Read Systematyka I zrónicowanie zbiorowisk rolinnych na terenie N-ctwa Gniewkowo przedstawia si nastepujco: text version

Dr Wieslaw Cyzman

Rónorodno szaty rolinnej na terenie Kotliny Toruskiej

Zaklad Ekologii Rolin i Ochrony Przyrody UMK Toru, 2008

Spis treci

Nr Rozdzial, podrozdzial Uwagi od autora Wstp I. II.

II.1.

II.1.1. II.1.2. II.1.3. II.1.4. II.1.5. II.1.6. II.1.7.

Strona 3 4 5 8

8

8 17 28 34 37 49 54

rodowisko geograficzne Zbiorowiska rolinne

Zbiorowiska lene

Bory sosnowe, mieszane i brzeziny bagienne Lasy grdowe Dbrowy Zbiorowiska zarolowe z krgu grdów, dbrów i borów Lgi olszowe, olszowo-jesionowe i wizowo-jesionowe Lgi topolowo-wierzbowe i wikliny nadrzeczne Olsy i zarola lozowe

III.

III.1. III.2. III.3. III.4. III.5. III.6. III.7.

Zbiorowiska nielene

Rolinno wodna Zbiorowiska namuliskowe Rolinno szuwarowa Rolinno torfowisk wysokich, przejciowych i mlak Rolinno lkowa i pastwiskowa Murawy i wrzosowiska Cieplolubne murawy o charakterze stepowym i cieplolubne zbiorowiska okrajkowe Rolinno solniskowa Zbiorowiska porbowe Zbiorowiska ruderalne Zbiorowiska segetalne

56

56 62 64 66 68 73 77

III.8. III.9. III.10. III.11.

80 82 83 87

IV. V. VI.

Flora Kotliny Toruskiej Podsumowanie i wnioski Literatura i dokumentacja

90 92 98

2

Uwagi od autora

Niniejsze opracowanie jest rozszerzon wersj artykulu na temat ,,Szaty rolinnej Kotliny Toruskiej", który ukae si wkrótce w monografii Kotliny Toruskiej. Przedstawiam w nim, nigdzie dotychczas nie publikowane wyniki mojej pracy doktorskiej z 1992 roku pod tytulem ,, Zrónicowanie zbiorowisk lenych i zarolowych w Kotlinie Toruskiej i Kotlinie Plockiej". Wyniki w niniejszym opracowaniu obejmuj jedynie Kotlin Torusk, ale czsto odnosz si przy ich omawianiu do innej czci Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej - Kotliny Plockiej. W artykule uwzgldnilem zmiany w klasyfikacji i systematyce zbiorowisk rolinnych, jakie wprowadzono w ostatnich dwóch dziesicioleciach. Oparlem si przy tym glównie na ,,Przewodniku do oznaczania zbiorowisk rolinnych Polski" W. Matuszkiewica (2001). Zakres tematyki rozszerzylem o zbiorowiska nielene. W wynikach bada uwzgldnilem równie prace naukowe i ekspertyzy obejmujce Kotlin Torusk, które ukazaly si po 1992 roku. Pozycji tych bylo ponad 100. Spis literatury obejmuje wikszo z nich. Te, które wykorzystalem bezporednio na potrzeby niniejszego opracowania s zaznaczone kolorem niebieskim. Poniewa jednym z celów niniejszej pracy jest cel edukacyjny, zamiecilem w niej tabele zawierajce systematyk i krótk charakterystyk poszczególnych grup syntaksonomicznych, których wystpowanie zostalo stwierdzone na terenie Kotliny Toruskiej. Korzystalem przy tym w bardzo duym zakresie z ,,Przewodnika do oznaczania zbiorowisk rolinnych Polski" W. Matuszkiewicza (2001). Opisy, wykaz gatunków charakterystycznych, wyróniajcych i dominantów zostaly dostosowane do uwarunkowa lokalnych Kotliny Toruskiej. Opracowanie moje kierowane jest zarówno do specjalistów z dziedziny fitosocjologii, jak te do praktyków zajmujcych si gospodark len i roln oraz ochron przyrody. Moe by wykorzystane jako pomoc dydaktyczna na przyrodniczych kierunkach studiów oraz w trakcie szkole leników, rolników i przedstawicieli innych zawodów zwizanych z przyrod na terenie Kotliny Toruskiej, ale nie tylko.

3

Wstp

W 1969 roku w Zeszytach Naukowych UMK , w ramach monografii ,,Toru i jego okolice" ukazal si artykul profesora Jana Walasa pt. ,,Szata rolinna Kotliny Toruskiej". Autor w formie niemal publicystycznej opisal zasoby florystyczne i walory fitosocjologiczne Kotliny na tle uwarunkowa siedliskowych i antropogenicznych. Bardzo interesujco przedstawil dynamik zmian w szacie rolinnej zachodzcych zarówno wsutek procesow naturalnych, takich jak zmiany sukcesyjne i wdrówki rolin, jak i wynikajcych z coraz wikszego wplywu na nie czlowieka. W jednym z rodzialów autor opisal najbardziej cenne pod wzgldem przyrodniczym fragmentóy Kotliny, które objto ochrona rezerwatow lub planowano chroni w tej formie. Od czasu ukazania si artykulu profesora Walasa minlo ju prawie 40 lat. W tym okresie na terenie Kotliny Toruskiej prowadzono liczne badania florystyczne i fitosocjologiczne, czsto w ramach prac magisterskich lub zdobywania wyszych stoni naukowych. Profesor Walas oparl swój artykul na 11 pozycjach literatury, glównie botaników niemieckich z przelomu XIX i XX wieku. Obecnie mona wymienic ponad 100 publikacji i materialów niepublikowanych udokumentowanych badaniami naukowymi. Opis flory i zbiorowisk Kotliny znajdujemy take w projektach i planach ochrony rezerwatów i parku krajobrazowego, programach ochrony przyrody wykonywanych na potrzeby poszczególnych nadlesnictw oraz w ekspertyzach dotyczcych inwestycji, np. projektowanej autostrady A1, rozcinajacej Kotlin Torusk na odcinku midzy Lubiczem a Odolionem. itp.. Duo danych na temat flory Kotliny Toruskiej dostarczly badania i obserwacje prowadzone przez toruskich botaników pod kierunkiem prof. Kpczyskiego na potrzeby bazy danych ATPOL w Krakowie, dzieki czemu mógl powsta ,,Atlas rozmieszczenia rolin naczyniowych w Polsce (Zajc A., Zajc M., 2001). Kolejna wana publikacja na temat szaty rolinnej Kotliny Toruskiej powstala równie w ramach monografii przyrodniczej ,,Toru i jego okolice" wydanej z inicjatywy uczniów profesora Rajmunda Galona z okazji 100-letniej rocznicy jego urodzin w 2006 roku. Artykul pt. ,,Szata rolinna" zamiecil w niej dr Lucjan Rutkowski. Napisany on zostal w podobnej konwencji, jak to uczynil profesor Walas i objl znaczny obszar Kotliny. W obu publikacjach autorzy duy nacisk poloyli na opis bogactwa florystycznego i przemian we florze tego regionu. Dlatego w moim artykule, jak i niniejszym opracowaniu, eby unikn wielu powtórek i cytowa glówn uwage zwrócilem na zbiorowiska rolinne oraz ich zrónicowanie pod wplywem czynników naturalnych i antropogenicznych. Zagadnienia florystyczne zostaly przedstawione bardziej statystycznie jako podsumowanie wiedzy na temat rónorodnoci gatunkowej. je

4

I. rodowisko geograficzne

Kotlina Toruska, zwana te Torusko-Bydgosk rozciga si pomidzy Ciechocinkiem nad Wisl a Naklem nad Noteci. Obszar ten o powierzchni ponad 1844 km 2 ma okolo 75 km dlugoci i (w okolicah Torunia) okolo 20 km szerokoci (Niewiarowski, Tomczak 1969). Glówna faza tworzenia si Kotliny Toruskiej miala miejsce w okresie pónego glacjalu i zamknla si w latach od 14 000 (schylek fazy pomorskiej zlodowacenia baltyckiego) do 11 800 lat temu (koniec starszego dryasu). W tym okresie Wisla plynla na poziomie dzisiejszej terasy nadzalewowej, 6-8 m. ponad obecny, redni poziom rzeki. Dalsze modelowanie dna kotliny w okresie holocenu dalo ju tylko niewielkie efekty morfologiczne (Tomczak 1983). W podlou Kotliny Toruskiej w okolicach Torunia powszechnie zalegaj utwory kredowe, wyksztalcone glównie w postaci margli i wapieni. Na kredzie zalegaj osady trzeciorzedowe: oligoceskie ily, piaski i mulki, mioceskie szare ily, mulki i piaski kwarcowe z wkladkami wegla brunatnego oraz plioceskie pstre ily., Pokrywa czwartorzedowa wyksztalcona jest w postaci nieciglych pokladów gliny morenowej oraz piasków, wirów, mulków i miejscami ilów zastoiskowych, których miszo zostala na obszarze kotliny znacznie zredukowana w wyniku erozji i w niszych partiach nie przekracza kilku metrów. W Kotlinie Toruskiej stwierdzono wystpowanie 11 teras rzecznych. Dwie najwysze terasy XI i X powstaly w zwizku z recesj ldolodu, stadium pomorskiego i fazy kaszubskiej, 15-14 tys. lat. temu. Terasa IX odpowiada wiekowo postojowi ldolodu na linii moren gardzieskich (okres najstarszego dryasu). Kolejno nisze terasy, do II wlcznie powstaly we wczesnym okresie pónego glacjalu, a wic w bardzo krótkim przedziale czasowym (Churska 1983). Dno terasy zalewowej wyksztalcilo si prawdopodobnie na pocztku holocenu. Od tego czasu trwa proces akumulacji, a miszo aluwiów jest znaczna i wynosi 5-6 m, 14-15 m i maksymalnie 20 m. W budowie terasy zalewowej wyróniaj si trzy facje: - korytowa, na któr sklada si bruk korytowy, piasek gruboziarnisty z domieszk wiru oraz piasek drobnoziarnisty, - pozakorytowa (powodziowa), któr buduj piasek drobny i bardzo drobny, przewarstwiony osadami pylasto-ilastymi, - starorzeczy (wystpuje w obrbie starych koryt), któr tworz drobne piaski przykryte torfem z zalegajcymi na nim utworami pylasto-ilastymi. Kotlin Torusk urozmaicaj liczne wydmy. Wystepuj one na wszystkich terasach, oprócz zalewowej. Wg Mrózka (1958) rozwój procesów eolicznych rozpoczl si tu w okresie praborealnym i trwal przez caly okres borealny. W okresie atlantyckim nastpilo utrwalenie wydm i rozwój procesów orsztynizacji piasku. Z tego okresu pochodzi te kopalna warstwa

5

humusowa stwierdzona w kilku wydmach. Druga faza wydmotwórcza (slabsza) przypadla na okres subborealny, a w okresie subatlantyckim nastpilo dalsze utrwalenie wydm rolinnoci. W okresie wspólczesnym procesy eoliczne zachodz w mniejszym stopniu jedynie na obszarach pozbawionych rolinnoci na skutek nieodpowiedniej gospodarki czlowieka. Najbardziej typow i najlepiej wyksztalcon form wydmow jest wydma paraboliczna z ramionami otwartymi ku zachodowi. Wydmy proste przebiegajce w rónych kierunkach stanowi relikty dawnych wydm parabolicznych. Na II terasie (nadzalewowej) w drugiej fazie sypania z wydm prostych powstaly waly wydmowe. Procesy denudacyjne (erozja wodna, eoliczna) doprowadzily do zlaqgodzenia nachylenia i obnienia wysokoci wydm. Przewaaj obecnie wydmy o wysokoci wzgldnej 10-25 m, a najwysze osigaj okolo 45 m (Mrózek 1958). O hydrograficzn Kotliny Toruskiej stanowi Wisla, której koryto poniej Otloczyna zostalo w XIX wieku uregulowane. Wahania stanów wody na Wile s znaczne i wspólczenie przekraczaj 8-9 m, przy rednim stanie wody 3,5 m (Mrózek 1969, 1984). Od czasu wybudowania zapory na Wisle we Wloclawku w 1969 roku stany wody regulowane s sztucznie. Dno kotliny odwadniane ku Wile i Noteci powizane jest sieci krótkich potoków, rowów i kanalów. Na jej terenie maj swe ujcia do Wisly prawobrzene doplywy: Mie i Drwca oraz lewobrzene: Tyna, Zielona i Brda. Najwikszy zwarty obszar leny ,,Puszcza Bydgoska" ley na terenie wyjatkowo ubogim w wody powierzchniowe. Wystepuj tu rozlegle obszary bezodplywowe (zwlaszcza na terasach pradolinnych i wyszych terasach doliny Wisly) oraz tereny gsto pocite rowami w obrbie terasy zalewowej. Zrónicowanie stosunków wodnych wie si cisle z warunkami fizjograficznymi. W odlegloci 11 km na poludniowy-zachód od Solca Kujawskiego a 8 km na zachód od Bydgoszczy przebiega niewyrany (dolinny) dzial wodny pomidzy czci obszaru dorzeczy Wisly i Odry. Jego poloenie blisko krawdzi pradoliny Wisly powoduje, e wody odprowadzane s do rzeki z niewielkiego obszaru Wysoczyzny Kujawskiej. Wystpuj tu wic najmniejsze doplywy lewobrzenej czi doliny Wisly: Zielona i Tyna. Przyrzecze miedzy tymi doplywami obejmuje obszar pradoliny z licznymi polami wydmowymi, na których zupelnie brak jest sieci wodnej. Odplyw ku Wile odbywa si ale drog podziemn, dajc na krawdziach niszych teras liczne wyplywy w postaci ródel i wysików. Chronion walami przeciwpowodziowymi teras zalewow odwadniaj najczciej sztuczne cieki, np. Kanal Nieszawski, Struga Czerniewicka, Struga Otloczyska, Kanal Podgórz-Dybowo itd.. Kotlina Toruska uboga jest w jeziora. Najwieksze z nich to: Jezioro Jezuickie (146,7 ha), zarastajce Jezioro Stare (12,4 ha) oraz sztuczne Jezioro Nowe, które powstalo po przekopaniu kanalu do Jeziora Starego. Równie w prawobrzenej czci Kotliny jeziora s nieliczne i niewielkie. Systematycznie od koca XVIII wieku nastpowalo pogarszanie si stosunków wodnych na terenie Kotliny Toruskiej (Umiski, 1985). Przyczynilo si do tego midzy innymi

6

przekopanie Kanalu Parchaskiego (1792-1858), odwodnienie ,,Niziny Gniewkowskiej" poprzez osuszenie i przebicie warstwy dennej Jeziora Nowego, a take osuszenie ródlisk Zielonej Strugi i regulacja Górnej Noteci (1877-1881). Wg Bednarek i Jankowskiego (2006) w obrbie Kotliny Toruskiej widoczna jest wyrana asymetria rozmieszczenia gleb piaszczystych. W czci poludniowej, znacznie suchszej od czci pólnocnej, zdecydowanie dominuj gleby autogeniczne. Zwarte pokrywy gleb bielicowych wyksztalcone na wydmach s urozmaicone tylko przez male, cho liczne fragmenty gleb ródwydmowych wzbogaconych w elazo. Gleby bielicowe ssiaduj z zasobniejszymi glebami rdzawymi. Pólnocna cz Kotliny ma zdecydowanie wilgotniejszy i yniejszy charakter. Dominujcym typem s tu gleby rdzawe, na których tle widoczne s charakterystycznie wydluone i równolegle gleby murszaste. W obnieniach dawnych roztok i wytopisk wystepuj take inne warianty gleb semihydrogenicznych oraz gleby organiczne ­ torfowe i torfowo-murszowe. Gleby bielicowe w czci pólnocnej kotliny wystepuj na mniejszych powierzchniach (Bednarek, Jankowski, 2006). Wójcik i Marciniak (2006) szczególowo przeanalizowali uwarunkowania klimatyczne Torunia i jego okolic. Ze wzgldu na centralne poloenie Torunia w kotlinie, mona przyj, e wyniki tych analiz reprezentuj przecitny obraz klimatu dla calej Kotliny Toruskiej. Na ksztaltowanie si szaty rolinnej najwikszy wplyw wywiera temperatura, opady atmosferyczne i dlugo okresu wegetacyjnego. Wójcik i Marciniak (2006) stwierdzaj, e opady atmosferyczne cechuje wielka zmienno zarówno w czasie, jak i przestrzeni. W przebiegu rocznym, wedlug rednich miesicznych 50-letnich (1951-200) wystpuj dwa maksima: pierwszorzdne w lipcu (82,6 mm) i drugorzdne w grudniu (37,7 mm) oraz dwa minima: pierwszorzdne w lutym (23,8 mm) i drugorzdne w padzierniku (34,6 mm). rednia roczna suma opadów wynosi 522,5 mm. rednie wieloletnie miesiczne temperatury powietrza w Toruniu wahaj si od -2,2

O

C w styczniu do 18,1O w lipcu. rednie roczne temperatury powietrza wahaj si od 6,0 OC

w 1956 roku do 9,9 OC w 2000 roku. rednia roczna w latach 1951-2000 wynosila 7,9 OC. Najchlodniejszym miesiacem jest stycze, a najcieplejszym lipiec. Jednak w poszczegolych latach te roczne ekstrema przemieszczaja si na ssiednie miesice (Wójcik, Marciniak 2006). W okolicach Torunia okres wegetacyjny, za który przyjmuje si zespól dni ze rednimi dobowymi temperaturami mniejszymi lub równymi 5 OC, obejmuje wic trzy cieple pory: wiosn, lato i jesie. W okresie lat 1951-2000 najwczeniej okres wegetacyjny rozpoczl si 19 lutego 1989 r., najpóniej 29 kwietnia 1954, a rednio w Toruniu zaczyna si 1 maja. Zakoczenie okresu wegetacyjnego najwczeniej nastpilo 10 padziernika 1992 r., najpóniej za 14 grudnia 2000 r., a rednio koczy si 4 listopadaI. rednia dlugo okresu wegetacyjnego wynosi tu 218 dni.

7

Wójcik i Marciniak (2006) okrelili ponadto okres aktywnego wzrostu rolin, czyli zespól dni ze rednimi dobowymi temperaturami równymi i wyszymi od 10 OC. W Toruniu okres ten wynosi rednio 158 dni, zaczyna si 1 maja i konczy 5 padziernika.

II. Zbiorowiska rolinne

Zbiorowiska rolinne to inaczej rolinno, czyli zgrupowania gatunków rolin midzy którymi zachodz liczne i skomplikowane interakcje. Wraz z flor, na któr sklada si komplet rosncych gatunków tworz szat rolinn dowolnie wyznaczonej przestrzeni geograficznej (Rejewski 1997). Pod wzgldem poloenia geobotanicznego Kotlina Toruska naley do Okrgu Kujawskiego, wchodzcego w sklad Krainy Wielkopolsko-Kujawskiej, która mieci si w zasigu Dzialu Baltyckiego obejmujcego niemal calo niu polskiego (Szafer (1972). Rejewski (1997) uwaa, e z wielu powodów wydaje si uzasadnionym nadanie odrbnego statusu geobotanicznego pradolinie Wisly. Ze wzgldu na histori i mechanizmy ksztaltujce rolinno tego obszaru szata rolinna doliny posiada wiele cech specyficznych, odmiennych ni w przylegajcych Okrgach. Na odrbno geobotaniczn pradoliny Wisly wskazuje take Kpczyski (1965).

II.1. Zbiorowiska lene

Mimo znacznego odlesienia i przeksztalce antropogenicznych na terenie Kotliny Toruskiej wystpuje stosunkowo duo zespolów lenych. Wiele z nich ma charakter zbiorowisk naturalnych. Dotychczas stwierdzono i opisano wystpowanie niemal 30 zespolów i utrwalonych (powtarzalnych), antropogenicznych zbiorowisk lenych oraz zarolowych. Dodatkowo zrónicowane s one na wiele podzespolów, wariantów i odmian lokalnych.

II.1.1. Bory sosnowe, mieszane i brzeziny bagienne

Uwarunkowania geologiczne i glebowe sprawiaj, e na terenie Kotliny Toruskiej, przewaaj borys sosnowe i mieszane. Zwikszeniu arealu drzewostanów z dominacj lub duym udzialem sosny sprzyjal jeszcze do niedawna czlowiek, który wprowadzal j równie na siedliska yzne i wilgotne. Take wyjalowione, porzucone i ponownie zalesione gleby rolne zwikszyly znacznie w ostatnich dziesicioleciach powierzchni tego typu nasadze. Dotychczas w granicach Kotliny Toruskiej stwierdzono wystepowanie i opisano 7 zbiorowisk borowych. Ich systematyk i zrónicowanie przedstawiono w tabeli nr 1

Tabela 1

8

Systematyka i zrónicowanie borów sosnowych, mieszanych i brzezin na terenie Kotliny Toruskiej

Klasa: Vaccinio-Piceetea Bory sosnowe i mieszane Rzd: Cladonio-Vaccinietalia Zwizek:Dicrano-Pinion

Char.: sosna zwyczajna Pinus sylvestris, borówka czarna Vaccinium myrtillus, borówka brusznica V. vitis-idaea, pszeniec zwyczajny Melampyrum pratense, siódmaczek leny Trientalis europaea, Dicranum scoparium d, D. polysetum d, Pleurozium schreberi d, Hylocomium splendens d,

Bory sosnowe

Wyr.: Pinus sylvestris (dom. w drzewostanie),jalowiec pospolity Juniperus communis, jarzb pospolity Sorbus aucuparia, turzyca wrzosowiskowa Carex ericetorum, szczaw polny Rumex acetosella, kostrzewa owcza Festuca ovina, kosmatka owlosiona Luzula pilosa

Peucedano- Pinetum - subkontynentalny bor wiey

Char.:pomocnik baldaszkowy Chimaphilla umbellata, Wyr: gorysz pagórkowy Peucedanum oreoselinum, nawlo pospolita Solidago virga-aurea, konwalia majowa Convallaria majalis, kokoryczka wonna Polygonatum odoratum, wymord niski Scorzonera humilis

LeucobryoPinetum - suboceaniczny bór wiey

Char.:Leucobryum glaucum d, Wyr: mialek pogity Deschampsia flexuosa, Hypnum cupressiforme d,

Zbiorowisko ze mialkiem pogitym Deschampsia flexuosa,

brak innych ni Deschampsia flexuosa gat. wyr. LeucobryoPinetum, przy jednoczesnym, calkowitym lub prawie calkowitym braku gat. char. i wyr. Peucedano-Pinetum.

Zbiorowisko sosny zwyczajnej Pinus sylvestris i turówki wonnej Hierochloe odorata

Wyr: Hierochloe odorata

Peucedano-Pinetum typicum - podzespól typowy

wariant typowy wariant z bodziszkiem czerwonym Geranium sanguineum Wyr: bodziszek czerwony, pajcznica galzista Anthericum ramosum, przytulia pólnocna Galium borealne, przytulia biala G. album, ciemiyk bialokwiatowy Vincetoxicum hirundinaria, piciornik bialy Potentilla alba i traganek szerokolistny Astragalus glycyphyllos

PeucedanoPinetum cladonietosumpodzespól chrobotkowi

Wyr: porosty naziemne z rodzaju Cladonia (chrobotek), plucnica islandzkiej Cetraria islandia. Czciej ni w wariancie typowym wystepuje mcznica lekarska Arctostaphylos uva-ursi i korzeniówka pospolita Monotropa hypopitys

Posta typowa

Posta z chrobotkami Cladonia pl. sp.

Wyr: porosty naziemne z rodzaju Cladonia (chrobotek), plucnica islandzkiej Cetraria islandia

Zbiorowisko z czeremch amerykaska Prunus serotina

Wyr: serotina Prunus

Bory mieszane Gat. wyr. od borów sosnowych: db szypulkowy Quercus robur i (lub) bezszypulkowy O. petraea w drzewostanie oraz trzcinnik leny Calamagrostis arundinacea, orlica pospolita Pteridium aquilinum, szczawik zwyczajny Oxalis acetosella, konwalijka dwulistna Majanthemum biforium, perlówka zwisla Melica nutans, wiechlina gajowa Poa nemoralis, turzyca palczasta Carex digitata, fiolek leny Viola reichenbachiana, Politrychum form sum d oraz obfitsze wystpowanie konwalii majowej Convallaria majalis i kokoryczki wonnej Polygonatum odoratum

9

Querco roboris-Pinetum ­ subkontynentalny bór mieszany

Gat. wyr. od borów sosnowych, jak wyej

Querco roboris-Pinetum typicum- podzespól typowy wariant wariant z wariant ze typowy berberysem szczawiem pospolitym polnym RuBerberis mex acetoselvulgaris la,

Wyr: berberys zwyczajny Berberis vulgaris, liwa tarnina Prunus spinosa i glóg jednoszyjkowy Crataegus monogyna Wyr: Rumex acetosella

Querco roboris-Pinetum coryletosum- podzespól yzny - leszczynowy

Wyr: leszczyna Corylus avellana

Querco roboris-Pinetum molinietosum ­ podzespól wilgotny trzlicowy

Wyr: trzlica modra Molinia caerulea, Politrychum commune d

Bory i brzeziny bagienne

Wyr.: torfowiec blotny Sphagnum palustre d

Vaccinio uliginosi-Pinetum ­ bór bagienny

Char.:bagno zwyczajne Ledum palustre, borówka bagienna Vaccinium uliginosum, Wyr: welnianka pochwowata Eriophorum vaginatum, urawina blotna Oxycoccus palustris, Aulocomium palustre d i inne gatunki wysokotorfowiskowe z klasy Oxycocco-Sphagnetetea

Vaccinio uliginosi-Betuletum pubescentis ­brzezina bagienna,

Char.: brzoza omszona Betula pubescens (dom. w drzewostanie), widlak jalowcowaty Lycopodium annotinum, narecznica szerokolistna Dryopteris dilatata

wiee bory sosnowe wiee bory sosnowe rozwijaj si na glebach bielicowych wlaciwych B uksztaltowanych w piaskach eolicznych QEp lub piaskach eolicznych QWp, rzadziej na glebach slabo wyksztalconych SWL. Niekiedy wystpuja take na glebach bielicowo-rdzawych RDb. Wówczas ich sklad florystyczny nawizuje do borów mieszanych. Drzewostan borów wieych buduje glównie sosna zwyczajna Pinus sylvestris, która w opisywanym zespole cechuje si wlaciw strzal, regularn koron i dobrze si oczyszcza. Czasami w domieszce ronie brzoza brodawkowata Betula pendula. Warstwa krzewów rozwija si nierównomiernie. Najwikszy udzial w budowie podszytu ma zwykle jalowiec pospolity Juniperus communis, ale w pobliu zbiorników wodnych, zabagnie i dolin rzecznych wzrasta rola kruszyny pospolitej Frangula alnus. Ponadto czsto rosn w nim jarzb pospolity Sorbus aucuparia i czeremcha amerykaska Prunus serotina oraz podrost dbu szypulkowego Quercus robur lub bezszypulkowego Q. petrraea (niekiedy podsadzane), sosny zwyczajnej i brzozy brodawkowatej. W runie o pokryciu czsto ponad 70 % dominuj gatunki typowe dla borów, zwlaszcza borówka czarna Vaccinium myrtillus, borówka brusznica V. vitis-idaea, pszeniec zwyczajny Melampyrum pratense i nieco rzadziej siódmaczek lesny Trientalis europaea. Przewanie wystepuje take nalot sosny. Du rol w warstwie zielnej pelni roliny wrzosowiskowe z klasy Nardo-Callunetea, np. wrzos zwyczajny Calluna vulgaris i muraw napiaskowych z klasy Koelerio-Corynephoretea np.: kostrzewa owcza Festuca ovina i szczaw polny Rumex acetosella . W znacznej czci platów, zwlaszca w pobliu miast i szlaków komunikacyjnych dno lasu ulega procesowi caespityzacji (zadarnienia) i wówczas panuje w nim trzcinnik piaskowy Calamagrostis epigeios, tomka wonna Antoxanthum odoratum, mietlica pospolita

10

Agrostis capillaris, mialek pogity Deschampsia flexuosa lub inne trawy. W takich platach wyranie zmniejsza si udzial gatunków borowych. Glównie w obnieniach, gdzie zasobno skladników pokarmowych i wilgotno gleby jest nieco wysza, wystepuj niewielkie skupienia orlicy Pteridium aquilinum, maliny wlaciwej Rubus idaeus, maliny kamionki R. saxatilis, turzycy owlosionej Carex hirta i trzcinnika lenego Calamagrostis arundinacea. Bardzo dobrze w borach sosnowych rozwija si warstwa mszysta, w której panuje na ogól Pleurozium schreberi lub rzadziej Pseudoscleropodium purum. Czsto towarzysz im Dicranum polysetum i D. scoparium. Wedlug W. Matuszkiewicza (1987, 2001) i J. M. Matuszkiewicza (2006) sporód dwóch niowych zespolów boru wieego ­ subkontynentalnego Peucedano-Pinetum - i suboceaniczego Leucobryo-Pinetum na terenie Kotliny Toruskiej wystpuje, tylko ten pierwszy. Jednak badania Cyzmana (1992) wykazaly , e w Pradolinie Torusko-Eberswaldzkiej, której czci jest Kotlina Toruska rozwij si take w niektórych miejscach fitocenozy Leucobryo-Pinetum oraz platy o cechach porednich midzy jednym i drugim zespolem lub nie posiadajce w pelni ostrych cech diagnostycznych (zbiorowisko Deschampsia flexuosa). Pinus sylvestrisObecno platów suboceanicznego boru wieego oraz dua po-

wierzchnia zbiorowiska boru sosnowego z dominacj Deschampsia flexuosa, wiadczy o nakladaniu si tutaj granic tych dwóch zespolów. W granicach Kotliny Toruskiej fitocenozy subkontynentalnego boru wieego Peucedano-Pinetum przewaaj w jej pólnocno-wschodniej, prawobrzenej czci (N-ctwo Dobrzejewice). Na pozostalym obszarze wyksztalcaj si przewanie na zboczach lub w wierzcholkowych partiach wydm, poród biochor zbiorowiska boru sosnowego ze mialkiem pogitym Deschampsia flexuosa. Od innych borów wieych dobrze je wyrónia obecno kokoryczki wonnej Polygonatum odoratum, konwalii majowej Convallaria majalis, nawloci pospolitej Solidago virga-aurea, gorysza pagórkowego Peucedanum oreoselinum i wymordu niskiego Scorzonera humilis oraz bardzo rzadkich na tym terenie gatunków chronionych - sasanki otwartej Pulsatilla patens i pomocnika baldaszkowego Chimaphilla umbellata. Kpczyski (1965) wyrónil w pracy o zbiorowiskach rolinnych Ziemi Dobrzyskiej, w której badaniami objl równie du cz lasów w Kotlinie Toruskiej (N-ctwo Dobrzejewice) dwa podzespoly subkontynentalnego boru wieego ­ typowy Peucedano-Pinetum typicum i - chrobotkowy Peucedano-Pinetum cladonietosum. Podzial taki jest zasadny dla calej Kotliny Toruskiej. Podzespól typowy Peucedano-Pinetum typicum na analizowanym terenie rozwija si w postaci dwóch wariantów ­ typowego i wariantu z bodziszkiem czerwonym Geranium sanguineum (Cyzman 1992). Szczególnie interesujacy jest drugi z wariantów. Jego platy wystpuj midzy innymi na terenie lenictw Zajezierze, Karczemka, Rudak i Dbki w Nadle-

11

nictwie Gniewkowo, Chrona i Miejskie w Nadlenictwie Solec Kujawski, Emilianowo w Nadlenctwie Bydgoszcz, Drogoslaw w Nadlenictwie Szubin i Wrzosy w Nadlenictwie Toru. Zajmuj zazwyczaj dolne lub rodkowe partie zboczy wydmowych, czsto o wystawie poludniowej i wyróniaj si obecnoci bodziszka czerwonego Geranium sanguineum, pajcznicy galzistej Anthericum ramosum, przytulii pólnocnej Galium boreale, przytulii bialej Galium album, ciemiyka drobnokwiatowego Vincetoxicum hirundinaria, piciornika bialego Potentilla alba i traganka szerokolistnego Astragalus glycyphyllos. W czci platów, gdzie wilgotno i yzno podloa nieco wzrasta, wiksz rol w runie odgrywaj: trzcinnik leny Calamagrostis arundinacea, orlica Pteridium aquilinum, malina wlasciwa Rubus idaeus i poziomka wlaciwa Fragaria vesca. Platy te pod wzgldem florystycznym nawizuj do kwanych a nawet wietlistych dbrów.. Podzespól chrobotkowy Peucedano-Pinetum cladonietosum rozwija si zwykle w drodze sukcesji po murawie szczotlichowej Spergulo vernalis-Corynephoretum. W miejscach ubogich i suchych jest ostatnim ogniwem w szeregu sukcesyjnym (Kpczyski 1965). Wyrónia go niskiej bonitacji drzewostan sosnowy, slabo rozwinita warstwa podzytu, niewielkie pokrycie runa oraz dominacja w warstwie mszystej porostów z rodzaju Cladonia (chrobotek). W warstwie zielnej, o przewanie bardzo niskim pokryciu du stalo osigaj roliny wrzosowiskowe i muraw napiaskowych, takie jak np.,: mcznica lekarska Arctostaphyllos uvaursi, kostrzewa owcza Festuca ovina, wrzos zwyczajny Calluna vulgaris, turzyca wrzosowiskowa Calluna vulgaris, szczaw polny Rumex acetosella, jastrzbiec kosmaczek Hieracium pilosella, traganek piaskowy Astragalus arenarius i macierzanka piaskowa Thymus serpyllum. Czsto ronie te pasoytnicza korzeniówka pospolita Monotropa hypopitys. Powszechna inwentaryzacja siedlisk o znaczeniu europejskim z zalcznika I Dyrektywy Siedliskowej przeprowadzona w 2007 roku w Lasach Pastwowych, wykazala, e sporód nadlenictw, których lasy le w caloci lub w duej czci na terenie Kotliny Toruskiej najwieksza powierzchnia borów chrobotkowych wystpuje na terenie nadlenictwa Solec Kujawski (prawie 306 ha). W innych Nadlenictwach stwierdzono nastpujcy areal tego typu borów; Szubin ­ 17,87 ha, Toru ­ 1,09 ha, Cierpiszewo ­ 37,31 ha, Dobrzejewice ­ 16,2 ha. W pelni wyksztalcone platy suboceanicznego boru wieego Leucobryo-Pinetum zajmuj w sumie niewielk powierzchni obszarów lenych Kotliny Toruskiej. Zwykle wystpuj w pobliu ródlenych zbiorników wodnych i dolin rzecznych, gdzie mikroklimat jest wilgotniejszy. Stwierdzono je midzy innymi w lenictwach Kamieniec, Waldowo i Strzyawa (obrb Ostromecko, N-ctwo Toru) i Potulice (Obrb i N-ctwo Bydgoszcz). Do tego zespolu zaliczono take platy boru sosnowego w okolicach Zlotorii i Lubicza (Kpczyski, Rutkowski 1994). Struktura i sklad florystyczny suboceanicznego boru wieego Leucobryo-Pinetum jest bardzo zbliona do Peucedan-Pinetum. W jego platach nie wystpuj jednak gatunki

12

charakterystyczne i wyróniajce dla boru subkontynentalnego. Rosn natomiast mchy podawane przez Matuszkiewicza (1981) jako wyróniajce bór suboceaniczny - Leucobryum glaucum i niekiedy Hypnum cupressiforme. Stalym elementem runa jest mialek pogity Deschampsia flexuosa, który zaliczany jest równie do gatunków wyróniajcych to zbiorowisko. Jednak jego znaczenie diagnostyczne na terenie Pradoliny ToruskoEberswaldzkiej nie jest due. Ronie on bowiem tutaj take czsto w platach subkontynentalnego boru wieego lub dominuje w zbiorowisku opisanym poniej, w którym brak zarówno mchów wyróniajcych suboceaniczny bór wiey, jak i gatunków runa wyróniajcych subkontynentalny bór wiey. Naley przy tym zaznaczy, e mialek pogity Deschampsia flexuosa zdaniem Rutkowskiego (2006) nie byl w przeszloci na tym terenie gatunkiem pospolitym, a jeszcze przed stu laty podawano go z Cierpic jako du rzadko. Najwieksz powierzchni sporód wieych borów sosnowych w lasach Kotliny Toruskiej, zwlaszcza po lewej stronie Wisly zajmuje zbiorowisko, które cechuje si brakiem inprzy braku gatunków charakterystycznych i nych ni Deschampsia flexuosa gatunków wyróniajcych suboceaniczny bór wiey, jednoczesnym, calkowitym lub prawie calkowitym

wyróniajcych subkontynentalny bór wiey Peucedano-Pinetum. Okrelono je jako zbiorowisko boru sosnowego ze mialkiem pogitym Deschampsia flexuosa. Mona w nim wyróni dwie postacie ­ typow i - z porostami z rodzaju Cladonia. Posta typowa pod wzgldem florystycznym jest do jednorodna. Jedynie cz platów np. w l-ctwach Karczemka i Nadkanale wyrónia si pozytywnie udzialem rolin siedlisk nieco yniejszych, takich jak trzcinnik leny, malina wlaciwa Rubus idaeus i moylinek trójnerwowy Moehringia trinervia. Przez to nawizuj one do borów mieszanych i zapewne zajmuj ich zdegenerowane siedliska. Platy postaci z chrobotkami Cladonia pl.sp. wystpuj midzy innymi na terenie obrbu Olek w Nadlenictwie Toru oraz w lenictwie Miejskie (Obrb Solec, N-ctwo Solec Kuj.) i lenictwie Zielona (obrb Cierpiszewo, N-ctwo Cierpiszewo). Wyrónia j bardzo niskie zwarcie podszytu (5-10 %) oraz znaczcy udzial w warstwie mszystej porostów z rodzaju Cladonia i plucnicy islandzkiej Cetraria Islandia. Czciej ni w wariancie typowym wystepuje mcznica lekarska Arctostaphylos uva-ursi i korzeniówka pospolita. Wariant ten wykazuje due podobiestwo do opisanego powyej podzespolu chrobotkowego kontynentalnego boru wieego Peucedano-Pinetum cladonietosum. Inny, ale bardzo interesujcy bór sosnowy pod nazw zbiorowisko Pinus sylvestris ­ Hierochloe odorata opisali Kpczyski, Rutkowski (1994), którzy badali szat rolinn w otoczeniu fragmentu autostrady A 1 kolo Lubicza. Na uwag zasluguje w nim lanowe wystepowanie w warstwie zielnej turówki wonnej Hierochloe odorata ­ rzadkiej trawy podlegajcej czciowej ochronie prawnej. Dla ochrony najbardziej cennych pod wzgldem ochroniarskim, naukowym i dydaktycznym fragmentów borów sosnowych na terenie Kotliny Toruskiej utworzono dwa rezer-

13

waty: ,,Bór Wkole", który znajduje si na granicy z Kotlin Plock w Nadlenictwie Dobrzejewice i ,,Layn", lecy w Puszczy Bydgoskiej w Nadlenictwo Solec Kujawski. Bór sosnowy zajmuje take du powierzchni w projektowanym rezerwacie ,,Piecki Jezuickie" w Puszczy Bydgoskiej, w Nadlenictwie Bydgoszcz. We wszystkich tych obiektach fitocenozy borów zaliczono do subkontynentalnego boru wieego Peucedano-Pinetum.

Bory i brzeziny bagienne

Bory i brzeziny bagienne wystpuja na terenie Kotliny Toruskiej bardzo rzadko i zajmuja lcznie niewielk powierzchni. Rozwijaj si tu dwa zespoly z tej grupy: sosnowy bór bagienny i brzezina bagienna. Sosnowy bór bagienny Vaccinio uliginosi-Pinetum zostal stwierdzony midzy innymi w granicach projektowanego rezerwatu ,,Piecki Jezuickie" na terenie lenictwa Brzoza, w Nadlenictwie Bydgoszcz. Zajmuje tutaj niewielk powierzchni w oddziale 252 i rozwija si na glebach torfowych torfowisk przejciowych (Zblewska M. 2002. ). Drzewostan, w którym dominuje niskiej bonitacji sosna zwyczajna Pinus sylvestris z niewielk domieszk brzozy brodawkowatej Betula pendula jest dwuwarstwowy. Dobrze wyksztalcon warstw podszytu buduje wylcznie podrost sosny i brzozy. Runo o pokryciu 80 % tworzy glównie urawina blotna Vaccinium oxycoccus. Czsto wystepuje take bobrek trójlistkowy Menyanthes trifoliata, turzyce ­ pospolita Carex nigra i prosowata C. panicea oraz welnianka wskolistna Eriophorum angustifolium. Warstwa mszysta jest bardzo dobrze rozwinita. Panuje w niej torfowiec blotny Sphagnum palustre z udzialem plonników Polytrichum strictum i P. commune. Sporód gatunków charakterystycznych i wyróniajcych zespolu na opisywanym terenie wystepuj: bagno zwyczajne Ledum palustre, welnianka pochwowata Eriophorum vaginatum, urawina blotna Vaccinium oxycoccus, rosiczka okraglolistna Drosera rotundifolia, modrzewnica zwyczajna Andromeda polifolia oraz mchy Polytrichum strictum i Sphagnum palustre. Brzezina bagienna Vaccinio uliginosi-Betuletum pubescentis podobnie jak wyej opisany bór bagienny zostala opisana z terenu projektowanego rezerwatu ,,Piecki Jezuickie, gdzie zajmuje dwie biochory i rozwija si na glebach torfowych torfowisk przejciowych (Zblewska M. 2002). W jej drzewostanie panuje brzoza brodawkowata z niewielkim udzialem sosny zwyczajnej, rzadziej brzozy omszonej. Warstw podszytu tworzy glównie podrost brzozy i sosny zwyczajnej. Z krzewów najczciej wystepuj: Frangula alnus, rzadziej ­ wierzba szara Salix cinerea i wierzba uszata Salix aurita. W runie platów, gdzie wystepuje odpowiedni dla torfowisk stan wilgotnoci dominuj gatunki torfowisk wysokich i przejciowych - welnianka pochwowata, urawina blotna, modrzewnica zwyczajna, rosiczka okrglolistna, torfowce oraz Polytrichum strictum. W platach przesuszonych wzrasta rola gatunków przechodzcych z borów wieych.

