Read Phan 1 text version

Y BAN NHÂN DÂN T NH QU NG NGÃI

ð A CHÍ QU NG NGÃI

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 1

BAN CH ð O BIÊN SO N BAN TH NG V T NH Y QU NG NGÃI * C V N H I ð NG BIÊN SO N PGS. TR N NGHA GS. TS. PHAN NG C LIÊN * H I ð NG BIÊN SO N TS. NGUY N KIM HI U Ch t ch H i ñ ng NGUY N HOÀNG SN Phó Ch t ch H i ñ ng HOÀNG NAM CHU Phó Ch t ch H i ñ ng PH M ðÌNH PHÚC y viên Th ng tr c H i ñ ng CAO CH y viên Th ng tr c H i ñ ng LÊ H NG KHÁNH y viên H i ñ ng TS. VÕ TU N NHÂN y viên H i ñ ng THANH TH O y viên H i ñ ng TS. NGUY N ðNG V y viên H i ñ ng

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 2

PHÂN CÔNG BIÊN SO N Ph n I: ð a lý hành chính, t nhiên và dân c VÕ TU N NHÂN (Biên so n chính) ðOÀN NG C KHÔI - VÕ VN TOÀN - KI U QUÝ C NH TR N NG C BÌNH - NGUY N T QUY N - TR N CÔNG HOÀ Ph n II: Truy n th ng xây d ng và b o v T qu c LÊ H NG KHÁNH (Biên so n chính) TRNG CÔNG HUNH K - T THANH Ph n III: Kinh t PH M ðÌNH PHÚC (Biên so n chính) PH M VN SN - LÊ H NH - PHAN HUY HOÀNG NGUY N KHOA THÀNH - CAO CH - NGUY N AN LÊ ðÔNG THU - T THANH Ph n IV: Vn hoá - xã h i THANH TH O - NGUY N ðNG V (T ch c b n th o, Biên so n chính) VÕ TU N NHÂN - TRNG LÊ HOÀI V LÊ VN SN - NGUY N XUÂN DNG NGUY N DIÊN X NG - ðOÀN NG C KHÔI H NG NHÂN - TRNG CÔNG HUNH K LÝ VN HI N - TR N BÁ PH C - HUNH TH CÙ ðÌNH HÒA - NGUY N XUÂN M N - BÙI NAM (C ng tác viên) Ph n V: Thành ph Qu ng Ngãi và các huy n trong t nh CAO CH (Biên so n chính) H NG NHÂN - TR N VN TH N DNG TH H O - CAO TH H NG H NH

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 3

L

i nói ñ u

QU NG NGÃI - quê hng c a nhà cách m ng, nhà vn hóa l n Ph m Vn ð ng - là m t m nh ñ t giàu truy n th ng yêu n c, hi u h c, ñoàn k t, lao ñ ng c n cù, sáng t o. Ti p xúc v i ti n trình phát tri n c a ñ t Qu ng Ngãi theo su t chi u dài l ch s , ng i ta không kh i ng c nhiên b i nh ng ñóng góp c a m nh ñ t này vào s phát tri n kinh t xã h i - vn hóa c a c ng ñ ng các dân t c Vi t Nam. Ni ñây các nhà kh o c h c ñã tìm ñ c nhi u hi n v t v th i k ñ ñá, ch ng t m nh ñ t này t ng có con ng i sinh t và ñã có s hi n di n c a m t n n vn minh t th i th ng c . Qu ng Ngãi là ni phát hi n ñ u tiên, cng là cái nôi c a n n vn minh - vn hóa Sa Hunh, có niên ñ i cách nay 2.500 - 3.000 nm, v i nh ng di ch h t s c phong phú Sa Hunh, Th nh ð c, Lý Sn. K ti p Vn hóa Sa Hunh là Vn hóa Chmpa v i ki n trúc thành Châu Sa, tháp Chánh L quy mô, b th , mang m t phong cách riêng, cùng nhi u di ch , di tích khác có niên ñ i cách ñây hàng ngàn nm. K sau Chmpa, vn hóa Vi t tr thành dòng ch ñ o c a n n vn hóa ña dân t c, ti p t c phát tri n t th k XV tr v sau. Trong s giao thoa, chuy n ti p v i Vn hóa Chmpa, s giao lu vn hóa v i các dân t c anh em b n ñ a mi n núi là các dân t c Hrê, Cor, Ca Dong, pha tr n v i ng i Hoa và m t s dân t c khác, ñã nhào n n ni ñ t này m t s c thái vn hóa khá ñ c ñáo, góp ph n làm phong phú cho n n vn hóa các dân t c Vi t Nam. Tr i qua nh ng th i k l ch s lâu dài, lam sn ch ng khí b ñ y lùi, hình thành nên làng m c, ru ng ñ ng, kênh mng, nhà c a, cây ña, b n n c, ñình làng, thành quách, ph xá, ni lu d u bi t bao m hôi, xng máu, n c m t và n c i c a l p l p th h ch nhân ñ t Qu ng Ngãi. Các dân t c Qu ng Ngãi là ng i dân Vi t Nam, mang ñ c tính chung c a ng i Vi t Nam và v i s n l c c a mình, ng i Qu ng Ngãi ñã góp ph n tô ñ m nh ng nét ñ p quý báu c a ng i Vi t Nam. Qua th thách trong môi tr ng t nhiên và xã h i kh c nghi t, ng i Qu ng Ngãi ñã rèn ñúc cho mình thêm s c ng c i, d o dai, không ch có s c ch u ñ ng mà còn ñ ý chí, ngh l c, s c sáng t o ñ c i bi n t nhiên, xây d ng xã h i ngày càng t t ñ p hn. Ng c dòng l ch s , vào th k XVIII, cùng v i Bình ð nh, Qu ng Ngãi cng ñ c xem là cái nôi c a phong trào nông dân Tây Sn ngay t khi nó m i kh i phát và sau ñó ñã có nh ng ñóng góp không nh vào các cu c ch ng ngo i xâm c a dân t c, t o l p nên các chi n công oanh li t ñánh tan quân Xiêm, ñ i phá quân Thanh. Qu ng Ngãi là quê hng c a Tr n Quang Di u, Trng ðng ð

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 4

và nhi u v vn th n, võ t ng khác c a nhà Tây Sn. Th i Pháp kh i s xâm l c Vi t Nam, Qu ng Ngãi có H ñ c Võ Duy Ninh là v ch huy cao c p ñ u tiên c a tri u ñình Hu t ti t vì thành Gia ð nh (1859); ti p sau có Bình Tây ð i nguyên soái Trng ð nh tr thành m t th lnh ngha quân Nam K ch ng Pháp. Sau ngày Kinh ñô Hu th t th (1885), Qu ng Ngãi là ni ph t c kh i ngha C n vng ch ng Pháp ñ u tiên Nam Trung K, d i s lãnh ñ o c a Lê Trung ðình, Nguy n T Tân và m c dù b k ñ ch dìm trong b máu, phong trào C n vng Qu ng Ngãi v n liên t c t n t i hàng ch c nm sau. ð u th k XX, Qu ng Ngãi ghi d u vào l ch s Vi t Nam b ng nh ng ho t ñ ng m nh m , tích c c c a Duy tân H i, v i các chí s yêu n c Lê ðình C n, Nguy n Bá Loan, Lê T u Khi t... ñ c bi t là phong trào c su, kh t thu r m r , có ti ng vang trong kh p c n c th i b y gi . M c dù b k ñ ch ñàn áp kh c li t, nhi u nhà yêu n c và qu n chúng b ñ ch gi t h i, tù ñày nhng phong trào yêu n c Qu ng Ngãi v n ñ c ti p n i v i Vi t Nam Quang ph c H i, xu t hi n hàng lo t chí s, nh Lê Ngung, Nguy n Th y, Ph m Cao Ch m... trong cu c kh i ngha b t thành nm 1916. Các phong trào, ho t ñ ng yêu n c cu i th k XIX, ñ u th k XX tuy b ñàn áp ñ m máu, kh c li t, nhng lòng yêu n c c a ng i dân Qu ng Ngãi không vì th mà b d p t t, ngu i l nh; ng c l i, nó ñã liên t c bùng lên m nh m , nh t là sau khi Ð ng C ng s n Vi t Nam r i ð ng b t nh Qu ng Ngãi ñ c thành l p. Ti ng tr ng ð c Ph vang ñ ng ngay t nm 1930 ñã lan ra toàn t nh. Ng i Bí th ñ u tiên c a ð ng b t nh Qu ng Ngãi là ñ ng chí Nguy n Nghiêm hy sinh, nhng cu c ñ u tranh cách m ng gi i phóng dân t c v n ti p t c phát tri n. Nhi u cán b Qu ng Ngãi cng góp s c cho phong trào cách m ng các t nh b n, nh t là các t nh Nam Trung K. Nhi u chi n s c ng s n xu t hi n nh nh ng t m gng sáng ng i trong ñ u tranh cách m ng. Qu ng Ngãi là ni bùng n c a Kh i ngha Ba T và thành l p ð i du kích Ba T - ti n thân c a l c l ng v trang Liên khu V. Trong Cách m ng tháng Tám, Qu ng Ngãi là ni di n ra cu c T ng kh i ngha s m trong c n c (14.8.1945) và tr thành cái nôi c a vùng t do Liên khu V trong kháng chi n ch ng Pháp. Trong kháng chi n ch ng M , c u n c, Qu ng Ngãi có nh ng s ki n quan tr ng nh cu c Kh i ngha Trà B ng và mi n Tây Qu ng Ngãi tháng 8.1959, Chi n th ng Ba Gia 31.5.1965, Chi n th ng V n T ng 18.8.1965, ñánh d u ñ c nh ng chi n công huy hoàng; ñ ng th i, Qu ng Ngãi cng là ni ch u nhi u ñau thng m t mát, ñi n hình là v th m sát Sn M 16.3.1968, làm ch n ñ ng d lu n th gi i và lng tâm loài ng i. Tr i qua các cu c chi n tranh v qu c, Qu ng Ngãi ñã xu t hi n bi t bao t m gng hy sinh vì n c, rèn ñúc ñ c nhi u nhà lãnh ñ o, nhi u v t ng lnh tài ba thao l c, nh Nguy n Chánh, Tr n Vn Trà, Ph m Ki t, Tr n Quý Hai, Tr n Nam Trung, Nguy n ðôn... và n i b t là ñ ng chí Ph m Vn ð ng, ng i hi n dâng c cu c ñ i cho cách m ng và ñ l i d u n sâu ñ m trong s nghi p cách m ng Vi t Nam trong su t nhi u th p niên c a th k XX.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 5

Qu ng Ngãi không ch n i b t truy n th ng yêu n c và cách m ng, m nh ñ t này còn n i b t truy n th ng lao ñ ng sáng t o, truy n th ng vn hóa, tinh th n hi u h c. T nhi u th k tr c, hàng trm gu ng xe n c trên sông Trà Khúc và sông V ñã ñ c xây d ng k v gi a non sông, khi n khách qua ñây không kh i ng c nhiên, khâm ph c và liên t ng ñ n hình nh c a s nh n n i, ñ c c n cù và ti m nng sáng t o l n lao c a ng i dân mi n n - Trà. T m t vùng quê nhi u giông bão, l l t, h n hán, b ng bàn tay và kh i óc c a mình, con ng i ni ñây ñã c i bi n c vùng ñ t thiên nhiên kh c nghi t này thành ni ñ t lành. S n v t c a t nhiên qua bàn tay con ng i ñã tr thành nh ng món n ñ m phong v quê hng. T loài cá b ng, cá thài bai nh nhoi trên sông Trà mà khi n ng i ni xa ph i nh . T loài nhuy n th vùng n c l mà thành món don ñ m hng quê nhà. Qu ng Ngãi còn n i ti ng là x s mía ñ ng, là ni s n xu t ñ ng phèn, ñ ng ph i, k o gng, m ch nha và r t nhi u món n ñ c s n khác. mi n núi thì có c ñá, cá niêng, có r u ñót, r u c n. h i ñ o thì có h i sâm và nhi u loài h i s n m n mà v bi n. ð ng b ng có v ng t c a mía thì mi n núi có v thm n ng c a qu Trà B ng, v thm cay c a cau Sn Hà, Sn Tây, v ng t chát c a chè Minh Long, v ng t l m c a d a Ba T. V t lên nh ng lo toan cm áo h ng ngày, ng i Qu ng Ngãi bi t t o d ng nhà r ng, nhà lá mái mi n xuôi, nhà sàn mi n núi. Nh ng câu ca dao, ñi u hò, ñi u lý, hát b tr o, s c bùa, bài chòi mi n xuôi; nh ng khúc dân ca, dân nh c mi n núi; nh ng l h i... cùng t o cho cu c s ng ng i dân ñ t này thêm ph n ñáng yêu và mang nhi u dáng nét riêng. Qu ng Ngãi là ni sinh thành c a m t s nhà th, c a các ngh s l n c a ñ t n c. Qu ng Ngãi n i ti ng là ñ t h c t xa v i nhi u nhà khoa b ng Nho h c, sang th i k Tân h c và n n giáo d c cách m ng càng n i lên truy n th ng hi u h c v i nhi u ng i h c gi i, nhi u ng i tr thành nh ng nhà h c thu t n i ti ng trong n c. T sau khi ñ t n c hòa bình, th ng nh t, xây d ng ch ngha xã h i, nh t là t sau khi ð ng C ng s n Vi t Nam ch trng ñ i m i (1986), m c a h i nh p khu v c, qu c t , Qu ng Ngãi ñã có nh ng b c phát tri n cn b n v nhi u m t. Qu ng Ngãi ñã hoàn thành công trình ñ i th y nông Th ch Nham, t i cho 50.000ha ñ t canh tác, t o nên m t s c b t m i cho kinh t nông nghi p c a t nh. Các Khu công nghi p Qu ng Phú, T nh Phong hình thành. ð c bi t, Khu Kinh t Dung Qu t trong vùng kinh t tr ng ñi m mi n Trung ñ c xây d ng, t o ra m t b c ñ t phá m i cho kinh t c a t nh. Th xã Qu ng Ngãi ñã tr thành thành ph tr c thu c t nh. Các c s h t ng kinh t - xã h i không ng ng phát tri n. Lnh v c vn hóa - xã h i cng có nhi u chuy n bi n ñi lên. ð i s ng m i m t c a ng i dân Qu ng Ngãi ngày càng ñ c nâng cao. S phát tri n sinh ñ ng, phong phú v nhi u m t c a Qu ng Ngãi trong s phát tri n chung c a ñ t n c là thu n l i r t l n nhng ñ ng th i t thân nó cng là m t th thách không nh ñ i v i ng i nghiên c u. V n ñ ñ u tiên mà nh ng

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 6

ng i th c hi n t h i là mình nghiên c u nh th là ñã ñúng, ñ y ñ , tng x ng, phù h p v i hi n th c c a Qu ng Ngãi trong quá kh và hi n t i hay cha? ðây l i là công trình ñ a chí Qu ng Ngãi ñ u tiên k t sau Cách m ng tháng Tám ñ n nay. Hi u ñ c nh ng khó khn y, ñ các nhà nghiên c u th c hi n t t nhi m v c a mình, H i ñ ng Biên so n công trình ñã bàn b c, ñ ra nhi u gi i pháp, bi n pháp th c hi n ñúng ñ nh h ng và có hi u qu theo ch ñ o c a Ban Th ng v T nh y. H i ñ ng ñã m i Phó Giáo s Tr n Ngha, Giáo s Phan Ng c Liên làm c v n chuyên môn và giúp ch nh biên toàn b công trình; ñã m i các nhà nghiên c u, các cán b có chuyên môn v ng trong t nh và trong n c hình thành các t tham gia nghiên c u, biên so n các ph n c a công trình. M t kh i l ng công vi c r t l n, nhng qu th i gian và ñi u ki n l i r t có h n. Trong hai nm 2004 2005, nh ng ng i th c hi n ñã làm vi c c t l c ñ công trình hoàn thành ñúng ti n ñ , ñ m b o ch t l ng. Cho ñ n cu i nm 2005, công trình ñã c b n hoàn thành kh i l ng nh k ho ch ñ ra, k p ra m t chào m ng ð i h i ð ng b t nh Qu ng Ngãi l n th XVII. "ð a chí Qu ng Ngãi" là m t công trình khoa h c l n c a t nh nhà, v i r t nhi u n i dung, trên nhi u lnh v c khác nhau. ð i v i lo i công trình nh th này, b n thân nh ng ng i nghiên c u dù ñã h t s c c g ng v n không dám qu quy t r ng m i th ñ u ñã t t ñ p. Dù ñã nghiên c u nghiêm túc, nhng cho ñ n sau khi xu t b n, công trình v n r t c n s ch nh s a, b khuy t, r t c n s ñóng góp chân thành c a ñ c gi ñ ngày càng ti n ñ n hoàn thi n. Thay m t H i ñ ng Biên so n công trình, tôi xin bày t lòng bi t n Ban Ch ñ o công trình, c m n các c quan, ñn v , cá nhân, ñ a phng ñã h t s c giúp ñ , ñ c bi t c m n các nhà nghiên c u ñã không qu n gian khó, ñem h t tâm l c c a mình ñ công trình ñ t k t qu cao nh t. TS. NGUY N KIM HI U Ch t ch H i ñ ng Biên so n

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 7

Phàm l

I. V DANH XNG (TÊN G I) CÁC DÂN T C T nh Qu ng Ngãi là ñ a bàn c trú lâu ñ i c a 4 dân t c anh em Vi t (Kinh), Hrê, Cor, và Ca Dong. Do nhi u nguyên nhân, cách g i tên và cách vi t tên các dân t c có tình tr ng không th ng nh t. Trong ð a chí Qu ng Ngãi, chúng tôi th ng nh t vi t tên các dân t c nh sau: 1) Dân t c Vi t; 2) dân t c Hrê; 3) Dân t c Cor; 4) Dân t c Ca Dong. Ngoài ra, các t "Kinh", "Th ng" cng ñ c s d ng khi ñ c p ñ n quan h gi a dân t c chi m ña s c dân (ng i Vi t, s ng ch y u vùng ñ ng b ng) và c ng ñ ng các dân t c thi u s anh em s ng ch y u mi n núi, vùng cao. Cách g i nh trên hi n nay ñã tr nên ph bi n trong giao ti p gi a các dân t c, s d ng trong các vn b n hành chính, tài li u và phng ti n thông tin ñ i chúng Qu ng Ngãi, ñ ng th i ñ c ñ ng bào các dân t c th a nh n. ð ti n cho vi c tìm hi u, tra c u c a ñông ñ o b n ñ c và các nhà chuyên môn, nh ng cách g i khác cng nh nhi u v n ñ liên quan ñ n các dân t c anh em Qu ng Ngãi, chúng tôi trình bày c th t i chng VI, ph n I c a ð a chí Qu ng Ngãi. Các dân t c trên ñây s ñ c trình bày theo th t v quy mô dân s ; dân t c có s dân ñông hn s gi i thi u tr c, dân t c có s dân ít hn s gi i thi u sau, c th là: Vi t, Hrê, Cor, Ca Dong. Tr ng h p ñ c p ñ n m t dân t c c th trong m i quan h v i các dân t c khác, thì dân t c này ñ c nêu tr c, các dân t c có quan h s nêu sau, tùy vn c nh c th . II. V NH NG CH VI T T T t ch vi t t t n c, ñ c c c a các t c (ASEAN, i chính th c

ð a chí Qu ng Ngãi không s d ng nh ng ch vi t t t, khi c n thi nh ng c m t ñã tr nên thông d ng, quen thu c trong ph m vi c c ng ñ ng s d ng qu c ng ch p nh n, nh tên g i vi t t t chính th ch c qu c t , ho c tên g i ñ i ngo i c a các t ch c trong n UNICEF, UNESCO, VIETCOMBANK,...) ñ c s d ng nh tên g c a t ch c ñó. III. V TÀI LI U THAM KH O

M c "Tài li u tham kh o" cu i sách li t kê các tài li u, sách, vn b n, báo, t p chí... (g i chung là tài li u) ñ c các tác gi tham kh o trong quá trình biên so n ð a chí Qu ng Ngãi. Sách tham kh o ñ c s p x p theo th t A, B, C, ñ c ghi rõ các y u t (n u có) nh: tên tác gi (ho c nhóm tác gi ); tên tác ph m; tên nhà xu t b n (ho c c

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 8

quan xu t b n); tên ni xu t b n; nm xu t b n; s t p (n u là tác ph m nhi u t p); s k (n u là t p chí), vv. Báo, t p chí dùng tham kh o vi t theo th t tên báo (t p chí, ñ c san, chuyên san), s , ngày, tháng, nm phát hành, ñ a ñi m phát hành. N u tác ph m có nhi u ng i vi t thì m c tác gi có th ghi ñ tên các tác gi (n u không quá 3 ng i), ho c ch ghi tên ng i ch biên (ho c ch trng), ti p theo ñó là c m t "và nhi u ng i khác". Tr ng h p tên c quan xu t b n ñã ch ñ nh ñ a phng ni xu t b n (ví d U ban nhân dân t nh Qu ng Ngãi xu t b n; Nhà xu t b n T ng h p Thành ph H Chí Minh,...) thì có th lo i b t ph n tên t nh, thành ph ni ñóng tr s c quan xu t b n, nhà xu t b n. Ngoài ra, các tác ph m ch dùng tham kh o chuyên bi t trong ph m vi m t chng thì không li t kê vào m c "Tài li u tham kh o" mà ch chú thích ngay phía d i trang sách. Th t kê c u ngu n chú thích nh m c "Tài li u tham kh o" nhng ghi rõ s trang cu i dòng chú thích (n u là sách, tài li u có ñánh s trang) ho c m c (n u tác ph m không kê s trang). Tr ng h p chú thích là c a tác ph m d n ngu n thì ñánh d u hoa th (*) và ghi rõ tên ngu n có chú thích. IV. V PHIÊN ÂM Tr m t s thu t ng mang tính chuyên môn sâu, t t c các t n c ngoài còn l i (k c tên ng i, tên ñ t) ñ u ñ c phiên âm sang qu c ng . ð i v i các ngôn ng ña âm (ti ng Anh, ti ng Pháp,...), các âm ti t trong m t t khi phiên âm ñ u vi t li n nhau, li n sau t phiên âm là t g c, ñ c vi t trong ngo c ñn, ví d Ginev (Genève), ð Gôn (De Gaule)... ð i v i các t l p l i nhi u l n thì ch chu n t g c vào l n ñ u tiên. Các ngôn ng s d ng m u t Xlav (Slave) nh ti ng Nga, ti ng Hungari thì khi c n vi t l i t g c s chuy n sang m u t Latinh (Latin) theo thông l qu c t . ð i v i ti ng Hán hi n ñ i (ti ng Trung Qu c) thì vi c phiên âm (th ng là tên ng i, tên ñ t) dùng cách phiên âm Latinh theo cách phiên âm ñ c Chính ph n c C ng hòa nhân dân Trung Hoa ch p nh n. V. V CÁCH VI T HOA Theo thông l , ð a chí Qu ng Ngãi vi t hoa t t c các thành ph n c u t o ñ a danh, nhân danh; ví d : Qu ng Ngãi, Ba T, Ba Làng An... (ñ a danh); Mai Bá, Ph m Vn ð ng, Lê Trung ðình, Tr nh Th Tuy t Anh... (nhân danh). ð i v i các danh t chung ñ t tr c ñ a danh khi ñ a danh y dùng ñ g i tên thì không vi t hoa; ví d : sông V , sông Rinh, núi n... (ñ a hình thiên nhiên); ch M i, c u Cháy, ngã ba Th ch Tr , ñ ng Lê Ngung... (công trình xây d ng); thôn 1, thành ph Qu ng Ngãi, huy n Lý Sn... (ñn v hành chính); vùng An Ba, khu v c Dung Qu t, chòm Mi u Bà... (m t khu v c không có ranh gi i rõ r t).

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 9

Thành ph n n m sau danh t c a m t k t h p t ki u Hán - Vi t hi n còn s d ng h n ch , cng không vi t hoa, ví d : Trà giang, n sn...; nhng khi thành ph n này ñã chuy n ñ i thành danh t riêng (ñ a danh) thì vi t hoa, ví d : sông Bàu Giang, núi Dng Sn... Vi t hoa các thành ph n c u t o ñ a danh v n ban ñ u ch có tác d ng phân bi t, nhng v sau ñã chuy n ñ i thành b ph n c a ñ a danh, ví d : ð i An ðông, T nh n Tây, Thi Ph Nh t,... Vi t hoa tên c th c a các c quan, ñn v , m c dù g c t là danh t chung, ví d H i Nông dân t nh Qu ng Ngãi, Tr ng Cao ñ ng Tài chính - K toán...

VI. V S P X P TH THU C T NH

T

CÁC ðN V HUY N, THÀNH PH

TR C

Khi li t kê tên ho c trình bày n i dung v các huy n, thành ph tr c thu c t nh, ð a chí Qu ng Ngãi s p x p theo th t : ñ u tiên là thành ph Qu ng Ngãi (t nh l ), ti p theo là các huy n ñ ng b ng, r i ñ n các huy n mi n núi (k t B c vào Nam), sau cùng là huy n ñ o Lý Sn. VII. V NH T LI U

Tranh nh minh h a trong ð a chí Qu ng Ngãi ñ c l y t các ngu n nh c quan lu tr trung ng và ñ a phng, tài li u n c ngoài, k c m t s t li u cá nhân ho c t p th , t t c ñ u ñ c ghi rõ xu t x . C th , ngu n nh t li u có th chia thành hai nhóm: 1) nh c a các tác gi : Nguy n Ng c Trinh, ðng Lâm, ðng V, Nguy n Vn Xuân, Nguy n Hy, Lê Vn Sn, Lý Vn Hi n, Cao Ch, Thanh Long, Hunh Th , H ng Khánh, Tr n ðng, ð ng Tùng, ðoàn Ng c Khôi và các tác gi khác; 2) nh t li u c a các c quan, t ch c: Thông t n xã Vi t Nam, T p chí C m Thành, B o tàng T ng h p Qu ng Ngãi, B o tàng Chm ðà N ng, Trung tâm Vn hoá - Thông tin Qu ng Ngãi, vv. Ngoài nh ng v n ñ ñã nêu, trong t ng ph n, t ng chng n u có bi t l thì có chú thích c th ngay phía d i trang sách ñ ng i ñ c ti n theo dõi.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 10

T ng lu n v "ð a chí Qu ng Ngãi "

làm n n cho m t cái nhìn toàn c nh v "ð a chí Qu ng Ngãi", hãy nói m t chút v khái ni m ñ a chí, các lo i ñ a chí và l ch s ñ a chí Vi t Nam. NGHA CH "ð A CHÍ"

ð

"ð a chí" là gì? Xét theo ngha g c thì "ñ a" () là ñ a, "chí" ( ,) là ghi chép; "ñ a chí" là ghi chép v ñ a. Nhng th nào là "ñ a"? Trong ti ng Vi t, "ñ a" và "th " () th ng ñ c d ch chung là ñ t. ði u này làm lu m s khác nhau v ng ngha c a chúng. Trong ti ng Hán, n u "th " ch có m i m t cách vi t là , phác h a hình m t ñ ng ñ t ñ c tuy n hóa, thì "ñ a" l i có ñ n 6 ký t là , , , , và . Ngo i tr "", d ng cu i cùng c a ch "ñ a" ñ c c u t o theo ki u hình thanh, các tr ng h p còn l i ñ u c u t o theo ki u h i ý: " " g m sn (núi) + th y (n c) + th (ñ t); " " g m ph (gò) + th (l n) + th (ñ t); " " g m ph (gò) + phng (bang, qu c) + th (ñ t); " " g m nhân (ng i) + l ng th (hai con l n, vi t b t nét) + th (ñ t); " " g m sn (núi) + th (l n) + l ng th (hai ñ ng ñ t). Có th th y trong quan ni m ng i xa, "ñ a" không ch là ñ t, mà còn bao g m c nhi u th liên quan ñ n ñ t nh núi, n c, gò, l n, bang qu c, con ng i... Nh ng thành t t o nên ch "ñ a" ñây ph n l n mang tính bi u trng. Thí d "th " (l n) ñ i di n cho gia súc, k c các loài ñ ng v t t n t i trên qu ñ t nói chung. "Nhân" (ng i) ñ i di n cho dân c, ch ng t c. Chính b i các l trên mà trong m t s cu n t ñi n, "ñ a chí" ñ c ñ nh ngha là "sách vi t v ñ a d; phàm là phng v c, sn xuyên, phong t c, s n v t ñ u ñ c ghi chép" (T nguyên); hay "sách miêu thu t t ng t n v ñ a hình, khí h u, dân c, chính tr , s n v t, vn hóa c a m t n c hay m t vùng mi n" (T h i). CÁC LO I "ð A CHÍ" ð a chí (v sau phát tri n thành khoa h c ñ a lý hay ñ a lý h c, cách trình bày tuy ít nhi u có khác, nhng v tính ch t thì c b n v n th ng nh t v i nhau, vì v y có th g i chung là ñ a chí) bao g m nhi u lo i: N u l y không gian làm tiêu chí ñ phân bi t, ta có ñ a chí th gi i, ñ a chí châu l c, ñ a chí khu v c, ñ a chí qu c gia. Trong ph m vi ñ a chí qu c gia, l i có th chia thành ñ a chí toàn qu c (nh t th ng chí) và ñ a chí ñ a phng (ñ a phng chí). Trong ñ a chí ñ a phng l i còn có th chia thành nh ng ñn v không gian nh hn n a nh: ñ a chí m t t nh (t nh chí), ñ a chí m t huy n (huy n chí), ñ a chí m t xã (xã chí), vv. N u l y th i gian làm tiêu chí ñ phân bi t, ta có ñ a chí c ñ i, ñ a chí trung ñ i và ñ a chí hi n ñ i. ð a chí c ñ i ch y u tìm hi u v v trí, hình d ng, kích c và cách th c miêu thu t các y u t ñ a lý. ð a chí trung ñ i (cu i th k XVIII ñ n ñ u th k XIX) ñ c bi t nh n m nh m i quan h nhân qu gi a các

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 11

y u t ñ a lý. Còn ñ a chí hi n ñ i thì t ch miêu thu t ñ nh tính theo tr ng thái tnh vn t i phân tích ñ nh l ng theo tr ng thái ñ ng, không ngoài m c ñích trên c s nghiên c u các y u t ñ a lý, t ng b c lý gi i và t o l p s hòa h p gi a con ng i và môi tr ng. B i vì v n ñ ñang ñ t lên hàng "ngh trình" không ph i là con ng i ki m soát thiên nhiên, mà là thiên nhiên ki m soát con ng i, con ng i ph i bi t cách "n " v i thiên nhiên và mong ñ c thiên nhiên "phù h "! N u l y ñ i t ng kh o sát làm tiêu chí, ta có ñ a chí t nhiên và ñ a chí nhân vn. ð a chí t nhiên nghiên c u ñ c ñi m, c u trúc c a môi tr ng ñ a lý, cùng s hình thành và di n bi n c a các vùng hay ti u vùng ñ a lý khác nhau. ð a chí nhân vn, d a vào lý thuy t tng quan gi a con ng i và ñ a bàn c trú, tìm hi u s phân b , thay ñ i c a các hi n t ng nhân vn, cùng nh h ng c a chúng ñ i v i ho t ñ ng xã h i c a con ng i. Có th chia ñ a chí nhân vn ra làm nhi u m ng ñ ti p c n nh ñ a chí kinh t , ñ a chí chính tr , ñ a chí dân c, ñ a chí vn hóa xã h i, vv. L C S ð A CHÍ VI T NAM

Trên th gi i, l ch s ñ a chí ñ c b t ñ u t r t s m. phng ðông, môn "ñ a lý" ñã th y nói t i trong Kinh D ch: "Ng c lên ñ xem thiên vn, cúi xu ng ñ xét ñ a lý" (H t th ng). Tác ph m ñ a chí c nh t Trung Qu c là thiên V c ng trong sách Th ng Th ñ c biên so n vào th i Chi n qu c (475 - 221 tr c Công nguyên), và mu n hn m t chút là cu n Sn h i kinh. phng Tây, ng i ñ u tiên dùng t "ñ a lý h c" là nhà ñ a lý c ñ i Hy L p Êratôxtênêt (Eratosthenês) s ng vào kho ng cu i th k III, ñ u th k II tr c Công nguyên. Vi t Nam, tuy là n c "ñ t không r ng, ng i không ñông", chúng ta cng có m t l ch s ñ a chí ñáng ghi nh n. V ñ a chí toàn qu c, có các tác ph m ñáng chú ý nh Nam B c phiên gi i ñ a ñ (1172) hi n ñã m t, cha rõ tác gi ; An Nam chí l c (1339) c a Lê Tr c; ð a d chí (1435) c a Nguy n Trãi; Thiên h b n ñ (1490) ñ i Lê Thánh Tông; Ki n khôn nh t lãm (cu i th k XVIII, ñ u th k XIX) c a Ph m ðình H , có chép c ñ a lý m t s n c trong khu v c; Hoàng Vi t nh t th ng ñ a d chí (1806) c a Lê Quang ð nh; Thiên t i nhàn ñàm (1810) c a ðàm Ngha Am; Hoàng Vi t ñ a d chí (1833) c a Phan Huy Chú; ð i Vi t ñ a d toàn biên (1882) c a Nguy n Vn Siêu; ð i Nam nh t th ng chí (1882) c a Qu c S quán tri u Nguy n; ð ng Khánh ñ a d chí (1886 - 1888), g m ñ a lý 25 t nh t Cao B ng ñ n Bình Thu n (không có các t nh vùng Nam B vì h i này, Nam B ñang ñ t d i quy n tr c ti p cai tr c a th c dân Pháp), vv. V ñ a chí vùng mi n, có th k các sách Ô Châu c n l c (1555) c a Dng Vn An; H i ðông chí l c (1772) c a Ngô Thì Nh m; Ph biên t p l c (1776) c a Lê Quý ðôn; Hng Hóa x phong th l c (1778) c a Hoàng Bình Chính; Cao B ng l c (th k XVIII) c a Phan Tr ng Phiên; Gia ð nh thành thông chí (cu i th k XVIII, ñ u th k XIX) c a Tr nh Hoài ð c; Cao B ng th c l c (1810) c a Nguy n H u Cung; Ngh An ký (ñ u th k XIX) c a Bùi Dng L ch; B c Thành

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 12

ñ a d chí l c (1845) c a Lê Ch t; Hng Hóa ký l c (1856) c a Ph m Th n Du t; Cao B ng t p chí (1920) c a B Hunh, vv. ð có m t ý ni m nào ñó v các n i dung th ng ñ c ñ c p trong m t tác ph m ñ a chí th i tr c, ta có th d n ra ñây ba tr ng h p tng ñ i tiêu bi u là b ð i Nam nh t th ng chí do Qu c S quán tri u Nguy n ch trì, cu n Ngh An ký do Bùi Dng L ch biên so n, và cu n Cao B ng t p chí do B Hunh phác th o. ð i Nam nh t th ng chí thu c lo i sách vi t v ñ a lý c a m t n c, ñây là ñ a lý Vi t Nam, g m 12 t p, 28 quy n. Sách chép riêng t ng t nh ho c thành ph theo ki u Nh t th ng chí c a nhà Thanh. C th là: T p 1 vi t v Cao B ng, L ng Sn, Hng Hóa; T p 2 vi t v Hà N i, B c Ninh; T p 3 vi t v Hng Yên, Ninh Bình; T p 4 vi t v H i Dng, Qu ng Yên; T p 5 vi t v Tuyên Quang, Thái Nguyên, Sn Tây; T p 6 vi t v Thanh Hóa, Ngh An, Hà Tnh; T p 7 vi t v Qu ng Bình, Qu ng Tr ; T p 8 vi t v Th a Thiên; T p 9 vi t v Kinh s (Hu ), Qu ng Nam, Qu ng Ngãi; T p 10 vi t v Bình ð nh, Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Thu n, Cao Miên; T p 11 vi t v Gia ð nh, ð nh T ng, Hà Tiên; T p 12 vi t v An Giang, Vnh Long, Biên Hòa. Có m t d b n còn chép c Xiêm La, Th y Xá, H a Xá, Mi n ði n, Nam Ch ng và V n T ng. M i t nh ho c thành ph ñ c l n l t trình bày theo các m c sau ñây: 1) Ph n dã (v trí vùng tr i, l y các ngôi sao n ñ nh làm m c); 2) Ki n trí diên cách (quá trình l p t nh và nh ng thay ñ i v ñ a bàn t nh n u có); 3) Hình th (t a ñ và ñ a hình); 4) Khí h u (th i ti t, l ng ma, nhi t ñ ); 5) Phong t c (thói quen, t c l ); 6) Thành trì (thành và hào, có b n ñ minh h a); 7) H c hi u (tr ng h c); 8) H kh u (s ñinh); 9) ði n phú (thu ru ng); 10) Sn xuyên (núi sông); 11) C tích (di tích l ch s - vn hóa); 12) Quan t n (c a i, ñ n bi n); 13) Th t p (ch búa); 14) Tân lng (b n sông, c u ñ p); 15) ðê y n (ñê ñi u); 16) Lng m (m m vua chúa); 17) T mi u (ñ n mi u); 18) T quán (chùa th Ph t, quán ð o giáo); 19) Nhân v t (ng i có tên tu i trong l ch s ); 20) Li t n (ph n l ng danh); 21) Tiên thích (ñ o s, tng l ); 22) Th s n (s n v t ñ a phng); 23) Giang ñ o (ñ ng sông); 24) Tân ñ (ñò ngang, ñò d c). Ngh An ký thu c lo i sách vi t v ñ a lý vùng mi n, ñây là t nh Ngh An. Sách g m 3 quy n, ñ c s p x p theo tr t t "tam tài", t c "thiên, ñ a, nhân" hay "thiên vn, ñ a lý, nhân s ". C th là: Thiên chí (Quy n 1), g m 2 m c: 1) Thiên dã (v trí vùng tr i, l y sao làm ñi m m c); 2) Thiên khí (khí h u). ð a chí (Quy n 2), g m 4 m c: 1) Cng v c (b cõi và v n ñ diên cách); 2) ði u lý (m ch ñ t, vùng th p, vùng cao); 3) Sn (núi); 4) Th y (sông ngòi, h , ñ m, khi). Nhân chí (Quy n 3), g m 3 m c: 1) Khí ch t (th tr ng, tính cách);2) Sinh lý (ñ i s ng v t ch t); 3) Nhân v t (ng i danh ti ng, trong ñó có ñ vng, vn nhân, võ t ng...). Cao B ng t p chí cng thu c lo i sách vi t v ñ a lý vùng mi n, ñây là t nh Cao B ng. Sách cng g m 3 quy n, nhng l i ñ c s p x p theo tr t t "tam quang", t c "nh t, nguy t, tinh". C th là: Nh t (Quy n 1), g m 4 m c: 1) ð a danh

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 13

nguyên th y d c p canh trng (ngu n g c ñ a danh và vi c thay ñ i qua các th i k l ch s ); 2) T nh h t danh sn (núi có ti ng trong t nh); 3) T nh h t ñ i xuyên (sông l n trong t nh); 4) T nh h t danh nham (hang ñ ng có ti ng trong t nh). Nguy t (Quy n 2), g m 3 m c: 1) Ti n chi n k (các tr n ñánh th i tr c); 2) B n tri u chi n k (các tr n ñánh vào tri u Nguy n); 3) Quý b o h th i k chi n k (các tr n ñánh d i th i Pháp thu c). Tinh (Quy n 3), g m 6 m c: 1) Th n t c tích (ñ n th các v th n); 2) Nhân v t l c (s tích các nhân v t có tên tu i trong l ch s ); 3) D ñoan l c (các t c l mê tín d ñoan nh phù th y, ñ o s, ñ ng bóng); 4) K ngh th s n (các ngh th công và s n v t ñ a phng); 5) Gi i ñ c ch nam (cách c u ch a ng i b trúng ñ c); 6) Ch ng lo i nguyên nhân (ngu n g c các dân t c thi u s nh ng i Th , ng i Nùng, ng i Ng n, ng i M ng H o, ng i Mán Ti n, ng i Mán Cóc, ng i Mèo ðm cùng ngh nghi p, tôn giáo, tín ng ng, nhà , trang ph c, cách n u ng, c i xin, ma chay, giao ti p, t t nh t, m ng th , m ng sinh nh t, cúng gi , b nh t t... c a h ). Ti p sang th i Pháp thu c và th i k hi n ñ i, nhi u công trình ñ a chí các ñ a phng trong n c l n l t ñ c nghiên c u, biên so n. ði u ñáng chú ý là ñ n nay, v n không có hình m u chung nào cho toàn b các công trình ñ a chí, b i s khác nhau v quan ni m và ñ c thù riêng c a t ng ñ a phng. T các ki n gi i mang tính ch t n n t ng trên ñây, ta có th ñi vào nh ng v n ñ bao quát c a "ð a chí Qu ng Ngãi". NGU N T LI U ð VI T "ð A CHÍ QU NG NGÃI" T li u ñ vi t "ð a chí Qu ng Ngãi" g m hai ngu n chính là ngu n t li u thành vn và ngu n t li u ñi n dã. NGU N T LI U THÀNH VN Không ñ i ñ n bây gi , mà ngay t nh ng nm ba mi c a th k XX ñã xu t hi n nh ng công trình ñ a chí nghiêm túc dành riêng cho t nh Qu ng Ngãi, nh Qu ng Ngãi t nh chí c a Nguy n Bá Trác và Nguy n ðình Chi ñng trên t p chí Nam phong nm 1933; ð a d t nh Qu ng Ngãi c a Nguy n ðóa và Nguy n ð t Nhn, Hu - 1939; ð a phng chí Qu ng Ngãi do chính quy n Sài Gòn so n th o vào nm 1968, vv. G n ñây, S Vn hóa - Thông tin Qu ng Ngãi l i cho ra m t b n ñ c cu n Qu ng Ngãi - ñ t n c, con ng i, vn hóa do Bùi H ng Nhân ch biên, Qu ng Ngãi - 2001, cng là m t tác ph m ñ a - vn hóa biên so n công phu. Tuy nhiên, ñ ñáp ng nhu c u hi u bi t v ñ ng ñ t - con ng i Qu ng Ngãi m t cách có h th ng, v i t m ñ v a r ng l i v a sâu, nh t là tình hình t nh Qu ng Ngãi t th k XIX tr v tr c, c n có nh ng n l c m i theo h ng b sung, nâng c p nh ng gì ñã bi t v ñ a chí Qu ng Ngãi. Mu n th , ph i có thêm t li u, nh t là lo i t li u g c, t c ngu n thông tin c p I. V phng di n này, ngoài nh ng thông tin c p nh t do các ngành kh o c h c, ñ a ch t h c, th y vn h c,

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 14

dân t c h c... cung c p, ta r t c n ñ n s tr giúp c a kho sách Hán Nôm do cha ông ñ l i. Có th chia s th t ch Hán Nôm liên quan ñ n vi c biên so n ñ a chí Qu ng Ngãi mà chúng ta hi n bi t ra làm ba lo i chính sau ñây: B n ñ (g m ñ a ñ , l ñ , h i ñ và b n ñ t ng h p) V ñ a ñ , có các sách liên quan ñ n Qu ng Ngãi nh: An Nam hình th ng ñ A.3034(*) (ñ i Lê); An Nam qu c Trung ñô tính th p tam th a tuyên hình th A.2531 (ñ i Lê); H ng ð c b n ñ VHt.41 và A.2499 (ñ i Lê); Càn khôn nh t lãm A.414 (ñ i Lê); Thiên h b n ñ A.2628 (ñ i Lê); Thiên h b n ñ t ng m c l c ñ i toàn A.1362 (ñ i Lê); B n qu c d ñ a ñ l c A.2584 (ñ i Nguy n); B n qu c d ñ A.1106 (ñ i Nguy n); B n qu c d ñ b lãm A.2026 (ñ i Nguy n); ð i Nam nh t th ng d ñ A.3142 (ñ i Nguy n); ð i Nam toàn ñ A.2959 (ñ i Nguy n); ð a ñ A.589 (ñ i Nguy n); Nam B c K h i ñ A.95 (ñ i Nguy n). V l ñ (b n ñ ñ ng b ) và h i ñ (b n ñ ñ ng bi n), có các sách liên quan ñ n Qu ng Ngãi nh: Thiên Nam l ñ A.1081 (ñ i Lê); Toàn t p Thiên Nam ñ a ñ A.1174 (ñ i Lê); Thiên Nam t chí l ñ th A.73 (ñ i Lê); An Nam thông qu c b n ñ VHv.1358.2 (ñ i Lê). Riêng b n ñ t ng h p (g m c ñ a ñ , l ñ , h i ñ ), có Giao Châu d ñ a chí VHt.30 (ñ i Lê) và ð a chí A.343 (ñ i Nguy n). Trong các b n ñ trên, vùng ñ t thu c ñ a bàn Qu ng Ngãi ngày nay th ng xu t hi n d i các tên g i nh "Chiêm Ly", "C Ly" (ñ ng), "T" (châu) và "Ngha" (châu), "T Ngha" (ph ); "Qu ng Ngha" hay "Qu ng Ngãi" (ph , dinh, tr n, t nh). V m t hành chính, vùng ñ t này l n l t n m d i s qu n lý c a các vua Hùng, ti p ñ n là Chmpa (Lâm p, Hoàn Vng, Chiêm Thành), và cu i cùng là Vi t Nam (ð i Vi t). ð a chí (g m t nh chí, xã chí...) Liên quan ñ n Qu ng Ngãi c p t nh, có các sách nh: D ñ a chí c a Nguy n Trãi trong b c Trai di t p VHv.1772.2,3 (ñ i Lê); ð i Vi t s ký toàn th A.3.14 (ñ i Lê); Ph biên t p l c VHv.1737.1-2 (ñ i Lê); ð i Nam nh t th ng chí A.69.1-12 (do Qu c S quán tri u Nguy n biên so n vào th i T ð c; T p 9 có chép v Qu ng Ngãi); ð i Nam nh t th ng chí A.853.1-8 (do Cao Xuân D c làm T ng tài, in nm 1910; Quy n 6 có chép v Qu ng Ngãi); ð ng Khánh d ñ a chí A.537.1-24 (do Qu c S quán tri u Nguy n biên so n; T p 16 có chép v Qu ng Ngãi); Hoàn v k vn A.585 (ñ i Nguy n); Nam d y u l c A.1518 (ñ i Nguy n); Nam qu c ñ a d VHv.2742 (ñ i Nguy n); Nam qu c d ñ a chí l c VHv.1723 (ñ i Nguy n); Nam Vi t ñ a d trích l c A.2139 (ñ i Nguy n); Ph man t p l c VHv.1239 (ñ i Nguy n); Qu ng Thu n ñ o s t p VHv.1375 (ñ i

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 15

Nguy n); Tàng th lâu b t ch A.968 (ñ i Nguy n); Thành b o l c sao A.2746 (ñ i Nguy n); Trung K d ñ a chí l c sao A.2516 (ñ i Nguy n). Liên quan ñ n Qu ng Ngãi c p xã, có Xã chí Qu ng Ngãi AJ.24. ðây là các b n ñi u tra, kh o sát trên th c ñ a Qu ng Ngãi vào nh ng nm 1943, 1944 theo 11 ñ m c cho s n: Bia (Stèle); Th n s c (Brevets de Génie); Th n tích (Légendes écrites); C ch (Archives); T c l (Coutumes écrites); ðình (Description du ðình); T ng và t khí (Description des objects de culte); H i (Date des fêtes); C tích (Vestiges antiques); Quan l (Route d'accès); Th s n và ngh nghi p (Production et profession des habitants du village). Ngoài ra, còn có cu n Qu ng Ngãi t nh t p phi... các ñ n và gi y t , công vn c a m t s xã nh Phú Nhn, M Khê thu c ph Sn T nh c; Tiên Sai, Thi Ph thu c ph T Ngha c; Th ch Tr thu c ph M ð c c, t nh Qu ng Ngãi. Tác gi , tác ph m Tr c h t là nh ng tác gi , tác ph m có ngu n g c t Qu ng Ngãi ñ c chép trong kho sách Hán Nôm: Bùi Ph Cát (? - ?): ng i xã Thu Ph , huy n Chng Ngha c, t nh Qu ng Ngãi, m t danh s tri u Nguy n. Tác ph m có S b m vn sao VHb.75, g m 6 bài s , trình bày nh ng ki n ngh v ñ ng l i chính sách tr n c. Nguy n Bá Nghi (1807 - ?): t S Ph n, ng i xã L c Ph , huy n M ð c, t nh Qu ng Ngãi, ñ Phó b ng nm Minh M ng 13 (1832), làm T ng ñ c. Tác ph m có S Ph n thi vn t p VHv.99. Nguy n T n (? - ?): t T Vân, hi u Ôn Khê, ng i xã Th ch Tr , huy n M ð c, t nh Qu ng Ngãi, ñ C nhân nm Thi u Tr 3 (1843), làm Tham tri kiêm Tnh man Ti u ph s . Tác ph m có Ph man t p l c VHv.1239. Qu c s Nghi m (? - ?): tên là Nghi m, cha rõ h gì, làm Qu c s, ng i xã Sung Tích, huy n Bình Sn, t nh Qu ng Ngãi. Tác ph m có bài vn t l c nhan ñ Thánh tri u h ð ng Ngu l c Thng Chu, hi n in trong ng ch t l c tuy n A.1456. Tr n Công Hi n (? - 1817): t c Ân Quang H u, ng i huy n Chng Ngha c, t nh Qu ng Ngãi, làm T ng nhung cai c, tr n th H i Dng. Tác ph m ñ c chép trong nhi u sách nh H i Dng phong v t chí A.882; Danh thi h p tuy n A.212; Danh vn tinh tuy n A.1702; Danh phú h p tuy n A.2802.1-2, vv. Hi n nay thôn ðôn Th, xã H u B ng, huy n Gia L c, t nh H i Dng còn có ñ n th Tr n Công Hi n. Trng ðng Qu (1793 - 1865): t Diên Phng, hi u ðoan Trai, bi t hi u Qu ng Khê, t c Tuy Th nh Qu n công, ng i xã M Khê, huy n Bình Sn, t nh

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 16

Qu ng Ngãi, ñ u C nhân nm Gia Long 18 (1819), làm Ph chính ñ i th n. Tác ph m có Qu ng Khê vn t p A.3045; Trng Qu ng Khê vn t p VHv.1142; Trng Qu ng Khê tiên sinh thi t p A.777; S trình v n lý t p A.2769; Duy t Giáp Thìn khoa ñi n thí vn VHv.78; Phê bình cu n Di u Liên thi t p VHv.685; Nh t B n ki n vn ti u l c A.1164. Ông còn tham gia ch trì ho c biên t p các b sách nh ð i Nam li t truy n ti n biên VHv.1320.1-4; ð i Nam th c l c chính biên A.2772.1-67; Hoàng Nguy n th c l c ti n biên VHv.140; Hoàng Nguy n th c l c h u chính biên VHv.141, vv. Trng Quang ð n (? - ?): t T Minh, hi u Cúc Khê (ho c Cúc Viên), ng i xã M Khê, huy n Bình Sn, t nh Qu ng Ngãi, ñ Tú tài th i T ð c, làm quan ñ n ðông các ð i h c s. Tác ph m có Trng Cúc Khê th chuy t l c VHv.240; ð i Nam th c l c chính biên ñ t , ñ ng k A.27. V Vn Tiêu (? - ?): ng i Qu ng Ngãi, có dâng cho vua Minh M ng cu n C s biên l c (theo Vi t Nam s l c c a Tr n Tr ng Kim). Nhi u tác gi : Qu ng Ngãi t nh n h c tr ng, g m m t s bài cáo th , ñáp t và bài ca nhân d p m tr ng N ti u h c t nh Qu ng Ngãi. Ngoài ra còn có nh ng tác ph m c a ng i ni khác vi t v Qu ng Ngãi t ng ñ c kho sách Hán Nôm gi i thi u, nh: Qu ng c ký ngôn, trong sách Nguy n Hoàng Trung thi sao A.2274, có chép nhi u bài th do Nguy n Hoàng Trung (? - ?), cha rõ ng i ñâu, sáng tác khi ông d y h c Qu ng Ngãi. Qu ng Ngha t nh t ng ch thi bi u c a Lê Nguyên Trung, ng i xã Ho ch Tr ch, huy n ð ng An, t nh H i Dng, ñ C nhân nm Thành Thái 18 (1906), hi n chép trong Bi ký bi u vn t p l c A.1470. Quá T Ngha c u h t c a ð ng Vn Kham (? - ?), cha rõ ng i chép trong Hy Trng vn t p A.1276. ñâu, hi n

Qu ng Ngha th p v nh, g m 10 bài th v nh v phong c nh Qu ng Ngãi nh Thiên Bút hoành vân, Long ð u hí th y, An H i sa bàn, La Hà th ch tr n... c a Tr n Huy Tích (1828 - ?), bi t hi u Quán Sn C S, ng i ph ng Dng Th , huy n Th Xng, nay là vùng ph Mã Mây, Hà N i, ñ Ti n s nm T ð c 4 (1851), ñ c b ð c h c H i Dng, sau xin t ch c ñ ngao du ñây ñó. Các bài th trên hi n chép trong Quán Sn thi th o A.1216. Ký ñ Qu ng Ngãi th ng tích nh th do Nguy n Miên Trinh (1820 - 1897), t Khôn Chng, hi u Tnh Ph , bi t hi u Vi Dã, t c Tuy Qu n công, là con th 11 c a vua Minh M ng sáng tác, hi n in trong Tuy Qu c công thi t p VHv.35.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 17

Bên c nh các t li u ch Hán, ngu n t li u Pháp ng và ch Qu c ng cng h t s c quan tr ng. T li u Pháp ng ch y u xu t hi n trong th i Pháp thu c, g m các t li u do ng i Pháp biên so n. Tiêu bi u nh: A.Laborde v i Province de Qu ng Ngãi (T nh Qu ng Ngãi) g m t li u t ng h p nhi u m t v t nh Qu ng Ngãi. Borel v i Notes sur les Norias de la Province de Qu ng Ngãi (Ghi chép v các gu ng xe n c t nh Qu ng Ngãi), ñng trên t p chí Kinh t ðông Dng (B.E.I.C) nm 1906. P. Guilleminet v i Une industrie Annamite: Les Norias du Qu ng Ngãi (M t ngành công nghi p An Nam: Các gu ng xe n c Qu ng Ngãi), 1926. H. Haguet v i bài vi t v dân t c thi u s Qu ng Ngãi ñng trên t p chí ðông Dng 1905; Borier vi t v tr ng và buôn bán qu Trung B ; Phó ð c Thành vi t v ñ tài tng t (B.E.I.C, 1936), vv. ðó ch m i là m t s trong khá nhi u t li u Pháp ng , k c các vn b n hành chính, v n còn lu gi ñ c. V t li u Qu c ng t ñ u th k ñ n nay h t s c phong phú, nh t là các sách, báo xu t b n t th i Pháp thu c mãi ñ n sau 1975, ñã ñ c th hi n khá ñ y ñ , c th trong các chng và ph n danh m c tài li u tham kh o cu i công trình này, chúng tôi xin kh i ph i nh c l i. NGU N T LI U ðI N DÃ M t ngu n t li u cng không kém ph n quan tr ng so v i t li u thành vn là các t li u ñi n dã. Nh ng ng i th c hi n công trình này ñã chú tr ng ñúng m c ñ n các t li u ñi n dã, ñã ñ n các ñ a phng trong t nh ñ su t m các t li u t i ch ñ có d p b sung, ph i ki m, giúp công trình thêm ñ y ñ , phù h p, sát ñúng. Tóm l i, công trình này dùng nhi u t li u khác nhau t hai ngu n th t ch thành vn và ñi n dã. Biên so n m t công trình ñ a chí, thì ngu n t li u s có vai trò quan tr ng ñ c bi t, góp ph n quy t ñ nh ch t l ng công trình. ð C ðI M SÁCH "ð A CHÍ QU NG NGÃI" T p sách "ð a chí Qu ng Ngãi" do chúng tôi biên so n có m t s ñi m ñáng chú ý nh sau: V m t không gian ñ a lý, nh tiêu ñ sách ñã xác ñ nh, bao g m nh ng ghi chép liên quan ñ n vùng ñ t thu c ñ a bàn Qu ng Ngãi ngày nay. Vùng ñ t này qua s di n ti n c a l ch s , t ng mang các tên g i khác nhau nh "Chiêm Ly",

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 18

"C Ly" (ñ ng), "T" (châu) và "Ngha" (châu), "T Ngha" (ph ), "Hòa Ngha" (ph ), "Qu ng Ngha" hay "Qu ng Ngãi" (ph , dinh, tr n, t nh) nh trên kia ñã th y. V m t th i gian và ch th ñ a lý, sách chia l ch s vùng ñ t Qu ng Ngãi ra làm ba th i ñ i l n, tng ng v i ba giai ño n phát tri n chính y u c a xã h i loài ng i là th i ñ i ñ ñá, th i ñ i ñ ñ ng và th i ñ i ñ s t ñ ti n hành kh o sát. C th là: Qu ng Ngãi trong th i ñ i ñ ñá: ñ c ch ng th c b i các di v t kh o c tìm th y các di ch Gò Trá (xã T nh Th , huy n Sn T nh) và di ch Gò Vàng ( xã Sn K, huy n Sn Hà), có niên ñ i cách ñây kho ng 14 ñ n 15 v n nm. Qu ng Ngãi trong th i ñ i ñ ñ ng: ñ c xác nh n qua các di v t kh o c tìm th y di ch Long Th nh (xã Ph Th nh, huy n ð c Ph ), di ch Bình Châu I (xã Bình Châu, huy n Bình Sn) và Bình Châu II (thôn Châu Thu n, xã Bình Châu, huy n Bình Sn) và di ch Sa Hunh (ñông nam huy n ð c Ph ). Di ch Long Th nh thu c s k ñ ng thau, có niên ñ i xác ñ nh 1430 ± 60 nm tr c Công nguyên, t c cách ñây kho ng 3500 nm. Di ch Bình Châu thu c trung k ñ ng thau, có niên ñ i cách ñây kho ng 3000 nm. Di ch Sa Hunh xuyên su t t s k ñ ng thau ñ n s k s t s m và ñ n th i ñ i ñ s t. Tuy nhiên, do m c ñ t li u thu th p ñ c, công trình t p trung chính vào th i k l ch s c - trung ñ i tr v sau, c th v i Qu ng Ngãi g m 4 th i k chính nh sau: Qu ng Ngãi d i th i Vng qu c Chmpa (Lâm p - Hoàn Vng - Chiêm Thành), t c t cu i th k II ñ n nm 1471. Th i k này ch y u cn c vào các di v t - di tích kh o c và ch y u xét v phng di n vn hóa. Qu ng Ngãi sau khi tr thành m t b ph n c a ð i Vi t (Vi t Nam sau này), t 1471 cho ñ n nm 1884 - t c ñ t Qu ng Ngãi n m d i chính quy n phong ki n ð i Vi t d i các tri u ñ i khác nhau trong th i k ñ c l p. Qu ng Ngãi d i th i Pháp thu c (1885 - 1945), nói c th là t khi ách ñô h c a th c dân Pháp ñ t ñ n Qu ng Ngãi d i hình th c ch ñ b o h ñ i v i Trung K ñ n Cách m ng tháng Tám 1945. Qu ng Ngãi d i chính th Dân ch c ng hòa Vi t Nam (1945 - 1975) và C ng hòa xã h i ch ngha Vi t Nam (t 1975 tr ñi), trong ñó có kho ng 20 nm do chính quy n Sài Gòn qu n lý (1954 - 1975). T t nhiên, cách phân ño n nh trên ch dùng cho k t c u chung nh t; trong nh ng tr ng h p c th , vi c phân ño n có th linh ho t ít nhi u.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 19

V m t th cách, sách không vi t theo ki u m t cu n ñ a chí c hay m t tác ph m ñ a lý h c hi n ñ i, vì m t ñ ng thì d ri vào tình tr ng s l c, chung chung, còn m t ñ ng thì ñòi h i ph i chuyên sâu, quy chu n, c hai ñ u t ra không phù h p v i ñ i t ng ñ c gi mà cu n sách nh m ñ n. ð cho ng i bình th ng có th ñ c ñ c, mà các nhà chuyên môn, k c nh ng ng i làm công tác qu n lý cng c m th y h u ích, không th b qua, chúng tôi dùng cách vi t dung h p kim c , chia s nh ng m t thành công c a các sách ñ a chí xa và nay. N u nói "ð a chí Qu ng Ngãi" có s giao hòa gi a ñ a chí truy n th ng và ñ a lý h c hi n ñ i thì cng ñ c. "ð a chí Qu ng Ngãi" cng không trình bày theo ki u ño n ñ i hay ñ ng ñ i, vì nh v y, e sách s m t cân ñ i. Có m t th c t là, trong khi m ng "ñ a lý ti n s " (th i ñ i ñ ñá, th i ñ i ñ ñ ng) c a Qu ng Ngãi h u nh không có t li u gì ñ vi t ngoài m t s ít di v t do kh o c h c cung c p, thì m ng còn l i, t c giai ño n c dân Qu ng Ngãi t giã "cu c s ng nguyên th y" ñ b c vào "cu c s ng vn minh" (th i ñ i ñ s t), vn hi n l i khá d i dào! Cách vi t l ch ñ i, hay ñúng hn là dung h p và l ch ñ i, do v y ñã ñ c chúng tôi l a ch n ñ biên so n sách "ð a chí Qu ng Ngãi". K T C U VÀ N I DUNG SÁCH "ð A CHÍ QU NG NGÃI" Sách "ð a chí Qu ng Ngãi" g m 5 ph n chính sau ñây: 1. ð a lý hành chính, t nhiên và dân c Ph n này ñ c trình bày qua 6 chng ñ u c a cu n sách: Chng I vi t v ñ a lý hành chính và ñ a lý l ch s c a Qu ng Ngãi; Chng II vi t v ñ a hình t nh Qu ng Ngãi; Chng III vi t v ñ a ch t, khoáng s n và th nh ng; Chng IV vi t v khí h u và th y vn; Chng V vi t v ñ ng v t và th c v t; Chng VI vi t v tình hình dân c và dân t c Qu ng Ngãi. Cách b trí các chng nh v y, m i nhìn qua có v l ng c ng: chng I và VI là thu c v ñ a lý nhân vn, trong khi các chng II, III, IV và V l i thu c v ñ a lý t nhiên. Th t ra ñây có d ng ý c a ng i biên so n: cung ng tr c cho b n ñ c và c cho b n thân cu n sách các tên g i "ñ a danh hành chính" và "ch th ñ a lý" ñ d dàng ti p c n v i các ph n, các chng còn l i c a cu n sách mà b n ñ c ñang c m trên tay, ngha là v n có ch h p lý c a nó. ð c bi t n u mu n bi t c th v v trí, gi i c n, di n tích c a Qu ng Ngãi, ta có th tìm ñ c Chng I: "T nh Qu ng Ngãi n m duyên h i Nam Trung B , có t a ñ ñ a lý 14°32´ - 15°25´ v B c, 108°06´ - 109°04´ kinh ðông; phía b c giáp t nh Qu ng Nam trên ranh gi i các huy n Bình Sn, Trà B ng và Tây Trà; phía nam giáp t nh Bình ð nh trên ranh gi i các huy n ð c Ph , Ba T; phía tây, tây b c giáp t nh Qu ng Nam và t nh Kon Tum trên ranh gi i các huy n Tây Trà, Trà B ng, Sn Tây và Ba T; phía tây nam giáp t nh Gia Lai trên ranh gi i huy n Ba T; phía ñông giáp Bi n ðông, có ñ ng b bi n dài 130km v i 5 c a bi n

