Read Microsoft Word - Phan dau.doc text version

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

Nm 2003

ii

Li nói u ca nhóm hành ng chng ói nghèo

Tháng 5 nm 2002, Chính ph Vit Nam ã hoàn thành Chin lc toàn din v tng trng và gim nghèo (CPRGS) và bt u quá trình trin khai thc hin CPRGS cp a phng. Thông qua các chin dch thông tin và hàng lot các hi tho vùng, cán b ca các b ngành ch cht ã gii thích cho i din ca các chính quyn a phng v các phng pháp sao cho các quy trình lp k hoch ca a phng có th c thc hin theo nh hng vì ngi nghèo hn, da trên s liu thc t hn, chú trng vào kt qu hn, cân i tt hn trong các quyt nh phân b ngun lc và c giám sát tt hn. Nm 2003 Nhóm hành ng chng ói nghèo (PTF) ã h tr thc hin cho các ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng (PPAs) 12 tnh ca Vit Nam. Nhng ánh giá nghèo này ã s dng khung nghiên cu và phng pháp nghiên cu chung tìm hiu nhng vn nghèo ói mà các s liu nh lng ã không mô t c ht. Mc ích ca vic làm này là a ra mt nghiên cu có th s dng cùng vi s liu ca iu tra mc sng h gia ình Vit Nam cung cp thông tin cho Ban th ký CPRGS v tin thc hin CPRGS cho ti nay. ánh giá nghèo cng c thit k cung cp thông tin cho các nghiên cu mi v nghèo ói các vùng và trên toàn quc và các nghiên cu này cng ã c công b riêng. Các ánh giá nghèo theo vùng s c s dng nh nhng công c xây dng nng lc cho các quy trình lp k hoch vi nh hng vì ngi nghèo các cp chính quyn a phng. Tám nhà tài tr ã óng góp ngun lc tài chính và nhân lc h tr cho các ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng, là c s cho vic xây dng báo cáo này và các ánh giá nghèo theo vùng b sung. Các nhà tài tr bao gm ADB, AusAID, DFID, GTZ, JICA, SCUK, UNDP và Ngân hàng Th gii. Mi nhà tài tr óng vai trò chính mt vùng ca Vit Nam. Vic phân b các vùng gia các nhà tài tr c tóm tt Ph lc 1, và da trên nh hng hot ng ca các nhà tài tr trong tng lnh vc. Bng cách la chn vùng nào mình thy quen thuc nht, thông qua các d án và hot ng h tr k thut, các nhà tài tr có th tn dng hoàn toàn c nhng hiu bit tích lu c khi ã làm vic ti vùng ó. Các nhóm nghiên cu ã tin hành ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng 43 xã ri rác trên toàn quc. Trong s ó có hai T chc phi chính ph quc t (Action Aid và SCUK), các T chc phi chính ph (TCPCP) và các c quan nghiên cu ca Vit Nam, bao gm Trung tâm Phát trin Nông thôn, Vin Xã hi hc (IOS), Trung tâm Chm sóc Sc kho ban u Long An, Trung tâm Dch v Phát trin Nông thôn (RDSC) và Gii pháp Vit Nam. Ngoài ra, có hai nhà tài tr ã tin hành nghiên cu bng cách lp các nhóm nghiên cu gm các chuyên gia trong nc di s qun lý trc tip ca nhà tài tr. Kin thc và kinh nghim ca các T chc phi chính ph và c quan nghiên cu óng vai trò then cht i

iii

vi cht lng ca công tác này. Mt c ch phi hp ã c hình thành cho công tác ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng. Các thành viên ca hu ht các nhóm nghiên cu ã tham gia xây dng khung nghiên cu và i n thng nht v mc tiêu cn t c trong công tác nghiên cu thc a. Công tác thc a ã c mt s nhóm tin hành thí im, và cng nghiên cu cng c chnh sa cho phù hp vi nhng bài hc kinh nghim c rút ra. Khuôn kh nghiên cu cui cùng bao quát nhng lnh vc nghiên cu nh sau: · · Nhn thc v nghèo ói và xu hng nghèo, nguyên nhân dn ti nghèo và kh nng d b tn thng; Tin b trong công tác tng cng dân ch cp c s, c bit là mc các h nghèo có th tham gia mt cách có ý ngha vào các quy trình xây dng k hoch và lp ngân sách; Nhng thách thc trong vic cung cp các dch v c bn, tp trung vào s tng tác ca các h gia ình nghèo vi các nhà cung cp dch v và các h nghèo có th c tng cng quyn lc nh th nào có th yêu cu quyn li c cung cp các dch v c bn mt cách hiu qu hn; Các c ch tr cp xã hi hin nay (liên quan ti công tác xác nh i tng u tiên trên) và cách thc ci thin các c ch này; Tình hình ci cách hành chính công các cp chính quyn a phng; Nhng thách thc trong vn di dân và mi liên h gia s di chuyn ca h gia ình, nghèo ói và tip cn vi dch v; và, Thông tin v môi trng i vi ngi nghèo và s thay i ca tình hình này.

·

· · · ·

Nhng ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng hin nay ang c công b thành b. Mt báo cáo tng hp các kt qu ca c 43 xã và phân tích mt cách tng hp hn các ch này cng s c công b. Cng s có mt báo cáo khác tóm tt phng pháp tip cn, phng pháp nghiên cu c s dng và nhng câu hi nghiên cu chi tit.

iv

Li cm n

Chúng tôi xin cm n tt c các h gia ình 5 buôn c la chn tin hành iu tra ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng: Êa'Ral và buôn 7C thuc huyn Êa'Hleo, buôn Buzara và buôn 2 ca huyn ak'Rlap, t Ale B phng Êatam, tnh k Lk. Chúng tôi mun cm n s giúp to ln và lòng nhit tình ca h, vì ã chia s quan im, ý kin, thông tin và nguyn vng ca h. Mc dù không phi tt c nhng phân tích và quan im ca h u c a vào bn báo cáo này, chúng tôi vn hy vng mình ã a vào c nhng iu ct yu nht. Chúng tôi xin cm n UBND tnh k Lk, S K hoch và u t, S Nông nghip và Phát trin Nông thôn, S Tài nguyên và Môi trng, Tnh Hi ph n, S Y t, S Giáo dc và ào to, S Lao ng Thng binh và Xã hi, Ban T chc Cán b, Ban Dân tc và Tôn giáo, U Ban Dân s Gia ình và Tr em ã nhit tình giúp và dành thi gian cung cp các chin lc và chính sách phát trin, chia s các vn liên quan n nghèo trong tnh cng nh óng góp ý kin ti cuc hi tho báo cáo kt qu PPA cng nh cho bn báo cáo. Chúng tôi cng rt bit n s giúp , hp tác và óng góp ca các c quan và ban ngành cp huyn và xã. Chúng tôi ánh giá cao s hp tác b trí công vic, cng nh s giúp quý báu ca S K hoch và u t trong sut quá trình tin hành PPA. Báo cáo này do Ngân hàng Phát trin Châu Á (ADB) son tho vi s hp tác ca Action Aid Vit Nam. ADB óng góp c v nhân lc và tài chính tin hành kho sát thc a ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng tnh k Lk và son tho báo cáo. Action Aid Vit Nam thc hin kho sát thc a cùng vi s tham gia ca nhân viên vn phòng ADB, bà Nguyn Nht Tuyn. Báo cáo này do các ông Phm Vn Ngc, Nguyn Tt Cnh, T Vn Tun, Nguyn Quang Minh và bà Ngô Minh Hng ca Action Aid Vit Nam vit. H tr biên tp do bà Nguyn M Bình (ADB) và Julian Carey (chuyên gia t vn) thc hin. Bà Nguyn M Bình và bà Dng Tuyt Lan (ADB) h tr vic xut bn. ông Ramesh Adhikari (ADB) ch o và giám sát chung. Chúng tôi hy vng rng báo cáo này s óng góp vào các cuc tho lun trong tng lai v công tác gim nghèo ca tnh k Lk nói riêng và ca Vit Nam nói chung. Thay mt nhóm nghiên cu Bradford R. Philips Giám c Quc gia C quan i din Thng trú Ngân hàng Phát trin Châu Á Ramesh Khadka Giám c Quc gia Action Aid Vit Nam

v

vi

Các t vit tt

AAV ADB CECI DANIDA DCCS CPRGS DfID CC GDP ha HND Kg KH&T km LTB&XH NN&PTNT Oxfam GB PPA PRA PTF TCPCP UBND UNDP US$ VHLSS VRM WB T giá hi oái 1 US$ ~ 15,500 Action Aid Vit Nam Ngân hàng Phát trin Châu Á Trung tâm Nghiên cu và Hp tác Quc t Canaa C quan Hp tác Quc t an Mch Dân ch c s Chin lc toàn din v Tng trng và Gim nghèo B Phát trin Quc t Vng quc Anh ng Vit Nam nh canh nh c Tng thu nhp quc ni Héc ta Hi ng Nhân dân Ki lô gam K hoch và u t Ki lô mét Lao ng Thng binh và Xã hi Nông nghip và Phát trin Nông thôn T chc Oxfam Anh ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ánh giá nông thôn có s tham gia ca cng ng Nhóm hành ng chng ói nghèo T chc phi chính ph U ban Nhân dân Chng trình Phát trin Liên hip quc ô la M Kho sát mc sng h gia ình Vit Nam C quan i din Thng trú ti Vit Nam Ngân hàng Th gii

vii

viii

Mc lc

A. Gii thiu 1. C s....................................................................................... 2. Tnh k Lk............................................................................ 3. Quá trình................................................................................. 4. Nhng hn ch ca cuc nghiên cu.............................................. 5. Vit báo cáo.............................................................................. B. Quan nim v nghèo 1. ng lc ca nghèo.................................................................... 1.1. Nhng xu th ca nghèo trong vài nm gn ây............................. 1.2. Nhng nguyên nhân làm thay i nghèo...................................... 1.3. Mc nghèo do ngi dân phân loi......................................... 2. Nhng nguyên nhân ca nghèo.................................................... 2.1. Nhng quan nim khác nhau v nguyên nhân ca nghèo.................. 2.2. Nhng khía cnh phi thu nhp ca nghèo..................................... 3. Hiu qu ca các chính sách và chng trình................................... 3.1. Qun lý các chng trình gim nghèo......................................... 3.2. Phân loi các h nghèo............................................................ 3.3. Nhng ngh ca ngi dân v các chng trình và chính sách XGN.............................................................................................. C. Tham gia vào vic ra quyt nh 1. Quá trình lp k hoch thc t ti a phng.................................. 2. DCCS và s tham gia ca ngi dân.............................................. 2.1. DCCS c trin khai nh th nào............................................. 2.2. Nhng cn tr cho vic thc hin DCCS và s tham gia ca ngi nghèo trong vic quyt nh........................................................... 2.3. Làm th nào giám sát tác ng ca DCCS................................. 2.4. ánh giá tng th và ngh..................................................... D. Cung cp các dch v c bn ti ngi nghèo 1. Giáo dc................................................................................... 1.1. Các xu th hin nay trong ngành giáo dc..................................... 1.2. Nhng cn tr cho vic tng s tham gia ca cng ng.................... 1.3. Nhng tr ngi cho vic tip cn vi giáo dc................................. 1.4. Nhng vn liên quan n giáo dc mm non.............................. 1.5. Dy ch cho ngi ln............................................................ 1.6. Cht lng giáo dc............................................................... 2. Y t.......................................................................................... 2.1. Các xu th gn ây trong lnh vc y t......................................... 2.2. Cht lng và s tip cn ti các dch v y t......... 2.3. Vic cp thuc và các thit b y t............................................... 24 24 25 26 28 29 29 30 30 31 32 18 18 18 19 22 23 7 7 7 10 11 11 11 15 15 15 16 1 2 4 5 6

ix

2.4. Tip cn thông tin................................................................. 2.5. Các chính sách hin nay và mt s khuyn ngh.............................. 3. Khuyn nông............................................................................ 3.1. Quan im ca ngi dân v các dch v khuyn nông..................... 3.2. Nông dân nghèo và các vn v th trng.................................. 3.3. Làm th nào công tác khuyn nông giúp các dân tc thiu s?........ E. Cht lng và vic hng i tng ca tr giúp xã hi 1. Cht lng tr giúp xã hi............................................................ 2. Hng tr cp xã hi vào úng i tng....................................... 3. Kin ngh ca ngi nghèo........................................................... F. Ci cách hành chính công 1. Thành tích, c hi và thách thc.................................................... 1.1. Thành tích.......................................................................... 1.2. Nhng thách thc và nhng im bt hp lý................................. 2. Ngui dân ngh ci cách nhiu hn............................................ G. Di c và Môi trng 1. Di c n tnh k Lk................................................................ 1.1. Tình hình ca ngi nhp c.................................................... 1.2. Cán b lãnh o và ngi bn x ngh gì v ngi nhp c................ 1.3. Mt s bin pháp ang c trin khai n nh cuc sng ca ngi nhp c.................................................................................... 2. Môi trng............................................................................... 2.1. S thoái hoá môi trng và các ngun tài nguyên tnh k Lk......... 2.2. Môi trng và công tác XGN k Lk.................................... 2.3. Môi trng và ph n............................................................ 2.4. Các bin pháp bo v môi trng: khó khn và thách thc.................. H. Các kt qu chính và khuyn ngh 1. Nghèo ói.............................................................................. 2. S tham gia vào vic ra quyt nh ti a phng............................ 3. Cung cp dch v cho ngi nghèo................................................ 4. Cht lng và vic hng i tng ca các chng trình h tr xã hi 5. Ci cách hành chính công............................................................. 6. Di c và môi trng.................................................................... 7. Kt lun.................................................................................... Ph lc 1: Quan h i tác trong ánh giá nghèo theo vùng........................ Ph lc 2: Thông tin c bn v các xã c nghiên cu.............................. Ph lc 3: Thành viên nhóm PPA.......................................................... Ph lc 4: Danh sách các t chc c phng vn.................................... Tài liu tham kho............................................................................

33 33 34 34 38 39 40 41 42 43 43 44 45 47 47 49 50 50 50 51 52 53 55 57 58 60 61 62 63 64 66 71 73 74

x

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

A. Gii thiu

1. C s

Tháng 5 nm 2002, Th tng chính ph Vit Nam ã phê duyt bn Chin lc Toàn din v Tng trng và Gim nghèo (CPRGS). Trong quá trình thc hin, nhiu cuc hp cp trung ng và các cuc hi tho trin khai cp vùng ã c t chc nhm gii thiu bn Chin lc ti các quan chc a phng và các t chc phát trin khác. Trc khi xây dng bn k hoch công tác thc hin các mc tiêu ca CPRGS, U ban iu phi Quc gia do B K hoch và u t (KH&T) ch trì, cùng vi Nhóm công tác liên hp gim nghèo ca nhà nc, các nhà tài tr và các TCPCP, ã quyt nh tin hành mt cuc ánh giá nghèo cp vùng vào tháng 7 và tháng 8 nm 2003. Báo cáo ánh giá có mc tiêu là t kinh nghim thc t cp nht thông tin và cng c s hiu bit v bn cht ca nghèo, s tt hu, không hoà ng và b bn cùng hoá. Báo cáo s cp n quan nim ca ngi nghèo, cng nh ca các quan chc chính quyn a phng, i din ca c quan nhà nc và ca các ngành khác. Kt qu ca RPA s óng góp cho k hoch công tác chung c gi ti cuc hp Nhóm t vn các nhà tài tr c t chc vào cui nm 2003. Cuc hp này s a ra nhng kin ngh giúp cho các c quan iu phi cùng chin u chng nghèo. Là mt t chc phát trin tham gia tích cc vào quá trình xây dng bn CPRGS, Action Aid Vit Nam (AAV) quyt nh hp tác vi C quan i din Thng trú ti Vit Nam (VRM) ca ADB tin hành ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng (PPA) ti tnh k Lk, ây cng là mt phn ca cuc ánh giá nghèo toàn vùng nm 2003. Mc tiêu chung ca PPA ti tnh k Lk là ánh giá và phân tích nhng quan im và suy ngh ca ngi nghèo v nhng vn liên quan n nghèo, nhng yu t gây ra nghèo, c bit liên quan ti nhng khía cnh phi vt cht ca nghèo, ng lc ca nghèo, nhng nguyên nhân gây ra s d b tn thng; cht lng và hiu qu ca vic cung cp dch v; óng góp ý kin và tham gia vào vic lp k hoch và ra quyt nh ti a phng; cht lng và vic hng i tng ca tr cp xã hi; nhng tin b trong ci cách hành chính công; cùng tác ng ca di dân t do và suy thoái môi trng n nghèo. Bng vic tin hành PPA, AAV còn nhm ti các mc tiêu sau: · Thu c s hiu bit sâu sc v các khía cnh kinh t-xã hi và vn hoá ca ói nghèo t các i tng khác nhau, c ch cung cp dch v cho ngi nghèo và nhng ngi b tt hu trong nhng h thng c phân cp và công tác qun lý a phng ti tnh k Lk. Phân tích các yu t mang li thành công cùng nhng cn tr trong các chng trình gim nghèo nhm t ó xây dng nhng khuyn ngh v chính sách. Khuyn khích các bên liên quan có tim nng, c bit là ngi nghèo, tham gia vào các quá trình ra chính sách cp c s.

·

·

1

Gii thiu

·

Nâng cao nng lc cho quan chc và ngi dân a phng trong vic tin hành nghiên cu và kho sát s dng phng pháp có s tham gia ca cng ng cho vic thit k và c bit là lp k hoch các d án gim nghèo. Nhm tin hành i thoi v chính sách vi các quan chc chính quyn và các nhà lp chính sách a phng và trung ng nhm a ra nhng gii pháp tt nht cho vn ói nghèo và qun lý a phng; t ó y nhanh tc tng trng và gim nghèo, nhng mc tiêu ca bn CPRGS.

·

Kt qu ca PPA này cng có th làm phong phú thêm kin thc và s hiu bit ca AAV v các vn mà các cng ng nghèo ang gp phi, t ó s giúp nhiu cho vic lp k hoch m rng hot ng chng trình sang vùng này ca AAV.

2. Tnh k Lk

Tnh k Lk nm trung tâm vùng Tây Nguyên, phía ông giáp các tnh Phú Yên và Khánh Hòa, phía Nam giáp các tnh Lâm ng và Bình Phc, phía Bc giáp tnh Gia Lai và phía Tây giáp Cam pu chia. k Lk (khi cha tách tnh) có din tích là 1.959.950 ha có a hình phc tp vi vùng núi rng ln nh Ch zu và Ch 'leiya phía Bc và Ch Iang Sin, Nam Nng và Tà Dung phía Nam. k Lk có hn 790.000 ha t bazan màu m thích hp cho vic trng cây lng thc ngn ngày (nh ngô, lc, u) cng nh cây công nghip dài ngày (nh bông, dâu tm, iu, ht tiêu, chè và c bit là cà phê). Cà phê k Lk là mt nông sn xut khu ni ting ca Vit Nam. Trong tnh cng có nhiu ng c thích hp cho chn nuôi. k Lk có tim nng ln cho vic xây dng các chng trình nông lâm bn vng do tnh vn còn din tích rng t nhiên ln nht Vit Nam. iu quan trng hn là trong 1,1 triu ha rng t nhiên này có nhiu loi g, lâm sn và thú rng quý nh voi, h, báo, gu, hu nai, ln rng và bò tót. Dân s ca k Lk nm 2002 là 2.003.520 ngi thuc dân tc Kinh và 43 dân tc thiu s, 79,49% dân sng khu vc nông thôn. Mt dân s ca tnh khong 92 ngi/km2, thp hn mt trung bình toàn quc (219 ngi/km2). Tc tng dân hàng nm là 6,18%, cao nht trong c nc do kt hp hai yu t: t l sinh và t l ngi nhp c cao. Ngi dân tc bn x chim 30% tng dân c, ch yu là ngi Êê (18,4%), M'Nông (4,8%) và Gia Rai. Các nhóm thiu s còn li nh hn rt nhiu. a s ngi dân tc bn x và ngi dân tc nhp c u là ngi nghèo. Tnh k Lk có c s phát trin tng i thp. H thng c s h tng kém phát trin, c bit là các h thng ng giao thông, công trình thu li, h thng cp và thoát nc. Nn kinh t ch yu là nông nghip vi c tính là a s nông dân a phng còn áp dng các thói quen trng trt truyn thng lc hu. T nm 1986 khi bt u ci t nn kinh t, các cng ng thiu s a phng bt u áp dng các k thut nông nghip mi, dn thay i c cu cây trng, thói quen và chuyn sang trng cây công nghip lu niên nh cà phê, cao su và iu. Tuy nhiên, các truyn thng lc hu vn tn ti khá ph bin làm cn tr vic áp dng khoa hc k thut mi và khai thác các th mnh ca a phng. Hin nay, nông

2

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

nghip và lâm nghip óng góp 74,16% ngun thu ca tnh, trong khi công nghip a phng óng góp 8,72% và dch v 17,16%. Hai ngành sau cha phát trin c do iu kin a lý cách tr. Ngành trng cây cà phê, ngành mang li li nhun nhiu nht và có tim nng tr thành bn vng, li ph thuc quá nhiu vào th trng th gii. Tác ng ca toàn cu hoá th trng, thông qua s bin i thng xuyên giá c ca nông sn, thc t ã khin tt c ngi trng cà phê (tuyt i a s h trng qui mô nh), cùng toàn b vùng Tây Nguyên b lâm vào hoàn cnh ri ro cao cùng nhiu iu kin bt trc. Vic cà phê b rt giá mnh gn ây trên th trng th gii ã khin cho thu nhp bình quân u ngi ca k Lk gim t US$380 nm 2000 xung US$368 nm 2002. Mt ngun ri ro khác là thi tit khc nghit. Trong vài nm gn ây, ngi nông dân a phng thng xuyên chu cnh hn hán nng kéo dài. Tim nng phát trin kinh t ca tnh k Lk, c th là tài nguyên phong phú (t) và li nhun cao t trng cà phê trong nhng nm 1990 ã thu hút mt lng rt ln dân di c t các tnh min Bc và Bc Trung B n nh c k Lk. Hu qu là dân s ca tnh tng t bin t 350.000 ngi sau gii phóng nm 1975 lên ti trên 2 triu ngi hin nay. Theo thng kê, ngi nhp c chim ti 60% tng s dân ca tnh. Nhng ngi nhp c, a s là ngi nghèo, óng vai trò quan trng trong vic chuyn giao và áp dng nhng k thut canh tác mi, kin thc chuyên môn, vn, v.v.. Nhng ngi Kinh di c t các tnh phía Bc và ven bin Bc Trung B, ã óng góp vào s phát trin bn vng ca nông nghip trong vùng bng cách chuyn i c cu cây trng phù hp vi t bazan và a dng hóa nông nghip. Trong khi ó, ngi Mng, Tày, Nùng và Dao, n t vùng núi phía Bc là nhng ngi lao ng chm ch, có nhiu kinh nghim tt v trng trt vùng cao và trng lúa. Tuy nhiên, tc tng dân s áng báo ng thc s ã gây ra áp lc ngày càng ln lên tài nguyên thiên nhiên ca a phng. Các ngun lc t nhiên, nh t, nc, rng ang có du hiu cn kit do khai thác quá mc nhm áp ng nhng nhu cu v thc n và chi tiêu cho sc kho, giáo dc và th trng. T nm 1975 n nay, mt triu ha rng nhit i ã b chuyn thành t nông nghip. Chính quyn a phng có cam kt gim nghèo và khuyn khích phát trin. Mt trong nhng sáng kin chính là a dng hoá c cu cây trng nhm thay th h thng c canh cây công nghip và tng din tích c ti tiêu. T khi i mi n nay, kinh t ca k Lk bt u c ci thin và hin nay tnh ng u Tây Nguyên v các ch s phát trin. GDP bình quân u ngi tng t US$218 nm 1991 lên US$258 nm 1995 và US$368 nm 20021. Nông nghip, công nghip và dch v ã tng trng khá cao trong nhiu nm liên tc. Tc tng trng nông nghip hàng nm t 1991 n 1995 là 10,8%; trong giai on 1996-2000 là 11,2%. ây có th coi là mt thành tu ni bt. Nông nghip óng góp áng k vào giá tr xut khu ca tnh, trong ó cà phê óng góp 95%. Mc sng ca ngi

1

S thng kê k Lk

3

Gii thiu

dân tng lên áng k, c bit là vùng nông thôn. T l h nghèo ã gim nhiu ­ t l h ói và nghèo ca tnh trong hai nm 1999 và 2002 là 25,55% và 18,92%. Theo k hoch XGN ca tnh cho giai on 2001-2005, tnh d kin gim t l h nghèo xung di 15% ti cui nm 20052. Tóm li, ngi dân k Lk c hng li t s phát trin nói chung nhng các mc khác nhau.