14

W trakcie powszechnej inwentaryzacji siedlisk o znaczeniu europejskim w Lasach Pastwowych w 2007 roku bór bagienny zlokalizowano jedynie na terenie dwóch nadlenictw: Dobrzejewice (3 powierzchnie ­ 4 ha) i Bydgoszcz (3 powierzchnie ­ 3,56 ha). Wikszy areal zajmuje brzezina bagienna. Stwierdzono j w nastpujcych nadlesnictwach: Szubin (1 pow. ­ 4,19 ha), Dobrzejewice (2 pow.- 5,15 ha), Bydgoszcz (6 pow. ­ 10,55 ha i oldowo (1 pow. ­ 0,63 ha). Ogólem s to wic lasy unikalne na terenie Kotliny Toruskiej i obszarach do niej bezporednio przyleglych.

Bory mieszane

Z grupy borów mieszanych na terenie Kotliny Toruskiej wystpuje tylko jeden zespól subkontynentalny bór mieszany Querco roboris-Pinetum. Rozwija si on tu w postaci trzech odmiennych siedliskowo i florystycznie podzespolów; boru mieszanego wilgotnego Querco roboris-Pinetum molinietosum, typowego Querco roboris-Pinetum typicum i boru mieszanego z leszczyn zwyczajn Querco roboris-Pinetum coryletosum. Zrónicowane pod wzgldem wielkoci (od kilkuset m 2 do kilkunastu hektarów) biochory podzespolu typowego boru mieszanego Querco roboris-Pinetum typicum wystepuj na calym terenie Kotliny Toruskiej. Jednak wikszoc jego siedlisk ley w jej wschodniej czci (nadlenictwa Gniewkowo, Toru i Dobrzejewice). Podzespól typowy boru mieszanego rozwija si najczciej w warunkach boru mieszanego wiezego BMw1 ­ bez wyranego wplywu wody gruntowej g6 na glebach bielicowordzawych uksztaltowanych w piaskach eolicznych QEp (Operat glebowo-siedliskowy nadlenictwa Szubin ­ stan na 2001 r). Drzewostan naturalnych platów jest jedno lub dwuwarstwowy. Wspóldominuj w nim zwykle sosna zwyczajna Pinus sylvestris i db szypulkowy Quercus robur z czst domieszk brzozy brodawkowatej Betula pendula. Warstwa krzewów jest niejednorodna zarówno pod wzgldem skladu gatunkowego jak i zwarcia. Zwykle wystpuje w niej kruszyna Frangula alnus, jarzb pospolity Sorbus aucuparia i jalowiec pospolity Juniperus communis. Przecietne pokrycie runa wynosi ponad 70 %. Dominuj w nim gatunki uznane za lokalnie wyróniajce bory mieszane ­ trzcinnik leny Calamagrostis arundinacea i orlica pospolita Pteridium aquilinum ­ oraz borówka czarna Vaccinium myrtillus, konwalia majowa Convallaria majalis, kokoryczka wonna Polygonatum odoratum i mialek pogity Deschampsia flexuosa. Czsto wystpuj take gatunki o szerszej skali ekologicznej z klasy Querco-Fagetea, takie jak np.: perlówka zwisla Melica nutans, wiechlina gajowa Poa nemoralis, turzyca palczasta Carex digitala i fiolek leny Viola reichenbachiana, ale ich udzial jest wyranie mniejszy ni gatunków borowych. Warstwa mszysta w poszczególnych wariantach jest bardzo

15

zrónicowana. Dominuj w niej gatunki zwykle wystpujce w borach np. Pleurozium schreberi i Dicranum polysetum. Querco roboris-Pinetum typicum nie posiada wlasnych gatunków wyróniajcych i jest zbiorowiskiem niejednorodnym. Na obszarze Kotliny Toruskiej wydzielono 3 jego warianty typowy, z berberysem zwyczajnym Berberis vulgaris i ze szczawiem polnym Rumex acetosella. - wariant typowy Querco roboris-Pinetum ­ jego fitocenozy wystpuj midzy innymi w lenictwach Wrzosy (N-ctwo Toru), Dybowo (N-ctwo Cierpiszewo), Pszczólczyn (N-ctwoSzubin), Pitacz (N-ctwo Bydgoszcz) i Karczemka (N-ctwo-Gniewkowo). Ich sklad i struktura lasu wydaj si by najbardziej typowe i zostaly opisane powyej dla calego podzespolu. - wariant z berberysem zwyczajnym Berberis vulgaris rozwija si glównie na obszarze obrbu Otloczyn w nadlenictwie Gniewkowo, gdzie zajmuje zbocza wydm lub teras nadzalewowych doliny Wisly i doliny Tyny. Jego platy obserwowano take pomidzy Dybowem i Przylubiem w Nadlenictwach Cierpiszewo i Solec Kujawski. W podszycie zwraca uwag wiksza rola i stalo berberysu zwyczajnego Berberis vulgaris, liwy tarniny Prunus spinosa i glogu jednoszyjkowego Crataegus monogyna (krzewów typowych dla zaroli z klasy Rhamno-Prunetea), - wariant ze szczawiem polnym Rumex acetosella zajmuje duy obszar uroczyska Odolion (N-ctwo Gniewkowo), a mniejsze jego powierzchnie stwierdzono take w innych czciach Kotliny Toruskiej, np. w l-ctwie Kamieniec (N-ctwo Toru) i lenictwie Drogoslaw (N-ctwo Szubin). Reprezentuje on najmniej yzn posta boru mieszanego, wyranie nawizujc do borów sosnowych. Trudno jest jednak jednoznacznie stwierdzi czy opisywany wariant jest naturalnym elementem rolinnoci, porednim w systematyce fitosocjologicznej pomidzy yniejszymi postaciami boru mieszanego a borem sosnowym, czy te jego zuboenie florystyczne nastpilo wskutek dlugotrwalej pinetyzacji. Bór mieszany z masowym udzialem leszczyny Querco roboris-Pinetum coryletosum nie jest czstym zbiorowiskiem na terenie Kotliny Toruskiej. W stosunku do podzespolu typowego wyrónia go bardzo due zwarcie warstwy krzewów (rednio ponad 70%), w której panuje leszczyna Corylus avellana, znajdujca tu niewtpliwie optymalne warunki rozwoju w zbiorowiskach lenych. W runie wieksz rol pelni gatunki grdowe z klasy QuercoFagetea. Fitocenozy tego podzespolu zajmuj stosunkowo du powierzchni brzenych partii uroczyska Odolion (obrb Otloczyn, N-ctwo Gniewkowo), gdzie rozwijaj si na glebach rdzawych wlaciwych RDw Wilgotny bór mieszany Querco roboris-Pinetum molinietosum zostal szczególowo opisany z obrbu Labiszyn, w Nadlenictwie Szubin, ale jego platy spotyka si take na pozostalym obszarze Kotliny Toruskiej. W obrbie Labiszyn rozwijaj si one na glebach glejobielicowych wlaciwych GBw lub gruntowo-glejowych wlaciwych Gw, w odrónieniu od

16

fitocenoz podzespolów opisanych wyej pod wplywem wody gruntowej na siedlisko. W ich runie na ogól licznie ronie trzlica modra Molinia caerulea. W warstwie mszystej czsto wystpuje bielistka siwa Leucobryum glaucum. W jednym z platów stwierdzono bagno zwyczajne Ledum palustre. Przewanie w duych ilociach rosn orlica pospolita Pteridium aquilinum i siódmaczek leny Trientalis europaea. Wiksza wilgotno podloa sprzyja gatunkom bardziej wymagajcym pod wzgldem troficznym. Spotyka si wic w niektórych platach konwalijk dwulistn Majanthemum bifolium, salatnika lenego Mycelis muralis, prosownic rozpierzchl Milium effusum i perlówk zwisl Melica nutans. Rosn równie niektóre gatunki lkowe: mialek darniowy Deschampsia caespitosa i mniszek lekarski Taraxacum officinale,

Zbiorowiska zastpcze na siedlisku borów

Na calym opisywanym terenie stwierdzono wystpowanie nasadze sosnowych, w których podszycie panuje czeremcha amerykaska Prunus serotina. Wydzielono je jako zbiorowisko z czeremch amerykask Pinus silvestris-Prunus serotina. Zajmuj one bardzo du powierzchni siedlisk borowych, jak równie grdowych a w niektórych fragmentach Kotliny Toruskiej s zbiorowiskiem dominujcym. Czeremcha amerykaska naley do neofitów, czyli gatunków obcego pochodzenia, które zostaly sprowadzone lub przywlecazone z Ameryki Pólnocnej. W swojej ojczynie, w warunkach naturalnych, wyksztalca dlugie, proste strzaly zakoczone wsk podlun koron. Jednak na suchych i jalowych, piaszczystych glebach rozwija si w formie krzaczastej. W Polsce gatunek ten ronie niezadawalajco, a jego wymiary i jako drewna s znacznie gorsze ni w kraju pochodzenia. Z punktu widzenia gospodarki lenej podszyt czeremchy amerykanskiej moe by korzystny, o ile nie wprowadza si jej na siedliska yniejsze, na których staje sie uporczywym chwastem, zwlaszcza w uprawach lenych. Masowy udzial czeremchy amerykaskiej w podszycie wplywa niekorzystnie na struktur i sklad florystyczny boru wieego. Wyraa si to m.innymi w zmniejszeniu pokrycia i zrónicowania gatunkowego runa lenego i warstwy mszystej. Czeremcha amerykaska skutecznie eliminuje naturalne odnowienie sosny oraz wypiera rodzime gatunki krzewów.

II.1.2. Lasy grdowe

Pod wzgldem arealu lasy grdowe zajmuj stosunkowo duy areal na terenie Kotliny Toruskiej, ale ich powierzchnia jest zdecydowanie mniejsza ni borów sosnowych i mieszanych. Wynika to z niewielkiej powierzchni potencjalnych siedlisk grdowych oraz przeznaczenia wikszoci z nich na cele zwizane z dzialalnoci czlowieka. Wiele te zostalo znieksztalconych wskutek preferowania w przeszloci sosny przez leników na wszystkich

17

siedliskach, bez wzgldu na yzno i uwilgotnienie siedliska. Aktualnie mona wyróni zasadniczo dwa zbiorowiska lasów grdowych: zespól grdu subkontynentalnego TilioCarpinetum i zbiorowisko grdu zboczowego (zbiorowisko Acer platanoides-Tilia cordata). S one przy tym silnie zrónicowane pod wzgldem florystycznym, dlatego wydzielono w nich po kilka wariantów siedliskowych i postaci lokalnych, których schemat przedstawiono w tabeli nr 2.

Tabela 2 Systematyka i zrónicowanie lasów grdowych na terenie Kotliny Toruskiej Klasa: Querco-Fagetea Lasy liciaste i mieszane

Char.:klon zwyczajny Acer platanoides, podagrycznik pospolity Aegopodium podagraria, zawilec gajowy Anemone nemorosa, klosownica lena Brachypodium sylvaticum, dzwonek pokrzywolistny Campanula trachelium, turzyca palczasta Carex digitata, leszczyna pospolita Corylus avellana, kruszczyk szerokolistny Epipactis helleborine, trzmielina europejska Euonymus europaeus, jesion wyniosly Fraxinus excelsior, przylaszczka pospolita Hepatica nobilis, luskiewnik róowy Lathrea squamaria, perlówka zwisla Melica nutans, wiciokrzew suchodrzew Lonicera xylosteum, wiechlina gajowa Poa nemoralis

, Rz: Fagetalia sylvaticae Lasy liciaste

Char.: pimaczek wiosenny Adoxa moschatellina, czosnek niedwiedzi Allium ursinum, zawilec ólty Anemone ranunculoides, kopytnik pospolity Asarum europaeum, Atrichum undulatum d, turzyca lena Carex sylvatica, kokorycz pusta Corydalis cava, kokorycz wtla C. intermedia, kokorycz pelna C. solida, wawrzynek wilcze lyko Daphne mezereum, narecznica samcza Dryopteris filix-mas, zlo mniejsza Gagea minima, gajowiec ólty Lamiastrum galeobdolon, marzanka (przytulia) wonna Galium odoratum, niecierpek pospolity Impatiens noli-tangere, groszek wiosenny Lathyrus vernus, lila zlotoglów Lilium martagon, szczyr trwaly Mercurialis perennis, prosownica rozpierzchla Milium effusum, czworolist Paris quadrifolia, zerwa klosowa Phyteuma spicatum, kokoryczka wielokwiatowa Polygonatum multiflorum, miodunka ma Pulmonaria obscura, jaskier wlochaty Ranunculus lanuginosus, ankiel zwyczajny Sanicula europaea, trdownik bulwiasty Scrophularia nodosa, fiolek leny Viola reichenbachiana,

Zw: Carpinion betuli - grdy

Char.:grab zwyczajny Carpinus betulus, lipa drobnolistna Tilia cordata, klon polny Acer campestre, czerenia Prunus avium, kupkówka Aschersona Dactylis ascheroniana, gwiazdnica wielkokwiatowa Stellaria holostea, przytulia lena Galium sylvaticum, wierzbek gajowy Chaerophyllum temulentum, jaskier rónolistny Ranunculus cassubicus,

Tilio-Carpinetum ­grd subkontynentalny

Char.:, jaskier kaszubski Ranunculus cassubicus, przytulia Schultesa Galium Schultesii, krucjata (przytulia) Cruciata glabra, Wyr.: trzmielina brodawkowata Euonymus verrucosus, zdrojówka rutewkowata Isopyrum thalictroides,

Grdy niskie Wyr.: jesion wyniosly

Fraxinus excelsior, wiz polny Ulmu minor, ziarnoplon wiosenny Ranunculus ficaria, przytulia czepna Galium aparine, jskier kosmaty Rnunculus lanuginosus,

Grd typowy TilioCarpinetum typicum

Grd wysoki Tilio-Carpinetum calamagrostietosum

Wyr.: konwalia majowa Convallaria majalis, borówka czarna Vaccinium myrtillus, trzcinnik leny Calamagrostis arundinacea, orlica Pteridium aquilinum, malina kamionla Rubus saxatilis i siódmaczek leny Trientalis europaea oraz groszek czerniejcy Lathyrus niger, kokoryczka wonna Polygonatum odoratum, traganek szerokolistny Astragalus glycyphyllos i inne wiatlolubne gatunki okrajkowe z klasy TrifolioGeranietea

Grd niski kokoryczowy TilioCarpinetum corydaletosum

Wyr.: Corydalis cava, C. solida, C. intermedia, Gagea lutea, G. minima

Grd niski czycowy TilioCarpinetum stachyetosum

Wyr.: czyciec leny Stachys sylvatica, kostrzewa olbrzymia Festuca gigantea, niecierpek pospolity Impatiens nolitanger

Grd polgowy:

- zb. Alnus glutinosa-Anemone nemorosa (zb. olszy czarnej i zawilca gajowego) - zb. Alnus glutinosa­Dryopterix filix-mas (zb. olszy czarnej i narecznicy samczej)

Nasadzenia sosny:

Zbiorowiska zastpcze Tilio-Carpinetum Zbiorowiska z gatunkami obcymi geograficznie:

- zb. z Picea abies (ze wierkiem pospolitym) - zb. Pseudotsuga menzesii- Dryopteris filix-mas (zb.daglezji zielonej i narecznicy samczej), - zb. grdowe z bukiem zwyczajnym Fagus sylvatica

zb. Pinus sylvestris-Dryopteris filix-mas (sosny zwyczajnej i narecznicy samczej), zb. Pinus sylvestris-Oxalis acetosella (sosny zwyczajnej i szczawika zwyczajnego)

18

Zb. Acer platanoides- Tilia cordata ­ grd zboczowy

Wyr.: klon zwyczajny Acer platanoides, lipa drobnolistna Tilia cordata, porzeczka alpejska Ribes alpinum, dzwonek pokrzywolistny Campanula trachelium, dzwonek jednostronny C. rapunculoides, fiolek przedziwny Viola mirabilis

wariant kokoryczowy (z Corydalis)

wyr.: Corydalis cava, C. solida, C. intermedia, Gagea lutea, G. minima

wariant czycowy (ze Stachys sylvatica)

wyr.: czyciec leny Stachys sylvatica, kostrzewa olbrzymia Festuca gigantea, niecierpek pospolity Impatiens noli-tangere

wariant typowy

wariant trzcinnikowy (z Calamagrostis epigeios)

wyr.: konwalia majowa, trzcinnik leny, czarna, pólnocna borówka przytulia

wariant z ulódk len Omphalodes scorpioides

wyr.: ulódka Omphalodes pioides lena scor-

Galium boreale, przytulia biala G. album, bodziszek czerwony

Geranium sanguineum i inne gatunki wiatlolubne.

Zbiorowiska zastepcze gradu zboczowego:

Zb. Pinus silvestris-Acer sp. div. (sosny zwyczajnej i drzew z rodzaju klon)

Kolorem czerwonym zaznaczono gatunki charakterystyczne grdu rodkowoeuropejskiego GalioCarpinetum, jednoczenie wyróniajce odmian kujawsk grdu subkontynentalnego TilioCarpinetum

Grd zboczowy ­ zbiorowisko Acer platanoides-Tilia mordata

Uksztaltowanie terenu oraz uwarunkowania siedliskowe sprawiaj, e na terenie Kotliny Toruskiej wród zachowanych lasów grdowych ze zwizku Carpinion betuli przewaaj grdy zboczowe, zaliczone do zbiorowiska lipy drobnolistnej i klonu zwyczajnego Acer platanoides- Tilia cordata. Jego wystpowaniu tutaj sprzyjaj wysokie zbocza pradoliny Wisly, czesto porozcinane przez wwozy poprzeczne. Rozwija si on take na stromych zboczach dolin mniejszych rzek np. Mieni i Tyny. Wspóln cech naturalnych fitocenoz grdu zboczowego jest drzewostan, w którym znaczcy udzial ma lipa drobnolistna Tilia cordata, klon zwyczajny Acer platanoides oraz czsto take klon jawor Acer pseudoplatanus i wizy - polny Ulmu minor i rzadziej ­ górski U. glabra. W warstwie zielnej czstymi elementami s narecznica samcza Dryopteris filix-mas i wierzbek gajowy Chaerophyllum temulentum. Sporód gatunkow wyróniajcych niowy grd zboczowy, podawanych przez Matuszkiewicza (2001 ) z najwiksz staloci wystpuj w runie: fiolek przedziwny Viola mirabilis, dzwonek pokrzywolistny Campanula trachelium i dzwonek jednostronny Campanula rapunculoides. W opisywanym zbiorowisku mona wyróni na terenie Kotliny Truskiej zasadniczo pi wariantów: z czycem lenym, z kokorycz peln lub pust oraz wariant typowy, wariant z trzcinnikiem lenym i wariant z ulódk lena. Wczeniej Cyzman (1992) grd zboczowy z czycem lenym w runie zaliczal na tym obszarze do postaci zboczowej grdu czycowego Tilio-Carpinetum stachyetosum a grd zboczowy z kokoryczami jako posta zboczow grdu niskiego kokoryczowego Tilio-Carpinetum corydaletosum

19

Wariant typowy zbiorowiska Acer platanoides-Tilia cordata Pradoliny-Torusko-Eberswaldzkiej,

wystepuje na zboczach

w rejonie tzw. ,,Dolinki Szwajcarskiej" i na zboczach

doliny Tyny w okolcach Aleksandrowa Kujawskiego. Zostal take stwierdzony na zboczu terasy nadzalewowej w dolinie Wisly kolo Lgnowa, w oddziale 86 obrbu Bartodzieje w Nadlenictwie Bydgoszcz, gdzie wystepuje wspólnie z wariantem z trzcinnikiem lenym (Baranowska 2002). Na zboczach ,,Dolinki Szwajcarskiej" drzewostan opisywanego zbiorowiska jest przewanie jednowarstwowy. Tworzy go glównie grab zwyczajny Carpinus betulus, czsto z du domieszk lipy drobnolistnej. Drugi typowy dla grdu zboczowego gatunek drzewa - klon zwyczajny - wystpuje w kilku platach w formie podrostu lub nalotu W niektórych miejscach wystepuj take dby szypulkowe o pomnikowych rozmiarach. Podszyt rozwija si slabo. Najczciej tworzy go bez czarny Sambucus nigra oraz podrost graba i lipy, rzadziej klonu zwyczajnego. Z innych krzewów spotyka si niekiedy trzmielin brodawkowat Euonymus verrucosus. Pokrycie warstwy zielnej jest zrónicowane i wynosi od 40 do 95 %. Runo cechuje si stosunkowo duym bogactwem gatunkowym. Szczególnie barwny jest w nim aspekt wiosenny, w którym rosn liczne geofity: zawilec ólty Anemone ranunculoides, zawilec gajowy A. nemorosa, ziarnoplon wiosenny Ranunculus ficaria, zlo ólta Gagea lutea i zlo mniejsza G. minima, zdrojówka rutewkowata Isopyrum thalictroides i inne. W tym czasie kwitn take fiolek Riwina Viola riviniana, fiolek przedziwny V. mirabilis, miodunka ma Pulmonaria obscura, gwiazdnica kwiatowa Stellaria holostea, gajowiec ólty Lamiastrum galeobdolon, przylaszczka pospolita Hepatica nobilis, kopytnik pospolity Asarum europaeum, a u podstawy zboczy take jaskier kosmaty Ranunculus lanuginosus. Na przelomie wiosny i lata mona obserwowa kwitnce w tonacji fioletowej dzwonki ­ pokrzywolistny Campanula trachelium i jednostronny C. rapunculoides (gat. wyr. zespolu), groszek wiosenny Lathyrus vernus oraz bodziszek cuchncy Geranium robertianum. Z daleka widoczne s take ólte koszyczki jastrzebców ­ zwyczajnego Hieracium vulgatum i lenego H. murorum oraz mniej rzucajce si w oczy óltawe kwiatu kuklika pospolitego urbanum. W dolinie Tyny opisywany wariant zajmuje z reguly rodkowe partie zboczy o nachyleniu pólnocno-zachodnim. W jego najbardziej naturalnych fitocenozach dwuwarstwowy drzewostan tworz glównie Tilia cordata i Quercus robur. W warstwie krzewów najczciej ronie trzmielina brodawkowata i leszczyna. W runie, o pokryciu nie przekraczajcym zwykle 80 %, przewanie wystpuj: narecznica samcza Dryopteris filix-mas, wiechlina gajowa Poa nemoralis, podagrycznik pospolity Aegopodium podagraria, miodunka ma Pulmonaria obscura, groszek wiosenny Lathyrus vernus, kopytnik pospolity Asarum europaeum , turzyca palczasta Carex digitata, perlówka zwisla Melica nutans. Znamienn cech grdu zboczowego nad Tyn jest wystpowanie wielu gatunków objtych ochron cisl - lilii zlotoglów Geum

20

Lilium martagon, wawrzynka wilczelyko Daphne mezereum, przylaszczki pospolitej Hepatica nobilis, pluskwicy europejskiej Cimicifuga foetida i innych. Wariant czycowy grdu zboczowego zajmuje najczciej rodkowe, stosunkowo yzne i okresowo (na wiosn) bardzo wilgotne partie zboczy doliny Wisly (okolice Dybowa, rezerwat ,,Las Mariaski") i Noteci (lenictwo Kruszyn, N-ctwo oldowo). Platy tego grdu zlokalizowano take w l-ctwie Layn kolo Solca Kujawskiego na zboczach glbokiego wwozu wylobionego przez niewielki ciek wodny. Drzewostan w opisywanym grdzie jest bardzo zrónicowany. W czci platów dominuje lipa drobnolistna, w innych grab zwyczajny, jawor, db szypulkowy lub bezszypulkowy. Niekiedy w domieszce rosn take klon zwyczajny, wiz polny, jesion wyniosly Fraxinus excelsior i sosna pospolita. Fitocenozy wariantu ze Stachys sylvaica grdu zboczowego w stosunku do czycowego podzespolu grdu subkontynentalnego Tilio-Carpinetum stachyetosum, który wystepuje naterenie plaskim wyrónia pozytywnie obecno w runie: narecznicy samczej, pimaczka wiosennego Adoxa moschatellina, wierzbka gajowego, przytulii czepnej Galium aparine i czosnaczka pospolitego Alliaria petiolata. Ponadto czciej w jego drzewostanie wystepuje klon zwyczajny i wiz polny, a w runie kupkówka Aschersona i ziarnoplon wiosenny Ranunculus ficaria. Natomiast w odrónieniu od wariantu z kokoryczmi grdu zboczowego w opisywanym zbiorowisku zwykle rosn: czyciec leny Stachys sylvatica, kostrzewa olbrzymia Festuca gigantea i niecierpek pospolity Impatiens noli-tangere. Wiksz rol pelni te ankiel zwyczajny Sanicula europaea, czerniec gronkowy Actaea spicata i szczawik zajczy Oxalis acetosella. Wariant kokoryczowy grdu zboczowego rozwija si na silnie nachylonych stokach teras nadzalewowych w dolinie Wisly na odcinku pomidzy Dybowem i Solcem Kujawskim oraz na mniej nachylonych zboczach w Kamiecu kolo Czarnowa, gdzie zajmuje silnie wilgotne, zwlaszcza na wiosn, gleby brunatne (Cyzman 1992, Cyzman, Kepczyski 1993). Z pracy Rejewskiego (1971) wynika, e analogiczne zbiorowisko wystpuje równie w Lubiczu, w tzw. Wilczym Jarze i w jego pobliu oraz w parowie kolo dawnej stacji kolejowej Bierzglowo. Jego platy opisano take z doliny Mieni (Kpczyski 1965, Kowalski 2002). Na zboczach doliny Wisly, od strony dolnej stoku fitocenozy grdu zboczowego z kokoryczami granicz przewanie z lgiem wiazowo-jesionowym a od góry z grdem wysokim lub borem mieszanym. Ich drzewostan jest zwykle wielogatunkowy i dwupitrowy, a buduja go najczciej Tilia cordata, Carpinus betulus, Acer platanoides i Quercus robur. Powoli ustpuje sztucznie wprowadzona sosna zwyczajna, czego dowodem s jej liczne, powalone lub usychajce egzemplarze. O wyodrbnieniu wariantu z kokoryczami grdu zboczowego zadecydowalo powtarzalne wystepowanie geofitów, rzadko notowanych w podzespole czycowym. S to glównie kokorycze ­pusta Corydalis cava, - pelna C. solida i kokorycz wtla C. intermedia oraz zlocie ­

21

ólta Gagea lutea i mniejsza G. minima. Pewn odmiennoci florystyczn cechuj si platy zlokalizowane na zboczach doliny Wisly w oddziale 31 lenictwa Dybowo i 52 ­ lenictwa Ustronie. Wyrónia je masowy udzial w runie wczesnowiosennym nieyczki przebinieg Galanthus nivalis i zdrojówki rutewkowatej Isopyrum thalictroides, a latem liczna jest populacja lilii zlotoglów Lilium martagon. Zdrojówka rutewkowata wystepuje take w grdzie zboczowym nad Mieni (Kowalski 2002) oraz w ,,Wilcym Jarze" i okolicach Bierzglowa ( Rejewski 1971). Grd zboczowy kokoryczowy w stosunku do kokoryczowego grdu subkontynentalnego Tilio-Carpinetum corydaletosum dobrze wyróniaj: sosna zwyczajna ­ w drzewostanie, trzmielina brodawkowata ­ w podszycie i narecznica samcza ­ w runie. Ponadto sporód kokoryczy czciej wystepuje w nim kokorycz pelna Corydalis solida. Wystpowanie zbiorowiska Acer platanoides-Tilia cordata w wariancie z trzcinnikiem lenym Calamagrostis arundinacea stwierdzono w dolinie Tyny. Do tego wariantu zaliczono take jedn fitocenoz na zboczach terasy nadzalewowej w dolinie Wisly kolo Lgnowa , w oddziale 86 obrbu Bartodzieje w Nadlenictwie Bydgoszcz. W odrónieniu od wariantu typowego jego fitocenozy rozwijaj si na zboczach o wystawie poludniowowchodniej. Róni si od niego wikszym udzialem w podszycie jarzbu pospolitego Sorbus aucuparia i glogu jednioszyjkowego Crataegus monogyna. W runie czsto notuje si roliny przywizane bardziej do borów, ni do lasów grdów takie, jak n.p. konwalia majowa, trzcinnik leny i borówka czarna. Tworz je take przytulia pólnocna Galium boreale, przytulia biala G. album, bodziszek czerwony Geranium sanguineum i inne gatunki wiatlolubne. Jako wariant z ulódk lena Omphalodes scorpioides grdu zboczowego naley uj platy lasu opisane przez Kpczyskiego i Rutkowskiego (1994) z okolic Antoniewa i Zlotorii kolo Torunia. Wg tych autorów maj one charakter lgowo-grdowy i rozwijaj si na piaszczystych zboczach terasy rzecznej doliny Drwcy. W ich drzewostanie dominuje db szypulkowy lub wiz szypulkowy Ulmu laevis. Due zwarcie osiga warstwa krzewów, w której budowie najwikszy udzial ma leszczyna Corylus avellana, czeremcha zwyczajna Prunus padus i dere widwa Cornus sanguinea oraz podrost wizu szypulkowego. W runie przewaaj gatunki nitrofilne z klasy Artemisietea, np. podagrycznik pospolity, bluszczyk kurdybanek Glechoma hederacea, czosnaczek pospolity Alliaria petiolata, jasnota plamista Lamium maculatum i wierzbek gajowy. Na szczególn jednak uwage zasluguje stala obecno w runie ulódki lenej Omphalodes scorpioides. Na zboczach doliny Wisly na odcinku od Otloczyna do Brzozy Toruskiej, w kilku miejscach stwierdzono obecno zbiorowiska Pinus silvestris-Acer sp. div. Zajmuje ono potencjalne siedlisko grdu zboczowego o czym wiadczy midzy innymi udzial w dolnej warstwie drzew klonu zwyczajnego, jaworu, klonu polnego Acer campestre lub wizu polnego Ulmus minor. W podszycie czsto ronie trzmielina brodawkowata i podrost wyej wy-

22

mienionych drzew liciastych. Wystpuj w nim take czeremcha zwyczajna Prunus padus, trzmielina europejska Euonymus europaeus oraz szaklak Rhamnus cathartica i jarzb pospolity Sorbus aucuparia. Runo wyrónia dua wierno skrzypu lkowego Equisetum pratense, glistnika jaskólcze ziele Chelidonium majus, psianki slodkogórz Solanum dulcamara, paprotki zwyczajnej Polypodium vulgare, podagrycznika pospolitego oraz gatunków wybitnie wiatlodnych ­ trzcinnika piaskowego Calamagrostis epigeios, nawloci pospolitej Solidago virga-aurea, jastrzbca baldaszkowego Hieracium umbellatum i gorysza pagórkowego Peucedanum oreoselinum. Silnie spinetyzowane platy grdu zboczowego spotyka si take w dolinie Mieni (Kowalski 2002). Stwierdzono go take na zboczu terasy nadzalewowej w dolinie Wisly kolo Lgnowa (Baranowska 2002). Grdy zboczowe na terenie rodkowej i pólnocnej Polski Niowej s wyróniane dopiero od czasu ukazania si pracy Jutrzenki-Trzebiagtowskiego (1995) pt. ,,Zboczowe lasy klonowo-lipowe Aceri-Tilietum Faber 1936 w Polsce Pólnocno-Wschodniej" . Wczenie byly traktowane najczciej jako wariant lub posta zboczow odpowiedniego geograficznie zespolu grdu. Cyzman (1992) tego typu zbiorowiska na terenie Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej okrelal jako wariant zboczowy z Dryopteris filix-mas grdu czycowego Tilio-Carpinetum stachyetosum lub grdu kokoryczowego T-C corydaletosum. Matuszkiewicz (2001) uwaa, e uyta przez Jutrzenke-Trzebiatowskiego (1993) nazwa Aceri-Tilietum powinna zosta zmodyfikowana, aby zaznaczy odrbno tej jednostki od zespolu Aceri-Tilietum platyphylli Faber 1936, który naley do zwizku Tilio platyphyllis-Acerion pseudoplatani Klika 1955. Niowe grdy zboczowe Matuszkiewicz zalicza bowiem do zwizku Carpinion betuli.

Tilio-Carpinetum - grd subkontynentalny

Lasy liciaste reprezentujce zespól grdu subkontynentalnego Tilio-Carpinetum wystpuj na calym obszarze Kotliny Toruskiej, ale lcznie nie zajmuj duej powierzchni. W zalenoci od uwarunkowa siedliskowych zwlaszcza yznoci i wilgotnoci gleb wykszalcaj si tutaj, cztery podzespoly grdu subkontynentalnego; dwa podzespoly grdu niskiego ­ grd kokoryczowy Tilio-Carpinetum calamagrostietosum i grd czycowy TilioCarpinetum stachyetosum oraz grd typowy Tilio-Carpinetum typicum i grd wysoki TilioCarpinetum calamagrostietosum. Dua cz fitocenoz grdowych posiada cechy lasów naturalnych, jednak wikszo platów, szczególnie grdu wysokiego ulegla w rónym stopniu procesom degeneracyjnym, zwlaszcza pinetyzacji i neofityzacji. Grd typowy Grd typowy Tilio-Carpinetum typicum w granicach Kotliny Toruskiej nie zajmuje duej powierzchni. Rozwija si na rónych typach i podtypach gleb. W obrebie Labiszyn sa to najczciej gleby brunatno-rdzawe RDbr. Sporód dwóch jego wariantów wyrónionych w Pradolinie Torusko-Eberswaldzkiej (Cyzman 1992) ­ typowego i zuboalego - na opisywa-

23

nym terenie wystepuje glównie ten drugi. Opisano go midzy innymi z rezerwatu ,,Las Piwnicki" oraz z okolic Aleksandrowa Kujawskiego. W rezerwacie ,,Las Piwnicki" i w jego najbliszym otoczeniu drzewostan grdu typowego jest na ogól dwuwarstwowy i zwykle wielogatunkowy. W platach o charakterze naturalnym wspóldominuj w nim grab zwyczajny Carpinus betulus i dby, glównie db szypulkowy Quercus robur. Warstwa krzewów rozwija si przewanie slabo. Tworzy j najczciej leszczyna Corylus avellana i podrost grabowy. Pokrycie runa jest zrónicowane, ale rednio osiaga prawie 80 %. Wiosn rosn w nim glównie zawilec ólty Anemone ranunculoides (w obnieniach), zawilec gajowy A. nemorosa, fiolek leny Viola reichenbachiana i miodunka ma Pulmonaria obscura, a póniej przewaaj: gwiazdnica wielkokwiatowa Stellaria holosteea, gajowiec ólty Lamiastrum galeobdolon, prosownica rozpierzchla Milium effusum, marzanka wonna Galium odoratum, kopytnik pospolity Asarum europaeum, perlówka zwisla Melica nutans, szczawik zajczy Oxalis acetosella, konwalijka dwulistna Majanthemum bifolium i w czci platów konwalia majowa Convallaria majalis Platy grdu typowego opisane zostaly równie z okolic Aleksandrowa Kujawskiego, gdzie rozwijaj si w pasie przejciowym pomidzy Kotlin Torusk a Wysoczyzna Kujawsk. Tilio-Carpinetum typicum nie posiada wlasnych gatunków wyróniajcych, ale optimum wystepowania osigaj w nim gwiazdnica wielkokwiatowa Stellaria holostea, marzanka wonna Galium odoratum i zawilec gajowy Anemone nemorosa. Zuboenie grdu typowego w Kotlinie Toruskiej w porównaniu z innymi terenami przejawia si zmniejszeniem w runie roli gatunków z rzdu Fagetalia sylvaticae i klasy Querco-Fagetea. Jest to zapewne skutek dlugotrwalej pinetyzacji jego fitocenoz. Grdy niskie Grdy niskie cechuje stosunkowo wysoki poziom wód gruntowych, przez co florystycznie nawizuj do lasów lgowych. Przewanie zajmuj siedliska lasów wilgotnych Lw lub siedliska lasów wieych, silnie wieych Lw2. W stosunku do grdu typowego ich platy wyróniaj si obecnoci: jesionu wynioslego Fraxinus excelsior, wizu polnego Ulmu minor, ziarnoplonu wiosennego Ranunculus ficaria, przytulii czepnej Galium aparine, jaskra kosmatego Rnunculus lanuginosus i innych gatunków wilgociolubnych. Grd niski kokoryczowy Tilio-Carpinetum corydaletosum w wariancie z czosnkiem niedwiedzim Allium ursinum wystepuje na terenie rezerwatu ,,Ostrów" kolo Pszczólczyna. Zachowal si w nieduym kompleksie lasów lisciastych, poloonych wród ,,lk labiszyskich" na terasie zalewowej doliny Noteci, gdzie rozwija si na umiarkowanie wilgotnych czarnych ziemiach wlaciwych CZw, poloonych na piaskach starych tarasów rzecznych. Drzewostan jest w nim wielogatunkowy i wielowarstwowy. Tworz go lipa szerokolistna Tilia platyphyllos, lipa drobnolistna T. cordata i jesion wyniosly Fraxinus excelsior. W czci platów w domieszce ronie klon zwyczajny Acer platanoides, wiz górski Ulmus gabra lub wiz

24

szypulkowy U. laevis oraz olsza czarna Alnus glutinosa. Niezwykle bujnie rozwija si warstwa zielna. Jej sklad florystyczny i w mniejszym stopniu pokrycie zmienia si wyranie w trakcie sezonu wegetacyjnego. Wczesn wiosn o charakterze runa decyduj lany czosnku niedwiedziego Allium ursinum, kokoryczy pustej Corydalis cava, zawilca óltego Anemone ranunculoides, zawilca gajowego A. nemorosa. Wród ich lanów spotyka si mniejsze skupienia zloci óltej Gagea lutea i mniejszej G. minima oraz pimaczka wiosennego Adoxa moschatellina. Równie potencjalne siedliska Tilio-Carpinetum stachyetosum nie zajmuj duej powierzchi w granicach Kotliny Toruskiej. Jego w miar naturalne platy wystepuj na terenie i w najbliszym otoczeniu rezerwatu ,,Las Piwnicki" (Rejewski 1977, Mielnik 2000). Niewielki areal grdu czycowego wystepuje take w okolicach Aleksandrowa Kujawskiego. Znieksztalcone platy opisywanego podzespolu stwierdzono take w obrbie Labiszyn, w Nadlenictwie Szubin. Jego fitocenozy rozwijaja si najczciej na glebach brunatnych oglejonych BRg, brunatnych wlaciwych typowych BRT, gruntowo-glejowych wlaciwych Gw i glebach plowych gruntowo-glejowych Pgg (Operat glebowo-siedliskowy, Nadlenictwo Szubin, 2000) W rezerwacie ,,Las Piwnicki" grd niski zajmuje przestrze pomidzy siedliskami lgowymi a siedliskami grdu typowego. W jego runie du rol pelni wci gatunki higrofilne ze zwizku Alno-Ulmion, takie jak np.: ziarnoplon wiosenny Ranunculus ficaria, czyciec leny Stachys sylvatica i gwiazdnica gajowa Stellaria nemorum. Ponadto z du staloci wystpuje pokrzywa zwyczajna Urtica dioica i podagrycznik pospolity Aegopodium podagraria z klasy Artemisietea oraz szczawik zajczy Oxalis acetosella i narecznica krótkoostna Dryopteris carthusiana. W okolicach Aleksandrowa Kujawskiego grd niski czycowy rozwija si na plaszczynie przylegajcej do podstawy zboczy tzw Dolinki Szwajcarskiej. W porównaniu z innymi terenami np. ze stanowiskami w Kotlinie Plockiej i na ssiednich wysoczyznach Tilio-Carpinetum stachyetosum z Kotliny Toruskiej cechuje podobnie jak w grdzie typowym due zuboenie florystyczne. Grd wysoki Grd wysoki Tilio-Carpinetum calamagrostietosum nie zajmuje take na terenie Kotliny Toruskiej duej powierzchni. Jego fitocenozy stwierdzono w lenictwach Karczemka i Pieczenia w Nadlenictwie Gniewkowo oraz w l-ctwie Drogoslaw, w N-ctwie Szubin. Rozwijaj si one w obrbie borów mieszanych lub dbrów wietlistych, gdzie zajmuj najczciej gleby brunatno-rdzawe RDbr, a niekiedy równie brunatne wlaciwe wylugowane BRwy. Naley jednak zaznaczy, e wiele powierzchni potencjalnych siedlisk grdu ulegla degradacji wskutek procesu pinetyzacji. W stosunku do grdu typowego grd wysoki wyróniaj pozytywnie gatunki zwizane z borami, takie jak np.: konwalia majowa Convallaria majalis, borówka czarna Vaccinium myr-

25

tillus, trzcinnik leny Calamagrostis arundinacea, orlica Pteridium aquilinum, malina Kamionka Rubus saxatilis i siódmaczek leny Trientalis europaea. Czciej rosn w nim take wiatlolubne gatunki okrajkowe klasy Trifolio-Geranietea - groszek czerniejcy Lathyrus niger, kokoryczka wonna Polygonatum odoratum, traganek szerokolistny Astragalus glycyphyllos i inne. Natomiast od borów mieszanych, z którymi czsto ssiaduje w terenie, grd wysoki odznacza si wyranie wyszym udzialem we wszystkich warstwach gatunków z rzdu Fagetalia sylvaticae i klasy Querco-Fagetea oraz rolin nitrofilnych z klasy Artemisietea. Podobnie jak w przypadku borów sosnowych w Kotlinie Toruskiej zachodz na siebie granice dwóch zespolów grdowych ­ grdu subkontynentalnego Tilio-Carpinetum i grdu rodkowopolskiego Galio-Carpinetum. Matuszkiewicz (1981) wymienia jako gatunki charakterystyczne grdu subkontynentalnego przytuli Schultesa Galium schultesii, jaskier kaszubski Ranunculus cassubicus i turzyc orzsiona Carex pilosa. Ich rola diagnostyczna na terenie Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej jest niewielka. Przytulia Schultesa i jaskier kaszubski s tu bardzo rzadkie, a turzycy orzsionej w ogóle nie stwierdzono. Dobrze natomiast na tym terenie wyróniaj Tilio-Carpinetum trzmielina brodawkowata Euonymus verrucosus i zdrojówka rutewkowata Isopyrum thalictroides. Trzmielina brodawkowata wystpuje tutaj we wszystkich podzespolach, a zdrojówka rutewkowata, mimo e stosunkowo rzadka, ronie w grdach niskich. Olaczek (1972) podaje jeszcze jeden gatunek wyróniajcy dla grdu subkontynentalnego ­ kokorycz peln Corydalis solida. Rolina ta równie wystepuje na stokach doliny Wisly w Kotlinie Toruskiej. Olaczek (1972), który badal lasy w Pradolinie Warszawsko-Berliskiej wlczyl fitocenozy lece w strefie kontaktowej pomidzy analizowanymi zespolami do grdu subkontynentalnego. Jednoczenie wyrónil on na tym obszarze dwie odmiany geograficzne grdu subkontynentalnego ­ kujawsk (w strefie przejciowej) i mazowieck. Sporód gatunków uwaanych za wyróniajce rodkowopolski las grdowy w Kotlinie Toruskiej stwierdzono wystepowanie klonu polnego Acer campestre, kostrzewy rónolistnej Festuca heterophylla, wierzbka gajowego Chaerophyllum temulentum, jaskra rónolistnego Ranunculus auricomus i fiolka przedziwnego Viola mirabilis. Klon polny w lasach grdowych ronie rzadko na mawianym terenie. Czsto notowano go jednak w lgu wierzbowo-topolowym Salici-Populetum i zbiorowisku zarolowym na zboczach doliny Wisly w okolicach Torunia. Kostrzewa rónolistna optimum swego wystepowania osiga w grdzie wysokim kolo Brzezia ( Kotlina Plocka). Spotyka si j take w dbrowach kolo Drogoslawia w nadlenictwie Szubin. Jaskier rónolistny jest gatunkiem nierzadkim, ale ronie glownie w lgach ze zwizku Alno-Ulmion. Fiolek przedziwny dosy czsto ronie w grdach niskich, w okolicach Labiszyna i lesina. Równie wierzbek gajowy wykazuje wieksze przywizanie do lasów liciastych lecych na zachód od Wloclawku. Przytoczone wyej rozmieszczenie gatunków wyróniajcych Galio-Carpinetum wskazuje wic na pewn odmienno zbiorowisk grdowych Kotliny Toruskiej od grdów ze wschodniej czci Pradoliny Torusko-

26

Eberswaldzkiej. Jednak jest ona zbyt mala by zaliczy je do grdów rodkowopolskich. Zatem zgodnie z koncepcj Olaczka (1972) w ramach zespolu Tilio-Carpinetum wyróniono odmian kujawsk, któr od pozostalych wyodrbniaj gatunki przechodzcde z GalioCarpinetum (Cyzman 1992). Lasy grdowe nale do siedlisk chronionych chronionych w Europie. Te z Kotliny Toruskiej zaliczono do siedliska o numerze 9170. Zawiera ono w sobie dwa zespoly geograficzne ­ grd subkontynentalny Tilio-Carpinetum i grd rodkowoeuropejski Galio-Carpinetum oraz grd zboczowy (Zbiorowisko Acer platanoides-Tilia cordata). Powszechna inwentaryzacja siedlisk o znaczeniu europejskim przeprowadzona w 2007 roku w Lasach Pastwowych, wykazala, e w nadlenictwach, które le w caloci lub w duej czci na terenie Kotliny Toruskiej mozna zaliczy do opisywanego siedliska 267 platów, które zajmuj 765,8ha. Naley jednak zaznaczy, e metodyka inwentaryzacji nie bierze pod uwag platów silnie znieksztalconych, w tym glównie nasadze drzew iglastych i gatunków obcych na potencjalnym siedlisku grdu. Ostateczny udzial siedliska 9170 w Kotlinie Toruskiej i na terenach do niej bezporednio przyleglych w rozbiciu na poszczególne nadlenictwa przedstawiono w tabeli nr 3 Równie z analizy tej tabeli wynika, e powierzchnia lasów grdowych na terenie Kotliny Toruskiej nie jest dua.