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 20

chính là Sa C n, Sa K, c a ð i, M Á và Sa Hunh". "T nh Qu ng Ngãi có di n tích t nhiên 5.131,5km2, b ng 1,7% di n tích t nhiên c n c, bao g m 14 huy n, thành ph , trong ñó có 1 thành ph , 6 huy n ñ ng b ng ven bi n, 6 huy n mi n núi và 1 huy n ñ o". 2. Truy n th ng xây d ng và b o v T qu c Ph n này vi t v ñ a - chính tr , ch y u trình bày truy n th ng yêu n c và cách m ng c a c dân Qu ng Ngãi qua các giai ño n l ch s , g m c th y 5 chng, t Chng VII ñ n Chng XI c a cu n sách. Các giai ño n l ch s ñ c nêu lên ñ kh o sát là t s s ñ n 1885 (Chng VII); t 1885 ñ n 1945 (Chng VIII); t 1945 ñ n 1975 (Chng IX); t 1975 ñ n 2005 (Chng X). Qua các chng v a k , ta kh d hình dung ñ c truy n th ng ki n t o và b o v quê hng c a c dân Qu ng Ngãi su t t quá kh xa xm cho ñ n th i k hi n ñ i; trong ñó, n i b t lên là tinh th n tích c c tham gia phong trào C n vng, phong trào Duy tân, phong trào xin xâu kh t thu , s ra ñ i c a ð ng b ð ng C ng s n Vi t Nam t nh Qu ng Ngãi, nh ng ñóng góp không nh c a nhân dân Qu ng Ngãi d i s lãnh ñ o c a ð ng trong cu c kháng chi n ch ng th c dân Pháp 1945 - 1954 và cu c kháng chi n ch ng M , c u n c 1954 - 1975. Chng XI, chng cu i cùng c a ph n II, dành ñ gi i thi u ti u s các nhân v t l ch s tiêu bi u c a ñ t Qu ng Ngãi. 3. Kinh t Ph n này vi t v ñ a - kinh t , g m c th y 9 chng, t Chng XII ñ n Chng XX c a cu n sách. Ti n trình phát tri n kinh t Qu ng Ngãi v i các ngành nh nông nghi p và th y l i (Chng XII), lâm nghi p (Chng XIII), ng nghi p (Chng XIV), công nghi p và ti u th công nghi p (Chng XV), thng m i, d ch v và du l ch (Chng XVI), tài chính, ti n t và ngân hàng (Chng XVII), giao thông - v n t i (Chng XVIII), bu ñi n (Chng XIX), ñi n l c (Chng XX) ñ u ñ c gi i thi u khá k ñây. V nông nghi p và th y l i, có tình hình khai kh n ñ t ñai và cày c y tr ng tr t d i th i Vng qu c Chmpa cng nh d i th i các chúa Nguy n; tình hình ru ng ñ t, chi m h u ru ng ñ t và tr ng tr t, chn nuôi vào th i Pháp thu c; các phong trào c i cách nông nghi p, ñi u ch nh ru ng ñ t cho dân nghèo, h p tác hóa nông nghi p t nm 1945 ñ n nm 2005; ñ c ñi m các con sông và th i ti t, khí h u Qu ng Ngãi, vv. ðây là m t b c ti n ñáng ghi nh n v nông nghi p: th i ñi m 1975, nông nghi p Qu ng Ngãi còn trong tình tr ng s n xu t t túc, t c p, lng th c làm ra không ñáp ng ñ c nhu c u c a dân, c s h t ng ph c v s n xu t quá y u kém.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 21

Sau m t quá trình n l c ph n ñ u, nông nghi p Qu ng Ngãi ñã ñ t ñ c nh ng thành t u ñáng ghi nh n, ñ c th hi n qua m t s m t nh: t c ñ phát tri n c a ngành luôn ñ t m c cao và n ñ nh; c c u kinh t ngành b c ñ u ñã có s chuy n d ch theo h ng s n xu t hàng hóa; s n xu t lng th c ñ ñáp ng nhu c u ng i dân trên ñ a bàn; nhi u gi ng cây tr ng, v t nuôi có nng su t cao, ch t l ng t t ñã ñ c ña vào s n xu t ngày càng ph bi n, c s h t ng ph c v s n xu t và dân sinh ngày càng ñ c hoàn thi n, ñ i s ng c a ng i nông dân t ng b c ñ c nâng cao. Bên c nh nh ng thành t u v a nêu, s n xu t nông nghi p Qu ng Ngãi v n còn nh ng m t y u: c c u kinh t nông nghi p tuy có chuy n d ch nhng còn ch m và cha rõ nét; t tr ng chn nuôi còn th p so v i tr ng tr t; t tr ng cây lng th c v n còn cao so v i các lo i cây tr ng khác; vùng nguyên li u ph c v cho công nghi p ch bi n phát tri n cha n ñ nh; ñ i s ng c a m t b ph n nông dân còn khó khn, nh t là ñ ng bào các dân t c thi u s mi n núi. Và ñây là nh ng gi i pháp tích c c ñ khai thác t t ti m nng c a h th ng các công trình th y l i Qu ng Ngãi ñ n nm 2010: Ti n hành ñ u t xây d ng h ch a n c N c Trong ñ ñi u ti t n c cho h th ng th y l i Th ch Nham và cung c p n c cho các khu công nghi p, ñ c bi t là Khu kinh t Dung Qu t. Ti n hành n o vét 5 tr c tiêu n c chính là sông Gò Mã, sông Cái B a, sông La Hà, kênh T ð c, sông Thoa v i t ng chi u dài 15.300m ñ tiêu úng, thoát l cho cây tr ng và các khu dân c. V lâm nghi p t nm 1954 tr v tr c, sách cung c p cho ta các thông tin liên quan ñ n h th c v t, ñ ng v t r ng. Còn giai ño n t nm 1976 tr v sau, sách ñi sâu vào các m t nh t ch c s n xu t lâm nghi p, k ho ch phát tri n lâm sinh, vi c khai thác lâm s n, ti m nng và tri n v ng phát tri n lâm nghi p Qu ng Ngãi trong th i gian t i. V ng nghi p, sách tr c h t cho th y ñi u ki n ñ a lý, ñ a hình liên quan ñ n vi c ñánh b t và nuôi tr ng th y s n nh vùng bi n, b bi n và h i ñ o, vùng c a sông và ven bi n, sông su i h ao n c ng t. Ti p ñó là các ng tr ng và ngu n l i th y s n bi n, ngu n l i th y s n n c l , ngu n l i th y s n n c ng t. Và sau cùng là các lnh v c thu c ngành kinh t th y s n Qu ng Ngãi hi n nay: ñánh b t th y s n, nuôi tr ng th y s n, ch bi n th y s n, ñóng m i và s a ch a tàu thuy n, d ch v h u c n ngh cá. ñây còn có nh ng thông tin thú v v ho t ñ ng c a các ñ i Hoàng Sa, B c H i liên quan ñ n ng dân Qu ng Ngãi d i th i các chúa Nguy n. H i b y gi , theo ghi chép c a Lê Quý ðôn trong sách Ph biên t p l c, Hoàng Sa l thu c vào s cai qu n c a ph Qu ng Ngha. Hàng nm, chúa Nguy n l p ñ i Hoàng Sa g m 70 ng i, là các dân binh l y t ng dân hai xã An H i và An Vnh thu c huy n Bình Sn (nay An H i thu c huy n Bình Sn, An Vnh thu c huy n Sn T nh), sau ñó là ng i ph ng An H i và ph ng An Vnh thu c ñ o Lý Sn (cù lao Ré) ñi thuy n ñ n Hoàng Sa ñ tu n phòng và khai thác ñ i m i, ba ba, h i sâm, san hô, ñôi khi h còn nh t ñ c c báu v t n a. "T tháng giêng, h ñi nh n quy t

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 22

ñ nh c làm sai d ch và b t ñ u xu t phát. M i ng i ñ c c p 6 tháng lng. H chèo 5 chi c thuy n câu nh , sau ba ngày ba ñêm thì ñ n ñ o. H tha h l m nh t các th ñ v t và b t chim b t cá ñ làm th c n. H nh t ñ c các ñ v t nh gm và ng a ñúc b ng ñ ng, hoa b c, ti n b c, vòng b c, ñ ñ ng, thi c kh i, chì ñen, súng ng, ngà voi, sáp ong vàng, ñ len d , ñ s ... H còn nh t ñ c v ñ i m i, h i sâm và vô s v c v n. ð n tháng tám thì ñ i Hoàng Sa y m i v . H ñ n thành Phú Xuân trình n p các th ñ l y ñ c. Ng i ta cân, ki m tra, phân lo i và biên nh n các ñ v t, riêng kho n c v n, ba ba, h i sâm thì cho phép ñ i ñ c t ý ñem bán l y ti n" (Ph biên t p l c, Quy n 2). V công nghi p và ti u th công nghi p, sách cng ñã gi i thi u m t cách t m . Ti u th công nghi p Qu ng Ngãi có ngh làm ñ ng mía, ngh n u ñ ng phèn, ngh làm ñ ng ph i, ngh làm k o gng, ngh làm m t nha, h u h t ñ u là ñ c s n ñ a phng (theo Ph biên t p l c thì xã Ái T thu c huy n Hng Trà cng bi t làm ñ ng phèn, ði n Bàn cng bi t làm ñ ng ph i, nhng không n i ti ng b ng Qu ng Ngãi). Ngoài ra còn có ngh g m, ngh d t chi u, ngh ñúc ñ ng, ngh ch tác s ng, ngh rèn, ngh làm m m, ngh ñan lát, ngh d t th c m... mà các t nh khác cng có. Công nghi p Qu ng Ngãi có nh ng ngành ch y u nh ch bi n th c ph m và ñ u ng, khai thác khoáng s n và v t li u xây d ng, công nghi p hóa ch t, công nghi p c khí và ñi n t , tin h c. ð c bi t là ba khu công nghi p l n trên ñ a bàn t nh: Khu công nghi p T nh Phong s n xu t v t t, v t li u xây d ng; Khu công nghi p Qu ng Phú ch bi n nông lâm th y s n; và Khu công nghi p Dung Qu t mà t m c và tính ch t c a nó ñ c ph n ánh qua ño n vi t sau ñây: Khu công nghi p Dung Qu t (nay là Khu kinh t Dung Qu t) "là khu công nghi p l c hóa d u ñ u tiên c a c n c, t p trung nhi u ngành công nghi p có quy mô l n, g n v i c ng bi n n c sâu Dung Qu t và sân bay qu c t Chu Lai (...)". Khu công nghi p Dung Qu t có "t ng di n tích là 14.000ha, tr i dài t mi K Hà ñ n phía nam sân bay Chu Lai thu c t nh Qu ng Nam v i di n tích 3.700ha, ph n còn l i t phía nam sân bay Chu Lai ñ n ðô th V n T ng thu c ñ a ph n Qu ng Ngãi v i di n tích 10.300ha. Khu Công nghi p Dung Qu t là m t khu công nghi p l n, ñ c quy ho ch bao g m h t ng k thu t nh h th ng ñ ng giao thông, h th ng ñi n n c, thông tin liên l c, sân bay Chu Lai, c ng bi n n c sâu Dung Qu t và thành ph V n T ng. Ngoài ra, còn có nhi u c m công nghi p: công nghi p k thu t cao, công nghi p n ng (l c d u, ñóng s a tàu bi n, luy n cán thép), công nghi p hóa d u, hóa ch t, công nghi p c khí s a ch a l p ráp, kho d u, kho bãi, s n xu t v t li u xây d ng". V thng m i, d ch v và du l ch Qu ng Ngãi qua các th i k l ch s , sách cho th y tuy có nhi u ti m l c, nhng nhìn chung, ñây cha ph i là m t m nh c a t nh nhà. V tài chính, ti n t , ngân hàng, sách ñi m qua tình hình tài chính, ti n t x "ðàng Trong" d i th i các chúa Nguy n; tài chính, ti n t d i th i Tây Sn; tài

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 23

chính, ti n t d i th i nhà Nguy n; tài chính, ti n t , ngân hàng d i th i Pháp thu c; và ñ c bi t là tình hình tài chính, ti n t , ngân hàng Qu ng Ngãi t sau Cách m ng tháng Tám 1945 ñ n nay. V giao thông - v n t i, sách gi i thi u tình hình c th trong th i phong ki n, th i Pháp thu c, th i kháng chi n ch ng Pháp, ch ng M , và ñ c bi t là các h th ng ñ ng b , ñ ng s t, ñ ng th y c a Qu ng Ngãi t nm 1975 ñ n nay. Nhìn chung, giao thông - v n t i Qu ng Ngãi ngày càng g n ch t, có tính tng h và có vai trò quan tr ng trong phát tri n kinh t - xã h i Qu ng Ngãi. S phát tri n c a giao thông - v n t i là m t trong nh ng s ph n ánh trung th c nh t c a kinh t , ñ ng th i nó cng m ñ ng cho phát tri n kinh t , nh t là trong th i k hi n ñ i. Xét các lnh v c liên quan, thì giao thông - v n t i h u nh ñ u có m i quan h ch t ch , nh v i công - nông nghi p, thng m i - d ch v , bu chính vi n thông, tài chính - ngân hàng... ð c bi t ñ i v i Qu ng Ngãi là t nh v n xu t phát t n n kinh t th p kém, s phát tri n v giao thông - v n t i càng mang m t ý ngha ñ c bi t ñ i v i s phát tri n kinh t nói chung. Y u t xã h i cng là m t ph n quan tr ng trong s phát tri n giao thông - v n t i xa nay, v i ý ngha là phát tri n giao thông - v n t i không ch ñ phát tri n kinh t , mà còn là gi i quy t các nhu c u xã h i ngoài kinh t , nhng luôn bao hàm y u t tng c ng n i l c ñ phát tri n. V bu ñi n, sách phác h a tinh hình thông tin liên l c Qu ng Ngãi d i th i phong ki n và th i Pháp thu c, ñ c bi t là vi c thông tin liên l c bí m t ph c v cho công tác ð ng trong giai ño n 1930 - 1945, cng nh thông tin liên l c trong hai cu c kháng chi n ch ng Pháp và ch ng M . T nm 1975 ñ n nay, ngành bu ñi n Qu ng Ngãi ñã có nh ng ti n b v t b c và ñ t ñ c nhi u thành tích ñáng ghi nh n. ð c bi t trong 30 nm sau ngày gi i phóng, bu ñi n Qu ng Ngãi không ng ng phát tri n và ñã nh n ñ c nhi u ph n th ng cao quý: ñ c Ch t ch n c t ng danh hi u Anh hùng L c l ng V trang nhân dân, nhi u l n ñ c t ng B ng khen c a Th t ng Chính ph v thành tích góp ph n vào s nghi p xây d ng và b o v T qu c, nhi u nm li n ñ c nh n c thi ñua c a B Bu chính Vi n thông, c T ng công ty Bu chính Vi n thông Vi t Nam và y ban nhân dân t nh. V ñi n l c, ch y u là t 1954 tr l i ñây, Qu ng Ngãi cng ñã có nh ng kh i s c. Tuy nhiên, ñ ñáp ng ñ c nhu c u v ñi n ngày càng tng c a xã h i, nh t là c a s phát tri n kinh t , ngành ñi n l c Qu ng Ngãi còn ph i ph n ñ u nhi u hn n a. 4. Vn hóa - xã h i Ph n này vi t v ñ a - vn hóa, g m c th y 14 chng, t Chng XXI ñ n Chng XXXIV c a cu n ñ a chí. Kh i ñ u là Chng XXI nói v n, m c, . Do có s ña d ng v môi tr ng sinh thái: núi ñ i, trung du, ñ ng b ng, thung lng, ñ m phá, ven bi n, h i ñ o... và s ña d ng v t c ng i: Kinh, Hrê, Cor, Ca Dong... sinh s ng trên ñ a bàn Qu ng

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 24

Ngãi mà ni ñây có cách n, m c, khác nhau gi a các vùng mi n. V n và m c, s khác nhau gi a các t c ng i cha nhi u. V phng di n c trú, s khác nhau gi a các t c ng i ñ c th hi n cách làm nhà c a và cách ch n ñ a bàn c trú. V i c dân vùng ñ ng b ng thì có s hòa huy t gi a ng i Vi t v i ng i Chm. T th k XVII, XVIII tr v sau, còn có s c ng c và hòa huy t v i ng i Hoa vùng C Ly, Thu Xà và vùng quanh thành G m c. Làng ng i Vi t ra ñ i b ng chính s tái t o làng Vi t c a các lu dân Thanh - Ngh - Tnh, ngu n c dân ch y u trong ti n trình ñ nh c, khai phá trên quê hng Qu ng Ngãi, nhng do có s ti p nh n trong ch ng m c nào ñó phng th c sinh s ng c a các ngu n c dân khác nhau thu c b n ñ a, ñ c bi t là ng i Chm, mà làng c a ng i Vi t Qu ng Ngãi cng có nhi u khác bi t so v i làng c a ng i Vi t mi n B c. Còn v i c dân mi n núi thì các "plây" c a ng i Hrê, Ca Dong hay "nóc" c a ng i Cor, tng ñng v i làng c a ng i Vi t, l i không ch u s chi ph i b i t t ng phong th y truy n th ng phng ðông. H ch n ni theo m t ki u môi tr ng khác. "Plây" hay "nóc" ñ c l p theo các nguyên t c: ph i là ni quang ñãng, khô ráo, không quá d c; ph i có khu v c s n xu t, sn b n, hái l m; ph i là ni g n ngu n n c ñ ti n l i trong sinh ho t hàng ngày nh n u n, u ng, t m r a, gi t gi... và nh t là ph i có s ñ ng ý c a th n linh qua bói giò gà và th ng n c, th ñóng cây phép. Ti p ñ n là Chng XXII, nói v quan h gia ñình, làng b n. Ng i Qu ng Ngãi cng nh c ng ñ ng c dân các t nh Nam Trung B có nh ng cách ng x trong gia ñình, làng xóm g n gi ng nhau. ð i b ph n ng i Vi t vùng ñ t này có ngu n g c t vùng Thanh - Ngh - Tnh nên ñã k th a truy n th ng ng x c a ng i Vi t vùng quê g c. Các dân t c mi n núi Qu ng Ngãi v n n m trong m t dòng ch y vn hóa - l ch s v i các dân t c vùng Tr ng Sn - Tây Nguyên nên cng có cách ng x trong gia ñình, làng xóm gi ng v i các dân t c khác trên vùng Tr ng Sn - Tây Nguyên. Tuy nhiên, do ñi u ki n t nhiên, thành ph n, ngu n g c dân c có ít nhi u khác bi t nên các dân t c trên quê hng Qu ng Ngãi, hay g i chung là ng i Qu ng Ngãi, cng có nh ng cách ng x trong gia ñình l n ngoài xã h i có ít nhi u nét riêng so v i ng i nh ng ñ a phng khác. Chng XXIII nói v phong t c, t p quán, tín ng ng, tôn giáo. Chung quanh v n ñ này, Phan K Bính trong l i T a sách Vi t Nam phong t c có lý gi i nh sau: "M i n c có m t phong t c riêng. Phong t c y k th y ho c b i t m t vài ng i mà r i b t ch c nhau thành ra thói quen; ho c b i phong th và cách chính tr , cách giáo d c trong n c mà thành ra; ho c b i cái phong trào ngoài tràn vào r i d n d n tiêm nhi m thành t c. Nhng ñ i ñ t c gì cng v y, ph i tr i lâu tháng lâu nm m i thành ñ c, mà trong nh ng t c y cng có nh ng t c hay, cng có nh ng t c d . Duy ch b i tai m t ng i ñã quen, lòng ng i ñã tin dùng, thì d u có ng i bi t là d mà cng không sao ñ i ngay ñi ñ c". Riêng Qu ng Ngãi, có nh ng phong t c, t p quán, tín ng ng n y sinh t b n ñ a, nh l khao l th lính Hoàng Sa, m t l th c ñ c ñáo, ch th y xu t hi n ñ o Lý Sn, t nh Qu ng Ngãi. Còn ph n nhi u các phong t c t p quán khác ñ u b t ngu n t phong t c, t p quán chung c a c n c, th m chí là c a c khu v c ðông B c Á ho c ðông Nam Á.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 25

Chng XXIV, l h i, gi i thi u các ngày l ti t nh t t Nguyên ñán, t t ðoan ng , t t Trung thu, ti t Th ng nguyên (r m tháng giêng), Trung nguyên (r m tháng b y), H nguyên (r m tháng m i)... c a ng i Kinh; và t t nm m i, l h i n trâu... c a ng i Hrê, ng i Cor, ng i Ca Dong Qu ng Ngãi. Chng XXV dành ñ gi i thi u các di tích và danh th ng Qu ng Ngãi, trong ñó ñáng chú ý có di ch kh o c thu c h u k ñá m i - s k kim khí Trà Phong; di tích kh o c thu c th i ñ i kim khí ti n Sa Hunh g m Phú Khng, Gò Quê, Xóm c, Su i Chình; các di tích Vn hóa Chmpa nh di tích ñ n Chm Phú Th - C Ly, di tích thành Châu Sa, lò nung ti u ph m Ph t giáo Núi Ch i, tháp Chánh L ; các di tích vn hóa Vi t nh chùa Thiên n, ñình An H i, vn mi u M ð c, m và ñ n th Bùi Tá Hán, vv. Ti p ñ n là các di tích l ch s cách m ng, t i ác chi n tranh và danh nhân hi n ñ i Qu ng Ngãi nh: Di tích cu c Kh i ngha Ba T, tr s y ban Hành chính kháng chi n mi n Nam Trung B , di tích chi n th ng V n T ng, di tích v th m sát Sn M , nhà lu ni m Ph m Vn ð ng, vv. Cu i cùng là các th ng c nh Qu ng Ngãi nh 12 c nh ñ p c a C m Thành, bãi bi n M Khê, qu n th th ng c nh trên ñ o Lý Sn, vv. Chng XXVI gi i thi u vn h c dân gian và vn h c vi t c a ng i Vi t, ng i Hrê, ng i Cor, ng i Ca Dong Qu ng Ngãi qua các giai ño n l ch s . Chng XXVII gi i thi u các lo i hình ngh thu t dân gian c a ng i Kinh và ng i Th ng trên ñ t Qu ng Ngãi, trong ñó n i b t là ngh thu t di n x ng và ngh thu t t o hình. Ngoài ra, còn có m c vi t v 60 nm phát tri n c a n n ngh thu t m i Qu ng Ngãi. Chng XXVIII gi i thi u các ki u ki n trúc xa và nay Qu ng Ngãi, bao g m ki n trúc tôn giáo, tín ng ng (chùa, ñ n, mi u, ñình); ki n trúc nhà truy n th ng c a ng i Vi t, ng i Hrê, ng i Cor, ng i Ca Dong; ki n trúc các thành c Qu ng Ngãi (thành c Châu Sa, thành c Xuân Quang, h th ng phòng thành c C Ly, thành c Qu ng Ngãi); và sau cùng là các ki u ki n trúc ñng ñ i t 1945 ñ n 2005. Chng XXIX nói v báo chí và xu t b n, bao g m báo vi t, báo nói, báo hình, Phân xã Thông t n xã Vi t Nam t i Qu ng Ngãi, t ch c H i nhà báo Qu ng Ngãi, và tình hình xu t b n, in n Qu ng Ngãi t tr c t i nay. Nh ng chng còn l i dành ñ gi i thi u tình hình xây d ng và ho t ñ ng c a các ngành chuyên môn m i nh Khoa h c - Công ngh - Môi tr ng (Chng XXX), Vn hóa - Thông tin, Th d c - Th thao (Chng XXXI), Giáo d c - ðào t o (Chng XXXII), Y t - Dân s - Gia ñình và Tr em (Chng XXXIII), Nhân l c và Các v n ñ xã h i (Chng XXXIV). ñây có nh ng hi n t ng n i c m nh v n ñ môi tr ng ngày m t xu ng c p: Lãnh th Qu ng Ngãi hình thành trên n n ñ a kh i c Kon Tum và ñ c m r ng do tác ñ ng qua l i gi a sông và bi n. ði u ki n ñ a ch t ñó quy ñ nh ñ c ñi m ñ a hình ñ i núi và d i ñ ng b ng nh ven bi n, l p v th nh ng ch y u là ñ t feralit ñ vàng có ñ phì kém, tài nguyên

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 26

không ñáng k . Trong l ch s khai phá lãnh th v i nh ng dòng ng i nh p c t B c vào và ñ gia tng dân s t nhiên l n d n ñ n tình tr ng "ñ t h p ng i ñông", ph n l n các ngu n tài nguyên, nh t là r ng nhi t ñ i và ñ t b khai thác quá nhi u và suy thoái nghiêm tr ng (Chng XXX). Hay nh ng nét ñáng ghi nh n v ho t ñ ng y t Qu ng Ngãi t i vùng do chính quy n Sài Gòn qu n lý t 1954 ñ n 1975: Trong vùng ñ ch t m chi m, theo ð a phng chí Qu ng Ngãi n hành nm 1968 hi n lu tr t i Trung tâm lu tr 2, thì b nh vi n Qu ng Ngãi khi ñó ñ c t a l c trên m t khu ñ t r ng rãi, ngay b nh vi n Qu ng Ngãi bây gi . B nh vi n có 15 phòng ñi u tr , s c ch a 491 gi ng b nh, v i 144 nhân viên y t . Ngoài ra các qu n, xã, p còn có b nh xá h sinh kiêm c p phát thu c và tiêm ch ng ng a. ð i ng nhân viên y t công c ng này lên ñ n 373 ng i. Bên c nh ñó, các c s y t t nhân cng hình thành, g m 9 phòng m ch t, 4 b o sinh vi n t, 8 d c phòng Âu - M , 6 tr d c Âu - M ... (Chng XXXIII). 5. Thành ph Qu ng Ngãi và các huy n trong t nh Ph n này, cng là ph n cu i cùng c a t p sách, vi t v thành ph Qu ng Ngãi và 13 huy n tr c thu c t nh, trong ñó có 6 huy n mi n ñ ng b ng là Bình Sn, Sn T nh, T Ngha, Ngha Hành, M ð c, ð c Ph ; 6 huy n mi n núi là Trà B ng, Tây Trà, Sn Hà, Sn Tây, Minh Long, Ba T; và 1 huy n ñ o là Lý Sn, nh ph n ñ u cu n ñ a chí t ng gi i thi u. N u 4 ph n tr c c a cu n sách, các y u t ñ a chí ñ c trình bày d i cái nhìn c p t nh, thì ñ n ph n th nm này, chúng l i ñ c miêu thu t d i cái nhìn c p huy n và c p thành ph (thu c t nh). M t ñ ng thì mang tính t ng th , khái quát; còn m t ñ ng thì mang tính cá th , ñ c thù. Hai cách ti p c n s b sung cho nhau, giúp b n ñ c v a th y ñ c cái chung c a toàn t nh, ñ ng th i cng th y ñ c cái riêng c a thành ph và c a m i huy n.

V i các n i dung c th trên, nh ng ng i tham gia biên so n công trình "ð a chí Qu ng Ngãi" hy v ng s ñáp ng ñ c ph n l n - không dám nói là t t c nh ng gì mà cán b và nhân dân Qu ng Ngãi, các nhà nghiên c u, các nhà qu n lý, du khách và nh ng ng i quan tâm, tìm hi u v Qu ng Ngãi ñang ch ñ i. PGS. TR N NGHA Nguyên Vi n tr ng Vi n Nghiên c u Hán Nôm

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 27

PH N I ð A LÝ HÀNH CHÍNH, T NHIÊN VÀ DÂN C

* ð a lý hành chính * ð a hình * ð a ch t, khoáng s n, th nh ng * Khí h u ­ Th y vn * ð ng v t ­ Th c v t * Dân c ­ Dân t c

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 28

CHNG

ð A LÝ HÀNH CHÍNH

I

I. V TRÍ, GI I C N, DI N TÍCH T nh Qu ng Ngãi n m duyên h i Nam Trung B , có t a ñ ñ a lý 14o32' 15o25' v B c, 108o06' - 109o 04' kinh ðông; phía b c giáp t nh Qu ng Nam trên ranh gi i các huy n Bình Sn, Trà B ng và Tây Trà; phía nam giáp t nh Bình ð nh trên ranh gi i các huy n ð c Ph , Ba T; phía tây, tây b c giáp t nh Qu ng Nam và t nh Kon Tum trên ranh gi i các huy n Tây Trà, Trà B ng, Sn Tây và Ba T; phía tây nam giáp t nh Gia Lai trên ranh gi i huy n Ba T; phía ñông giáp bi n ðông, có ñ ng b bi n dài g n 130km v i 5 c a bi n chính là Sa C n, Sa K, c a ð i, M Á và Sa Hunh. T nh Qu ng Ngãi có di n tích t nhiên 5.131,5km2(*), b ng 1,7% di n tích t nhiên c n c, bao g m 14 huy n, thành ph , trong ñó có 1 thành ph , 6 huy n ñ ng b ng ven bi n, 6 huy n mi n núi và 1 huy n ñ o. Qu ng Ngãi là t nh n m trong vùng kinh t tr ng ñi m mi n Trung. II. BI N ð I CNG V C, HÀNH CHÍNH T HI N ð I TH I TI N S ð N

Vùng ñ t thu c ñ a bàn Qu ng Ngãi hi n nay qua ti n trình l ch s ñã t ng có nhi u tên g i khác nhau, t C Ly (ñ ng) ñ n T (châu), Ngha (châu), T Ngha (ph ), Hòa Ngha (ph ), Qu ng Ngha hay Qu ng Ngãi (ph , dinh, tr n, t nh). Trong di n trình l ch s g n v i ch th ñ a lý vùng ñ t Qu ng Ngãi, có th phân k giai ño n nh sau: 1. BI N ð I CNG V C, HÀNH CHÍNH T NM 1402 TH I TI N S ð N

1.1. VÙNG ð T QU NG NGÃI TRONG TH I TI N S Trong bu i bình minh c a l ch s , vùng ñ t Qu ng Ngãi ñã có con ng i th i ñ i ñá c sinh s ng. ð a ñi m Gi ng Ti n (huy n Lý Sn), v n là mi ng núi l a c , ñã tìm th y d u tích c dân s k ñá c sinh s ng cách nay 30 v n nm. Di v t còn l i là nh ng công c ñá có v t ghè, m nh t c... D u tích c dân h u k ñá c phát hi n Gò Trá (xã T nh Th , huy n Sn T nh) niên ñ i cách nay 15 v n nm. Các công c ñá c n m b c th m c do quá trình xâm th c ñ l ra nh ng hi n v t g m rìu tay, h ch ñá, công c mi nh n hình tam di n cùng khá nhi u m nh t c ñá. B di v t ñá c Gò Trá có m i tng ñ ng v i công c ñá c ch t li u th ch

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 29

anh hang Th m Òm (Ngh An), ch khác m t ñi u là hang Th m Òm công c th ch anh n m trong tr m tích xng rng ñ ng v t hóa th ch ñ u h u k Cánh Tân trong hang, còn công c ñá c Gò Trá n m ngoài tr i. Phát hi n này cho th y cách nay t 30 v n nm ñ n 15 v n nm, c dân th i ñ i ñá c ñã sinh s ng trên ñ a bàn Qu ng Ngãi. ðây là b c kh i ñ u vn minh c a ng i nguyên th y ñ t ñó phát tri n lên th i ñ i ñá m i (*). Trong th i ñ i ñá m i, vùng ñ t Qu ng Ngãi ñã tìm th y các b ng ch ng c trú c a c dân h u k ñá m i, ñó là di tích Trà Phong (huy n Tây Trà). C dân c Trà Phong s ng vùng th m thung lng ven sông su i nh c a vùng th ng ngu n sông Trà Khúc, thu c các huy n Tây Trà, Trà B ng và kéo dài xu ng vùng tây huy n Bình Sn. C dân c Trà Phong c trú ngoài tr i, g n sông su i ñ b t cá, c sinh s ng. Giai ño n mu n hn, h di chuy n d n xu ng vùng th p hn nh Trà Xuân, Gò Nà. Các công c ñ c trng c a c dân c Trà Phong bao g m lo i hình rìu vai ngang, rìu vai có n c nh , có m t c t th u kính l i; lo i cu c vai xuôi b ng ñá l a có kích th c nh ; lo i bàn mài b ng ñá granit c ng... Niên ñ i vn hóa h u k ñá m i s k kim khí Trà Phong cách nay kho ng t 4.000 ñ n 3.500 nm. Trong th i ñ i kim khí, t s k ñ ng thau ñ n s k s t s m, c dân c ñã ti n d n xu ng vùng ñ ng b ng, ñ nh c lâu dài. Các làng c c a h tìm th y qua các di tích Long Th nh, Bình Châu I, Bình Châu II ñã cho th y t ng vn hóa di ch c trú dày t 1,50m ñ n 2m r t n ñ nh. ðây là nh ng c dân Ti n Sa Hunh thu c th i ñ i ñ ng thau, h ñ l i di s n vn hóa v t ch t phong phú bao g m ñ g m, ñ ñá, ñ ñ ng, ñ trang s c b ng ñá quý. H ti n ra ñ o Lý Sn khai thác th y s n, t o d ng d ng Vn hóa Sa Hunh mang ñ m s c thái bi n. Trong vùng ñ t li n, các c dân th i ñ i ñ ng thau b c vào th i ñ i s t s m, h ñã t o d ng nên ñ nh cao Vn hóa Sa Hunh s k s t. Trong giai ño n s k s t, c dân Sa Hunh có nh ng làng m c l n. ð ng th i, c dân Sa Hunh ñã có nh ng khu ngha ñ a m táng l n nh Phú Khng, Th nh ð c, Gò Quê. Di s n vn hóa v t ch t c a c dân Sa Hunh ñ l i vô cùng phong phú v i các lo i hình ñ g m, ñ ñ ng, ñ s t, ñ trang s c b ng ñá quý, th y tinh và v nhuy n th bi n (**). Tuy ñã có con ng i sinh s ng r t lâu ñ i, nhng tên g i c a các vùng ñ t có hay cha trong th i ti n s là ñi u mà ta khó có th bi t ñ c. 1.2. HÀNH CHÍNH QU NG NGÃI TRONG TH I THU C VNG QU C CHMPA Theo các th t ch c thì vùng ñ t Qu ng Ngãi, ñ i nhà T n (221 - 206 tr c Công nguyên; Trung Qu c) thu c ñ t T ng Qu n, ñ i vua Hán V ð (141 - 87 tr c Công nguyên) thu c qu n Nh t Nam. Qu n Nh t Nam (1) có 5 huy n: Chu Ngô, T nh, Tây Quy n, L Dung và T ng Lâm. Huy n T ng Lâm n m c c nam c a qu n Nh t Nam, bao g m c d i ñ t t nam ñèo H i Vân cho ñ n ð i Lãnh. Vùng ñ t t nh Qu ng Ngãi lúc b y gi thu c huy n T ng Lâm c a nhà Hán. ð n nm 192 sau Công nguyên, viên Công tào huy n T ng Lâm tên là Khu Liên t p h p dân chúng n i d y gi t quan huy n l nh nhà Hán, t xng làm vua,

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 30

d ng n c Lâm p. Trong vn bia Võ C nh (Nha Trang) có niên ñ i th k II sau Công nguyên, n i dung tôn vinh Cri Mara là v vua ñ u tiên d ng lên qu c gia Lâm p. Do v y, h u h t các nhà nghiên c u ñ u có ý ki n chung v s ñ ng nh t gi a Khu Liên và Cri Mara là m t - v vua ñ u tiên c a Lâm p. Nh ng th k ñ u sau Công nguyên, trên d i ñ t mi n Trung ñã hình thành các ti u qu c c g n li n v i c ng th (city - port). Hi n nay, kh o c h c ñã tìm th y các d u tích v t ch t v các ti u qu c c này nh di tích Trà Ki u (Qu ng Nam) g n v i c a ð i Chiêm c a sông Thu B n; di tích C Ly - Phú Th (Qu ng Ngãi) g n v i c a ð i C Ly c a sông Trà Khúc và sông V ; di tích thành H (Phú Yên) g n v i sông Ba... Nh v y, Khu Liên (Cri Mara) là th lnh t p h p các ti u qu c vùng T ng Lâm ñ ng lên l t ñ ách th ng tr c a ñ ch Hán, th ng nh t và thành l p nhà n c Lâm p, l y qu c ñô là Trà Ki u (Sinhapura). Th i b y gi ranh gi i c a Lâm p ít nh t kéo dài t nam ñèo H i Vân ñ n vùng ñ t Nha Trang (Yangpuranga) là ni tìm th y vn bia Võ C nh. D i tri u ñ i Ph m Vn (336 349), Lâm p h c ñ c cách xây thành ñ p ly và xây d ng cung ñi n theo ki u Trung Hoa. Nm 347, Ph m Vn ñánh chi m Tây Quy n, ñòi nhà Hán l y Hoành Sn làm phân ñ nh ranh gi i. Nm 446, ðàn Hòa Chi, viên t ng nhà Hán ñem quân ñánh Lâm p, ti n chi m Trà Ki u, thu nhi u vàng b c. Nm 605, Lu Phng, t ng nhà Tùy, ñánh Lâm p chi m kinh ñô Trà Ki u, l y 18 th n ch b ng vàng M Sn. Nhà Tùy chia Lâm p thành 3 châu: ðãng Châu, Nông Châu, Sung Châu. Sau ñó l i ñ i châu thành qu n, ðãng Châu ñ i thành T nh qu n, Nông Châu thành H i Âm qu n, Sung Châu thành Lâm p qu n. T nm 758 ñ n 877, ng i Chm d i kinh ñô v Virapura thu c châu Panñuranga (Panduranga - Phan Rang), ñ t tên n c là Hoàn Vng (Huoan Wang). T nm 877 tr ñi, ng i Chm ñ t tên n c là Chmpa, kinh ñô d i v ð ng Dng (Indrapura), sau ñó l i chuy n d i v kinh ñô c Panñuranga (Phan Rang). Nm 1402, d i kinh ñô v Vijaya (Bình ð nh). Theo các tài li u, nh T ng th c a Trung Hoa, c Trai d ñ a chí c a Nguy n Trãi, Vng qu c Chmpa (Un Royaume de Champa) c a Maxpêrô (G. Maspero) thì Vng qu c Chmpa có 4 ñ i châu và c th y 38 châu, qu n l n nh . ð i châu phía b c g i là Amaravati, m t ph n ñ i châu này bao g m c Qu ng Nam và Qu ng Ngãi, có hai kinh ñô Trà Ki u và ð ng Dng. Ti p ñ n là vùng ñ t Vijaya bao g m t nh Bình ð nh, có th g m c Phú Yên, vùng ñ t này có kinh ñô Vijaya t i Bình ð nh (còn có tên g i là Pôcha, Ph t Th và ð Bàn). Qua vùng ñèo C là mi n ñ t Kauthara bao g m t nh Khánh Hòa có thành ph Nha Trang. ð i châu cu i cùng c c nam là Panñuranga (Panduranga) bao g m t nh Ninh Thu n và Bình Thu n ngày nay, có thành ph Virapura. D i các ñ i châu là các ti u châu, d i ti u châu có các xã, theo th t ch c Trung Qu c thì có c th y kho ng 100 xã trong c vng qu c. Vùng ñ t t nh Qu ng Ngãi ngày nay là m t ti u châu trong ñ i châu Amaravati, thu c m t trong ba châu Sung Châu, Nông Châu, ðãng Châu mà nhà Tùy d ng ñ t. Có th t nh Qu ng Ngãi thu c v Nông Châu, sau ñ i thành H i Âm qu n. B i

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 31

l n u nh trên d i ñ t c a huy n T ng Lâm ñ i Hán kéo dài t nam ñèo H i Vân cho ñ n ð i Lãnh, thì ðãng Châu (T nh qu n) ph i n m phía nam thu c vùng Bình ð nh, Phú Yên. Trong khi ñó Sung Châu n m phía b c ñ i thành Lâm p qu n, nay là t nh Qu ng Nam, có kinh ñô Trà Ki u. Nh v y Nông Châu n m ño n gi a là vùng ñ t Qu ng Ngãi ngày nay. Ni ñây có m t ti u qu c c C Ly - Phú Th , d u tích vn hóa v t ch t c a ti u qu c c này có niên ñ i kéo dài t th k III - VII sau Công nguyên. Di tích này n m b nam sông Trà Khúc. Phía b b c sông Trà Khúc có thành Châu Sa là thành ñ t xây d ng quy mô c a ng i Chm. Thành Châu Sa có hai vòng, thành n i và ngo i, có tuy n ñ ng th y ñi ra hai c a bi n là c a ð i và c a Sa K. 2. HÀNH CHÍNH QU NG NGÃI TH I K 1402 - 1832 Nm 1402, cu c xung ñ t gay g t gi a hai chính quy n phong ki n ð i Vi t và Chmpa ñã khi n cho vua Chmpa là Ba ðích L i (Jaya Sinhavarman V) ph i c t nh ng ñ t Chiêm ð ng (Indrapura) và C Ly ð ng . Nhà H sáp nh p ñ t Chiêm ð ng và C Ly ð ng (2) vào ð i Vi t và c con trai Ch B ng Nga là Ch Ma Nô Dã Nam làm quan cai tr . H Quý Ly v a chiêu m v a b t bu c dân chúng các x Thanh, Ngh không có ru ng ñ t vào Chiêm ð ng và C Ly ð ng kh n hoang l p làng. Nhà H ñ i ñ t vùng ñ t Chiêm ð ng và C Ly ð ng thành l Thng Hoa, g m b n châu Thng, Hoa, T, Ngha. Hai châu Thng, Hoa thu c vùng ñ t t nh Qu ng Nam ngày nay. Hai châu T , Ngha bao g m vùng ñ t t nh Qu ng Ngãi ngày nay. Châu T n m phía b c sông Trà Khúc g m hai huy n Trì Bình và B ch Ô .Châu Ngha n m phía nam sông Trà Khúc g m ba huy n Ngha Thu n , Nga Bôi và Khê C m (3). ð i Nam nh t th ng chí ph n Qu ng Ngãi chép huy n Trì Bình và huy n B ch Ô nh sau: "ð t Man Thanh Cù là huy n B ch Ô xa. Mi n th ng lu sông Trà Khúc là ñ t Thanh Cù". Nh v y có th là huy n B ch Ô và huy n Trì Bình bao g m c các huy n Bình Sn, Sn T nh, m t ph n huy n Sn Hà và huy n Trà B ng ngày nay. Huy n Ngha Thu n theo ð i Nam nh t th ng chí bao g m huy n Chng Ngha và ñ t Minh Long, T Tuy n. Huy n Khê C m bao g m c hai huy n M ð c và ð c Ph ngày nay. Nm 1407, nhà Minh ñem quân xâm chi m ð i Vi t, nhà H s p ñ , cha con H Quý Ly b b t ña v Trung Hoa. Nhân c h i ñó, vua Chmpa là Jaya Sinhavarman V ti n quân chi m l i Chiêm ð ng và C Ly ð ng. Nhng sau ñó nhà Minh sai Trng Ph thu h i l i vùng ñ t l Thng Hoa v n là ñ t c ñã thu c v ð i Vi t d i th i H Quý Ly. Nhà Minh ñ i l Thng Hoa thành ph Thng Hoa, g m 4 châu: Thng, Hoa, T, Ngha. Vùng ñ t Qu ng Ngãi thu c hai châu T Châu và Ngha Châu. T Châu chia thành hai huy n Trì Bình và B ch Ô. Ngha Châu chia thành 3 huy n Ngha Thu n, Nga Bôi và Khê C m. Nh v y d i th i thu c Minh, ñ a gi i và tên g i ph huy n v n gi nguyên nh th i nhà H . Tuy Trng Ph có c t ñ t quan cai tr nhng th c ch t vùng ñ t 4 châu: Thng, Hoa, T, Ngha v n do ng i Chm cai qu n.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 32

Theo c Trai d ñ a chí thì bu i ñ u th i Lê s vùng ñ t Qu ng Nam, Qu ng Ngãi, trên b n ñ ñ c ghi là Nam Gi i và xem là ñ t "ky my" (t c là ch ràng bu c vào) nh m t phên gi u c a ð i Vi t. Nm H ng ð c th 2 (1471) x y ra cu c xung ñ t gi a phong ki n ð i Vi t và phong ki n Chmpa. Vua Lê Thánh Tông thân chinh và ñánh th ng Chmpa, c t ñ t vùng ñ t t phía nam ñèo H i Vân ñ n ñèo Cù Mông làm th a tuyên Qu ng Nam. H th ng hành chính c a nhà Lê ñ o th a tuyên g m: ñ o th a tuyên, ph , huy n, xã. T nm Quang Thu n th 7 (1466) tr v sau, m i ñ o th a tuyên l i ñ t 3 ch c: Th a chính, Tham chính, Tham ngh g i là Th a ty. Các ch c Hi n sát s , Hi n sát phó s g i là Hi n ty. ðô t ng binh các ñ o th a tuyên ñ u ñ t T ng binh s , ð ng t ng binh, Thiêm s , ðô quan, Giang quan thu c vào Th a hi n ñô ty qu n lnh. B máy cai tr c a nhà Lê các ñ o th a tuyên còn g i là Tam Ty, t c Th a ty, Hi n ty và Th a hi n ñô ty. ð o th a tuyên Qu ng Nam g m ba ph : ph Thng Hoa lãnh 3 huy n, ph T Ngha lãnh 3 huy n, ph Hoài Nhân lãnh 3 huy n. Ranh gi i ph T Ngha th i Lê s bao g m c vùng ñ t t nh Qu ng Ngãi ngày nay. Ph T Ngha lãnh ba huy n Bình Sn , M Hoa , Ngha Giang . Huy n Bình Sn có 17 xã, huy n M Hoa có 15 xã, huy n Ngha Giang có 17 xã. Huy n Bình Sn d i th i thu c Minh là ñ t các huy n Trì Bình và B ch Ô , thu c T Châu , ph Thng Hoa. Th i Lê s ñ t làm huy n Bình Sn , sau ñ i thành huy n Bình Dng , ti p ñó l i ñ i thành huy n Bình Sn. Ranh gi i huy n Bình Sn th i Lê bao g m ñ t huy n Bình Sn và Sn T nh ngày nay. Huy n Ngha Giang d i th i thu c Minh là ñ t các huy n Ngha Thu n và Nga Bôi , thu c châu Ngha Châu , ph Thng Hoa. ð n th i Lê s ñ t làm huy n Ngha Giang, sau ñó nhà Lê ñ i thành huy n Chng Ngha . Huy n Ngha Giang (Chng Ngha) d i th i Lê bao g m ñ t huy n T Ngha và m t ph n ñ t huy n Ngha Hành ngày nay. Huy n M Hoa d i th i thu c Minh là ñ t huy n Khê C m , thu c châu Ngha Châu, ph Thng Hoa, th i Lê s ñ t thành huy n M Hoa. Huy n M Hoa d i th i Lê là hai huy n M ð c và ð c Ph ngày nay. D i th i nhà M c, t nm 1527, vùng ñ t Qu ng Ngãi v n gi nguyên tên g i hành chính nh d i th i nhà Lê s. ð n nm 1545, vua Lê Trang Tông c B c quân ñô ñ c Tr n qu n công Bùi Tá Hán vào th a tuyên Qu ng Nam ñánh quân nhà M c (4) và m dân di c vào khai kh n ñ t hoang, bình n vùng ñ t m i. Tên g i và ñ a gi i hành chính c a các ph huy n x Qu ng Nam v n gi nguyên nh d i th i Lê s. Nm M u Ng 1558, ñ i vua Lê Anh Tông, ðoan qu n công Nguy n Hoàng vào tr n th Thu n Hóa. Nm 1568, Tr n th x Qu ng Nam là Bùi Tá Hán ch t, Nguy n Bá Quýnh thay th nhng nm sau ñ c ñi u chuy n ra B c. Nm 1570,

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 33

vua Lê Anh Tông giao cho Nguy n Hoàng kiêm qu n c tr n Qu ng Nam. Nguy n Hoàng có ñi u ki n xây d ng ðàng Trong thành m t th l c ñ ñ i ngh ch v i ðàng Ngoài d i s cai qu n c a chúa Tr nh. Nm 1602, chúa Nguy n Hoàng ñ i th a tuyên Qu ng Nam thành dinh Qu ng Nam có 5 ph , ñ i tên ph T Ngha thành ph Qu ng Ngha (hay Ngãi) thu c dinh Qu ng Nam. Dinh Qu ng Nam g m ph Qu ng Ngha, ph ði n Bàn, gi nguyên tên ph Thng Hoa, ñ i ph Hoài Nhn thành ph Quy Nhn (1742), l y ñ t phía nam ñèo Cù Mông ñ t thành hai huy n ð ng Xuân và Tuy Hòa thu c ph Phú Yên. Nh v y, ñ a danh Qu ng Ngha hay Qu ng Ngãi xu t hi n t nh ng nm ñ u th k XVII và t n t i ñ n ngày nay (5). Ph Qu ng Ngãi d i th i các chúa Nguy n có ba huy n là Bình Sn, Chng Ngha, M Hoa. Riêng mi n núi ph Qu ng Ngãi, g m 4 ngu n là ngu n Phù Bà , ngu n Cù Bà , ngu n Ba T (hay Ba T), ngu n ðà B ng (6) . Các c a ngu n c a các dân t c mi n núi ñ u l thu c vào các ph huy n, ki m soát vi c buôn bán trao ñ i gi a mi n xuôi và mi n ng c và thu n p thu hàng nm. mi n xuôi, c dân ti p t c khai kh n, l p làng, hình thành thêm nhi u làng xã m i. T ñ u th i các chúa Nguy n (ñ u th k XVII), m t yêu c u ñ t ra là ph i chia l p các ñn v hành chính rõ ràng ñ ñ t c s cho m t xã h i n ñ nh. Nm Canh Tý 1720, chúa Nguy n Phúc Chu sai Vn ch c Nguy n Khoa ðng (con c n th n Nguy n Khoa Chiêm) "chia l p các p, các thu c Qu ng Ngãi và Phú Yên". Nm Bính Ng 1726, chúa Nguy n Phúc Chu l i sai Nguy n Khoa ðng "ñ nh rõ ch c l cho các thu c m i l p". ði u này cho th y t ñ i các chúa Nguy n ñã hình thành các t ng, thu c (7). T ng, thu c là ñn v d i huy n, trên xã. Nói cách khác, t các xã hình thành tr c kia mà h p l i thành t ng, các xã thôn m i ra ñ i thì h p l i thành thu c. M i huy n có nhi u t ng, riêng thu c cha vào huy n mà có l do ph tr c ti p qu n lý (ñ n ñ i Minh M ng th k XIX m i chính th c nh p vào huy n) (8). T ñ i chúa Nguy n, hai qu n ñ o Hoàng Sa, Tr ng Sa cng thu c v ñ a ph n Qu ng Ngãi: " ngoài bi n, v xã An Vnh, huy n Bình Sn, t nh Qu ng Ngãi có hn 130 bãi cát cách nhau ho c ñi m t ngày ñ ng ho c vài tr ng canh, kéo dài không bi t m y ngàn d m, t c g i là "V n lý Tr ng Sa". Trên bãi có gi ng n c ng t. S n v t có h i sâm, ñ i m i, c hoa, ba ba... Bu i qu c s ñ t ñ i Hoàng Sa 70 ng i, l y dân xã An Vnh sung vào, h ng nm ñ n tháng 3 thì ñi thuy n ra, ñ ba ñêm ngày thì v ñ n bãi, tìm l m hóa v t, ñ n tháng 8 thì v n p. L i có ñ i B c H i, m ng i thu c thôn T Chánh thu c Bình Thu n ho c xã C nh Dng sung vào, sai ñi thuy n nh ñ n các x B c H i, Côn Lôn, ñ tìm l m hóa v t; ñ i này cng do ñ i Hoàng Sa kiêm qu n" (9). H th ng quan l i dinh Qu ng Nam d i th i chúa Nguy n Hoàng có Tr n th , Cai b , Ký l c. Hai ph Qu ng Ngha và Quy Nhn thì ñ t riêng ch c Tu n v (10) và Khám lý ñ cai tr .

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 34

Th i Tây Sn c i ñ t ph Qu ng Ngha thành ph Hòa Ngha thu c quy n qu n lý c a vua Thái ð c - Nguy n Nh c. Các ñn v hành chính có th v n gi nguyên nh th i các chúa Nguy n. Nm 1801, Nguy n Ánh ñánh chi m ñ c Qu ng Ngãi t tay Tây Sn. Nm Gia Long nm th 2 (1803), ñ i ph Hòa Ngha thành dinh (doanh) Qu ng Ngha. Gia Long tách hai ph Thng Hoa và ði n Bàn ñ t thành dinh Qu ng Nam, ph Quy Nhn ñ t thành dinh Bình ð nh, ph Phú Yên thành dinh Phú Yên. H th ng quan l i dinh d i th i Gia Long, ñ ng ñ u là quan Lu th qu n lý chung, quan Cai b coi v vi c h , quan Ký l c coi vi c hình. ð n nm Gia Long th 7 (1808) ñ i dinh thành tr n. 4 dinh ñ i thành 4 tr n, dinh Qu ng Ngha thành tr n Qu ng Ngha. Nm Gia Long th 10 (1811), c i ñ i tên ch c Lu th thành ch c Tr n th , gi nguyên ch c Cai b và Ký l c. Tr n Qu ng Ngãi nm 1813 ñ i vua Gia Long có ph T Ngha và 3 huy n Bình Sn , Chng Ngha , M Hoa . Huy n Bình Sn có 7 t ng, thu c: t ng H , t ng Trung, t ng Th ng, thu c ð n ði n, thu c Hà B c, thu c Hoa Châu và N i ph . Huy n Chng Ngha có 6 t ng, thu c: t ng H , t ng Trung, t ng Th ng, thu c ð n ði n, thu c Hà B c, thu c Hoa Châu. Huy n M Hoa có 6 t ng, thu c: t ng H , t ng Trung, t ng Th ng, thu c ð n ði n, thu c Hà B c, thu c Hoa Châu (11). Nh v y 3 huy n ñ u có 6 tên t ng, thu c g n nh nhau (H , Trung, Th ng, ð n ði n, Hà B c, Hoa Châu), riêng huy n Bình Sn có thêm N i ph . T ng c ng toàn tr n Qu ng Ngãi lúc này có 19 t ng, thu c, v i kho ng 250 làng (t m g i chung cho ñn v xã thôn và tng ñng). Ngoài bi n có cù lao Ré, trong Toàn t p Thiên Nam t chí l ñ th c a ð Bá thì hòn ñ o này có tên là Du Tr ng Sn. Th i các chúa Nguy n, cù lao Ré g m hai ph ng An H i và An Vnh. ð n th i Gia Long (1808), ñ t cù lao Ré là t ng Lý Sn, g m hai xã An Vnh và An H i tr c thu c huy n Bình Sn. 3. HÀNH CHÍNH QU NG NGÃI TH I K 1832 - 1885 ð n nm Minh M ng th 13 (1832) ñã ñ i tr n thành t nh. Tr n Qu ng Ngha d i th i Gia Long ñ c ñ i thành t nh Qu ng Ngha g m có m t ph T Ngha kiêm lý huy n Chng Ngha và th ng h t hai huy n Bình Sn và M Hoa. Nm 1832, l n ñ u tiên Qu ng Ngãi mang danh xng hành chính là t nh.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 35

Huy n Bình Sn ñ i H và th i thu c Minh là ñ t hai huy n Trì Bình, B ch Ô thu c T Châu. ð i Lê s ñ t là huy n Bình Sn, sau ñ i thành Bình Dng, ti p ñó ñ i l i thành huy n Bình Sn. ð i các chúa Nguy n ñ n sau này v n gi nguyên tên huy n. Huy n Bình Sn nm Minh M ng th 11 (1830) có 3 t ng, 70 xã. Huy n Chng Ngha ñ i H và th i thu c Minh là ñ t hai huy n Ngha Thu n và Nga Bôi thu c Ngha Châu. ð u ñ i Lê s là huy n Ngha Giang, sau ñ i thành huy n Chng Ngha. D i th i các chúa Nguy n v n gi nguyên nh v y. ð n nm Minh M ng th 11 (1830) giao cho ph T Ngha kiêm lý. Huy n Chng Ngha có 3 t ng, 93 xã. Huy n M Hoa ñ i H và th i thu c Minh là ñ t huy n Khê C m thu c Ngha Châu. ð i Lê s ñ t huy n M Hoa. ð i các chúa Nguy n v n gi nguyên tên huy n. Huy n M Hoa nm Minh M ng th 11 (1830) có 3 t ng, 53 xã. V c p t ng, nm Minh M ng th 8 (1827) các thu c có tr c kia ñ u g i th ng nh t là t ng (12). Và có l cng t ñây, t ng ñ c ñ t tên riêng (nh t ng Bình Sn thì thêm ch Bình, t ng Chng Ngha thì thêm ch Ngha ñ u) ch không ph i ch ghi t ng Th ng, t ng Trung... chung chung nh tr c. Nm Minh M ng th 12 (1834), vua cho ñ nh l i m i huy n t nh Qu ng Ngãi ñ u có ñúng 6 t ng (13). Nm Thi u Tr nguyên niên (1841), do ph m húy, c i ñ t tên huy n M Hoa thành huy n M ð c . Các làng xã có ch "Hoa" ñ u ñ i nh Hoa Sn ñ i thành Tú Sn, Hoa Bân ñ i thành Vn Bân... Nm 1841, vua Thi u Tr cho ñ i tên các ngu n mi n núi. Ngu n ðà B ng ñ i thành Thanh B ng , ngu n Cù Bà ñ i thành Thanh Cù , ngu n Phù Bà ñ i thành Ph An , ngu n Ba T ñ i thành An Ba . 4. HÀNH CHÍNH QU NG NGÃI TH I K 1885 - 1945 ðây là giai ño n tri u Nguy n hoàn toàn ph thu c vào s th ng tr c a th c dân Pháp. ðn v hành chính c p ph , huy n Qu ng Ngãi d i th i ð ng Khánh (1885 - 1888) không có s thay ñ i, v n gi nguyên ph T Ngha và 3 huy n, nhng s t ng, xã có tng lên so v i th i Minh M ng. Huy n Bình Sn có 6 t ng là Bình Th ng, Bình Trung, Bình H , Bình ði n, Bình Châu, Bình Hà v i 158 xã, thôn, ph ng, tr i, p, v n, ty. Huy n Chng Ngha có 6 t ng là Ngha Th ng, Ngha Trung, Ngha H , Ngha ði n, Ngha Châu, Ngha Hà v i 107 xã, thôn, tr i, ph ng, v n, ty, p. Huy n M ð c có 6 t ng là Quy ð c, C m ð c, Triêm ð c, Ca ð c, L i ð c, Tri ð c v i 163 xã, thôn, ph ng, tr i, p, v n, ty. Nh v y, Qu ng Ngãi th i gian này có 18 t ng v i 428 xã, thôn, ph ng, tr i, p, ty, v n (14). Nm Thành Thái th 2 (1890), các ñn v m i ñ c thi t ñ t: huy n Bình Sn tách ra thành huy n Bình Sn và châu Sn T nh; huy n Chng Ngha tách ra

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 36

thành ph T Ngha và châu Ngha Hành; huy n M ð c tách ra thành huy n M ð c và châu ð c Ph tr c thu c Sn phòng Ngha ð nh (sn phòng hai t nh Qu ng Ngãi, Bình ð nh). ð n nm 1899, Sn phòng Ngha ð nh ñ i ba châu m i thành ba huy n: Sn T nh, Ngha Hành, ð c Ph . Nm 1915, th c dân Pháp ñ i b n ngu n thành ñ n, các ngu n Thanh Bng, Thanh Cù, Ph An và An Ba thành các ñ n Trà B ng, Sn Hà, Minh Long và Ba T. Nm 1929, huy n Bình Sn ñ i thành ph Bình Sn. Nm 1931, t ng Lý Sn (thu c ph Bình Sn) ñ i thành ñ n Lý Sn. Ngày 23.4.1932, huy n Sn T nh ñ i thành ph Sn T nh. Ngày 01.12.1932, huy n M ð c ñ i thành ph M ð c. Nh v y ñ n nm 1932, t nh Qu ng Ngãi có 4 ph , 2 huy n, 5 ñ n v i 40 t ng, 605 làng, xã, thôn, sách: 1) Ph Bình Sn có 4 t ng, 82 làng, xã, thôn; 2) Ph Sn T nh có 4 t ng, 72 làng, xã, thôn; 3) Ph T Ngha có 5 t ng, 67 làng, xã, thôn; 4) Ph M ð c có 3 t ng, 62 làng, xã, thôn; 5) Huy n Ngha Hành có 3 t ng, 45 làng, xã, thôn; 6) Huy n ð c Ph có 3 t ng, 78 làng, xã, thôn; 7) ð n Trà B ng có 3 t ng, 34 sách (nh làng, xã, thôn mi n xuôi); 8) ð n Sn Hà có 5 t ng, 47 sách; 9) ð n Minh Long có 5 t ng, 60 sách; 10) ð n Ba T có 5 t ng, 61 sách; 11) ð n Lý Sn có 1 nha bang tá, 2 xã (15). Quan cai tr ñ a phng: t nh ch c B chính ñ i thành ch c Tu n v, gi nguyên ch c Án sát; ph , huy n, ñ t m t Tri ph , Tri huy n thu c quy n quan t nh; m i ñ n mi n núi có m t s quan Pháp cùng m t s h s quan ng i Vi t ch huy và m t nha Ki m lý thu c Nam tri u trông coi vi c thu thu , hành chính, ñ ng th i ñ t các ch c "Chánh t ng d ch man", "Phó m c" do ng i thi u s n m ñ cai tr . Riêng ñ n Lý Sn ñ t ch c Bang tá ñ cai tr . T ngày 9.3.1945 ñ n 19.8.1945 d i th i Nh t thu c, sau khi th c dân Pháp b Nh t ñ o chính, t ch c hành chính không ñ i, ch thay tên g i: Tu n v g i là T nh tr ng, Tri ph , Tri huy n g i là Huy n tr ng. Ch c Chánh phó s th i Pháp do m t c quan hi n binh Nh t ñ m trách. 5. HÀNH CHÍNH QU NG NGÃI TH I K 1945 - 1975 Sau th ng l i c a Cách m ng tháng Tám 1945, chính quy n cách m ng l y tên các nhà cách m ng yêu n c ñ t cho các ñn v hành chính t c p t nh ñ n ph , huy n, xã. T nh Qu ng Ngãi mang tên t nh Lê Trung ðình. Ph Bình Sn mang tên ph Nguy n T Tân. Ph Sn T nh mang tên ph Trng Quang Tr ng. Ph T Ngha mang tên ph Nguy n S y (Th y). Ph M ð c mang tên ph Nguy n Bá Loan. Huy n Ngha Hành mang tên huy n Lê ðình C n. Huy n ð c Ph mang tên huy n Nguy n Nghiêm. ð n Lý Sn g i là t ng Tr n Thành. ð n th i ñi m tr c cu c b u c Qu c h i ñ u tiên c a n c Vi t Nam Dân ch C ng hòa (6.1.1946), tên t nh, ph , huy n, xã ñ u l y l i tên nh c. Sáu ph , huy n ñ ng b ng, 4 ñ n mi n núi ñ u th ng nh t g i là huy n và m t th xã t nh l Qu ng Ngãi. ð o Lý Sn sáp nh p tr l i vào huy n Bình Sn. Bãi b ñn

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 37

v hành chính c p t ng. Thi t ñ t ñn v xã tr c thu c huy n. Mi n núi b các ch c "Chánh t ng d ch man", "Phó m c" thay th b ng t ch c hành chính c p xã. ð n cu i th i k kháng chi n ch ng Pháp (nm 1954), t nh Qu ng Ngãi có 10 huy n v i 141 xã. D i xã là thôn. Tên c a xã l y t m t ch c a tên huy n và m t ch m i ñ t: 1) Các xã thu c huy n Bình Sn ñ u b t ñ u b ng ch Bình; 2) Các xã thu c huy n Sn T nh ñ u b t ñ u b ng ch T nh; 3) Các xã thu c huy n T Ngha ñ u b t ñ u b ng ch Ngha; 4) Các xã thu c huy n Ngha Hành ñ u b t ñ u b ng ch Hành; 5) Các xã thu c huy n M ð c ñ u b t ñ u b ng ch ð c; 6) Các xã thu c huy n ð c Ph ñ u b t ñ u b ng ch Ph ; 7) Các xã thu c huy n Trà B ng ñ u b t ñ u b ng ch Trà; 8) Các xã thu c huy n Sn Hà ñ u b t ñ u b ng ch Sn; 9) Các xã thu c huy n Minh Long ñ u b t ñ u b ng ch Long; 10) Các xã thu c huy n Ba T ñ u b t ñ u b ng ch Ba. Cách ñ t tên này là theo ki u ñ t tên t ng th i phong ki n, nghe ñ n tên xã, ng i ta bi t ngay xã y thu c huy n nào (16). Các thôn ph n l n l y t tên c a các làng xã xa kia và còn duy trì ñ n ngày nay. T nm 1954 ñ n nm 1975, chính quy n Sài Gòn thay ñ i danh xng hành chính huy n thành qu n, thôn ñ i thành p, còn tên g i v n gi nguyên. Riêng v xã, t ngày 12.6.1958 (17), chính quy n Sài Gòn ñ ng lo t ñ i tên các xã trong toàn t nh Qu ng Ngãi. Các xã cng l y m t ch trong tên qu n, nhng ñ i ñ t nh sau: 1) Các xã thu c huy n Bình Sn b t ñ u b ng ch Bình (+ ch sau m i ñ t); 2) Các xã thu c huy n Sn T nh b t ñ u b ng ch Sn (+ ch sau m i ñ t); 3) Các xã thu c huy n T Ngha b t ñ u b ng ch T (+ ch sau m i ñ t); 4) Các xã thu c huy n Ngha Hành b t ñ u b ng ch Ngha (+ ch sau m i ñ t); 5) Các xã thu c huy n M ð c b t ñ u b ng ch ð c (+ ch sau m i ñ t); 6) Các xã thu c huy n ð c Ph b t ñ u b ng ch Ph (+ ch sau m i ñ t); 7) Các xã thu c huy n Trà B ng b t ñ u b ng ch Trà (+ ch sau m i ñ t); 8) Các xã thu c huy n Sn Hà b t ñ u b ng ch Hà (+ ch sau m i ñ t); 9) Các xã thu c huy n Minh Long b t ñ u b ng ch Minh (+ ch sau m i ñ t); 10) Các xã thu c huy n Ba T b t ñ u b ng ch Ba (+ ch sau m i ñ t). (1) Theo Ngh ñ nh s 314 - BNV/HC/Nð ngày 12.6.1958 c a B N i v Vi t Nam C ng hòa (chính quy n Sài Gòn). Tài li u lu t i Trung tâm lu tr Qu c gia II (Thành ph H Chí Minh). ð a gi i hành chính các qu n, xã, p v c b n v n gi nguyên nh th i kháng chi n ch ng Pháp, nhng cng có m t ít thay ñ i. Toàn t nh chia thành 10 qu n và m t th t C m Thành. Qu n Bình Sn có 24 xã v i 78 p. Qu n Sn T nh có 20 xã v i 97 p. Qu n T Ngha có 8 xã v i 62 p. Qu n Ngha Hành có 8 xã v i 49 p. Qu n M ð c có 12 xã v i 59 p. Qu n ð c Ph có 15 xã v i 74 p. Qu n Trà B ng có 7 xã v i 13 p. Qu n Sn Hà có 7 xã v i 13 p. Qu n Minh Long có 7 xã v i 14 p. Qu n Ba T có 7 xã v i 14 p. ð o Lý Sn có hai xã Bình Vnh và Bình Y n thu c qu n Bình Sn. T nh l Qu ng Ngãi ñ t t i th t C m Thành g m 4 p: B c Môn (nay là ph ng Lê H ng Phong), B c L (nay là ph ng Tr n Hng ð o), Nam L (nay là ph ng Nguy n Nghiêm), Thu L (nay là ph ng Tr n Phú).

