; ban hành c thng và pht, cho mi ngi bit s khuyên rn. [t 28a] Ai ny u cm khích. Chia các l và các Trn ông ô làm thành 4 o; t các quan vn võ trong Triu và ngoài o; t chc tun kim các ca bin, khám xét ngi qua li, và bt nhng k phn ng ã làm quan vi nhà Minh, cùng nhng k ngoan dân có lòng phn bi nh em th v Trung Hoa. Li ban li d rng: "Các bc vn nhân tài t nào cha ra làm quan, mà có th vit th a vào thành ông ô, khuyên c Tng Tá trong ó m ca thành ra hàng, hoc ging hòa v nc. S t cách trng dng ngay". Ban lnh tch thu sn nghip, v con, tôi t ca bn ngy quan (làm quan vi triu Minh), ly thóc lúa sung vào kho d tr, cung cp quân nhu. dân. Tháng 12, ra lnh cm quân s không c cht phá cây ci hoa qu, cp bóc tài sn ca nhân

Quan quân ta vây thành ông ô rt gp. Vng Thông b cùng qun quá! Bèn gi th ging hòa, xin cho c em ht quân s v Trung Hoa. Hoàng rng: [t 28b] "Binh pháp có câu: "Không cn ánh mà i phng phi khut phc. ó là thng sách ca nhà binh vy". Ngài bèn bng lòng cho hòa, và hn Vng Thông phi dn tt c ngi và lính các thành khác, v hi c ông ô, càng sm càng hay. Nhng mi qua mt thi gian, có bn cn thân qua li vi Vng Thông là bn ngy ô ty Trn Phong, Tham chánh Lng Nh Ht, và ô ch huy Trn An Vinh bo Vng Thông rng: "Thi xa, Ô Mã Nhi thua trn sông Bch ng, phi em quân li hàng, Hng o Vng bng lòng cho hàng, ri sai em các thuyn ln ch a v nc, nhng li dùng các ngi tài ln làm thy th. Khi thuyn ra ti ngoài bin, ch khi ban êm, các ngi trong thuyn ng say, lúc y thy th ln xung nc, khoan thng áy thuyn, làm cho binh Tng Tàu u cht ui ht trn, không còn mt mng". Bi th, Vng Thông âm ng, li p thêm ly, ào thêm hào, và gài chông nhn làm k c th [t 29a] ri ngm sai my chc ngi em bc th bc ngoài bng sáp ong, lén i li tt cu vin binh. Quan quân ta bt c bn này, nên Hoàng phát ghét v thói tráo tr, ngài bèn sai t phc binh khp bn mt bên ngoài thành, bt các ngi trong thành ra vào, tng s bt c ã ti hn 3.000 lính và 5 con nga, thì t y Vng Thông óng thành không ra, s gi qua li cng chm dt. Hoàng sai các Tng dn quân i ánh các Ph Huyn: Bùi Quc Công ánh ao Kê Th Kiu; Lê Kh và Lê Vn ánh Tam Giang; Lê Sát, Lê Th, Lê Lý và Lê Lãnh ánh Xng Giang; Lê Lu và Phm Bôi ánh Khâu Ôn.

13

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

Ngày 20, t chc An Ph S vào các L, dùng ào Công Son và Nguyn Dc c thy 24 ngi sung chc này; t chc Viên ngoi lang vào 6 o quân, dùng Nguyn Tông V c thy 6 ngi sung chc này. Bn Công Son ht thy u là [t 29b] s t mi trúng tuyn. Nm inh T, niên hiu Thiên c th 211, Mùa xuân, tháng giêng, Hoàng tin quân óng ti b phía Bc sông Lô, ri chia quân vây thành ông ô: Lê Hng gi vây ca ông thành, inh L gi vây ca Nam thành, Thái giám Lê Chng gi vây ca Tây thành, Lê Trin gi vây ca Bc thành. Sn Th sai Thông S là bn Nguyn Nhim gm 3 ngi, li thông tin tc vi ta. Hoàng ban chc Ha th quân trong các L, tùy theo tng hng; b 515 ngi vào thuc li trong Vin Hàn Lâm, và thuc li trong bn o; sai Dng Thái Nht tu sa n th Trn Hng o, cm không c cht phá cây ci ni ây; ra lnh cho L An Bang np g sung và tên bn bng tre; ra mnh lnh cho các L các Trn chuyn vn lng hng ti Xng Giang và Tam Giang, cung cp quân lính; ra lnh cho các Tng và quan chc các L, phi dò hi [t 30a] tìm tòi ngi có tài ba trí dng, có th làm chc Thng Tng T Mã, mi vin phi tin c mt ngi; ra lnh cho nhân dân, ngi nào dâng thóc cp phát cho quân, s c phong tc, tùy theo tng hng. Viên ch huy tnh Ngh An là Thái Phúc u hàng ta. Thành Din Châu cng hàng. Phm C Luyn huyn ng Hào, và oàn L huyn C Phí, u dâng k sách ánh phá thành trì; và cách thc làm phên chin u, xe phá thành và xe nga bay. Hoàng khen hay, bèn sai các Tng y theo kiu mu ó làm các th trên. Ra lnh cho các x phi tôn th miu th các v Công thn thi trc. Sai ngi ã u hàng là viên Bách H Hà Vng, mang th vào thành ông Quan d Vng Thông ra hàng. Sai T Mã Tuyên Quang là Lng Th Vinh và c Ph o là Ma Tông K coi vic óng thuyn chin. Sai Nhp ni Thiu bo là Lê Lu tng qun vic quân dân các x Lng Sn và An Bang, [t 30b] xut quân ánh thành Khâu Ôn, ri chia quân óng gi các ch him yu ni y, và cho Lê Lu c quyn "tiên trm hu vn" (mi khi k nào phm pháp, c quyn chém u k y ngay, ri sau mi tâu lên vua). Mi viên Nhp ni thiu ph là Lê Chích Ngh An v ông ô. Phong cho viên Hàn Lâm Vin Tha ch hc s là Nguyn Trãi chc "Triu lit i phu nhp ni hành khin, Li b Thng th, kiêm C Mt vin". Hoàng sai dng mt cái lu my tng trong dinh B , hng ngày ngài ng ti tng lu trên cùng, trông vào thành bên ch, cho Nguyn Trãi ngi tng lu di, bàn lun c mu hu ngài, và tho nhng th t gi i, xét nhng th t gi ti. Ngày 13, Lê Lu và Phm Bôi ánh chim c thành Khâu Ôn, ngi Minh b thành chy trn vào lúc ban êm. Viên T mã là Lê...2 cy có chin công [t 31a] thng tht ra nhng li khinh nhn. Hoàng sai git cht, và tch thu gia sn. Viên Thiên h là Lý Vân, và Tòng nhân là Bùi Vnh, ly trm mui ch vào thành Chí Linh, ngài cng sai git c. và u b tch thu gia sn. Ra lnh kim im khí gii ca binh s, k nào thiu, s tr theo quân lut. Ra lnh cho tnh Thái Nguyên và tnh Lng Sn np v cây gai, dùng vào vic quân. Ra lnh cho huyn Tân Phúc m lò rèn st. Sai viên T mã Tng c Trn Thiên quan là Cao Ng dn quân vây thành C Lng, và cho ông c quyn "tiên tr hu vn" (mi khi k nào phm pháp, c quyn tr ti ngay, ri sau mi tâu lên

1 Nm trc ây là nm Bính Ng niên hin Tuyên c th nht, nhm niên hiu Thiên Khánh triu Trn th 2. Nm này là nm inhT, lin sát ngay vi nm trc, sao li chép niên hiu th 21? Hoc chép lm chng ?.

ây là tên ngi, nhng chính bn ch chép mt ch "Lê" (h Lê) mà bên di b trng khong mt ch. Vy không bit viên này tên là gì ?.

2

14

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

vua), ri sai các Tng óng n gi ni ây: Lê Vn óng n ti ca ông thành ông Quan; inh L, Lê Sát, Lê Lý và Lê Chích óng n ti ca Nam; Lê B óng n ti ca Tây; Lê Trin và Lê Vn An óng n ti ca Bc. Ra lnh cho các x : Tam Giang, Tam i, Tuyên Quang và Qui Hóa np th tre [t 31b] na, dng bc thành di nc, vào phía b bên Bc sông Nh Hà. Lê Chích ánh chim c thành ao Kê, viên Ch huy là Trng Lân và viên Tri ph là Trn Vân ra u hàng. Ch to súng Tng dng, dùng vào vic ánh phá thành trì. Ra lnh cho ngi trong nc: Ngi nào có cha m v con, anh em, tôi t hoc h hàng, ã trót theo quân ch trong thành, cho phép t nguyn n ghi tên1, ch sau khi phá c thành, s chiu ó giao cho a v gia ình. Nu không khai, n khi thành phá, li t túi tranh nhn xin v chung sng, s tr ti theo quân lut. Ban cho các viên Ph o các X chc Th ng oàn luyn, phm tc tùy theo tng hng. Ngày 7, tháng 2, Thiu úy là Lê Trin, ánh nhau vi Tng nhà Minh là Phng Chánh Kha ng, Trin b t trn, Bí thì b gic bt. Ngày 19, quân Minh ánh n Bài Sa ôi thuc huyn T Liêm, quan quân óng vng ca thành và c sc chng c, ti khi ht tên n [t 32a] phi ly c vò l và gch nu bp ling ra, quân ch không tin ni, sau phi gi nhà ca dân cht ng li, phóng la t theo chiu gió, ri kéo nhau bi li qua sông, b cht ui khá nhiu. Duy o quân Thiên quan không bit bi li, li thù t chin u, quân ch phi thua chy. Lê Chích dn quân vây ánh thành Th Kiu, Tng nhà Minh là Vng ng và Bo Trinh ra hàng. Hoàng sai Nguyn Trãi i cùng vi ngi ã hàng là viên ch huy h Tng n thành Tam Giang chiêu d (khuyên hàng). S thn nc Chiêm Thành li nc ta dâng cng hin, Hoàng ãi yn, khi tr v ngài li ban cho la vi và con nga, và sai Thiêm tri khu mt là Hà Lt i cùng vi s gi ti Chiêm Thành tuyên b y lo. Ra lnh các Tng Tá li bt u lp công mi. T các v i thn ti chc Thái úy, ai có công ln c thng "kim phù", thì c hng thu mt Qun; các viên Chp lnh có công c hng mt p; các viên c Tng và quân nhân có công [t 32b] cng c hng mt Qun hoc mt p, tùy theo tng hng. Nhng v nào không có công thng, thy u giáng xung hng dân thng. Ban t chiu cho các i phng, ni nào có Lng Miu ca các v vua thi trc, mà b ngi Minh phá hy, thì quan chc ni y phi tu sa li, và phái ngi trông coi; mi Lng my ngi, tùy theo tng hng. Tháng 3, duyt binh Vnh ng, hàng ng i binh ca viên Chánh c là Nguyn Liên Khim Khuyt, khí gii li không t chnh, lin chém u Nguyn Liên làm gng. Phong chc Thng th b l, và Kiêm T ông o quân dân b tch cho Bùi ài. Ra lnh cho ba quân: K nào có chí hi sinh v vic nc, mà tinh thông võ ngh, có sc mnh, tính qu cm, u c t n tin thân, s tuyn vào i th v ni Ni ph.

Câu này bn chính chép: "Ha t nguyn ng thành" (cho phép c t nguyn lên trên thành). Hai ch "ng thành" (lên trên thành) áng ng. Vì ang lúc hai bên ánh nhau, mt thành là ni canh phòng cn mt, ngi thng âu có th lên c. V li trèo lên thành làm gì ?nh vy rõ hai ch "ng thành" là không hp vn lý. hoc do ch "ng ký" (ghi tên vào quyn s) chép ln ra chng ? Vy xin dch theo ngha ch "ng ký".

1

15

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

Ngày mng sáu , viên ch huy s nhà Minh là Lu Thanh ti thành Tam Giang ra hàng. Lu Thanh vn sn có chí qui ph ta. Nguyên hi trc, ngi Tam Giang theo viên tng binh nhà Minh [t 33a] i ánh Thanh Hóa, b thua tr v, bn ngi bn x có nhng k nói nhng li hi xc, Lu Thanh lin mng rng: "Thng mán vô l! Ngi y s là v Hoàng ca chúng mày y". n ây Lu Thanh ra hàng. Cách ây mt thi gian ngn, hn vn hàng binh các thành khác hp nhau làm phn, vic v l, u b git ht, ch có binh s thành Tam Giang không d vic này. Ngày mng 8, viên T Không là inh L và Thng Tng quân là Nguyn Sí, ánh nhau vi Tng nhà Minh là Vng Thông M ng, b thua, inh L t trn, Nguyn Sí b ch bt. Phong chc Hành quân qun c nhp ni i t mã cho Thông hu là Lu Nhân Chú, và c qun lnh 4 V: Tin, Hu, T, Hu, li c bit ti các vic quân trong Tân V. Ra lnh cho Tng Tá và quân nhân trong ht Quc Oai, Tam i: Ngi nào bt c t th ca gic, ni dung toàn nhng li la di d d, ct mê hoc lòng ngi, mà ch em th y trình riêng [t 33b] lên viên Tng trong b mình, s b chém u. Viên c Tng trong các i y, mà không xét ti vic y, cng b ng ti. K nào phao li mê hoc ti các Châu Huyn, thì bt ngay dn gii ti ca quân, chém u. Bình. B trí nhng quan nhà Minh ã u hàng vào các X: Thanh Hóa, Ngh An, Lam p, và Tân

Ra mnh lnh cho các L, phi tin c nhng ngi anh tun hin tài có trí dng và ngay thng, s vi vào triu ình i áp x dng. Nu trong ht có ngi hin trên, mà các quan n giu không tin c, s b giáng chc hoc cách chc. Ra lnh cho chc Thiu úy gi lnh giám sát trong quân ng: Lúc ngày thng, có tên lính nào phm pháp, không c t ý git ngay. nhng khi lâm trn, tên lính nào trái lnh, c quyn chém u ngay, ri s tâu lên vua. Ngày 19, thành Th Kiu u hàng. Vua ra lnh: "ngi trong nc, ai có v con hoc anh em ã b quân gic các thành cp bt làm v, làm thip, hoc làm tôi t, nay ã ra hàng, mà có th cùng nhau ánh vào thành ông Quan, [t 34a] k nào chém c u gic, hoc bt c gic, s tra hi ngi thân thích giao cho v nhà, và vn c thng cp bc, tùy theo tng hng". Cm các ngi ng ct không c hành ngh t o, gi xng tà ma qu thn, em nhng li phù phim c ng, mê hoc lòng ngi. Ra lnh cho nhng nhân dân lu tán c v nguyên quán, k nào chm ch cày cy rung nng, u cho c giao dch mua bán, k nào hoang ph vic nông, s tr ti nng. Sai ngi Minh ã u hàng là Châu Sài em 340 con nga n Hóa Châu chn nuôi. Ra mnh lnh cho các o quân, luyn tp thy chin. Ra mnh lnh cho các viên Thiu úy, chn nhng con nhà giàu, ly hng thân th to ln; tinh thông ngh võ; có sc mnh, li có chí qu quyt, mi viên hãy chn 200 nh trên, sung vào i Th v. Vì ào Lý Khánh t thông vi gic1. Cm viên chc coi kho mui, [t 34b] không c t ý em mui thông dng.

1

Câu này cha ý ngha. Hoc bên di còn hai ch "sát chi" (git cht) mà ngi chép ã b sót chng ?.

16

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

Tháng này (tháng 5 inh T), nhà Minh sai viên Thái T Thái Phó, tc An vin hu là Liu Thng, mang qu n Chinh l phó tng quân, và Thng th h Binh là Lý Khánh gi chc Tham tán quân v, dn 70.000 quân trong các tnh Kinh H, Tích Giang và Phúc Kin, do ng tnh Qung Tây ti ánh ta; viên Thái phó tc Kim quc công là Mc Thnh, mang qu n Chinh nam tng quân, em 50.000 quân Vân Nam, do ng tnh Vân Nam ti ánh ta. Mùa h, tháng 4. sai viên Phòng ng là Trn Ban qun c công tác tu sa ca i Lê Hoa, phòng ngn quân Vân Nam. Hoàng h lnh rng: "Ta không có tài dng và trí tu, th mà mt mình gi trách nhin trng i này, s không ng ni. Bi th, nên ta vn thng khoanh tay cu ngi hin, nghiêng lòng tôn k s, cùng mu toan vic ln, cu vt dân này. Vy ai tin c nhng bc có c mu võ dng hn ngi, [t 35a] hoc ích thân t tin, ta s phong cho tc Thng Khanh". Ghi chép công các ngi ã khó nhc v vic nc: Phong chc Thái úy cho em trai Lê L là inh Lit ; phong chc Quan sát s cho thân ph Lê Trin là Lê Ba Lao; phong chc Phòng ng s cho con Lê Trin là Lng1. Sai bam li d khuyn khích các Tng s trong 14 V Thit t, phi ng lòng ánh quân gic; li sai ban li d cho các Tng s trong 3 L; Ngh An, Tân Bình và Thun Hóa, phi gng sc dp gic. Hoàng h lnh cho các Tng các quân rng: "Ngi Minh tàn hi dân ta ã hn 20 nm nay. Bui u s quân ca ta có hn trm vn, sai 35 vn ch ánh phá thành ông Quan, cho 25 vn v làm rung, lu vài chc vn làm quân phòng ng vic nc. bây gi phi ly thêm quân, c nhà nào có 3 ngi thì ly 1 ngi làm lính. Còn các th thu và tp dch u min cho 3 nm. [t 35b] Li tuyên b 10 iu quân lut cho quân s bit. Cho viên Thiu bo là Lê Vn An c quyn tng tri vic quân trong 4 L: Quc Oai, Thng Trung, Tam i, và Qung Oai. Ban 3 iu rn cho các quan vn và võ: 1. Không c vô tình. 2. Không c di trá, khinh nhn. 3. Không c gian tham. Sai ban li d cho các hào kit trong thiên h rng: "Hin nay ã phá c nhiu thành quân ch, duy còn thành ông Quan vn cha h c. Bi th, ta ng không yên gic, n không bit ngon,êm ngày lo ngh, Vã li ta cha c ngi hin tài ph tá. Ta tuy là ch Tng nhng t xét: 1. Già yu không có tài nng; 2. Hc thc nông hp; 3. Trách nhim nng n khó ng ni. "Th mà các v i thn giúp , cha có ngi t vào chc Tng Quc, chc Thái phó và Thái bo; chc Thái úy, chc ô nguyên soái cng còn thiu; các chc Hành khin [t 36a] và các quan khác, mi phn mi có mt hai. Th cho nên ta thành thc khuyên mong các v hào kit gng sc giúp ta, cu vãn nhân dân, không nên n mình giu bóng, cho thiên h phi chu cnh kh lm than

Lê L và Lê Trin là hai v kin Tng, ã tng lp nhiu chin công, và u ã t trn. Triu ình ngh ti công lao, nên phong quan chc cho thân nhân ca ông.

1

17

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

này mãi. Hoc có v nào mun gi tit tháo cao siêu nh t ho1; trn lánh công danh nh T Phòng2, cng nên vì dân, hãy ra cu nn, ch sau khi thành công mà mun toi chí nguyn, lúc y s v n ni rng núi, ta không cng ép". Ra mnh lnh cho các Tng gi n i, phi xét hi gt nhng ngi qua li vn st phc l, và xét nhng th t các biên thùy a v, xem thc hay gi. Tháng 5, ra mnh cho mi ngi tc np vn bng ca ngi Minh ã phong cho, và xét k du n trong vn bng ó có úng không. ngi ht B chánh là Nguyn T Hoan hin k sách, Hoàng va ý, ngài bèn phong cho ông chc Quân s. Ra mnh cho các viên Thiu úy và quan các L, phi tìm tòi ht vn bng ca các ngy quan, (làm quan vi gic) và tch thu tài sn trâu bò v con y t ca các ngy th quan và ngy th quân [t 36b] np, cho phép c np tin chuc ti, ly tin cp cho quân s. Sai tuyn nhân inh, chn ly nhng ngi khe mnh, b thêm vào hàng ng quân i. Bn Vi Báo ti châu T Lng thuc ph T Minh ra u hàng ta. Các Tng ánh nhau vi quân Minh T Liêm và C Xá, u thng trn, u c ban thng tùy tng hng. Ra lnh cho các quan li ti 4 L: Thiên Trng, Kin Xng, Lý Nhân và Tân Hng, phi cp dng nhng ngi các thành ã ra hàng, c àn ông và àn bà gm hn 6.000 ngi, không c cho chúng phi lu ly tht s. Th tù Mc mang thuc trn Gia Hng là Xa Kh Tham qui thun, Hoàng phong cho chc Ty không bình chng s, Tri thng Phán thuc trn à Giang, và cho túi Kim ng áo m tc Hu, trao cho con ông là Xa Lc chc Thng Tng quân v kim ngô; trao chc i Tng quân v Ngc kim cho Xa Khát, Xa Bàn, Xa im, u cho [t 37a] c i ra h nhà vua (h Lê). Ngày mng 10, tháng 6, Tc Trn vin hu nhà Minh óng tnh Qung Tây là C Hng T, dn 50.000 quân và 5.000 con nga sang cu thành ông ô, khi i n ca i Pha Ly, b các Tng óng gi ây là Lê Lu và Lê Bôi ánh phá tan, Hng T phi chy v Quì Châu. Ph o là Cm Lan qui thun. Phong thêm chc T T mã cho Nguyên t th trung là T T, và chc T không cho Nhân Chú. B các viên Thiu úy là Lê Vn, Lê Sát vào chc T mã Thng Tng; Lê Bôi vào chc Thiu úy. Ta p mt n nh châu C Xá, b quân nhà Minh ánh phá tan! Hoàng ra lnh không c cu, cho chúng yên chí là quân ta nhát. Tháng 7, ra mnh lnh cho quan các L, và quan vn Môn h tnh hành khin, cùng vi Tng Tá các o quân, hp ng lp h tch (s inh). S thn nc Chiêm Thành ti dâng phm vt bn x. Ra lnh ban t d cho các v Tng quân: [t 37b] "Tng nào gi vic binh, phi chm lo v vic chin trn, Tng gi vic vn ti, phi chm lo v vic tip t lng thc, vic n ci, vic nu mui, và ngn chn các li ng thy, ng b, bt nhng k gian. Các ngi nên hi sinh bn

1 T ho: 4 ông già ngoi 80 tui: 1. ông Viên Công, 2. H Hoàng Công, 3.- Lý Công, 4.-Giác Lý Tiên Sinh, cùng nhau n ti núi Thng Sn, vua Hán Cao t cho s vi, u không chu ti. Sau vua Cao T nh b Thái t Doanh, dng em Doanh là Nh Ý lên thay, Trng Lng bèn lp mu mi ón c 4 ông già này n ph Tá Thái t. Vua Cao T thy vy, cho là Thái t c ngi hin giúp, bèn b ý thay Thái t. 2 T Phòng tc Trng Lng, c Hoàng Thch Công trao cho quyn "Thái công binh pháp", hc tp tr nên i tài thao lc, chc quân s giúp vua Hán Cao T bình nh thiên h. Sau khi thành công, ông không chu nhn chc làm quan, ri giong thuyn tiêu dao ni Ng H.

18

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

thân, chm lo công v, sát cánh cùng nhau git ht quân thù. Ta là cha m ca dân, há ta không bit nh th là vt vã, mà còn buc các ngi vào nhng vic cc kh ó chng ? ó ch là s chng c ng vy. Các ngi hãy c gng lên, lp công ln". Các Tng ánh nhau vi quân Minh thành ông Quan và ht Th khi, u thng trn, c thng ngân bài và tin la, tùy theo tng hng. Nc Ai Lao sai s s thn n hin phm vt bn x. Tháng 8, ra lnh ban t d khp thiên h rng: "Hin nay quân gic trong nc ta, dân ta cha c bình nh, thì các ngi có yên lòng chng ? Xa vì h H vô o, cho nên gic Minh nhân ó mà cp nc ta, [t 38a] nhng s chúng tàn ngc nhân dân ta, tng các ngi cng ã u thy c . Bây gi hãy dùng sc gian lao trong mt nm, hng c nghip thái bình muông thu. Các ngi nên ngh cho k, ng lu mi ha v sau". Sai bn Lê Khc Hài sang s nc Chiêm Thành. Lê Kh Tham hin 3 con voi. Hoàng ban thng nga và la cho Kh Tham. Ra lnh nhân dân các L ti c dinh B , tuyn ly hng khe mnh, ghép thêm vào hàng ng quân i. Ra lnh ban li d cho Tng Tá quân nhân l Tân Bình và L Thun Hóa rng: "Thi xa nc Chiêm Thành phn nghch, xâm ln ni biên thùy nc ta, lúc y, chính T Tiên ông cha các ngi, ã tn trung vi nc, góp sc ánh bi quân thù, ly li t ai do chúng ã ln cp. Nhng công trng hin hách ó, hin ã chép vào s sách, lu truyn i sau. Hin nay, ngi Minh vô o, trái nghch lòng tri, hiu chin dùng binh, m thêm t ai, khin cho nhân dân ta ã chu lm than khn kh hn 20 nm, th mà trong các L ta, cha thy có k nào em lòng trung ngha, cha gng sc lp công. Các ngi là by tôi ni biên thùy, nên ngh n công ca T Tiên ông cha các ngi ngày trc, phi tn trung vi nhà vua, c sc ánh gic lp công. Nhng s trung thành ó, rt áng khen, và s t cách phong tc vào hàng quan cao. Các ngi nên c gng". Ngày mng 8, tháng 9 viên Thái úy Trn Hãn, T Mã Lê Sát, và Thiu úy Lê Lý, dn quân ánh phá c thành Xng Giang, quan Tri ph Lu T Ph và ch huy dân Lý Nhim nhà Minh u b t trn, ta thu chin li phm, khao cho quân s, Hoàng bèn sai các Tng dn quân qua sông, cp ly ê Vn Xuân, p bc ly lên, uy hip thành ông ô. Quan tng qun nhà Minh tc An vin hu là Liu Thng, dn 10 vn quân t tnh Qung Tây [t 39a] ti nc ta; tc Kim quc công nhà Minh là Mc Thnh, dn 5 vn quân t tnh Vân Nam ti nc ta. tin này t biên thùy báo v rt gp! Hoàng bèn sai Trn Hãn, Lê Sát và Lê Nhân Chú dn binh tng (voi) ti phc ti i Chi Lng, i chng o vin binh t Qung Tây ti; sai Phm Vn So và Lê Kh, dn binh tng óng gi i Lê Hoa thuc Mông T, i chng o vin binh t Vân Nam ti. Lúc này, c tin i binh nhà Minh sp t kéo n, các Tng phn nhiu xin Hoàng thng ánh gp ngay các thành ni ông ô, tuyt quân ni ng ca chúng. Nhng Hoàng phán rng: "Vic ánh thành lúc này là k sách kém nht. Là vì nu ta ánh vào thành kiên c ó, phi mt my tháng hoc hàng nm, cha chc ã h ni, binh s ta tt phi mi mt chán nn. ang khi y, vin binh ca ch li kéo n sau lng, th là ta b ch ánh c vào ng trc và ng sau, rt là nguy lm. Chi bng ta hãy dng sc, ch ánh vin binh , mt khi vin binh ã b phá, tt nhiên Tng trong thành phi ra hàng, th là ta ch khó nhc mt phen, mà thu c hai mi li. [t 39b] ó là k sách vn toàn vy". Sau y, ngài sai canh gác cn thn, tun phòng ngày êm, và ra lnh cho các L: Lng Sn, Bc Giang, Tam i, Tuyên Quang và Qui Hóa, phi di v con ca quân dân i ni khác, lánh vin binh ca ch ti, ri hp các Tng tho lun, Hoàng bàn rng:

19

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

"Quân gic (Trung Hoa) sn lòng khing r ta, cho là quc dân ta nhát, vn s oai chúng, nay nghe tin my chc vn quân chúng kéo n, tt là phi kinh s. Và cái s khe ln yu, nhiu thng ít, là s thông thng. Nhng chúng không tính n hình th c thua ca mình và ca ngi, li không bit ti c tri i li ca thi vn. Còn nh s dn quân i cu nguy, thng cn mau l. Vy tt nhiên chúng ang i mt cách vi vàng. Binh pháp có câu: "Dn quân i gp khong ng 500 dm ti ích, s qu viên thng tng". Nay Liu thng dn vin binh i gp, binh s tt mi mt [t 40a] ta em o quân c thnh thi ánh quân mt nhc, còn l già là không thng". Ngài lin ra lnh cho Trn Hãn và Lê Sát, dn quân i óng gi ni him yu, h vin binh n, lp tc ón ánh ngay ti ni biên cnh, ng cho chúng vào c Bình Dng. Ngày 18, o quân ca Liu Thng ti ca Quan Pha Ly, viên Tng gi Quan là Lê Lu kéo quân lui, v óng ti i Lu, ri lui v gi Chi Lng. Ngày 20, Liu Thng thân t c o quân tin phong tin ti, Trn Hãn và Lê Sát lin em quân phc binh ra ánh, phá tan, chém u Liu Thng ti núi Mã Yên! Ngày 25, Hoàng sai Lê Lý và Lê Vn An dn thêm quân n, hip cùng vi bn Lê Sát ánh phá quân Minh, chém u tc Bo nh Bá là Lng Minh. Ngày 28, viên Tham tán quân v nhà Minh, chc binh b Thng th Là Lý Khánh cht bnh ti trong quân, Phó Tng là Thôi T và Công b Thng th là Hoàng Phúc, thu thp tàn quân, min cng tin vào, bn Lê Sát m ng [t 40b] cho tin, cho n ch phc binh, mi tung quân ón ánh, chúng b thua. Bn Lê Sát lin chia quân ngn chn các ng hm ni Mã Yên, Chi Lng và Pha Ly. Thôi T xin hòa, Hoàng không cho, ngài bèn sai Trn Hãn dn quân ánh úp vào quân vn lng thc ca ch; Lê Vn và Lê Khôi em thêm quân tin ánh, ánh trong 15 ngày, phá tan quân Minh, chém cht 5 vn quân, bt sng Tng Thôi T và Hoàng Phúc cùng hn 5 vn quân, thu chin li phm rt nhiu vô k. Khi o quân ca Mc Thnh n ca quan Lê Hoa, Hoàng tính: Mc Thnh là viên tng nhiu tui, tng tri, tt không dám tin ba. Ngài bèn mt báo cho Phm Vn So và Trnh Kh phi c th, ch có giao chin. Sau khi Liu Thng thua trn, Hoàng sai êm 4 tên Ch huy Thiên h ã bt c, và bng sc n tính ca Liu Thng, a n cho Mc Thnh, quân s ca Thnh quá kinh hãi, t tan rã, [t 41a] bn Vn So lin tung quân ánh vào, phá tan o quân ó ni Lãnh Thy an Xá, chém n hn vn tên, thu rt nhiu chin li phm. Hoàng sai Thông s là ng Hiu Lc, dn Tng Thôi T và Hoàng Phúc do ta bt, cùng vi n tính c trng ca chúng, n thành ông ô hiu th. Bn Vng Thông trong thành trông thy, xit i kinh hoàng! Ngài bèn sai các Tng sm các chin c phá thành, dn quân tin sát thành ông ô, Vng Thông my ln giao chin u tht li, li b ta vây ht ng hái ci và c nga. Tháng 11, Hoàng ra lnh cho các Tng Tá dâng k sách v thi s, k nào có th dùng s c thng hu. Hoàng sai i Tng Nguyn Lôi, em th n thành C Lng và thành Tây ô d hàng, binh tng hai thành này u nghe theo ra hàng. Vng Thông và Sn Th sai viên Thiên h em th ging hòa ti, xin m con ng cho chúng v nc. Hoàng ng cho. Vng Thông li dn quân trong thành ra ánh ta, các quân Tng t phc binh ri v thua chy, quân Minh ui theo, ti phc binh [t 41b] quân ta vùng lên ánh cho ti bi! Vng Thông ngã nga, suýt na b bt, may sao chy vào thành c thoát, quan quân lin tin thng n ca Nam Thành, ri p b ly chng c. Hoàng thì thân c các Tng, em quân p b ly t phng An Hoa thng ti ca Bc thành, ch trong mt bui chiu ã p xong. T ây quân Minh ch trong thành, không dám ra na.

20

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

Ghi chin công ca Tng Tá vây ca Nam Thành ông ô, ban thng tùy theo tng hng. Vng Thông và Sn Th b bao vây khn n, li xin ging hòa. Quc dân ta ã b cc kh v chính sách tàn bo ca ngi Minh lâu nm, nên phn nhiu kéo nhau n xin Hoàng ánh gp và git cho bng ht h gin. Ngài phán rng: "Vic dng binh, ly s toàn quân1 (không cht mt mng nào) là hn c. nay hãy cho l Vng Thông v nói vi vua nhà Minh, tr li t nc ta, không còn xâm ln, thì ta còn cn gì hn na, hà tt phi git ht, kt mi thù vi nc ln". Ngài bèn ng cho hòa và ra lnh cho L Bc Giang và Lng Giang, tu sa li cu cng ng xá, sm ghe thuyn, ch a quân Minh v nc. [t 42a] Li sai Hành khin là Nguyn Trãi son t biu, vit li Trn Cao dòng dõi h Trn xin c dng làm vua, a t biu này nh Tng Vân Nam là Mc Thnh và Tng Qung Tây là C Hng T chuyn tâu vi triu Minh. Trc ta ã bt c hai Tng nhà Minh là Thôi T và Hoàng Phúc, nhng Thôi T ã cht bnh, bèn sai lính h tng Hoàng Phúc v tnh Qung Tây. Ta a th tr li Vng Thông dùng Lê Quc Trinh và Lê Nh Trì làm con tin. Thái Giám nhà Minh là Sn Th và Mã K n dinh B làm con tin. Hoàng cng sai con là T T và cháu h là Nhân Chú vào thành ông ô làm con tin, nh hòa c. Hoàng ra lnh ban li d 6 iu cho Tng Tá vá quân s: 1. Phàm nhng b tôi phi ht lòng trung, không c làm nhng vic khi trá. 2. Nhng dân chúng nên chung s ngay thng, ch làm nhng s gian tà trái phép. 3. Nhng ngi ra trn ánh gic, khi chém git hay bt c quân ch, không c nhn hão tranh công. 4. Trong quân dân có k nào gian ngc trái phép, thì quân dân khác [t 42b] nên báo bt tr ti, và các ngi cng nên ly k y làm gng, ng chính mình cng s b pht nh vy. 5. Nhng cn thn th v, ch nên cy quyn quý mà ngc ngo mi ngi. 6. Nhng by tôi có bn phn xông pha công vic, nên t mình làm trc, cho k di bt chc. Ngày 22, Hoàng cùng vi các Tng nhà Minh: Tng binh thành sn hu là Vng Thông, Tham tng Mã Anh, Thái giám Sn Th và Mã K, Vinh xng hu Trn Trí, An binh hu Lý An, ô t Phng Chánh, Chng ô t s Trn Tuyn, và Trn Tá, Giám sát ng s Chu K Hu, Cp s trung Quách Vnh Thanh, Hu b chánh s Dc Kiêm, T hu tham chánh Hng Bnh Lng, Lc Trinh và Lc Qung Bình, Án sát s Dng Thi Tp, và Thiêm s Quách oan, hi ca Nam thành ông ô. [t 43a] Ngài ra lnh cho các Tng gii vây thành này, kéo quân lui v, li sai gii vây cho 3 thành: Tây ô, C lng và Chí linh, truyn cho quân ta h tng các Tng trong 3 thành trên dn quân v c thành ông ô, s cùng tr v Trung Hoa. Ngày 29, Hoàng sai Lê Thiu Dnh và Lê Cnh Quang, em t biu cu phong ca Trn Cao, cùng các phm vt cng hin, theo viên ch huy do Vng Thông sai, i sang triu Minh. Tháng 12, Hoàng ra lnh cho các Tng coi ng thy, cp 500 cái thuyn cho ngi Minh, giao cho Phng Chánh và Mã K Lnh; các Tng coi ng b thì cp lng tho, giao cho Sn Th và Hoàng Phúc nhn lãnh; a v hn 2 vn quân c u u hàng và b bt, cùng hai vn con nga, giao Mã K nhn lãnh; Chinh Man Tng quân là Trn Tuyn thì dn quân Trn th i h tng.

1

Câu này chnh bn chép toàn quc, có l chép lm. Xin dch theo ngha ch toàn quân.

21

i Vit Thông S - Quyn I - K Nht

(BD:LML)

Ngày 12, Phng Chánh và Mã K ti dinh B cáo bit Hoàng , ti ây sut mt bui chiu, hai Tng mi ra v. Hoàng sai sm [t 43b] trâu dê mùn màng và l phm hu tng. Lúc y, các Tng s và nhân dân ta, u thâm thù s tàn bo ca ngi Minh, nên u mt khuyên Hoàng nhân dp git cht c i. nhng ngài d rng: "Vic phc thù tr oán, là tình thng ca mi ngi, nhng không a git ngi, là bn tâm ca ngi nhân. Hung chi ngi ta ã hàng, mà mình li git cht, thì còn gì bt tng hn na. Ví bng git i cho h gin mt lúc, gánh ly ting xu git k hàng mãi ti i sau, chi bng hãy cho sng c vn mng ngi, dt mi chin tranh ti muôn thu, công vic s chép vào s sách, ting thm s truyn ti ngàn thu, há chng p lm ru ?". Các by tôi u bái phc lng khoan hng ca Hoàng . Khi Mc Thnh dâng t biu cu phong ca Trn Cao lên vua Minh, thì lúc y vua Minh vn cha bit vic Vng Thông ã ký hòa c vi ta, ngài bèn ban li d cho qun thn rng: [t 44a] "Nhng k bàn tán, không hiu ý mun dt vic can qua, tt cho là nghe theo thnh cu ca An Nam là không oai hùng. Nhng nu c nhân dân yên lành, thì trm không e ngi nhng li ó". Ngài bèn sai Công b Thng th là La Nh Kinh và T Vnh Vin em t sc sang nc ta, phong Trn Cao làm "An nam quc vng", lin bãi o binh chinh nam; triu bn Vng Thông v nc. T y dt nn binh ao, thiên h thái bình.

22

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

i Vit Thông S

QUYN II

K Nh

THÁI T (H)

Nm Mu Thân niên hiu Thun Thiên th nht (1428), nhm niên hiu Thiên c th 3 nhà Minh, ngày mng 10, tháng giêng, mùa xuân, vua Trn Cao ng ti thành C Lng, t cho mình không có công gì vi thiên h, mà gi ngôi vua, thng ái náy không yên, bèn ci thuyn ra bin, lén vào châu Ngc Ma. Khi Trn Cao n bn Ma Cng, quan quân ui kp dn tr v, cho ung thuc c cht. Hoàng sai làm l táng t rt hu. Hoàng sai các quan: T , T Mã, Thiu úy và Hành khin, cùng hp bàn nh phép cai tr muôn dân, cho ngi làm Tng [t 45b] bit phép tr quân, ngi làm quan các L bit phép tr dân, và s rn dy quân dân, cng nên cho bit có phép, nhng ngi gi vic gì, bit phép ca vic y mà làm. Hoàng ra lnh cho Tng Tá và qun thn rng: "T xa n nay, vic cai tr trong nc, tt phi có phép, nu không s lon. Bi th nên bt chc i xa mà dng phép, dy Tng Tá quân dân, khin cho u bit iu thin ác. Vy u thin thì làm, iu bt thin thì lánh, ch có phm pháp". Tháng 2, nh phong chc tc cho các công thn: Gm 121 quân nhân có công cao v s xông pha vt v ngoài mt trn ni núi i, u c thng; hng công nht c cho i sang h vua, là bn Lê Qui, Lê Nhng gm 52 ngi, phong chc "Vinh lc i phu [t 46a] t kim ngô v i tng quân" tc "Thng trí t"; hng công th 2 c cho i sang h vua, là bn Lê B, Lê Lit, Lê Kho gm 72 ngi, phong chc "Trung lng t phng thn v quân" tc "i trí t"; hng công th 3 c cho i sang h vua, là bn Lê L, Lê Hin gm 94 ngi, phong chc "Trung v i phu câu linh v tng quân" tc "trí t"; b ào công son chc Hoàng Môn th Lang. Ngày 8 tháng 3, Chánh s nhà Minh là Lý K, La Nh Kính, cùng phó s là Hoàng Ký T Vnh t mang t sc ti ông kinh, sách phong Trn Cao làm vua, Hoàng sai bn Ông Khí mang t biu i theo Lý K sang triu Minh t n. Phong con trai th là Nguyên Long tc Lng qun công. Hoàng hp tt c các tng vn võ và qun thn [t 46b] nh công ban thng, tùy theo ngi có công cao công thp, phong cp bc trên di: Phong tha ch Nguyn Trãi tc quan phc hu; T Trn Hãn chc T tng quân; c mt i s Phm Vn So chc Thái bo, u c cho ô ra h vua. Chia trong nc làm 5 o, mi o t mt v quân, mi V t mt viên tng qun, cho cp ln cp nh, cp trên cp di, u có s liên h ràng buc nhau. Li t chc hành khin vào các o, gi s sách, ghi tên quân dân. Sai quan t thn sông núi miu xã các ni, và t lng phm các v vua triu trc. Truy tôn tên thy c T Kho i th hai. Tháng 4, Hoàng thng ti thành ông Kinh, bèn óng kinh ô ti ây. Qun thn dâng t biu tôn ngài lên ngôi Hoàng , ngài khiêm nhng không nhn, ban li d rng:

23

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

"Nhng v vua có công c ln, nh các vua V Thang, [t 47a] Vn và Võ thi Tam i, mà cng ch tc Vng thôi. Hung chi c lng mng manh nh Trm, âu dám nói n hiu Hoàng , Nay ch xng tc Vng cng ã quá vy". Ngày 15, Hoàng thng lên ngôi vua ti in Kinh Thiên, xng là "Thun Thiên tha vn, Du Vn Anh V i Vng", t tên nc là i Vit, i niên hiu i xá thiên h, ban li cáo rng: "Vic làm nhân ngha, ct yu nhân dân, o quân iu pht, trc tr k bo. Nc i Vit ta, là mt nc vn hin, i vi Trung Hoa, non sông b cõi ã khác nhau, phong tc Bc Nam cng không ging. T h triu h inh h Lý h Trn, dng nn c lp nc ta, cùng triu Hán triu ng triu Tng triu Nguyên, u xng Hoàng mt nc. Tuy nc mnh nc yu không ng u, nhng hào kit nc nhà vn chng thiu. Th cho nên [t 47b] Lu Cung Triu Tit ánh nc ta, u phi gánh ly ha thm bi; Toa ô thì b bt ti quan Hàm T; Ô Mã thì b git sông Bch ng. Xét vào vic trc, có chng minh. "Hi trc ây, vì chánh s h H hà khc, khin lòng nhân dân oán thù, ngi Minh1 nhân giày xéo dân ta, bn ác li mu toan bán nc. khc nghit t t dân en, thm ha nh chôn con . K la lng dân, k có hàng ngàn vn, em binh gây chin, ã hn 20 nm, thng nhân bi ngha, tri t ti om, thu nng su cao, non sông vét sch. Bt dân kim vàng, dm lam chng mà phá non ãi cát; bt dân kim ngc [t 48a] ng thung lung mà ln bin li sông. Li sai t by nh hu en, chng li bt chim bic. Sâu b c cây, cng ht ng sng, iên liên quan, qu2, thy u không yên. Hút máu sinh linh, cho béo mm quan li; hao công h mc, xây ct th dinh. Phc dch nhân công khn kh, làng xóm canh ci b hoang. nhng ti ác ó, dù gánh cn nc bin, ra chng ht nh; hoc ch ht trúc rng, chép không ht li. Thn dân u gin, tri t không tha. "Ta ây khi ngha t núi Lam Sn, nng mình ni ni vng. T Ngh: K th thù âu th i tri chung, phng nghch tc quyt th [t 48b] không cùng sng. au lòng nhc óc, chc ã mi my nm tha; nm mt nm gai, âu ch mt ngày nào n. Ni gin quên n, em sách lc thao nghiên cu; suy kiêm ngm c, thy i hng ph i thay. Quyt tâm phc quc, chng lúc nào quên. Khi ta mi khi ngha binh, úng lúc quân thù ang mnh". "Ngt vì, nhân tài nh lá mùa thu, tun kit ta sao bui sm, thiu k bôn tu trc sau, thiu ngi mu mô màn trng. Ch vì, mt nim cu dân, thng mong thành ông thng ti: c xe cu Tng, vn tr bên t b không. Nhng, hin tài cha thy, mt mù nh trông cõi trùng dng; thành thc t mình, gp bách nh vt ngi cht ui. [t 49a] Gin cha git c bo tàn; ngán vn suy ca nhà nc. Khi Linh Sn, lng thiu hàng tun, khi Côi Huyn, lính cha i. Áng chng tri bt khn cùng, trao trách nhim, cho nên ta càng c gng, mong vt gian lao. Dng c khi ngha, nhân dân âu y sum vy; m tic khao quân, binh s cha con mt d. Dùng k sách "nhc ch cng" (nc yu ánh nc mnh), ánh vào ch h; theo chin lc "qu ch chúng" (ít quân ánh nhiu quân), phc o k binh". "Kt qu: i ngha ã thng c hung tàn; chí nhân ã thay phng bo ngc. Trn B ng chp nhoáng sm vang; trn Trà Lân ch tre khói ta! S khí càng hng, binh uy lng ly! Trn Trí Sn Th, nghe hi ã tán phách kinh hn; Phng Chánh Lý An, nín th mà [t 49b] tìm ng thoát cht. Tha thng rui dài, Tây kinh ta ã thu c; ch gm thng tin. ông ô thy li v ta. Ninh Kiu máu chy thành sông, hôi tanh muôn dm; Tuy ng thây nm y ni, lu xú ngàn thu. Trn Hp b chém u, Lý Lng li phi xác,, Vng Thông mu tính không xong, Mã Anh cu nguy không ni. Chúng sc ã cùng, ành khoanh tay mà cht; ta mu lòng phc, không cn ánh ch t hàng, Tng chúng tt thay lòng mà lui ti, nào ng li gây nghit mua oan: ch c chp ý kin ca mình, gây tai v cho ngi khác; tham công trong mt thi, mua ci khp thiên h [t 50a] n ni vua Tuyên c hiu chin không ngng, li sai Thnh Thng em du cha la. Tháng 9, nm inh t, Liu Thng

1 2

Câu này chính bn chép cung H. Có l chép ln. Xin dch theo ngha ch "cung Minh".

iên liên: Nhng ngi cùng qun, không có thân thích, không bit trông cy vào u c. Quan: Ngi àn ông góa v. Qu: Ngi àn bà góa chng.