Tabela 3 Wystpowanie lasów grdowych o znaczeniu europejskim na terenie Kotliny Toruskiej Nadlenictwo 9170 Grd rodkowoeuropejski i subkontynetalny oraz grd zboczowy Ogólna powierzchnia (ha) Liczba platów Bydgoszcz 10,5 6 Cierpiszewo 25,02 6 Dobrzejewice 7,84 7 Gniewkowo 42,37 (w tym1,4 ha grdu zboczowego 9 (w tym 2 grdu zboczowego) Solec Kujawski 8,08 1 Szubin1 75,51 28 Toru 384,64 138 oldowo 211,84(w tym 4,14 grdu zboczowego) 72 Razem: 765,8 267 ródlo: Zasoby archiwalne Regionalnej Dyrekcji Lasów Pastwowych w Toruniu

1

W Nadlenictwie Szubin w statystyce siedlisk chronionych uwzgldniono jedynie obrb Labiszyn.

Pozostale obrby le na otaczajcych Kotlin Torusk wysoczyznach

Lene zbiorowiska zastpcze na siedlisku grdu subkontynentalnego

Du cz potencjalnych siedlisk grdu subkontynentalnego Tilio-Carpinetum porastaj sztuczne nasadzenia sosny. Rzadziej s to drzewostany wierkowe i brzozowe. W warunkach nasadze sosnowych rozwija si najczciej zbiorowisko, które Cyzman (1992) okrelil jako zbiorowisko Pinus sylvestris-Dryopteris filix-mas. Narecznica samcza Dryopteris filix-

27

mas jest gatunkiem charakterystycznym dla rzdu Fagetalia sylvaticae, ale z bada fitosocjologicznych i obserwacji poczynionych przez autora niniejszego opracowania wynika, e preferuje ona rodowiska zaburzone, szczególnie spinetyzowane siedliska lasów grdowych. Wykazuje w nich wysok ywotno i czsto wystpuje w wysokim stopniu ilociowoci. Duy areal zbiorowiska Pinus sylvestris ­Dryopteris filix-mas wystepuje na przyklad w pobliu gospodarstwa szkólkarskiego w Obrbie Otloczyn, na dnie doliny Tyny (Kpczyski, Cyzman 1993) oraz w najbliszym otoczeniu rezerwatu ,,Las Piwnicki". Jego platy wystepuj równie w dolini Mieni (Kowalski, 2002). Wyksztalcenie si opisywanego zbiorowiska jest efektem niewlaciwego rozpoznania siedliska lenego w trakcie urzdzania lasu, bd bldnej gospodarki zrbowej i hodowlanej. Uwidaczniaj si w nim prawie wszystkie formy degeneracji od pinetyzacji a do neofityzacji wlcznie. Ze wzgldu na du powtarzalno skladu florystycznego zbiorowisko Pinus sylvestris-Dryopteris filix mas powinno by uwzgldniane w systematyce zbiorowisk lenych. Mniejsz powierzchni na obszarze Kotliny Toruskiej zajmuj inne zbiorowiska zastepcze na siedliskach grdów; W dolinie rzeki Jordan stwierdzono zbiorowisko Pinus sylvestris-Oxalis acetosella (zbiorowisko sosny zwyczajnej i szczawika zajczego) oraz zbiorowisko ze wierkiem pospolitym Picea abies (Wojtecka 1999). To drugie jest zbiorowiskiem czstym, take w innych czciach Kotliny. Opisano go midzy innymi np. z okolic Aleksandrowa Kujawskiego (Rutowska M., 2001). Rzadko jednak podlega badaniom. Do krgu lasów grdowych nale take tzw. grdy polgowe, do których zaliczono zbiorowisko Alnus glutinosa-Anemone nemorosa (olszy czarnej i zawilca gajowego) oraz zbiorowisko Alnus glutinosa ­Dryopterix filix-mas (olszy czarnej i narecznicy samczej). Pierwsze z nich wyrónil Cyzman (1992) nad niewielkim ciekiem w Olszówce kolo Dobrzejewic. Podobne zbiorowisko opisala Wojtecka ( 1999 ) z doliny rzeki Jordan kolo Zawalów (lasy N-ctwa Dobrzejewice). Zbiorowisko Alnus glutinosa ­Dryopterix filix-mas wystepuje u podstawy zboczy doliny Tyny kolo Aleksandrowa Kujawskiego, graniczc od strony rzeki z wskim pasem lgu ze zwizku Alno-Ulmion (Kepczyski, Cyzman 1993). Na terenie Kotliny Toruskiej wystpuj jeszcze nasadzenia innych drzew obcych geograficznie. Na przyklad w okolicach Potulic stwierdzono zbiorowisko grdowe, w którego drzewostanie panuje buk zwyczajny Fagus sylvatica. Tu równie na siedlisku grdu posadzono daglezj Pseudotsuga menzesii.

II.1.3. Dbrowy

Na terenie Kotliny Toruskiej stosunkowo du powierzchni zajmuj lasy, w których drzewostanie panuj dby ­ szypulkowy Quercus robur lub bezszypulkowy Quercus petraea. Na glebach yznych i w warunkach lunego drzewostanu, a wic duego dostpu wiatla do dna lasu w niemal litych drzewostanach dbowych wyksztalca si czsto zespól dbrowy

28

wietlistej Potentillo albae-Quercetum. Naley on do rzdu Quercetalia pubescentis i klasy Querco-Fagetea. Na glebach mniej yznych, przy umiarkowanym zwarciu rozwijaj si kwane dbrowy, które w systematyce fitosocjologicznej nale do klasy Quercetea roboripetraea. Systematyk i zrónicowanie dbrów na opisywanym terenie przedstawiono w tabeli nr 4

Tabela 4 Systematyka i zrónicowanie dbrów na terenie Kotliny Toruskiej Kl. Quercetea robori-petraeae, Rz. Quercetalia robori-petraeae, Zw. Quercion robori-petraeae, kwane dbrowy Calamagrostio-Quecetum petraeae, kwana dbrowa trzcinnikowa,

Drzewostan: dbowy z domieszk brzozy i sosny, Char.: turzyca pigulkowata Carex pilulifera, jastrzbiec gladki Hieracium laevigatum, jastrzbiec leny H. murorum, jastrzbiec sabaudzki H. sabaudum, jastrzbiec zwyczajny H. vulgatum, klosówka mikka Holcus mollis, groszek skrzydlaty H. linifolius, Wyr.: kostrzewa owcza Festuca ovina, trzcinnik leny Calamagrostis arundinacea, przetacznik leny Veronica officinalis

Kl. Querco-Fagetea Rz. Quercetalia pubescenti-petraeae, Zw. Potentillo albae-Quercion petraea, dbrowy wietliste i zarola kserotermiczne Potentillo albae- Quercetum, wietlista dbrowa

Char.: piciornik bialy Potentilla alba, miodunka wskolistna Pulmonaria angustifolia, jaskier wielokwiatowy Ranunculus polyanthemos, wyka kaszubska Vicia cassubica, dziurawiec skapolistny Hypericum montanum, pierwiosnka lekarska Primula veris, Wyr. w stosunku do grdów: ciemiyk bialokwiatowy Vincetoxicum hirundinaria, fiolek kosmaty Viola hirta, janowiec barwierski Genista tinctora,sierpik barwierski Serratula tinctoria, traganek szerokolistny Astragalus glycyphyllos, czyciec (bukwica) lekarski Stachys (Betonica) officinalis, klinopodium pospolite Clinopodium vulgare (czycica storzyszek Calamintha vulgaris), gorysz siny Peucedanum cervaria, cieciorka pstra Coronilla varia, koniczyna dwuklosowa Trifolium alpestre, koniczyna pogita T. medium i inne przechodzce z cieplolubnych okrajków z klasy Trifolio-Geranietea.

CalamagrostioQuecetum typicum, kwana dbrowa trzcinnikowa, podzespól typowy

CalamagrostioQuecetum molinietosum, kwana dbrowa trzcinnikowa, podzespól wilgotny

Wyr.: toje pospolita Lysimachia vulgaris, mialek darniowy Deschampsia caespitosa, kosaciec syberyjski Iris sibirica, trzlica modra Molinia caerulea, piciornik kurze ziele Potentilla erecta, domieszka brzozy omszonej Betula pubescens w drzewostanie

Potentillo albaeQuercetum typicum, wietlista dbrowa, podzespól typowy

wariant typowy wariant z groszkiem czerniejacym Lathyrus niger

Wyr.: groszek czerniejcy Lathyrus niger, konwalijka dwulistna Majanthemum bifolium, szczawik zajczy Oxalis acetosella, orlica pospolita Pteridium aquilinum. Wyranie wyszy udzial gatunków grdowych ni w wariancie typowym

Potentillo albaeQuercetum molinietosum, wietlista dbrowa podzespól wilgotny, trzlicowy

Wyr.:czeremcha zwyczajna Prunus padus, kosaciec syberyjski Iris sibirica, trzlica modra Molinia caerulea, czarciks lkowy Succisia pratensis, toje pospolita Lysimachia vulgaris, krwicig lekarski Sanguisorba officinalis, rdest wownik Polygonum bistorta, piciornik kurze ziele Potentilla erecta, turzyca blotna Carex acutiformis

Zbiorowiska zastepcze dbrowy wietlistej

Zb. Pinus sylvestris -Galium verum (sosny zwyczajnej i przytulii wlaciwej) Zbiorowisko Pinus sylvestris-Molinia caerulea (sosny zwyczajnej i trzlicy modrej)

29

Potentillo albae-Quercetum - dbrowa wietlista i inne zbiorowiska z jej krgu Pradolina Torusko-Eberswaldzka, w tym Kotlina Toruska cechuje si du liczb stanowisk zespolu dbrowy wietlistej Potentillo albae-Quercetum, który jest najbogatszym florystycznie zbiorowiskiem lenym. Lcznie jej platy nie zajmuj jednak duej powierzchni. Dbrowa wietlista jest zespolem bardzo zrónicowanym pod wzgldem florystycznym. Równie stopie naturalnoci jej platów jest bardzo rónorodny. Do cech wspólnych wszystkich wyrónionych naturalnych podjednostek Potentillo albae-Quercetum w Pradolinie Torusko-Eberswaldzkiej wg Cyzmana (1992) mona zaliczy: drzewostan przewanie jednowarstwowy, a jego zwarcie mieci si w granicach 70-80 %, w drzewostanie dominuj dby ­ bezszypulkowy Quercus petraea lub - szypulkowy Q. robur, w niektórych platach du domieszk tworzy brzoza brodawkowana Betula pendula, brzoza omszona Betula pubescens i sosna zwyczajna Pinus sylvestris, podszyt zwykle nie osiaga duego zwarcia (rednio poniej 25 %), ronie w nim wiele gatunków krzewów, ale najczciej: jalowiec pospolity Juniperus communis, kruszyna pospolita Frangula alnus, jarzb pospolity Sorbus aucuparia oraz podrost dbów i brzóz, przewanie bardzo wysokie pokrycie wielogatunkowej warstwy zielnej - rednio w zdjciu ponad 50 gatunków, obok gatunków typowych dla dbrowy wietlistej z rzdu Quercetalia pubescentis i klasy Querco-Fagetea, duy udzial maj roliny borowe z klasy Vaccinio-Piceetea, cieplolubnych okrajków z klasy Trifolio-Geranietea, cieplolubnych muraw z klasy Festuco-Brometea, lkowe z klasy Molinio-Arrhenatheretea i nitrofilne z klasy Artemisietea, w jednym placie skupiaj si wic przedstawiciele wielu, czsto odmiennych grup siedliskowych, warstwa mszysta rozwija si slabo, a jej pokrycie wzrasta tylko w platach spinetyzowanych. Dbrowa wietlista na analizowanym terenie wyksztalca si si w postaci dwóch wyranie odmiennych siedliskowo podzespolów - wilgotnego Potentillo albae-Quercetum molinietosum i typowego Potentillo albae-Quercetum typicum. Podzespól typowy dbrowy wietlistej wyksztalca si najczciej w brzenej strefie Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej. Rozwija si tu w postaci trzech wariantów: wariantu typowego, wariantu z klosownic pierzast Brachypodium pinnatum i wariantu z groszkiem czerniejcym Lathyrus niger. Sporód nich w granicach Kotliny Toruskiej rozwija si jedynie ostatni. Jego platy stwierdzono midzy innymi w lenictwach Pieczenia (obrb Otloczyn, N-ctwo Gniewkowo), Wrzosy (obrb Toru, N-ctwo Toru), Drogoslaw (obrb Labiszyn, Nctwo Szubin) i w rezerwacie ,,Dziki Ostrów" (Obrb Bartodzieje, N-ctwo Bydgoszcz). Zajmuje gleby rdzawe wlaciwe RDw, brunatno-rdzawe RDbr lub rdzawe bielicowane RDb. Drzewostan wariantu z groszkiem czerniejcym Lathyrus niger jest dwuwarstwowy (,,Dziki Ostrów", Pieczenia) lub jednowarstwowy (Drogoslaw). Tworzy go db szypulkowy lub bezszypulkowy. Niekiedy w domieszce ronie sosna zwyczajna Pinus sylvestris i brzoza

30

brodawkowana Betula pendula. Zwarcie podszytu jest na ogól niewielkie, Pokrycie runa w opisywanym wariancie zwykle przekracza 80 %. Sporód gatunków charakterystycznych zespolu i rzdu Quercetalia pubescentis najczciej wystpuj: piciornik bialy Potentilla alba, wyka kaszubska Vicia cassubica, bukwica Stachys officinalis i groszek czerniejcy Lathyrus niger. Dobrze wyróniaj opisywan dbrow gatunki cieplolubnych muraw i okrajków z klas Festuco-Brometea i Trifolio-Geranietea, takie jak np. bodziszek czerwony Geranium sanguineum i traganek szerokolistny Astragalus glycyphyllos. Znaczc rol pelni roliny borowe z klasy Vaccinio-Piceetea np. borówka czarna i siódmaczek leny oraz gatunki grdowe z klasy Querco-Fagetea - narecznica samcza Dryopteris filix-mas, lilia zlotoglów Lilium martagon, fiolek leny Viola reichenbachiana i groszek wiosenny Lathyrus vernus. Na terenie obrbu Labiszyn (N-ctwo Szubin) i obrbu Otloczyn (N-ctwo Gniewkowo) wystpuj w kilku miejscach nasadzenia sosny, których sklad runa do wyranie nawizuje do podzespolu typowego dbrowy wietlistej Potentillo albae-Quercetum typicum. Okrelono je jako zbiorowisko Pinus sylvestris-Galium verum. Drzewostan jest w nich zwykle dwuwarstwowy. W górnej warstwie panuje sosna zwyczajna, czsto z domieszk brzozy brodawkowatej, rzadziej z pojedynczym udzialem dbu szypulkowego. Pokrycie warstwy zielnej przewanie przekracza 80 %. Podobnie jak w platach naturalnych w jej sklad wchodz gatunki z bardzo róznych grup syntaksonomicznych, a za zaliczeniem opisywanego zbiorowiska do krgu dbrowy wietlistej przemawia jednostkowe wystpowanie gatunków charakterystycznych dla zespolu i rzdu Quercetalia pubescentis np.: dzwonka brzoskwiniolistnego Campanula persicifolia, dziurawca skpolistnego Hypericum montanum i wyki kaszubskiej Vicia cassubica. Od innych nasadze sosny dobrze wyrónia je take obecno cieplolubnych gatunków murawowych i okrajkowych - przytulii bialej Galium album, przytuli wiosennej Galium verum i innych. Wilgotna dbrowa wietlista Potentillo albae-Quercetum molinietosum znana jest z kliku stanowisk na terenie Kotliny Toruskiej. Jej fitocenozy wystpuja take w uroczysku Koneck, który ley w odlegloci zaledwie kilku kilometrów od krawdzi Kotliny Toruskiej. Na odrbno fitosocjologiczn Potentillo albae-Quercetum molinietosum wskazuje swoisty sklad florystyczny, dua wilgotno gleb na jakich wystpuje, a take powszechno na Kujawach. Podzespól posiada szereg gatunków wyróniajcych go od podzespolu typowego. Nale do nich roliny wilgotnych lk, lasów lgowych, a nawet olsów, takie jak np.: czeremcha zwyczajna Prunus padus, kosaciec syberyjski Iris sibirica, trzlica modra Molinia caerulea, czarciks lkowy Succisia pratensis, toje pospolita Lysimachia vulgaris, krwicig lekarski Sanguisorba officinalis, rdest wownik Polygonum bistorta, piciornik kurze ziele Potentilla erecta i trzcinnik lancetowaty Calamagrostis canescens. Opisywane zbiorowisko wystpuje w rezerwacie ,,Dziki Ostrów" kolo Brzozy Bydgoskiej, a pojedyncze platy

31

mona spotka take na terenie obrbu Labiszyn w Nadlenictwie Szubin. W porównaniu z fitocenozami wilgotnej dbrowy z innych terenów Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej, np. z rezerwatu ,,Dbice" w Kotlinie Plockiej platy z rezerwatu ,,Dziki Ostrów" cechuje wyranie mniejsza rednia liczba gatunków w zdjciu. Jest to efekt regresji zespolu w kierunku kwanej dbrowy lub boru mieszanego. Na przestrzeni ostatnich 50 lat zmniejszyla si przede wszystkim liczba gatunków charakterystycznych zespolu i rzdu Quercetalia pubescentis. Ubylo te wiele gatunków lkowych z klasy Molinio-Arrhenatheretea. Niekorzystny jest zanik 8 gatunków objtych ochron cisl Tryba (2002). Na terenie lenictwa Pitacz w Nadlenictwie Bydgoszcz i lenictwa Pszczólczyn w Nadlenictwie Szubin (obrb Labiszyn) wyksztalcilo si zbiorowisko lene z dominacj sosny w drzewostanie, zblione warunkami siedliskowymi i skladem florystycznym do wilgotnej dbrowy wietlistej. Analogiczne fitocenozy opisano take z lenictwa Dbice w ssiedniej Kotlinie Plockiej. Zaliczono je do zbiorowiska Pinus sylvestris-Molinia caerulea na siedlisku wilgotnej dbrowy wietlistej. Bardzo wysokie pokrycie osiaga w nim warstwa zielna (8095%), w której dominuj gatunki lkowe np. groszek lkowy Lathyrus pratensis i wiechlina lkowa Poa pratensis, gatunki grdowe, np. perlówka Melica nutans i fiolek leny Viola reichenbachiana oraz gatunki borowe - pszeniec zwyczajny Melampyrum pratense, borówka czarna Vaccinium myrtillus i siódmaczek leny Trientalis europaea. Od innych zbiorowisk zdominowanych przez sosn opisywane zbiorowisko dobrze wyróniaj takie gatunki jak np.: piciornik bialy Potentilla alba, krwicig lekarski Sanguisorba officinalis, bukwica lekarska (czyciec lekarski) Stachys officinalis, dzwonek brzoskwiniolistny Campanula persicifolia, jaskier wielokwiatowy Ranunculus polyanthemos, bodziszek czerwony Geranium sanguineum i koniczyna dwuklosowa Trifolium alpestre O wysokim poziomie wód gruntowych wiadczy obecnoc higrofilnych gatunków lkowych, np. .: trzlicy modrej Molinia caerulea i kosaca syberyjskiego Iris sibirica. W rezerwacie ,,Tarkowo" kolo Nowej Wsi Wielkiej, na poligonie artyleryjskim przy tzw ,,Drodze Wudeckiej" , w pobliu Suchatówki oraz w rezerwacie ,,Rejna" (ju na obszarze Równiny Inowroclawskiej) wystepuj lasy z udzialem wisienki stepowej w podszycie. Nale one do najwikszych osobliwoci Kuajw. W systematyce fitosocjologicznej zajmuj pozycj poredni pomidzy subkontynentalnymi borami wieymi z klasy Vaccinio-Piceetea, a dbrow wietlist z klasy Querco-Fagetea. Drzewostan w omawianym zbiorowisku tworzy przewanie sosna zwyczajna, na poligonie take db szypulkowy Quercus robur z domieszk brzozy brodawkowanej. W silnie zwartym podszycie panuje wisienka stepowa Cerasus fruicticosa. Góruj nad ni pojedyncze osobniki leszczyny, jarzbu pospolitego, rzadziej liwy tarniny, berberysu i podrostu drzew liciastych. W runie najczciej rosn: borówka czernica, borówka brusznica, nawlo pospolita, konwalia majowa, kostrzewa owcza, poziomka wlasciwa Fragaria vesca, poziomka twardawa F. viridis, wiechlina gajowa, pajcznica galzi-

32

sta Anthericum ramosum, bodziszek czerwony Geranium sanguineum, gorysz pagórkowy Peucedanum oreoselinum i koniczyna dwuklosowa Trifolium alpestre. Jest to wic ,,konglomerat" przedstawicieli rónych grup syntaksonomicznych nalecych do klas VaccinioPiceetea, Querco-Fagetea, Festuco-Brometea, Trifolio-Geranietea i innych.

Calamagrostio-Quercetum - kwana dbrowa trzcinnikowa

Na obszarze lenictw Wrzosy i Kamieniec (Nadlenictwo Toru), Drogoslaw (obrb Labiszyn, N-ctwo Szubin) oraz w nadlenictwie Bydgoszcz (obrb Bartodzieje - oddz. 304 i rezerwat ,,Dziki Ostrów", obrb Bydgoszcz oddz. 170) stwierdzono wystepowanie zbiorowiska, którego struktura i sklad florystyczny wyranie odpowiadaj cechom zespolu kwanej dabrowy Calamagrostio-Quercetum. Powszechna inwentaryzacja siedlisk o znaczeniu europejskim wykazala, e wystpuj one take w nadlenictwach Cierpiszewo, Gniewkowo, Solec Kujawski i oldowo. Omawiany zespól zrónicowany jest na dwa podzespoly ­ typowy i podzespól wilgotny. W naturalnych platach podzespolu typowego Calamagrostio-Quecetum petraeae typicum drzewostan jest jedno- lub dwuwarstwowy. Dominuje w nim db bezszypulkowy Quercus petraea, niekiedy z domieszk dbu szypulkowego Quercus robur i topoli osiki Populus tremula. Warstwa podszytu rozwija si przewanie slabo, a w duej czci platów nie wyksztalca si w ogóle. Tworz j najczciej jarzb pospolity Sorbus aucuparia, kruszyna Frangula alnus i podrost dbów. Przecitne pokrycie runa wynosi prawie 80 %. Dominuj w nim trawy (trzcinnik leny Calamagrostis arundinacea, perlówka zwisla Melica nutans, wiechlina gajowa Poa nemoralis, mietlica pospolita Agrostis capillaris, mialek pogity Deschampsia flexuosa, tomka wonna Anthoxanthum odoratum i inne) oraz niekiedy orlica pospolita Pteridium aquilinum i konwalia majowa Convallaria majalis. Dobrze wyrónia kwan dbrow udzial w runie jastrzbców - zwyczajnego Hieracium vulgatum, sabaudzkiego H. sabaudum i gladkiego H. laevigatum oraz klosówki mikkiej Holcus mollis i groszka skrzydlatego Lathyrus linifolius. Regionaln cech zespolu jest znaczca rola gatunków cieplolubnych okrajkow z klasy Trifolio-Geranietea sanguinei, przez co w pewnym stopniu nawizuje do dbrowy wietlistej. Interesujac posta podzespolu typowego kwanej dbrowy opisali Kepczyski i Rutkowski (1994) z okolic Kaszczorka kolo Torunia. We wszystkich platach w jej runie i przewanie w duym stopniu ilociowoci wystepuje wiechlina wskolistna Poa angustifolia. Fitocenozy podzespolu wilgotnego kwasnej dbrowy trzlicowej CalamagrostioQuecetum petraeae molinietosum wystepuj w nadlenictwie Bydgoszcz (obrb Bartodzieje, oddz. 304, obrb Bydgoszcz oddz. 170). Analogiczne platy stwierdzono take na terenie rezerwatu ,,Dziki Ostrów" kolo Brzozy Bydgoskiej (obrb Bartodzieje, N-ctwo Bydgoszcz) oraz w niedalekiej odlegloci od granic Kotliny Toruskiej w rezerwacie Koneck

33

(Kpczyski, Cyzman), gdzie rozwijaj si w mozaice z biochorami dabrowy wietlistej. Od podzespolu typowego wilgotn dabrow wyrónia dobrze obecno higrofilnych gatunków lkowych, takich jak np.: toje pospolita, mialek darniowy, kosaciec syberyjski i trzlica modra (Baranowska 2002). Inwentaryzacja siedlisk chronionych wykazala, e na terenie Kotliny Toruskiej i w jej najbliszym otoczeniu w Lasach Pastwowych wystpuje 9 platów wietlistej dbrowy (91I0) o lcznej powierzchni okolo 30 ha i a 198 platów kwanej dbrowy (9190) o powierzchni 627,18 ha. Ich wykaz przedstawiono w tabeli nr 5

Tabela 5 Wystpowanie dbrów o znaczeniu europejskim na terenie Lasów Pastwowych Nadlenictwo 91I0 wietliste dabrowy 9190 kwane dbrowy Ogólna powierz- Liczba platów Ogólna powierz- Liczba platów chnia (ha) chnia (ha) Bydgoszcz 1,06 2 51,14 18 Cierpiszewo 4,29 1 0,75 1 Dobrzejewice Gniewkowo 4,4 3 49,22 7 Solec Kujawski 16,48 4 Szubin 69,0 38 Toru 132,67 54 oldowo 14,03 3 307,92 76 Razem: 23,78 9 627,18 198 ródlo: Zasoby archiwalne Regionalnej Dyrekcji Lasów Pastwowych w Toruniu

II.1.4. Zbiorowiska zarolowe z krgu grdów, dbrów i borów

Stosunkowo czstym elementem krajobrazu w obrbie yznych, umiarkowannie wilgotnych lasów liciastych s zbiorowiska zarolowe. Wystpuj one take niekiedy jako enklawy wród pól uprawnych lub inicjuj regeneracj lasu na zboczach dolin rzecznych i wwozów. Cyzman (1992) wyrónil na terenie Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej tylko jeden zespól zaroli mezofilnych - Pruno-Crataegetum ( zespól ,,czyni") nalecy do klasy RhamnoPrunetea. Póniejsze badania na tym terenie, jak równie zmiana klasyfikacji i systematyki zborowisk wykazaly, e w Pradolinie Torusko-Eberswaldzkiej, w tym w granicach Kotliny Toruskiej wystpuje wiksza liczba zespolów zarolowych. Po ponownej analizie skladu zbiorowisk zarolowych i uwzgldnieniu póniejszych bada mona wyróni na opisywanym terenie trzech zespolów i kilku zbiorowisk zarolowych z klasy Rhamno-Prunetea ujtych w klasyfikacji przyjtej przez W. Matuszkiewicza (2001). Nale do nich: Rubo fruticosi-Prunetum spinosae, Calluno- Sarothamnetum, Rhamno-Cornetum sanguinei i cieplolubne zarola ze zwizku Prunion fruticosae. Najbardziej rozpowszechnionym zbiorowiskiem zarolowym z klasy Rhamno-Prunetea jest zespól ,,czyni" Rubo fruticosi-Prunetum spinosae, w których stalym elementem

34

warstwy krzewów jest liwa tarnina Prunus spinosa. Jego fitocenozy wystepuj na calym obszarze Kotliny Toruskiej. Najwiksze ich skupienia stwierdzono na zboczach teras nadzalewowych doliny Wisly w okolicach Brzozy Toruskiej, Cierpic i Strzyawy. Najlepiej wyksztalcone platy zespolu Calluno- Sarothamnetum zaroli z dominacj arnowca miotlastego Cytisus scoparius mona spotka na poligonie artyleryjskim pod Toruniem. arnowiec ma tu posta krzewiast i tworzy gste, niekiedy póltorametrowej wysokoci zarola. W formie silnie zuboalej na Poligonie Artyleryjskim w okolicach Torunia wystepuj cieplolubne zarola z udzialem wini karlowatej Cerasus fruticosa ze zwizku Prunion fruticosae. Obserwacje terenowe pozwalaj na wymienienie jeszcze zespolu Rhamno-Cornetum sanguinei ze zwizku Berberidion. Jego platy obserwowano midzy innymi na zboczach pradoliny kolo Racika i na zboczach doliny Wisly pomidzy Dybowem i Przylubiem. Do zwizku Pruno-Rubion fruticosi zaliczono take bardzo interesujce zarola (o charakterze niewysokich lasków) z klonem polnym Acer campestre. Rozwijaja si one na zboczach doliny Wisly w okolicach Brzozy Toruskiej. W warsrwie krzewów, poza panujcym klonem polnym rosn take inne gatunki z rodzaju Acer ­ klon jawor Acer pseudoplatanus i klon zwyczajny Acer platanoides. Z krzewów wystpuj nieliczne osobniki liwy tarniny i berberysu zwyczajnego. W dolinie Wisly, midzy innymi w rezerwacie ,,Kpa Bazarowa" i w dolinie Tyny wystpuj platy zaroli, które w ujciu Wojterskiej (1990) mona zaliczy do zespolu EuonymoCornetum, a zgodnie z nazewnictwem Matuszkiewicza (2001) do podzespolu Rubo fruticosi-Prunetum spinosae rubetosum caesii, jako wariant z Cornus sanguinea. W jego warstwie krzewów dominuje dere widwa Cornus sanguinea a w domieszce rosn szaklak Rhamnus cathartica, glóg jednoszyjkowy Crataegus monogyna oraz w czci platów bez czarny Sambucus nigra, chmiel zwyczajny Humulus lupulus, leszczyna Corylus avellana i trzmielina europejska Euonymus europaeus. Spotyka si te pojedyncze niewysokie jeszcze okazy dbu szypulkowego, olszy czarnej, klonu jesionolistnego i jesionu wynioslego. Udzial liwy tarniny jest niewielki. Na zboczach pradoliny Wisly, w pobliu Aleksandrowa Kujawskiego wystpuje do dua biochora jeszcze jednego zespolu ­ zaroli leszczynowych Euonymo- Coryletum. Zespól te Wojterska (1990) wlczyla do rzdu Fagetalia sylvaticae z klasy Querco-Fagetea. Zarola leszczynowe rozwijaj si tutaj na miejscu grdu zboczowego. W ich warstwie krzewów panuje leszczyna pospolita. Towarzyszy jej podrost drzew liciastych - jaworu Acer pseudoplatanus i lipy drobnolistnej Tilia cordata. Z innych krzewów wystpuje take bez czarny Sambucus nigra, glóg jednoszyjkowy Crataegus monogyna i liwa tarnina Prunus spinosa. Kolejnym zespolem opisanym z okolic Aleksandrowa Kujawskiego s zarola bzu czarnego Sambucetum nigrae. Wg Matuszkiewicza (2001) jednostka ta wchodzi w sklad zwizku Sambuco-Salicion i naley do klasy Epilobietea angustifolii.

35

W krajobrazie Kotliny Toruskiej bardzo czsto wystpuj take platy zespolu Rubetum idaei nalecego równie do zwizku Sambuco-Salicion. Jego rónej wielkoci biochory spotyka si zarówno na polanach lenych, jak i wród pól uprawnych, na nieuytkach, nasypach kolejowych i przydroach. Poniej w tabeli 6 przedstawiono systematyk i zrónicowanie zbiorowisk zarolowych w ujeciu Matuszkiewicza (2001), za w tabeli 7 w ujciu Wojterskiej (1990).

Tabela 6 Zbiorowiska zarolowe na terenie Kotliny Toruskiej w ujciu W. Matuszkiewicza (2001) Kl. Rhamno-Prunetea, Rz. Prunetalia spinosae

Char.: klon polny Acer campestre, glóg jednoszyjkowy Crataegus monogyna, glóg dwuszyjkowy Crataegus laevigata, trzmielina europejska Euonymu europaeus, trzmielina brodawkowata E. verrucosus, ,liwa tarnina Prunus spinosa, dere widwa Cornus sanguinea, szaklak pospolity Rhamnus cathartica, dzika róa Rosa canina, róa kutnerowata Rosa tomentosa, wiz polny odmiana korkowa Ulmus minor var. suberosa

Zw. Pruno-Rubion fruticosi

Char.: jeyny Rubus fructicosus coll, kalina koralowa Viburnum opulus

Zw. Berberidion

Char.: berberys zwyczajny Berberis vulgaris, ligustr pospolity Ligustrum vulgare, róa rolna Rosa agrestis, róa rdzawa R. rubiginosa, róa sina R. dumalis

Zw. Prunion fruticosae

Char.: winia karlowata Cerasus fruticosa, Rosa sp. div.

CallunoSarothamnetum

Char.: arnowiec miotlasty Cytisus scoparius, wrzos zwyczajny Calluna vulgaris

Rubo fruticosi-Prunetum spinosae

Char.: Rubus fructicosus coll, Wyr.: grab zwyczajny Carpinus betulus, wiechlina gajowa Poa nemoralis, gwiazdnica wielkokwiatowa Stellaria holostea

Rhamno-Cornetum sanguine,

Char.: dere widwa Cornus sanguinea, szaklak pospolity Rhamnus catharticus, Wyr.: klon polny Acer campestre, wiciokrzew suchodrzew Lonicera xylosteum

Rubo fruticosiPrunetum spinosae typicum

Rubo fruticosiPrunetum spinosae rubetosum caesii (wariant z dereniem widwa Cornus sanguinea)

Wyr.: dere widwa Cornus sanguinea, jeyna popielica Rubus caesius

Zarola z udzialem wini karlowatej Cerasus fruticosa

Kl. Epilobietea angustifolii, Rz. Epilobietea angustifolii,

Char.: trzcinnik piaskowy Calamagrostis epigeios, wierzbówka kiprzyca Epilobium angustifolium, poziomka wlaciwa Fragaria vesca, szarota lena Gnaphalium sylvaticum, niezapominajka lena Myosotis sylvatica, turzyca najeona Carex muricata

Zw. Sambuco-Salicion

Char.: jeyna Rubus fruticosus coll., bez czarny Sambucus nigra, bez koralowy S. racemosa, wierzba iwa Salix caprea,

Sambucetum nigrae

Char.: bez czarny Sambucus nigra, Wyr.: podagrycznik pospolity Aegopodium podagraria

Rubetum idaei

Char.: malina wlaciwa Rubus idaeus, jeyna Rubus fruticosus coll.