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 38

Trong khi ñó, phía kháng chi n và ñ ng bào v n quen g i các thôn, xã, huy n nh tr c. Do v y, có th nói th i k này song song t n t i hai danh xng hành chính và ñ a danh cho cùng m t th c th hành chính. ð t o ñi u ki n thu n l i cho vi c ch ñ o các ñ a phng trong hoàn c nh chi n tranh ch ng M ác li t, chính quy n cách m ng ñã thay ñ i m t s ñn v lãnh th - hành chính c p huy n. Nm 1956, thành l p huy n Sông Rhe g m 9 xã vùng cao c a Ba T. Tháng 7.1957, tách 10 xã vùng cao Sn Hà l p nên Khu VII. Nm 1965, ñ i tên Khu VII thành huy n Sn Tây. Nm 1971, các xã phía ñông c a hai huy n Bình Sn và Sn T nh ñ c tách ra ñ thành l p huy n ðông Sn. 6. HÀNH CHÍNH QU NG NGÃI TH I K 1975 - 2005 T ngày 10.11.1975 ñ n ngày 30.6.1989, t nh Qu ng Ngãi h p nh t v i t nh Bình ð nh thành t nh Ngha Bình. Huy n T Ngha h p nh t v i th xã Qu ng Ngãi thành th xã Qu ng Ngha. Huy n Ngha Hành h p nh t v i huy n Minh Long thành huy n Ngha Minh. Huy n Sn Tây h p nh t v i huy n Sn Hà thành huy n Sn Hà. Nm 1982, theo quy t ñ nh c a Qu c h i có s ñi u ch nh v hai ñn v lãnh th hành chính trên: tách th xã Qu ng Ngha thành th xã Qu ng Ngãi và huy n T Ngha, tách huy n Ngha Minh thành huy n Ngha Hành và huy n Minh Long nh c. Ngày 1.7.1989, t nh Ngha Bình tách ra thành t nh Qu ng Ngãi và t nh Bình ð nh nh c. T nh Qu ng Ngãi có 1 th xã, 6 huy n ñ ng b ng là Bình Sn, Sn T nh, T Ngha, Ngha Hành, M ð c, ð c Ph và 4 huy n mi n núi là Trà B ng, Sn Hà, Minh Long, Ba T. Toàn t nh có 6 ph ng, 8 th tr n và 150 xã. Ngày 01.01.1993, ñ o Lý Sn tách kh i huy n Bình Sn, chính th c thành l p huy n Lý Sn theo Quy t ñ nh c a Th t ng Chính ph . Huy n Lý Sn g m 2 xã Lý Vnh và Lý H i (xã Bình Vnh tr c ñây g i là xã Lý Vnh, xã Bình Y n tr c ñây g i là xã Lý H i). Xã Lý Vnh g m 3 thôn là thôn ðông, thôn Tây và thôn B c (t c Hòn Bé), xã Lý H i g m có 3 thôn là thôn ð ng H , thôn ðông và thôn Tây. ð n nm 2003, các xã c a huy n Lý Sn thay ñ i, xã Lý Vnh ñ i thành xã An Vnh và xã Lý H i ñ i thành xã An H i (tr v tên g i d i tri u Nguy n), thôn B c c a xã Lý Vnh (còn g i là ñ o Bé) ñ c thành l p xã An Bình. Nm 1994, huy n Sn Hà ñ c tách ra thành 2 huy n là Sn Hà (trung tâm huy n l ñóng th tr n Di Lng) và huy n Sn Tây (trung tâm huy n l ñóng xã Sn Dung). Huy n Sn Tây có 6 xã là Sn Dung, Sn Tinh, Sn Tân, Sn Mùa, Sn Bua, Sn L p. Nm 2003, huy n Trà B ng ñ c tách ra thành 2 huy n là Trà B ng (trung tâm huy n l ñóng th tr n Trà Xuân) và huy n Tây Trà (trung tâm huy n l ñóng xã Trà Phong).

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 39

Ngày 26.8.2005, Chính ph ban hành Ngh ñ nh s 112/2005/Nð-CP thành l p thành ph Qu ng Ngãi trên c s toàn b di n tích và dân c c a th xã Qu ng Ngãi tr c ñây. Nh v y th i ñi m 2005, Qu ng Ngãi có 14 ñn v hành chính c p huy n, thành ph , g m 1 thành ph (Qu ng Ngãi), 6 huy n mi n núi (Trà B ng, Tây Trà, Sn Tây, Sn Hà, Minh Long, Ba T), 6 huy n ñ ng b ng (Bình Sn, Sn T nh, T Ngha, Ngha Hành, M ð c, ð c Ph ) và m t huy n ñ o (Lý Sn). Toàn t nh có 180 xã, ph ng, th tr n (162 xã, 10 th tr n, 8 ph ng). T nh l ñ t t i thành ph Qu ng Ngãi (18). III. V N ð LÀNG XÃ ðn v c s làng xã Vi t Nam luôn có v trí r t quan tr ng trong ñ i s ng vn hóa - xã h i. Cng nh trong toàn qu c, ñ c trng này th hi n rõ nét Qu ng Ngãi. N u nh các ñn v t xã (ngày nay), t ng (ngày xa) ñ n huy n và t nh ch y u mang tính ch t hành chính, thì làng xã xa v a mang tính hành chính, l i hàm ch a nhi u giá tr vn hóa c a ñ a phng, dân t c. Các làng xã xa h u h t hi n thân d i tên thôn th i k hi n ñ i và hàm ch a chi u sâu l ch s . 1. CÁC LÀNG XÃ MI N XUÔI Các làng xã mi n xuôi Qu ng Ngãi b t ñ u hình thành d i tri u Lê s, nhng ch y u t th i các chúa Nguy n tr v sau. 1.1. S HÌNH THÀNH LÀNG XÃ

Làng xã c a ng i Vi t mi n xuôi hình thành g n li n v i quá trình di c và khai kh n. Nh ng ng i t ch c khai kh n l p làng ñ u tiên thì g i là ti n hi n, ñ c vua ban s c phong tri ân, th ph ng. Nh ng ng i có công k t c khai kh n thì ñ c tôn là h u hi n. Làng xã có ng i ñ ng ñ u, tùy theo th i k mà g i là Lý tr ng hay Tri th , Cai tri. S dân các làng xã ñ u tiên ph n l n t B c Trung B và B c B vào l p nghi p sinh s ng cùng c dân b n ñ a. Các làng xã sau này thì m t ph n quan tr ng là do c dân sinh t t i ch . 1.2. K T C U LÀNG XÃ H u h t các làng xã ñ u có ñình làng nh m u s chung c a vn hóa Vi t. Làng có hng c hay lu chi u vn quy ñ nh cách ng x c a các thành viên trong làng. Quan h trong làng là quan h láng gi ng ñan xen v i quan h huy t th ng, h u h t nh ng ng i làng ñ u là bà con xa g n v i nhau qua quá trình sinh c l p nghi p. ðình làng là ni làm vi c c a làng, sinh ho t c ng ñ ng... Nhi u làng có ñình l n n i ti ng nh ñình làng Ba La, ñình làng T Cung, ñình làng An Ba, ñ u có ki n trúc ñ p, ti c r ng qua các cu c chi n tranh h u h t các ñình ñã không còn.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 40

Hi n nay còn l i ñình làng An H i, An ð nh, Lâm Sn. M t s còn l i d u tích h u ñình nh ñình Tân Hy, Tình Phú, L c Ph , Bình An, Bình Chng... M i làng th ng có ngha t , ngha trng ñ th cúng cô h n, có mi u th n nông ñ th th n lúa, mi u thành hoàng th th th n, mi u Bà ñ th Bà Chúa Ng c (Thiên Y A Na)... Trong vn hóa các làng xã ph bi n t c hát hò, hát h và nhi u sinh ho t vn hóa dân gian khác. Làng ven bi n và ñ o Lý Sn c a V n Chài có ñ n th Cá Ông g i là Lng hay th Rác Cá, Th y Th n. 1.3. ð A DANH LÀNG XÃ V danh xng hành chính c a các làng xã, tùy theo tr ng h p mà có th g i là xã, thôn, v n, p, ty, tr i, ph ng (nh ñã chú thích tr c). Riêng v tên g i (ñ a danh) cho t ng làng xã c th , hai ngu n hay hai hình th c nh sau: Qu ng Ngãi hình thành t

Tên ch , t c tên g i b ng ch (ch Hán) ñ c chính quy n ñ t khi làng xã hình thành. Sau này không dùng ch Hán nh m t vn t chính th c thì ng i ta ñ t b ng ch Qu c ng ; Tên Nôm, tên g i thông d ng c a làng xã, do nhân dân ñ t. Cng có tr ng h p làng xã ch có tên ch , cng có tr ng h p tên ch song song t n t i v i tên Nôm, l i cng có tr ng h p tên Nôm ñ c bi t nhi u hn tên ch . Nhi u ñ a danh làng xã ñã t n t i xuyên su t t khi nó ñ c hình thành ñ n nay, tr i m y trm nm, và lu t n trong tên thôn. 1.4. CÁCH ð T TÊN LÀNG XÃ Có nhi u cách khác nhau ñ c dùng ñ ñ t tên làng xã: D nh n bi t nh t là làng xã ñ c ñ t tên theo ñ c ñi m t nhiên hay sinh ho t c a làng xã ñó. Trong tr ng h p này có tên xã Th ch Tr - có ngha là c t ñá, vì ñây có cây c t ñá m c t nhiên; Th ch Bi - làng có bia ñá (c a ng i Chm), Giao Th y - làng ch có các con n c giao nhau... Làng xã ñ c ñ t theo tên cây tr ng hay cây d i: nh Lam ði n (ru ng chàm); Quýt Lâm (r ng qu t); Ba La (làng cây mít, làng cây sung)... Làng xã ñ c ñ t theo ngh nghi p: ñây là tr ng h p hi hi m, vì Qu ng Ngãi ít có làng ngh , nh tr ng h p Chú T ng Ty - có ngha là làng làm ngh ñúc ñ ng ( huy n M ð c); Diêm ði n - làng có ru ng mu i ( huy n Sn T nh); Lò Th i ( huy n Bình Sn).

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 41

Làng xã l y tên theo quê g c: v i ng i Vi t Nam, quê g c r t thiêng liêng, nên có làng xã ng i ta l y tên quê g c ñ t cho tên quê m i, nh V n Ph c (Phúc) , An (Yên) Mô , ñ u có g c t B c B . Sau khi hình thành thêm làng quê m i, ng i ta l i ti p t c ñ t tên làng ñã có cho làng m i, ch thêm hai ch "Tân l p" (m i l p). Làng xã l y theo ý chí, c nguy n hay v i m t ý ngha bóng b y: ñ a danh làng xã ñôi khi không xu t phát t nh ng th c t mà l i ph n ánh ph n ý nguy n bên trong c a con ng i. Tr ng h p này Qu ng Ngãi có r t nhi u, nh các làng xã có mang ch Phú (giàu), An (yên n), L c (l i l c), Vinh (ti t t), Th (lâu dài), nh Phú An , L c An , Vinh Phú , L c Th ... Nh v y, tên làng xã xa th ng g n v i ñ c ñi m ho c ý nguy n c a con ng i th i m i l p làng và g n bó v i tên g i ñó qua nhi u th h (1). 1.5. CHUY N BI N TÊN LÀNG XÃ Ngay t th i phong ki n, không ph i t t c tên các làng xã Qu ng Ngãi ñ u gi nguyên tên ban ñ u c a nó. Do k húy, do tách l p làng xã m i ho c vì m t lý do nào ñó, tên m t s làng xã ph i có thay ñ i. Ch ng h n do k húy mà t nm 1841, các xã Hoa Bân, Hoa Sn ph i ñ i thành Vn Bân, Tú Sn. Nm 1935, do c i cách hng thôn trong th i Pháp thu c mà Phú L c ñ i thành Ki n Khng, Trung Yên Th ng ñ i là Ph c Thành. Do tách l p tr i mà Trà Bình có thêm làng m i là Trà Bình Tr i; V n Ph c thì có thêm V n Ph c ðông, V n Ph c Tây... Tuy nhiên, s làng xã thay ñ i tên g i không nhi u. B c sang th i k hi n ñ i, tên làng xã xa còn lu l i có s thay ñ i tên g i nhi u hn. Bên c nh tên h u h t các làng xã lu l i trong tên thôn, có m t s làng xã không còn lu gi ñ c. Nh tr ng h p xã Thanh Hi u (thu c huy n ð c Ph ). Nhi u thôn mang tên làng xã xa tách l p thì ñ t theo cách thêm các y u t Th ng, H , Trung, Nam, B c, ðông, Tây, M t, Hai... nh V n Xuân 1, Phú Lâm ðông, La Hà 3, ði n An 1, Th ch Tr Tây, Hi p Ph B c, Hi p Ph Nam, Hi p Ph Trung... Tuy nhiên, cng có tên làng xã xa hay tên thôn ngày nay khi có tr ng h p tách l p, ho ch ñ nh hành chính thì không còn dùng y u t g c, nh tr ng h p các thôn xã Ngha Lâm, ð c Nhu n, thay vào ñó là tên g i theo s th t (thôn 1, thôn 2...) (2). 2. CÁC LÀNG NÓC MI N NÚI Các làng nóc c a ñ ng bào dân t c mi n núi có t lâu ñ i và có khi còn ñ m ch t vn hóa dân t c, vn hóa c ng ñ ng làng hn c mi n xuôi. Làng c a các dân t c Hrê, Ca Dong g i là plây, plei; dân t c Cor còn g i là nóc, vì th c t m t làng ch có m t cn nhà dài r ng cho c làng.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 42

Làng nóc c a ñ ng bào dân t c mi n núi hình thành trên c s có dân c ñ ñ l p và có m t vùng di n tích ñ t ñai có ngu n n c cho sinh ho t, c trú và s n xu t. Cng nh dân t c Kinh mi n xuôi, làng nóc c a ñ ng bào dân t c mi n núi có t lâu ñ i. Làng nóc c a ñ ng bào dân t c mi n núi cng th hi n ñ m nét b n s c c a dân t c, hàm ch a y u t t qu n, các giá tr vn hóa ngh thu t, vn hóa tín ng ng... trong ph m vi làng nóc. ð a danh làng nóc mi n núi th ng g i theo tên con su i, ng n núi, gò ñ t nh Gò Chè, Gò R c, Cà Xen, Gò Tranh, N c Chu ho c g n v i ñ c ñi m ñ a hình nh làng Teng (Teng có ngha là vùng ñ t b ng ph ng). Cng có nhi u tr ng h p g i theo tên ch nóc nh nóc Ông T, nóc Ông Khang, nóc Ông Lang. Làng nóc mi n núi còn ñ c ñ t tên theo s tích nh làng Ra Nhua (có ngha là ñiên lo n) vì làng ñó xa có ng i ñiên; làng Mang Tà B có ng ngha g n v i s tích 7 ng i con trai ch c l và m t cô gái tr a h t, cô gái ñu i s c ch t... Cng nh mi n xuôi, h u h t các tên làng nóc mi n núi ñ u gi nguyên tên g i ñ n ngày nay và cng có m t s chuy n ñ i tên g i thành thôn 1, thôn 2... (3). S chuy n bi n tên g i c a các làng mi n xuôi, mi n núi là t t y u, nhng nên có cách lu l i tên g c, b i vì ngoài tính ch t hành chính, làng xã (xa) hay thôn ngày nay là m t ñn v c s g n v i chi u sâu vn hóa c truy n, là m t ñn v v a ñ v không gian và s l ng dân c ñ sinh ho t c ng ñ ng. C ng ñ ng làng xã hay thôn s là n n t ng ñ k th a ti p bi n, xây d ng xã h i hi n ñ i mang ñ m b n s c dân t c. Ph l c 1 CÁC ðN V HÀNH CHÍNH TH I ð NG KHÁNH (1885-1889) (1) T NH QU NG NGÃI

HUY N BÌNH SN (có 6 t ng, g m 158 xã, thôn, tr i, ph ng, p, v n, ty) 1- T ng Bình Th ng (có 24 xã, thôn, tr i, châu, p) 1. Xã Phú Nhn 2. Châu ðông Dng 3. Thôn Tr ng Xuân 4. Thôn Chiêu L c 5. Thôn Lâm L c 6. Thôn Ph c L c 13. Tr 14. Tr 15. Tr 16. Tr 17. Tr 18. Tr iL c ð o i thôn Diên Niên i thôn An Phú i Tân Ph c i ð ng Nhn i Hng Nh ng

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 43

7. Thôn Hà Trung 8. Thôn Hà Tây 9. Thôn Ngân Giang 10. Thôn An Thuy t (T chi ng) 11. Tr i An L c (m i l p) 12. Tr i L c An

19. Thôn Phú Hòa 20.Tr i An Hòa và tr i Kim Thành (2) 21. Thôn Phú Nhn xã Phú Nhn 22. Thôn Hà Nhai 23. p Vnh An ðông Hòa 24. p C m Sn

2- T ng Bình Trung (có 37 xã, thôn, tr i, p) 1. Thôn ðông Thành 2. Thôn Trà Bình 3. Tr i Khánh M 4. Thôn Khánh Vân 5. Thôn Xuân An 6. Tr i Ph c L c 7. Tr i Phú Thành 8. Tr i Bình Hòa (m i l p) 9. Tr i Trà Bình 10. Xã Tr ng Th 11. Thôn Kim Sa 12. Tr i thôn Phng ðình 25. p ð i An 26. p Trung Ngha thôn Nhn Hòa 27. Thôn Nhn Hòa 13. Thôn Th ch An N i 14. Tr i Vnh L c 15. Tr i Phú Sn 16. Tr i Vnh Tuy 17. Xã Diên Ph c 18. Thôn Xuân Khng 19. Tr i thôn ðông Phú (m i l p) 20. Thôn Phú Ninh (m i l p) 21. Tr i An Bình (m i l p) 22. p Phú Tài 23. p Nhn Hòa 24. p Bình Hòa 28. Thôn Tân An 29. p Tân An

3- T ng Bình H (có 24 xã, thôn, tr i, p) 1. Thôn Phú M 2. Xã An ði m 3. Xã Long Giang 4. Xã Trì Bình 5. Thôn M L c 6. Thôn Ph c Bình ðông 7. Tr i thôn An Khng 13. Thôn Ng c Trì 14. Tr i Truy n Tung 15. Tr i thôn Th ch Bích 16. Tr i Phúc Lâm 17. Tr i An Hòa (m i l p) 18. Thôn Th ch An ðông 19. Thôn Thành Trà

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 44

8. p Trà Lâm 9. Thôn M Thi n 10. Thôn Tiên ðào 11. Thôn Ph c Thu n 12. Thôn Tân Minh

20. Tr i thôn L c Thanh 21. Tr i Tây Ph c 22. Thôn Bình An 23. Thôn Ph c Bình Tây 24. Tr i thôn ð c An

4- T ng Bình ði n (có 25 xã, thôn, p, ty) 1. Thôn Thu n An xã Châu My ðông 2. Thôn Tân An xã Châu My ðông 3. Thôn Phú L c xã Châu My ðông 4. Thôn An Th nh xã Châu My ðông 5. Thôn Liêm Quang xã Châu My ðông 6. p Bình An xã Châu My ðông 7. Xã Châu My ðông 8. Xã T ng Vân 9. Xã Diên H u 10. Xã Sâm H i 11. Xã Phú Nhiêu 12. Thôn ðông Phúc 13. Thôn Nhn Hòa 14. Thôn An L c 15. Thôn Nam An 16. Thôn Sâm Giang 17. Thôn Tân L c 18. Thôn Phú Nhu n 19. p Tân Bính thôn Tân An 20. Thôn L c Sn 21. Thôn Ph c Sn 22. Thôn An M 23. Thôn Lng Nông 24. Ty Giáo Ph ng 25. Xã An H i

5- T ng Bình Châu (có 23 xã, thôn, châu, p) 1. Xã T Cung 2. Xã Châu Sa 3. Xã Hòa Bân 4. Xã Trà Sn 5. Thôn Sung Tích 6. Châu An Nhn 7. Thôn Diêm ði n 15. Thôn Châu Sa 8. Xã An Vnh 9. Thôn L Thu 10. Xã M Khê Tây 11. Thôn V n Thi n 12. Thôn C u ð ng Xuân 13. Thôn ð ng An 14. Thôn An K 20. Thôn M Cng

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 45

16. Thôn Bàn Th ch 17. Xã M Khê ðông 18. Thôn Trà Sn 19. Thôn K Xuyên

21. Thôn Tr ng An ðông 22. Thôn C u Phú Giang 23. p C u Yên

6- T ng Bình Hà (có 25 xã, thôn, p, ph ng) 1. Xã Trung Sn 2. Thôn Ph c Thi n (m i l p) 3. Thôn Trung An 4. Thôn An Th i 5. Thôn Thu n Ph c 6. Thôn V n T ng (m i l p) 7. Thôn ðông Tây An 8. Xã Châu T 9. Thôn Tân Hy 10. Thôn Giao Th y 11. Thôn Phú L c 12. Xã An Phú 13. Thôn An Hòa HUY N CHNG NGHA (có 6 t ng, g m 107 xã, thôn, tr i, ph ng, v n, ty, p) 1- T ng Ngha Th ng (có 19 xã, thôn, tr i, châu, v n) 1. Xã Hòa Vinh 11. Tr i Phú Khng (m i l p) 14. p Vnh An 15. Thôn Tuy t Diêm 16. Thôn Hng Trà 17. p H i Ninh 18. Thôn M Hu 19. Thôn Thanh Th y 20. Xã L Th y ðông Nh 21. Xã ðông L 22. Thôn An M 23. Ph ng An Vnh xã Lý Sn 24. Ph ng An H i xã Lý Sn. 25. Thôn Phú Bình

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 46

2. 3.

Thôn Hòa Vinh Thôn Phú Lâm Tây

12. Tr i Long Bình 13. Tr i K Th 14. Xã Thanh Lãng 15. Tr i Ân Phú 16. Thôn An ð i 17. Xã H p Ph 18. Thôn An Bàn 19. Tr i Phú Thành (m i l p)

4. Thôn Phú Lâm ðông 5. 6. 7. 8. 9. 10. l p) Thôn B ð Xã Hòa Vinh Tây Xã An Ch V n Khng M Châu Phú M Tr i Phú Th (m i

2- T ng Ngha Trung (có 29 xã, thôn, tr i, p, v n) 1. Tr i Phú ð nh 5. 6. 7. 3. 4. l p) 9. Tr i Tân H i 8. Tr i Tân Bình (m i V n Bình Thành 20. Xã La Châu 21. Xã Phú Nhiêu 22. Tr i An Sn 23. p Kim Thành tr i An Sn Tr i An Hòa Tr i ð i An Tr i Long Bàn Tây Tr i Lâm Sn

2. Tr i C u Bình Thành

10. Thôn ði n Trang 11. Xã An Hà 12. Thôn c Nhiêu xã Phú Nhiêu 13. Tr i Phú Vang (m i

24. Tr i Xuân Vinh Tây

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 47

l p) 14. l p) Tr i Phú Hòa (m i

25. Thôn Châu M 26. 27. 28. 29. p Xuân An p Trung Sn p Trung M p Bình An

15. Xã Tình Ái 16. Tr i Xuân Vang (m i l p) 17. V n Tân Thành 18. l p) Tr i An ð nh (m i

19. Tr i Phúc H u (m i l p) 3- T ng Ngha H (có 10 xã, thôn, châu) 1. 2. 3. 4. Xã Ba La Thôn Xuân Quang Xã ði n An Châu H Khi u 6. 7. 8. 9. Châu Ân Phú Châu V n T ng Châu Phù Kh Xã ð i Nham

5. Thôn ð c An xã Chính Mông

10. Châu Ng c Án

4- T ng Ngha ði n (có 20 xã, thôn, tr i, p, v n) 1. 2. 3. 4. 5. Xã Chánh Mông Tr i An H i Tr i An M Tr i M Th nh Xã Thu Ph 11. V n An Thành 12. Tr i Phúc Lâm (m i l p) 13. Tr i Ngha An 14. Tr i Phú Th nh 15. Tr i Thu n M

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 48

6. 7. 8. 9.

Thôn Xuân Ph V n Chiêu L c Thôn Th ch Bích Tr i Phú Sn Tây (m i

16. 17. 18. 19. 20.

p Phú Thu n p Trung Chánh p An Thành p Thu n Hòa p An Long

10. Tr i Thu Ph l p)

5- T ng Ngha Châu (có 12 xã, thôn, châu) 1. 2. Xã La Hà Xã Nhu Nng Tây Nhu Nng ðông 7. 8. 9. Châu An Mô Châu Th i Bình Thôn Hào Môn

3. Xã 4. 5. 6.

10. Châu V n M Xã Nhu Nng B c 11. Thôn H i Châu Châu ð ng Viên 12. Xã Nhu Nng Châu ðông M 6- T ng Ngha Hà (có 17 xã, thôn, ti, p) 1. 2. 5. 6. 7. 8. 9. Xã Phúc L c Xã Phú Nhn Thôn Tân Quan Thôn Phú Th Xã Thu Xà Xã C Ly Thôn Thanh Khi t 3. Thôn Hà Khê

4. Thôn Phú ðng 12. Xã Tráng Li t 13. p Ph An

14. Xã V n Th nh 15. Xã V n An 16. Xã thu c([1]) Minh Hng tân

10. Thôn Phúc L c

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 49

11. Ty Giáo Ph ng

17. Xã Minh Hng c u (c)

HUY N M ð C (có 6 t ng, 163 xã, thôn, tr i, ph ng, p, v n, ty) 1- T ng Quy ð c (có 36 xã, thôn, tr i, ph ng, châu, 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Tr i Phú L c (m i l p) Tr i M Sn Tr i thôn ð i L c Thôn Ba Bình xã An Ba p Hòa Huân Thôn Vnh Tr ng Tây Thôn B o Tháp V n Vnh Th nh Thôn B o An p, v n)

19. Xã An Ba 20. p ðông thôn V

21. Ph ng Dao Trì 22. Thôn V n Túc 23. Tr i V n Xuân 24. Tr i Bàn Th ch 25. Thôn Xuân Phú 26. p An Thành

27. Thôn Vnh ð nh 28. Thôn Vnh Tr

10. Thôn Xuân ðình xã An Ba 11. Châu An M

29. Thôn Thu n An 12. p Tây thôn V n L c 30. Thôn Phú Nhiêu 13. Xã V n Ph c 31. 14. Xã V n Ph c Trung 32. Tr i Ng c D 15. Xã V n Ph c Hng 33. Châu ð ng Xuân 16. Xã V n Ph c Tây 34. 17. Xã V n Ph c ðông 35. Thôn Quang Hi 18. Xã V n Ph c Chánh 36. Thôn Ba T p Thu n An p M Thành

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 50

2- T ng C m ð c (có 29 xã, thôn, tr i, ph ng, p) 1. 2. Tây 3. 4. 5. Thôn Tú Sn p An Hòa thôn An Tr i Ph c L c Thôn An Tây 10. p L Bàn xã L Bôi 11. 6. p Nhn Ph c xã Liên Chi u 13. p M Thu n xã Liên Chi u 14. Tây. 15. Ninh, 16. Ng c, 17. Ng c 12. 22. p Kim Giao xã Liên Chi u p M Hòa xã Liên Chi u Xã Vnh Phú p L c Lng thôn T nh p Long Phú thôn Bích p Bình An xã Liên Chi u 8. Chi u 9. p Vinh Hi n xã Liên p C Sn xã Liên Chi u 7. Thôn An Ph c xã Liên Chi u

23. p An ði n thôn An Quang 24. p L p An thôn An Chi u p H i An thôn Gia

25. Thôn An Ninh 26. Tr i C u Tr ng Xuân Tây p Gia Ng c thôn Gia 27. Th nh 28. 29. p Hùng Ngha thôn An p V n Lý thôn An Th nh p Tân H i thôn An Th nh

18. p Vinh Quang thôn An ð nh 19. Ph ng Ch T ng T c

20. p Lam ði n thôn Thanh Chi u 21. p Kim Thành xã Thi t Tr ng

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 51

3- T ng Triêm ð c (có 21 xã, thôn, tr i, ph ng, p) 1. 2. Thôn Long Trì Thôn Tân Diêm 11. p Trung Ái , p Trung Thành thôn Chính Trung 12. Thôn Long Th nh 13. Thôn Th ch Bi 14. Ph ng Th nh ð c thôn La Vân Ph ng Tân An thôn La

3. Thôn Phú Khng m il p 4. Tr i An Phú

5. p Thu n Hòa p 15. Thu n An , p Thu n L i Vân xã Diên Tr ng 6.

16. p Bàn Th ch thôn Nam p Trung Khánh p Huân M ði n , p Tr ng Sn xã Diên Tr ng 17. p Thanh Sn thôn Nam Huân 7. p V n An xã Nga Mân 18. p M L c thôn Nam Huân 8. p Thanh Sn thôn 19. p Tân Dân thôn Xuân M Trang Thành 9. p Ti n L c xã ð ng Phú 10. Thôn La Vân 20. Tr i Xuân Sn 21. Tr i ðông An

4- T ng Ca ð c (có 23 xã, thôn, tr i, p) 1. p T p An xã Vnh 12. An 2. Tr i Vn Tr ng thôn 13. An Bình 3. 4. Thôn Th ch Tr p Nhn Canh thôn 14. Ninh p Bàn An thôn Th ch Than Thôn Vn Hà xã Trà Ninh Thôn Th ch Than xã Trà

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 52

ðông Ng n 5. Thôn Th ch Than [xã] An Th ch 6. Thôn Qu t Lâm

15. Thôn ð m Th y 16. Thôn Du Quang 17. Thôn An Tr ch xã An S

7. p Vnh An thôn Vnh An 8. 9.

18. Thôn An Sn p M Thu n thôn Tân An

19. Thôn Trung An Th ng Xã An Th

20. Thôn ðôn Luân 21. Thôn H i An 10. Thôn M An 22. Thôn Phú M 11. Xã Vn Bân 23. Thôn Phú Vinh 5- T ng L i ð c (có 21 xã, thôn, ti, v n, p) 1. p Lam ði n xã Ph c ði n 2. 5. Thôn K Tân Xã Long Ph ng 3. 4. Xã Hòa Dng Xã L c Ph

14. V n Kh ð 15. Thôn Chú T ng 16. p An Sinh xã Ph c Sn

6. Thôn Vinh Phú xã L c Ph 7. 8. 9. Thôn Phú L c Thông ðông Dng Thôn Trúc Viên

17. Thôn An M 18. p Bình An thôn Ph c Sn

10. Xã B ð 11. Xã Thi Ph 12. Xã Nng An

19. Xã V n Ph c Th ng 20. Ty Giáo Ph ng 21. Thôn Ngha An

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 53

13. Thôn Ngha L p

6- T ng Tri ð c (có 33 xã, thôn, p) 1. p An Tr ng xã L Bôi 2. 3. p Tân T xã L Bôi Thôn Th y Th ch 17. Hi u p Thanh An xã Thanh

18. Thôn ðông An xã H i Môn 19. p Tr ng Sanh xã Phú Th nh p Ph c ði n xã Thanh p Thng Bình thôn Phú

4. p Chiêu V t , p 20. Chiêu Vn thôn Phi Chiêu Hi u ðông 21. 5. p An L c thôn Th nh Trung An 6. p Vnh L c thôn Phú M Th ng

22. Thôn Phi Chiêu Tây

23. p Thanh Lâm thôn Phú M 7. p L c An xã Thanh Th ng Hi u 24. p Long ði n xã Lâm An 8. p Th ch L p thôn Phi Chiêu ðông 9. p ðông Ôn thôn Phi Chiêu ðông 10. p Hòa Th nh thôn Phi Chiêu ðông 25. p Minh Lâm thôn Phi Chiêu ðông 26. 27. p An Thành thôn Trung An p Vnh B o xã Thanh Hi u p Tân Khánh xã Thanh p Vnh Tuy xã Thanh Hi u p Trung Lý xã Thanh Hi u

11. p M Sn xã Lâm 28. An Hi u 12. Hi u 13. p H i Tân xã Thanh p M Thu n xã 29. 30.

31. Thôn Bàn Khê xã Lâm ðng

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 54

Lâm An, 14. p Sa Bình thôn Bình An

32. p An ð i thôn Trung An p Thành Hi u xã Thanh

33. 15. p Quy Thi n xã Hi u Thanh Hi u 16. p ðông An xã Thanh Hi u Ph l c 2 CÁC ðN V HÀNH CHÍNH (ñ n 1945)

QU NG NGÃI TH I PHÁP THU C

1. Ph Bình Sn: Nguyên là huy n Bình Sn c, có 4 t ng là Bình ði n, Bình Hà, Bình Th ng và Bình Trung g m 82 xã, thôn. 2. Ph Sn T nh: ð c tách ra t huy n Bình Sn ñ t ra châu Sn T nh tr c thu c nha Sn phòng Ngha ð nh; nm 1899 l i c t hai t ng Bình Th ng, Bình Châu g m 47 xã thôn và c t 17 xã thôn thu c t ng Bình Trung huy n Bình Sn sáp nh p vào châu Sn T nh và ñ i thành huy n Sn T nh tr c thu c t nh. Ngày 23.4.1932 ñ i làm ph có 4 t ng: T nh Th ng, T nh Châu, T nh Trung, T nh H , g m 72 xã, thôn. 3. Ph T Ngha: Nguyên là huy n Chng Ngha thu c ph T Ngha xa. Sau khi c t m t s xã sáp nh p vào huy n Ngha Hành còn có 5 t ng: Ngha An, Ngha ði n, Ngha Châu, Ngha Hà, Ngha H , g m 67 thôn, xã. 4. Ph M ð c: V n là huy n M ð c th i Thi u Tr . Sau khi c t m t s xã, t ng l p huy n ð c Ph , ph M ð c còn 3 t ng: Ca ð c, L i ð c và Quy ð c, g m 62 xã, thôn. 5. Huy n Ngha Hành: Nguyên là châu Ngha Hành tr c thu c nha Sn phòng Ngha ð nh, ñ c l p vào nm 1890 do c t nh ng xã "Th ng b n" l p thành. Nm 1899 c t 37 xã, thôn tr c thu c 2 t ng Ngha Th ng và Ngha Trung c a ph T Ngha sáp nh p vào châu Ngha Hành ñ thành l p huy n Ngha Hành tr c thu c t nh. Nm 1909 c t 15 xã thôn c a t ng Ph L i thu c huy n ð c Ph sáp nh p vào huy n Ngha Hành. Huy n Ngha Hành có 3 t ng: Hành Th ng, Hành Trung và Hành C n, g m 45 xã, thôn.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 55

6. Huy n ð c Ph : Nm 1890 c t nh ng xã "Th ng b n" thu c huy n M ð c, ñ t ra châu ð c Ph tr c thu c nha Sn phòng Ngha ð nh. Nm 1899 c t 3 t ng C m ð c, Trí ð c, Triêu ð c g m 79 xã, thôn thu c t ng Quy ð c huy n M ð c, sáp nh p vào ð c Ph , ñ i châu làm huy n tr c thu c t nh. Huy n ð c Ph có 3 t ng: Ph C m, Ph Tri, Ph Vn, g m 79 xã, thôn. 7. ð n Trà B ng: Tên g c là ngu n ðà B ng, ñ i Thi u Tr (1841) ñ i làm Thanh B ng, ñ t tr m ki m soát các thng lái buôn bán v i dân t c thi u s . Ngu n Thanh B ng có s n ph m qu . Th i thu c Pháp, nm 1915 ñ i ngu n Thanh B ng thành ñ n Trà B ng, có 3 t ng, g m 34 sách. 8. ð n Sn Hà: Tên g c là ngu n Cù Bà. Nm 1841 ñ i thành ngu n Thanh Cù. Th i thu c Pháp, nm 1915 ñ i thành ñ n Sn Hà, có 5 t ng g m 56 sách. 9. ð n Minh Long: Xa là ngu n Ph Bà. Nm 1841 ñ i thành ngu n Ph An. Th i thu c Pháp, nm 1915 ñ i thành ngu n Minh Long, có 5 t ng, g m 60 sách. 10. ð n Ba T: Tên g c là ngu n Ba T. Nm 1841 ñ i thành ngu n An Ba. Th i thu c Pháp, nm 1915 ñ i thành ñ n Ba T, có 5 t ng, g m 61 sách. 11. ð n Lý Sn: Nguyên thu c t ng Bình Hà, huy n Bình Sn, g m hai ph ng An H i và An Vnh. Th i thu c Pháp, nm 1899 thành l p t ng Lý Sn tr c thu c huy n Bình Sn, nm 1915 ñ i thành ñ n Lý Sn, có 1 t ng, g m 2 xã: An H i và An Vnh.

Ph l c 3 (1) CÁC ðN V HÀNH CHÍNH QU NG NGÃI TH I K KHÁNG CHI N CH NG PHÁP (1945 - 1954)

1. Huy n Bình Sn: có 19 xã Bình Minh, Bình ðông, Bình H i, Bình Tr , Bình Khng, Bình Lâm, Bình Chng, Bình Trung, Bình Th i, Bình L p, Bình Dng, Bình Tân, Bình Phú, Bình Thanh, Bình Châu, Lý Sn. 2. Huy n Sn T nh: có 19 xã T nh Giang, T nh Hi p, T nh Th , T nh Minh, T nh Bình, T nh Sn, T nh Hà, T nh Phong, T nh n, T nh Nhn, T nh Tân, T nh Châu, T nh Th y, T nh Thi n, T nh Bân, T nh Long, T nh An, T nh Khê, T nh Hòa.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 56

3. Huy n T Ngha: có 12 xã Ngha Lâm, Ngha Th ng, Ngha ði n, Ngha K, Ngha L , Ngha Trang, Ngha Thng, Ngha Phng, Ngha Hi p, Ngha Dõng, Ngha Hòa, Ngha Hà. 4. Huy n Ngha Hành: có 7 xã Hành Tín, Hành Thi n, Hành Th nh, Hành Dng, Hành ð c, Hành Ph c, Hành Phong. 5. Huy n M ð c: có 11 xã ð c Thành, ð c Hi p, ð c Nhu n, ð c Chánh, ð c Th nh, ð c Tân, ð c Lân, ð c Minh, ð c Th ng, ð c Dng, ð c Phong. 6. Huy n ð c Ph : có 13 xã Ph Phong, Ph Nhn, Ph Thu n, Ph Vn, Ph Ninh, Ph Hòa, Ph C ng, Ph Khánh, Ph Th nh, Ph An, Ph Quang, Ph Minh, Ph Vinh. 7. Huy n Trà B ng: có 10 xã Trà Khê, Trà Phong, Trà Quân, Trà Lâm, Trà Th y, Trà Giang, Trà Thanh, Trà Lãnh, Trà Nham, Trà Sn. 8. Huy n Sn Hà: có 15 xã Sn Liên, Sn Bua, Sn Tinh, Sn Th , Sn K, Sn Th y, Sn Th ng, Sn Trung, Sn Cao, Sn Tân, Sn Giang, Sn Nham, Sn Thành, Sn H , Sn Hi p. 9. Huy n Minh Long: có 9 xã Long Môn, Long Sn, Long Huy, Long Xuyên, Long Mai, Long Quang, Long An, Long Thanh, Long Xuân. 10. Huy n Ba T: có 26 xã Ba Vì, Ba Xa, Ba Tô, Ba Ng c, Ba L , Ba ði n, Ba Sn, Ba Lan, Ba Gia, Ba Lãnh, Ba Tng, Ba ð ng, Ba ðình, Ba Liên, Ba Bích, Ba Chùa, Ba Cung, Ba Dinh, Ba Lâm, Ba Dung, Ba Chi, Ba L c, Ba Trang, Ba Lng, Ba Khâm. Ph l c 4 CÁC ðN V HÀNH CHÍNH QU NG NGÃI TÍNH ð N NM 2005

1. Thành ph Qu ng Ngãi: có 8 ph ng, 2 xã

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 57

- Ph ng: Lê H ng Phong, Tr n Hng ð o, Tr n Phú, Nguy n Nghiêm, Ngha L , Chánh L , Qu ng Phú, Ngha Chánh. - Xã: Ngha Dng, Ngha Dõng. 2. Huy n Bình Sn: có 1 th tr n, 24 xã - Th tr n: Châu (huy n l ).

- Xã: Bình An, Bình M , Bình Minh, Bình Trung, Bình Th nh, Bình Th i, Bình Long, Bình Thanh ðông, Bình Thanh Tây, Bình Thu n, Bình Hòa, Bình Tr , Bình Phú, Bình Khng, Bình Nguyên, Bình Chng, Bình Chánh, Bình Dng, Bình Hi p, Bình ðông, Bình Ph c, Bình Tân, Bình H i, Bình Châu. 3. Huy n Sn T nh: có 1 th tr n, 20 xã - Th tr n: Sn T nh (huy n l ). - Xã: T nh An, T nh n ðông, T nh n Tây, T nh B c, T nh Bình, T nh Châu, T nh ðông, T nh Giang, T nh Hà, T nh Hi p, T nh Hòa, T nh Khê, T nh K, T nh Long, T nh Minh, T nh Phong, T nh Sn, T nh Thi n, T nh Th , T nh Trà. 4. Huy n T Ngha: có 2 th tr n, 16 xã - Th tr n: La Hà (huy n l ), Sông V . - Xã: Ngha An, Ngha Hòa, Ngha Hà, Ngha Phú, Ngha Hi p, Ngha ði n, Ngha K, Ngha Th ng, Ngha Lâm, Ngha M , Ngha Sn, Ngha Th , Ngha Thu n, Ngha Trung, Ngha Thng, Ngha Phng. 5. Huy n Ngha Hành: có 1 th tr n, 11 xã - Th tr n: Ch Chùa (huy n l ). - Xã: Hành Tín ðông, Hành Tín Tây, Hành Thu n, Hành Thi n, Hành Nhân, Hành Minh, Hành Th nh, Hành Dng, Hành ð c, Hành Ph c, Hành Trung. 6. Huy n M ð c: có 1 th tr n và 12 xã - Th tr n: M ð c (huy n l ). - Xã: ð c Chánh, ð c Hòa, ð c Hi p, ð c Lân, ð c L i, ð c Minh, ð c Nhu n, ð c Phong, ð c Phú, ð c Tân, ð c Th ng, ð c Th nh. 7. Huy n ð c Ph : có 1 th tr n và 14 xã - Th tr n: ð c Ph (huy n l ).

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 58

- Xã: Ph An, Ph Châu, Ph Phong, Ph Nhn, Ph Thu n, Ph Vn, Ph Ninh, Ph Hòa, Ph C ng, Ph Khánh, Ph Th nh, Ph Quang, Ph Minh, Ph Vinh. 8. Huy n Trà B ng: có 1 th tr n, 9 xã - Th tr n: Trà Xuân (huy n l ). - Xã: Trà Giang, Trà Hi p, Trà Bùi, Trà Bình, Trà Lâm, Trà Phú, Trà Sn, Trà Tân, Trà Th y. 9. Huy n Tây Trà: có 9 xã Trà Khê, Trà Lãnh, Trà Nham, Trà Quân, Trà Thanh, Trà Trung, Trà Xinh, Trà Phong, Trà Th . Huy n l xã Trà Phong. 10. Huy n Sn Hà: có 1 th tr n, 13 xã - Th tr n: Di Lng (huy n l ). - Xã: Sn Ba, Sn Cao, Sn H i, Sn K, Sn Nham, Sn Thành, Sn Th y, Sn Trung, Sn Bao, Sn Giang, Sn H , Sn Linh, Sn Th ng. 11. Huy n Sn Tây: có 6 xã Sn Dung, Sn Tinh, Sn Tân, Sn Mùa, Sn Bua, Sn L p. Huy n l Dung. 12. Huy n Minh Long: có 5 xã Long Hi p, Long Mai, Long Môn, Long Sn, Thanh An. Huy n l Hi p. 13. Huy n Ba T: có 1 th tr n, 17 xã - Th tr n: Ba T (huy n l ). - Xã: Ba Nam, Ba Ng c, Ba Xa, Ba Bích, Ba Chùa, Ba Cung, Ba Dinh, Ba ði n, Ba ð ng, Ba Khâm, Ba L , Ba Liên, Ba Thành, Ba Tô, Ba Trang, Ba Vì, Ba Vinh. 14. Huy n Lý Sn: có 3 xã An Bình, An H i, An Vnh. Huy n l xã An Vnh. xã Long xã Sn

T ng c ng: 162 xã, 08 ph ng, 10 th tr n (*).

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 59

CHNG

II

I. ð C ðI M ð A HÌNH

ð A HÌNH

Qu ng Ngãi là t nh thu c duyên h i Trung Trung B v i ñ c ñi m chung là núi l n sát bi n, ñ a hình có tính chuy n ti p t ñ a hình ñ ng b ng ven bi n phía ñông ñ n ñ a hình mi n núi cao phía tây. Mi n núi chi m kho ng 3/4 di n tích t nhiên toàn t nh, ñ ng b ng nh h p chi m 1/4 di n tích t nhiên. C u t o ñ a hình Qu ng Ngãi g m các thành t o ñá bi n ch t, ñá magma xâm nh p, phun trào và các thành t o tr m tích có tu i t ti n Cambri ñ n ð t . Trên bình di n t nhiên, ñ a hình Qu ng Ngãi phân d theo 2 h ng chính: ñ a hình h ng kinh tuy n và ñ a hình h ng v tuy n. 1. ð A HÌNH H NG KINH TUY N Có th th y ñ c s phân d này c ñ a hình vùng núi và ñ ng b ng. Ranh gi i ñ a hình này có th ñ c l y theo ñ t gãy Trà Khúc - Tà Vi h ng v tuy n. phía b c, ñ a hình núi có d ng tuy n rõ ràng theo phng v tuy n. Dãy núi Rng Ca núi Chúa phía b c sông Trà B ng là ñi n hình c a các dãy núi có ñ ng s ng rng ca s c nh n và s n ñ l trên ñá xâm nh p granit. Ki u ñ a hình này hoàn toàn không th y phía nam c a t nh. Cng t i ñây, liên quan t i nhân t th ch h c còn xu t hi n dãy núi th p trên ñá xâm nh p ph c h Trà B ng phía nam thung lng Trà B ng. Các ñá diorit ñây phong hóa m nh, cho l p v giàu keo sét. Cng theo hai s n c a thung lng Trà B ng này, l ng ma gi m do ñ a hình. Các dòng ch y d ng xng cá c a thung lng Trà B ng c t vào dãy núi th ng là dòng t m th i. Nh v y, ngoài tính phân b c c a s n b i quá trình bóc mòn, t i ñây phát tri n ki u s n ñ t ch y v i ñ d c 8 - 20o. ð a hình thung lng phía b c cng có nh ng nét c b n so v i thung lng phía nam, ñó là s ñ nh h ng khá th ng theo v tuy n c a các thung lng chính và h ng kinh tuy n c a các su i nhánh. Các thung lng ñ u có d ng ch V v i ñáy h p và s n d c, không th y phát tri n các bãi b i r ng và th m tr d ng ñ ng b ng b ng ph ng nh các thung lng phía nam. D i ñ ng b ng phía b c sông Trà Khúc cng khác c b n so v i ñ ng b ng phía nam. Tr c tiên, ñ ng b ng t i ñây m r ng ñáng k so v i c phía b c và nam, trên bình ñ chúng có d ng tng ñ i ñ ng th c, m i chi u r ng g n 25km. N u phía nam sông Trà Khúc, móng ñ ng b ng n m ñ sâu l n nh t trong toàn t nh (40 - 50m), thì ngay rìa b c c a sông, ñá g c ñã l h u h t các ni, nhi u ni t o nên nh ng d i ñ i cao 40 - 100m. Cùng v i s nâng d ng kh i t ng, móng ñá g c t i ñây ch u tác ñ ng mài mòn c a bi n vào ñ u k ð t , t o nên b m t th m mài mòn, nay t n t i d ng kh i t ng các ñ cao khác nhau và b phân c t thành ñ a hình ñ i. Ngay trên b m t ñ i, ñ ng b ng l n ñ i này, các ñ t gãy cng ñ c th hi n khá rõ. Ngoài vi c t o nên các kh i th m ñ cao khác nhau, còn t o nên các

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 60

thung lng khá th ng trên chi u dài 10 - 20km. D c các thung lng này là ñ ng b ng gò c u t o b i cát - sét màu xám loang l , gi ng ñ ng b ng gò phát tri n phía nam. ð a hình ñ ng b ng ñ i - gò trên phun trào bazan N2 - Q1 khu v c Ba Làng An cng ch khu bi t t phía b c c a thung lng Trà Khúc. ð o Lý Sn hình thành b i các mi ng núi l a ð t cng n m tr n trong ñ i phía b c c a t nh. ð a hình ñ ng b bi n phía b c ch y u là b mài mòn trên ñá g c, trong khi ñó t c a sông Trà Khúc v phía nam ch y u là b tích t . phía nam c a ñ t gãy Trà Khúc - Tà Vi, c vùng mi n núi và ñ ng b ng ñ u có nét khác bi t so v i phía b c. Tr c tiên d i ñ ng b ng ven bi n, ngoài tác d ng mài mòn c a bi n giai ño n ñ u ð t , quá trình tích t v t li u h t thô là ph bi n, hi n t ng này liên quan v i s s t lún d ng b c tng ñ i c a móng xu ng sâu t 30 - 50m d c các ñ t gãy phng tây b c - ñông nam. Các b m t ñ ng b ng tích t cng ñ c kéo dài d ng tuy n theo phng này, chúng có tính phân b c rõ ràng theo h ng vuông góc v i b bi n. Các thành t o tích t cát màu vàng t o nên b m t ñ ng b ng gò cao 10 - 15m phía ñông M ð c - ð c Ph cng ch g p khu bi t t phía nam sông Trà Khúc. Khác v i d ng tuy n c a ñ a hình núi phía b c, núi phía nam có d ng kh i t ng khá ñ ng th c. M c dù v y, v n th y ñ c h ng ch ñ o c a các ñ ng s ng núi ñây là tây b c - ñông nam và á kinh tuy n. Ki u ñ a hình núi kh i t ng d ng vòm trên các ñá bi n ch t tu i Proterozoi (PR) là khá ñ c trng cho ñ a hình núi phía nam. ranh gi i tây nam huy n Sn Hà cng t n t i kh i núi trên ñá granit. Kh i núi này có d ng ñ ng th c, ñ nh núi khá r ng, là di tích c a b m t san b ng Miocen trên ñ cao 1.200 - 1.500m v i v phong hóa laterit dày. S n bóc mòn d ng phân b c d c 20 - 30o. c c ñông nam c a t nh, núi th p trên ñá granit có s n ñ l d c 20 - 30o, song ph n ñ nh núi v n có d ng b c r ng v i v laterit dày. tây nam Qu ng Ngãi, thu c các huy n Ba T, Sn Hà còn phát tri n m t ki u ñ a hình g n gi v i ph n tr ng tâm c a ñ a kh i Kon Tum: núi kh i t ng, b m t ñ nh r ng phát tri n trên l p ph dung nham bazan Neogen, trên các s n phân b c c a các kh i núi này l i g p v laterit trên các ñá bi n ch t tu i PR. V th c ch t ñây là ph n rìa cao nguyên, ñ c nâng lên và phân c t t o núi. Các thung lng, sông su i phía nam Trà Khúc ñ u ñ c m r ng ñáng k . Các thung lng chính ñ u có ñáy m r ng, k c trung lu và ñôi ni là th ng lu. Các thung lng khu v c Ba T (sông V , sông Ba T) có d ng ch U, ñáy r ng v i b m t th m b c I cao 6 - 8m, nhi u ni r ng trên 1000m, t o nên b m t ñ ng b ng thung lng khá ph ng, c u t o b i cát - b t xám vàng. Các thung lng sông Rinh, sông Rhe (ñ a ph n huy n Sn Hà) ngoài bãi b i và th m b c I khá ph ng còn phát tri n thêm các th m c hn, c u t o b i cu i s i và ñá g c, b phân c t t o gò ñ i tho i. ð a hình ñ i th p và ñ i cao d c thung lng và trên s n các kh i núi do s phân c t các b m t san b ng Pliocen và ð t cng khá ñi n hình cho ñ i phía nam Qu ng Ngãi. 2. ð A HÌNH H NG V TUY N

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 61

S phân d ñ a hình theo phng v tuy n ch y u ñ c xác l p do s phân d c a các c u trúc tân ki n t o, c a thành ph n ñá g c và ph n nào c a ñi u ki n khí h u, thì phân d theo h ng kinh tuy n c a ñ a hình vùng Qu ng Ngãi l i ph n ánh c ng ñ chuy n ñ ng tân ki n t o và tính phân nh p c a chuy n ñ ng, qua ñó m i tng tác gi a l c ñ a và bi n ñã th hi n vai trò thành t o ñ a hình qua vi c hình thành các b c ñ a hình. T tây sang ñông, có th quan sát th y khá rõ nét 9 b c ñ a hình chính tng ng v i t ng m c cao nh: 1.200 - 1.500m, 900 - 1.000m, 400 600m, 200 - 300m, 60 - 100m, 20 - 30m, 10 - 15m, 4 - 6m, 2 - 3m. T kinh ñ 108o30' v phía tây c a t nh thu c các huy n Sn Hà, Sn Tây, Trà B ng, h u h t các kh i núi ñ u có ñ nh cao nh t là 1.200 - 1.500m, phía ñông c a kinh ñ này, h u nh không th y các ñ nh núi trên 1.000m n a. Tng t nh v y, phía tây c a kinh ñ 108o45' hay có th l y t phía tây c a thung lng sông V Minh Long và sông Ba T là s ph bi n c a các núi v i ñ nh cao 800 - 1.000m, còn phía ñông là các núi th p v i ñ cao 400 - 600m, ñây cng không còn g p ñ nh nào cao quá 800m. Các núi có ñ nh cao 200 - 300m n m rìa phía ñông c a ñ a hình núi, giáp ñ ng b ng và d c các thung lng l n. B c ñ a hình ñ ng b ng và ñ i c a Qu ng Ngãi có ranh gi i khá rõ ràng v i ñ a hình núi, chúng có d ng khá ph ng. phía b c sông Trà Khúc, ranh gi i này theo phng kinh tuy n n m sát phía ñông c a m graphit Hng Nh ng. Phía nam Trà Khúc, ranh gi i gi a ñ ng b ng và núi g n nh là m t ñ ng th ng phng tây b c - ñông nam t An M Tây t i ñ m An Khê. Ranh gi i trên rõ ràng ñ c xác l p b i s tái t o c a quá trình ngo i sinh trên c u trúc tân ki n t o, mà ñây là các phá h y ñ t gãy. B c ñ a hình 60 - 100m ch y u g p phía b c, t i ñây có th th y chúng ph bi n t chân núi, ra sát b bi n, ñ cao gi m xu ng 40 - 50m, các b c th p hn ch t n t i d ng xen gi a các b c cao. phía nam, b c 60 - 100m h n ch hn, song t chân núi ra b bi n, các b c ñ a hình t 30m tr xu ng phân b khá ñ u ñ n, quy lu t này ch b xáo tr n b i thung lng sông tho i ph n ñông M ð c nguyên là các l ch bi n c t o ñ a hình ñ ng b ng phía trong các c n cát. II. CÁC Y U T HÌNH THÀNH VÀ BI N ð I ð A HÌNH

Quá trình hình thành và bi n ñ i ñ a hình vùng Qu ng Ngãi có th th y liên quan ñ n r t nhi u y u t , song y u t ñ a ch t và khí h u th hi n rõ nét nh t. Vùng Qu ng Ngãi n m ven rìa ñông - ñông b c c a ñ a kh i Kon Tum. Tham gia vào s thành t o ñ a hình ch y u là các thành t o ñá bi n ch t cao tu i PR, các ñá này ñã m t tính bi n d ng d o trong các chuy n ñ ng t o núi hi n ñ i. Chúng th hi n trên ñ a hình ch y u v i vai trò th ñ ng. Các nghiên c u ñ a ch t v phong hóa vùng Qu ng Ngãi cho th y các ñá bi n ch t có thành ph n giàu amphibon, plagiocla, biotit, felspat trong ñi u ki n khí h u nhi t ñ i ñã b phong hóa cho l p v giàu sét laterit. Vai trò quan tr ng nh t cho vi c thành t o ñ a hình ñây là chuy n ñ ng kh i t ng c a các kh i móng ñ c gi i h n b i các ñ t gãy có quy mô khác nhau. Biên ñ c a chuy n ñ ng kh i t ng không có s thay ñ i l n theo chi u t b c xu ng nam, song ñ c th hi n khá rõ theo chi u t l c ñ a ra bi n

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 62

ðông. Cùng v i c ng ñ chuy n ñ ng, tính phân nh p (chu k) c a chuy n ñ ng tân ki n t o ñã t o ñi u ki n cho các quá trình ngo i sinh ch m tr , t o nên nh ng nét ña d ng c a ñ a hình Qu ng Ngãi. ðó là nh ng b m t ñ a hình n m ngang ñ c hình thành vào th i k yên tnh tng ñ i c a chuy n ñ ng và các b m t s n d c liên quan v i nh ng th i k tích c c hóa c a chuy n ñ ng. Cng trong th i k này, các ñ t gãy sâu ho t ñ ng m nh, kéo theo s phun trào c a bazan ph trên nh ng b m t san b ng v a ñ c hình thành giai ño n tr c. ðây cng chính là m t ñ c trng c b n trong l ch s hình thành ñ a hình c a ñ a kh i Kon Tum. Ho t ñ ng c a các ñ i ñ t gãy trong giai ño n t o núi cng luôn ñ ng th i v i s d p v ñá g c, t o ñi u ki n thu n l i cho các quá trình phong hóa hóa h c và các quá trình v n chuy n v t ch t b i ngo i l c. Các thung lng sông Trà B ng, Trà Khúc, sông Rinh, sông Rhe... ñã ñ c hình thành theo c ch nh trên. Các thung lng có chi u r ng t vài trm mét ñ n vài kilômét v i ñ a hình ñ ng b ng ho c ñ i gò th c s là nh ng ranh gi i cho nh ng kh i núi t ng ñ c nâng lên nh ng c ly khác nhau. Cng d c theo ñ t gãy và khe n t này, v i l ng ma trung bình toàn t nh l n, l i t p trung theo mùa, ñã thúc ñ y s phát tri n các s n xâm th c d c trên 30o. D i ñ ng b ng ven bi n Qu ng Ngãi cng có móng ñ c nâng tng ñ i. Cng nh nh ng vùng khác c a mi n Trung, ñ ng b ng ven bi n ch ñ c m r ng nh ng khu v c có nh ng h th ng ñ t gãy có h ng t l c ñ a ra phía bi n. ð ng b ng Bình Sn - Qu ng Ngãi ñ c m r ng có liên quan ch t ch v i các ñ t gãy Trà B ng, Trà Khúc. Các ñ t gãy phng tây b c - ñông nam và kinh tuy n l i th ng góp ph n hình thành các ñ ng b bi n c , nay là nh ng ñ ng b ng b ng ph ng v i nh ng ñ m h còn sót, chúng phân b song song phía ñông Qu c l 1A t sông V ñ n Sa Hunh. Ngay trên d i ñ ng b ng này, tính ch t kh i t ng c a móng cng ñ c th hi n khá rõ. Vai trò c a bi n ñây ch y u là ho t ñ ng mài mòn và tích t v t li u h t thô. III. CÁC KI U ð A HÌNH Trên c s phân tích v b n ñ ñ a hình, nh vi n thám, ñ cao ñ a hình, ñ c ñi m hình thái b m t, thành ph n th ch h c và ngu n g c t o thành, có th phân ñ a hình Qu ng Ngãi ra làm 2 ki u ñ a hình và 5 ph ki u ñ a hình. 1. KI U ð A HÌNH NÚI XÂM TH C, BÓC MÒN Ki u ñ a hình này chi m kho ng 3/4 di n tích t nhiên toàn t nh, bao g m các huy n mi n núi: Trà B ng, Tây Trà, Sn Hà, Sn Tây, Minh Long, Ba T. Ngoài ra, còn m t s dãy núi, ñ i núi sót th p n m r i rác h u h t các huy n ñ ng b ng. ðá g c t o nên ki u ñ a hình này g m các thành t o ñá bi n ch t, magma và phun trào bazan, th ng có ñ cao t 50 - 1.500m. Ki u ñ a hình xâm th c, bóc mòn ñ c chia thành 3 ph ki u ñ a hình. 1.1. PH KI U ð A HÌNH ð I NÚI XÂM TH C, BÓC MÒN ð TRÊN 500 MÉT