3. Quá trình

V hành chính, k Lk có mt thành ph và 18 huyn nông thôn. Nhóm nghiên cu ã chn 2 huyn nông thôn và mt huyn ngoi ô tin hành kho sát. Hai xã t mi huyn nông thôn và mt phng ca thành ph c chn ngu nhiên. Nh vy, tng cng có 5 xã/phng c chn ánh giá. Nhng xã/phng này cng ã tng c Tng cc Thng kê la chn làm nghiên cu nh lng. Ti mi xã/phng, mt buôn c chn làm PPA. Danh sách di ây ghi li y các huyn và xã c kho sát: Huyn ak'Rlap · · Xã o Ngha Xã Qung Tân Nông thôn xã vùng II3, dân tc M'Nông và Kinh xã vùng III, dân tc M'Nông và Kinh, c hng Chng trình XGN 135 Nông thôn xã vùng II, dân tc Gia Rai xã vùng III, dân di c, c hng Chng trình 135 Ngoi ô xã vùng I, dân tc Êê

Huyn Êa'Hleo · · Xã Êa'Ral Xã Êa'Hiao .

Thành ph Buôn Ma Thut · Phng Êatam

Các tiêu chí chính chn 5 xã trên là tính i din ca chúng v i) iu kin sinh thái và v trí a lý khác nhau; ii) sc tc; iii) tip cn th trng và iv) ngi nhp c (xem Ph lc 2: Thông tin c bn v các xã c nghiên cu). Cuc PPA bt u bng mt lot các cuc hp vi cán b tnh. S KH&T ã c ch nh iu phi tt c hot ng ca cuc PPA. Nhóm nghiên cu a thành phn c thành lp gm 27 thành viên (6 n và 21 nam) t các c quan cp tnh (9), t các phòng ban ca các huyn ak' Rlap, Êa'Hleo và thành ph Buôn Ma Thut (5), t các xã c kho sát (4), cán b AAV (8) và Ngân hàng Phát trin Châu Á (1). (xem chi tit Ph lc 3).

Ngun: S LTB&XH tnh k Lk. Các xã c chia thành 3 loi tu theo iu kin a lý và s tip cn n th trng. Vùng I là nhng xã ng bng gn th xã, th trn; vùng II bao gm các xã vùng gia và i núi thp; vùng III là nhng xã xa xôi ho lánh c bit khó khn. T "th trng" ây bao hàm c ngha ch mua bán hàng hoá và nhng quyt nh liên quan n sn xut và tiêu th ca các h hay cá nhân, hiu qu tng hp ca chúng là s xác nh giá c th trng cho 1 loi hàng hoá.

3

2

4

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

Khi tin hành kho sát hin trng, các thành viên cp tnh và AAV ca oàn PPA c chia thành các nhóm nh, mi nhóm có 6-7 thành viên. Các thành viên cp huyn và cp xã tham gia kho sát ti a bàn a phng mình. chun b cho t làm PPA ti hin trng, mt khoá tp hun lý thuyt kéo dài 2 ngày cùng vi 2 ngày i thc t ã c t chc cho tt c các thành viên ca oàn nghiên cu. iu này ã giúp cho các cán b hin trng hiu c v các phng pháp và công c c bn ca PPA, ng thi xây dng c mt bn câu hi n gin phc v cho nghiên cu hin trng. Tng cng có 431 ngi c hi (123 n và 308 nam) bao gm lãnh o a phng, cán b nhà nc, i din ca các ban ngành, t chc qun chúng t cp tnh ti cp huyn và xã (xem danh sách chi tit Ph lc 4), i din các ch h gia ình, tr em nghèo ti 5 buôn. ã tin hành 35 cuc tho lun nhóm, phng vn 189 cá nhân và mt s hot ng khác. Các nhóm làm PPA ã n lc rt nhiu t chc các cuc tho lun nhóm vi riêng ngi nghèo. Vic nhng ngi không nghèo tham gia tích cc có th s mang li kt qu là s a dng hoá các quan im, s khác bit v tui tác, gii, v trí kinh t, xã hi và chính tr trong các cng ng nh tnh k Lk. Cuc PPA ch yu s dng các công c d quan sát ca PPA, nhng công c hay c s dng nht là: · · · · · · S xã hi; Tho lun nhóm sâu, mt s cuc tho lun có nhiu thành phn tham gia; Bn câu hi bán cu trúc; Phân loi kinh t; S dng bng chm im và xác nh các u tiên; và V th.

Vào ngày cui cùng ca t nghiên cu, nhóm PPA ã t chc mt cuc hi tho cp tnh na ngày báo cáo li kt qu kho sát cho các lãnh o và quan chc ban ngành liên quan cp tnh, i din lãnh o 3 huyn c kho sát. Ngoài mc tiêu chính là thu thp các ý kin óng góp quan trng cho các kt qu, liên h chúng vi các chin lc phát trin KT-XH ca tnh, cuc hi tho còn là mt din àn i thoi thc th gia các thành viên trong oàn PPA vi các nhà hoch nh chính sách ca a phng nhm tác ng n suy ngh ca h và khuyn khích các chính sách và chin lc vì ngi nghèo.

4. Nhng hn ch ca cuc nghiên cu

Nhóm nghiên cu ã gp phi mt s khó khn có th làm bn báo cáo có mt s sai sót: · Mt s thông tin thu c t ngi dân có l không chính xác. Ví d ngi dân gp khó khn trong vic nh li nhng s kin xy ra trong quá kh, hay nh lng chi tiêu và thu nhp ca mình t nông nghip. Các s liu không c ghi li có h thng.

5

Gii thiu

·

Có tình trng thiu s liu hay s liu không nht quán t các ngun khác nhau trong tnh. Hu qu là s ánh giá và phân tích phi da ch yu vào kt qu ca cuc ánh giá. Nhm mc ích a ra c nhng khuyn ngh có giá tr v chính sách, nhóm nghiên cu cn thêm thi gian kim chng li các thông tin và d liu thu thp c. ây là mt trong nhng n lc u tiên tin hành nghiên cu nh tính ti mt tnh. Có th xy ra tình trng khác nhau v phng pháp áp dng ti hin trng. Ví d khi làm vic hin trng, dù không c ý, vic nghiên cu ã không c tin hành hoàn toàn theo phng pháp có s tham gia ca cng ng. Vic các nhà nghiên cu không trc tip nói chuyn c vi ngi dân do khác bit v ngôn ng là mt tr ngi khá ln. a s các h c phng vn không bit ting Vit, 26 trong s 27 cán b nghiên cu không bit ting ca ng bào a phng.

·

·

5. Vit báo cáo

Cui mi ngày, các thành viên ca nhóm u vit báo cáo hin trng. Tt c s , bng biu, bn v hin trng trên giy A0 u c v li vào giy A4. Vào cui t i hin trng, mt bn báo cáo hin trng cp tnh c chun b ghi li tt c các phát hin và thông tin, sau ó c phát ra thu thp các ý kin óng góp. Bn báo cáo cui cùng này c xây dng ch yu t bài vit ca 5 thành viên PPA (xem danh sách trong Ph lc 3). Nhng thông tin và d liu dành cho báo cáo này c ly t 150 trang báo cáo hàng ngày cùng các ghi chép hin trng có liên quan khác. Các d liu và thông tin th cp c ly t các báo cáo, tài liu d án, tài liu chin lc và Niên giám thng kê tnh k Lk cng c s dng cung cp các thông tin c s và phân tích nhng ch phù hp. Báo cáo này gm tám phn. Phn A trình bày nhng thông tin c bn v cuc PPA, gii thiu qua v tnh k Lk và các xã c chn, quá trình và phng pháp tin hành PPA và bn báo cáo này. Phn B tho lun nhng quan nim v nghèo t các nhóm khác nhau, tp trung vào ng lc và nguyên nhân ca nghèo, s d b tn thng cùng nhng chính sách và chin lc gim nghèo ca Chính ph. Phn C cung cp nhng phát hin v quá trình lp k hoch ti a phng và mc ngi dân a phng tham gia vào vic ra quyt nh. Phn D trao i các quan nim ca ngi nghèo v các dch v c bn ­ giáo dc, y t và khuyn nông. Phn E tp trung vào phân tích v cht lng và vic hng i tng ca các dch v xã hi. Phn F trình bày nhng phát hin v ci cách hành chính công và Phn G trình bày các vn liên quan n di dân và môi trng. Báo cáo này kt thúc vi Phn H bao gm các kt lun và khuyn ngh.

6

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti c Lk

B. Quan nim v nghèo

1. ng lc ca nghèo

1.1. Nhng xu th ca nghèo trong vài nm gn ây Qua phng vn các cán b chính quyn, lãnh o hay i din ca các ban ngành cp tnh và huyn, tuyt i a s u cho rng nhìn chung i sng ã c ci thin trong nm nm qua. iu này c khng nh thông qua các s liu thng kê v t l h nghèo gim i trong tnh. T l h nghèo ã gim t 25.5% nm 1999 xung 18.92% nm 2002. Nhng s ci thin khác bit khá ln gia các nhóm dân c bn x. Mt bc tranh phc tp hn v s thay i ca nghèo ói c to ra t các cuc tho lun vi ngi dân cp xã và cp buôn/làng. a s ngi dân phng Êatam (vùng ngoi ô) cho rng nhìn chung tình hình ói nghèo ã c ci thin phn nào, nhng h cng cho bit vn còn nhiu ngi nghèo. Trong khi ó, ch có mt na nhng ngi tham gia hai huyn nông thôn ak'Rlap và Êa'Hleo nói rng có vài s thay i trong cuc sng ca h nhng din ra tc chm. Ngi dân xã Qung Tân (huyn ak'Rlap) và xã Êa'Hiao (huyn Êa'Hleo) li cho rng trong 5 nm qua mc nghèo khó a phng h không thay i, thm chí còn tr nên ti t hn. S khác bit trong quan nim gia các nhóm dân c ã c khng nh trong các s liu thng kê gn ây nht ca tnh nh sau: · Thu nhp ca các h giàu nht bng 13,2 ln thu nhp ca các h nghèo nht. Con s này là 7,73 ln i vi vùng ô th, 15,74 ln i vi vùng II và 5,38 ln i vi vùng III. S khác bit v mc thu nhp gia h giàu và h nghèo vùng nông thôn ln hn vùng ô th. S khác bit v mc thu nhp gia h giàu và h nghèo nhng vùng ng bào dân tc bn x cao ti 14,37 ln, trong khi thu nhp bình quân ca h thp và ch bng 52,9% ca ngi Kinh.

·

1.2. Nhng nguyên nhân làm thay i nghèo Nhng lc y dn n s gim nghèo trong tnh là khác nhau gia quan im ca cán b và ca ngi dân. Các quan chc chính quyn tin rng nguyên nhân quan trng nht là nhng chin lc và chính sách gim nghèo cp quc gia, c bit là vic u tiên giúp nhng cng ng dân tc thiu s. Thông qua các chng trình cp quc gia và cp a phng, chính ph ã dành nhiu ngân sách hn cho xây dng c s h tng nh ng và trng hc. Các chính sách khác nh xúc tin công tác khuyn nông, to thu nhp t lao ng phi nông nghip và dy ngh cng c ánh giá cao. Các mc tiêu ca chính ph nhm bo m s phát trin công bng gia a s ngi Kinh và thiu s ngi dân tc bng s h tr và cung cp các nhu yu phm cn thit. Vy thì cái gì là tt cho ngi nghèo? Ngi nghèo t ánh giá mình và coi kin thc làm n, các phng pháp canh tác mi và có ngun tín dng là quan trng trong cuc chin u chng nghèo ói. ây cng là nhng nguyên nhân gii thích

7

Quan nim v nghèo

ti sao ngi Kinh li vt ngng nghèo nhanh và tr nên giàu hn ngi dân tc thiu s a phng. H c hc hành tt hn và có kh nng áp dng nhng k thut hin i trong trng trt. Mi liên h ây là vic s hu nhng th hu hình (t ai, tin bc) và vô hình (trình hc vn và kin thc làm n) khác nhau là cc k quan trng trong vic nm bt các c hi to thu nhp c m ra bi ngành trng cây công nghip nh cà phê. Nhng phát hin ca nhóm nghiên cu ch ra rng nhng gia ình có ch h có trình hc hành cao hn và tr hn thng c hng li nhiu hn t s bùng phát ca ngành trng cà phê. Kt qu iu tra cng cho thy tm quan trng ca vic xem xét li các chính sách nhm giúp nhng h còn ang nghèo, c bit là các cng ng dân tc thiu s.

Hp B-1: Gia ình tr nên khá gi do bit a dng hoá các ngun thu nhp

Ch Uyên, 46 tui, dân tcKinh, buôn Buzara, xã o Ngha Nm 1994, ch Uyên chuyn vào vi chng, ngi ã làm vic buôn Buzara c vài nm. Giai on u, ch rt nh nhà tnh Qung Tr bi vì hu nh mi th ây u rt mi và l lm i vi ch: ngi dân tc vi nhng phong tc vn hoá hoàn toàn khác, các phng pháp cach tác mi, không có h hàng nh v v.v. Là mt nông dân chm ch, ch bt u cuc sng ca mình vi hai vn cà phê, trong khi chng ch tip tc làm th mc mi ngày kim c khong 20.000 . Vi khong 100.000 mang theo t Qung Tr, ch m mt ca hàng nh buôn bán vài th hàng hoá gia ình lt vt và nông sn. Bt c ai trong buôn cng có th vay ch nhng khon nh bng tin mt hoc hin vt. Ch vài nm sau, ch ã xây c nhà mi và mua thêm t trng cà phê và ht tiêu. Hin nay, ch có 3 ha t và ngi dân trong buôn coi gia ình ch thuc loi khá. cp buôn làng, các ý kin v nhng h nghèo và nghèo hn là khá ging nhau. Nhng h nghèo cm thy cuc sng ca mình c ci thin (s tháng thiu n gim i) và h tn dng c vic nhà nc h tr go (Chng trình 135), và thuc cha bnh (Chng trình 139). H nhc ti s ci thin trong tip cn c s h tng nh ng ti buôn làng, trng hc, in và ch. S ci thin trong cuc sng cng c phn nh trong c s h tng xã hi tng lên (nhà vn hoá buôn làng mi). Tuy nhiên, s cách bit gia h giàu và h nghèo ã tng lên, nhng nông thôn nhiu hn thành th. Các yu t giúp h dân tr nên khá hn là nng lc và kh nng hc hi và áp dng các mô hình và k thut trng trt mi, c bit i vi các loi cây công nghip; s hu nhng vùng t canh tác rng ln cùng các thit b và công c nông nghip tt; nng lc ci thin vn u t và kh nng a dng hoá các ngun thu nhp ngoài nông nghip. Ví d m ca hàng buôn bán nh các buôn làng cùng các dch v kinh doanh khác; có sc lao ng; có nhiu thu nhp t i làm thuê; và chm ch. Mt s ngi b sung thêm rng các h nghèo có lao ng và h không b bnh tt (nu mc bnh thì s gây nh hng ti kinh t gia ình). H cng chn nuôi trâu bò trong nhng iu kin thun li hn và không gia súc b mc bnh, hoc nu mc thì nh hn ngi khác, ôi khi là do may mn. Mt khi dch bnh xut hin, các h khá có th b mt vài con bò hay gà, nhng h thng khc

8

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti c Lk

phc c ngay trong mt thi gian ngn hn h nghèo bi vì h nhiu ngun d tr cho nhng tình hung nh th này. Mt s h này la chn phng án tích lu thêm t ai, hay tài sn vt cht khác t các h nghèo trong hoàn cnh khó khn. Mt khác, nhng h nghèo i ã tri qua nhng thi k khó khn do khng hong và các cú sc nh sc kho kém, gia súc b cht do dch bnh, gia ình ông con, ngi già c, neo n hay nhng h mi lp gia ình thng thiu sc lao ng; thiu vn u t vào nông nghip là ngun thu nhp duy nht ca h; nhng h sng trong tình trng bnh tt mà không có tài sn hay ca ci gì áng giá; và nhng h thiu t trng trt. Thên tai nh hn hán và lt li xy ra thng xuyên hn trong vùng chc chn làm nh hng xu ti cuc sng không ch riêng ca ngi nghèo mà ca tt c ngi dân a phng. Tuy nhiên, trong khi nhng h khá có kh nng tái u t vào nông nghip và các hot ng khác bo m cuc sng ca mình, thì các h nghèo và ói li không có kh nng làm nh vy. Vn hay c nhc n nht, c bit t cp xã tr lên, là tác ng tiêu cc tim tàng ca vic trng cây chuyên canh. Ngi dân nói rng kinh t ca k Lk tng lên nhanh chóng trong mi nm qua là do mt s ci cách kinh t và vic m rng nhanh chóng din tích trng cây chuyên canh, ch yu là cây cà phê cho xut khu. Tuy nhiên, nhng tín hiu v th trng cà phê hp dn trong nhng nm 1990 ã khuyn khích ngi nông dân a phng m rng và khai phá thêm t ai mi, chuyn t t rng t nhiên sang t trng cà phê. Giai on này cng chng kin mt cuc di dân ti t. Ngi dân t các vùng khác nhau trong nc chuyn ti k Lk u ã n phá rng, mua t và thành lp các trang tri trng cà phê. Hu qu là môi trng t nhiên b tàn phá nghiêm trng. che ph ca rng gim t khong 90% trong nhng nm 1960 xung 57% nm 1995 và di 50% cui nhng nm 19901. Mi ngi phàn nàn rng do cha có h thng quy hoch phân vùng canh tác, vic phát trin cây cà phê là mt trong nhng nguyên nhân chính dn n nn phá rng và môi trng xung cp. Ngi bn x và ngi nghèo chu nhiu thit thòi nht do cuc sng ca h l thuc rt nhiu vào môi trng t nhiên. H cng không có nng lc v tài chính và k thut a dng hoá và to ra nhng ngun thu nhp thay th ngoài sn xut nông nghip t cung t cp. Nu ngi nghèo không có kh nng hay không sn sàng tn dng các c hi u t xut hin ngày càng nhiu, thì làm sao h có th cnh tranh ni trên th trng t do?

Hp B-2: H nông dân nghèo b nh hng do t b thoái hoá

Thi Brep, 38 tui, dân tc M'Nông buôn Buzara, xã o Ngha Khong 10 nm trc ây, Thi Brep và gia ình ch không bit nghèo kh là gì. Gia ình 7 ngi ca chi hàng nm thu c 2 tn cà phê ht t trang tri rng 1 ha. Thi gian trôi qua và cuc sng ca h tr nên ti t hn ­ t trang tri ca mình, ch ch có th thu hoch c 500-600 kg cà phê ht do mùa màng kém i. Lng cà phê này ch va chi nhng nhu cu ti thiu hàng ngày cho gia ình. Ch không có ngun thu nhp nào khác và ngân hàng t chi cho ch vay bi vì ch không tr c khon vay trc. Ch d nh cho thuê trang tri ca mình mc dù thâm tâm không mun làm nh vy.

1

Theo S Tài nguyên và Môi trng

9

Quan nim v nghèo

Hu nh tt c các h trng cà phê qui mô nh u b thit hi nng n do tình trng cà phê b rt giá thm hi cui nhng nm 1990. Nhng ngi chng chi li c cn khng hong này bt u tích lu t trng trt, trong khi nhng ngi b tht bi không còn s la chn nào khác là cho thuê hay bán i mt phn t ai ca mình có vn tip tc u t vào phn còn li ca trang tri cà phê. Mt khi t ca mình b bán, nhng h nghèo và h dân tc bn x phi vào sâu hn trong rng tìm kim nhng ni có th trng trt c, mc dù nhng mnh t này khó canh tác hn (vì t dc, màu m thp, thiu nc ti) và iu kin sng cng khó khn hn. áp lc dân c ngày càng tng do nhiu ngi di c n làm din tích t canh tác bình quân u ngi ca các h mi thành lp và h nghèo trong tnh, dù h là ngi nhp c hay ngi bn x, gim i áng k. Nh vy, nhng khía cnh quan trng ca nh hng ca vic trng cây cà phê liên quan không ch n s xung cp và hu hoi các ngun tài nguyên, mà còn ti các các vn xã hi, làm cho các cng ng nghèo a phng tr nên d b tn thng hn i vi nhng ri ro trong thi gian khng hong và làm phá v c cu xã hi ca các cng ng này. Nhng nh hng tiêu cc nh vy là không th tránh khi tr khi các cng ng dân tc thiu s tìm c các gii pháp thay th cho hot ng nông nghip trong các trang tri ca h và tìm ra các ngun thu nhp khác. ây là li gii thích chính cho câu hi ti sao mt s nhóm ngi vt nhanh khi ngng nghèo kh, trong khi cuc sng ca nhng nhóm ngi khác li không có thay i gì, thm chí còn nghèo hn.