36

Tabela 7 Zbiorowiska zarolowe na terenie Kotliny Toruskiej wg klasyfikacji Wojterskiej (1990) Kl. Rhamno-Prunetea, Rz. Prunetalia spinosae, Zw. Carpino-Prunion spinosae Kl.Querco-Fagetea, Rz. Fagetalia sylvaticae Kl. Epilobietea angustifolii, Rz. Epilobietea angustifolii, Zw. Sambuco-Salicion EuonymoCornetum PrunoCrataegetum typicum, (wariant gatunkami lenymi) Zbiorowiska o nieustalonej przynalenoci syntaksonomicznej Zbiorowisko z udzialem wini karlowatej Prunus fruticosa (wisienki stepowej Cerasus fruticosa) Zbiorowisko z arnowcem mitlastym Cytisus (Sarothamnus) scoparius z UrticoSambucetum aegopodietosum Euonymo-Coryletum Zbiorowiska z gatunkami z rodzaju Rubus sp. div

II.1.5. Lgi olszowe, olszowo-jesionowe i wizowo-jesionowe

Wzdlu rzek i mniejszych cieków oraz wokól stosunkowo nielicznych jezior i zabgnie zachowaly si w wielu miejscach na terenie Kotliny Toruskiej lasy lgowe ze zwizku AlnoUlmion. Sporód nich najwiksz powierzchni zajmuje aktualnie lg olszowo-jesionowy a na mniejszym areale wystpuje lg wizowo-jesionowy. Zrónicowanie zbiorowisk lgowych ze zwizku Alno-Ulmion przedstawiono w tabeli nr 8

37

Tabela 8 Systematyka i zrónicowanie lasów lgowych ze zwizku Alno-Ulmion na terenie Kotliny Toruskiej Klasa: Querco-Fagetea Lasy liciaste Rz:Fagetalia sylvaticae, Zw: Alno-Ulmion (Alno-Padion), Lasy lgowe

Char.: czeremcha zwyczajna Prunus padus, porzeczka dzika (czerwona) Ribes spicatum, gwiazdnica gajowa Stellaria nemorum, czartawa pospolita Circaea lutetiana, noli-tangere, kostrzewa olbrzymia Festuca gigantea, niecierpek pospolity Impatiens ledzienica skrtolistna Chrysosplenium alternifolium, perz psi Elymus caninus, Plagiomnium undulatum d,

p.Zw.: Alnenion glutinoso-incanae

wyr.: olsza czarna Alnus glutinosa, ostroe warzywny Cirsium oleraceum, knie zwyczajna Caltha palustris, toje pospolita Lysimachia vulgaris, jaskier rozlogowy Ranunculus repens,

Fraxino-Alnetum ­ lg olszowo-jesionowy

Wyr od lgu wizowo-jesionowego.: kosaciec ólty Iris pseudacorus, turzyca dlugoklosa Carex elongata, przytulia blotna Galium palustre, karbieniec pospolity Lycopus europaeus, porzeczka czarna Ribes nigrum, tarczyca pospolita Scutellaria galericulata, psianka slodkogórz Solanum dulcamara i inne gatunki olsowe i szuwarowe

Carici remotaeFraxinetumpodgórski lg jesionowy, forma niowa

Char.: klosa szczaw turzyca Carex gajowy rzeucha odleglo remota, Rumex gorzka

sanguineus, Wyr.:

Cardamine amara, przetacznik Veronika bobowniczek beccabunga,

przetacznik bobownik V. anagallis-aquatica, ostrogorzki hydropiper, Czsto ppawa paludosa te rdest

Polygonum potocznik wystepuje Crepis

wskolistny Berula erecta. blotna

38

Fraxinno-Alnetum typicum - lg olszowo-jesionowy, podzespól typowy

Wyr. lok. w stosunku do podzespolu obok: jesion zwyczajny Fraxinus excelsior, czeremcha zwyczajna Prunus padus, bez czarny Sambucus nigra, chmiel zwyczajny Humulus lupulus, bluszczyk kurdybanek Glechoma hederacea, jasnota plamista Lamium maculatum, przytulia czepna Galium aparine,

Fraxino-Alnetum ciracaetosum alpini ­ lg olszowojesionowy, podzespól z czartaw drobn

Wyr.: kruszyna pospolita Frangula alnus, jarzb pospolity Sorbus aucuparia, czartawa drobna Circaea alpina, fiolek blotny Viola palustris, wietlica samicza Athyrium filix-femina,

Zbiorowisko Alnus glutinosa (olsza

czarna) Deschampsia caespitosa (mialek darniowy) lg poolsowy

konwalijka dwulistna Majanthemum bifolium, borów szczawik zajczy Oxalis acetosella oraz gat. przechodzce z sosna zwyczajna Pinus sylvestris, siódmaczek leny Trientalis europaea, orlica pospolita dium aquilinum i inne. Pteri-

wariant typowy

wariant z ywokostem skim

wyr.: blotna uilmaria,

wariant typowy

wariant z Milium effusum

Wyr.: czeremcha zwyczajna Prunus padus, pospolita leszczyna Corylus

lekar-

Symphywizówka Filipendula ywokost dzigiel

tum officinale

avellana, trzmielina europejska euro-

lekarski Symphytum officinale, leny Angelica sylvestris, szczaw tpo-

Euonymus rozpierzchla lium czworolist quadrifolia, leny Viola

paeus, prosownica Mi-

listny Rumex obtusifolius, kielisznik zarolowy Calystegia sepium, toje rozeslana Lysimachia

effusum, Paris fiolek rei-

chenbachiana

nummularia

39

subwariant typowy, - posta z przetacznikiem bluszczykolist-

subwariant powy

ty-

nym Veronica hederifolia,

Wyr.: trzmielina brodawkowata Euonymus europaeus, przetacznik bluszczykolistny Veronica hederifolia, kówka pospolita kup-

Dactylis

glomerata,

czosnaczek

pospolity Alliaria petiolata,

-

posta

z

lepnic

czerwon Silene dioica,

Wyr.: Silene lepnica dioica, czerwona perz psi

Elymus caninus, ostroe warzywny Cirsium olera-

ceum, trzcinnik lancetowaty Calamagrostis canescens

subwariant z zachylnikiem blotnym Thelypteris palustris Wyr.:

przytulia zachylnik blotna blotny, Galium

subwariant ródliskowy z rzeuch gorzk

Cardamine amara

Wyr.: gorzka, pospolity rzeucha niecierpek Impatiens

palustre, tarczyca pospolita Scutellaria galericulata, knie blotna Caltha palustris, niezapominajka blotna Myosotis palustris

noli-tangere, potocznik wskolistny Berula earecta, przytulia blotna Galium palustre, toje bukietowa Lysimachia thyrsiflora, knie blotna

Caltha palustris

40

subwariant ze szczyrem trwalym Mercurialis perennis

Wyr.: szczyr trwaly, gajowiec ólty Lamiastrum galeobdolon, zawilec ólty Anemone ranunculoides, klosownica lena Brachypodium sylvaticum

subwariant

z

klonem jesionolistnym negundo

Wyr.: klon jesionolistny Acer negundo, wierzba krucha Salix fragilis, wiosenny ziarnoplon Ranuncu-

Acer

subwariant krem

z

jas-

lus ficaria, pimaczek wiosenny moschatellina Adoxa

rónolistnym aurico-

Ranunculus mus,

Wyr.: trzmielina europejska Euonymus europaeus, jaskier rónolistny Ranunculus auricomus, dere widwa Cornus sanguinea, pospolity podagraria,

podagrycznik Aegopodium

pimaczek wiosenny Adoxa moschatellina, dbrówka zawilec rozlogowa

gajowy Anemone nemorosa,

Ajuga reptans,

p.Zw.: Ulmenion minoris

wyr.: db szypulkowy Quercus robur, glóg jednoszyjkowy Crataegus monogyna, jablo dzika Malus sylvestris, wiz szypulkowy Ulmus laevis

Ficario-Ulmetum minoris ­ lg wizowo-jesionowy

char.: wiz pospolity (polny) Ulmus minor, ziarnoplon wiosenny Ranunculus ficaria, zlo ólta Gagea lutea wyr.: dere widwa Cornus sanguinea, jeyna popielica Rubus caesius,

Zbiorowisko z topol kanadyjsk Populus X canadensis na siedlsku FicarioUlmetum typicum minoris

41

Ficario-Ulmetum minoris typicum - lg wizowo-jesionowy, podzespól typowy,

Wyr.: klon polny Acer campestre, obecno w drzewostanie pojedynczych topól i wierzb drzewiastych

Ficario-Ulmetum chrysosplenietosum wizowo-jesionowy, spól ledzienicowy

Wyr. w stosunku do

minoris lg

Zbiorowisko

lgo-

we z olsz szar Alnus incana

podzepodzespolu

typowego: olsza czarna Alnus glutinosa, ledzienica skrtolistna Chrysosplenium alternifolium, czartawa

pospolita Circaea lutetiana, niecierpek pospolity Impatiens noli-tangere, kuklik zwisly Geum riale, gwiazdnica gajowa Stellaria nemorum

wariant typowy

wariant z gajowcem óltym Lamiastrum galeobdolon

Wyr.: zlo ólta Gagea lutea, zlo mniejsza G. minima, narecznica samcza Dryopteris filix-mas, gajowiec ólty, i inne gatunki grdowe.

wariant powy

ty-

wariant szczyrem trwalym

ze

subwariant typowy

Mercurialis perennis

Wyr.: szczyr

subwariant z gwiazdnic gajow Stellaria rum

Wyr.: gwiazdnica gajowa Stellaria

trwaly Mercurialis perennis,

poziewnik pstry Galeopsis spe-

nemo-

ciosa, wiechlina odlegloklosa Poa remota

nemorum, jasnota plamista Lamium maculatum, lepnica (bniec)

czerwony Silene dioica, prosownica rozpierzchla

Milium effusum,

Fraxino-Alnetum - lg olszowo-jesionowy

Na terenie Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej, w tym w granicach Kotliny Toruskiej wyróniaj si dwa wyranie odmienne podzespoly lgu olszowo-jesionowego ­ typowy Fraxino-Alnetum typicum i lg z udzialem czartawy drobnej Circaea alpina, który proponuj nazwa Fraxino-Alnetum circaetosum alpini.

42

Podzespól typowy Fraxinno-Alnetum typicum rozwija si najczciej w dolinach rzek i strumieni, nad rowami i kanalami. Zajmuje siedliska bardzo yzne, w których cyklicznie w ciagu roku zmienia si uwilgotnienie gleby. Wg typologii lenej s to siedliska OlJ, rozwijajce si w warunkach gleb murszowatych MR, gleb torfowych torfowisk niskich Tn, gleb torfowo-murszowatych Mt i gleb murszowo-mineralnych MRmm (Operat glebowo ­ siedliskowy Nadlenictwa Szubin ­ stan na 2000 r.). W platach naturalnych drzewostan podzespolu typowego Fraxino-Alnetum tworzy jesion wyniosly Fraxinus excelsior wraz z olsz czarn Alnus glutinosa. Niekiedy towarzyszy im brzoza omszona Betula pubescens.. Warstwa krzewów jest silnie zrónicowana. Najczciej ronie w niej czeremcha zwyczajna Prunus padus, bez czarny Sambucus nigra, chmiel zwyczajny Humulus lupulus i podrost drzew liciastych. Runo rozwija si przewanie bujnie i jest wielopoziomowe. Dominuj w nim gatunki charakterystyczne dla lgów ze zwizku AlnoUlmion oraz olsowe z klasy Alnetea glutinosae, szuwarowe z klasy Phragmitetea, lkowe z klasy Molinio-Arrhenatheretea i roliny nitrofilne z klasy Artemisietea. Na siedliskach mniej zabagnionych czsto rosn gatunki grdowe z rzdu Fagetalia sylvaticae i klasy QuercoFagetea. Od podzespolu Fraxino-Alnetum ciracaetosum opisywany lg pozytywnie wyrónia si du staloci bzu czarnego Sambucus nigra i chmielu zwyczajnego Humulus lupulus w podszycie oraz bluszczyka kurdybanka Glechoma hederacea, jasnoty plamistej Lamium maculatum, przytulii czepnej Galium aparine i kosaca óltego Iris pseudacorus w runie. Wikszy udzial w budowie wszystkich warstw ma jesion wyniosly Fraxinus excelsior. Ogólnie mniejsz rol pelni gatunki olsowe i szuwarowe, co zwizane jest z niszym stopniem zabagnienia dolin rzecznych ni kotlin jeziornych. W podzespole typowym lgu olszowo-jesionowego wyróniono dwa warianty ­ typowy i wariant z ywokostem lekarskim Symphytum officinale. W obrbie wariantu typowego Fraxino-Alnetum typicum wyodrbniaj si 4 subwarianty. Róni si one warunkami siedliskowymi, skladem gatunkowym, miejscem wystpowania oraz stopniem antropopresji. Platy subwariantu typowego wystpuj na terenie wszych dolin rzek i strumieni, gdzie czsto przylegaj bezporednio do koryta rzeki. W dolinie Zielonej kolo Dybowa stwierdzono jego posta z przetacznikiem bluszczykolistnym Veronica hederifolia, a w dolinie Noteci na terenie lenictwa Pszczólczyn, w tym w rezerwacie ,,Pszczólczyn" wystpuje posta z lepnic czerwon (bcem czerwonym) Silene dioica (Melandrium rubrum). Fitocenozy subwariantu z zachylnikiem blotnym (narecznic blotn) Thelypteris palustris stwierdzono midzy innymi przy zaniedbanych stawach rybnych w pobliu wsi Rudy (l-ctwo Layn, n-ctwo Solec Kujawski). Wyranie nawizuj one do olsu porzeczkowego. Lg olszowojesionowy w subwariancie ze szczyrem trwalym Mercurialis perennis zajmuje du powierzchni w dolinie Noteci (l-ctwo Pszczólczyn, N-ctwo Szubin). Wyrónia si obecnoci

43

gatunków grdowych w runie, zwlaszcza szczyru trwalego Mercurialis perennis, gajowca óltego Lamiastrum galeobdolon, zawilca óltego Anemone ranunculouides i klosownicy lenej Brachypodium sylvaticum. Natomiast platy subwariantu z jaskrem rónolistnym Ranunculus auricomus rozwijaj si nad niewielkimi ciekamia, a wystpuj midzy innymi w niewielkiej enklawie lasu w Olszówce kolo Dobrzejewic. Swoj odrbno zawdziczaj naglemu odwodnieniu terenu, w zwizku z czym nastpily zmiany florystyczne runa w kierunku lgu wizowo-jesionowego Ficario-Ulmetum minoris. Wariant z ywokostem lekarskim Symphytum officinale wyksztalca si najczciej w niewielkich kompleksach lasów olszowych, które wystpuj w brzenej strefie terasy zalewowej doliny Wisly (na granicy z terasami nadzalewowymi), na calej dlugoci Kotliny Toruskiej. Pierwotnie na madach terasy zalewowej wystpowaly lgi wierzbowo-topolowe z klasy Salicetea purpureae i podzespól typowy lgu wizowo-jesionowego Ficario-Ulmetum minoris. Obecnie wikszo ich siedlisk zajta jest pod uprawy rolne i lki. Konieczno ochrony gospodarki rolnej przed zalewami spowodowala budow walów przeciwpowodziowych, które jednak utrudniaj naturalny splyw wody do Wisly z wyszych teras rzecznych. Wzdlu strumieni i kanalów tworz si w niektórych miejscach zabagnienia, zajmowane, czsto przy udziale czlowieka, przez lasy olszowe. Porednim dowodem na tak ich genez jest wci jeszcze bardzo maly w nich udzial gatunków ze zwizku Alno-Ulmion i klasy Querco-Fagetea, a nieproporcjonalnie dua rola rolin lkowych z klasy Molinio-Arrhenatheretea. Zachowaly si w nich równie lady pierwotnych zbiorowisk z klasy Salicetea purpurea. Platy wariantu z ywokostem lekarskim wystpuj najczciej wewntrz tych niewielkich enklaw lasów olszowych. Obok nich w miejscach bardziej podtopionych wystpuje ols porzeczkowy, a od strony teras nadzalewowych towarzyszy im niekiedy lg wizowo-jesionowy. Caly taki kompleks zwykle otoczony jest przez zarola wierzb wskolistnych z zespolu Salicetum triandro-viminalis lub agrocenozy. Wariant z ywokostem lekarskim Symphytum officinale jest bardzo zrónicowany. Obok platów nawizujacych do olsu wystepuj take takie, które zblione s do lgów wierzbowo-topolowych lub lgów wiazowo-jesionowych. Wyróniono w nim trzy subwarianty. Platy subwariantu typowego stwierdzono midzy innymi na terasie zalewowej doliny Wisly w okolicach Ciechocinka, Otloczyna, Brzozy Toruskiej i Dybowa. Zblione do nich fitocenozy spotyka si take w dolinie Tyny. Fitocenozy subwariantu ródliskowego z rzeuch gorzk Cardamine amara najczciej rozwijaj si nad niewielkimi rozlewiskami wód splywajcych ze ródlisk, które tworz si u podstaw krawdzi teras nadzalewowych doliny Wisly. Wystpuj one midzy innymi w okolicach Otloczyna, Brzozy Toruskiej, Zlotorii, Dybowa i Kamieca. Platy subwariantu z klonem jesionolistnym Acer negundo zlokalizowano na terasach zalewowych Wisly i Tyny w pobliu Ciechocinka i Aleksandrowa Kujawskiego. W dolinie Wisly zajmuj one najmniej zabagnione czci enklaw lasów olszowych, a nad Tyn wystepuj bezporednio przy korycie glboko mean-

44

drujcej rzeki. Uwidaczniaj si w ich skladzie gatunkowym tendencje rozwojowe w kierunku lgu wizowo-jesionowego lub wierzbowo-topolowego. Podzespól z czartaw drobn Fraxino-Alnetum ciracaetosum alpini zajmuje na terenie Kotliny Toruskiej zdecydowanie mniejsz powierzchni ni podzespól typowy. W Pradolinie Torusko-Eberswaldzkiej wyksztalca si on najczciej w wydluonych rynnach jeziornych, w krajobrazie borowym na glebach powstalych z torfów przejciowych i niekiedy murszastych. Zajmuje z reguly rednio zabagnione powierzchnie pomidzy olsem (czsto torfowcowym) a borem mieszanym. Sporód trzech wariantów Fraxino-Alnetum ciracaetosum alpini - typowego, z turzyc odlegloklos Carex remota i z prosownic rozpierzchl Milium effusum, wyrónionych w Pradolinie Torusko-Eberswaldzkiej w granicach Kotliny Toruskiej wystpuje tylko ten ostatni (Cyzman 1992). W wariancie typowym, którego wystpowanie stwierdzono na terenie ssiedniej Kotliny Plockiej drzewostan jest na ogól jednowarstwowy. Buduje go olsza czarna, niekiedy z domieszk brzozy omszonej Betula pubescens. W podszycie, o duym na ogól zwarciu dominuje kruszyna Frangula alnus. Warstwa zielna jest bardzo bujna. W poszczególnych platach dominuj w niej wietlica samicza Athyrium filix-femina, pokrzywa zwyczajna Urtica dioica, malina wlaciwa Rubus idaeus lub mialek darniowy Deschampsia caespitosa. W niszej warstwie runa w duym stopniu ilociowoci czsto ronie czartawa drobna Circaea alpina, fiolek blotny Viola palustris, szczawik zajczy Oxalis acetosella i konwalijka dwulistna Majanthemum biforium (Cyzman 1992). Wariant z prosownic rozpierzchl Milium effusum zajmuje tereny mniej uwilgotnione ni wariant typowy. W porównaniu z wariantem typowym wyrónia si pozytywnie zwikszonym udzialem gatunków grdowych. Na terenie Kotliny Toruskiej jego platy stwierdzono wokól mokradel w lenictwie Chrona. Ich osobliw cech jest obecno w runie pelnika europejskiego Trollius europaeus i bodziszka lenego Geranium sylvaticum (Cyzman 1992).

Carici remotae-Fraxinetum- podgórski lg jesionowy

Posta niowa podgórskiego lgu jesionowego Carici remotae-Fraxinetum jest zbiorowiskiem bardzo rzadkim w Polsce rodkowej i Pólnocnej. Na terenie Kotliny Toruskiej zaliczono do niego kilka platów w okolicach Waldowa, Potulic, Lgnowa i Torunia. Zespól ten rozwija si nad ródliskami, tworzcymi si w dolnych partiach zboczy teras nadzalewowych doliny Wisly. Jego fizjonomia podobna jest do olsów z ich dolinkowo-kpkow struktur dna lasu. Jednak woda nie stagnuje w dolinkach, ale splywa niewielkimi strumieniami w nisze partie doliny. Jedno lub dwuwarstwowy drzewostan podgórskiego lgu jesionowego tworz jesion wyniosly i olsza czarna, a w Waldowie równie olsza szara Alnus incana. Warstwa zielna ma

45

charakter wybitnie mozaikowy. Na jej specyfik najbardziej wplywaj gatunki rosnce, w plytkich rozlewajcych si strumykach - rzeucha gorzka Cardamine amara, przetacznik bobowniczek Veronika beccabunga, przetacznik bobownik V. anagallis-aquatica, rdest ostrogorzki Polygonum hydropiper i potocznik wskolistny Berula erecta. Czsto te wystepuj ppawa blotna Crepis paludosa, skrzyp blotny Equisetum palustre, toje pospolita Lysimachia vulgaris, jaskier rozlogowy Ranunculus repens, wietlica samicza Athyrium filix-femina i ledziennica skretolistna Chrysosplenium alternifolium. Analogiczne platy postaci niowej podgórskiego lgu jesionowego Carici remotaeFraxinetum byly opisywane take z ssiadujcych z Pradolin Torusko-Eberswaldzk wysoczyznach ­ Kujawskiej i Dobrzyskiej, np. w rezerwatach ,,Grodno" na Kujawach i ,,Stary Zagaj" na Wysoczynie Dobrzyskiej (Cyzman, Kpczyski 1990,1995. Okazuje si wic, e pomidzy glównymi obszarami wystpowania Carici remotae-Fraxinetum ­ pólnocnym (pobrzee Baltyku) i poludniowym (obszar podgórski) istnieje trzeci, centralny ­ na Kujawach, Ziemi Dobrzyskiej i obszarach do nich przyleglych.

Zbiorowisko lgowe z olsz szar Alnus incana.

Na terasie zalewowej doliny Wisly i w ujciowym odcinku doliny Tyny, midzy innymi w okolicach Otloczyna i Brzozy Toruskiej oraz w rezerwacie na Kpie Bazarowej w Toruniu, poród lgu wierzbowo-topolowego lub lgu olszowo-jesionowego, wyksztalcily si niezbyt due powierzchnie zbiorowiska lgowego z olsz szar Alnus incana. Olsza szara tworzy niezbyt wysoki drzewostan, zwykle z domieszk czeremchy zwyczajnej Prunus padus, a w runie dominuj gatunki nitrofilne z klasy Artemisietea. Niekiedy wród roslin zielnych obserwuje si bujny ,,nalot" olszy szarej. Brak gatunków charakterystycznych oraz niewielki udzial przedstawicieli zwizku AlnoUlmion nie pozwala na wlczenie omawianego zbiorowiska do formy niowej olszyny górskiej Alnetum incanae.

Ficario-Ulmetum minoris - lg wizowo-jesionowy

Lg wizowo-jesionowy Ficario-Ulmetum minoris na terenie Kotliny Toruskiej wystpuje w kilku miejscach, glównie na terasie zalewowej lub w dolnych partiach teras nadzalewowych doliny Wisly. Tu rozwija si w kompleksie z lgami wierzbowo-topolwymi jako podzespól typowy Ficario-Ulmetum minoris typicum. Odmiennie wyksztalcone biochory zespolu wystpuj wzdlu mniejszych rzek i innych cieków, gdzie tworz kompleksy ledzienic skrtolistn Ficario-Ulmetum minoris chrysosplenietosum. z lgami olszowo-jesionowymi i olsami porzeczkowymi. Ich fitocenozy zalicza si do podzespolu ze

46

Niewielkie na ogól biochory podzespolu typowego Ficario-Ulmetum minoris typicum wystpuj w dolinie Wisly midzy innymi w okolicach Brzozy Toruskiej, Dybowa, Waldowa i Kamieca. Najwiksz powierzchni zajmuj w rezerwatach ,,Kpa Bazarowa" w Toruniu i ,,Wielka Kpa" w Ostromecku. Drzewostan jest w nich zwykle dwuwarstwowy. Najwikszy udzial w jego budowie bior: jesion wyniosly Fraxinus excelsior, wiz polny Ulmu minor, klon zwyczajny Acer platanoides i db szypulkowy Quercus robur. Na uwag zasluguje dua stalo w dolnej warstwie drzew klonu polnego Acer campestre. W runie, wczesn wiosn panuje ziarnoplon wiosenny Ranunculus ficaria, a latem roliny nitrofilne z klasy Artemisietea. Opisywany podzespól wyksztalca si na terenie Kotliny Toruskiej w postaci dwóch wyranie odmiennych wariantów ­ typowego i wariantu z gajowcem óltym Lamiastrum galeobdolon. Wariant typowy najwieksz powierzchni zajmuje na Kpie Bazarowej, Wielkiej Kpie Ostromeckiej oraz w nieco innej postaci na Wilczej Kpie kolo Grabowca. Rozwija si na madach brunatnych o odczynie wierzchnich warstw zblionym do obojtnego. Jego fitocenozy przylegaj do platów lgu wierzbowo-topolowego Salici-Populetum typicum, do których nawizuj florystycznie poprzez obecno w drzewostanie pojedynczych topól i wierzb drzewiastych. Wariant z gajowcem óltym Lamiastrum galeobdolon rozwija si najczciej w dolnych, nieznacznie nachylonych partiach terasy nadzalewowej doliny Wisly w okolicach Dybowa, Waldowa i Kamieca oraz Zlotorii. W jego drzewostanie brak jest wierzb i topól. W runie natomiast wystepuj: gajowiec ólty, zlo ólta Gagea lutea, zlo mniejsza G. minima, narecznica samcza Dryopteris filix-mas i inne gatunki grdowe. Du powierzchni na ,,kpach" wilanych w okolicach Ostromecka zajmuj sztuczne plantacje topolowe. Jedna z nich graniczca z rezerwatem ,,Wielka Kepa" zostala zaloona w latach 50-tych ubieglego stulecia. Górn warstw drzew tworzy w niej jedna z form topoli kanadyjskich Populus x canadensis. Natomiast dolna warstwa drzew podlegala spontanicznej renaturalizacji i obecnie buduj j gatunki wlaciwe dla lgu wizowo-jesionowego - wiz polny, olsza szara i czeremcha zwyczajna. Równie sklad florystyczny runa nie róni si znaczco od naturalnych platów w rezerwacie (Marchwiski 2002). Fitocenozy lgu wizowo-jesionowego z podzespolu ze ledzienic skrtolistn Ficario-Ulmetum minoris chrysosplenietosum wystepuj nad rzekami i strumieniami splywajcymi z wyszych teras do doliny Wisly lub Noteci. Zajmuj gleby wyksztalcone z torfów niskich o odczynie wierzchnich warstw zblionym do obojtnego. Drzewostan jest w nich zwykle dwuwarstwowy i kilkugatunkowy. Buduj go jesion wyniosly Fraxinus excelsior i olsza czarna Alnus glutinosa oraz rzadziej klon jawor Acer pseudoplatanus, db szypulkowy Quercus robur, brzoza omszona Betula pubescens i wiz polny Ulmus minor. Czsto pulap

47

drzew osigaj najwysze egzemplarze czeremchy zwyczajnej Prunus padus. Sklad florystyczny runa, podobnie jak w podzespole typowym, wykazuje wyran zmienno fenologiczn. Wczesn wiosn panuje w nim ziarnoplon wiosenny Ranunculus ficaria i zawilec ólty Anemone ranunculoides, obok których rosn zlo ólta Gagea lutea, zlo mniejsza G. minima, pimaczek wiosenny Adoxa moschatelina i inne geofity. Z czasem, wraz z rozwojem lici na drzewach ich miejsce zajmuj: niecierpek pospolity Impatiens noli-tangere, gajowiec ólty Lamiastrum galeobdolon, podagrycznik pospolity Aegopodium podagraria, gwiazdnica wielkokwiatowa Stellaria holostea, szczawik zajczy Oxalis acetosella i inne gatunki letnie. W stosunku do podzespolu typowego opisywane zbiorowisko pozytywnie wyrónia stala obecno w drzewostanie olszy czarnej, a w runie wikszy udzial gatunków higrofilnych - ledzienicy skrtolistnej Chrysosplenium alternifolium, czartawy pospolitej Circaea lutetiana, niecierpka pospolitego Impatiens noli-tangere, kuklika zawislego Geum rivale i gwiazdnicy gajowej Stellaria nemorum. Natomiast w porównaniu z lgiem olszowo-jesionowym Fraxino-Alnetum typicum, róni si pozytywnie udzialem w warstwie drzew wizu polnego i jaworu, a w runie wiksz stalo wykazuj gatunki grdowe. Brakuje w nim natomiast gatunków olsowych z kl. Alnetea glutinosae, szuwarowych z kl. Phragmitetea i przechodzcych z wilgotnych lk ze zw. Calthion. Na obszarze Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej Cyzman (1992) wyrónil w opsywanym podzespole dwa warianty: typowy i wariant ze szczyrem trwalym Mercurialis perennis. Sporód nich na terenie Kotliny Toruskiej wystpuje jedynie wariant typowy. Jego platy wyksztalcaj si w wyej poloonych partiach dolin niewielkich cieków, w ssiedztwie lgów olszowo-jesionowych lub w rynnach okresowych cieków, odprowadzajactych nadmiar wody z sasiadujcych z kotlin wysoczyzn. Wyróniaj si w nim dwa subwarianty: typowy, który wystepuje w okolicach Waldowa, Olszówki (blisko Dobrzejewic) , w Potulicach i Kruszynie oraz nad Tyn kolo Aleksandrowa Kujawskiego oraz subwariant z gwiazdnic gajow Stellaria nemorum rozwijajcy si nad ciekami w brzenym pasie terasy zalewowej doliny Wisly, graniczcym z borami lenictwa Kamieniec. W stosunku do subwariantu typowego wyrónia si obecnoci w runie gwiazdnicy gajowej Stellaria nemorum, jasnoty plamistej Lamium maculatum, lepnicy czerwonej Silene dioica i prosownicy rozpierzchlej Milium effusum.

48

II.1.6. Lgi topolowo-wierzbowe i wikliny nadrzeczne

Potencjalne siedliska zaroli wierzb wskolistnych, lgów wierzbowych, topolowych, wierzbowo-topolowych, podzespolu typowego lgu wizowo-jesionowego zajmuj na terenie Kotliny Toruskiej drugie miejsce pod wzgldem powierzchni. Wielkoci arealu wyprzedzaj je tylko siedliska borowe. Wystpuj w dolinach Wisly i Noteci oraz w ujciowych odcinkach mniejszych rzek. Wiekszo z nich zostala jednak ju dawno przeksztalcone na uytki rolne, lki i pastwiska.

49

Tabela 9

Systematyka i zrónicowanie lgów nadrzecznych z klasy Salicetea purpurea na terenie Kotliny Toruskiej Kl: Salicetea purpurea, Rz: Salicetalia purpureae, Zw: Salicion albae Lgi i zarola nadrzeczne

Char.: wierzba krucha Salix fragilis, wierzba purpurowa Salix purpurea, Wyr.: kielisznik zarolowy Calystegia sepium, chmiel zwyczajny Humulus lupulus, jeyna popielica Rubus caesius

Zbiorowisko Alnus glutinosaSalix fragilis (olsza czarnawierzba krucha)

Salici-Populetum ­ lg wierzbowo-topolowy

Char.: topola czarna Populus nigra, topola biala Populus alba, topola szara (nadwilaska) Populus x canescens, wierzba biala Salix alba

Salicetum triandroviminalis ­ wikliny nadrzeczne

Char.: wierzba trójprcikowa Salix triandra, wierzba migdalolistna Salix amygdaloides, wierzba wiciowa Salix viminalis

SaliciPopuletum typicum, podzespól typowy

Wyr.: podagrycznik pospolity Aegopodium podagraria, ziarnoplon wiosenny Ranunculus ficaria, bez czarny Sambucus nigra, klon zwyczajny Acer platanoides, klon polny A. campestre, porzeczka dzika (czerwona) Ribes spicatum, wiz polny Ulmus minor,

Salici-Populetum phragmitetosumpodzespól z udzialem rolin szuwarowych

Wyr.: wierzba biala Salix alba, olsza czarna Alnus glutinosa, kosaciec ólty Iris pseudacorus, psianka slodkogórz Solanum dulcamara, czyciec blotny Stachys palustris, mozga trzcinowata Phalaris arundinacea, trzcina pospolita Phragmites australis, ywokost lekarski Symphytum officinale, toje pospolita Lysimachia vulgaris, ostroe blotny Cirsium oleraceum, trdownik oskrzydlony Scrophularia umbrosa, szczaw lancetowaty Rumex hydrolaphatum,

wariant typowy

wariant z przytuli blotn Galium palustre

Wyr.: przytulia blotna Galium palustre, kosaciec ólty Iris pseudacorus, rzepicha ziemnowodna Rorippa amphibia, tarczyca pospolita Scutellaria galericulata, turzyca blotna Carex acutiformis, toje pospolita Lysimachia vulgaris, toje rozeslana Lysimachia nummularia, jaskier rozlogowy Ranunculus repens, rdest ostrogorzki Polygonum hydropiper

wariant typowy

wariant z leszczyn Corylus avellana

Wyr.: Corylus avellana, zawilec ólty Anemone ranunculoides, pimaczek wiosenny Adoxa moschatellina

Salici-Populetum ­ leg wierzbowo-topolowy

Do naszych czasów przetrwaly jedynie niewielkie fragmenty lgu wierzbowotopolowego. Czsto natomiast rosn pojedynczo lub w grupach, glówne skladniki tego typu lasu: topole - czarna Populus nigra, biala P. alba i topola nadwilaska Populus x canescens oraz wierzby - biala Salix alba i krucha S. fragilis. W sposób istotny wplywaj one na urozmaicenie krajobrazu lkowo-rolniczego dolin rzecznych w Kotlinie Toruskiej. Jeden z najwikszych i najlepiej zachowanych kompleksów lgu wierzbowotopolowego wystpuje w dolinie Wisly na Kpie Bazarowej w Toruniu, w pobliu mostu kolejowego. W 1987 roku zostal tu utworzony rezerwat przyrody. Biochory Salici-Populetum o rónym stopniu naturalnoci zachowaly si take w innych czciach doliny Wisly, np. w okolicach Dybowa i Grabowca. Niewielkie fragmenty lgu wierzbowo-topolowego wystpuj równie w szerszych partiach dolin innych rzek np. nad Tyn. Sprzyjaj im tam odpowiednie stosunki wodne oraz yzne gleby (mady) wzbogacane w zwizki mineralne przez wod splywajc z wysoczyzny w czasie wiosennych roztopów. Na terenie Kotliny Toruskiej wy-

50

dzielono dwa podzespoly opisywanego lasu lgowego: Salici-Populetum phragmitetosum i Salici-Populetum typicum (Cyzman 1992) Podzespól typowy lgu wierzbowo-topolowego Salici-Populetum typicum na Kpie Bazarowej wystpuje na glebach aluwialnych typu brunatnych mad rzecznych. Drzewostan jest w nim przewanie dwuwarstwowy. W górnej warstwie dominuj (zwykle zamiennie) topole ­ czarna Populus nigra i ­ biala Populus alba, czsto z domieszk wierzby kruchej Salix fragilis. W dolnym pitrze najczciej ronie klon jesionolistny Acer negundo. Nierzadko wystpuj take czeremcha zwyczajna Prunus padus, klon zwyczajny Acer platanoides, klon polny A. campestre, wiz polny Ulmus minor i jesion zwyczajny Fraxinus excelsior. W runie wczesn wiosn panuje ziarnoplon wiosenny Ranunculus ficaria, a w okresie póniejszym najwikszy udzial maj gatunki nitrofilne z klasy Artemisietea. Analogiczne zbiorowisko wystpowalo jeszcze w latach 60-tych na ,,Kpie Ostromeckiej" (Kpczyski, Wilko-Michalska 1967). Jednak w przecigu ostatnich powego lgu wizowo-jesionowego 2002). Silnie znieksztalcona wskutek przewietlenia, neoftyzacji i synantropizacji posta podzespolu typowego Salici-Populetum wystepuje take na ,,Wilczej Kpie" w Grabowcu kolo Torunia (Wójcik (.....). Fitocenozy zaliczone do podzespolu Salici-Populetum phragmitetosum wyksztalcaj si w miejscach bardziej zabagnionych ni platy podzespolu typowego. Wystpuj midzy innymi w okolicach Dybowa, Kamieca i Brzozy Toruskiej oraz w dolinie Tyny. Ich drzewostan jest jedno- lub dwuwarstwowy. Górne pitro drzew najczciej tworzy topola czarna Populus nigra i wierzba biala Salix alba z domieszk topoli bialej Populus alba, wierzby kruchej Salix fragilis i niekiedy olszy czarnej Alnus glutinosa. W dolnej warstwie przewaa olsza szara Alnus incana, wierzby ­ biala i krucha oraz klon jesionolistny Acer negundo. Runo jest bardzo bujne (na ogól ponad 90 % pokrycia ). Przewaaj w nim gatunki nitrofilne z klasy Artemisietea, ale du rol pelni take roliny higrofilne z klasy Phragmitetea i Molinio-Arrhenatheretea oraz z klasy Alnetea glutinosae. W opisywanym podzespole wyróniaj si dwa warianty - typowy (opisany powyej) i wariant z leszczyn Corylus avellana. Ten drugi rozwija si w dolinie Tyny. Od wariantu typowego dobrze odrónia go obecno leszczyny w podszycie oraz zawilec ólty i pimaczek wiosenny - w runie. W najnowszych opracowaniach dotyczcych systematyki fitosocjologicznej (W. Matuszkiewicz 2001, J. M. Matuszkiewicz 2001) lg wierzbowo-topolowy dzielony jest na dwa odrbne zespoly: nadrzeczny lg wierzbowy Salicetum albo-fragilis oraz nadrzeczny lg topolowy Populetum albae. W Kotlinie Toruskiej znajduj si platy, które mona zaliczy bez zastrzee do tych oddzielonych od siebie zespolów, ale wikszo ma charakter wspólny prawie 50 lat jego fitocenozy podlegaly szybkiej sukcesji i zostaly zastpione przez platy podzespolu tyFicario-Ulmetum minoris typicum (Marchwiski M.

51

lub poredni. Dlatego w niniejszym opracowaniu zaliczono je do szeroko ujtego lgu wierzbowo-topolowego Salici-Populetum. Naley jednak zaznaczy, e przewaajca cz platów o cechach lgu wierzbowego zostala wlczona do podzespolu wilgotnego SaliciPopuletum phragmitetosum. Zgodnie z pogldem Matuszkiewicza (2001) charakterystycznym skladnikiem ich kompleksu siedliskowego s starorzecza i okresowo wysychajce rozlewiska, co ma miejsce take na terenie Kotliny Toruskiej.

Zbiorowisko lgowe Alnus glutinosa-Salix fragilis

Charakter poredni pomidzy lgami nadrzecznymi z klasy Salicetea purpureae a zespolami lgowymi ze zwizku Alno-Ulmion (kl. Querco-Fagetea) ­ typowymi dla dolin mniejszych rzek i strumieni posiada zbiorowisko lene Alnus glutinosa-Salix fragilis. Jego obecno stwierdzono midzy innymi w dolinie Tyny a drzewostan tworz w nim wspólnie olsza czarna Alnus glutinosa i wierzba krucha Salix fragilis (Kepczyski, Cyzman, 1993 ).

Salicetum triandro-viminalis ­ zarola wierzb wskolistnych (wikliny nadrzeczne)

Zarola wierzb wskolistnych tzw. wikliny nadrzeczne z zespolu Salicetum triandroviminalis rozwijaj si zwykle w bezporednim ssiedztwie koryta rzeki. W warunkach naturalnych poprzedzaj na ogól rozwój lgów wierzbowo-topolowych, a niekiedy tworz si jako ich zbiorowiska zastepcze. S zbiorowiskiem dwuwarstwowym, w którym warstw krzewów tworzy najczciej wierzba wiciowa Salix viminalis z domieszk wierzby trójprcikowej S. triandra i wierzby migdalolistnej S. amygdaloides. W czci platów przewaaj mlode osobniki wierzby bialej S.alba lub kruchej S. fragilis, co moe swiadczy o odtwarzaniu si lgu wierzbowo-topolowego. Wierzby krzewiaste czsto stanowi podpor dla ,,zbiorowisk welonowych" z udzialem kielisznika zarolowego Calystegia sepium oraz kanianek - wielkiej Cuscuta lupuliformis i pospolitej Cuscuta europaea, a take innych pnczy. Na terenie Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej wikliny nadrzeczne rozwijaj si w postaci dwóch wariantów: typowego i z przytuli blotn Galium palustre. Ten drugi wyksztalca si wokól licznych rozlewisk na terasie zalewowej, w których woda po uzupelnieniu wiosenn fal powodziow stagnuje przez caly rok. W zwizku z tym w jego fitocenozach wystpuj roliny szuwarowe z klasy Phragmitetea np.: przytulia blotna Galium palustre, kosaciec ólty Iris pseudacorus, rzepicha ziemnowodna Rorippa amphibia, tarczyca pospolita Scutellaria galericulata i turzyca blotna Carex acutiformis oraz inne gatunki higrofilne. Wikszo z nich wskazuje na znaczne zabagnienie siedliska. Charakter poredni pod wzgldem skladu florystycznego pomidzy wariantem typowym i wariantem z Galium palustre posiadaj wikliny nadrzeczne z prawobrzenej czci Kotliny

52

Toruskiej ( okolice Zlotorii i Grabowca) opisane przez Kpczyskiego (1965). Zwraca w nich uwag udzial w runie lepinika kutnerowatego Petasites spurius, szczawiu nadmorskiego Rumex maritimus i komosy sinej Chenopodium glaucum. Zarola z zespolu Salicetum triandro-viminalis pokrywaj w duej czci "kpy" (wyspy na Wile), np.: ,,Kp Bazarow" w Toruniu, ,,Kp Zielon" i ,,Kp Dzikowsk" w pobliu Ciechocinka, ,,Wilcz Kp" na odcinku Otloczyn-Brzoza Toruska oraz ,,Wysp Such" pod Wloclawkiem (ju na terenie Kotliny Plockiej). Lasy lgowe nale do siedlisk objtych ochron w Europie. Lg olszowo-jesionowy Fraxino-Alnetum, podzespól ze ledzienic skrtolistn lgu wizowo-jesionowego FicarioUlmetum minoris chrysosplenietosum oraz lgi ródliskowe zgodnie z zalcznikiem I Dyrektywy Siedliskowej nale do podtypu 91E0b. Lgi wierzbowe i topolowe zostaly zaliczone do podtypu 91E0a, natomiast Ficario-Ulmetum minoris typicum chroni si jako 91F0 - lgowe lasy dbowo-wizowo-jesionowe. Udzial tych zbiorowisk w lasach nadlenictw leacych na terenie Kotliny Toruskiej przedstawiono w tabeli nr 10.

Tabela 10 Wystpowanie lasów lgowych o znaczeniu europejskim na terenie Lasów Pastwowych Nadlenictwo 91E0b lgi olszowe, 91F0 lgowe lasy de- 91E0a lgi wierzbowe i olszowo-jesionowe i bowo-wizowotopolowe jesionowe jesionowe Ogólna po- Liczba Ogólna po- Liczba Ogólna po- Liczba wierzchnia platów wierzchnia platów wierzchnia platów (ha) (ha) (ha) Bydgoszcz 42,71 18 16,01 7 Cierpiszewo 15,91 7 1,33 1 12,00 3 Dobrzejewice 48,56 27 Gniewkowo 14,96 9 4,04 2 Solec Kujawski 75,84 16 0,55 1 1,83 1 Szubin 206,42 87 6,27 4 11,84 4 Toru 36,99 29 173,45 83 oldowo 31,24 19 11,26 6 Razem: 472,63 212 39,46 21 199,12 91 ródlo: Zasoby archiwalne Regionalnej Dyrekcji Lasów Pastwowych w Toruniu

W inwentaryzacji siedlisk z listy Natura 2000 przeprowadzonej przez BULiGL na terenie projektowanych ostoi siedliskowych w granicach Kotliny Toruskiej w typie 91E0 nie brano pod uwag podzialu na podtypy. Natomiast stwierdzono na tym terenie a 185 stanowisk ogólnie ujtego typu. 79 z nich okrelono jako platy punktowe, 5 jako liniowe i a 101 jako stanowiska poligonowe (powierzchniowe).