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 63

CAO

Ph ki u này có di n tích r ng l n, phân b các huy n mi n núi nh Trà B ng, Tây Trà, Sn Hà, Sn Tây, Minh Long, Ba T, bao g m nh ng kh i núi, dãy núi cao nh t vùng Qu ng Ngãi. Chúng b chia c t b i các h th ng sông su i phát tri n theo các h th ng ñ t gãy ki n t o, t o nên các dãy núi cao kéo dài d ng tuy n, s n d c 30 - 40o, b xói mòn r a trôi m nh, v phong hóa m ng, nhi u ni tr ñá g c, vách d c ñ ng. Các b m t san b ng ñ l i cng khá nhi u và ña d ng, nhng có ñi m chung là nghiêng tho i v phía ñông. 1.2. PH KI U ð A HÌNH ð I NÚI XÂM TH C, BÓC MÒN ð 200 - 500 MÉT CAO

Ph ki u này chi m di n tích h p, bao g m các ñ nh núi phân b d c hai b các sông: sông Rhe, N c Ong, Trà Khúc, sông V và sông Trà B ng. D ng ñ a hình này có ñ c ñi m ñ nh tròn, s n tng ñ i tho i, ñ d c ñ a hình nh hn 30o, chi u dày v phong hóa l n, có ch t i 7 - 10m. ð c bi t d ng ñ a hình này phát tri n nhi u h th ng sông su i có hình d ng, kích th c và h ng dòng ch y khác nhau, các h th ng này ch y u phát tri n theo các h th ng ñ t gãy, ñã t o nên ñ a hình có d ng ch V r t ñ c trng, các khe rãnh phát tri n m nh nh ng ni s n núi có d ng thung lng thu n c (b n thu n c). M t vài ñ i núi g n Qu c l 1A thu c ñ a ph n các huy n M ð c, Sn T nh và Bình Sn có v phong hóa m ng 1 - 2m, có ch l ñá g c ngay b m t ñ a hình. 1.3. PH KI U ð A HÌNH ð I NÚI XÂM TH C, BÓC MÒN ð D I 200 MÉT CAO

Ph ki u này có di n tích nh nh t trong vùng, th ng là các ñ i, d i núi ñ c l p trên ñ a hình ñ ng b ng tích t nh các núi Thiên n, Thiên Bút, Long ð u... ñ c c u t o b i các ñá bi n ch t, magma và phun trào bazan. D ng ñ a hình này có ñ d c v a ph i, ít b chia c t b i các h th ng su i rãnh; v phong hóa dày, ch y u là v phong hóa laterit (ñá t ong). 2. KI U ð A HÌNH ð NG B NG TÍCH T ð CAO D I 50 MÉT

Ki u ñ a hình ñ ng b ng tích t phân b trong ph m vi các huy n ñ ng b ng t b c ñ n nam t nh và ñ c phân ra 2 ph ki u ñ a hình. 2.1. PH KI U ð A HÌNH ð NG B NG TÍCH T ð N D I 50 MÉT ð CAO 25 MÉT

Ph ki u này phân b thành các d i h p, kéo dài không liên t c ph n th ng lu c a các con sông l n nh sông Trà B ng, Trà Khúc, sông V và các khu v c ti p giáp v i chân s n núi phía tây, tây nam, tây b c ñ ng b ng tích t . ð c ñi m b m t ñ a hình tng ñ i b ng ph ng, nghiêng tho i t chân núi v phía dòng sông và h ng ñ ng b ng v phía bi n. C u t o b i cát, s n, cu i, b t, b t sét ngu n g c Proluvi, Deluvi.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 64

2.2. PH MÉT

KI U ð A HÌNH ð NG B NG TÍCH T

ð

CAO D I 25

Ph ki u này chi m di n tích l n nh t trong ki u ñ a hình ñ ng b ng tích t , bao g m các huy n ñ ng b ng. B m t ñ a hình tng ñ i b ng ph ng, hi nghiêng v phía bi n. C u t o nên d ng ñ a hình này là các thành t o tr m tích b r i tu i ð t g m cu i, s n, cát, b t sét, sét và v t li u h u c. ðây là vùng ñ t , s n xu t nông nghi p và nuôi tr ng th y s n chính c a Qu ng Ngãi. M t khác, các khu công nghi p ñ a phng (Qu ng Phú, T nh Phong) và Khu Kinh t Dung Qu t ñang ñ c xây d ng trên ph ki u ñ a hình ñ ng b ng tích t này. IV. CÁC KHU V C ð A HÌNH Gi ng nh các t nh mi n Trung khác, ñ a hình Qu ng Ngãi nhìn chung có d ng ñ ng th c và ñ c chia thành 4 vùng rõ r t: vùng r ng núi, vùng trung du, vùng ñ ng b ng và vùng bãi cát ven bi n. 1. VÙNG R NG NÚI Ti p giáp phía ñông Tr ng Sn, bao g m ch y u các huy n mi n núi Trà B ng, Tây Trà, Sn Hà, Sn Tây, Minh Long, Ba T, t c c 6 huy n mi n núi trong t nh. Qu ng Ngãi là m t trong nh ng t nh có nhi u r ng núi cao trùng ñi p. Vùng r ng núi có di n tích 391.192ha, chi m 2/3 di n tích ñ t ñai trong t nh. Núi r ng t o thành hình vòng cung, hai ñ u nhô ra sát bi n, ôm ch t l y ñ ng b ng. phía tây b c và tây nam sông Trà Khúc, các kh i núi ñ u có b m t ñ nh cao t 1.000 1.500m, nh núi Cà ðam cao 1.413m, núi ðá Vách cao 1.115m, núi U Bò cao 1.100m, núi Cao Muôn cao 1.085m. vùng th p hn núi th ng có ñ cao 400 600m, còn vùng giáp ñ ng b ng, núi ch cao 200 - 300m. Bên c nh vùng núi r ng k trên, các huy n ñ ng b ng ni nào cng có núi cao th p khác nhau. Huy n Bình Sn có núi ð ng Tranh, núi ðá B c, núi Cà Ty, núi Ph Tinh, núi Kh , núi Thình Thình. Sn T nh có núi Tròn, núi Nh n, núi S a, núi Thiên n, núi ð u Voi... thành ph Qu ng Ngãi có núi Ông, núi Thiên Bút. Huy n T Ngha có núi An ð i, núi ðá Ch , núi La Hà, núi Phú Th . Huy n Ngha Hành có núi ðình Cng, núi ð u T ng. Huy n M ð c có núi Vân Bân, núi Ông ð , núi Vom, núi ð t. Huy n ð c Ph có núi Dâu, núi Giàng, núi Xng R ng, vv. C u thành nên khu v c ñ a hình này là các thành t o ñá bi n ch t, magma, phun trào có thành ph n th ch h c và tu i khác nhau; ñ a hình s n d c ñ n r t d c, phân c t m nh và có l p ph th c v t khá ña d ng.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 65

Vùng r ng núi Qu ng Ngãi là m t ñ a bàn chi n l c quan tr ng v quân s , là cn c ñ a cách m ng g n li n v i l ch s ch ng áp b c giai c p và ch ng ngo i xâm c a nhân dân Qu ng Ngãi. Núi r ng Qu ng Ngãi là kho tài nguyên phong phú v lâm th s n v i nhi u lo i g quý nh: lim, gi i, sao cát, vênh vênh, chò, tr c, hunh ñàng, ki n ki n, gõ. Ngoài g , r ng Qu ng Ngãi còn có nhi u lo i cây thu c nh sa nhân, hà th ô, thiên niên ki n, ng gia bì, sâm; các lo i cây có s i, cây có d u, tr m hng, cây l y nh a và các lo i cây l y n m. Cây qu là ñ c s n n i ti ng v i di n tích r ng, s n l ng l n. núi L n (M ð c) còn có cây d u rái cho m t lo i d u khá t t ñ trám thuy n và pha ch các lo i sn, m c in. Núi r ng Qu ng Ngãi còn là ni sinh s ng c a nhi u lo i thú quý, hàng trm loài chim quý và là ni ch a ñ ng ngu n tài nguyên khoáng s n. M t khác, vùng r ng núi Qu ng Ngãi còn có nh ng ñi m du l ch và ngh mát nh núi Thiên n, su i M, núi Thình Thình, núi H Chình, núi Phú Th ... hàng nm thu hút nhi u khách ñ n vãn c nh. Núi Cà ðam có khí h u ôn ñ i g n gi ng Sa Pa, ðà L t, n u ñ c khai thác s là ni ngh mát r t t t. 2. VÙNG TRUNG DU ð t ñai ñ c c u t o t i ch , th ng b bào mòn t cao xu ng th p, có nhi u gò ñ i, l m s i ñá. ð t vùng này th ng là ñ t xám, ñ t b c màu, ñ t ñen (di n tích 1.770ha, chi m 0,3% di n tích ñ t ñai toàn t nh), dùng ñ tr ng cây lng th c và cây công nghi p ng n ngày. Di n phân b ch y u rìa phía tây, tây b c, tây nam các huy n ñ ng b ng Bình Sn, Sn T nh, T Ngha, Ngha Hành, M ð c, ð c Ph . B m t ñ a hình nh p nhô có h ng nghiêng chung v phía ñông. 3. VÙNG ð NG B NG ð ng b ng Qu ng Ngãi nh h p nhng khá ña d ng v hình thái. Di n tích kho ng 150.678ha, trong ñó ch có 13.672ha ñ c b i ñ p phù sa th ng xuyên hàng nm b i 4 h th ng sông chính: sông Trà B ng, sông Trà Khúc, sông V và sông Trà Câu. Càng ñi v phía nam ñ ng b ng càng h p l i, ch còn là m t r o d c b bi n. ð a hình b mt ñ ng b ng Qu ng Ngãi khá b ng ph ng, nghiêng tho i v phía ñông, ñ cao t 2 - 30m. C u t o nên vùng ñ ng b ng Qu ng Ngãi là các thành t o tr m tích b r i ð t , có thành phn th ch h c, tu i khác nhau và có nhi u ngu n g c (sông, sông - bi n, bi n - ñ m l y,...) ph trên b m t các ñá bi n ch t, granit, bazan... có tu i t Proterozoi ñ n Neogen - QI. ð t ñây thích h p v i các lo i cây lng th c, cây công nghi p ng n ngày, ñ c bi t là cây mía. Vùng ñ ng b ng là ni ch a n c ng m l n nh t t nh ph c v cho nhu c u ñ i s ng, s n xu t c a ph n l n dân c Qu ng Ngãi, ñ ng th i cng là ni tàng tr ch y u các nguyên li u s g m (kaolin), nguyên li u s n xu t v t li u xây d ng (sét g ch ngói) v i quy mô l n.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 66

4. VÙNG BÃI CÁT VEN BI N Có di n h p v i di n tích kho ng 2.446,8ha. ð t vùng này thích h p v i các lo i cây khoai lang, mì, d a, r ng phi lao có tác d ng làm ñai phòng h ch ng cát bay, cát nh y b i l n. ð a hình vùng bãi cát ven bi n Qu ng Ngãi có ñ c ñi m chung gi ng nh các khu v c khác mi n Trung là s hi n di n c a các d i cát cao song song v i ñ ng b gi vai trò nh nh ng ñê cát ch n sóng t nhiên, b o v ph n ñ t phía sau các c n cát. Ngoài ra, vùng cát ven bi n Qu ng Ngãi còn có ki u ñ a hình th p r t ñ c trng, ñó là d ng ñ m l y c a sông b b i l p (liman) và các ñ m phá ven bi n (lagoon). B m t ñ a hình nhi u ni b ng ph ng, tr i trên di n r ng (ð c Ph , M ð c, b c Bình Sn) là nh ng ni có bãi cát ñi n hình nh t. C u t o nên vùng bãi cát ven bi n là các thành t o tr m tích b r i ð t g m cát, cát b t, cát b t sét ngu n g c bi n, bi n - ñ m l y. ðây là vùng ñ t có ti m nng l n ñ nuôi tr ng th y s n, ñ c bi t là nuôi tôm trên cát cho l i ích kinh t cao và là ni ti p giáp v i ñ ng b bi n, các c a bi n thu n l i cho khai thác h i s n và giao thông ñ ng th y. Nhân dân ven bi n Bình Sn có câu ca: "Bàu Tròn có bãi cát dài" ñ ch vùng ñ t ñây nguyên tr c kia là dãy núi ch y t thôn Hòa Vân (xã Tam Ngha - Tam K) xu ng c a Sn Trà. Phía trong núi là m t ñ ng ru ng r ng 2.000 m u (kho ng 1.000ha), ñ t t t, t c g i là "th ng t ong", "h t ong". ð ng lúa t t ti, dân làm n kh m khá, nuôi t 20 ñ n 30 con trâu bò, 20 con ng a. Trong Ph biên t p l c, Lê Quý ðôn g i ñó là ti u ð ng Nai. Sau ñó do nhân dân phá núi làm r y, không gi ñ c r ng phòng h , nên ñ n nm 1865 - 1866 có m t cn bão cát l n th i cát bi n vào l p h t 2.000 m u ru ng, bi n vùng này thành bãi cát dày 70cm, g i là "Khe Hai". V. NÚI, SÔNG, H , ð O Qu ng Ngãi là t nh có nhi u núi, sông, ao h , ñ m và ít ñ o. Các núi cao th ng phía tây, tây nam, tây b c giáp v i các t nh Qu ng Nam, Kon Tum, Bình ð nh. Có 4 con sông chính b t ngu n t phía tây và ch y v phía ñông ra bi n. Ngoài ra, do có l i th v ñ a hình t nhiên nên vùng Qu ng Ngãi ñã t o l p ñ c nhi u h ch a n c th y l i v i quy mô khác nhau. 1. NÚI Qu ng Ngãi có r t nhi u núi cao hi m tr . Các núi có ñ cao trên 1.000m ch y u phân b phía tây, tây b c, tây nam và phía b c t nh. Các ñ nh núi cao

Núi Cà ðam A Zin

Qu ng Ngãi

ð cao (m) 1.413 1.233 V trí Tây nam huy nTrà B ng Tây nam huy n Sn Hà

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 67

Ha Peo Núi Ho B R y Ca Sút Làng R m Núi Mum Cao Muôn Tà Cun Núi Roong Hà Tu Ng c ðôn ðá Lét Ra Lóc Núi Po Núi Y

1.254 1.096 1.371 1.262 1.095 1.085 1.085 1.428 1.459 1.137 1.064 1.130 1.063 1.002 1.017

Tây nam xã Sn Tân (huy n Sn Tây) Tây b c xã Sn Mùa (huy n Sn Tây) B c xã Sn Mùa (huy n Sn Tây) B c xã Trà Lãnh (huy n Tây Trà) Nam xã Ba L (huy n Ba T) Tây nam xã Long Môn (huy n Minh Long) Tây nam xã Ba Chùa (huy n Ba T) Tây huy n Trà B ng ðông nam huy n Sn Tây Nam xã Sn Ba (huy n Sn Hà) Tây nam xã Sn Ba (huy n Sn Hà) ðông b c xã Trà Bùi (huy n Trà B ng) Tây nam xã Trà Hi p (huy n Trà B ng) Tây b c xã Trà Quân (huy n Tây Trà) Tây nam xã Trà Hi p (huy n Trà B ng)

Các núi c a Qu ng Ngãi ña d ng v hình thái, song nhìn chung th ng có d ng tuy n, nhi u ñ nh nh n, s n d c. Riêng dãy núi Rng Ca g m nhi u ñ nh núi liên k t v i nhau t o thành dãy d ng rng ca. C u thành các núi này là các thành t o ñá xâm nh p và các ñá bi n ch t có thành ph n th ch h c và tu i khác nhau. M t s núi vùng Qu ng Ngãi ñ c x p vào hàng danh lam th ng c nh ñ c các thi nhân xa ñ t cho nh ng cái tên giàu hình t ng nh: "Long ð u hí th y", "Thiên n niêm hà", "Thiên Bút phê vân", "La Hà th ch tr n", "Th ch Bích tà dng", "Vân Phong túc v"... Chúng ñ c c u trúc b i các ñá bi n ch t, magma và ñá phun trào bazan, là nh ng ñ a ñi m du l ch sinh thái có giá tr . Các núi l n n i ti ng nh t g m: Cà ðam, Th ch Bích, Cao Muôn, núi L n. Núi Cà ðam Tên ch c a núi là Vân Phong (), Cà ðam là ti ng g i c a ng i ñ a phng. Núi n m phía tây nam c a huy n Trà B ng và phía ñông nam huy n Tây Trà. ð ng t vùng ñ ng b ng nhìn lên phía tây b c t nh Qu ng Ngãi th y hình núi cao v t lên gi a l p l p núi. Sách ð i Nam nh t th ng chí, quy n 6 chép v t nh Qu ng Ngãi, có vi t: "Hình núi cao vót lên gi a t ng tr i, có các núi bao quanh b n phía trùng ñi p, ñ ng xa trông th y ti sáng. Chóp núi d n d n mây bay, su t ngày khí s c nh lúc tr i m i sáng hay sau khi ma t nh". Núi Cà ðam ñ c xem là m t trong nh ng c nh ñ p c a t nh Qu ng Ngãi, ñ c Tu n v Nguy n C Trinh làm th v nh v i t a ñ là Vân Phong túc v (núi Vân Phong ma ñêm). Vân Phong hay Cà ðam là cn c ñ a c a ngha quân dân t c Cor ch ng Pháp t 1938 ñ n 1945. Trong kháng chi n ch ng M , c u n c, Cà ðam ñ c ch n làm cn c ñ a c a t nh, là trung tâm ñ u não c a cu c Kh i ngha Trà B ng và mi n Tây Qu ng Ngãi (tháng 8.1959).

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 68

Núi Th ch Bích N m phía ñông nam huy n Sn Hà giáp gi i v i huy n Minh Long, nhìn t vùng ñ ng b ng trung tâm t nh Qu ng Ngãi lên phía tây, núi s ng s ng ñ ng gi a tr i. Ch Hán g i là Th ch Bích ( ), tên nôm g i là ðá Vách. Sách ð i Nam nh t th ng chí c a Qu c S quán tri u Nguy n, quy n chép v t nh Qu ng Ngãi vi t: "Th núi chót vót, vách ñá ñ t ngang, r t hi m tr , c m c r m r p, cha t ng có ti u phu ñ n ch t c i. Bu i s m khói mây ngng s c tía, su i hang ng m màu son. Lúc m t tr i chi u xu ng, núi ñá ñ u sáng láng nh ánh sao ñêm". Trong 10 bài v nh c nh c a Thi s Nguy n C Trinh, khi còn làm Tu n v Qu ng Ngãi (1750), có m t bài th ñ là Th ch Bích tà dng (Bóng chi u núi Th ch Bích). Th ch Bích là cn c ch ng phong ki n và th c dân c a các th lnh ngha quân Hrê trong l ch s , ñ ng th i là m t c nh ñ p Qu ng Ngãi (2). Núi Cao Muôn Tên ch Hán là Cao Môn ( ), ñ c tr i thành Cao Muôn, núi cao vùng Ba T. Sách ð i Nam nh t th ng chí chép: "Th núi cao vót lên tr i, làm tr n sn cho các núi. ðá núi r i n m, óng ánh nm s c, ho c gi ng hình ng i, hình thú; ho c gi ng hình cá, hình r ng. Núi này có sinh cây t ng ñ ng (lo i mây) l n nh cây cau. d i có khe h thâm hi m (...). Có m t ñ ng ñi qua trên ñ nh núi có ch b ng th ng, tng truy n ñó là ch ông T quân Lê Vn Duy t khai thác ra, nay v n còn". Xa kia, núi Cao Muôn là cn c ch ng phong ki n, ñ qu c c a ngha quân dân t c Hrê. Sau tháng 3.1945 là cn c c a ð i Du kích Ba T. Núi L n Tên ch Hán là ð i Sn (), n m phía tây huy n M ð c. Sách ð ng Khánh ñ a d chí chép: "R ng núi u n l n, dài 70 d m, g m 81 ng n, 36 con su i. Ng n gi a r t cao. Núi L n là ng n núi n i ti ng c a huy n và là núi t c a các ng n núi t gi a huy n ch y v phía b c. V phía ñông b c, núi nhô lên thành hai ng n Nê Nguyên và L Tây, qua h m núi r i l i nhô lên, thành núi B c Dng". Nm 1924, r ng núi L n ñ c ñ t thành r ng c m. Tr c Cách m ng tháng Tám 1945, núi L n ñ c ch n làm m t trong hai chi n khu c a ð i Du kích Ba T. 2. SÔNG Trên bình di n ñ a hình, vùng Qu ng Ngãi có 4 con sông l n là Trà B ng, Trà Khúc, sông V và sông Trà Câu. Các con sông này có ñ c trng chung là ñ u có h ng ch y v tuy n ho c á v tuy n, phân b khá ñ u trên vùng ñ ng b ng Qu ng Ngãi. Sông Trà B ng

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 69

N m phía b c t nh, b t ngu n t dãy núi phía tây c a huy n Trà B ng, ch y qua huy n Bình Sn ra bi n t i c a Sa C n. Sông dài kho ng 45km, h ng ch y c b n t tây sang ñông, ño n c a sông h ng r h ng nam - b c. Ph n l n sông ch y qua vùng ñ a hình r ng núi có ñ cao 200 - 1.300m, ph n còn l i ch y trong vùng ñ ng b ng xen ñ i tr c và bãi cát. Phía th ng ngu n c a sông Trà B ng có nhi u ph lu g m nhi u sông su i, áng k nh su i Nun, su i Cà ðú, sông Trà Bói các xã Trà Th y, Trà Giang. V t i h lu ñông huy n Bình Sn có th ñ t khá cao, nên sông Trà B ng không còn ch y xi t nh ño n trên. N c ch y l ñ , do v y mà khác v i sông V và sông Trà Khúc, xa kia ng i ta không th ñ t xe n c trên sông Trà B ng. ðo n g n c a sông còn có nh ng vùng có ñ cao 10 40m. Sông Trà B ng có 5 nhánh c p I. vùng h lu còn có các nhánh sông su i nh ch y ng c, h p n c vào sông chính tr c khi ñ ra bi n. Nhánh su i Sâu (xã Bình Minh, huy n Bình Sn) b t ngu n t núi ðá Mi u (xã Bình An, huy n Bình Sn) theo h ng b c - nam, g p sông chính t i An Phong (xã Bình M , huy n Bình Sn), dài 19km. Nhánh sông Bí ch y t ðông Ph c (xã Bình Thanh, huy n Bình Sn) theo h ng nam - b c, g p sông chính Th ng Hà (xã Bình Th i, huy n Bình Sn) ti p giáp gi a h lu và c a sông dài 12km. Lu v c sông Trà B ng bao g m h u h t huy n Trà B ng và huy n Bình Sn. Di n tích lu v c kho ng 697km2. Sông Trà Khúc N m g n gi a t nh, sông Trà Khúc là sông l n có l ng n c d i dào nh t so v i các sông khác trong toàn t nh. th ng ngu n sông có 3 ngu n chính: Ngu n th nh t t vùng Giá V t phía tây huy n Ba T, ch y theo h ng nam b c, ñ n ñ a h t huy n Sn Hà, g i là sông Rhe. Ngu n th hai b t ngu n t vùng ñông Kon Tum và huy n Sn Tây, v i các su i l n nh h p n c v i nhau ch y theo h ng tây - ñông xu ng Sn Hà, g i là sông Rinh (ð k Rinh). M t ngu n n c r t quan tr ng c a sông Rinh là sông Tang. Sông Tang b t ngu n t huy n Tây Trà, ch y theo h ng tây b c - ñông nam, h p n c v i sông Rinh ño n làng Lô, làng Mùng xã Sn Bao phía tây b c huy n Sn Hà. Sông Tang ñang xây d ng h ch a n c l n, g i là h N c Trong. Ngu n th ba b t ngu n t tây nam huy n Sn Hà giáp gi i huy n Sn Tây, ch y theo h ng tây nam - ñông b c, g i là sông Xà Lò (ð k Sêlô). Ba sông chính t các h ng khác nhau cùng h p n c các xã Sn Trung, Sn H i, phía ñông nam huy n l Sn Hà, và ño n sông này ng i ta th ng g i là sông H i Giá. T H i Giá sông ch y theo h ng tây nam - ñông b c ñ n Th ch

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 70

Nham (giáp gi i 3 huy n Sn Hà, Sn T nh, T Ngha) thì thoát kh i núi non, m t ño n n a ñ n thôn Hng Nh ng xã T nh ðông v sau thì h ng ch y c b n là tây - ñông, tuy nhiên v n có nhi u ño n sông quanh g p khúc (do v y ñ c g i là sông Trà Khúc). Th ch Nham, ng i ta ñã xây d ng ñ p ch n ngang sông, ñ n c dâng lên, theo hai kênh Chính B c - Chính Nam ch y t i cho các ñ ng b ng Qu ng Ngãi. Công trình ñ i th y nông Th ch Nham là m t công trình th y l i k v. Xa kia trên sông Trà Khúc t ð ng Nhn (xã T nh ðông, huy n Sn T nh) ñ n cu i ngu n, ng i ta ñ t r t nhi u gu ng xe n c l n ñ t i cho ñ ng ru ng. Sông Trà Khúc các h p lu th ng ngu n sông ñào lòng n c d d i qua các thung lng, ñ n h lu n c v n ch y r t xi t cho ñ n khi ñ n c ra c a ð i C Ly. Sông Trà Khúc có ñ dài kho ng 135km, trong ñó có kho ng 2/3 chi u dài sông ch y qua vùng núi và r ng r m, có ñ cao 200 - 1.000m, ph n còn l i ch y qua vùng ñ ng b ng. B i h p lu t nhi u h ng khác nhau, nên sông có d ng hình cành cây, có 9 ph lu c p I, 5 ph lu c p II, 6 ph lu c p III và 2 ph lu c p IV. Sông Trà Khúc có di n tích lu v c kho ng 3.240km2, bao g m ph n ñ t c a các huy n Sn Hà, T Ngha, m t ph n huy n Ba T, Minh Long, Sn T nh và Trà B ng, Tây Trà, có m t ph n ngu n nh thu c ñ a ph n t nh Kon Tum. Trên b m t lu v c sông có kho ng n a di n tích k t ngu n là r ng già, còn l i là r ng tha ki u cao nguyên và cây b i r m; vùng h lu là ñ t canh tác và ñ ng b ng tr ng lúa chi m di n tích khá l n. Sông V B t ngu n t r ng núi phía tây c a huy n Ba T. Sông ch y theo h ng tây nam - ñông b c, gi a các huy n Ngha Hành, T Ngha, M ð c ñ ra bi n ðông t i c a C Ly và c a ð c L i. Sông dài kho ng 90km, trong ñó có 2/3 chi u dài ch y trong vùng núi có ñ cao 100 - 1.000m. Sông có 5 ph lu c p I; 2 ph lu c p II. Các ph lu không l n, ñáng k là: Sông Liên: b t ngu n t vùng núi tây nam huy n Ba T, ch y theo h ng tây nam - ñông b c, h p n c v i sông Tô th tr n Ba T. Sông Tà Nô hay sông Tô: ch y t ñ ng Bia xã Ba Tô có ñ cao trên 200m, theo h ng tây - ñông, h p v i sông chính cách huy n l Ba T 18km v phía h lu. Sông M : ch y t vùng núi Mum, ph n ti p giáp gi a 2 huy n Ba T và Minh Long theo h ng tây b c - ñông nam, h p lu t i kho ng làng Tng xã Ba Thành, dài kho ng 9km. Dòng chính c b n ch y theo h ng tây nam - ñông b c, d c huy n Ngha Hành, ñ n h t xã Hành Thi n thì sông thoát kh i núi, ch y trên vùng ñ ng b ng. T i ñi m này có tr m bm Nam sông V . ð n qua ñ ng s t, sông ch y gi a hai huy n T Ngha - M ð c. Trên sông V xa kia cng có r t nhi u gu ng xe n c. Cu i ngu n, sông V ñ ra c a L và c a ð i C Ly.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 71

Sông V có 1 chi lu ñáng k nh t là sông Thoa. Sông Thoa b t ñ u t thôn M Hng (xã Hành Th nh, huy n Ngha Hành) và thôn Phú An (xã ð c Hi p, huy n M ð c) theo h ng tây b c - ñông nam ñ n Sa Bình (xã Ph Minh, huy n ð c Ph ) thì nh p v i sông Trà Câu r i ñ ra bi n qua c a M Á. Ngoài ra, còn có các nhánh sông khác nh sông Cây B a dài 15km, sông Phú Th dài 16km, h p lu v i sông chính g n vùng c a sông t o thành hình nan qu t. Sông Phú Th th c ch t là ño n sông V cu i ngu n. Ngu n c a chúng ch y u là n c ma c a vùng ti p giáp gi a r ng núi và ñ ng b ng. Sông V có di n tích lu v c 1.260km2, bao g m ñ a h t các huy n Ba T, Minh Long, M ð c, Ngha Hành và m t ph n nh di n tích c a huy n T Ngha. ð cao trung bình lu v c kho ng 170m, m t ñ l i sông 0,79km/km2. Th c v t che ph b m t lu v c vùng th ng lu ph n l n là r ng già, b i r m, vùng h lu ch y u là vùng ñ t canh tác nông nghi p. Sông Trà Câu B t ngu n t vùng núi Ba Trang (huy n Ba T), v i ñ cao 400m. Dòng sông chính ch y u ch y theo h ng tây - ñông, ño n trên th ng g i là sông V c Liêm. cu i ngu n, sông Trà Câu nh p lu v i sông Thoa t i Sa Bình, xã Ph Minh, huy n ð c Ph , r i ñ ra c a M Á cách ñó kho ng 2,5km. Sông Trà Câu có di n tích lu v c 442km2, chi u dài sông kho ng 32km; chi u dài lu v c 19km và chi u r ng bình quân lu v c 14km. ðây là con sông nh nh t trong các con sông k trên, n c th ng c n ki t v mùa khô. Lu v c sông Trà Câu bao g m m t ph n phía ñông và ñông nam huy n Ba T, các xã Ph Phong, Ph Thu n, Ph Nhn huy n ð c Ph . L p ph th c v t ch y u là r ng tha và ñ i núi tr c. ð c trng thu vn các sông chính t nh Qu ng Ngãi

Sông Trà B ng Trà Khúc Sông V Trà Câu Chi u dài sông (km) 45 135 90 32 Chi u dài lu v c (km) 56 123 70 19 Chi u r ng lu v c (km) 12,4 26,3 18,0 14,0 Di n tích lu v c (km2 ) 697 3.240 1.260 442

3. H , ð M Trên ñ a bàn t nh Qu ng Ngãi có 3 ñ m n c t nhiên là N c M n, An Khê, Lâm Bình.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 72

ð m N c M n Thu c ñ a ph n xã Ph Th nh (huy n ð c Ph ), có t ng di n tích kho ng 150ha. ðây là khu v c ñ m phá ki u v nh kín, thông ra bi n t i c a Sa Hunh. Là ñ m n c luôn có ñ m n khá cao c v mùa khô và mùa ma, vì v y có tên là ñ m N c M n. V i ñ m này ch có th nuôi tr ng th y s n n c m n và làm mu i. Vì th t lâu nhân dân ñây ñã khai thác m t ph n di n tích c a ñ m ñ làm mu i. ð m An Khê Thu c ñ a ph n xã Ph Khánh (huy n ð c Ph ). Theo báo cáo khoa h c ñi u tra nhi m m n vùng ven bi n t nh Qu ng Ngãi, do ðài Khí t ng Th y vn Trung Trung B th c hi n nm 1998 cho th y vào mùa ma n c trong ñ m có ñ m n không ñáng k , nhng v mùa khô là m t ñ m n c l , ñ m n t 0,3 - 10 . ð m Lâm Bình Thu c ñ a ph n xã Ph C ng (huy n ð c Ph ), có ñ m n th p, th ng dao ñ ng t 0,2 - 0,3; v mùa khô nh ng tháng n ng h n nh t ñ m b c n n c hoàn toàn. Theo tài li u quy ho ch t ng th nuôi tr ng th y s n nm 2002, ñ m An Khê và ñ m Lâm Bình có t ng di n tích trên 300ha, có th s d ng cho nuôi tr ng th y s n n c ng t, n c m n và c i thi n môi tr ng trên ñ a bàn. Qu ng Ngãi h u nh không có h n c t nhiên nào ñáng k , ch có nh ng h n c ñ c ñào ñ p ph c v vi c th y ñi n, th y l i (3). 4. ð O T nh Qu ng Ngãi có ñ o Lý Sn (hay cù lao Ré), ñã hình thành m t huy n n m v phía ñông - ñông b c c a t nh, t c huy n ñ o Lý Sn. Huy n ñ o có di n tích 9,97km2, g m 2 hòn ñ o: ñ o L n chi m hn 2/3 di n tích t nhiên c a Lý Sn, có chi u dài kho ng 5,5km, chi u r ng 2,5km, g m 2 xã An H i và An Vnh; là ni t p trung ñông dân c và các c quan chính quy n, ñoàn th c a huy n; ñ o Bé (nay là xã An Bình), dân c sinh s ng tha th t, khan hi m v n c ng t. ð o Lý Sn ñ c hình thành vào giai ño n Holocen, ñ c t o nên b i ñá phun trào bazan tu i Neogen - ð t (N2 - QI). B m t ñ a hình ñ l i nhi u mi ng núi l a ñi n hình, t o nên v ñ p t nhiên, có l i th khai thác du l ch. Nhân dân trên ñ o s ng b ng hai ngh chính là ñánh b t h i s n và tr ng hành t i. Nói ñ n hành t i là nói ñ n ñ c s n truy n th ng c a huy n ñ o Lý Sn. ð o Lý Sn có v trí chi n l c qu c phòng quan tr ng, ñ ng th i là ni có c nh quan thiên nhiên k thú, n u ñ c ñ u t khai thác s thu hút nhi u khách du l ch.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 73

Xa kia, hai qu n ñ o Hoàng Sa và Tr ng Sa cng thu c v ñ a ph n t nh Qu ng Ngãi, nay thu c v thành ph ðà N ng (Hoàng Sa) và t nh Khánh Hòa (Tr ng Sa). VI. BI N, B BI N, C A BI N Phía ñông c a Qu ng Ngãi ti p giáp v i bi n ðông, có b bi n tng ñ i dài và có nhi u c a bi n. 1. BI N Bi n Qu ng Ngãi có th m l c ñ a tng ñ i h p, vùng bi n ven b n m bên vùng n c sâu c a trng bi n ðông, do ñó sóng có ñi u ki n phát tri n m nh. Hn n a, vùng bi n Qu ng Ngãi còn ch u nh h ng m nh c a các h ng gió mùa và các hi n t ng nhi u ñ ng th i ti t c c ñoan nh bão, áp th p nhi t ñ i, ho t ñ ng c a d i h i t nhi t ñ i, giông l c nên ch ñ sóng ngoài khi mùa ma t tháng 10 nm tr c ñ n tháng 3 nm sau, h ng sóng chính là ñông b c, sau ñó ñ n h ng b c. Mùa n ng t tháng 4 ñ n tháng 9, h ng sóng chính là tây nam. Trong th i k các mùa chuy n ti p, xu t hi n h ng sóng ñông, ñông nam. Ngoài sóng gió, do vùng bi n Qu ng Ngãi r t sâu, nên còn ch u nh h ng m nh c a lo i sóng l ng sau nh ng ñ t gió m nh ng ng th i. Vùng bi n ven b c a Qu ng Ngãi ch u nh h ng c a hi n t ng sóng khúc x do ma sát ñáy, nên khi sóng v n ñ ng t ngoài khi vào ñ i ven b h ng sóng thay ñ i l ch d n có xu h ng vuông góc v i ñ ng b . Các h ng sóng chính ven b trong mùa ñông là ñông b c và ñông - ñông b c. Ng c l i, h ng sóng chính mùa hè là ñông nam và ñông - ñông nam. C ng ñ sóng ho t ñ ng trong mùa ñông m nh hn r t nhi u so v i mùa hè. Ch ñ th y tri u ven bi n Qu ng Ngãi, t b c vào nam, thay ñ i tng ñ i ph c t p. ðây là vùng nh h ng ch y u c a lo i tri u h n h p, gi a nh t tri u không ñ u và bán nh t tri u không ñ u. Biên ñ th y tri u th p, trung bình kho ng 97 - 122cm, trong ñó biên ñ c a th y tri u ven bi n phía nam có ph n tr i hn th y tri u khu v c phía b c. Vùng bi n Qu ng Ngãi có nhi u lo i h i s n nh cá chu n, cá ng , cá thu, cá n c, cá trích, cá cm, m c, tôm hùm, cua, h i sâm, rau câu... 2. B BI N

B bi n Qu ng Ngãi n m c nh ñ t gãy ki n t o l n d c tr c kinh tuy n 109o, nên ph n l n ñ ng b bi n c a t nh có phng á kinh tuy n theo tr c b c tây b c - nam ñông nam (ngo i tr khu v c b bi n vùng Dung Qu t - c a Sa C n phía b c có h ng g n trùng tr c tây - ñông). Qu ng Ngãi có ñ ng b bi n dài kho ng 130km, thu c các huy n Bình Sn, Sn T nh, T Ngha, M ð c và ð c Ph . B bi n ñây b chia c t b i các c a sông và ñ m phá ven bi n, có th chia thành 3

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 74

ño n: 1) ðo n 1 t mi Nam Trâm (th ng g i là mi Nam Châm) ñ n mi Ba Làng An (còn g i là Ba Tân Gâng); 2) ðo n 2 t mi Ba Làng An ñ n mi Sa Hunh; 3) ðo n 3 t mi Sa Hunh ñ n mi Kim B ng. ðo n 1 và ño n 3 c a b bi n Qu ng Ngãi l i lõm, g p khúc, ñ c c u t o b i n n ñá g c phun trào bazan, bi n ch t và magma xâm nh p nên có nhi u mi ñá cng nh ra bin, b d c có nhi u gh nh ñá ng m chia c t b thành nh ng vng, v nh l n nh nh Dung Qu t (Vng Quýt), Vng Tàu, vng An Vnh... ðo n 2 tng ñ i b ng ph ng và h ng th ng d n v phía nam, ñ c t o nên ch y u t tr m tích bi n b r i tu i Holocen mu n (QIV) v i thành ph n ch y u là cát s n th ch anh, b tho i hình thành nên d i cát kéo dài và r ng hình l i li m. Nhi u ni t o nên bãi t m ñ p nh M Khê, ð c Minh, ð c Phong, Sa Hunh... có th khai thác d ch v du l ch t t. 3. C A BI N Trên b bi n Qu ng Ngãi có các c a bi n nh sau: C a Sa C n C a Sa C n còn có tên g i là Thái C n, Th C n, Sn Trà, n m v phía ñông b c huy n Bình Sn, là c a sông Trà B ng ñ ra bi n thu c thôn H i Ninh (xã Bình Th nh) và Sn Trà (xã Bình ðông). Tr c c a Sa C n có m t ñ o nh án ng là hòn Ông; phía ñông b c có các ñ o và doi cát nh núi Co Co (g i là C Ng a), có mi Túi - mi ð t che ch n các h ng sóng ñông và ñông b c, nên c a Sa C n h u nh ít b xói l , b i l p. Vì v y, c a Sa C n tng ñ i khu t sóng gió, là ni neo ñ u r t t t cho tàu thuy n. M t khác, phía ñông nam có vng Dung Qu t ñ c xây d ng làm c ng bi n n c sâu. Tàu tr ng t i hàng ch c ngàn t n có th c p b n, ra vào d dàng. C a bi n này n m trong ñ a ph n Khu Kinh t Dung Qu t, có nhà máy l c d u ñ u tiên c a Vi t Nam ñang ñ c xây d ng. C a Sa K N m phía ñông nam huy n Bình Sn và phía ñông - ñông b c huy n Sn T nh, gi a hai xã Bình Châu và T nh K, là ni h p lu c a hai con sông Châu Me, Ch M i ñ v . C a bi n này có l ch ng m dài hn 1km, hai bên ñá ng m san hô. Các tàu có tr ng t i nh có th ra vào thu n l i. Tuy nhiên, hàng nm c a bi n ñây ñ u b b i l p b i ñ t cát t sông ña ra, nên nm nào cng ph i n o vét ñ khi thông lu ng l ch. C a C Lu C a C Ly còn có tên g i là c a ð i, n m gi a các xã Ngha Phú, Ngha An c a huy n T Ngha và xã T nh Khê c a huy n Sn T nh, ni hai con sông l n Trà Khúc và sông V ñ v . C a bi n h p nhng có vng sâu, tàu 50 - 70 t n có th ra

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 75

vào ñ c. T th i phong ki n ñ n th i Pháp thu c, ni ñây là c a bi n chính c a t nh Qu ng Ngãi. Ngày nay, c a bi n b b i l p nhi u và không thích h p v i tàu tr ng t i l n, nên v mùa khô tàu thuy n ra vào g p khó khn. C aL N m gi a xã Ngha An (huy n T Ngha) và xã ð c L i (huy n M ð c), là ni c a sông V ñ ra bi n. C a bi n này h p và c n, hàng nm b b i l p m nh, tàu thuy n ra vào không ñ c thu n l i. ð c bi t, v mùa khô ph i l i d ng lúc th y tri u lên tàu thuy n m i ra vào ñ c. C aM Á N m gi a ñ a ph n các xã Ph Quang, Ph Minh và Ph Vinh thu c huy n ð c Ph , ni sông Trà Câu ñ ra bi n. C a M Á là ni ghe thuy n ra vào tránh bão, trao ñ i hàng hóa và d ch v ngh cá. C a bi n h p, ñ a hình lòng d n c a sông bi n ñ ng ph c t p, có nhi u kh i ñá ng m ch n lu ng và th ng xuyên b b i l p gây khó khn cho ghe thuy n ra vào vùng c a sông. C a Sa Hunh N m phía ñông nam huy n ð c Ph , là ni thông ra bi n c a ñ m N c M n. Lu ng tàu thuy n vào c a Sa Hunh có h ng ñi dích d c qua m t c a bi n h p, ñ a hình ñáy lu ng d n bi n ñ ng thay ñ i v ñ sâu. Vì v y các ghe, tàu có tr ng t i l n s g p khó khn khi ñi vào ñ m N c M n trong th i gian n c tri u th p. C a Sa Hunh là c ng d ch v ngh cá quan tr ng c a t nh nói chung và c a huy n ð c Ph nói riêng. Hàng nm có s l ng l n ghe tàu ra vào, vì v y ñang ñ c t nh ñ u t nâng c p, m r ng. Các c a bi n Qu ng Ngãi có vai trò quan tr ng trong giao thông ñ ng th y c a t nh, nh t là th i xa, và là ni ra vào, neo ñ u cho tàu thuy n c a ng dân. Tuy nhiên, do bi n ñ ng c a t nhiên và s khai thác c a con ng i nên h u h t các c a bi n ñ u b b i l p, thu h p, gây khó khn cho tàu thuy n ra vào, hàng nm nhà n c và nhân dân ph i b nhi u ti n c a và công s c ñ khi thông dòng ch y, n o vét lu ng l ch.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 76

CHNG III

ð A CH T, KHOÁNG S N, TH

NH NG

I. ð A CH T C u trúc ñ a ch t Qu ng Ngãi bao g m các ñá bi n ch t, ñá magma và ñá tr m tích có tu i t ti n Cambri(1). Trong ñó, các ñá bi n ch t có di n tích l n nh t và b xuyên c t b i các thành t o ñá magma xâm nh p có thành ph n th ch h c, có tu i ñ a ch t khác nhau; ñôi ch , các ñá bi n ch t b trùm ph b i các thành t o ñá magma phun trào có tu i t Neogen ñ n ð t (2). Ti n d n v phía bi n ðông, di n phân b các thành t o tr m tích tng lên r t nhi u, chi m 1/4 t ng di n tích t nhiên toàn t nh. ðó là các tr m tích b r i có ngu n g c khác nhau, t o nên ñ a hình ñ ng b ng r ng l n. 1. L CH S PHÁT TRI N KI N T O

L ch s phát tri n ki n t o vùng Qu ng Ngãi g n li n v i l ch s phát tri n ki n t o c a ñ i Kon Tum(3). K t qu nghiên c u ñ a ch t khu v c cho th y vùng Qu ng Ngãi có 8 giai ño n phát tri n ki n t o. M i giai ño n phát tri n tng ng v i b i c nh ki n t o nh t ñ nh và di ch ñ l i cng khác nhau. 1.1. GIAI ðO N ARKEI - PROTEROZOI S M(4) Giai ño n Arkei - Proterozoi s m là th i k không rõ b i c nh ki n t o. Các ñá ñây b bi n ch t r t cao (siêu bi n ch t), t ng granulit. Di ch ñ l i vùng Qu ng Ngãi là các ñá bi n ch t h t ng Kan Nack, phân b khá r ng khu v c Ba T (t ñ t gãy Ba T - Giá V c tr v phía Nam t nh, theo phng c u trúc chung ðông B c - Tây Nam). 1.2. GIAI ðO N PROTEROZOI S M(5) Là giai ño n phát tri n ki n t o s m nh t vùng. ñây t n t i ch ñ bi n ñ i dng, sau ñó xu t hi n ñ i hút chìm, hình thành cung ñ o. Di ch ñ l i vùng Qu ng Ngãi là các ñá thu c thành h l c nguyên - phun trào, l c nguyên h t ng Sn K và h t ng Ba ði n. Sau ñó là quá trình va m ng mà di ch ñ l i là các th xâm nh p thành ph n axit ph c h Tà Ma. 1.3. GIAI ðO N PROTEROZOI GI A - MU N(6) Vào giai ño n Proterozoi gi a - mu n, trên l c ñ a Kon Tum nói chung và móng k t tinh Proterozoi d i vùng Qu ng Ngãi nói riêng di n ra các ho t ñ ng tách giãn t o rift(7) n i l c ñ a, di ch ñ l i vùng Qu ng Ngãi là các thành t o gabroamphibolit ph c h Phù M . Sau ñó vùng n m trong ch ñ rìa l c ñ a th

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 77

ñ ng ñ c ñ c trng b ng các tr m tích cao nhôm, giàu v t ch t h u c, t o các t h p th ch ki n t o Proterozoi gi a - mu n h t ng Tiên An. 1.4. GIAI ðO N PROTEROZOI MU N - PALEOZOI S M (8) ð n giai ño n Proterozoi mu n - Paleozoi s m, do có s tiêu th c a v ñ i dng v phía ñông và ñông nam d i l c ñ a Kon Tum mà xu t hi n cung ñ o. Trong các b n trng ki u b n sau cung, xu t hi n hàng lo t các tr m tích phun trào bazan trung tính - dacit và tr m tích l c nguyên giàu v t ch t sét, silic; Qu ng Ngãi có h t ng Sn Thành, N c Lay. Sau ñó vào cu i Proterozoi mu n - Cambri s m x y ra quá trình va m ng. Di ch ñ l i vùng Qu ng Ngãi là các th granitoid c a ph c h Chu Lai, Bình Khng. Quá trình granit hóa Chu Lai là d u m c cu i cùng c a quá trình c k t hóa v l c ñ a t o móng k t tinh trong Proterozoi mu n Paleozoi s m c a ñ i Kon Tum nói chung và vùng Qu ng Ngãi nói riêng. 1.5. GIAI ðO N PALEOZOI S M - GI A(9) Vào giai ño n Paleozoi s m - gi a, rìa tây và tây nam c a ñ i Kon Tum ch ñ rìa l c ñ a tích c c do ho t ñ ng hút chìm c a v ñ i dng v phía ñông b c d i l c ñ a Kon Tum. Di ch ñ l i vùng Qu ng Ngãi là các ñá granitoid c a ph c h Trà B ng. K t thúc quá trình hút chìm là quá trình va m ng vào Devon. Di ch ñ l i là granitoid ph c h ð i L c phía b c Qu ng Ngãi. 1.6. GIAI ðO N PALEOZOI MU N - MESOZOI S M (10) ð n giai ño n Paleozoi mu n - Mesozoi s m, gi a ñ i ðà L t và ñ i Kon Tum t n t i m t b n bi n ngn cách, rìa b c c a ñ i ðà L t ch ñ rìa l c ñ a th ñ ng, rìa tây nam c a ñ i Kon Tum ch ñ rìa l c ñ a tích c c, di ch ñ l i vùng Qu ng Ngãi là các thành t o granit ph c h B n Gi ng, Qu Sn. K t thúc quá trình hút chìm là quá trình va m ng vào Trias s m. Cu i Trias s m, chuy n ñ ng ki n t o t o núi va m ng ch m d t, di ch ñ l i trong vùng có các thành t o granitoid ph c h H i Vân và Chà Val. 1.7. GIAI ðO N MESOZOI MU N (11) Vào giai ño n Mesozoi mu n, ñ i Kon Tum và ðà L t ñã ñ c khép n i tr thành m t l c ñ a th ng nh t. Phía ñông nam c a l c ñ a Kon Tum - ðà L t hình thành m t ñ i hút chìm kéo dài theo phng ñông b c - tây nam và c m v phía tây b c. L c ñ a Kon Tum - ðà L t ri vào ch ñ rìa l c ñ a tích c c. K t thúc giai ño n hút chìm là quá trình va m ng. Di ch ñ l i vùng Qu ng Ngãi là các thành t o granitoid c a ph c h Bà Nà và các tr m tích v n thô l c ñ a h t ng Bình Sn. 1.8. GIAI ðO N KAINOZOI (12) ðây là giai ño n phát tri n ki n t o tr nh t vùng Qu ng Ngãi. ð u tiên x y ra quá trình tách giãn m nh m theo phng tây b c - ñông nam t o nên v ñ i dng

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 78

m i bi n ðông, ñ ng th i l c ñ a Kon Tum - ðà L t cùng v i bi n ðông tr t d n v phía ñông. Tr ng ng su t ki n t o này ñã làm xu t hi n hàng lo t ñ t gãy thu n tây b c - ñông nam, ñông b c - tây nam, kinh tuy n và v tuy n v i ki u tr t b ng t o nên c u trúc s t lún d ng b c, th p d n v phía ñông b c và ñông nam. Di ch ñ l i vùng Qu ng Ngãi là các dyke có thành ph n baz phát tri n theo nhi u phng khác nhau, các thành t o tr m tích l c nguyên g n k t y u xu t hi n trong các c u trúc s t c a vùng và các ñá bazan toleit ñ c phun lên qua các v trí xung y u c a v l c ñ a. Trong Pliocen - ð t (N2-Q)(13) khu v c v n ti p t c ch u nh h ng c a các ho t ñ ng ki n t o k trên, chính các ho t ñ ng này cùng v i s nâng h theo chu k c a m c n c bi n (mang tính toàn c u) ñã d n ñ n s hình thành các tr m tích b r i ña ngu n g c và thành ph n trong các c u trúc s t h vùng ñ ng b ng Qu ng Ngãi. 2. ð A T NG Tham gia vào c u trúc ñ a t ng vùng Qu ng Ngãi có các ñá bi n ch t tu i ti n Cambri, các ñá phun trào bazan tu i Neogen - ð t và các thành t o tr m tích b r i ð t và ñ c phân ra 14 phân v ñ a t ng có tu i và thành ph n ñá khác nhau. 2.1. ARKEI - PALEOPROTEROZOI(14) H t ng Kan Nack(15) Các ñá bi n ch t h t ng Kan Nack phân b khá r ng, t ñ t gãy Ba T - Giá V c tr v phía nam t nh, theo phng c u trúc chung ñông b c - tây nam, vùng ð c Ph t o thành các d i phng v tuy n, t ng di n l kho ng 150km2. Chúng b các granit tr ph c h H i Vân xuyên c t và b các h th ng ñ t gãy phng ñông b c - tây nam, á v tuy n và kinh tuy n c t qua làm ph c t p hóa. Thành ph n ñá c a h t ng g m: amphybolit, gneis- biotit - granat - cordierit, plagiogneis, ñá phi n 2 pyroxen, gneis cordierit - granat - silimanit, gneis - biotit - granat cordierit xen các l p m ng quarzit granat cordierit. Các ñá c a h t ng b vò nhàu, u n n p và bi n d ng m nh. T ng chi u dày chung c a h t ng kho ng 3.500 4.000m. 2.2. PALEOPROTEROZOI(16) H t ng Sn K Các thành t o bi n ch t h t ng Sn K vùng Qu ng Ngãi phân b khá r ng, d c theo sông Rhe, ñông nam Minh Long và vùng Sn Linh, t o thành nh ng d i m ng n m ñan xen v i h t ng Ba ði n, chi u r ng kho ng 5km, kéo dài 30 - 50km theo phng ñông b c - tây nam, h ng c m ñn nghiêng tho i v phía ñông nam 30o 40o. Các ñá c a h t ng Sn K có ngu n g c t ñá magma b bi n ch t g m: amphibolit, các ñá gneis amphibolit. Tu i c a h t ng Sn K ñ c x p vào Proterozoi s m. Chi u dày c a h t ng thay ñ i t 700 - 750m.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 79

H t ng Ba ði n Các ñá c a h t ng Ba ði n phân b khu v c Minh Long, d c theo sông Rhe, vùng nam Sn Nham (huy n Sn Hà), núi ðá Vách (xã Sn Nham), Ba ði n, núi Png. Di n l kho ng 110km2, thành d i h p nh hn 5km2 ñan xen v i h t ng Sn K, kéo dài theo phng ñông b c - tây nam kho ng 30 - 50km, c m ñn nghiêng v phía ñông nam 30o - 40o, ch nh h p v i h t ng Sn K. Thành ph n ñá c a h t ng g m: amphibolit, granodoritogeis - biotit - horblen, ñá phi n th ch anh felspat - biotit - horblen, granitogeis 2 mica, ñá phi n th ch anh 2 mica - silimanit, ñá phi n th ch anh felspat - biotit, ñá phi n th ch anh biotit. Tu i c a h t ng ñ c x p vào Proterozoi s m. Chi u dày c a h t ng kho ng 1.300m. 2.3. MESOPROTEROZOI - NEOPROTEROZOI(16') H t ng Tiên An Các ñá c a h t ng Tiên An l thành d i h p phng ñông - tây d c phía nam sông Trà B ng, vùng Hng Nh ng và nh ng th nh vùng Bình Sn, Sn T nh, 2 ð c Chánh và M ð c, di n l kho ng 90km . Thành ph n ñá c a h t ng g m: ñá phi n th ch anh - mica - silimanit - granat - graphit, v a, th u kính graphit, ñá phi n th ch anh - biotit, gneis biotit - silimanit - granat, quarzit, ñá hoa. Tu i c a h t ng ñ c x p vào Proterozoi gi a - mu n. Chi u dày c a h t ng kho ng 500m. H t ng Khâm ð c Các ñá c a h t ng Khâm ð c vùng Qu ng Ngãi l ra phía Tây Trà B ng, núi Sang (xã Trà Lãnh), núi Tà t (xã Trà Khê), t o thành các d i r ng 3 - 8km, kéo dài theo phng á v tuy n hàng ch c kilômét, n m ñan xen v i h t ng Tiên An. T ng di n l kho ng 250km2. Thành ph n ñá c a h t ng g m: 1) Ph n d i: ñá phi n th ch anh plagioclas biotit silimanit granat, gneis biotit, plagiogneis biotit, ñá phi n th ch anh mica nhi m graphit, xen l p m ng quarzit mica, phi n th ch anh mica granat, xen các th u kính, v a ñá hoa; 2) Ph n trên: ñá phi n th ch anh biotit silimanit, phi n th ch anh felspat 2 mica silimanit, xen l p m ng quarzit mica, gneis 2 mica. Các ñá c a h t ng b vò nhàu, u n l n m nh, phát tri n các n p u n ñ o, t o nên phng c u trúc chung tây - tây b c, ñông - ñông nam, v i góc d c tho i 30o - 40o. Chi u dày c a h t ng thay ñ i t 450 - 500m. 2.4. NEOPROTEROZOI(17) H t ng Sn Thành Các ñá c a h t ng Sn Thành vùng Qu ng Ngãi phân b thành các d i h p nh hn 4km n m ñan xen v i h t ng N c Lay, kéo dài theo phng ñông b c - tây nam trên 20km, góc c m ñn nghiêng tho i v tây b c. vùng Thanh Trà, di n l kho ng 10km2. Thành ph n ñá c a h t ng g m: amphibolit, ñá phi n th ch anh -

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 80

biotit - amphibol, gneis - biotit - amphibol, ñá phi n silic. Tu i c a h t ng ñ c x p vào Proterozoi mu n. Chi u dày c a h t ng kho ng 700m. H t ng N c Lay Các ñá c a h t ng N c Lay t o thành các d i r ng 4km, kéo dài 35km theo phng ñông b c - tây nam, n m ñan xen v i các d i tr m tích c a h t ng Sn Thành, t ng di n l kho ng 65km2. Thành ph n ñá c a h t ng g m: granitogeis 2 mica, ñá phi n th ch anh - 2 mica - silimanit, dioritogeis - amphibol, ñá phi n silic. Tu i c a h t ng ñ c x p vào Proterozoi mu n - Cambri s m. Chi u dày c a h t ng kho ng 600m. 2.5. PALEOZOI(18) H t ng A Vng Các ñá h t ng A Vng vùng Qu ng Ngãi l ra th ng ngu n sông Trà B ng t o thành d i kéo dài theo phng v tuy n, ch y d c sông Trà B ng, di n l kho ng 35 - 40km2. Thành ph n th ch h c c a h t ng g m: 1) Ph n d i: ñá phi n th ch anh - sericit, quarzit, ñá phi n sét vôi silic, xen th u kinh, l p m ng ñá phi n actinolit, epydot clorit, phi n silic, phi n sét than; 2) Ph n trên: ñá phi n sericit xen ít ñá phi n sét ch a than. Các ñá c a h t ng n m xen k , phân nh p, h ng c m v nam, góc d c 60o - 70o, có ti p xúc ki n t o v i h t ng Khâm ð c và b ph ch nh h p b i h t ng Su i Cát. Tu i c a h t ng ñ c x p vào Cambri Ordovic (18'). Chi u dày c a h t ng thay ñ i t 700 - 750m. H t ng Su i Cát Các ñá c a h t ng Su i Cát vùng Qu ng Ngãi l thành d i ch y dài theo b sông Trà B ng, di n l kho ng 25 - 30km2, d ng vòng cung t Núi Róc t i su i Cà ða, ph ch nh h p trên h t ng A Vng. Phng c u trúc chung ñông - tây, c m v nam 60o - 70o. Thành ph n ñá c a h t ng g m: 1) Ph n d i: cu i k t c s ña khoáng, ñá phi n th ch anh sericit clorit ch a mangan hàm l ng trên 40%; 2) Ph n trên: phi n sét sericit ch a than, phi n sét than, ñá phi n th ch anh sericit có mangan xen k . Tu i c a h t ng ñ c x p vào Ocdovic - Silur. Chi u dày c a h t ng t 600 - 650m. 2.6. MESOZOI(19) H t ng Bình Sn Các ñá tr m tích h t ng Bình Sn vùng Qu ng Ngãi phân b khu v c Bình Sn - An ði m, ga ñ ng s t Bình Sn và quanh huy n l Bình Sn, t o thành m t b n trng tr m tích, b r ng kho ng 2,5km, kéo dài kho ng 5,5km, theo phng ñông b c - tây nam, hai cánh tho i 10o - 20o. Phía b c c a b n trng tr m tích b h ñ t gãy á v tuy n sông Trà B ng làm bi n v m nh, t o nên các n p u n nh và

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 81

th n m tr nên d c ñ ng. rìa phía tây b n trng tr m tích b kh ng ch b i ñ t gãy phng kinh tuy n làm ñá d p v nát, bi n v m nh. Thành ph n ñá c a h t ng g m: cu i k t c s h t v a ñ n thô, s n k t h t v a, cát k t h t v a ñ n m n, sét b t k t, b t k t màu ñ và có di tích th c v t. C u t o phân l p. Tu i c a h t ng ñ c xác l p vào Jura s m - gi a, chi u dày c a h t ng kho ng 420m. 2.7. KAINOZOI H NEOGEN, TH NG MIOCEN(20) H t ng Ái Ngha Các thành t o l c nguyên h t ng Ái Ngha vùng Qu ng Ngãi phân b khu v c V n T ng, Ba Làng An, n m d i phun trào bazan. Thành ph n th ch h c c a h t ng g m: cu i s n k t xen cát k t màu tr ng, cát b t k t xen các l p b t sét k t, cát s n k t màu tr ng loang l vàng ñ . C u t o phân l p. Tu i c a h t ng ñ c x p vào Neogen s m, v i giá tr tuy t ñ i là 5,93 - 6,31 tri u nm. Chi u dày c a h t ng thay ñ i t 7 - 27m. 2.8. CÁC PHUN TRÀO BAZAN MIOCEN(21) H t ng ð i Nga Các ñá bazan h t ng ð i Nga vùng Qu ng Ngãi phân b ch y u phía ñông, ñông b c Bình Sn và r i rác m t vài ni khác. Thành ph n ñá c a h t ng g m: 1) Bazan - augit - olivin: c u t o ñ c sít ho c l h ng, h nh nhân, ki n trúc porphyr nghèo ban tinh, n n ki n trúc gian phi n; 2) Bazan - augit - olivin - plagioclas: c u t o kh i, ñ c sít ho c l h ng, h nh nhân, ki n trúc porphyr giàu ban tinh, n n ki n trúc gian phi n; 3) Bazan - pyroxen, bazan - plagioclas - pyroxen: c u t o kh i, ñ c sít, l h ng, ki n trúc porphyr; 4) Sét cát, cát sét h t m n ñ n r t m n, g n k t y u, phân l p m ng xen k trong l p ph bazan. Tu i c a h t ng ñ c x p vào Neogen s m, v i giá tr tuy t ñ i là 1,5 - 4,9 tri u nm. 2.9. CÁC PHUN TRÀO BAZAN PLIOCEN - PLEISTOCEN H H t ng Túc Trng Các ñá h t ng Túc Trng vùng Qu ng Ngãi có di n l kho ng 5 - 10km2, phân b t p trung khu v c Ba Làng An, vùng Châu Thu n, Lý Sn và r i rác trên ñ nh m t s c u trúc núi sót. Thành ph n ñá c a h t ng g m: 1) Bazan olivin - augit: ñá có c u trúc porphyr v i n n gian phi n; 2) Bazan olivin: ñá có c u trúc porphyr v i n n dolerit, vi dolerit ho c gian phi n; 3) Bazan olivin - augit - plagioclas: ñá có c u trúc porphyr, v i n n ki n trúc gian phi n. Tu i c a h t ng ñ c x p vào Neogen mu n - Pleistocen s m, v i tr tuy t ñ i là 1,5 - 2,3 tri u nm. Chi u dày c a l p ph bazan dao ñ ng t 10 - 31m.