24

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

dn quân do Khâu Ôn tin, cng tháng này Mc Thnh chia ng t Vân Nam sang. Ta iu binh gi him, b gy nhu phong; li sai lính chn ánh ngang, tuyt ng lng tho. Ngày 18, trn Chi Lng Liu Thng b thua, ngày 20, trn Mã Yên Liu Thng b git, ngày 25, nh Bá Lng Minh t trn, ngày 28, thng th Lý Khánh quyên sinh. [t 50b] Ta tha th lia ao ch trúc, chúng vi vàng ng giáo vào thành. Lin thêm lính vây thành bn mt, hn git gic vào gia tháng mi. Bèn tuyn quân tùy h, ra lnh Tng tro nha, gm mài mòn á núi, voi ung cn nc sông, ánh mt trn quét quân kình ngc, trn th hai tan l chim muông. T kin hng phá toang ê ln, qua cn dông rng ht lá khô. ô c Thôi T quì chân xin li, Thng th Hoàng Phúc t trói ra hàng. Thây cht y ng hai tnh Lng, máu trôi nhum nc Xng Bình! Khin cho gió mây thay i sc, nht nguyt kém hào quang! Quân Vân Nam b ta ách Lê Hoa, [t 51a] quá s hãi mà v toang mt; quân Mc Thnh nghe tin Thng thua Cn Trm, dm lên nhau chy thoát thân! Lãnh câu máu chy trôi cây, nc sông rn r; an xá thây chng nh núi, c ni m hng! Hai o vin binh, thua trn cha h tr gót; các thành cùng khn, ra hàng u phi bó gm. Bt tên u ng, chúng van ln nh h ói múa uôi; không git là oai, ta th tt tm lòng nhân Thng . Cp nm trm thuyn cho Mã K Phng Chánh, ra ngoài bin mà còn phách lc hn bay; cp my nghìn nga cho Vng Thông Mã Anh [t 51b] v ti Tàu mà vn tim rung gân git! Chúng ã s cht mà cu hòa, t lòng thành thc; ta mun toàn quân là Thng Sách, dân c ngh ngi. ó là mu k rt sâu xa, vic này xa nay cha tng có". "Xã tc t ây vng bn, non sông t ây i sc, kin khôn ang b li thành hanh, nht nguyt ã m bng sáng chói. Dng nn thái bình muôn thu, ra sách ô nhc ngàn thu. ó là nh tri t t tiên phù h trì, mi c nh vy". "Than ôi! Mt mnh áo nhung, dng nên huy hoàng công nghip, bn phng phng lng, ban b t cáo duy tân. Truyn khp gn xa, thy u nghe bit". Ban t chiu khp thiên h: Các [t 52a] th thu rung t, m trì, bãi dâu, và trng thâu vàng bc, u c min thu trong 2 nm; trong các L, ai t 70b tui tr lên, c min sai dch; có ngi con hiu, hoc ngi v th tit; thì quan u L tâu lên triu ình d ban khen thng; nhà nào có 3 ngi tòng quân, thì cho c min 1 ngi; Huyn nào có lng m hoc miu th các v Vng hoc Công Thn thi trc, thì quan u huyn tâu lên triu ình, cp lng cho ngi phu trông coi ni ó. Ngày 20, ban tên húy hiu cho các Thn th ti các Miu. Tháng này sông Nh Hà bng sn xut vàng, qun thn bèn dâng t biu tâu mng v vic này. Tng hiu Trung V i Thn cho Bình Chng S là Lê Thch; dùng Lê Tri Vn vào Ban tri t hu; phong chc Tng tri v Xa K cho Lit hu Nguyn L. Hoàng ra lnh sai tr ti các ngy quan ã theo gic Tàu. S thn Lê Thiu Dnh sang s triu Minh tr v. Tháng 4 nhun, [t 52b] Hoàng sai các i thn, li bàn nh th thc b các quan L quan Huyn và quan gi các ni ca bin quan trng, chn nhng hng tinh thông và có c thanh liêm chính trc, thì các quan tin c, sung b các chc trên. úc qu n "Thun thiên bo t". Ngày 12, tháng 5, Hoàng triu các i thn vào triu, bàn nh lut lnh v các chc quan L quan Trn và ng ban, cùng iu l v tc trt. Tháng 6, Hoàng sai kho hch các quan trong triu ngoài qun, chia làm ba bc. Li ra mnh cho các quan vn quan võ i thn, tin c ngi hin tài, s c thng, nu vì tin ca hoc vì thân thích, mà tin c ngi không xng, s b ti. Ngày 26, Hoàng ban ch hi các i thn vn võ rng: "Trm là ngi th nào, mà mnh tri trao cho chc Vng ? Và trm nh im nào mà dng nên c công nghip ln này ? Hin nay, [t 53a] công vic ni triu ình rt phc tp, vic gì

25

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

nên làm trc, vic già nên làm sau ? Hin các Tng trong triu, ai là ngi m nhim c nhim v trng i, có th y thác c mnh lnh ngoài nghìn dm ? Và ai có th ph o cho Thái t ?". Tháng 8, dùng ngày sinh nht ca Hoàng làm tit "Vn th" hàng nm. Tháng 10, nh s ngch cho mi o quân bao nhiêu c qut, nghi trng khí gii và thuyn ghe; i chc Ha u ra Chánh i trng và Phó i trng. Tháng 9, ban chiu nh phm trt chc tc các quan vn võ; cho các v công thn c i sang h nhà vua (h Lê). Ngày 19, s thn nhà Minh là La Nh Kính sang nc ta, òi ta tìm dòng dõi h vua Trn, dng làm vua; và xét s quan li quân nhân Tàu còn li nc ta bao nhiêu, a tr ht thy v Tàu. Hoàng sai Hà Lt dn s b sang triu Minh. Tháng 10, Hoàng ban mnh cho Hà Công Son c tham bàn vic chánh tr. Ngày 1, tháng 11, Hoàng sai Nh Hùng sang s triu Minh. Ngày 24, git ht ng phn nghch là bn: Trn Phong, [t 53b], Lng Nh Ht, An Vinh, Duy Trung, tên Tn, tên S Vn, tên Sùng L và tên Xác. Ban t chiu khp ni, cho bit ti ca bn này là: Trc ã làm quan vi gic Minh, khi ã hàng triu ta, li âm mu nh phn nghch. ngày 25, lp s in và s inh. ngày 28, ban mnh cho quan viên và quân nhân khp thiên h, cho bit n tháng 5 sang nm, ti ông kinh d thi: Ban vn thì thi v Kinh s, ban võ thì thi v Võ kinh và Pháp lnh k th. Tháng 12, xây ct in Vn Th; dng hai in T và Hu; dng in Cn Chánh và in Kính Thiên. To binh khí và ghe thuyn. úc tin "Thun thiên thông bo". Nm K Du niên hiu Thun Thiên th 2 (1429), mùa xuân, tháng giêng, cm không c ánh c bc, [t 54a] s b pht ti cht tay, nhnh k t tp ung ru, s b pht ti ánh 100 roi. Nhng trong ám ru trà ó, có k nào còn gi c thái ng n, s gim ti cho mt bc. Ngày 7, Hoàng sai Ni kim hiu Bình chng s là Lê Vn, i t mã Lê Ngân và Thiu phó Lê Vn Linh truyn t kim sách dng con trng Hu tng Khai quc qun công là T T làm Quc vng, c tm coi vic trong nc; li sai T khu Lê Sát, T không Lê Nhân Chú, T mã Lê Lý, và Thiu úy Lê Quc Hng tuyên t kim sách lp con th Lng qun công là Nguyên Long làm Hoàng Thái T. Tháng 9, Hoàng ban mnh cho các quan: Ban võ t chc Tng qun tr lên, ban vn t chc hành khin tr lên, v nào có con trai t 9 tui tr lên, 15 tui tr xung, c vào hu Thái t; ban võ t chc ng tri tr xung; ban vn t chc Thng th tr xung, v nào có con trai t 9 tui tr lên, 17 tui tr xung, c vào trng Quc giám hc tp. [t 54b] Ngày 22, Hoàng hp các i thn vn võ bàn vic quc gia: Có nhng con em ca các chin s, ã tng chin u ngoài trn, hin không có mt thc t . Th mà nhng phng du th du thc, không làm mt vic gì ích li cho nc, li có rt nhiu rung t; c n bn trm cp cng vy. Bi th ai cng ham chung làm giàu, mà không có ngi tn tâm vi nc. Vy ban sc ch cho các i thn, bàn nh s rung cp phát cho quân dân; T hng i thn tr xung, cho ti hng già yu, m côi, góa chng, goá v, hng nào áng c cp bao nhiêu rung t, kê rõ tâu trm xét. Ngày 21, tháng 2, ban mnh lnh cho các Tng Tá quân s các V trong 5 o, n ngày 27 tp trn c thy binh và b binh. Sau khi tp trn, chia s quân s làm 5 Phiên, lu li 4 Phiên, còn cho v theo nghip nông. [t 55a] ngày 26, Hoàng d ban ch d cho các i thn và các quan hành khin rng:

26

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

"Các khanh nh thy mnh lnh ca trm, hoc có iu nào bt tin trong vic quân vic nc; hoc vô c bt dân phc dch; hoc ánh thu nng, hoc tà dâm; hoc bo ngc, lp tc phi tâu xin sa cha, không c theo xuôi. "Các Ngôn quan (các chc Ng s), nh trm có chính sách hà khc, ánh thu nng, bo ngc dân lành; hoc thng công pht ti không công minh, không theo phép c , phi tâu ngay; thy các i thn, các Tng Tá, các công chc, có ai không tôn trng pháp lut; nhn hi l, nhiu hi dân lành, hoc thiên v k trái, phi àn hch ngay. Nu thy ai phm nhng u trên, mà dung túng không nói, li còn khen nhng vic nh mn, và nói nhng câu không cn c, s b pht theo lut pháp. Còn li ca các quan khi vào sân in, nh có ai vn aó m giày dép không trúng phép, hoc i ng ngang dc không úng l , nhng li này ã có các Tng qun o quân Thit [t 55b] ch huy vin Ni mt xét hi. Các ngôn quan không c àn hch". Ban t chiu bt giam Thái úy Hu Tng quc là Trn Nguyên Hãn, Hãn lin t sát. nh l th trch cho các quan và dân. Tháng 5, phong chc công thn cho 93 viên; th n phong tc Huyn thng hu, Á hu, Khanh hu, và inh hu, tùy theo tng hng. Hoàng ban mnh rng: "Nhng bc hào kit có tài vn võ, mà còn b sót cha ngi tin c, hoc b k thù kim hãm, hãy ti ngay s Thiu phó Lê Vn Linh, ti ây xét thc v tài c, s tâu trình b dng. Ch ct c ngi có tài có c, ch không câu n v s ã ra làm quan vi Minh, hoc k s thng". Ngày 26, Hoàng ban mnh cho quân nhân các Ph các L, và nhng k s n dt ni sn lâm, [t 56a] có k nào thông kinh s vn ngh, thy u ti Snh ng d thi vào ngày 28 tháng này. K nào trúng tuyn s c b dng. Ngày 28, Hoàng ban mnh cho các quan vn võ trong triu ngoài qun, có ai tinh thông Kinh s, thy u ti Snh ng d thi vào ngày 29 tháng này. Ngày 20 tháng 6 kho thi các v tng o ti snh ng. Tháng 7, Hoàng hp các v i thn và các quan trong triu ngoài qun, bàn v tin t, ngài ban chiu rng: "Tin là mt th rt cn thit, nh huyt mch ca nhân dân, không th thiu c. Nc ta út tin ít i, li vì s tin ng c ca ta, ã b ngi Minh1 tiêu hy rt nhiu, ch còn chng mt phn trm thôi. Hin nay s tiêu dùng v vic quân vic nc thiu thn. Mun cho s lu thông tin t di dào, li c thun lòng dân, há chng khó lm ru ?. [t 56b] Ngày n, có k dâng th, xin tiêu dùng bng phép "sao"2, thay cng v ng tin. Nhng trm ngh k, nh vy cha tha áng. Ngha là "sao" là mt th vô dng, mà em thi hành vào nhng s hu dng trong dân gian, thc không phi là cách dùng tin có ý thng yêu dân, nh thi xa coi vàng bc tin và "sao" không quan h, không ng nào hn. Nay các i thn, các quan, và các k s thông hiu thi v, hãy u bàn v l ng tin, th nào cho thun dân tình, ng hu khi ting: em ý mun ca mt ngi, cng ép ý mun muôn nghìn ngi. Cn c mt qui ch tin t rt úng, không th không sm bàn nh tâu lên, trm s la chn thi hành". Ngày 16, tháng 9 Hoàng ch huy i thn và các quan rng:

1 Câu này chính bn chép "H Nhân" (ngi h H). Nhng xét nu là h H thì chép "H th" ch không phi "H nhân". Nh vy rõ là chép lm. hoc do ch "Minh nhân" (ngi nhà Minh) chép ln ra chng ? Vy xin dch theo ngha ch "Minh nhân".

Sao: là tin giy. Thi kim (Trung Hoa) có t ra th tin giy tiêu dùng, cùng vi tin thc: Có 5 hng t mt quan tin n 5 quan tin gi là "i sao" và 5 hng t 100 ng tin n 700 ng tin, gi là "tiu sao".

2

27

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

[t 57a] "T nay tr i quan nào nói công vic, nên ly vic quân vic dân làm cn thit, không c v t tình, cn phi hp lý. Trm thng nghim v tình lý các vic, nh vic tin c, hoc x kin, cùng các vic công t, thy u có s n giu thay i, bit các quan chc ít ngi trong sch, phin nhiu nh c. Nay trm xét thy 2 vic x tù phm Mông Vân và tù phm Lng Châm, mi bit tình trng thc hay gi ca các quan, cho nên nói li này. Vy các by tôi nên tn thành th vua, ch có v t hi công, s hi không kp! Nay ban chiu th, cho thy u nghe bit". Ngày 27, Hoàng ch huy ban hun th cho i thn và các quan: Phi lu ý v ngh nông ca dân; v quân s, cn chnh n hàng ng, tu sa khí gii ghe thuyn. [t 57b] Ngày 1, tháng 10, Hoàng ban t chiu rng: "Trm ngh: Tr nc cn c ngi hin, mà s c ngi hin tt do ngi tin c. Th cho nên các v Vng u ly vic ó làm cn thit u tiên. Thi thnh i xa các quan ti triu, thng có ý nhng ngi hin tài lên cp trên mình, cho nên di dân gian không có ngi hin nào b sót, công vic quc gia không vic nào b bê, tr nên mt nn thái bình thnh tr. n nh các by tôi nhà Hán nhà ng, thy u bit suy nhng k hin tài, ngi n dn tin ngi kia, nh Tiêu Hà tin c Tàu Tham, Ngy Vô Tri tin c Trn Bình, ch Nhân Kit tin c Trng Cu Linh, và Tiêu Tung tin c Hàn Hu. Tuy tài ca các ngi này, có cao thp không u, nhng thy u là c hin tài và xng chc. [t 58a] nay trm m nhim trng trách này, lúc nào cng lo s, nh ngi ti m sâu, ch vì mt ni cha c hin tài ph tá. Vy các khanh vn võ i thn, công hu i phu t tam phm tr lên, mi v phi tin c mt ngi, bt lun ngi ã làm quan ti triu, ngi cha làm quan còn thôn dã, h có tài vn võ trí thc, có th cai tr nhân dân, trm s tùy tài b dng. S tin c hin tài c trng thng, ó là o thông thng t thi xa. Vy v nào tin c ngi hin trung bình, s c thng tc hai cp. Nu c c ngi tài c tuyt i, s c thng rt hu. ã ành rng vy. Nhân tài trên i vn không phi him, nhng cách cu tài âu phi ch mt li nào. Hoc có ngi có tài kinh luân thao lc, [t 58b] mà vn phi làm quan cp di, không ngi tin c, và nhng bc hào kit, vn còn n phc ni tho dã, hoc ln trong hàng ng quân nhân. Nhng hng này nu không t tin, làm sao trm bit c. Vy t nay các bc hin tài, nh mun theo giúp ta, hãy c t tin. Thi xa Mao Toi t tin theo Bình Nguyên Quân, Ninh Thích t tin giúp T Hoàn Công, mà u không cu n v im vn vt ó. T ngày ban t chiu này, các quan chc u nên lu tâm thành thc tin c hin tài; các bc hin tài hãy còn hàn vi ni thôn xóm, hãy nên t tin, ng ly s em ngc bán rau làm h thn, khin trm phi than th v ni thiu nhân tài. Ngày 13, nhà Minh sai Lý K và T Vnh t cùng i vi Hà Lt sang nc ta, li òi tìm dòng dõi vua Trn dng làm vua, và òi binh s cùng khí gii do ta ã bt mà cha tr v ht. rng: Ngày 18, Hoàng ch huy [t 59a] các i thn và các cp tng qun hành khin tr xung

"C nhân có câu: "Quân bt trch tng, d k quc d ch dã" (nu vua không tuyn c tng gii, tt s em toàn quc dâng cho bên ch). Trm thng ngh vào câu này, không lúc nào quên, cho nên em quân s chánh tr trng i, giao phó các khanh, th mà các khanh c nghim nhiên không h ý. Nh vy, i vi trên, ph ý triu ình ã phó thác; i vi di không h thng xót quân dân! Sao mà tr ni bn phn quá nh vy ?. Nay ban t chiu này rn bo, nu các khanh không i li, vn c l ãng nh th, thì nc ta ã có pháp lut y. Lúc y ng bo trm ph nhng by tôi ã tng có công lao. Ngày 29, Hoàng sai bn ào Công Son, theo bn Lý K i sang nhà Minh (Trung Hoa). Tháng 11, Hoàng i thm Tây Kinh, ngài l yt lng tiên t trên núi, và ban thng cho các Tng s h tùng, mi viên c thng tc mt cp; các tc "thng trí t", [t 59b] "i trí t" u

28

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

c thng tc mt t. Nhng v con cháu ã c phong tc Hu, và nhng v không có công lao, u không c d l này. ngày 19, tháng 12, Hoàng ra mnh cho các quan Ph L Châu Huyn Xã: "Xã nào có nhiu rung ít ngi, có rung b hoang, thì quan bn ht cp s rung y, cho nhng ngi xã khác hin không có rung, n cày cy, nhng ch in xã y không c chim gi. Nu k nào trái mnh này, s pht v ti "cng chim". Nm Canh Tut, niên hiu Thun Thiên th 3 (1430), ngày 10, tháng 6, nh ngch các th thu; ban các lut l; i ông ô gi là ông Kinh; Tây ô gi là Tây Kinh. Ngày 24, Hoàng ban t chiu rng: "Chung nhà ca cung ài cao p, tt gây nên thói kêu sa; theo ý mình mà trái lòng ngi, s vi mi ngi oán ghét. Trm rt lo v im này, [t 60a] cho nên t ngh, nhng cung in huy hoàng tráng l ây, u là sc lao ng ca quân dân, trm c ng yên, vn còn lo không xng. Th mà các quan vn võ, còn thng sm l dâng mng, thc là trái ý trm. Vy t nay, dù gp ngày khánh tit, các quan không c dâng biu xng tng công c, và không c bày ra tic mng yn m xa hoa". Sai Hành quân Tng qun là Lê Khôi óng quân ti Hoá Châu, trn nc Chiêm Thành. Ngày 17, tháng 11, Hoàng ban t chiu rng: "Trm nghe có câu: "Chánh sách nc nào theo o tr, thì nc y rt hng thnh, nu theo o lon, s dit vong". Th cho nên nhng bc bit làm chánh tr, thng chn u thin theo, iu bt thin thì i. Truyn có câu rng: "iu thin là thày ca ngi ta, iu bt thin là thù ca ngi ta"; Kinh thi có câu: "Cái gng nhà Ân soi, phi tìm âu xa, ngay i vua nhà H". Vua tôi chúng ta, [t 60b] nên ly câu này làm qui thc. H Trình1 xa, cy s giàu có ca mình, không ngh n s khn cùng ca dân, chung v trang hoàng, ham b tu sc, lúc nào cng bày nhng trò chi vô ích: ánh bc ánh c, chi gà th cáp, bn nuôi cá vàng, chung nuôi bách thú, khoe khoang mo khôn, tranh thua c; quên c thiên h, chng h tâm. Nhng ti oan ung, b quan li câu lu, hàng 2,3 nm cha hi n; nhng bc thân s, b k hu ngn tr, hoc 2,3 tháng không tâu trình. Các Tng lp thành bè ng, triu ình không k can ngn. n ni, con cháu chí thân, hãm hi bi k by tôi gian xo; toàn quyn trong nc, chuyn di xung tay [t 61a] trá nnh nhân gian. Lòng dân oán than mà không bit, o tri khin trách cng không hay, chánh giáo suy i, k cng ri lon. Tuy rng h H làm vic bt trung, nhng cng bi lòng tri ghét nhng c xu ó, cho nên mn tay ngi khác vy. Sau khi h H ã dùng trí gian cp nc, li em trí gian c hip dân. t ra lnh bo sao2, thì dân u oán là thit thòi ngun sng; ban ra lnh di dân, thì dân u oán vì phi b quê hng. Thêm vào y su cao thu nng, lut ngt hình nghiêm, ch chm ích mình, không lo hi nc Hi ho h mc, u phong cho chc quan cao; nnh nt tiu nhân, thy u n vinh trng dng. H mng thì thng, nhân gin bt tù, trung trc ngm tm, ngay lành oan ung, [t 61b] Th mà vn kêu ngo t tôn, không s mnh tri ra tai nn. Tuy rng gic Ngô tham tàn, nhng cng do lòng tri ghét k nghch ó, cho nên mn tay ngi Ngô vy. Sau khi ngi Ngô ã ly c nc ta, không dùng khoan thay ngc, li càng tàn bo hn. Ham git ngi th oai, coi mnh ngi nh c rác, bt v con dân nc ta, ào lng tm vua nc ta. Cm nu mui khin dân khn vì n, òi vi vóc dân kh vì mt, bt dân tìm vàng ngc, bt dân cng voi tê, hình chánh phin hà dân ht ng sng. K mc ti oan ch vch tri kêu mi thu; nhng ngi trung ngha, thy u nghin li cm hn! Ai ai cng nguyn liu cht git gic thù. Th cho nên ta va dng c khi ngha, tc thì hào kit bn phng ni dy nh ong, cùng ánh cho ngi Ngô tan rã. [t 62a] ó là ngi Ngô ch bit dùng bo lc ly nc, mà không bit em ân hu an dân.

1 2

Ch "h Trình" hoc chép ln chng ? Bo sao: là loi tin giy, xem s 2 trang 91.

29

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

Tuy vì trm có i ngha mi c lòng dân, nhng cng do tri ghét s tàn bo ó, nên mn tay trm vy. Nhng s k trên, u bi các quan chc không bit th lòng vua, thi hành chánh tr tt. Trong thì che giu nhm li i vi vua, ngoài thì lp thành ng phái i vi chúng, không có lòng trung tun quc, ch chm lo k vinh thân. n ni nc mt nhà tan, vua tôi u nhc! Chúng ta há chng ly ó làm gng ru ? Bui sm ban ti, trm cha h giây phút nào quên nhng ni nim ó, là vì rt s nh cái xe trc, ã b lt h knh, mà cái xe sau li hãm luôn vào vt y. Cho nên luôn luôn nói i nói li, rn dy các khanh, ã nói hàng nghìn vn li, [t 62b] ã ban hàng chín mi d, th mà các khanh vn coi nh m vn suông, không h tuân theo li dy, không h thay i li xa, vn c làm iu trái phép, ngc di nhn trên. Nhng by tôi c, ã tng d phn khó nhc, cy công mà kêu honh, có phm vào nhng s nhm li, còn có th tùy theo vic nng nh mà châm chc, hoc tha hoc không tha1. Còn nh hng tân tin, bi thy th quân ã mnh, vic nc ã xong mi di tuyên mu công danh, ó là hng theo vic ã thành. Th mà phm vic nhm li, há có th trái lut pháp mà tha c ru ? Nay ã ban li ngn cm rn dy này, mà k nào vn không nghe không i, thì chính k y t mang ly tai v, ch không phi là li không khuyên rn ca trm. [t 63a] T nay, t các i thn Tng qun, cho ti các cp i trng, cùng các quan Tnh Vin cc, có chc trách qun quân tr dân, thy u nên dng tâm công bng, làm vic cn mn th vua thì tn trung, vi bn thì hòa nhã, b thói tham ô, tr nt ngo mn, dt li riêng t bng ng, ng theo thói c li lm. Coi công vic ca quc gia là công vic ca mình; mi lo ca dân chúng tc mi lo ca mình, tn trung ht sc phù trì nhà vua. Khin cho xã tc yên nh núi Thái Sn; c vng nh bàn bng á! S cùng hng tc lc vi trm i nay; s cùng truyn thanh danh v hu th. i ngha vua tôi, trc sau trn vn. Nh vy há chng p ru ? [t 63a] Ôi nu àn gy không êm, thì i dây t cho úng iu; hoc xe trc ã , thì i li khác kim ng bng. Các quan chc ta hãy soi vào y. Nay b cáo qun thn trong triu ngoài qun, u nên bit rõ. Mng 1, tháng 8, vì có tai d, nên Hoàng ban t chiu t nhn li. Ra lnh qun thn dâng th ng trong phong bì kín. Tháng 10, b ào Công Son kiêm chc Thng th b H, và chc Tham tri ông o quân dân b tch. Tháng 11, vì Th tù châu Thch Lâm tnh Thái Nguyên là B Khc Thiu và Nông c Thái châu Thng Lãng, liên kt vi Trn Hãn làm phn, Hoàng bèn h chiu thân chinh, và tuyn b binh bãi B . [t 64a] Nm Tân Hi, niên hiu Thun Thiên th 4 (1431), mng 1, tháng giêng, Hoàng sai Lê Nh Lãm và Hà Lt sang s nhà Minh cu phong Vng. Hoàng ban t chiu rng: "o kinh luân thiên h, phi tính ban u yên lúc cui, phi lp pháp lut lu v sau. Th cho nên, cha làm con ni, o nhà tt hanh thông; anh truyn em tip, nn nc s bn vng. Các bc Vng thi xa, lo tính công vic rt sâu và xa. Trm thân mc áo giáp, du dãi tuyt sng ã 13 nm nay, k cng khó nhc, nay trí nh hi kém, tui cng ã cao mà vic nc rt nhiu, khó lòng mt mình liu lý.

Câu này chính bn chép: "hoc kh n, hoc bt kh n" (hoc áng gin, hoc không áng gin). Xét không hp vn lý. Hoc 2 ch "n" (gin) trong câu, u do hai ch " th " ( tha) chép ln ra chng ? Xin dch theo ngha ch " th ".

1

30

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

Xét thy thi xa, cng có khi dùng quyn thay kinh, mà hp vi o thánh hin, dng anh truyn em, mà ngôi vua dài vng. Vy châm chc tùy thi, dng làm phép tc.vvv [t 64b] Nh T T (con trng) hin ã ln tui, vào hng thành nhân. Tuy liu vic cha c kín áo tinh vi cho lm, nhng mt thy tai nghe, cng ã tng tri qua nhiu vic. Hãy cho tm coi vic nc, giúp trm. Nguyên Long (con th), tính tuy minh mn nhng tui còn non, hãy nên nuôi dng d tr trong Thanh Cung, ch ngày c tính y . Khi nào T T lên ngôi chp chánh, thì lúc y Nguyên Long li coi vic nc vic quân. ó là theo vic ã làm ca thi Triu tng xa. Con cháu i sau, cng nên theo ngha truyn ngôi nh vy mãi mãi. Sau ây hoc có k nào không theo li trm, bàn lun trái li, vin dn li chê Triu Ph nhm ln1, thay i phép nht nh trong t chiu này, thì k y ch là phng sim nnh, chc em mu gian tính k [t 65a] s c nh Vng Mãng và Tào Tháo2, ch không phi tn trung vi nc, pháp lut tt không tha. Nay ban t chiu này cho qun thn vn võ, c bit ý ngha truyn ngôi ã nh, và gii im nghi hoc v bàn lun bt nht, Các ngi u nên hiu rõ. Hoàng son bài "Hu t hun", rn Quc Vng (T T) và Thái t (Nguyên Long) rng: "Ta thng nghe: Vng nhng ngôi, tt truyn li c phép hay và phép tr; i vua truyn ni, thng lu li c li dy và li rn. Tuy cnh ng mi thi mt khác, nhng vic làm thy u ging nhau. Ta ích thân phát ht gai góc, ba phng bo tàn, thng ly áo giáp làm mc, ni c làm ca nhà, tri bao ni nguy him, xông pha trc giáo gm, mi quét sch phong trn (gic), [t 65b] dng nên c nghip, công cuc kinh doanh, ã tng vt v. Nay chúng mày không có công lao nh ta, mà c hng c nghip ca ta. Vy nhng yu im v vic nc, vic quân, u phi tâm say ngh, c gng mà làm ng nên tr ni. i vi h Thân, nên ht tm lòng thân ái; i vi nhân chúng nên ban chánh sách khoan nhân. ng vì n riêng mà lm thng; ng vì cn gin mà ra hình; ng mu sinh li xa hoa; ng gn con hát sinh dâm ãng. i vi qun thn cn nghe can gián. Mt chánh lnh mt vic làm, u noi l chính, làm phép thng. Nh vy mi có th hp lòng tri và tin cho dân chúng [t 66a] Quc gia s c bình yên lâu dài. Nu t cy thông minh, dùng k thân cn. Trut by tôi ca ta, i chính sách ca ta, bin ci gia pháp, s khoáng h thân, xa ngi thng ngay, gn k nnh nt. Ch làm nhng vic vui ùa; ch ham nhng vt p mt. Không theo thói cn kim; không ngh công gian lao. Có khác gì c nhân ã nói: "Cha dng ngôi nhà mà con không bit sa sang; cha ã gieo m mà con không bit cy gt ". Nh vy sao có th ni c chí ta, hng c nghip ta, truyn ngôi lâu dài c. V li, ngi dân thng mn phc vua nhân o, mà chính ngi dân cng có th lt vua. Ví nh nc thng ch thuyn, mà thuyn m cng vì nc; tri thng giúp ngi có c, mà thay i bt thng cng chính là tri vy. Tuy thánh nh 4 vua Thun V Thang Vn, mà vn nm np lo s, kính tri chm dân, không phút nào ngng, hung chi hng tài c kém các vua trên ru ? Phàm nhng vua ni ngôi, ch sinh dng trong cung in, thng c yên vui, không bit lp chí. Nu không rn dy ngay lúc ban u, cho bit s hãi cm khích, thì âu có bit ht o ni ngôi, mà ban phúc cho thiên h. Bi th, không th dng c mà ban li rn dy này. Ôi! vua Khi vua V thi xa, u làm trn o ni ngôi, cho nên vua Khi ti v lâu dài, [t 67a] vua V lng danh con hiu. Chúng mày nên ghi nh li nói ta ây, và theo i thánh hin thi trc.

1 Khi Thái hu nhà tng bnh nng, vi Triu Ph vào nhn di mnh, dn vua Tng Thái T s truyn ngôi cho em trai là Quang Ngha, bo Triu Ph ghi nh li ó. Triu Ph xin tuân mnh, bèn lp t c th, ri ký tên vào. Vic này Trnh Bá Kin chê Triu Ph không bit ging gii can ngn, n ni v sau sinh lon. Nh vy không phi là bc i thn có tài kinh quc. 2

Vng Mãng là gian thn, cp ngôi nhà Tin Hán. Tào Tháo là gian thn nhà Hu Hán.

31 Nay ban li dy. Git Thái úy Phm Vn So.

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

Hoàng thng thân chinh o Thái Nguyên, tháng 2 ánh c Lâm Châu. B Khc Thiu thua chy, ri cht; bt c Nông An Thái, bèn kéo quân tr v. bit. Ngày 12, tháng này, ban t chiu k ti trng ca B Khc Thiu cho trong triu ngoài quân u Tháng 3, Hoàng thng tr v kinh ô. t Ty xá nhân trong Ni giám và Ngoi giám, do theo ngh ca Ngô Vn Thông. Ngày 4, tháng 8, ban t chiu k ti trng Nông An Thái khp trong triu ngoài qun. Mng 1, tháng 11, nhà Minh sai Chng Kính và T K mang t sc sang ban mnh cho Hoàng tm quyn coi vic nc. Hoàng bèn sai nguyn Vn Huyn và Nguyn Vn Chí, làm s thn theo bn tên Sng sang nhà Minh t n, tng 5 vn lng bc. Tháng 12, Hoàng sai các v nho thn [t 67b] son bài ta quyn "Lam sn thc lc " do ngài ch. Vì ao Cát Hãn Triu L, thông ng vi Phm Vn So làm lon, li liên kt vi nghch thn nc Ai Lao là Kha n, xâm ln t Mang Mi, Hoàng bèn sai T Lê Sát và Quc Vng T T dn quân ánh Triu L, ri ngài li thân chinh. Nm Nhâm Tý niên hiu Thun Thiên th 5 (1452), mùa xuân, tháng giêng, quan quân ánh c Mang L Kha n b git, ao Cát Hãn chy trn, quan quân bt ht d ng, bèn i Mang L làm châu Phc L. Ngày 3, tháng 3, Hoàng kéo quân tr v, bèn ban t chiu rng: "Thi xa, r miêu trái mnh, vua V nhà H phát binh, nc Mt không kính, vua Thái Vng ni gin". Triu l vn là mt x l thuc ca nc ta t xa. Ch vì thi vua va ây, triu ình suy bi chính tr ti tàn, nhà vua mt k cng, [t 68a] biên thùy b s khoáng. Bi th x y mi dám cy him cy xa, không np thu na, li cp ln biên thùy, tàn hi dân ta. Nhng ni b chúng tàn hi nht, là các trn: Thái Nguyên, Tuyên Quang, Qui Hóavà Gia Hng. Trm t khi lên ngôi ti gi, vn mun tu c nc xa t phc, không h k th. Tuy Tù trng x y là ao Cát Hãn vn quen thói c, không li triu cng, trm ã nhiu ln em li tín ngha, ging d ân cn, li ha s phong cho tc cao, c hng lc hu. Nhng y vn lòng lang d thú, vn gi chí xa quên ân bi ngha, tr mt thành thù, hip cùng tên phn nghch Thng Hi Khanh và l Thng inh Qu, d d dân biên thùy, mu làm vic trái phép, t tp phng vong mng, k ã khá ông, li kt ng vi nghch thn nc Ai Lao là bn Thng Kha n, [t 68b] cùng nhau ánh vào t nc Chiêm và nc Ai Lao cho ti các x Mang Mi, nhân dân các sách ó u b chúng nhiu hi. Bàn Nh nc Ai Lao bèn sai s thn n nc ta, cn xin cu vin. Trm là cha m dân, thay tri nuôi dân, nhân dân ni nào thy u coi nh con c, âu n cho dân mt phng nào b tai hi. Bèn sai Tng dn quân ánh gic cu dân, Cát Hãn lin xut toàn quân chng li quân ta, giao chin mt trn Mang Kit, Kha n b thua, u mc ca Cát Hãn là bn Lãm Cng kinh hãi chy trn. Th mà Cát Hãn còn sai bn u mc khác hô hào Tù Trng Mang B là bn inh Qu, hip cùng bn phn nghch Thng Hi Khanh, kéo quân thng vào x Gia Hng và à Giang nc ta, hip d dân ngu, dám gây ni lon. [t 69a] Trm xét, k lon thn tc t, thì ai ai cng có th git cht. Nm ngoái, Thng Khc Thiu, Thái Nguyên mu làm phn, ích là do tên Thng Hãn xui nên, nm nay Cát Hãn ni lon, li do âm mu ca Thng So. Vì cn tiêu dit ht mm mng ha lon, Trm bèn sai T Lê Sát, dn quân do ng à Lãng tin ánh trc, li sai Quc Vng thng binh, do ng Bc Quan tin chn

32

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

phía sau, trm thì ích thân c 6 quân, do ng Gia Hng k tin, bn phn nghch Thng inh Qu lin hong s tan rã, quân ta ui thng ti dinh tng Mang B, Man Xá, bt git bn phn nghch Thng Hi Khanh, em th cp hin trc ca viên, quan quân bt sng inh Qu cùng v con, li bt và git rt nhiu ng chúng. [t 69b] Ta bèn chia quân tin c ng thy ng b, ngày 20 tháng giêng nm nay, tin thng vào sào huyt Cát Hãn. Trc ây, nghch thn nc Ai Lao là Kha n, vn nng thân Mang L nghe tin quân ta n, lin git Kha n, em th cp ra ón hàng, Cát Hãn cng b v con li, ch chy trn thoát thân. Trm bèn sai T dn quân tin vào Mang C, Quc vng thì óng ti Mang tô, cho quân vào rng lùng bt, li sai các Tng cho quân vào các ni mang him lc soát, bt c v con Cát Hãn cùng ng ca y, tt c trai gái hn 3 vn ngi; hn 100 con voi; khí gii thuyn bè vt rt nhiu vô k. Bèn t t ó thành tng Châu tng Huyn, ghi vào bn nc nhà. [t 70a] Nay dn quân khi hoàn, làm l hin phù nhà Thái Miu. Vy ban cáo th cho thn dân thiên h: Phàm by tôi, nên ly tên Hãn, tên So làm rn; ngi gi chc ni Phiên Trn, nên ly Khc Thiu, Cát Hãn làm rn. Nh vy thì thn dân ta u c hng phúc thái bình, và có ting ti i sau. Tháng 11, Cát Hãn và con là Mnh Vng xin hàng, Hoàng tha ti cho. Khi Cát Hãn ti Kinh t ti, c phong chc T Mã. Phong Trnh Li Nhp ni hành khin t bc x; Lê Lit và Lê Bôi u chc Nhp ni t mã, c tham d triu chánh. Nm Quý Su, niên hiu Thun Thiên th 6 (1433) (nhm niên hiu Tuyên c th 9 nhà Minh), mùa xuân, tháng giêng tuyn con em các quan, và hc sinh tun tú trong 3 L Quc Oai; [t 70b] 2 L Bc Giang vào hc trng Quc T Giám. niên. Tháng 4, sai Trn Thun Du, Nguyn Kh Chi và Bùi Cm H sang cng nhà Minh theo l thng Hoàng i Lam Kinh, làm l bái yt Lng trên núi. Tháng 8, Hoàng tr v ông Kinh. Tháng 10, ban t sc cho thiên h, i thn, bá quan, vn võ và quân dân: "Làm tôi phi trung, làm con phi hiu, th mà con trm là T T không trung hiu vi cha m, ngc ãi qun thn, khinh nhn tri t, không theo o ca các ng tiên vng. Nay giáng T T xung chc Qun Vng. Vy b cáo thiên h ". Ngày 26 ban t chiu rng: "Trm t cht bc nhc, vâng gi mnh tri ã 6 nm nay, già nua mi mt. Thiên h rt rng công vic rt nhiu, bi th lo âu tích thành bnh tt [t 71a] c gng sm hôm s không ng ni. Hoàng Thái t, tuy hãy còn tr tui, nhng ni ting hiu nhân, ai ai u tin cy, ngôi báu áng v tay. Vy trao cho n kim, trông coi vic nc thay trm". Hoàng li ban t sc cho Thái t rng: "Vic truyn ngôi báu là i s ca quc gia, li cha dy con, là chí tình trong thiên h. Bi i s quc gia, cho nên khi trao nhn không th không nói; bi chí tình ph t, cho nên li rn dy không th không tng. Trm gp thi tao lon, dng nghip gian nan hn 20 nm, mi nên nghip ln. Nhng au kh ca nhân dân, thy u hiu bit; nhng ng khn nn trong th s, thy u tri qua. Th mà n khi lên ngôi, nhng ngi thc gi, cng cha d gì bit tng; nhng vic nghi ng, [t 71b] cng cha d gì phán oán. Nh vy, o làm vua há không là không khó ru ?