53

II.1.7. Olsy i zarola lozowe z klasy Alnetea glutinosae

Sporód lasów liciastych zespoly olsowe z klasy Alnetea glutinosae zajmuj najbardziej zabagnione tereny. Wystpuj w podtopionych fragmentach dolin rzecznych i mniejszych cieków oraz wokól nielicznych jezior i zabagnie. Zarówno powierzchnia poszczególnych biochor olsu, jak i ogólny jego areal na obszarze Kotliny Toruskiej nie s due. Sporód dwóch zespolów lenych z klasy Alnetea glutinosae wystpujcych w Polsce rodkowej ­ olsu porzeczkowego Ribeso nigri-Alnetum i olsu torfowcowego Sphagno squarrosiiAlnetum w granicach Kotliny Toruskiej wystpuje glównie ten pierwszy. Zrónicowanie zbiorowisk olsowych z klasy Alnetea glutinosae przedstawiono w tabeli nr

Tabela 11 Systematyka i zrónicowanie zbiorowisk olsowych i zaroli lozowych z klasy Alnetea glutinosae na terenie Kotliny Toruskiej Kl: Alnetea glutinosae,

Lasy olszowe i zarola wierzbowe ­ silnie zabagnione,

Rz: Alnetalia glutinosae, Zw. Alnion glutinosae,

olsy i lozy

Char.:trzcinnik lancetowaty Calamagrostis canescens, turzyca dlugoklosa Carex elongata, narecznica grzebieniasta Dryopteris cristata, karbieniec pospolity Lycopus europaeus, psianka slodkogórz Solanum dulcamara, narecznica blotna Thelypteris palustris Wyr.: gat. szuwarowe z klasy Phragmitetea

Ribeso nigri ­Alnetum - ols porzeczkowy

Char.:porzeczka czarna Ribes nigrum, Wyr. lok od Sphagno squarrosi-Alnetum.: sadziec konopiasty Eupatorium cannabinum, kosaciec ólty Iris pseudacorus, skrzyp bagienny Equisetum limosum, niezapominajka blotna Myosotis palustris

Ribeso nigriAlnetum typicum, podzespól typowy

Ribeso nigri-Alnetum symphyetosum- podzespól ywokostowy

Wyr.: ywokost lekarski Symphytum officinale, jaskier rozlogowy Ranunculus repens, wizówka blotna Filipendula ulmaria, kuklik zwisly Geum rivale, wiechlina zwyczajna Poa trivialis,

wariant typowy

Wyr.:szaklak pospolity Rhamnus cathartica, turzyca blotna Carex acutiformis, manna jadalna Glyceria fluitans, abieniec babka wodna Alisma plantago-aquatica, jaskier wielki Ranunculus lingua

wariant ze ledzienic skrtolistn Chrysosplenium alternifolium

Wyr.: jesion wyniosly Fraxinus excelsior, trzmielina europejska Euonymus europaeus, bez czarny Sambucus nigra, jarzb pospolity Sorbus aucuparia, ledzienica skrtolistna Chrysosplenium alternifolium, niecierpek pospolity Impatiens noli-tangere, turzyca odlegloklosa Carex remota, czworolist Paris quadrifolia, wietlica samicza Athyrium filix-femina.

subwariant powy

ty-

subwariant z ostroeniem warzywnym Cirsium oleraceum

Wyr.: wiechlina zwyczajna Poa trivialis, ostroe warzywny Cirsium oleraceum, przytulia czepna Galium aparine, nawlo póna Solidago gigantea, mita nawodna Mentha aquatica

54

Sphagno squarrosi-Alnetum ­ ols torfowcowy

Char.: torfowiec nastroszony Sphagnum squarrosum, Wyr. od Ribeso nigri-Alnetum: sosna zwyczajna Pinus sylvestris, fiolek blotny Viola palustris, czartawa drobna Circaea alpina, szczawik zwyczajny Oxalis acetosella, borówka czarna Vaccinium myrtillus, siódmaczek leny Trientalis europaea, konwalijka dwulistna Majanthemum biforium, torfowiec blotny Sphagnum palustre, plonnik pospolity Polytrichum commune d, bielistka siwa (modraczek) Leucobryum glaucum d

Salicetum pentandro-cinereae - zarola lozowe

Char.: wierzba picioprecikowa Salix pentandra, wierzba szara S. cinerea, wierzba uszata S. aurita

Salicetum pentandro-cinereae typicum, podzespól typowy

Salicetum pentandro-cinereae molinietosum, podzespól polkowy,

Wyr.: kuklik zwisly Geum rivale, mialek darniowy Deschampsia caespitosa, ostroe blotny Cirsium palustre, klosówka welnista Holcus lanatus, pokrzywa zwyczajna Urtica dioica, przytulia czepna Galium aparine, sadziec konopiasty Eupatorium cannabinum

Ribeso nigri-Alnetum - ols porzeczkowy

Ols porzeczkowy Ribeso nigri-Alnetum rozwija si na glebach murszowych lub czciej torfowych o wysokim poziomie wody. Na terenie Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej zrónicowany jest na dwa do odrbne podzespoly: podzespól typowy Ribeso nigri-Alnetum typicum (zbiorowisko bardzo rzadkie w Kotlinie Toruskiej, a czste w Kotlinie Plockiej) i podzespól z ywokostem lekarskim Symphytum officinale (mona go nazwa podzespolem ywokostowym) Ribeso nigri-Alnetum symphyetosum. Podzespól typowy olsu porzeczkowego Ribeso nigri-Alnetum typicum reprezentuj platy najbardziej typowe dla szeroko dawniej ujtego olsu Carici elongate-Alnetum. Jego fitocenozy charakteryzuj si bardzo wyran struktur dolinkowo-kpkow dna lasu oraz mozaikowym ukladem rolinnoci runa lenego. Dolinki s glbokie, a kpy z olszami wysokie. Drzewostan w podzespole typowym olsu jest zwykle jednowarstwowy. Buduje go glównie olsza, najczciej pochodzenia odrolowego. Niekiedy w domieszce ronie take brzoza omszona Betula pubescens. Zwarcie warstwy krzewów jest niewielkie. Z du staloci wystpuje w niej wierzba szara Salix cinerea, kruszyna pospolita Frangula alnus i porzeczka czarna Ribes nigrum (gat.charakterystyczny zespolu). W runie dominuj gatunki charakterystyczne dla klasy Alnetea glutinosae np.: turzyca dlugoklosa Carex elongata, psianka slodkogórz Solanum dulcamara, karbieniec pospolity Lycopus europaeus i zachylnik blotny Thelypteris palustris. Duy stopie pokrycia osiagaj zwykle gatunki szuwarowe z klasy Phragmitetea, takie jak np. turzyca blotna Carex acutifomis i skrzyp bagienny Equisetum fluviatile. Wod w dolinkach pokrywaj czsto zbiorowiska rzs, przewanie z udzialem rzsy drobnej Lemna minor. Podzespól ywokostowy Ribeso nigri-Alnetum symphyetosum rozwija si najczciej w zabagnionych fragmentach dolin rzecznych. Coroczne wylewy rzek w dluszym przedziale czasowym powoduj, e pas przybrzeny doliny w wyniku nanoszenia czstek mineralnych ulega podwyszeniu. Pomidzy nim a terasami nadzalewowymi teren jest plaski. W takich

55

miejscach zatrzymuje si przez dluszy okres zarówno woda splywajca z wyszych partii dolin, jak i woda zalewowa. Nastpuje wic zabagnienie, co umoliwia rozwój lasów bagiennych. Od strony rzeki platy olsu kontaktuj si przewanie z lgiem olszowo-jesionowym lub w dolinie Wisly z lgiem wierzbowo-topolowym Salici-Populetum phragmitetosum, a z przeciwnej strony przylegaj do zbiorowisk borowych lub lasów grdowych. Od podzespolu typowego ols ywokostowy pozytywnie wyrónia chmiel zwyczajny Humulus lupulus oraz roliny lkowe - ywokost lekarski Symphytum officinale, jaskier rozlogowy Ranunculus repens, wizówka blotna Filipendula ulmaria, kuklik zwisly Geum rivale i wiechlina zwyczajna Poa trivialis. W opisywanym podzespole wyróni mona dwa warianty - typowy i wariant ze ledzienic skrtolistn Chrysosplenium alternifolium. Wariant typowy na terenie Kotliny Toruskiej rozwija si w postaci z ostroeniem warzywnym Cirsium oleraceum (Cyzman, 1992) , którego platy stwierdzono na terasie zalewowej doliny Wisly w okolicach Przylubia. Jego runo wyróniaj takie gatunki jak np.: ostroe warzywny Cirsium oleraceum, mita wodna Mentha aquatica, trdownik oskrzydlony Scrophularia umbrosa, dzigiel leny Angelica sylvestris i mech Calliergon cuspidatum. Wariant ze ledziennic skrtolistn Chrysosplenium alternifolium wystpuje midzy innymi w dolinie Wisly kolo Otloczyna. W stosunku do wariantu typowego wyrónia si pozytywnie udzialem w górnych warstwach jesionu Fraxinus excelsior, trzmieliny europejskiej Euonymus europaeus, bzu czarnego Sambucus nigra i jarzbiny Sorbus aucuparia, a w runie ­ ledziennicy skrtolistnej, turzycy odlegloklosej Carex remota, czworolistu Paris quadrifolia i wietlicy samiczej Athyrium filix-femina. Charakter poredni pomidzy wariantem typowym i wariantem ze ledzienic posiada ols porzeczkowy nad Mieni opisany przez Kowalskiego (2002)

Sphagno squarrosi-Alnetum - ols torfowcowy

Ols torfowcowy Sphagno squarrosi-Alnetum na terenie Pradoliny ToruskoEberswaldzkiej jest zbiorowiskiem siedlisk rednio yznych (mezotroficznych) i wystpuje najczciej wokól jezior i zabagnie otoczonych przez bory sosnowe i mieszane. Aktualnie w granicach Kotliny Toruskiej siedliska tego typu s nieliczne. Jedyny plat olsu torfowcowego z jej terenu podano z okolic Brzozy Bydgoskiej (Cyzman, 1992) .W drzewostanie Sphagno squarrosi-Alnetum obok olszy czarnej wystpuje czsto brzoza omszona, a niekiedy równie sosna zwyczajna. W podszycie dominuje zwykle kruszyna pospolita Frangula alnus. Runo w stosunku do olsu porzeczkowego wyróniaj fiolek blotny Viola palustris, czartawa drobna Circaea alpina oraz szczawik zajczy Oxalis acetosella, borówka czernica Vaccinium myrtillus, siódmaczek leny Trientalis europaea i konwalijka dwulistna Majanthemum bifolium, które wkraczaj do jego fitocenoz z otaczajcych borów. W warstwie mszystej zwracaj uwag kpki torfowców, glównie blotnego Sphagnum palustre i nastroszonego S. squarrosum. (Cyzman 1992).

56

Zbiorowisko Alnus glutinosa-Deschampsia caespitosa.

Wskutek silnego odwodnieniem terenu, najczciej zwizanego z gospodarcz dzialalnoci czlowieka wiele powierzchni olsowych uleglo degradacji. Upodabniaj si one do platów lgu olszowo-jesionowego. Takie zjawisko zaszlo midzy innymi w otoczeniu Jeziora Piecki, gdzie wydzielono zbiorowisko Alnus glutinosa-Deschampsia caespitosa (Zblewska M., 2002). Dno lasu zatracilo w nim typow dla olsu struktur dolinkowo-kepkow. W warstwie zielnej dominuj dwa gatunki nitrofilne z klasy Artemisietea ­ pokrzywa zwyczajna Urtica dioica i przytulia czepna Galium aparine. Du rol pelni gatunki lkowe, np.: mialek darniowy Deschampsia caespitosa, pratensis. klosówka welnista Holcus lanatus i wiechlina lkowa Poa

Zarola lozowe Salicetum pentandro-cinereae

Niewielkie powierzchnie zaroli lozowych Salicetum pentandro-cinereae wyksztalcily si najczciej wtórnie na miejscu wycitych lasów olszowych lub wród zaniedbanych gospodarczo lk. Spotka je mona na przyklad w dolinach Tyny kolo Aleksandrowa Kujawskiego, Zielonej kolo Dybowa i Noteci np. w okolicach Brzozy Bydgoskiej. W warunkach naturalnych zarola lozowe tworz si na brzegu zbiorników wodnych i zabagnie i s kolejnym etapem sukcesji w kierunku olsów. Warstw krzewów tworzy w nich najczciej wierzba szara Salix cinerea. Natomiast najwikszy udzial w budowie warstwy zielnej maj gatunki lkowe z klasy Molinio-Arrhenatheretea, szuwarowe z klasy Phragmitetea i olsowe z klasy Alnetea glutinosae. W granicach Kotliny Toruskiej, wyróniono dwa wyranie odmienne podzespoly zaroli lozowych - typowy Salicetum pentandro-cinereae typicum i podzespól z trzlic modr Salicetum pentandro cinereae molinietosum. Fitocenozy pierwszego podzespolu rozwijaja si zwykle w wyniku naturalnej sukcesji nad jeziorami i ródlenymi zabagnieniami, rzadziej w dolinach rzek. W ich warstwie krzewów poza krzewiastymi wierzbami czsto ronie podrost olszy czarnej Alnus glutinosza, co wskazuje dalszy kierunek rozwoju w kierunku olsów. Dno tych zaroli , analogicznie jak w olsach, cechuje si struktur dolinkowo-kpkow i mozaikowym ukladem runa, w którym wystpuj podobne gatunki co w olsie. Platy podzespolu Salicetum pentandro-cinereae molinietosum najczciej rozwijaj si w zabagnionych miejscami dolinach rzek i cieków. W porównaniu z podzespolem typowym mniejsz rol w runie pelni gatunki szuwarowe i olsowe. Natomiast zdecydowanie wikszy jest udzial rolin lkowych, takich jak np.: kuklik zwisly Geum rivale, mialek darniowy Deschampsia caespitosa, ostroe blotny Cirsium palustre i klosówka welnista Holcus lanatus.

57

III. Zbiorowiska nielene

Rolinno nielen na terenie Kotliny Toruskiej reprezentuj glównie zbiorowiska antropogeniczne. Zespoly naturalne zajmuj zdecydowanie mniejsz powierzchni. S to na ogól zbiorowiska wodne i szuwarowe. Niewiele jest na tym terenie naturalnych zespolów torfowiskowych. Charakter wtórnie naturalny posiadaj natomiast stosunkowo szeroko rozpowszechnione zbiorowiska murawowe. Liczb zespolów nielenych okrela si na okolo.... Z przyrodniczego punktu widzenia najbardziej wartociowa jest rolinno naturalna, chocia w krajobrazach rolniczym i lenym Kotliny zajmuje niewielk powierzchni.

III.1. Rolinno wodna

Naturalna rolinno wodna zwizana jest glównie z dolin Wisly, gdzie oprócz nurtu rzeki wystepuj liczne starorzecza. Inne zbiorniki wodne spotykane s stosunkowo rzadko. Maj one czsto charakter zantropogenizowany, a niektóre jak np. Jezioro Nowe s obiektami sztucznymi. Zbiorowiska rolin wodnych i towarzyszc im rolinno przybrzen spotyka si równie mniejszych rzekach (Drwcy, Tynie, Zielonej, Mieni itd.), kanalach i rowach melioracyjnych, w dolach potorfowych oraz w coraz liczniejszych stawach W starorzeczach Wisly, a niekiedy równie w w innych akwenach a nawet ciekach i rowach, wyksztalcaj si zespoly rolinnoci wodnej zanurzonej utworzone przez roliny kwiatowe np.: zespoly rdestnicy grzebieniastej Potamogetonetum pectinati, rdestnicy

przeszytej Potamogetonetum perfoliati, rogatka sztywnego Ceratophylletum demersi, wywlócznika klosowego Myriophylletum spicati, moczarki kanadyjskiej Elodeetum canadensis i jaskra (wlosienicznika) krkolistnego Ranunculetum circinati. Charakterystycznym fizjonomicznie zespolem rolinnoci wodnej starorzeczy doliny Wisly, jest zespól ,,lilii wodnych" Nupharo-Nymphaeetum albae, którego glównym komponentem jest grel ólty Nuphar luteum. Rzadziej wystpuj w nim grzybienie biale Nymphaea albae. Do bardzo rzadkich zespolów naley Nymphaeetum candidae, z dominacj grzybienia pólnocnego. Jego obecno stwierdzili Kpczyski i Fabiszak (1977) w starorzeczach Wisly na wysokoci Fordonu. Nieczsto spotyka si take zbiorowiska z dominacj abicieku Hydrocharis morsus-ranae lub (i) osoki aloesowatej Striatiotes aloides, które zalicza si do zespolu Hydrocharitetum morsus-ranae. Jego fitocenozy wystpuj midzy innymi w dolinie Wisly, w okolicach Czarnowa (Kpczyski i Fabiszak, 1977). W plytkich i malych zbiornikach wystpuj skupienia unoszcych si na wodzie rolin z rodziny rzsowatych. Najpospolitszym zespolem z tej grupy jest Lemnetum trisulcae, z licznym udzialem rzsy drobnej Lemna minor,

58

rzsy trójrowkowej Lemna trisulca lub spirodeli wielokorzeniowej Spirodela polyrrhiza. Na uwag zasluguje obecno w starorzeczach kolo Torunia i Fordonu fitocenoz Lemno minoris-Salvinion natantis, z masowym udzialem rzadkiej i chronionej paproci salwinii plywajcej. Ponadto Kepczyski (1965) stwierdzil wystpowanie w dolach potorfowych przy stacji kolejowej w Dobrzejewicach zespolu Riccietum fluitantis z udzialem plech watrobowca Riccia fluitans. Rzadkim zbiorowiskiem na terenie Kotliny Toruskiej jest zespól Sparganietum minimi z udzialem jeoglówki najmniejszej Sparganium minimum i plywaczy, np.: plywacza drobnego Utricularia minor i poredniego U. intermedia. Zespól ten zostal stwierdzony w dolach potorfowych przy stacji kolejowej w Dobrzejewicach (Kpczyski 1965) oraz na torfowisku w Oporówku kolo Labiszyna (Kpczyski, Boiski, 1969). Czstym, chocia malopowierzchniowym i rzadko badanym ekosystemem s ródliska z udzialem rzeuchy gorzkiej Cardamine amara i ledziennicy skretolistnej Chrysosplenium alternifolium, zaliczane do zbiorowiska Cardamine amara- Chrysosplenium alternifolium (Korczyska 2000) Systematyk i zrónicowanie zbiorowisk wodnych w Kotlinie Toruskiej i terenach do niej bezporednio przyleglych przedstawiono w tabelach nr

59

Tabela 12 Zbiorowiska wodne z klasy Potametea a na terenie Kotliny Toruskiej Kl. Potametea Rz. Potametalia Zbiorowiska slodkowodnych makrofitów w mezo- i eutroficznych zbiornikach wód ródldowych Zw. Potamion Zw. Nymphaeion Zw. Ranunculion Zw. Hottonion Zbiorowiska rolin przewanie Zbiorowiska makrohydrofitów z reguly Zbiorowiska z dominacj fluitantis

zanurzonych w wodzie i z reguly zakorzenionych na dnie naturalnych lub sztucznych zbiorników lub wolno plyncych wód zakorzeninych, z przewag form o liciach plywajcych na powierzchni. Wystpuj najczciej w nieglbokich wodach stojacych i czsto tworz pas rolinnoci pomidzy zbiorowiskami ze zwizku Potamion, a przybrzenymi szuwarami Zbiorowiska hydrofitów zakorzenionych na dnie wód plyncych

okrnicy bagiennej Hottonia palustris lub rónych gatunków rzli Callitriche, wystpujce w plytkich astatycznych, zwykle malych zbiornikach wodnych

Zespoly

Potametum filiformis Zespól rdestnicy nitkowatej Potamogeton filiformis Potametum pectinati Zespól rdestnicy grzebieniastej Potamogeton pectinatus Potametum perfoliati Zbiorowisko z dominacj rdestnicy przeszytej Potamogeton perfoliatus Elodeetum canadensis "Zarola" moczarki kanadyjskiej Elodea canadensis Ceratophylletum demersi Zespól rogatka sztywnego Ceratophyllum demersum Ranunculetum circinati Zbiorowisko z udzialem jaskra krkolistnego Ranunculus circinatus Potametum lucentis Zbiorowisko z rdestnic polyskujc Potamogeton lucens Potametum compressi Zbiorowisko z panujca rdestnic cinion Potamogeton compressus

Zespoly

Numpharo-Nymphaeetum albae Zespól "lilii wodnych" z udzialem grela óltego Nuphar luteum i grzybieni bialych Nymphaea alba Potametum natantis Zbiorowisko z panujc rdestnic plywajca Potamogeton natans Myriophylletum verticillati Zbiorowisko z dominacj wywlócznika okólkowego Myriophyllum verticillatum Hydrocharitetum morsus-ranae Zbiorowisko z dominacja abicieku Hydrocharis morsus-ranae lub (i) osoki aloesowatej Striatiotes aloides Nymphaeetum candidae Zbiorowisko z dominacj grzybienia pólnocnego Nymphaea candida

Zespoly

Ranunculetum fluitantis, Zbiorowisko z jaskrem rzecznym Ranunculus fluitans

Zespoly

Hottonietum palustris, Zespól okrnicy blotnej Hottonia palustris

60

Tabela 13

Zbiorowiska wodne z klasy Lemnetea na terenie Kotliny Toruskiej, cz. 1.

Kl. Lemnetea

Rz. Lemnetalia minoris

Prymitywne zbiorowiska rzs tworzce skupienia na powierzchni wód stojcych

Zw. Lemnion gibbae

Jednowarstwowe, skrajnie pleustonowe i niestabilne zgrupowania rzs na powierzchni zbiorników eutroficznych wód stojcych

Zw. Riccio fluitantisLemnion trisulcae

Zbiorowiska stabilniejsze ni w zwizku Lemnion gibbae dziki dwuwarstwowej strukturze; powierzchniow warstwe tworz gatunki pleustonowe (rzsa drobna Lemna minor i niekiedy równie rzsa garbata Lemna gibba i wolfia bezkorzeniowa Wolffia arrhiza), warstw podwodn buduj skupienia rzsy trój rowkowej Lemna trisulca. Wystpuj w zbiornikach mezotroficznych

Zw. Lemno minoris-Salvinion natantis

Zbiorowiska z udzialem rzadkiej paproci ­ salwinii plywajcej Salvinia natans, wymagajce wód stosunkowo cieplych

Zespoly

Spirodeletum polyrhizae

Zespól spirodeli wielokorzeniowej Spirodela polyrhiza

Zespoly

Lemnetum trisulcae

Zespól rzsy trójrowkowej Lemna trisulca i rzsy drobnej Lemna minor

Zespoly

Lemno minoris- Salvinietum natantis

Zespól z udzialem paproci wodnej ­ salwinii plywajcej Salwinia natans

Lemnetum gibbae

Zespól rzsy garbatej Lemna gibba

Woffietum arrhizae

Zbiorowisko z panujc wolffi bezkorzeniow Wolffia arrhiza (zespól lokalny)

Riccietum fluitantis

Podstaw zbiorowiska stanowi do 30 cm. gruboci podwodna warstwa plech wtrobowca Riccia fluitans i kormonów rzsy trójrowkowej Lemna trisulca

Tabela 14 Zbiorowiska z klas Littorelletea uniflorae, Utricularietea intermedio-minoris i MontioCardaminetea na terenie Kotliny Toruskiej Kl. Littorelletea uniflorae Rz Littorelletalia uniflorae

Zbiorowiska drobnych bylin wodnych lub ziemnowodnych wystpujce w miekkowodnych oligo- i mezotroficznych wodach ródladowych

Kl. Utricularietea intermedio-minoris Rz. Utricularietalia intermediominoris Zw. Sphagno-Utricularion

Grupa zbiorowisk wystpujcych w plytkich dystroficznych zbiornikach wodnych na podlou torfowym w dolinkach i zaglbieniach w kompleksie torfowisk oraz w zbiornikach oligo- i dystroficznych

Kl. Montio-Cardaminetea, Rz. Montio-Cardaminetalia

Zbiorowiska ródliskowe

Zw. Eleocharition acicularis

Zbiorowiska z dominacj ponikla iglowatego Eleocharis acicularis na wysychajacych latem dnach stawów lub plaskich brzegach jezior i rzek

Zw. Cardamino-Montion

Zbiorowiska ródlisk niewapiennych z czyst, dobrze natlenion wod o odczynie kwanym lub obojetnym

Zespól Eleocharitetum acicularis

Zespól ponikla iglowatego

Zespól Sparganietum minimi,

Zbiorowisko z udzialem jeoglówki najmniejszej Sparganium minimum

Zespól (zbiorowisko) Zbiorowisko Cardamine amara- Chrysosplenium alternifolium,

ródliska z udzialem rzeuchy gorzkiej Cardamine amara i ledziennicy skretolistnej Chrysosplenium alternifolium

61

Rolinno zbiorników wodnych wraz z otaczajcymi je szuwarami nale do siedlisk chronionych w Europie, glównie do siedliska 3150 - starorzecza i naturalne eutroficzne zbiorniki wodne ze zbiorowiskami zwizków Nympheion i Potamion. W trakcie inwentaryzacji siedlisk chronionych w Lasach Pastwowych stwierdzono 15 obiektów z tego typu zbiornikami. Zajmuj one powierzchni 73,93 ha. Równie 3150. w granicach projektowanych ostoi Natura 2000 w Kotlinie Toruskiej zlokalizowano 143 zbiorniki wodne nalece do siedliska Ponadto na terenie Nadlenictwa Dobrzejewice stwierdzono wystpowanie 18 niewielkich jezior dystroficznych, które lcznie zajmuj 14,84 ha. Nale one do siedliska chronionego o numerze 3160. Natomiast w obrbie Labiszyn (Nadlenictwo Szubin) wyróniono take siedlisko nr 3140 ­ zbiorniki z podwodnymi lkami ramienic Charetea (1 zbiornik o powierzchni 0,19 ha).

Tabela 15 Wystpowanie starorzeczy i naturalnych eutroficznych zbiorników wodnych ze zbiorowiskami zwizków Nymphaeion i Potamion na terenie Kotliny Toruskiej Nadlenictwo Bydgoszcz Cierpiszewo Dobrzejewice Gniewkowo Solec Kujawski Szubin Toru oldowo Razem: Ogólna powierzchnia (ha) 0,84 49,08 23,48 0,53 73,93 Liczba platów 1 3 8 2 15

ródlo: Zasoby archiwalne Regionalnej Dyrekcji Lasów Pastwowych w Toruniu

III.2. Zbiorowiska namuliskowe

Aluwia Wisly oraz piaszczyste lub zamulone brzegi jezior i innych akwenów sprzyjaj rozwojowi zbiorowisk namuliskowych z przewag terofitów (rolin rocznych). Reprezentuj one klasy Isoeto-Nanojuncetea i Bidentetea tripartite. Pierwsza obejmuje zbiorowiska drobnych terofitów, pojawiajcych si efemerycznie na wilgotnych podloach mineralnych. Drug tworz umiarkowanie nitrofilne zbiorowiskach terofitów letnich na wysychajcych brzegach wód stojcych lub wolno plyncych. Zespoly te w rodkowo-wschodniej czci Pojezierzy Poludniowo-Baltyckich badali Kpczyski i Rutkowski (1993), Z klasy Isoeto-Nanojuncetea w granicach Kotliny Toruskiej stwierdzili obecno zespolu Cypero-Limoselletum, który tworz midzy innymi: cibora brunatna Cyperus fuscus i namulnik brzegowy Limosella aquatica (muliste brzegi Jeziora Nowego kolo Suchatowki). Natomiast klas Bidentetea tripartite reprezentuj przy Jeziorze Nowym: Rumicetum martimi -zespól szczawiu nadmorskiego Rumex maritimus, Bidentetum cernui - zbiorowisko z dominacj uczepu zwislego Bidens cer-

62

nua. W okolicach Suchatówki stwierdzono take zespól Chenopodietum glauco-rubri ­ zbiorowisko rozwijajce si na siedliskach przenawoonych zwizkami amonowymi. W jego budowie duy udzial bior róne gatunki komosy, np. komosa biala Chenopodium album, komosa sina Ch. glaucum i komosa czerwona Ch. rubrum. Pospolitym zbiorowiskiem na tym terenie jest Polygono-Bidentetum, z takimi gatunkami charakterystycznymi jak rdest ostrogorzki Polygonum hydropiper i rdest mniejszy Polygonum minus. Na wysychajcych brzegach starorzeczy i piaszczystych lachach w dolinie Wisly i Noteci spotyka si take platy zespolu ponikla iglowatego Eleocharis acicularis. Naley on do zwizku Eleocharition acicularis z klasy Littorelletea uniflorae (tabela 16), który obejmuje zbiorowiska z dominacj ponikla iglowatego na wysychajacych latem dnach stawów lub plaskich brzegach jezior i rzek. Czsto w skladzie zespolu ponikla iglowatego wystepuje sma lanceolatum (Kpczyski, Rutkowski 1991) Systematyk i zrónicowanie zbiorowisk namuliskowych przedstawiono w tabeli nr 16

Tabela 16 Zbiorowiska z klas Bidentetea tripartite i Isoeto-Nanojuncetea na terenie Kotliny Toruskiej

take abieniec lancetowaty Alina terenie Kotlny Toruskiej

Kl. Bidentetea tripartite, Rz. Bidentetalia tripartitae

Umiarkowanie nitrofilne, przewanie naturalne zbiorowiska terofitów letnich na latem wysychajcych brzegach ródldowych zbiorników wodnych

Kl. Isoeto-Nanojuncetea, Rz. Cyperetalia fusci,

Zbiorowiska drobnych terofitów letnich i jesiennych, pojawiajce si si efemerycznie na wilgotnych i mokrych podloach mineralnych, z rónych przyczyn dostpnych dla rolin tylko przez krótki czas w cigu roku

Zw. Bidention tripartite,

Zbiorowiska z przewag uczepów (Bidens) i rdestów (Polygonum)

Zw. Chenopodion fluviatile,

Przewanie naturalne i na ogól slabo nitrofilne zbiorowiska z licznymi gatunkami komosy (Chenopodium) i lobody (Atriplex) na wysychajacych latem brzegach i lachach rzek

Zw. ElatiniEleocharietum ovatae,

Zbiorowiska powstajce spontanicznie na odslonitym przez krótki czas dnie naturalnych i sztucznych, yznych zbiorników wodnych

Zb. z piciornikiem niskim Potentilla supina

PolygonoBidentetum,

Najczstszy z zespolów ze zw. Bidention Char.: rdest ostrogorzki Polygonum hydropiper, rdest mniejszy Polygonum minus

Bidentetum cernui,

Zbiorowisko z dominacj uczepu zwislego Bidens cernua

Rumicetum martimi ,

Zespól szczawiu nadmorskiego Rumex maritimus

Chenopodietum glauco-rubri,

Wybitnie antropogeniczny zespól, którego fitocenozy wystpuj w miejscach przenawoonych zwizkami amonowymi (podwórka wiejskie, splywy fekaliów itp.), Gat. dominujce: komosa biala Chenopodium album, komosa sina Ch. glaucum, komosa czerwona Ch. rubrum, rdest kolankowy Polygonum lapathifolium,

CyperoLimoselletum,

Zespól cibory brunatnej Cyperus fuscus i namulnika brzegowego Limosella aquatica

63

Niektóre zbiorowiska z klas Bidentetea tripartite i Isoeto-Nanojuncetea wchodz w sklad siedlisk naturowych ­ 3130 brzegi lub osuszane dna zbiorników wodnych ze zbiorowiskami z rzdu Littorelletea i 3270 zalewane muliste brzegi rzek. Dwa stanowiska tych ostatnich zlokalizowano na terenie projektowanej ostoi Natura 2000 ,,Nieszawska Dolina Wisly".

III.3. Rolinno szuwarowa

Wokól zbiorników wodnych i zabagnie, wzdlu rzek i kanalów oraz rowów melioracyjnych rozwija si rolinno szuwarowa. Szuwary wlaciwe, zbudowane przez wysokie trawy lub inne roliny z grupy jednoliciennych optimum wystpowania maj w przybrzenych partiach zbiorników wodnych i cieków. Niekiedy porastaj mokre lub tylko wilgotne zaglbienia ródlkowe. Maj bardzo istotne znaczenie w procesie zarastania zbiorników wodnych. Na obrzeach jezior najpospolitszy jest szuwar trzcinowy Phragmitetum australis. Czsto wystpuje te szuwar palki wskolistnej Typhetum angustifoliae, szuwar oczeretowy Scirpetum lacustris, szuwar tatarakowy Acoretum calami i szuwar manny mielec Glycerietum maximae. Na siedliskach bardziej zabagnionych spotyka si szuwar palki szerokolistnej Typhetum latifoliae. W okolicach Ciechocinka i innych nieco zasolonych miejscach w dolinie Wisly mona spotka skupienia rzadkich gatunków - oczeretu Tabernemontana Schoenoplectus tabernaemontani i sitowca nadmorskiego Scirpus maritimus, okrelane mianem zespolu Scirpetum maritimi. Niekiedy Na obrzeach akwenów i wzdlu rzek i kanalów wystpuje szuwar z jeoglówk i strzalk wodn Sagittario-Sparganietum emersi. w kompleksach uytków zielonych rozwijaj si nierzadko szuwary wielkoturzycowe ze zw. Magnocaricion elatae. Dua ich cz zwizana jest z olszowymi lasami bagiennymi - olsami. Nale do nich midzy innymi: szuwar turzycy blotnej Caricetum acutiformis, zbiorowisko z zachylnikiem blotnym Thelypteris palustris, szuwar oczeretowy Scirpetum lacustris i szuwar turzycy brzegowej Caricetum ripariae (tabela nr 17). Wzdlu szybko plyncych cieków spotyka si te szuwar z panujc mann faldowan Glycerietum plicatae Systematyka i zrónicowanie wszystkich zbiorowisk szuwarowych na terenie Kotlny Toruskiej zostaly przedstawione w tabeli nr 17.

64

Tabela 17 Zbiorowiska szuwarowe z klasy Phragmitetea na terenie Kotliny Toruskiej

Kl. Phragmitetea, Rz. Phragmitetetalia

Zbiorowiska szuwarów trawiastych, wielkoturzycowych i innych z udzialem okazalych bylin dwuliciennych wystpujce w strefie przybrzenej i nadbrzenej ródldowych zbiorników wód stojcych i plyncych

Zw. Phragmition

Grupa wysokich i niskich szuwarów typowych ze znacznym udzialem rolin wodnych, a brakiem nawiza w kierunku zespolów wielkoturzycowych Zespoly Scirpetum lacustris

Szuwar oczeretowy z sitowiem jeziornym Scirpus sylvaticus

Szuwary wlaciwe Grupa szuwarów typoGrupa szuwarów wlawych z malym udzialem ciwych w plytkich rolin wodnych i sporazbiornikach o zmiendycznym pojawem gatun- nym poziomie wody ków charakterystycznych dla zw. Magnocaricion Zespoly Typhetum latifoliae

Szuwar szerokopalkowy z palk szerokolistn Typha latifolia

Grupa szuwarów halofilnych

Zespoly Glycerietum maximae

Szuwar trawiasty z panujc mann mielec Glyceria maxima

Zespoly Scirpetum maritime

Zbiorowisko z dominacj sitowca nadmorskiego Scirpus maritimus lub oczeretu Tabernemontana Scirpus tabernaemontani

Typhetum angustifoliae

Szuwar wsko palkowy z palk wskolistn Typha angustifolia

Phragmitetetum australis

Szuwar trzcinowy z trzcin pospolit Phramites australis

Oenantho-Rorippetum,

Zbiorowisko kropidla wodnego Oenanthe aquatica i rzepichy ziemnowodnej Rorippa amphibia

Sagittario-Sparganietum emersi

Zespól strzalki wodnej Sagittaria sagittifolia i jeoglówki pojedynczej Sparganium emersum

Acoretum calami

Szuwar tatarakowy z tatarakiem zwyczajnym Acorus calamus

Sparganietum erecti

Zbiorowisko z panujc jeoglówk galzist Sparganium erectum

Eleocharitetum palustris

Do lune skupienia ponikla blotnego Eleocharis palustris

Equisetetum fluviatilis

Szuwar skrzypowy z panujcym skrzypem bagiennym Equisetum fluviatile

Zw. Magnocaricion elatae

Szuwary wielkoturzycowe Zbiorowiska nalece do dynamicznego krgu olsów Zbiorowiska bez wyranego przywizania do dynamicznego krgu olsów Zespoly Caricetum gracilis

Zbiorowisko eutroficznych mokrych lk turzycowych z udzialem turzycy zaostrzonej Carex gracilis

Zw. SparganioGlycerion

Szuwary trawiaste z udzialem licznych bylin Zespoly Glycerietum plicatae

Szuwar z panujc mann faldowan Glyceria plicata

Zespoly Caricetum acutiformis

Szuwar turzycy blotnej Carex acutiformis

Zespoly Caricetum paniculatae

Szuwar z panujc turzyc prosow Carex paniculata

ThelypteridiPhragmitetum

Zbiorowisko z zachylnikiem blotnym Thelypteris palustris

Caricetum rostratae

Zbiorowisko. z turzyc dzióbkowat Carex rostrata

Phalaridetum arundinaceae

Szuwar mozgowy z mozg trzcinowat Phalaris arundinacea

Zbiorowisko z potocznikiem wskolistnym Berula erecta

(zbiorowisko lokalne)

Caricetum elatae

Jedno z najwaniejszych zbiorowisk torfotwórczych z dominacj turzycy sztywnej Carex elata (C.hudsonii)

Cicuto-Caricetum pseudocyperi

Drobnopowierzchniowe zbiorowisko z udzialem szaleju jadowitego Cicuta virosa i turzycy pseudociborowatej Carex pseudocyperus

Caricetum vesicariae

Szuwar z turzyc pcherzykowat Carex vesicaria

Caricetum ripariae

Szuwar turzycy brzegowej Carex riparia

Caricetum vulpinae

Niskoturzycowy szuwar z turzyc lisi Carex vulpina

65

III.4. Rolinno torfowisk wysokich, przejciowych i mlak

Torfowiska wysokie i przejciowe oraz mlaki sa rzadkim elementem naturalnego krajobrazu Kotliny Toruskiej, a te które przetwaly do dzisiaj ulegly na ogól w duym stopniu degradacji. Najlepiej zachowane torfowiska wystepuj w okolicach Przylk i Piecek Jezuickich kolo Bydgoszczy. Znanym i opisanym obiektem przyrodniczym jest torfowisko w Oporówku kolo Labiszyna, które ley na styku Kotliny Toruskiej i Wysoczyzny Gnienieskiej. Wikszo torfowisk tego typu byla w przeszloci silnie eksploatowana, czego ladem sa liczne doly potorfowe, np. w okolicach dworca PKP w Dobrzejewicach, w Przysieku kolo Torunia oraz w dawnej, poloonej wród lasów wsi Opalenica (Nadlenictwo Dobrzejewice). W zwizku z duym stopniem degradacji ekosytemów torfowiskowych rzadko mona w nich obserwowa naturalne platy zespolów z klasy Oxycocco-Sphagnetea. Kpczyski i Boiski (1969) wyrónili i opisali z torfowiska w Oporówku kolo Labiszyna zespól EriophoroSphagnetum recurvi. Jest to zbiorowisko o bezkpkowej strukturze z dominacj welnianki pochwowatej Eriophorum vaginatum oraz torfowca Sphagnum fallax (S, recurvum). Do licznie rosla w nim take urawina blotna Vaccinium oxycoccos oraz rosiczka okrglolistna Drosera rotundifolia. Na tym samym torfowisku wyróniono take dwa zespoly nalece do klasy torfowisk przejciowych - zespól turzycy bagiennej Caricetum limosae i zbiorowisko z panujca turzyc nitkowat Caricetum lasiocarpae. Do tej klasy zaliczono take zbiorowisko z welniank wskolistn Eriophorum angustifolium, które dominuje na terenie projektowanego rezerwatu ,,Piecki Jezuickie" (Zblewska M., 2002).