(22)

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 82

H ð t ð ng b ng Qu ng Ngãi thu c ki u ñ ng b ng ven bi n ñ c hình thành trên ñ i nâng tân ki n t o, nên các tr m tích ð t có b dày không l n, là vùng chuy n ti p gi a l c ñ a và bi n, các tr m tích ñây có s chuy n h ng khá m nh và rõ nét, t o nên s ña d ng c a ñ a t ng. S hình thành các t ng tr m tích có ngu n g c và tu i khác nhau liên quan ch t ch v i dao ñ ng m c n c ñ i dng. Các nhà ñ a ch t ñã phân ra 19 phân v ñ a t ng xác ñ nh theo tu i và ngu n g c, và 2 phân v không phân chia cho vùng này. Th ng Pleistocen, ph th ng trung - ph th ng th ng, ph n d i - tr m tích sông Tr m tích sông tu i Pleistocen trung - th ng, ph n d i, phân b thành các d i r ng vài trm mét, kéo dài d c các thung lng sông Trà B ng, sông Rhe, sông Trà Khúc. Trên d i ñ ng b ng ven bi n tích t ch y u các tr m tích h t thô g p các l khoan v i các ñ sâu khác nhau. Thành ph n tr m tích sông g m cu i s n s i h t thô, b t, cát, sét h t nh l n kaolin màu xám vàng, xám tr ng, xanh ph t l c. Trong tr m tích sông tu i Pleistocen trung - th ng có di tích c sinh, bào t ph n hoa và t o n c ng t. Tu i gi ñ nh c a tr m tích ñ c xác ñ nh là Pleistocen gi a - mu n. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 10 - 20m. Th ng Pleistocen, ph th ng trung - ph th ng th ng, ph n d i - tr m tích sông luõ Tr m tích sông l tu i Pleistocen trung - th ng, ph n d i vùng Qu ng Ngãi phân b các ph n ñ nh c a các thung lng sông su i c t vào các kh i núi có s n d c, t o thành b m t nghiêng 8o - 10o t chân s n v ñáy thung lng khu v c Minh Long, Long Sn, ñèo Xe. Thành ph n tr m tích sông l g m cu i t ng l n cát b t màu nâu, cát s n l n b t sét màu vàng nâu. Các tr m tích h t thô tu i Pleistocen trung - th ng, Pleistocen mu n n m lót ñáy các b n trng có kh nng ch a sa khoáng, ñi n hình khu v c thung lng Minh Long và ñèo Xe. B dày c a tr m tích thay ñ i t 2 - 10m. Th ng Pleistocen, ph th ng th ng, ph n d i - tr m tích bi n, th m 20 30m Tr m tích bi n, th m 20 - 30m tu i Pleistocen th ng, ph n d i n m chuy n ti p trên tr m tích sông l tu i Pleistocen trung - th ng, phân b r ng rãi các khu v c tây Sn T nh, Ngha Th ng, tây M ð c. Thành ph n tr m tích g m cu i s i l n cát b t màu xám vàng, vàng nâu; cát l n b t sét màu vàng nâu. B dày c a t ng tr m tích thay ñ i t 3 - 10m. Th ng Pleistocen, ph th ng th ng, ph n d i - tr m tích bi n - vng v nh: H t ng Hòa Bình

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 83

Tr m tích bi n - vng v nh h t ng Hòa Bình tu i Pleistocen, ph th ng th ng, ph n d i vùng Qu ng Ngãi phân b b n trng tây b c Bình Sn, b n trng Phong Niên, b n trng thành ph Qu ng Ngãi, b n trng Hòa Bình - M Khê và b n trng ñông M ð c. Thành ph n tr m tích g m s n, s i, cu i l n b t sét xen l p m ng sét cát màu xám ñen, sét b t m n d o màu xám ñen, giàu di tích bào t ph n hoa ñ c trng cho ñ i ng p m n ven bi n và ngao sò. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 10 - 32m. Th ng Pleistocen, ph th ng th ng, ph n trên - tr m tích sông Tr m tích sông tu i Pleistocen th ng, ph n trên phân b thành các d i r ng t vài trm mét ñ n hàng nghìn mét ph n trung lu các sông V , Trà Khúc, Trà B ng và các sông su i nh khác vùng núi. Thành ph n tr m tích g m cu i s i l n cát s n t ng lòng, b t sét, sét b t, cát màu xám vàng g n k t y u. B dày tng tr m tích thay ñ i t 5 - 20m. Th ng Pleistocen, ph th ng th ng, ph n trên - tr m tích h n h p sông bi n: H t ng ðà N ng Tr m tích h n h p sông - bi n h t ng ðà N ng tu i Pleistocen th ng, ph n trên phân b khu v c thành ph Qu ng Ngãi, tây b c Bình Sn; c u t o nên b m t th m cao 8 - 15m. Thành ph n tr m tích g m cát s n l n b t sét màu vàng nâu loang l , cát b t l n s n nh xen các l p sét màu xám tr ng loang l vàng ñ b phong hóa laterit có nhi u k t vón. Các tr m tích c a h t ng nghèo di tích c sinh, ch g p m t s m nh v n v mollusca, xác ñ nh môi tr ng bi n nông ven b và ch a ph c h bào t ph n hoa, ñ c trng cho môi tr ng ven b sông b nhi m m n. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 5 - 12m. Th ng Pleistocen, ph th ng th ng, ph n trên - tr m tích bi n - vng v nh: H t ng Phong Niên Tr m tích bi n - vng v nh h t ng Phong Niên tu i Pleistocen, ph th ng th ng, ph n trên vùng Qu ng Ngãi phân b vng v nh Phong Niên (xã T nh Phong, huy n Sn T nh), tây Ngha Hành, M ð c. Thành ph n tr m tích g m cu i s i mài tròn kém, cát l n sét caolin xen các l p m ng ho c th u kính sét caolin m m d o màu tr ng loang l ñ , ch a di tích bào t ph n hoa c a ñ i r ng ng p m n. Hi n nay sét g ch ngói, kaolin ch y u l y trong h t ng này. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 4 - 12m. Thoáng Pleistocen, ph th ng th ng, ph n trên - tr m tích bi n: H t ng M ð c Tr m tích bi n h t ng M ð c tu i Pleistocen th ng, ph n trên phân b d c b bi n t nam c a sông V ñ n c a sông Trà Câu, r ng 1.000 - 2.000m, kéo dài g n 30km theo phng tây b c - ñông nam. C u t o nên bãi cát có quy mô l n v i ñ cao 10 - 15m. Thành ph n tr m tích g m cát, s n h t thô l n b t sét màu xám

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 84

vàng; cát l n b t sét màu vàng ngh . B dày tr m tích c a h t ng thay ñ i t 7 15m. Th ng Holocen, ph th ng h - trung - tr m tích sông Tr m tích sông tu i Holocen h - trung, phân b ph n trung và th ng lu các sông Trà B ng, Trà Khúc, sông V ,... C u t o nên bãi b i có ñ cao 4 - 8m, r ng 200 - 1.000m, kéo dài không liên t c d c b sông. Thành ph n tr m tích g m: 1) Ph n d i là cát cu i s i l n b t sét xám vàng, t ng lòng; 2) Ph n gi a là cát l n s n màu xám vàng, t ng bãi cát ven lòng; 3) Ph n trên là b t sét, b t sét l n cát màu xám vàng, h t m n t ng bãi b i. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 8 - 27m. Th ng Holocen, ph th ng h - trung - tr m tích h n h p sông - bi n Tr m tích h n h p sông - bi n tu i Holocen h - trung, phân b d c các lòng sông c Trà B ng, Trà Khúc, n m chuy n ti p trên t ng aluvi h t thô t ng lòng và b ph b i các thành t o tr hn. Thành ph n tr m tích g m: 1) Ph n d i là cát l n b t, s n màu xám ñen, xám vàng; 2) Ph n gi a là cát b t xen các l p m ng b t sét; 3) Ph n trên là b t sét giàu di tích th c v t hóa than màu xám ñen. Tr m tích sông - bi n giàu di tích bào t ph n hoa, ñ c trng cho môi tr ng c a sông ng p m n. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 7 - 10m. Th ng Holocen, ph th ng trung - tr m tích bi n - vng v nh Tr m tích bi n - vng v nh tu i Holocen trung, phân b vùng h lu sông Trà B ng, Trà Khúc, sông V và ph n l n di n tích d i ñ ng b ng th p phía tây ñê cát vàng ngh M ð c. d i ñ ng b ng ven bi n M Khê n m d i t ng cát c a bãi bi n tu i Holocen trung và các thành t o tr hn. Thành ph n tr m tích g m: 1) Ph n d i là cát sét b t, xen các l p cát l n b t sét, sét b t màu xám ñen; 2) Ph n trên là sét b t, b t sét m n d o màu xám xanh, xám ñen. Tr m tích bi n - vng v nh khá giàu c sinh và phong phú t p h p bào t ph n hoa ñ c trng cho ñ i r ng ng p m n. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 3 - 14m. Th ng Holocen, ph th ng trung - tr m tích bi n Tr m tích bi n tu i Holocen trung, phân b khu v c M Khê, M ð c bao g m các thành t o bãi bi n, kéo dài song song v i ñ ng b bi n. Thành ph n tr m tích g m cát s n màu xám vàng, cát b t sét màu xám vàng loang l , cát l n b t sét màu xám vàng ph t nâu. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 6 - 10m. Th ng Holocen, ph th ng trung - th ng - tr m tích sông Tr m tích sông tu i Holocen trung - th ng, phân b khá r ng rãi d c theo thung lng các sông su i trong t nh Qu ng Ngãi, là các thành t o aluvi bãi b i th p có chi u r ng t vài ch c mét, các thung lng mi n núi ñ n hàng nghìn mét. Thành ph n tr m tích g m cu i s i l n cát, cát l n s n xen l p b t, cát sét b t xen

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 85

l p sét b t màu xám vàng. Di tích bào t ph n hoa nghèo nàn, ñ c trng cho môi tr ng ven sông n c ng t. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 9 - 11m. Th ng Holocen, ph th ng trung - th ng - tr m tích h n h p sông - bi n Tr m tích h n h p sông - bi n tu i Holocen trung - th ng vùng Qu ng Ngãi có di n phân b h p vùng h lu sông Trà B ng. Thành ph n tr m tích g m s n s i b t màu xám vàng, b t sét l n cát s n ch a v hàu b o t n t t màu xám ñen, cát b t sét màu xám vàng nghèo di tích sinh v t và nhi u di tích bào t ph n hoa ñ c trng cho ñ i c a sông ven bi n. Th ng Holocen, ph th ng trung - th ng - tr m tích bi n ñ c gió tái t o Tr m tích bi n ñ c gió tái t o nên các ñ n cát cao 6 - 20m, phân b thành các d i song song v i b bi n hi n ñ i tây b c Ba Làng An, ñông M ð c,... Thành ph n tr m tích g m: cát th ch anh h t trung, h t nh màu xám vàng ñ ch n l c t t, có ch a khoáng v t n ng (ilmenit). B dày t ng tr m tích thay ñ i t 3 - 7m. Th ng Holocen, ph th ng th ng - tr m tích sông Tr m tích sông tu i Holocen th ng vùng Qu ng Ngãi ñã phát hi n 2 t ng: t ng lòng và t ng bãi b i, phân b d c lòng sông hi n ñ i, có b m t n i cao 2 4m ho c ñ o n i gi a lòng sông Trà Khúc (T nh Long) ñ c c i t o làm ni c trú. Thành ph n tr m tích g m cu i s i, s n cát l n cu i, cát l n b t sét màu xám vàng, ñ ch n l c kém. ðây là ñ i t ng s d ng làm v t li u xây d ng l n nh t trong t nh. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 5 - 10m. Th ng Holocen, ph th ng th ng - tr m tích sông bi n - ñ m l y Tr m tích sông bi n - ñ m l y tu i Holocen th ng, phân b trên d i ñ a hình th p, trng ph n c a sông V , d c các ñ m phá c phía tây ñê cát M Khê, phía ñông M ð c. Thành ph n tr m tích g m: 1) Ph n d i là cát l n s n s i, cát b t sét màu xám, xám ñen; 2) Ph n gi a là cát l n b t sét, l p m ng than bùn và sét cát giàu v t ch t h u c màu xám ñen; 3) Ph n trên là cát l n b t xen màu vàng xen các l p cát l n sét b t giàu v t ch t h u c màu xám ñen. Ch a các di tích bào t ph n hoa ñ c trng cho môi tr ng c a sông n c l và ch a t p h p t o n c l . B dày t ng tr m tích thay ñ i t 3 - 7m. Th ng Holocen, ph th ng th ng - tr m tích bi n - ñ m l y Tr m tích bi n - ñ m l y tu i Holocen th ng, vùng Qu ng Ngãi phân b d c các ñ m l y hi n ñ i, chi u r ng 200 - 300m, kéo dài trên 5km phng tây b c ñông nam phía trong các ñê cát bi n khu v c Bình Phú và ñ m l y c a sông Trà B ng t i Phú Long. Trên b m t hi n t i ñang phát tri n th c v t c a ñ i m n l ven bi n. Thành ph n tr m tích g m: s n, cát b t, sét b t màu xám ñen giàu di tích

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 86

th c v t phân h y kém, v c vùng c a sông và ch a t p h p bào t ph n hoa, các di tích c sinh. B dày t ng tr m tích thay ñ i t 2 - 8m. Th ng Holocen, ph th ng th ng - tr m tích bi n Tr m tích bi n tu i Holocen th ng, trong ph m vi Qu ng Ngãi phân b thành các d i r ng t vài ch c mét ñ n trên 500m d c ñ ng b bi n hi n ñ i t Bình Sn ñ n Sa Hunh. Thành ph n là cát th ch anh h t thô ñ n nh , mài tròn ch n l c t t. H ð t không phân chia Các tr m tích h ð t không phân chia vùng Qu ng Ngãi ñ c các nhà ñ a ch t phân ra 2 phân v có thành ph n th ch h c và ngu n g c khác nhau: Thành t o sông - s n tích - l tích Các thành t o sông - s n tích - l tích không phân chia phân b trong các thung lng và vùng trng h p trên d i ñ i khu v c Bình Sn - Ba Làng An và các c a khe su i nh , chân các kh i núi. Thành t o tr m tích g m: cát l n dm s n, cu i và sét b t màu xám vàng, ñ mài tròn, ch n l c kém. Thành t o s n tích - l tích Các thành t o s n tích - l tích không phân chia, trong ph m vi Qu ng Ngãi, phân b d c s n các kh i núi giáp ñ ng b ng và các thung lng v i nhi u khe su i và mng xói, phân b r ng rãi d c thung lng Minh Long, sông Rhe, sông V và vùng chân núi tây nam Ngha Hành, Sn Hà, Sn Tây, Trà B ng... Thành ph n tr m tích g m: dm, cu i ña thành ph n, mài tròn kém, l n t ng và các v t li u m n khác. 3. MAGMA XÂM NH P Các thành t o magma xâm nh p vùng Qu ng Ngãi phát tri n m nh, ña d ng, có tu i t Proterozoi ñ n Kainozoi, có 7 giai ño n phát tri n magma l n. M i giai ño n xu t hi n m t ho c nhi u ph c h , có ph c h phân d dài, nhi u pha. Thành ph n t siêu mafic ñ n axit và ki m. T ng di n l các thành t o magma xâm nh p kho ng 730km2. 3.1. GIAI ðO N MAGMA PALEOPROTEROZOI(23) Ph c h Tà Ma Các ñá xâm nh p magma ph c h Tà Ma vùng Qu ng Ngãi phát tri n m nh và g n bó ch t ch v không gian v i lo t sông Rhe, g m 3 kh i magma l n:

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 87

Kh i Tà Ma là tên làng c a ng i Hrê n m g n sông Rhe, cách huy n l Sn Hà kho ng 15km v phía nam, có di n l 26km2, phân b thành d i kéo dài theo phng ñông b c - tây nam, chúng xuyên ch nh h p qua các ñá gneis lo t sông Rhe d i d ng tiêm nh p theo m t gneis và gây migmatit hóa m nh các ñá lo t này, có ranh gi i r t không rõ ràng v i các ñá gneis và có hình thù k d , hai ñ u nh n hình l i mác. Kh i H i Giá n m t i c u H i Giá, cách huy n l Sn Hà kho ng 10km v phía ñông nam, di n l r ng 20km2, kéo dài theo phng ñông b c - tây nam. Kh i Th ch Nham, b t ñ u t ñ p Th ch Nham, kéo dài xu ng phía nam, cách thành ph Qu ng Ngãi 16km v phía tây, có di n l 86km2, chúng xuyên ch nh h p v i các ñá gneis lo t sông Rhe, t o thành các d i l n, r ng 1 - 2km, kéo dài theo phng tây b c - ñông nam. Ngoài ra, có 2 kh i nh l ra Ph c Giang (6km2), núi Vát (xã Ba Tiêu, huy n Ba T; 1km2) và các kh i v tinh n m r i rác trong vùng. Thành ph n th ch h c các kh i ñá ñ ng nh t, g m: ñá gneisogranit, granit biotit, granit 2 mica sáng màu, c u t o gneis ñi n hình v i các v t d i biotit màu ñen n m xen l n, u n l n, vân v r t ñ p. Tu i c a ph c h ñ c xác ñ nh là Proterozoi s m, v i giá tr tuy t ñ i là 2.300 tri u nm. 3.2. GIAI ðO N MAGMA MESOPROTEROZOI(24) Ph c h Phù M Các thành t o magma xâm nh p ph c h Phù M vùng Qu ng Ngãi có t ng di n tích l kho ng 15km2, g m 3 kh i l n, phân b ch y u Làng Ranh, N c Lác (huy n Sn Hà) và huy n Minh Long. Ngoài ra, còn có các kh i nh n m r i rác nhi u ni trong vùng. Các ñá ph c h Phù M có thành ph n t siêu mafic ñ n mafic, ph bi n là ñá: gabro, gabropyroxenit b amphibol hóa, horblendit, pyroxenit có olivin, pyroxenit b amphibol hóa. ðá có màu ñen, ñen ph t l c, ven rìa các kh i có c u t o d ng d i, vào d n trung tâm kh i có c u t o ñ nh h ng, có khi d ng kh i, ki n trúc d ng porphyr. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Proterozoi gi a. 3.3. GIAI ðO N MAGMA NEOPROTEROZOI - PALEOZOI S M(25) Ph c h Ng c H i Các ñá magma ph c h Ng c H i vùng Qu ng Ngãi l ra trong di n phân b c a lo t núi Vú, t ng di n tích l kho ng 6km2. Có 2 kh i l n: kh i Su i Rang và kh i ñèo Thanh Trà, phân b chân c u Su i Rang (huy n Sn Hà) và ñ nh ñèo Thanh

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 88

Trà (huy n Bình Sn). Ngoài ra, còn nhi u kh i nh n m ni khác trong vùng.

vùng ñèo Gió và các

Các ñá ph c h Ng c H i có thành ph n t siêu mafic ñ n mafic, g m các ñá: gabro, gabropyroxenit, pyroxenit b amphibol hóa, gabro 2 pyroxen,... Các ñá có màu ñen, xám ñen ph t xanh, c u t o ñ nh h ng m nh t i phi n hóa. Ki n trúc h t bi n tinh, d ng porphyr. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Proterozoi mu n Cambri s m. Ph c h ði ng Bông Magma xâm nh p ph c h ði ng Bông vùng Qu ng Ngãi l ra d i d ng th v a, th u kính nh , n m ch nh h p v i các ñá c a lo t núi Vú, g m 45 th , có t ng di n l kho ng 5km2, trong ñó có 2 kh i ñ c trng cho ph c h : Kh i c u Su i Rang n m v phía b c c u Su i Rang, cách huy n l Sn Hà kho ng 17km v phía ñông b c; b cà nát, milonit hóa b i h th ng ñ t gãy ñông b c - tây nam c t qua. Kh i Thanh Trà n m ngay t i ñèo Thanh Trà, cách huy n l Bình Sn kho ng 15km v phía tây b c, có d ng th u kính, v a m ng r ng kho ng 10 - 20m, kéo dài theo phng ñông b c - tây nam. Các ñá ph c h ði ng Bông có thành ph n t trung tính ñ n axit. ðá ph bi n nh t là plagiogranit, ít hn là diorit màu xám tr ng ñ n xám t i, c u t o gneis ho c d i, phi n. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Proterozoi mu n - Cambri s m. Ph c h Chu Lai Các thành t o magma ph c h Chu Lai trong t nh Qu ng Ngãi l ra phía b c ñ t gãy Sn Hà - Thanh Trà. T ng di n l kho ng 112km2, có 2 kh i ñ c trng cho ph c h : Kh i ð ng Tranh, n m cách huy n l Trà B ng kho ng 10km v phía ñông b c, di n l kho ng 95km2, kéo dài theo phng v tuy n 17km. Kh i núi Cng, n m v phía ñông b c huy n l Sn Hà kho ng 15km, l ra d i d ng th u kính d t, b r ng kho ng 2,5km, kéo dài kho ng 15km theo phng ñông b c - tây nam. Các ñá magma xâm nh p ph c h Chu Lai có thành ph n axit, bao g m các ñá: gneisogranit biotit, granitmigmatit, gneisogranit 2 mica. Hi n t i ñang khai thác làm v t li u xây d ng và ñá ñ bêtông nh a r t t t b i chúng có hàm l ng th ch anh, felspat cao. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Proterozoi mu n - Cambri s m. Ph c h Bình Khng

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 89

Thành t o magma xâm nh p ph c h Bình Khng trong t nh Qu ng Ngãi ch l ra vùng Bình Khng, n m cách huy n l Bình Sn kho ng 15km v phía tây b c, v i 3 th nh , có d ng th u kính, b r ng không quá 1km, kéo dài theo phng ñông b c - tây nam kho ng 4km, t ng di n l kho ng 3km2. Các ñá c a ph c h thu c lo i cao ki m, giàu granat, bao g m các ñá monzoosyenit th ch anh granat, monzonit th ch anh granat, syenit granat. ðá có màu xám ñen ph t tr ng, b phong hóa có màu xám tr ng ñ m ñen. C u t o gneis ñi n hình, ki n trúc ban bi n tinh. Tu i c a ph c h ñ c x p vào tu i Paleozoi s m. 3.4. GIAI ðO N MAGMA SILUR(26) Ph c h Trà B ng Các thành t o magma xâm nh p ph c h Trà B ng, vùng Qu ng Ngãi l ra 2 kh i l n Trà B ng, Gò Ka (xã Ba ð ng, huy n Ba T) và 3 kh i nh Tam H i, ðá Ch ng (xã Bình ðông và Bình Thu n, huy n Bình Sn), Tàu Yên (xã Sn Th y, huy n Sn Hà), t ng di n l kho ng 135km2. ðây là ph c h magma có tính phân d dài, có thành ph n t baz ñ n axit g m có 3 pha xâm nh p th c th : 1) Pha 1 g m có ñá diorit, diorit th ch anh màu xám t i, h t nh ñ n trung không ñ u, c u t o gneis; 2) Pha 2 g m có ñá granodiorit biotit hornblend, tonalit biotit hornblend và granit biotit hornblend h t trung không ñ u, màu xám tr ng s c ñen, c u t o gneis; 3) Pha 3 g m có ñá granit, granit biotit có hornblend h t nh màu xám tr ng, c u t o gneis, ki n trúc tàn d n a t hình ho c bi n tinh và pha ñá m ch g m có ñá dioritporphyrit, spesartit, màu xám ñen ph t l c, c u t o d ng gneis ho c ñ nh h ng, ki n trúc tàn d porphyr. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Silur, v i giá tr tuy t ñ i là 443 tri u nm. Ph c h ð i L c Thành t o magma xâm nh p ph c h ð i L c trong ñ a ph n Qu ng Ngãi l ra các kh i có th u kính nh c 0,5 - 3km2, xuyên lên các ñá c a h t ng A Vng rìa ñ t gãy Trà B ng, g m kh i N c Gi t, Trà Th ch, Trà Th y. Thành ph n ñá g m granit biotit, granit 2 mica h t l n, ít hn là granit 2 mica h t v a ñ n nh . ðá sáng màu, c u t o gneis ñ n d ng gneis, ki n trúc tàn d n a t hình ho c d ng porphyr. 3.5. GIAI ðO N MAGMA PALEOZOI MU N(27) Ph c h B n Gi ng Các ñá magma xâm nh p ph c h B n Gi ng vùng Qu ng Ngãi ít phát tri n, ch l ra 2 kh i nh Thiên n, ð nh Khng n m phía ñông c a ñ t gãy Huy Ba T ng di n l c a ph c h kho ng 12km2. Ph c h có 3 pha xâm nh p Bình Sn. th c th : 1) Pha 1 di n l nh kho ng 1km2, b các ñá pha 2 và pha 3 xuyên c t,

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 90

ranh gi i rõ ràng, b các ñá bazan và tr m tích ð t ph lên... Thành ph n th ch h c g m các ñá diorit, diorit th ch anh và monzodiorit th ch anh. ðá có màu xám ñen, c u t o ñ nh h ng m nh, có ni d ng gneis; 2) Pha 2 chi m 60 - 70% di n tích c a ph c h , b các tr m tích b r i ð t và bazan ph và b các ñá granitoid ph c h H i Vân xuyên c t. Thành ph n th ch h c g m granodiorit - biotit hornblend, granit - biotit - hornblend. ðá có màu xám sáng ñ m ñen, c u t o ñ nh h ng, ki n trúc h t trung không ñ u; 3) Pha 3 di n l kho ng 4km2, xuyên c t các ñá pha 1 và pha 2 và b tr m tích ð t ph lên trên. Thành ph n th ch h c g m granodiorit - biotit có hornblend, màu xám tr ng, c u t o ñ nh h ng m nh, ki n trúc n a t hình h t nh và pha ñá m ch l ra d ng m ch, b r ng t vài centimét ñ n hàng mét, kéo dài hàng trm mét. Thành ph n th ch h c g m granit aplit, granit porphyr và th ch anh. ðá sáng màu, h t nh , c u t o kh i, ki n trúc n a t hình h t nh , ñ u h t. Tu i c a ph c h ñ c t m x p vào Paleozoi mu n. Ph c h Qu Sn Trong ñ a ph n Qu ng Ngãi, các thành t o magma xâm nh p ph c h Qu Sn l ra phía nam sông Trà Khúc, phía ñông ñ t gãy Bình Sn - Huy Ba, b các tr m tích ð t ph xung quanh, có di n l nh kho ng 1km2. Thành ph n th ch h c g m granit biotit, gransyenit biotit, có hornblend, sphen và magnetit, granit aplit, pegmatoit và th ch anh. ðá có màu ph t h ng nh t, c u t o ñ nh h ng y u ñ n m nh, ki n trúc n a t hình h t l n, ph bi n ki n trúc porphyr, ban tinh l n là felspat kali màu ph t nâu h ng. Các ñá c a ph c h khai thác làm v t li u xây d ng r t t t. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Paleozoi mu n. Ph c h Chà Val Magma xâm nh p ph c h Chà Val vùng Qu ng Ngãi l ra nh ng th nh , v i di n l kho ng 0,5km2 vùng V n L c (xã ð c Phú, huy n M ð c), C May (xã Ngha Th , huy n T Ngha), T nh Phong (huy n Sn T nh) và tây sông Rhe. T ng di n l c a ph c h kho ng 3km2. Thành ph n th ch h c g m các ñá gabro, gabrodiorit có màu xám ñen ñ n t i màu, c u t o d ng porphyr, ban tinh l n, v i n n h t nh . Các ñá c a ph c h dùng làm ñá p lát r t ñ p. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Trias. Ph c h H i Vân Các ñá magma xâm nh p ph c h H i Vân vùng Qu ng Ngãi phát tri n r ng, l thành nh ng kh i nh vài kilômét vuông. Riêng vùng M ð c, ð c Ph , Ba T l ra các kh i l n trên 100km2, t ng di n l kho ng 450km2. Ph c h có 2 pha xâm nh p th c th và pha ñá m ch. Thành ph n ñá g m granit biotit, granit 2 mica h t trung ñ n l n granit 2 mica, granit alaskit h t nh , granit aplit, pegmatoit, granit porphyr và th ch anh. Các ñá c a ph c h có màu xám tr ng ñ m ñen, c u t o kh i ñ n ñ nh h ng y u, ki n trúc d ng porphyr, các ban tinh là felspat kali màu tr ng xám, v i n n

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 91

n a t hình h t trung ñ n l n. Các ñá c a ph c h ñang ñ c khai thác làm v t li u xây d ng v i quy mô l n. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Trias mu n. 3.6. GIAI ðO N MAGMA KRETA MU N(28) Ph c h Bà Nà Vùng Qu ng Ngãi, các ñá magma xâm nh p ph c h Bà Nà l ra 9 kh i: 1) Núi Ông (xã Ba Tiêu, huy n Ba T; 3,5km2); 2) H ðá (xã Bình Chng, huy n Bình Sn; 1km2); 3) An ði m (xã Bình Chng, huy n Bình Sn; 12km2 ); 4) Núi D u (xã T nh ðông, huy n Sn T nh; 2km2); 5) Núi Ngang (xã Ngha Sn, Ngha Th ng, huy n T Ngha; 1km2); 6) Núi Gio (xã Sn H , huy n Sn Hà; 2km2 ); 7) Núi ði p (xã Sn Thu , huy n Sn Hà; 1,5km2); 8) Gò Ranh (xã Sn Th y, huy n Sn Hà; 3km2 ); 9) Núi Xuân Thu (xã Thanh An, huy n Minh Long; 55km2). Ngoài ra, còn nh ng v tinh nh n m r i rác trong vùng, t ng di n l c a ph c h kho ng 100km2. Ph c h có 2 pha xâm nh p th c th và pha ñá m ch. Thành ph n th ch h c g m các ñá granit 2 mica, granit biotit h t l n (Pha 1), granit 2 mica, granit alaskit h t nh (Pha 2), granit aplit, pegmatoit, granit porphyr, th ch anh (Pha ñá m ch). Các ñá c a ph c h sáng màu. C u t o kh i, ki n trúc d ng porphyr. ð c bi t, trong ñ i n i và ngo i ti p xúc c a kh i có các ñ i greisen hóa ch a qu ng hóa wolfram, thi c. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Kreta mu n. 3.7. GIAI ðO N MAGMA KAINOZOI(28') Ph c h Mng Xim Vùng Qu ng Ngãi, các ñá magma xâm nh p nông á ki m ph c h Mng Xim l ra d i d ng các ñai m ch n m r i rác vùng Mng Xim, Trà Phong, Trà Xinh, Trà Th , Núi Sng (xã Trà Thanh, Trà Hi p, huy n Trà B ng), Gia Vân (xã Trà Lãnh, huy n Tây Trà). Thành ph n th ch h c g m các ñá granosyenit porphyr, syenit, syenit th ch anh felspat ki m sáng màu, ban tinh là felspat kali kích th c v a ñ n l n, màu h ng n i trên n n h t nh v i ki n trúc d ng porphyr. ðây là lo i ñá dùng làm ñá p lát r t ñ p. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Paneogen. Ph c h Trà Phong Các ñá magma xâm nh p nông s m màu cao ki m ph c h Trà Phong, vùng Qu ng Ngãi phát tri n r m r phía Tây Trà B ng, l ra vùng Trà Phong, Trà Hi p, Trà Th và r i rác vùng Mng Xim, Trà Xinh, Núi Sng, Gia Vân d i d ng các ñai m ch s m màu, b dày thay ñ i 0,4 - 20m, kéo dài hàng trm mét. Thành ph n ñá g m syenit felspat ki m pyroxen và ít hn là shonkinit, orendit. ðá c u t o kh i, ki n trúc porphyr. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Paneogen. Ph c h Cù Mông

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 92

Trong t nh Qu ng Ngãi, các ñá magma xâm nh p ph c h Cù Mông l ra d i d ng các ñai m ch n m r i rác các vùng sông Rhe, Ôn Hng (xã Ba ð ng, Ba Thành, huy n Ba T), Minh Long, Trà B ng, Sn Tây, ð c Ph , Ba T. B r ng vài mét ñ n hàng ch c mét, kéo dài hàng trm mét theo phng á v tuy n. Thành ph n th ch h c g m diabas, gabrodiabas, gabrodiorit porphyrit, diorit porphyrit. ðá màu xám ñen, c u t o kh i, ki n trúc diabas ñi n hình. Các ñá c a ph c h có ñ kháng nén cao, dùng làm v t li u xây d ng ho c ñá p lát t t. Tu i c a ph c h ñ c x p vào Paneogen, v i giá tr tuy t ñ i t 5,39 - 6,31 tri u nm. 4. KI N T O 4.1. V TRÍ KI N T O Qu ng Ngãi n m rìa ñông b c c a kh i nâng Kon Tum, là kh i c u trúc móng c thu c rìa ñông b c c a ñ a kh i Indosinia, ch y u tr i l móng k t tinh ti n Cambri, ñ c nâng lên, bóc mòn trong Paleozoi gi a. M t khác, vùng Qu ng Ngãi là m t ph n c a ñai núi l a Pluton ki u rìa l c ñ a tích c c trong Paleozoi mu n, b ho t hóa magma ki n t o m nh m do nh h ng c a va m ng Mesozoi s m - gi a và rìa l c ñ a tích c c Mesozoi mu n. Trong Kainozoi, ch ñ ki n t o n i m ng chi ph i sâu s c ho t tính ki n t o c a vùng v i quá trình tr t b ng, cng giãn, nâng vòm do plum ho c ép tr i ki n t o kèm theo phun trào bazan. M t khác, vùng n m trong ñ i rìa c a ch ñ rift bi n ðông và là rìa phía ñông c a l c ñ a ki u ñi m nóng ðông Dng. 4.2. CÁC T H P TH CH KI N T O

Vùng Qu ng Ngãi n m rìa phía ñông b c kh i nâng Kon Tum, nên có nh ng nét ñ c trng chung v ki n t o khu v c. Các tài li u nghiên c u ki n t o cho th y vùng Qu ng Ngãi có m t 7 t h p th ch ki n t o. Các t h p th ch ki n t o Paleoproterozoi(29) Tham gia vào các t h p th ch ki n t o Paleoproterozoi có 2 t h p th ch ki n t o: T h p th ch ki n t o tr c va m ng có 2 thành h : Thành h l c nguyên - phun trào mafic - trung tính(30): g m các thành t o c a h t ng Sn K, phân b khá r ng d c hai b sông Rhe, ñông nam Minh Long và vùng Sn Linh, ñ c trng b ng các thành t o magma b bi n ch t t ng amphibolit, các ñá gneis amphibol có thành ph n thay ñ i tng ñng v i amphibolit. ðá th ng ñ nghiêng v phía ñông nam v i th n m nghiêng 13,5o < 30o. Thành h l c nguyên phun trào dacit(31): g m các ñá c a h t ng Ba ði n, phân b r ng rãi khu v c Minh Long, d c sông Rhe ño n nam Sn Hà, vùng nam Sn

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 93

Nham, núi ðá Vách, Ba ði n, núi Png... t o thành d i có b r ng nh hn 3km, kéo dài hàng ch c kilômét theo phng ñông b c - tây nam, n m ñan xen v i h t ng Sn K, th n m ñn nghiêng tho i c m v ñông nam 20o - 40o. C 2 thành h này t o thành d i n m ñan xen v i nhau, ñ u b bi n ch t cao t ng amphibolit. T h p th ch ki n t o va m ng: Ch xu t hi n m t thành h granit migmatit g m các thành t o xâm nh p ph c h Tà Ma, phân b khu v c Tà Ma, H i Giá, Th ch Nham,... Thành ph n chính c a ph c h gneisogranit biotit có muscovit, c u t o gneis ñi n hình v i các v t d i biotit màu ñen n m xen l n, u n l n, vân ñ p. Các t h p th ch ki n t o Mesoproterozoi - Neoproterozoi(32) Tham gia vào các t h p th ch ki n t o Mesoproterozoi - Neoproterozoi, vùng Qu ng Ngãi có 2 t h p th ch ki n t o: T h p th ch ki n t o Rift: Trong vùng ch xu t hi n m t thành h gabroamphibolit g m các thành t o mafic d ng v a, th u kính c a ph c h Phù M n m r i rác, ch nh h p v i các ñá thu c lo t sông Rhe phía nam vùng Làng Ranh, Minh Long, N c Lác,... Thành ph n g m các ñá có thành ph n là ñá gabroamphibolit, pyroxenit, gabropyroxenit. ðá màu nâu xanh ñen, ven rìa các kh i có c u t o d ng d i, trung tâm kh i có c u t o ñ nh h ng. T h p th ch ki n t o rìa l c ñ a th ñ ng: Ch xu t l m t thành h l c nguyên b bi n ch t t ng epidot - amphibolit g m các thành t o c a h t ng Tiên An, l thành d i h p phng ñông - tây d c phía nam sông Trà B ng (vùng Hng Nh ng) và nh ng ch m, d i nh n m r i rác phía ñông vùng Bình Sn, Sn T nh, ð c Chánh (huy n M ð c). Thành ph n là metapelit giàu nhôm và v t ch t h u c nh phi n th ch anh - mica - silimanit - granat - graphit, ñá phi n th ch anh - biotit, gneis biotit - silimanit - granat, quarzit. Các t h p th ch ki n t o Neoproterozoi - Cambri d i(33) Tham gia vào các t h p th ch ki n t o Neoproterozoi - Cambri d i vùng Qu ng Ngãi có 2 t h p th ch ki n t o. T h p th ch ki n t o cung núi l a có 4 thành h : Thành h l c nguyên phun trào mafic b bi n ch t t ng epidot - amphibolit g m các thành t o bi n ch t c a h t ng Sn Thành, phân b thành d i m ng 2 3km, kéo dài theo phng ñông b c - tây nam t Thanh Trà ñ n Sn Thành, n m ñan xen cùng v i thành h sau t o thành m t d i r ng kho ng 10km, dài kho ng 50km, có th n m ñn nghiêng tho i 30o - 40o c m v tây b c, b kh i granit Trà B ng xuyên c t làm gián ño n, ph c t p hóa vùng Vnh Tuy - Hng Nh ng, t o nên d i h p m ng ch y d c tri n b c sông Trà B ng theo phng v tuy n. Thành

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 94

h này b các h th ng ñ t gãy ñông b c - tây nam, á v tuy n và kinh tuy n c t qua làm bi n v , o n u n m nh, t o các ñ i cataclazit, milonit r ng hàng ch c mét, kéo dài theo ñ t gãy ch a nhi u khoáng hóa sulfur. K t qu nghiên c u th ch hóa các thành t o amphibolit c a h t ng Sn Thành có ngu n g c bazan và vôi - ki m, mang ñ c trng th ch hóa c a t h p ñá cung ñ o. Thành h l c nguyên phun trào dacit b bi n ch t t ng epidot - amphibolit g m các thành t o c a h t ng N c Lay v i di n l h n ch , làm thành 4 d i kéo dài theo phng ñông b c - tây nam t N c Lay ñ n Thanh Trà, ñ c trng b ng các ñá granitogneis 2 mica, phi n th ch anh felspat 2 mica, phi n th ch biotit xen ít phi n silic, có th n m ñn nghiêng tho i 30o - 40o v tây b c, b các h th ng ñ t gãy á kinh tuy n, á v tuy n và ñ c bi t là ñ t gãy ñông b c - tây nam c t qua làm bi n v m nh, t o các vi u n n p, vò nhàu, t o các ñ i dm k t, milonit r ng hàng ch c mét, kéo dài theo ñ t gãy. Thành h gabro - pyroxenit g m các thành t o c a ph c h Ng c H i, di n phân b các ñá thu c lo t núi Vú, l ra khu v c su i Rang, ñèo Gió, Thanh Trà. ðá ph bi n là gabro horblend màu ñen, xám ñen ph t xanh, c u t o ñ nh h ng m nh, vào d n tâm kh i ñ nh h ng y u. Thành h gneisoplagiogranit - gneisdiorit g m các thành t o c a ph c h ði ng Bông l ra d i d ng th v a, th u kính nh n m ch nh h p v i các ñá lo t núi Vú, phân b khu v c c u Su i Rang, Thanh Trà, Cà ðú. Thành ph n các ñá thay ñ i t trung tính ñ n axit. T h p th ch ki n t o va m ng có 2 thành h : Thành h gneisogranit, granit migmatit g m các thành t o c a ph c h Chu Lai l ra phía b c ñ t gãy Sn Hà - Thanh Trà, t o nên kh i granitoit ð ng Tranh, núi Cng. ðá có thành ph n axit, ph bi n là ñá granit 2 mica, granit biotit, ñá sáng màu, c u t o gneis ñi n hình. Thành h gneisomonzosyenit g m các ñá thành t o c a ph c h Bình Khng l ra vùng Bình Khng thu c huy n Bình Sn, d i d ng các th u kính, b r ng không quá 1km, kéo dài theo phng ñông b c - tây nam, ñá xâm nh p cao ki m, giàu granat: monzosyenit th ch anh granat, monzonit th ch anh granat, syenit th ch anh granat, c u t o gneis ñi n hình. Các t h p th ch ki n t o Paleozoi d i - gi a Trong ph m vi Qu ng Ngãi ch xu t l m t t h p th ch ki n t o rìa l c ñ a tích c c, trong t h p này có thành h gneisogranitoid ki u I g m các thành t o c a ph c h Trà B ng, l ra hai kh i l n Trà B ng, Gò Ka và ba kh i nh n m r i rác. ðây là ph c h ñá có thành ph n t baz ñ n axit, có 3 pha xâm nh p chính và 1 pha ñá m ch. K t qu nghiên c u th ch ñ a hóa và nguyên t v t cho th y ñây là các thành t o granit ki u I ñ c trng cho cung núi l a.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 95

Các t h p th ch ki n t o Paleozoi trên - Mesozoi d i Tham gia vào các t h p th ch ki n t o Paleozoi trên - Mesozoi d i, vùng Qu ng Ngãi có 2 t h p th ch ki n t o: T h p th ch ki n t o rìa l c ñ a tích c c có 2 thành h : Thành h granitoid ki u I g m các thành t o c a ph c h B n Gi ng l ra núi Thiên n và ð nh Khng, có 3 pha xâm nh p chính và 1 pha ñá m ch. K t qu nghiên c u th ch hóa và nguyên t v t cho th y ñây là các thành t o thu c lo t vôi - ki m, ki u I - granit, ñ c trng cho ch ñ cung núi l a. Thành h granit - granosyenit g m các thành t o c a ph c h Qu Sn l ra phía nam sông Trà Khúc, phía ñông ñ t gãy Bình Sn - Huy Ba và m t s th nh , ch m nh trên ñ ng b ng Qu ng Ngãi, vùng C Ly, La Hà, Ngha Phng... có 1 pha ñá m ch g m các ñá granit á ki m, granit aplit granosyenit biotit - horblend, granit aplit. T h p th ch ki n t o rift có 2 ki u thành h : Thành h gabro g m các thành t o ñá c a ph c h Chà Val l ra nh ng th nh ñi li n v i các kh i granitoit ph c h H i Vân vùng V n L c, C May, T nh Phong t o thành h magma tng ph n. G m các ñá baz gabro, gabrodiorit, diorit có granat màu ñen ph t l c, c u t o kh i. Thành h granit ki u S g m các thành t o c a ph c h H i Vân phát tri n r ng trong khu v c núi C i, Phú Long, Công Trng, núi Nh n, Th ch Nham, Sn Giang... g m các ñá axit granit 2 mica, có 2 pha xâm nh p th c th và 1 pha ñá m ch, thu c lo t ki m và ki m vôi. Các t h p th ch ki n t o Mesozoi trên Tham gia vào các t h p th ch ki n t o Mesozoi trên, vùng Qu ng Ngãi có 2 t h p th ch ki n t o: T h p th ch ki n t o ki u morla(34) : Có phía tây huy n l Bình Sn là các thành t o c a h t ng Bình Sn, có d ng m t b n trng hình elip, kéo dài phng á kinh tuy n, th n m hai cánh 10o - 20o ñ v tâm, b h th ng ñ t gãy Trà B ng c t qua làm bi n v , d p v m nh. T h p th ch ki n t o núi va m ng: Ch có thành h granit ki u S g m các thành t o c a ph c h Bà Nà, l ra núi Ông, H ðá, An ði m, núi D u, núi Ngang, núi Gio, núi ði p, Gò Ranh, núi Xuân Thu, có 2 pha xâm nh p th c th và 1 pha ñá m ch. Thành h granit ki u S lo t ki m và ki m vôi, tng ng v i granit sau va m ng.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 96

Các t h p th ch ki n t o Kainozoi Tham gia vào các t h p th ch ki n t o Kainozoi trong ñ a ph n t nh Qu ng Ngãi có 2 t h p th ch ki n t o: T h p th ch ki n t o Rift có 3 thành h : Thành h gabrodiabas g m các thành t o c a ph c h Cù Mông v i các ñai m ch n m r i rác các vùng sông Rhe, Ôn Hng, Minh Long, Trà B ng... có b r ng t vài centimét ñ n hàng ch c centimét, kéo dài hàng trm mét theo phng á v tuy n, v i thành ph n các ñá chính diabas, gabrodiabas, gabrodioritporphyrit. Thành h l c nguyên g n k t y u I g m các thành t o tr m tích c a h t ng Ái Ngha, phân b khu v c An L c. Thành ph n tr m tích g m cu i s n k t, cu i k t ña khoáng, cát k t. B dày tr m tích kho ng 30m. Thành h bazan g m các thành t o phun trào bazan, phân b khu v c V n T ng, An Ph c và m t vài di n nh ðông L , núi C Ng a và An ði m. Thành ph n g m bazan olivin, bazan pyroxen - olivin, c u t o ñ c sít ho c l r ng xen k p cát k t, cát s n k t màu xám xanh, c u t o phân l p. Các thành t o này ph b t ch nh h p lên ñá phi n c a h t ng Tiên An. B dày kho ng 130m. T h p th ch ki n t o l p ph Craton: Có m t thành h l c nguyên g m các thành t o tr m tích b r i, phân b r ng rãi các khu v c ñ ng b ng Qu ng Ngãi. Thành ph n g m t ng, dm, s n, cát, cu i, s i, b t, sét... có ngu n g c sông, bi n, ñ m l y, gió hay ngu n g c h n t p. B dày thay ñ i t m t vài mét ñ n hàng ch c mét, có ni ñ n 50m. 5. ð T GÃY ð t gãy trong ph m vi Qu ng Ngãi r t phát tri n. T ng h p các k t qu nghiên c u v ñ a ch t, ñ a m o, ñ a v t lý, nh v tinh, photolineament, khe n t, u n n p cho th y trong vùng có 24 ñ t gãy chính và 10 h th ng ñ t gãy l n có tính quy t ñ nh, kh ng ch c u trúc vùng Qu ng Ngãi. ð t gãy Sn Hà - Bình Sn Có phng tây b c - ñông nam, kéo dài t Bình Sn ñ n Sn Hà kho ng 50km. ðây là ñ t gãy phân ranh gi i c a geoblock Thanh Trà - Trà B ng và geoblock Sn Nham - Sn K, ñ l i d u n rõ nét trên b m t ñ a hình và t o nên các ñ i dm r ng l n hàng ch c ñ n hàng trm mét, ch a nhi u th ch anh sulfur. ð t gãy ho t ñ ng tr t ngh ch ph i, m t tr t c m v phía tây b c 70o, chúng sinh sau quá trình bi n ch t u n n p lo t núi Vú và b h ñ t gãy kinh tuy n Huy Ba - Bình Sn, núi Lia - ð ng Tranh c t qua. H ñ t gãy Huy Ba - Bình Sn

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 97

Có phng á kinh tuy n, kéo dài t Huy Ba ñ n Bình Sn kho ng 60km. ðây là ñ t gãy phân ranh gi i c a geoblock Sn Nham - Sn K và geoblock M ð c V n T ng. ð t gãy ho t ñ ng tr t thu n ph i, c m v ñông 82o, t o nên các ñ i dm k t, milonit ch a sulfur r ng hàng ch c ñ n hàng trm mét. ð t gãy ho t ñ ng 2 pha. Pha tr c vào kho ng Kreta mu n (K2), ñ ng th i v i các thành t o granitoid ph c h Bà Nà, chuy n d ch ph i rõ. Pha sau ho t ñ ng trong Kainozoi, làm d p v các ñá bazan Miocen, chuy n d ch ngh ch trái. ðóng vai trò t o ñ ng b ng Qu ng Ngãi. H ñ t gãy Thanh Trà, Trà H i - An Phong và Sn Thành - Trà Tân G m hàng lo t ñ t gãy nh phng ñông b c - tây nam, sinh ra trong các thành t o bi n ch t c a h t ng Tiên An, Sn Thành và N c Lay, t o thành d i h p kho ng 10km, kéo dài t Sn Thành ñ n Thanh Trà. H ng chuy n ñ ng tr t ngh ch, m t tr t các ñ t gãy c m v tây b c, g c c m kho ng 30o - 50o, cánh tây b c ch m lên cánh ñông nam t o nên c u trúc d ng v y r t ñ c trng cho khu v c. H ñ t gãy Ngha Lâm - Ngha Sn Có phng kéo dài tây b c - ñông nam, phân b trong các thành t o bi n ch t c a h t ng Sn K và h t ng Ba ði n khu v c Ngha Sn, Sn Nham, Sn Linh. Các ñ t gãy này sinh ra cùng v i quá trình bi n ch t, u n n p, có phng trùng v i c u trúc các ñá bi n ch t và ho t ñ ng ch y u tr t ngh ch, m t tr t c m v phía tây nam, góc c m kho ng 45o - 50o. H ñ t gãy Sn Ba - Minh Long G m t p h p các ñ t gãy nh , phân b trong lo t sông Rhe, vùng Ba ði n, Minh Long và sông Rhe, kéo dài theo phng ñông b c - tây nam. Các ñ t gãy này sinh ra cùng v i quá trình bi n ch t, u n n p trong khu v c, có phng trùng v i phng c u trúc c a các ñá bi n ch t và ho t ñ ng ch y u tr t ngh ch t o nên các vi u n n p ñ o. M t tr t c m tho i v ñông nam v i góc c m 30o - 40o. D c theo các ñ t gãy th ng có các th gabro d ng v a, th u kính c a ph c h Phù M bám theo. ð t gãy Hng Nh ng - sông Giang Có phng v tuy n, kéo dài t phía b c núi Mang ðe theo sông Giang ñ n Hng Nh ng, dài kho ng 20km. ð t gãy ho t ñ ng v i tính ch t tr t ngh ch ph i và sinh ra sau quá trình bi n ch t, u n n p trong khu v c. ð t gãy sông Rhe Có phng á kinh tuy n trùng v i dòng sông Rhe là ñ t gãy ho t ñ ng ngh ch ph i, m t tr t c m v ñông v i góc c m 70o.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 98

ð t gãy Ba T - Th ch Tr Có phng ñông b c - tây nam (60o - 70o ) t phía ñông c a huy n l Ba T qua Th ch Tr r i ra bi n, là ñ t gãy ho t ñ ng trong giai ño n khá tr (sau Jura Kreta), chuy n d ch tr t b ng ph i. M t tr t ñ t gãy c m d c (80o) v phía tây nam. ð t gãy Trà B ng Có phng v tuy n trùng v i phng c a dòng sông Trà B ng, kéo dài t huy n l Trà B ng ñ n Bình Sn (hn 40km). D c theo ñ t gãy, các ñá b vò nhàu, n t n m nh t o nên ñ i d p v ñ n milonit kéo dài theo phng v tuy n v i b r ng kho ng 1 - 2km. ð t gãy ho t ñ ng d ch chuy n ngh ch ph i, h ng m t tr t v phía b c v i góc c m 60o. ðây là ñ t gãy ho t ñ ng trong giai ño n tr (sau Jura - Kreta). ð t gãy núi Lia - ð ng Tranh Có phng kinh tuy n, kéo dài t núi ð ng Tranh qua Trà Bình, núi Lia ñ n Giá ði n. ð t gãy ho t ñ ng tr t b ng trái, m t tr t c m th ng ñ ng. Tu i ho t ñ ng c a ñ t gãy xác ñ nh là sau Jura - Kreta.

(1) Ti n Cambri: thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các thành t o ñ a ch t. Ti n Cambri có th i gian là t ð i nguyên sinh tr v tr c, kho ng 2.700 570 tri u nm. (2) Neogen ñ n ð t : có th i gian kho ng 22 tri u ñ n 1,5 tri u nm. (3) ð a danh ñ i ki n t o. (4), (5) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các giai ño n phát tri n ki n t o. Trong ñó Arkei - Proterozoi s m có th i gian t tr c ð i nguyên sinh ñ n ñ u ð i nguyên sinh, kho ng 3.000 - 2.500 tri u nm; Proterozoi s m có th i gian vào ñ u ð i nguyên sinh, kho ng 2.500 tri u nm. (6) Proterozoi gi a - mu n có th i gian t gi a ñ n cu i ð i nguyên sinh, kho ng 1.300 542 tri u nm. (7) Rift: Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch các c u trúc ñ a ch t phá h y, tách giãn l n. (8), (9), (10) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các giai ño n phát tri n ki n t o. Trong ñó Proterozoi mu n - Paleozoi s m có th i gian t cu i ð i nguyên sinh ñ n ñ u ð i c sinh, kho ng 542 - 520 tri u nm; Paleozoi s m - gi a có th i gian t ñ u ñ n gi a ð i c sinh, kho ng 520 - 410 tri u nm; Paleozoi mu n - Mesozoi s m có th i gian t cu i ð i c sinh ñ n ñ u ð i trung sinh, kho ng 260 - 230 tri u nm. (11) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các giai ño n phát tri n ki n t o. Trong ñó Mesozoi mu n có th i gian vào cu i ð i trung sinh, kho ng 70 tri u nm.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 99

(12) Kainozoi có th i gian vào ð i tân sinh, kho ng 67 tri u nm. (13) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian các ho t ñ ng ki n t o. Trong ñó Pliocen - ð t có th i gian kho ng 12 - 1,5 tri u nm. (14) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các phân v ñ a t ng ñ a ch t. Trong ñó Arkei - Paleoproterozoi có th i gian t tr c ñ n ñ u ð i nguyên sinh, kho ng 3.000 - 2.500 tri u nm. (15) ð a danh phân v ñ a t ng. (16), (16') Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các phân v ñ a t ng ñ a ch t. Trong ñó Paleoproterozoi có th i gian vào ñ u ð i nguyên sinh, kho ng 2.500 tri u nm; Mesoproterozoi - Neoprote rozoi có th i gian t gi a ñ n cu i ð i nguyên sinh, kho ng 1.300 - 542 tri u nm. (17) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các phân v ñ a t ng ñ a ch t. Trong ñó Neoproterozoi có th i gian vào cu i ð i nguyên sinh, kho ng 542 tri u nm. (18) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các phân v ñ a t ng ñ a ch t. Trong ñó Paleozoi thu c ð i c sinh, có th i gian kho ng 338 tri u nm; Cambri Ordovic có th i gian vào ñ u ð i c sinh, kho ng 550 - 450 tri u nm. (19) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các phân v ñ a t ng ñ a ch t. Trong ñó Mesozoi thu c ð i trung sinh, có th i gian kho ng 173 tri u nm. (20) H Neogen, th ng Miocen: Thu t ng ch t. chuyên ngành ñ a ch t ch v ñ a t ng ñ a

(21) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các phun trào bazan. Trong ñó bazan Miocen có th i gian kho ng 25 - 12 tri u nm. (22) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các phun trào bazan. Trong ñó bazan Pliocen - Pleistocen h có th i gian kho ng 12 tri u nm - 700 ngàn nm. (23) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian phát tri n giai ño n magma. Trong ñó magma Paleoproterozoi hình thành vào ñ u ð i nguyên sinh, có th i gian kho ng 1.900 - 2.500 tri u nm. (24) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian phát tri n các giai ño n magma. Trong ñó magma Mesoproterozoi hình thành vào gi a ð i nguyên sinh, có th i gian kho ng 1.590 - 1.900 tri u nm. (25) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian phát tri n các giai ño n magma. Trong ñó magma Neoproterozoi - Paleozoi s m hình thành vào cu i ð i nguyên sinh ñ n ñ u ð i c sinh, có th i gian kho ng 542 - 520 tri u nm. (26) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian phát tri n các giai ño n magma. Trong ñó magma Silur hình thành vào gi a ð i c sinh, có th i gian kho ng 410 - 448 tri u nm.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 100

(27) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian phát tri n các giai ño n magma. Trong ñó magma Paleozoi mu n hình thành vào cu i ð i c sinh, có th i gian kho ng 260 tri u nm. (28), (28') Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian phát tri n các giai ño n magma. Trong ñó magma Kreta mu n hình thành vào cu i ð i trung sinh, có th i gian kho ng 70 tri u nm; magma Kainozoi hình thành vào ð i tân sinh, có th i gian kho ng 67 - 37 tri u nm. (29) Các t h p th ch ki n t o Paleoproterozoi hình thành vào ñ u ð i nguyên sinh, có th i gian kho ng 2.500 tri u nm. (30) Thành h l c nguyên - phun trào mafic - trung tính: là t p h p các thành t o ñ a ch t có ngu n g c tr m tích l c ñ a, phun trào baz, trung tính. (31) Thành h l c nguyên phun trào dacit: là t p h p các thành t o ñ a ch t có ngu n g c tr m tích l c ñ a, kè m m t lo i ñá phun trào axit có tên là dacit. (32) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các t h p th ch ki n t o. Trong ñó các t h p th ch ki n t o Mesoproterozoi - Neoprote rozoi hình thành vào gi a ñ n cu i ð i nguyên sinh, có th i gian kho ng 1.300 - 542 tri u nm. (33) Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch th i gian hình thành các t h p th ch ki n t o. Trong ñó các t h p th ch ki n t o Neoproterozoi - Cambri d i hình thành vào cu i ð i nguyên sinh ñ n ñ u ð i c sinh, có th i gian kho ng 542 - 520 tri u nm. (34) Ki u morlas: Thu t ng chuyên ngành ñ a ch t ch tr m tích có ngu n g c bi n, l c ñ a, châu th hình thành sau t o núi, ho t ñ ng ki n t o.