33

i Vit Thông S - Quyn II - K Nh

(BD:LML)

Hung chi mày, ng thi tui tr, ni nghip gian nan nghe bit còn nông t lng cha thu. Vy nên dc lòng kính cn, nh qua ván mng vc sâu, th tri t nên ht lòng cung phng tôn miu nên trn o hiu, thân ái anh em, hòa mc tôn tc, cho ti i vi trm quan và muôn dân, thy u ngh sao cho phi o. Ch i phép c ca Tiên Vng; ch b cách ngôn ca tiên trit; ch gn thanh sc mà chung tin tài; ch thích i sn mà sinh dâm ãng; ch nghe li gièm mà xa can thng; ch dùng tân tin mà b cu thn. Tri khó tin, mnh không thng, phi ngh phép [t 72a] tr khi cha lon; công khó thành, vic d hng, phi ngh gi nc lúc cha nguy. Khi mày c vui thú, phi ngh ti c nghip khó nhc ca ta; khi mày hng cao sang, phi ngh ti công c tích ly ca T. Phi cn thn trc toan sau, phi làm s ln trc s nh, phi theo chí trc mi có th gi c nghip trc, phi thun lòng tri mi có th hp c lòng ngi. Mt giây mt phút , ch tr ch quên. Trao cho mày ngc t, coi vic nc thay ta, bn vng Quc gia, yên lòng dân chúng. Ôi! Truyn ngôi gia vua Nghiêu vua Thun, gi c phép trung, o ln ca vua V vua Vn, cn ni chí không b". Tháng 8 nhun, có sao tu tinh xut hin phng Tây. Ngày 22, Hoàng bng hà [t 72b] ni Tm in, ngài hng th 49 tui. Ngày 24, Hoàng Thái t ban lnh ch cho các quan trong ngoài, u vn áo tang x gu, sau khi làm l tt khc (100 ngày), u vn áo trng làm vic; quân dân khp thiên h, u vn áo trng 3 ngày; cm ch âm nhc và yn m trong 3 nm. Ngày 8 tháng 9 Thái t lên ngôi. Ngày 21, làm l t tên thy Hoàng , ri an táng ngài ti Vnh Lng núi Lam. Ban li d rng: "Thi xa, Trng Hy xng vua Thang rng: "Tri ban cho vua c trí dng, làm tiêu biu cho muôn nc". ó là nói các bc Vng u có mnh tri vy. Vua Thái T ta, có tài dùng binh, khi ngày mi dng c khi ngha, ch vn vn có 200 quân thit t; 200 dng s, và 300 ngha binh. Th mà phía Tây Ai Lao phi thn phc, phía Bc dp ht gic Ngô. Xét v K bí mu k, phn nhiu là do tài thao lc. Ngài li tinh tng vic chính tr: [t 73a] Khi mi n hành doanh B , ngài ã tuyn dng hin tài, t quan chia chc, tr tàn cm bo, thng yêu quân dân, thu hút các b lc, phòng b ni biên cng. Thc ã có ngay mt qui mô i nh thiên h. n khi thng nht non sông, ngài phong công thn, phong nho giáo, ch l nhc, nh lut lnh, t quân k, lp h tch, chnh n các ngành thu, b phép tiêu tin giy. Thi hành chánh s rt là rng ln chu áo. C xem ngay nhng bài Chiu bài Sc ban ra thi y, thy li rn dy và phép tr bình rt là tng tn. Ngài khôi phc non sông, em li thái bình, công c ban khp ng thi, c nghip truyn cho hu th. Rc r lm thay".

34

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

i Vit Thông s

QUYN ___

LIT TRUYN

Thn ôn son

NGHCH THN TRUYN

MC NG DUNG

[t 1a] Mc ng Dung quê làng C Trai, huyn Nghi Dng. C T 7 i tên là nh Chi, làng ông Cao, huyn Bình Hà, tc làng Long ng, huyn Chí Linh bây gi, u trng nguyên khoa Giáp Thìn (1304) thi vua Anh Tông nhà Trn, làm quan n chc Nhp ni hành khin Thng th môn h T bc x, kiêm Trung th lnh, tri quân dân trng s. Rt thanh liêm thn trng, ting tm lng ly c 2 nc (nc ta và nc Trung Hoa). nh Chi sinh ông Dao [t 1b] quan Ty hình viên i phu. Ông Dao sinh 4 con trai là: ch, Thun, Thúy và Vin, ngi nào cng có tài nng sc lc, cui thi Nhun H, vì bt c chí, u em con em ón hàng nhà Minh. Lúc y quân h H óng gi phía Bc sông Phù Lng, tng nhà Minh là Trng Ph không bit h thc th nào, nên không dám qua sông. Thúy bèn t ph Nam Sách cùng vi Tri Châu châu Tam i ng Nguyên v bn a hình, xin làm hng o dn quân Trng Ph qua sông ánh úp phá thành ông Kinh; Thúy li sai th h bn u mc Nguyn Nh Khanh bt Hán Thng núi Cao Vng. Ngi Minh thng công, phong cho Thúy chc Giao ch b chánh ty tham chánh, ch chc ch huy s, Vin chc Diêm thit s. Sau Thúy dn quân vào tnh Lng Sn ánh Nùng Phn Lch, [t 2a] b trúng tên c cht. Thúy sinh ra Tung, di c n làng Lang Khê, huyn Thanh Hà. Khi y vua Thái T Cao Hoàng ã bình nh thiên h, nghiêm tr bn ngy quan, cho nên Tung không dám ra làm quan, ch n náu ni thôn xóm. Tung sinh ra Bình, li di c n làng C Trai, huyn Nghi Dng. Bình sinh ra Hch, 3 i này không hin t. Hch ly con gái ng Xuân, ngi cùng làng, tên là ng Th Hiu, sinh 3 con trai con trng tc là ng Dung, con th là c, tc Trào qun công, sau ng Dung tim ngôi, ngy phong cho tc T Vng, con th 3 là Quyt, tc ông qun công, ngy phong tc Tín Vng, sau khi cht Ngy truy phong Uy tín i vng. ng Dung sinh gi Ng, ngày 23 (Nhâm Tý) tháng 11, nm Qúy Mão, nhm niên hiu Hng c th 14 (1483). Ít tui ã dng hãn, nhà nghèo, làm ngh ánh cá. [t 2b]. Thi vua Uy Mc, cu dng s, Dung d thi ngh Giao cht (ánh vt), trúng ô lc s xut thân, c sung vào Túc v, gi vic cm dù theo xe vua. Khong thi Thy Khánh, thng b chc ô ch huy s v Thiên v. Nm Hng Thun th 3 (1511), tin phong tc V xuyên bá, nm này Dung 29 tui. Nm Hng c th 7 (1476), cha là Hch cht. Thi Quang Thiu, triu ình sai trn th Sn Nam, gia phong chc phó Tng T ô c.

35

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

ng Dung là ngi rt gian trá, nhng b ngoài làm ra v tht thà ngay thng, mua danh d. Thi y có Cù Khc Xng và Trn Công V, mn o Thiên v, Thiên bng, mê hoc ngu dân. ng Dung dâng s xin tr ti, li hch luôn c quan Tha Hin Lê Tích và Thao v ti mê tín tà thuyt. t s lc rng: [t 3a] "H thn thit ngh: Nhân, ngha, trung, tín, làm bn iu thánh nhân thng làm luôn; quái, lc, lon, thn, là bn iu thánh nhân không nói ti. Xét vic i xa, có chng minh. Vua Hoàng nh thi khc phân ngày êm, vua Cao Dng dng Thái Cc thông tri t. ã dng cái nêu cho thi by gi, và i sau làm gng soi vào y. Hoàng thng là bc thánh nhân, m nn trung hng rc r! Va là vua va là thy, trách nhim chn nuôi, dy bo; hoá bng o, hoá bng c, mong c ti hòa mc thái bình. C trong thiên h iu c m no. Nay quân nhân Thiên thí nhân v là Cù Khc Xng và quân nhân Gia phúc Phm tùng là Trn Công V, vn là lính thng, cng nh dân vy. áng l phi noi Vng o Vng L, [t 3b] và tuân theo gia hun, li i mn Thiên v, Thiên bng, d d ngu dân. Mng chùa th Pht làm ch khí trá; mn n th Thn làm cha gian. Thut nghin than làm thuc, khin già tr bôn ba, phép phun nc phi bùa, làm ng nghiêng làng xóm. Bn yêu quái ã làm nh vy, các quan trên áng phi bài tr. Các quan Tha hin, ã tng c sách thánh hin, u là chc trách s tng. áng l phi nh ch Nhân Kit phá n dâm tnh Hà Nam, tr mê hoc; nh H Dnh ánh nhà s tnh Qung ông, bài d oan. Th mà các quan này li nh bn phàm phu, không hiu l phi, Lê Tích Vn Vn mê tin u xng by [t 4a]; T Ký Thao ph ha vào thuyt tà. Cùng nhau theo t o, mê m thói ct ng. ã mê hoc thn quái, hung còn làm thói hung cung. Xin thi hành hình pháp, nghiêm tr t iu trng gii". Hoàng nghe theo li s trên, ra lnh git Khc Xng và Công V. Thiêu Quc công Lê Qung hàng gic Cao, Trn tng quân bt c, iu v Kinh S. ng Dung li dâng biu àn hch, xin git Qung v ti bt trung. Bài biu lc rng: "Ba cng1 nm thng2, là rng ct chng tri t, là bàn á3 yên vng nhân dân. Nu nc mà không có iu, thì tuy là nc trung h, nhng chính là nc man di; ngi mà không có nhng iu ó, thì tuy thng vn áo xiêm, nhng chính là loài cm thú. [t 4b] T xa ti nay, cha tng có ai b các iu ó mà có th ng trong khong tri t. Nay Lê Qung , nh phúc T ph, i n triu ình th qua bn triu, ngôi ti nht phm, mà vn n , ch toan nhòm ngó. chiu vua thì trm k phùng nghinh; chuyên chánh thì múa may nhiu qu. ti ác cha chp ã lâu, âu có phi mt sm mt chiu, mà gây nên ha Thy Khánh Hng Thun. My nm nay gic Cao khi binh, tim xng bo hiu. Th mà Qung tham sng s cht, nhn nhc th k thù, mn danh v i c ng dân ngu cho gic Cao, làm u mc i nc ngoài cu phong cho gic Cao, hnh kim nh chó ln, lòng d ta cu cánh4. [t 5a] Ngi ngi u mng nhic, Qung vn tr tr! Y không ngh n hu ân ca quân ph, i ngha v cng thng. Y mang ti vi tri t, mang ti vi t tông và thiên h, ti y không th tha th c". Hoàng bèn ra lnh git Qung . T ây ngài tin ng Dung là trung trc, càng thêm ân sng.

1 2 3

Ba cng - là 3 o: Vua tôi, cha con và v chng. Nm thng - là 5 iu: Nhân, ngha, l, trí và tín.

Câu này, chính bn chép ch: "tr thch" (ct á), có l do ch: "bàn thch" (bàn á) chép ln ra chng ? Xin dch theo ngha ch "bàn thch".

4

Cu là tên con ác iu. Loài chim này thng n tht cha nó. Cánh là tên con ác thú. Ging thú này thng n tht m

nó.

36

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Lúc by gi Vnh Hng Bá Trnh Tuy là cháu h Duy sn, tranh quyn vi An Hòa Hu Nguyn Hong D, kéo quân ánh nhau. H Thy chú (Trnh) và h Tng sn (Nguyn) u là h Công thn hng nht, danh vng trên i, th mà bng gây him khích, Hoàng hòa gii cng không yên. Hong D c binh ánh Trnh Tuy, Tuy chy v Lôi Dng. Trn Chân là con nuôi Duy Sn, nên bênh Trnh Tuy, bèn c binh ánh Hong D, Hong D chy [t 5b] v Tng Sn. Th là ch còn mt mình Trn Chân lu li triu ình ph chánh. Hoàng thy hai h ánh nhau, cha phân ng nào phi trái, li nghe theo li Trn Chân, sai ng Dung dn thy quân ui ánh Hong D Thanh Hoa. Hong D a t th và bài th cho ng Dung, ng Dung bèn án binh bt ng, nên Hong D c chy thoát. Nm Quang Thiu th 3 (1518), ng Dung thng tc V Xuyên Hu, ra trn th Hi Dng. Ti ây ng Dung thu thp dân quân, chnh n i ng, binh s ngày thêm nhiu. Lúc này, ch có mt mình Thit Sn Bá Trn Chân nm quyn binh trong Kinh S, ng Dung s Chân, bèn ci con gái Chân cho con trai mình là ng Doanh, làm vây cánh. Vua Chiêu Tông nghe li gièm pha, git Trn Chân. Trn Chân là bn Nguyn Kính, u thuc hng tng mnh vùng Sn Tây, lin c binh ánh vào Kinh ô, Hoàng thng chy sang nhà Xúc ý huyn Gia Lâm, [t 6a] Trnh Tuy óng n Sn Nam, có chng hn vn quân, c tin trên dn binh v cu. Hoàng thng triu Hong D dp gic cu nhà vua, nhng D không chu n; các tôn tht và i thn chy theo vua cng không có bao ngi; lính cm v quá ít, không bit cy vào Tng nào, vua bèn sai Hà Vn Chính và Lê i i triu ng Dung. ý ngài mun cy binh lc ca ng Dung khôi phc li Kinh S. Nhng ng Dung thy triu ình ri lon, bèn ny ra mu khác. Sau khi vào yt kin Hoàng , ng Dung óng thy quân sông Nh Hà, và cho là Xúc ý ng hi xa, bèn tâu xin Hoàng thng di v Thun M ng B , tin theo hu. ng Dung mun mn th gic git hi i thn, cho ht vây cánh nhà vua, bèn lp ra k: V cho ngi i d bn Kính, Áng hàng ri mo li chúng yêu sách, lin c hip triu ình [t 6b] git oan qun công Ngô Bính, Th qun công Trnh Hu, và bn Tr Khi va lòng gic. ng Dung cho là Hoàng in Thun M, hi gn vi ni thy quân ca bn con em Trn Chân, nh xin Hoàng thng di n Bo Châu, nhng ô ng s Nhc, và Phó ô ng s Nguyn D tranh lun, không ng ý. ng Dung bèn sai ngi trong ng là inh Mông bt Nhc1 và Nguyn D, em git ti vn dâu phía ca Bc hành doanh Xuân Xã. Qun thn u rung s! Bèn rc Hoàng ti Bo Châu. T ây, i quyn trong triu ngoài qun u thuc v tay ng Dung. Sau y mt thi gian ngn, Nguyn Hong D em quân v cu nn gic, Hoàng bèn sai ng Dung và Hong D, u dn quân ánh bn Kính và Áng Sn Tây. Hong D dn quân bn b tin ánh trc, b thua trn. ng Dung thì án binh không tin, [t 7a] nên vn c toàn quân, ri Hong d dn quân v, ng Dung bèn gi ht binh quyn mt mình. Ít lâu, Hong D cht Thanh Hoa, ng Dung li càng tung hoành, không còn phi s mt ai. Mùa ông nm này, Hoàng thng cho ng Dung chc thng các doanh thy quân và b binh. Nm Quang Thiu th 4 (1519), Hoàng thng sai ng Dung thng lnh các quân ánh phá gic Lê Tiu T Liêm, bt c Lê Tiu, li chiêu d ng gic Nguyn Kính và Hoàng Duy Nhc u hàng. B i ngày càng nhiu, công danh ngày càng thnh, triu ình ai cng phc. Sau khi Hoàng thng tr v Kinh ô, tin phong ng Dung tc Minh Qun Công. Niên hiu Quang Thiu th 5 (1520), ng Dung bàn vi nhân gia L b Thng th Phm Gia Mô, tính k c nm trn binh quyn, ánh dp cp gic. Bn Gia Mô cng ngh: T xa, quyn ti 5 ph, các vn thn k cu cng không c d. Chi bng bây gi cho [t 7b] ng Dung làm quan

1

Ch này chính bn chép ch "binh", có l do ch "nhc" vit ln ra chng ? xin dch theo ch "nhc".

37

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Tit ch, thì vic gì chúng mình cng co th làm c. Bèn cùng nhau ký tên vào t bo c. Hoàng ng theo, cho ng Dung chc Tit ch 13 o thy lc quân; Gia Mô chc Tán lý quân v. Th là tt c binh mã trong thiên h, u thuc quyn ng Dung. Niên Hiu Quang Thiu th 6 (1521), ng Dung t phong lên tc Nhân quc công, Tit ch 13 o thy lc quân. ng Dung gi binh quyn ã lâu, Tng Tá u quy ph. Hoàng cng bit y chuyên quyn, nhng còn mong lòng trung ngha ca y, hy vng thu công sau này, ngài thân n ph ng Dung và phong thêm cho chc Thái phó. Mùa ông nm này, Hoàng n vin Qunh Vân úy lo ng Dung, và sai dn quân i Bc Giang ánh gic Trn Thng, sau khi ng Dung ã i, ngài li ban cho t sc rng: "Trm thng nghe: [t 8a] Vì nc tr bo tàn, xông pha ni nguy him. ó là chc trách ca ngi làm Tng. Cho nên in an nc T, xông pha ni tên n mà nc ch hàng; Lý T nc ng, xông pha gió sng, mà bình Quán Sái, các Tng y u bo v xã tc, và có công ln vi thiên h. Khanh là ngi trm trông cy. Nay gic Thng t tp chúng ng, óng vùng Thái Nguyên Lng Sn, triu ình phong cho khanh làm ô Tng, dn thy lc quân trong thiên h i ánh dp, vt sông núi, gi gió ma, phá quân gic huyn phng nhn và Bo Lc, nhng ni khanh dn quân i qua, binh s không h xâm phm ca dân mt my may, các dân xã ó u mn phc. ã my ln nhn c th tâu thng trn, trm rt khen ngi. Nay sai Thiu bo Binh b Thng th Cm sn hu Lê thúc Hu, [t 8b] T l giám Tng thái giám kiêm Tài dng kh s Lê Khoái, và T th lang ông các i hc s Nguyn Quýnh, em t sc ch này úy lo khanh cùng tng s các doanh, và 100 lng bc khanh thng k có công. Khi nhn t sc này, khanh nên th theo ý trm; Ly iu trung ngha khích l tng s, ng tâm hip lc, lp k bt gic. Ch ct bt cho bng c chính tên gic Thng, còn nhng k a tòng, u tha ht thy. Quét sch vào sào huyt ca gic n núp ã lâu nm; cu vt dân mt phng khi lm than, c an c lc nghip, thông ng s s, trn vn chin công. Nh vy thì công danh ca khanh vang lng v tr, tc lc ca khanh s lu truyn mãi mãi ti con cháu i sau". [t 9a] ng Dung tin quân n Lng Nguyên, Trn Thng thua chy, quan quân ui bt c, bèn kéo quân tr v. Niên hiu Quang Thiu th 7 (1522, Lê Bá Hiu ni lon ông Ngàn, ng Dung dn các tng ánh dp, nhng không c. t sau li dn quân ánh phá, bt c Bá Hiu. Sau khi ng Dung mt mình gi binh quyn, tng bình c nhiu gic ln, uy quyn ngày càng thnh, mà o quân nhà vua thì yu t, lòng ngi ai cng hng v ng Dung, nên y càng lu tâm mu vic phn nghch. Nhân Gia vi ng Dung và Phm Gia Mô, chc L b Thng th, gi chánh quyn trong triu; em r là V H, chc T ô c trn Sn Tây, u là bè ng thông ng. Thng th Trnh Chí Lâm, Nguyn Thi Ung u ph ha thêm. Y li tin vua mt m nhân, gi danh là con gái ca y, vào làm cung tn dò la tin tc Hoàng ; sai em là ông qun công Mc Quyt gi o binh túc v; sai con trai là ng Doanh Dc m hu [t 9b] gi in Kim Quang. Khi ng Dung i ng b, thì dùng lng phng bông vàng; khi i ng thy thì dùng thuyn rng dây la1. T do ra vào ni cung cm, không h n s. Li git ht nhng ngi tâm phúc ca vua là bn: Th v Nguyn Cu, ô lc s Minh sn bá Nguyn Th và àm C.

1

Lng phng và thuyn rng, u là nghi trng ca vua Thiên t. ây chép ng Dung tim dng.

38

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Hoàng thy tình th ngày mt bc bách, bèn ngm bàn vi Nguyn Hin và Phm Th, nh di Kinh ô i ra ngoài, hiu triu các Tng 4 phng hi ti ng Dung. Bàn xong, sai ngi i trc, mang t mt chiu ti Tây kinh, d viên cu thn Trnh Tuy em binh n ón Hoàng . Mùa thu nm này, hi trng canh hai êm 27 tháng 7, Nguyn Hin và Phm Th vào cung d hu yn, ri ón Hoàng ra i ti c sn huyn Minh Ngha. Trong lúc vi vàng, không kp báo Thái hu và Hoàng . Ngày hôm sau, ng Dung mi bit, [t 10a] bèn sai quân ngn chn các no ng ct yu, ri dng c im binh; ra lnh các ph phng không c náo ng; sai ngi trong ng là Hoàng Duy Nhc dn quân ui kp Hoàng huyn Thch Tht, Hoàng thng dùng quân Thch Tht chng ánh, bt chém Duy Nhc. Ngày này, ng Dung vào Kinh ô, th ngay Thng th Trình Chí Lâm và Nguyn Thi Ung do vua bt giam, ri mu vi i thn Lê Ph, Lê iêu, lp Hoàng Xuân lên ngôi vua. Hoàng thng triu V H dn quân n Cn Vng. Nhng H li phn, dn 3.000 quân qui ph ng Dung, ng Dung rt h, sai H óng quân Giang Bc, ri sai Lê iêu và Nguyn Nh Qu phng nghinh Xuân ti Hng Th, làm ni hành in; sai quân dân p gp ly Cm Giang phòng th. Lúc này, Hà Phi H chng nhau vi ng Dung, [t 10b] d Phm Ti làm hng o, còn bn Bá Ký u chy v Bc. Tháng 8, ng Dung suy tôn Hoàng xng hiu, nhng vì s vua Chiêu Tông ngoài hiu triu binh thiên h, nên không dám óng ti Kinh thành, ón Xuân v Gia Phúc, và vn ti ht bo vt trong thành v, ri phong quan tin tc cho các quan, vn thn là bn V Cán, Nguyn Vn Thái, u c phong làm Chánh doanh sát thy b quân v. Sau y không lâu vua Chiêu Tông trng tp c khá nhiu binh, dn quân t Mông Sn v, ng ti hành in Thy Quang, trm quan ti triu, bn phng hng ng, ngài sai bn nguyn Kính c thy 4 viên Tng, chia làm 4 o quân tin ánh ng Dung, óng quân ti các huyn: Gia Lâm, Vn Giang, ng Hào, Cm Giang, Lng Tài, và Gia nh, hai bên chng nhau ã mt tháng, cha phân c thua. [t 11a] Lúc này, các x v 3 mt Tây, Nam và Bc, u ã thuc v vua Chiêu Tông, còn ng Dung, tuy mn ting dng Hoàng , nhng ch gi c mt góc v x Hi Dng thôi. Sau ây, ng Dung chia quân hai ng thy b, tin ánh các x ông Hà, Hoàng sai các Tng: Li Thúc Mu, Nguyn D Hoan, Nguyn nh và àm Khc Nhng, chia óng các doanh trn gi. Hai bên ang cm c, thì ng Dung dùng thy quân ánh úp vào ban êm, phá c các doanh lin dn quân qua sông, Thúc Mu và D Hoan1 thua chy. Có 4 tên lính gic vào khiêng mác, t phng Phc C xông vào in Thy Quang, nhng lính h v c c, Hoàng hong ht chy lánh n ình c làng Nhân mc Tây hà! Trm quan tan rã, my ngày mi t tp li. Tháng 9, Hoàng li c quân v Kinh ô, ng Dung vì còn vng vi các Tng min Bc giang [t 11b] cho nên không dám ngó ti ô thành. Mùa ông nm này, Trnh Tuy em toàn b quân Tam ph, t Thanh Hoá v cu giá. Nhng vì nghe li ly gián, em lòng nghi ng thành ra ngn tr, ri ép Hoàng b ông Kinh v Thanh Hoa, gii tán ht các o binh. T ây, không còn chiu lnh nhà vua na, thiên h tht vng, các Tng khi ngha u gii tán. Vic nc ht nói vy. Sau khi Hoàng bôn ba, kinh thành trng không, quân ng Dung ngày càng mnh, bình nh Kinh Bc, ri sai t tng ánh phá Giang Vn D Thanh Oai, ui tn n chân núi. Bèn ón vua Cung v ng ti B , hiu lnh 4 phng, quan li quân dân u qui ph theo.

Ch "Hoan" này do vit sai, cho nên khác mt ch nhng chính là "Nguyn D Hoan" ngay dòng trên. Không phi là tên mt ngi khác.

1

39

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Niên hiu Thng Nguyên th 2 (1523), ng Dung sai em là ông Sn Hu Mc Quyt, [t 12a] cùng V H, V Nh Qu, phát quân ánh Trnh Tuy Thanh Hoa. Tháng 7, ng Dung mo t chiu ca vua Cung , b Hoàng Chiêu Tông, xung tc à dng vng. Niên hiu Thng Nguyên th 3 (1524), ng Dung t thng lên tc Bình chng quân quc trng s thái phó Nhân Quc công. Sai em là Mc quyt dn quân ánh Trnh Tuy Nguyên u, chim ht các Qun Huyn Tây ô. Trnh Tuy cht bnh. Niên hiu Thng Nguyên th 4 (1525), tháng 10 ng Dung t làm ô Tng, dn tt c thy quân và b binh các doanh trong thiên h vào Thanh Hoa, Hoàng bc bách, chy vào ng An Nhân núi Cao Tr châu Lng Chánh, ng Dung n ép vua a v Kinh S. Tng óng Bc Giang là bn Hà Phi u tan rã và b git c. ng Dung li git ht thy các quan vn võ nào theo vua Chiêu Tông mà không theo mình. Tin qun [t 12b] công Nguyn Lnh ly em gái ng Dung tên là Hu, li ly thêm 10 thip, Th Hu ghen, t cáo là Lnh lp ng phái, ng Dung cng git luôn Nguyn Lnh. ng Dung gi ht quyn thng pht hoc thng giáng, các quan li cùng Tng s, vua ch là h v mà thôi. ng Dung li gi b làm lánh quyn hành, lui v C Trai, nhng thc vn ch ng chánh tr trong triu. Tháng 12, niên hiu Thng Nguyên th 5 (1526), ng Dung sai Bái khê bá Phm kim Bng mt git vua Chiêu Tông Hàng s. Niên hiu Thng Nguyên th 6 (1527), ng Dung t thng lên tc Thái s An quc vng, gia cu tích. Hoàng sai Tùng dng hu V Hu, Lan xuyên hu Phan ình Tá, và Trung x hiu cm c tit em kim sách; áo mo thiêu rng en, ai dát ngc; kiu tía, qut v; và lng tía. n C Trai tuyên mnh vua ban cho ng Dung, ng Dung ón tip ti bn ò An sáp ht Tiên minh. [t 13a] Tháng 5, ngày mng 5, ng Dung t C Trai ti Kinh bái yt Hoàng thng, ri t ca ông Hoa ra ca i Hng tr v C Trai. Tháng 6, ng Dung v Kinh s ép vua nhng ngôi cho y. Lúc này thn dân phn nhiu xu hng v ng Dung. Mc ng Dung ón c vào cung. Ngày 15, thuc ngày canh thân, sau khi các quan yên v trong triu, bèn tuyên t chiu ca Hoàng rng: "Vua Thái T ta tha thi cách mnh, bèn có bn phng, các thánh truyn ngôi, ã nhiu lch s. ó là lòng ngi hp vi ý tri xui nên vy. T cui thi Hng Thun, gp lúc quc gia nhiu nn, Trn Cao bt u gây lon; Trnh Tuy lp k nghch lên ngôi, lòng ngi lìa tan, tri cng không giúp. Lúc y thiên h ã không phi ca nhà ta vy. Ta bc c ni ngôi, không th gánh ni mnh tri và lòng ngi, [t 13b] hng v ngi có c. Vy nay Thái s An quc vng Mc ng Dung, là ngi t cht thông minh, tài vn võ bên ngoài ánh dp, bn phng u phc, bên trong tr nc, trm h yên vui, công c rt ln lao, tri ngi u qui ph. Nay nhng ngôi báu cho ngi có c, hp mnh tri, yên nhân dân. Kính vy thay". Bài chiu này là li ca nguyn Vn Thái. Sau khi tuyên chiu, ng Dung bèn xng Hoàng , ban lnh i xá thiên h, dùng ngay nm này làm niên hiu Minh c th nht, b Hoàng xung tc Cung vng, ri giam cùng vi Thái hu cung Tây ni. Sau git cht.

40

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Tháng này ng Dung vào Kinh thành, ng ni chính in, t yt Nam giao, t tnh Hi Dng là Dng Kinh, [t 14a] lp cung in C Trai, truy tôn T 7 i nh Chi làm "Kin thy Khâm minh Vn Hoàng ". (ng Dung li dng ngôi in gi là Sùng c vào nn nhà c ca nh Chi xã Lng ng. Phn m thân ph Tây Lng, cho nên nay trong làng gi ni y là x Lng. Li p mt gò ln ti b sông phía Bc mt tin in Sùng c, làm ni l bái, các quan nhà ngy Mc ai i qua ni ây, u l vng vào in Sùng c. Nay nn in và gò này hãy còn, in thì xã Lng ng ni gn sông, gò thì b sông xã ông ôi, gi là gò Mã tho. Nhà ging hc c ca nh Chi: mt nn Huyn tr c xã Cao ôi; mt chùa Qut lâm xã Tng xá. Nhng di tích này vn hãy còn rành rành, có th kho sát ); T 6 i Giao làm "Hong c c thin Tuyên hu Hoàng "; Cao T thúy làm "D t thiu phúc hong o tích c Hoàng "; Tng T Cao làm "Ý t hng khánh uyên trit anh du Hoàng "; T Bình làm "Hong t thun hin tuy hu c cung Hoàng "; các bà T trên u là Hoàng hu; thân ph Hch làm "Chiêu t quang lit c mnh Hoàng " [t 14b] thân mu ng Th làm Hoàng Thái Hu. Dng thêm mt ngôi in , gi là in Phúc Ý, ti phía Tây in Hng Quc Dng Kinh. Lp con trai ng Doanh làm Thái t, phong em tri Quyt làm Tín vng, truy phong em trai c làm T Vng, 3 am gái u phong Công chúa: em gái trng Ngc phong làm "Trang hoà Trng Công chúa " em gái th Ngc Hu phong làm "Khánh dim Công chúa ", em gái út Ngc Anh phong làm "Tú hoa Công chúa ". Phong V H làm Tnh Quc Công, cho i sang h Mc; phong Trung quan Nguyn Th Ân ngi làng Ngc Lâm huyn T K làm Lý Quc Công. Dùng ngày sinh nht ca ng Dung làm ngày "càn ninh thánh tit". Lúc này, thn dân tht vng, thiên h nôn nao, ng Dung s lòng ngi còn nh vua c, có th s sinh bin, bèn phi tuân theo [t 15a] pháp triu Lê, ph d qun thn trn áp nhân dân. che mt th gian, trng cu con cháu các v công thn th gia, gi danh là trng dng, nhng k thc ct kim ch nh là qun thúc vy. Bi th nhiu ngi trn vào rng núi, hoc n giu tên tui không chu ra, hoc t hp nhau làm ng cp, hoc b i ra ngoi quc cu yên. ng Dung li mun thu nhân tâm, bèn phong tt c các v tit ngha cu thn nh bn V Du; àm Thn Huy; sai quân tu sa lâu in Lam Kinh, mi nm hai ln t l vào mùa xuân và mùa thu; li bn k t l ni lng M Xá. ó là gi nhân ngha thun lòng dân vy. Nm Mu Tý (1525), mùa xuân, tháng giêng. ng Dung mun thay c lp chánh mi, bèn sai úc loi tin Thông bo [t15b] hình tròn ngày trc, nhng phn nhiu không thành, cho nên li phi úc loi tin "gián" mi bng km, ban b cho các x tiêu dùng. Tháng 2, ng Dung phong cho by tôi Nguyn Quc Hin làm Phò mã ô úy Thái bo Lâm quc công, và cho i là h Mc; Mc Quc Trinh làm Thái s Lân quc công; Mc ình Khoa làm T ô c Khiêm quc công; Mc Bang H làm Thái bo Tnh Quc công; Nguyn Thi Ung làm Thiu bo Thông quc công; Khut Qunh Cu tc Thun khê hu; Nguyn Bnh c tc Khánh khê hu; Phm Gia Mô tc Hong l hu; Phan ình Tá tc Lan xuyên bá; Nguyn Vn Thái tc o xuyên hu; Nguyn Mu tc Vn i bá; Hà Cnh o tc Sùng l bá; Mc Ích Trng tc T xuyên bá; [t 16a] Nguyn Tu tc Hng giáo bá; Nguyn ch tc Lc hin hu; Phm Chánh ngh tc Vn tràng bá; Nguyn Chuyên M tc Vn u hu; Nguyn tc Hà ngng bá; Lê Quang Bí tc Tô xuyên hu; Nguyn in Kính tc Vn minh hu; và bn Nguyn Hu Liêm chc Trung quan trng giám. Tt c có 56 ngi c thng trt và phong tc tùy tng hng. ng Dung do s cp ngôi mà c nc, cho nên s nhà Minh hi ti, bèn sai S thn sang Yên Kinh dâng biu nói: Con cháu h Lê không còn ai tha t. cho nên chúc thác i thn h Mc tm qun vic nc, yên nhân dân. ngi Minh bit ó là gi di, không tin, ,bèn mt sai ngi sang thm dò tin tc, gn hi cn do. ng Dung cùng bn by tôi thng bày t li l i áp, li dùng vàng bc út lót nhng viên Tng nhà Minh gi biên thùy, nh che ch. [t 16b] Tháng 2, Bích khê hu Lê Công Uyên ngi huyn Lôi Dng, là cháu viên công thn c Lê Vn Linh, cùng vi Nguyn Ngã, Nguyn Th Trng, cùng khi ngha binh ánh vào ca Chu Tc, b thua, chy vào Thanh Hoa, ri chiêu tp dân chúng, dng c chiêu an, nhng binh không có

41

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

niên hiu. ng Dung sai quân n ánh. Dc ngha hu Lê Thiu ngi châu Thúy thun, sai th h ngm git Công Uyên, các Tng Vn Thông Bá và Thái Sn Bá u tan v. X Thanh Hoa và x Ngh An b nn binh ha lin lin my nm, nhân dân lu tán, rung vn b hoang. Mùa ông, tháng 10 sau khi ã c bình nh, ng Dung cho là pháp lut lng lo, bèn sai bn Quc Hin hp bàn i nh phép binh, phép in, phép lc; [t 17a] t 4 v: Quc Hng, Chiêu V, Cm Y, Kim Ngô; các v ni ngoi trong 5 ph; tên các Ty; tên quan chc công chc trong các nha môn, theo nh quan ch triu trc, y l biên phép . Ly trn binh x Hi Dng thuc vào v Cm Y, trn binh x Kinh Bc thuc vào v Kim Ngô. Mi Ty t 1 viên Ch huy s, 1 viên Ch huy ng tri, mt viên Ch huy thiêm s, 10 viên Trung hiu, 1100 binh s Trung s. S lính này chia làm 22 phiên, thay phiên túc trc. Nh Trung s nào có công lao thì c thng b các chc: Thiên h, Thng ch, Qun lnh và Trung úy. Mi v t 1 viên Th ký, dùng hng kí lc xut thân, s c b các chc th lãnh. [t 17b] Lính Trung s chiu theo l chia thành phiên, mi phiên chia làm 5 giáp, mi giáp t mt viên giáp trng, quan u Ty chn trong hàng Trung hiu, ly ngi xng áng b vào chc này. Nm K Su, niên hiu Minh c th 3 (1529), hai anh em Trnh Ngung và Trnh Ngang, là cu thn nhà Lê, chy sang triu Minh báo cáo ng Dung cp nc, và xin binh dp. Vì ng Dung hi l by tôi nhà Minh ni biên thùy cu ngn tr, nên vic không thành công, 2 ông u cht già t Trung Hoa. Hu v in tin Tng quân An thanh hu Nguyn Cam Thanh Hoa, là em Nguyn Hong D, mt v vn có danh vng, em con em chy sang ni Ai Lao, có chí mu khôi phc. Tháng 3, ng Dung m khoa thi C nhân, [t 18a] ly bn Tông, cng 27 tên trúng tuyn. Tháng 12, ng Dung thy nhân tâm trong nc cha yên, bèn truyn ngôi cho con là ng Doanh, ri t xng là Thái thng hoàng, ra in Tng Quan . Nm Canh Dn (1530), tháng giêng, ngày inh Hi, mng 1, ng Doanh tim hiu Hoàng , ban lnh i xá thiên h, i nm y là niên hiu i Chánh th nht, ngy tôn ng Dung làm Thái thng hoàng, dng in nguy nga ng Dung , mi tháng vào ngày mng 8 và ngày 22, ng Doanh dn qun thn n in triu yn. ng Dung v C Trai , là trn vng ni cn bn, và làm ngoi vin cho ng Doanh, nhng vn nh ot các vic trng i quc gia. Son 59 iu cáo ban hành. Cha bao lâu, Lê Ý là con Công chuá An Thái, khi binh châu Gia, li xng niên hiu Quang Thiu, nhân dân u hng ng. [t 18b] Tháng 4, ng Dung ích thân c my vãn thy lc quân ánh Lê Ý Mã Giang, my trn u b thua, bèn lui quân v ông Kinh. ng Doanh li dn binh vào Thanh Hoa, ánh Lê Ý ng hàng, b thua to, bèn kéo quân v, lu Mc Quc Trinh li chng c vi Lê Ý. Quc Trinh bit Lê Ý cy thng trn luôn, không có phòng b, bèn tuyn quân ánh úp, phá tan doanh tri, bt c Lê Ý, em v ông Kinh git cht. Mùa xuân nm Tân Mão (1531), An Thanh Hu Nguyn Cam dn quân t nc Ai Lao v Thanh Hoa, ng Dung sai binh ánh , b thua to. Mùa xuân, nm Quý T (1533), các v cu thn nhà Lê: Lý Quc Công; Trnh Duy Noãn, Phúc Hng Hu; Trnh Duy Duyt, và T ô c Trnh Duy Liu, dng vua Trang Tông lên ngôi vua ti nc Ai Lao, [t 19a] t niên hiu là Nguyên Hòa. Quc thng phân minh, danh ngha chính áng. Sau khi phong các Tng, vua sai Duy Liu vt bin sang nhà Minh, tâu cáo ti trng ca ng Dung, và xin nhà Minh ánh dp. Duy Liu là ngi có tit tháo, gii vn chng, son t tâu k ht ti tim nghch

42

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

ca ng Dung. Ông li t ví nh Thân T, D Nhng vàTrng Lng1, li l rt lâm ly bi át! Vua nhà Minh nhn t tu, giao xung ình ngh, nh ct quân sang hi ti ng Dung. ng Dung c tin trên, lin sai ngi trong ng là Phm Chánh Ngh mang t th n tnh Vân Nam trình quan u tnh. Trong th i ý nói: Trc kia, Quc vng tôi Lê iêu b tên nghch thn Trn Cao git, không có con trai, ng Dung cùng ngi trong nc dng em iêu là Hu lên ngôi vua, Hu li b gian thn Ôn và Thnh Tuy d d a vào Thanh Hoa, [t 19b] ng Dung bèn dng em Hu là Khoáng lên ngôi, ri vào Thanh Hoa ón Hu v. Sau Hu và Khoáng u cht bnh, h Lê không có con ni. Khi Khoáng sp cht, có bàn vi qun thn rng: "ng Dung và con trai, u có công vi nc, vy giao n tín cho y gi nc". Bi th c nc suy tôn ng Dung lên ngôi vua. S d không dâng biu xng thn và np cng hin, là vì: Bui trc thì b Trn Thng chim c tnh Lng Sn, nghn ng không qua c; V sau li b các quan gi ca i ca thng quc, óng ca quan không cho qua. Còn nh Lê Ninh, là con ca tên lon thn Nguyn Cam, ch không phi là con trai ca Hu. Viên Th Tng nhà Minh chuyn t li trên lên vua, triu ình u cho li ó là hoang vu, không úng s thc. Còn o quân ca Tng Cu Loan, tuy ã kéo n lãnh th nc ta, nhng vn do d cha tin. [t 20a] Nm K Hi, niên hiu Nguyên Hòa th 7 (1539), tháng 5 ngày Canh Ng, thân mu ng Dung ng Th cht, th 82 tui. Sùng An Vng Trí Nhân gi vic h l, ng Dung tang 3 nm, ng Doanh và qun thn tang 1 nm, ngi trong Kinh thành và trong p Thang mc u tang 100 ngày, toàn dân thiên h tang 27 ngày. ó là theo phép i xa vy. Ngy tôn tên thy bà là "Chiêu t sùng hu hin Hoàng thái hu ", ngày Bính Ng tháng 9 làm l an táng, phn m gi là Thy Lng. Nm Canh Tý, niên hiu Nguyên Hòa th 8 (1540), nhm niên hiu i Chánh th 11 ngy Mc, ngày Mu Ng tháng giêng. ng Doanh cht, ng Dung li tr v ông Kinh, dng cháu ni là Phúc Hi lên ni ngôi vua. S nhà Minh em quân ánh. ng Dung mt sai ngi hi l viên tng gi châu Liêm là Trng Nhc, yêu cu xin ct t np nhà Minh và t b hiu. Viên Tham chánh nhà Minh Ông Vn t [t 20b] sai Lng Ngc Ph em t em t sc ng Dung phi ích thân n ca quân, np t dng mc; b hiu ã tim xng, và vâng lnh lnh theo ngày tháng ca Trung Quc. Tháng 11, ng Dung vn áo trng, t qun dây si vào c, dn cháu h là Vn Minh cùng by tôi là: Nguyn Nh Qu, Th Khánh, ng Vn Tr, Lê Thuyên, Nguyn Tông, Tô Vn Tc, Nguyn Kinh T, Dng Duy Nht, và Bùi Trí Vnh (các ngi này cng u qun tua si vào c ), n chc ca Nam Quan. Vn t ã dng sn mt mc ph gn y, truyn lnh m ca quan, ng Dung do ca quan bên T bc ra, quì gi hng mt v phía Bc, dâng t hàng biu, và b ghi chép th a

1 Thân bao t bày tôi nc S thi Chin quc. Khi nc S b T T dn quân nc Ngô ánh phá thành ô, vua S phi chy vn phn nguy ngp, có th mt nc n ni. Bao T bèn sang Tn cu cu, vua Ai Công nc Tn do d không mun xut quân, Bao T bèn quì ti sân triu, gào khóc thm thit, ròng rã 7 ngày không h n ung. Vua Tn cm ng sai Tng dn quân cu nc S, nc Ngô phi lui quân.