Hp B-3: i sng nghèo hn do u t tht bi vào cây cà phê

Anh An, 27 tui, dân tc Tày, buôn 7C, xã Êa'Hiao Anh An ti nh c ti buôn 7C vào nm 1996. Là ngi nhp c nghèo, anh ch có th mua c vài mnh t nh vi tng din tích 5.000 m2. quê hng là mt vùng min núi ho lánh thuc tnh Cao Bng ca mình, anh và mi ngi có cuc sng rt vt v do a hình toàn núi, mi ngi ch có nhng mnh t trng trt nh sn xut nông nghip. Mc dù phi làm vic vt v trên vùng t mi, nhng anh vn cm thy hài lòng vì sn xut lng thc nuôi gia ình mình. Vào thi im cui nm 1996 giá cà phê trên th trng th gii bt u tng ti trên 20.000 /kg. a s ngi dân trong buôn, k c anh An, ã quyt nh u t vào cây cà phê. Anh ã vay hn 5 triu ng cho các khon chi phí. Không may, ba nm sau khi cây cà phê ca anh bt u cho thu hoch thì giá cà phê bt u gim xung 7.000 /kg (nm 2000) và thm chí xung di 5.000 /kg (nm 2001), khin cho anh lâm vào cnh khn khó ­ thiu n và n nn. Anh ã phi bán mt mnh t i tr n và cm thy cuc sng ca mình ti t hn. Mt s h dân trong buôn cng lâm vào hoàn cnh tng t nh ca anh An. 1.3. Mc nghèo do ngi dân phân loi Nhng phát hin t các cuc phân loi kinh t (h gia ình) ã khng nh mt s tht là ang tn ti s khác bit gia các nhóm dân c khác nhau, ph thuc vào mc s hu tài sn và vn, trình vn hoá và nng lc tip cn ti thông tin

10

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti c Lk

và th trng. buôn Ale B, phng Êatam (vùng ngoi ô), t l h ói và nghèo là di 38% tng s h trong buôn, trong khi ti 4 buôn khác vùng nông thôn, t l này dao ng t 60% n 79% (xem chi tit trong bng B-1). T l h nghèo do ngi dân xác nh ti 5 buôn c chn nghiên cu cao hn con s do cuc Kho sát mc sông h gia ình tin hành nm 2002 (VHLSS 2002) cung cp - 25.3% cho vùng ô th và 61.1% cho vùng nông thôn. Ngi dân a phng gii thích iu này là d hiu do ba cng ng dân tc thiu s c coi là nghèo nht tnh là c dân chính ca các buôn làng trên. Trong bi cnh hin nay, a s ngi c phng vn các buôn làng không ngh rng t l h nghèo s gim i mt na trong nm nm ti. Ngc li vi quan nim ca ngi dân, lãnh o các cp k Lk u khng nh rng mc thu nhp bình quân u ngi 80,000 /tháng do B LTB&XH qui nh ánh giá h nghèo là quá thp. H t t ra nh mc thu nhp bình quân 2 triu ng/ngi/nm là ranh gii nghèo kh. iu này cho thy có s cách bit khá ln gia thu nhp ca ngi bn x và các nhóm dân c khác.

Bng B-1: Kt qu phân loi kinh t h ti 5 buôn (%) Loi h Buzara Nam Khá TB Nghèo ói 13,2 28,9 36,8 21,0 N 9,2 30,3 31,6 28,9 Buôn 2 Nam 8,9 30,9 48,8 11,4 N 5,7 22,0 54,5 17,8 Tên ca buôn Jung Kuh Nam 6,0 38,4 27,3 28,3 N 9,0 12,2 29,3 49,5 Êa'Hiao Nam 7,6 15,1 35,3 42,0 N 4,2 25,2 31,9 38,7 Ale B Nam 6,3 55,0 29,2 9,5 N 3,2 60,8 25,9 10,1

2. Nhng nguyên nhân ca nghèo

2.1. Nhng quan nim khác nhau và nguyên nhân ca nghèo Quan chc và ngi dân a phng phn ánh nhng quan nim khác nhau v nguyên nhân ca nghèo. Di ây là tóm lc các nguyên nhân c nhc n , nêu theo th t t quan trng hn n ít quan trng hn. Trình t này là da trên tn xut ngi dân nêu lên trong các cuc tho lun nhóm (Bng B-2). iu rõ ràng là ngi nghèo quan tâm nhiu hn n nhng khía cnh phi thu nhp ca nghèo. Phn trình bày sau do vy ch tp trung vào nhng khía cnh phi thu nhp ca nghèo. 2.2. Nhng khía cnh phi thu nhp ca nghèo · Th trng kém phát trin và giá c b bóp méo ng u danh sách nhng mi quan tâm/lo lng ca ngi dân a phng

Ngc li vi mong mun ca các lãnh o a phng coi vn là vn quan trng nht, ngi nghèo lo lng nhiu hn n s cô lp v a lý. iu này có ngha là nhng nhà buôn, ch không phi ngi sn xut, hng li nhiu nht t

11

Quan nim v nghèo

các th trng kém phát trin và giá c ca nông sn b bóp méo (ép giá) nghiêm trng. Ngi dân phàn nàn là các nhà buôn c tình bin i giá c nông sn, c bit là vào giai on v thu hoch và lúc giáp ht, làm cho ngi nghèo b thit hi. Thng thì nông dân là nhng ngi chu thit thòi do h sng nhng vùng xa xôi ho lánh, có rt ít thông tin vi "th gii thng mi", h thng ít tip cn c thông tin v giá c và th trng. H phi da vào nhng ngi thng n mua sn phm ca mình bit nhng thông tin nh vy. iu này ngn cn các cng ng nghèo tham gia vào quá trình phát trin hin nay Vit Nam. Theo quan im ca ngi dân a phng, mt c cu th trng nh vy là lý do rt chính áng s can thip ca nhà nc gii quyt các vn sau: i) Cha có các th ch th trng hot ng tt do c s h tng kém, thiu thông tin v th trng và tính khó d oán ca th trng d dn n tht bi ca nó; và ii) s kim soát tng th trng mang tính c quyn bi mt nhóm nh các nhà buôn. iu này xy ra c hai u - u vào (phân bón hay ht ging) và u ra. iu không phi him hoi trong trng hp này là các kênh giao dch thng gn cht vi n nn hay trách nhim xã hi ca mt s nhà buôn (hay các công ty thng mi), dn n các thái c quyn k c khi có nhiu ngi mua cùng tham gia th trng.

Bng B-2: Nguyên nhân ca nghèo theo quan chc a phng và theo ngi dân nghèo

Theo ngi dân nghèo · C s hn tng thp kém: h thng · thu li, ng · · Th trng kém phát trin · · Các chính sách và chng trình ca · nhà nc kém hiu qu cp c s

Theo quan chc a phng Thiu vn Thiu t Gia ình ông ngi n theo Thiu kinh nghim và nng lc áp dng các k thut nông nghip mi

· Thiu minh bch, thiu trách nhim dn n tham nhng; thiu s tham gia · u t tht bi, ri ro trong sn ca ngi dân vào vic ra quyt nh. xuát nông nghip (cà phê b rt · Cán b c s yu kém và thiu nng giá) lc · Sc kho kém, tàn tt, cao tui · Nng lc kém ca ngi dân trong · Thiu sc lao ng vic áp dng các k thut nông · T nn xã hi, li nhác nghip mi và trình hc vn thp · Thiu t · Thiu vn · Nhiu dân nhp c · Sc kho kém và thiu sc lao ng · iu kiên thi tit khc nghit: hn hán

· iu kin thi tit khc nghit: hn hán, lt li

12

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti c Lk

·

Nhng vn liên quan ti vic hng i tng ngi nghèo kém ca các chng trình gim nghèo

Do mt vài nguyên nhân, các chính sách và chng trình XDGN ca nhà nc cha hng n c nhng ngi cn c hng li trc tip t chúng. Trong vài chng trình và ch th do ngi dân nêu lên, ch có Chng trình 135 cho nhng xã c bit khó khn ã mang li mt vài li ích nh phát trin c s h tng và cung cp vn vay cho sn xut. Có vài vn liên quan n qun lý các chng trình cp c s. Nhóm ph n buôn Jung'Kuh, xã Êa'Ral ch ra rng ó không phi là do thiu tin, vt cht hay d án cho ngi nghèo, mà chính là vn phân chia công bng các li ích t các chng trình gim nghèo. ánh giá các chng trình và chính sách gim nghèo cng c thc hin bi các cán b a phng cp tnh, huyn và cp xã (c trình bày trong Phn E). Nhng ngi tham gia tho lun nhóm nói, theo truyn thng, ng bào dân tc thiu s thng sng trong mt cng ng h hàng gn gi, bt c s giúp nào cho cng ng do vy cng phi c cung cp mt cách công bng. Trong trng hp này, các phong tc tp quán ca buôn làng hay cm dân c có th có vai trò tích cc trong vic trin khai các chng trình h tr ca nhà nc. · Qun lý a phng vì ngi nghèo kém hiu qu

Trên thc t có hai vn liên quan n qun lý a phng vì ngi nghèo kém hiu qu do ngi dân nêu lên. u tiên, các thành viên nhóm nam buôn 2 (xã Quang Tân), nhóm tho lun cp xã xã Êa'Ral, nhóm ph n buôn Jung'Kuh (xã Êa'Ral) và nhóm nam buôn 7C (xã Êa'Hiao) nêu lên nhng lo lng v s thiu minh bch trong qun lý tài chính ca các d án và chng trình h tr ca nhà nc, cng nh cp xã và buôn làng. Ngi dân ch c cung cp thông tin tài chính v các chng trình hay d án mà h phi óng góp mt phn hay toàn b. Trong tình trng nh vy, d xy ra mt s hình thc tham nhng mc dù ngi dân không có chng c c th nào ngoài các con s tính toán. Ví d vic xây dng mt p tràn hay mt lp hc mt buôn nào y thng có chi phí cao gp ôi, thm chí gp ba tính toán ca ngi dân. Th hai, vic ngi dân tham gia vào công vic ca cng ng vn cha tr mt thông l. Nhng phát hin t hai huyn nông thôn khng nh rng ngi dân không c mi n các cuc hp buôn làng. H ch c bo nhng gì cn phi làm. · Sc kho kém và thiu sc lao ng

Các gia ình nghèo, c bit là nhng h già c, thng hay b m au do iu kin chm sóc sc kho kém và thiu n. Do vy, h không th tn dng c các c hi (ngày càng nhiu) làm thuê hàng ngày b sung ngun thu nhp ít i ca h trong giai on nông nhàn. Sc kho kém, nh ã trao i, luôn là mt vn cho các h nghèo do nó òi hi các h này phi b ra chi phí cho vic mua thuc, cha bnh và gim thi gian sn xut và gây ra hiu ng tiêu cc v thu nhp cho nhng nm sau. Nhng bnh thng xy ra òi hi nhiu chi phí là st rét và nhng bnh bt ngun t nc (nh bnh l).

13

Quan nim v nghèo

Hp B-4: Mt h nghèo i do b nhiu cú sc

Bà Trinh, 55 tui, dân tc Tày, Buôn 7C, xã Êa'Hiao Gia ình bà Trinh n nh c ti Buôn Village 7C nm 1995. Gia ình bà bit làm n t 0,5 ha cà phê và mt tha rung trng lúa nc nên kim thu nhp cho các nhu cu hàng ngày ca mình. Tht không may, s ri ro ã sm én vi h. Bà nh li tình trng mt s ngi trong bn , k c bà và chng bà, b st rét khá nng do các trn dch t nm 1999. Bà phi chi phí khá nhiu cho vic cha bnh. ng thi giá cà phê b rt thm hi. Bà phi bán i hai trong s nm mnh t trng cà phê ca mình do nhng cú sc trên. Do thi gian b mc bnh và thiu n kéo dài, chng bà không th làm vic trên ng rung trong hai nm gn ây. Con gái ln ca bà phi b hc nhà tham gia sn xut nông nghip, trong khi bn thân bà phi i làm thuê kim tin nuôi gia ình. Ngi dân trong buôn phân loi gia ình bà thuc loi ói. · Thiu kh nng và thông tin cp c s

Ngi dân phàn nàn v nng lc qun lý và làm vic kém ca cán b a phng, c bit là cán b cp xã và cp buôn làng. Theo quan im ca h, phn ln nhng vn nêu trên, nu không phi tt c, là do nng lc kém ca trng buôn trong vic chuyn tip hay cung cp thông tin h nhn c t cp xã, cng nh t chc tho lun khi cn thit. Ngi dân không có bt c phng tin c bn nào nh ài hay ti vi và vic làm vic kém ci ca trng buôn làm cho ngi dân b tt hu nhiu hn v xã hi, kinh t và chính tr. · Các nguyên nhân khác

Các kt qu nghiên cu cho thy ph n làm vic vt v hn nam gii, thng quá sc chu ng ca h và có rt ít thi gian cho ngh ngi. Ph n than phin v nhng chi phí cho ru và thuc lá ca àn ông, rng tình trng ung ru quá mc là mt trong nhng nguyên nhân chính ca bo lc trong gia ình. Do li nhun cao ca ngành trng cà phê, theo báo cáo hu nh tt c nông dân, k c nông dân nghèo trong tnh k Lk, u tham gia trng cà phê. Nhng ri ro mà các h sn xut nh và h nghèo gp phi là áng k. Nhng nông dân nghèo không cm thy an toàn trong mt nn kinh t th trng t do, ó h không có s kim soát trong vic cà phê b rt giá. Nhng hoàn cnh này có th khin h phi hao tán s tài sn vn d ã ít i ca mình, trong khi s ph thuc ca h vào thu nhp t cây cà phê khin h không th a dng hoá sn xut mt cách nhanh chóng (khi cây cà phê). Thiên tai, c bit là hn hán, làm cho cuc sng ca ngi nghèo tr nên khó khn hn. Tt c nhng yu t này làm cho nhng h gn ranh gii nghèo d b ri tr li vào vòng nghèo ói. Tóm li, nhng nhóm dân c c ánh giá nghèo nht là ngi dân tc bn x, nhng h di c t do nghèo thiu t trng trt và nhng ngi già.

14

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti c Lk

3. Hiu qu ca các chính sách và chng trình

3.1. Qun lý các chng trình gim nghèo Mt s chng trình gim nghèo nh Chng trình 135, Quyt nh 132 (Phân chia li t ai), Quyt nh 178 (Vic s hu t ca ng bào dân tc thiu s), Quyt nh 139 (Dch v bo him y t cho ngi nghèo), Quyt nh 120 (Tín dng cho ngi nghèo) và các chng trình nông-lâm nghip v.v., ã c trin khai trong tnh nhm gim t l h nghèo. tt c các cp, các cuc tho lun thng không tp trung vào các chng trình, mà vào mt s vn liên quan n qun lý và iu phi gia các c quan cung cp dch v. S iu phi kém và s chng chéo v chc nng gia các c quan chính quyn tham gia qun lý các chng trình gim nghèo là mt vn chính khin cho mt s chng trình có hiu qu tng i thp. Hu nh tt c các cán b lãnh o c phng vn u nhn mnh tm quan trng ca s thay i trong np xuy ngh và hành ng nhm giúp các nhóm i tng c hng li t các chng trình h tr này. Theo h, mt h thng cung cp th ng s không có tác dng h tr v lâu dài, mà ch áp ng c h tr khn cp. Vic cung cp hàng hoá hay tin mt theo kiu này thng không giúp nhiu cho ngi nghèo. Ví d khi nhng ngi nghèo c cung cp qun áo, h bán chúng cho nhng nhà buôn ngay sau khi nhn c chúng vi giá ch bng 1/2 mua nhng th h cn nht. Ngoài ra, các chng trình h tr d khin cho ngi nghèo l thuc nhiu vào s h tr ca Nhà nc và không khuyn khích h ch ng trong cuc sng. iu quan trng nht là vic thiu tham vn ý kin ca ngi dân c s dn n tình trng hng nhóm i tng kém, ôi khi cung cp cho ngi nghèo và các t chc a phng nhng gì h không cn. Ví d, trng hp anh Ni Bong buôn Buzara, xã o Ngha (xem Hp D-7). Anh c yêu cu nhn 2 con bò nh món vay nhng không h bit nuôi bò. Trung tâm y t xã Êa'Ral nhn c mt ni hp in, nhng xã li không có in chy thit b này. Tuyt i a s ngi c phng vn ngh có mt c ch làm vic tt hn trong ó các c quan ban ngành phù hp s c giao thm quyn ra quyt nh, ch h thng hin nay không có s rõ ràng v thm quyn và trách nhim. 3.2. Phân loi các h nghèo cp c s, ngi dân cng phàn nàn nhiu v cách thc cán b a phng phân loi h nghèo trong nm 2000. Vic này hu nh do trng buôn và cán b xã làm và h không hi ý kin ngi dân trong buôn. Hu qu là mt s h nghèo không c a vào danh sách, trong khi các h không nghèo thì c cp th h nghèo. So vi phân loi kinh t h gia ình c thc hin trong cuc PPA t 25% n 35% h nghèo theo phân loi ca chính quyn a phng không c ngi dân coi là h nghèo.

15

Quan nim v nghèo

Hp B-5: Vic phân loi h nghèo din ra nh th nào nm 2000? Nhóm nam buôn 7C, xã Êa'Hiao, huyn Êa'Hleo Nm 2000, ông trng buôn 7C c lãnh o xã yêu cu trong vòng 1 tun phi np danh sách các h nghèo trong buôn có th tin hành cp th h nghèo. Do trong buôn có gn 300 h nhp c, ông trng buôn không bit ht tt c mi ngi. Ông ta ch thu thp thông tin t nhng ngi mình quen bit. Hu qu là nhiu h nghèo b b ra ngoài danh sách. cp xã, lãnh o xã thng yêu cu b không thông báo mt s h t l h nghèo tng ng vi con s ã c huyn quy nh trc. Trong trng hp buôn 7C, tt c công vic này c thc hin mà không h có s tham kho ý kin ca ngi dân. mt s buôn khác ã có vài hình thc tham kho ý kin ca ngi dân nhng không phi tt c mi ngi dân u c mi tham gia. Khong u nm 2003, tnh ã quyt nh xem xét li danh sách các h nghèo c lp vào nm 2000, nhng s xem xét này li da trên nhng danh sách ã có, iu này có ngha là nhng h nghèo không có tên trong danh sách s không c a vào xem xét li và tip tc b b ri. Nh ã nêu trên, trong hoàn cnh này các phng pháp xác nh i tng h nghèo tr thành mt vn cc k quan trng. 3.3. Nhng ngh ca ngi dân và các chng trình và chính sách gim nghèo Cn phi làm gì trong trng hp tnh k Lk? Hu nh mi ngi tham gia ã ngh có mt c ch làm vic tt hn trong ó các c quan và t chc phù hp nht s c trao thm quyn ra quyt nh, sau khi tham kho ý kin ca các c quan liên quan, v nhng chng trình h tr nào cn làm, ai là nhng nhóm i tng và làm th nào cung cp s h tr, có s tham vn. Nó s thay th h thng hin nay va thiu s rõ ràng v các c quan chu trách nhim, li chng chéo trong các th tc qun lý hành chính trong các chng trình gim nghèo. Ngi dân không nêu c chính xác tên ca nhiu chng trình ca nhà nc. H ánh giá cao nhng chng trình u t vào ng, ch, xây dng trng hc và cung cp các khon vay nh. iu này có ngha là h ã nhn c s giúp ca Nhà nc thông qua Chng trình 135 (dành cho nhng xã c bit khó khn). Chng trình tín dng theo Quyt nh 120 không c ánh giá cao do các khon vay là quá nh i vi bt c loi hình/mc tiêu sn xut nào. Ngi dân cng ch ra rng các h nghèo không d vay tin do nhiu th tc cng knh. Ví d khi xin vay vn ngân hàng, ngi dân c yêu cu np s h khu và giy chng nhn quyn s dng t (s ). Nhng khong mt na s h nghèo c kho sát không có các giy t trên. Ngoài ra, ngi dân cng phi có tài sn th chp khi mun vay bt c khon vay nào. Nhng yêu cu trên không làm ci thiônc hi vay tin ca các h nghèo nht trong xã hi. Trong trng hp buôn 7C, xã Êa'Hiao ch có 4 h nghèo c vay vn trong tng s 109 h xin vay vn t ngân hàng NN&PTNT t nm 2000.