II. KHOÁNG S N T ng h p các công trình nghiên c u ño v b n ñ ñ a ch t, tìm ki m và thm dò khoáng s n cho th y Qu ng Ngãi phong phú các lo i khoáng s n kim lo i, phi kim lo i; nhi u m , ñi m n c khoáng nóng. Các nhà ñ a ch t ñã phân chia các khoáng s n vùng Qu ng Ngãi thành các nhóm nh sau: 1. NHÓM KIM LO I Khoáng s n kim lo i Qu ng Ngãi có qu ng s t, nhôm, ñ ng, arsen, wolfram, molybden và vàng, nhng v i quy mô nh . 1.1. S T Qu ng s t Qu ng Ngãi có ngu n phong hóa t các ñá bi n ch t, phân b núi Vân Bân, núi Võng, núi ð i và núi Khoáng thu c huy n M ð c. Thân qu ng có d ng l p ph và l trên b m t. B dày qu ng l n nh t ñ t 6m. Tr l ng kho ng 27,8 tri u t n. ði u ki n khai thác và giao thông thu n l i, hàm l ng s t trung bình, quy mô m nh . Ngoài ra, còn có 2 ñi m qu ng s t nh Trà Lâm, Tân An.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 101

1.2. NHÔM Qu ng nhôm là lo i qu ng bauxit laterit, Qu ng Ngãi có 3 m nh An ði m, núi Thình Thình (huy n Bình Sn) và núi Thiên n (huy n Sn T nh). Qu ng có ngu n g c phong hóa t bazan Neogen (N13), Neogen - ð t (N2 - Q1), l thiên t ng ch m nh , quy mô nh , ch t l ng trung bình. B dày thân qu ng 1 - 4,66m, trung bình 2m. Qu ng th ng có d ng c c, m nh, c u t o k t vón, v c u, que, x than màu xám, xám nâu, xám xanh. Hàm l ng Al2O3 40 - 45%. Tr l ng c p P1 toàn vùng kho ng 6.840.000 t n. ði u ki n khai thác thu n l i. 1.3. ð NG Qu ng Ngãi ñã phát hi n 3 ñi m qu ng su i Nùng, ñèo Cóp và núi Xuân Thu thu c xã Sn K, huy n Sn Hà. Qu ng ñ ng ñây có 2 ki u hình thái thân qu ng: ð ng liên quan v i các ñ i d p v , kataclazit hóa m nh m phát tri n trong ñá phi n th ch anh - mica lo t sông Rhe thu c vòm xâm nh p ho c ngay trong các th granit sáng màu ph c h Bà Nà. Các ñ i qu ng có b r ng 1 - 8m, kéo dài 100 2.500m. Hàm l ng qu ng sulfur t 2 - 5% cho ñ n 10%, Cu t 0,2 - 1,21%. ð ng liên quan các m ch, h m ch th ch anh ch a sulfur trong ñ i cà nát thu c ñ i n i ho c ngo i ti p xúc v i các th nh granit sáng màu, có chi u dày t vài centimét ñ n vài ch c centimét, t o nên m t ho c nhi u ñ i qu ng r ng 0,2 - 20m. Hàm l ng qu ng th p Cu 0,1 - 0,36%. Tài nguyên d báo c p P2 toàn vùng kho ng 111.280 t n. 1.4. ARSEN Qu ng arsen vùng Qu ng Ngãi ñã phát hi n 3 ñi m qu ng núi Xuân Thu thu c xã Sn K (huy n Sn Hà), các xã Trà Th y và Trà Giang (huy n Trà B ng). Qu ng hóa arsen ñi v i các m ch h th ch anh nh , phân b theo các ñ i cà nát, ñ t gãy ki n t o phng tây b c - ñông nam ho c kinh tuy n trong nhi u lo i ñá khác nhau nh tr m tích bi n ch t (xã Trà Th y), granitogneis ph c h Chu Lai (xã Trà Giang) và granit ph c h Bà Nà (núi Xuân Thu). Hàm l ng qu ng arsen t 0,8 - 2,5% cho ñ n 19,12%. Tài nguyên d báo qu ng c p P2 cho toàn vùng kho ng 5.947,02 t n arsen. 1.5. WOLFRAM Qu ng wolfram vùng Qu ng Ngãi có khu v c núi Xuân Thu, n m v phía tây b c huy n l Minh Long kho ng 8km, thu c ñ a ph n xã Long Sn. Qu ng t n t i d ng m ch th ch anh - wolfram trong ñ i ngo i và n i ti p xúc c a magma xâm nh p ph c h Bà Nà. ðá vây quanh là các tr m tích bi n ch t h t ng Sn K. Tài nguyên d báo ti m nng c p P2 kho ng 48.345,35 t n WO3.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 102

1.6. MOLYBDEN Molybden vùng Qu ng Ngãi ít ph bi n, có ñi m qu ng Ôn Hng thu c ñ a ph n các xã Ba ð ng, Ba Thành (huy n Ba T). Qu ng hóa thu c thành h molybden - ña kim trong ñá granitoid. Thân qu ng là các m ch nh th ch anh - sulfur ch a molybden, ñ ng dày 2 - 5cm, xuyên trong ñá granit ph c h H i Vân, t o ñ i m ch r ng 10m. ðá vây quanh b greisen hóa, chi u dày ñ i bi n ñ i 10 - 20cm. Thành ph n khoáng v t g m th ch anh 95%, molybdennit 1,5 - 2,5%; calcopyrit 0 - 2%; arsenopyrit 0 - 1%. Khoáng v t qu ng d ng xâm tán r t không ñ ng ñ u, th ng t p trung ven rìa m ch. 1.7. VÀNG Vùng Qu ng Ngãi có c vàng g c và vàng sa khoáng, nh . d ng các ñi m qu ng

Vàng g c ñã phát hi n 2 ñi m qu ng thu c ñ a ph n huy n Trà B ng: ði m vàng g c Trà Th y: thu c ki u qu ng vàng - arsen, thân qu ng là nh ng m ch th ch anh ch a qu ng vàng dày 0,5 - 1m xuyên c t các ñá tr m tích bi n ch t h t ng Sn Thành, hàm l ng Au 4,66 g/T, Ag 7,2 g/T, As 2,567%. ði m vàng g c Trà Giang: thân qu ng là nh ng m ch th ch anh - arsenopyrit dày 4 - 6m và 1,5m xuyên c t granit ph c h Chu Lai, hàm l ng Au 0,1 - 6,23g/T, Ag 2,275 - 19,22%. Ngoài ra, còn g p vàng ñi cùng arsen ho c ñ ng trong các h m ch th ch anh ho c ñ i cà nát ch a qu ng khu v c núi Xuân Thu, hàm l ng Au 1,24g/T. Vàng sa khoáng hi n có 2 ñi m qu ng (Sn Giang và H i Giá). Vàng n m trong b i tích hi n ñ i phân b d c theo thung lng sông Trà Khúc, có 3 thân qu ng v i chi u r ng 40 - 200m, chi u dài 150 - 400m, b dày t ng s n ph m ch a vàng t 1 - 2m, b dày l p ph 1 - 3m. Hàm l ng vàng 142 - 188g/m3. Tài nguyên d báo c p P1 kho ng 9,2kg vàng. 2. NHÓM KIM LO I HI M Khoáng s n kim lo i hi m trong t nh Qu ng Ngãi ñã phát hi n ñi m qu ng liti vùng su i La Vy thu c ñ a ph n 2 xã Ba Trang và Ba Khâm (huy n Ba T) vào nm 2000. Thân qu ng là các m ch pegmatoit ch a qu ng liti, b dày t 0,6 3,0m, chi u dài 100 - 500m; hàm l ng Li: 20 - 9084g/T; Be: 98 - 522g/T; Ta: 34 - 91g/T. ðá vây quanh là ñá phi n th ch anh 2 mica c a h t ng Kan Nack. Quy mô ñi m qu ng cha xác ñ nh. 3. NHÓM PHI KIM LO I

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 103

Khoáng s n phi kim lo i c a Qu ng Ngãi khá phong phú, có nhi u lo i có giá tr nh ñá quý - bán quý, nguyên li u s , nguyên li u ch u l a, nguyên li u k thu t và nguyên li u phân bón. 3.1. ðÁ QUÝ - BÁN QUÝ Các khoáng s n ñá quý - bán quý vùng Qu ng Ngãi ít ph bi n, ñã phát hi n có rubi sa khoáng, thân cây silic hóa và cát k t t c t ng trong h t ng Bình Sn. ði m rubi Thanh Trà N m ñ a ph n xã Bình Khng (huy n Bình Sn), phân b trong tích t h n h p aluvi - deluvi - proluvi tu i ð t không phân chia (adpQ), c h t t 0,15 x 0,2 ñ n 1,9 x 2,4mm, hàm l ng rubi t 8 h t/10dm3 ñ n 1,036g/m3. ði m thân cây silic hóa N m ñ a ph n xã Bình Long (huy n Bình Sn), phân b trong tích t aluvi deluvi ph tr c ti p trên tr m tích l c nguyên h t ng Bình Sn. ga Bình Sn trên di n tích 2,5km2, ñã phát hi n có 10 ñi m có thân cây silic hóa n m r i rác. Các thân cây có ñ ng kính trên 0,3m, dài 0,5m, màu ñen xám bóng, có các vòng tng tr ng là th ch anh hóa n i trên n n silic hóa màu xám ñen khá ñ p, dùng làm trang trí, m ngh có giá tr cao. ðá t c N m ñ a ph n xã Bình Long (huy n Bình Sn) là lo i cát k t d ng arkos màu xám sáng thu c ph n trên c a h t ng Bình Sn. T lâu dân ñ a phng khai thác t c t ng, bia m , ñ o c i, ñá mài. Có th s d ng làm ñ m lót cho các lo i lò nung. Tài nguyên d báo c p P1 kho ng 2,25 tri u mét kh i. 3.2. NGUYÊN LI U G M S Qu ng Ngãi ñã phát hi n ñ c sáu m và m t ñi m qu ng kaolin, có ngu n g c phong hóa và tr m tích, trong ñó ngu n g c tr m tích có quy mô l n hn. Kaolin phong hóa Kaolin thu c ngu n g c phong hóa, trong ph m vi Qu ng Ngãi có 1 m là Cà ðáo và 2 ñi m qu ng là An ði m, T nh Th . M kaolin Cà ðáo là s n ph m phong hóa t các m ch felsit, granit aplit, có 2 thân qu ng chính và 9 thân m ch nh . Hàm l ng Al2O3 17,50 - 20,61%; Fe2O3 1,03 - 1,80%. Tr l ng kaolin c p C2 kho ng 11.344 t n. Quy mô m nh . ði m qu ng kaolin An ði m và T nh Th là s n ph m phong hóa t các ñá granitoid, hàm l ng s t cao.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 104

Kaolin tr m tích Qu ng Ngãi có 2 m l n là ð ng Tr i và Ngha Th ng; 2 m nh là Ba Gia (T nh B c) và Minh Trung (T nh Minh), phân b ch y u trong tích t vng v nh bi n tu i Pleistocen gi a (mlQIII2). M i m th ng có 5 - 7 thân qu ng d ng ôvan, dài 100 - 1.500m, r ng 70 - 800m, b dày thay ñ i 1 - 11m. Hàm l ng Al2O3 14,71 - 34,24%; Fe2O3 0,9 - 2,54%. T ng tr l ng 4 m c p C1 + C2 kho ng 16.466.870 t n. 3.3. NGUYÊN LI U CH U L A Vùng Qu ng Ngãi có m silimanit Hng Nh ng. ðá vây quanh các thân qu ng g m các thành t o ñá bi n ch t h t ng Tiên An, các thành t o magma xâm nh p ph c h Bà Nà, ph c h Trà B ng. Thân qu ng th ng có b dày thay ñ i 1,1 5m, chi u dài thân qu ng t 120 - 200m. Hàm l ng Al2O3 22,81 - 35,78%; Fe2O3 1,51 - 4,78%; MKN 7,67 - 18,60%. T ng tr l ng kho ng 812.500 t n. Quy mô m nh , có th dùng s n xu t g ch ch u l a sam t. 3.4. NGUYÊN LI U K THU T Khoáng s n nguyên li u k thu t trong ph m vi t nh Qu ng Ngãi có graphit, quarzit, felspat, mica. Graphit Có m Hng Nh ng và các ñi m qu ng graphit tây nam và nam Trà B ng, núi Hòn Mai ðang. Thân qu ng là nh ng l p th u kính graphit ho c ñá phi n giàu graphit dày hàng ch c centimét ñ n 15m, kéo dài 200 - 1.500m xen trong ñá phi n k t tinh h t ng Tiên An. M graphit Hng Nh ng ñ c các nhà ñ a ch t Pháp phát hi n t tr c nm 1915. Ng i Pháp b t ñ u khai thác t nm 1916 t i H Bùi, s n l ng hàng nm kho ng 2.000 - 3.000 t n, nm 1918 ñ t 15.000 t n. ð n nm 1919 m ng ng khai thác. Trong th i k kháng chi n ch ng Pháp, l c l ng kháng chi n có khai thác làm c c pin. Sau nm 1954, chính quy n Ngô ðình Di m cng có ti n hành khai thác. T nm 1976, ðoàn ñ a ch t 505, sau ñó ðoàn ñ a ch t 502 ti n hành thm dò. Toàn vùng m có 6 chùm thân qu ng (6, 9, 20, 30, 40 và 50 ) và 3 chùm thân qu ng ngo i vi (su i La, su i G i và Vnh Tuy). Các chùm thân qu ng th ng kéo dài 1 - 2km phng ñông b c - tây nam, ít hn là tây b c - ñông nam, chi u r ng 30 - 70m. T ng tr l ng kho ng 4.376.000 t n và ñ c x p vào h ng m graphit l n nh t, nhì c a Vi t Nam. Quarzit Vùng Qu ng Ngãi quarzit t n t i d i d ng các th u kính xen trong các thành t o ñá tr m tích bi n ch t h t ng Tiên An, h t ng N c Lay vùng Hng Nh ng, Ba

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 105

T. Trong ñó ñi m quarzit Nam Yên thu c xã Bình Ph c (huy n Bình Sn) ñ c phát hi n vào tháng 4.1996, l thành t ng ch m nh , di n l r ng 20m, dài 250m. ðá vây quanh qu ng là các thành t o ñá bi n ch t h t ng Tiên An, hàm l ng SiO2 98,3%, Fe2O3 0,4%, có th s d ng trong lnh v c s n xu t th y tinh, g ch ch u l a ferosilic. ðây là ñi m qu ng có nhi u tri n v ng. Felspat Vùng Qu ng Ngãi felspat ñã phát hi n 5 ñi m qu ng. ði m làng T t thu c ñ a ph n xã Ba Bích (huy n Ba T) ñã ñ c phát hi n nm 1990; d báo tr l ng c p P1 kho ng 1,987 tri u t n. ði m Cà Nang thu c xã Ba Bích (huy n Ba T) ñã phát hi n nm 1990. ði m xã Ba L (huy n Ba T) phát hi n nm 1990 có tr l ng c p C2 kho ng 1.278 t n. ði m núi Võ thu c xã T nh Phong (huy n Sn T nh) phát hi n nm 1994, tr l ng c p P1 kho ng 1 tri u t n và ñi m Cà ðáo thu c xã Sn Thành (huy n Sn Hà) phát hi n nm 1984, tr l ng c p P1 kho ng 3 tri u t n. T ng tr l ng c a 5 ñi m kho ng trên 7,265 tri u t n. Mica Trong ph m vi Qu ng Ngãi ñã phát hi n 3 ñi m qu ng mica. ði m nam làng T t thu c ñ a ph n xã Ba Bích (huy n Ba T) phát hi n nm 1990, d báo tr l ng c p C2 kho ng 20.144 t n. ði m thu c xã Ba L (huy n Ba T) phát hi n nm 1990, tr l ng c p C2 kho ng 47.000 t n. ði m Cà Nang thu c xã Ba Bích (huy n Ba T) phát hi n nm 1990, tài nguyên d báo kho ng 9.000 t n. 3.5. NGUYÊN LI U PHÂN BÓN Vùng Qu ng Ngãi ñã phát hi n m t m và m t ñi m qu ng than bùn. M than bùn Bình Phú (huy n Bình Sn) có quy mô nh , ñã ñ c thm dò t m nm 1992. T ng ch a qu ng là tr m tích bi n - ñ m l y, phân b thành d i h p kéo dài 0,8 2,3km, r ng 80 - 500m. Tr l ng c p B + C1 kho ng 286.675 t n. ði m than bùn xã Ngha Thu n (huy n T Ngha) cách thành ph Qu ng Ngãi 10km v phía tây, ñã ñ c phát hi n nm 1988. Qu ng phân b g n trung tâm vùng xu t l các ñi m n c khoáng nóng, di n l r ng 100m, dài 400m. T ng ch a qu ng là tr m tích ð t (QIV2), ch t l ng qu ng th p, quy mô nh . Tr l ng c p C2 + P1 = 69.000 t n. 4. NHÓM V T LI U XÂY D NG Các tài li u ñi u tra nghiên c u ñ a ch t, khoáng s n ñã phân v t li u xây d ng vùng Qu ng Ngãi ra 2 lo i hình: v t li u xây d ng t nhiên và nguyên li u s n xu t v t li u xây d ng. 4.1. V T LI U XÂY D NG T NHIÊN

Vùng Qu ng Ngãi v t li u xây d ng t nhiên r t phong phú và ña d ng, ñã phát hi n 1 m l n cát k t; 8 m l n và 4 m v a granitoid; 5 ñi m ñá gabro; 3 m l n,

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 106

3 m v a, 4 m nh ñá bazan; 2 m l n và 2 m nh laterit; 5 m cát, s n, s i, cu i. M cát k t ga Bình Sn L ra c nh ga Bình Sn thu c ñ a ph n xã Bình Long (huy n Bình Sn). Cát k t ñây liên quan v i các ñá c a h t ng Bình Sn, di n l dài 4km, chi u r ng 300 400m. Tài nguyên d báo c p P1 kho ng 12,5 tri u mét kh i, quy mô m l n, ñang ñ c nhân dân ñ a phng khai thác làm v t li u xây d ng, ñá mài, vv. Các m granitoid xây d ng ðó là các thành t o magma xâm nh p có thành ph n t granit ñ n granodiorit c a các ph c h magma xâm nh p khác nhau, phân b r ng rãi vùng ñ i núi phía tây, tây nam ñ ng b ng Qu ng Ngãi. M c dù granitoid phân b r ng rãi v i quy mô l n, nhng các m ñ c p ñây là nh ng ni ñang ñ c khai thác ho c có ñi u ki n giao thông thu n l i, g n khu dân c hay các khu kinh t quan tr ng. Granit ph c h H i Vân, phân b r ng rãi, quy mô l n nh t ph i k ñ n kh i núi C i (n m gi a xã Hành Tín ðông, huy n Ngha Hành và xã ð c Phú, huy n M ð c) v i di n tích 100km2, ñ nh cao nh t 698m, tr l ng ti m nng 20 t mét kh i. Thu c ph c h này có các m ñá nh m Ba T, m T nh Bình, Ph c Th , núi Kh (xã T nh Sn), H ðình (xã Ngha Th ) và núi ðá Chát (xã Ba ð ng). Tài nguyên d báo kho ng 1.370.493.000m3. Granodiorit ph c h Trà B ng cng có quy mô c c l n, ñ c bi t là kh i Trà B ng, di n l trên 100km2. Thu c ph c h này hi n nay có m ñá Bình Khng (huy n Bình Sn) ñ c phát hi n nm 1981. Tài nguyên d báo c p P2 kho ng 160 tri u mét kh i. Granit, granodiorit ph c h Qu Sn hi n nay có 2 m ñang khai thác là m ñá núi C y (xã Ngha Phú) và m ñá Ngha Phng. Tài nguyên d báo c p P2 kho ng 22.810.250 m3. Granodiorit ph c h B n Gi ng có 2 m ñang khai thác thu c m ñá Nhân Hòa và Phú Bình v i tài nguyên d báo c p P2 kho ng 11.062.500m3. Granitogneis ph c h Tà Ma có m ñá H i Giá, thu c huy n Sn Hà. Tài nguyên d báo c p P2 kho ng 91.666.000m3. Gabro p lát Vùng Qu ng Ngãi ñá gabro, gabro pyroxenit thu c các ph c h Chà Val, Ng c H i, Phú M và Cù Mông phân b h u nh kh p ni, l ra nh ng th nh r ng 40 100m, dài 500 - 2.500m, ñây là ngu n ñá p lát có nhi u tri n v ng. Toàn vùng có 4 ñi m ñá p lát, trong ñó ñáng chú ý là Bình Liên (huy n Bình Sn) ñã kh o sát

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 107

phát hi n nm 1980; Trà Hi p (huy n Trà B ng) ñã phát hi n nm 1993, tr l ng c p P2 kho ng 500.000m3. Bazan xây d ng Qu ng Ngãi ñá bazan phân b ch y u ven bi n Bình Sn, t o thành d i h p t b trái sông Trà Khúc ñ n vùng Dung Qu t, t ng di n tích kho ng 46km2, phân b ñ cao t 0 - 150m. Các m ñá bazan xây d ng ñã phát hi n là m núi Ph Tinh, Trung Sn, ð ng ð , Hóc Xoài, Duyên L c, núi Ngang, núi M o, ð ng Danh, núi Voi, An ði m và Lý Sn. T ng tr l ng c p C2 kho ng 22 tri u mét kh i, c p P1 kho ng 65.827.000m3. Laterit Laterit ñ c t o thành do phong hóa t ñá bazan, di n phân b r ng kho ng vài ch c kilômét, dày 5 - 10m, g m có các m Bình H i, Ba Làng An, B c Trung Sn và núi Ngang v i t ng tr l ng 33,4 tri u mét kh i, trong ñó ñi n hình là m laterit B c Trung Sn thu c ñ a ph n xã Bình Tân (huy n Bình Sn), là lo i laterit do phong hóa tri t ñ t ñá bazan giàu s t, có t ng di n l kho ng 40.000m2, dày trung bình 2m. Tr l ng d báo c p P1 kho ng 0,8 tri u mét kh i. Cát, cu i, s i Vùng Qu ng Ngãi r t phong phú, ngu n g c b i tích c a các con sông l n nh sông Trà B ng, Trà Khúc, sông V hình thành nên nhi u bãi b i k ti p nhau r ng t 100 - 500m. T ng h p các tài li u cho th y ñ n nay ñã phát hi n có 5 m cát, cu i, s i nh m Trà B c, Phú L c, Ngha Lâm, Trà Khúc và sông V . C 5 m này ñ u phân b trong các thành t o b i tích sông hi n ñ i. T ng tr l ng 18.870.000m3 cát, 46.160.500m3 cu i, s i. ði n hình là m cát, cu i, s i sông Trà Khúc n m trên ñ a ph n thành ph Qu ng Ngãi, ñã kh o sát chi ti t g m 2 thân qu ng. V ch t l ng, ñ c ñánh giá s d ng t t trong xây d ng. Tài nguyên d báo c p P1 cát kho ng 14.450.000m3 ; s n, s i, cu i kho ng 45.862.500m3. Quy mô m l n. 4.2. NGUYÊN LI U S N XU T V T LI U XÂY D NG Các nguyên li u s n xu t v t li u xây d ng vùng Qu ng Ngãi ñ c ñánh giá khá phong phú, ñã phát hi n các m sét g ch ngói, puzlan, ñá vôi và ñá vôi san hô. Sét g ch ngói Sét g ch ngói phân b r ng ñ ng b ng Qu ng Ngãi, là ñ i t ng ñang ñ c khai thác v i quy mô ngày càng l n ñ s n xu t g ch ngói ch y u theo h ng công nghi p, v i các nhà máy có công su t 15 - 25 tri u viên/nm. Sét có m t ch y u trong các ñ a t ng.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 108

Sét trong tr m tích sông tu i Pleistocen mu n: Vùng Qu ng Ngãi phân b r ng nhi u ni d i d ng nh ng th nh tách bi t, trong ñó ñáng chú ý hn c là d i ven sông V dài 8km, r ng 1 - 2km và d i tây huy n l Ngha Hành dài 4km, r ng 0,5 - 1,5km. Di n tích 2 d i kho ng 16km2, b dày trung bình 4m. Tài nguyên d báo ti m nng kho ng 64 tri u mét kh i. Thu c lo i hình sét có ngu n g c này hi n t i có 2 m là Hành Dng và Hành Thi n. T ng tài nguyên d báo kho ng 8,27 tri u t n. Sét trong thành t o bi n - vng v nh tu i Pleistocen mu n h t ng Phong Niên: Sét lo i hình này trong t nh Qu ng Ngãi phân b khá r ng. Trong ñó ñáng chú ý nh t là 2 khu Phong Niên và ñông núi C i. Khu Phong Niên sét phân b d ng ñ ng th c 10 x 10km, di n tích kho ng 100km2, b dày trung bình 3,5m. Tr l ng sét ti m nng kho ng 240 tri u mét kh i. Khu ñông núi C i sét phân b d ng l i li m dài 20km, r ng 1 - 5km, di n tích 50km2, b dày trung bình 3m. Tài nguyên d báo ti m nng là 150 tri u mét kh i. T ng tài nguyên d báo c 2 khu là 390 tri u mét kh i. Trong vn li u ñ a ch t có 4 m sét thu c các ñ a phng Phong Niên (xã T nh Phong), T nh Hà, Ph c L c (xã T nh Sn) thu c huy n Sn T nh và Ph Phong (huy n ð c Ph ) v i tài nguyên d báo kho ng 45,055 tri u mét kh i. Trong ñó ñi n hình là m sét g ch ngói Ph Phong. M sét này ñã ñ c phát hi n t lâu, nm 1980 Liên ñoàn ñ a ch t 5 kh o sát ñánh giá chi ti t. Hi n nay ñang ñ c khai thác làm g ch ngói, công su t 5 tri u viên/nm. Tr l ng c p C1 + C2 kho ng 7,6 tri u mét kh i; tài nguyên d báo c p P1 kho ng 25,76 tri u mét kh i. Quy mô m l n. Sét trong thành t o bi n - vng v nh tu i Holocen: Vùng Qu ng Ngãi sét trong thành t o bi n - vng v nh tu i Holocen, phân b ch y u trung tâm ñ ng b ng Qu ng Ngãi ño n t b nam sông Trà Khúc ñ n g n huy n l M ð c v i chi u dài 20km, r ng 3 - 10km. Di n tích ch a sét kho ng 70km2, b dày trung bình 3m. Tài nguyên d báo ti m nng kho ng 210 tri u mét kh i. Hi n t i trong vn li u ñ a ch t ñ i t ng này có 9 m sét g ch ngói nh m Ngha K, Xuân Ph , Ngha Dõng, Ngha Chánh, Qu ng Phú, Phú Vn, Vn M , Phú Châu và Vn Bân, v i tài nguyên d báo kho ng 60,966 tri u mét kh i. Nh v y, có th nói sét g ch ngói vùng Qu ng Ngãi ch y u t p trung trong hai thành t o là h t ng Phong Niên và tr m tích vng - v nh tu i Holocen, v i tr l ng ti m nng 664 tri u m3. Trên toàn vùng có 14 m v i t ng tr l ng c p C1 + C2 kho ng 9,1 tri u mét kh i, tài nguyên d báo c p P1 kho ng 114.271 tri u mét kh i. Puzlan Trong các vn li u ñ a ch t ñã phát hi n Qu ng Ngãi có 2 m puzlan: Nam núi Thình Thình, núi Voi - núi Ngang và ñi m qu ng Phú M . Chúng có m t trong thành t o bazan tr tu i Neogen - ð t .

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 109

Puzlan là lo i ñá bazan có ñ c tính hút vôi, có th s d ng làm ph gia ximng và bêtông. ð hút vôi 74 - 135,29mgCaO/g ph gia. ðã xác ñ nh s b tr l ng m puzlan núi ð u Voi kho ng 44 tri u mét kh i. ðá vôi, ñá vôi san hô T ng h p các tài li u nghiên c u ñ a ch t, khoáng s n trong ph m vi t nh Qu ng Ngãi có 2 ñi m ñá vôi và 3 ñi m ñá vôi san hô. ði m ñá vôi Tác P thu c ñ a ph n xã Trà Khê (huy n Tây Trà), ñ c phát hi n nm 1978. Tr l ng cha ñ c xác ñ nh. ði m ñá vôi Sn Mùa thu c xã Sn Mùa (huy n Sn Tây) ñ c phát hi n nm 1978, tr l ng cha ñ c xác ñ nh. Nhìn chung các ñi m ñá vôi nêu trên ñã b thoái hóa, ch t l ng kém. ði m ñá vôi san hô ven b mi Ba Làng An và mi nhô xã Bình H i, ñã ñ c phát hi n t lâu, v i chi u dài kho ng 10km. T lâu dân ñ a phng ñã khai thác ñ nung vôi. Tài nguyên d báo c p P1 kho ng 4,5 tri u mét kh i, tng ñng 2.587.500 t n CaO. Quy mô m v a. ði m ñá vôi san hô ñ o Lý Sn, huy n Lý Sn, ñ c phát hi n nm 1975. Tr l ng c p P1 kho ng 15 tri u mét kh i. ði m ñá vôi san hô Sa Hunh (huy n ð c Ph ), dân ñ a phng ñã khai thác s d ng ñ nung vôi. Tr l ng c p P1 kho ng 75 tri u t n. 5. N C KHOÁNG NÓNG Qu ng Ngãi có 2 m n c khoáng nóng nh là Th ch Bích, Ngha Thu n và 7 ñi m n c khoáng nóng là ðá ðen, Ph c Th , Xã ði u, Sn Mùa, Kim ð ng, Tú Sn, Th ch Tr . M n c khoáng nóng Th ch Bích N m xã Trà Bình (huy n Trà B ng). N c khoáng nóng Th ch Bích ñã t ng ñ c ghi chép trong ð i Nam th ng nh t chí d i tên Th ch Bích. Mañrôn (C. Madrolle) và Blôngñen (E. Blondel) ñã ñ n kh o sát và ñ t tên là L c Thanh. Nm 1933, Hôpfê (J.H. Hoffet) ña lên b n ñ ñ a ch t 1:500.000 t Turane, ghi là ngu n sông Trà B ng. Nm 1957, Fôngten (H. Fontaine) ñã l y m u phân tích. Sau nm 1975, m t s ñn v ñ a ch t, y t ñã ñ n kh o sát. Nm 1994, ðoàn 502 Liên ñoàn ñ a ch t 5 ñã kh o sát t m và ñánh giá tr l ng c p C1 = 237m3/ngày, c p C2 = 489,97m3/ngày. Công ty ñ ng Qu ng Ngãi ñang khai thác làm n c u ng ñóng chai, ñ c th tr ng a chu ng và ñ t gi i th ng Sao vàng ñ t Vi t nm 2004.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 110

M n c khoáng nóng Ngha Thu n N m xã Ngha Thu n (huy n T Ngha). M ñã ñ c ñánh giá s b nm 1994. Ngu n n c khoáng nóng xu t l t ñ i d p v ki n t o ñá xâm nh p ph c h H i Vân, qua t ng ph b i tr m tích ð t dày 3 - 9m. N c khoáng ñây thu c nhóm n c khoáng nóng silic, nhi t ñ 76oC, ñ khoáng hóa th p, ch t l ng ñ m b o. Tr l ng c p C1 là 23,93m3/ngày ñêm; c p C2 là 188m3/ngày ñêm. T ng tr l ng c p C1 + C2 là 211,93m3/ngày ñêm. ðây là m có ñi u ki n giao thông thu n l i, ñang ti n hành quy ho ch ñ ñ u t khai thác, s d ng ngu n n c khoáng này. ð c bi t, ngu n n c khoáng nóng ñây xu t l qua t ng ph ð t có ch a than bùn nên có th thi t k t m bùn nóng ph c v ch a b nh. ði m n c khoáng nóng Th ch Tr L ra thôn Hi p An, xã ð c Lân (huy n M ð c). Ngu n n c khoáng nóng này ñ c ghi chép trong ð i Nam nh t th ng chí, sau ñó ñ c Fôngten l y m u phân tích nm 1957. Sau nm 1975 ñã ñ c m t s ñn v ñ a ch t, y t , và các nhà ñ a ch t Ti p Kh c, Niu Zilân, M l y m u phân tích. Chúng xu t l t ñ i d p v ki n t o ñá xâm nh p ph c h H i Vân, ñã xác ñ nh là lo i n c khoáng silic - fluor - radi, nhi t ñ 77oC, t ng ñ khoáng hóa 5 - 10g/l (khoáng hóa v a và cao), có hàm l ng ch t phóng x cao. ðây là ngu n n c nóng có tác d ng ch a b nh ngoài da r t t t. ði m n c khoáng nóng Kim ð ng L ra thôn Kim ð ng, xã Hành Nhân (huy n Ngha Hành). Ngu n n c ñ c nh n bi t t lâu. ðoàn 500N ñã ñ n kh o sát nm 1980, chúng xu t l qua ñ i d p v ki n t o, v i quy mô nh và b ph b i tr m tích ð t , nhi t ñ l n hn 60oC, t ng ñ khoáng hóa (M) < 1g/l, lu l ng 1 - 2 l/s. ði m n c khoáng nóng Xã ði u L ra xóm Xã ði u, xã Sn H (huy n Sn Hà), ñ c phát hi n nm 1977, nhi t ñ 63oC, t ng ñ khoáng hóa 345,59mg/l (khoáng hóa th p), thu c lo i n c khoáng silic, r t nóng. ði m n c khoáng nóng ðá ðen L ra thôn Bàn C , xã T nh Giang (huy n Sn T nh). Ngu n n c này ñ c phát hi n nm 1977, cha xác ñ nh lu l ng, nhi t ñ 67oC, ñ t ng khoáng hóa 546,27mg/l (khoáng hóa th p), thu c lo i n c khoáng silic, r t nóng. ði m n c khoáng nóng Ph c Th

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 111

L ra thôn Ph c Th , xã T nh Giang (huy n Sn T nh). Ngu n n c có lu l ng kho ng 3,5l/s, nhi t ñ 57oC, t ng ñ khoáng hóa 383mg/l (khoáng hóa th p), thu c lo i n c khoáng nóng silic - fluor. ði m n c khoáng nóng Sn Mùa L ra ñ a ph n xã Sn Mùa (huy n Sn Tây). Ngu n n c này ñ c phát hi n nm 1979, nhi t ñ 51oC, lu l ng kho ng 2 - 3l/s, t ng ñ khoáng hóa 261,25mg/l (khoáng hóa th p), thu c lo i n c nóng v a. ði m n c khoáng nóng Tú Sn L ra thôn Tú Sn, xã ð c Lân (huy n M ð c). Ngu n n c này ñ c phát hi n nm 1923, sau ñó ñ c Fôngten l y m u phân tích nm 1957. Sau nm 1975 ñã ñ c m t s ñn v ñ a ch t, y t l y m u phân tích, nhi t ñ 54oC, t ng ñ khoáng hóa 5.578mg/l (khoáng hóa cao), thu c lo i n c silic - fluor, nóng v a. III. TH NH NG

Do ñ c ñi m các thành t o v ñ a ch t phong phú, ñ a hình, ñ a m o ña d ng ñã hình thành nên vùng ñ t Qu ng Ngãi cng ña d ng v lo i hình ñ t và phân b có tính quy lu t theo không gian. Theo phân lo i c a FAO-UNESCO, k t qu ñi u tra, xây d ng b n ñ ñ t t nh Qu ng Ngãi (1998), do tr ng ð i h c Nông nghi p I Hà N i th c hi n, ñã phân ra 9 nhóm ñ t chính, 25 ñn v ñ t, 68 ñn v ñ t ph . 1. NHÓM ð T CÁT VEN BI N (AVENOSOLS) Có di n tích 6.290ha, chi m 1,22% t ng di n tích ñ t t nhiên toàn t nh, phân b các huy n Bình Sn, Sn T nh, T Ngha, M ð c, ð c Ph và huy n ñ o Lý Sn. ð t cát ven bi n Qu ng Ngãi không hình thành m t d i liên t c do b chia c t b i các dãy núi ñâm ngang ra bi n, thu c nhóm ñ t này còn g p ñ t cát ven sông Trà Khúc, Trà B ng. ð t cát ven bi n ñ c hình thành t các tr m tích sông, tr m tích bi n, các s n ph m d c t , l tích t phá h y các ñá giàu th ch anh, quarzit, cát k t,... Thành ph n c gi i ch y u là cát, không có k t c u, gi n c và phân kém. Các tính ch t nông hóa ñ u kém, hàm l ng ch t dinh d ng m c nghèo và r t nghèo, th ng xuyên khô h n. H ng s d ng ch y u c a nhóm ñ t này là gieo tr ng các lo i cây màu. Thu c nhóm ñ t này có 4 ñn v ñ t (ñ t c n cát tr ng vàng, ñ t cát ñi n hình, ñ t cát glây, ñ t cát m i bi n ñ i) và 8 ñn v ph ñ t (ñ t c n cát tr ng vàng trung tính ít chua, ñ t c n cát tr ng vàng chua, ñ t cát ñi n hình trung tính ít chua, ñ t cát ñi n hình chua, ñ t cát glây nông, ñ t cát m i bi n ñ i trung tính ít chua, ñ t cát m i bi n ñ i chua, ñ t cát m i bi n ñ i glây nông). 2. NHÓM ð T M N (SALICTHIONIC FLUVISOLS) Có di n tích 1.573,1ha, chi m 0,30% t ng di n tích t nhiên toàn t nh, phân b xen v i ñ t phù sa các vùng c a sông ñ ra bi n thu c các huy n ñ ng b ng ven

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 112

bi n; ñ c hình thành do phù sa sông l ng ñ ng trong môi tr ng n c l ho c b nhi m m n. ð t có ñ c tính salic ñi n hình. Lo i ñ t này s d ng có hi u qu nh t là nuôi tr ng th y s n và làm mu i. Nhóm ñ t này ñ c phân ra 1 ñn v ñ t (ñ t m n) và 2 ñn v ph ñ t (ñ t m n glây c gi i nh và ñ t m n glây c gi i n ng). 3. NHÓM ð T PHÙ SA (FLUVISOLS) Có di n tích 97.157,5ha, chi m 18,93% t ng di n tích t nhiên toàn t nh, phân b các huy n Bình Sn, Sn T nh, T Ngha, M ð c, ð c Ph , Ngha Hành, thành ph Qu ng Ngãi và ven sông, su i các huy n mi n núi; ñ c hình thành do quá trình l ng ñ ng phù sa c a các dòng sông Trà B ng, Trà Khúc và sông V . ð c tính chung c a lo i ñ t này thích h p cho gieo tr ng các lo i cây lng th c và các lo i cây công nghi p nh mía, các lo i ñ u ñ , các lo i rau qu . Nhóm ñ t này ñ c phân ra 3 ñn v ñ t (ñ t phù sa trung tính ít chua, ñ t phù sa chua, ñ t phù sa ñ m r ) và 5 ñn v ph ñ t (ñ t phù sa trung tính ít chua c gi i nh , ñ t phù sa trung tính ít chua c gi i n ng, ñ t phù sa trung tính ít chua giàu mùn, ñ t phù sa trung tính ít chua glây nông, ñ t phù sa trung tính ít chua glây sâu). 4. NHÓM ð T GLÂY (GLEYSOLS) Có di n tích 2.052,4ha, chi m 0,39% t ng di n tích t nhiên toàn t nh, phân b ñ a hình trng thu c các huy n ñ ng b ng Bình Sn, Sn T nh, M ð c, T Ngha, ð c Ph . ð c tính chung c a lo i ñ t này là chua và ít chua, thích nghi tr ng lúa n c nhng c n dùng vôi ñ c i t o ñ chua c a ñ t. Thu c nhóm ñ t này ñ c phân ra 2 ñn v ñ t (ñ t glây ít chua, ñ t glây chua) và 5 ñn v ph ñ t (ñ t glây ít chua giàu mùn, ñ t glây ít chua, ñ t glây chua giàu mùn, ñ t glây chua c gi i n ng, ñ t glây chua nhi m m n). 5. NHÓM ð T XÁM (ACRISOLS) Có di n tích 376.547,2ha, chi m 73,42% t ng di n tích t nhiên toàn t nh, phân b t t c các huy n trên nhi u d ng ñ a hình khác nhau, di n tích t p trung l n các huy n mi n núi nh Ba T, Minh Long, Sn Tây, Sn Hà, Tây Trà, Trà B ng. Lo i ñ t này ñ c hình thành phát tri n trên các ñá m khác nhau. ð c tính chung lo i ñ t này có thành ph n dinh d ng nghèo ñ n trung bình. Thích nghi ch y u cho tr ng cây lâm nghi p, kh nng khai thác cho s n xu t nông nghi p h n ch . Nhóm ñ t xám có 6 ñn v ñ t (ñ t xám b c màu, ñ t xám k t vón, ñ t xám có t ng loang l , ñ t xám ñá l n, ñ t xám feralit, ñ t xám mùn) và 20 ñn v ph ñ t (ñ t xám b c màu c gi i nh , ñ t xám b c màu c gi i n ng, ñ t xám b c màu glây nông, ñ t xám k t vón nông, ñ t xám k t vón sâu, ñ t xám k t vón ñá ong nông, ñ t xám k t vón glây nâu, ñ t xám có t ng loang l nông, ñ t xám k t vón có t ng loang l sâu, ñ t xám có t ng loang l glây nông, ñ t xám ñá l n nông, ñ t xám ñá l n sâu, ñ t xám feralit ñi n hình, ñ t xám feralit mùn, ñ t xám feralit ñá l n nông, ñ t xám feralit ñá l n sâu, ñ t xám feralit k t vón nông, ñ t xám mùn ñi n hình, ñ t xám mùn ñá l n nông, ñ t xám mùn ñá l n sâu).

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 113

6. NHÓM ð T ð

(FERRALSOLS)

Có di n tích 8.142,4ha, chi m 1,58% t ng di n tích t nhiên toàn t nh, phân b ch y u 2 huy n Bình Sn và Sn T nh; ñ c hình thành do quá trình phong hóa m nh t ñá ki m ho c trung tính, có thành ph n c gi i ñ t th t pha cát, th t pha sét; có kh nng tr ng cây công nghi p lâu nm nh qu , chè, cà phê, mía, l c... Nhóm ñ t này ñ c phân ra 2 ñn v ñ t (ñ t nâu ñ , ñ t nâu vàng) và 7 ñn v ph ñ t (ñ t nâu ñ ñi n hình, ñ t nâu ñ ñá l n nông, ñ t nâu ñ k t vón nông, ñ t nâu ñ k t vón sâu, ñ t nâu vàng ñi n hình, ñ t nâu vàng ñá l n nông, ñ t nâu vàng k t vón nông). 7. NHÓM ð T ðEN (LUVIOLS) Có di n tích 2.328,4ha, chi m 0,45% t ng di n tích t nhiên toàn t nh, phân b nhi u phía ñông huy n Bình Sn, ñông b c huy n Sn T nh, huy n ñ o Lý Sn. Chúng phát tri n trên ñá bazan, ñá bazan l h ng và ñá b t bazan, có thành ph n th t c gi i trung bình và th t n ng. Lo i ñ t này thích h p v i các lo i cây tr ng nh ngô, hành t i, da h u, cao su, ñi u... Nhóm ñ t này ñ c phân ra 4 ñn v ñ t (ñ t ñen ñi n hình, ñ t ñen m i bi n ñ i, ñ t nâu th m, ñ t ñen có k t vón) và 7 ñn v ph ñ t (ñ t ñen ñi n hình ñá l n nông, ñ t ñen ñi n hình ñá l n sâu, ñ t ñen m i bi n ñ i ñi n hình, ñ t ñen m i bi n ñ i ñá l n nông, ñ t ñen m i bi n ñ i ñá l n sâu, ñ t nâu th m ñi n hình, ñ t ñen có k t vón nông). 8. NHÓM ð T N T N (VERTISOLS) Có di n tích 634ha, chi m 0,12% t ng di n tích t nhiên toàn t nh, phân b duy nh t huy n Bình Sn; ñ c hình thành t ñá ki m phong hóa tri t ñ , có thành ph n c gi i là th t n ng và sét; b h n ch trong s d ng do thi u n c vào mùa khô. N u kh c ph c ñ c n c thì có th tr ng ñ c nhi u lo i cây công nghi p dài ngày nh chè, ñi u và các lo i rau. Nhóm ñ t ñ c phân ra 1 ñn v ñ t (ñ t n t n trung tính ít chua) và 1 ñn v ph ñ t (ñ t n t n trung tính ít chua c gi i n ng). 9. NHÓM ð T XÓI MÒN M NH TR S I ðÁ (LEPTOSOLS) Có di n tích 9.696ha, chi m 1,89% t ng di n tích t nhiên toàn t nh, phân b h u h t các huy n trong t nh; ñ c hình thành t nhi u lo i ñá m khác nhau, ñ t nghèo dinh d ng, t ng ñ t m ng, phù h p v i các lo i cây lâm nghi p. Nhóm ñ t này ñ c phân ra 2 ñn v ñ t (ñ t xói mòn m nh tr s i ñá chua, ñ t xói mòn m nh tr s i ñá trung tính) và 3 ñn v ph ñ t (ñ t xói mòn m nh tr s i ñá ñi n hình, ñ t xói mòn m nh tr s i ñá còn mùn, ñ t xói mòn m nh tr s i ñá trung tính c gi i n ng). Tóm l i, trong t ng di n tích ñ t canh tác Qu ng Ngãi có 376.547,2ha ñ t vùng ñ i núi có kh nng phát tri n lâm nghi p, chi m 73,42% và 99.209,9ha ñ t

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 114

nông nghi p chi m hn 19,36% di n tích ñ t t nhiên toàn t nh. Vì v y, phát tri n kinh t mi n núi là m t th m nh c a t nh Qu ng Ngãi. B ng t ng h p di n tích các nhóm ñ t

T T 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Nhóm ñ t Cát M n Phù sa Glây Xám ð ðen N tn Tr s i ñá Di n tích (ha) 6.290 1.573 97.158 2.052 376.547 8.142 2.328 634 9.696 Ký hi u AR FLS FL GL AC FR LV VR LP Tên FAO-UNESCO Avenosols Salicthionic Fluvisols Fluvisols Gleysols Acrisols Ferralsols Luviols Vertisols Leptosols T l (%) 1,22 0,30 18,93 0,41 73,42 1,58 0,45 0,12 1,89

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 115

CHNG IV

KHÍ H U, TH Y VN

I. KHÍ H U 1. CÁC NHÂN T 1.1. NHÂN T HÌNH THÀNH KHÍ H U

HOÀN LU

Vi t Nam nói chung, Qu ng Ngãi nói riêng n m trung tâm khu v c "Châu Á gió mùa", là ni ch u nh h ng luân phiên c a nhi u lu ng không khí có ngu n g c khác nhau tràn t i. Do v trí ñ a lý và ñi u ki n ñ a hình khác nhau m i ñ a phng, nên h qu khí h u do hoàn lu gây ra cng khác nhau rõ r t. H th ng khí áp chính chi ph i th i ti t Qu ng Ngãi bao g m các trung tâm khí áp vnh c u và các trung tâm khí áp ho t ñ ng theo mùa. 1.2. ðI U KI N B C X , MÂY, N NG Hàng nm Qu ng Ngãi có hai l n m t tr i ñi qua thiên ñ nh, l n th nh t vào kho ng cu i tháng 4 ñ u tháng 5, l n th hai vào trung tu n tháng 8. L ng b c x t ng c ng th c t ph bi n t 130 - 150 Kcal/cm2/nm, l ng b c x t ng c ng phân b không ñ ng ñ u theo các tháng và t t y u d n ñ n phân b không ñ u trong các mùa. L ng b c x t ng c ng mùa khô (t tháng 1 ñ n tháng 7) chi m ñ n 70 - 75%, mùa ma (t tháng 9 ñ n tháng 12) ch chi m t 25 - 30%. L ng b c x t ng c ng v ðông Xuân chi m 41%, còn v Hè Thu chi m 59%. B c x t ng c ng th c t tháng và nm (Kcal/cm2)

Tháng 1 ð a ñi m Sn Tây Trà B ng Minh Long Ba T Châu Qu ng Ngãi 7,2 7,4 9,5 11,6 13,8 15,2 13,1 14,4 13,3 11,9 8,7 9,3 11,2 13,9 15,1 13,0 14,6 13,6 12,7 8,2 5,9 6,8 7,2 7,4 4,7 4,7 4,9 4,9 5,9 6,2 129 133 134 136 146 147 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Nm

7,2 10,1 12,9 14,0 15,2 13,4 14,9 12,6 12,5 9,3 7,3 10,2 13,1 14,1 15,6 13,5 15,0 12,8 12,6 9,7

8,0 10,1 12,7 15,2 17,1 16,3 16,7 14,1 13,2 10,2 6,8 7,8 9,8 12,4 15,6 17,4 16,3 16,5 14,2 13,3 10,5 7,4

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 116

Tháng 1 ð a ñi m Sa Hunh Lý Sn 8,7 10,4 13,6 16,5 17,6 16,4 16,8 14,3 13,4 11,2 7,8 8,8 10,6 14,1 16,5 17,4 16,4 16,9 14,0 13,5 11,0 8,2 6,7 7,4 153 155 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Nm

2. CH ð

KHÍ ÁP VÀ GIÓ

2.1. KHÍ ÁP Áp su t không khí (khí áp) là tr ng l ng toàn b c t không khí tác d ng lên m t ñn v di n tích. Khí áp trung bình nhi u nm c a Qu ng Ngãi là 1009,3mb. T tháng 10 ñ n tháng 3 nm sau khí áp ñ t giá tr cao hn trung bình nm và ñ t m c cao nh t vào tháng 1 (1015,4mb). Nh ng tháng này Qu ng Ngãi th ng ch u nh h ng c a h th ng hoàn lu cao áp c c ñ i. Khí áp cao nh t xu t hi n khi có không khí l nh xâm nh p sâu xu ng phía nam, khí áp cao nh t tuy t ñ i ñ t giá tr 1026,5mb vào ngày 22.02.1938. T tháng 4 ñ n tháng 9 khí áp ñ t giá tr th p hn giá tr trung bình nm và ñ t m c th p nh t vào tháng 8 là 1003,5mb, ñây là th i k ho t ñ ng m nh và th ng xuyên c a các h th ng áp th p c a vùng nhi t ñ i nh h ng ñ n Qu ng Ngãi. Khí áp th p nh t xu t hi n khi có bão nh h ng tr c ti p ñ n Qu ng Ngãi ño ñ c là 980mb vào tháng 8.1957. B ng các ñ c trng khí áp c a Qu ng Ngãi (t nm 1931 ñ n 2000)

Các ñ c trng khí áp Th i gian Pmin xu t hi n 01.1934 1002,6 22.02.1938 1000,7 04.3.1977 1000,9 5.1939 994,8 5.1933 994,2 6.1938 991,5 13.7.1979 993,8 30.8.1976 989,0 9.1937 989,3 10.1931 989,8 11.1989 998,7 12.1934 1004,9 22.02.1938 989,0

Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 NM

PTB 1015,4 1013,8 1011,7 1009,2 1006,4 1004,2 1003,5 1003,7 1006,1 1009,5 1012,9 1014,7 1009,3

Pmax 1025,7 1026,5 1025,7 1019,7 1014,9 1011,6 1011,4 1012,5 1014,5 1018,6 1021,2 1025,4 1026,5

Th i gian xu t hi n 29.01.1980 08.02.1985 3.1934 4.1930 5.1989 25.6.1961 7.1930 8.1957 06.9.1982 10.1957 11.1933 12.1935 8.1957

PTB: Khí áp trung bình; ti u.

Pmax: Khí áp c c ñ i;

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Pmin: Khí áp c c

Trang 117

2.2. GIÓ Qu ng Ngãi n m trong khu v c nhi t ñ i gió mùa nên có hai mùa gió chính (gió mùa mùa ðông và gió mùa mùa Hè). Do ñ a hình chi ph i nên h ng gió không ph n nh ñúng c ch c a hoàn lu. Tuy nhiên, h ng gió hình thành v n bi n ñ i theo mùa rõ r t. H ng gió th nh hành: thành ph Qu ng Ngãi (ñ i di n cho vùng ñ ng b ng Qu ng Ngãi) t tháng 9 ñ n tháng 3 nm sau là h ng B c ñ n Tây B c, t tháng 4 ñ n tháng 8 là h ng ðông và ðông Nam. H i ñ o t tháng 10 ñ n tháng 2 nm sau là h ng Tây B c ñ n ðông B c, t tháng 3 ñ n tháng 9 là h ng Tây B c và ðông Nam. Vùng núi t tháng 10 ñ n tháng 3 nm sau là h ng B c ñ n ðông B c, tuy nhiên trong th i k này h ng gió Nam và Tây Nam cng xu t hi n v i t n su t khá cao, t tháng 4 ñ n tháng 9 là h ng Tây Nam. T c ñ gió: T c ñ gió trung bình nm t i ñ ng b ng ven bi n kho ng 1,3m/s, t i vùng núi kho ng 1,2m/s, t i ven bi n và Lý Sn là 4,5m/s. Nh v y, t c ñ gió vùng h i ñ o cao g p 3 ñ n 4 l n vùng ñ ng b ng và vùng núi, ñi u này cho phép khai thác tài nguyên gió vùng h i ñ o và ven bi n ph c v cho s n xu t và ñ i s ng khá thu n l i. 3. NHI T ð KHÔNG KHÍ

N m trong vành ñai nhi t ñ i B c Bán C u, Qu ng Ngãi có n n nhi t ñ cao và ít bi n ñ ng trong nm. Ch ñ nhi t t i m t s ñ a phng Qu ng Ngãi so v i tiêu chu n nhi t ñ i nh sau: B ng so sánh m t s ñ c trng nhi t ñ i c a Qu ng Ngãi v i tiêu chu n nhi t ñ i (vùng ñ t th p)

Các ñ c trng T ng nhi t ñ nm ( C) Ttb nm (o C) S tháng Ttb d i 20o C Ttb tháng l nh nh t (o C) Biên ñ nhi t ñ nm (o C)

o

Nhi t ñ i tiêu chu n 7500 - 9500 > 21 < 4 tháng > 18o C t 1 - 6oC

Qu TP. Qu ng Ngãi 9417 25,8 không 21,7 8,0

ng Ngãi Ba T 9234 25,3 không 22,3 8,8

Lý Sn 9672 26,5 Không 23,2 6,2

Ttb: Nhi t ñ trung bình Nh v y, ch ñ nhi t c a Qu ng Ngãi t vùng ñ ng b ng ñ n vùng núi cao d i 500m và h i ñ o ñ u ñ t tiêu chu n nhi t ñ i. 3.1. BI N ð I NHI T ð THEO KHÔNG GIAN

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 118

Qu ng Ngãi có n n nhi t ñ cao. Nhi t ñ thay ñ i rõ r t theo ñ cao ñ a hình, trung bình lên cao 100m, nhi t ñ gi m t 0,5 - 0,6oC. Vùng ñ ng b ng ven bi n, vùng ñ i và thung lng th p, h i ñ o có nhi t ñ trung bình nm 25,5 - 26,5oC, tng ñng v i t ng nhi t ñ nm 9.300 - 9.700oC. Vùng núi cao d i 500m có nhi t ñ trung bình nm 23,5 - 25,5oC, t ng nhi t ñ nm 8.500 - 9.300oC; vùng núi cao trên 500 - 1.000m có nhi t ñ trung bình nm 21,0 - 23,5oC, t ng nhi t ñ nm t 7.600 - 8.500oC. Nh v y, các vùng núi cao trên 1.000m, nhi t ñ trung bình nm có th xu ng d i 21oC, t ng nhi t ñ nm có th d i 7.600oC. B ng ñ c trng t ng nhi t ñ trung bình nm Ngãi

ð a ñi m Sn Tây Trà B ng Sn Giang Minh Long Ba T Qu ng Ngãi Sa Hunh Lý Sn ð cao (m) >500 >100 40 >100 52 8 2 4

các khu v c c a Qu ng

T ng nhi t ñ nm (o C) 8541 9198 9271 9234 9234 9417 9490 9672

Nhi t ñ trung bình nm (o C) 23,4 25,2 25,4 25,3 25,3 25,8 26,0 26,5

Bi n trình nhi t ñ các mùa theo v trí ñ a lý và ñ cao Trong mùa Hè (tháng 5 - 8) là nh ng tháng nóng nh t; ñ ng b ng ven bi n nhi t ñ trung bình c a các tháng này t 28,4 - 29,5oC; vùng ñ i và núi th p t 27 28,4oC; vùng núi cao th p hn 27oC. B ng các ñ c trng nhi t ñ (oC) tháng 7

ð c trng Trung bình (oC) Cao nh t trung bình (o C) Th p nh t trung bình (o C) Sn Tây 26,6 31,9 21,9 Trà B ng 28,4 34,7 23,7 Sn Giang 28,0 34,7 23,4 Minh Long 28,3 34,5 23,7 Ba T 27,9 34,5 24,0 Qu ng Ngãi 28,9 34,3 25,0 Sa Hunh 29,3 35,6 25,2 Lý Sn 29,4 32,4 27,1

Vào mùa ðông, khi b c x m t tr i ít do góc b c x m t tr i th p và hoàn lu nh h ng ñ n Qu ng Ngãi ch y u là không khí c c ñ i bi n tính ho c tín phong mùa ðông. Các tháng chính ðông (t tháng 12 ñ n tháng 2 nm sau) có nhi t ñ khá th p, tháng 1 là tháng có nhi t ñ trung bình th p nh t trong nm. vùng ñ ng b ng, ven bi n, ñ i núi và các thung lng th p có nhi t ñ trung bình t 21 - 22oC. Vùng núi cao trên 500m nhi t ñ trung bình 19 - 20oC. B ng các ñ c trng nhi t ñ (oC) tháng 1

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 119

ð c trng Trung bình (o C) Cao nh t trung bình (o C) Th p nh t trung bình (o C)

Sn Tây 19,4 24,0 16,2

Trà B ng 21,4 26,2 17,7

Sn Giang 21,8 26,5 18,4

Minh Long 21,3 26,0 18,4

Ba T 21,4 25,5 18,9

Qu ng Ngãi 21,7 25,5 19,0

Sa Hunh 22,3 25,0 19,3

Lý Sn 23,2 25,4 21,7

Trong c nm, nh ng ngày có gió mùa Tây Nam m nh, nhi t ñ cao nh t ban ngày có th lên trên 40oC. Trong nh ng ngày nh h ng c a gió mùa ðông B c m nh và duy trì nhi u ngày, nhi t ñ th p nh t vùng ñ ng b ng có th xu ng d i 12oC, vùng núi cao xu ng d i 10oC, h i ñ o 15 - 16oC. B ng nhi t ñ (oC) cao nh t và th p nh t

ð c trng Cao nh t trung bình (o C) Th p nh t trung bình (o C) Sn Tây 40,1 9,2 Trà B ng 42,3 10,6 Sn Giang 42,2 10,9 Minh Long 42,1 10,9 Ba T 41,5 11,3 Qu ng Ngãi 41,4 12,0 Sa Hunh 42,3 12,5 Lý Sn 36,8 15,4

3.2. BI N ð I NHI T ð Bi n ñ i nhi t ñ ngày

THEO TH I GIAN

Trong m t ngày ñêm, nhi t ñ th p nh t th ng x y ra sau 4 gi sáng và tr c lúc m t tr i m c, nhi t ñ cao nh t trong ngày th ng x y ra vào lúc quá tra ñ n tr c 14 gi . Tuy nhiên, trong nh ng tr ng h p c c ñoan, nh ngày b t ñ u nh h ng c a gió mùa ðông B c m nh, nhi t ñ th p nh t có th x y ra vào b t c lúc nào. Chênh l ch nhi t ñ cao nh t và th p nh t trong 24 gi ñ c g i là biên ñ nhi t ñ ngày. Biên ñ nhi t ñ ngày vào mùa hè l n hn biên ñ nhi t ñ ngày vào mùa ñông. B ng biên ñ trung bình ngày c a nhi t ñ (oC)

Tháng 1 ð a ñi m Qu ng Ngãi (o C) Ba T (o C) Lý Sn (o C) 6,5 6,6 3,7 2 3 4 7,2 5 9,0 6 9,0 7 9,3 8 9,1 9 8,0 10 6,3 6,7 3,9 11 5,5 5,4 3,4 12 Nm 3,4 5,0 3,2 7,7 8,6 4,3

7,2 8,2

8,2 10,1 11,1 10,8 10,1 10,5 10,2 8,8 3,8 4,0 4,3 4,9 5,1 5,3 5,3 4,7

Bi n ñ i nhi t ñ nm Qu ng Ngãi kh nng x y ra nhi t ñ không khí cao nh t vào tháng 6 b ng và vùng núi, tháng 8 vùng h i ñ o. Kh nng nhi t ñ th p nh t

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 120

ñ ng ñ ng

b ng là tháng 1. Nhìn chung t tháng 2 nhi t ñ b t ñ u tng ñ n tháng 7, tháng 8, sau ñó gi m d n cho ñ n tháng 1 nm sau. B ng kh nng (%) tháng nóng nh t và l nh nh t

ð a ñi m Qu ng Ngãi Ba T Lý Sn Tháng l nh nh t 12 1 2 32 49 19 43 52 5 44 25 31 6 43 43 25 Tháng nóng nh t 7 8 35 22 24 33 25 50

B ng s ngày có nhi t ñ trung bình ngày các c p trong các tháng mùa ma vùng ñ ng b ng

C p nhi t ñ (o C) Tháng 11 Tháng 12 Tháng 1 Tháng 2 Tháng 3 < 18,0 0,00 0,4 0,48 0,36 0,16 18 - 19 0,24 3,28 4,48 2,04 0,64 20 - 21,9 3,52 11,16 12,48 7,84 2,60

Mùa nhi t ñ Mùa l nh các tháng có nhi t ñ trung bình n ñ nh d i 20oC, mùa nóng có nhi t ñ trung bình n ñ nh trên 25oC. B ng các ñ c trng mùa nhi t ñ

ð c ñi m ñ a hình Núi cao Thung lng th p ð ng b ng ð o Ngày chuy n m c nhi t ñ 20o C 25o C L n1 93 L n2 17 - 9 21 - 3 25 - 3 2-4 17 - 10 28 - 10 20 - 11 L n1 L n2 ð dài mùa (ngày) L nh 112 Mát 253 155 148 133 210 217 232 Nóng

Su t ñ m b o nhi t ñ cao nh t và th p nh t V i t n su t 90% thì nhi t ñ cao nh t nm t i các vùng ñ ng b ng ven bi n và các thung lng th p cao hn 37oC, các h i ñ o là 33oC; v i t n su t 10% thì nhi t ñ cao nh t hàng nm x y ra trên 39oC ñ ng b ng và núi th p và trên 36oC h i ñ o. B ng nhi t ñ (oC) cao nh t nm ng v i các su t b o ñ m (%)

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 121

ð a ñi m Qu ng Ngãi Ba T Lý Sn

10 39,3 40,1 36,0

Su t b o ñ m 30 50 70 38,6 39,1 35,3 38,1 38,5 34,8 37,7 38,1 34,3

90 37,1 37,5 33,7

Cao nh t 41,0 41,5 36,8

Trung bình 38,2 38,7 34,5

Th p nh t 36,5 36,7 33,1

V mùa ðông, các thung lng th p và vùng ñ ng b ng ven bi n trung bình trong 10 nm có 1 nm nhi t ñ th p nh t d i 13,3oC, trung bình 2 nm có 1 nm nhi t ñ th p nh t d i 15,3oC; h i ñ o trung bình trong 10 nm có 1 nm nhi t ñ th p nh t d i 16,8oC. B ng nhi t ñ (0oC) th p nh t nm ng v i các su t b o ñ m (%)

ð a ñi m Qu ng Ngãi Ba T Lý Sn 10 16,8 16,6 19,5 30 15,9 15,5 18,9 Su t b o ñ m 50 70 15,3 14,5 14,7 13,8 18,4 17,8 90 13,3 12,4 16,8 Cao nh t 17,3 17,3 19,8 Trung bình 15,1 14,6 18,2 Th p nh t 12,0 11,3 15,4

3.3. BI N ð NG C A NHI T ð Trong mùa ðông, gió mùa ðông B c ph n nào có nh h ng y u ñ n Qu ng Ngãi. Tuy nhiên, vùng ñ ng b ng, ñ i núi thung lng th p và h i ñ o có n n nhi t ñ cao, ch có mùa nóng và mùa mát; nh ng ngày có nhi t ñ th p (trung bình ngày d i 20oC) nh h ng x u ñ n lúa trong giai ño n làm ñòng, làm ch m kh nng sinh tr ng c a cây tr ng. B ng ñ l ch chu n (S) và h s bi n ñ ng (Cv) c a nhi t ñ

ð a ñi m Qu ng Ngãi Ba T Lý Sn S, Cv S (%) Cv (o C) S (%) Cv (o C) S (%) Cv (o C) 1 1,04 5 0,85 4 0,75 3 Tháng 4 0,68 3 0,62 2 0,74 3 7 0,54 2 0,45 2 0,54 2 10 0,67 3 0,52 2 0,44 2

4. CH ð 4.1. CH ð

MA MA

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 122

Hoàn lu gió mùa cùng v i ñ a hình ñã t o nên ch ñ ma mang nét ñ c trng riêng c a Qu ng Ngãi. T ng l ng ma trung bình nm ph bi n ñ ng b ng t 2.200 - 2.500mm, trung du, thung lng th p và vùng núi t 3.000 - 3.600mm, vùng ñ ng b ng ven bi n phía nam d i 2.000mm. B ng l ng ma trung bình nhi u nm (mm)

Tháng 1 Tr m Trà B ng Sn Hà Sn Giang Minh Long Ba T Giá V c Trà Khúc Qu ng Ngãi An Ch M ð c ð c Ph Sa Hunh Lý Sn 103 81 106 142 132 69 97 129 105 76 55 53 121 2 39 33 45 51 66 23 32 51 41 26 14 3 58 3 41 33 50 68 60 31 33 40 40 21 19 3 83 4 73 69 81 55 87 82 36 37 46 38 26 6 79 5 244 198 209 216 194 188 97 74 97 75 52 73 134 6 237 207 199 166 180 160 96 86 102 68 57 90 74 7 220 168 155 129 107 111 67 77 76 39 21 25 64 8 214 169 182 205 158 104 125 123 105 74 48 42 87 9 315 318 301 385 301 345 311 300 287 261 246 223 391 10 812 658 766 700 827 852 632 603 654 570 557 458 573 11 818 703 950 885 945 931 555 547 619 427 514 311 418 12 376 287 437 555 569 452 274 273 299 238 212 120 272 C nm 3492 2924 3480 3656 3625 3347 2354 2338 2469 1948 1821 1407 2353

Mùa ma, mùa ít ma Mùa ma: Vùng có l ng ma l n c a Qu ng Ngãi thu c các huy n mi n núi phía tây nh Tây Trà, Trà B ng, Sn Hà, Minh Long và Ba T, v i t ng l ng ma t 2.300 ñ n trên 2.600mm, v i tâm ma là Ba T 2.641mm. Vùng ma ít nh t c a t nh n m phía ñông d c theo d i ñ ng b ng ven bi n, có t ng l ng ma d i 1.650mm, có l ng ma ít nh t là Sa Hunh v i 1.114mm. Nh ng ni còn l i l ng ma t 1.700 - 2.000mm. L ng ma trong nm t p trung ch y u t tháng 9 ñ n 12, chi m 70 - 80% t ng l ng ma nm. Ma ch t p trung cao vào 3 - 4 tháng cu i nm nên d gây l l t, ng p úng. Có ñ t ma liên t c 5 - 7 ngày li n, kèm theo th i ti t giá l nh, gió b c, gây nhi u ách t c cho s n xu t và sinh ho t. Mùa ít ma: T tháng 1 ñ n tháng 8 vùng ñ ng b ng, thung lng th p và h i ñ o, l ng ma ch chi m 20 - 30% t ng l ng ma nm, vùng núi ñ t t l 30 35% t ng l ng ma nm do có mùa ma ph t tháng 5 ñ n tháng 8. T tháng 2 ñ n tháng 4 là th i k ma ít nh t trong nm. Do v y mà ñ a phng ng i ta xem t tháng 1 ñ n tháng 8 là mùa n ng, cùng c m giác nóng b c. 4.2. BI N ð NG C A L NG MA

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 123

Bi n ñ ng c a l ng ma nm: T ng l ng ma hàng nm có th chênh l ch trung bình nhi u nm t 400 - 1.100mm tùy t ng vùng; tng ñng h s bi n ñ ng 20 - 35%. B ng ñ l ch chu n (S) và h s bi n ñ ng (Cv) c a t ng l ng ma nm

ð a ñi m ð c trng S (mm) Cv (%) Qu n Ba g T Ngãi 686 29 Lý Sn Trà Khúc An Sn M Ch Gian ð c g 691 1009 28 29 662 24 ð c Ph Sn Hà Trà B ng Giá Châu Sa V c Hun h 1172 35 453 22 481 35

106 447 3 29 18

683 29

838 34

702 24

1013 29

5. CH ð 5.1. ð

M, B C HI M KHÔNG KHÍ

ð m tng ñ i trung bình nm các vùng trong t nh có giá tr x p x 85%, nhìn chung ñ m trong nm khá ñ ng ñ u trên các vùng c a t nh. Trong mùa ma, vùng h i ñ o có ñ m th p hn vùng ñ ng b ng. Phân b không gian c a ñ m tng ñ i th hi n quy lu t chung là tng theo ñ a hình và ñ cao c a ñ a hình. Vùng núi phía tây là ni có ñ m cao nh t 90 - 92%. Vào giai ño n ñ u và gi a mùa khô, khi ph n l n các ni khác trong t nh ñ m gi m d n và xu ng d i 85%, thì ng c l i vùng h i ñ o ñ m tng cao ñ n 90%. B ng ñ

Tháng 1 ð a ñi m Qu ng Ngãi Ba T Lý Sn 88 88 86 2 88 87 88 3 86 84 90 4 84 83 90 5 82 83 86 6 80 81 82 7 80 80 80 8 80 80 80 9 85 86 83 10 88 89 86 11 89 90 86 12 Nm 89 90 85 85 85 85

m trung bình tháng, nm (%)

B ng ñ

Tháng

m trung bình th p nh t tháng (%)

1 2 51 45 65 3 37 36 64 4 42 34 69 5 43 36 58 6 46 44 51 7 40 43 51 8 38 44 48 9 39 43 55 10 43 49 59 11 46 52 57 12 46 54 57

ð a ñi m Qu ng Ngãi Ba T Lý Sn

46 47 52

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 124

ð m tuy t ñ i vùng ñ ng b ng và các thung lng th p t tháng 4 ñ n tháng 10 ñ t 28 - 31mb, h i ñ o 30 - 33mb. T tháng 11 ñ n tháng 3 nm sau ñ t 22 28mb. B ng ñ

Tháng 1 ð a ñi m Qu ng Ngãi 22,7 Ba T 22,0 Lý Sn 24,6 2 23,6 23,7 25,6 3 25,9 25,4 27,4 4 5 6 7 8 9 10 11 12

m tuy t ñ i trung bình nhi u nm (mb)

28,8 37,0 31,3 30,9 30,9 30,4 28,9 26,5 23,7 28,0 29,8 29,9 29,5 29,5 29,1 28,3 26,0 22,5 34,0 33,0 33,4 32,6 32,9 31,9 30,3 28,1 24,9

5.2. KH NNG B C HI T ng l ng n c b c hi vùng ñ ng b ng ven bi n Qu ng Ngãi dao ñ ng trong kho ng 900 - 920mm. ð c bi t Sa Hunh là 1.029mm, có th nói ñây là ni l ng n c b c hi cao nh t t nh. Vùng núi và h i ñ o t 800 - 870mm, tng ñng kho ng 20 - 45% l ng ma trung bình nm. B ng kh nng b c hi trung bình nm (mm)

Sn Tây 826 Trà B ng 860 Minh Long 820 Ba T 806 Sn Giang 892 Qu ng Ngãi 911 Sa Hunh 1,029 Lý Sn 870

B ng kh nng b c hi trung bình tháng (mm)

Tháng 1 ð a ñi m Qu ng Ngãi 55 Ba T 43 Lý Sn 63 2 57 50 48 3 76 76 44 4 89 85 47 5 102 85 65 6 101 92 89 7 104 101 103 8 97 101 105 9 70 61 81 10 58 44 76 11 52 35 74 12 50 33 75

5.3. TI M NNG M Ch s m: Xét trung bình nm thì ch s m (K) chung c a Qu ng Ngãi là 2,5; Lý Sn là 2,7; Sa Hunh là ni có ch s m th p nh t ñ t 1,4; vùng núi th p ñ t 3,9 - 4,5. Do ñó có th xem Qu ng Ngãi là t nh có kh nng m t phong phú. B ng ch s m t (K) trung bình nm

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 125

ð a ñi m K (nm)

Trà B ng 4,1

Minh Long 4,5

Ba T 4,5

Sn Giang 3,9

Qu ng Ngãi 2,6

Sa Hunh Lý Sn 1,4 2,7

B ng ch s

Th i k

m t (K) trong các tháng mùa ma

9 10 10,2 18,9 7,4 11 10,0 26,8 5,8 12 5,4 17,3 3,6 9 - 12 7,3 15,3 5,4 C nm 2,6 4,5 2,7

ð a ñi m Qu ng Ngãi Ba T Lý Sn

4,2 4,9 4,8

Ch s khô h n (K'): Xét chung trong toàn mùa ít ma (tháng 1 - 8), ch s khô h n ñ ng b ng cha v t quá giá tr 2,5. vùng núi và h i ñ o trong mùa này K' < 1,0, t c là trong th i k này l ng n c b c hi cao hn l ng n c ma. B ng ch s khô h n (K' )

Tháng 1 ð a ñi m Qu ng Ngãi Ba T Lý Sn 0,4 0,3 0,5 2 1,1 0,8 0,9 3 1,9 1,3 0,5 4 2,3 1,0 0,6 5 1,4 0,4 0,5 6 1,2 0,5 1,2 7 1,3 0,9 1,6 8 0,8 0,6 1,2 1-8 1,1 0,6 0,8

6. M T S

LO I TH I TI T ð C BI T

6.1. BÃO VÀ ÁP TH P NHI T ð I Th ng t tháng 9 tr ñi bão và áp th p nhi t ñ i m i nh h ng ñ n Qu ng Ngãi. B ng s cn bão và áp th p nhi t ñ i trung bình nh h ng gián ti p (GT) và tr c ti p (TT) t i Qu ng Ngãi (1956 - 2000)

Tháng 3 Cn bão ð b nh h ng (TT) 0,00 0,00 4 0,02 0,02 5 0,02 0,02 6 0,00 0,11 7 0,00 0,00 8 0,02 0,11 9 10 11 12 Nm 0,28 1,04

0,11 0,07 0,04 0,00 0,22 0,33 0,24 0,02

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 126

nh h ng (GT)

0,02

0,06

0,08

0,32

0,16

0,16

0,56 0,96 0,80 0,12

3,24

B ng t n su t (%) s cn bão và áp th p nhi t ñ i nh h ng tr c ti p t i Qu ng Ngãi

S cn bão T n su t (%) 0 29 1 48 2 18 3 3 4 2

6.2. GIÓ TÂY NAM KHÔ NÓNG Gió Tây Nam khô nóng Qu ng Ngãi không kh c li t nh B c Trung B nhng n ng nóng kéo dài nhi u ngày. B ng th i k b t ñ u và k t thúc th i ti t khô nóng

ð a ñi m Ba T (thung lng th p) Qu ng Ngãi (ñ ng b ng ven bi n) Th i k B K B K tñ u t thúc tñ u t thúc Trung bình 18.3 25.8 05.5 18.8 S m 15.2.1992 14.8.1995 09.3.1980 28.7.1989 Mu n 02.8.2000 19.9.1983 12.6.2000 20.9.1976 ð l ch chu n 22 12 37 16

vùng ñ ng b ng

6.3. GIÓ MÙA ðÔNG B C Cng nh các t nh ven bi n mi n Trung, hàng nm v mùa ðông Qu ng Ngãi ch u nh h ng c a gió mùa ðông B c, ng i ñ a phng th ng g i là gió b c hay gió b c, g n li n v i c m giác l nh l o, rét bu t. B ng s l n trung bình có gió mùa ðông B c

Tháng S l n 1 1,6 8 2 1,2 8 3 1,5 2 4 0,9 2 5 0,6 8 6 0,0 4 7 0,0 0 8 0,0 0 9 0,1 6 10 0,8 8 11 1,5 2 12 20, 4 Nm 10,72

B ng s ñ t gió mùa ðông B c trung bình nh h ng t i Qu ng Ngãi

Tháng 1 2 3 4 5 S ñ t 1,68 1,28 1,52 0,92 0,68 T l (%) 16 12 14 9 6 6 0,04 0 7 0,00 0 8 0,00 0 9 0,16 1 10 0,88 8 11 1,52 14 12 2,04 19

6.4. DÔNG Hàng nm, Qu ng Ngãi có trung bình 85 - 110 ngày có dông. có dông nhi u nh t, ng c l i h i ñ o ch có 35 ngày. vùng núi là ni

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 127

B ng s ngày có dông trung bình

Tháng 2 Tr m Qu ng Ngãi Ba T Lý Sn 0,04 0,7 0 3 1,24 4,35 0,21 4 5,08 12,6 1,21 5 14,6 20,3 4,5 6 14,4 18,8 5,0 7 14,8 17,8 5,5 8 9 10 7,3 4,8 4,3 11 12 C nm

13,2 13,4 13,5 12,6 6,0 8,5

1,4 0,12 88,4 0,7 0 110,4 0,6 0,2 36,2

6.5. SNG MÙ Qu ng Ngãi th ng xu t hi n lo i sng mù b c x . ðây là d ng sng mù th ng x y ra trong ñi u ki n gió nh , tr i ít mây, thu n l i cho s t a nhi t vào ban ñêm c a m t ñ t. Lo i sng mù này th ng không dày ñ c và tan nhanh khi m t tr i m c. B ng s ngày trung bình có sng mù

Tháng 1 Tr m Qu ng Ngãi Ba T Lý Sn 2,2 6,3 0,5 2 3,7 6,3 0,5 3 6,7 9,3 2,0 4 1,6 4,3 1,0 5 0,1 2,0 0 6 0 1,3 0 7 0 2,5 0 8 0 2,5 0 9 0 3,8 0 10 0 3,8 0 11 0 3,8 0 12 0,8 3,2 0 C nm 15,1 49,1 4,0

7. PHÂN VÙNG KHÍ H U 7.1. Vùng I - khí h u núi cao và núi v a (ñ cao trên 500m): Vùng này có t ng nhi t ñ nm d i 8.500oC, t ng b c x nm d i 130 Kcal/cm2/nm và d i 1.900 gi n ng/nm. 7.2. Vùng II - khí h u núi th p và trung du (ñ cao d i 500m): Có t ng nhi t ñ nm 9.300oC, t ng l ng b c x 130 - 140 Kcal/cm2/nm và t ng s gi n ng t 1.900 - 2.100 gi n ng/nm. 7.3. Vùng III - khí h u ñ ng b ng, duyên h i và ñ o Lý Sn: Có t ng nhi t ñ nm trên 9.300oC, t ng l ng b c x trên 140 Kcal/cm2/nm và t ng s gi n ng trên 2.100 gi n ng/nm.