66

Tabela 18 Zbiorowiska z klas Scheuchzerio-Caricetea nigrae i Oxycocco-Sphagnetea na terenie Kotliny Toruskiej

Kl. Scheuchzerio-Caricetea nigrae

Niskoturzycowe, bogate w mszaki zbiorowiska lk bagiennych, emersyjnych darniowych torfowisk przejciowych i niskich oraz dolinkowej fazy torfowisk wysokich

Kl. Oxycocco-Sphagnetea

Krzewinkowo-torfowcowe, niekiedy z udzialem rolin drzewiastych zbiorowiska mokrych wrzosowisk i torfowisk wysokich na kwanych oligo- dystroficznych siedliskach zasilanych wylcznie lub przewanie przez wody opadowe

Rz. Caricetalia nigrae, zw. Caricion nigrae

Kwane mlaki niskoturzycowe, zbiorowiska o fizjonomii niskich lk, tworzce rolinno darniowych emersyjnych torfowisk niskich lub przejciowych albo porastajce zaglbienia na glebach torfiastych, trwale przewodnione i zasilane wodami ródliskowymi lub wysikowymi

Rz. Scheuchzerietalia palustris

Niskoturzycowe, torfotwórcze zbiorowiska kwanych dystroficznych torfowisk przejciowych oraz dolinkowych faz w kompleksie torfowisk wysokich

Rz. Sphagnetalia magellanici

Mszary

Zbiorowisko z turzyc pospolit Carex nigra i turzyc prosowat Carex panicea

Zw. Rhynchosporion albae

Wyranie dystroficzne zbiorowiska mokrych siedlisk na podlou kwanych torfów, z reguly w kompleksie wysokotorfowiskowym

Zw. Caricion lasiocarpae

Dystroficznomezotroficzne zbiorowiska wskolistnych turzyc, tworzce bardzo kwane torfowiska przejciowe

Zw. Sphagnion magellanici

Mszary rodkowoeuropejskie, tj. wysokotorfowiskowe zbiorowiska nielene lub z mniej albo bardziej lun warstw drzew lub krzewów, wystpujce na niu i w górach

Caricetum limosae

Zespól turzycy bagiennej Carex limosa

Caricetum lasiocarpae

Zbiorowisko z panujc turzyc nitkowat Carex lasiocarpa

Eriophoro-Sphagnetum recurvi,

Zbiorowisko o bezkpkowej strukturze z dominacj welnianki pochwowatej Eriophorum vaginatum oraz niekpkowego gatunku torfowca Sphagnum fallax (S, recurvum)

Zbiorowisko z welniank wskolistn Eriophorum angustifolium

Wymienione powyej zbiorowiska torfowiskowe zaliczane s do siedlisk chronionych w Europie. Zespoly i zbiorowiska z klasy Scheuchzerio-Caricetea nigrae nale do siedliska priorytetowego *7140 torfowiska przejciowe i trzsawiska, natomiast zbiorowiska z klasy Oxycocco-Sphagnetea do siedliska priorytetowego *7110 torfowiska wysokie z rolinnoci torfotwórcz (ywe) lub do siedliska nr 7120 torfowiska wysokie zdegradowane, zdolne do naturalnej i stymulowanej regeneracji. Ich inwentaryzacja w Lasach Pastwowych w 2007 roku wykazala, e w granicach Kotliny Toruskiej i na terenach bezporednio do niej przyleglych wystepuj w nastpujcych nadlenictwach: - *7110 torfowiska wysokie z rolinnoci torfotwórcz (ywe) ­ Nadlenictwo Bydgoszcz (20,91 ha, 4 powierzchnie), Nadlenictwo oldowo (3,84 ha, 1 powierzchnia) - 7120 torfowiska wysokie zdegradowane, zdolne do naturalnej i stymulowanej regeneracji Nadlenictwo Szubin (6,83, 1 powierzchnia), Nadlenictwo Dobrzejewice (5,8 ha, 1 powierzchnia)

67

- *7140 torfowiska przejciowe i trzsawiska - Nadlenictwo Bydgoszcz (9,94 ha, 2 powierzchnie), Nadlenictwo Dobrzejewice (23,86 ha, 17 powierzchni), Nadlenictwo Szubin ­ obrb Labioszyn (42,74 ha, 17 powierzchni), Nadlenictwo oldowo (0,3 ha, 1 powierzchnia).

III.5.Rolinno lkowa i pastwiskowa

Najwiksze kompleksy uytków zielonych (lk i i pastwisk) wystpuj w dolinach Wisly i Noteci oraz wzdlu mniejszych rzek - Tyny, Mieni, Jordanu i innych. Powstaly one po wykarczowaniu lasów (zwykle wilgotnych) albo w wyniku odwodnienia i zagospodarowania torfowisk niskich Na yznych i rednioyznych, trwale lub przynajmniej okresowo wilgotnych siedliskach rozwijaj si zbiorowiska z rzdu Molinietalia caeruleae. Czsto s to platy zespolu Angelico-Cirsietum oleracei (Cirsio-Polygonetum) ze zwizku Calthion , cechujcego si zwykle znacznym udzialem rdestu wownika Polygonum bistorta i ostroenia warzywnego Cirsium oleraceum. Zespól ten wyksztalca si na glebach mineralnych lub zmineralizowanych murszach powstalych na zmeliorowanych do plytkich torfach niskich (Matuszkiewicz 2001). W zblionych warunkach siedliskowych spotyka si niekiedy inny zbiorowisko ze zwizku Calthion - zespól sitowia lenego Scirpetum silvatici. Najczciej wzdlu cieków wystpuj czciowo naturalne smugi lub platy zioloroli z zespolu FilipenduloGeranietum ze zwizku Filipendulion. Dominuje w nich wizówka blotna, której zwykle towarzyszy bodziszek blotny Geranium palustre. Na lkach intensywnie uytkowanych rozwijaj si tzw lki wyczycowe z zespolu Alopecuretum pratensis. Rzadsze s skupienia lk trzlicowych z zespolu Junco-Molinietum i zwizku Molinion caeruleae zajmujcych wilgotne gleby torfowo-murszowe. Na yznych i wieych (niezbyt wilgotnych) glebach mineralnych bez ladów zabagnienia tworza si zbiorowiska lkowe i pastwiskowe z rzdu Arrhenatheretalia. Do najbardziej cennych pod wzgldem przyrodniczym, nale bogate florystycznie i kwieciste lki grdowe ze zwizku Arrhenatherion elatioris, a wród nich lka owsicowa Arrhenatheretum elatioris. Analogiczne siedliska zajmuje ubogi pod wzgldem florystycznym zespól Lolio-Cynosuretum ze zwizku Cynosurion, który jednak wyksztalca si w warunkach intensywnego wypasu. Na ogól dominuj w nim ycica trwal Lolium perenne i grzebienica pospolita Cynosurus cristatus oraz koniczyna biala Triforium repens. Najczciej jednak spotyka si bardzo intensywnie uytkowane platy lk, cechujce si dominacj lub wspóldominacj rónych gatunków sztucznie wprowadzonych traw, np. mialka darniowego Deschampsia caespitosa, klosówki welnistej Holcus lanatus, wyczyca lkowego Alopecurus pratensis i wiechliny lkowej Poa pratensis.

68

Do klasy Molinio-Arrhenatheretea nale take tak zwane zbiorowiska dywanowe (spadzichy) ze zwizku Polygonion avicularis i rzedu Plantaginetalia majoris. Najczciej spotykanym zbiorowiskiem dywanowym jest zespól Lolio-Polygonetum arenastri. Wystepuje on na ciekach, podwórkach, boiskach sportowych itp. Jego fitocenozy buduj roliny odporne na wydeptywanie, takie ja np.: rumianek bezpromieniowy Chamomilla suaveolens, ycica trwala Lolium perenne var.humile i rdest rónolistny Polygonum arenastrum. Z obszaru Kotliny Toruskiej opisano jeszcze dwa zespoly dywanowe. Pierwszy z nich Plantaginetum wystepuje na sciekach i drogach biegncych przez lgi oraz Prunelloinne lasy

liciaste i lasy mieszane. Do jego gatunkow charakterystycznych i wyróniajcych nale midzy innymi: babka wiksza Plantago major, wiechlina roczna Poa annua, glowienka pospolita Prunella vulgaris. Inny zespól dywanowy Bryo- Saginetum procumbentis jest to zbiorowisko mszaków i drobnych rolin jednorocznych, które tworzy si na przyklad w szczelinach plyt chodnikowych, na torach i na gruzach. Wyrónia je obecno takich gatunków jak np.: karmnik rozeslany Sagina procumbens, muchotrzew polny Spergularia rubra i mech Bryum argenteum. Jego obecno stwierdzila Czaplewska (1981) w okolicach stacji Otloczyn. W zupelnie innych warunkach siedliskowych rozwijaj si zbiorowiska muraw zalewowych ze zwizku zw. Agropyro-Rumicion crispi i rzdu Trifolio fragiferae-Agrostietalia stoloniferae. S to czsto pionierskie zbiorowiska rozlogowych traw i plocych si rolin dwuliciennych, tworzcych niskie murawy na miejscach okresowo zalewanych lub podtapianych przy wysokim stanie wody w dolinach wikszych rzek lub jezior (Matuszkiewicz 2001). Na terenie Kotliny Toruskiej nalea do nich: Potentillo-Festucetum (gat. char. i wyr.: kostrzewa trzcinowata Festuca arundinacea, piciornik rozlogowy Potentilla reptans), BlysmoJuncus compressus, ostrzew Juncetum compressi (wybrane gat. char.: sit ciesniony

splaszczony Blysmus compressus, turzyca odlegloklosa Carex distans, koniczyna rozdta Triforium fragiferum), Ranunculo-Alopecuretum geniculati (gat. char. wyczyniec kolankowy Alopecurus geniculatus, piciornik rozlogowy Potentilla reptans, rzepicha lena Rorippa sylvestris, szczaw kdzierzawy Rumex crispus) oraz zbiorowisko Agrostis stolonifera i piciornika gsiego Potentilla anserina. mietlicy rozlogowej

69

Tabela 19 Zbiorowiska z klasy Molinio-Arrhenatheretea na terenie Kotliny Toruskiej

Kl. Molinio-Arrhenatheretea

Pólnaturalne i antropogeniczne darniowe zbiorowiska lkowe i pastwiskowe na mezo- i eutroficznych niezabagnionych glebach mineralnych i organiczno-mineralnych, ewentualnie na zmineralizowanych i podsuszonych murszach wytworzonych z torfu niskiego

Rz. Molinietalia caeruleae

Zbiorowiska uytków zielonych, przewanie mezo- i eutroficznych lk konych oraz zioloroli nadrzecznych, trwale lub przynajmniej okresowo wilgotnych

Zw. Filipendulion

Przynajmniej czciowo naturalne zbiorowiska ziolorolowe zloone z wysokich bylin dwuliciennych, wystpujce wzdlu cieków wodnych

Zw. Calthion

Antropogeniczne zbiorowiska meliorowanych i dobrze nawoonych dwu- i wielokonych lk wilgotnych i mokrych, tradycyjnie zagospodarowanych jako baza paszowa

Zw. Molinion caeruleae

Antropogeniczne zbiorowiska jednokonych i nie nawoonych lk zmiennowilgotnych na glebach mineralnych o szerokiej amplitudzie troficznej; od kwanych siedlisk mezotroficznych do bardzo yznych zasadowych, zawierajcych wglan wapnia

Zw. Alopecurion pratensis

Zbiorowiska lk intensywnie uprawianych i pielgnowanych, lecz prawie calkowicie spontanicznych pod wzgldem skladu gatunkowego

FilipenduloGeranietum

Zespól zdominowany przez wizówk blotn Filipendula ulmaria Char.: bodziszek blotny Geranium palustre

Grupa mokrych lk, czciowo zabagnionych Scirpetum silvatici,

Zespól z dominacj sitowia lenego Scirpus sylvaticus

Junco-Molinietum

Ubogie florystycznie zbiorowisko lk trzlicowych z udzialem rónych gatunków situ (situ ostrokwiatowego Juncus acutiflorus, skupionego J. conglomeratus, rozpierzchlego J. effusus) wystpujce na kwanych i malo zasobnych glebach bezwapiennych

Alopecuretum pratensis

Zbiorowisko z panujcym wyczycem lkowym Alopecurus pratensis, tzw lka wyczycowa

Zbiorowisko z Deschampsia caespitosa

Zbiorowisko slabo wyodrbnione z dominacj mialka darniowego Deschampsia caespitosa, powstajce wskutek zaniedba pielgnacyjnych,

Grupa eutroficznych lk wilgotnych Angelico-Cirsietum oleracei (Cirsio-Polygonetum)

Typowe zbiorowisko yznych dwukonych lk wilgotnych na glebach mineralnych lub zmineralizowanych murszach powstalych na zmeliorowanych do plytkich torfach niskich, Char.: ostroe warzywny Cirsium oleraceum

Rz. Arrhenatheretalia

Niowe i górskie antropogeniczne zbiorowiska uytków zielonych na yznych i wieych (niezbyt wilgotnych) glebach mineralnych bez ladów zabagnienia

Rz. Plantaginetalia majoris

Zw. Polygonion avicularis,

Tak zwane zbiorowiska dywanowe (spadzichy), antropogeniczne, umiarkowanie nitrofilne zbiorowiska miejsc silnie wydeptywanych, zloone z niewielu gatunków znoszcych uszkodzenia mechaniczne i tworzcych niskie, przylegajce do ziemi murawy

Zw. Cynosurion

Ubogie florystycznie, wyspecjalizowane zbiorowiska yznych pastwisk na niu

Zw. Arrhenatherion elatioris

lki grdowe ­ bogate florystycznie zbiorowiska wieych wysoko produktywnych lk wielokonych

Rz. Trifolio fragiferaeAgrostietalia stoloniferae

Zw. AgropyroRumicion crispi

murawy zalewowe

Zwizek obejmuje pólnaturalne, czsto pionierskie zbiorowiska rozlogowych traw i plocych si rolin dwuliciennych, tworzcych niskie murawy na miejscach okresowo zalewanych lub podtapianych przy wysokim stanie wody w dolinach wikszych rzek lub jezior

70

Lolio-Cynosuretum

Zbiorowisko pastwiskowe z panujc ycica trwal Lolium perenne i grzebienic pospolit Cynosurus cristatus oraz z obfitym udzialem koniczyny bialej Triforium repens

Arrhenatheretum elatioris

Lka owsicowa, obejmuje wysoko produktywne, dobrze nawoone lki wiee i jest jednym z najbardziej charakterystycznych zbiorowisk zastpczych w dynamicznym krgu lasów grdowych i stosunkowo najsuchszych lgów (lgu wizowo-jesionowego) Char.: rajgras wyniosly Arrhenatherum elatius, bodziszek lkowy Geranium pratense, pasternak zwyczajny Pastinaca sativa, kozibród lkowy Tragopogon pratensis ssp. orientalis, szczaw rozpierzchly Rumex thyrsiflorus

Lolio-Polygonetum arenastri ,

Char.: rumianek bezpromieniowy Chamomilla suaveolens, ycica trwala Lolium perenne var.humile i rdest rónolistny Polygonum arenastrum

PotentilloFestucetum arundinaceae,

Najczciej wystepuje na wydeptywanych, niekiedy wypasanych walach przeciwpowodziowych, groblach stawów itp. Char. i wyr.: kostrzewa trzcinowata Festuca arundinacea, piciornik rozlogowy Potentilla reptans

Zbiorowiska lokalne:

- * z klosówk welnist Holcus lanatus (Holcetum lanati), - *z wiechlin lkow Poa pratensis, - * ze stoklos mikk Bromus mollis, - * zbiorowisko szczawiu zwyczajnego Rumex acetosa i tomki wonnej Anthoxanthum odoratum, - ** zbiorowisko z przytuli wlaciw Galium verum

Prunello-Plantaginetum

Zbiorowisko dywanowe wystpujace na ciekach i drogach biegncych przez lgi oraz inne lasy liciaste i lasy mieszane Wybrane gat. char. i wyr.: babka wiksza Plantago major, wiechlina roczna Poa annua, glowienka pospolita Prunella vulgaris

Blysmo-Juncetum compressi

Zbiorowisko wystpujce na bardzo yznych, cikich glebach w miejscach wydeptywanych i placach skladowych Wybrane gat. char..: sit cieniony Juncus compressus, ostrzew splaszczony Blysmus compressus, turzyca odlegloklosa Carex distans, koniczyna rozdta Triforium fragiferum

Bryo-Saginetum procumbentis

Zbiorowisko mszaków i drobnych rolin jednorocznych, wystpuje w szczelinach plyt chodnikowych i bruku ulicznego, na gruzach, dnach wirowni itp. Char. i wyr.: karmnik rozeslany Sagina procumbens, muchotrzew polny Spergularia rubra, mech Bryum argenteum

RanunculoAlopecuretum geniculati,

Niskie zwarte i wilgotne murawy silnie wypasane, wystpujce w miejscach okresowo zalewanych Char.: wyczyniec kolankowy Alopecurus geniculatus, piciornik rozlogowy Potentilla reptans, rzepicha lena Rorippa sylvestris, szczaw kdzierzawy Rumex crispus

Zbiorowisko mietlicy rozlogowej Agrostis stolonifera- piciornika gsiego Potentilla anserina,

Zbiorowisko wystepujace na wilgotnych i bardzo zwizlych glebach gliniastych lub ilowych, szczególnie zasobnych w azotany i zwizki amonowe Gat. dominujcy: piciornik gsi Potentilla anserina

* Zbiorowiska ze zwizku Arrhenatherion elatioris wyrónione przez Kpczyskego, Rutkowskiego (1994) , ** zbiorowisko wyrónione przez Czaplewsk (1981)

Powszechna inwentaryzacja siedlisk o znaczeniu europejskim z zalcznika I Dyrektywy Siedliskowej przeprowadzona w 2007 roku w Lasach Pastwowych, wykazala, e na terenie nadlenictw, których lasy le w caloci lub w duej czci na terenie Kotliny Toruskiej wystpuj 102 platy spelniajce kryterium siedliska 6510 (lk zwe zwizku Arrhenatherion elatioris) o lcznej powierzchni 153,27 ha i tylko 6 stanowisk siedliska 6410 (lki trzlicowe

71

ze zwizku Molinion) o powierzchni 7,96 ha. Natomiast na terenie przyszlych specjalnych obszarów ochrony siedlisk, na gruntach nie bdcych w posiadaniu Lasów Pastwowych stwierdzono na odcinku Kotliny Toruskiej 192 stanowiska lk ze zwizku Arrhenatherion elatioris i tylko 2 stanowiska lk trzlicowych. Oczywicie poza gruntami Lasów Pastwowych i obszarami Natura 2000 jest ich znacznie wicej.

Tabela 20 Wystpowanie wych Nadlenictwo

zbiorowisk lkowych o znaczeniu europejskim na terenie Lasów Pastwo6410 zmiennowilgotne lki trzlicowe ze zwizku Molinion

6510 niowe i górskie wiee lki uytkowane ekstensywnie ze zwizku Arrhenatherion elatioris Ogólna po- Liczba stanowisk Ogólna poLiczba stanowisk wierzchnia (ha) wierzchnia Bydgoszcz 24,37 10 Cierpiszewo 1,52 2 9,68 6 Dobrzejewice 9,09 9 Gniewkowo 8,23 13 Solec Kujawski Szubin 2,97 2 41,94 46 Toru 3,47 2 34,73 11 oldowo 25,23 7 Razem: 7,96 6 153,27 102 ródlo: Zasoby archiwalne Regionalnej Dyrekcji Lasów Pastwowych w Toruniu Tabela 21 Wystpowanie zbiorowisk lkowych o znaczeniu europejskim na terenie zgloszonych przez Polsk do Komisji Europejskiej specjalnych obszarów ochrony siedlisk (nie bdcych w posiadaniu Lasów Pastwowych) Nazwa ostoi Liczba stanowisk Liczba stanowisk Liczba stanowisk punktowych liniowych poligonowych 6410 zmiennowilgotne lki trzlicowe ze zwizku Molinion Nieszawska Dolina Wisly PLH 040012 Ciechocinek PLHJ 040019 Dybowska Dolina Wisly PLH 040011 1 Solecka Dolina Wisly PLH 040003 1 Razem: 2 Nazwa ostoi 6510 niowe i górskie wiee lki uytkowane ekstensywnie ze zwizku Arrhenatherion elatioris. Nieszawska Dolina Wisly PLH 040012 11 7 Ciechocinek PLHJ 040019 2 Dybowska Dolina Wisly PLH 040011 23 2 Solecka Dolina Wisly PLH 040003 77 1 69 Razem: 111 1 80 ródlo: Zasoby archiwalne Biura Urzdzania Lasu i Geodezji Lenej ­ oddzial w Gdyni

72

III.6.Murawy i wrzosowiska

Na obszarach wydmowych Kotliny Toruskiej, zwlaszcza w rejonie poligonu bardzo szeroko rozpowszechnione s murawy i wrzosowiska. Niewielkie ich powierzchnie wystepuj te niekiedy w obrbie lasów, na poboczach dróg, polanach i nasypach. Psammofilne murawy z rzdu Corynephoretalia canescentis i klasy Koelerio glaucae-Corynephoretea canescentis na terenie Kotliny Toruskiej reprezentowane s przez 4 zespoly, które wyrónia Matuszkiewicz (2001). Pionierskim zbiorowiskiem tego typu siedlisk jest Spergulo vernalisCorynephoretum ze zwizku Corynephorion canescentis, którego glównym skladnikiem jest kpkowa trawa - szczotlicha siwa Corynephorus canescens a towarzysz jej zwykle sporek wiosenny Spergula morisonii, chroszcz nagolodygowy Tesdalea nudicaulis i przetacznik Dillena Veronica dilleni. Takim zbiorowiskiem pionierskim jest równie zespól Caricetum arenariae z chronion czciowo turzyc piaskow Carex arenaria, wydzielony przez Kpczyskiego i Rutkowskiego (1994). Podloe bardziej utrwalone zasiedlaj murawy zespolów Festuco psammophilae-Koelerietum glaucae i Sileno otitis-Festucetum ze zwizku Koelerion glaucae oraz wyróniany przez Kpczyskiego i Rutkowskiego (1994) zespól turzycy loarskiej Caricetum ligericae. Fitocenozy glaucae Festuco psammophilae-Koelerietum tworz glównie kpkowe trawy - kostrzewa piaskowa Festuca psammophilla i

strzplica sina Koeleria glaca. Przewanie towarzysz im gatunki uznane za charakterystyczne dla syntaksonu - godzik piaskowy Dianthus arenarius, kostrzewa piaskowa Festuca psammophilla, lyszczec baldachogronowy Gypsophila fastigiata. Zbiorowisko to zostalo stwierdzone i opisane midzy innymi z okolic Lgnowa, Kaszczorka, Otloczyna, Cierpic i Torunia (Ceynowa 1968). Do gatunków charakterystycznych zespolu Sileno otitisFestucetum zalicza si lepnic wskoplatkow Silene otites, godzika kartuzka Dianthus carthusianorum i chaber nadreski Centaurea stoebe. Zbiorowisko to wyrónila i opisala Ceynowa (1968) na zboczach doliny Wisly pomidzy Skludzewem i Rzczkowem oraz w Toruniu przy szosie do Chelmna. Glównymi gatunkami budujcymi platy zespolu DianthoArmerietum elongatae nalecego do zwizku Vicio lathyroides-Potentillo argenteae s wskolistne trawy (kostrzewa owcza Festuca ovina i mietlica pospolita Agrostis capillaris), a obficie wystpuje w nich macierzanka piaskowa Thymus serpyllum i jastrzbiec kosmaczek Hieracium pilosella. Bardzo znamienny jest te udzial barwnie kwitncych gatunków: godzika kropkowanego Dianthus deltoides, zawcigu pospolitego Armeria maritima ssp. elongata i przytulii wlaciwej Galium verum (Matuszkiewicz 2001). O tradycyjnym zwizku Torunia z morzem wiadczy obecno na jego terenie zbiorowiska z wydmuchrzyc piaskow Leymus

73

(Elymus) arenarius, które opisal Kpczyski (1974). Zaliczyl je do klasy Ammophiletea, reprezentujcej zbiorowiska bialych wydm nadmorskich. Duy areal na poligonie artyleryjskim w Toruniu a mniejszy w obrbie borów sosnowych zajmuj wrzosowiska z rzdu Calluno-Ulicetalia i z klasy Nardo-Callunetea. Reprezentuje je zespól Calluno-Genistetum ze zwizku Calluno-Genistion i subkontynentalne wrzosowisko mcznicowe Arctostaphyllo-Callunetum ze zwizku Calluno-Arctostaphylion. Ten ostatni zespól wyrónia si udzialem w skladzie mcznicy lekarskiej Arctostaphylos uva-urs. Dobrze wyrónia go take obecno gatunków kontynentalnych, takich jak np.: gorysz pagórkowy Peucedanum oreoselinum i wymord niski Scorzonera humilis. Gatunkami charakterystycznymi i wyróniajcymi dla zespolu Calluno-Genistetum s wg Matuszkiewicza (2001): kanianka macierzankowa Cuscuta epithymum, wietlik wtly Euphrasia micrantha, janowiec ciernisty Genista germanica, arnowiec miotlasty Cytisus scoparius. Kpczyski i Rutkowski (1994) wyrónili ponadto w rejonie projektowanej autostrady pod Toruniem zbiorowisko z kostrzew nitkowat Festuca tenuifolia. Zaliczyli go do zwizku Violion caninae z rzdu Nardetalia. Zwizek Violion caninae obejmuje zbiorowiska psiar niowych, które wyksztalcaj si na ekstensywnie uytkowanych pastwiskach lub lkach.

74

Tabela 22 Murawy z klasy Koelerio glaucae-Corynephoretea canescentis i wrzosowiska z klasy NardoCallunetea oraz ich zrónicowanie na terenie Kotliny Toruskiej Kl. Koelerio glaucae-Corynephoretea canescentis Rz. Corynephoretalia canescentis

Psammofilne murawy suchych i raczej ubogich, piaszczystych lub wirowatych siedlisk niewapiennych. Zbiorowiska tworz przede wszystkim kserofilne i wiatlodne wskolistne trawy i roliny rozetkowe z udzialem terofitów i sukulentów, a czsto take kseromorficznych mszaków oraz porostów.

Kl. Nardo-Callunetea,

Wrzosowiska i ubogie murawy bliniaczkowe, Pólnaturalne i antropogeniczne zbiorowiska, które w pierwotnym krajobrazie zajmowaly niewielkie powierzchnie w specyficznych warunkach rodowiska, a na skutek dzialalnoci czlowieka rozprzestrzenily si spontanicznie

Rz. Calluno-Ulicetalia

Wrzosowiska - zbiorowiska krzewinkowe z panujcym wrzosem Calluna vulgaris oraz co najwyej z rzadka rozproszonymi okazami jalowca i podrostu brzozy lub sosny

Zw. Koelerion glaucae,

ródldowe murawy napiaskowe o wyranie kontynentalnym charakterze, najbardziej zblione do kserotermicznych muraw stepowych

Zw. Vicio lathyroides-Potentillo argenteae,

Napiaskowe murawy przewanie silniej zwarte i nieco bogatsze florystycznie ni w zwizku obok. Ich siedlisko jest mniej skrajne, tj. nieco wilgotniejsze, a take yniejsze

Zw. Corynephorion canescentis,

Lune murawy szczotlichowe, zloone przewanie z niskich traw, najczciej kpkowych, wystpujce na piaszczystych glebach pocztkowego stadium rozwoju i z reguly inicjujce pierwotn i wtórn sukcesj rolinnoci

Zw. CallunoArctostaphylion

Subkontynental-ne wrzosowiska mcznicowe

Zw. CallunoGenistion ,

Subatlantyckie wrzosowiska, Prawdowo-dobnie antropogenicz-ne cho w znacznym stopniu utrwalone jako typowy skladnik krajobrazu w ubogich, piaszczystych terenach obszaru siedliskowego kwanych dbrów

Zespoly Sileno otitisFestucetum,

Wyranie cieplo- i sucholubne zbiorowisko muraw napiaskowych Gat. lok. char.: lepnica wskoplatkowa Silene otites, godzik kartuzek Dianthus carthusianorum i chaber nadreski Centaurea stoebe

Zespoly DianthoArmerietum elongatae,

Zespól w obecnym ujciu obejmuje mezofilne, niskie murawy piaskowe. Glównymi gatunkami budujcymi s wskolistne trawy ­ kostrzewa owcza Festuca ovina i mietlica pospolita Agrostis capillaris; obficie wystpuje macierzanka piaskowa Thymus serpyllum i jastrzbiec kosmaczek Hieracium pilosella, a bardzo znamienny jest udzial barwnie kwitncych gatunków: godzika kropkowanego Dianthus deltoides, zawcigu pospolitego Armeria maritima ssp. elongata i przytulii wlaciwej Galium verum.

Zespoly Spergulo vernalisCorynephoretum,

Murawy szczotlichowe, bardzo lune i florystycznie skrajnie ubogie zbiorowiska z panujc szczotlich siw Corynephorus canescens, Gat. char.: sporek wiosenny Spergula morisonii, chroszcz nagolodygowy Tesdalea nudicaulis i przetacznik Dillena Veronica dilleni

Zespoly ArctostaphyloCallunetum,

Zbiorowisko wyróniajce si udzialem mcznicy lekarskiej Arctostaphylos uvaursi jako subdominanta oraz innych kontynentalnych gatunków, Gat. char. i wyr.: mcznica lekarska Arctostaphylos uvaursi, turzyca wrzosowiskowa Carex ericetorum, turzyca wczesna Carex praecox, gorysz pagórkowy Peucedanum oreoselinum, wymord niski Scorzonera humilis

Zespoly CallunoGenistetum,

Antropogeniczne zbiorowisko suchych wrzosowisk, Wybr. gat. char. i wyr.: kanianka macierzankowa Cuscuta epithymum, wietlik wtly Euphrasia micrantha, janowiec ciernisty Genista germanica, arnowiec miotlasty Cytisus scoparius

Festuco psammophillaeKoelerietum glaucae,

Wybitnie kserotermiczne,bogate florystycznie zbiorowisko kpkowych traw - kostrzewy piaskowej Festuca psammophilla i strzeplicy sinej Koeleria glauca, Char.: godzik piaskowy Dianthus arenarius, kostrzewa piaskowa Festuca psammophilla, lyszczec baldachogronowy Gypsophila fastigiata

Zbiorowiska lokalne: zespól turzycy piaskowej Caricetum arenariae,

zbiorowisko z dominacj turzycy loarskiej ­ zespól Caricetum ligericae oraz zbiorowisko z rozchodnikiem ocistym Sedum reflexum (Rutkowski, Kpczynski 1994) i zbiorowisko z rozchodnikiem ostrym Sedum acre (Czapiewska, 1981)

Zbiorowiska lokalne: zb. z turzyc

nitkowat Festuca tenuifolia, ze zwizku Violion caninae i rzdu Nardetalia (Rutkowski, Kpczynski 1994)

75

Dua cz muraw napiaskowych z klasy Koelerio glaucae-Corynephoretea canescentis i wrzosowisk z klasy Nardo-Callunetea naley do siedlisk chronionych w Europie (tab.23). Ich udzial na gruntach Lasów Pastwowych zanotowany w trakcie inwentaryzacji w 2007 roku przedstawia si nastpujco: *6120 cieplolubne ródldowe murawy napiaskowe (Koelerion glaucae) ­ 39,15 ha (liczba stanowisk - 8), 2330 wydmy ródldowe z murawami napiaskowymi ­ 260,72 ha (liczba stanowisk - 63), 4030 suche wrzosowiska (Calluno-

Genistion, Pohlio-Callunion i Calluno-Arctostaphylion) - 278,72 ha (liczba stanowisk -76) . Ponadto w granicach Nieszawskiej Doliny Wisly wystpuj 3 stanowiska, w tym jedno powierzchniowe - *6120 cieplolubnych ródldowych muraw a w Soleckiej Dolinie Wisly 3 punktowe stanowiska - 2330 wydm ródldowych.

76

Tabela 23 Wystpowanie zbiorowisk murawowych i wrzosowisk o znaczeniu europejskim na terenie Lasów Pastwowych Nadlenictwo *6120 cieplolubne ródldowe murawy napiaskowe (Koelerion glaucae) Ogólna powierzchnia (ha) 1,06 28,79 9,3 39,15 Liczba stanowisk 2 2 4 8 Ogólna powierzchnia (ha) 3,54 255,80 0,3 1,08 260,72 Liczba stanowisk 16 43 2 2 63 2330 wydmy ródldowe z murawami napiaskowymi 4030 suche wrzosowiska PohlioCalluno-

(Calluno-Genistion, Callunion i

Arctostaphylion) Ogólna powierzchnia (ha) 2,52 2,47 273,63 0,1 278,72 Liczba stanowisk 2 10 63 1 76

Bydgoszcz Cierpiszewo Dobrzejewice Gniewkowo Solec Kujawski Szubin Toru oldowo Razem:

ródlo: Zasoby archiwalne Regionalnej Dyrekcji Lasów Pastwowych w Toruniu

III.7. Cieplolubne murawy o charakterze stepowym i cieplolubne zbiorowiska okrajkowe

Dolina Wisly stwarza dogodne warunki siedliskowe dla rozwoju i rozprzestrzeniania si cieplolubnych okrajków i muraw o charakterze stepowym. Wystpuj one take w granicach Kotliny Toruskiej. Na zboczach i wierzchowinach wydm na poligonie artyleryjskim kolo Torunia stwierdzono obecno platów zespolu Potentillo-Stipetum capillatae- murawy ostnicowej. Na terenie Kotliny Toruskiej zbiorowisko to rozwija si w postaci podzespolu z ostnic Jana Stipa Joannis i zostalo stwierdzone midzy innymi w miejscach przewietlonych w lasach lenictwa Ustronie przy szosie Toru-Bydgoszcz, w podobnych miejscach w pobliu leniczówki Chorgiewka kolo Torunia oraz na skarpie torów kolejowych midzy Zielonczynem i Naklem. Do zwizku Festuco-Stipion zaliczono take zbiorowisko ze stoklos bezostn Bromus inermis, rozwijajce si midzy innymi na zboczu doliny Wisly przy mocie kolejowym w Toruniu (Ceynowa1968). Na ,,cieplych" zboczach doliny Wisly wystpuj zbiorowiska ze zwizku Cirsio-Brachypodietum pinnati. Naley do nich Adonido-Brachypodietum pinnati - zespól milka wiosennego Adonis vernalis i klosownicy pierzastej Brachypodium

77

pinnatum, którego liczne platy stwierdzono na zboczach pradoliny Noteci, pomidzy lesinem a Trzeciewnic oraz w okolicach Rzczkowa (Ceynowa 1968). Do tego zwizku zaliczono take zbiorowiska z turzyc wczesn Careex praecox i z turówk wonn Hierochloe odorata wydzielone przez Kepczyskiego i Rutkowskiego (1994) w rejonie projektowanej Autostrady A 1 pod Toruniem. Obserwacje wlasne pozwalaj na stwierdzenie, e cieplolubne murawy o charakterze stepowym porastaj take zbocza doliny Wisly i rozcinajce je wwozy na odcinku od Racika do Nieszawy i dalej do Wloclawka. Do cieplolubnych zbiorowisk nalea take zbiorowiska okrajkowe z rzdu Origanetalia i klasy Trifolio-Geranietea sanguinei. Z obszaru Kotliny Toruskiej opisano, midzy innymi z doliny Noteci kolo Brzozy Bydgoskiej (Korczyska 2000)b zespól Trifolio-Agrimonietum zbiorowisko neutrofilne z udzialem rzepika pospolitego Agrimonia eupatoria, chabru lkowego Centaurea jacea i wierzbnicy lenej Knautia dipsacifolia. W krajobrazie dbrów i borów mieszanych wystpuje take acydofilne zbiorowisko z udzialem pszeca zwyczajnego Melampyrum pratense i wysokich jastrzbców (Hieracium) ze zwizku Trifolion medii. Dosy pospolite jest równie zbiorowisko z lucern sierpowat (dzicielin) Medicago falcata ze zwizku Geranion sanguinei, opisane przez Czaplewsk (1980).

78

Tabela 24 Cieplolubne murawy z klasy Festuco-Brometea i cieplolubne okrajki Geranietea sanguinei oraz ich zrónicowanie na terenie Kotliny Toruskiej Kl. Festuco-Brometea

Zbiorowiska cieplolubnych muraw o charakterze stepowym

z klasy

Trifolio-

Kl. Trifolio-Geranietea sanguinei Rz. Origanetalia

Cieplolubne zbiorowiska okrajkowe

Rz. Festucetalia valesiacae

Zbiorowiska nawizujce florystycznogenetycznie do stepów Prowincji Pontyjsko-Pannoskiej

Zw. FestucoStipion

Do lune murawy o charakterze stepowym z przewag kserotermicznych kpkowych traw, szczególnie ostnic (Stipa) i kostrzewy walezyjskiej Festuca valesiaca, oraz wydatnym udzialem terofitów wiosennych

Zw. CirsioBrachypodietum pinnati

Zwarte murawy kserotermiczne z przewag traw tworzcych darnie oraz z licznym udzialem bylin dwuliciennych

Zw. Trifolion medii

Cieplolubne zbiorowiska okrajkowe siedlisk wilgotniejszych

Zw. Geranion sanguinei

Wybitnie cieplolubne okrajki w krajobrazie cieplolubnych dbrów i zaroli

Grupa zbiorowisk acydofilnych

Grupa zbiorowisk neutrofilnych

PotentilloStipetum capillatae

Murawa ostnicowa, z ostnic wlosowat Stipa capillata. Na terenie Kotliny Toruskiej rozwija si w postaci podzespolu z ostnic Jana Stipa Joannis

AdonidoBrachypodietum pinnati

Zespól milka wiosennego Adonis vernalis i klosownicy pierzastej Brachypodium pinnatum

Zbiorowisko. Melampyrum pratense ­ Hieracium pl. sp.

Zbiorowisko z udzialem pszeca zwyczajnego Melampyrum pratense i wysokich jastrzbców (Hieracium), w krajobrazie kwanych dbrów i borów mieszanych

TrifolioAgrimonietum,

Zbiorowisko z udzialem rzepika pospolitego Agrimonia eupatoria, chabru lkowego Centaurea jacea i wierzbnicy lenej Knautia dipsacifolia

Zbiorowisko z lucern sierpowat (dzicielin) Medicago falcata.

Zbiorowisko ze stoklos bezostn Bromus inermis

Zbiorowisko z turzyc wczesn Careex praecox Zbiorowisko z turówk wonn Hierochloe odorata

Murawy kserotermiczne z klasy Festuco-Brometea nale do siedlisk chronionych w Europie o numerze 6210, a te z istotnymi stanowiskami storczyków nale do siedlisk priorytetowych. Na gruntach Lasów Pastwowych zlokalizowano w 2007 roku 28 muraw kserotermicznych. Zajmuja one razem 44,07 ha. Najwikszy (33,05 ha ) ich areal stwierdzono w Nadlenictwie Dobrzejewice (suma 2 powierzchni). Pozostale, na ogól niewielkie stnowiska wystepuj w nadlenictwach Szubin i Cierpiszewo. 3 punktowe stanowiska cieplolubnych muraw stwierdzono take na gruntach nie bdcych wlasnoci Lasów Pastwowych na terenie Nieszawskiej Doliny Wisly

79

III.8. Rolinno solniskowa

Du osobliwoci Kotliny Toruskiej s pólnaturalne zbiorowiska rolinnoci solniskowej. Znane s one glównie z Ciechocinka i leacego ju poza Kotlin Torusk Inowroclawia oraz okolic tych miast. Zwizane s z naturalnymi lub sztucznymi wyplywami wód zasolonych albo rozwijaj si na haldach poprodukcvyjnych (Mtwy). Na terenie Kotliny Toruskiej zbiorowiska halofitów wchodz w sklad a czterech klas zespolów. Do klasy Salicornietea naley zespól mannicy odstajcej Puccinella distans i soliroda zielnego Salicornia europaea Puccinello distantis-Salicornietum brachystachyae. zespól mannicy odstajcej Sporód zespolów klasy Asteretea tripolium wystpuj: Puccinellio-Spergularietum salinae Puccinellia distans i muchotrzewa solniskowego Spergularia salina oraz Triglochino-Glaucetum maritimae- zespól wibki nadmorskiej Triglochin maritimum i mlecznika nadmorskiego Glaux maritima. Do innych zbiorowisk preferujacych lub znoszcych znaczne zasolenie podloa naley Scirpetum maritime, zbiorowisko. z dominacj sitowca nadmorskiego Scirpus maritimus lub oczeretu Tabernemontana Scirpus tabernaemontani, reprezentujcy grup szuwarów halofilnych z klasy Phragmitetea. Jako slabo halofilny klasyfikowany jest take zespól lkowy piciornika gsiego Potentilla anserina i kostrzewy trzcinowatej Festuca arundinacea Potentillo-Festucetum arundinaceae. Wystpuj w nim bowiem niekiedy roliny halofilne, np.: turzyca odlegloklosa Carex distans, mlecznik nadmorski Glaux maritima, komonicznik skrzydlastostrakowy Tetragonolobus maritimus i koniczyna rozdta Triforium fragiferum. Ponadto Wilko-Michalska (1963) wyrónila na terenie Kujaw jeszcze dwa inne zbiorowiska lkowe, tolerujce zasolenie - BlysmoJuncetum compressi oraz podzespól lki owsicowej z udzialem rolin slonolubnych np. komonicy wskolistnej Lotus tenuifolis. Niestety zbiorowiska halofitów stanowi obecnie ustpujcy wraz z przesuszaniem i wysladzaniem siedlisk skladnik szaty rolinnnej. Na przyklad przy ciechociskich tniach mona jedynie doszuka si fragmentów zespolu soliroda zielnego Puccinello distantisSalicornietum brachystachyae. Bardzo rzadko ju odnajdujemy tez platy zespolu Puccinellio-Spergularietum salinae. Slonolubne zespoly rolinne s na licie siedlisk chronionych w Europie. Zespól Puccinello distantis-Salicornietum brachystachyae reprezentuje 1310 - ródldowe blotniste solniska z solirodem (Salicornion ramossimae). Natomiast zespoly Puccinellio-Spergularietum

80

salinae, Triglochino-Glaucetum maritimae, Scirpetum maritime i Potentillo-Festucetum arundinaceae nale do siedliska priorytetowego *1340 - ródldowe slone laki, pastwiska i szuwary (Glauco-Puccinetalia). W trakcie inwentaryzacji siedlisk naturowych w 2007 roku stwierdzono, e 1310 ródldowe blotniste solniska z solirodem (Salicornion ramossimae) wystepuj w ostoi siedliskowej ,,Ciechocinek" na dwóch stanowiskach liniowych, a *1340 ródldowe slone laki, pastwiska i szuwary (Glauco-Puccinetalia) na piciu stanowiskach liniowych i jednym przestrzennym.