16

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti c Lk

Chính quyn tnh, theo các Quyt nh 132 và 178, ã lp k hoch cung cp cho các cng ng nghèo bn x t trng trt bng cách khai phá t mi và mua li t t các ch t ln. Theo báo cáo thì nhng gii pháp trên ít phát huy tác dng do còn rt ít t cha s dng có th khai phá c và nhng h giàu nhiu t không mun bán t theo giá quá thp do chính quyn a phng nh ra. a s ngi tham gia phng vn ngh b vic tr giá vn chuyn cho hàng hoá và vt t ti các vùng xa xôi ho lánh do chúng ch mang li li ích cho nhng t chc trung gian ch không phi cho ngi nghèo. Chính sách tng lai cho ngành cà phê cng là mt vn nóng bng cho các cuc tho lun. Theo Quyt nh168/2001/QD-TTg ca Th tng chính ph v Phát trin kinh t và xã hi dài hn cho vùng Tây Nguyên, s không m rng thêm din tích trng cà phê. Hu nh tt c nhng ngi c phng vn ng ý rng ây là mt gii pháp cho nhiu vn mà ngi nông dân sn xut nh và ngi nghèo gp phi. Tuy nhiên, tt c h u nói rng mc dù giá cà phê có th tip tc b gim mt thi gian na, thì rõ ràng cây cà phê ã tng và ang là loi cây trng mang li hiu qu cao nht. Tt c ngi trng cà phê mun duy trì các vn cà phê ca mình và không mun thay nó bng các loi cây khác nh h c khuyn cáo. Hn na, chính sách hin nay v bo tn và qun lý rng làm cho vic trng rng tr nên kém hp dn hn so vi vic trng các cây công nghip, c th là cà phê trong khía cnh mang li li nhun. Mt ph n nghèo có th làm ra 20.000 cho mt ngày công làm thuê cho các ch vn cà phê, nhng ch có th kim c mt na, thm chí ít hn, nu làm vic cho các chng trình trng rng. Do ó, chính quyn a phng cn phân b các ngun u t và xây dng mt chính sách bo tn rng làm sao thu hút c s tham gia tích cc và có hiu qu ca ngi dân a phng. Do chính quyn a phng không còn kim soát có hiu qu quyn lc tng i ca các nhà sn xut và buôn bán, mt s ngi c phng vn d oán là ngành trng cà phê, trong mt nn kinh t theo nh hng th trng, s tip tc có nh hng tiêu cc n các ngun t, nc và rng tnh k Lk. Li nhun cao ca sn xut cà phê s dn n tình trng tip tc tích lu t và rng trong các nhóm dân c vi tim nng kinh t khác nhau. Ngi dân cng ch ra rng a s nông dân nghèo khó có c hi tip cn c các ngun tín dng chính thc cho sn xut cà phê và các loi cây công nghip khác trên t h c cp hay t khai phá. Các h giàu vi các trang tri ln có th dùng làm tài sn th chp s tip tc tip cn d dàng ti tín dng và hu qu là h có th tip tc m rng din tích sn xut cà phê. Trong bi cnh này, khó có kh nng bn thân th trng s dn n vic phân t mt cách úng n theo hng phát trin bn vng các ngun rng và các h nghèo. iu này do vy òi hi mt s can thip ca nhà nc thông qua các chính sách phát trin kinh t-xã hi gi cho ngi nghèo và ngi bn x khi b tip tc mt t, ng thi xúc tin công tác bo v rng.

17

Tham gia vào vic ra quyt nh

C. Tham gia vào vic ra quyt nh

1. Quá trình lp k hoch thc t ti a phng

Hàng nm, quá trình lp k hoch thc t ti a phng din ra trong tháng 10 và tháng 11. Bt u bng vic k toán xã lp các k hoch kinh t-xã hi và ngân sách cho nm ti. HND xã duyt xét d tho k hoch và ngân sách trc khi np lên huyn cho Phòng K hoch và u t. Bn tho này sau ó c HND huyn xem xét và phê duyt. Theo hu nh tt c lãnh o cp xã tham gia trong các cuc phng vn PPA, h óng vai trò tích cc ca mình, mt mc nht nh, trong vic xây dng và quyt nh các k hoch hàng nm, các ng li chính sách, cng nh trong phân b các ngun lc cho các k hoch phát trin kinh t-xã hi ngn và dài hn, v dân s, vn hoá, giáo dc và xã hi, an ninh quc phòng, trt t xã hi và các chính sách tôn giáo. Tuy nhiên, các cán b xã nêu ra vn là các k hoch u t cho phát trin c s h tng và các chng trình h tr u do huyn lp mà không tham kho ý kin ca cán b a phng, mc dù xã chu trách nhim v các d án và chng trình này. Cán b ti 4 xã c kho sát u phát biu ý kin là h không bit y v các k hoch và ngân sách ca huyn và tnh. cp buôn làng, ngi dân ít có c hi tham gia vào công tác tài chính hay lp k hoch cho các chng trình. Do xã là cp hành chính thp nht ni bt u quá trình lp k hoch, nên cán b cp buôn làng ch còn trách nhim ng ý vi các hot ng và s u t thc hin các k hoch ã c duyt. Nhng iu này không phi lúc nào cng úng, mc dù các cuc tham kho ý kin cp thôn ôi khi vn c t chc. Trong mi trng hp ngi dân không th thay i bt c k hoch nào ã c duyt. Ngi dân không cho rng h c tham gia vào quá trình lp k hoch a phng.

2. Dân ch c s (DCCS) và s tham gia ca ngi dân

2.1. DCCS c trin khai nh th nào Các lãnh o cp tnh và huyn hiu rõ tm quan trng ca vic trin khai Ngh nh v DCCS trong vic khuyn khích s tham gia ca công chúng vào lp k hoch, qun lý và giám sát các d án ca chính quyn a phng. ây cng là mt c ch khuyn khích tính nng ng và sáng to ca chính quyn cp xã. Tuy nhiên, cán b cp c s, ni Ngh nh hng n, li bit quá ít v nó. u nm 2000, hu nh tt c các h dân c cp mt cun sách tóm tt nhng ni dung chính ca Ngh nh v DCCS. Khi c hi, ít nht 4/5 ngi tham gia phng vn cp buôn không bit v nhng gì c vit trong cun sách. Nhng ngi c phng vn buôn 7C (xã Êa'Hiao) và Buzara (xã o Ngha) nói rng cun sách có quá nhiu ch làm h rt khó c. Nhng ngi tham gia cuc hi tho phn hi cp tnh tho lun v các phát hin s b ca cuc nghiên cu khng nh rng, ngoài vic t chc cp phát cun

18

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti c Lk

sách này trong toàn tnh nm 2000, không có k hoch và hng dn tip theo gì cho vic gii thiu và trin khai DCCS. Khi tho lun v DCCS, phn ln cán b phát biu rng h ã làm c iu gì ó tt trong vic vn ng ngi dân óng góp vào các d án phát trin c s h tng. Các cán b tt c các xã c la chn nói chính DCCS ã thúc y ngi dân a phng tham gia và óng góp vào các d án xây dng, iu mà trc ây h không làm c. Cùng mt ch v DCCS, ngi dân a phng nói rng trong nhiu cuc hp buôn, h ch c tham gia vào mt s công vic liên quan n cng ng nhng trong nhiu lnh vc khác h không có c hi nói lên ting nói ca mình.

Hp C-1: Thc t vic ngi dân tham gia vào vic ra quyt nh

Nhóm ph n buôn Buzara và nhóm nam gii buôn 7C Ngi dân ã tham gia vào: · Huy ng s óng góp ca a phng v lao ng và các ngun tài chính cho các d án phát trin c s; · Phân loi u tiên cho các chng trình xoá ói gim nghèo; · Xác nh các h nghèo nht cp giy chng nhn h nghèo; · c cán b cp buôn làng; và · Xây dng các Hng c ca buôn làng. Ngi dân không có c hi tham gia vào: · Qun lý và giám sát các d án c xây dng hoc trin khai ti buôn làng ca h; · Kim tra k hoch và ngân sách cp buôn làng; · Nhn thông tin v các k hoch và ngân sách hàng nm ca xã; · T chc các din àn cho ph n h có ting nói trong cng ng; i din cho quyn li ca ph n và quyn li ca mt s cng ng dân tc thiu s khác, c bit là trong h thng hành chính. Nhng ngi c phng vn cp tnh và huyn tha nhn rng mc dù chính quyn tnh có cam kt cao v vic này, vn còn nhiu vic cn làm Ngh nh v DCCS c trin khai cp c s. 2.2. Nhng cn tr cho vic thc hin DCCS và s tham gia ca ngi nghèo trong vic quyt nh Nhng vn mà các cán b a phng khác nhau a ra nhìn chung bao gm i) thiu mt khung qui nh rõ ràng trách nhim c th ca tng cp trong chính quyn a phng; ii) thiu cán b có nng lc ti a phng; iii) thiu qu h tr hu ht các huyn; iv) s thiu quan tâm ca ngi dân cp c s v lnh vc này; và v) s i din mt cân i ca các dân tc thiu s và ph n trong h thng hành chính a phng và trong các t chc ra chính sách khác. · Vic thiu mt khung qui nh rõ ràng và quá trình lp k hoch theo kiu t trên xung nh hin nay c xác nh là nhng cn tr chính

Theo Ban T chc Chính quyn tnh, cho n gn ây vn còn thiu s rõ ràng v ai là ngi chu trách nhim v vic trin khai DCCS cp tnh. Trên thc t, hu nh ti tt c các t chc và ban ngành u có vai trò/trách nhim cho vic này và

19

Tham gia vào vic ra quyt nh

không có ai c ch nh ph trách chính vic này, hu qu tt yu là "cha chung không ai khóc". Cán b cp huyn và xã c yêu cu gii thiu và tuyên truyn nó ti ngi dân a phng, nhng li không có bt c mt khung rõ ràng nào ch rõ trách nhim và ngha v ca h trong công vic này. Hn th na, thc s không có s khuyn khích khin h vào cuc mt cách nhit tình.

·

Thiu cán b c s có nng lc

Vn thiu cán b c s có nng lc ã c trình bày qua trong Phn B 2. Rõ ràng là nng lc thi hành công vic và s cam kt ca các cán b c s là chìa khoá dn n mi s thành công trong vic khuyn khích ngi dân a phng, c bit là ngi nghèo, tham gia vào vic ra quyt nh a phng. Các cuc tho lun vi các lãnh o xã và trng buôn ti phng Êatam và xã o Ngha cho thy rõ là trình hc vn ca quan chc a phng là tng i thp, ch có 80% ã hc xong trung hc. Phn ln trong s h thm chí cha h c ào to v qun lý hành chính. Theo ý kin ca h, chính quyn cp tnh và huyn ã khá quan tâm n ng cnh chính sách v s tham gia và to quyn cho các h nghèo thông qua vic ban hành Ngh nh 29, nhng li không quan tâm y ti vn v nng lc ca các nhà chc trách a phng trong vic trin khai nhng sc lnh này, cng nh các chng trình khác. Các cán b ôi lúc cm thy không thoi mái vi vic gia tng trách nhim và khi lng công vic giao cho h.

Hp C- 2: Mt câu chuyn in hình v khi lng công vic ca các trng buôn

Hp nhóm cán b xã và trng buôn, xã Êa'Hiao Chúng tôi phi làm vic hu nh tt c các ngày. Mi buôn quá rng và xa trung tâm xã. Làm th nào các trng buôn có th i thm các h gia ình mt cách thng xuyên và n tr s UBND xã hp nh k khi h ch nhn c có 90.000 ng/tháng? i vi tt c các thành viên khác ca b máy chính quyn a phng, làm sao h có th làm vic tt mà không có chút thù lao nào? Chúng tôi nhn ra ôi khi rt khó làm vic do trình hiu bit ca mình v các chính sách ca nhà nc còn quá hn ch. Mc dù chúng tôi ã c gng ht sc mình, ngi dân vn không th nhn c nhng thông tin y v các chính sách, chng hn nh vic chính ph ã rt quan tâm n h. Cán b c s mun nhn thêm các trách nhim mi, nhng s cán b này li thng không hiu bit v lut pháp hin hành nh ã trình bày trên. S mong mun ca h là không gii quyt mt vn thc t là thiu s tham gia trong vic ra các quyt nh a phng. Ngi dân ã a ra mt vài ánh giá v hiu qu thc hin công vic ca các cán b xã. Khong 2/3 c dân ca các buôn Ale B và Êa'Ral tr li rng h không thy mt s ci thin nào ca lãnh o xã trong giao tip vi ngi dân. H ch ra rng cán b xã n buôn h trung bình 2 ln/nm, ch yu liên quan ti các cuc hp v các d án xây dng. Phn ln ngi dân u ng tình rng s là tt hn nu các cán b xã tr thành công chc Nhà nc. iu này s có nh hng ti s nhit tình và kh nng ca các cán b xã cung cp cho ngi dân nhng dch v tt hn, bao gm s tham gia cao hn ca ngi tham gia trong quá trình ra quyt nh. Tuy nhiên, ngi dân cng nhn mnh rng ây không phi vn liên

20

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti c Lk

quan ti tin bc, mà ch yéu là nng lc, thái và kh nng tip thu nhng cái mi ca cán b, là iu quan trng nht m ra mt không gian cho ngi nghèo có th tham gia và có ting nói riêng trong quá trình ra quyt nh ti a phng. Kt qu ca cuc tho lun v vic ngi dân i âu khi h gp phi nhng khó khn, nhng ri ro hoc các mâu thun c trình bày trong bng C-1 di ây. Nhóm ph n buôn Buzara (xã o Ngha) và nhóm nam gii buôn 7C (xã Êa'Hiao) ã phân loi các cá nhân, thit ch và t chc khác nhau. Cn lu ý là ã có mt xu hng ch tp trung vào các thit ch di góc chúng là các th ch chính thc. Hu qu là, tm quan trng ca các thit ch không chính thc trong i sng ca ngi dân tt yu ã b ánh giá không y .

Bng C-1: ánh giá tm quan trng ca các th ch cp buôn ti i sng ca ngi nghèo Các th ch Hiu qu c tin cy Các tiêu chun

Cung cp s giúp khi cn

Lng nghe ngi nghèo 10.0 09.0 05.0 0

Tng cng im 40.0 36.5 11.0 07.0

Tm quan trng tng th (1=quan trng nht) 01 03 09 10

Công an buôn Hi Nông dân Hi Ph n oàn Thanh niên Bí th buôn Trng buôn Ban hoà gii Mt trn T quc Cu chin binh Hi Ngi cao tui Cán b y t

10.0 07.5 04.0 05.0

10.0 10.0 01.0 01.0

10.0 10.0 01.0 01.0

mi c bu nên không phân loi 08.0 05.0 08.0 04.0 10.0 0 04.0 06.0 05.0 04.0 09.0 0 08.0 05.0 08.0 04.0 08.0 0 10.0 07.0 08.0 01.0 10.0 0 30.0 23.0 29.0 13.0 37.0 0 04 07 06 08 02 11

Ghi chú: Tng t s là 10, t s càng cao thì thit ch hot ng càng hiu qu. Vic phân loi cho thy Hi ngi cao tui và Hi nông dân là nhng t chc quan trng nht i vi ngi dân. Trong trng hp có tranh cãi, công an buôn là ngi áng tin cy nht ngi dân n nh v. Các t chc và hành chính a phng dng nh không c ánh giá cao.

·

Thiu ngun tài tr

Vic thiu ngun tài tr có v là mt vn ni bt do chính quyn a phng là ni phân phi li mt vài ngun tài tr cho DCCS. Vic thiu mt khung qui nh rõ ràng, cùng vi ngân sách không , tt yu dn ti tình trng rt ít hot ng c thc hin c s. · Thiu s quan tâm ca ngi nghèo vào quá trình ra quyt nh

21

Tham gia vào vic ra quyt nh

Có nhiu quan im khác nhau v vn ngi nghèo thiu quan tâm n quá trình lp k hoch và ra quyt nh a phng. a s nhng ngi c phng vn cp buôn nói rng i) h không thy bt c s khác nhau nào trong vic có hay không tham gia vào các cuc hp buôn t nht, hu nh c t chc nhm mc ích thông báo cho ngi dân nhng gì h phi làm và nhng khon gì h phi óng góp; ii) do bt ng ngôn ng, nên ngi dân khó có th hiu c nhng vn liên quan n các chính sách mi; iii) ngi dân quá bn rn trong vic mu sinh, nên nhng gì không trc tip hoc không mang li li ích trc mt cho cuc sng ca h thì h không quan tâm và iv) có mt tâm lý t ti gia nhng ngi nghèo nht, c bit là ph n. Trng buôn 7C nói: "ngi dân ch n các cuc hp khi có mt li ích vt cht nào ó, nu không s rt khó t tp mi ngi, thm chí ch 1/3 s h nu cho các mc ích khác." Câu hi ai là ngi hay tham d các cuc hp c a ra cho các nhóm và các cá nhân i din cho các nhóm thiu s khác nhau, nhng ngi có trình vn hoá khác nhau và v trí xã hi khác nhau. Câu tr li là àn ông tham d khong 75% n 85%. Trong khi Hi ph n không hot ng tích cc lm trong nhng buôn ó (xem bng C-1), iu này tr thành mt vn quan trng do ngi ph n chu nhiu thit thòi hn trong vic thiu thông tin trm trng và quyn c tham gia.

Hp C-3: Thiu s tham gia ca ph n cp buôn vào vic ra quyt nh

Bà PRom, 43 tui, dân tc M'Nông, buôn Buzara, xã o Ngha "Tôi không bit ngi dân hp buôn bao lâu mt ln và vì mc ích gì. Khi c thông báo, thì chng tôi thng i hp. Nhng có vài ln ông y không i c. Tôi cm thy ngi i hp vì chng bit mình phi nói gì và thc s không hiu nhng ngi khác ang bàn gì. Thc ra ch có vài ph n tham d hp buôn".

Khi v nhà ông y có k li vi bà không? "Tôi không hi ông y nhng chuyn gì ã xy ra trong cuc hp. ôi khi ông y k li và trao i vi tôi nu có iu gì ó trc tip can h n gia ình tôi."

· ng bào dân tc thiu s và ph n ít có ting nói hn

Vn i din mt cân i ca các cng ng dân tc thiu s và ca ph n trong b máy hành chính và ra chính sách a phng ã c ngi dân buôn Buzara, xã o Ngha, và huyn Êa'Hleo nêu lên. Ch có mt i din là ngi M'Nông trong s 25 thành viên ca HND xã và ch có mt ph n làm vic trong b máy hành chính cp xã. Tình trng tng t cng xy ra huyn Êa'Hleo. Theo các cán b c s, ây có th là tình trng tm thi do trình giáo dc thp trong các dân tc thiu s và ph n. 2.3. Làm th nào giám sát tác ng ca DCCS Ngi dân nêu lên mt s vn liên quan ti s thiu mt khung qui nh rõ các chc nng ca "U ban giám sát nhân dân" mà h tin là ã không hot ng có hiu qu nh áng lý phi th. Các quan chc chính quyn a phng có nh hng rt ln ti t chc này. Trong trng hp này không cn thit phi thit lp mt u ban mi, vì i din ca ngi dân ã ó ri. Tt hn là các c quan hành chính a phng cn c

22

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti c Lk

gng xây dng k hoch rõ ràng nhm tr giúp vic công khai hoá mi thông tin và các d liu liên quan ti các chng trình, ngân sách và bt c lnh vc thông tin hay d liu nào khác nh ã c quy nh trong Ngh nh v DCCS. C quan giám sát cn phi giám sát mt cách cht ch vic s dng các ngun lc trên. ó cng là trách nhim ca các thành viên U ban, vi t cách là i din dân c, phi cung cp các thông tin này trong các cuc hp buôn nh k. Ngoài ra, cán b a phng cng có trách nhim thu thp ý kin ca ngi dân trc khi bt c chng trình và d án nào bt u ti a phng ca h. Nhng ngi c la chn i din cho dân phi giám sát tin và chi tiêu. Lãnh o xã nên cng v qun lý các d án qui mô nh vi ít yêu cu k thut hn. Các tiêu chí ánh giá tác ng ca DCCS bao gm i) thông tin và các d liu v các dch v, chng trình và chính sách k c các tranh lun v k hoch nh kiu gì, cho ai hoc nhng ai liên quan, k hoch d kin và ni thc hin, ngi dân c cung cp; ii) mc minh bch ca ngân sách xã; iii) phn trm s ngi nghèo c hng li t nhng chng trình xoá ói gim nghèo; iv) cán b chính quyn a phng lng nghe các ý kin ca ngi dân nghèo và có trách nhim m bo rng nhng ngh ca ngi dân s n c nhng ngui lp chính sách cp cao hn; và v) tng s lng các cuc hp y ngi nghèo có th c nói lên suy ngh ca mình theo cách thc s tham gia. 2.4. ánh giá tng th và ngh Di góc ca ngi dân a phng, các chính sách, ch th và chng trình xoá ói gim nghèo ca Chính ph, cng nh quyn ca ngi dân không phi lúc nào cng c bit n cp a phng. Do ó, cán b a phng vn ang hot ng trong mt khuôn phép theo kiu t trên xung di trong quá trình lp k hoch ti a phng. H thng này trên thc t không to ch cho vic tham gia ca ngi dân a phng. C cu hin nay tnh k Lk ph thuc nhiu vào kh nng và s nhit tình ca các cán b c s m nhn vic lp k hoch và ra quyt nh ngày càng tng, và thúc y quá trình t vn công. Trong h thng hin nay, khi s tip cn thông tin còn b hn ch, ngi nghèo tr nên b mt quyn. H không t tin tham gia khi có ít kin thc và hiu bit hn ch v các chính sách cng nh v quyn c thông tin và quyn c tham gia ca h. Ti cuc hi tho phn hi cp tnh cui cùng, các cán b cp tnh và huyn, lãnh o các s liên qua ã cam kt trin khai nhng công vic cn thit h tr s tham gia tích cc hn ca ngi dân a phng. Tuy nhiên, h tha nhn rng tnh s cn thi gian m bo rng ngi dân a phng tham d mt cách y trong vic ra quyt nh. Nhng xut chính ca ngi dân và cán b bao gm i) khuyn khích và thúc y nhng hot ng và thông l cng ng truyn thng thông qua các nhóm và/hoc t chc ang tn ti; ii) xây dng nng lc cho các cán b lãnh o cp c s; iii) tr giúp cho chng trình xoá mù ch và phát trin cng ng; iv) xây dng mt k hoch chin lc giúp cng ng dân tc thiu s và ph n có i din y trong h thng qun lý a phng.