D Nhng, gia thn Trí Dao, tc Bá nc Tn thi chin quc. Sau khi Trí Dao b Triu Vô Tut git cht luôn c 3 hô D Nhng bèn thay i h tên, th mt con mi nhn, trà trn vào ám quân hu trong dinh h Triu, n trong phòng v sinh, nh git Vô Tut. Vô Tut bt c vn hi, D Nhng nói tht là nh tr thù cho Trí Dao. Vô Tut cho là ngha s, tha cho v. Nhng D Nhng vn cha thoái chí, li co u, bôi sn vào mình, làm hình dng ngi cùi; nhai nut than cho khi nhn ra ting quen thuc, ri n phc trong cu Xích Kiu. Khi Vô Tut n khánh thành cu, li bt c hình dng tuy bin i, Vô Tut vn nhn ra c, sai lính chém u. Trng Lng, T ph 5 i làm Tng nc Hàn. Sau khi nc Hàn b nc Tn dit, Trng Lng bán ht gia tài m lc s, ón git vua Tn Thy Hoàng trong khi i qua t Bát Lãng. Nhng lc s ch p tan cái xe gi dng, vua Tn thoát nn. Trng Lng li theo Hán Cao T, bày mu ánh phá nc Tn, báo thù cho vua nc Hàn.

43

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

quân dân trong nc, tình nguyn np các ng: T Lm, Kim Lc, C Sâm và Liu Cát trong châu Yên Qung và châu Vnh yên, [t 21a] l thuc vào Khâm châu; xin ban cho niên lch và n tín. Sau khi Tng nhà Minh nhn hàng, bèn sai Vn Minh, Nguyn Gin Thanh, và Ha Tam Tnh em t hàng biu ti Yên Kinh dâng vua Minh. Nm Tân Su (1541) tháng 8 ngày Nhâm Tut, ng Dung b bnh, Phúc Hi sai Thái Bo Bàn quc công ng Vn Tr, Thái Bo Dng quc công ng ôn, và Thiu Bo Liêm quc công Mc ninh Bang ti C Trai hu bnh, ri Phúc Hi cng ích thân vào thm. Khi ng Dung bnh nng, truyn mnh Phúc Hi phi kíp v Kinh s, trn an nhân tâm, và coi xã tc là trng. Phúc Hi bèn tr v Kinh s. Ngày 27 thuc ngày t Hi, ng Dung cht, tim ngôi vua 3 nm, truyn ngôi ri ra ngoài 12 nm, th 59 tui. Có di chúc: Dng àn chay cúng pht. Ngày Mu Dn, Kinh S nhn c báo tang [t 21b] Phúc Hi dn qun thn n in Qung c, sai Sùng An Vng Mc nhân trí làm Tng c s, T ô c K qun công Mc ninh Ngi làm phó, Lng qun công Phm kim Bng làm Sn lng s, Tng thái giám V cnh hành làm Phó. Tháng 9, ngày Mu Thân, Phúc Hi sai Thái úy Trung quc công Mc Nh Qu, Thái bo Dng quc công ng ôn Tín vào ph chánh. ông các i hc s Thiu bo Liêm qun công Mc ninh bang dâng t sách t ngy thy ng Dung là "Nhân minh Cao Hoàng ", miu hiu Thái t. Tháng 10 ngày Canh Thân an táng ti Long Sn, m hiu là An Lng. Mc Ninh Ngi và Mc Nh Qu u là Tng ca vua Chiêu Tông, vì th ng Dung nên u i ra h Mc. Còn Mc Ninh Bang tc là nguyn Bnh c, khoa Giáp Tut thi Hng Thun. Khi thiu thi, Bnh c chi vi ng Dung rt thân, n khi làm chính tr, ngm giúp nhiu mu k v vic thoán nghch cho ng Dung, nên ng Dung rt sng ái tín dng. Sau b quyn thn git. Bn Min Thiu son vn bia, nhiu câu xng tng quá áng. Sau Bình An Vng giúp vua Th Tông Ngh Hoàng khôi phc Kinh s, git ht bn ngy ng; em quân phá ht cung in C Trai; hy bia á m; cht ht cây trng trong lng. ó là t s truy khin vy. ng Dung có 10 con trai, con trng tc là ng Doanh, con th 2 là Trung Chánh, ngy phong Hong vng, th 3 Phc Sn [t 22b], ngy phong nh vng, th 4 Nhân Ph phong Khang vng, th 5 Quang Khi phong Qung Vng, th 6 Nhân Qung, th 7 i Khánh, my ngi này u còn nh tui, cha c phong tc. Con gái Ngc Th tim phong Thy ninh Công chúa, Ngc Châu tim phong Thái an Công chúa, còn Ngc Quang và Ngc T u còn nh tui cha c phong tc. Còn con trai là Gia Vng, i Dung, cùng con gái là Hng Ngc, oan Túc, và Ngc Lan thy u cht non.

44

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

i Vit Thông S

LIT TRUYN

Thn ôn son

NGHCH THN TRUYN

MC NG DOANH

[t 23a] ng Doanh là con trng ng Dung, bui u thi Quang Thiu, c phong tc Dc m hu, gi in Kim Quang, khi ng Dung cp ngôi vua, c dng làm Thái t. Sau khi ng Dung tim ngôi c 3 nm, vì s nhân tâm cha n nh, bèn truyn ngôi cho. nm Canh Dn (1580) mng mt tháng giêng thuc ngày inh Hi, ng Doanh tim ngôi vua, i niên hiu là i Chánh, tôn bà ni ng Th làm Thái hoàng Thái; ng Dung làm Thái Thng hoàng. Lúc này, Lê Ý [t 23b] con trai An Thái Công chúa, khi binh Na Châu, li xng niên hiu Quang Thiu, hiu triu Tng s trong các x Thanh Hoa Ngh An, hp binh ánh gic (ng Doanh). ng Dung ích thân cm quân ánh Lê Ý Mã Giang, my trn u thua, phi kéo quân tr v. Ngày 23, tháng 8 ng Doanh vào Thanh Hoa, hi binh sông Hong Hóa, ri chia làm hai o, sai Mc Quc Trinh lãnh o chin thuyn tin trc, b Lê Ý ánh phá, ng Doanh li c thúc Tôn Tht K tin binh ti ng Hàng, Lê Ý ón ánh phá tan, bt c rt nhiu. ng Doanh bèn lui binh c th. Mùa ông, tháng 11, ng Doanh Quc Trinh li cm c vi Lê Ý, ri tr v Kinh S. Lê Ý cy thng trn luôn, không t phòng b, lui v Na Châu [t 24a] b Quc Trinh bt c, gii v Kinh S git cht. Tháng 12, cu thn ca Hoàng triu An Thanh Hu Nguyn Cam, nhân lánh lon sang châu Sm Thng, Sm H bên nc Ai Lao, chiêu tp các ngi trung ngha, có s binh Tng hn nghìn ngi, 30 con voi và 300 con nga. n ây theo thnh cu ca các Tng, bèn dn quân v Kinh Lc x Thanh Hoa, óng Lôi Dng, gp phc binh ca Ngc Trc Hu tng ng Doanh ón ánh phá tan. Thi y, cha con ng Doanh do thoán nghch cp nc, cho nên hào kit phn nhiu không phc, rt nhiu th tù các ni khi binh, Nguyn Cam óng nc Ai Lao; Trnh Ngung, Trnh Nghêu chim c x Thái Nguyên; V Vn Uyên chim c x Tuyên Quang, các Tng này u nêu danh ngha phc quc [t 24b] Suc các x Thanh Hoa, Ngh An và Tuyên Hng, u không theo hiu lnh ca h Mc. Mùa xuân nm Tân Mão (1531), ng Doanh sai Tng ng Quc Công Nguyn Kính vào ánh Nguyn Cam x Thanh Hoa, Nguyn Cam ón ánh phá tan quân Nguyn Kính, ri chia Tng s óng các Huyn. Nguyn Kính li ánh vào ông Sn, Nguyn Cam li ánh phá c, va chém git va bt sng c my trm tên, ri dn quân ra Gia Vin, chiêu d và chim t. Mùa thu, tháng 7 nm này, tri ma nhiu, nc sông y dy; h Mc dùng chin thuyn tin ánh, quân dân tán lon, th không th c th, Nguyn Cam li phi tr v Ai Lao, dng sc i thi, ng Doanh cng không dám tin sâu vào na. Lúc này x Thanh Hoa b nn ói kém, mt u go phi mua vi giá mt tin (60 ng tin km).

45

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Có ngi Sn ông là Hùng Sn hu, li em my trm con em vào x Thanh Hoa, [t 25a] dng doanh tri chim óng, c my tháng thì ng Doanh sai Tng vào ánh, nhà núi Ngc Huân. Hùng Sn Hu cht bnh, quân u tan rã. Mùa xuân nm Nhâm Thìn (1532), ng Doanh m khoa thi C nhân, ly bn Nguyn Thin, gm 27 ngi trúng tuyn. ng Doanh thy trong nc còn nhiu trm cp, bèn ra lnh cm nhân dân các x, không c mang gm giáo ao nhn, và các binh khí hoành hành ngoài ng. Nu k nào trái lnh, cho pháp ty bt tr. T y, nhng ngi i buôn bán ch i tay không, không phi em khí gii t v, trong khong my nm, trm cp bit tm, súc vt chn nuôi, ti n không phi dn vào chung, c mi ngày mt ln kim im thôi. Li trúng mùa luôn luôn, nhân dân bn trn u c yên n. Mùa ông, tháng 10, ng Doanh dùng Trung quan Trung hu hu làm i tng quân, lãnh binh thng qun tt c binh [t 25b] dân 3 Ph và quan 3 Ty trong x Thanh Hoa, toàn quyn tng trn mt phng. Tây An Bá Lê Ph Tha gièm rng: "Châu Ái (Thanh Hoa) là mt ni núi sông him tr, rung t phì nhiêu, binh lng y . Quyn hành không nên mt ngi nm gi. Nu ngi by tôi c chuyên quyn, tt s ti s ha lon. Nay em ni trng a ó trao phó cho mt ngi tng qun, nu xy ra bin c, s khó b ch ng, mà ni ó s không còn là ca triu ình na. Xin xét k li, ng hi hn v sau ". ng Doanh bèn chia x Thanh Hoa làm ôi, giao 7 Huyn: Thy Nguyên, An nh, Vnh Phúc, ông Sn, Thch Thành, Cm Thy và Quang Bình cho Tha Ph qun thng, cùng vi Trung hu hu cùng khng ch ln nhau. Sai khi Tha Ph c binh quyn, li càng kêu cng phóng túng. Tháng này có tu tinh hin Phng ông. [t 26a] ng Doanh dùng An Bang Tha chánh s Trn Ph làm Li b T th lang. Tháng 12, An Thanh hu Nguyn Cam, và cu thn triu Lê là Lý quc công Trnh Duy Thoan, Phúc hng hu Trnh duy liu, dng con trng vua Chiêu Tông lên ngôi vua ni Ai Lao. Mùa xuân, nm Quý T (1533), vua Trang Tông lên ngôi Hoàng Sách Thúy thun, t niên hiu Kin Hòa nm th nht, phong tc cho các Tng, luyn binh mu khôi phc. Sai Trnh Duy Liu sang xin quân nhà Minh. Nm này hiu úy Nguyn Nhân T khi binh Thun Hóa, ng Doanh sai Tng ánh, nhng không c. Nm Giáp Ng, niên hiu Nguyên hòa th 2 (1534), nhà Minh sai Hàm Ninh Hu Bí Loan, và Binh B Thng th Mao Bá Ôn, dn quân n cnh th nc ta, tuyên b là n ánh h Mc. [t 26b] ng Doanh xit i s hãi! Lin tu sa tri sách, luyn tp thy quân; trng cu ht thy các cu thn lão tng cùng bàn vic nc; phc chc cho Thái Bo V H làm Tây quân T ô c chng ph s, ti triu ình bàn lun chánh s. Tháng 9 nm này, V H b bnh cht. Mùa xuân nm K T, niên hiu Nguyên Hòa th 3 (1535), ng Doanh m khoa thi C nhân, ly bn Nguyn Bnh Khiêm cng 32 ngi trúng tuyn. Mùa xuân nm Bính Thân, niên hiu Nguyên Hòa th 5 (1536) ng Doanh sai ông quân T ô c Khiêm qun công Mc ình Khoa tu sa li trng Quc t giám. Tháng giêng, mùa xuân nm inh Du niên hiu Nguyên Hòa th 5 (1537) ng Doanh n trng Thái hc làm l Thích in (t tiên thánh tiên s ). Mùa h, tháng 4 có trn gió bão, làm gy cây, tc mái nhà, nc b dâng lên giàn gia, rt nhiu ngi và súc vt cht ui. Trn th Thanh Hoa Tây An Hu [t 27a] Lê Ph tha ánh phá Tam Ty, ri sang Ai Lao qui thun Hoàng , c thng tc Qun công.

46

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Mùa xuân, nm Mu Tut, niên hiu Nguyên Hòa th 6 (1538) ng Doanh m khoa thi C nhân, ly bn Giáp Hi cng 36 ngi trúng tuyn. B Trn Ph chc Thng th, làm Tha tuyên s o Hng Hóa. Tuyn trai tráng sung vào ngch quân. Lúc bây gi, triu Minh tuy có h chiu sai Tng sang hi ti h Mc, nhng vn còn di duyên cha phát binh, ch h trng thanh th hng hách thôi. Cha con ng Doanh xit i kinh hoàng! Sai Nguyn Vn Thái em t biu n tnh Qung Tây xin hàng, tình nguyn tuân theo lnh triu Minh phân x, li l rt thm thit! Li hi l rt hu các quan 3 Ty tnh Qung ông, Qung Tây và các Tng Tá châu Khâm, châu Liêm. Các quan này nhn hi l [t 27b] ha s chuyn tâu v triu ình xin tha cho. Bi th thi k tin quân c tm hoãn. Mùa xuân, nm K Hi, niên hiu Nguyên Hòa th 7 (1539), vua Trang Tông phong i Tng quân Dc ngha hu Trnh Kim tc Dc qun công. Dc ngha hu ngi làng Sóc Sn, huyn Vnh Phúc, theo Thái s Nguyn Cam i ánh dp, lp c nhiu chin công. Nguyn Cam thy ông có tài, bèn g con gái cho. n ây Hoàng phong cho tc Công, coi là mt i Tng tâm phúc. Công nghip trung hng bt u ti ây. Hoàng li phong tc cho các Tng: Phong Tuyên qun công cho Trnh Công Nng, Hòa qun công cho Li Th Vinh, Thy sn hu cho Hà Nhân Chánh. Ngoài ra nh; Hip qun công, Tng qun công, T qun công, Trn qun công, Tây qun công, Dng qun công, và Bo qun công, u c ban cho mi v mt qu n Tng quân [t 28a], dn binh bn b chia ng tin quân, thanh th rt lng ly! ánh vào vùng Lôi Dng, ni nào quân ng Doanh cng b thua. rng: Vua Th Tông nhà Minh tip t biu xin hàng ca ng Doanh, bèn ban sc cho Mao Bá Ôn

"Trc ây, cháu vua nc An Nam có tây rng: "Vì tc thn Mc ng Dung làm lon, cp chim thành ô, ng xá nghn li, cho nên thiu s cng hin ". Trm ã sai quan tra xét, bit úng s thc, ang nh sai em quân hi ti, thì li tip t tu ca các quan Trn th tnh Qung ông, Qung Tây và Vân Nam tâu rng: "Cha con Mc ng Dung nghe tin thiên triu nh hi ti, rt là s hãi, và ã hi tnh, dâng biu xin hàng, tình nguyn dâng tt c th a nhân dân nc y, thuc quyn thiên triu thm nh ". Li cu xin cng áng thng, bèn giao xung ình thn hi ngh, nhng thy u cho là: Di tình khó lng, [t 28b] li kêu vang tuy khn thit, nhng ý rt có th qu quyt. Bi th cn phi chính pháp t ngha. Nay mnh ngi hãy cùng Tng c quân v Hàm minh hu Cu Loan, n tnh Qung ông, Qung Tây và Vân Nam, hi ng vi các c và các quan Tng Phó tham tam ty, iu ng th binh th quan trong 3 tnh y i hi ti ng Dung. Các c nghi chin lc, cho ngi c tin nghi nh ot. Nh cha con tên tc thn qu ã hi ti, t em mình li xin hàng, thì ngi xét ích thc tình trng, ri tâu gp ngay v triu ình. Nu nó vn ngoan c không i li, thì phi git cht không tha [t 29a] Trong vic chin trn, các ngi nên tùy nghi châm chc, cn dùng k vn toàn, ct là dp s tim lon, bt c ti nhân, t ngha chinh pht ca thiên triu, yên nhân dân nc phiên thuc. Nay y trng nhim này cho nhà ngi ". Bá Ôn bèn i Qung Tây, phái viên Tri ph Thái bình Giang Nht Qu, và ch huy Vng Lng Ph n t dinh ti Bng Tng, thm nghim xem cha con ng Doanh có qu thc dc lòng qui hàng, thì nhn cho hàng. Nh tình còn tráo tr không lng1, thì c tùy nghi nh ot. Nht Qu bèn truyn t lnh cho ng Dung, phi khai ích thc nguyên do v s xin hàng, và s phát nguyn quyn thiên triu x trí th nào ? phi khaii rõ ràng ht thy. ng Dung li trình t phúc áp y . Giang Nht Qu li truyn t hch cho các k lão nhân s nc ta rng: [t 29b] "Hoàng thng ta, trung hng gi vn, thng nht hoa di, các phng xa vi, không âu là không thn phc. Duy nc các ngi, ã lâu không ti triu ình, bèn sai Quân môn vâng mnh khám hi. c bit nc ngi có cha con Mc ng Dung, ng Doanh, tha c rông d, cp ot

Câu này chính bn chép: "c trc " (ln lên). Khó hiu. Hoc do ch "ph trc " (không th lng ) chép ln ra chng ? Xin dch theo ngha ch "ph trc ".

1

47

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

ngôi vua, gây nên mm lon, liên tip binh ao, khin cho nc các ngi nhân dân lm than, làng xóm ly tán. Ti trng ã rõ pháp lut khôn tha. Thiên t là ch c hao di, tt trng iu nhân khôi phc cho nc b tit dit; thánh nhân rt mc o cng thng, t t cái ngha ánh dp tr k phn nghch. Nay con cháu nhà Lê cha tit, mà ti ác h Mc ã y, mnh tri lòng ngi, rt là rõ ràng, [t 30a] không th che giu. Phàm nhng k lon thn tc t, thì ai ai cng có quyn git cht. Nc An Nam các ngi, tuy ni ho lánh nhng ã tng thm nhun thanh giáo ca thiên triu, há không có k s tôn sùng trung ngha; nhng tài dp lon an bang. Nh có th cùng dng ngha binh, git tên i ác, thì ta s treo phn thng, giúp cho chóng thành công. Các ngi nên kính lòng ha dâm phúc thin ca Hoàng thiên; th ý vn ti chánh danh ca Thánh thng. Ngh ngha h Lê là vua c, h Mc là k thù. u nên huy ng lòng trung dng, sp t các k mu, mt ngi xng trm ngi ha, chng hn mà cùng; ngi gn vui ngi xa li, không c mà nên. Ni oàn ngha s, [t 30b] git k c khôi; tuyên b nhân thanh, yên dân làng xóm. K nào chém c u cha con Mc ng Dung, Mc ng Doanh, s c thng 20.000 lng bc, và tâu triu ình thng chc quan cao. K nào tình nguyn dâng mt Ph qui ph, s c cho làm quan cai tr Ph y. K nào dâng mt Châu hoc mt Huyn qui ph, cng c cho làm quan cai tr Châu hoc Huyn y, và u c thng 5.000 lng bc. "Ta li c bit Mc ng Dung ly ô p làm ni sinh sng; dùng Cu công ph làm ô c h v. Ôi! các v Cu công âu có phi không có lng tâm, chng qua ch s quy th ó thôi. Nay các v Cu công nu có th bt chém cha con Mc ng Dung, Mc ng Doanh [t 31a] s thng ng u, mi v 20.000 lng bc, và tâu triu ình thng tc trt cao; hoc mun dâng mt Ph, môt Châu hoc mt Huyn qui ph, s cho c chc cai tr Ph Châu Huyn ó, và cng ban bc thng nh trên. Nh vy thì, dân vô ti nc An Nam, s khi cái nn chém git; k chí s nc An Nam, s c t cái danh trung ngha. Trên thun o tri, di yên lòng ngi, há không phi là mt s i hnh cho nc An Nam ru ? Nu không th, binh thiên triu s tp np n ngay, lúc y ngc cng nh á, u s cháy tiêu, dù có nhng k s trung ngha, cng không phân bit, tt u phi a u chu git! Hi còn sao kp. Cng nh ngi mun t cn vào rn mình, có th kp âu. Vy cp phát 14.000 t ip vn ca bn ph [t 31b] cho các Ph: Trng Khánh, Lng Sn, và các châu Vnh An, Vn Uyên. Dân s ph lão các ngi, nên tính mau mau! ". ng Doanh và Trn Ph làm Thng th b l; phong cho Lê Bá Ly tc Khiêm qun công. Bá Ly nguyên quán xã C phm ht ông sn, n ti làng Thnh Lit, huyn Thanh trì, ni ting là ngi tài dng, khi làm quan thi vua Chiêu Tông, c phong tc Mai xuyên bá, bn thân c ca ng Dung, khi ng Dung tim ngôi, sai Bá Ly gi v Kim Ngô, tin phong tc Hu, li g em gái là Lng thng Công chúa cho. n ây ng Doanh càng thêm tín nhim Bá Ly, thng cho chc ông quân ô c, tc Qun công. Mùa h, b nn i hn. Mùa ông, tháng 10 ng t. Nm Canh Tý, niên hiu Nguyên Hòa th 8 (1540), nhm niên hiu Gia Tnh th 19 triu Minh, [t 32a] mùa xuân, tháng giêng, ngày 25 thuc ngày Mu Ng, ng Doanh cht, tim v 11 nm, dng con là Phúc Hi lên ngôi, ngy t tên thy là "Thái tông Khâm trit Vn Hoàng ". Có 7 con trai, con trng là Phúc Hi, th 2 Phúc T, ngy phong Ninh Vng, th 3 Kính in, ngy phong Khiêm Vng, th 4 Lý Thin, th 5 Lý Hòa, th 6 Hip Thái, th 7 ôn Nhng, ngy phong ng Vng.

PHÚC HI

48

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Phúc Hi là con trng ng Doanh, trc tên là c Nguyên, ngy lp làm Hoàng Thái t, tim ngôi vào tháng 2 nm Nguyên Hòa th 8 (1540), i nm Tân Su làm nm Qung Hòa th nht (1541), phong Lê Bá Ly làm Phng quc công. Trung Quc có s cnh cp, nên triu Tng binh Cu Loan v, trn th 2 tnh Qung, [t 32b] mà cho An vin hu Liu Tuân thay Cu Loan. Mao Bá Ôn dn binh thng ti tnh Nam Ninh. ng Dung trc ã có li ha vi Bá Ôn, nên vi vàng xin ra biên cnh hàng phc, li l và l nghi rt là cung kính. Ngày 28, tháng 10, ng Dung sai Thng th Trn Ph ti doanh Nim nhai bày t các khong. Bá Ôn ra lnh chun nh ngày ti hàng vào ngày 3 tháng 11. Bn Giang Nht Qu nhà Minh dng sn Tng ài ti ni Mc ph trn Nam quan. úng k hn trên, ng Dung lu Phúc Hi li gi nc, ri t dn tiu mc và k nhân là bn Nguyn Nh Qu, n ca Nam Quan ng chc, thy u dùng thc vãi t qun vào c. Trên Tng ài ã t sn cái long ình, các quan Phó giám Tam ty trong hai tnh Qung nhà Minh, u ngi i trên ài. [t 33a] n khi truyn lnh m ca quan, ng Dung do ca bên T bc ra, b giy i chân không, qu gi quay mt v phng Bc, quan nhà Minh sai sinh viên T Thiên Túng ci nhng vi qun c cho bn ng Dung, và nhn t hàng biu. ng Dung ph phc l 5 l, và cúi u 3 vái, cháu h ng Dung là bn Mc Vn Minh cng ln lt l theo. Quan nhà Minh truyn rng: "Hãy dong cho i ti v nc, ch ây chuyn tâu lên triu ình, xin cho c khi ti cht ". Sau khi ng Dung ly t rp u xung t, tng nhà Minh truyn lnh óng ca quan, ri thu binh v. ng Dung cng v nc, sai cháu h là Mc Vn Minh cùng vi tiu mc tòng nhân là bn Ha Tam Tnh c thy 28 ngi, theo tùy viên ca Tng nhà Minh ti Yên Kinh, Vn Minh em mt t hàng biu. Bài biu rng: [t 33b] "H thn là k mn ni biên cng, hiu bit thp kém, th mà mi khi xa trông phng Bc, thy sáng rc ti nc Nam, li tri t thanh bình, b sông yên lng, h thn bit ngay là Trung Quc có bc Thánh nhân. Hung chi thiên huy chn ng, mà vn có lòng nhân nh khi mùa xuân, h thn va s va cm, k sao cho xit. Cui thi h Lê ch nc h thn, gp vn truân chuyên, k tip qua i, truyn n Lê Khoáng, cha c bao lâu, li lâm bnh nng, trong khi thng tht, theo tc nc mn, tm giao phó vic nc cho h thn, ri h thn li giao phó cho con trai ng Doanh, nhng u cha kp tâu trình, nh vy là thin quyn. Tuy thiên triu xa cách, khó ti trình tâu, nhng ti li ty tri, âu dám t du. [t 34a] Niên hiu Gia Tnh th 17, h thn ã kính cn sai Nguyn Vn Thái dâng biu xin hàng, và tình nguyn tuân theo thiên triu nh ot. ó là do t lòng thành, không h v di. Ch v chí thành ó cha c thu ti thánh hoàng, cho nên h thn sm ti lo s không yên. Niên hiu Gia Tnh th 19, ngày 25, tháng giêng, ng Doanh không may b bnh cht, ngi trong nc chc noi theo tc c, nh dng con trng ng Doanh là Phúc Hi thay ngôi. Nhng h thn t ngh: My ln trc truyn ngôi, cha kp tâu xin, ã là lm li, thng ái náy không yên, nu gi li theo ý ngi trong nc, s nng thêm ti, ht ng kêu van. Cho nên h thn và Phúc Hi vn kính cn ch mnh thiên triu. Va ây, i tng chuyên chinh, dn quân ti cõi, h thn ví nh con heo trong chung, âu dám kháng c.[t 34b] May c Tng quân truyn hch òi h thn n ca quan gn hi, c nghe truyn nhng li nhân t ca thánh thng, h thn cm ng n giàn gia nc mt! Bao nhiêu ti li, thn xin nhn ht, còn l dân en, u là vô ti. B h khoan hng, tha cho k ti thn này còn chút hi tàn, h thn xit i cm khích, ã hng v phng Bc mà tung hô. Ngày 3 tháng 11, niên hiu Gia Tnh th 19, h thn ã cùng bn tiu mc Nguyn Nh Qu, Th Khanh, ng Vn Tr, K Nhân Lê Thuyên, Nguyn Tng, Tô Vn Tc, s nhân Nguyn Kinh T, Dng Duy Nht, Bùi Tri Vnh, t qun tua vào c, thân ti biên thùy, cúi u trc Mc Ph Tng quân, dâng các khon u hàng. ng Dung thn, vn mun ích thân ti kinh ô, chiêm bái long nhan, xin nhn ti cht. Ch vì tui già mình yu, i li khó khn; [t 35a] cháu trng Phúc Hi thì ang c tang. Bi th ã kính cn sai cháu h Mc Vn Minh thay h thn ti ca khuyt, ph phc i ti. Nh vy t cha con h thn

49

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

sai bn Nguyn Vn Thái dâng hàng biu hi trc, chính là do s s uy mn c, ch không có lòng trang sc di trá gì. Cúi mong thánh thng nhân t, nh lòng tha th cho h thn c i li c. Còn nh th a nhân dân h quc, u thuc quyn s hu ca thiên triu, xin b h oái tình nc mn, tùy nghi nh ot, cho h thn c ni thuc, i i xng là phiên quc; mi nm lnh nhng quyn lch "i Minh nht thng ", em ban phát khp nc, phng theo ngày tháng. ó là mt i hnh cho h thn vy. Tuy tiên triu h quc, h inh h Trn và h Lê, u k tip xng tôn hiu và t niên hiu riêng. n h thn sau khi ci hi, t bit vic ó là không áng [t 35b], cho nên ã nghiêm cm trong nc, ci cách li ó, ch khuyên ch theo mnh mi, âu dám li theo li xa, c ti vi thiên triu. Th thn Khâm châu tnh Qung ông tâu xng: 2 ô Nh tích, Chiêm Lãng, và 4 ng T Phiêu, La Phù, C Lâm, Liu Cát, là t c ca Khâm Châu tnh Qung ông. Nu qu nh vy thì nhng t y do triu nc h Lê mo nhn. Nay h thn xin tình nguyn dâng các x y l thuc vào Khâm châu. Còn nh Lê Ninh mà Duy Liu xng là con cháu h Lê, thì ngi trong nc u tng truyn là con ca Nguyn Cam. Dòng dõi h Lê ích tht không còn ai, cho nên h thn ã lp hng ha trong quc ô th phng h Lê. Nay Vân Nam, li có ngi cho Lê Ninh là dòng dõi h Lê, [t 36a] hin nc Lão Qua, và ã tâu lên thánh thng, h thn âu dám bin bch. Duy tình nguyn ct tri Tht châu, tri Hng Y Qung Lng, và my x ph thuc gn ó, cho y qun ht. Nhng x này thuc tnh Vân Nam. Cúi xin thánh hoàng sai ngi mt vài viên s thn thng ti h quc, dò hi khp các ngi c lão, nh có bit ai là con cháu h Lê, thì h thn xin dn qun thn ón hàng, và trao tr ht thy t ai toàn quc, há chi ct my x k trên thôi âu. Nu quc nhân u công nhn h Lê ích thc không còn ai, thì xin b h oái thng n nhân dân, cho h thn tm coi vic nc. V vic h quc còn thiu cng hin trong my nm trc ây, tt nhiên s xin np bù, và t nay mi nm xin theo l cng hin y , cái ó h thn không dám kêu này, [t 36b] là vì h thn hin là k có ti, ang cu xin khi cht còn s cha c. H thn li mun chiu theo l c triu trc ca h quc, nh mi nm cng hin mt ngi bng vàng th mng, nhng còn s ng t nên cha dám. Nay nhân tâu s u hàng, xin b h nh ot, và xin cho h thn c tm dùng qu n, lng vàng, do thiên triu ã cho h quc t trc. Vì nhng th y h thn vn cn thn gi y, mà không dám t ý em dùng. Nhng không có, thì không ly gì làm chng nhim. Cúi mong thánh triu soi xét ". Li bn tiu mc Nguyn Nh Qu, k nhân Lê Thuyên, và s nhân Nguyn Kinh T dâng t biu tâu vua Minh rng: "Bn quc nhân chúng tôi, tuy ni hoang vng, song vn c nh n thiên triu, mi c sinh sng. Duy cách thiên triu quá xa, mà nuc chúng tôi luôn luôn gp nn; [t 37a] Khong nm Chánh c Gia Tnh, bn nghch thn Trn Cao, Trn Thng, Trnh Tuy và Ôn Nhun, ni tip nhau làm lon, bc hip git quc ch Lê iêu, Lê Hu phi b thành ô chy, hoàng tc gn ht ngi, ch còn mi mt Lê Khoáng gi vic nc, nhng cha c bao lâu li b bnh cht! khin các ni nhiu lon, nhân dân lm than n cc ! Lúc ây, ng Dung dp ht bn tim nghch, qu là mt ngi có công. Tuy nhiên, th a nhân dân u do thiên triu ban cho, th mà Lê Khoáng em trao cho ng Dung, ng Dung nhn ri li t trao cho con, mà cha thnh mnh, ti ó không th chi c. Bn quc nhân chúng tôi, cng nhân sau cuc lon lc, s ti ngông cung li ni dy nh Trn Cao hi trc, [t 37b] thì tai v bit bao gi ht. Trong lúc thng tht, kim k cu xin, t chn ngi ch, suy i ng Dung. ó là do s ngu mui, ti cng nh ng Dung vy. Sau ây, vì ng sá xa xôi, ca quan óng kín, tuy my ln dâng s khn cu, nhng không sao ti n thiên nhan. Bi vy ti càng thêm nng, n ni oai tri ni gin, sai Tng xut quân, nm trc, quân môn truyn hch ti bn quc, cha con ng Doanh s hãi không yên, ã kính cn dâng biu xin hàng, cha c chp nhn.

50

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Nay i Tng li ng binh, oai nh sm sét, vang ng núi sông! Chúng tôi cm chc phen này s thành mn cám ht trn, không còn mt mng nào sng sót! Nào ng li c n tri tha th, dong cho u hàng. [t 38a] Khi viên Giám thng ti tuyên d, thì nhân dân toàn quc trông nhau mà giàn gia nc mt, cùng nhau dt già cõng tr, u n ca quân, tình nguyn cùng ng Dung bó thân hàng phc. c khi s cht, là nh n cha m tri t ban cho, cm khích hân hoan, không bit âu là cùng cc! Quc nhân chúng tôi li trm ngh: Dân không th t tr, vic tt phi chánh danh. Nu danh không chánh thì vic không có ai thng qun; vic không ngi thng qun thì dân s t tranh giành nhau, ri tan rã mà không ai cm. Nh vy mun khi lon vong, có th c chng ? Nay b h ã cho ng Dung và quc nhân c sng li, th mà li b cht vì cuc ri lon, thì chc b h cng không n lòng. [t 38b] Bi vy chúng tôi kính t ni nim riêng, cúi mong b h ban b ân c, cho chúng tôi trc sau u c hng cnh sinh sng. Muôn tâu b h, ng Dung t khi gi vic nc ti nay, cha làm iu gì bo ngc, ch chm lo s ích li cho dân, cho nên dân u cm c. Nay ã s uy hi ti, cùng vi cháu trng Phúc Hi u i mnh thiên triu, không dám t tin nhn gi vic nc nh trc, và cng ã sc toàn quc, không dám theo triu trc mà xng tôn hiu. Chúng tôi trm ngh, ông cháu ng Dung t ý làm Di mc, qu là có ti, âu còn dám mong n thnh in. nhng ngh cho cùng, h Mc tuy có ti thc, song u bi quc dân u qui phc, cho nên mi thành ti trng ó. bây gi nu không nh n thánh thng ban cp cho mt danh sc, thì ly gì cai tr ngi trong nc, cho khi làm lon. [t 39a] Bi vy cúi mong b h thng dân phng xa, thun tình nc mn, ban cho h Mc mt mnh mi, tra theo vic c các triu trc, hoc cho làm Tng qun, hoc cho làm ô h, cai qun vic nc, i i xng là phiên thn, l chúng tôi cng c gi chút sng tha, i i xng làm phiên dân, thì n tái to ca b h sáng ngang vi tri t, không bao gi cùng vy ". Bá Ôn sai ngi a bn Vn Minh i Bc Kinh, và dâng t s bàn v vic này: "Tuân theo thánh ch y cho bàn x v vic ng Dung xin ni thuc xng phiên; mi nm lnh nht lch i thng; và xin np bù cng phm còn thiu các nm trc. Vy xin kính tâu: H thn xét v nc An Nam, t thi Hán thi Tng n nay, [t 39b] tuy xng là ni ph, nhng vì thói tc di liêu, khí c lam chng, vn không thích nghi vi Trung Quc. V chng nc y c vài nm li mt ln lon, mà ã lon thì, kéo bè kt ng, ánh git ln nhau. th tt li qua my nm mi yên. Thi xa, Trng Ph dùng hn mi vn ngi ánh dp nc y, mà cng ch Qun Huyn c my nm, chúng li liên tip phn bn, rt cuc quyn cai tr li thuc v ngi Di. ó là mt chng nghim rt rõ vy. Nay châm chc s li hi v thi trc, không gì bng c nc y là nc ngoài, mà không sáp nhp Trung Quc, ch dùng ngi Di tr ngi Di, mi c n tin. Nh cho là ng Dung có ti, u hàng, nên cha vi trao cho tc phm t ai. Còn cháu y là Mc Phúc Hi ng ch mnh. Nu c b h lng thng tha th, ban cho danh sc, hoc làm ô h, hoc Tng qun, chiu theo l thi Hán thi ng. [t 40a] Mi nm n Ty B chánh tnh Qung Tây nhn ban cp lch i Thng. Nay thì ti lnh ti trn Nam Quan; tra s cng hin còn thiu v my nm trc, nay phi np ; t ây v sau, c hàng nm theo l np cng mt ln. Các chc hành lnh 4 ng: T Lm, C Sâm, Liu Cát và La Phù thuc Khâm Châu, nguyên là tc hu tc An Nam, li có chú thêm là chc quan Tham chánh phó s. Vy xin chiu nguyên ngch biên vào h tch Khâm Châu, và u ãi nh hin nay, ch 3 nm1 sau, s cp lng theo cp bc ht thy.

1

Ch này bn chính chép ch "thiên" (nghìn) hoc do ch "niên" (nm) chép ln ra chng ? Xin dch theo ch "niên ".

51

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML) Các S s ca nc y ã sai ti, t trc ti nay, sau khi xong công vic, xin cho v nc ht ó chính là phép dùng ngi Di tr ngi Di vy.

thy.

Còn nh Lê Ninh, tuy t xng là con cháu h Lê, nhng h thn cn c vào li ã tra xét ca các Ty trc, thì tung tích y ích thc không rõ. Duy liu mt mt n náu [t 40b] tri trong ng Lãng Thch Lâm Châu. Ni ph cn vi a phng Th quan tnh Qung Tây, cng không bit din mo Lê Ninh ra th nào, cho nên hoc xng là Lê Ninh, hoc xng là Lê Hin, hoc xng là Quang Chiu, hoc xng là Nguyên Hòa, hoc li cho là con trai Nguyn Cam, hoc li cho là do h Trnh ba t ra. Gn ây, Ty B chánh tnh Vân Nam có m cuc hi thm, ngi Di là Trnh Viên khai rng: ng Tt mã giang tuy có tên Lê Ninh, nhng lai lch v tông phái không tng, din mo và tui ca y, so vi nguyên báo ca Trnh Duy Liu li khác xa. Nh vy u không gì làm bng c. Nay nên giao các quan Trn th tnh Vân Nam khám tra, nh qu bng c, mà không gì mâu thun, thì cho y c ngay ni Tt mã giang ó [t 41a] và nhng a phng chung quanh ni y, u cho y qun lnh, hoc cho y mt chc v gì thuc tnh Vân Nam. Nu không phi là con cháu h Lê, thì xin b qua khi bàn ti. Còn Trnh Duy Liu, xin an sáp trong tnh Qung ông, tùy theo ni thun tin, và lng cp rung t cho y khi phi lu ly tht s. Phân x nh vy mi chu áo mi l. Kính xin b h sc cho B này hp bàn, ri tâu lên thánh thng tài nh, dt quyt mi ng, nh ot vic ln. T y, Hoa Di ni ngoi, thy c yên vui vô s ". Sau ây, quân Tàu kéo v ht. Trn Ph t Bc Quan tr v Kinh S, Phúc Hi phong cho chc Thng th b l, coi vic Tha tuyên s tnh Hi Dng. Nm này, vua Trang Tông sai Nguyn Cam, xut quân ánh vào các huyn trong tnh Ngh An, rt nhiu hào kit hng ng qui ph, [t 41b] quân ca Phúc Hi b thua trn luôn luôn. Nm Tân Su, niên hiu Nguyên Hòa th 9 (1541), mùa xuân, Phúc Hi m khoa thi C nhân, ly bn Nguyn K gm 30 ngi trúng tuyn. Mùa thu, tháng 8, ngày t Hi, ng Dung cht C Trai. Phúc Hi a linh cu an táng ti Long Sn, ngy xng là An Lng. Cùng ngày này, vua Th Tông nhà Minh ban t chiu: Xá ti cho cha con ng Dung; i "An nam quc " làm "An nam ô thng s "; trao cho ng Dung chc ô thng s, cho hàm nh phm và qu n bng bc, và c i truyn ni; 13 L thì c theo nguyên tên c, mi L t mt viên Tuyên ph, mt viên ng tri, mt viên Phó s, và mt viên Thiêm s, di quyn ô thng s qun ht và sai khin triu cng; ngoài ra, các chc quan ln nh trong toàn cõi, u thuc quyn ô thng s tùy nghi ct t; [t 42a] nhân dân a phng trong bn ng do y dâng tr, nguyên là dân biên thùy nc ta, vy cho thu c vào bn ; sc nha môn Tun phù 2 tnh Qung phi i ãi các ngi u hàng mt cách hu tình thng xót. Sau khi ã xá ti, chun thng cho Mc Vn Minh 1 áo n bng nhiu trng, và 2 áo kép bng on màu, thng cho Nguyn Vn Thái 1 áo kép on màu, thng cho Ha Tam Tnh 1 áo nhiu, và cho tr v nc ngay ngày hôm y; các l phm cng hin, u chiu theo l c; các h khu tin lng ca nc y, không cn phi biên chép tâu v. B L sai ch s Ngô ng Khuê i Lng Qung cp phát bc thng và áo, còn mt o sc phong Mc ng Dung làm An Nam ô thng s, và 1 qu n An Nam ô thng s ty, thì quan tnh y phng em chuyn giao cho ng Dung th Lnh. Nhng lúc y ng Dung ã cht, phao truyn là b by tôi là Nguyn kính git. Phúc Hi sai ngi n ca quân lng Qung báo cáo an tín, và xin tp phong. Vua Th Tông nhà Minh thy ng Dung cha c nhn chc mà ã cht, cng t ý thng xót, bèn sai Thái Kinh hi ng vi các quan Tng c, tra khám xem ng Dung cht bnh hay có vì c gì khác không, và Phúc Hi có ích thc là cháu ích tôn ca ng Dung không ? K mc bn Nh Qu

52

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

xin bo m là không có gì di trá. Bn Mao Bá Ôn xin cho Phúc Hi lnh ch mnh. Vua Th Tông ng cho. Nm Nguyên Hòa th 10 (1542), nhm niên hiu th 21 nhà Minh, mùa xuân, tháng 2, vua Trang Tông t cm quân i kinh lc tnh Thanh Hoa, [t 43a] sai Nguyn Cam dn quân ánh vào tnh Ngh An, Phúc Hi sai quân chng c. Phúc Hi ngy phong tc vng cho các em là bn Kính in; i Trn Ph sang chc Thng th b hình. Hàn lâm vin Th c Nguyn c Lng son dâng bài châm "bo nghip ", có ng ý khuyên rn, Phúc Hi rt tán thng. Tháng 3, Phúc Hi thân dn by tôi là bn Nguyn Kính, Nguyn Ninh Ng n ca quan Trn An, lnh t sc, qu n, vá 1.000 quyn lch. Vua nhà Minh ban t sc d cho Phúc Hi rng: "Trm là vng coi thiên h nh mt nhà, mun cho muôn dân u c yên n. Ni nào cng coi nh vy, không k th gn xa. Nc An Nam mày, phng Nam xa, i i gi chc cng hin. My nm trc ây không n triu cng, xét v duyên c, chính là ti ca ng Dung ông T ca mày, [t 43b], trm ã sai quan dn quân hi ti, ông t my bit hi ci, dâng biu xin hàng, k ht duyên c v ti t tin trao ngôi nhn ngôi, tình nguyn hin th a nhân dân, theo quyn triu ình x nh. Mao Bá Ôn dâng t tâu ó, triu ình giao b binh hp bàn, ri ngh xin rng: "Ông t mày ng Dung s oai u hàng, là rt thành thc i ti ". Trm vì th c "hiu sinh " ca Thng , mun thun tình "an lc " ca h dân, cho nên tha cho ht thy ti li, ri i quc hiu b phong vng, trao cho chc ô thng s, hàm tòng nh phm nha môn, dùng qu n bng bc, c theo ngày tháng và triu cng, cho con cháu c ni ngôi, i i gi t nc. ó là mt s li ích rt lâu dài ca dòng h mày vy. Nay quan Trn th tâu rng: [t 44a] "ng Dung ông t my ã cht bnh, mày là cháu ích tôn. Và mày ã bày t ht ni chí thành v s u hàng ca t my, li thut ht nhng li di chúc ca t my ". Nh vy cng có th gi là noi c chí ông t vy. Vy ban sc d này, cho t my chc ô thng s. mày nên tuân theo ht lòng trung thành, kính gi chc cng; cai tr dân chúng, yên tnh a phng, xng vi ý thng mn ca triu ình, và hp vi lòng thành kính ca ông t, s hng nhiu phúc, há chng p ru ? y! ". Phàm các công vic, u phi chiu theo các l trong t sc d ã ban cho T my mà làm. Kính Phúc Hi nhn lnh các khon, ri tr v kinh ô. Mùa thu, ngày 3 tháng 8, Phúc Hi sai Giao bc Tuyên ph [t 44b] ng tri Nguyn Kính in, Thiêm s Nguyn Công Nghi và Lng Gin sang nhà Minh t n v s c sc phong, tin dâng l phm bn x: 4 lô hng và bình cm hoa bng vàng (nng 190 lng ); 1 rùa bng vàng (nng 19 lng ); 2 lô hng và bình cm hoa bng bc (nng 151 lng ); 12 mâm bng bc (nng 641 lng ); 60 cân trm hng; 148 cân thng; c 30 cây giáng chân hng; 20 tòa tê giác; 30 cái ngà voi, cùng các th hng thm t la khác. Li sai Nguyn Chiêu Hun, V Tuân, và T ình Quang. dâng các phng vt v l cng hin hàng nm, cng nh các th k trên. Sau bèn thành l. T biu t ân rng: "Ph phc kính tha: Trung Quc có Thánh nhân, trng im sông trong bin lng; ngoi di li triu cn [t 45a] thm nhun phúc ln ân sâu. Gi Ng khí dng hi, bc thn mi sao chiu.