II. TH Y VN

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 128

Do ñ c ñi m các thành t o v ñ a ch t phong phú, ñ a hình, ñ a m o ña d ng ñã hình thành nên vùng ñ t Qu ng Ngãi cng ña d ng v lo i hình ñ t và phân b có tính quy lu t theo không gian. Theo phân lo i c a FAO-UNESCO, k t qu ñi u tra, xây d ng b n ñ ñ t t nh Qu ng Ngãi (1998), do tr ng ð i h c Nông nghi p I Hà N i th c hi n, ñã phân ra 9 nhóm ñ t chính, 25 ñn v ñ t, 68 ñn v ñ t ph . 1. M NG L I SÔNG SU I Trên ñ a bàn Qu ng Ngãi, sông su i phân b tng ñ i ñ u. Các sông có m t s ñ c ñi m nh: b t ngu n t phía ñông dãy Tr ng Sn và ñ ra bi n, sông ch y trên hai ñ a hình (ñ i núi ph c t p và ñ ng b ng h p), sông ng n và ñ d c lòng sông l n. Qu ng Ngãi có 4 sông chính: Sông Trà B ng: dài 45km, chi u dài lu v c 56km, di n tích lu v c 697km2, chi u r ng lu v c trung bình 12,4km. Sông Trà Khúc: dài 135km, chi u dài lu v c 123km, di n tích lu v c 3.240km2, chi u r ng lu v c trung bình 26,3km. Sông V : dài 90km, di n tích lu v c 1.260km2, chi u dài lu v c 70km, chi u r ng lu v c trung bình 18 km. Sông Trà Câu: dài 32km, chi u dài lu v c 19 km, di n tích lu v c 442km2, chi u r ng lu v c trung bình 14km. Ngoài ra, còn có m t s con sông nh , các chi lu sông. ð c bi t, mi n núi (chi m 2/3 di n tích toàn t nh) có r t nhi u su i l n nh , là ngu n n c d i dào cho các ho t ñ ng kinh t và sinh ho t (*). 2. CH ð M C N C

2.1. M C N C TRUNG BÌNH NM Theo s li u ño ñ c t nm 1976 ñ n 2000, m c n c trung bình nhi u nm t i các tr m nh sau: B ng ñ c trng m c n c trung bình (cm)

Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tr m Sn Giang 2863 2767 2809 2776 2805 2819 2834 2797 2813 2927 2994 2946 Trà Khúc 222 194 173 161 175 176 169 165 191 271 330 289 An Ch 464 457 459 463 474 484 477 473 467 508 551 518 Nm 2846 210 484

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 129

Sn Giang, Trà Khúc: ði m ño trên sông Trà Khúc; An Ch : ði m ño trên sông V. 2.2. M C N C CAO NH T NM M c n c cao nh t nm th ng xu t hi n vào kho ng tháng 10 ñ n tháng 11. Tuy nhiên, có nh ng nm có s sai khác nh tr n l ñ c bi t l n x y ra vào ñ u tháng 11.1986 và l l ch s cng x y ra vào ñ u tháng 12.1999, m c n c cao nh t t i c u Trà Khúc là 8,36m; trên sông V t i An Ch là 10,34m. 2.3. M C N C TH P NH T NM M c n c th p nh t nm th ng xu t hi n vào mùa c n, nhng trong tháng 9 và 10 c a mùa l v n có kh nng xu t hi n m c n c th p nh t nm. Nh v y, vào các tháng 9 và 10 dòng ch y trên các sông Qu ng Ngãi v n có kh nng b c n ki t. B ng ñ c trng m c n c cao nh t và th p nh t nm t i các tr m (cm) (1976 - 2000)

Trung bình Cao nh t Th p nh t Châu 445 546 250 Sn Giang 3675 4280 3228 Trà Khúc 667 836 447 An Ch 896 1036 729 Sông V 506 599 338

Châu : ði m ño trên sông Trà B ng; Sn Giang, Trà Khúc: ði m ño trên sông Trà Khúc; An Ch , sông V : ði m ño trên sông V . 3. DÒNG CH Y NM 3.1. DAO ð NG C A DÒNG CH Y NM Dòng ch y nm trên 2 lu v c sông Trà Khúc và sông V bi n ñ i ñ ng pha v i nhau. T 1981 - 2000, c hai lu v c ñ u th hi n rõ m t chu k l n bao g m nhóm nm nhi u n c, nhóm nm ít n c và nhóm nm n c trung bình. Các th i k này ñ c xác ñ nh nh sau: B ng dao ñ ng dòng ch y trên các tr m

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 130

Tr m Sn Giang

An Ch

Th i k nhi u n c 1979 - 1981 1995 - 1996 1998 - 2000 1995 - 1996 1998 - 2000

Th i k n c trung bình 1985 - 1986

1985-1986

Th i k ít n c 1982 - 1984 1987 - 1993 1997 1982 - 1984 1987 - 1993 1997

Sn Giang: ði m ño trên sông Trà Khúc; An Ch : ði m ño trên sông V . 3.2. DÒNG CH Y TRUNG BÌNH NM Dòng ch y trung bình nm là l ng n c ch y qua c a ra c a lu v c trong th i gian m t nm. B ng dòng ch y trung bình nm trên các lu v c sông

TT 1 2 3 4 Sông Trà B ng Trà Khúc Sông V Trà Câu Di n tích lu v c (km2 ) 697 3240 854 442 Lu l ng (m3 /s) 63,7 198,1 65,8 30,4 T ng l ng dòng ch y (109 m3 ) 1,93 6,27 2,09 0,914

3.3. DÒNG CH Y NM THI T K Có ý ngha quan tr ng trong vi c quy ho ch ngu n tài nguyên n c ph c v phát tri n kinh t - xã h i. Trên c s chu i s li u quan tr c, k t qu tính toán nh sau: B ng s li u lu l ng trung bình nhi u nm các tr m (m3/s)

Trung bình Max (c c ñ i) Min (c c ti u) Châu 63,71 133,9 24,63 Sn Giang 198,1 361,5 85,01 An Ch 65,8 132,0 25,6 Trà Câu 30,42 80,2 5,62

Châu Khúc;

: ði m ño trên sông Trà B ng;

Sn Giang: ði m ño trên sông Trà Trà Câu: ði m ño trên sông Trà Câu.

An Ch : ði m ño trên sông V ;

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 131

3.4. PHÂN PH I DÒNG CH Y NM V trí ñ a lý, ñ a hình ñã t o nên ch ñ dòng ch y khá ph c t p c a các sông Qu ng Ngãi. B ng h s phân ph i dòng ch y nhóm nm nhi u n c

Tr m Sn Giang Tháng T s phân ph i dòng ch y nm (%) Q (m3 /s) T s phân ph i dòng ch y nm (%) Q (m3 /s) 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9

13,62 36,54 21,94 6,70 3,36 1,53 1,87 4,33 2,98 2,56 2,41 2,14 502,7 1349 809,9 247,7 124,2 56,7 69,2 160,0 110,3 97,7 89,0 79,2 13,90 35,33 24,16 7,69 4,70 2,98 1,61 2,12 1,82 2,57 1,38 1,73 158,0 401,4 274,5 87,5 53,4 33,9 18,3 24,1 20,7 29,3 15,7 19,7

Tr m Sn Giang

An Ch

B ng h s phân ph i dòng ch y nhóm nm n c trung bình

Tháng T s phâ n p h i dò n g ch y n m ( %) Q ( m 3 /s) T s phâ n p h i dò n g ch y n m ( %) Q ( m 3 /s) 1 11 12 1 2 2,8 6 94, 9 4,0 0 30, 3 3 1,6 2 53, 8 2,9 0 22, 0 4 1,8 3 60, 8 1,7 5 13, 3 5 3,3 7 11 1, 7 1,5 6 11, 9 6 2,0 0 66, 5 2,4 8 18, 8 7 1,3 4 44, 6 1,1 5 8,7 1 8 1,2 4 41, 3 0,9 4 7,1 2 9 2,3 5 77, 9 3,5 26, 6

36, 1 25, 5 16, 4 5,2 9 69 6, 49 1, 31 6, 15 7, 3 9 6 5 11, 3 42, 0 22, 3 6,2 1 85, 2 31 7, 16 8, 47, 5 8 7

B ng h s phân ph i dòng ch y nhóm nm ít n c

Tr m Tháng 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 9 T s phân ph i dòng 11,7 30,82 17,74 8,22 6,34 3,95 2,87 3,37 3,73 3,20 2,99 ch y nm (%) Q 151,37 406,83 234,12 108,5 83,70 52,18 37,92 44,51 49,23 42,23 39,43 (m3/s) Sn Giang 9

An Ch

5,2 8

69, 43

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 132

T s phâ n ph i dòn g 20, 69 34, 32 13, 07 8,3 9 6,0 0 4,3 4 1,7 6 2,7 8 2,1 0 1,7 0 3,2 7 ch y nm (%) Q 68, 08 14 2,8 0 54, 40 34, 97 25, 00 18, 09 7,4 0 11, 59 8,7 7 7,1 0 13, 64 (m 3 /s)

An Ch

1,5 4

6,4 1

4. DÒNG CH Y MÙA C N 4.1. ð C ðI M CHUNG Mùa c n Qung Ngãi kéo dài t tháng 1 ñ n tháng 9. Dòng ch y trong mùa này tuy ít bi n ñ ng hn trong mùa l nhng nó l i có ý ngha r t to l n trong s phát tri n kinh t - xã h i. Các sông Qu ng Ngãi có ñ c ñi m lu v c nh , sông ng n và d c. Vì v y kh nng tr n c ng m ñ cung c p cho dòng ch y vào mùa c n khá nghèo nàn. H u h t các sông v mùa c n ñ u khô, lòng sông ñ y cát. 4.2. KH NNG XU T HI N L TRONG MÙA C N Vào tháng 5, 6 hàng nm th ng có s ho t ñ ng c a d i h i t nhi t ñ i, ñây là nguyên nhân gây ra l trong mùa c n (l ti u mãn). B ng kh nng xu t hi n l ti u mãn ñ t trên m c báo ñ ng I trong tháng 5 và 6 t 1977 - 2000 trên sông Trà Khúc Tháng S tr n l T l (%) 5 9 37,5 6 5 20,8 T ng 14

4.3. N C NG M CUNG C P CHO SÔNG NGÒI TRONG MÙA C N B ng l ng dòng ch y ng m trung bình nhi u nm t i tr m Sn Giang và An Ch Tr m Sn Giang An Ch Yo nm (mm) 2215 2430 Yo ng m (mm) 545 689 Yo m t (mm) 1670 1741 Yo ng m/Yo m t 0,33 0,40

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 133

(Yo : l ng dòng ch y ng m ñ u mùa c n trung bình nhi u nm) 4.4. S BI N ð NG C A ð C TRNG DÒNG CH Y NH NM THEO TH I GIAN NH T nh t 0,1 trung bi n

Sông Trà Khúc có di n tích lu v c l n nh t thì có giá tr dòng ch y nh nm, dao ñ ng t 0,4 - 54,1m3/s; trong khi ñó sông Trà Câu ch dao ñ ng t 2,0m3/s. Tuy nhiên, s bi n ñ ng c a dòng ch y nh nh t nm so v i giá tr bình nhi u nm thì trên lu v c sông V có s bi n ñ ng m nh nh t, v i h s ñ ng 0,9. 5. DÒNG CH Y MÙA L

Mùa l Qu ng Ngãi b t ñ u t tháng 10 ñ n tháng 12. Dòng ch y mùa l trên các sông Qu ng Ngãi r t l n và bi n ñ i r t ph c t p. T ng l ng dòng ch y mùa l trung bình chi m ñ n 70% t ng l ng dòng ch y nm. 5.1. T NG L NG DÒNG CH Y MÙA L Mùa l ñây ñ c xác ñ nh là các tháng 10, 11, 12 h ng nm.

B ng lu l ng dòng ch y các tháng mùa l trung bình nhi u nm

Tháng 10 11 12 W mùa l 109 m3 W nm 109 m3

Qtb W Qtb W Qtb (m3 /s) (109 m3 ) (m3 /s) (109 m3 ) (m3 /s) Tr m Sn Giang T l so v i dòng ch y nm (%) An Ch T l so v i dòng ch y nm (%) Trà B ng T l so v i dòng ch y nm (%) Trà Câu T l so v i dòng ch y nm (%) 454,6 1,22 724,35 1,88 447,06

W (109 m3 ) 1,20

4,29 68,6

6,27

19,5 149,3 0,40

30,0 251,8 0,65 186,5

19,1 0,50 23,9 96,9 0,260 13,5 55,2 0,148 16,2

1,55 74,1 1,152 59,7 0,676 74,0

2,09

19,1 151,5 0,406 21,0 94,0 0,252

31,1 187,5 0,486

1,932

25,2 106,5 0,276

0,914

27,6

30,2

5.2. CH ð

MA - L

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 134

Ch ñ ma sinh l: Ma l n Qu ng Ngãi ch y u do nh h ng c a bão, áp th p nhi t ñ i, gió mùa ðông B c, h i t nhi t ñ i,... ð c bi t là s k t h p các hình thái th i ti t trên. T ng l ng ma trong m t tr n l m c báo ñ ng II tr lên trung bình t 200 - 250mm. Ma sinh l nm 1986 vùng núi l n hn vùng ñ ng b ng r t nhi u. T ng l ng ma t ngày 2 - 4.12.1986 vùng núi ph bi n x p x 700mm nh Sn Giang 625,4mm, Sn Hà 686,6mm, Ba T 699,4mm và ñ c bi t t i Giá V c 1.227,7mm, trong khi ñó ñ ng b ng ch m c 300 400mm. Ch ñ l: L th ng t p trung vào th i gian t tháng 9 ñ n tháng 12, ñ c bi t trong 2 tháng 10 và 11 th ng xu t hi n nhi u nh t. B ng s tr n l l n trung bình xu t hi n trong nm

Sông Trà Khúc Sông V ð c trng 9 10 0,88 39 1,20 39 11 1,09 48 1,36 45 12 0,24 11 0,41 13 S tr n l trung bình nm 2,25 100 3,05 100

S tr n l trung bình 0,04 % 2 S tr n l trung bình 0,08 % 3

Các sông Qu ng Ngãi ng n, ñ d c lòng sông l n, vì v y t c ñ t p trung n c trên lu v c cng nh t c ñ truy n l trong sông r t l n. B ng th i gian và t c ñ truy n l

ðo n sông Sn Giang - Trà Khúc An Ch - Sông V Kho ng Th i gian truy n l (gi ) cách (km) TB Max Min 43,0 15,3 5 2,5 7 7 2 1 T c ñ truy n l (km/gi ) TB Max Min 8,6 6,1 21,5 15,3 6,1 2,2

5.3. BIÊN ð

VÀ C NG SU T L

B ng ñ c trng biên ñ và c ng su t l các sông

Sông Trà B ng Trà Khúc Tr m Châu Sn Giang 2,36 6,83 Biên ñ l (m) Trung bình L n nh t 3,92 13,6 C ng su t l trung bình trong m t tr n l (m/h) Trung bình L n nh t 0,10 0,21 0,51 0,52

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 135

Sông V

Trà Khúc An Ch Sông V

3,70 3,47 2,63

5,39 4,93 3,89

0,09 0,10 0,08

0,27 0,20 0,20

5.4. T C ð

DÒNG CH Y L

Trong m t tr n l, t c ñ dòng ch y l n nh t th ng xu t hi n tr c th i ñi m xu t hi n m c n c ñ nh l. ð c trng t c ñ dòng ch y trung bình các tr n l l n nh t nm

Tr m Sn Giang An Ch VTB (m/s) 1,38 0,74 Vmax (m/s) 3,27 (1987) 3,39 (1987)

5.5. L THI T K ð c trng các tr n l ñi n hình và l thi t k

T n su t l thi t k 1% 5% 10% Tr m Sn Giang An Ch Sn Giang An Ch Sn Giang An Ch L ñi n hình 01 - 07.12.1986 18 - 21.11.1987 01 - 07.12.1999 18 - 21.11.1987 01 - 10.12.1999 01 - 08.12.1999 ð nh l ñi n hình (cm) 18400 4290 10700 4290 10700 3330 ð nh l thi t k (cm) 18867 4940 13806 3884 11576 3387 H s thu phóng 1,025 1,151 1,290 0,905 1,082 1,017

5.6. TÌNH HÌNH NG P L T Tr n l nm 1999, tng ñng l thi t k 5% ñã làm cho 567km2 b ng p thu c 7 huy n, th xã (Bình Sn, th xã Qu ng Ngãi, Sn T nh, T Ngha, Ngha Hành, M ð c và ð c Ph ). 6. DÒNG CH Y BÙN CÁT Trên c s tài li u ño ñ c 2 lu v c sông chính là Trà Khúc, sông V và s li u tính toán trên 2 sông Trà B ng, Trà Câu ta có ñ c: Hàm l ng bùn cát l l ng trung bình nhi u nm các sông 158g/m3.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Qu ng Ngãi kho ng

Trang 136

Lu l ng ch t r n l l ng trung bình nhi u nm c a sông Trà B ng 8,4 kg/s, sông Trà Khúc 40kg/s, sông V 20kg/s, sông Trà Câu 0,095kg/s. T ng l ng ch t l l ng trung bình nhi u nm sông Trà B ng 0,265 x 106 t n, sông Trà khúc 1,2 x 106 t n, sông V 0,65 x 106 t n, sông Trà Câu 0,075 x 106 t n. 7. ð C ðI M TH Y VN VÙNG SÔNG NH H NG TRI U B bi n t nh Qu ng Ngãi tr i dài trên 5 huy n Bình Sn, Sn T nh, T Ngha, M ð c và ð c Ph . Các sông l n c a t nh ñ u ñ ra bi n theo các c a sông chính: Trà B ng ñ ra c a Sa C n, Trà Khúc ñ ra c a C Ly, sông V ñ ra c a ð c L i và c a C Ly, sông Trà Câu ñ ra c a M Á. Ngoài các sông l n trên, vùng ñ ng b ng Qu ng Ngãi còn có m t s sông nh cng ch y tr c ti p ra bi n, nh sông Châu Me ðông, sông Diêm ði m, sông Ch M i - M Khê ch y ra c a Sa K, vv. T i c a Sa C n ch ñ bán nh t tri u và nh t tri u cân b ng nhau, trung bình m i tháng có 1/2 s ngày th hi n ch ñ bán nh t tri u. T i các c a sông C Ly, c a ð c L i, M Á s ngày nh t tri u tng d n và nhi u hn s ngày bán nh t tri u trong tháng m t ít. Ch ñ th y tri u ñ c xác ñ nh nh sau: 1) ði m Sa C n n m trên sông Ch M i, cách c a Sa C n 0,8km; 2) ði m C Ly trên sông Trà Khúc, cách c a C Ly 0,9km; 3) ði m ð c L i trên sông V , cách c a C Ly 3,5km và cách c a ð c L i 0,5km. 7.1. CH ð M C N C

ð c trng m c n c tháng, nm trong nhi u nm

Tr m (cách bi n) Sa K (0,8km) C Ly (0,9km) ð cL i (3,5km) Tháng 1 ð c trng TB TB (min) TB (max) TB TB (min) TB (max) TB TB (min) TB (max) -3 -26 20 -3 -23 16 3 -13 -15 2 -13 -32 10 -12 -29 8 -4 -18 14 3 -22 -44 -6 -20 -39 -6 -10 -26 1 4 -26 -41 -4 -23 -36 -5 -14 -24 3 5 -26 -43 8 -23 -37 7 -14 -25 12 6 -30 -49 -11 -27 -43 -11 -17 -30 -3 7 -34 -48 -17 -30 -41 -15 -19 -28 -7 8 9 10 38 1 68 33 0 60 36 7 61 11 22 -62 92 40 10 66 34 8 58 12 21 -4 50 18 -5 44 22 3 46 Nm -7 -49 68 -7 -43 60 1 -30 61

-24 4 -43 -24 -8 33 -21 2 -37 -21 -8 28 -12 9 -35 -12 0 32

7.2. TH I GIAN TRI U LÊN, TRI U XU NG

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 137

Chu k m t con tri u t i các c a sông kho ng 24 - 25 gi . Nh ng ngày nh t tri u, th i gian tri u lên trung bình t 14 - 15 gi , dài nh t lên ñ n 18 gi , ng n nh t là 12 gi . Th i gian tri u xu ng 9 - 10 gi , dài nh t 15 gi , ng n nh t 9 gi . Nh ng ngày bán nh t tri u, th i gian tri u lên m i l n th ng 6 - 7 gi . Th i gian tri u xu ng l n th nh t 3 - 4 gi , l n th hai 6 - 7 gi . Th i gian tri u xu ng ng n nh t là 2 gi , dài nh t là 9 gi . 7.3. T C ð DÒNG TRI U

H ng dòng tri u ch ñ o vào mùa ðông là h ng tây b c, sau ñ n h ng b c v i t c ñ trung bình 30cm/s, t c ñ l n nh t là 70cm/s. Trong mùa Hè, h ng ch ñ o là ñông nam, sau ñ n h ng nam và tây b c, t c ñ trung bình 30cm/s, l n nh t 65cm/s. 7.4. PH M VI NH H NG C A TRI U TRÊN T NG SÔNG Các sông Qu ng Ngãi ña s có ñ dài ng n, ñ d c lòng sông l n. Ranh gi i nh h ng tri u c a các sông ch kho ng 10km tính t c a sông. 7.5. TÌNH HÌNH XÂM NH P M N B ng m c ñ xâm nh p m n l n nh t trung bình th i k ñ u và cu i mùa c n trên các sông theo các c p m n

Trên sông V Cách c a C Ly (km) ð m n SmaxT B () Cách c a C Ly (km) ð m n SmaxT B () Cách c a C Ly (km) ð m n SmaxT B () Cách c a Sa C n (km) ð m n SmaxT B () 0 20 0 20 0 20 2 20 2 4 5,2 3 3 3 0,3 3 5,5 3 6 2 3,7 2 0,5 2 6,2 2 7,4 1 4,5 1 <1 1 7,2 1

10 5 Trên sông Phú Th 0,7 2

10 5 Trên sông Trà Khúc 0,05 0,1

10 5 Trên sông Trà B ng 3,5 10 4,5 5

B ng m c ñ xâm nh p m n l n nh t trung bình th i k gi a mùa c n

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 138

trên các sông theo các c p m n

Trên sông V Cách c a C Ly (km) ð m n SmaxT B () Cách c a C Ly (km) ð m n SmaxT B () Cách c a C Ly (km) ð m n SmaxT B () Cách c a Sa C n (km) ð m n SmaxT B () 6,7 20 1 20 1 20 2,25 20 10,4 11,9 12,8 3 4,5 3 2,5 3 7,1 3 13,4 2 6,7 2 3 2 8,4 2 14 1 10 1 3,5 1 11 1

10 5 Trên sông Phú Th 2 2,5

10 5 Trên sông Trà Khúc 1,5 2

10 5 Trên sông Trà B ng 4,75 10 6 5

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 139

CHNG

V

ð NG V T ­ TH C V T

V i v trí ñ a lý, ñ a hình ña d ng và khí h u nhi t ñ i gió mùa, Qu ng Ngãi có h ñ ng - th c v t khá phong phú, là ngu n tài nguyên quý báu n u ñ c b o t n, phát huy t t các giá tr c a nó. I. KHÁI QUÁT V TÍNH ðA D NG SINH H C Qu ng Ngãi là t nh có ñ a th ch y u là núi ñ i, d i ñ ng b ng h p, v i ñ a hình nghiêng t tây sang ñông. Các dãy núi trong vùng có ñ cao trên 300m hình thành nhi u ñ nh, v i s n núi h ng v các phía khác nhau, t o nên nhi u vùng ti u khí h u(2). Do v y, th m th c v t cng có nh ng thành ph n và s l ng thay ñ i, kéo theo s phân b ñ c trng c a các loài ñ ng v t. C u t o ph c t p c a các dãy núi Qu ng Ngãi ñã t o nên nhi u khe su i, t ñó hình thành nên các sông nh v i lu t c n c l n. Ven b có nhi u lo i cây b i có tính ch ng ch u v i chu k ng p n c, th c v t n i kém phát tri n, nên khu h ñ ng v t ñây ch y u g p các nhóm ñ ng v t b c cao, nh ng loài thích nghi v i ñ i s ng bi l i gi i ho c hình thành giác bám ñ ch ng ch u v i dòng n c ch y xi t. ða d ng sinh h c ñ c chia làm 3 c p ñ v i các ñ c ñi m và vai trò khác nhau ñ i v i h th ng sinh quy n. ðó là ña d ng gen, ña d ng loài và ña d ng h sinh thái. 1. ðA D NG GEN Bao g m t t c các gen trong các cá th c a các loài s ng trong m t vùng nh t ñ nh hay ph m vi toàn c u. ða d ng gen là c s c a quá trình ch n l c t nhiên, quá trình ti n hóa và s phong phú c a sinh gi i. Nó còn là c s phát tri n c a ngành khoa h c công ngh gen, nh m phát tri n nng su t v t nuôi, cây tr ng b ng các gi i pháp di truy n. 2. ðA D NG LOÀI ða d ng loài là s phong phú v d ng v loài ñ c xác ñ nh b ng giúp cho h sinh thái có m t c u ch ng l i các thay ñ i c a ñi u ki tri n b n v ng. các loài ho c ch ng trong m t qu n xã. Tính ña nhi u hình th c khác nhau. S ña d ng v loài trúc b n v ng, duy trì ñ c tr ng thái n ñ nh, n môi tr ng. ða d ng loài là c s c a s phát

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 140

3. ðA D NG H SINH THÁI ða d ng h sinh thái liên quan ñ n s khác nhau v lo i hình s ng, v sinh c nh c a các qu n xã sinh v t và các quá trình sinh h c gi a các h sinh thái. ða d ng h sinh thái là c s ñ ña d ng gen và ña d ng loài ñ c th hi n và b c l ra ngoài, là c s c a tính ña d ng v vn hóa c a xã h i loài ng i. Các nghiên c u v ña d ng h sinh thái giúp cho các nhà qu n lý có nh ng quy t ñ nh ñúng ñ n v các ho t ñ ng c a mình nh m ñ m b o phát tri n b n v ng. Th gi i t nhiên, trong ñó có th gi i sinh v t là vô cùng, vô t n, nhng vi c gi gìn và phát tri n nh ng gì chúng ta ñang có cng là nhi m v h t s c n ng n và c p bách cho s t n t i và phát tri n c a con ng i. ða d ng sinh h c có vai trò vô cùng quan tr ng, tr c h t là giá tr kinh t c a chúng. Chúng cung c p lng th c, th c ph m ñ nuôi s ng con ng i hn hai tri u nm nay. M t khác, ña d ng sinh h c còn cung c p cho con ng i nhi u lo i v t nuôi, cây tr ng r t quý. Ngu n gen c a chúng ñ c b o t n và lan tràn trong các qu n xã sinh v t. G , c i t nh ng khu r ng t nhiên cung c p trên 60% giá tr xu t kh u nhi u n c trong vùng nhi t ñ i. Các loài ñ ng v t là m t ngu n d c li u r t quý. S n ph m t các loài thú, chim, bò sát, nh rng, da, v y, m t, là nh ng v thu c ch a ñ c nhi u lo i b nh r t hi u qu . Do ñó, chúng là ñ i t ng b khai thác n ng n , d n ñ n m t s loài có nguy c tuy t ch ng. Vai trò c a ña d ng sinh h c còn th hi n trong n n kinh t du l ch. Du l ch sinh thái hi n nay ñang phát tri n r t m nh thông qua các v n qu c gia và các khu b o t n. Các v n qu c gia và các khu b o t n này cho phép gi gìn các qu n th c a các loài cng nh b o t n các quá trình sinh thái sao cho chúng tr ng thái không b nhi u lo n. M t vai trò r t quan tr ng khác c a ña d ng sinh h c ñang ñ c c th gi i quan tâm là duy trì s cân b ng sinh thái trong t nhiên thông qua các quá trình: chuy n hóa nng l ng, ñi u hòa khí h u, tu n hoàn n c, m i quan h tng tác gi a các thành ph n trong t nhiên. ða d ng sinh h c còn h tr cho các quá trình khác c a h sinh thái nh chuy n lu ngu n gen thông qua quá trình th ph n và phát tán qu , h t. Qua ñó duy trì ñ c s phát tri n b n v ng t nhiên và ti n hóa c a h sinh thái. Ngoài ra, chúng còn ñóng góp vào s phát tri n kinh t c a con ng i, thông qua ñ u tranh sinh h c và hình thành các loài thiên ñ ch. R ng t nhiên Qu ng Ngãi có nhi u loài cây g quý nh gõ, s n, chò, gi i, lim, táu, tr c, ki n, quao; ñ ng th i có nhi u loài cây ñ c s n r ng có giá tr nhi u m t nh các loài cây d c li u quý: sa nhân, hà th ô, thiên niên ki n, ng gia bì, các loài cây cho s n ph m làm nguyên li u ti u th công nghi p có giá tr xu t

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 141

kh u mây, song, lá nón. ñây, hi n h u c nh ng th c v t ñ c trng cho h th c v t mi n Nam và cao nguyên nh b ng lng, d u rái, d u con quay, gõ m t, sao, tr c và h th c v t mi n B c nh d cau, re xanh, qu r ng, ng c lan. V ñ ng v t hoang dã, nh ng công trình nghiên c u g n ñây cho th y Qu ng Ngãi có 38 loài thú, 77 loài chim. Thú ñ c chia làm hai nhóm: nhóm có giá tr kinh t (l n r ng, ho ng, nai, nhím...) và nhóm thú có giá tr d c li u (h , g u, tê tê, kh , c y hng...). V chim g m có nhóm chim có giá tr kinh t (gà r ng, gà gô, cu gáy...) và nhóm chim c nh (v t ñ u h ng, v t ng c ñ ...). Vùng bi n Qu ng Ngãi có nhi u lo i h i s n có giá tr kinh t cao, nh cá thu, cá chu n, cá trích, cá ng , m c, vv. II. ð NG V T 1. THÀNH PH N LOÀI ð NG V T CÓ XNG S NG C N

Nh ng nghiên c u v thành ph n loài ñ ng v t có xng s ng c n t i Qu ng Ngãi ch m i là b c ñ u c a quá trình kh o sát, ñi u tra. Tuy nhiên, k t qu c a công trình cng ph n nh ñ c ph n nào tính ña d ng v n có c a nó. Tính ñ n nm 2005, các công trình khoa h c ñã th ng kê ñ c cho Qu ng Ngãi m t danh m c g m 478 loài, thu c 279 gi ng, 102 h . T t c ñ c x p trong 28 b thu c 4 l p ñ ng v t có xng s ng c n - Tetrapoda. Trong ñó, có 76 loài thu c 50 gi ng, 27 h và 10 b thu c l p Thú (Mammalia); có 308 loài thu c 172 gi ng, 52 h và 15 b thu c l p Chim (Aves); có 65 loài thu c 46 gi ng, 17 h , 2 b thu c l p Bò sát (Reptilia); và có 29 loài thu c 11 gi ng, 6 h n m trong b ch nhái không ñuôi thu c l p ch nhái (Amphibia). B ng 1. S l ng thành ph n loài m t s nhóm ñ ng v t có xng s ng Qu ng Ngãi TT 1 2 3 4 L p Thú (Mammalia) Chim (Aves) Bò sát (Reptilia) ch nhái (Amphibia) T ng c ng B 10 15 2 1 28 H 27 52 17 6 102 Gi ng 50 172 46 11 279 Loài 76 308 65 29 478 Quý hi m 24 14 15 2 55

Nhìn chung, khu h ñ ng v t c a Qu ng Ngãi khá phong phú, ñ c trng cho vùng ña d ng sinh h c khu v c Trung Trung B . Chúng th hi n ñ c tính phong

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 142

phú v thành ph n loài, ña d ng v các taxon, ñ c bi t là taxon b c gi ng (Genus). Trong t ng s 478 loài ñ ng v t k trên có ñ n 279 gi ng. Nh th , bình quân m i gi ng ch ch a 1,7 loài; có 102 h , bình quân m i h ch a 2,7 gi ng và 4,7 loài. Có 28 b , bình quân m i b ch a 3,6 h ; 9,96 gi ng và 17,1 loài. 2. ð NG V T D I N C ð n nay Qu ng Ngãi cha có công trình nghiên c u ñi u tra c th xác ñ nh m t cách h th ng và ñ y ñ các thành ph n, s l ng b , h , gi ng, loài c a khu h ñ ng v t d i n c, l ng c nói chung và các loài th y s n có giá tr kinh t nói riêng. Tuy nhiên, qua th c t khai thác ñánh b t và tham kh o các tài li u, có th xác ñ nh ñ c m t s loài th y s n có giá tr kinh t ch y u ñ c trng 3 vùng n c l , n c m n và n c ng t c a Qu ng Ngãi nh sau: B ng 2. M t s loài cá n c ng t có giá tr kinh t TT I 1 2 3 4 5 6 7 II 8 III 9 IV 10 V 11 VI 12 VII 13 VIII 14 15 IX Tên Vi t Nam H cá Chép Cá chép Cá di c Cá s nh (cá niên) Cá tr m c Cá trôi Cá mng Cá mè tr ng H cá Thát lát Cá thát lát H cá Trê Cá trê ñen H cá Ng nh Cá ng nh H Ln Ln H cá Qu Cá lóc H cá Rô Cá rô ñ ng H cá Chình Cá chình hoa Cá chình mun H cá B ng tr ng Tên khoa h c Cyprinidae Cyprinus carpio L. Carassius auraus (L) Onychostoma gerlachi (Peters) Ctenopharyngodon idellus (C&V) Cirrhina molitorella Hemiculter leucisculus Hypophthalmichthys harmandi Sauvage Nolopteridae Nolopterus notopterus Clariidae Clarias fuscus Cranoglanidae Cranoglanis sinensis Peters Flutidae Pluta alba Ophiocephalidae Ophiocephalus striatus Anabantidae Anabas testudineus (Bloch) Anguillidae A. marmorata Quoy & Gaimard A. bicolor pacifica (Schmidt) Gobiidae

Ngoài cá, còn có các loài th y s n n c ng t và l ng c khác có giá tr kinh t nh c, ch, rùa, ba ba.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 143

B ng 3. M t s loài th y s n n c m n có giá tr kinh t TT I 1 2 3 II 4 5 6 7 8 III 9 10 11 12 13 14 15 IV 16 V 17 VI 18 VII 19 VIII 20 IX 21 X 22 23 24 XI 25 XII 26 XIII Tên Vi t Nam H cá Thu Cá thu v ch Cá thu ngàng Cá b c má H cá Ng Cá ng chù Cá ng Cá ng bò Cá ng vây vàng Cá ng s c da H cá Kh Cá thu bè Cá ch vàng Cá sòng Cá n c s Cá n c chu i Cá sòng Cá cam H cá ðù Cá ñù b c H cá Chim ñen Cá chim ñen H cá H ng Cá h ng ñ H cá Tráp Cá bánh ñ ng H cá L ng Cá ñ ng H cá Li t Cá li t H cá Phèn Cá phèn Cá phèn m t s c Cá phèn khoai H cá Cm Cá cm H cá M i Cá m i th ng H cá Chu n Tên khoa h c Scombridae Scomberomorus commerson Acanthocybium solandri R. kanagurta Thunnidae Auxis thazard Auxis rochei Thunnus tongol Thunnus albacares Sarda orientalis Carangidae Chorinemus lysan Selaroides leptolapis C.V Megalaspis cordila Decapters maruadsi Decapters lajang Megalaspis cordyla Seriola sp. Scianidae Argyrosomus argentatus Formionidae Formio niger Bloch Lutjanidae Lutjanus erythropterus Bloch Sparidae Argyrops bleeker Nemipteridae Nemipterus upenoidaa Blkr Leiognataidae L. lineolatus Mullidae Pseudupeneus larperinus Lac Upeneus moluccensis Upeneus bensasi (T.S) Engraulidae Anchoviella commersoni Synodidae Saura tumbil (Block) Exocoetidae

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 144

TT Tên Vi t Nam 27 Cá chu n vây nh 28 Cá chu n vây ñen XIV H cá Nh ng 29 Cá nh ng v n 30 Cá nh ng ñ XV H cá Mú 31 Cá mú vàng 32 Cá mú song 33 Cá mú d t XVI H cá Trác 34 Cá trác dài vây ñuôi 35 Cá trác ng n vây ñuôi 36 Cá mó 37 Cá mó nam, cá mó 3 thùy XVII H cá H 38 Cá h XVIII H cá Bò Gi y 39 Cá bò gi y Các loài th y s n khác XIX (giáp xác, thân m m,...) 40 Tôm sú 41 Tôm r o 42 Tôm s t 43 Tôm hùm bông 44 Cua hunh ñ 45 Gh xanh 46 Các loài m c nang 47 Các loài m c ng

Tên khoa h c C. oligolepis (Bl.) C. bahiensis Sphyraennidae Sphyraena jello S. picuda Serranidae Anthias cichlops Promicrops lanceolatus Cromileptes eltivelia Priacanthidae Priacanthus tayenus P. macracanthus Ch. Fasciatus Bloch Ch. Trilobotus Lac. Trichiuridae Trichiurus haumela Balistidae Abalistes stellaris

Penaeus monodon Metapenaeus ensis Parapenaeopsis hardwickii Panulirus ormatus Ranina ranina Portunus pelagicus B Sepioidea B Teuthoidea

B ng 4. M t s loài th y s n n c l TT 1 2 3 4 5 6 7 8 Tên Vi t Nam Cá mng s a Cá ñ i Cá cng 4 s c Cá dìa Cá ch m Cá b ng Cua xanh Hàu c a sông Tên khoa h c Chanos chanos Mugil cephalus Pehates quadrilineatus (Cuvet val) Siganus guttatus (Bloch) Lates calcarifer (Bloch) Glossogobius giurus Scylla serrata Ostrea rivularis

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 145

3. M T S NGÃI

NHÓM ð NG V T CH

Y U VÀ QUÝ HI M

QU NG

3.1. CÁC NHÓM CH Y U Nhóm thú Trong s các b thu c l p thú, b có thành ph n loài nhi u nh t là b G m nh m (Rodentia) v i 21 loài (27,6%), ti p ñ n là b n th t (Carnivora) v i 20 loài (26,3%), ti p theo l n l t là b Kh h u (Primates) v i 13 loài (17,1%), b Di (Chiroptera) v i 12 loài (7,9%). Các b còn l i, m i b ch có 1 - 2 loài, chi m t l th p. B ng 5. C u trúc thành ph n loài thú

TT I II III B B n sâu b (Insectivora) B nhi u rng (Scandenta) B cánh da (Dermoptera) B Di (Chiroptera)

Qu ng Ngãi

S l ng gi ng 1 1 1 1 2 2 3 1 2 1 1 2 5 5 1 3 1 1 2 2 1 2 3 1 3 2 S l ng loài 1 1 1 1 3 3 6 2 6 1 1 2 5 5 1 6 1 1 2 2 2 2 3 1 13 2

Trang 146

H 1. H Chu t chù (Soricidae) 2. H Chu t chi (Talpidae) 3. H ð i (Tupaiidae) 4. H Ch n di (Cynocephalidae) 5. H Di qu (Pteropotidae) 6. H Di lá mi (Rhinolophidae) 7. H Di mu i (Vespertilionidae) 8. H Culi (Loricidae) 9. H Kh (Cercopithecidae) 10. H V n (Hylobatidae) 11. H Chó sói (Canidae) 12. H G u (Ursidae) 13. H Ch n (Mustelidae) 14. H C y (Viverridae) 15. H C y l n (Herpestidae) 16. H Mèo (Felidae) 17. H L n (Suidae) 18. H Cheo Cheo (Tragulidae) 19. H Hu nai (Cervidae) 20. H Trâu bò (Bovidae) 21. H Tê tê (Manidae) 22. H Sóc bay (Pteromyidae) 23. H Sóc cây (Sciuridae) 24. H Dúi (Rhizomyidae) 25. H Chu t (Muridae) 26. H Nhím (Hystricidae)

IV

V

B Linh tr ng (Primates)

VI

B n th t (Carnivora)

VII

B Ngón ch n (Artiodactyla) B Tê tê (Pholidonta)

VIII

IX

B G m nh m (Rodentia)

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

TT X

B B Th (Lagomorpha)

H 27. H Th r ng (Leporidae)

S l ng gi ng 1

S l ng loài 2

Nhóm chim ð i v i nhóm chim, tính ña d ng taxon(3) các b c phân lo i cng th hi n r t cao. Trong ñó b S (Passeriformes) có thành ph n loài ñông nh t, chi m hn n a t ng s loài chim v i 164 loài (53,2%), 85 gi ng (chi m 49,4% s gi ng) và 26 h (chi m 50% s h ). X p th hai là b C t (Falconiformes) và b S (Coraciformes) m i b có 19 loài. Ti p theo là b R (Charadriiformes) v i 16 loài, b B câu (Columbiformes) và b Cu cu (Cuculiformes) có 12 loài, b Gõ ki n (Piciformes) có 11 loài. Các b còn l i có s loài không nhi u. B ng 6. C u trúc thành ph n loài chim Qu ng Ngãi

TT I B H 1. H Ni c (Ardeidae) 2. H ng (Accipitridae) 3. H C t (Falconidae) 4. H Tr (Phasianidae) l ng gi ng S l ng loài 8 11 2 7 1 6 1 1 2 4 1 5 1 9 3 2 4 1 4 2 2 12 15 4 10 1 6 1 1 4 8 2 13 3 12 6 3 6 1 9 4 2

Trang 147

5. H Cun cút (Turnicidae) 6. H Gà n c (Ralldae) 7. H Gà lôi n c (Jacanidae) 8. H Nhát hoa (Rostratulidae) B R V 9. H Choi choi (Charadriidae) (Charadriiformes) 10. H R (Scolopacidae) 11. H Mòng b (Laridae) B B câu VI 12. H B câu (Columbidae) (Columbiformes) B V t VII 13. H V t (Psittacidae) (Psittaciformes) B Cu cu VIII 14. H Cu cu (Cuculidae) (Cuculiformes) B Cú IX 15. H Cú mèo (Strigidae) (Strigiformes) B Cú mu i X 16. H Cú mu i (Caprimulgidae) (Caprimulgiforme) B Y n XI 17. H Y n (Apodidae) (Apodiformes) B Nu c XII 18. H Curucu (Trogonidae) (Trogoniformes) 19. H Bói cá (Alcedinidae) B S XIII 20. H Tr u (Meropidae) (Coraciformes) 21. H S r ng (Coraciidae)

B Cò (Ciconiiformes) B C t II (Falconiformes) B Gà III (Galliformes) B S u IV (Gruiformes)

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

TT

B

XIV

B Gõ ki n (Piriformes) B S (Passeriformes)

XV

B S (Passeriformes)

H l ng gi ng S l ng loài 22. H ð u rìa (Upupidae) 1 1 23. H B ng hoàng 3 3 (Bucerotidae) 24. H Cu r c (Capitonidae) 1 5 25. H Gõ ki n (Picidae) 5 6 26. H ðuôi c t (Pittidae) 1 3 27. H Sn ca (Alauñiae) 2 2 28. H Nh n (Hirundinidae) 2 4 29. H Ph n chèo 4 10 (Campephagidae) 30. H Chim xanh 2 4 (Chloropseidae) 31. H Chào mào 3 9 (Picnonotidae) 32. H Chèo b o (Dicruridae) 1 7 33. H Vàng anh (Oriolidae) 1 1 34. H Chim lam (Irenidae) 1 2 35. H Qu (Corvidae) 6 6 36. H B c má ñuôi dài 1 1 (Aegithalidae) 37. H B c má (Paridae) 2 2 38. H Trèo cây (Sittidae) 1 1 39. H Kh u (Timalidae) 14 24 40. H Chích chòe (Turidae) 8 16 41. H Chim chích (Sylvidae) 10 21 42. H ð p ru i 7 17 (Muscicapidae) 43. H Chìa vôi 3 7 (Motacillidae) 44. H Nh n r ng 1 1 (Artamidae) 45. H Bách thanh (Laniidae) 1 3 46. H Sáo (Sturnidae) 3 9 47. H Hút m t 5 8 (Nectariniidae) 48. H Chim sâu (Dicaeidae) 1 3 49. H Vành khuyên 2 2 (Zosterropidae) 50. H S (Ploceidae) 2 3

Nhóm bò sát, ch nhái Tính ña d ng c a các loài bò sát, ch nhái cng khá cao. K t qu ñi u tra ñã phát hi n ñ c 94 loài bò sát và ch nhái thu c 57 gi ng, 23 h và 3 b . Trung bình m i b ch a 7,7 h ; m i h ch a 2,5 gi ng và m i gi ng ch a 1,6 loài. B ng 7. C u trúc thành ph n loài bò sát và ch nhái Qu ng Ngãi

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 148

STT I

B B có v y (Squamata)

B có v y (Squamata)

H 1. H T c kè (Gekkonidae) 2. H Nhông (Agamidae) 3. H Th n l n bóng (Scincidae) 4. H Th n l n chính th c (Lacertidae) 5. H K ñà (Varanidae) 6. H R n giun (Typhlopidae) 7. H R n hai ñ u (Anilidae) 8. H R n m ng (Xenopeltidae) 9. H Trn (Boidae) 10. H R n n c (Colubridae) 11. H R n h (Elaphidae) 12. H R n l c (Viperidae) 13. H Vích (Cheloiidae) 14. H Rùa ñ u to (Platysternidae) 15. H Rùa ñ m (Emydidae) 16. H Rùa núi (Testudinidae) 17. H Ba ba (Trionychidae) 18. H Cóc bùn (Pelobatidae) 19. H Cóc (Bufonidae) 20. H Nhái bén (Hylidae) 21. H ch nhái (Ranidae) 22. H ch cây (Rhacophoridae) 23. H Nhái b u (Micrihylidae)

S l ng chi 2 4 3 1 1 1 1 1 1 18 4 1 1 1 3 1 2 2 2 1 2 2 2

S l ng loài 3 6 6 1 2 1 1 1 2 22 5 4 1 1 3 1 3 2 3 2 14 4 4

II

B Rùa (Testudinata)

III

B không ñuôi (Anura)

3.2. S

LOÀI ð NG V T QUÝ HI M

Trong t ng s 478 loài ñ ng v t có xng s ng c n ñ c xác ñ nh t i các h sinh thái n i ñ a t nh Qu ng Ngãi, có 53 loài ñ ng v t quý hi m ñ c Sách ð Vi t Nam (1992) ghi nh n các b c khác nhau. Trong ñó có 22 loài thú, 14 loài chim, 15 loài bò sát và 2 loài ch nhái. M c ñ quý hi m tng ñ i cao so v i nhi u vùng ña d ng sinh h c trong c n c. B ng 8. Danh m c nh ng loài ñ ng v t quý hi m

ST T 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Tên khoa h c Cynucephalus variegatus Nycticebus coucang Nycticebus pygmaeus Macaca arctoides Macaca assamensis Macaca namestrina Hylobates concolor Helarctos malayanus Selenarctos thibetanus Apnyx cinerea Tên ph thông Ch n di Cu li l n Cu li nh Kh m t ñ Kh m c Kh ñuôi l n V n ñen G u chó G u ng a Rái cá ru t bé

Qu ng Ngãi

C p báo ñ ng V V V V V V E E E V

Trang 149

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

ST T 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53

Tên khoa h c Lutra lutra Mustela kathiah Felis marmorata Felis temmincki Neofelis nebulosa Panthera pardus Panthera tigris Tragulus javanicus Capricornis summatraensis Hylopetes alboniger Petaurista petaurista Ratufa bicolor Lophura diadra Lophura edwarsi Rheinartia ocellata Pavo muticus Ketupa zeylonensis Alcedo hercules Haleyou capensis Ptilolaemus tickelli Rhyticeros undulatus Picus rabieri Pitta nympha Pitta elliota Sitta frontalis Jabouilleia danjioui Physignathus cocincinus Varanus nebulosus Varanus salvator Python molutus Ptyas korros Bungarus fasciatus Naja naja Ophiophagus hannah Trimeresurus cornutus Trimeresurus monticola Eretmochelys imbricata Lepidochelys olivacea Platysternum megacephalum Cistoclemmys galbinifron Manouria impressa Megophys longipes Rana microlineata

Tên ph thông Rái cá th ng Tri t b ng vàng Mèo g m Báo l a Báo g m Báo hoa mai H Cheo cheo Nam Dng Sn dng Sóc bay ñen tr ng Sóc bay l n Sóc ñen Gà lôi lông tía Gà lôi lam mào tr ng Tr sao Công - Cuông Dù dì phng ñông B ng chanh r ng S m r ng Ni c nâu Ni c m v n Gõ ki n xanh c ñ ðuôi c t b ng ñ ðuôi c t b ng v n Trèo cây trán ñen Kh u m dài R ng ñ t K ñà vân K ñà hoa Trn ñ t R n ráo th ng R n c p nong R n h mang R n h mang chúa R n l c s ng R n l c núi ð im i Qu n ñ ng Rùa ñ u to Rùa h p trán vàng Rùa núi vi n Cóc m t chân dài ch v ch

C p báo ñ ng T R V V V E E V V R R R T E T R T T T E T T R T T T V V V V T T T E R R E V R V V T T

Chú thích các c p báo ñ ng: E (Endangered): Nguy c p V (Vulnerable): S nguy c p

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 150

T (Threatened): B ñe d a xác R (Rare): Hi m III. TH C V T 1. TH C V T R NG

K (Insufficiently know): Bi t không chính

QU NG NGÃI

V i c u trúc ph c t p c a ñ a hình, s ña d ng c a l p v th nh ng và nh ng thu n l i c a ñ c ñi m khí h u (b c x nhi t l n, n n nhi t cao, l ng ma nhi u) là nh ng ñi u ki n t o nên s phong phú và ña d ng c a th m th c v t r ng. Theo k t qu ki m kê di n tích r ng nm 2000 (ðoàn ði u tra Quy ho ch S Nông nghi p và Phát tri n nông thôn Qu ng Ngãi) thì trong s 513.151ha ñ t t nhiên có 336.455,8ha ñ t lâm nghi p; trong ñó ñ t r ng là 126.604,9ha, phân b h u h t các huy n mi n núi. R ng Qu ng Ngãi hi n t i ch y u là r ng trung bình và r ng nghèo (phân lo i theo tr l ng g ) ho c r ng tái sinh. Ch có m t s di n tích r ng nguyên sinh và r ng già th sinh (r ng giàu) ít b tác ñ ng c a con ng i phân b vùng núi cao, ñ d c l n các huy n Ba T (7.609ha), Sn Hà (3.988,5ha), Sn Tây (464,9ha)... Ngoài di n tích r ng phân b vùng r ng núi phía tây c a t nh, còn có m t s r ng ng p m n phân b vùng b bi n các huy n Bình Sn (167,5ha), Sn T nh (5,0ha). Di n tích r ng tr ng thu c r ng phòng h (21.104,4ha). (13.567,1ha) và r ng s n xu t

R ng t nhiên c a Qu ng Ngãi tuy di n tích không nhi u nhng v n ñ m b o tính ña d ng v ki u r ng và s phong phú v loài cây. Trong r ng có nhi u loài g quý nh: gõ, sn, chò, gi i, lim, ki n, táu, quao, sao, tr c; có nhi u lo i mây, tre, n a, song, lá nón là nh ng s n ph m cung c p nguyên li u cho ti u th công nghi p; có các lo i cây thu c nh: sa nhân, hà th ô, thiên niên ki n, ng gia bì. K t qu nghiên c u v tính ña d ng loài th c v t Qu ng Ngãi cho th y m c ñ ña d ng loài th c v t m c khá cao. 2. TH C V T D I N C T tr c ñ n nay, Qu ng Ngãi cha có công trình nghiên c u ñi u tra c th xác ñ nh m t cách h th ng và ñ y ñ các loài th c v t d i n c. Qua th c t khai thác và tham kh o các tài li u có liên quan khác, có th nêu lên m t s loài th c v t (ch y u là rong bi n) có giá tr kinh t ñ c trng bi n Qu ng Ngãi nh rong m (nhóm Sargassum), rong ñông (nhóm Hypnea), rong m t (nhóm Porphyxa), rong

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 151

câu ch vàng (Gracilaria verrucosa), rong câu chân v t (Gracillaria eucheumoides), rong gu t chùm (Caulerpa racemosa), vv. 3. THÀNH PH N LOÀI TH C V T CH Y U VÀ QUÝ HI M NGÃI QU NG

B ng phng pháp chuyên gia và phng pháp ñi u tra th c ñ a, các công trình nghiên c u v ña d ng th c v t Qu ng Ngãi ñã thu th p thông tin c a hn 1.000 loài th c v t b c cao. Trong s ñó có 560 loài ñ c nh n d ng chính th c qua m u tiêu b n và có ít nh t là 26 loài ñã ñ c ghi trong Sách ð Vi t Nam (1996). B ng 9. Th ng kê thành ph n các taxon th c v t ñ c nh n d ng chính th c Qu ng Ngãi

ST T 1 2 Ngành Quy t th c v t Th c v t h t tr n Th c v t h t kín - Hai lá m m - M t lá m m T ng c ng H 15 5 S l ng taxon Chi Loài 24 33 6 10 S loài quý hi m 2 3

3

98 22 140

319 66 415

428 89 560

19 2 26

Qua b ng trên, chúng ta th y ña s các taxon t p trung l p th c v t hai lá m m (98 h , 319 chi, 428 loài). Trong t ng s 140 h và 415 chi th ng kê ñ c có 560 loài khác nhau. Nh v y, bình quân m i h bao g m 2,93 chi; m i chi bao g m 1,35 loài. Nh ng s li u này th hi n m c ñ ña d ng và phong phú c a h th c v t Qu ng Ngãi khá cao. Nhìn chung, khu h th c v t Qu ng Ngãi th hi n ñ c tính ña d ng loài và tính pha tr n cao. ð a bàn r ng núi Qu ng Ngãi li n k v i r ng núi Tây Nguyên và Qu ng Nam. Chính vì th , nhi u ngu n gen th c v t hi n h u ñây ch rõ nét pha tr n sinh thái ñ c thù. Nhi u loài ñ c h u c a Tây Nguyên và Nam B ñ c g p khá th ng xuyên Ba T nh tr c (Dalbergia cochinchinensis), c m lai vú (Dalbergia mammosa), h ng tùng (Dacrydium elatum), b ch tùng (Dacrydium imbricatum), d u rái (Dipterocarpus alatus), d u lông (Dipterocarpus liposus), d u song nàng (Dipterocarpus dyeri), k nia (Irvingia malayana). Bên c nh ñó, nhi u loài ñ c trng khu v c H i Vân - B ch Mã nh d u ñ t tím (Dipterocarpus grandiflorus), Chò ñen (Parashorea stellata), m t s loài d (Castanopsis spp., Lithocarpus spp., Quercus spp.) có th tìm th y Trà B ng, Sn Hà, Sn Tây. M t ñi u thú v là có nhi u loài tr c ñây ch ñ c xác ñ nh là ñ c h u mi n B c và c c nam vùng phân b là Qu ng Bình, thì cng ñã b t g p Qu ng Ngãi v i s

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 152

l ng l n, ch ng h n nh g o (Gossampinus malabarica) (Erythrophloeum fordii) Ba T, Ngha Hành.