23

Cung cp các dch v c bn ti ngi nghèo

D. Cung cp các dch v c bn ti ngi nghèo

1. Giáo dc

1.1. Các xu th hin nay trong ngành giáo dc Giáo dc t trc ti nay vn luôn là mt vn c u tiên hàng u trong chính sách ca Chính ph i vi c nc trong ó có tnh k Lk. u t vào giáo dc k Lk ã tng mt cách áng k t 24 t ng nm 1999 lên 38 t ng nm 2002. Trong h thng giáo dc ã có s tng s lng tr em c i hc tt c các cp tr giáo dc mm non. nhng vùng dân tc thiu s và min núi, s lung tr c i hc cp 1 và cp 2 cng tng áng k. Các bc ph huynh nhn xét rng con cái ca h hin nay c hng giáo dc nhiu hn so vi h trc kia. Thm chí phn ln tr em ca các gia ình nghèo nht cng c i hc lâu bit c và bit vit. Nhng ngi tham gia iu tra cho rng s tip cn ti các dch v giáo dc ã c ci thin - c s h tng phát trin hn, s lng trng hc tng lên. Tt c các xã u có trng tiu hc và s các buôn làng không có trng hc ã gim áng k. cp tiu hc và trung hc c s không còn nhiu s khác bit v s tip cn n giáo dc ca tr trong tui i hc gia dân tc Kinh và dân tc thiu s. Tuy nhiên, vic hc lên cao hn hình nh vn ngoài tm vi ca con em nhng gia ình nghèo. Ch có mt s rt ít tr em buôn Ale B, xã Êatam và gn nh chng có em nào 4 buôn khác tip tc hc lên cao hn. S liu v t l tr nhp hc cho thy s lng tr em dân tc Kinh hc lên cao hn nhiu hn s lng tr em các dân tc thiu s. S trao i thông tin gia các i din ca h thng giáo dc vi ph huynh hc sinh nhng buôn c chn không phi lúc nào cng thành công. Ph huynh ch c mi n trng hp 1 - 2 ln/nm, ti ó h c thông báo v nhng k hoch cho nm hc ca nhà trng và iu quan trng nht là óng góp và np phí. Nhng cuc hp này, theo ý kin ca các ngi dân a phng, thc s không có ý ngha gì trong vic to ra s tham gia ca cng ng trong vic cung cp giáo dc. Mc dù s lng tr em c i hc tiu hc ã tng áng k, nhng ngi tham gia vn bày t mi lo ngi v cht lng giáo dc, c bit là v cht lng và t cách ca giáo viên. Thái ca giáo viên trong mt s trng hp chính là rào cn cho vic i hc ca hc sinh. Chi phí giáo dc tng là mi lo chính và yu t hn ch vic i hc ca tr em các gia ình nghèo. Phn ông nhng ngi c phng vn phàn nàn rng h không nhn thy bt c s tin b nào trong giáo dc tiu hc xã h trong mt vài nm qua. Ngi dân ã ngh nên có nhiu tng tác hn vi nhng trng hc a phng tìm ra gii pháp cho nhng vn này.

24

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

1.2. Nhng cn tr cho vic tng s tham gia ca cng ng Có nhng ý kin và quan im khác nhau v nhng rào cn thc t ã ngn cn s tham gia tích cc ca cng ng vào vic cung cp giáo dc. Theo quan im ca ngi dân a phng và ca tr em la tui i hc, iu ó xy ra vì i) h thng giáo dc a phng không có nhng b phn liên lc vi ph huynh hc sinh mt cách tôn trng và mang tính tham gia, và ii) thái và hành vi kém ca mt s giáo viên ã khin ph huynh coi thng h. Ngc li vi ý kin ca ph huynh hc sinh, các cán b ngành giáo dc và giáo viên li cho rng ngi dân không quan tâm úng mc n h thng và nhân viên ngành giáo dc. Nhng phát hin t nhng cuc phng vn nhng buôn c la chn ã cho thy rng ph huynh ã không c tham kho v mc tin mà h phi tr cho các loi hc phí và óng góp. ây chính là mt gánh nng cho nhng h gia ình nghèo. Chng hn nh trng hp 3 em hc sinh ca trng cp 2 xã Êa'Hiao ã b ui v nhà ch vì không có tin óng góp cho xây dng trng. Mt em trong s ó cui cùng ã phi b hc lp 5 vì xu h.

Hp D-1: Mt hc sinh phi b hc do các khon óng góp quá cao

Thi Loan, 16 tui, dân tc Tày, buôn 7C, xã Êa'Hiao Em Loan sinh ra trong mt gia ình nghèo buôn 7C. Em hc khá dù hu nh ngày nào sau khi tan hc cng phi ra ng giúp b m công vic ng áng. Nm ngoái, c lúa và cà phê u mt mùa do hn hán. Loan không có tin óng phí xây dng trng cng nh nhng khon óng góp khác. Cô bé cm thy rt xu h vì b thy ui ra khi lp. Cui cùng cô bé ã phi b hc lp 5 mt phn vì không lo c các khon óng góp, mt phn vì gia ình cng cn em nhà giúp công vic. Các bc ph huynh ã bày t s không hài lòng i vi nhng gì mà con em h c hc trng, cng nh v thái không th chp nhn c ca giáo viên. H nói v vic không bit làm th nào tip cn vi các giáo viên khi mà con cái h b i x ti t. H nói rng l ra giáo viên phi thông báo cho b m hc sinh trc nu nh a tr cha óng tin xây dng trng. ây thc s là mt mi lo i vi nhng em nh la tui t 6 ­ 12 vì s rt khó ng viên chúng quay tr li trng hc. Mt s bc ph huynh ã nói rng h mong c có c nhng giáo viên thân thin hn. Giáo viên có trình thp và thái không thân thin ã khin bn tr không mun i hc. Các bc ph huynh phn ánh rng h không bit chc chn liu con em h có hc trng hay không. H mun có thông tin liên lc nhiu hn vi nhà trng v vic hc tp ca con em mình trng, nhng không bit làm th nào thc hin c vic này vì trên thc t trung bình 1 giáo viên ch n thm mt s buôn mi nm mt ln. Mt s ngi c phng vn bày t mi lo ngi v cách thc s dng các qu nhà trng thu t cha m hc sinh, cng nh t ngân sách nhà nc cp vì không h có báo cáo xem các qu ã tiêu ht bao nhiêu tin và cho nhng mc ích gì. Nhiu cha m hc sinh thng cho rng vic giáo dc ca con em h là mt s u t cho tng lai, mc dù ngi dân a phng và các nhân viên ngành giáo

25

Cung cp các dch v c bn ti ngi nghèo

dc ã xác nh c mt s nguyên nhân ti sao ph huynh hc sinh li không c ng h hay c phép tham gia vào vic cung cp giáo dc. Th nht, là do công vic nhà nông. Chng hn nh nhng ngi dân buôn 2, xã Quang Tân i làm ng và thng li ó vài tun. Thu nhp thp ca ngh nông cng khin h quá vt v kim sng, vì vy mà h không th quan tâm y n giáo dc. Th hai, nhng h nghèo luôn cm thy lng l mi khi phi i hp trng vì cm thy mình không tin cho các khon óng góp, mc dù h ã c min mt phn ln. Th ba, mt s ngi không thy có gì khác trong vic cn phi cho tr em hc trên lp 1 hoc lp 2, vy thì ti sao li mt thi gian cho nhng cuc hp trng. Cn phi làm gì trong trng hp này? a s các bc ph huynh bày t mi quan tâm ln mun tham gia nhiu hn vào công tác giáo dc ca con em mình. H ngh rng ph huynh và giáo viên cn phi thit lp mi quan h tôn trng ln nhau thông qua i) thành lp các Hi ph huynh hc sinh làm cu ni gia nhà trng và gia ình nhm mc ích ci thin tình hình hc tp ca tr em; nhng hi nh vy s là din àn liên lc hai chiu gia cha m hc sinh và giáo viên, là ni mà vai trò ca cha m trong công tác giáo dc ca tr em c công nhn; ii) chng trình ào to giáo viên trong ó bao gm các hp phn cho vic liên lc gia cha m hc sinh và nhà trng theo cách tôn trng và có s tham gia; và iii) cho phép nhng h gia ình có óng góp cho nhà trng v các trang thit b và hot ng c phát biu v vic u tiên s dng các qu ó và to thêm c hi cho ph huynh tham gia nhiu hn vào vic lp k hoch hot ng ca nhà trng. 1.3. Nhng tr ngi cho vic tip cn vi giáo dc Trong my nm qua, mc dù ngành giáo dc ã có nhng tin b nhng k Lk hin vn còn nhiu thách thc to ln. Chi phí thc t liên quan n giáo dc hin nay qu tht ang là mt rào cn ln cho các h nghèo. Hu nh tt c nhng ngi c phng vn u bit rng theo Ngh nh 35 và Quyt nh 186 ca Chính ph, ng bào dân tc thiu s u c min hc phí và các khon óng góp xây dng trng. Tuy nhiên, cán b ngành giáo dc a phng ã quyt nh chính sách min gim ch c áp dng cho nhng h gia ình nghèo thay vì cho tt c cng ng các dân tc thiu s. Do Chính ph trung ng không cung cp qu cho các dch v giáo dc, nên chính quyn a phng ban hành Quyt nh 24 huy ng óng góp t a phng cho công tác giáo dc. Nhng h gia ình có giy chng nhn là h nghèo s phi óng mt na phí xây dng trng thay vì c min. Nhng h không có giy chng nhn h nghèo s phi óng y hc phí và các khon óng góp. Cùng vi vic óng hc phí và nhng khon óng góp khác nh v sinh trng, qu khuyn hc, qu bo v và ng phc, tng s tin mà mt hc sinh phi tr dao ng trong khong t 50.000 n 70.000 i vi cp 1 và t 150.000 n 200.000/nm hc i vi cp 2. Nhng khon phí nh vy luôn là quá cao i vi nhng h nghèo trong vùng. Bà Hai, mt thành viên nhóm ph n dân tc Tày buôn 7C ã nói: " Tôi có 4 con ang i hc. Vi mc óng góp cho nhà trng nh hin nay, có l ít nht 1 hoc 2 a tr s phi ngh hc vì chúng tôi không th trang tri c khon tin ln nh vy do gia ình ang trong hoàn cnh khó khn."

26

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

Còn có các chi phí gián tip do mt ngun lao ng trong thi gian tr em i hc. Lao ng, k c lao ng ca tr em, là khá quan trng i vi kinh t gia ình và khi a tr ln lên thì kh nng kim thu nhp bng lao ng ca cháu cng tng lên. iu này ã khin cho vic i hc ca tr tr nên xa x, nht là i vi nhng gia ình nghèo. Nhìn chung, t l hc sinh nam và n i hc cp 1 và cp 2 gn nh bng nhau. Tuy nhiên, các cng ng nghèo và dân tc thiu s, tr em gái ít có c hi c i hc hn so vi con trai. iu này phn ánh mt truyn thng ã tn ti t lâu mt s ni cao vic hc cho tr em trai. Nhng vn khác cn tr vic i hc cp 1 và cp 2 là vic thiu c s h tng nh phòng hc, trang thit b cùng các công c tr giúp vic hc tp và vic thiu giáo viên c ào to tt. Ngôn ng và vn hoá là nhng rào cn na cho s giao tip và hc tp nhng vùng dân tc thiu s. Ch n mt vài nm gn ây, tr em dân tc thiu s sng vùng sâu vùng xa mi có c mt s giáo dc n nh mc thp. Trc ây phng thc du canh du c ca các cng ng dân tc bn x ã khin cho tr em không th n trng thng xuyên c. Ti trng hc, tr em dân tc thiu s gp nhiu khó khn trong vic hc ting Vit vì gn nh không có giáo viên là ngi dân tc thiu s. iu này ã lý gii phn nào câu hi ti sao tr em dân tc thiu s li nhn c s giáo dc kém cht lng hn và ti sao t l i hc li thp hn rt nhiu so vi nhng dân tc khác. Trong các gia ình nghèo, tr em, c bit là các bé gái, thng phi ngh hc tm thi hoc ngh hn trc khi hc lên lp trên. Trong nhng giai on khó khn, do tip cn giáo dc cao hn nhìn chung b hn ch, ch có nhng h có thu nhp cao mi tip cn c. iu này ã khin cho s cách bit gia ngi giàu và ngi nghèo ngày càng ln hn. iu này ã c khng nh bng nhng báo cáo v t l nhp hc trong Bng D-1 di ây. Tr em t nhng buôn nm ri rác ch có th hc lp 1, 2 hoc lp 3 ngay nhng trng a phng.

Bng D- 1: S tr n trng tnh k Lk n v: 1 tr Mu giáo 1999 2002 2,406 6,207 Mu giáo 60,860 56,440 Tiu hc 312,217 308,420 THCS 133,270 172,200 PTTH 38,907 64,380

Ngun: S Giáo dc và ào to k Lk Có rt nhiu lý do mà nhng ngi dân a phng a ra gii thích cho vic ti sao tr em b hc. Nhng lý do chính là: i) không th óng c các khon phí; ii) cha m thiu quan tâm n vic hc ca con cái; iii) tr em phi giúp gia ình kim tin; iv) chng trình hc không phù hp vi tr em dân tc thiu s khin tr em không th theo c chng trình và bt kp c nhng bn hc cùng lp; v) trình và kinh nghim ging dy ca giáo viên còn nghèo nàn; và vi) khong cách t nhà n trng còn quá xa.

27

Cung cp các dch v c bn ti ngi nghèo

Hp D- 2: Tr em phi i hc xa

Thi Voi, 16 tui, dân tc M'Nông, Buôn 2, xã Qung Tân Thi Voi nói rng trng ca em nm trung tâm xã, cách làng ca cô hn 5 km. Có mt s bn ca em ang hc lp 6 ó, nhng chúng i hc vào bui sáng. Thnh thong, chúng b pht vì i hc mun. Thi Voi có nhiu thi gian n trng hn vì em hc vào bui chiu, nhng cô bé luôn lo s khi v nhà vào bui chiu ti. Nhiu cha m hc sinh huyn Êa'Hleo nói là nu con em ca h sau khi hc ht cp 2 hay cp 3 s có th có c vic làm lng cao chc chn m bo mt tng lai ti sáng hn cho bn tr. Ngi dân buôn 2 xã Qung Tân cng bày t ý kin và s mong i tng t. Trong thc t, gn nh tt c hc sinh tt nghip cp 2 u không th tìm c công vic tt. iu này ã khin cho các bc cha m không mun cho con ca h i hc. Phn ông, nu không là tt c, các giáo viên không nói c ting dân tc thiu s. Tt c hc sinh c phng vn u phàn nàn rng chúng cng nh các thy cô, rt khó khn khi giao tip vi nhau, nht là u nm hc. Nhng giáo viên mi tt nghip u tiên c phân v các vùng sâu vùng xa dy hc ít nht 2 hoc 3 nm trc khi c nhn vic thành ph hoc nhng trng gn trung tâm hn. Trên thc t, nhiu giáo viên ã phi làm vic vùng sâu trong nhiu nm. ó là lý do ti sao h không mun làm vic nhng vùng sâu vùng xa. Vic hay thay i giáo viên làm cho cht lng giáo dc ngày càng kém i. Hu nh tt c nhân viên ngành giáo dc, cng nh giáo viên ã bày t mi lo ngi rng ch ca giáo viên vùng sâu vùng xa là không hp lý. Theo Ngh nh 35, ch có nhng giáo viên bt u làm vic vùng sâu vùng xa sau nm 1998 mi nhn c tng s tin tr cp u tiên tr giá 4,7 triu ng và 170% lng mi tháng ca h. Nhng ngi ã làm vic trong vùng ó t trc nm 1998 thì s không c nhn khon tin này. 1.4. Nhng vn liên quan n giáo dc mm non Tt c ngi dân a phng c phng vn u bày t ni lo ca h v vic thiu u t vào giáo dc mm non. a s h có nhu cu gi con n nhà tr hay trng mu giáo khi h bn rn công vic ng áng. H sn sàng tr tin hc phí min là có mt trng mu giáo trong buôn. Trong mt buôn ngi dân tc nh Tung Kuk, xã Êa'Ral, trng mu giáo c coi là ni cho tr em quen nhau, làm quen vi ting ph thông và bng ch cái La Mã. Rõ ràng giáo dc mm non có chc nng nh mt bc chun b quan trng cho tr em trc khi hc tiu hc và có nh hng n cht lng giáo dc, c bit là i vi tr em vùng dân tc. Theo chính sách hin nay nhng vùng c nghiên cu s không b sung thêm giáo viên mm non. S lng giáo viên hin nay thì ch va cho nhng khu vc trung tâm ni mà c s h tng tng i y . Ngi nghèo các vùng xa xôi phi t tìm lp và tr tin cho giáo viên. Trong mt s xã n thm, phòng hc c ngi dân a phng t xây dng, ôi khi ngay trong nhà ca giáo viên hoc trong nhà ca cán b a phng. Mc lng cho giáo viên mm non c c nh dù s lng tr là bao nhiêu i chng na. Thu nhp ca giáo viên trong

28

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

trng t thc ph thuc vào s lng tr em ng ký hc. Mt s bc ph huynh thích gi con ca mình vào nhng trng mu giáo t thc vì h tin rng giáo viên ó tt hn. 1.5. Dy ch cho ngi ln Tp quán du canh ã không cho phép cng ng dân tc a phng tham gia vào h thng giáo dc mt cách thng xuyên. Hu qu là t l nhng ngi có tui mù ch trên thc t là gn 80%, c bit là ph n. Nhng ngi dân bit ch trong tui t 15 n 40 c tính khong 60% tng s dân. Trong nhng nm gn ây chng trình xoá mù ch 2 nm ã c a vào k Lk, tp trung vào tui 15 n 25. Tuy nhiên, do mt s hn ch (thiu giáo viên, rào cn ngôn ng và qu vn) chng trình này ã không th tip tc. a phn nhng hc viên ã tng tham gia chng trình này hin nay u không th tip tc theo hc và vì vy h cng quên i nhng gì mà mình ã hc c. ngh ca nhng ngi c phng vn nêu ra gm: i) h tr thêm tài chính cho giáo viên; ii) a ra nhng ni dung hc có liên quan trc tip n cuc sng hàng ngày ca dân làng ví d nh k thut canh tác; iii) b trí thi gian hp lý hn i hc nh không kéo dài sut mùa gt; iv) b trí nhng lp hc gn buôn. 1.6. Cht lng giáo dc Cht lng giáo dc kém hin nay ang thc s là mi lo ngi ln nht trong tt c nhng buôn c iu tra. Khi làm vic vi nhóm tr em buôn 7C, nm em hc lp 5 trng a phng c mi c mt on vn. Ch 3 em trong s bn tr có th c trôi chy, mt em c rt khó khn và em còn li thì không c c mt t nào. Cán b ngành giáo dc các huyn nhn mnh rng hin nay nên u tiên cho vic ci thin cht lng giáo dc hn là tp trung vào vic ng viên tr em n trng hc. Vy lý do dn n cht lng kém này là gì? Phn ln các bc ph huynh u cm thy rng giáo viên không có trình . Nhiu giáo viên không c hc cao và cng không có hiu bit rng v các ch c dy trong trng hc. Chính iu này dn n kt qu là cht lng giáo dc cho tr em rt thp. Ph n các buôn 7C, Buzara và Êa'Ral nói rng có mt s hc sinh tuy ã tt nghip tiu hc nhng li không th vit úng c tên ca mình. Khi cha m hc sinh yêu cu cho con h c tr li trng và hc li lp di hc c, thì nhà trng t chi nhn chúng. Có 2 nguyên nhân: i) giáo viên b áp lc nng n v t t l hc sinh tt nghip càng cao càng tt và ii) vì không còn ch cho thêm hc sinh. T l hc sinh n lp thp dng nh là mt yu t quan trng v cht lng thp ca giáo dc. Sut v thu hoch cà phê, nhiu em ã tm thi phi ngh hc, thm chí ngh my tun lin. Nhiu em trong s nhng em này hu nh không th theo c chng trình khi quay tr li trng hc. Nhóm nam gii buôn 2 xã Qung Tân cho rng mt k ngh vào mùa thu hoch cho hc sinh có l là mt gii pháp tt cho vn này.

29

Cung cp các dch v c bn ti ngi nghèo

Nhng ngi c phng vn huyn ak'Rlap ã nhn mnh rng vic thiu giáo viên cng nh thiu phòng hc là mt trong nhng lý do chính khin cho cht lng giáo dc kém. Tr em s không th hc tt c khi mà nhiu em các lp khác nhau cùng hc chung mt phòng hc vi mt giáo viên. Ngi dân a phng cng bày t mi lo ngi v lp ghép (lp hc mà tr em hc các lp khác nhau c xp vào cùng mt phòng). Trong nhng lp hc ghép này, tr phi t hc hoc hc theo nhóm là chính vì không có nhiu giáo viên c chun b sn sàng cho phng pháp dy hc này. Trong trng hp này nng lc ca nhiu giáo viên thng cha áp ng c vi nhng phng pháp mi, và tr em chính là nhng ngi phi gánh chu hu qu.

Hp D-3: Cht lng giáo dc thp do thiu giáo viên và lp hc

Tho lun nhóm ph n, buôn 2, xã Quang Tân Mt phn ba các buôn làng ca chúng tôi, nht là các buôn vùng sâu vùng xa, ni có ngi dân tc thiu s t phía Bc n c trú, là nhng ni thiu phòng hc và giáo viên trm trng. Kt qu là mt s tr em không c i hc tiu hc. Nhng em hc sinh t lp 2 n lp 3 thì phi hc trong cùng mt phòng hc vi cùng mt giáo viên.

2. Y t

2.1. Các xu th gn ây trong lnh vc y t Nhng ngi tham gia vào cuc nghiên cu này nói rng trong nhng nm va qua, tình trng sc kho ca h ã c ci thin do h hiu bit nhiu hn v cách phòng bnh và có thêm các dch v y t. Nhng s ci thin này bao gm vic có thêm nhng phòng khám sc kho ti xã, nhiu thuc tiêm phòng hn và nhng chng trình truyn thông y t, ít dch bnh hn và ít trng hp t vong do bnh tt hn, hiu bit tt hn v v sinh và các bin pháp v sinh, thuc sn có hn. mi huyn có 19 trung tâm y t và 207 trm xá xã trong tng s 212 xã ca tnh. Có 95 bác s 160 xã và phng, chim 76% cp xã. Nm 2003, theo các lãnh o cp tnh, k Lk c cp 32 t ng cho công tác y t theo Quyt nh 139. Ngân sách c phân b này ã áp ng gn nhu cu ca a phng. Cng theo lãnh o cp tnh, trong my nm qua ngành y t ca a phng ã lên k hoch tr cp cho nhng h nghèo vi mc bình quân u ngi là 20.000 ng/nm tng ng vi nhng ln cha bnh min phí theo Quyt nh 139. Tuy nhiên, vic cung cp các dch v y t và thc hin quyt nh 139 k Lk vn còn nhiu thách thc. Mt s khó khn, c bit là khong cách t nhà n trung tâm y t quá xa, cht lng và chi phí ca dch v y t ã cn tr vic tip cn và hng y li ích t các dch v y t ã c ci thin. Nhìn chung tt c nhng ngi c phng vn cho rng dch v y t ã có nhng ci thin, nhng nu không có tin thì mt gia ình không th c hng li t nhng s ci thin này.