53

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

H thn Phúc Hi trm ngh: Lòng tri t th theo muôn vt, ý sinh ban b ng u, không vì ti khô mà phân bit; c vng thng ch yêu ngi, k nào cng u thng xót, không vì còn mt mà sai thù. ó là bi l công bng, cho nên ban ra rt rng. H thn Phúc Hi trm ngh: T h thn Mc ng Dung, sm do i lon, gp phi thi gian. Nhân dân lu ly tán lon, gi c bình an; quen thói cha truyn con ni, t chuyên vn s. My nm thiu cng Bc triu, mt sm bng nghe ni gin. i ti Nam Quan, nhng s nng thân không t; ti hàng Bc Quyt, [t 45b] may sao bc bch có tri. Bèn dp cn lôi ình, mà ban ân v l. n sâu tm gi, mong c toi nguyn trung thành; di chúc inh ninh, không dám quên lòng s thng. H thn Phúc Hi. ng tui tr th, lm ni ngành trng. Theo li kính trung t ph, vic nc chm lo; nh nhân thng rng triu ình, nhng mong ti di, i n th tut, bèn c vinh quang. Cho c vâng lnh n tín, nêu cao danh khí. Ân sâu thm khp, quá i tri cao. T h thn i mnh lúc hi tàn, tuy cht mà vinh d; chính h thn ang k tang th. [t 46a] nc mt theo li giàn. Tt c nhân dân toàn cõi, u bit thánh thng vô t. Kính duy Hoàng b h, ngài gm các c: cng kin ty tinh, thông minh du trí. Kính nhng sáng khp bn phng. Nghêu vn rc r; tài c ban yên mi nc. V lit nguy nga. Hòa thun thái bình, hoàng gia ban b. Coi p h thn ngàn dm xa xm, mun ng thanh giáo; thng T h thn mt lòng kính thun, n khp thy chung. Sc d ã ban, khúc thành t o. H thn kính cn thay tiên t bái lnh, biu dng cùng dân chúng. Chánh lnh c trch di dào, [t 46b] u nung c do ni thánh hóa; th a thu su cng hin, thng thành thc mc chính cung ". Bài biu này, do Thng th Ngha Trang Bá Nguyn Bt Ty son. Tháng 9, Li b T th lang Trình Xuyên Hu Nguyn Bnh Khiêm xin trí s, i v làng hu dng iu viên. Phúc Hi ng cho. Niên hiu Nguyên Hòa th 11 (1543), mùa xuân, vua Trang Tông thân chinh ánh Phúc Hi, ly c Tây ô, phá tan quân Chánh Trung ca Ngy Hong Vng, Tng trn tnh Thanh Hoa i Tng quân Trung hu hu dn quân u hàng. Mùa h, tháng 5, Phúc Hi b nhim Trn Ph chc Thng th B L. Thiu s Mc Ninh Bang xin bàn nh phép cp lc in cho Hiu s: "Niên hiu Qung Hòa th 3, ra lnh; Xã nào ngoài s rung t t, mà có rung quan và rung chùa, [t 47a] thì tùy theo s rung ó, chiu cp cho: Nht hng trung hiu mi ngi 2 phn ri; nht hng trung s mi ngi 2 phn ri. Xã nào không có rung thì mi ngi mt phn. Nh xã nào tuy s rung nhiu áng c 2 phn, thì 2 phn y cng không c quá s 2 mu, ri tùy theo cp bc gim dn, còn bao nhiêu rung s theo nhân s trong xã mà chia ng u. Nh vy thy triu ình u ãi Trung hiu, Trung s rt hu. Nhng h thn thit ngh: Trong bn Trung hiu, Trung s, tt nhiên có k khe mnh, có k li bing, âu có nht lut nh nhau, th mà cp phát rung t mt cách ng u không phân bit, thì sao có th khuyn khích lòng ngi c. Vy xin cho các quan Tng bn doanh, ra lnh cho các quan bn huyn, la chn bo c ngi nào tinh tráng khe mnh và thin chin, làm nht hng, [t 47b] ri biên c vào s cp in, các quan Ph Huyn Xã Trng chiu theo s cp in trc, em rung nht ng cp cho hng này trc, khuyn khích chin s ". Phúc Hi nghe theo. Niên hiu Nguyên Hòa th 12 (1544), mùa xuân, Phúc Hi m khoa thi C nhân, ly bn V Kính 17 ngi trúng tuyn. Niên hiu Nguyên Hòa th 13 (1545), thng công i s nhà Minh, phong Trn Ph tc Vinh d t, các ngi khác trong phái B s thn này, cng u c phong.

54

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Lúc này, vua Trang Tông t làm Tng cm quân ánh Phúc Hi, óng quân ti ht Yên Mô. Thái s Hng quc công Nguyn Cam b hàng tng trung hu hu b thuc c cht. Trung hu hu lin trn i, ri li tr v vi Phúc Hi. Tháng 8, Phúc Hi sai tng là Thái t Ninh quc công, xut quân ng ph vào các trn, tha c vào ánh cp doanh tri Hoàng . Khi chúng n bn sông Phù Chn. Hoàng bèn thân chinh. thng ng doanh [t 48a] Dc qun công Trnh Kim c quân tiên phong ra ánh phá tan, Ninh quc công trn v, quân Mc cht vô k. Hoàng thng b nhim Dc qun công Trnh Kim làm chc "Tit ch các x thy b ch doanh ", phong tc Lng qun công1, c c quyn gi vic binh, và tng tài chánh s; tr dân dy ngi, tuyên b uy c. Quc th ngày thêm thnh vng, châu Ái tm yên, các v hào trng trong 4 châu: Hoan, Din, Ô và Qung u ua nhau n ca quân xin hiu lc. C nghip Hoàng gia, bt u tin t ây. Còn th ca Phúc Hi thì càng ngày càng xung. Nm Bính Ng, niên hiu Nguyên Hòa th 14 (1546), ngày 8, thuc ngày Quý Hi, Phúc Hi cht, tim ngôi c 6 nm, ngy t thy là "Hin tôn Hin Hoàng ", con là Phúc Nguyên ni ngôi.

Ch "qun công " có l lm, vì Trnh Kim hin ã tc qun công, âu có phong thêm tc qun công na. Hoc do ch "quc công" chép ln ra chng ?

1

55

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

i Vit Thông S

LIT TRUYN

Thn ôn son

NGHCH THN TRUYN

PHÚC NGUYÊN

[t 49a] Phúc Nguyên là con trai trng Phúc Hi, tim ngôi vào tháng 5 niên hiu Nguyên hòa th 14 (1546), i nm inh T sau (1547) làm niên hiu Vnh nh th nht. Lúc này Phúc Nguyên còn nh tui, cha bit quyt oán vic gì, bao nhiêu công vic ln nh, u y c vào thúc ph là Khiêm Vng Kính in phân x. Ngy tôn t mu h Phm làm "Thái hoàng Thái hu ". Khi Phúc Hi cht, Tng là T Dng Hu Phm T Nghi bàn rng: "Hin trong nc ng lúc nhiu nn, nên lp [t 49b] vua ln tui. Con ng Dung ngy Hng Vng Chánh Trung ã nhiu phen cm quân, và thng thng trn. Vy xin dng lên ni ngôi ". Nhng các tôn vng h Mc, và i thn là bn Kính in, Nguyn Kính u không theo, bàn nh dng Phúc Nguyên lên ngôi. Bi th T Nghi không toi nguyn, bèn ngm sinh lòng khác, bí mt t hp các Tng B khúc, ri cùng vi Thành quc công khi lon. Phúc Nguyên phi qua sông chy v ông vào ban êm, bn Kính in, Nguyn Kính và Trn Ph xut quân ón cu Phúc Nguyên. T Nghi bèn em Chánh Trung chim c Ng Thiên Hoa Dng, ri tim xng tôn hiu, ngy lp triu ình. Các by tôi vn võ nhiu ngi theo. Phúc Nguyên sai Kính in và Nguyn Kính phát binh ánh T Nghi, nhng T Nghi vn là mt kin tng, li thêm quân s u gng sc, bi th Kính in ánh my trn u b thua. [t 50a] T Nghi a t b cáo cho các Trn, k ti phn nghch ca Nguyn Kính, li k c chin công ni sông1... và bn Lc. Tuyên ngôn là s ánh thng vào ông Kinh. Làm cho phng ông Nam rung ng! t b cáo rng: "Thun c thì thnh, ó là l ca tri; vì ngha ng binh, dng oai vô ch. Ti k nghch tc không th dong tha, ngi trong thiên h ai cng c hi. Git Hàn Trác th tôn miu h H. Tng binh nh k Thn m2, dit gic H phc kinh ô nhà ng, xut Tng nh sc Phn dng3. Hi ng không sai, xa nay cùng hp. Vua Thái T m nn, thc tri cao sinh c, c danh, c v và c lc, lch s ng truyn; cùng vn cùng li li cùng hàng, xuân thu tng quát. K nào không phc, [t 50b] lin ánh dp ngay;

Ch này là tên con sông, nhng chính bn b trng khong mt ch, vy không bit là sông gì ? Xét vn di, chép n khi tin quân ti con sông này, cng b trng khong mt ch nh ây.

2 3 1

Hàn Trác by tôi vua Hu Ngh, git Ngh t lp làm vua. Thiu Khang git Hàn Trác khôi phc nhà H. Quách T Nghi Tng nhà ng, phong tc Phn dng vng, dp gic H khôi phc nhà ng.

56

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Gic Nh Bích dong rui phng Nam, quan quân kéo n, th nh sét ánh; gic Vn Uyên xng hùng phng Bc, thn v dng oai, mnh ta sm vang. Các châu Khâm Liêm, s hi không dám liên can; các nc Bàn, xng thn mà ti cng hin. Vic nh công thành s, c nc ta ba i trc; thánh truyn thn ni, hng ngôi tôn hn hai mi nm. Mu mô không thiu, quc gia thái bình. Triu ình tôn th chng can liên, by tôi s thy u tuân mnh. Tên nghch Kính kia, vn là Tng gic. Nh vua Thái T, lòng nhân tri che t ch, coi nh a con; c các vua sau, t c b bc xuân nuôi, [t 51a] ân thêm c kt. Nào là cho i h li cho rung vn; phong tc cho con trai li phong con gái. áng l y phi ghi d khc xng, t tình khuyn mã; th mà y li to ra hung ác, nh h vào nhà. Lt lng trái ngha by tôi, ngm ngm rt lòng phn nghch. Hn khích rõ ràng, khi vua quá áng. ánh vào Kinh Quyt, ngm manh d Lc Sn1; h giá tuyên ngôn, v theo thói Châu T2. Chúng khoe công li hung hãn, ng báo oán tr thù riêng. Triu ình áng tôn, mà y chuyên quyn nh bn; lão thn áng trng, mà y li dám khinh nhn. M giày o ln, [t 51b] phép tc i thay. Nhng vic y làm, không lòng s hãi. Gic Khi Khang cha ráo máu u, y ta làm tay t hu; gic Hu mnh mm có hi sa, y dùng làm binh cha con. Hu Tro mt tên tht phu, y ng ng cho gi ni xung yu; T Nha nh k tht ph, y vin binh làm th phô trng. Thm chí hành quân vô k lut, ch tàn bo dng oai; Coi ngi nh c rác, quân kéo qua dân cht ht trn; bo ngc hn nc la, quân n âu nhà t ht sch. Nhng vic ó y n lòng làm, thì ai cng có quyn ánh. Hin nay Thánh thng lòng hng, chính ngôi nam din, [t 52a] mu mô hùng oán, quyt k tây chinh. Tôi, t thn tài ngu, nh n vua mn. Vì nc b nhà, t chút lòng trung Tng Hán; tp binh nhiu trí. thn vi tài gii tôiT. K mu u theo thành toán, hiên ngang xin nhn tin phong. Thy b tip liên, bày ra trn ng chính; can qua thng ch, dng oai v huy hoàng. Ba quân nh t tri xung thng trn ta cun chiu i. Thuyn binh ti bn Lc, quân gic v tan; binh s ti sông... quân gic hãi s. Chúng tuy nhiu quân và dng mãnh, thy u nghiêng giáo xin u hàng. ã bt Kình (gic ) dng quán, [t 52b] dân tr li vui ti. ó là, tri giúp thì nên, úng vi k thnh tr; binh hòa thì thng, ã nh k vn toàn. S thy nht nguyt sáng choang, giáp binh ra sch, nc nhà thnh vng, c nghip vng bn ". Mc Kính in hp binh ánh T Nghi, hn vi Phng quc công Lê Bá Ly giúp sc. Bá Ly bèn sai con trai gi vic trong Ph, sai Ph qun công Khc Thn truyn hch cho Qung qun công Nguyn Khi Khang, và Phú qun công Mc hu mnh phng Tây; Khng toàn hu và Khang ph hu phng Bc, hp các o quân, c thy b u tin, ánh phá tàn quân ca Chính Trung Ng thiên. Hu Mnh là con trai Nguyn Kính. [t 53a] và là anh Ngc Lin. T Nghi em Vn Minh, Chánh Trung, và Ngy nh vng Phúc Sn chy, chim c An Qung. Phúc Nguyên li tr v ông Kinh. Lúc này, x Hi Dng b nn binh ha luôn luôn, rt nhiu ngi phi l vong. Mùa xuân, nm Nguyên Hòa th 15 (1547) m khoa thi c nhân, ly bn Dng Phúc T cng 30 ngi trúng tuyn. lai hu. Phúc Nguyên thng vn thn có công trong vic Cn vng, thng cho Trn Ph lên tc ông Mùa h, tháp Báo Thiên không vì c gì t nhiên l. Mùa thu, tháng 7, Trn Ph xin v trí s, Phúc Nguyên không ng, bèn thng cho chc Thiu phó.

1 2

Lc Sn by tôi vua Huyn Tông nhà ng, cp ngôi, t xng i yên Hoàng . Châu T by tôi vua c Tông nhà ng, nhân gp lon, lon quân suy tôn làm ch, ri xng .

57

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Sau khi Mc Chánh Trung tht th, bèn cùng Vn Minh và Phúc Sn em các gia quyn chng hn trm ngi chy sang Khâm châu, vào ca quân lng Qung t cáo; K ht ti trng Nguyn kính chuyên quyn và rung ui các v cu thn quc thích. c quân v Trng Nhc, [t 53b] bèn tâu v triu Minh, xin cu tr cho bn Chánh Trung, vua nhà Minh bèn ra lnh quan ph Thiu châu và Thiu Khánh thu xp cho bn Chánh Trung an c vào x Thanh Vin, và hàng nm phát go cho, chiu theo cp bc. Niên hiu Nguyên Hòa th 16 (1548), vua Trang Tông d Hoàng thng hà, vua Trung Tông lên ni ngôi x Thanh Hoa, i nm sau1. Sau khi T Nghi ã chy, gi x Yên Qung, y li vào a phn nc Tàu, khua d các dân Man ven bin ni lon cp phá, làm tao nhiu Khâm châu và tnh Qung ông, nhà Minh không chu ni, bèn truyn th cho Phúc Nguyên rng: "Nhà ngi vô l! Dong túng cho ng nghch cp phá ni biên thùy thng quc, ngi phi em quân dp ngay. Nu không thì i quân s n hi ti ngi ". Phúc Nguyên nhn th trên, xit i s hãi, bèn sai Kính in dn quân n An Qung ánh T Nghi. Kính in mt sai tên tiu tt d bt c T Nghi, [t 54a] em chém, ri a th cp ti tnh Qung ông. Phúc Nguyên phong Trn Ph chc Binh b Thng th ô ng s. Tháng 4, li gia thêm cho Trn Ph Tri quán cc, tham d triu chính. Sau thng tc Lai qun công. Phong Phm Qunh tc Vinh qun công, phong con trai Qunh là Dao tc Phú xuyên hu. Phm Qunh nguyên quán làng làng ng Xá, huyn Thanh Lâm, n ng c ti Thôn Bùi Tây xã Thnh Lit, nhà nghèo làm ngh bán trà. Khi Kính in lên 2 tui, thng au m qut quo luôn, mun tìm ngi vú nuôi, Lê Bá Ly bèn sai v Phm Qunh vào cung làm vú sa nuôi Kính in. n ây, Kính in gi chính quyn, ngh ti ngha bo dng ca v Qunh, cho nên trng dng c hai cha con Phm Qunh: Sai Phm Qunh gi quyn tit ch ông o; cho Phm Dao trn th x Sn Nam, ri thng n tc Vn qun công. Mùa thu, Phúc Nguyên sai by tôi, bn Lê Quang Bí [t 54b] sang nhà Minh dâng cng hin thng niên. Thi vua Trung Tông, niên hiu Thun Bình th nht (1549), nhm niên hiu Gia Tnh th 28 triu Minh, Mc Chính Trung ã chy vào nc Tàu, bèn n vin c ph nhà Minh, t cáo ti trng Nguyn Kính chuyên quyn, bc hip ui bn Chính Trung. Ngi nhà Minh ng Phúc Nguyên không phi là dòng dõi ng Dung, bèn truyn vn th tra khám. Lúc này là thi k Kính in va dp d ng ca T Nghi xong, nên x Hi Dng và x Sn Nam c tm yên. Kính in bèn h v Phúc Nguyên n ca quan Trn nam, bo Phúc Nguyên gi tên Hong Dc làm t trng cam kt không có gi di, xin c tp phong chc ô thng s. Li sai k mc bn Lê Bá Ly i theo cùng, và cùng làm t vn bin bch rõ rt, xin chiu theo l trc, tâu t lên triu ình, cho Phúc Nguyên c tp phong. Quan quân môn Lng Qung [t 55a] bng lòng nhn. Mùa h, ngày 11, tháng 4, gi t, các Ph: Nam Sách, Thng h tng, Lý Nhân, Khoái Châu và Trng An, ng lúc ban ngày, tri bng ti sm, không gian lin ni ting m m, ri ma á xung sm sp! Có ht ma to bng hòn n, có ht to bng cái ht gà, cng có ht to bng cái u hoc hc á, làm h hi lúa ngoài ng; cây dâu trong vn; phá hoi nhà ; cht chim ngoài ng; ngi và súc vt b thng rt nhiu. Thng th Vn dng bá T ình Quang dâng t s rng: "Kính xét sách "Xuân thu kho d "và sách "Vn hin thông kho ", iu nói rng: "Ma á là cái tng khí âm hip khí dng ". ó là ng v s by tôi có th lc chuyên quyn, và cng bi nhng s;

Câu này chính bn chép "ci minh niên " (i nm sau ". Nh vy cha ngha. Hoc chép sót my ch "vi thun bình nguyên niên " (làm niên hiu Thun bình th nht ) chng ?

1

58

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Ngi hin b che kín; ch dùng ngi gian; nghe li gièm, su cao thu nng; pháp lnh i thay, cho nên mi có tai d ó. Nay b h tuy ã ln tui, [t 55b] nhng cha ích thân iu khin chánh s, thì cái tai d ma á kia, cha có th c vì li ca vua. V Hoàng thúc thân vng, không th coi viêc này làm thng c, và các v i thn cùng bá quan vn võ, há không t nhn li m à tìm phng cu cha ru ? Kính mong b h, ngày ngày chm hc thánh tin công thánh; lúc nào cng tôn mnh tri và s oai tri. V phn Khiêm Vng, nên tn thành t xét mình...1. ng ly thiên h tm nh tm yên làm áng mng; nên ly công vic khó thành d bi làm áng s. X quyt công vic, thng giáng các quan liêu, ng s mch lòng ngi mà không quyt oán; chn lc cm binh, nén hãm k quyn quý, ng cho là vic khó mà ch th . [t 56a] Nhng k gièm pha có hi n ngi hin tài, và nhng k sim nnh, ch chc cu n, u nên rung b ht thy, cho tà không can chính, âm khi xâm dng. S co th chuyn tai ha thành im lành ". Phúc Nguyên nhn t s này, nhng không theo ni. Mùa thu, Phúc Nguyên phong tc Quc công cho viên Tng ông o m; i phong tc Khiên quc công ca Mc ình Khoa ra tc Gia Quc Công; b chc Thái úy cho hai Tng Tây o Tây quc công Nguyn Kính và oan quc côngNguyn Khi Khang, u cho i sang h Mc; thng tc Nam o Phng quc công Lê Bá Ly lên chc Thái t; ra lnh duyt tuyn quân 4 V ni ngoi. Bá Ly là mt v lão tng trng thn, chuyên gi binh quyn, tham d triu chính ai cng tôn phc. Sau khi ánh phá Phm T Nghi, uy danh càng thêm lng ly! [t 56b] Con trai là Ph qun công Khc Thn, ly trng công chúa Cm Hng, li gi quyn Tit ch L Sn Nam, và gi vic trong ph; con r là Vn phái hu Nguyn Quyn gi v Cm y; con trai th là Thun Lng Hu cng qun c i cm binh; nhân gia là, Th qun công thin, chc Thng th B li, ng giang hu Bùi Tr chc Tán lý quân v. Thân ng kt liên, khí th rc r, bao nhiêu hùng binh các Trn, u nm trong tay, bao nhiêu by tôi vn võ, u ra bi ca. Phm Qunh, và Phm Dao, nguyên trc xut thân trong hàng y t nhà Bá Ly, bây gi chúng c hin t, li em lòng oán ghen, mun tính s hãm hi Bá Ly. Mùa xuân, niên hiu Thun Bình th 2 (1550), Phúc Nguyên m khoa thi C nhân, [t 57a] ly bn Trn Vn Bo cng 25 ngi trúng tuyn. Tháng 10, Trn Ph xin trí s, Phúc Nguyên phong cho hàm Thiu s, cho v làng. Nm Tân Hi, niên hiu Thun Bình th 3 (1551), lúa này con trai Thái t Bá Ly là Khc Thn trn th x Sn Nam, óng n Vn Sàng, Thn ng tui thanh niên, ch ham chi bi ca hát, ít khi làm vic, li ct nhà ca lng ly, sm kiu son, lng vàng. Phm Qunh và Phm Dao bèn gièm vi Kính in, bo Khc Thn có d mu (phn nghch ). kính in ngc nhiên mà rng: "Quc gia trông cy vào Tng ph (Bá Ly ) nh qu núi cao, các ông không nên nói nhng li nh vy ". Phm Qunh, Phm Dao li em ý trên gièm pha vi Phúc Nguyên. Ngày 12, tháng 2, Phm Qunh, Phm Dao t ý sai quân vây Bá Ly tri Giang mai vào lúc na êm, li ng là nhân gia ô ng s Nguyn Thin ng mu, bèn sai quân bt úp. Nhng lúc y Thin ng i d hp, Bá Ly thì trong tri quân, cho nên u không bt c. [t 57b] n lúc gà gáy sáng, ngi y t nhà Bá Lý ra ngoài, thy có quân vây, vi tr vào báo, Bá Ly bèn thu thp ngi nhà và các quân s, óng ca c th, ch con em n cu vin. Mt lát, Vn an hu, Vn phái hu, và T v hu, mi ngi mang 3.000 cm binh ti h v, giao chin ác lit vi quân Qunh , Dao. Qunh, Dao thua chy, Vn an hu bèn em quân ón Bá Ly v óng ti Thnh Lit, ri Khc Thn cng t ng Vn Sàng ti hi.

Câu ch Hán này gm 5 ch, nhng chép bõ trng, mi khong mt ch, ch có 3 ch cách quãng nhau. Nh vy không ngha dch.

1

59

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Bá Ly cùng các tc thuc bèn dn quân chim gi ca quan Châu tc, Kinh thành ca k náo lon! Phúc Nguyên thy th bc bách, hong s, b thành chy qua sông, di c n B , ri sai s thn d Bá Ly bãi binh, Bá Ly không nghe, bo phi bt cha con Qunh, Dao, gii n ây s bãi binh. [t 58a] Phúc Nguyên bèn sai Tng Sn Tây: Vn ôn hu, Anh du hu, Phù long hu, và Vn giáp hu, hp binh tin ánh Bá Ly. Bá Ly chia quân chng c, c th, ri sai tng di trng Vn t bá em th cu Thy quc công Nguyn Khi Khang cu vin. Thy quc công nhn li, lin sai gia thn ông Khang Hu dn quân giúp Bá Ly, Bá Ly bèn ánh Phúc Nguyên, quân Phúc Nguyên thua chy, Bá Ly bèn tin quân n Cu Hà, ri ly vng sang và tuyên ngôn rng: "Cha con h thn thc không dám mu tính s gì, chng qua ch vì k gian thn bc bách, ghép h thn là phn nghch, chúng nh hãm hi, cho nên h thn phi dùng binh t v. Xin b h bt cha con Qunh, Dao, gii n úy d ba quân, h thn xin bãi binh ngay ". Phúc Nguyên không nghe li yêu cu ca Bá Ly, lin dn quân i v Phng ông, Bá Ly ni gin, mng nhic Phúc Nguyên, [t 58b] ri tr v kinh thành. Bo các Tng rng: "Ta chút tài mn, nguyên th Quang thiu Hoàng , nhân bt c d bèn làm by tôi h Mc, chính tay dng 4 i vua, hao phí bit bao tâm lc. Nay gp hôn quân, không bit minh oán, ch nghe li k gièm pha, khin cho bao nhiêu ngha bin tình non, u thành bng tang ngói trút! s th ã nh vy, thôi li còn nói gì. Ta nghe vua Lê, chính v x Thanh Hoa, có Thái s h Trnh là mt v anh hùng tài lc, chuyên y tá phò, ra quân có danh, 4 phng quy ph. ó thc là v chúa trung hng vy. Nay ta mun dn quân quy thun, tiu tr gic nghch tán tr triu Lê, dng nên nghip ln, ra ti li trc, mà cng không mt s giàu sang. Các ông ngh th nào ? " Tt c các Tng ng thanh tha: "Kính theo tôn mnh! ". Bá Ly c các Tng ng ý, rt là mng r. [t 59a] Lúc y ang thi k him go, bèn m kho thóc phát chn cho dân nghèo, ri sai ni thn Vn p hu cùng vi Tán Lý ông giang hu Bùi Tr, em vn th n hành in Ngc Khê xin hàng, kèm theo bc ha a hình tin dâng. Vua Lê nhn ri ban t sc khen ngi Bá Ly. Tháng 2, Bá Ly xut 14.000 quân các o Tây Nam cùng vi Nguyn Thin, Nguyn Quyn và con trai là Khc ôn, Khc Thn ti bái kin ni ca quyt, ri ón vua Lê ti óng ti sách Vn Li. công. Hoàng xit i mng r! Úy lo và nhn cho hàng, thng Bá Ly chc Thái t tc Din quc

Lúc này, Bá Ly ã 70 tui, mt v k lão trng thn, bày tôi trong triu, ai cng tôn kính. Khi vào yt kin Thái s Lng quc công Trnh Kim, Bá Ly gi ht l, rt cung kính, [t 59b] Thái s tip ãi cng rt là kính cn tn l. Sau khi Bá Ly quy thun, thì bao nhiêu mu thn mãnh tng u ùa theo, kéo c vào Phng Tây, cháu r Bá Ly là Khng Lý và ng Hun, ngi xã Lng Xá huyn Chng c, cng theo vào bái yt Thái s ca quân, Thái s u hu ãi; tng Tây o i úy oan quc công Nguyn Khi Khang, khi trc sai tng em quân giúp Bá Ly, n ây cng xut 3.000 quân di trng quy thun, ti yt Hoàng hành in Vn Li. Hoàng úy lo ban thng, cho nhng theo chc tc c. Khi Khi Khang ti bái yt Thái s, Thái s kính n tc v cao, nên tip ãi rt nng hu. Con trai ngi cu Khi Khang là Nguyn Hu Liêu, quán làng Tây am ph T Liêm, là mt ngi tài dng siêu qun, Hoàng triu kin, và em cho binh l vào doanh chánh, theo Thái s ánh gic. [t 60a] T ây, thanh th quân nhà vua rt là lng ly! Phúc Nguyên thy vy, ly làm lo s, bao nhiêu binh quyn y c cho Kính in, tính k bo th Trng An cho ti các x min ông.

60

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Tháng 4, Hoàng cho là Phúc Nguyên hin b by tôi lìa b, ngoài phn bn trong tan rã, bèn bàn nên tha lúc ch suy, xut quân tin ánh lin ban t chiu c các tng ánh Phúc Nguyên: Sai Phng quc công Lê Bá Ly xut ng Sn Nam; oan quc công Nguyn Khi Khang xut ng Sn Tây; Gia quc công V Vn Mt ti Tuyên Quang xung, hi ng ti ông Kinh. Bá Ly làm t quc th (bng quc âm ) chiêu d các tng nhà Mc rng: "Các chc vn võ Sn Nam, Sn Tây, kính t ti di c các Tng quân Kinh Bc: Tng mng rng: Rt tr có lon, xét c kim bit tha ph hng; tr nguy làm yên, hay thi th [t 60b] bi chng tun kit. Lý Thông chng mt, gng khá soi. Vua nhà ta, t inh Lê Lý Trn dng có phong cng, cùng Hán ng Tng Nguyên u làm quân trng. n nhìn Nhun H mt vn, 13 thu ngc chánh phin hà; cho nên ngoi quc ct binh, hn 2 k châu thành chim c. Nc Sa phi mi khi truân b, tri c sinh có chúa thánh minh. Vua Thái T dy nghì dp lon, dân c thoát cn thán; vua Lit T ly nhân ra c, ngi u nhun c phu. S truyn c quá lch Chu, gp bin phúc nhân ách Hán. Thác thin nhng mà ly thiên h, s chng bình tai mt khôn che; còn duy trì bi c tiên vng, dân oái cm t hào n ph. [t 61a] Xem nhân tâm khá hay thiên ý, suy thiên ý thc nhân tâm. Chúng ta nay, chu vóc trng phu, tm n i Vit. Có k t tài tng súy, lu lc thao cm; có ngi dng nghip thi th, ra ng khoa mc. Vn v tài dùng há mn, kinh quyn o phi chng n. Hoc p duyên gp phi Lê Triu, có quan có lc; hoc i ngha phò nhà Mc th, chu tc chu n. Hng minh tuy nhn chng cùng, x bin cho hay có khác. Nh thu trc, thy t T Nghi làm d, ta ã cùng lòng cùng sc dp yên; n khi gi, cha con Phm Qunh mc gian, nó li i sách i lèo gây lon. Làm uy phúc mun [t 61b] v ngh, kt ti danh hòa hãm ép ngi. Sai ác ng luôn thi phù ngôn, vu chng ph mong lòng t lp. ô dài làm quan nh mc, doanh thành mà ón bt làm sao; Thái t bàn vic miu ng, v k ch n khua vây mà dám. Phiêu v s làm nhn b, ày triu ai có tng âu. Chúa Cnh Lch lung gi ging h, chc nào kh ch; vua Khiêm Vng d nghe li sim, trách y khôn t. Phép quc gia cha sáng hình chng, loài gian ác càng dông bo ngc. Kinh p hai phng ph xá, t ht lâng lâng; quan c mi chn nha môn, cp không thy thy. Hàm tch ày vi hoi ht, ca kho hàng [t 62a] nhiu ít ch i. N phù không dãy qu bung tiêu, nào kinh danh phn; t di hip xe rng lin phng, b l thành trì. Thng tt dy vic can qua, sinh linh ti nàn thy ha. Nhng thói chut quen nng xã, xã ã mt khôn nng; nào cc nc ày lp thuyn, thuyn chng ng d lp. ch di ging ngo ngoe xng ln, yn trên lng lc lch còn n...1 nó ly làm chi, bin c ai hu chu thác. Âu cây nát t là b r, thng vay t Mc mau i; n vn lành thc h tri, mng ly chúa Lê li dy. Vua Thun Bình thc dòng Tr, dng c Lam Sn. Ni du Thiu Khang, bi Luân p Ngu p [t 62b] ng tái to; t nghe thn m, có Lng quc Gia quc phò vn trung hng. c thi c chúa c tôi, có t có ngi có ca. Cõi Hoan châu cõi Ô Lý, trông c giáo thuyn b vt thông; trn Thun Hóa, trn Tuyên Quang, mang ngc bch qua non sum hp. Binh ng vin ã dp tan Ninh Sóc, th qui ph này ngày thy Lng Sn, Qun Huyn òi chn khua tr, thy b hn ngày thng ti. Nga làm c, voi làm trn, sáu quân ua khí mãnh hn hn; bu em nc, gi em cm, muôn h dc lòng v th th. Quan nghi c ngi u mng thy, anh hùng nhiu ai chng phc òi. ây ã bit s hng minh, y khá toan b qui thun. [t 63a] Ch cy trng giang, có phân nam bc, mà ly làm ràng; dù mt ông ngu, còn thu tang du, nào rng ã mun. Gp c hi ã ành chng l, lun công danh chn thc phi thâu. Nhc lo ngha c tòng quân, bao chng tòng quân, noi thu Quang Thiu, thu Thng Nguyên cho phi ngha; tu t hc xa trch chúa, bao chng trch chúa, bng ngi Lý Thông ngi Mã Vin mi nên hin. Khuyên ch h nghi, kíp nên quyt oán. Kìa Trng Lng làm tôi Cao T, bút li thn tay chép còn khen; n Phm Cht li th Ngh T, nhân C t ai rng có kém. Nhìn th din chng toan noi trc, dù vic nào ai trách chng sao. Oai sm dy bi tri, binh khe n hùng bi ai ch; ngn la lan [t 63b] khp núi, th cháy âu ngc thch âu phân. Nh ngha xa cng mun v lành, ng lòng thc xá tin nhn bo "2.

1 2

Khong này chính bn b trng chng 3 ch.

Bài vn này, bt u t câu "tng mng rng ", n câu "ng lòng thc xá tin nhn bo "này, chính bn chép bng ch Nôm. ây là phiên âm, ch không phi dch vnn ch Hán.

61

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Tháng 5, Thái s xut quân t Hng Hóa qua ò sông Thao n An Lc, cùng vi Vân Mt tin óng ti núi...1, ri ánh phá quân Kính in, bèn thng ti Xuân canh Lâm h, thng luôn my trn na. Bá Ly, Khi Khang2 và Vn Mt chia làm ba ng tin ánh, cng u phá c các Tng h Mc khác. Th quân rt mnh, Phúc Nguyên s hãi, ang êm b Kinh chy ti Kim Thành, gi ni tr s là Bin ng Long, ch Lu Kính in li làm Tng ô c, chng gi b Bc sông B . Quân vua Lê bèn khôi phc ông Kinh, s dân hào kit ni tip qui ph. Thái s cùng các Tng hi c Kinh S, [t 64a] m i yn khao thng Tng Tá, tùy theo cp bc. Lúc này vng s thng trn luôn luôn, mt dãy núi phía Tây Nam, và các Ph: Thng ng, Lý quc và Qung Oai, u ã thuc v bên ta. V bên gic Mc ch có 2 o ông Bc, chúng bt dân các làng l thuc vào các doanh trai, t sông B tr lên phía Bc, chúng p ly t, t thuyn chin, quân thy quân b óng xen k nhau, phòng th rt nghiêm nht! Bn Bá Ly và Nguyn Khi Khang tính rng: Hin Phúc Nguyên ã chy lên Kim Thành, thì khí th ã xung lm, dù có lu quân phòng th, cng không áng làm lo ngi cho ta. Nn bây gi ón Hoàng thng tin ng ti Kinh thành, thì nhân tâm rt hng ng, hào kit s u qui ph, nhân gi trung châu mà hiu lnh bn phng, quét ht bn gic tàn, [t 64b] thì công khôi phc, s có th tính tng ngày. Bèn sai ngi tâu báo thng trn, và dâng t biu ón Hoàng ra ng ông Kinh. Thái s thì tính rng: Hin ng gic hãy còn khá nhiu, chúng có th kêu vin binh các ni n ông o. nu quân ta vào sâu ni trng a, ng chúng ón ánh chn ngang, thì dù có ly c ông Kinh, cng khó lòng gi ni. V chng lúc này nhân tâm cng cha ht thy hng v mình. Chi bng hãy gi vng ni cn bn ã, cha nên khinh ng. Bi th Thái s không ký tên vào t biu trên. Khi Hoàng thng xem t biu ca các Tng, không thy tên ký ca Thái s, ngài bit ngay Thái s tt có ý kin khác, bèn h t chiu cho các Tng kéo quân v. Trc khi ta lui binh, Phúc Nguyên ã sai tng Khánh quc công, dn thy quân t ông Nam ngc dòng tin lên, óng sn ti núi Công, nh ánh ngang vào hu quân ta. Nhng Thái s hi binh tin ánh, phá tan ri cùng bn Bá Ly tr v Thanh Hoa, Vn Mt công thì tr v Tuyên Quang. [t 65a] Sau khi ta ã lui binh, Phúc Nguyên li chim thành ông Kinh, nhng còn B Lc. Kính in sai b binh óng n ti Yên Mô, thy binh óng n Thn Phù. Các x Sn Nam Sn Tây li thuc v h Mc. Mùa xuân, nm Thun Bình th 5 (1553), Thái s lp hành ti An Trng. Phúc Nguyên m khoa thu C nhân, ly bn Nguyn Lng Thái cng 20 ngi trúng tuyn. Tháng 6 nm này, bày tôi Phúc Nguyên: Trn tho doanh Tng c Hng qun công Nguyn Quý Liêm, và Hùng tip doanh Hiu Lý Nguyn Ngn Hong dâng t s rng: "Quc gia phi có k cng, k cng có nghiêm thì thiên h mi nh. Thi xa, vua nhà Chu chn chnh k cng mà nên danh trung hng, vua nhà ng chn c k cng mà nên nghip trung thiên. ó là do trên vua gi k lut, cho nên by tôi không dám chuyên quyn vy. [t 65b] "Gn ây , gp lúc quc gia có bin, Tng ngo binh kêu, không tuân hiu lnh, triu ình h hng, chng chu hi tra. Nay k cng ã phn chn, nh vic binh vic ngc tng, là vic ln u có thng gi, nu ngi không phi phn s, thì không c thin tin. Th mà h thn thy: Các Ph Huyn ly lính, tuy ã chiu s, mà mi khi sai làm vic gì, thì ngi n la cho ngi kia, c ý lánh vic, Tng quân không cm ni, cho cái t quy nhiu càng ngày càng nhiu. n nh vic ngc tng, là trách nhim ca quan Hu Ty, th mà các Nha Ph, các quan trong doanh tri, và các quan ô Ty v s, u lp s hi kin trong nhà, có ngi kin v vic h, vic giá thú, in sn và các vic khác, [t 66a] các ni trên u t tin nhn n, ri bt ti tra kho, hch sách tin ca, t ý phân x,

1 2

Ch này là tên qu núi. Nhng chính bn b trng. Vy không bit là núi gì ?

Ch này chính bn chép "khi hoàn " (dn quân thng trn tr v ). Xét không hp ngha câu vn. Hoc do ch "khi khang " chép ln ra chng ? Khi Khang là tên ngi, tc oan quc công Nguyn Khi Khang. Xin dch theo ch "khi khang ".