Sn Tây, lim xanh

Ngoài ra, Qu ng Ngãi còn là ni t n t i nhi u loài quý hi m ñ c trng vùng sinh thái bi n nh me bi n (Phyllanthus arenarius), phong ba (Argusia argentea), bàng vuông (Barringtonia asiatica)... Trong s ñó, bàng vuông và phong ba là hai loài ñ c trng hi n h u huy n ñ o Lý Sn, t o nên nét ñ c ñáo v c nh quan và môi tr ng cho m t vùng ñ o thu c t nh. Hi n nay, phong ba là loài cây phòng h ch n gió, ngn sóng ñ c phát tri n ven b thành dãy dài phòng ch n cho b bi n phía ñông nam c a ñ o r t h u hi u. Lý Sn cng xu t hi n m t loài ñ c h u h p, ñang ñ c ng i dân ñ a phng nhân gi ng tr ng thành ñai ch n gió cho các khu s n xu t hành t i, là m t ngu n gen quý, có th t n d ng làm v t li u ch n gió, ch n cát bay ñ tr ng ph c h i các r ng phi lao ho c r ng keo (Acacia spp.) ven bi n c a t nh. ðó là loài h p (Scaevola taccada), ng i dân ñ a phng g i là p trn. 3.1. S LOÀI TH C V T QUÝ HI M

Trong s 560 loài th c v t ñã ñ c nh n d ng, có 26 loài thu c lo i quý hi m ñ c ghi Sách ð Vi t Nam nm 1996 (B ng 10). B ng 10. Danh m c nh ng loài th c v t quý hi m Qu ng Ngãi

STT 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Tên khoa h c Acanthopanax trifoliatus Aquylaria crassna Ardisia sylvestris Argusia argentea Barringtoria asiatica Caulerpa racemosa Cibotium barometz Coscinium fenestratum Dacrydium elatum (Dacrydium pierrei) Dalbergia cochinchinensis Dialium cochinchinenes Dioscorea zingiberensis Dolichandrone spathacea Drynaria fortunei Gracillaria eucheumoides Hopea cordata Hopea pierrei Madhuca pasquyeri Morinda officinalis Phyllanthus arenarius Rauwolfia cambodiana Rauwolfia verticillata Scaphium macropodium Tên ph thông Ng gia bì Dó, tr m Lá khôi Phong ba Bàng vuông Rong gu t chùm Lông cu li, C u tích V ng ñ ng Hoàng ñàn gi , H ng tùng Tr c Xoay C mài g ng Quao, quao n c C t toái b Rong câu chân v t Sao lá hình tim Ki n ki n S nm t Ba kích Me bi n Ba g c lá to Ba g c lá vòng i, L i i C p báo ñ ng T E V R V V K V K V V R K T V T K K K T T V K

Trang 153

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

STT 24 25 26

Tên khoa h c Stemona cochinchinensis Stephania dielsiana Tacca integrifolia

Tên ph thông Bách b nam C dòm Ng i rom, h túc

C p báo ñ ng R R T

Chú thích các c p báo ñ ng: E (Endangered): Nguy c p T (Threatened): B ñe d a xác R (Rare): Hi m 3.2. CÂY THU C Các loài th c v t còn cung c p cho y h c ngu n d c li u r t quý. Hi n nay con ng i m i ch bi t ñ c kho ng 5% giá tr ti m n v ngu n d c li u c a ña d ng sinh h c. Khoa h c càng phát tri n s giúp cho con ng i hi u bi t thêm v ti m nng v n có c a ña d ng sinh h c. Nhi u ni trên th gi i, ñ c bi t là các n c phng ðông, trong ñó có Vi t Nam, vi c phòng và ch a b nh b ng các lo i d c li u ñóng vai trò r t quan tr ng. Qu ng Ngãi là m t t nh có h th c v t khá ña d ng, do ñó cng có r t nhi u lo i cây thu c quý. Theo k t qu ñ tài "ði u tra kh o sát các lo i cây, con d c li u trên ñ a bàn t nh Qu ng Ngãi", ñ n nay ñã th ng kê ñ c 735 loài th c v t thu c 545 chi, 188 h và 20 loài ñ ng v t thu c 18 h ñ c dùng làm thu c. Trong ñó ñã ghi nh n ñ c 20 loài cây thu c có tên trong "Sách ð Vi t Nam". B ng 11. Danh m c các loài cây thu c thông d ng

TT 1 2 3 4 5 6 Tên khoa h c Acrostichum aureum (h Acrostichaceae) Curcuma zedoaria (h Zingiberaceae) Dasymaschalon robinsonii (h Annonaceae) Gardenia angusta (h Rubiaceae) Helminthostachys zeylanica (h Ophioglossaceae) Litsea sp. Tên ph thông Ráng bi n Nga tru t Cây Giá Dành dành qu dài Qu n tr ng Pa gang

V (Vulnerable): S nguy c p K (Insufficiently know): Bi t không chính

Qu ng Ngãi

Tác d ng

Có tác d ng c m máu, tr giun sán. Ch a ñau d dày, nh c m i, v t thng ngoài da. Dùng cho ph n sau khi sinh. Dùng làm thu c ch a b nh gan, s t,... Làm thu c ho, ch a r n c n. Ch ng nh c m i, tráng dng

Trang 154

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

7 8 9 10

(h Lauraceae) Melodorum fruticosum (h Annonaceae) Pandanus odoratissimus (h Pandanaceae) Parabarium micranthum (h Apocynaceae) Rauvolfia cambodiana (h Apocynaceae)

Cây Bù ñ D ag Dây kh Ba g c lá to

Dùng cho ph n sau khi sinh. Dùng làm thu c ch a b nh viêm gan, hoàng ñ n, phù thng,... Ch ng nh c m i, phong th p, ñau lng,... Ch a cao huy t áp.

Ngoài ra, còn có các loài th c v t có tác d ng ch a b nh khác nh c t toái b , r ng, bách b c , ba kích, m lông, nhàu, b m b c, c u tích, hoàng ñ ng, v ng ñ ng, ô d c nam, mã ti n lông, lá khôi, c dòm, c mài g ng, ngãi rom, sa nhân... IV. KHAI THÁC H P LÝ VÀ B O V ðA D NG ð NG V T - TH C V T 1. KHAI THÁC H P LÝ M t trong nh ng nguyên nhân quan tr ng làm cho tính ña d ng sinh h c b suy thoái nghiêm tr ng là khai thác không h p lý. Trong nh ng nm qua, nhi u ni Qu ng Ngãi cùng v i s khai thác h p pháp c a các lâm tr ng, luôn luôn có tình tr ng khai thác không h p pháp. Do ñó ñã nh h ng x u ñ n các loài ñ ng - th c v t, th m chí có nhi u loài ñ ng v t b tiêu di t hàng lo t cá th và cng có m t s loài b tuy t ch ng. Di n tích r ng b thu h p, m t s loài th c v t ñang có nguy c b tiêu di t vùng này. Các loài ñ ng v t cng ñang trong tình tr ng tng t . M t r ng, ñ ng ngha v i vi c m t ni , ni trú n và ngu n th c n c a các loài ñ ng v t hoang dã, vùng phân b c a chúng ngày càng b thu h p theo di n tích r ng. M t r ng s gây nên nh ng bi n ñ i v khí h u th i ti t trong vùng, gián ti p nh h ng ñ n ñ i s ng c a các loài ñ ng v t. T t c nh ng ñi u ñó ñã làm suy gi m tính ña d ng sinh h c. Bên c nh ñó, n n khai thác tr m c a lâm t c cng góp ph n không nh gây m t r ng và m t tính ña d ng loài ñ ng, th c v t. M t s loài có giá tr kinh t l n ñã b khai thác m t cách b a bãi, d n ñ n tình tr ng m t s loài ngày càng hi m và có nguy c b tiêu di t, ch ng h n nh loài dó b u (tr m hng), ki n ki n, gà lôi lam mào tr ng, tr sao, h , báo hoa mai. Hi n nay, nguy c này ñang gây áp l c ñ i v i m t s loài có giá tr kinh t l n ñang có m t Ba T nh kim giao, kim giao gi , hoàng ñàn gi , g u chó, c y hng, mang l n, ho c m t s loài có giá tr v ña d ng sinh thái nh thông nàng, thông tre, mang Tr ng Sn. ð b o t n ña d ng sinh h c cho khu v c, nh t thi t ph i có phng án b o t n ña d ng loài ñ ng - th c v t. B o t n, ph c h i và phát tri n ña d ng loài th c v t

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 155

cho khu v c là ti n ñ ñ b o t n thành công ña d ng sinh h c cho toàn vùng. T ñó, chúng ta m i b o v ñ c môi tr ng sinh thái, n ñ nh ñ c ñi u ki n khí h u, góp ph n n ñ nh cu c s ng và s n xu t c a con ng i. Tr c m t, c n quan tâm ñ n vi c khai thác h p lý ngu n tài nguyên còn l i. Nên khai thác theo ñ nh h ng v a khai thác v a b o t n. Ngay c vi c khai thác các s n ph m phi g cng c n xem xét ñ n nh h ng c a nó. Nhi u ho t ñ ng khai thác mây, n a cng không tránh kh i s càn quét làm tri t h nhi u cá th cây g tái sinh. Khai thác m t ong b ng cách ñ t l a nhi u khi ñã gây cháy r ng làm thi t h i ngu n tài nguyên và gây nên s suy thoái ña d ng sinh h c cho c vùng. M t trong nh ng ho t ñ ng c a ng i dân ñ i v i r ng có nh h ng khá m nh ñ n s b o t n ña d ng sinh h c th c v t là khai thác c i. nh ng huy n mi n núi nói chung, ho t ñ ng này liên t c x y ra; ñây là ho t ñ ng mang tính phá h y, b i vì ng i ñ a phng ch t quá nhi u cây con cha tr ng thành ñ có ñ l ng c i c n thi t. Nhi u lo i cây g r ng ñã có m t th i b khai thác c n ki t, s l ng cá th gi m sút nghiêm tr ng, th m chí có loài có nguy c tuy t ch ng khu v c. M t s ho t ñ ng khác nh ñ t nng làm r y, khai thác các lo i khoáng s n ho c thu gom ph li u sau chi n tranh... th ng d n ñ n h u qu h y di t c c b m t ph n h sinh thái, làm ñ o l n ñi u ki n s ng, khi n cho m t s loài không th ti p t c t n t i, sinh tr ng và phát tri n. ð duy trì ñ c ña d ng sinh h c c n th c hi n các phng án c th sau: Có gi i pháp thích h p giúp ng i dân vùng cao kh c ph c nh ng khó khn v kinh t , phát tri n s n xu t theo h ng thâm canh trên nh ng di n tích ñ t ñ c quy ho ch s n xu t nông nghi p. Có s ki m soát nghiêm ng t nh ng ho t ñ ng khai thác ngu n tài nguyên thiên nhiên. Ch n các bi n pháp khai thác h p lý nh t ñ tránh nh ng tác ñ ng có nh h ng x u d n ñ n s suy thoái các h sinh thái r ng nói riêng và tính ña d ng sinh h c nói chung. Làm ñ c nh th s góp ph n vào vi c b o v môi tr ng, gi gìn ngu n n c, h n ch thiên tai, l l t. 2. B O T N ð NG - TH C V T TRONG GIAI ðO N HI N NAY B o t n ña d ng sinh h c nói chung và b o t n tài nguyên sinh h c r ng nói riêng là chi n l c toàn c u. Trong ñi u ki n hi n nay c a t nh Qu ng Ngãi, b o t n ña d ng sinh h c là m t yêu c u b c bách. Trong nh ng nm g n ñây thiên tai, l l t liên ti p x y ra, ñó chính là h u qu c a vi c khai thác tài nguyên r ng quá m c, làm cho s ña d ng sinh h c b suy thoái, môi tr ng thay ñ i theo h ng b t l i cho cu c s ng c a con ng i.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 156

Trong các d án xây d ng, tôn t o các khu di tích l ch s , vn hóa và du l ch ph i có h p ph n b o t n ña d ng h sinh thái. Thông qua nh ng d án này, chúng ta có th b o t n nguyên v hay b o t n chuy n v m t cách thích h p nh t t ng th ho c m t ph n ña d ng sinh h c, nh m v a b o v tính b n v ng v môi tr ng c nh quan, v a có ý ngha thi t th c v xã h i nhân vn. Tr c h t c n chú ý b o t n các loài quý hi m ñang ho c s có nguy c tuy t ch ng. B o t n nguyên v (in situ) Thi t l p d án thành l p khu b o t n thiên nhiên ho c khu b o t n di tích l ch s - vn hóa. u tiên khoanh vùng b o v nghiêm ng t nh ng ni có tính ña d ng sinh h c cao, có ngu n gen quý hi m, ñ ng th i xúc ti n tái sinh các loài th c v t quý nh kim giao, kim giao gi , hoàng ñàn gi , quao n c, i, xoay, dó b u, ki n ki n, tr c ho c các loài ñ ng v t nh ch n hng, g u chó, h , ch n di, gà lôi lam mào tr ng, các loài r n h ... c m tri t ñ vi c khai thác ba g c, ba kích, c t toái b , g u chó, g u ng a, báo hoa mai, h , các loài gà lôi... B o t n chuy n v (ex situ) Trong các chng trình tr ng r ng c n chú ý ch n các loài dó b u, ki n ki n, i, xoay,... v i m t t l nh t ñ nh. Vi c gây tr ng các loài này không khó, ñi u quan tr ng và c b n là tr ng ñâu và tr ng theo quy mô, phng th c nh th nào ñ ñ t ñ c hi u qu . Trong các d án xây d ng, tôn t o các khu di tích l ch s - vn hóa c n ña các loài hoàng ñàn gi , kim giao, kim giao gi , tr c... vào tr ng ñ v a t o c nh quan, gây bóng mát v a góp ph n b o t n, phát tri n không nh ng cho th m th c v t mà còn cho c các loài ñ ng v t. ð i v i các d án xây d ng khu du l ch ven bi n nên tr ng cây phong ba và bàng vuông. Hai loài cây này thích h p v i khí h u ven bi n, l i là hai loài cây quý hi m ñ c h u h p. ðây cng là gi i pháp v a tng tính ña d ng, v a t o c nh và góp ph n b o t n, phát tri n các loài th c v t quý hi m. 3. M T S ð NH H NG PHÁT TRI N NGU N TÀI NGUYÊN SINH H C TRÊN ð A BÀN QU NG NGÃI Phát tri n kinh t v n và chuy n d ch h cây tr ng. Nuôi tr ng th y s n k t h p v i b o v vùng ñ t ng p n c. Xây d ng cân b ng h sinh thái th sinh.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 157

(1) Chng này vi t theo PGS.TS. Lê Kh c Huy (Ch biên): ða d ng sinh h c t nh Qu ng Ngãi (ñi u tra, kh o sát m t s ñi m), S Khoa h c - Công ngh và Môi tr ng Qu ng Ngãi, 1999. (2) V ñ a hình, th nh ng, khí h u ­ xe m Chng II, III, IV. (3) Taxon: phân lo i, s phân lo i.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 158

CHNG

VI

DÂN C ­ DÂN T C

DÂN C,

I. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRI N VÀ PHÂN B DÂN T C

Nh trong Chng I ñã ñ c p, trên ñ a bàn Qu ng Ngãi t ng có các l p c dân c sinh s ng: c dân Sa Hunh, c dân Chmpa, k ñó là c dân Vi t (Kinh) chi m v trí ch ñ o. Ng i Kinh hi n di n Qu ng Ngãi b t ñ u ch y u t th k XV tr ñi, ña s là nh ng nông dân vùng ñ ng b ng B c B , vùng Thanh - Ngh di c vào kh n hoang ñ t ñai, l p thành làng m c. D i th i các chúa Nguy n, có m t s ng i Hoa t các vùng Qu ng ðông, Phúc Ki n, Tri u Châu, H i Nam (Trung Qu c) ñ n sinh s ng Thu Xà, các c a bi n Sa C n, Sa Hunh và m t s ñi m trung du. Ng i Hoa ñóng vai trò tng ñ i quan tr ng trong s phát tri n kinh t c a vùng ñ t Qu ng Ngãi th i b y gi thông qua ho t ñ ng buôn bán th nh ñ t Thu Xà. Nhng tr i qua các cu c chi n tranh, ng i Hoa ph n ñã phiêu tán ñi ni khác, ph n hòa nh p vào c ng ñ ng ng i Vi t, không còn các c ng ñ ng làng xã ñ c thù. D i th i Pháp thu c, cho ñ n h t nm 1975, có m t s ng i Pháp, M , n ð , Chà Và (Java) ñ n s ng Qu ng Ngãi, nhng ch y u là chuy n c t m th i, ho c không thành c ng ñ ng riêng. Do v y, vùng ñ ng b ng t nh Qu ng Ngãi, ngoài dân t c Vi t là ñáng k nh t, không có c ng ñ ng nào khác. mi n núi, v dân t c có s n ñ nh hn. Mi n núi Qu ng Ngãi có các dân t c Hrê, Cor, Ca Dong sinh s ng; h là c dân b n ñ a lâu ñ i, s ng theo t ng khu v c và có s ñan xen nh t ñ nh, có s giao lu, buôn bán v i nhau và v i ng i Vi t mi n xuôi lên buôn bán, khai kh n. T sau nm 1975, có m t ít ng i các dân t c thi u s mi n núi phía B c vào, song ch là ñn l và hòa nh p vào các c ng ñ ng ñ a phng. Do v y, nói ñ n dân c, dân t c mi n núi Qu ng Ngãi cng ch ñ c p ch y u ñ n các dân t c Hrê, Cor, Ca Dong và Kinh. ð n nm 2005, dân t c Kinh chi m 88,8%, Hrê 8,58%, Cor 1,8%, Ca Dong 0,7%; s ng i thu c 13 dân t c thi u s khác ch chi m 0,12% dân s . Do v y, n u tính v dân t c thì Qu ng Ngãi có ñ n 17 dân t c, nhng th c ch t cng ch có 4 dân t c có s l ng c dân ñáng k . Nhìn chung, kh i c ng ñ ng dân c Qu ng Ngãi phát tri n theo ti n trình c a l ch s , cùng ñoàn k t, chung s c chung lòng trong công cu c ch ng phong ki n - ñ qu c, d ng xây quê hng giàu ñ p.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 159

II. THÀNH PH N DÂN T C 1. DÂN T C KINH (VI T) T c danh chính th c g i là Vi t, nhng ñ phân bi t v i các dân t c thi u s , thì ng i Vi t th ng ñ c g i là ng i Kinh. Có th c dân Vi t ñã có m t ñ u tiên Qu ng Ngãi vào ñ u th k XV. Nm 1402, qua cu c xung ñ t gi a phong ki n ð i Vi t và phong ki n Chmpa, vua Chmpa nh ng hai châu Chiêm ð ng và C Ly ð ng cho nhà H . H Quý Ly ñ i ñ t thành 4 châu Thng, Hoa (Qu ng Nam), T, Ngha (Qu ng Ngãi). H Quý Ly ra l nh cho dân có c a c i mà không có ru ng ñ t vùng Ngh An, Thanh Hóa ñem v con di c vào vùng ñ t m i ñ khai kh n; vi c di dân này ph n nào có tính b t bu c. Nh ng ng i không có c a c i, phng ti n canh tác thì nhà H c p phát trâu cho h . Nhà n c v n ñ ng dân chúng: ai có trâu ñem hi n n p s ñ c c p ph m t c. H Quý Ly b t bu c nh ng ng i nông dân di c không ñ c quay v b n quán, sau khi ñã thích d u hi u lên cánh tay c a h . Các s sách chép r ng: ch Châu ñ c thích lên cánh tay nh ng ng i lu dân. ðây là cu c di dân ñ u tiên c a ng i Kinh ñ n vùng ñ t Qu ng Ngãi. Nm 1472, sau cu c chinh ph t Chmpa c a vua Lê Thánh Tông, vùng ñ t t nam ñèo H i Vân ñ n núi Th ch Bi n m trong s qu n lý c a ð i Vi t và ñ c ñ t thành ñ o th a tuyên Qu ng Nam, g m có 3 ph : Thng Hoa, T Ngha và Hoài Nhân. Nhà Lê chiêu m dân chúng vào khai kh n ñ t hoang và ñ ng th i khuy n khích quân lính l i m mang ñ n ñi n, phát vãng nh ng tù nhân lu ñày vào ni ñây. ðây là nh ng ngu n nhân l c ch y u ñ khai phá vùng ñ t m i. Nhà n c không có ch ñ h n ñi n, cho phép dân chúng m c s c khai kh n ñ t ñai, cho phép thu l i 3 nm trên vùng ñ t y r i m i thu thu . ðây là cu c di dân l n th hai c a ng i Kinh ñ n vùng ñ t Qu ng Ngãi. Cu c di dân này r t quan tr ng; ñây là th i ñi m b t ñ u hình thành nên nh ng làng ng i Vi t và nh ng dòng h l n trên vùng ñ t th a tuyên Qu ng Nam. Th i chúa Nguy n, c dân Vi t Qu ng Ngãi tng ñ i n ñ nh nhng v n còn tha th t. V i ý ñ cát c phng Nam, chúa Nguy n ti p t c khuy n khích dân Vi t t vùng B c B và B c Trung B ngày nay vào ñây khai kh n, l p nghi p. Nm 1648, chúa Nguy n ñánh th ng chúa Tr nh Qu ng Bình, b t s ng 30.000 quân lính, phiên ñ t h c 50 ng i thành m t p, d c theo b bi n, b t ñ u t Qu ng Nam tr vào phía nam. D u v t c a làng Vi t này còn th y làng Tráng Li t (huy n T Ngha) mà gia ph còn truy n lu. Quá trình phát tri n c a dân t c Kinh, ñ c trình bày trên, là quá trình phát tri n lâu dài theo chi u th i gian, c th là càng ngày c dân càng phát tri n l n v s l ng. Vùng c trú hi n nay c a ng i Kinh t p trung ch y u

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

vùng ñ ng b ng và

Trang 160

các th t , th tr n mi n núi t nh Qu ng Ngãi; m t s sinh s ng ñan xen v i ng i dân t c thi u s mi n núi. Khu v c ñ ng b ng, dân t c Kinh có kho ng 1.077.841 ng i, chi m 83,7% dân s toàn t nh và chi m 94,8% t ng s dân t c Kinh Qu ng Ngãi. B ng dân s và phân b dân s theo ñ a bàn c a ng i Kinh (31.12.2005)

Huy n, thành ph Qu ng Ngãi Bình Sn Sn T nh T Ngha Ngha Hành M ð c ð c Ph Trà B ng Tây Trà Sn Hà Sn Tây Minh Long Ba T Lý Sn T ng s (ng i) 123.505 180.730 195.361 181.951 100.233 145.319 154.208 29.417 15.825 66.389 15.604 15.006 48.891 20.158 Dân t c Kinh (ng i) 123.230 180.254 195.325 180.140 99.489 145.272 154.131 18.590 258 11.469 1.138 3.998 5.785 20.051

2. DÂN T C HRÊ Hrê là t c ng i có s dân ñ ng hàng th hai trong t nh Qu ng Ngãi sau dân t c Kinh. ð n nm 2005, dân s Hrê Qu ng Ngãi có 112.947 ng i, c trú các huy n Trà B ng, Tây Trà, Sn Hà, Sn Tây, Minh Long, Ba T, Ngha Hành và T Ngha. Tuy ñ a bàn c trú phân b r ng nh v y nhng dân t c Hrê c trú t p trung các huy n Sn Hà, Ba T, Minh Long. Ng i Hrê s ng ñan xen v i ng i Kinh vùng tây các huy n Ngha Hành, T Ngha. Các làng Hrê ñan xen v i ng i Ca Dong ñ a bàn phía ñông huy n Sn Tây và s ng ñan xen v i ng i Cor các xã phía nam c a huy n Trà B ng. Ngoài ra, m t vài nhóm nh c a dân t c Hrê c trú huy n Kon Plong (t nh Kon Tum) và huy n An Lão (t nh Bình ð nh). Hrê là t c danh chính th c c a dân t c này. Tr c kia, d i th i tri u Nguy n và Pháp thu c, ng i Hrê ñ c g i b ng nh ng phi m danh, có ý khinh mi t, nh "M i ðá Vách", "M i Th ch Bích", "M i Sn Phòng", "Th ng Ba T", "M i Ly", "M i Chòm", "Chm Rê", "Chm Qu ng Ngãi"... Tuy nhiên, tên t g i c a ñ ng bào Hrê th ng theo tên c a dòng sông l n trong vùng. Ch ng h n Minh

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 161

Long có sông Rvá nên nhóm Hrê ñây g i là ng i Rvá; Ba T có sông Liên nên g i là ng i N c Liên và ni có sông Rhe thì g i là ng i Hrê; Sn Hà có sông Kr nên g i là ng i Kr . Lu v c sông Rhe ñ c coi là ng n ngu n c a dân t c. Sau Cách m ng tháng Tám 1945 ñ c th ng nh t chung tên g i dân t c Hrê. Theo truy n thuy t, ngu n g c dân t c Hrê g n v i núi Cao Muôn (huy n Ba T) và núi Mum (huy n Minh Long). Ti ng Hrê thu c nhóm ngôn ng Môn Khme và thu c ngành ngôn ng Bahnaric trong khu v c b c Tây Nguyên. T l t chung khá cao bên c nh m t s bi u hi n tng ñ ng gi a ti ng Hrê v i ti ng Ba Na và X ðng. ð c bi t, trong c ng ñ ng ng i Hrê còn lu truy n vn t c s nh t, là "vn t th t gút" b ng các gút mây bu c th t (ñ ñ m). Ng i Hrê ñ nh c thành t ng làng (plây) v i quy mô l n nh khác nhau. Làng Hrê xây d ng ven tri n ñ i, phía d i là thung lng. ð a bàn c trú n m k sát khu v c ñ t ñai canh tác và g n ngu n n c. ð ng bào ch di chuy n làng khi có d ch b nh. Nhà sàn Hrê n m b trí l p l p t th p lên cao, d ng ngang tri n ñ i, n m g n trên kho nh ñ t cao ráo, thoáng ñãng. Vòng rào làng xa kia bao quanh v n ken dày, d ng cao lên nh m canh phòng k gian và thú d , nay ñã bi n thành b d u c a t ng nhà, ho c v n rào quanh làng, nhng ch ñ ngn gia súc. Trong xã h i truy n th ng c a ng i Hrê, làng là ñn v c trú, ñ ng th i là c ng ñ ng t qu n v i nh ng thi t ch sinh ho t ñã ñ nh hình t lâu. M i làng ñ u có ch làng (krh plây), là ng i l n tu i am hi u nhi u kinh nghi m, có uy tín, gia ñình thu c lo i giàu có trong làng. Ch làng là ng i cùng v i th y cúng (p dâu) t ch c các l cúng c a làng. Cá nhân ch làng ñ ng ra ch u trách nhi m t ch c b c máng n c, làm ñ ng, rào làng, h ng d n vi c s n xu t, gi i quy t các v x ph t, t ch c chuy n làng... ð làm nh ng vi c ñó, ch làng bàn b c cùng v i các thành viên trong h i ñ ng già làng. Ch làng hòa mình vào trong ñ i s ng c a c ng ñ ng. Dân làng dành cho ch làng s kính tr ng và giúp ñ ch làng khi ngày mùa b n r n... Ch làng là ch c v b u theo l i dân c , không theo nguyên t c cha truy n con n i. M i làng Hrê ñ u có th y cúng là ng i thông th o vi c cúng t th n linh. Ngoài ra m i gia ñình, dòng h ñ u có t c tr ng, ñó là nh ng ng i già ñ ng ñ u gia ñình dòng h . Các t c tr ng quy t trong h i ñ ng già làng. Ch làng bàn b c công vi c s n xu t, x ki n... v i các thành viên trong h i ñ ng già làng. Cu i cùng là các thành viên trong làng, nh ng thành viên này cùng ñoàn k t tng tr l n nhau trong m t kh i c ng ñ ng th ng nh t. Xã h i truy n th ng xa kia c a ng i Hrê có s phân hóa giàu nghèo, do chênh l ch v ru ng ñ t, v lao ñ ng và v thu nh p gi a các h gia ñình. Trong xã h i ñó có b n t ng l p ng i: ng i giàu (proong), ng i ñ n có chút ít d th a (l p ká), ng i thi u n, kinh t khó khn (pa), ng i ñi vì n , nô l vì n (hapoong, dik). L p ká và pa th ng chi m t l ch y u trong c ng ñ ng Hrê. Tuy nhiên, nh ng h thi u n th ng xuyên có khi ri vào tr ng h p ñi vì n . Proong ng i giàu và hapoong - ng i ñi vì n th ng chi m t l ít trong làng. Tiêu chí

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 162

ng i giàu ñ c xác ñ nh là ng i có nhi u ru ng r y t t, có nhi u trâu, l n, gà, nhi u chiêng, ché quý, có kho thóc to, nhà c a dài r ng, l t t m c ñ ñ p, mang nhi u trang s c. Tuy nhiên, ng i giàu trong xã h i Hrê th ng không ph i t bóc l t mà ch y u t s lao ñ ng s n xu t c n cù, tích ly c a c i b ng kh nng lao ñ ng c a chính mình. Hapoong là l p ng i cùng c c nh t trong xã h i Hrê tr c kia, vì n n n không tr ñ c h ph i làm tr công cho ch n , th ng b ñ i x th p hn so v i các thành viên khác trong làng. Ngày nay, trong c ng ñ ng Hrê không còn s phân bi t gi a các t ng l p ng i nh trên. Nhìn chung, xã h i Hrê v n mang tính c ng ñ ng th ng nh t, ñoàn k t g n bó gi a các thành viên. ði u này th hi n các hình th c v n ñ i công, tng tr , t c chia s trong n u ng l t t, s quan tâm giúp ñ l n nhau. S liên k t gi a các gia ñình cng nh s g n bó c a m i thành viên v i làng d a trên quan h thân t c ho c quan h láng gi ng. Ngu n kinh t ñem l i thu nh p quan tr ng nh t trong ñ i s ng c a ng i Hrê là nông nghi p tr ng lúa n c. Các cánh ñ ng tr ng lúa th ng n m men theo tri n ñ i th p, t o thành nh ng vùng ru ng b c thang ñ c trng. Do ñ a bàn c trú xen gi a ñ i núi và thung lng nên ng i Hrê t n d ng ñ a hình ñ m mang ñ ng ru ng r t ña d ng, có ru ng trên các d i ñ t cao, ru ng l y ng p n c quanh nm, ru ng b c thang nh h p... Trên vùng ru ng ñó gieo c y các lo i gi ng lúa n c m i nm hai v , nhng ph n l n ch làm ñ c m t v . Canh tác ru ng n c c a ng i Hrê b ng phng pháp cu c, cày, b a, c y m ... tng t nh ng i Kinh Qu ng Ngãi. ð c bi t, phng pháp ñ p ñ p, d n th y nh p ñi n c a ng i Hrê khá phát tri n. Ng i ta d n n c v ru ng b ng con mng ñào dài hàng kilômét theo phng pháp th nng. Ngoài ra, ng i dân còn làm ñ p b i hay kè ñá ñ n c dâng lên ru ng. Ru ng n c ñ c canh tác hai v , v ñông - xuân thu ho ch t tháng 4 ñ n tháng 5, v hè - thu thu ho ch t tháng 8 ñ n tháng 9 Âm l ch. Gi ng nh ng i Kinh, m c y ñ c gieo ñ t khô, ñ t bãi thành t ng lu ng. Sau khi m l n ch ng 10 - 15cm, nh bó thành t ng bó và c y. Hi n nay, ph bi n phng pháp gieo s . Ru ng ñ c ngâm n c, ñ t m m ch b a mà không c n cày. G c r b b a gi p vùi xu ng bùn ñ m c làm tng ñ phì cho ñ t. ð ng bào bón phân chu ng vào ñ t tr c khi c y s và chm sóc lúa b ng các lo i phân hóa h c cùng v i các lo i thu c tr sâu. ð c bi t, khi cây lúa lên ng i ta không tát n c vào ru ng mà ch ña n c vào theo h th ng mng d n t ñám ru ng trên cao xu ng d i th p. Lúa chín thu ho ch b ng li m. Ng i ta c t l y bông lúa, bó thành c m r i chuy n ñ n nhà ru ng d ng t i cánh ñ ng. Sau ñó, lúa ñ c vò b ng chân, ho c dùng máy su t ñ p chân ñ tu t lúa. Ngu n thu nh p t r y chi m v trí th hai sau thu nh p hoa l i ru ng n c và cng ñóng vai trò r t quan tr ng trong ñ i s ng c a ng i Hrê. M t v lúa r y kéo dài t tháng 3, tháng 4 ñ n tháng 8, tháng 9. Lúa r y ñ c canh gi chim thú t khi còn nh ñ n khi thu ho ch. Ng i ta làm chòi r y ñ gi lúa, ñ ngh ngi, tránh n ng ma khi ñang mùa s n xu t và ch a t m s n ph m thu ho ch trong lúc cha

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 163

k p chuy n v làng. R y canh tác theo l i luân canh, m i ñám r y ch canh tác m t v r i tr ng th khác ho c b hoang t 3 - 5 nm, ñ i r ng tái sinh m i canh tác ti p, r i l i b hoang hóa... Ngh th công cng góp ph n b sung quan tr ng trong ñ i s ng kinh t t cung t c p. Ngh th công truy n th ng c a ng i Hrê g m có ngh d t, ñan lát. ðan lát là ngh c a ñàn ông, s n ph m ñan lát là các ñ dùng trong s n xu t và sinh ho t hàng ngày. Chn nuôi gia súc, nh t là chn nuôi trâu và chn nuôi gia c m tng ñ i phát tri n. S n ph m chn nuôi dùng trong buôn bán trao ñ i, làm th c ph m và dùng trong nghi l . Vùng c trú c a ng i Hrê n m v trí thông thng v i Tây Nguyên xu ng và ñ ng b ng lên nên r t thu n l i trong trao ñ i buôn bán. Thng nhân các ni khác, nh t là ng i vùng xuôi qua l i t ng làng Hrê mua h t cau khô, h tiêu, m t ong, tr u, v i d t... và bán công c s t, áo qu n, mu i, chè, ñ trang s c... B ng dân s và phân b dân s Hrê theo ñ a bàn (th i ñi m 31.12.2005)

Huy n, thành ph Qu ng Ngãi T Ngha Ngha Hành Trà B ng Tây Trà Sn Hà Sn Tây Minh Long Ba T T ng s (ng i) 123.505 181.951 100.233 29.417 15.825 66.389 15.604 15.006 48.891 Dân t c Hrê (ng i) 57 1.764 713 235 473 54.403 1.232 11.004 43.066

3. DÂN T C COR Dân t c Cor là dân t c có s dân ñông th ba trong t nh Qu ng Ngãi và là dân t c có s dân ñông th hai trong các dân t c thi u s , sau dân t c Hrê. Nm 2005, dân t c Cor trong t nh Qu ng Ngãi có hn 24.550 ng i. ð a bàn c trú c a dân t c Cor các huy n Trà B ng, Tây Trà c a t nh Qu ng Ngãi và m t ít huy n Trà My t nh Qu ng Nam. Xa kia, ng i ta hay g i ng i Cor là ng i Cua, ng i Tr u. Sau này, cn c vào phát âm khác nhau, ng i ta cng ghi là Co, Cool, Kor... Tên t g i c a dân t c là Cor, là t c danh chính th c. ð ng bào có ý th c t giác t c ng i cao, có ý th c b n ñ a và t hào v truy n th ng c a t tiên. Ng i Cor có ngôn ng thu c ng h Môn - Khme và thu c nhóm ngôn ng Bahnaric phía b c. ðn v c trú c a ng i Cor là làng (plây). Plây bao g m ph n th c c a làng và t t c các lo i ñ t ñai s n xu t hay không s n xu t, r ng núi, su i sông trong

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 164

m t ph m vi ñ c xác ñ nh. Ranh gi i c a làng ñ c truy n kh u qua nhi u th h , có khi là dòng sông su i hay g c cây, t ng ñá, ñ nh núi, con ñ ng mòn... Toàn th dân làng có quy n sn b n, hái l m, b t cá, ñ n g , dùng n c, canh tác r y, làm v n trên ñ t làng. Các làng th ng n m cheo leo trên s n núi, làng có tên g i riêng theo tên ng i ñ ng ñ u làng, theo tên sông, su i, tên ñ t, tên r ng, cng có tên làng ph n ánh ñ c ñi m nào ñó c a ni c trú. Tùy thu c chu k quay vòng canh tác r y, ñ ng bào ph i di chuy n ch , nhng ch chuy n quanh trong khu v c ñã xác ñ nh c a làng mình. Thi t ch xã h i truy n th ng c a ng i Cor là ñn v t qu n. ð ng ñ u là ch làng (Kà rh plây), là ng i có uy tín cao, giàu kinh nghi m làm n, giàu có, x lý t t các v tranh ch p và là dân g c. Nhi m v c a ch làng là ñôn ñ c s n xu t cng nh b o v làng, t ch c l cúng t p th cùng các nghi th c tôn giáo khi chuy n làng, dàn x p b t hòa n i b ho c xích mích gi a làng v i bên ngoài, ch trì gi i quy t các v vi ph m lu t t c. S kính tr ng c a dân làng ñ i v i v ñ ng ñ u làng c a mình ñ c th hi n qua c x hàng ngày, qua vi c m i n u ng, vi c tín nhi m khi bàn b c công vi c chung hay riêng. Trong không gian nhà dài (nhà xlúp), ch làng th ng kho ng gi a nhà ñ ti n ñi u hành sinh ho t và liên h v i các h khác. Trong làng có nhi u dòng h k ti p nhau làm ch làng, có thanh th m nh trong c ng ñ ng ng i Cor. Trong hoàn c nh xa kia, vùng ng i Cor hay x y ra xung ñ t, c p phá, nên vi c t ch c làng t v là yêu c u r t c n thi t. Trong làng các trai tráng kho m nh h p thành nhóm dng s (g i là lôk kôk, lôk kal - ng i dng c m, ng i can ñ m). ðó là nh ng thanh niên ñàn ông kh e m nh, có tài b n n , gi i phóng lao ñ ng ra t p h p trai làng b phòng và chi n ñ u. Nhi m v c a nhóm dng s là ch ng l i nh ng k phá ho i cu c s ng n ñ nh trong làng và ch ng gi c c p, gi gìn an ninh trong vùng. N i b làng Cor bao g m các quan h láng gi ng và quan h thân t c cùng t n t i và chi ph i ñ i s ng con ng i. Ng i trong làng, ph n ñông là h hàng, dâu r xa g n, quan h ch ng chéo v i nhau; s ng i thu n túy c ng c, không có liên h huy t th ng hay hôn nhân v i gia ñình khác ch là s ng i r t ít i. Hình thái gia ñình nh c a ng i Cor phát tri n ph bi n, bên c nh ñó còn m t ít tàn d gia ñình l n. T c tr ng là ng i ñóng vai trò quan tr ng trong vi c ñi u hành ñ i s ng gia ñình, giao ti p v i khách, cùng ñ i di n c a các gia ñình khác h p bàn, gi i quy t nh ng công vi c chung d i s ch trì c a ch làng. Tr c ñây, hàng ch c gia ñình cùng dòng h , ho c thân thi t, chung s c làm thành m t nhà sàn dài trên s n ñ i, bên su i n c, g n nng r y. M i nhà sàn g i là m t nóc, mang tên ng i ñ ng ñ u nóc. M i nóc chia thành nhi u c a, m i c a là m t b p, m i b p là ni c trú c a m t gia ñình. C ng ñ ng ng i Cor xa kia có ý th c phân bi t giàu nghèo, trong ñó có nh ng ng i ñ n, nh ng ng i thi u n và nh ng ng i có d th a. Ý ni m giàu có ngha là có nhi u lúa g o, kh , váy, trâu, l n, ché, chiêng, n i ñ ng... mà ñây ch y u t làm n gây d ng nên, không có khái ni m bóc l t.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 165

ð c trng sinh ho t kinh t c a ng i Cor là l y kinh t nng r y làm ngu n thu nh p chính. ð ng bào có nhi u gi ng lúa r y. Lúa r y gieo tr ng vào tháng 5, thu ho ch vào tháng 10. B p và mì cng ñ c tr ng trên r y. B p th ng tr a h t vào tháng 4 và tháng 12. ðó là gi ng b p h t ñ , hai tháng r i thu ho ch, là ngu n lng th c c u ñói trong th i k giáp h t. Vùng canh tác c a ng i Cor có ñ d c khá l n, b xói mòn nhanh theo nh ng tr n ma d d i nên ng i Cor ch gieo tr ng m t v ñã ph i b hóa m t vài nm. ð ng bào quay vòng canh tác luân kho nh trên di n tích khác. Lo i r y ñ nh canh không nhi u. ðó là nh ng m nh ñ t ít d c hay tng ñ i b ng, có th s d ng liên t c, th ng ñ tr ng thu c lá, ngô, s n, cây n qu . V i phng pháp ña canh, xen canh, r y cho nhi u lo i s n ph m, ñáp ng ph n l n nhu c u thi t y u hàng ngày, t lng th c cho ñ n rau xanh, trái cây, thu c hút, thu c b nh, vv. Vùng ng i Cor n i ti ng v gi ng tr u không và qu . Tr u v a nhi u v a ngon, là m t ngu n hàng quen thu c ñ c thng khách mi n xuôi a thích. Tr u góp ph n tng c ng quan h giao lu gi a ñ ng b ng v i vùng núi. Chính vì th mà ñ ng bào Cor còn có tên g i là t c ng i Tr u. ð c bi t, ng i Cor có nhi u r ng qu b t ngàn, g m các lo i chính: qu r ng m c t nhiên trong núi, quý giá, nhng hi m; qu thanh hay qu ñ ng, qu bùi ñ c tr ng nhi u. Ng i Cor tr ng cây qu b ng phng pháp m h t. Mùa tr ng qu có ma nhi u, vào nh ng tháng cu i nm. Th ng trên 10 nm, th m chí 15 - 20 nm, qu m i ñ n "tu i" l t v . Thu ho ch qu khá v t v , ph i trèo leo, nên ch y u là công vi c c a ñàn ông. Ng i ta dùng dao ti n vòng tách v ra. V qu phi trong bóng r p, và phi úp d i n ng nh t. Qu khô bó l i thành t ng bó. Qu r ng ñ c b o qu n c n th n hn, th ng ñ trong ché l n có n p ñ y kín. Qu r ng là lo i th ng h ng, ñ t nh t, b i giá tr tr i v t c a nó. Qu nách ñ c l y t ch ch c cây, ch c cành. Trong ñi u ki n r y không cung c p ñ và n ñ nh ñ c lúa và hoa màu, ít ru ng, thi u nh ng ngh ph góp ph n b o ñ m nuôi s ng con ng i, nên cây qu có vai trò r t quan tr ng ñ i v i ng i Cor. B ng dân s và s phân b dân s c a dân t c Cor (th i ñi m 31.12.2005)

Huy n Bình Sn Trà B ng Tây Trà Sn Hà T ng s (ng i) 180.730 29.417 15.825 66.389 Dân t c Cor (ng i) 419 10.430 13.580 134

4. DÂN T C CA DONG Ca Dong là t c ng i có s dân ñ ng th t trong t nh Qu ng Ngãi. ð a bàn c trú c a t c ng i Ca Dong phân b các huy n Sn Tây (Qu ng Ngãi), Sa Th y, Kon Plong (Kon Tum), Trà My (Qu ng Nam). T c ng i Ca

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 166

Dong là m t nhóm ñ a phng c a dân t c X ðng, thu c ng h Môn - Khme và thu c nhóm ngôn ng Bahnaric. Hi n nay v i m c ñ tài li u hi n có, chúng ta có th tin r ng nh ng t c ng i thu c dân t c X ðng có l ch s c trú lâu ñ i trên vùng ñ t b c Tây Nguyên nam Tr ng Sn, trong ñó t c ng i Ca Dong có ñ a bàn c trú phân tán nh t, có th ban ñ u ñ a bàn c trú c a h n m quanh dãy núi Ng c Linh, ch y dài t huy n Trà My (Qu ng Nam) ñ n b c Kon Plông (Kon Tum), sau ñó ñã có m t b ph n ñ n c trú vùng huy n Sa Th y, ð k Glây (Kon Tum) và huy n Sn Tây (Qu ng Ngãi). Vi c chuy n c c a t c ng i Ca Dong ñ c lu l i qua truy n thuy t dân gian v câu chuy n hai anh em b t hòa nhau vì n th t m t con dúi (con chúc), sau ñó chia hai, ng i anh l i phía tây dãy Ng c Linh tr thành t tiên c a nhóm Ca Dong Sa Th y, ð k Glây; ng i em ñi v phía ñông phát tri n nòi gi ng là t tiên c a nhóm Ca Dong Sn Tây, Trà My, Kon Plông. Ng i Ca Dong có truy n thuy t (amon) v ngu n g c phát xu t c a t c ng i gi ng nhau. ðó là câu chuy n v ng i ñàn bà duy nh t còn s ng sót sau n n ñ i h ng th y nh ch y tránh lên ñ nh núi cao nh t trong vùng và ng i ñàn bà y là th y t - ng i m c a dân t c. T c danh Ca Dong có ngha là ng i s ng trên núi cao. Ý ngha c a t c danh này cng ñã ph n ánh ñ a bàn c trú c a ng i Ca Dong quanh vùng núi Ng c Linh hùng v, và trên ñ nh mái nhà phía tây c a t nh Qu ng Ngãi, ni b t ngu n nh ng dòng sông, su i ñ v sông Trà Khúc. Kinh t truy n th ng c a t c ng i Ca Dong ch y u là nông nghi p r y. Nông nghi p r y canh tác theo ki u luân canh luân kho nh, t c khai phá theo chu k kín, tr ng tr t v ñ u tiên, sau có th s d ng ti p ñ n v hai, v ba, r i b hoang hóa kho ng 10 - 12 nm m i canh tác l i. Ng i Ca Dong không phát r y g n ng n n c, ñây là ñi u nghiêm c m ñ b o v ngu n n c c a làng. Xa kia m i gia ñình có di n tích r y t 7 ñ n 8 gùi gi ng. Nông l ch tr ng tr t r y c a ng i Ca Dong nh sau: tháng 3, 4 phát r y; tháng 5, 6 ñ t tr a; tháng 7, 8, 9 tr ng xen canh các lo i rau c ...; tháng 10, 11, 12 thu ho ch lúa; tháng 1, 2 ngh ngi n t t. Lúa r y là các gi ng lúa có chu k t khi gieo tr ng ñ n khi thu ho ch kho ng 6 tháng, g m các lo i lúa nh mau nh , mau hem, mau pi, mau ka diêu, mau ka xon, mau nhiên... Trong các r y lúa cng nh các m nh v n, ñ ng bào th ng tr ng b u, bí, rau, ñ u, cây có c , ñ c bi t trên r y tr ng lo i cây pho trái có h t cm tr ng, n r t ngon, có giá tr nh lng th c ch ng ñói. R y ñ c chm sóc, làm c và ch ng thú r ng, chim chóc b ng cách rào r y, sn b n, dùng b y, chông, n , bù nhìn, ñàn n c... T sau nm 1975, chính quy n ñ a phng ñã v n ñ ng ng i Ca Dong chuy n d n t p quán canh tác sang làm ru ng n c. Nh khai phá, di n tích ru ng n c d n d n tng lên và di n tích r y thu h p vì hi u qu không cao. Ng i Ca Dong hi n nay ñã làm ru ng n c thu n th c, ñã ñ c chính quy n giúp ñ p ñ p ngn n c ch y vào các con mng ñ ña n c vào ru ng. Nh ng th a ru ng b c thang nói chung không r ng l m do ñ a th ñ t trong vùng r t h p. Công c làm

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 167

ru ng có cu c, cày, b a. Chm sóc lúa ñã dùng phân bón và thu c tr sâu. Ru ng c y hai v thu ho ch nng su t tng ñ i khá. Bên c nh r y và ru ng, ng i Ca Dong còn có v n. V n ñây chi m m t v trí khá quan tr ng, nh t là vi c tr ng cau, thu trái bán ñi các ni trong và ngoài t nh. Ngoài ra, v n còn cung c p th c ph m, rau c cho ñ ng bào, làm gi m b t l ng th c n do r ng cung c p b ng hái l m. Trong kinh t s n xu t c a ñ ng bào Ca Dong, chn nuôi ñóng vai trò quan tr ng. Ng i ta nuôi trâu, dê, heo, gà... s l ng có khi lên ñ n hàng ñàn ñông ñúc. S n ph m chn nuôi ñ c dùng vào các m c ñích nh cung c p th c ph m cho b a n hàng ngày, cho các l th c tín ng ng và cho các ho t ñ ng trao ñ i buôn bán. Chn nuôi ch y u theo cách th rông. Ngoài kinh t s n xu t nông nghi p, ng i Ca Dong còn khai thác lâm th s n, th y s n, các ngành kinh t này ñóng vai trò quan tr ng, góp ph n th a mãn nhu c u lng th c và th c ph m c a ñ ng bào. Sn b n ñây phát tri n hn ñánh cá và hái l m. Sn b n là m t c h i tích ly các s n ph m quý nh da h , s ng tê, nhung hu, xng thú... ñ có hàng trao ñ i l y chiêng, ché và các nhu y u ph m. Công c s d ng trong sn b n th ng là ná ñ c làm b ng cây long rui, mi tên làm t n a, l ô. Ná nh là v t trang s c c a ñàn ông, ng i ta r t quý tr ng và ñ t nó gian gi a ni ti p khách c a ch nhà. Ngoài ra, ng i Ca Dong có nhi u lo i b y thú nh b y ka r u là lo i b y thòng l ng, thú b v ng b y chân s b bu c và treo lên; b y ka r u mun, b y a kíp là lo i b y chu t; b y ra nk là lo i mang cung... Th t thú r ng sn ñ c ñem v chia cho xóm làng. Ng i ñi sn gi l i m t ph n th t và ñ c bi t là xng má con thú, ng i ta ñ nó v trí trang tr ng ni gian gi a c a nhà. Ng i Ca Dong v n có ngh d t v i phát tri n nhng nay ñã mai m t. T t c kh váy ñ u mua t nh ng ng i ñ ng t c X ðng hay mua t dân t c Hrê. Ng i Ca Dong r t gi i ñan lát, nh ng chi c gùi mà h ñan có dáng cân ñ i hài hòa, hoa vn ñ p. Ngh ñan lát ñ c cha m truy n d y cho con t nh ñ n lúc tr ng thành, là tiêu chí quan tr ng c a ng i ñàn ông tr c khi l p gia ñình. Ng i Ca Dong không có ngh làm g m, t t c ñ g m ñ u ñ c mua v t bên ngoài. ð g m ch y u là ché dùng ñ ñ ng r u c n. ð a bàn c trú c a ng i Ca Dong n m giáp gi i v i vùng Tây Nguyên, có nhi u ñ ng b liên thông nên th ng có các cu c trao ñ i hàng hóa v i mi n xuôi. Ng i Ca Dong mua các lo i chiêng, ché, v i m c, n i ñ ng, buôn bán trao ñ i b ng ngu n qu , lo i cây hng li u có giá tr thng ph m cao lúc b y gi . Ngoài ra, các s n ph m chn nuôi nh trâu, bò, dê ñ c buôn bán trao ñ i cho các c dân vùng Tây Nguyên ñ l y chiêng, ché. ðn v c trú c b n c a t c ng i Ca Dong là plây (làng) hay plây pla (làng xóm). L n hn ñn v làng xóm g i là gung (vùng), g m nhi u làng h p l i. Khái

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 168

ni m plây hoàn ch nh bao hàm m i làng có m t ranh gi i (bla) nh t ñ nh, ranh gi i ñó có th là nh ng khu r ng vô ch . M i m t plây bao g m m t khu dân c t p trung v i nh ng nóc nhà (nhe) g n v i nh ng kho thóc c a các h gia ñình. M i plây có chung m t máng n c ñ u ng, n c u ng r t quan tr ng và là tiêu chí ch n l a ñ u tiên khi l p m t làng m i. M i plây có chung m t ngha ñ a r ng ma (ha nng) ñ c coi là khu r ng thiêng. Khu r ng này ph i n m phía d i ngu n n c. Quan tr ng hn, m i plây có chung m t vùng ru ng r y canh tác, m t vùng r ng chn nuôi và sn b n, m t ño n sông, su i ch y qua ñ t làng. Làng c a ng i Ca Dong, các ngôi nhà sàn ñ c quy ho ch theo cùng h ng, không c t phá nhau nên nhìn t xa trông r t ñ p. D i plây (làng) có nóc, t p h p m t vài ngôi nhà dài. Trong m i nóc nhà dài có nm b y th h cùng sinh s ng, ñó là các ti u gia ñình trong m t ñ i gia ñình ph h . Khác v i nhi u c dân Tây Nguyên và nh ng ng i ñ ng t c X ðng, làng c a ng i Ca Dong không có nhà rông. ñây có lo i hình nhà dài; m i sinh ho t mang tính t p th c a c ng ñ ng ñ u di n ra nhà c a ch làng (k'rh plây). Thi t ch xã h i truy n th ng c a ng i Ca Dong là m t thi t ch n ñ nh, b n ch t. Ng i ñ ng ñ u plây g i là ch làng. Ch làng ñ c c ng ñ ng làng ch n l a b u lên, là ng i có uy tín, nhân cách, ñ c m i ng i trong làng kính tr ng, có nhi u kinh nghi m, hi u bi t v lu t t c và lao ñ ng s n xu t, có nhi u chiêng ché trong nhà, trâu bò nhi u ngoài r ng, ñ c xem là gia ñình giàu có. Vai trò c a ch làng trong c ng ñ ng t c ng i Ca Dong r t l n. Nhi m v c a ch làng là ch u trách nhi m ch n ñ t l p làng, ch n ngu n n c, ch n vùng r y canh tác, là ng i có trách nhi m cúng t th n linh, ñ ng ra gi i quy t các v vi c tranh ch p, phân x nh ng vi c vi ph m ñ n t p quán. Ch làng ñ i di n cho làng mình trong vi c giao ti p v i làng khác, ch làng còn là ng i quy t ñ nh nh ng cu c chi n ñ u gi làng ho c ti p xúc v i các ñoàn buôn hay thng lái t bên ngoài ñ n buôn bán. Khi dân làng thi u n hay ñau m, ch làng ph i giúp g o lúa, heo gà cho ng i b n n và không b t bu c th i h n tr cng nh tr lãi. Ch làng là ng i th ng hay t ch c l n trâu t n th n linh, ñ ng th i qua ñó th hi n s giàu có c a mình cng nh t p h p nh ng dòng h trong làng ñ con cháu có th bi t ñ c nhau. Phó ch làng (jang k'rh plây) là ng i tr c ti p giúp vi c cho ch làng khi ch làng ñi v ng hay ñau m. T c tr ng (k'rh nhê) là nh ng ng i ñ ng ñ u m i nóc nhà dài. Các t c tr ng cùng h p nh t thành h i ñ ng t c tr ng (già làng). H i ñ ng t c tr ng cùng v i ch làng, phó ch làng bàn th o, quy t ñ nh m t vi c quan tr ng nào ñó trong làng. Th y cúng (p dâu) là ng i ñ i di n trung gian gi a th n linh và con ng i. Th y cúng bi t r t nhi u bài hát cúng th n linh cùng v i các nghi th c cúng t . Làng Ca Dong là m t c ng ñ ng g m nh ng thành viên có hay không cùng quan h huy t th ng. Nh ng thành viên không ñ ng t c n u gia nh p làng hay dâu, r trong làng ñ u d a trên nguyên t c s ng hòa mình vào c ng ñ ng làng, t coi mình là ng i ñ ng t c, là thành viên c a làng, theo t p quán c a làng. T t c các thành viên trong làng ñ u bình ñ ng và c k t nhau trong m t kh i c ng ñ ng làng th ng nh t ñ c quy ñ nh b i lu t t c.

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 169

Trong xã h i truy n th ng c a ng i Ca Dong ñã có s phân chia giàu nghèo, d a trên l ng lúa g o thu ho ch, chiêng, ché, trâu bò... Trong làng có ba lo i ng i: ng i giàu, ng i ñ n và ng i nghèo, nhng cha th y có s bóc l t nhau. Làng Ca Dong là m t c ng ñ ng b n ch t trên c s t p quán truy n mi ng t ñ i này qua ñ i khác. ðó là m t c ng ñ ng mà m i thành viên ñ u m t lòng m t d mong mu n cho làng c a mình ngày càng l n nhanh nh cây g o và t n t i mãi mãi nh cây ña, cây si. B ng dân s và phân b dân s c a dân t c Ca Dong theo ñ a bàn(th i ñi m 31.12.2005)

Huy n Trà B ng Tây Trà Sn Hà Sn Tây T ng s (ng i) 29.417 15.825 66.389 15.604 Dân t c Ca Dong (ng i) 22 1.493 287 13.234

III. QUAN H GI A CÁC T C NG I T th i ti n s , trên vùng ñ t Qu ng Ngãi ph n nào ñã có s h p ch ng hòa huy t gi a các nhóm Nam ð o và nhóm Nam Á. T th k XV tr ñi, trên vùng ñ t Qu ng Ngãi ñã có s h p huy t nh t ñ nh gi a ng i Chm b n ñ a và ng i Kinh t mi n B c di c vào, gi a ng i thi u s mi n núi và ng i Kinh ñ ng b ng, gi a ng i Kinh và nhóm ng i Hoa di c t Nam Trung Hoa ñ n. Gi a các dân t c anh em ñã có s giao lu, trao ñ i t lâu ñ i v i nhau. T ngày ð ng C ng s n Vi t Nam ra ñ i, tinh th n ñoàn k t các dân t c trên ñ t Qu ng Ngãi càng ñ c phát huy m nh m . Các c Phó m c Gia, Chánh Nhá, Phó Nía... và nhi u chi n s yêu n c, cách m ng c a các dân t c Cor, Hrê, Ca Dong là tiêu bi u cho tinh th n ñoàn k t Kinh - Th ng, ñ u tranh b t khu t, s n sàng x thân c u dân, c u n c vì lý t ng ñ c l p, t do, vì h nh phúc chung. Các dân t c thi u s Qu ng Ngãi cùng n m trong m t khu v c l ch s - dân t c h c, có chung m t v n m nh l ch s lâu ñ i, ñã cùng nhau tham gia vào nh ng cu c ñ u tranh ch ng áp b c, bóc l t c a các tri u ñ i phong ki n và nh ng cu c ñ u tranh ch ng xâm l c. ð c bi t, s ng trong vùng thiên nhiên phong phú, ña d ng nhng vô cùng kh c nghi t, ñ ng bào các dân t c mi n núi ñã xây d ng nên truy n th ng ñoàn k t, g n bó cùng nhau ñ sinh t n. Các m i liên h ch t ch v kinh t , vn hóa, xã h i gi a các dân t c ñã có t lâu ñ i. Nhng m i t c ng i ñ u có nh ng phong t c t p quán và ñ c ñi m riêng. V kinh t , quan h mua bán, trao ñ i gi a các dân t c th c hi n b ng nhi u hình th c, ñã ñ c xác l p t lâu ñ i. ð ng bào trao ñ i v i nhau các công c lao ñ ng nh dao, r a, nh ng s n v t t sn b t, hái l m ñ c ho c nh ng ñ c s n

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 170

nh qu , tr u, cau, chè... M i quan h giao lu kinh t ñó di n ra không ch trong n i b t c ng i mà còn di n ra gi a các t c ng i c n c, ñ c bi t là v i ng i Kinh ñ trao ñ i, mua bán các s n ph m nông, lâm nghi p và các nhu y u ph m c n thi t cho cu c s ng c a ñ ng bào. V m t ngôn ng , m i dân t c mi n núi Qu ng Ngãi th ng không ch nói ngôn ng m ñ , mà còn bi t ti ng nói các dân t c láng gi ng. Vì cùng chung h ngôn ng Môn - Khme nên các dân t c Hrê, Cor, Ca Dong r t d dàng hi u ti ng nói c a nhau. Cho ñ n nay, s giao lu vn hóa gi a các dân t c thi u s ñã ñ n m c trong các hình th c sinh ho t vn hóa c a t ng t c ng i th t khó phân bi t r ch ròi ñâu là y u t b n s c riêng c a t c ng i, ñâu là y u t vay m n. ðó là nh ng phong t c t p quán nh h i mùa, h i c ng chiêng, l ñâm trâu hay nh ng hình th c vn ngh dân gian nh truy n c , dân ca, các nh c c ... Các m i quan h gi a các dân t c mi n núi Qu ng Ngãi ngày càng ñ c c ng c và phát tri n v m i m t, phù h p v i xu th th i ñ i và phù h p v i nguy n v ng chính ñáng c a bà con các dân t c mi n núi trên con ñ ng h i nh p ñi lên xây d ng ch ngha xã h i. IV. M T S ð C TRNG V DÂN S T NH QU NG NGÃI 1. KHÁI QUÁT QUÁ TRÌNH PHÁT TRI N DÂN S S phát tri n dân s Qu ng Ngãi (bao g m các dân t c cùng sinh s ng Qu ng Ngãi) qua các th i k, t nm C nh Hng th 14 (1753) ñ n nay ñ c th hi n b ng d i ñây: Dân s Qu ng Ngãi qua các th i k (*)

Nm 1753 1769 i Gia Long 1885 - 1889 1890 1906 1921 1933 1938 1960 1970 1975 1989 S ng i 28.667 18.072 (s inh) 15.400 (s inh) 21.788 (s inh) 25.766 (s inh) kho ng 300.000 423.000 438.059 447.994 721.487 639.754 758.500 1.041.900 Ngu n s li u Ph biên t p l c Ph biên t p l c i Nam nh t th ng chí ng Khánh a d chí Phng ình a d toàn biên An Nam nm 1906 Qu ng Ngãi t nh chí Qu ng Ngãi t nh chí D a chí Qu ng Ngãi Non n c x Qu ng Non n c x Qu ng Qu ng Ngãi, t n c - con ng i - vn hóa Qu ng Ngãi, 10 nm i m i

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 171

2005

1.285.728

Niên giám th ng kê t nh Qu ng Ngãi nm 2005

2. DÂN S

VÀ M T ð PHÂN B

DÂN S NM 2005

S ñn v hành chính, di n tích, dân s và m t ñ dân s nm 2005

Huy n, thành ph Qu ng Ngãi Bình Sn Sn T nh T Ngha Ngha Hành M ð c ð c Ph Trà B ng Tây Trà Sn Hà Sn Tây Minh Long Ba T Lý Sn Di n tích (km2) 37,12 463,86 343,57 227,30 233,97 212,23 381,86 418,75 336,8 750,31 380,74 216,37 1.122,35 9,97 Dân s trung bình (ng i) 122.567 180.045 194.738 180.980 99.767 144.668 153.239 29.316 15.520 65.937 15.507 14.913 48.498 20.033 M t dân s (ng i/km2) 3.302 386 567 795 426 412 412 70 46 88 41 69 43 2.009

3. C C U DÂN S

CHIA THEO GI I TÍNH

Dân s trung bình phân theo gi i tính 2005

T ng s 1.285.728 Nam T ng 624.095 T l (%) 48,5 T ng 661.633 N T l (%) 51,5

Xét v dân s trung bình phân theo gi i tính, n (51,5%) chi m t l cao hn nam (48,5%) là 3%. 4. DÂN S PHÂN THEO ð TU I LAO ð NG

ð n nm 2005, dân s Qu ng Ngãi trong ñ tu i lao ñ ng là 694.792 ng i, chi m 53,8% dân s toàn t nh. ðây chính là l c l ng lao ñ ng khá d i dào ph c v cho s nghi p công nghi p hóa, hi n ñ i hóa c a t nh. Trong ñó, n trong ñ tu i lao ñ ng chi m kho ng 51,1% s ng i trong ñ tu i lao ñ ng. 5. T L SINH VÀ CH T Nh th c hi n t t k ho ch hóa gia ñình và ñi u ki n s ng c a ng i dân trong

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 172

nh ng nm g n ñây ngày càng ñ c c i thi n t t hn, nên t l sinh và ch t c a ng i dân Qu ng Ngãi ngày càng gi m. T l sinh và ch t giai ño n 2000 - 2005

Nm 2000 2001 2002 2003 2004 2005 T l sinh () 20,63 19,45 18,40 16,80 17,01 16,6 T l ch t () 6,06 5,90 5,90 4,74 5,09 5,5

6. T L TNG DÂN S

T

NHIÊN

T l tng dân s t nhiên giai ño n 2000 - 2005

Nm 2000 2001 2002 2003 2004 2005 T l tng dân s t nhiên () 14,57 13,55 12,50 12,06 11,92 11,10

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 173

PH L C NH

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 174

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 175

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 176

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 177

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 178

Ñòa chí Quaû ng Ngaõi

Trang 179

Information

Phan 1

179 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

94645


Notice: fwrite(): send of 207 bytes failed with errno=104 Connection reset by peer in /home/readbag.com/web/sphinxapi.php on line 531