30

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

2.2. Cht lng và s tip cn ti các dch v y t Theo Quyt nh 139, ng bào dân tc thiu s, nhng ngi có hoàn cnh c bit khó khn và ngi dân các vùng núi, vùng sâu vùng xa s c cp thuc min phí. S y t tnh k Lk ã quyt nh cp th khám và cha bnh cho nhng h nghèo này. Tuy nhiên cho ti gia tháng 7 nm 2003, vn cha có h nghèo nào c nhn th này. Li này thc cht là do s chm tr trong khâu cp giy chng nhn nghèo cho nhng h gia ình nghèo ca S LTB&XH, c quan chu trách nhim v vic này. cp xã thuc c cp, nhng a phn s thuc này ch dành cho nhng cn bnh thông thng. Ngi dân buôn 7C xã Êa'Hiao phn ánh rng ln nào cng vy, bnh nhân luôn c nhn cùng 1 loi thuc bt k ó là loi bnh gì. S loi thuc cp mi ln luôn không tr bnh. Tng tr giá thuc cp mi ln khong 2.000 n 3.000 ng. Ngi dân trong buôn cng phàn nàn rng cht lng thuc các phòng khám cp xã rt ti. Nhiu ngi nói rng h không th khi bnh nu h ch dùng thuc cp trm y t a phng. Thông thng nhng ngi dân làng không còn s la chn nào khác ngoài vic phi mua thuc t các hiu thuc t nhân. Các dch v y t các trm y t xã kém c v cht lng và s lng; các trm y t ây ch cung cp các dch v y t c bn. Mt s ngi dân huyn Êa'Hleo phàn nàn v thái thiu trách nhim ca các nhân viên y t và s vng mt ca nhân viên trc ca. H còn nói rng mi ln n khám bnh trm y t xã, h phi mua s khám bnh vi giá 5.000 trong khi c phát thuc vi giá 3.000 nh ã nêu. Ngi dân ây nói rng vic trm y t ht thuc là chuyn bình thng nhng thc ra thuc lúc nào cng có sn nhà các nhân viên ca trm y t y. Cht lng dch v y t kém cp xã ã không tho mãn c yêu cu ca ngi dân và ã khin h phi tìm n nhng ni có h thng chm sóc y t tt hn. Tuy nhiên, ngi dân cng phàn nàn rt nhiu v th tc hành chính và thái ca nhân viên trong bnh vin cp huyn, tnh. Nhóm nam buôn Tung Kuh nói thm chí khi ã tuân theo th tc c chm sóc sc kho min phí, nhân viên y t ây vn làm khó cho h. Rõ ràng là nhng nhân viên y t ây làm vic chm và phân bit i x vi các bnh nhân nghèo, h t ra không nhit tình vi ngi dân tc thiu s và nhng ngui nghèo n khám bng th bo him, khác hn thái i vi nhng ngi n khám bnh tr tin trc tip. Thng ngi dân cng phi tr các khon phí không chính thc. Ngi ta khuyên các bnh nhân rng nu không mun phi chu thái thiu quan tâm ca nhân viên y t trung tâm y t thì tt nht h nên n hn nhà ca các nhân viên y t này khám cha bnh. Chán nn vi nhng thái phân bit i x ca các nhân viên y t ây, mt s ngi ã n bnh vin các tnh gn Bình Dng và Gia Lai c iu tr tt và thoi mái hn. c iu tr bnh min phí cp huyn và tnh, bnh nhân nghèo c yêu cu phi trình chng minh th nhân dân hoc giy gii thiu ca chính quyn xã hay ca trm y t xã. Nhng phn ln ng bào dân tc thiu s u không có chng minh nhân dân. Hn na, phn ông h không bit gì v các th tc. Do ó, nhân viên y t thng t chi cp dch v min phí cho h.

31

Cung cp các dch v c bn ti ngi nghèo

Hp D- 4: Ngi nghèo phi tr tin nhp vin

Ông Y, 54 tui, buôn Tung Kuh, xã Êa'Ral, huyn Êa'Hleo Nm ngoái khi con trai tôi b bi lit dây thn kinh hông, tôi ã a cháu n bnh vin tnh. Mc dù ã hoàn thành các th tc và có c giy gii thiu ca bênh vin huyn. Nhân viên y t y ã gt giy ca tôi sang mt bên và bo tôi n gp nhng ngi khác. Sau khi i sut bui sáng hôm ó mà không c gì cui cùng tôi ã phi np 200.000 tin phí không chính thc. Ch sau khi np tin con trai tôi mi c nhp vin. So vi vài nm trc ây, v c bn, dòng ngi nhp c ã gim xung c bn. Nhng ngi nhp c này d nhiên ã tng tri qua nhng khó khn do phn ln các cng ng nghèo này nh c vùng sâu vùng xa, ngoài tm vi ca các dch v y t. i vi nhng ngi nghèo này, sc kho kém luôn là mt trong lý do chính khin h nghèo hn. 2.3. Vic cp thuc và các thit b y t Trong quá trình tho lun vi các trung tâm y t huyn, vn nóng bng ni lên hin nay là vic cp thuc và các thit b y t thng không da trên nhu cu thc t ca cng ng. Ngi dân huyn phàn nàn rng s y t tnh ã hoàn thành k hoch ca h mà không quan tâm n nhu cu c th ca các trm y t. Kt qu là ni không cn n nhng loi thuc này thì li có trong khi các huyn khác thì li thiu loi thuc ó mt cách trm trng. Nhân viên các trm y t u báo lên rng nhng loi thuc cn thit thì luôn thiu trong khi ó nhng loi thuc không cn thit thì li quá tha thãi. Phn ln thuc c cp u là thuc kém cht lng. Ngi dân ây thng nêu lên mt s vn liên quan n phân phi thuc không công bng. Ngi dân xã Qung Tân và o Ngha nhn xét rng nhng ngi không phi là ngi nghèo sng gn trung tâm y t và có mi quan h tt vi nhng nhân viên y t thì d dàng có thuc và c iu tr tt hn. Kt qu là, nhng ngi dân bn x cng nh nhng ngi nghèo nht trú nhng xã này nhn c ít nht. Thêm vào ó, thuc li c cp không úng thi im khin cho các buôn gp nhiu khó khn vì h không có thit b bo qun thuc. Nhng phòng khám xã và k c trung tâm huyn cng u không có các thit b bo qun thuc. Vic cp các thit b y t cng gp nhng vn tng t, chng hn nh xã Êa'Ral c cp các ni hp kh trùng các dng c tiêm vc xin, nhng li không có in hot ng. Hin nay có 2 t chc chuyên cp các thit b y t là S Y t và U Ban Dân s, Gia ình và Tr em. Nhng hai t chc này không bàn bc vi nhau và iu này dn n mt s chng chéo trong công tác cp phát các thit b y t. Trong khi mt s trm y t xã nhn c các thit b không cn ngay nh ging cho tr em, thì các xã khác rt cn nhng ging này nhng không nhn c gì. T nm 1995, S Y t không h có mt cuc kim tra nghiêm túc v vic s dng an toàn và có hiu qu các loi thuc và thit b y t c cp.

32

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

2.4. Tip cn thông tin Nhng phát hin t các cuc phng vn cho thy các cán b a phng bit rt rõ v Quyt nh 139 trong khi tt c nhóm ngi dân nói rng h không c thông báo y v nhng li ích ca Quyt nh s 139, cng nh ca các qu tr giúp xã hi. Ngi dân nghèo ch bit các trm y t bi vì h nhìn thy nhng ngi khác i n ó. Thông tin ch v n cp xã và mt phm vi nh hn, n cp buôn, nhng không n c ngi nghèo. Mt s chng trình xoá ói gim nghèo và h tr khác cng cp thuc và thit b y t, iu này dn n vic cp phát quá mc mt s th và làm cho ngi dân a phng b nhm ln. Nhiu ngi dân nói rng h không bit mc ích ca mi chng trình là gì và liu h có phi là ngi hng li hay không. 2.5. Các chính sách hin nay và mt s khuyn ngh T u nm 2003, lng cho nhân viên y t xã ã c chuyn t trung tâm y t huyn v UBND xã. Vic này phân cp trách nhim và nâng cao vai trò ca chính quyn a phng trong công tác theo dõi và qun lý các trm y t xã. Tuy nhiên, các nhân viên y t a phng ã nêu lên mt s vn liên quan n s chuyn i này. Trc tiên, ó là s chm tr quá mc trong vic tr lng. Theo các nhân viên y t hu ht các xã, hin nay, vic tr lng trung bình chm khong 3 tháng. Tình hình tr tin bi dng trc ca cho nhân viên y t thm chí còn ti t hn, có khi chm ti 6 tháng. Th hai, có ý kin nói rng nhng cán b cp xã không phi lúc nào cng h tr các trm y t thc hin các chng trình quc gia nh chin dch tiêm chng cho tr em và chin dch phòng chng bnh st rét. mt s xã, nhân viên y t a phng phi s dng tin ca chính h thc hin các chng trình, sau ó mi trình báo lên cp trên thanh toán. Vn thiu nhân viên y t, c bit cp xã ã khin cho các nhân viên y t hin nay b quá ti trong công vic. Tnh k Lk ang cn thêm 450 bác s na tt c các trm y t tuyn xã trong tnh u có bác s trc nm 2010. iu này là có th thc hin c. Tuy nhiên, a s nhng ngi dân c phng vn u t ra lo ngi v ch thù lao không hp dn các bác s n làm vic nhng vùng sâu vùng xa. Trong mt s trng hp, các bác s ch ng ký tên mình vi các trm y t xã, nhng trên thc t thì h ã i tìm vic nhng bnh vin tuyn trên, hay nhng thành ph ln nh Buôn Ma Thut hoc thành ph H Chí Minh.

Hp D- 5: Các bác s gii thng b trm y t xã i tìm vic tt hn

Tho lun vi nhóm lãnh o xã Êa'Ral, huyn Êa'Hleo úng tiêu chun thì mi trm y t xã cn có 4 nhân viên y t và 1 bác s. Tuy nhiên, trong 2 nm qua chúng tôi không thy có mt bác s nào c. Ngi ta nói rng ông ta ã n làm ti 1 bnh vin nào ó tnh ng Nai. Nhìn tng th, nhng ngi c phng vn u cm thy các dch v y t ã c ci thin và ngi dân có nhng trung tâm y t gn nhà hn. Các bnh vin tnh và huyn cng cung cp dch v tt hn. Tuy nhiên, i vi nhng

33

Cung cp các dch v c bn ti ngi nghèo

ngi nghèo và ngi dân tc thiu s thì vic tip cn nhng c s y t này vn còn là mt vn . Ngoài vn cht lng phc v kém các trung tâm y t xã, các chi phí dch v y t và các th tc hành chính công knh là mi lo chính 5 xã. Cho dù h thng y t có v ã c ci thin và tr nên d tip cn hn, nhng vn phi có tin mi tip cn c chúng. Nh vy, kh nng ngi nghèo c hng li t nhng tin b này vn tip tc b hn ch do thiu tin. Rõ ràng nhng tin b này có c là do s u t ca chính ngi dân và do s u t ca Nhà nc trong vic cung cp thêm dch v trong nhng nm qua. Tuy nhiên, tin b hn na, cn tp trung hn vào các dch v cho ngi nghèo và vùng sâu vùng xa. Cn phi gii quyt vn chi phí hp lý ca các dch v i vi ngi nghèo trong các lnh vc giáo dc và y t, làm sao gim s óng góp ca h, hay cho h c hng ch bo him ... Có nh vy mi ngn không cho khong cách gia ngi nghèo và ngi giàu ngày càng ln hn. Mt s kin ngh t chính quyn a phng và ngi nghèo nhm thc hin Quyt nh 139 tt hn bao gm i) hoàn thành tin trình cp phát th khám cha bnh; ii) tho lun chi tit hn gia nhng t chc có liên quan n vic cp phát các trang thit b y t; iii) kt hp tt c các t chc h tr có liên quan ti các dch v y t thành mt t chc c qun lý thng nht; iv) giám sát thng xuyên hn các mc tiêu hng i tng; v) công khai tt c nhng thông tin liên quan n dch v y t cho ngi nghèo và vi) u t nhiu hn vào công tác nâng cao cht lng và s lng các nhân viên y t, nâng cp các c s y t.

3. Khuyn nông

3.1. Quan im ca ngi dân và các dch v khuyn nông Trung tâm Khuyn nông tnh k Lk ã c ánh giá nh là mt trong nhng trung tâm mnh trong các tnh min Trung. Trung tâm ã rt chú ý n nhng nhóm b thit thòi và ngi dân tc thiu s sng vùng sâu vùng xa. Trung tâm cng kt hp cht ch các hot ng ca mình vi các chng trình xoá ói gim nghèo, óng góp áng k cho s phát trin kinh t thông qua ci tin các k thut trng trt. Mt lot các sáng kin khuyn nông ã c a ra nh k thut trng trt (ging lúa lai, ngô lai, ct ta cà phê), chn nuôi (gà, ln siêu nc, ging bò mi), nuôi trng thu sn và a dng hoá nông nghip. Các dch v khuyn nông bc u tp trung vào i) truyn bá thông tin v khoa hc k thut; ii) trình din các mô hình mi; iii) tp hun chuyên môn; và iv) thành lp h thng khuyn nông cp c s. Tuy nhiên, vn còn nhiu hn ch liên quan n phng pháp làm khuyn nông. · Ngi dân nghèo không c hng li t các chng trình tp hun khuyn nông

Nhng ngi tham gia vào các chng trình tp hun phn ln là nhng ngi không nghèo và nhng ngi có trình giáo dc cao hn. Các ni dung tp hun hoàn toàn không da trên nhu cu ào to ca ngi nghèo và thc s ch mang tính lý thuyt. Trong hoàn cnh này, ngi nghèo không có chút quan tâm nào n vic tham gia vào các chng trình này.

34

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

Hp D- 6: Ngi nghèo không c hng gì t tp hun khuyn nông

Ông trng buôn 2, xã Qung Tân Không ai hi chúng tôi rng chúng tôi mun c tp hun v cái gì, thm chí h còn không h thông báo trc cho chúng tôi v lch tp hun. Ngày nào chúng tôi cng phi i làm ng rt xa nhà. Vy làm sao chúng tôi có th có c hi tham gia vào nhng chng trình ào to này? Nhng thành viên nhóm tho lun buôn Tung Kuh , xã Êa'Ral Vic tp hun c thc hin bng ting Kinh vi nhiu t l, chúng tôi ã quên gn ht nhng gì mình ã hc ngay khi va ri khi phòng hc. Bà Thi Dinh, buôn 7C, xã Êa'Hiao

a s ngi i tp hun khuyn nông là nam gii. Ph n ch i khi àn ông không có nhà. V vn hoá, ngi dân gii thích rng thng thì ph n rt bn làm vic ngoài ng. Nhìn chung, nhng ngi chng không k li c gì cho v sau khoá tp hun do bn thân h không nh c gì.

Ngôn ng là mt trong nhng rào cn ca công tác tp hun khuyn nông. Các chng trình tp hun không c thc hin bng ting a phng và mt t l ln ng bào dân tc thiu s, c bit là ph n, gp khó khn trong vic hiu ting Vit. Không có tài liu tp hun dành riêng cho ngi dân tc. Ngi dân ch c phát t ri qung cáo sn phm ca các công ty chng hn nh vài ging ngô mi, thuc dit nm và thuc dit c. Nhng cm nang ào to không có sn và không phù hp vi nhng ngi dân vi trình c và hiu thp. · Công tác khuyn nông gii thiu vi ngi dân nghèo nhng mô hình mi xa vi vi kh nng áp dng c ca h

Không ai nghi ng v tim nng tác ng tích cc ca các loi hình khuyn nông gii thiu các k thut trng trt mi bng nhiu phng pháp trc quan và d hiu. Nhng kh nng áp dng các mô hình mi ca ngi nghèo s ph thuc nhiu vào trình hiu bit ca h, tình hình kinh t và s phù hp ca mô hình này vi các iu kin ca a phng. Ngi dân phàn nàn rng các mô hình khuyn nông ã không da vào iu kin ca a phng hoc kh nng áp dng ca nông dân nghèo. Vi d vic nuôi gà Tam Hoàng xã Quang Tân là rt tt, nhng ngi nông dân phi bán gà ch sau vài tháng nuôi vì giá thc n cho gà cao và k thut cho n quá phc tp. Mt ví d khác, nông dân ã c cung cp mt ging tre mi ly mng, nhng h thy lo ngi vic mình không có kh nng tip th loi sn phm mi này vì thiu các thông tin v th trng. Thc s là rt khó cho ngi nghèo có th áp dng các mô hình khuyn nông mi vì chúng yêu cu u vào tn kém. Ngi dân phàn nàn rng nhân viên khuyn nông thng hay tin hành bui trình din k thut mt a im mi xã, iu này gây khó khn cho nông dân n quan sát và hc hi bi vì khong cách t buôn ca h n v trí trình din khá xa. Hn na, theo nhng ngi dân buôn 2, xã Quang Tân, các nhân viên khuyn nông thng chn nhng h gia ình khá gi tin hành các mô hình trình din, mc dù ngi nghèo thc s cn có nhiu c hi hn "va làm va hc và c tp hun nâng cao."

35

Cung cp các dch v c bn ti ngi nghèo

·

Các dch v khuyn nông không phi lúc nào cng n c vi ngi nghèo và các cng ng ngi bn x

Trong nhng nm qua, ngân sách dành cho công tác khuyn nông ã tng lên. Ngoài ngân sách ca trung tâm khuyn nông còn có ngun qu b sung t Chng trình 135, các d án ca Chính ph, các công ty và t chc phát trin xã hi ã u t trong các d án hoc qung cáo các sn phm ca h. Tuy nhiên, cán b tt c các cp nói rng các qu này còn xa mi áp ng c các nhu cu c bn ngày càng tng ca ngi dân a phng. huyn ak'Rlap, ngân sách này vào khong 100 triu ng cho 10 xã, trong khi huyn Êa'Hleo ch có 15 triu ng cho 9 xã và 1 th trn. Dch v khuyn nông các huyn ak'Rlap và Êa'Hleo không th m rng tm hot ng do thiu cán b khuyn nông. huyn Êa'Hleo ch có 3 nhân viên khuyn nông cho 16 buôn hoc liên buôn và tình hình huyn ak'Rlap cng tng t. Mt thách thc ln t ra là làm sao s lng ít i các nhân viên khuyn nông này có th qun lý nhng vùng rng ln và áp ng nhng yêu cu ca ngi nghèo? Trong các cuc tho lun, các nhân viên khuyn nông cp buôn nêu lên mi lo lng là thu nhp hin nay ca h ch là 80.000 ng/tháng. Ch thù lao thp cng có ngha là h không th tng phm vi hot ng hay làm vic tt hn hin nay. Mt vn khác c các cán b a phng và ngi dân a ra, ó là trình thp ca nhng ngi làm công tác khuyn nông a phng. H cn c ào to không ch v khoa hc và công ngh nông nghip, mà còn c phng pháp làm vic vi các cng ng ngi nghèo.

Hp D-7: B mc n do thiu hng dn khuyn nông

Ông Ni Bong, 63 tui, dân tc M'Nong, buôn Bazarat, xã o Ngha Ông Ni Bong sng buôn Buzara. Gia ình có 6 thành viên. Ông thng xuyên au m do b bnh gan. Gia ình ông có 17.000m2 t trng cà phê và cao su, song mi nm ông ch thu hoch c 800kg cà phê do ngun u t ít, trong khi ó cao su ch mi trng c hn 2 nm. Hàng nm, thu hoch t lúa và cà phê ch giúp gia ình ông n trong 6 tháng.

kim sng, 2 trong s 4 a con ca ông phi ngh hc làm rung. Thnh thong ông phi vay tin t nhng ngi cho vay nng lãi, s dng vn cà phê làm tài sn th chp. Theo cách tính ca mình, ông ch có th bán cà phê cho ngi cho vay nng lãi vi giá bng 1/4 giá th trng. Nm ngoái, ông c ngân hàng cho vay 6 triu ng mua 2 con bò l, vài con ln và gà. Tht không may, tt c s bò, ln và gà ó b cht sau my tháng. Khon vay không giúp ích gì mà làm cho ông b chìm sâu trong n nn. Ông nói rng ngi ta không h hng dn gì cho ông v k thut chn nuôi bò.

· Vic khó tip cn các dch v tín dng chính thc gây khó khn cho nông dân trong áp dng các k thut mi

Mc dù các dch v tài chính ã c ci thin vùng nông thôn, vic tip cn các dch v tín dng chính thc ca các h nghèo vn còn mc hn ch. Nhng ngi c phng vn nói vic vay vn t ngân hàng, c bit i vi các h

36

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

nghèo, là thc s khó khn. Theo nhóm nam buôn Ale B, vic làm theo các mô hình trình din òi hi nhiu vn, nhng ngi nghèo li khó vay c vn. Ông trng thôn Buzara cho bit các h nghèo có th vay tin t Chng trình 120, nhng ch c vay ti a 2 triu ng, trong khi mi h trung bình c vay ti 5 triu ng và các h khá c vay 10 triu ng.