62

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

mà các quan Hu Ty cng không can thip. Thm chí có viên ích thân em thuyn i bt con gái lng dân! Nhng t oan nh vy, mà b qua không hi ti, thì còn ly gì è nén ngi quyn quý, chn chnh k cng triu ình. H thn Quý Liêm, lm gi vic binh, tuy không phi chc ngôn quan. Nhng nu bit mà không nói, s thiu ngha k by tôi. Vy xin giao triu thn hp bàn, ri thông sc cho các quan Ph Doanh và ô T, không c nhiu dân nh trc, cho trên di c yên, k cng li chnh ". Phúc Nguyên cho s này là phi. Bn Thái bo Hng quc công Nguyn Phú Xuân, và Chung m hu oàn duy hu xin sao t s ca Quý Liêm trên, gi cho các Doanh, truyn lnh: Nu k nào vn dám [t 66b] làm by nh trc thì; cho các viên Tán lý, Ký lc và bn o Tha hin doanh y, c xét tâu tr ti. Li truyn lnh cho toàn dân thiên h; Nh có ai n Doanh môn, np n kin, mà nhân viên không phi là ngi có trách nhim v ngc tng ca nha môn, li thin tin òi hi tra xét thì, nên xét tâu tr ti. Niên hiu Thun Bình th 6 (1554) Phúc Nguyên i niên hiu Cnh Lch th 7 làm niên hiu Quang Bo th nht. Thái s Trnh Kim lp hành danh ti Bin thng. Lúc này khí th quân s ang lên, bèn sai các Tng kinh lc Hóa châu, àm Bá và Hoàng Bôi, chim c u ngun nc, chng c c th. Quan quân bình nh các Huyn, các th hào và các quan t ông Kinh b nhim, ti âu u hàng phc, c Hng dng bá Nguyn c Trung cng qui thun, lin thêm binh ánh gp, phá tan quân chng c, [t 67a] git cht Phm Bôi, bình nh c hai x Thun, Qung. Tham Tng Phm Khc Khoan li xut quân chng c quân ta, nhng cng b thua và cht trn. Sau khi bình nh hai x này, Thái s thu nhp các hào mc và sinh viên trong x, b nhim vào các công chc. Phng này c yên. Hoàng bt u m khoa thi, cho inh Bt Ty trúng tuyn hng "xut thân ". T y nhân tài các phng, không ngi ng xa ngàn dm, u ua nhau vào Thanh Hoa ng thi, mong hiu dng Hoàng bèn tùy tài tng ngi, b nhim các chc. Quc gia càng tr nên thnh vng. Tháng 6, Thiu s trí s Trn Ph cht, th 76 tui. Vì lúc này quc gia ang nhiu bin c, cho nên Phúc Nguyên không sm l nghi y , ch cp tin phúng iu 20 quan, và 57 mu rung "th nghip ". Niên hiu Thun Bình th 7 (1555), Lúc này Phúc Nguyên ã dàn Tng s [t 67b] chng c quân ta, phòng th các ni yu hi, trong nc tm yên, bèn khin thúc ph Kính in em quân vào ánh cp Thanh Hoa, sai Th qun công tit ch quân Nam o dn 300 chin thuyn làm quân tin phong, thng ti ca bin Thn Phú. Ngày hôm sau, Kính in hi quân sông i Ni, sai Th quân công tin quân óng ti Kim Sn. Bên ta, Thái s ã t phc binh trc núi Bch Thch phía Bc sông, li tuyn binh tng hùng mnh mai phc di Kim Sn; sai Trung quan Thái úy inh Công, Thng t Lê Bá Ly, và Thái úy Nguyn Khi Khang, phc binh phía Nam sông; còn t núi An nh cho ti núi Quân An, thì sai Phm c và Nguyn Quyn, dn thy quân chim c thng lu sông Hu Chp n sông Kim Bôi, làm th " giác " [t 68a] Khi binh thuyn h Mc i qua Kim Sn, n ch Ông Tp, t th hùng mnh, không phòng, trong quân ni ting àn sáo ca hát, nh vào ch không có ngi. inh Công và Bá Ly em quân và voi nga t h lu qua sông, ánh chn ngang vào hu quân bên ch; quân thng lu thì ánh vào mt tin; ri 4 mt quân dn ánh p c vào, phá tan quân Mc, Th qun công phi nhy xung sông, b quân ta bt c, còn Vn n hu và hn mi Tng Tá khác, u b cht ui. Kính in thu thp tàn binh chy v Kinh S. Mùa xuân, niên hiu Thun Bình th 8 (1556) Phúc Nguyên m khoa thi C nhân, ly bn Phm Trn cng 14 ngi trúng tuyn. Nm này, vua Trung Tông Hoàng thng hà, Thái s ón cháu huyn tôn ca Giám quc công là Th nhàn s Mai Sn Hu Duy Bang, làng B v x ông Sn vào lên ngôi vua. ó là vua Anh Tông.

63

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

[t 68b] Nm inh T, niên hiu Thiên Hu th nht (1557), nhm niên hiu Quang Bo th 4 triu Phúc Nguyên, mùa xuân, Phúc Nguyên dùng Kính in kiêm chc Tông nhân lnh. Lê Bá Ly sau khi em con em h hàng v Thanh Hoa qui thun, ln thng ti chc "Khai ph bình chng quân quc trng s, chng triu ng chánh ", n ngày 1, tháng 4 nm này cht, hng th 82 tui, triu ình ban t chiu tng tc Ngha huân công, và ban tên thy là Trung Hu. Mùa thu, tháng 7, Phúc Nguyên sai Kính in vào ánh cp Thanh Hoa; Phm Qunh và Phm Dao ánh cp Ngh An. Kính in n a phng Tng Sn, Nga Sn ni sông Thn Phù, t phá ht cu ni ca ta. Thái s sai thuc tng Thanh qun công óng n quân ti Nga Sn; Thy quân công Hà Th Tng óng n quân ti Tng Sn chng c, nên quân gic không dám tin. Thái s ích thân c xut binh tng, [t 69a] i ngm theo chân núi Yên Mô thng ti ca bin, phóng quân ánh vào sau lng quân ch, li sai thuc tng V lng hu Phm c K ngi Hong Hóa, vt thuyn xung kích trc, c K gp thuyn Kính in, lin nhy vt sang, tut gm chém tên vác dù t làm hai on, ri xung sông! Kính in không kp tr tay, lin nhy xung sông trn. Quân u tan rã chy vào rng núi, quan quân ta bt c rt nhiu thuyn và khí gii. Sau khi Kính in nhy xung sông, trn vào n núp ti hang núi Dân sn xã Tr ni, trong 3 tháng rt ói khát. Mt êm, nhân thy cây chui trôi qua ca lch, bèn ôm vào cây chui tìm li bi v, my tháng mi ti bn Trinh n ht Yên Mô, gp ngi ánh cá xã Tràn Tu, dùng thuyn ch cho c thoát nn. [t 69b] Khi Kính in v ti Kinh, bo c ngi ánh cá lên tc Phù ngha hu. Sau khi Thái s ã ánh phá quân Kính in, lin dùng ngay chin thuyn ca Kính in ch tinh binh, cm c hiu ca bên ch trên thuyn, ri sai Phm c dn chin thuyn ti ca bin an Giai. Phm Qunh và Phm Dao ang óng n T Ao ht Nghi Xuân, trông thy chin thuyn, tng là quân tip ng ca mình, nên không phòng, Phm c thng ti ánh úp, phá tan quân ch! Bn Phm Qunh b thuyn chy v. Tháng 8, Thng th b Li Th qun công Nguyn Thin cht Thanh Hoa, con trai là Quyn và Min u trn i, tr v hàng Phúc Nguyên, Phúc Nguyên úy lo, phc tc Vn phái hu c cho Nguyn Quyn; tc Phù hng hu cho Nguyn Min và g con gái tôn tht cho. Sai hai anh em xut binh chng c quân vua ta. Tháng 9, Thái s em 50.000 thy lc quân ánh h Mc, [t 70a] ra trung l x Sn Tây, n sông Phng Sí, to cu ni quân qua sông, ri tin ánh phá tan quân gic, bt c Tng là Khánh Quc Công, quân gic tan v, ta thu c khá nhiu chin thuyn. Sau khi Khánh Quc Công b bt, Thái s cho ngi lên lng voi theo quân hin k. Nhng y li mu phn, b tit l, bèn em git cht. Quan quân lc nh h l x Sn Nam, n ht Cao Thy, thì h Mc sai Nguyn Quyn xut quân chng c sông H Trì. Nguyn Quyn nguyên là hàng tng, Thanh Hoa ã lâu, nên bit rõ tình hình binh tng, và s thc h v sc mnh yu ca ta, v chng y li mi hàng h Mc, mun lp công chuc ti, cho nên ánh rt hng. Thái s nghe bit tên Quyn trong trn này, thì gin lm! Lin ích thân cm quân, sai bn Phm c qun c thy binh; sai V Lng Hu [t 70b] tin ánh Nguyn Quyn. ang khi Nguyn Quyn và c K ác chin kch lit, c K vn mình nhy sang thuyn Nguyn Quyn1, chém ngi vác dù hu, ri quát ln rng: "Có V lng hu ta ây! Chúng mày âu có ch ni ta ". Quân gic nghe u tan v, b thuyn chy c lên b.

1 Ch này chính bn chép "c k thuyn " (thuyn c K ). Có l lm, vì c K ang trong thuyn ca mình, sao li còn nhy sang thuyn c K git gic. Hoc do ch "Nguyn Quyn thuyn " (thuyn Nguyn Quyn ) chép ln ra chng ? Xin dch theo ch "Nguyn Quyn ".

64

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Thái s vi ra lnh thu quân tr v, sai Hoàng ình Ái cm o quân "in hu ". Nhng b quân gic ánh chn li ng v, quan quân phi ht sc chin u, mi qua c, b cht mt hn chc Tng Tá, bao nhiêu thuyn mng khí gii phi b ht! T ây, các huyn x Sn Nam li thuc v h Mc. Phúc Nguyên bèn phong tc Thch qun công cho Nguyn Quyn. Nm Mu Ng niên hiu Chánh tr th nht (1558), Thái s dn quân ra trung l x Sn Nam, ánh bt thình lình khi quân ch không ý, bt c Tng bên ch Anh nhu hu, git cht. Tháng 9, Thái s li xut quân ánh thng l x Sn Nam [t 71a] lc nh vài Huyn, ri v, Lu Thái úy Nguyn Khi Khang trn th các Huyn, chiêu tp dân a phng. Ngy à qun công Mc Ngc Lin là con trai Nguyn Kính, và là cháu gi Khi Khang bng cu, sai th dân M Lng trá hàng Khi Khang, ri la bt Khi Khang gii v triu Mc, Phúc Nguyên bèn x t Khi Khang bng cc hình: dùng xe kéo xé xác. Triu ình ta nghe c tin này, Thái s thng Khi Khang là ngi có nhiu công lao, bèn tâu xin truy tng cho tc Hin trung công, và b dùng cháu ni h ông là bn Hu Liêu. rng: Tháng 10, Thái s triu Hoàng ni hành ti, bàn v k sách ánh gic Mc, phát biu ý kin

"X Thun Hóa là mt kho tinh binh trong thiên h, thi xa, quc triu ta bt u gây dng c nghip, cng ã dùng dân x y dp gic Ngô. X y, a hình him tr, dân khí cng cng, li có rt nhiu ngun li trên rng núi và di b sông. V phng din trng yu [t 71b] không có x nào có th hn. Gn ây, quan quân kinh lc hàng my chc nm mi ly c. Vy nên ht sc bo th, làm nh mt bc bình phong vng chc. "Còn nh li ng t x Ngh An vào, thì vì ng thy ng b xa cách, có th khi phi ý lo ngi. Duy t Hi Dng và x Qung Yên, khi nhân thun chiu gió Nam, gic phóng thuyn ra bin, thì ch vài ngày có th n a phn ta, s binh gic d tha c xâm lc ta bng no ng này. H thn xét thy con trai th ca Chiêu huân Tnh công là Nguyn Hoàng, mt ngi trm tnh cng ngh, li có mu lc, i vi quân s có lng, khoan dung gin d. Vy xin b ông làm Trn th, tr an ni biên thùy và chng gic phng ông; và li cùng vi Trn qun công x Qung Nam, cùng làm binh cu vin ln nhau. Ht thy các vic to nh a phng y, xin u cho ông c tùy nghi nh ot; li xin y ông thu các sc thu, np v triu ình úng k hn, thêm vào s chi tiêu trong nc. [t 72a] Nh vy, thì mt khong x Ô Châu, khi phi ý lo ti, h thn s khi phi phân tâm, mà ch dc ht ý chí v vic ông chinh; Bt u kinh lý x Sn Nam và x Sn Tây, ri th n khôi phc Kinh ô c, tiu tr thoán nghch. Nghip trung hng s có th sm thành công ". Vua Anh Tông thi hành theo ý kin này, t y Phúc Nguyên không dám nhòm ngó ti 2 x Thun, Qung. Mùa xuân, niên hiu Chánh Tr th 2 (1559), Phúc Nguyên m khoa thi C nhân, ly bn ng Thi Th cng 19 ngi trúng tuyn. Lúc này, quân vua ta ra ánh liên miên, nm này qua nm khác, quân h Mc b thua luôn, bi th Phúc Nguyên s, không dám trong kinh thành, bèn t B di c vào phía ngoài ca Nam kinh thành, dng in lp tranh triu qun thn. Cng thi k này, Thái s ã tr an nhân dân, luyn tp quân s, thu dng nhân tài, tích tr y khí gii lng thc, mun m mt trn tn công i qui mô ra ông, khôi phc c , bèn mt bàn vi các Tng rng: [t 72b] "Con ng x Sn Nam, mi khi quan quân ta ông chinh, u i li này, cho nên Phúc Nguyên em nhiu tinh binh, c thy lc quân b trí các ch him yu. Ta khó b tung hoành. Ch có thng l x Sn Tây, và các x Tuyên Quang, Hng Hóa, Thái Nguyên, vùng này phn nhiu rng rm bao la, ng hm quanh qut, chúng không ý phòng b. V ni ó có Tng doanh

65

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

An bc Gia qun công Trn th i ng, vn ht lòng trung thành vi vua ta. Mt khi ta ti y hi hp vi Qun công, thì khi tin quân có th ánh phá, khi lui quân s có li v. Vy nay nên xut quân li Thiên Quan, i qua x Hng Hóa; qua ò sông Thao, hi hp vi Gia quc công1, thu dng các Phiên mc Th tù ni ó, tng cng t quân, ri i theo ng chân núi, lc nh 2 x Thái Nguyên và Lng Sn, ph d dân biên thùy, chiêu tp các hào kit, ct vây cánh quân gic, [t 73a], ri sau mi dn quân xung x Kinh Bc, chia quân ánh vào Hi Dng, Sn Nam, làm cho rung cành lá vá lay ci r quân ch, thì thiên h s dao ng, th gic s xung ngay. Lúc y Phúc Nguyên ch còn gi 4 bc tng kinh thành mà thôi, ta s em i quân ánh vào 3 mt, còn lo gì không thng ". Trong Tng Tá có v tha rng: "Xut quân con ng y, thì s vn ti lng thc s chm tr, v li cách vi ni a quá xa, nu b chúng ánh chn, thì s lui quân cng rt khó khn ". Thái s rng: "âu phi th! Ni ó 4 x: Tuyên Quang, Hng Hóa, Thái Nguyên và Lng Sn, nhân dân giàu có, tin thóc d tha, ta n âu s có lng thc ngay ni ó, còn lo hì v s thiu n. V y có dãy núi quanh co dài hàng ngàn dm, ta em tinh binh và voi nga hùng mnh, ri vào nhng khong rng rm ó, thì còn ai có th lng c là nhiu ít h thc th nào. Mt khi ta ánh chim c mt x nào, thì ta lu mt viên mãnh tng li, ri dùng thêm phiên thn cùng trn th các ni yu hi. Nh vy thì u uôi liên lc, cu vin tip liên, tc là cái th "Thng sn xà " (con rn núi Thng sn ) ó. Nu chúng ánh chn, ch t cho ta bt ht. Ta ch lo v x Thanh Hoa, các ca bin u là cái then khóa ct yu ca ni k, cn phi canh phòng rt cn mt, quân gic khi nhòm ngó. Ch ct gi cho ni k vô s, thì i s s thành ". Bàn nh xong, bèn dâng biu lên Hoàng , xin xut quân ông chinh. Bo c viên Tng trong h Phong qun công Trnh Quang làm thng ng doanh, Phù qun công Lê Chng làm Trn th o Thanh Hoa, Trào qun công V s thc và An qun công Li th khanh, cùng lãnh tinh binh trn th ca bin. Dn 2 viên Tng này; Phi kiên c p ly; cn thn d thám, liên lc mau chóng, phòng quân gic n ánh. [t 74a] Mùa ông, ngày Giáp Tut tháng 10, Thái s cùng Tng s thân xut 60.000 o quân bc pht, trng thanh th là 120.000 quân, dùng Hoàng ình Ái làm Tng o quân tiên phong, do Thiên Quan tin ra các huyn Sn Tây, M Lng và Bt Bi, quân i qua ni nào u không ly ca dân mt my may, nhân dân các ni y u c yên n nh thng. Khi quân ti Hng Hóa, thì Tng Tây o nh qun công dn binh li hi, các n quân gic u b phá và u ra hàng. Khi lc a n a gii Tuyên Quang, thì V Vn Mt ra ón, Thái s nhân bàn tin binh qua sông, lc nh các o Thái Nguyên, Lng Sn và Kinh Bc, bèn sai Vn Mt trn th i ng nh c, nh qun công thì trn th An Tây, gi ni xung yu, ri em dân phu ni dc ng i theo, khai phá ng li, t Thiên Quan lin ti [t 74b] Kinh Bc, tin vn ti lng tho; sai các Tng chia i ánh các Ph: Phú Bình, Trng Khánh. Châu Huyn nào cng tan v ra hàng. Thái s bèn ích thân xut i binh t Lng Sn xung, óng quân ti Doanh Thun, cùng cm c vi quân Phúc Nguyên. Sau li óng n quân trên núi Tiên Du. Tháng 11, Thái s em quân ánh các Ph: Siêu Loi, Vn Giang và Khoái Hng, binh kéo n âu quân gic u tan chy. Tháng 12, Thái s sai Tng khác ánh phá các Ph Huyn ht Khoái Châu và Nam Sách, quân ch trông thy bóng quân ta u thua chy.

Cng là mt ngi và ch trong mt thi gian ngn, mà vn trên chép "Gia qun công ", ây chép "Gia qun công ". Vy không bit vn trên hay vn di chép ln.

1

66

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Niên hiu Chánh Tr th 3 (1560), tháng giêng, Thái s li chia quân do Khoái hng tin v Nam, ánh phá ht Tiên hng, mt o do Nam sách tin v ông, ánh phá ht Kinh Môn, h ht các Huyn: ông Triu, Giáp Sn, Chí Linh, và An Dng. Phúc Nguyên kinh s, bèn khin thúc ph [t 75a] Kính in óng n ti Kinh Bc, chng c i quân ta; sai các Tng chia gi ông Kinh, óng n binh khp phía ngoài thành. Mt dãy sông v phía Tây, trên t Bch hc, di xung n Nam sang, u óng doanh tri lin lin, thuyn mng san sát, tri n liên lc vi tri kia, ban ngày thì bng ngn c ting trng, v ban êm thì bng bó uc cây èn. Phúc Nguyên thì di c v huyn Thanh Trì. Tháng 3, Thái s sai Hoàng ình Ái trn th Lng Sn, Lê Khc Thn trn th Thái Nguyên, V Vn Mt trn th Tuyên Quang, 3 trn này liên lc u làm binh cu vin ln nhau, ngày êm ánh phá các Châu Huyn cha h c ht Phú Bình và Vn lan; li sai nh qun công trn th Hng Hóa, chiêu tp nhân dân các châu Mai mc và Hoa vit, cung cp lng thc cho quân lính. T Thiên Quan ti Kinh Bc, ta óng rt nhiu n tri liên tip. Binh uy lng ly! [t 75a] Tháng 4, Thái s óng quân ti Phía Nam Lãm Sn, sai các Tng chia nhau tin v phía ông, ánh phá các Huyn: ng an, ng hào, Thanh min và Gia cc, các n binh các ni ây u tan v. Tháng 10, Kính in dn quân qua sông, tin ti huyn V Ninh, chng i quân ta. Có viên Tng khác ca Thái s sai là ng Hun, tha tin ln tin ánh quân kính in, b Kính in ánh cho bi trn, di c ch còn li chng hn hai trm quân, ng Hun thu thp tàn quân, dn lên i cao ngh ngi, sai quân s b yên nga và tm cho voi, t ra v nhàn h ung dung. Quân gic kéo vây khp c i dày 3 vòng, ng Hun truyn lnh quân s; không c huyên náo! Ch n khi thy quân ch vó v tr ni, lúc y mi dn quân ùa xung, ht thy u ht sc chin, chy lt ra ngoài my vòng vây, [t 76a] quân gic u ti bi rt c ra, không tên nào dám gn, ng Hun bèn dn quân v Lãm Sn, hi vi i quân Thái s. Nm này, gp v lúa trúng mùa, Thái s sai th dân ã qui thun các Huyn, cung cp lúa mùa thêm quân nhu. Tháng 3, niên hiu Chánh Tr th 4 (1561), có ngi hin k vi Phúc Nguyên rng: "Vng s xâm ln ta rt gt! Ta s d kiên thành c th, cm c lâu dài, là có ý mun ch khi Vng s thiu lng s bi. Nhng hin nay ng vn ti ca Vng s rt thun tin, tip t lng tho liên tip y , bàn c ã 2 nm nay, thanh th rt mnh. Thì còn ch n lúc nào tha c ánh phá. Chi bng ánh xut k bt ý, ngm dn quân ánh thng vào Thanh Hoa, ánh ngay vào ni tâm phúc, thì o quân vây ni Kinh Bc và Hi Dng, ta không cn ánh cng s t gii. ó là cái k "ánh nc Ngy cu nc Hàn "1 ca Tôn T vy ". Phúc Nguyên nghe theo li trên, bèn sai viên Tng khác thay Kính in trn th Kinh Bc, ri ngm vi Kính in v Kinh S. [t 76b] Tháng 7, Kính in dùng chin thuyn vào cp Thanh Hoa, ánh vào các ca bin. Các Tng trn th ca bin là V S Thc và Li Th Khanh không có phòng b, trong khi hong ht, vi lui quân v gi sách Vn Li. Thái s c tin trên, bèn gp truyn lnh cho Hoàng ình Ái ngm dn quân v trn th Thanh Hoa. Tháng 9, Kính in ánh vào ca quan An Tràng, tin ti sách Vn Li, sách sp b hãm, thì phc binh ca S Thc chi dy, c sc chin u, ánh bi o quân tin phong ca ch, chém u hn trm tên. Kính in li c tin vin binh ca ình Ái sp n, bèn lui quân v Kinh p.

1 Câu này chính bn chép "công Hàn cu Hàn " (ánh nc Hàn cu nc Hàn ). ó là do ch "công Ngy cu Hàn " chép ln ra . in này nh sau:

Thi chin quc, vua nc Ngy sai Bàng Quyên dn quân ánh nc Hàn, Hàn b nguy cp, cu nc T cu, nc T sai Tôn Tn làm quân s dn quân cu nc Hàn. Nhng Tôn Tn không n nc Hàn gii vây, h lnh quân s tin thng vào ng ti nc Ngy, tuyên ngôn s ánh vào kinh ô nc Ngy. Bàng Quyên c tin cp báo, vi vàng kéo quân v cu bn quc. Th là nc Hàn c thoát nn

67

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Thái s cng trit ht quân các doanh, lui v Thanh Hoa, dâng công chin thng lên Hoàng ni hành ti, ri dng quân ti phía Nam thành Tây ô, thng thng cho các Tng s có công chin thng, li dùng mu thn là Phùng Khc Khoan [t 77a] làm Ng doanh ký lc tri t v. Tháng 12, Phúc Nguyên sai Thái bo Nguyn Phú Xuân và Li b T th lang Giáp Trng, dn quân ánh x Lng Sn. Lúc này, Tng gi thành Lng Sn Hoàng ình Ái, ã theo ng núi tr v Thanh Hoa trc ri, viên Tng do ình Ái lu li gi thành b thua trn, tan v. Phú Xuân bèn chim c thành, ri a th sang nhà Minh, tip lnh ngi qua Bc v. Nhà Minh hi: Quân chim thành Lng Sn va ri, là quân h Mc hay quân h Lê ? Giáp Trng phúc áp: quân chim thành Lng Sn va ri là quân gic. Nm Nhâm Tut1, niên hiu Chánh Tr th 5 (1562), Phúc Nguyên m khoa thi C nhân, ly bn Phm Duy Quyt cng 18 ngi trúng tuyn. Hóa. Tháng 2, vua Anh Tông sai Lc qun công, Nhân khê hu em quân lc nh 10 châu x Hng Tháng 3, Phúc Nguyên b Giáp Trng chc Thng th b li [t 77b] phong tc Tô khê hu. Tháng 9, Thái s xut binh ra Sn Nam, i tun các a phng ht Thanh Trì và Thng Phúc, lp i doanh ti Sn Minh. Tháng 11, Vng s tr v. Tháng 2, niên hiu Chánh Tr th 6 (1563), v Phúc Nguyên là Bùi Th sinh h Mu Hp. Ngày mng... tháng 2 niên hiu Chánh Tr th 7 (1564)2.

1 2

Ch "Nhâm tut " chính bn chép ln ra ch "Nhâm mu ".

on vn này chính bn chép ti ây là ht, nh vy cha ngha. Xét vn di chép: "Mu Hp tim ngôi tháng 2 nm Giáp Tý niên hiu Chánh Tr th 7 ". Vy có th phng oán là chính bn chép sót my ch "Phúc Nguyên t " (Phúc Nguyên cht ) chng ?

68

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

i Vit Thông S

LIT TRUYN

Thn ôn son

NGHCH THN TRUYN

Mc Mu Hp

Mc Mu Hp, con trai trng Phúc Nguyên, tim ngôi tháng 2 nm Giáp Tý, niên hiu Chánh Tr th 7 (1564), lúc này Mu Hp mi lên 2 tui, các vic u do ông chú bn Kính in và ôn Nhng ph tá, i nm sau làm niên hiu Thun Phúc th nht. Thái s sai bit Tng ng Hun ra núi Hoài An, nm sau1 sai ng Hun thôi c các dân ã hàng trong ht Trng An và Thiên Quan, tu sa con ng t Ph Cát ti Bình Lng, tin s vn ti lng tho. [t 79b] T ây, các huyn v phía Tây h lu sông Xng Giang trong x Sn Nam u bình. Tháng 9, Thái s xut quân ra trung l x Sn Nam, ánh các Huyn thuc Ph Trng An, n tháng 11 mi dn quân v. Niên hiu Chánh Tr th 8 (1565), Mu Hp m khoa thi C nhân, ly bn Phm Quang Tin, cng 16 ngi trúng tuyn. Tháng 4, Thái s xut quân ánh ph Trng An, phá ht các Huyn trong Ph. Mùa thu, tháng 9, Thái s li c i binh ánh thng l x Sn Nam, ánh ni nào thy u thng trn. Kính in bo các Tng di quyn rng: "Lúc này binh s ca chúng (ch Thái s Kim ) rt tinh nhu, khó lòng i ch, nu ánh nhau vi chúng, s không thng ni. Hin chúng ang thân c i binh n ây ánh phá vùng Sn Nam, nhng cha d gì ã qua c sông mà thng tin âu. Thanh Hoa là ni cn bn ca chúng, dù có lu binh li chia gi các ni, chng qua cng ch mt vài Tng Tá thôi. [t 80b] Vy ta nên sai mt vài i Tng, em binh cm c vi chúng ây, cm chân chúng, ri sai em vài vn quân, do ng thy ngày êm tin gp ti a phn Thanh Hoa, xut k binh bt ly nhng Tng phòng th ni y. ó là k "xã kiên công hà, xut k bt ý, công k vô b " (b ni kiên c ánh vào ni s h; ánh bt thình lình vào ni i phng không phòng b ), mà là yu im tt thng y ". Tháng 11, Kính in bèn xut chin thuyn vt bin vào ca bin Linh Tràng, ánh phá các Huyn Thun Hu và Hong Hóa. Tng phòng th ni ây là bn V S Thc cp báo vi Thái s, Thái s bèn sai Lc qun công em binh v cu, hp sc vi binh Tng phòng th, ánh nhau vi quân Kính in Du Tràng. Kính in t phc binh vào ni him yu, ri xut o k binh khiêu chin, v

1 Câu này chính bn chép "minh linh thôi c " ngi chm sách cho ngha là "nhà Minh sai thôi c ". Có l lm, vì ây không phi là vic ca triu ình nhà Minh. Hoc chép sót mt ch "niên " (nm ) chng ? Xin dch theo ngha "minh niên linh thôi c ".

69

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

thua chy, quan quân ui theo,gp phc binh chi dy, b thua ti bi! bn S Thc chy thoát, Lc qun công [t 80b] thì t trn. Thái s c tin báo bi trn, bèn dn quân v, khi n Thch thành, Kính in nghe tin, cng dn quân lui v ông Kinh. Mùa xuân, niên hiu Chánh Tr th th 9 (1556)1, vua Th Tông nhà Minh thng hà, vua Mc Tông lên ngôi Hoàng . Mu Hp i nm Thun Phúc th 2 (1566) làm nm Sùng Khang th nht. Nm này, Mu Hp di c vào quán B , sai Giáp Hi cùng ông Cát Hiu th Phm Duy Quyt i n biên gii tnh Lng Sn, ón tip s thn Lê Quang Bí v. Quang Bí i s sang nhà Minh v vic cng hin thng niên, t nm Mu Thân, niên hiu Gia Tnh th 27 (1548), khi n Nam Ninh, triu Minh ng là quan gi mo, bt phi ch tra xét minh bch ã, mi cho dâng l phm. Th ri gi vn th i tra xét, nhng chng có hi âm, Quang Bí c phi lu ti s quán ch mnh lnh Phúc Nguyên thì, vì lúc y trong nc nhiu nn, b khim khuyt vic cng hin ã my nm lin, nên cng không dám tâu xin. [t 81a] n nm Quý Hi, niên hiu Gia Tnh th 42 (1563), quan quân Lng Qung nhà Minh mi sai ngi a Quang Bí ti Bc Kinh. Nhân dp Phúc Nguyên cng sai hu mnh gi cho Quang Bí 25 lng bc thng lo. Khi Quang Bí ti Kinh ô, li b lu s quán. n lúc này, viên i hc s triu Minh Lý Xuân Phng thng hi Quang Bí trong nc nhà Minh ã 18 nm2. Quang Bí lúc ra i tóc mây xanh mt, khi tr v râu tuyt bc ph! Ngi Tàu ví ông nh ông Tô V i s n lúc bc u mi c tr v3. Khi Quang Bí tr v ti ông Kinh, Phúc Nguyên t li an i, thy s s ca ông ging ht Tô V, bèn phong cho tc Tô qun công. Tháng 9, Thái s li ra ánh x Sn Nam, ánh n ht Gia Vin và Phng Hóa, thì dn quân v. nm inh Mão, niên hiu Chánh Tr th 10 (1567) [t 81b] nhm niên hiu Long Khánh th nht triu vua Mc Tông nhà Minh, lúc này Thái s xut quân bình nh phng Tây Nam, quân Mu Hp b thua luôn luôn. Mùa xuân, niên hiu Chánh Tr th 11 (1568), Mu Hp m khoa thi C nhân, ly bn V Hu Chánh cng 17 ngi trúng tuyn. Tháng 3, Qun công trn th x Qung Nam cht, Hoàng b nhim Nguyên Súy Công Nguyn Bá Quýnh thay. Tháng 4, Thái s gp rút xut quân ra ánh x Sn Nam, phá các Huyn: An Mô, An Khang, Gia Vin và Phng Hóa, thu lúa thóc các ni này, ri dn quân v. Tháng 2, niên hiu Chánh Tr th 12 (1569), Hoàng gia phong Thái s lên tc "Thng ph Thng tng Thái quc công ". Tháng 10, ngày Giáp Tý, ban êm có ng t, làm cho núi l. Lúc này, Thng tng Thái quc công Trnh Kim au bnh ã lâu, bèn xin trao li binh quyn, Hoàng ng cho, ngài bèn h chiu mnh con trai Thng tng là Tun c hu [t 82a] Trnh Ci c lnh quân thy b các doanh; Phúc lng hu Trnh Tùng chc Bình ông i tng quân, ni trng nhim Thái quc công, ánh dp Mu Hp.

1 Câu này chính bn chép "cu nguyt xuân " (chín tháng xuân ". Hoc do ch "cu niên xuân " chép ln ra chng ? Xin dch theo ch "cu niên xuân ". 2 3

on vn này chép nh vy cha ngha, hoc chép sót câu gì, i khái nói: bèn tâu xin v.v... chng ?

Tô V tên t T Khanh, chc Trung Lang Tng thi vua Hán V , phng mnh i s sang nc Hung Nô, b lu li phi i chn dê, 19 nm mi c v nc.

70

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Nm Chánh Tr th 13 (1570), Hoàng triu Nguyn Bá Quýnh v gi chc Trn th x Ngh An, và sai Nguyn Hoàng kiêm chc Trn th c 2 x Thun và Qung. Tháng 2, Thng tng Thái quc công cht. Con trai trng ca Quc công là Tun c hu Trnh Kim1, làm nhiu s tht nhân tâm, Phúc Lng hu cùng các Tng bèn ti ca quyt tâu ti trên ca Trnh Ci. Khi Hoàng di ti quan i Vn Li, thì Trnh Ci em binh ánh vào ca Quyt, Phúc lng hu dn quân chng c, vài ngày sau, Trnh Ci lui quân v Bin Thng, và óng doanh ti B Chính. Tng lp qun công thy tình th bên ta Tng s không hòa, bèn dn con em u hàng h Mc, và em ht tình hình quân s bên ta báo cáo cho h Mc bit. Kính in rt ly làm mng, bèn phong tc Tiên qun công cho Tng lp qun công, [t 82b] và sai lnh quân i trc, làm o quân hng o, ri Kính in khi 100.000 binh trong 4 trn và 700 chin thuyn. Ngày 16 tháng 8, Kính in c các v tôn thân, và Tng Tá s tt các o, vt bin vào ánh cp x Thanh Hoa, khi ti cnh th Thanh Hoa, Kính in chia quân: Sai Mc ôn Nhng cùng vi Tng o bc là Thái bo Gia quc công Mc ình Khoa, và Phó tng Mu qun công lnh quân gi các b Thn Phù, còn các o quân khác tin theo th t: Tng Bc o Hong qun công làm i quân th nht; Tng Nam o Thch qun công Nguyn Quyn làm i quân th nhì; Tng Tây o Sm qun công Mc Ngc Lin làm i quân th ba; Tng ông o Hoa qun công làm i quân th bn; Kính in thân t c quân Trung doanh [t 83a] làm i quân th nm; các v Tôn vng thng lnh quân v Triu ông và quân các i Ni v làm i th sáu, chia ra các ng, vào các ca b Linh Tràng, Chi Long và Hi Triu, cùng hi ng ni Bút cng, ri óng doanh tri ti 2 bên b sông Hà Trung, khói la trong các tri bc lên nghi ngút khp mi dm hn. Trnh Kim2 t liu không th ng ni, bèn dn hn vn quân cùng các b Tng: Li Th M, Nguyn S Doãn, Trng Quc Hoa, Vng Trân và V S Thc cùng gia quyn ra hàng h Mc, Kính in thu np, phong tc Trung lng hu cho Trnh Ci, phong tc Hng qun công cho Th M, phong tc Lý qun công cho S Doãn, phong tc Sn qun công cho Vng Trân, Phong tc Thy qun công cho S Thc, và sai các ông u dn quân thuc b ca mình tin ánh. Ngày 25, Kính in tng ng binh, các o u tin [t 83b] con sông Mã Giang t bn Úng tr xung; sông Lam Giang t bn Bng tr xung, khói bc ngt tri, bóng c rp t! Nhân dân x Thanh Hoa cõng già dt tr, chy trn lu ly, ngoài ng vang ting kêu khóc! Kính in ánh vào ly An Tràng rt gp, ngày êm không ngng. Lúc này vua Anh Tông ã phong tc Trng qun công cho Phúc lng hu, trn quyn iu khin tt c các doanh. Trng qun công t yn thit ãi các Tng, và úy lo quân dân. Võ thn thì có Vinh qun công Hoàng ình Ái, Tn qun công Trnh Mô, Ngha qun công Trnh Hun và Dng qun công Nguyn Hu Liêu, tt c 30 viên. Vn thn thì có bn Thng th b Li Hng l hu Nguyn nh gm 12 viên. Các quan vn võ dung hòa sum hp, ngày êm bàn nh k sách, chia quân gi các n tri, ào hào p ly, làm k c th. [t 84a] Bn ông Lê Cp dùng k sách, sai quân lính p thêm mt bc thành gi, ti vòng ai ngoài bc thành chính, vào lúc ban êm, bao quanh hn mi dm: Dùng thanh tre kên thành hình bc thành, ri tô bùn t bên ngoài, trên mt thành thì cm chông bng tre vót nhn, ch trong mt êm mà hoàn thành mt cái thành gi. Ngày hôm sau, Kính in trông thy, ng là bc thành thc, xit i kinh ngc! Không dám ti gn. Bo các Tng rng: "Không ng binh s nhà Lê, ngày nay vn còn có k lut, pháp lnh rt nghiêm minh! Ch p trong mt êm, mà hoàn tt mt bc thành s! Tt là còn có nhiu binh s thù t hiu lc, cho nên công tác mi mau chóng nh vy, khin lòng ta không yên. Chuyn này mà không thành công, thì sau ây cha d gì bình nh c. Nu không ánh gp, quyt k tiu tr, tt s lu li mt mi lo v sau ".

Ch "Trnh Kim " "Trnh Ci " mi phi, nguyên bn ã chép ln ? Thái quc công Trnh Kim ã cht, ây Tun c hu Trnh Ci là con trai trng ca Trnh Kim.

2

1

Ch "Trnh kim " này hoc do ch "Trnh ci " chép ln ra chng ?

71

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Kính in bèn thân t c Tng s ngày êm tin ánh. Min Giang t t [t 84b] châu Gia, châu Tàm tr xung; min Giang hu t u ngun huyn Lôi Dng huyn Nông Cng, u thành chin trng. Nhân dân các huyn trong x Thanh Hoa u chy trn, rt nhiu ngi cht ói. Tháng 10, Kính in xut quân tip chin vi quân nhà vua ta, hai bên chng nhau sông Long Sùng ht Bo Lc. Các Tng bên ta dùng k binh: Ban ngày thì c th trong thành, ban êm thì dn quân cp tri, làm cho quân gic không c yên ngh. Ph Tit ch ra lnh: Ngi nào chém u mt tên gic, s c thng mt ht bc. Bi th binh s phn nhiu x thân chin u! Quân gic nôn nao s hãi, b trn rt nhiu. Kính in thy ánh mãi mà không thng li, bèn lui quân óng doanh ti Hà Trung, và cm các ngi buôn mui, không c ch mui lên mn u sông bán. ó là có ý nh chng c cm chng, dng dai lâu ngày, cho quân ta phi mi mt. Lúc này nhân có viên Tng c ca ta là V S Thc, nguyên ã hàng h Mc, ngm sai ngi tâu xin tr v triu ình qui chính, [t 85a] vua Anh Tông bèn i hi các Tng, quyt k tin binh, chia quân làm 3 o: Li Th Khanh xut quân ra ng bên t, tin v huyn An nh, ánh vào huyn Tng Sn; Hoàng ình Ái xut quân ra ng bên hu, tin v huyn Lôi Dng, ánh vào huyn Qung Xng; phong Trng qun công Trnh Tùng chc T Tng, có quyn iu khin tt c các Tng s thy quân và lc quân các x; Hoàng t làm chc ô tng, thng lnh i quân ra trung l, tin v huyn Thy Nguyên, huyn An nh. Khi Hoàng tin quân n óng ti huyn ông Sn, thì V S Thc dn 500 quân bn b ti hàng, quân ta li tr nên hùng mnh. Kính in bèn lui quân v gi sông Bút Cng. Hoàng bèn sai to cu ni, ri cùng vi T Tng vt qua sông An Lu, n huyn Kim T, qua huyn Thun Hu, ánh vào các n h Mc. Ngài sai V S Thc dn hn nghìn quân bn b1 làm o quân tiên phong, [t 85b] giao chin vi binh h Mc huyn Lôi Trch, thu c chút ít thng li. Li Th Khanh và Lê Cp , ánh ly c huyn Tng Sn và huyn Nga Sn. Quan quân kéo n âu, quân gic u b chy tán lon. Tháng 12, Kính in thy ánh mãi không c, bèn bo các Tng rng: "Chúng ta ánh dp bn gic mnh, ã tri qua 9 tháng tri, mà không thu c thành công. Hin nay là mùa ông, khí tri rét lnh, nc sông cn nông, li thêm nhng khí c lam chng sp bc lên, mà lng thc cho binh s ca ta không c y , lòng ngi mt tin tng, thì còn ai ng tâm ht sc cùng ta ánh gic. Binh s ta ã tr ni ri rc. Chi bng hãy tm lui quân, s tính chuyn sau ". Kính in bèn b các tri sách, dn quân v. Trnh Ci nghip d ã u hàng h Mc, nên cùng vi Li Th M, Trng Quc Hoa, dn hn nghìn quân bn b cùng các gia quyn, theo Kính in ti ông Kinh. Nguyn S Doãn cng u hàng vi Mu Hp. [t 86a] Niên hiu Chánh Tr th 14 (1571), Hoàng thng T Tng Trng qun công Trnh Tùng lên chc Thái úy, hàm Trng quc công, các Tng khác cng u c thng thng theo th t, cùng dc lòng ánh gic. Hoàng sai Phùng Khc Khoan i các ni chiêu tp nhng nhân dân lu tán. Mu Hp m khoa thi C nhân, ly bn Nguyn Min gm 17 ngi trúng tuyn. Tháng 10, Mu Hp sai Kính in dn quân ánh cp x Ngh An, quan quân bên ta vì xa cách nên không cu c, bi th nhng khu t sông i hà tr v phng Nam, u thuc v quân gic chim c. Viên Th tng là Nguyên Qun công Nguyn Bá Quýnh, va nghe tin quân gic kéo n, ã vi vàng chy trn trc. X Thun Hóa và x Qung Nam cng dao ng. Nhng viên tng trn th 2 x này là Nguyn Hoàng, sn có danh vng uy tín, li nhiu mu lc quyn bin, khng ch trong ht,

1

Ch này chính bn chép "bn huyn quân " hoc do ch "bn b quân " chép ln ra chng ? Xin dch theo ch "bn b

quân ".