81

Tabela 25 Zbiorowiska halofitów i siedlisk zasolonych z klas Thero-Salicornietea, Asteretea tripolium, Phragmitetea i Molinio-Arrhenatheretea na terenie Kotliny Toruskiej Kl, TheroSalicornietea Rz. TheroSalicornietalia, Zw. Salicornion ramossimae

Zbiorowiska blotnistych siedlisk silnie zasolonych, florystycznie skrajnie ubogie

Kl. Asteretea tripolium, Rz. Glauco-Puccinelletalia,

Halofilne zbiorowiska (szuwarowo-) lkowe, wystpujce w supralitoralu zbiorników wód slonych i slonawych

Kl. Phragmitetea, Rz. Phragmitetetalia,

Zbiorowiska szuwarowe

Kl. MolinioArrhenatheretea

Zbiorowiska lkowe i pastwiskowe

Zw. Puccinellion maritimae,

Wyranie halofilne zbiorowiska, tworzce do lune fitocenozy w kompleksach zonacyjnych bezporednio po zespolach z kl. TheroSalicornietea

Zw. Armerion maritimae,

Slabiej halofilne zbiorowiska, tworzce zwarte fitocenozy typu wilgotnych ,,slonych lk". Wystpuj na miejscach o niszym poziomie wody i mniejszym steniu soli; w kompleksach zonacyjnych stanowi zwykle zewntrzny pas rolinnoci halofilnej

Zw. Phragmition, szuwary wlaciwe Grupa szuwarów halofilnych

Rz. Trifolio ­ fragiferaeAgrostietalia stoloniferae, Zw. AgropyroRumicion crispi,

Murawy zalewowe

Puccinello distantisSalicornietum brachystachyae,

Zespól mannicy odstajcej Puccinella distans i soliroda zielnego Salicornia europaea

PuccinellioSpergularietum salinae,

Zespól mannicy odstajcej Puccinellia distans i muchotrzewu solniskowego Spergularia salina

TriglochinoGlaucetum maritimae,

Zespól wibki nadmorskiej Triglochin maritimum i mlecznika nadmorskiego Glaux maritima

Scirpetum maritime,

Zbiorowisko. z dominacj sitowca nadmorskiego Scirpus maritimus lub oczeretu Tabernemontana Scirpus tabernaemontani,

PotentilloFestucetum arundinaceae,

Zespól piciornika gsiego Potentilla anserina i kostrzewy trzcinowatej Festuca arundinacea

podzespól Scirpetum maritimi puccinellietosum (z udzialem mannicy odstajcej)

III.9. Zbiorowiska porbowe

Na porbach, polanach, haliznach i w innych otwartych miejscach wród lasów rozwijaj si czsto zbiorowiska z klasy Epilobietea angustifoliae. W krajobrazie borów sosnowych i mieszanych pospolitym zbiorowiskiem w takich miejscach jest zespól Calamagrostietum epigeji,w którym panuje trudny do zwalczenia na uprawach trzcinnik piaskowy Calamagrostis epigeios. W pierwszych latach sukcesji wtórnej na najmniej yznych, piaszczystych siedliskach borów sosnowych wyksztalca si niekiedy murawa szczotlichowa Spergulo vernalis-Corynephoretum z klasy Koelerio glaucae-Corynephoretea canescentis. Nieco yniejsze, okresowo pozbawione drzewostanu siedliska w krajobrazie borów i lasów mieszanych zajmuj fitocenozy zespolu Senecioni sylvatici-Epilobietum angustifolii, który mona rozpozna po obecnoci w skladzie - wierzbówki kiprzycy Epilobium angustifolium i starca lenego Senecio sylvaticus. Na polanach i innych przewietleniach w lasach mieszanych i liciastych rozwijaj si czsto niewysokie zakrzewienia zbudowane z maliny wlaciwej i rónych gatunków jeyn o pdach wzniesionych. Zalicza si je do zespolu Rubetum idaei

82

Tabela 26 Zbiorowiska porbowe z Epilobietea angustifolii na terenie Kotliny Toruskiej Kl. Epilobietea angustifolii Rz. Atropetalia Zbiorowiska porbowe,

Nitrofilne zbiorowiska terofitów, bylin i krzewów inicjujce wtórn sukcesj (regeneracj) lasu po zniszczeniu drzewostanu przez wyrb, poar, wiatrolom itp. i uruchomieniu zapasów azotu nagromadzonych w ciólce i próchnicy lenej.

Zw. Epilobion angustifolii

Zbiorowiska zioloroli i traworoli porbowych na uboszych, kwanych i próchnicznych glebach lenych

Senecioni sylvaticiEpilobietum angustifolii

Pionierskie, bardzo pospolite zbiorowisko wystpujce w pierwszych latach na porbach po zespolach borowych i uboszych typach lasów liciastych, Char.: wierzbówka kiprzyca Epilobium angustifolium, starzec leny Senecio sylvaticus

Calamagrostietum epigeji

Traworole z panujcym trzcinnikiem piaskowym Calamagrostis epigeios, wystpujce na zrbach po suchszych postaciach borów i borów mieszanych, na glebach piaszczystych

Rubetum idaei

Zbiorowisko niewielkich polan lub przewietle w lasach liciastych i mieszanych, Gat. char.: malina wlaciwa Rubus idaeus, jeyna Rubus fructicosus coll.

III.10. Zbiorowiska ruderalne

Zbiorowiska ruderalne z klasy Artemisietea reprezentowane s przez dwie wyranie odmienne grupy zespolów czego odzwierciedleniem jest podzial ich na dwie podklasy. Pierwsza z nich - Galio-Urticenea obejmuje naturalne i pólnaturalne nitrofilne zbiorowiska typu okrajkowego na yznych siedliskach wieych, wilgotnych lub mokrych, w rónym stopniu zacienionych. Wystpuj one czsto w krajobrazie naturalnym; nad brzegami wód, na okrajkach zbiorowisk lenych i zarolowych oraz w miejscach przewietlonych w lasach liciastych. Natomiast do podklasy Artemisienea vulgaris zalicza si wybitnie antropogeniczne zbiorowiska rolin na nieuytkach, terenach zurbanizowanych i innych silnie przeksztalconych siedliskach. Do bardziej pospolitych zbiorowisk z podklasy Galio-Urticenea nale: Chaerophylletum aromatici, Urtico-Aegopodietum podagrariae, Alliario-

Chaerophylletum temuli,

Torilidetum japonica, Epilobio-Geranietum robertiani oraz wystpuje nad szybko plyncymi rzekami i strumieniami.

zespól Phalarido-Petasitetum hybridi - zbiorowisko z obfitym udzialem lepinika róowego Petasites hybrydi , które Stwierdzil je na terenie Bydgoszcz Kpczyski (1975). Odmienne siedliska zajmuj zespoly ze zwizku Convulvetalia sepium, który skupia nitrofilne ,,zbiorowiska welonowe" na mokrych siedliskach nad brzegami rzek i innych cigów wodnych. Nalea do nich: UrticoCalystegietum sepium, Calystegio-Eupatarietum i Calystegio-Epilobietum hirsuti. Du powierzchnie w dolinie Wisly zajmuje zespól Rudbeckio-Solidaginetum ze zwizku Senecion fluviatilis. Zbiorowiska ruderalne z podklasy Artemisienea vulgaris nale do dwóch rzdów. Rzd Onopordetalia acanthii obejmuje cieplolubne zbiorowiska wysokich bylin ruderalnych wytrzymalych na susz. Na terenie Kotliny Toruskiej nalea do nich midzy innymi zespoly: Onopordetum acanthii, Artemisio-Tanacetum vulgaris i Potentillo-Artemisietum absin-

83

thii. Natomiast do rzdu Artemisietalia vulgaris zalicza si zespól Lamio albi-Conietum maculati - bujne ziolorola zajmujce silnie nitrofilne siedliska np. kompostownie.

Tabela 27 Zrónicowanie naturalnych i antropogenicznych zbiorowisk z klasy Artemisietea na terenie Kotlny Toruskiej ­ podklasa Galio-Urticenea Kl. Artemisietea

Nitrofilne zbiorowiska okazalych bylin i pnczy na siedliskach ruderalnych i nad brzegami zbiorników wodnych

p.Kl. Galio-Urticenea

Naturalne i pólnaturalne nitrofilne zbiorowiska typu okrajkowego na yznych siedliskach wieych, wilgotnych lub mokrych, w rónym stopniu zacienionych. W krajobrazie naturalnym wystpowaly nad brzegami wód, na okrajkach zbiorowisk lenych i zarolowych oraz w miejscach przewietlonych w buczynach, grdach i lgach

Rz. Glechometalia hederaceae

Nitrofilne zbiorowiska bylin na okrajkach i w przewietleniach wieych i wilgotnych lasów ­ lgów ze zwizku Alno-Ulmion i wilgotnych grdów i buczyn

Rz. Conolvuletalia sepium

Nitrofilne, naturalne zbiorowiska ziól i pnczy w ekotonowych ukladach przestrzennych nad brzegami zbiorników wodnych lub w innych trwale mokrych miejscach. W ich strukturze du rol odgrywaj roliny czepne i wijce , wspierajce si na ziolach, trawach, krzewach i malych drzewach tworzc zwarte ,,zaslony", std ich nazwa ,,zbiorowiska welonowe"

Zw. Aegopodion podagrariae

Zbiorowiska okrajkowe na miejscach owietlonych lub pólcienistych

Zw. Alliarion

Nitrofilne, cienioznone zbiorowiska okrajkowe, wystpujce w miejscach ocienionych na siedliskach yznych i wilgotnych w krajobrazie lasów liciastych lub zbiorowisk je zastpujcych, majce zwikszony udzial gatunków lenych

Zw. Convolvulion

Nitrofilne ,,zbiorowiska welonowe" okrajków na mokrych siedliskach nad brzegami mniejszych rzek i innych cigów wodnych

Zw. Senecion fluviatilis

Nitrofilne zbiorowiska ,,welonowych" okrajków nad brzegami wielkich rzek i zalewów

Zespoly Chaerophylletum aromatici

Zbiorowisko z panujcym wierzbkiem aromatycznym Chaeropphyllum aromaticum ­ przydroa, zbocza rowów, wzdlu cieków

Zespoly AlliarioChaerophylletum temuli

Zbiorowisko z panujcym wierzbkiem gajowym Chaerophyllum temulentum i stalym udzialem czosnaczka pospolitego Alliaria petiolata, wystpujce na siedliskach wilgotnych grdów i buczyn lub w ich obrbie

Zespoly Urtico-Calystegietum sepium

Zbiorowisko tworz bujnie rozronite kpy pokrzywy Urtica dioica pokryte i obficie poronite przez przytuli czepn Galium aparine i kielisznik zarolowy Calystegia sepium - wystpuje na glebach bardzo yznych i zasobnych w azot, na wilgotnych lub mokrych miejscach najczciej nad brzegami mniejszych rzek i potoków

Zespoly RudbeckioSolidaginetum

Zbiorowisko utworzone przez okazale ziola pochodzenia amerykaskiego ­ rotacznic nag Rudbeckia lacinata i nawlocie Solidago pl.sp. zawleczone w pocztku XIX wieku, nastpnie zdziczale i obecnie ju zadomowione w naszej florze. Zajmuje du powierzchni w dolinie Wisly

Anthriscetum sylvestris

Zbiorowisko antropogeniczne z panujc trybul len Anthriscus sylvestris ­ okrajki, zawsze w bliskim ssiedztwie lk i innych uytków zielonych

Torilidetum japonicae

Zbiorowisko z masowym udzialem klobuczki pospolitej Torilis japonica, pospolite na siedliskach wieych lasów liciastych z klasy Querco-Fagetea

CalystegioEupatarietum

Zbiorowisko z panujcym sadcem konopiastym Eupatorium cannabinum w kompleksie olsów lub lgów ze zw. Alno-Ulmion

Urtico-Aegopodietum podagrariae

Zbiorowisko zdominowane przez podagrycznika pospolitego Aegopodium podagraria - postacie typowe s zbiorowiskami naturalnymi lub pólnaturalnymi w krajobrazie lasów grdowych, std duy udzial gatunków lenych

Epilobio-Geranietum robertiani

Najbardziej cieniolubne zbiorowisko ze zw. Alliarion, wyrónia si szczególnie znacznym udzialem rolin lenych, Char.: wierzbownica górska Epilobium montanum, bodziszek cuchncy Geranium robertianum, Wyr.: moylinek trójnerwowy Moehringia trinervia, salatnik

CalystegioEpilobietum hirsuti

Bujne ziolorola zbudowane przez gat. charakterystyczne zespolu ­ wierzbownic kosmat Epilobium hirsutum i trdownika skrzydlastego Scrophularia umbrosa z udzialem pokrzywy Urtica dioica, oplecione przez przytuli czepn Galium aparine i kielisznika zarolowego Calystegia sepium

Phalarido-

84

Petasitetum hybridi

Zbiorowisko z obfitym udzialem lepinika róowego Petasites hybridus, wystpuje na yznych madach piaszczystych nad szybko plyncymi rzekami i strumieniami np. nad Brd w Bydgoszczy (Kpczyski 1975)

leny Mycelis muralis

Zbiorowiska welonowe ze zwizku Convolvulion bardzo ceni przyrodnicy, ale wraz z zagospodarowywaniem dolin rzecznych s coraz bardziej zagroonye dlatego znajduj si na licie siedlisk chronionych w zalczniku I Dyrektywy Siedliskowej. Tworz one podtyp siedliska o numerze 6430 - niowe, nadrzeczne zbiorowiska okrajkowe. Inwentaryzacja w 2007 roku wykazala, e zbiorowiska welonowe s pospolite w dolinie Wisly. Ich obecno stwierdzono tutaj na 66 stanowiskach, w tym 47 punktowych, 15 liniowych i 14 powierzchniowych. W Lasach Pastwowych na terenie Kotliny Toruskiej zostaly wykazane jedynie w obrbie Labiszyn (Nadlenictwo Szubin), gdzie wystpuj glównie w dolinie Noteci na 21 stanowiskach, zajmujc powierzchni 7,54 ha.

85

Tabela 28 Zrónicowanie zbiorowisk ruderalnych z klasy Artemisietea na terenie Kotlny Toruskiej ­ podklasa Artemisienea vulgaris Kl. Artemisietea

Nitrofilne zbiorowiska okazalych bylin i pnczy na siedliskach ruderalnych i nad brzegami zbiorników wodnych

p.Kl. Artemisienea vulgaris

Wybitnie antropogeniczne zbiorowiska rolin wieloletnich, przewanie stanowice drug (po zespolach rzdu Sisymbrietalia) faz zarastania terenów ruderalnych

Rz. Onopordetalia acanthii Zw.: Onopordion acanthi

Cieplolubne zbiorowiska wysokich bylin ruderalnych wytrzymalych na susz, ze wszystkich zbiorowisk z klasy Artemisietea zajmuj najsuchsze siedliska

Rz. Artemisietalia vulgaris Zw. Arction lappae

Wybitnie nitrofilne zbiorowiska ruderalne, wystpujce na wieych i zasobniejszych w próchnic glebach, na ogól nie tak wiatlodne i kserotermiczne jak zbiorowiska zwizku Onopordion.

p.Zw.: Onopordenion acanthii

Wyranie cieplolubne zbiorowiska, najbardziej reprezentatywne dla zwizku Onopordion

p.Zw.: Dauco-Melilotenion

Zbiorowiska wyranie mniej kserotermiczne ni w podzwizku obok, tworzone przez hemikryptofity nie majce wygldu ostów

Zespoly Onopordetum acanthii

Zbiorowisko wysokich, okazalych bylin, czsto o wygldzie ostów Wybrane gat. char.: farbownik lekarski Anchusa officinalis, oset nastroszony Cardus acanthoides, poploch pospolity Onopordon acantium

Zespoly Berteroetum incanae

Zbiorowisko niszych bylin wystpujce na przydroach, miedzach itp. Char.: pyleniec pospolity Berteroa incana, chaber drobnoglówkowy Centaurea diffusa, Wybr. gat. wyr.: rumian ruski Anthemis ruthenica, bylica polna Artemisia campestris, starzec lepki Senecio viscosus

Zespoly Lamio albi-Conietum maculati,

Bujne ziolorola zajmujce silnie nitrofilne siedliska (kompostownie itp.) Char.:szczwól plamisty Conium maculatum Wybr. gat. wyr.: marchew zwyczajna Daucus carota, jasnota plamista Lamium maculatum, szczaw tepolistny Rumex obtusifolius, oset kdzierzawy Cardus crispus

Artemisio-Tanacetum vulgaris

Zbiorowisko wysokich bylin o duym zapotrzebowaniu na zwizki azotowe z dominacj wrotycza pospolitego Tanacetum vulgare, Char.: wrotycz pospolity, bylica pospolita Artemisia vulgaris i lnica pospolita Linaria vulgaris

Echio-Melilotetum

Zespól regionalny zastpujcy Onopordetum acanthii w rodkowej i pólnocnej czci kraju, Char.: nostrzyk bialy Melilotus albus, nostzryk ólty M. officinalis, szczaw rozpierzchly Rumex thyrsiflorus, Wybr. gat. wyr.: mijowiec zwyczajny Echium vulgare, wiesiolek dwuletni Oenothera biennis

Potentillo-Artemisietum absinthii

Zbiorowiska ruderalne na suchych, cieplych, lekko wirowatych glebach, zwizane z siedliskami cieplej dbrowy, Char.: bylica piolun Artemisia absinthium, gat. wyr.: piciornik srebrny Potentilla argentea

Poza zbiorowiskami ruderalnymi wydzielanymi przez Matuszkiewicza (2001) botanicy toruscy wyróniali jeszcze wiele innych. Zostaly one opisane midzy innymi z terenu Torunia (Kpczyski, Zienkiewicz 1974), Bydgoszczy (Kpczyski 1975), Aleksandrowa Kujawskiego, Ciechocinka i Nieszawy (Czaplewska 1980) oraz z trasy kolejowej Toru-Waganiec i dalej Wloclawek (Czaplewska 1981). Zbiorowiska te w duym uproszczeniu, czy do nastpujcych rzdów (podzial wg Matuszkiewicza 2001): Rzd Onopordetalia acanthi: zespoly - Artemisio-Oenotheretum rubricaulis, UrticoLycietum halimifolii i Leonuromona zali-

Artemisietum vulgaris, Rumici obtusifoliae-Urticetum, Arctietum tomentosi, i z Rubus caesius,

zbiorowiska - z Ballota nigra, z Reseda lutea, z Saponaria officinalis

86

Rzd

Conolvuletalia sepium (Galio-Calystegietalia sepium): zespoly - FallopioConvolvulo-Rubetum caesii, Helianthetum tuberosi, zbiorowisko - z

Humuletum lupuli, Aster lanceolatus, Rzd:

Glechometalia hederaceae: zespoly -

Agropyro-Urticetum dioicae, Lapsano-

Geranion robertiani, Urtici-Convolvuletum, Geranietum pratensis, zbiorowiska - z Urtica dioica, z Rubus caesius Zbiorowiska te obecnie albo s klasyfikowane pod inn nazw, albo te nale do odmiany, postaci lokalnej lub wariantu dzisiaj wyrónianych zespolów. Niektóre z nich jak np. zespól Helianthetum tuberosi tworz nietrwale zbiorowisko zdominowane przez gatunek obcy geograficznie i raczej stanowi facj zespolu rodzimego (Matuszkiewicz 2001). Dopiero jednak powtórna, dokladna analiza skladu florystycznego i uwarunkowa siedliskowych pozwoli na ich w pelni wlaciwe zaklasyfikowanie, co nie bylo jednak celem niniejszej publikacji.

III.11. Zbiorowiska segetalne

W zalenoci od warunków siedliskowych, rodzaju agrocenoz oraz sposobu gospodarowania wyksztalca si rolinno segetalna, tj. zbiorowiska chwastów w uprawach polowych. Pod wzgldem syntaksonomicznym nale one do klasy Stellarietea mediae. W uprawach zbó, na najuboszych glebach piaszczystych wyksztalca si zespól Arnoserido-

Scleranthetum. Dwa inne zespoly Vicietum tetraspermae i Papaveretum argemones towarzysz zboom na glebach yniejszych (pogrdowych). W uprawach okopowych na glebach uboszych wystepuj zbiorowiska, cechujce si stalym udzialem rolin acydofilnych. Sporód nich na terenie Kotliny Toruskiej wystpuj dwa zespoly - EchinochlooSetarietum i Digitarietum ischaem. Na glebach yznych wyksztalca si zespól LamioVeronicetum politae, natomiast zespól Oxalido-Chenopodietum polispermi zwizany jest glównie z yznymi madami a Galinsogo-Setarietum jest zbiorowiskiem upraw ogrodowych. Niektóre chwasty wystepujce na obszarze Kujaw nale do rzadkich w tej czci Polski gatunków wapieniolubnych. Nale do nich midzy innymi:. bniec dwudzielny Melandrium noctiflorum, jaskier polny Ranunculus arvensis i wilczomlecz drobny Euphorbia exigua. Do klasy Stellarietea mediae wlczono take dwa rzdy zespolów, które na terenie Polski na ogól nie tworz zbiorowisk segetalnych, a wystpuj na nieuytkach. Do pierwszego z nich, rzdu Eragrostietalia zaliczono zespól Panico sanguinalis-Eragrostietum. Znacznie liczniejsze s zespoly z rzdu Sisymbrietalia, takie jak np.: Sisymberietum sophiae, Hordeo-Brometum, Urtico -Malvetum neglectae oraz Corispermo-Plantaginetum indicae (tab.29).

87

Tabela 29 Zespoly segetalne upraw zboowych (rzd Centauretalia cyani) i okopowych (rzd PolygonoChenopodietalia) z klasy Stellarietea mediae Kl. Stellarietea mediae Zbiorowiska pól uprawnych Rz. Centauretalia cyani Zbiorowiska segetalne (chwastów) w uprawach zbó i lnu Zw. Aperion spicae-venti Zbiorowiska chwastów zboowych na glebach niewapiennych p. Zw.: Arnoseridep.Zw.: Aphanenion nion minima arvensis

Zbiorowiska towarzyszce uprawom zboowym na ubogich glebach piaszczystych Zbiorowiska towarzyszce uprawom zboowym na yniejszych glebach gliniasto-piaszczystych i gliniastych na dawnych siedliskach lasów grdowych

Rz. Polygono-Chenopodietalia

Zbiorowiska segetalne w uprawach rolin okopowych

Zw. Panico-Setarion

Zbiorowiska chwastów na uboszych i rednio yznych piaskach gliniastych, wyr. si stalym udzialem acydofilnych rolin siedlisk piaszczystych

Zw. PolygonoChenopodion

Zbiorowiska chwastów na glebach yznych

Zespoly ArnoseridoScleranthetum

Char.: chlodek drobny Arnoseris minima, chroszcz nagolodygowy Teesdalea nudicaulis Wyr.: sporek wiosenny Spergula vernalis

Zespoly Vicietum tetraspermae

Wybr. gat, char. i wyr.: rdest gruczolowaty Polygonum tomentosum, wyka czteronasienna Vicia tetrasperma, przetacznik bluszczykolistny Veronica hederifolia

Zespoly EchinochlooSetarietum

Wybr. gat. char.: chwastnica jednostronna Echinochloa crus-galli, rzodkiew wirzepa Raphanus raphanistrum

Zespoly Lamio-Veronicetum politae

Wybr. gat. char. i wyr.: jasnota róowa Lamium aplexicaule, przetacznik lnicy Veronica polita, nawrot polny Lithospermum arvense, czyciec roczny Stachys annua

Papaveretum argemones

Char.: mak piaskowy Papaver argemone, przetacznik trójlistkowy Veronica triphyllos, rzodkiewnik pospolity Arabidopsis thaliana,

Digitarietum ischaemi

Zespól palusznika nitkowatego Digitaria ischaeum, wystpujcy w uprawach okopowych na najuboszych i kwanych glebach piaszczystych

OxalidoChenopodietum polispermii,

Zbiorowisko zwizane glównie z yznymi madami, Wybr. gat. char. i wyr.: komosa wielonasienna Chenopodium polyspermum, szczawik ólty Oxalis europaea (stricta)

GalinsogoSetarietum,

Zbiorowisko upraw ogrodowych na bogatych w azot, yznych i wilgotnych glebach próchnicznych, Wybr. gat. char. i wyr.: óltlica drobnokwiatowa Galinsoga parviflora, óltlica wlochata G. ciliata, wilczomlecz ogrodowy Euphorbia peplus

Pólruderalne kserotermiczne zbiorowiska pionierskie z klasy klasy Agropyretea intermediorepentis

Charakter poredni pomidzy zbiorowiskami z klasy Stellarietea mediae i zbiorowiskami ruderalnymi z jednej strony a kserotermicznymi zbiorowiskami murawowymi maj zespoly tworzone glównie przez roliny klczowe i rozlogowe, zdominowane przez gatunki perzu ­ wlaciwego Elymus repens i/lub perzu sinego E. hispidus (intermedium). Zaliczane s one do klasy Agropyretea intermedio-repentis. Zespoly te wystpuj na miedzach, pobo-

88

czach dróg, ulic itp. oraz na ugorach i innych nieuytkach. Na terenie Kotliny Toruskiej nale do nich zespoly : Convovulo arvensis-Agropyretum repenti, Diplotaxi tenuifoliaeAgropyretum repentis, Cardario drabae-Agropyretum repentis oraz Falcario vulgarisAgropyretum repentis (tab.30)

Tabela 30 Zbiorowiska z klasy Stellarietea mediae - rzdy Eragrostietalia i Sisymbrietalia oraz pólruderalne kserotermiczne zbiorowiska pionierskie z klasy klasy Agropyretea intermedio-repentis Kl. Stellarietea mediae, Rz. Eragrostietalia Zw. Eragrostion

Cieplolubne zbiorowiska rolin jednorocznych w Europie Poludniowej, w Polsce przewanie nie maj charakteru zbiorowisk segetalnych

Rz. Sisymbrietalia Zw. Sisymbrion officinalis

Zbiorowiska rolin jednorocznych i dwuletnich, stanowice pierwsz fal zasiedlania terenów ruderalnych i ustpujce miejsca w dalszych stadiach sukcesji wieloletnim, ruderalnym zbiorowiskom z klasy Artemisietea

Panico sanguinalisEragrostietum

Pionierskie zbiorowiska na torach i nasypach kolejowych, wieych nasypach drogowych itp. Char.: palusznik krwawy Digitaria sanguinalis, milka drobna Eragrostis minor

CorispermoBrometum tectorum

Zbiorowisko wystpuje na wierzchowinach nasypów kolejowych oraz na starych wirowiskach Wybr. gat. char.: wrzosowiec hyzopolistny Corispermum hyssopifolium, wrzosowiec cienkoskrzydelkowy C. leptopterum, stoklosa dachowa Bromus tectorum

Sisymberietum sophiae,

Char.: stulisz lekarski Sisymbrium officinale, stulicha psia Descurainia sophia, loboda polyskujca Atriplex nitens

Hordeo-Brometum,

Zbiorowisko z masowym udzialem jczmienia plonnego Hordeum murinum na przydroach, placach budowy, terenach kolejowych itd.

Urtico -Malvetum neglectae

Wybitnie nitrofilne zbiorowisko bardzo pospolite na wsiach i w malych miasteczkach Wybr. gat. char.: laz zaniedbany Malva neglecta, laz drobnokwiatowy Malva pusilla, komosa murowa Chenopodium murale, bielu dzidzierzawa Datura stramonium, lulek czarny Hyoscyamus niger, pokrzywa egawka Urtica urens

Chenopodietum stricte (ruderale)Pospolite zbiorowisko z dominacj komosy bialej Chenopodium album i z udzialem komosy kalinolistnej Ch. opulifolium

SenecioniTussilaginetum

Wystpuje najczciej na zboczach gliniastych wykopów i nasypów Gat. char. i wyr.: podbial bialy Tussilago farfara, starzec lepki Senecio viscosus

Corispermo-Plantaginetum indicae

Zbiorowisko wystpuje na wydmach i piaskach akumulacji rzecznej w pobliu osiedli, Gat. char. i wyr. : wrzosowiec hyzopolistny Corispermum hyssopifolium, wrzosowiec cienkoskrzydelkowy C. leptopterum, babka piaskowa Plantago arenaria, kostrzewa piaskowa Festuca psammophila

Kl. Agropyretea intermedio-repentis Rz. Agropyretalia intermedio-repentis

Pólruderalne kserotermiczne zbiorowiska pionierskie, tworzone glównie przez roliny klczowe i rozlogowe, zdominowane przez gatunki perzu ­ wlaciwego Elymus repens i/lub perzu sinego E. hispidus (intermedium)

Zw. Convolvulo-Agropyrion repentis

Zbiorowiska wystpujce na miedzach, poboczach dróg i ulic itp. oraz na ugorach i innych nieuytkach ­ zawsze na miejscach suchych, slonecznych i cieplych

89

Cardario drabaeAgropyretum repentis

Zbiorowisko z pieprzycznikiem przydronym Cardaria draba, wystpuje rzadko na nieuytkach komunalnych, na lunych glebach piaszczystych, zasobnych w fosfor i potas a ubogich w azot i wgiel

Convovulo arvensis-Agropyretum repentis

Zbiorowisko odznacza si stalym i bardzo obfitym udzialem powoju polnego Convolvulus arvensis, wspierajcego si na gsto rosncych dblach perzu Elymus repens (Agropyron repens)

Diplotaxi tenuifoliae-Agropyretum repentis

Zbiorowisko wystpuje na zasobnych w fosfor i potas piaszczystych glebach np. w Bydgoszczy Gat. char i wyr.: dwurzd wskolistny Diplotaxis tenuifolia, chondrilla sztywna Chondrilla juncea, mydlnica lekarska Saponaria officinalis

Falcario vulgarisAgropyretum repentis,

Zbiorowisko z panujc sierpnic pospolit Falcaria vulgaris, które wystpuje na lunych glebach piaszczystych zasobnych w fosfor i potas, pod plotami, na poboczach dróg albo na terenach kolejowych

IV. Flora Kotliny Toruskiej

Odzwierciedleniem duej rónorodnoci ekosystemów i zbiorowisk rolinnych jest bogactwo flory. Przegld prac badawczych z Kotliny Toruskiej wykazal wystpowanie na jej terenie okolo 1050 gatunków rolin naczyniowych. Liczba ta jest jednak dynamiczna. Flora bowiem wci ulega stopniowym przeksztalceniom. Decyduj o tym czciowo naturalne zmiany klimatu lub innych czynników, glównie jednak róne formy antropopresji. Czlowiek od wielu lat zmienial bowiem krajobrazy eliminujc niektóre ekosystemy i tworzc nowe siedliska. Niektóre z taksonów wskutek zmniejszania si arealu lub degeneracji naturalnych i pólnaturalnych ekosystemów zanikaj lub zmniejszaja si ich zasoby populacyjne. S to gatunki hemerofobne. Na przyklad w rezerwacie "Ciechocinek" obnienie poziomu wody i brak zalewów solank przyczynily si do zmmniejszenia zasolenia oraz zaniku kilku rolin halofilnych jak np. soliród zielny Salicornia herbacea i muchotrzew solniskowy Spergularia salina. Inne gatunki ­hemerofilne- przybywaj na ten teren wraz z nasilaniem si stopnia antropogenicznych przeksztalce. Zasiedlaj one siedliska nowo tworzone i powikszaj swoje zasoby populacyjne Naley do nich dua cz gatunków synantropijnych, zwlaszcza ruderalnych. Omawiajc dynamik flory naley podkreli, e naturalnym i bardzo wanym szlakiem migracji rolin byla i jest Wisla. Midzy innymi dlatego reprezentowane s tutaj róne elementy geograficzne. Grup najliczniejsz stanowi gatunki elementu rodkowoeuropejskiego, tj. roliny ograniczone swym zasigiem geograficznym glównie do terytorium Europy rodkowej. Wielu przedstawicieli w omawianej florze ma element pontyjski. Natomiast nielicznie reprezentowane s gatunki atlantyckie, poludniowosyberyjskie i ródziemnomorskie. W obrbie elementu rodkowoeuropejskiego najliczniej wystpuj gatunki grupy niowej, wród których znajduje si wiele pospolitych rolin zielnych oraz drzew i krzewów. Jednak do grupy tej nale take niektóre osobliwoci flory, np. tzw. gatunki sarmackie, czyli roliny o subkontynentalnym typie zasigu. Sprzyjaj im tutaj warunki klimatyczne, w tym male sumy opadów atmosferycznych i specyficzny mikroklimat terenów wydmowych. Przykladami mog by tu dziurawiec skpolistny Hypericum montanum, miodunka wskolistna

90

Pulmonaria angustifolia i naparstnica zwyczajna Digitalis grandiflora, rosnce glównie w wietlistych dbrowach i cieplolubnych zarolach, a take godzik piaskowy Dianthus arenarius, lyszczec baldachogronowy Gypsophila fastigiata, koniczyna lubinowata Trifolium lupinaster, driakiew wonna Scabiosa canescens i inne. Naley jednak zauway, e natenie ich stanowisk jest wyranie mniejsze ni w ssiadujcej od wschodu Kotlinie Plockiej. Flor Kotliny Toruskiej, tak jak flor calej Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej cechuje obecno rzadkich i bardzo rzadkich rolin elementu pontyjskiego. Centrum ich rozmieszczenia znajduje si w poludniowo-wschodniej Europie i czciowo Azji. Majc dogodne warunki do migracji wzdlu pradoliny I doliny Wisly roliny te pojawily si w cieplejszych okresach polodowcowych i pozostaly do dzi. S to glównie przedstawiciele flory kserotermicznej (cieplolubnej) zwizanej z murawami "stepowymi" na zboczach doliny Wisly oraz napiaskowymi murawami psammofilnymi. Nale do nich midzy innymi: ostnica Jana Stipa joannis, driakiew óltawa Scabiosa ochroleuca, chondrilla sztywna Chondrilla juncea i godzicznik wycity Tunica prolifera i kilka innych gatunków tej grupy. Niektóre z nich wkraczaja do widnych zbiorowisk lenych. Zwraca równie uwag obecno niektórych rolin szeroko ujmowanego elementu atlantyckiego - szczotlichy siwej Corynephorus canescens, sporka wiosennego Spergula vernalis, arnowca miotlastego Sarothamnus scoparius. i innych. Wystpuje tu ponadto specyficzna grupa rolin slonolubnych, tzw. halofitów. Znane s one glównie z Ciechocinka i okolic. Do rolin halofilnych obligatorycznych nale m. in.:soliród zielny Salicornia herbacea, muchotrzew solniskowy Spergularia salina, mlecznik nadmorski Glaux maritima i wibka morska Triglochin maritimum, natomiast do halofitów fakultatywnych - komonica wskolistna Lotus tenuifolius i komonica skrzydlatostrkowa Lotus siliquosus, koniczyna rozdta Trifolium fragiferum, mannica odstajca Puccinellia distans, centuria nadobna Centaurium pulchellum i kilka innych. Obszar Kotliny objty jest zasigiem wikszoci gatunków drzew rosncych na niu Polski. Brak tu jest jednak naturalnych stanowisk jodly pospolitej, modrzewia europejskiego i polskiego, jarzbu brekinia oraz lipy szerokolistnej, buka zwyczajnego Fagus silvatica i wierka pospolitego. Klon polny i jawor spotykane s na Kujawach w lasach o cechach naturalnych. Olsza szara Alnus incana rozproszona jest wzdlu Wisly, której dolin rozprzestrzenila si z terenów górskich i podgórskich. Sporód ponad 1050 rolin naczyniowych 60 gatunków objtych jest ochron cisl a 16 ochron czciow. Dodatkowo ponad 70 gatunków zalicza si do rolin rzadkich w kraju lub regionie a wiele z nich znalazlo si na ,,Czerwonej licie rolin i zwierzt gincych i zagroonych w regionie kujawsko-pomorskim (Rutkowski 1997). Na szczególna uwag zasluguj roliny, które znalazly si na licie gatunków o znaczeniu wspólnotowym (zalcznik II Dyrektywy siedliskowej). Ich zestawienie z podzialem na nadlenictwa przedstawiono w tabeli nr 1.

91

Tabela 31 Lista gatunków z Zalcznika II Dyrektywy Siedliskowej wystpujcych na terenie Kotliny Toruskiej L.p. 1 Kod gatunku 1477 Nazwa Sasanka otwarta Pulsatilla patens Nadlenictwo Dobrzejewice Cierpiszewo Toru Razem: Dobrzejewice Bydgoszcz Szubin Razem: Cierpiszewo Toru Razem: Liczba stanowisk 2 3 1 6 1 2 29 32 1 1 2

2

1617

Starodub lkowy Ostericum palustre

3

1437

Leniec bezpodkwiatkowy Thesium ebracteatum

Do rolin nale take mszaki, ale ich rozpoznanie na terenie Kotliny Toruskiej nie jest due. Naley jednak podkreli, e tylko w Nadlenictwie Gniewkowo na licie mchów znajduje si 79 gatunków. Zwykle w opracowaniach florystycznych umieszcza si równie grzyby i porosty, które obecnie zaliczane s do oddzielnego podkrólestwa. Zbadanie tych organizmów równie jest niepelne. Mona jedynie dla przykladu mona poda, e w wykazie sporzdzonym na potrzeby Programu Ochrony Przyrody Nadlenictwa Gniewkowo znajduje si 117 gatunków porostów i 105 taksonów grzybów wyszych.

V. Podsumowanie i wnioski

1. Mimo znacznego odlesienia i przeksztalce antropogenicznych na terenie Kotliny Toruskiej wystpuje stosunkowo duo zespolów lenych. Wiele z nich ma charakter zbiorowisk naturalnych. Dotychczas stwierdzono i opisano wystpowanie niemal 30 zespolów i utrwalonych (powtarzalnych), antropogenicznych zbiorowisk lenych oraz zarolowych. Dodatkowo zrónicowane s one na wiele podzespolów, wariantów i odmian lokalnych. 2. Dotychczas w granicach Kotliny Toruskiej stwierdzono wystepowanie i opisano 7 zbiorowisk borowych. 3. Badania Cyzmana (1992) wykazaly, e w Pradolinie Torusko-Eberswaldzkiej, której czci jest Kotlina Toruska wystpuj dwa zespoly boru wieego - subkontynentalny Peucedano-Pinetum i suboceaniczny Leucobryo-Pinetum. Obecno platów suboceanicznego boru wieego oraz dua powierzchnia zbiorowiska boru sosnowego wieego o cechach porednich z dominacj Deschampsia flexuosa, wiadczy o nakladaniu si tutaj granic tych dwóch zespolów.

92

4. Najbardziej cennych pod wzgldem ochroniarskim, naukowym i dydaktycznym fragmentów borów sosnowych na terenie Kotliny Toruskiej utworzono dwa rezerwaty: ,,Bór Wkole", który znajduje si na granicy z Kotlin Plock w Nadlenictwie Dobrzejewice i ,,Layn", lecy w Puszczy . 5. Bory i brzeziny bagienne wystpuja na terenie Kotliny Toruskiej bardzo rzadko i zajmuja lcznie niewielk powierzchni. 6. Z grupy borów mieszanych na terenie Kotliny Toruskiej wystpuje tylko jeden zespól - subkontynentalny bór mieszany Querco roboris-Pinetum. Rozwija si on tu w postaci trzech podzespolów: boru mieszanego wilgotnego Querco roboris-Pinetum molinietosum, typowego Querco roboris-Pinetum typicum i boru mieszanego z leszczyn zwyczajn Querco roboris-Pinetum coryletosum. 7. Bardzo du powierzchni siedlisk borowych, jak równie grdowych na opisywanym terenie zajmuj nasadzenia sosnowe, w których podszycie panuje czeremcha amerykaska Prunus serotina (zbiorowisko Pinus silvestris-Prunus serotina) 8. Uksztaltowanie terenu (wysokie zbocza pradoliny Wisly i dolin innych rzek) oraz uwarunkowania siedliskowe sprawiaj, e na terenie Kotliny Toruskiej wród zachowanych lasów liciastych przewaaj grdy zboczowe ze zbiorowiska lipy drobnolistnej i klonu zwyczajnego Acer platanoides- Tilia cordata. 9. Grdy zboczowe rozwijaj si w postaci piciu wariantów: z czycem lenym, z kokorycz peln lub pust, w wariancie typowym oraz wariancie z trzcinnikiem lenym i wariancie z ulódk lena. 10. Na zboczach doliny Wisly w kilku miejscach stwierdzono obecno zbiorowiska Pinus silvestris-Acer sp. div. Zajmuje ono potencjalne siedlisko grdu zboczowego. 11. W zalenoci od uwarunkowa siedliskowych zwlaszcza yznoci i wilgotnoci gleb wykszalcaj si na terenie Kotliny Toruskiej cztery podzespoly grdu subkontynentalnego Tilio-Carpinetum; dwa podzespoly grdu niskiego ­ grd kokoryczowy TilioCarpinetum calamagrostietosum i grd czycowy Tilio-Carpinetum stachyetosum oraz grd typowy Tilio-Carpinetum typicum i grd wysoki Tilio-Carpinetum calamagrostietosum. 12. W Kotlinie Toruskiej zachodz na siebie granice dwóch zespolów grdowych ­ grdu subkontynentalnego Tilio-Carpinetum i grdu rodkowopolskiego Galio-Carpinetum. Zgodnie z koncepcj Olaczka (1972) w ramach zespolu Tilio-Carpinetum wyróniono odmian kujawsk, któr od pozostalych wyodrbniaj gatunki przechodzcde z Galio-Carpinetum (Cyzman 1992). 13 Du cz potencjalnych siedlisk Tilio-Carpinetum porastaj sztuczne nasadzenia sosnowe, rzadziej wierkowe, brzozowe oraz zbudowane z obcych gatunków drzew. . W warunkach nasadze sosnowych rozwija si najczciej zbiorowisko Pinus sylvestrisDryopteris filix-mas Cyzman (1992).