Hp D- 8: Nhng th tc cho vay phin phc ca ngân hàng

Ông Adrông, 57 tui, dân tc Gia Rai, buôn Giung Ku, xã Êa'Ral Ông Adrong là lao ng chính trong gia ình gm 13 thành viên vi 2 ha t trng cà phê t nm 1999. Tht không may là nm 2002, khi v cà phê u tiên chun b n k thu hoch thì cà phê b t ngt rt giá. Hu qu là gia ình ông không thu c mt chút li nhun nào. duy trì nông tri, ông buc phi vay vn ngân hàng. u tiên, ông cm thy tht khó khn khi xin c ch ký ca vài cán b chính quyn a phng và n ngân hàng chu chc. Nhân viên ngân hàng yêu cu ông phi xut trình nhiu loi giy t khác nhau. Cui cùng sau hn 3 tháng ch i, ông cng vay c tin. Sau ó, ông có vay thêm mt ln na, nhng cng phi mt hn hn 500.000 cho vic ó Theo th tc hin hành, nhng ngi mun vay vn ngân hàng buc phi có s . Nhiu h nghèo n nay vn không có s và do vy h không th vay vn c. Trong khi tin vn ng ti ngân hàng, thì nông dân buôn 2, xã Qung Tân ã phi hng chu hu qu ca t hn hán nghiêm trng khin v mùa nm ó gn nh b mt trng. Ông Trng buôn cng cho bit 18 h nghèo trong buôn ã không th vay vn mua công c sn xut cng nh nâng cp h thng ti tiêu. Cng theo li ca nhóm ph n xã Êa'Ral thì vn ngân hàng cho vay rt nh git, và qui trình th tc cng rt phc tp. c bit, Hi ph n xã phàn nàn rng ngân hàng còn yêu cu Ch tch hi ph n xã Êa'Ral cng nh ca các buôn phi th chp nhà ca, rung vn và c các trang tri cà phê các thành viên ca Hi c vay vn. Hn na, nhng h gia ình có di 2 ha din tích trng cà phê ã không c phép vay. Theo các cán b a phng, không ging nh các tnh khác, nhiu h gia ình ây k c h nghèo, ch sng bng ngh trng cà phê. Khi cà phê b rt giá vào u nm 2000, i a s nông dân ã ri vào tình trng n nn chng cht. ó là lý do khin ngân hàng t chi cho bt k h nào mun vay mà vn cha tr ht n, cho dù mc ích s dng vn ca h có kh thi i na. · C cu ca mô hình khuyn nông thiu s rõ ràng gia hng dn k thut và qun lý vt t nông nghip, iu này to nên s khó khn trong vic tp trung các dch v khuyn nông cho ngi nghèo

Có hai mô hình khuyn nông khác nhau 2 huyn c kho sát. ak'Rlap, công tác khuyn nông thuc quyn qun lý ca Phòng Nông nghip và a chính huyn, trong khi ó Êa'Hleo Trm khuyn nông vn hot ng c lp. Lãnh o huyn ak'Rlap ngh rng vic sát nhp Trm khuyn nông vào Phòng Nông nghip và a chính huyn s giúp chng trình này c qun lý d dàng hn. Theo ông phó Phòng T chc Cán b, mô hình này ang c nhân rng sang các huyn khác. Tuy nhiên k Lk nói riêng cng nh Tây Nguyên nói chung, vic sát nhp Phòng a chính vào Phòng Nông nghip huyn theo Ngh nh

37

Cung cp các dch v c bn ti ngi nghèo

12/2001/N-CP dng nh không phù hp, vì vic này s dn ti gánh nng công vic cng nh nhng phin phc không th tránh khi trong công tác qun lý, c bit khi k nng qun lý và trình làm vic hin nay ca nhân viên vn còn thp. Hai huyn này ã thành lp các Câu lc b khuyn nông cp xã và buôn. Mi câu lc b có khong t 12-13 thành viên tình nguyn. Các thành viên ca câu lc b phn nhiu là nhng ngi có trình hc vn nht nh và óng l phí. Nhng ngi c phng vn cm thy ngi nghèo không th tr thành thành viên ca các Câu lc b này. Thc t là hu ht ngi nghèo không bit gì v nhng Câu lc b khuyn nông. Mt gi ý c a ra là các Câu lc b nên c thành lp vi nhóm i tng riêng cho ngi nghèo có câu lc b riêng ca mình "tránh c tình trng hc sinh lp 1 phi hc chng trình ca hc sinh lp 10". Mt vn khác là các i lý phân phi ã bán ra vt t nông nghip kém cht lng nh phân bón, thuc tr sâu, ging cây trng, vt nuôi. Lãnh o xã Quang Tân phàn nàn v vic ht ging cây bông không ny mm và phân bón kém cht lung. Cán b xã Êa'Hleo cng a ra nhng nhn xét tng t. H ngh vic chuyn giao k thut không hiu qu là do ht ging, phân bón và thuc tr sâu có cht lng kém. ã n lúc cn thit phi có mt tng i lý qun lý nhng nhà phân phi nh này. 3.2. Nông dân nghèo và các vn v th trng

·

Không cung cp c thông tin v th trng cho nông dân

Nông dân nghèo tnh k Lk ã phi "nm th" nhng tác ng tiêu cc do s bin ng tht thng ca giá cà phê. Nhiu h t min Bc di c lên ây vi mong mun có mt cuc sng d chu hn bng vic trng cà phê trên t màu m. Tuy nhiên, vic cà phê rt giá nhanh chóng vào cui nm 2000 ã y h vào tình trng n nn chng cht. Bài hc u tiên ó là thiu s a dng hoá nông nghip ã gây ra quá nhiu vn . Nhn thc c iu này, ngi nông dân ã c h tr v k thut nhm a dng hoá mô hình canh tác. Nhng vùng sn xut cà phê kém nng sut c thay bng cây cao su, iu, bông, côca và nhng cây lng thc thông thng khác nh ngô và sn. Ngi ta nhn thy rng mc dù ã a dng hoá nông nghip, ngi nghèo hin vn phi i mt vi nhiu khó khn t s thiu thông tin th trng n vic b ép giá bi t thng a phng. Ví d nông dân trng sn xã Quang Tân ã không th bán c nông phm ca mình. Nông dân xã Êa'Ral cng ch thu c lãi trong v bông u tiên, n nm sau các nhà buôn ã ép giá gây thit thòi cho nông dân. Cây ngô lai xã Qung Tân c thu hoch úng vào thi im gia mùa ma nên không th sy khô bán. Nông dân a phng ngh nên thành lp mt t chc chuyên gii quyt nhng vn này. Dch v khuyn nông có th và cn phi óng mt vai trò ch cht trong vic cung cp thông tin dài hn v th trng, nhng ngh chính sách cho vic kim soát và iu tit tích cc th trng a phng.

·

Không u tiên u t gii quyt các vn nóng bng

Vic a dng hoá nông nghip cng nh các ngun thu nhp ã tr nên ht sc cn thit. Thc ra nhng chính sách u t trong nông nghip a phng ã không phn ánh s u tiên này. Nhiu ngh xây p c a ra nhm tng

38

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

din tích trng lúa ã không c chp thun trong khi các qu u t vn tip tc rót vn vào nhng lnh vc ít u tiên hn nh tr s UBND xã. Ví d, nông dân buôn 2 xã Qung Tân a ra kin ngh xin tr cp xây p cho vài chc ha rung lúa h tr khong vài chc h gia ình nghèo trong buôn vt qua tình trng ói kinh niên, nhng ã không nhn c tr li. Dân buôn 7C xã Êa'Hleo phàn nàn v vic thiu din tích trng lúa vì mt công ty t nhân ã ào h nuôi cá. 3.3. Làm th nào công tác khuyn nông giúp các dân tc thiu s?

·

Cán b khuyn nông nên bit nói ting a phng

Hu ht ng bào dân tc thiu s vi trình vn hoá thp, thiu vn sn xut và không có kh nng nói ting Vit mt cách trôi chy. n nay, hu ht nhân viên khuyn nông vn không th giao tip vi ngi dân tc thiu s bng ting a phng. Vic tuyn ngi a phng làm nhân viên khuyn nông cp buôn không gii quyt c vn này. Nh ã cp trên, ch thù lao khiêm tn ca h không th là ng lc thúc y h làm vic tt hn.

·

ào to ngh thc t hn là ào to lý thuyt

Nhng phát hin t các cuc tho lun và phng vn riêng bit v nng lc và kh nng áp dng các công ngh trng trt mi ca cng ng bn x cho thy rng ngi dân bn x, k c nhng ngi thng xuyên cp nht thông tin, ch làm theo nhng gì ngi khác ã làm. Dch v khuyn nông không giúp h c nhiu vì (i) h c hun luyn quá nhiu v mt lý thuyt: t 1-2 ln/nm; (ii) khó khn trong vic truyn t thông tin v các chng trình khuyn nông ti ngi bn x do thc hin qua mt din àn không phù hp (các cuc hp buôn) và không bng ting m ca h; (iii) các k thut trng trt do dch v khuyn nông cung cp ã không tính n kin thc và các thông l a phng mà ch gii thiu các công ngh mi không th áp dng c i vi nhng ngi nông dân nghèo. Khi nhng ngi dân ã tham gia vào nhng dch v khuyn nông ca huyn c hi h ã hc c nhng cái gì t chng trình mà h tham d gn ây nht, h hu nh không nh gì. Ngi dân ngh phi có mt vài hình thc ào to ngh nông "chuyên sâu và thc t" cho cng ng ngi bn x k Lk.

·

Cung cp h tr phi i lin vi hng dn khuyn nông

Hu ht nhng ngi dân tc thiu s c phng vn u cm thy rng quan trng hn là phi trao i trc tip vi ngi dân bn x v cách làm th nào ci thin nng sut trng trt ca h, s dng các mô hình yêu cu u vào thp. Hn na cn phi cung cp các hình thc h tr thích hp. Các c ch h tr hin nay không giúp c nhiu, nhng ã làm cho ngi dân mong i nhiu. Mt ph n Gia Rai nghèo Giung Kuh ã nói "Trc tiên mi ngi cn bit cách s dng các khon vay hoc tng nng sut. iu này s giúp tránh c cách suy ngh li mình là ngi a phng và s lm dng các khon vay. Các khon vay bng hin vt phi do ngi i vay quyt nh da trên cái h cn, vi li khuyên ca cán b khuyn nông." · Nên có dch v khuyn nông dành riêng cho các cng ng dân tc thiu s Dch v khuyn nông nên s dng kin thc và tp quán nông nghip a phng. Thông báo khuyn nông nên n gin. Trng buôn buôn Ale B gi ý nên s dng các công c trc quan mang tính minh ho nhiu hn. Hc sinh các lp xoá mù ch cng có th s dng nhng tài liu này trong hc tp.

39

Cht lng và vic hng i tng ca tr giúp xã hi

E. Cht lng và vic hng i tng ca tr giúp xã hi

1.Cht lng tr giúp xã hi

Các công thc trng trt mi ã thay th gn ht nhng tp quán canh tác c và h thng s hu t a phng, nhng mang li thit thòi cho ngi nghèo. Nhng ngi c phng vn thng bày t rng các khó khn ca h xut phát t s ph thuc ngày càng nhiu ca h vào nhng mô hình trng trt mi. Trong thc t, mô hình mi ã giúp ngi nông dân a phng ch ng s bt thng ca th trng, nhng iu nhìn chung là không thun li cho ngi nghèo và nhng nông dân sn xut quy mô nh. Ngi nghèo phi gánh chu hu ht các tác ng tiêu cc do s cn kit tài nguyên thiên nhiên nh s t ai thoái hoá, s phá rng và s suy kit ca ngun nc. Ngi dân cng phi chu các thiên tai nh hn hán, l lt, bnh tt, s gia tng dân nhp c và s hng i tng kém ca các chng trình h tr. ây nhìn chung là hu qu ca các bin c bên ngoài mà ngi dân khó kim soát, c bit là thiên tai, h thng s hu các ngun tài nguyên và giá c quc t. Trong mt vài cuc tho lun, nhng ngi nghèo ánh giá cao s tr giúp ca các chng trình ca chính ph, tha nhn rng chúng rt có ích. Nhng h cng bày t mt nhu cu cp bách v mt h thng tr cp xã hi tích cc và nhanh nhy hn h thng hin hành c t chc theo kiu t phát. Phn ln nhng ngi c nhn tr cp nói rng h ã nhn c tr cp, nhng do các th tc cng knh ã gây ra nhng s chm tr và tr tin không úng lúc. Theo dân a phng, mt s hình thc ca mng li an sinh xã hi có tính n các khía cnh kinh t - xã hi và vn hoá a phng ca nghèo s có th giúp ngi nghèo nhiu nht trong vic nhn c h tr xã hi. Vic thiu các mng li an sinh trong các xã/buôn c kho sát có th là mt trong các nguyên nhân hn ch vic thc hin các bin pháp tr cp xã hi t giá tr kinh t và xã hi tt nht.

Hp E- 1: Tr cp xã hi không giúp c nhiu do quá trình phê duyt quá lâu

Ch tch hi ph n buôn 7 xã Êa'Hiao

Cán b làng ã nng ng trong vic lp ra mt danh sách nhng ngi b nh hng ca hn hán nghiêm trng trong nhng nm gn ây. H ã np danh sách này lên chính quyn cp xã huyn phê duyt. Nhng quá trình phê duyt kéo dài 6 tháng. Mt khác, mt s h nghèo trong danh sách b xoá i mà không có s bàn bc nào. Cui cùng, h nhn c 5 Kg go/u ngi, ó là tr cp cho nhng gia ình nghèo nht trong giai on ói, nhng li không vào úng thi im mà h cn nht. Khác vi các chng trình gim nghèo và các chng trình tr cp ca Chính ph c trình bày trên (xem Phn B), tr cp xã hi k Lk c cung cp rng rãi di hình thc cu t trong nhng tình trng khn cp. T nm 2000, do hn hán nghiêm trng, mi h nghèo c nhn mt vài loi tr cp bao gm go, 5 kg mui, 4 m vi cho mi thành viên trong gia ình và 5 lít du.

40

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

k Lk, tr cp thng xuyên không c thc hin tt. Ch có mt vài trng hp nhng ngi cao tui c bit b au m thc s mi c tr cp 45.000 VN/ ngi/tháng. T nm 2000 n nm 2001, ch có 359 ngi cao tui trong toàn tnh c nhn tr cp thuc thang t chng trình theo Ngh nh 07, iu khon v tr cp i vi nhng nhóm thit thòi. Theo S lao ng, Thng binh và Xã hi và các cán b a phng, nhng ri ro gn lin vi sn xut nông nghip sinh k, m au và các tai ho thiên nhiên to thành nhng nguyên nhân chính ca s nghèo ói tnh k Lk. Các qu tr cp xã hi và cu tr nhng trng hp khn cp ã giúp nhng ngi nghèo vt qua hoàn cnh khó khn, c bit trong vic ng u vi nhng thiên tai ã xy ra nhiu ni trong vài nm qua. Tr cp thng xuyên ci thin iu kin sng ca nhng nhóm chu thit hi, bao gm tr m côi, nhng tr em không ni nng ta và nhng ngi tàn tt. Tr cp trc tip cng uc phát cho các gia ình nghèo cung cp nhng th thit yu. S tin 30 t ng ã c chi cho tr cp nhng tình trng khn cp t nm 1999 n nm 2001 và 10.2 t ng t nm 2001 n tháng 6 nm 2003. Thêm vào nhng qu này, các gia ình nghèo trong nhng vùng chu nh hng ca hn hán c tr cp 25 tn go trong sut hai nm qua. T nm 2002, s tin 30 t ng ã c dùng gây dng qu phc hi dành cho cu tr khn cp các xã do Chng trình 135 tài tr.

2. Hng tr cp xã hi vào úng i tng

Mt vn cp thit ngi dân a phng a ra là tr cp xã hi không c hng úng vào i tng th hng do s thiu chính xác trong quá trình phân loi h nghèo (xem Phn C3.2). iu này ã làm cho mc ích ca k hoch tr cp xã hi tr thành mt vn nóng hi. Vì tiêu chí cho các chng trình tr cp xã hi trong nhiu trng hp không c xác nh rõ ràng, vic lp k hoch cng nh quá trình ra quyt nh v các nhóm c th hng luôn ch do nhng ngi có quan h h hàng trong h thng qun lý hành chính a phng a ra, ý kin và xut ca ngi dân ít c quan tâm. iu này hin nhiên làm cho các chng trình tr giúp không tp trung úng vào i tng th hng, k c các chng trình tr giúp xã hi.

Hp E- 2: Thiu thông tin v các chng trình h tr xã hi cp c s

Các cuc tho lun theo nhóm cp buôn và xã ti xã o Ngha Hu ht cán b lãnh o, cán b a phng và dân u không c cung cp thông tin rõ ràng v Ngh nh 07 quy nh v tr cp i vi nhng nhóm b thit thòi và các mc ích ca nó. Gn ây, xã, mt vài tr cp cho ngi cao tui theo ngh nh không c thc hin do thiu ngân sách. Ngi dân và c bit là ngi nghèo nói chung thiu thông tin v tr cp xã hi và quyn ca h i vi tr cp xã hi. Ngi nghèo bit rt ít v các iu kin c nhn tr cp xã hi và rt b ng khi nhn tr cp t Chính ph. iu này phn ánh tình trng thông tin không y không cp c s. Ngi nghèo gi giy chng nhn h nghèo trong túi ca h mà không thc s hiu c cách s dng chúng.

41

Cht lng và vic hng i tng ca tr giúp xã hi

Cuc nghiên cu thy rng ngi c hng tr cp t các chng trình h tr xã hi các ni khác nhau thì khác nhau vì phng pháp lp danh sách khác nhau. S tham gia ca a phng trong vic lp danh sách là rt ít mc dù cán b a phng ã cam kt giúp nhng ngi có giy chng nhn h nghèo và ã xem xét li danh sách. Dân làng xóm 7C, xã Êa'Hiao và xóm 2, xã Quang Tân ngh vic xem xét danh sách phi có d tham gia ca ngi dân. Vic qun lý và iu phi tr cp xã hi là mt vn na nh hng n cht lng ca các chng trình tr cp xã hi. Hin nay k Lk, vic qun lý công tác khc phc hu qu thiên tai thiu s phi hp gia các c quan và t chc nhà nc. Kt qu là thng xy ra s chng chéo và không tp trung vào i tng áng c hng.

3. Kin ngh ca ngi nghèo

Kin ngh ph bin nht là cn có s can thip lâu dài và phân quyn hn na có th h tr di bt k hình thc sn có nào vào nhng thi im cn thit. ci thin tr cp khôi phc, ví d trong thi gian tai ha thiên nhiên, cn lp mt qu. Nhng a phng b thit hi nng n nht cn c d dàng s dng qu này. Tr giúp không d tính trc t trc ti nay ã giúp c nhng ã làm cho các xã mong i quá nhiu.

Bng E-3: Theo ngi nghèo, có nhiu cách cung cp h tr xã hi bn vng hn

Nhóm cán b buôn Ale B và nhóm nam xã Quang Tân u tiên hàng u là cn c gng nhiu hn nâng cao nhn thc ca ngi dân v bn cht ca tr cp xã hi. Bt c hình thc bao cp nào phi tp trung vào nhng ngi cao tui, ngi tàn tt, ph n làm ch gia ình hay tr m côi không có ngi thân giúp . i vi nhng gia ình nghèo, vic phát trin sc lao ng, chng trình nông nghip và ào to ngh nghip có th thích hp hn. Do không có mng li an sinh xã hi, ngi dân a phng nói rng u tiên h da vào s giúp ca h hàng và hàng xóm. buôn Ale B, ngi dân ã khng nh tác ng quan trng ca các nhóm có cùng li ích do Hi ph n t chc. Trong các nhóm này, mt vài gia ình ã tình nguyn giúp ln nhau, c bit là giúp các h gia ình nghèo và ph n, bng cách ngh cho vay, chia s kinh nghim trng trt và chn nuôi. ây thc s là mt du hiu tt bt u các sáng kin phát trin hoà nhp, nhm góp phn thúc y s tham gia và to quyn. Mt ln na, vic truyn bá thông tin hai chiu cn c u tiên. Các yu t nh tc l a phng và truyn thng tr giúp gia các cng ng a phng cn c xem xét khi thc hin các hot ng h tr xã hi. Thêm vào ó, các nhóm cng ng c s s c li t vic c tip tc h tr.

42

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

F. Ci cách hành chính công

1. Thành tích, c hi và thách thc

1.1. Thành tích Ci cách hành chính công (CCHCC) c thí im k Lk vi s giúp v chuyên môn và tài chính ca DANIDA t nm 1997. Tt c cán b c phng vn u nhn thy tm quan trng ca ci cách này và hiu c chin lc dài hn ca nó. Tuy nhiên, nhng xã và buôn oàn nghiên cu n làm vic, a s ngi c phng vn không bit và hiu y v ci cách này vì CCHCC cha chính thc bt u a phng h. Mc dù vn còn hi sm tho lun chi tit, cán b lãnh o a phng u ghi nhn nhng thay i có ích t khi CCHCC c khi xng. Quan im này có l không ch cp n nhng thay i tim tàng do ci cách mang li, mà chúng còn phn ánh nhng thay i chung. Khi tho lun v ci cách hành chính, nhng ngi c phng vn a phng thng nói n i) s ci thin và n gin hoá các th tc hành chính; ii) th tc hành chính òi hi ít thi gian hn; iii) ít các loi phí không cn thit hn; và iv) các th tc hành chính và l phí tr nên công khai hn.