72

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

quân lut rt nghiêm nht, có viên B tng nào nh hàng gic, ông u bt git ht. [t 86b] Bi th quân h Mc không th phm ti 2 x này. Tháng 9, Tn qun công Trnh Mô và Li qun công Phan Công Tích, dn quân n cu vin x Ngh An. Kính in phi lui quân, x Ngh An li bình nh. Niên hiu Hng Phúc th nht (1572), mùa thu, tháng 7 Kính in li xut quân ánh cp x Thanh Hoa và x Ngh An, cp phá các Huyn ven sông, nhân dân các ni này phi lu tán, làng xóm trng không. Tng x Hi Dng là ngy Lp qun công, xut thy quân hn 7 nghìn chin thuyn, dùng ngy Cu qun công làm hng o, do ng bin vào ánh cp x Thun Hóa và x Qung Nam, th dân nhiu ngi ra hàng. Viên trn th là Nguyn Hoàng, lp k d Lp qun công ti, ông lin chém u y ngay gia sông, quân h Mc lin tan v, theo ng bin chy tr v, u b cht ui. Tiên qun công thì trn chy v châu B Chánh, ri li tr vv vi Mu Hp. [t 87a] T ây, quân h Mc không dám nhòm ngó ti 2 x Thun và Qung. Thái phó V qun công Lê Khc Thn, li vt ly ra u hàng Mu Hp. Tháng 9, Li Th Khanh, Lê Mô, và Phan Công Tích, dn binh ra gi x ngh An, binh h Mc bèn rút v. Vua Anh Tông thng hà, vua Th Tông lên ngôi Thiên t. Nm Quí Du, niên hiu Gia Thái th nht (1573), Hoàng phong T Tng Trng Quc công chc "ô tng tit ch các x thy lc ch doanh, kiêm tng ni ngoi bình chng quân quc trng s ", phong Nhân quc công V Vn K là con trai Gia qun công V Vn Mt chc Hu tng; các v công thn và các Tng khác u c thng cp theo th t, trên di ng tâm hip lc, vn ti quân tim nghch, và tu sa thành quách hào ly, phòng quân Mu Hp nhòm ngó. Tháng 7, Kính in li dn quân ánh cp x Thanh Hoa, khi chúng ánh vào doanh An Tràng, [t 87b] thì quan quân ta rút c vào bên trong ly, t cho chúng tng là binh lc ta kém yu. Chúng li tin vào ly Phúc Bi, ang sp qua sông on Trch, thì quan Tit ch c sut thy quân ci chin thuyn chia ánh các ng, phá tan quân gic. Kính in bèn dn quân rút lui. Mùa ông nm này, Hoàng bàn vi quan Tit ch, sai V Vn Kv trn th n i ng x Tuyên Quang, vng phên giu phng Tây và phòng quân ca Mu Hp. Tháng 10, lúc này Mu Hp 12 tui, bèn t bn B qua sông v ông Kinh, p bc thành phía bên ngoài ca Nam, ri dng ngôi in lp tranh . Niên hiu Gia Thái th 2 (1574), Mùa xuân, Mu Hp m khoa thu C nhân, ly bn V Khc Khuê gm 24 ngi trúng tuyn. Tháng 6, Mu Hp sai Nguyn Quyn dn quân vào ánh cp x Ngh An, các thành bên ta t sông i Hà tr v Bc, u b chúng h. Chúng bt c viên Tng trn th là Hong qun công. Tháng 7, Phan Công Tích và Trnh Mô, dn quân cu vin x Ngh An, Nguyn Quyn chng c vi các Tng này vài tháng, ri thu quân tr v. [t 88a] Mu Hp phong tc Hng l vng cho Mc K là con trai Lý vng Mc Lý Tn. Niên hiu Gia Thái th 3 (1575), ngày 6 tháng giêng, Kính in em quân ánh cp x Thanh Hoa; Nguyn Quyn em quân ánh cp x Ngh An. Lúc này, h Mc quân nhiu th mnh, cho nên chúng kéo n âu, nhân dân ta u nh c lt. Khi Kính in ánh n Thy Nguyên huyn An ình, chia quân cho Mc Ngc Lin ánh núi ông Sn huyn Lôi Dng. Tháng 8, ph Tit ch sai Hoàng ình Ái dn quân cu n Lôi Dng, núi Mc Sn, quan Tit ch thì ích thân thng lnh i quân, óng ti núi Chiêu Sn, chng c vi quân Kính in.

73

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Khi Kính in giao chin vi quan quân ta ông Lý ht An ình, thì bn V S Thc và Nguyn Hu Liêu, xut các o k binh ánh cho Kính in phi b chy. Bn Li Th Khanh, Trnh Mô và Phan Công Tích, dn quân cu các x Ngh An, cùng vi quân Nguyn Quyn cm c chng vài tháng [t 88b] Nguyn Quyn t phc binh trc, ri dn quân ra ánh, thng luôn my trn, bt c Phan Công Tích gii v Kinh S, b git cht. Mùa ông, Kính in kéo quân tr v. Niên hiu Gia Thái th 4 (1576), tháng 7, Kính in li dn quân vào ánh cp x Thanh Hoa, ánh vào núi Lam Sn thuc huyn Thy Nguyên, sai Ngc Lin ánh vào sông ng C thuc huyn An nh, li chia quân cho Nguyn Quyn i ánh cp x Ngh An. Nguyn Quyn ánh nhau vi quân Trnh Mô ây chng vài tháng, Trnh Mô thua luôn my trn, trn v x Thanh Hoa, trong khi y, Nguyn Quyn t ngh rng: "Trnh Mô thua trn, phi kéo quân tr v, thì ang khi "quân hi vô lnh ", ta quyt bt cho bng c ". Bèn dn quân ui theo, ui theo ti núi Ngc Snm, bt c Trnh Mô gii v Kinh S. T ây, uy danh ca Nguyn Quyn càng thêm lng ly! Thi xng là mt v danh Tng. Niên hiu Gia Thái th 5 (1577), mùa xuân, Mu Hp m khoa thi C nhân, ly bn V Gii gm 18 ngi trúng tuyn. Tháng 4, Mu Hp sai thu binh các Huyn, tt c hng nht hng nhì và hng ba, ngi nào cng phi d lng thc n trong 3 tháng, d b vào xâm lc x Thanh Hoa. [t 89a] V phn ph Tit ch ta, cng tính rng: Mu Hp thng cy s trng v thy quân, mà nay là mùa thu, nc sông dâng cao y dy, tt nhiên chúng s ti xâm lc. Cho nên cng d tn c các nhân dân ni ven sông, bt dem theo ht c tài vt ã tích tr vào các ni rng núi, ch nghinh chin quân Mu Hp. Tháng 7, Kính in dn quân vào cp. Tháng 8, Kính in ánh vào ht ng C, quan Tit ch ích thân xut i quân ra ca ly Khoái Lc chng c. Kính in ánh phá doanh Thng hi, Hoàng ình Ái xut o k binh khiêu chin; Nguyn Hu Liêu dn quân ánh chn ngang, quân Kính in phi chy lui. Kính in li tin quân n sông Hà ô, sai Nguyn Quyn phc binh bên ngoài ê b sông, ri sai Hong qun công, cùng vi viên hàng tng Li Th M làm i quân tiên phong ra khiêu chin, ánh sát ti ca ly Khoái Lc. Quan quân bên ta dùng súng bn cht Li Th M trc mt trn, các quân ta trong trn u ly làm h, ting hoan hô vang lng dy t! [t 89b] quân h Mc bèn tan v. Tháng 9, Kính in dn quân tr v. tt. Tháng này có tu tinh hin ta sao C, sao Ngu và sao N, xut hin trong 10 ngày mi Viên Thng th B h gi vic ô ng s là Giáp Trng, bèn dâng t s lên Mu Hp rng: "H thn xét trong truyn có chép rng: Tu tinh là mt loi sao yêu quái! Khi nó xut hin va to va dài, thì trong nc s có tai bin nng n mà thi k ng nghim còn xa ngày, trái li, nu hình nó nh và ngn, thì trong nc s có s tai bin xoàng thôi, mà thi k ng nghim rt gn ". "Hin nay chánh s càng ngày càng suy i, mà suy i không phi mt im mà thôi. Kinh th có câu rng: "D tha Thng thn k, võng bt chí túc " (L vt dùng dâng t Thng , các Thn ni Xã Tc, T Tông nhà Tôn Miu, không ni nào là không thành kính rt mc ). Th mà nhng l phm

74

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

dùng t l ngày nay, thì con ln c xôi quá n gin, l cu th không kính. ó là im áng s th nht vy. Sách Mch T có câu: "Quân nhân mc bt nhân " (nu vua có lòng nhân, thì b di không k nào không nhân ). Nay nhng k cn thn bên nhà vua, ch toàn nnh nt, dn s chi bi, [t 90a] mong tha chí vua. Trong cung là ni rt nghiêm nht, th mà chúng thng ra vào t do không cm; tuyên np là vic thn trng, th mà chúng làm b tc trên di không thông. ó là im áng s th 2 vy. Sách Mnh T li có câu: "Thng h giao chinh li, tc quc nguy h " (nc nào, tt c vua tôi trên di, u xu hng v mi li, thì nc y s nguy vong ). Nay các quan cp trên cng nh cp di, nhng ngi không ham li, ch chng 2, 3 phn 10, ngoài ra ht thy u m m v li, quan tc nhng lm, Phiên Trn trng cu, nhng s t quan bán tc, không vic gì là không làm. ó là im áng s th 3 vy. T truyn có câu: "Quc gia chi bi do quan tà dã " (Quc gia mà n suy bi, là do các quan chc u qut quéo vy ). Nay các by tôi trong triu ình cùng ngoài Qun Huyn, nhng ngi ngay thng ch 1, 2 phn 10 mà thôi, ngoài ra u là hng tà tâm qut quéo. Sc ch tng t cho các Ty quan; quan li trng tin cp ln nh. Vic t tng sách nhiu hi l, không cách nào là không dùng. ó là im áng s th 4 vy. [t 90b] "ng s có câu: "Quc y dân " (nc nng ta vào dân ). Nay vic công vic t, sách nhiu dân ph, làm cho nhân dân vt v khn kh v s sng, thì nc còn nng ta vào âu ? ó là im áng s th 5 vy. Truyn có câu rng: "S khc ti hòa " (Vic quân mà c thng trn là bi có im hòa ). Nay Tng Súy ngang trái vi nhau, cùng nhau tranh giành, thì quân s còn ly gì thng. ó là im áng s th 6 vy. Ngoài ra còn rt nhiu iu trái l và phng hi n nn o c, không th k xit. Bi th cho nên tri ra tai bin, có tu tinh hin, không phi là s ngu nhiên. Vy kính mong b h, t rn mình lo s, thay i ht thy chánh s thi nát. Mt khi lòng ngi ã hòa, thì ý tri s hp. Nu c vui tha theo ý mun, mà không hi ci, thì thi k nguy vong cha d gì lánh c ". Mu Hp không th làm theo ý t s này. Niên hiu Quang Hng th nht (1578) triu ta, nhm niên hiu Sùng Khang th 13 triu Mu Hp. Lúc này, quan Tit ch Trng quc công [t 91a] giúp chính thng gi binh quyn, chm lo tin th, Vua tôi hòa thun, chánh s chnh n, quân s tinh nhu, khí th ang lên, mà Mu Hp thì ch ham chi bi, say m tu sc, không ý ti vic nc. Ngày 21 tháng 2, Mu Hp trong cung, b sét ánh vào cung, thành chng "bán thân bt toi ", sau cha thuc li khi, bèn i niên hiu nm này làm niên hiu Duyên Thánh th nht, và phong thêm hàm Thiu bo cho Thng th b Li Luân qun công Giáp Trng, Giáp Trng c t không nhn, nhng Mu Hp không cho t. Tháng 7, Mu Hp sai Kính in lnh quân vào ánh cp các Huyn men sông trong x Thanh Hoa. Khi giao chin vi quan quân ta cu Phng Công, gp phc binh, b thua trn, bèn kéo quân tr v Kinh p. Tháng 10, Tng Tây o Mc Ngc Lin dn quân ánh vào châu Thu Vt trong tnh Tuyên Quang [t 91b] cng b viên trn th châu này là Nhân quc công V Công K ánh bi. Niên hiu Quang Hng th 2 (1579), tháng 3 Mu Hp tin Giáp Trng lên chc Binh b Thng th, có quyn gi tt c các vic trong 6 B. Tháng 7, Mu Hp sai Kính in dn quân vào ánh cp x Thanh Hoa, phá nhiu các Huyn men sông, khi chúng n sông Tng Sn, ánh vào ca Chng Quyt, thì Ph Tit ch sai ng Hun

75

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

dn quân chng c. ng Hun sai Din qun công Trnh Vn Hi xut quân giao chin vi chúng ti núi Kim Âu, ng Hun thì dn quân t Tng Sn i ti Hòa Bình Mc Sn, ánh tp hu, phá tan quân Kính in. Kính in bèn dn quân tr v. Niên hiu Quang Hng th 3 (1580), mùa xuân, Mu Hp m khoa thi C nhân, ly bn Cng gm 24 ngi trúng tuyn. Tháng 7, Mu Hp li sai Nguyn Quyn Mc Ngc Lin và hàng tng là Hoành qun công dn quân vào ánh x Thanh Hoa, chúng cp bóc tài sn ca nhân dân các min ven sông, ri kéo quân tr v. [t 92a] tháng 10 Kính in cht. Kính in là ông chú Mu Hp, tc v gm c chc Tng vn và Tng võ, gi binh quyn trong hn 20 nm. Ông tip ãi quan liêu có l , i vi quân s có ân ngha, tng tri qua bit bao s gian him, mà vn cn lao trung thành, thi by gi ta vào ông làm trng. khi ông cht, lòng ngi trong nc u dao ng! Mu Hp bèn dùng ông chú là ng vng ôn Nhng thay Kính in làm chc "Trung doanh c súy ". Tháng 12, ngày mng 3, Mu Hp sai Lng Phùng Thi, Nguyn Nhân An, Nguyn Uyên, Nguyn khc Tuy, Trn o Vnh, Nguyn Kính, Uông, V Hoàng, Nh Tng, Lê nh Tú, V Cn và V Tnh, chia làm 4 B i sang s triu Minh, np b túc cng phm còn thiu trong my nm qua. Niên hiu Quang Hng th 4 (1581), ngày 27 tháng 6, ô cp s trung trong 6 khoa bên ngy là: [t 92b] Nguyn Phong, Nguyn T Cng, Phm Nh Giao, Nguyn Ích Trch, Lê Vit Thng và Nguyn Quang Lng, cùng ký tên vào t s dâng lên Mu Hp rng: "Hin nay thi s gian nguy, có nhiu im áng lo: K cng ri lon, chánh s hng h; hình ngc oan ung; pháp lnh sai lm; Tng cha hòa thun; binh cha chnh nghiêm, khi quân ch hùng mnh kéo n ánh phá phng Tây Nam, nhân dân a phng b khn kh, tao nhiu c n Kinh thành. Th mà lúc y, triu ình không t mt phng lc hoc mt k hoch gì chng ch, mc cho chúng t do tin t do lui, tha h thi th ht các cách tính hi ta, khin cho nhân dân ta min chân núi rt là khn n, không c yên n. Li thêm tri ra tai bin luôn luôn. Ôi! Thi s nh vy, thiên ý nh vy, tht là quá i nguy ngp! [t 93a] Nu ngay bây gi bit ngh phng ci cách t chánh, bit s cn gin ca tri, chnh n binh b chinh pht gic thù, cng cha mun, vn có th kp. Khn ni vua tôi trên di, c vui chi ngo ngh, vn hn hn t cho là thái bình vô s. V phn b h, hin nay cha thân xét n các chánh s, các bn tu chng ca ình thn, ht thy u y cho Ph chánh ng vng quyt oán, mà ng vng li thng v Dng kinh luôn. Bi th các chánh s trong triu u b bê bi, quân s cng theo à ó mà tr ni; quan bn doanh có vic n yt kin thng không c gp, v tng các doanh không bit bm lnh vào âu. Bc công bo i thn nh L qun công Trn Thi Thm thì e s him nghi, thng né lánh không chuu quyt oán; Luân qun công Giáp Trng, thì ly s quá thnh làm rn, [t 93b] thng luôn luôn xin gii chc; c ph trng quan Ngn qun công Mc Ngc Lin, và Thch qun công Nguyn Quyn, thì hoc thoái thác không ti công ng, hoc t tn không chu bàn vic, cho nên các quan t hu không dám bàn nói; vn thn trng trách nh Ngha sn bá Trn Vn Tuyên, Vnh kiu bá Hoàng S Khi, An khê bá Mai Công am và Xuyên bá Nguyn Trit, thì u gi v trng hu, không cn ngh ti vic sâu xa. Bi th các liêu thuc nhân ó mà tr ni, hoc có viên v thm quê hng n hàng tun, hoc có cuc bàn lun mà ch có mt viên hp, hoc có viên hin có mt Kinh mà không ti hp, hoc có viên d hp mà không phát biu ý kin. Ngày nay tho lun, ngày mai bàn tán, ch toàn nhng vic lt vt các nha môn [t 94a] còn vic chánh tr trng i ca triu ình, không h nói ti. Nh vy, vic nc s mt ngày mt suy i, ó là cái c nguy lon không th không cp cu. Nhng ngi gi vic nc, bit mà không chu nói, hoc nói mà không ht li, mt khi triu ình ã tht k, thì thiên h quc gia s nh th nào ? " chánh. Mu Hp khen nhng li này rt thit áng. Nhng rt cuc vn không thay i c nhng t

76

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML) ngày mng 9 tháng 7, ô ng s ng Vô Cnh xin t chc, Mu Hp không cho.

êm hôm 21, có trn ma bo rt d! mà ti kinh ô càng mnh hn, t cung in trong triu, n giao àn, thái miu và àn Xã Tc, c n nhà ca cùng dinh th, thy u nát gn ht! V hng thôn các x thì, cây bc r, lúa ng rp, nhà thuyn m, ngi cht rt nhiu! [t 94b] Ngày 27 Mu Hp triu Trn Vn Tuyên làm Thng th b Li vào hu kinh diên. Lúc này Giáp Trng vào triu yt kin xin hoàn s. Thiêm ô Ng s Li Mn dâng t s lên Mu Hp, cc lc nói v thi s t hi, lc rng: "S th hin nay, chính là thi tit cc b! K cng b bê mà không chn hng, chánh s thi nát mà không tu sa; trm cp hoành hành, gic ngoài xâm ln; lòng ngi nao núng, th nc lung lay. Nh mun chuyn b làm thái, thì phi trên di hp chí ng tâm, mi có th c. Th mà nay ch trang sc h vn, mà không v thc s, trên di trong ngoài u nhng theo thói c, các s tu ca triu thn, hoc ch phê nh trc. nh th không có th gi là ngn c con ng t tình vy [t 95a] Các in Ph giám môn, B T Khoa o ni v tam ty, ô Tha Hin tam ty, ht thy các t oan cha ci cách ht. ngoài ra còn nhiu vic trái l hi o, khác thng lon tc, không th k xit. H thn thit ngh: Lúc này b h chính nên thân cn ngi hin, ng tâm ph tá, tu sa ci cách các chính tr, ng hu có th cu vãn c nguy lon trc khi phát xut. Ti sao Ph chánh ng vng vn yên vui ngo ngh, nhân nhu tr ni, không cu sa chánh s thiên t, không chnh n quân s phân tán, n ni các v i thn u mun trn lánh, không chu quyt oán l phi, các v trng thn, ni tip xin t chc, triu ình tr ni nh vy, vic nc nhân th mà b bn, trm vic ri ren, [t 95b] lòng dân tan rã, mt khi ha lon xy ti còn có th cu c ru ? Thi xa Y Doãn dy vua Thái Giáp có câu: "Vô an quyt v duy nguy ": (ng ngi yên ngôi vua, phi nên ngh ti s nguy ). Ôi! C nhân ang lúc thnh tr, mà còn tha thit ly iu ngh ti s nguy làm rn. Hung chi hin nay là thi k rt nguy, mà không bit ngh ti s nguy, h thn s nguy vong s ti ngay vy. Kinh Thi có câu: "Thiên chi giáng nn, vô nhiên hin hin " (gp khi tri giáng tai nn, ng nên hn hn yên vui ). Kinh Thi li có câu: "a tng cao cao, bt kh cu dc " (Vui chi nng nhit nh la, không còn phng thuc cu cha ). Há không ly ó làm rn ru ? Kính mong b h, chm lo chính tr, sn sóc thi c, ban sc lnh cho ng vng phi: ý v nn tôn xã, m nhim ly vic thiên h, v vic tu chính tr bên trong, tt phi x công bng, các o tán chiu nh: Quyn ban tc lc, trut ph hay b nhim, cho c sng hay git cht, [t 96a] cn phi bit rõ ngi chánh k tà, phân bit ngi có công k có li, khin cho thng pht úng mc, thì còn công vic gì mà không làm ni. V quân s bên ngoài, tt phi có tit ch, sai bn doanh và các doanh ông Tây Nam Bc, phi tuyn dng nhng ngi dng cm, luyn tp chin u u u, khin cho binh s hùng mnh, thì còn lo gì v ánh dp không thng trn. Trách c Thiu bo L qun công Trn Thi Thm phi: Kính theo oán xét c, ch trng v công lun trong nc, chn c k cng, ng có him nghi mà lánh quyn s vic. Li ban ch d cho Thiu bo Luân qun công Giáp Trng, phi tham bàn chánh s trong triu, giúp quyt c mu quân s, cn ý ti vic yêu nc quên nhà. Li ban sc d cho H b Thng th, ô ng s Min dng bá ng Vô Cnh. [t 96b] phi tuân theo chc v, duy trì công lun, kính cn mi vic, cho phong thái triu ình c tôn nghiêm. ó u do vài ba v chp chánh i thn cùng các quan công bo, ngày êm bàn tính trên triu ình, hip sc cùng mu, ci cách t chánh, khin cho các nha môn trong ngoài, có ch tuân theo làm qui thc, ai ai u làm tròn chc v, thì mi có th mong ti tr bình thiên h.

77

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Nu ang thi k nguy ngp, mà vn cho là bình yên, ang lúc có tai bin, mà vn ung dung, ch tha thích nhng cuc vui có th em n s bi vong. H thn s mt khi bin lon xy ti ngoài s tng tng, lúc y thì dù có bc trí gi cng không có th vãn hi c ". Trong bài s có ti ngàn câu, Mu Hp xem xong phê rng: "Nhng li này rt thit áng, áng c thi hành ". Nhng vn không làm theo. [t 97a] Thiu bo Giáp Trng dâng t s lên Mu Hp rng: "Trn ma bo va ri, là mt tai bin l thng! Ôi! Tai bin xy ra, u do nhân s xui nên. Hin nay gic gi cha yên, quân dch nng n, c n vic thu thu và cho dân vay thóc cng rt phin phc, nay phóng mai ã thôi thúc, sut nm không ngày nào yên, c im u ngi mà thu, ri li tính li tng phân tng ly. T niên hiu Sùng Khang ti nay, trong khong 9 nm ó, nhng ni thu vét su thu, ch òi hi l dân nghèo; c n trong in cng ch òi hi ám dân y. Ngoài ra còn có khi tng gp ôi s thu ã nh, làm cho dân phi phá sn. Dân tình ngao ngán, không còn mun sng ! Kinh Thi có câu: "Vô vit cao cao ti thng, trc giáng quyt th " (ng tng tri quá cao xa. Vn thng lên xung soi xét di t ). Di t tc là nhân s vy. Kinh Th có câu: "Thiên thông minh t ngã dân thông minh, thiên minh uy t ngã dân minh uy " (thông minh ca tri cng là thông minh ca dân, uy sách ca tri cng là uy sách ca dân ). ó là nói: Lòng dân xu hng vào âu, tc y là l tri vy. [t 97b] Nay nhân s ã suy i n nh th, nhân dân ã khn n n nh th, cho nên tri ra tai bin trn bo cnh cáo vy. Kinh Dch có câu: "Chn lai khích khích, hu tiu ngôn ách ách. Cát " (ng ti ngm ngp run s, ri sau nói ci sng sc. Tt ). Li tiu tng trong qu Chn này gii rng: ó là lo s mà c phúc vy. Nay mun dp tai bin, mà không lo s tu tnh, thì làm sao có th c phúc. Vy kính mong b h, coi thiên tai là im tt phi s, coi nhân s là im tt phi sa. Kính cn gin ca tri, không nên vui vhi, kính cn bin ca tri, không nên dong rui; không nghe k hu nnh, không mu cu tài li. Dy bo trm quan, chn hng trm vic, ban sc cho triu thn ngh lun ban hành nhng iu lut thng dân, rng ban ân c, tha th k vô ti oan ung. Nhng dân b nn lt, thì ra lnh cho quan s ti nâng v v, [t 98a] ngõ hu ân hu nhà vua, thm nhun xung di. Mt khi lòng ngi ã vui tha, thì thiên tai t dp ht. H thn li nghe có câu: "Thiên h tuy an, vong chin tn nguy ": (Mc dù trong thiên h bình an mà quên lãng v quân s chin trn, tt s nguy vong ). Hung chi hin nay là lúc nguy cp, th mà không có v b, thì sao có th gi nc c. Hin nay, nhng lính mi tuyn vào doanh, phn nhiu khí gii cha tinh nhu, k ngh cha thun thc, thuyn bè cha chnh n, li gp thiên tai cnh cáo, chính là lúc áng lo s nht. Cho nên nhng chánh sách tr an và tu chnh, không th không rt cn thn. Nên nghiêm minh pháp lnh, thu vén k cng, gi vng ni b cõi, tu sa các thành quách, luyn tp binh mã, chnh b khí gii, óng thuyn dng tri, nh phiên canh gác, úng mc k hn, ban hiu lnh, hng ngày tp luyn [t 98b] ch thi s phát ng. Li cn ôn sùng cn bn quc gia, c kt nhân tâm, hu ãi dân mà không bt dân khn, giúp dân mà không bt dân mt, không nên dùng ht nhân dân, nên gim bt sc phc dch ca nhân dân. ó là k sách tr bình vy ". ng. Mu Hp xem xong t s này, lin ban li úy d Giáp Trng, và triu ti kinh s làm vic triu Ngày 3 tháng 8, H b Thng th Min dng bá ng Vô Cnh dâng t s lên Mu Hp rng:

78

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

"H thn là mt k hèn, mong n nhà nc, lm d cp bc quan cao, li c bi hu kinh diên. T xét gí nông tài mn, không xng chc, cho nên ã hai ln khn thit xin c gii chc v nng n, mà vn cha c b h ng cho. Hin nay, o tri cha thun, gió bão ra tai, chính là lúc trên di hp chí tu tnh, áp phúc tri, [t 99a] cho nên h thn không dám lánh né, kính xin vâng gi chc c. H thn thit ngh; Nhân s sai lm bên di, thì trên tri thiên bin phát hin. Nm ngoái có nhng thiên bin nh: Núi t nhiên l, sc nc hóa ; tu tinh phát hin; và thng ma á. Nm nay cng núi t nhiên l, ma xung nc nh tro than, và sm ng trái mùa. Bao nhiêu tai bin xy ra luôn luôn, ó là nhân s sai lm, cho nên hoàng thiên em lòng nhân ái mà ân cn cnh cáo vy. B h thy th, ly làm s hãi tu tnh, c thúc qun thn cùng bàn lun, ci cách nhng k cng không hp lý. H thn không bit lòng qu cm ã thc thi cha ? Hay ch là m vn suông thôi. Ti sao nhng t s tâu các iu trc ây, hoc có iu b h cho là phi mà vn không làm theo, hoc có iu b h nghe theo mà vn không ci cách, hoc có s b h c không np. Các v i thn cùng các quan Công Khanh, u cha th tt ý b h, không tu chnh chc nghip, không ci cách t chánh, không gi o trung bình [t 99b] Bi th tri li cnh báo bng trn gió bo va ri. Cái ó không gì là l vy. Cúi mong b h, trên kính mnh tri, trong sa c vua, quyn binh tt phi t trên ban, chánh lnh ch trong cung phát; quyt nghe li can gián trung trc, ngn lp mi ng tà vo, ban sc lnh cho Tng s ph chánh ng vng, phi hng ngày ti triu, cùng các v i thn và công khanh i phu cùng bàn chánh tr, tu chnh vic quân. Bit vic gì là trái, nên b ngay i, ng bo rng cái ó cng không hi gì1; bit vic gì la phi, nên làm tc khc, ng cho rng iu ó rt là nh mn. Mi khi bàn lun tt phi sa sai, ng t cho mình phi c; mi khi can ngn tt phi theo l, ng cam chu là nnh thn. Nh vy trên gi o ngay, di gi pháp lut, t nhiên tai qua phúc li, s chuyn lon thành tr, chuyn nguy làm yên. Nu trên di vn c nhân tun cu th [100a] t cho vic thiên h là không th làm gì c na; không th cu vãn c na, thì nguy vong s ti ngay tc khc. Kinh Dch có câu: "K vong k vong, h vu bào tang " (Li hào cu ng qu "thiên a b " va c trung (vì chính gia qu trên ) va c chính (hào dng ngôi dng ), cho nên bc i nhân quân t, mc du gp vn b vn c tt lành (i nhân cát ), duy vn gi vng c trung chinh, nh th bám cht ly r cây dâu (h vu bào tang ), ko tht bi y (k vong k vong ). "H thn xin ly câu kinh dch này làm gng cho ngày nay ". Mu Hp ngi khen nhng li trong s này, nhng vn không th dùng theo. Ngày... Li b Thng th Ngha sn bá Trn Vn Tuyên, ti triu yt cáo xin v c hng, cng dâng t s lên Mu Hp t hch mình và t mnh mi2, i lc t s rng: "Trong khong tri vi ngi giao cm, u ng vào cùng loi vi nhau, nh nhân s hay thì tri ng im lành, nhân s d thì tri ng im d. Chánh s thi nay, rt nhiu vic hi o trái l, không th k xit. Nhng t s ca các v ình thn trc sau ã tâu bày, u nói thng nhng s sai lm, có th nh nhng liu thuc hay, rt áng cu xét tu tnh. B h tuy ã ban ch d khen ngi, [t 100b] mà vn cha thy m rng lng theo li can gián, nh b h dy rng: Li này có th làm theo, mà vn cha thy thi hành thc s; nh vic m, kinh luân rt nên châm chc thi hành, mà vn không thi hành; nh bn m lu trong cung, rt nên truyn ra, mà vn cha phát ra. Không bit có phi t ý nh ca b h, hay là hoc có k làm ám t thông minh ca b h chng ? Nhng vic nh th, rt trái vi th làm chánh tr. Cho nên th thng triu ình, ngày càng ri lon, nhng li công lun, ngày càng b tc. Trong nc không có chánh tr hay, cho nên tri ng im

1

Câu này chính bn chép "vô nht h hi " (không ngày sao hi ). Xét không hp vn lý. Xin dch theo ngha câu "vô vit Ngày 23 tháng này, Mu Hp vi Trn Vn Tuyên làm Li b Thng th, và bi hu kinh diên. Mnh mi tc là mnh

h hi ".

2

này.

79

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

d cnh tnh, nh là tu tinh xut hin; núi t nhiên l, cùng là nht thc nguyt thc. Nay li pht bng trn ma bão d di ngay ti Kinh s, ó là tai d rt ln. [t 101a] Thi xa vua Cnh Tông ch nói mt li thin, mà tu tinh phi lui; nc Trnh vì có chánh tr hay, mà khi tai ha v sau. ó iu là im ã nghim v ngi thng tri, c khi tai, mà cng làm tm gng soi t cho ngày nay. Kính mong b h, s oai tri, sa c minh, ban sc lnh cho ph chánh ng vng phi ht sc tu tnh, giúp vic triu ình, tâm vào vic gi yên Hoàng gia, nm gai nm mt, ly vic dit quc thù làm trách nhim ca mình. Li cn trách nhin các v i thn, tín dng các ngi trung trc; ci cách các iu li, sp t ht mi vic. Nh vy là nhân s ã hoàn thin, thì thiên ý t khc vãn hi, và thiên h quc gia s mt ngày mt thnh vng thái bình. Nu không thì thi k bi vong, cha d gì lánh khi. H thn không xng chc, t hch xin min chc, và ti trc ca quyt i ti, hoc bim hoc trut, kính theo mnh b h ". [t 101b]Mu Hp xét xong t s này, lin ban sc lnh úy d Trn Vn Tuyên, và buc phi nhn chc. Ngày 16, ông các hc s o phái bá Nguyn Nng Nhun, dâng t s bày t rng: "Hin nay khí âm khí dng không hòa, cho nên phát sinh tai d. Trn gió bão tháng trc, Kinh s b tai hi nht, mà ni triu in li càng hi hn. ó không phi là mt tai d tm thng. Ngôi in lp tranh dng lên, là hành l vào ngày rm và ngày mng mt hàng tháng, nay b tri ma bão, làm cho trong triu ban t át, ó là cái triu chng khí âm cc thnh ã phát hin vy. Vy nên nh ngay ni Ng s, không nên c chp theo nhng ý kin tm thng, và theo nhng li bàn nông cn. Vua tôi trên di nên cùng nhau ht sc tu tnh, ngh phng pháp dp tai bin. Hiên nay các vic b bê, trm t phát sinh. Nói ngay nh trách nhim b Li ca h thn, mi khi thng chc cho quan li, [t 102a] tr nhng ngi c lnh ch nhà vua truyn cho, ngoài ra ch toàn nhng ngi có thân tính và có th lc, còn nhng k hàn s vin thn, thì ch mt hai phn trm c d mà thôi. Vic này c thiên h ai ai cng bit, không th bng c công lun. Chc nhim ca h thn, bit là by y, mà vn c làm, ã cam chu ti không xng chc v. Xin trình bày my im rt quan h và chiêm vng thiên h. Thiu bo Phong qun công Trn Thi Thm, là mt v Chng ph i thn, có bn phn quyt oán mnh lnh ã bao nm. Th mà gn ây, nhng li ông tu i b h, thng c dt dè t tn hai ba ln. Nh vy không phi v th quc i thn c né lánh. Ôi! Chc phn v i thn, là cm u các thuc h, em s chinh trc can ngn Vua. Nu chính mình né lánh không chu nhn vic, thì còn sau có th ôn c các quan h cp ti c ngay thng ru ? Luân qun công Giáp Trng, là mt v vn thn trng trách, tiên triu cng ã trng dng. [t 102b] Th mà gn ây, ch vì có s trc tr ca con cái trong gia ình, mà my ln ông dâng s xin nhà. Nh vy là không phi là mt v i thn lch duyt th s áng làm. Ôi! Các v lão thn thng chung vui chung lo vi quc gia, nc còn thì thân còn, nc nguy thì thân nguy. âu có th c nhà mà không bit ti vic triu ình ru ? Ngha sn bá Trn Vn Tuyên, nguyên là chc B trng, mi c mnh triu vào Kinh diên. Th mà khi nhn c mnh lnh, không chu ti nhn chc, li còn dâng s t hch. Min dng bá ng Vô Cnh, c ct t lên u hàng ài các, ã tng tham d phòng kinh sách. Th mà thng t t là không tài, hàng tháng không chu n ging kinh sách hu Vua. S th hin nay nh vy. Các v y u có ngôi tc, mà không chu làm tròn nhim v. Hay là bo thi nay không th làm gì c chng ? H thn di ngh: Vic th tri ch cn thc, ch không dùng vn; [t 103a] vic can vua cng cn thc không dùng vn; vic ng ngi cng cn thc không dùng vn. Nu mi vic, vic gì cng

80

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

không có mt s thc, mà ch chung h vn, h thn s vic trong thiên h s dn c ti s không ht thy, mà không còn cu vãn c na. Cúi mong b h kính s mnh tri, không nên yên vui, dong np li can ngay thng, ngn lp mi ng tà tt. V phn ph chánh ng vng, nên c sut các v công bo i thn, ô c 5 Ph, Thng th sáu B, cùng các v Ng s trng thn, nhn li can gián ca mi ngi can gián Vua; ngay thng mình trc làm gng cho k khác, cùng nhau cu giúp vic nc, cho ht chc phn by tôi. Nh vy nhân s di ã hoàn ho, s vãn hi c tai bin t tri ra. H thn li ngh: Mt o Thanh Hoa, th bên ch rt mnh, mà chúng rt gii v môn b binh. Hin nay là thi gian tháng 7 tháng 8, quân ta vn im lng, dng uy sc [t 103b] ch thi s ng, cái ó cng là phi. Nhng h thn nghe tình báo cho bit; Bên ch trng cc g vào các lòng sông ca sông, ã tp thy chin, li luyn b binh. ó là chúng phòng b bên ta vy. Không bit v phn bên ta phòng b chúng, thì quân s ã chnh t cha ? Khí gii ã tinh nhu cha ? Hai o Tây Nam xung yu, ã lp thêm giu ly phòng th cha ? Cúi mong b h trách nhim các Tng Tng soái, phi chú ý v vic binh, ban hiu lnh không tuyn nhiu nhng binh lính non yu, các cp quan không c dùng nhng ngi không xng áng. B h li ra lnh cho 2 v i tng 2 o Tây Nam, là Ngn qun công Mc Ngc Lin và Thch qun công Nguyn Quyn, phi xét nhng phng pháp chin th, làm dng c ánh phá, khin cho quân ch không vt ti uc, mà bên ta ánh s thng. Lúc y mi i c hùng binh [t 104a] thng tin thành ly bên ch, xut o k binh tin ánh, s thu c thành công chin thng vn toàn ". Mu Hp cho li s này là phi. Tháng 9, th Cm y v Mc Kính Trc th Kim ngô v inh qun công V Nhân Hu cho là nhng li trình bày v t oan trong t s ca Li Mn tâu hi trc, có ý ch trích các ông, bèn cùng nhau làm t trng t bin bch dâng lên Mu Hp. Binh khoa Cp s trung Nguyn T Cng, thy Li Mu tâu bày t oan v s tuyn dng quan li, cng làm t tâu lên Mu Hp t gii. Li Mn thy các ngi ngh lun huyên ng, nên cng làm t s trình bày lý do tâu lên Mu Hp i lc rng: "Hi trc h thn có dâng lên b h mt bn s "t nguy ", nói v c nhà vua và chánh s hin thi, trình bày ht thy mi t oan ca các nha môn trong triu cng nh ngoài qun, là có ý mun các v quan liêu ng tâm hip lc, cùng làm vic nc, ci cách ht sch các t oan ngày trc. [t 104b] Không ng ngh lun ình thn quá nghiêm, ph báng sôi ni! Nu bây gi h thn ch rõ tên các viên nhng lm các Ty ã kê trình trc, và nói rõ viên nào V nào, ã nhn ca ngi nào bao nhiêu tin, làm bng chng c th, s ly n nhng viên ã nhn biu, và các viên phng mnh tra xét, li liên ly c n ngi ã nói cho bit. Nh vy không phi là o trung hu ca ngi by tôi trong triu ình. Bi vy, h thn ành cam chu cái li nói không ht li. Nay xin bày t ý ngha v t s ca h thn tâu bày t oan hi trc ". Mu Hp trao t s này xung các v trong triu. Không khin trách Li Mn, cng không cu xét v vic ca bn Kính Trc có s thc hay không. y i hàm h không quyt oán, u nh vy c. Ngày 10, tháng 9, Mu Hp sai ph chánh ng vng Mc ôn Nhng, hp quân các o vào ánh x Thanh Hoam [t 105a] dn quân vt bin tin ti núi ng Nang, giao chin vi Hoàng ình Ái, b thua nng, trn v. Trn này ôn Nhng tn tht rt nhiu Tng s. Nm này, Mu Hp b chng "thanh mai ", mt m không trông rõ, cu các thy danh y thiên h, cha thuc, trong khong thi gian vài nm, con mt li c bình phc nh thng. Niên hiu Quang Hng th 5 (1582), ngày 29, tháng giêng, Mu Hp dng mt ngôi in thng gi là in ging hc, nhng k thc là làm ni yn tic chi bi. Va mi hoàn thành, thì ti hôm y b ha hon cháy tiêu! Trn Vn Tuyên bèn dâng t s rng:

81

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

"Kinh Th có câu: "Duy cát hung bt tim ti nhân, duy thiên giáng tai tng ti c " (S lành d xy ra không ln, ti ngi, tri giáng tai ng hay im lành, u bi c ). Nay b h mi ng ngôi in mi dng, áng l là lúc bt u ban b chánh s và giáo hóa, th mà li ti y tha vui yn tic, không có phòng, n ni ngôi in b cháy, vic này không th c cho tri c, ó chính là bi nhân s xui nên vy. Nu ngi không có s h, thì tai bin âu có xy ra. [t 105b] Ý tri rn bo ã rõ ràng nh vy, chính là lúc b h nên lo s cn cù. Kính mong b h kính cn oai tri, ngh ti vng o, ng cho li nói ca h thn là vin vong . n nh s sa sang li kinh thàh, trù hoch qui c, d nh dng ngôi in, b h ti ng, cng là mt c hi trung hng th nht. Vy nên mong b h quyt oán; gia mong ng vng tán tr; di mong tt c vn võ bá quan hòa mc, cùng bàn tính kinh doanh, dng lên mt ngôi in nguy nga gia tri ". Mu Hp khen li này là thit áng, và phán rng: "Trm ang suy ngh ". rng: Tháng 2, Mu Hp thng Giáp Trng lên tc Sách quc công. Giáp Trng kháng s ht sc t

"H thn là mt k th sinh, cha tng có công lao i này i khác, th mà lm d tc Qun công, cng ã là quá vng, [t 106a] trong lòng lúc nào cng t ly làm bn ln, hung chi là tc Qun công to ln, h thn âu có th kham ni ". Mu Hp c khuyên d Giáp Trng, không nghe li thnh cu t chi. Ngày 26, Mu Hp sai H b Thng th, kiêm Quc t giám T Tu, Vnh Kiu Bá, Hoàng S Khi, cùng vi bn Nguyn Nng Nhun, Nguyn Phong và V Vn Khuê, i ra biên gii x Lng Sn ón mnh thiên triu, và nghinh tip S thn là bn Lng Phùng Thi t Trung Hoa tr v nc. Ngày 5 tháng 3, Trn Vn Tuyên xin t chc Li b Thng th, nhng cho các v S thn va i S nc Trung Hoa tr v. Mu Hp không cho t. Tháng 4, ng Vô Cnh vin lý do au yu, xin ình 2 nhim v Ng s và Kinh diên. Mu Hp cng không cho. Ngày 6 tháng 5, iu Quc t Thiu bo Thao qun công Trn Thi Thm tâu rng: [t 106b] "Quc gia ly nhân tài làm trng, mà cu nhân tài ly khoa mc làm vinh. Nc Vit Nam ta, t khi dng nc ti nay, thng yêu chung nhân tài, và long trng khoa mc. Các triu i trc ây, mi khi m khoa thi xong, em tên các v trúng tuyn khc vào bia á, dng ti Hn cung, li ghi chép vào Qu lc, lu truyn phng danh lâu dài v sau. ó là mt phép tt ca quc gia vy. n bn triu ta, cng theo c in, phô din phép hay, niên hiu Minh c th 3 (1529), sau khoa thi tuyn, khc tên các v trúng tuyn vào bia á, dng ca nhà Thái Hc. Pháp hay ch thy có môt ln này thôi, mà cng cha có chép tên vào Qu lc. T thi i chánh Qung hòa, cho ti thi Vnh lch Cnh lch, tuy là thi k lm vic, mà vn thng thng m khoa thi tuyn nhân tài. Nhng 2 thnh in k trên, cng u cha tính ti. [t 107a] Hin nay, chính là thi k áng nên khôi phc thnh in y, và sa sang cho tt p thêm. Vy xin b h, ra lnh cho các v triu thn bàn nh, bt u t nm nay tr i, mi khi m khoa thi xong, lin sai b Công to bia á, khc tên các v trúng tuyn; các v vn thn thì son bài Ký ca tng, khc luôn vào bia ó. Li chiu xét nhng khoa thi trc, khoa nào cha có bia thì lp bia, hoc còn thiu sót thì in b cho y . Li sai các v vn thn biên chép tt c tên trúng tuyn các v trúng tuyn vào qu tch. Nh vy không nhng m quan mt thi, mà còn i sau xem xét, nhng tên các v khoa mc, s lu thm ti c nghìn vn nm! Không phi ch là thnh s ca các v tn thân, mà thc là mt s hin vinh ca quc gia vy. Vn hóa thnh vng; th o thnh vng; thiên h thnh vng. H thn rt hân hnh c ích thân trông thy ".