93

14. Do krgu lasów grdowych nale take tzw. grdy polgowe, do których zaliczono zbiorowisko Alnus glutinosa-Anemone nemorosa (olszy czarnej i zawilca gajowego) oraz zbiorowisko Alnus glutinosa ­Dryopterix filix-mas (olszy czarnej i narecznicy samczej). 15. Na terenie Kotliny Toruskiej stosunkowo du powierzchni zajmuj lasy, w których drzewostanie panuj dby ­ szypulkowy Quercus robur lub bezszypulkowy Quercus petraea. Na glebach yznych i w warunkach duego dostpu wiatla do dna lasu w niemal litych drzewostanach dbowych wyksztalca si zespól dbrowy wietlistej Potentillo albaeQuercetum. Na glebach mniej yznych, przy umiarkowanym zwarciu rozwijaj si kwane dbrowy. 16. Dbrowa wietlista wyksztalca si si w postaci dwóch wyranie odmiennych siedliskowo podzespolów - wilgotnego Potentillo albae-Quercetum molinietosum i typowego Potentillo albae-Quercetum typicum. Na szczegoln uwag zasluguje podzespól wilgotny znany z kliku stanowisk, np. rezerwatu ,,Dziki Ostrów. Jej fitocenozy wystpuja take w ssiedniej Kotlinie Plockiej (rezerwat Dbice) oraz w uroczysku Koneck, który ley w odlegloci zaledwie kilku kilometrów od krawdzi Kotliny Toruskiej. 17. Do najwikszych osobliwoci Kujaw nale lasy z udzialem wisienki stepowej w podszycie. Zajmuj pozycj poredni pomidzy subkontynentalnymi borami wieymi z klasy Vaccinio-Piceetea, a dbrow wietlist z klasy Querco-Fagetea. 18. Obszar Kotliny Torunskiek ley w zasiegu zespolu kwanej dbrowy trzcinnikowijCalamagrostio-Quercetum, reprezentujcej kwane dbrowy typowe dla Europy Zachodniej (Cyzman 1992). Ich wystpowanie potwierdzila take powszechna inwentaryzacja siedlisk o znaczeniu europejskim przeprowadzona w Lasach Pastwowych w 2007 roku. Zespól ten zrónicowany jest na dwa podzespoly ­ typowy i podzespól wilgotny CalamagrostioQuecetum petraeae molinietosum. 19 Stosunkowo czstym elementem krajobrazu s zbiorowiska zarolowe z klasy Rhamno-Prunetea. Wedlug klasyfikacji przyjtej przez W. Matuszkiewicza (2001) nale do nich: Rubo fruticosi-Prunetum spinosae, Calluno- Sarothamnetum, Rhamno-Cornetum sanguinei i cieplolubne zarola ze zwizku Prunion fruticosae. Zaliczono do nich take bardzo interesujce zarola (o charakterze niewysokich lasków) z klonem polnym Acer campestre. 20. Na terenie Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej wyróniaj si dwa wyranie odmienne podzespoly lgu olszowo-jesionowego ­ typowy Fraxino-Alnetum typicum i lg z udzialem czartawy drobnej Circaea alpina - Fraxino-Alnetum circaetosum alpini. 21. Podzespól typowy Fraxinno-Alnetum typicum rozwija si najczciej w dolinach rzek i strumieni, nad rowami i kanalami. Zajmuje siedliska bardzo yzne, w których cyklicznie w ciagu roku zmienia si uwilgotnienie gleby. Podzespól z czartaw drobn Fraxino-Alnetum ciracaetosum alpini wyksztalca si w Pradolinie Torusko-Eberswaldzkiej w krajobrazie borowym na glebach powstalych z torfów przejciowych i niekiedy murszastych.

94

22. Nad ródliskami, tworzcymi si w dolnych partiach zboczy teras nadzalewowych doliny Wisly rozwija si w kilku miejscach posta niowa podgórskiego lgu jesionowego Carici remotae-Fraxinetum. Analogiczne platy podgórskiego lgu jesionowego byly opisywane take z ssiadujcych z Pradolin Torusko-Eberswaldzk wysoczyznach ­ Kujawskiej i Dobrzyskiej. Okazuje si wic, e pomidzy glównymi obszarami wystpowania Carici remotae-Fraxinetum ­ pólnocnym (pobrzee Baltyku) i poludniowym (obszar podgórski) istnieje trzeci, centralny ­ na Kujawach, Ziemi Dobrzyskiej i obszarach do nich przyleglych. 23. Lg wizowo-jesionowy Ficario-Ulmetum minoris rozwija si na terenie Kotliny Toruskiej w postaci dwóch podzespolów. Na terasie zalewowej doliny Wisly si w kompleksie z lgami wierzbowo-topolwymi wyksztalca si jako podzespól typowy Ficario-Ulmetum minoris typicum. Fitocenozy wzdlu mniejszych rzek i innych cieków, gdzie tworz kompleksy z lgami olszowo-jesionowymi i olsami porzeczkowymi zalicza si do podzespolu ze ledzienic skrtolistn Ficario-Ulmetum minoris chrysosplenietosum. 24. Na terenie Kotliny Toruskiej wyróniaj si dwa podzespoly lasu lgowego: Salici-Populetum phragmitetosum i Salici-Populetum typicum. Fitocenozy pierwszego podzespolu wyksztalcaj si w miejscach bardziej zabagnionych ni platy podzespolu typowego. Charakterystycznym skladnikiem ich kompleksu siedliskowego s starorzecza i okresowo wysychajce rozlewiska. 25. Charakter poredni pomidzy lgami nadrzecznymi z klasy Salicetea purpureae a zespolami lgowymi ze zwizku Alno-Ulmion (kl. Querco-Fagetea) ­ typowymi dla dolin mniejszych rzek i strumieni posiada zbiorowisko lene Alnus glutinosa-Salix fragilis. 26. Glównie na terasie zalewowej doliny Wisly poród lgu wierzbowo-topolowego lub lgu olszowo-jesionowego, wyksztalcaj si niezbyt due powierzchnie zbiorowiska lgowego z olsz szar Alnus incana. 27. Zwykle w bezporednim ssiedztwie koryta Wisly tworz si tzw. wikliny nadrzeczne z zespolu Salicetum triandro-viminalis. W warunkach naturalnych poprzedzaj one na ogól rozwój lgów wierzbowo-topolowych, a niekiedy tworz si jako ich zbiorowiska zastepcze. 28. Najbardziej zabagnione tereny lene zajmuj olsy z klasy Alnetea glutinosae Sporód dwóch zespolów olsowych wyrónianych na terenie Pradoliny Torusko-

Eberswaldzkiej­ olsu porzeczkowego Ribeso nigri-Alnetum i olsu torfowcowego Sphagno squarrosii-Alnetum w granicach Kotliny Toruskiej wystpuje glównie ten pierwszy. 29. Ols porzeczkowy Ribeso nigri-Alnetum rozwija si na glebach murszowych lub czciej torfowych o wysokim poziomie wody. Zrónicowany jest na dwa do odrbne podzespoly: podzespól typowy Ribeso nigri-Alnetum typicum i podzespól z ywokostem lekarskim Symphytum officinale - Ribeso nigri-Alnetum symphyetosum. Ten ostatni wystpuje najczciej w zabagnionych fragmentach dolin rzecznych.

95

30. Ols torfowcowy Sphagno squarrosi-Alnetum jest zbiorowiskiem siedlisk rednio yznych (mezotroficznych) i wystpuje najczciej wokól przez bory sosnowe i mieszane. 31. Wskutek silnego odwodnieniem terenu, najczciej zwizanego z gospodarcz dzialalnoci czlowieka wiele powierzchni olsu uleglo degradacji. Czsto jego platy zastpuje zbiorowisko olszy z dominacj traw tosa. 32. Rolinno nielen na terenie Kotliny Toruskiej reprezentuj glównie zbiorowiska antropogeniczne. Jednak z przyrodniczego punktu widzenia najbardziej wartociowa jest rolinno naturalna, chocia w krajobrazach rolniczym i lenym Kotliny zajmuje niewielk powierzchni. 33. Typow dla Kotliny Toruskiej i jednoczenie unikaln w skali kraju cech jest wystepowanie na jej terenie licznych starorzeczy, cieplolubnych muraw i okrajkow, wrzosowisk, nitrofilnych ,,zbiorowisk welonowych" oraz zbiorowisk halofitów. Niewiele jest tu natomiast naturalnych torfowisk. 34. Starorzecza z typow dla nich rolinnoci wodn i szuwarow wystpuj glównie w dolinie Wisly. Charakterystycznym fizjonomicznie dla nich zespolem rolinnoci wodnej jest zespól ,,lilii wodnych" Nupharo-Nymphaeetum albae. Do bardzo rzadkich zespolów naley Nymphaeetum candidae, z dominacj grzybienia pólnocnego. Na uwag zasluguje obecno fitocenoz Lemno minoris-Salvinion natantis, z masowym udzialem rzadkiej i chronionej paproci salwinii plywajcej. 35. Murawy napiaskowe i wrzosowiska s szeroko rozpowszechnione na obszarach wydmowych, zwlaszcza w rejonie poligonu kolo Torunia. 36. Psammofilne murawy z klasy Koelerio glaucae-Corynephoretea canescentis reprezentowane s przez 5 zespolów: Spergulo vernalis-Corynephoretum, Caricetum arenariae, Festuco psammophilae-Koelerietum glaucae i Sileno otitis-Festucetum i Armerietum elongatae. 37. Wrzosowiska z klasy Nardo-Callunetea reprezentuje zespól Calluno-Genistetum wrzosowisko mcznicowe Arctostaphyllo-Callunetum ze zwizku Calluno-Arctostaphylion. 38. Na zboczach i wierzchowinach wydm na poligonie artyleryjskim kolo Torunia wystpuj platy murawy ostnicowej Potentillo-Stipetum capillatae. Rozwija si ona tutaj w postaci podzespolu z ostnic Jana Stipa Joannie. 39. Na ,,cieplych" zboczach doliny Wisly i Noteci rozwija si zespól milka wiosennego Adonis vernalis i klosownicy pierzastej Brachypodium pinnatum - AdonidoBrachypodietum pinnati ze zwizku Cirsio-Brachypodietum pinnati. 40. Do zwizku Cirsio-Brachypodietum pinnati zalicza si take zbiorowiska z turzyc wczesn Careex praecox i z turówk wonn Hierochloe odorata . Dianthozbiorowisko Alnus glutinosa-Deschampsia caespijezior i zabagnie otoczonych

96

41. Na mokrych siedliskach nad brzegami rzek, zwlaszcza Wisly bardzo czsto tworz nitrofilne ,,zbiorowiska welonowe" ze zwizku Convulvetalia sepium. Nalea do nich zespoly: Urtico-Calystegietum sepium, Calystegio-Eupatarietum i Calystegio-Epilobietum hirsuti 42. Glównie z Ciechocinka i leacego ju poza Kotlin Torusk Inowroclawia oraz okolic tych miast znane s pólnaturalne zbiorowiska rolinnoci solniskowej. Nale do nich: zespól mannicy odstajcej Puccinella distans i soliroda zielnego Salicornia europaea z klasy Salicornietea, zespól mannicy odstajcej Puccinellia distans i muchotrzewa solniskowego Spergularia salina oraz zespól wibki nadmorskiej Triglochin maritimum i mlecznika nadmorskiego Glaux maritima z klasy Asteretea tripolium. Do innych zbiorowisk preferujacych lub znoszcych znaczne zasolenie podloa naley szuwar halofilny z dominacj sitowca nadmorskiego Scirpus maritimus lub oczeretu Tabernemontana Scirpus tabernaemontani, z klasy Phragmitetea. 43. Odzwierciedleniem duej rónorodnoci ekosystemów i zbiorowisk rolinnych jest bogactwo flory. Przegld prac badawczych z Kotliny Toruskiej wykazal wystpowanie na jej terenie okolo 1050 gatunków rolin naczyniowych. 44. Sporód ponad 1050 rolin naczyniowych 60 gatunków objtych jest ochron cisl a 16 ochron czciow. Dodatkowo ponad 70 gatunków zalicza si do rolin rzadkich w kraju lub regionie a wiele z nich znalazlo si na ,,Czerwonej licie rolin i zwierzt gincych i zagroonych w regionie kujawsko-pomorskim (Rutkowski 1997). 45. Na szczególna uwag zasluguj roliny, które znalazly si na licie gatunków o znaczeniu wspólnotowym (zalcznik II Dyrektywy Siedliskowej). Sporód nich na terenie Kotliny Toruskiej doc liczne s stanowiska sasanki otwartej Pulsatilla patens, staroduba lkowego Ostericum palustre i leca bezpodkwiatkowego Thesium ebracteatum

97

V. Literatura i dokumentacja na temat szaty rolinnej Kotliny Toruskiej:

(Kolorem niebieskim zaznaczono pozycje cytowane w artykule) 1. Aleksiejczuk A, 1979, Rolinno naczyniowa rezerwatu "Dziki Ostrów" k. Brzozy Bydgoskiej, pr. mgr 2. Anikiejówna C., Górska J., 1949, Stosunki florystyczne I fitosocjologiczne Wydmy Zadroe, Stud. Soc. Scient. Torun., Supplementum 1, 3. Bk B., 1983, Rolinno lk pomidzy Zlwsi Wlk., Rzczkowem, Skludzewem i Stanisalawk. Mscr. pracy magist. ZBO, UMK Toru, 4. Bednarek R., Jankowski M., 2006, Gleby, W:Toru i jego okolice, monografia przyrodnicza , Wyd. UMK Toru, 5. Bilski S., 2001, Stan i przemiany flory kserotermicznej midzy Dybowem a Przylubiem. Mscr. Pracu magist., ZTiGR, BiNoZ, UMK Toru, 6. Boiski M., 1967, Godny ochrony las ,,Ostrów pod Pszczólczynem" w województwie bydgoskim. Chromy Przyr. Ojcz. 23,6:39-41, Kraków, 7. Boiski M., 1970, Stosunki fitosocjologiczne rezerwatu lipy szerokolistnej Tilia platyphyllos Scop. Kolo Pszczólczyna w woj. bydgoskim, Ochrona Przyrody, 8. Ceynowa M., 1968. Zbiorowiska rolinnoci kserotermicznej nad doln Wisl. Stud. Soc. Scient. Torun., Sec. D, 8. 9. Ceynowa-Gieldon M., Glazik N., 1994, Rzadkie porosty kserokontynentalne na obszarze dolnej Wisly. Fragm. Geobot. Ser. Polonica 1: 41-47. 10. Ceynowa-Gieldon M., Nienartowicz A., 1994, Roslinno fortyfikacji dawnej twierdzy Toru, przewodnik, Tow. Naukowe w Toruniu, Prace Popularnonaukowe nr 62, 11. Chmielewska B., 1979, Zbiorowiska lene na terenie lenictwa Lysomice. Mscr. Pracy magist., ZBO, BiNoZ, UMK Toru, 12. Churska Z., 1983, Problematyka geologiczno-morfologiczna, Przewodnik wycieczek zjazdu geografów polskich, Wycieczka nr 2, UMK Toru, 13. Cyzman W., 1988. Nowe stanowiska Aconitum variegatum na obszarze Kujaw. Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 32. 14. Cyzman W., 1992. Zrónicowanie zbiorowisk lenych i zarolowych w Kotlinie Toruskiej i Kotlinie Plockiej. Maszynopis pracy doktorskiej, Zaklad Taksonomii i Geografii Rolin UMK, Toru. 15. Cyzman W., 1997, Zbiorowiska lene, W: Szata rolinna ­ zasoby, walory, zagroenia (red. Rejewski M), W: rodowisko Przyrodnicze w województwie wloclawskim (red. Bagdziski S., L),

98

16. Cyzman W., 1996 ,,Kpa Bazarowa", /W:/, Rezerwaty Przyrody Województwa Torunskiego, UW w Przyrody, 17. Czaplewska J., 1980. Zbiorowiska roslin ruderalnych na terenie Aleksandrowa Kujawskiego, Ciechocinka, Nieszawy i Wloclawka. Stud. Soc. Scient. Torun., Sec. D, 11, 2., 18. Czaplewska J., 1981. Zbiorowiska rolinne terenów kolejowych na odcinku Toru Wloclawek. Stud. Soc. Scient. Torun. 11, 3., 19. Dba E., 1986, Rolinno kserotermiczna zboczy Pradoliny Torusko-Eberswaldzkiej midzy Trzciewnic a Zielonczynem. Mscr. Pracy magist. ZTERiOP, BiNoZ UMK Toru, 20. Dmitrienko N., 1968, Stosunki florystyczno-fitosocjologiczne w dolinie Wisly na odcinku od Torunia do ujcia Drwcy. Mscr. Pracy magist.BiNoZ, UMK Toru 21. Fabiszak S., 1974, Zbiorowiska rolinne w dolinie Wisly na odcinku Fordon-wiecie, maszynopis pracy doktorskiej, UMK Toru, 22. Fabiszak S., Kpczyski K., 1978, Zespoly roslinne z klasy Phragmitetea w dolinie Wisly na odcinku Czarnowo-wiecie, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 22, 23. Fedorowicz M., 1997, Szata rolinna zboczowego lasu klonowo-lipowego w Skludzewie gmina Zlawie Wielka (woj.. Toruskie). Mscr. Pracy magist. ZTiGR, BiNoZ, UMK Toru, 24. Ferfecka H., 1976, Zbiorowiska rolinne w dolinie Wisly na odcinku Stary ToruSmolno. Mscr. Pracy magist., ZBO, BiNoZ, UMK Toru, 25. Fiedorek K., 2000, Zbiorowiska lene a warunki siedliskowe wybranych odcinków zboczy w Dybowie k. Torunia. ZTiGR, BiNoZ, UMK Toru, 26. Filipkowska B., 1979, Zbiorowiska roslinne zbiorników wodnych poludniowej czci Torunia, Praca mgr wyk. w Zakldazie Taksonomii, Ekologii Roslin I Ochrony Przyrody UMK Toru, 27. Gajewska E., 1979, Rolinno zbiorników w odnych w zachodniej czci Torunia i okolic. Mscr. Pracy magist., ZTGRiOP, BiNoZ, UMK Toru, 28. Gerka B., 1979, Zbiorowiska wodne pólnocno-wschodniej czci Torunia. ZTGRiOP, BiNoZ, UMK Toru, 29. Gloko T., 1981, Zbiorowiska lkowe w okolicy Dbrowy Wielkiej, Broniewa i Bronimierza Malego (woj.. Bydogoskie). Mscr. pracy magist., ZBO, BiNoZ, UMK Toru. 30. Holownia I., 1959, Badania nad grzybami uzytkowymi okolic Torunia, Stud. Soc. Scient. Torun., Sec. D, III/3, 31. Holownia I., 1969, Grzyby wysze okolic Torunia. Cz. I, Zeszyty Naukowe, Nauki Matematyczno-Przyrodnicze, Zeszyt 21, UMK Toru, 32. Holownia I., 1974, Grzyby wyzsze okolic Torunia, Cz. II, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 16., Toruniu, Wydzial Ochrony rodowiska, Wojewodzki Konserwator

99

33. Iwiska Monika, 2004, Flora wybranych uzytków ekologicznych doliny Tyny w Nadlenictwie Gniewkowo, 34. Jarmolowicz J., 2000, Zbiorowiska rolinne ródlisk dolnego odcinka Strugi Zielonej. Mscr. Pracy magist., ZTiGR, BiNoZ, UMK Toru. 35. Kpczyski K., Boiski M., 1969, Stosunki florystyczno-fitosocjologiczne na torfowisku z Salix myrtilloidfes L. obok miejscowoci Oporówek w pow. Szubiskim 36. Kpczyski K., 1965, Szata rolinna Wysoczyzny Dobrzyskiej, Wyd. UMK, 37. Kpczyski K., 1972, Dalsze stanowiska Wolfie bezkorzeniowej Wolffia arrhiza (L.) Wimm. na Wysoczynie Dobrzyskiej oraz jej udzial w rónych zespolach rolinnych, Zeszyty Naukowe UMK, Nauki Mat-Przyr., zeszyt 30, Biologia 15, 38. Kpczyski K., 1972, Nowe stanowiska Hildebrandia rivularis (Liebm.) I. Ag. w rzece Drwcy i jej doplywach, Zeszyty Naukowe UMK, Nauki Mat-Przyr., zeszyt 30, Biologia 15, 39. Kpczyski 1975, Zbiorowiska rolin synantropijnych na terenie miasta Bydgoszczy, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia XVII, 40. Kpczyski, Cyzman 1991, Szata rolinna uroczyska Koneck, Acta Univ.Nic. Copern., Biologia 38, 41. Kepczyski K., Cyzman W., 1993, Zbiorowiska lene i zarolowe w dolinie Tyny, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 46, 42. Kpczyski K., Cyzman W., 1991, Zaslugujce na uwag zespoly lene w dolinie Wisly na odcinku Cierpice-Przylubie, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 38, 43. Kpczyski K., Cyzman W., 1995, Szata rolinna projektowanego rezerwatu ,,Stary Zagaj" kolo Skepego, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 48, 44. Kpczyski K., Fabiszak S., 1972, Salvinia natans (L.) All. i zespól SpirodeloSalvinietum Slavnic 1956 na terenie województwa bydgoskiego, Zeszyty Naukowe UMK, Nauki Mat-Przyr., zeszyt 30, Biologia 15, 45. Kpczyski K., Fabiszak S., 1977, Zbiorowiska rolin wodnych w dolinie Wisly na odcinku Czarnowo-wiecie, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 20. 46. Kpczyski K., Zaluski T., 1982. Zbiorowiska rolinne. W: Województwo wloclawskie, monografia regionalna. Lód ­ Wloclawek, 47. Kpczyski K., Zaluski T., 1991, Szata rolinna projektowanego rezerwatu ,,Dbice", Acta Univ. Nic. Copern. Biologia 36, 48. Kepczyski K., Rutkowski L., 1993, Zbiorowiska namuliskowe brzegów ródpolnych oczek, stawów wiejskich i malych jezior w rodkowo-wschodniej czci Pojezierzy Poludniowobaltyckich, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 42, 49. Kpczyski K., Rutkowski L., 1988, Wybrane zbiorowiska psammofilnych turzyc w dolinie Wisly na odcinku Ciechocinek ­ Sztum, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 29

100

50. Kpczyski K., Rutkowski L., 1991, Wystepowanie Alisma lanceolatum With. w rónych zbiorowiskach rolinnych na terenie otaczajcym doln i rodkow Wisl, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 38, 51. Kepczyski K., Rutkowski L., 1995, Szata rolinna na terenie budujacej si autostrady TAPP I obszarze bezporednio do niej przyleglym, Odcinek od Brzozy do Otloczyna (len. Karczemka), ekspertyza dla Woj. Konserwatora Przyrody w Toruniu, 52. Kpczyski K., Zienkiewicz I., 1974, Zbiorowiska ruderalne miasta Torunia, Stud. Soc. Scient. Torun., Sect. D, X/2, 53. Kpczyski K., Wilko-Michalska J., 1967 a, Stosunki florystyczno-fitosocjologiczne rezerwatów Wielka Kpa Ostromecka i Las Mariaski, Studia Soc. Scient. Torun.Sect. D. 7, 54. Koncepcja krajowej sieci ekologicznej Econet-Polska [Liro (red.) 1995], Fundacja IUNC Poland, Warszawa, 55. Kolakowski K., 2001, Zmiany strukturalne i florystyczne zbiorowisk lesnych w aspekcie wiekowym drzewostanu w Nadlenictwie Szubin - obrb Szubin, pr. mgr wyk. pod kierunkiem prof.. A. Barcikowskiego A. i opiek dr W. Cyzmana, 56. Kopiszka I., 2004, Flora zbiorowisk lesnych w niewielkich uroczyskach i zadrzewieniach sródpolnych pólnocnych Kujaw, pr. mgr wyk. pod kierunkiem prof.. A. Barcikowskiego A. i opiek dr W. Cyzmana, 57. Korczyska E., 2000, Badania stanowisk objtych ochron gatunkow pradoliny Noteci do weryfikacji sieci Natura 2000, ekspertyza wyk. dla Woj. Kons. Przyrody w Bydgoszczy, 58. Kowalski P., 2002, Rzeczywista i potencjalna rolinno w dolinie rzeki Mie w granicach Nadlenictwa Dobrzejewice, Praca mgr wykonana pod kierunkiem dr hab. A. Barcikowskiego i opiek dr W. Cyzmana w Zakladzie Taksonomii, Ekologii Roslin i Ochrony Przyrody UMK w Toruniu, 59. Kozlowska-Baranowska B., 1977, Zbiorowiska lene na terenie lenictw Gutowo i Przysiek (ziemia chelmiska). Mscr. pracy magist., ZBO, BiNoZ, UMK Toru, 60. Lemaczyk L., 1999, Rolinno wodna i szuwarowa na midzywalu pomidzy Starym Toruniem a Czarnowem. ZTiGR, BiNoZ, UMK Toru, 61. Lubiszewska G., 1990, Zbiorowiska lene rezerwatu przyrody "Dziki Ostrów" kolo Brzozy Bydgoskiej. ZTiGR, BiNoZ, UMK Toru, 62. Lapczyski K., 1880. Kilka szczególów o rolinnoci jawnokwiatowej Niziny Ciechociskiej. Przyroda i Przemysl 8, 51, 63. Luczak A., 1998, Rolinno nadwilaskich okrajków i zaroli midzy Toruniem a Czarnowem. Mscr. Pracy magist., ZTiGR, BiNoZ, UMK Toru,

101

64. Marchwiski M., 2002, Zmiany struktury fitocenoz rolinnych w procesie degradacji zbiorowisk lgowych, Praca mgr wykonana pod kierunkiem dr hab. A. Barcikowskiego, 65. Matczak D., 1983, Flora naczyniowa i zbiorowiska rolinne na terenie lenictwa Pitacz (Kotlina Torusko-Bydgosak). Mscr. Przcy magist. ZBO, BiNoZ, UMK Toru, 66. Matuszkiewicz W., 2001, Przewodnik do oznaczania zbiorowisk rolinnych Polski, Wyd. PWN Warszawa 67. Matwiejec M., 1976, Zbiorowiska zbiorników wodnych obok miejscowoci Dzikowo, Osiek n. Wisl (Kotlina Toruska). Mscr. pracy magist. ZBO, BiNoZ, UMK, Toru, 68. Mejnartowicz L., 1966, Zespoly lene rezerwatu "Las Piwnicki". Mscr. pracy magist, prom. J.Walas, ZSiGR, BiNoZ, UMK Toru, 69. Meller Z., 1952, Rolinno naczyniowa z wiesienk stepow w Odd. II Nadlenictwa Leszyce w Nowej Wsi Wielkiej. Mscr. pracy magist. Prom. J.Walas, , ZTERiOP, BiNoZ, UMK Toru, 70. Michalski K., 2002, Wplyw niedostosowania skladu gatunkowego drzewostanu na zespoly lene w Obrbie Samostrzel, Nadlenictwo Szubin, pr. mgr wyk. pod kierunkiem prof.. A. Barcikowskiego A. i opiek dr W. Cyzmana, 71. Moszczyska B., 1962, Opracowanie florystyczne stromych zboczy na lewym brzegu Wisly w lenictwie Dybowo. Mscr. pracy magist., prom. J.Walas, BiNoZ, UMK Toru, 72. Mrózek W., 1958, Wydmy Kotliny Torusko-Bydgoskiej, Wydmy ródldowe Polski, cz. II, Wyd. Pol.Tow.Geogr. Warszawa, 73. Mrózek W., 1969, Wody powierzchniowe Torunia i jego okolic, Zesz. Nauk. UMK, Geografia 6, 74. Mrózek W., 1984, Wody plynce, (W:) Województwo toruskie, Toru, 75. Nalikowska D. 1959, Rolinno kserotermiczna okolic Rzczkowa i Skludzewa. Mscr. pracy magist. prom., J.Walas, , ZTERiOP, BiNoZ, UMK Toru, 76. Niewiarowski W., Tomczak A., 1969, Morfologia i rozwój rzeby obszaru miasta Torunia i jego okolic, Zesz. Nauk. UMK, Geografia 6, 77. Nowiska J. 1978, Rolinno okolic Rubinkowa i Bielaw kolo Torunia. Mscr. pracy magist. ZBO, prom. K.Kpczyski, BiNoZ, UMK, Toru , 78. Obuchowski A., 1988, Flora i zbiorowiska rolinne terenów kolejowych na odcinku Cierpice - Solec Kujawski. Mscr. pracy magist. ZBO, prom. K.Kpczyski, BiNoZ, UMK, Toru, 79. Olaczek R. , 1972, Formy antropogenicznej degeneracji lenych zbiorowisk w krajobrazie rolniczym Polski niowej, Lód, 80. Operat glebowo-siedliskowy, Nadlenictwo Szubin, Obrby: Labiszyn, Samostrzel, Szubin, stan na 2000 r. (koordynator i redaktor Cyzman W.), Biuro Uslug Ekologicznych i Lenych Quercus, Toru,

102

81. Osiska D., 1981, Rolinno naczyniowa zbiorowisk lenych doliny Wisly na odcinku Otloczyn - Brzoza Toruska. Mscr. pracy magist. prom. J.Wilko-Michalska, ZTERiOP, BiNoZ, UMK Toru. D324, 82. Oszowska M., 1961, Analiza florystyczna i fitosocjologiczna lasu sosnowego Nadlenictwa Popioly. Mscr. pracy magist, prom. J.Walas, ZSiGR, BiNoZ, UMK Toru, 83. Ogurkowska M., 1987, Szata rolinna na terenie lenictwa Waldowo Królewskie w woj. bydgoskim, Praca magisterska wyk. w Zakladzie Botaniki Ogólnej UMK Toru, 84. Osiska D., 1981, Rolinno naczyniowa zbiorowisk lenych doliny Wisly na odcinku Otloczyn ­ Brzoza Torunska, Praca mgr wykonana w Zakladzie Taksonomii, Ekologii Roslin I Ochrony Przyrody UMK Toru, 85. Pitula E., 1983, Rolinno na terenie lenictwa Wrzosy w województwie toruskim, Mscr. pracy magist. prom. K.Kpczyski, ZBO, BiNoZ, UMK Toru, 86. Podwojski F., 1951, Rolinno parowu w Zamku Bierzblowskim. Mscr. pracy magist. BiNoZ, UMK Toru, 87. Polakowski B. 1952, Rezerwat leny w Piwnicach pod Toruniem. Mscr. pracy magist., prom. J.Walas, ZTERiOP, BiNoZ, UMK Toru, 88. Poraziska A., 1981, Zbiorowiska roslinne stawów rybnych i przylegajcych do nich lk obok lesina. Mscr. pracy magist.,prom. K.Kpczyski, ZBO, BiNoZ, UMK Toru 89. Prellwitz B., 1962, Stosunki fitosocjologiczne lasu dbowo-grabowego w Bialych Blotach, Praca mgr wykonana w Zakladzie Systematyki I Geografii Roslin UMK w Toruniu, 90. Program ochrony przyrody, Nadlenictwo Gniewkowo, stan na 1998.01.01. 91. Raciniewska M., 1971, Zbiorowiska rolinne na Wilczych Kpach kolo Torunia, Praca mgr wykonana w Zakladzie Systematyki I Geografii Roslin UMK Toru, 92. Radke E., 2003, Sklad florystyczny zbiorowisk lesnych na granicy polno-lesnej, pr. mgr. wyk. pod kierunkiem prof.. A. Barcikowskiego A. i opiek dr W. Cyzmana, 93. Ratajczak H., 1987, Flora i zbiorowiska rolinne na terenie lenictwa Strzyawa w woj. bydgoskim, Praca magisterska wyk. w Zakladzie Botaniki Ogólnej UMK Toru, 94. Rejewski M., Meynartowicz L., 1968, Stosunki florystyczno-fitosocjologiczne rezerwat ,,Las Piwnicki" kolo Torunia, Zesz. Nauk.,UMK, Mat. Przyr.21, 95. Rejewski M., 1971, Lasy liciaste Ziemi Chelmiskiej, Stud. Scient. Tor. Sect. D, 9, 3, 96. Rejewski M., 1977, Zbiorowiska rolinne rezerwatu ,,Las Piwnicki", Acta Univ.Nic. Copern., Biologia 19, 97. Rejewski M., 1998, Informacje ogólne, Przemiany rolinnoci w holocenie, W: Szata rolinna ­ zasoby, walory, zagroenia (red. Rejewski M), W: rodowisko Przyrodnicze w województwie wloclawskim (red. Bagdziski S., L), 98. Reszkowska J., 1983, Rolinno naczyniowa lenictwa Nadkanale. Praca magisterska wyk. w Zakladzie Botaniki Ogólnej UMK Toru,

103

99. Rutkowski L., 1985, Charakterystyka geobotaniczna powierzchni badawczych na Tereni Puszczy Bydgoskiej, maszynopis, 100. Rutkowski L., Szata rolinna (W:) Rezerwat Wkole ­ bór jalowcowy na wydmach im. prof. Klemensa Kpczyskiego, 101. Rutkowski L., 2006, Szata rolinna , W:Toru i jego okolice, monografia przyrodnicza , Wyd. UMK Toru, 102. Rutkowski L., 1997, Roliny naczyniowe ­ Tracheophyta (W: ) Czerwona lista rolin i zwierzt ginacych i zagrozonych w regionie kujawsko-pomorskim, Acta Univ. Nic. Copern. Biologia 53, 103. Rutowska M., 2001, Szata rolinna cieki dydaktycznej Biale Blota ­ Otloczyn w Nadlenictwie Gniewkowo, Praca mgr wykonana pod kierunkiem dr hab. A. Barcikowskiego i opiek dr W. Cyzmana w Zakladzie Taksonomii, Ekologii Roslin i Ochrony Przyrody UMK w Toruniu, 104. Rzekanowska M., 1981, Udzial mszaków I porostów naziemnych w zbiorowiskach lasów sosnowych na odcinku Brzoza Torunska ­ Otloczyn, Praca mgr wykonana w Zakladzie Taksonomii, Ekologii Roslin I Ochrony Przyrody UMK w Toruniu Bada rodowiska Rolniczego PAN , Pozna 1991, 105. Sotek Z., 1989. Dynamika rolinnoci w rezerwacie halofitów "Ciechocinek". Zesz. Nauk. Uniw. Szczec., Acta Biol. et Marinist. 1., 106. Szymaska B., Szymaski S., 1959, Dziki Ostrów kolo Brzozy, Zesz. Nauk. UAM, Biologia, Schmidt A., 1981, Zbiorowiska lene na terenie lenictwa Tryszczyn. Mscr. pracy magist. ZBO, BiNoZ, UMK Toru, 107. Skowroska B.J., 1990, Flora pólnocno-zachodnich obrzey miasta Torunia. Mscr. pracy magist. prom. M.Ceynowa-Gieldon, opieka L.Rutkowski, ZTiGR, BiNoZ, UMK Toru, 108. Snopkowska E., 1991, Analiza i zrónicowanie roslinnosi rezerwatu "Las Piwnicki" i jego otoczenia. Mscr. pracy magist. prom. J.Wilko-Michalska, ZTERiOP, BiNoZ, UMK Toru, 109. Sotek Z., 1989, Dynamika rolinnoci w rezerwacie halofitów "Ciechocinek". Zesz. Nauk. Uniw. Szczec., Acta Biol. et Marinist. 1. 110. Staszewski K., 2001, Zrónicowanie skladu florystycznego zbiorowisk lesnych pod wplywem nasadze sosny, pr. mgr wyk. pod kierunkiem prof.. A. Barcikowskiego A. i opiek dr W. Cyzmana, 111. Sporna I., 1978, Rolinno wzdlu torów kolejowych na odcinku Aleksandrów Kujawski - Brzezie. Mscr. pracy magist.,prom. K.Kpczyski, ZBO, BiNoZ, UMK Toru, Ryszkowski L., Balazy S. 1991, Strategia ochrony ywych zasobów przyrody w Polsce, Zaklad

104

112. Strumiska L., 1961, Analiza florystyczno-fitosocjologiczna borów sosnowych na obszarez Nadlenictwa Cierpiszewo. Mscr. pracy magist., prom. J.Walas, ZTERiOP, BiNoZ, UMK Toru, 113. Szafer W., 1972, Szata rolinna Polski niowej, (W:) Szata rolinna Polski, Wyd.2. T.II 114. lusarczyk R., 2001, Flora i rolinno nadrzeczna na przykladzie terasy zalewowej Wisly na odcinku Cierpice - Gajtowo. Wykorzystanie /systemów/ technik geograficznych systemów informatycznych GIS w kartografii geobotanicznej. Mscr. pracy magist. prom. W.Gugnacka-Fiedor, ZTiGR, BiNoZ, UMK Toru, 115. Teresiski J., 1972, Rolinno starorzeczy Wisly na odcinku Czarnowo-Zlotoria (Kotlina Toruska). Mscr. pracy magist., prom. K.Kpczyski, ZBO, BiNoZ, UMK Toru, 116. Tryba A., 2002, Przeksztalcenia szaty rolinnej rezerwatu ,,Dziki Ostrów" k. Brzozy Bydgoskiej w latach 1950-2001, Praca mgr wykonana pod kierunkiem dr hab. A. Barcikowskiego i opiek dr W. Cyzmana w Zakladzie Taksonomii, Ekologii Roslin i Ochrony Przyrody UMK w Toruniu, 117. Umiski J., 1985, Puszcza Bydgoska, Wyd. PTTK ,,Kraj", Warszawa, 118. Undro-Soltysiska M., 1981, Rolinno zboczy doliny na odcinku od Strzelc Dolnych do Zlej Wsi. Mscr. pracy magist. ZTERiOP, BiNoZ, UMK Toru, 119. Wachowska-Myrta J., 1983, Flora porostów lewobrzeznej strony doliny Wisly na odcinku Toru ­ Brzoza, Praca mgr wykonana w Zakladzie Taksonomii, Ekologii Roslin i Ochrony Przyrody UMK w Toruniu, 120. Walas J., 1969, Szata rolinna Kotliny Toruskiej, Zeszyty Nauk. UMK w Toruniu, nauki Mat.-Przyr. Z. 199, Geografia 6, 121. Walczak K., 2007, Celowo ochrony rezerwatowej i jej efektywno na przykladzie rezerwatu ,,Layn" w Puszczy Bydgoskiej, Praca mgr wykonana pod kierunkiem dr hab. A. Barcikowskiego i opiek dr W. Cyzmana w Zakladzie Taksonomii, Ekologii Roslin i Ochrony Przyrody UMK w Toruniu, 122. Wilko-Michalska J., 1963. Halofity Kujaw. Stud. Soc. Scient. Torun., Sect. D, 7. 123. Wilko-Michalska J., 1970. Zmiany sukcesyjne w rezerwacie halofitów "Ciechocinek" w latach 1954-1965. Ochr. Przyr. 35, 124. Wilko-Michalska J., 1971. Nowe stanowiska niektórych rzadziej spotykanych rolin naczyniowych na Kujawach. Fragm. Flor. et Geobot. 17, 2, 125. Wilko-Michalska J., 1971. Szata rolinna Kujaw - przewodnik florystyczny. TNT, Toru, 126. Wilko-Michalska J., Glazik N., Kaliska A., 1988, Porosty miasta Torunia, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 29,

105

127. Wilko-Michalska J., Dmitrenko N., 1974, Rolinno przybrzenych stref zalewów w obnieniu gniewkowskim w latach 1969-1972, Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 16, 128. Wincenciak A., 2001, Wplyw gatunków obcych geograficznie ze szczególnym uwzglednieniem Prunus serotina na sklad zbiorowisk lenych w Nadlenictwie Szubin, obrb Szubin, pr. mgr wyk. pod kierunkiem prof.. A. Barcikowskiego A. i opiek dr W. Cyzmana, 129. Wojtecka A., 1999, Rzeczywista i potencjalna rolinno doliny rzeki Jordan, Praca mgr wykonana pod kierunkiem dr hab. A. Barcikowskiego i opiek dr W. Cyzmana w Zakladzie Taksonomii, Ekologii Roslin i Ochrony Przyrody UMK w Toruniu, 130. Wojterska M , 1990, Mezofile zbiorowiska zarolowe Wielkopolski, PWN, WarszawaPozna, 131. Wójcik M., 2004, Ksztaltowanie si lasów lgowych w dolinie Wisly w Toruniu i okolicach. Mscr. pracy magist., prom. A.Barcikowski, opieka W.Cyzman ZERiOP, BiNoZ, UMK Toru, 132. Wójcik G., Marciniak K., 2006, Klimat, W:Toru i jego okolice, monografia przyrodnicza , Wyd. UMK Toru, 133. Zaluski T., 1995. Materialy do flory Kujaw. Acta Univ. Nic. Copern., Biologia 48, 134. Zaluski T., 1997, Flora, W: Szata rolinna ­ zasoby, walory, zagroenia (red. Rejewski M), W: rodowisko Przyrodnicze w województwie wloclawskim (red. Bagdziski S., L),

106

Information

Systematyka I zrónicowanie zbiorowisk rolinnych na terenie N-ctwa Gniewkowo przedstawia si nastepujco:

106 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

957485


Notice: fwrite(): send of 209 bytes failed with errno=104 Connection reset by peer in /home/readbag.com/web/sphinxapi.php on line 531