82

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML) Mu Hp cho là hin lúc này trong nc ang thi k lm vic, nên cha thi hành.

Triu nhà Minh a t công vn ti, nói v ranh gii nc ta và Trung Hoa ti a phn x Lng Sn. [t 107b] Mu hp sai ô ng s ng Vô Cnh ti ó hi khám nh ot. Ngày 26, Mu Hp sai s ti nhà Giáp Trng, triu Giáp Trng i phúc nh li ranh gii. Giáp Trng trc ây ã ht sc xin t chc v hu, mà cha c y cho. Nay li dâng s xng bnh, c t không i. Tháng 6, Tng ca Mu Hp là Phù ngha hu Nguyn ình Luân qui thun triu ta, vua Th Tông phong cho Tng này tc Trù qun công. Ngày 18, ng Vô Cnh dâng s vin lý do tt bnh, xin t chc. Mu Hp khuyên d không cho t. Tháng 8, Giáp Trng li dâng s bày t gia s, xin vn gi chc hàm nh c, nhng c nhà, khi nào có ngh lun v chánh s trng i, s phng ch d ti triu ình, ngoài ra xin c t do lúc ti lúc lui. Mu Hp không nghe, vi ti Kinh s làm vic ti dinh th. Niên hiu Quang Hng th 6 (1583), mùa xuân, ngy triu Mu Hp m khoa thi C nhân, [t 108a] ly bn Nguyn Tun Ngn cng 18 ngi trúng tuyn. Tháng 7, Mu Hp sai Tng dn quân xâm lc các Huyn ven sông thuc x Thanh Hoa. Ph Tit ch iu binh ánh phá ni ca bin, quân Mu Hp thua chy. T ây Mu Hp mi dp ý Tây xâm, nhân dân các x Thanh Hoa, Ngh An c thnh thi yên n. Tháng 10, Ph Tit ch xut quân ra x Sn Nam ánh vào các Huyn An mô và An khang, thu thóc lúa ni ây, ri kéo quân v. Tng ông o ca Mu Hp là K qun công Nguyn Nht Kính qui thun triu ta, c Hoàng ban cho tc ông qun công. Niên hiu Quang Hng th 7 (1584), tháng giêng, Ph Tit ch li xut quân ánh vào Ph Trng An, và các x Thiên Quan, Thun Hóa ri dn quân v. Ngày 4, tháng 9 Trnh Ci cht. Trnh Ci t khi ra hàng h Mc, bt u c trao tc Trung lng hu, sau tin lên ch Trung qun công, n ây cht. Mu Hp sai ngi ti phúng t, [t 108b] và sai quân h tng linh cu, cho thân mu là Thái vng phu nhân và v con c a linh cu v x Thanh Hoa an táng. ó là mun t thin ý thông ho. V phn ph Tit ch, cng dâng biu lên xin Hoàng tha ti cho ông, và truy tng tc Thái phó Trung qun công, ri sai ngi ti núi Nga Sn tip ón linh cu, a v an táng ti núi Quân An. Mu Hp thng tc An quc công cho Trung quan Hào qun công, thng tc Thng quc công cho Thch qun công Nguyn Quyn, thng tc Hong qun công, và chc Tây quân T ô c cho Min qun công Nguyn thông. Tháng 10, Tng Nam i ca Mu Hp là Nam dng hu Trn M qui thun triu ta, Hoàng phong cho tc Bàn qun công. Mu Hp sai by tôi là bn Nguyn Doãn Khám, Nguyn Vnh Thác, ng Hin, Nguyn Nng Nhun, V S Thc, Nguyn Phong sang triu Minh cng hin thng l hàng nm. [t 109a] Niên hiu Quang Hng th 8 (1585), tháng giêng, ph Tit ch xut quân ra Thiên quan, ánh phá các Huyn M Lng, Thch tht, và An Sn, dn quân ti núi Sài Sn ri tr v, viên T tng là Chiêu qun công lu li, óng quân ch Hoàng xa. Quân Mu Hp ui kp, bt Chiêu qun công và mt con voi. nhn. Tháng 3, ngy triu Mu Hp dùng V ng làm chc T th lang b hình. V ng t không

83

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

T tháng 2 ti tháng 6, không có trn ma nào, làm cho lúa ng héo khô, nhân dân ói kém. Viên hình Nguyn Th Xuân, bèn dâng t s trình bày các vic hi ti nhân dân, và xin thi hành chánh tr thng dân. Li Mu cng dâng s cc lc trình bày v hình ngc oan lm, và su thu nng n. Xin ci cách các t oan c, và sn sóc ti s au kh ca dân. Mu Hp u khen nhng li này là thit áng. Nhng chánh s ht thy vn nh c. Lúc này, Mu Hp mun vào ti kinh thành, [t 109b] bèn bàn vic tu sa Kinh thành, kin trúc công tác v i. Nung gch ngói, sai ht An Bang và ht Ninh sóc vn ti tre g v. Bt u khi công t nm Quang Hng th 7, n ây mi hoàn thành. Ngày 19, tháng 6, T ô c ông quân là àm qun công Nguyn Nghi Lc xin v h trí, Mu Hp c khuyên lu li. Ngày 28, Mu Hp chnh n xe nga vào ông Kinh, tim ng ni chánh in, m ban triu các ban vn võ, i nm sau làm niên hiu Thy Thái th nht. Thng Giáp Trng, Mc Ngc Lin, và Nguyn Quyn lên chc Thái Bo; thng Nguyn Thông lên chc T ô c Nam quân. Ngc Lin xin t, không nhn chc. T th lang b Li Tây khê bá V Tnh, và Thng th b L m châu hu Nguyn Trit, u dâng s xin t chc. [t 110a] Mu Hp cho V Tnh t, không cho Nguyn Trit t.. Tháng 12, Ph Tit ch xut quân ra x Sn Nam, ánh các huyn Gia Vin và Phng Hóa, ri dn quân v. Niên hiu Quang Hng th 9 (1586), Mùa xuân, Mu Hp m khoa thi C nhân, ly bn Nguyn Giáo Phng cng 27 ngi trúng tuyn. Mùa thu, ngày 27 tháng 7, Thái bo Thao quc công Trn Thi Thm vin lý do ã 70 tui, xin v hu trí. Mu Hp khuyên d lu li. ng vng Mc ôn Nhng dâng s lên Mu Hp nói rng: "H thn vâng mnh ph chánh ã lâu ngày, mà không có công hiu gì. Vy xin gii nhim chánh tr trong triu. V chc phiên thn, gi nguyên mt vic binh, dc toàn lc vào quân s, báo n nc ". Mu Hp úy d ng Vng, không theo li thnh cu. ôn Nhng li dâng t s rng: "Cu công giúp ca by tôi, ó là lòng mong tr bình tha thit ca ng vng gi; giúp vic không thành công thì ngh, ó là lòng th vua chí thành ca k by tôi. [t 110b] H thn min cng theo vic, ti nay cng ã lâu nm. Th mà cha chn chnh c k cng trong nc, cha dp ht c gic thù bên ngoài. ó là bi tài ca h thn không làm chánh tr nên hay; v ca h thn không ra oai cho ch s. Nu sc không mà c min cng làm mãi, s s c ti thêm vi thiên h nhiu ln. Vy kính xin b h, tha th im bt lc bt tài ca h thn, cho h thn c gii nhim chánh tr, v chc phiên thn, ng hu khi ti l. Mong b h gi vng quyn trên, tr an trong cung, còn nh v chánh s thì giao phó cho các v i thn trong triu, cn ci cách gp các t chánh, vic quân s thì giao phó cho các v Tng soái, cùng hip lc v s dp gic làm cn. H thn tuy không có tài nng, cng xin ti ch hành doanh, c chin cùng vi các Tng tin quân ánh quân ch, khôi phc lãnh th có hn, [t 111a] gi vng c nghip vô cùng ". Mu Hp áp rng: "Xem t bin này, li rt khn thit! tiu t em lòng kính phc.

84

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Hin nay, k cng nhà nc cha phn chn, c nghip t tông cha vng bn, mà tiu t thì cha có nhiu tng tri, chính là lúc cn nh n sc cn lao ca thúc ph, sm hôm cu giúp, trong thì sa sang k cng nhà nc, ngoài thì ánh dp gic thù, sáng t tr công ng Tiên vng; khôi phc cnh th tiên triu. Thúc ph i vi tiu t, ngha tuy là vua tôi, nhng ân nh cha con. Vic quc gia trng i, rt cn li vào thúc ph, kính mong thúc ph c gng gi trách nhim, cho tha lòng chí thành ca tiu t ". ôn Nhng li tng quát triu chánh. Thái bo Giáp Trng dâng t s lên Mu Hp rng: "Thi xa nc An Nam ta, h Triu dng nc [t 111b] triu Hán phong cho tc Vng, sau ó n h inh, h Lê, h Lý, h Trn dng nc, thì các triu Tng, triu Nguyên và triu Minh bên Tàu, cng u phong tc Vng cho c. n bn triu ta, cách mnh thành công, thì nc Minh li t nc ta là Ty ô thng s, mà phong cho vua ta chc Chng ty vi quan hàm nh phm. T y ti ây, ã 44 nm qua, vn gi hiu y, nhân tun vic c, xng hô quá hèn, mà vn cha xin phong phc quc hiu. Mi khi n di ca quân nc Minh, hoc nha môn Ty B chánh Án sát và Th tun nc MInh có vn th ti nc ta, u phê ch "chun th ". Nh vy là nhc quc th không gì bng. Kính mong b h, ra lnh các triu thn hp bàn, quan ông các thì son t quc th xin phong, và t công vn xin phong ca các k lão quan thuc trong nc , sa sang ca quân lng Qung, [t 112a] chiu xét ri chuyn dâng lên vua Minh. Còn phm vt nghi l v cu phong, thì tra xét úng l, và chnh b mt vài S thn, ch khi có mnh thiên triu, lp tc tin hành. Quc th s long trng; nhân dân và nhà nc s vinh quang, u là t vic này vy ". Mu Hp cho li này là phi. Nhng vì lúc này ang bi ri v quân s, mà tài nguyên cng còn thiu kém, cho nên cha thi hành. Ngày 2, tháng 8, Giáp Trng dâng t s rng: "C nhân ly câu: "tri túc bt nhc" (Bit s không nhc ) làm rn; tiên hin thng t x theo câu: "Niên chí tin qui " (n tui già thì v hu ). Nay h thn ã 70 tui, áng nên v hu, môt nim mong mun, không nói gì khác, kính mong b h, xét lòng chí thành ca h thn, cho h thn trí s, toàn tit mun, và gi hi tàn ca h thn. ó là h thn rt mong vy. Hin nay, các quan trong triu ình, thy u là các bc hin tài, thi th vic nc, ã có thành toán. [t 112b] Nhng h thn lo ngi v iu; ang lúc thnh tr cng nên ngh ti s nguy vong. ó là lòng chí thành ca by tôi già này cn by t. Kính mong b h, tính vic tr an, cung kính phép trc, chuyên v chính hc, thân cn ngi ngay, thc ý ngay lòng, phòng sai ngn dc, không gn sc p hát hay, không gây li v tin ca, không ham ru, không mê nhc, ngn k nnh nt, rn s dong chi. Khin cho chánh tr giáo hóa tr nên hay, nhân dân nhà nc u yên vui, tin ti môt nn thnh tr. H thn li ngh. Vic dng binh là mt vic rt cn thit hin nay. Kính mong b h, sùng thng kim c, gim s tiêu ba, tích ca dùng vào vic binh. y cho ph chánh ng vng phi nghiêm hiu lnh, t Tng Tá trong các doanh, phi chn bc anh dng; quân s phi tuyn hng tinh nhu; sm thuyn bè, duyt thy quân, luyn voi nga, khí gii, súng ng, và cung n, [t 113a] làm k sách ánh quân ch. V phng Tây Nam, nhng ch xung yu giáp gii bên ch, thì nên p ly cao, ào hào sâu, t by n, nghiêm phòng b, và t thêm n tri, chia quân gi ni yu hi.

85

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Thành i La t ca Nam Ông Mc n Nht Chiêu, nhng ly t nên p cao thêm, và khai sâu thêm nhng con hào ây. Thành Thng hoàng, t ca Nam n ca Bc, nên tu sa nhng bc tng "b ngh " trên mt Thành cho tht cao, bo him trong Thành. Môt khi chin c ã y , phòng v trong ngoài ã chu áo, thì gi s vng, ánh s thng. Gic ngoài ã dp, trong nc t yên. H thn tuy hu dng ti ni in viên, cng c d hng phúc thái bình ". Mu Hp áp rng: "Ông lá by tôi k cu, ã tng khó nhc, [t 113b] i vi l, áng nên v hu. Nhng hin nay ang cn hin tài giúp vic nc, ông là bc lão thành am luyn, i vi ngha cha nên i vi. Vy phin ông hãy ngi li làm vic ti dinh, gi công lun, tán thành chánh tr, chính li quc phong. n lúc y s v hu cng không mun ". Ngày 9 tháng 9, Giáp Trng li dâng biu xin v hu trí. Mu Hp vn c lu, không cho hu. Viên Trung quân T ô c, chng ph s, tham d triu chánh là Thái bo Thao qun công Trn Thi Thm li xin trí s. Mu Hp ng cho. Tháng 11, Giáp Trng li dâng s xin trí s, li l rt là khn thit. Mu Hp bt c d nghe theo. Khi Giáp Trng ã v quê nhà làng K hng, Mu Hp tng nh, li triu v kinh s, nhng Giáp Trng tm n lin xin v ngay, ri qua i. [t 114a] Li b Thng th Ngha sn hu Trn Vn Tuyên xin tu sa trng Quc hc, 2 gii v in i Thành, và nghi môn, tin nghi môn các ging ng. nh l nhc t s tôn thy trng o, và rng nn vn hóa thành nhân. Mu Hp không dùng. Ngày 11, tháng 11, Mu Hp gia thêm chc Trung quân T ô c Chng ph s, hàm Thái bo cho Thiu bo à quc công Mc Ngc Lin. Niên hiu Quang Hng th 10 (1587), tháng giêng, Mu Hp sai tu sa ngoi thành Thng Long, và chnh trang các ng ph. Tháng 2, Mu Hp sai x Tây và x Nam p bc ly bng t, trng cây gai lên trên, t sông Hát giang xung ti sông Hoa ình thuc x Sn Minh, dài chng vài trm dm, phòng ngoi binh. Tháng 9, ngày mng mt thuc ngày inh Hi có nht thc. [t 114b] Tháng 10, ph Tit ch xut quân ánh phá các Ph: Trng An, và Thiên Quan. Khi i n ch , sai quân to cu ni qua sông, ánh phá tan doanh ca Tng bên ch là Tân qun công. Tháng 11, ph Tit ch xut quân ra biên gii Tây Nam, khi i n ht M lng, thì Mu Hp sai Mc Ngc Lin dn quân ra ht Ninh Sn, ánh vào cánh quân bên T ca ta; Nguyn Quyn dn quân ra ht Chng c, ri qua sông Do l, ánh vào cánh quân bên hu ca ta. Khi Nguyn Quyn dn quân n sông Xú Giang, chia mt o binh mai phc di con ng nh ni chân núi, nh ánh chn o quân vn ti lng tho ca ta. Quan Tit ch bit c, d phòng b trc, bèn sai Hà Th Lc và Ngô Cnh Hu, dn quân bo v o quân lng; sai Hoàng ình Ái dn quân v x Thanh hoa; sai bn Nguyn Hu Liêu xut quân cm c vi Mc Ngc Lin, chia th quân ch. Quan Tit ch thì ích thân c xut o binh, giao chin vi Nguyn Quyn. Quan quân bên ta hng hái xung t, quân Nguyn Quyn không ng ni [t 115a] tan v chy trn, o quân mai phc ca chúng cng phi b chy, thy u tranh nhau qua sông, b cht ui vô k! Quan quân chém c my trm u quân ch, ri ánh ui theo n na ngày mi dng quân. T y, Nguyn Quyn rt s binh uy ph Tit ch, mi khi gp trn, thng né lánh không dám xung phong.

86

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Mc Ngc Lin c tin Nguyn Quyn bi trn, cng dn quân trn xa. Quan Tit ch bèn tin quân óng doanh ti núi Hoàng Sn, ánh phá các ht; An Sn và Thch Tht, bt sng rt nhiu quân ch. n tháng 12 mi dn quân v. Nm này, Mu Hp i niên hiu Minh c làm niên hiu Hng Tr th nht. Niên hiu Quang Hng th 11 (1588), tháng 2, Mu Hp thy quân bên ta ngày càng cng thnh, mi ngh ti k sách chin th ca Giáp Trng tâu bày hi trc, bèn sai dân quân các Huyn trong 4 Trn, p thêm 3 bc ly t bên ngoài thành i La, t Nht Chiêu qua Tây H, và Cu Gia Cu Gin, n thành Thanh Trì [t 115b] b cao hn thành Thng Long c là 2 trng, b rng 25 trng, li ào 3 ln hào, trng chông gai, dài chng vài chc dm, bao la bên ngoài thành, rt là him c. Tháng 5, ph Tit ch xut quân ánh các Huyn: An Mô và An Khang, lc nh nhân dân các ni ây, ri dn quân v. Tháng 11, ph Tit ch li xut quân ra li Ph Cát ánh các Huyn: Trng An và Thiên Quan, thu c rt nhiu tài vt, ri dn quân qua sông Chánh i, óng doanh tri Dng v. óng ti ây mt tun, gi b kéo quân v, nhng mai phc o k binh và voi nga ng sau doanh, phóng la t nhà ca y d quân ch. Tng ca Mu Hp là bn Tân qun công và Qunh qun công thy vy, tng là Tit ch kéo quân v tht, lin tranh nhau ui ánh, gp phc binh ni dy, ánh cho thua trn ti bi! Chém git hàng my trm tên, bn Tân qun công ch chy thoát thân ly mình, không còn tng n binh s. Vng s bèn tr v. [t 116a] Niên hiu Hng th 12 (1589), ngày 16, tháng 7 có nguyt thc. Tháng 10, ph Tit ch li xut quân ánh Huyn An Khang. Mu Hp nh c i binh ánh mt trn quyt lit, bèn sai ng vng ôn Nhng, thng lnh quân 4 V, và binh mã 4 Trn u tin. Khi chúng tin ti gii phn Huyn An Mô, thì ph tit ch bàn vi các Tng rng: "Hãy lui binh d ch, mà ngm t phc binh ánh tp hu ". Bèn sai Nguyn Hu Liêu phc o quân tinh nhu vào trong chân núi trc, ri sai Ngô Cnh Hu lnh binh h v o quân vn lng lui vào núi Tam ip, quan Tit ch thì ích thân thng dn i binh t t kéo lui. ôn Nhng sai quân lên trên núi xem xét, c báo tình hình nh trên, bèn ci mà rng: "Chúng thy quân ta tin ti, t bit là ít quân không th ch ni vi nhiu quân, cho nên phi lui binh trc, mà tt là lu Hoàng ình Ái làm i quân on hu. [t 116b] "Hi các Tng s ta! Có k nào vn mình c sc ui kp quân ch, bt c mt Tng Tá, hoc mt con voi, ta s phong cho chc Thng tng, ri khi tr v nc, s tâu xin Hoàng thng thng trt và hu thng ". Các Tng Tá c lnh trên, u vui v hn h tranh nhau ui ánh. Khi chúng ã lt vào vùng him a, phc binh u tri dy, c i quân cng thúc trng quay c tr li, 4 mt u hng say ánh p c vào, phá tan quân ch, chém u hn nghìn tên, bt sng hn 600 ngi. ôn Nhng thu thp tàn quân, chy v ông kinh, quan quân cng tr v Thanh Hoa. Tháng này, Mu Hp m khoa thi C nhân, ly bn Phm Y Toàn cng 17 ngi trúng tuyn.

87

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

Niên hiu Quang Hng th 13 (1590)1, v ca ngy triu ng an vng Mc Kính Ch, t thông vi viên Tng di trng là Hong qun công, ri n trn ti nhà Qun công, vic v l, u b git cht. Mng mt tháng 7 có nht thc, và sao Thái bch phm vào mt trng. [t 117a] Niên hiu Quang Hng th 14 (1591), mùa xuân, Mu Hp i nm này làm niên hiu Hng Ninh th nht. Tháng 3 có tu tinh hin phng ông. Ngày 13, tháng 3 nhun, có cu vòng bc ngang tri; mt tri qung, có 2 vòng khí trng vòng quanh bên ngoài vng qung. Ngày 15, tháng 5 là ngày Bính Tut, có nguyt thc, mt trng b en gn ht. Lúc này, chính tr ca triu ình Mu Hp nát bét, binh lc thì suy yu, li tai d luôn luôn, nhân tâm u ly làm nguy ngp. Tháng 12, quan Tit ch Trng quc công c i binh ánh Mu Hp, iu ng 60.000 quân. Nguyn Hu Liêu iu khin i quân th nht, Hoàng ình Ái iu khin i quân th nhì, Trnh iu khin i quân th ba, Hà Th Lc iu khin i quân th t, phát xut t Tây ô ra min Qung Bình, i qua Thiên Quan, n gii phn Tây núi Mã Yên, [t 117b] dng quân óng doanh tri ti ây, ri tin quân qua núi Mang Mng thuc ht Thanh Châu lc nh các Huyn: An Sn, Thch tht, Phúc Lc và Tân Phong. Li óng quân ti t Tt lâm. Mu Hp c tin quân nhà vua ta tin ánh bc bách n ni, cng mun i c binh mã ánh mt trn quyt lit, nh c thua. Bèn c thúc iu ng binh mã trong 4 Trn 4 V và 5 Ph, cng 10 vn quân. Ra lnh ngày 16 tháng này, tt c binh s k trên, phi t tu ti Hip thng, Hip h, tin ánh. Sai Mc Ngc Lin c binh mã Tng s Tây o; Nguyn Quyn c binh mã Tng s Nam o; Ngn qun công và Thy qun công lnh binh mã Tng s ông o; Phú qun công và Xuyên qun công lnh binh mã Tng s Bc o; Khuông qun công và Tân qun công lnh binh mã Tng s 4 V. Mu Hp ích thân c binh mã Chánh doanh; [t 118a] các v tôn vng và các tng Túc v ông o c quân hu i. Chia ng cùng tin. Ngày 27, quân Mu Hp i n Phn thng, dàn thành mt trn, i din vi mt trn quan quân bên ta. Mu Hp sai Khuông qun công2 và Tân qun công c binh 4 V, làm i quân tiên phong; Mc Ngc Lin làm i quân Hu dc; Nguyn Quyn làm i quân T dc; binh mã 2 o ông và Bc k tip theo sau, tt c 4 i u tin. Mu Hp thì ích thân c chin. Ph Tit ch c tin trên, lp tc chia công; Sai các viên danh tng hu khu là bn Nguyn Hu Liêu, u dn quân bn b tin lên trc khiêu chin; li tuyn 400 tên lính k mã vt lên tr chin. Ra lnh: Các doanh các C u phi y theo Tit ch mà chin u. Các binh s u hng hái xông ánh, chém u Khuông qun công và Tân qun công ngay trc mt trn [t 118b] T Tng là Hoàng Ngha Cc cng cht ti mt trn. Mu Hp thy th không ch ni, bèn ra lnh ngng chin, án binh bt ng. n lúc mt tri ng bóng, vào khong gia tra, ph Tit ch nhân thy quân ch có v u oi, bèn ích thân c thúc ba quân tha th tin ánh. Phát ba ting pháo lnh, các Tng s u xung t vào trn ch, khin cho quân Mu Hp hong s chy lùi, cánh quân bên t không kp chiu c ti cánh quân bên hu; o quân sau không kp chiu c ti o quân trc, c trn sai lc; hàng ng ri lon, xô nhau mà chy. Quân bên ta tha thng ui dài, ui n t Giang Cao, chém u hn vn

1 Xét th t, thì nm này là niên hiu Quang Hng th 13, vì trên nm này có chép niên hiu Quang Hng th 12, và di nm này có chép nm th 14. Th mà chính bn ch chép hai ch "tam niên " (nm th 3 ). Có l chép sót mt ch "+ thp " (mi ) chng ? Xin dch theo ngha ch "+ thp tam niên ".

Câu này chính bn chép "Khuông nh công ". Có l chép ln ch "qun " ra ch "nh " chng ? Xét trang trên chép "khuông qun công ".

2

88

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

quân ch, máu chy khp ni, thây cht thành non! Bt c la nga và khí gii không k xit. Mu Hp ch mt mình mt nga chy xung thuyn, ri chy v Kinh p. Bn tàn quân tranh nhau lên thuyn, ngi trong thuyn s quá ông ngi s m thuyn, [t 119a] nên dùng gm chém ba vào cánh tay, làm cho bn tàn quân ri xung nc mà cht n quá na, ngoài ra u t chy trn thoát thân. Riêng có o quân ca Nguyn Quyn ã xa lánh, cho nên c toàn vn không mt tên nào. Ngày này, ph Tit ch tin quân óng ti Hin Sn. gic. Ngày 30, ph Tit ch tin quân óng ti hoàng xá, ri qua ò Sông cu, phá hy bc ly bên

n êm hôm y, ph Tit ch sai Nguyn Hu Liêu, dn 5.000 quân tinh nhu, và quân voi nga ánh thng vào i phng cu Giác cao phía Tây Bc Kinh thành. Bn 7 phát súng la, t cháy nhà ca ni ây, khói la bc mù tri, trong thành hn lon. Mu Hp s hãi, b thành chy trn, qua ò sông B . Nhân dân trong thành, già tr gái trai, tranh nhau xung thuyn qua sông, b cht ui chng hn nghìn ngi. n khi tri ã sáng rõ, tc là sáng ngày hôm sau, Hu Liêu li dn quân v ni hành doanh. [t 119b] Nm Nhâm Thìn, niên hiu Quang Hng th 15 (1592), mùa xuân, tháng giêng, ngày mng 3 thuc ngày Giáp tý, ph Tit ch tin quân óng ti Ninh Giang, ngày mng 5, tin ti chùa Thiên Xuân. Khi quân ta sp tin ti cu Nhân mc, thì Mu Hp ã quá s! B kinh ô trn v quán Th khi , lu các i Tng li gi Kinh thành; Mc Ngc Lin lnh quân bn b gi t ca Bo khánh tr v phía Tây cho ti ca Nht chiêu; Bùi Vn Khuê và Trn Bách Niên lnh quân 4 V, gi t Cu gia n cu mng thng ti cu gin. Chia quân óng tng doanh, óng ca thành chng gi; Nguyn Quyn lnh quân gi t Mc xá tr v phía ông, và làm quân cu vin cho các o binh khi nguy cp. Binh s 2 o ông và Bc u thuc quyn Nguyn Quyn. Mu Hp thì gi thy quân sông Nh hà, dàn hàng trm chin thuyn, làm thanh th cu vin. [t 120a] Khi Nguyn Quyn n doanh lin t phc binh bên ngoài ca Cu Gin, nh quân ta, li dàn hàng trm c súng ln, phòng quân bên ta. Ngày mng 6, ph Tit ch tin quân ti sông Tô Lch, ri ti cu Nhân mc, óng quân ti X ôi, bày trn chia công, ra lnh: Hn trong mt ngày hôm nay, phi ánh phá thành thng long cho bng c! Sai Nguyn Hu Liêu ánh vào Cu gia, thng tin ca Tây; Hoàng ình Ái ánh vào Cu Gin thng tin ca Nam; Trnh ánh vào cu Mng thng tin ca Mc Kiu. Quan Tit ch thì ích thân c i quân k tip ng sau, óng n ti làng Hng Mai. Các Tng tin ánh, t gi T (khong 11 gi ) cho ti gi V (khong 15 gi chiu ), cha phân c thua, quan Tit ch bèn ích thân cm c lnh, pht c ch huy. T ây khí dng cm ca Tng s tri lên gp trm ln, hng say xung t, tranh nhau vt lên trc làn tên n, xuyên qua bc ly, nhy lên mt thành, lin phá ca ly [t 120b] Bùi Vn Khuê và Trn Bách Niên, không sc chng c, quân s tan v b chy tán lon, Ngc Lin cng b ly chy trn. Quan quân tha thng ui dài, phóng la t các cung in và nhà ca dân gian, khói la mù tri. Quân phòng th 4 mt u tan v. Quan Tit ch dn binh t Cu Gin tin thng vào, phc binh ca Nguyn Quyn ã t trc không kp tri dy, u b lon quân git cht, Nguyn Quyn k cùng sc kit, trong ngoài u vng quan quân; ca ly b lp; con trai y là Bo Trung và Ngha Trch cùng lính th h cng u t trn. Quyn bèn chy tr v bn doanh, lin b quan quân bt c, em np vào ca doanh. Trong kinh thành xác cht chng lên nhau, Tng Tá cht chng vài chc viên, s tt cht n hn nghìn ngi, [t 121a] khí gii b ngn ngang cao nh qu núi, lâu ài cung in nhà ca sch không! Mu Hp s hãi, bèn thu thp tàn quân, chim c dãi sông dài t bo v. Quan Tit ch dn quân ti bên sông, toan qua sông tin ánh. Nhng li bo các Tng rng: "Cn bn ca Mu Hp phng ông Bc. Nay tuy bi trn ây, nhng vin binh ti các ni hãy còn nhiu. Quân ta thì thuyn bè cha , âu là hãy chuyn sau, C nhân có câu rng: "Thng ch chi d, nhu khí bách bi, bi quân chi khí, mt th bt chn " (sau khi thng trn, thì nhu khí tng

89

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

gp trm ln, mt khi bi trn, thì khí th quân s sut i không th tri ). Nay ta hãy kéo quân v, s tt c ngh ngi, ch thi c, s t Trng An xut quân, c thy quân ln b binh, u tin nh cun chiu, lúc y mn sông i hà tr v Bc, s không còn thành trì nào kiên c na ". Quan Tit ch bàn óng quân li ti chánh doanh , sai sang phng các bc ly bng t chung quanh thành i La, và lp các hào rãnh, san thành bình a. Tháng 3, ph Tit ch h lnh kéo quân tr v, [t 121b] i n ht Chng c, tm óng quân li, sai to cu ni, quân qua sông L giang, ri chia quân i tun các Huyn: Thanh Hà, Thng Phúc và Phú Xuyên; lc nh các Huyn: T Liêm, an Phng, Ma Ngha, An Sn và Thch Tht. Ri do ng Thanh quan tr v Thanh Hoa. Mu Hp thy quân nhà vua ta ã tr v, bèn tr li thu thp tro tàn, sai các Tng chia gi nhng ni xung yu. Mùa h nm này, Mu Hp m khoa thi C nhân bn B , ly bn Phm Hu Nng cng 17 ngi trúng tuyn. Mng mt tháng 8 thuc ngày Mu Tý, có sao sa xung, sc , dài chng 5 trng, loè sáng nh lung in, chiu sáng rc vào nóc nhà, ri xung t có ting m m nh ting sm! Mu Hp không bit ly ó làm áng s, vn hoang dâm chi bi, ngoài thì các th gia chuyên chánh, trong thì hon quan chuyên quyn. [t 122a] V viên Trn th Nam o Sn qun công Bùi Vn Khuê là Nguyn Th Niên, tc là con gái Nguyn Quyn, mà ngi ch gái ca Th Niên là Hoàng hu ca Mu Hp, vì th Th Niên thng c ra vào trong cung. Mu Hp thy Th Niên, em lòng yêu mn, bèn ngm tính k git Vn Khuê cp v y. Vn Khuê bit tình, bèn dn quân bn b v gi ht Gia Vin, không theo mnh lnh ca triu ình. Mu Hp my ln vi cng không ti, bèn sai Tng dn quân ti hi ti Vn Khuê. Tháng 10, Vn Khuê trng binh chng gi, và sai con trai chy ti hành doanh, yt kin ph Tit ch, khóc lóc cáo t s tình, xin u hàng và xin cho quân cu vin. Ph Tit ch rt mng, bèn hp các Tng mà rng: "Quân ch lp n binh Gia Vin, chn ng tin binh ca ta, ã my ln ta ánh n này, mà cha phá c. Nm trc y, ta xut quân do ng Thiên quan, ra ht M lng Thch Tht, ánh phá ông kinh, [t 122b] mà phi kéo quân v ngay, là vì s thy quân o ông và Nam ca ch, hoc vt bin vào ánh, hoc ngc dòng sông lên phía Bc, u có th làm nguy hi cho ta. Nay là mùa ông rét lnh, nc sông cn nông, ta ang tính ng binh tr gic y, th mà Tng biên thùy ca gic li qui hàng ta. ó là tri giúp cho ta thành công vy. Trc ây ta thng thng trn bng b binh, ó ch có th dùng v phía Tây Bc thôi. Nu mun ánh v phng ông Nam, phi thy quân không th dp ni. Nay c thy quân ca Vn Khuê, ta s dùng ngay, do ng Trng An ra mn Duy Tân Phú Xuyên, ri tin binh theo i l, thì không còn l gì là không thng. S có th nh ngày khôi phc t ai vy ". Ph Tit ch lp tc tâu Hoàng xin khi binh, và sai Hoàng ình Ái dn mt o quân i trc, cu Vn Khuê. Khi quân ta ti Bái inh, Vn Khuê ra nghinh tip, ph Tit ch sai em quân bn b gi sông àm Giang, [t 123a] thì quân Mu Hp lui v gi sông Thiên Phái. Sau khi úy lo Vn Khuê, ph Tit ch sai Vn Khuê lnh thy quân bn b làm o quân tin b. Mu Hp sai tôn tht là Ngha quc công gi quyn Tit ch Nam o, dn quân ti sông Thiên Phái thuc ht àm xá, chia óng tng n, gi bn ò oan V, bt dân inh huyn i An và huyn Ý Yên p ly t chy theo b sông, trng chông gai lên trên mt ly, chng quân ta. Ph Tit ch sai Vn Khuê em thy quân ra ca sông, ánh vào thng lu; c súng T Hu bn theo dc sông, ánh vào h lu; ph Tit ch ích thân sang ò qua sông, ánh vào trung lu. Quân Mu Hp thua chy, ta thu c 70 chin thuyn, và rt nhiu khí gii, Ngha Quc Công lui quân v gi châu T nhiên, quan quân ta thì tin óng ti Cu Tái.

90

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

[t 123b] Tng ca Mu Hp là nh qun công Trn Bách Niên sang hàng bên ta, ph Tit ch sai Bách Niên làm Tng doanh Tin thy quân; Vn Khuê làm Tng doanh T thy quân. Tip ây có hn 10 Tng Nam o sang hàng bên ta. Ph Tit ch bo các Tng Tá rng: "Thy quân ngoi ngc dòng sông, thì lui d mà tin rt khó. Sông i hà rng mênh mông, không có c im. Vy thy quân ta nên do con sông Kim bng nh hp mà tin, kèm theo b binh vào 2 bên b sông, tt c thy quân b binh u tin, y khp di sông trên cn, trên lin di tip, theo con sông Ninh Giang n sông Xng Giang, ri buông thuyn mà xuôi, thì còn k nào ng ni ". Ngày 4 tháng 12 quân ta tin óng ti châu Tinh Thn, n ngày 14, do ca sông Xng Giang, c thy quân lc quân u tin. Mc Ngc Lin dàn chin thuyn chng c, trng ct g di sông, và p ly t trên b c th, u b quan quân ta phá hy. Ngc Lin phi b thuyn [t 124a] chy v di núi Tam o, quân s u tan v. Ph Tit ch ích thân c b binh, tha th ui dài, thy quân cng thun dòng xuôi xung, ti ca Nam Kinh thành, óng ti bn Sa tho, bt c hn nghìn chin thuyn, k c ln nh. êm hôm này, Mu Hp b kinh thành chy trn, các tôn tc cng tìm ng trn lánh. Tng s thì ni tip ra hàng. T ây, quân ca Mu Hp ht phn chin u, t sông Nh hà tr v Bc, quân s kéo nhau ra qui thun. Ngày 15 ph Tit ch tin quân lên x Hi Dng, ui dp cho ht quân ch, óng quân ti Phù dung liu kính, sai Tng doanh T thy là Thái qun công Nguyn Tht Lý c bn Vn Khuê và Bách Niên, em 300 chin thuyn cùng quân các C Ni thy, ánh vào huyn Kim thành. Mu Hp trn chy, quan quân thu c rt nhiu [t 124b] vàng bc ca ci, dùng và con gái, bt Thái hu gii v Kinh s, khi n sông B , Thái hu vì quá s mà cht. Mu Hp dng con trai là Toàn làm vua, gi vic nc, i niên hiu là V An th nht. Tháng 12, ph Tit ch chia quân ánh các ng, phá tan quân ca Kính Ch Tân M thuc x Thanh Hà, thu c 50 chin thuyn, và rt nhiu khí gii la nga. Nhà ca ti các Ph H Hng, Nam Sách và Kinh Môn, u b t cháy gn ht. D ng là bn Ph qun công, Hào qun công, Thy qun công, Lng qun công, Ngha qun công, và Li b Thng th Phúc qun công Uông, L b Thng th Hng khê hu Nh Tng, Công b Thng th ng Hãng, Li b T th lang Ngô Tháo, [t 125a] ông các hc s Ngô Cng, T khanh Nguyn Cn, Sn nam Tha chánh s àm Vn Tit, và Hi dng Tha chánh s Phm Nh Giao, u n ca quân xin hàng, quan Tit ch Trnh Tùng u ng li an i, và vit t biu a v ni hành ti tâu Hoàng , xin cho các ngi k trên c gi nguyên chc tc c. Khi quan Tit ch t sông Tranh v Kinh thành, nghe có ngi báo: "Mu Hp n chùa Mô Khuê ht Phng Nhn ". Bèn sai Trà qun công Nguyn ình Lun, và Liêm qun công Lu Chn, dn quân i tìm bt. Dân a phng cho bit: "Hôm n Mu Hp gi làm ông s, n n ây, n nay ã 11 ngày ". S tt bèn n chùa, thy Mu Hp nghim nhiên ngi xp bng bng, gn hi thì Mu Hp m áp rng: "Bn tng tu hành t hi còn tr tui am mây này [t 125b] chén mui, a rau hàng ngày trai dng; thp hng th pht, công c chuyên làm ". Quân s thy nhà s nói hot bát khiêm tn, bit là Mu Hp, bèn bt gi. Mu Hp t liu không th thoát c, bèn thú thc và nói rng: "My ngày trc ây, tôi chy trn n núp trong rng rm, ã quá ói khát, dám xin cho mt bình ru ung cho ã ". Quân s bèn cho bình ru. Sau khi Mu Hp ung tha thích, ngm ngùi than rng:

91

i Vit Thông S - Lit Truyn - Nghch Thn Truyn (BD:LML)

"Nghip chng quá sâu! Nay cu làm mt ngi dân thng, cng không th c. Ti li ch vì t tiên ã làm s git vua cp ngôi, n ni con cháu ngày nay phi mc ti nng nh vy. Mong Tng s dn tôi n trc Hoàng , by t thc tình. ó là lòng tôi rt mong mun ". Các Tng s bèn sai dùng voi ch Mu Hp và 2 tên k n, gii v Kinh s. Khi Mu Hp hin trc hành doanh, ph Tit ch sai dành binh mã cc k uy nghiêm, ri mi cho dn Mu Hp vào yt kin. Mu Hp l dp u ph phc ngoài sân, ph Tit ch truyn hi ti 3 ln, mà Mu Hp vì quá s, c m không th áp c, ph Tit ch bèn sai dn ra ngoài ca quân, giam tù ti ây. Tt c các quan vn võ u bàn: "Chiu iu lut, nhng k phm ti thoán thí (git vua cp ngôi ), thì x theo lut "lng trì" (tùng xo), làm gng cho mi ngi, và úng phép nc; li em th cp t cáo nhà Tôn miu, ra s nhc ca Tiên vng, và bt cn gin ca thn nhân ". Quan Tit ch không n gia cc hình, bèn sai em treo sng Mu Hp 3 ngày, ri chém u ti bãi cát B , em th cp hin Hoàng ti hành ti Vn Li x Thanh Hoa, em óng inh vào 2 con mt, ri bêu ra ngoài ch. Con trai Mu Hp là Toàn tim hiu xng là V An, nhng nhân tâm không qui ph, th cô ngm trn, cng b quan quân bt c, em chém u ti bn Tho Tân. Mu Hp chim ngôi vua cng 29 nm.

MAC KÍNH IN

Mc Kính in là con trai ng Doanh và em trai Phúc Hi, tính nhân hu, linh mn, dng cm có tha. Ngy triu phong tc Khiêm vng. Khi Phm T Nghi khi lon, Phúc Nguyên phi b Kinh thành chy lánh. Kính in xut tng s rc v, ri em quân dp ht các ng gic. Khi 2 i tng Lê Bá Ly và Nguyn Khi Khang, em toàn o binh Tây Nam v qui thun bn triu ta, Phúc Nguyên phi b Kinh thành chy n Kim thành, nhân tâm trong nc lìa tan. c mt mình Kính in thu thp quân dân vùng ông Bc, gi sông Nh hà tr v Bc, chng c quân bên ta, trong nc li bình nh tr li. Ông gi chc Tng soái Trung doanh, cm quyn chánh tr khp trong triu ngoài qun. Mu Hp tin phong tc Khiêm i vng. Sau khi ông qua i,có 9 con trai: Con trng là Kính Ch, ngy triu [t 126a] phong tc ng an vng, chc Phó c soái; con th là Kính Trc, c phong tc Trung cn công, chc Cm y v Chng v s; Kính Phu c phong tc oan lng công, chc Hng quc v Chng v s; Kính Gin c phong tc Hu thành công, chc Chiêu v v Chng v s; Kính Tuân c phong tc t l công ; Kính Cung c phong tc ôn hu công; Kính L c phong tc Khuông ph công; Kính Bang cha c phong tc. Và 9 con gái.

Information

DDa.i Vie^.t Tho^ng Su+?

91 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

459015


Notice: fwrite(): send of 213 bytes failed with errno=104 Connection reset by peer in /home/readbag.com/web/sphinxapi.php on line 531