Hp F- 1: Ví d v kt qu CCHCC

Ngi dân cho bit nhiu ví d v tác ng tích cc ca CCHCC: Trc kia, th tc ng ký kinh doanh òi hi nhiu loi giy t nh t khai xin ng ký, bn sao chng minh th, s h khu, bng cp chuyên môn v.v. Nhng bây gi ch cn duy nht t khai xin ng ký kinh doanh. Ngi dân trc ây thng phi n phòng công chng vài ln công chng giy t, nhng bây gi ch cn mt ln. Th tc chng nhn quyn s dng t trc ây yêu cu phi n vài c quan có liên quan, nhng bây gi ch có mt ni duy nht và ch mt tng cng có 10 ngày so vi trc ây là hn 1 tháng. Nu trc ây thng phi mt thi gian cp mt giy chng nhn ng ký kinh doanh cho doanh nghip t nhân, thì nay ch mt trung bình 5 ngày. Th tc gii quyt các chính sách xã hi, nh các chính sách i vi các thng binh, lit s, ã tng mt khá nhiu thi gian, nhng hin nay ch mt ti a 26 ngày. Nu trc ây ngi dân không có thông tin rõ ràng v th tc chng nhn quyn s dng t, thì bay gi th tc c thông báo công khai ti phòng tip dân. Mi ngi c ch dn k v tt c các bc cn thit phi làm, cn loi giy t nào và l phí cho mi bc. Mt ngi dân n làm th tc hành chính phòng tip dân thành ph Buôn Ma Thut nói: "Bây gi tôi bit phi làm gì, tt c mi th u rõ ràng i vi tôi. iu này làm cho tôi cm thy vui v khi ri U ban nhân dân thành ph". Sau khi tin hành thí im, UBND tnh, trong Quyt nh s 719/Q-UB ngày 10 tháng 3 nm 2003, ã chính thc phê duyt mô hình "Mt ca" (MC) nh mt phn ca chng trình CCHCC. Theo các quan chc tnh có liên quan, mô hình này s c trin khai rng trong toàn tnh vào cui nm 2003. Mt y ban cp tnh s c thành lp iu phi chng trình ci cách. Da trên kinh nghim ca thi k làm thí im, u ban này s xây dng mt xut chi tit v mô hình

43

Ci cách hành chính công

MC vi các qui nh và th tc hot ng. Theo Ban T chc Cán b tnh, ang có ngh áp dng mô hình thí im MC. Mô hình này ch yu nhm ci thin s phi hp gia các c quan chính quyn ch cht n gin hoá các th tc hành chính nh gim thi gian, công vic giy t và các l phí không cn thit. 1.2. Nhng thách thc và nhng im bt hp lý Nhng thách thc do nhng ngi c phng vn nêu lên gm: i) qui trình thc hin ci cách chm chp; ii) không có k hoch hành ng rõ ràng cho vic trin khai, ít các qui nh lng ghép ci cách này vào quá trình phát trin chung; iii) thiu cán b có kh nng làm vic c s; iv) thiu trang thit b và c s; và v) c cu phân quyn cp c s thiu rõ ràng. Ci cách hành chính huyn Êakar, thành ph Buôn Ma Thut, huyn Krông Pac và S a chính tnh mi bt u vào tháng 5 nm 1997. Ngày 20 tháng 2 nm 2002, UBND tnh k Lk ã phê chun k hoch thc hin ci cách trong giai on 2001-2005. Qua các cuc tho lun cp xã và buôn, mt iu rõ ràng là ngi dân a phng không bit v CCHCC. Bc u CCHCC ã mang li s ci thin chung trong công tác hành chính. Tuy nhiên, hu ht cán b tnh c phng vn u lo ngi rng mô hình thí im MC ch tp trung vào vic gii quyt nhng thông l xu và s iu phi kém, nhng ít ng chm n c cu t chc hay nng lc và nhit tình ca cán b nhà nc. iu này có th dn n tình trng gi là "bình mi ru c", ngha là v lâu dài vn không có bt c s thay i nào v cht. Rt khó thc hin ci cách khi S LTB&XH không phi là thành viên ca Ban ch o. Th tc hin nay v cp giy chng nhn quyn s dng t và gii quyt tranh chp t ai ch do Phòng a chính thc hin. Th tc ôi khi li b ách tc ti Phòng Thu. Nu S LTB&XH là thành viên ca Ban ch o, ã không xy ra s ách tc này vì S LTB&XH có th khai thông nhng ách tc v th tc Phòng Thu. Qui nh v trách nhim trong h thng cp bc hành chính còn thiu rõ ràng. Tt c các trng hp huyn không gii quyt c u c chuyn lên tnh. Tnh n lt li chuyn chúng n các cp cao hn và ch i. Kh nng ca cán b a phng còn hn ch. Lng ca h vn còn quá thp. Nhân viên ch cht cp c s có hc vn thp và hiu bit ít v quyn ca ngi dân. Do khi lng công vic phi làm tng lên, nhiu lãnh o cp tnh ã phi m nhn nhiu vic thông thng không phi là trách nhim ca h. Hin nay, ch có UBND thành ph Buôn Ma Thut có máy phôtôcopy. Tt c giy khai sinh và nhng giy t khác phi a/ánh máy vào máy tính, nhng li không máy tính cho tt c các xã. Mt ngi dân buôn Tung Kuh, xã Êa'Ral phàn nàn rng anh ta ã phi i b 7km phôtô giy t và anh ta ã phi n ó nhiu ln vì nhân viên xã không hài lòng vi cht lng phôtô kém. Tt c các thành viên trong Ban ch o CCHCC cp huyn và cp tnh u phi m nhn công vic này nh mt ngha v phi làm thêm. Chng hn nh ông Ch tch tnh, Trng Ban, m ng t 15 n 20 v trí khác nhau ti cùng mt

44

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

thi im. ây cng là tình trng chung cp huyn. Ch tch huyn nm gi nhiu v trí lãnh o khác. Do ó, h ch giành c ít thi gian cho công vic này. H mong có 26 gi/ngày có th giành thêm 2 ting cho công vic CCHCC. Thc hin ci cách hành chính nhng ni mà nhng ngi ng h ch cht có nhng vai trò khác nhau cng có ngha là ngi thc hin cng chính là ngi giám sát công vic. iu này có th có ngha là t ngi dân vào mt v trí phi tho hip. Theo ông Trí, Phó Ban T chc Cán b tnh, cn phi có mt c quan chu trách nhim v CCHCC. H thng phân quyn và y quyn còn thiu rõ ràng. Ví d vic tuyn giáo viên cho các huyn do lãnh o cp tnh quyt nh, nhng không ai rõ ti sao vic này li không c thc hin cp huyn. Thông thng, giáo viên c chn t các ni khác không có kinh nghim làm vic tt ni mi, hu qu là h ít nhit tình trong công vic. Hu ht giáo viên c chính quyn tnh tuyn u không mun làm vic cp c s.

2. Ngui dân ã nghe ci cách nhiu hn

· Cn phi n gin hoá th tc ngân hàng Dân xã Êa'Ral phàn nàn v th tc rc ri ca ngân hàng, yêu cu h n ngân hàng nhiu ln và phi tr my loi l phí. Trung bình, mt ngi vay phi mt tng cng 300.000 vay c 5 triu ng, tùy thuc vào mi quan h gia ngi vay vi nhân viên ngân hàng. Ngi dân phi n ngân hàng nhiu ln vay c tin. Do t buôn n ngân hàng rt xa, trong mt s trng hp, ngi dân quyt nh không vay tin ngân hàng na. Hi ph n xã Êa'Ral cho rng vic cho vay chm là do ngi vay thiu hiu bit v th tc ngân hàng và cng do ngân hàng t ra th tc quá rc ri. Hn na, ngân hàng còn yêu cu Hi ph n phi th chp tài sn khi xin vay, nhng theo quy nh, h có th c vay vi th chp bng uy tín. · CCHCC cn c trin khai thêm cp xã Cho n nay, CCHCC ch c thc hin ti cp tnh và huyn. T buôn n và trung tâm huyn rt xa, c bit i vi ngi nghèo. Theo cán b tnh, mt trung tâm dch v pháp lý ã c thành lp phc v ngi nghèo, nhng tip cn dch v này còn rt khó khn. Trong tng lai, cn thành lp nhng trung tâm nh vy các huyn và ci cách hành chính MC cn c tin hành cp xã.

Hp F- 2: Ngi nghèo gp khó khn vi th tc hành chính

Ông Diêu Dng, Buôn 2, xã Qung Tân, huyn ak'RLap Con trai ông Diêu Dng ã tt nghip trung hc c s vào nm 2000. Cháu mun hc cp 3 nhng gia ình quá nghèo. Ngi ta khuyên ông Diêu Dng lên gp lãnh o huyn xin min hc phí cho con. Khi ti huyn, ông c bo phi lên tn tnh và y ông không c bo phi tip tc làm gì. Hu qu là con trai ca ông phi b hc. · Tin hành tp hun cho trng và phó buôn

Hu nh tt c cán b cp buôn làng cn c tp hun nng cao nng lc và trình công tác ca h. Nhng ngi c phng vn cng phàn nàn v s

45

Ci cách hành chính công

thiu trách nhim gii trình ca cán b buôn. Ví d trong trng hp phân loi h nghèo, nhiu h nghèo ã không có trong danh sách. Tng t nh vy, cán b buôn không có kh nng gii quyt mt vn quan trng là tình trng thiu t theo Quyt nh 132, do vy s h b thiu t cao hn nhiu so vi danh sách c lp. Cn xem xét li có tr cp tài chính cho cán b buôn làng. Hin nay, mi tháng trng buôn ch c nhn 90.000 ng và phó buôn 70.000 ng. Xét iu kin i li khó khn và xa xôi gia các buôn, khon tr cp trên không cho h thc hin công vic ca mình. · Cn áp dng mt h thng trách nhim gii trình 2 chiu

Ngi dân buôn 7C, xã Êa'Hiao than phin v vic chm cp s ng ký h khu thng trú cho c buôn. T cui nm 2000, ngi dân trong buôn ã phi tr mt khon tin áng k c cp s , nhng h vn cha nhn c s . Ngi dân ngh thng cho nhng ngi nào làm tt và pht nhng ngi không chu làm.

Hp F- 3: Chính quyn a phng không gii quyt c các vn v s hu t

Ông Diêu Dinh, 53 tui, Buôn 2, xã Qung Tân Ông Dinh có 10 ngi trong ó 5 ngi ã lp gia ình. Gia ình ông ã sng buôn 2 t nhiu nm và h có giy chng nhn quyn s dng t. Nm 1985, lâm trng quc doanh s 6 c thành lp. t ca gia ình ông và ca nhng ngi dân khác trong buôn b chuyn vào cho lâm trng qun lý. Nm 1998, ông và ngi dân trong buôn yêu cu xã gii quyt vn s hu t, nhng vn này ã không c gii quyt do nó vt thm quyn ca cán b UBND xã. T ó n nay vn không có tin trin gì v vn này. Hu qu là 70 h dân a phng trong tng s trên 80 h ã quyt nh ri b buôn và chuyn n sng nhng vùng ho lánh hn.

46

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

G. Di c và môi trng

1. Di c n tnh k Lk

Sau nm 1975, Chính ph Vit Nam có chính sách a ngi dân t các tnh min Bc và min Trung n vùng Tây Nguyên xây dng các khu kinh t mi. Ngoài di dân có k hoch, ã din ra tình trng di dân t do. Tình trng di dân xy ra mnh nht trong giai on 1995 - 1999 khi giá cà phê tng cao. n cui quý 1 nm 2003 có 557.652 ngi nhp c trong ó có 181.000 dân nhp c t do. Khong 30% ngi nhp c là ngi dân tc thiu s n t các vùng min núi phía Bc nh Tày, Nùng, Dao và Sán Ch. Trong vài nm gn ây, a s ngi nhp c t do là ngi H'Mông. a s h di c n các khu rng khai hoang t cho sn xut nông nghip. T ó tnh k Lk phi i mt vi vn phá rng trm trng, c bit trong giai on 1995 và 1999. Din tích t khai hoang khác nhau theo tng h. Tu thuc vào ngun sc lao ng và vn ca tng gia ình, h này có nhiu t hn h khác. Th trng t ai tr nên sôi ng trong thi k cà phê c giá cao, vi mt s nhà buôn bán t (còn c gi là "t phú t"), i vào các vùng rng thuê ngi a phng khai hoang t ri em bán cho ngi nhp c kim lãi. Mc dù dòng ngi nhp c n k Lk ã tng i gim trong my nm gn ây, nó ã và ang c coi là mt trong nhng nguyên nhân gây nghèo k Lk. Tc tng dân s nhanh ã gây áp lc ln n ngun tài nguyên ca a phng, iu này li tác ng xu n tình hình s hu t a phng, c bit làm cho ngi nghèo và các cng ng bn x b thit thòi. a s ngi c phng vn u cho rng ngi nhp c là nguyên nhân làm dân s trong tnh tng vt trong khong 20 nm tr li ây. 1.1. Tình hình ca ngi nhp c · Thiu t

Có th nêu các nguyên nhân thiu t ca ngi nhp c t do nh sau: Bán ht t: Không ch ngi bn x, mà c ngi nhp c t do cng b thiu t. Sn xut cà phê òi hi nhiu khon u t ngoài sc lao ng gia ình. u t trc tip cho mt ha cà phê là khong 10 triu ng, s tin này vt quá kh nng ca a s h nghèo. H phi vay tin t ngân hàng hay các ni khác. Khi cà phê b rt giá, thu nhp ca h không thanh toán n và h phi bán t i. Cho thuê t: Mt hp ng cho thuê t t 6 n 12 nm s mang li cho ngi ch 10 triu ng cho 1 ha1, khin cho vic cho thuê t tr nên hp dn. Hn na, vic cà phê bán c giá cao cng làm tng din tích trng cà phê nên mt s ngi nhp c giàu có th mua thêm t m rng trang tri trng cà phê. Sau khi bán t, nhng ngi bán phi vào các khu rng tìm nhng mnh t có th khai phá c dù chúng khó canh tác hn ( dc cao hn, xa các ngun nc hn) và iu kin sng ó cng khó khn hn.

1 Ti mt s vùng, ã có ch th cm nông dân bán t c cp. Tuy nhiên trong thc t vn xy ra vic bán t.

47

Di c và môi trng

Hp G-1: Nông dân không có t cng ging nh tr m côi

Lâm Vn S, 31 tui, dân tc Hoa, Buôn 2, xã Qung Tân Lâm Vn S n xã Qung Tân vào nm 2000 cùng vi v và hai con nh. kim sng, anh thuê 3.000 m2 ca b v và sng trong cn nhà tranh nh c dng tm trên mt ming t. Anh c khai hoang 2.000 m2 t trng lúa nhng không th trng c do b hn hán vào mùa khô và ngp lt vào mùa ma. Anh mong c có tin ào mt ao nuôi cá trên mnh t này. Ngun thu nhp chính ca gia ình là t tin công i làm thuê hàng ngày và vn chuyn vt t và/hay làm c trong các vn cà phê. Do cà phê b rt giá nên anh không có nhiu c hi i làm thuê. Anh mun c vay tin ca ngân hàng và h hàng mua mt mnh t sn xut. · Nghèo

Theo Ban nh canh và nh c ca tnh (CC), ngi nhp c vào k Lk có th chia thành 4 nhóm nh sau: Ngi nhp c giàu: rt ít, h mua t thành lp trang tri. Các h ngi Kinh sng th trn và thành ph hay nhng vùng t tt vi iu kin canh tác thun li: h là nhng h khá. Ngi nhp c là ngi dân tc thiu s (thng là Tày và Nùng), h n ây sm hn các dân tc khác: a s h hin nay không nghèo. Ngi nhp c là ngi dân tc thiu s mi n nh c ti ây: h phi chu nhiu khó khn v kinh t. Theo thng kê ca Ban CC, toàn tnh có khong 13.000 h thuc loi này. Nhóm ngi nhp c cui cùng c phân loi là nghèo "kinh niên". H thiu t sn xut và không c ng ký h khu thng trú do thiu các giy t cn thit. H khó vay tin do không có s . Ví d ti buôn 7C, xã Êa'Hiao, trong tng s 119 h ch có 4 h có s . Nh vy h không còn c hi nào khác ngoài vic i vay bên ngoài vi lãi sut cao, ôi khi ti 40% cho mt v mùa. Ti huyn ak'Rlap, t nm 1986 n 2003, dân s tng t 12.000 lên 80.000 ngi, trong ó 20.000 ngi không có h khu thng trú. H thng làm thuê kim sng. Nhng ngi nhp c này ang sng nhng vùng ho lánh vi c s h tng nghèo nàn. Theo Ban CC, trong mt s trng hp, h sâu trong rng và chính quyn a phng không bit chính xác h âu. · T l b hc và ngi ln bit ch thp Vic cà phê b rt giá, thiu vn, ít t canh tác cho cây lng thc và thiu nc ti, tt c là nguyên nhân làm cho nng sut nông nghip thp. Do iu này, tr em nhà nghèo thng phi b hc vì b m không có tin óng các loi phí, hoc do tr em phi lao ng kim tin cho gia ình. T l b hc trong c ngi nhp c và ngi bn x u cao. T l ngi ln bit ch trong s nhng ngi nhp c là rt thp, c bit là ph n. Nhng ngi c phng vn nói rng ít có kh nng xoá c tình trng mù ch trong các cng ng này. · N nn và thiu vn

Mc dù ngân hàng ã o n mt s khon vay khó òi, nhng ngi nhp c nghèo vn lo mình không có kh nng tr n. Bn thân các ngân hàng ã gp phi

48

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

nhng khó khn ln ­ quá nhiu món n khó òi. Nhiu ngi nghèo, k c ngi nhp c không tìm c cách tr n và trông i vic áp dng các chính sách tín dng u ãi ca nhà nc. H sng trong hy vng là giá cà phê s tng tr li, nu không, h s phi bán t i. Nhiu ngi c phng vn khuyn ngh rng Nhà nc cn có nhiu chính sách vì ngi nghèo và vì ngi nhp c hn to iu kin thun li cho ngi nghèo và ngi nhp c không có t, ví d cho h ng ký h khu thng trú hay cho vay tin dài hn hn sn xut.

Hp G-2: Không có s , h nghèo không th vay ngân hàng

Triu Vn An, 35 tui, dân tc Tày, buôn 7C, xã Êa'Hiao Triu Vn An, ngi dân tc Tày t huyn Trùng Khánh, tnh Cao Bng, di c vào k Lk nm 1992. Nm 1996, anh mua 3.000 m2 t dc t mt ngi Êê vi giá 200.000 ng trng cà phê và 1.000 m2 t trng lúa nc vi giá 2,5 triu ng vào nm 2003. Gia ình anh có 5 khu sng trong mt cn nhà nh tng g rng khong 25 m2. Ngun thu nhp chính ca h là t trng cà phê và lúa nc. Tuy nhiên, thu nhp ca h không n nh do gp hn hán vào mùa khô và lt li vào mùa ma. Mi nm, h thiu n t 2 n 3 tháng. Vào thi im khó khn, h phi i làm thuê các buôn lân cn vi giá 15.000 /ngày. Không riêng anh An, mà c buôn 7C không c vay vn ngân hàng cho sn xut do h không có s . · Chính quyn a phng ít s quan tâm

Dân nhp c t do thng có xu hng sng nhng vùng ho lánh, do ó chính quyn a phng không th quan tâm y n h. Ngi nhp c thng phàn nàn rng "các cng ng a phng c quan tâm nhiu hn trong khi chúng tôi không c quan tâm". V vn thiu t "chúng tôi phi t chia vi nhau trong khi ngi dân a phng c chính quyn cp nhiu t hn". Nhiu ngi nhp c không bit ch và ây là lý do ti sao h không bit c thông tin v các chính sách ca Nhà nc. Tr cp xã hi ã tp trung vào ngi thiu s bn x nhng không phi vào ngi nhp c, cng là nhng ngi nghèo. 1.2. Cán b lãnh o và ngi bn x ngh gì v ngi nhp c · a n các công ngh và phng thc canh tác mi

Nhng ngi di c n k Lk trc nm 1999 thng có trình hc vn và kinh nghim sn xut nht nh. Do ó, h ã giúp a n các k thut canh tác mi và xây dng các vùng cây công nghip rng ln. a s ngi c phng vn, c bit là ngi bn x, nhn mnh rng ngi nhp c ã giúp h a dng hoá kinh nghim sn xut, c bit là trong trng cà phê. Tuy nhiên, ngi nhp c cng gây ra mt s khó khn v kinh t và xã hi i vi tnh nói chung và i vi cng ng bn x nói riêng. · Làm o ln các k hoch phát trin kinh t-xã hi và công tác qun lý các ngun tài nguyên, c bit là t

S lng ngi nhp c quá ln ã gây ra áp lc dân s nng n lên các ngun tài nguyên ca a phng, làm o ln các k hoch phát trin kinh t-xã hi. i vi a s cán b và ngi dân a phng, di c ng ngha vi phá rng có t sn xut nông nghip và . Cuc kho sát cho thy phn ln ngi nhp c

49

Di c và môi trng

u tiên n ti các vùng trc ây do ngi khác ã khai phá. Sau ó, h bt u m rng các vn cà phê ca mình bng nhiu cách nh thuê và/hay mua li t t ngi dân a phng và t khai phá t mi. Nhng hot ng này trong nhiu trng hp ã to ra áp lc nng n lên các ngun tài nguyên ca a phng, ng thi làm o ln các k hoch phát trin kinh t-xã hi và các h thng qun lý và s hu t. Trc nm 2002, mt lot các v xung t liên quan n t ã xy ra gia nhng ngi nhp c và ngi dân tc a phng, và gia các nhóm dân nhp c khác nhau. Cng thng v s hu t ã xy ra thm chí gia các lâm trng. Hin nay, nhiu trng hp vn cha c gii quyt dn n kin tng và cng thng gia các nhóm dân tc, ch yu là gia ngi Kinh và ngi Thng. Các nguyên nhân ca xung t v t ai là (i) ngi nhp c mua li các mnh t t ngi bn x, sau ó tip tc dn dn m rng; (ii) ngi dân tc du canh du c và ngi nhp c khai phá nhng vùng t mà ngi bn x ã canh tác; (iii) din tích t do các nông-lâm trng qun lý quá rng vt quá kh nng qun lý ca h, dn n tình trng ngi nhp c ln chim và khai phá t . · Làm mt trt t xã hi

Có ý kin phát biu là trc khi có dòng ngi nhp c, cuc sng a phng an toàn và n nh. Ngày nay, ang ph bin mt s t nn xã hi nh nghin hút. Cán b a phng cng lo lng v tình trng các vùng xa xôi ho lánh tr thành ni c trú cho các tên ti phm. Ngi dân bn x phàn nàn v tình hình trm cp vt xy ra thng xuyên. 1.3. Mt s bin pháp ang c trin khai n nh cuc sng ca ngi nhp c Tnh k Lk ã có nhiu tin b trong vic gii quyt các vn mà ngi nhp c gp phi nh cho ng ký h khu, cp s , ci thin s tip cn n các dch v y t và giáo dc. Nhng ngi c phng vn khng nh rng ã có nhiu chng trình h tr xây dng c s h tng nh trng hc, trm xá, ng, ging gia ình và thu li. Ngi nhp c các vùng có Chng trình 135 cng c hng các quyn li nh các nhóm dân c a phng khác. Các chng trình h tr cung cp cho ngi nhp c go, mui và qun áo, gim hc phí và óng góp xây dng trng, khám cha bnh min phí, tr giá vt t và giá vn chuyn ã c áp dng cho ngi nhp c nghèo vùng III. Tuy nhiên, theo nhng ngi c phng vn cp buôn, nhng h tr trên ch giúp ngi nhp c trong mt thi gian ngn và hiu qu thp. Ví d mc dù có chính sách min hc phí, nhng các chi phí khác óng cho trng li quá cao, hu qu là con ca h phi b hc. Mt ví d khác, vic tr giá vt t và giá vn chuyn ch mang li li ích cho ngi phân phi do ngi nghèo không có tin mua các vt t.

2. Môi trng

2.1. S thoái hoá môi trng và các ngun tài nguyên tnh k Lk So vi nm 1993 tng din tích t sn xut nông nghip ca tnh tng gp ôi, trung bình hàng nm tng 46.000 ha. a s din tích t mi khai phá c dùng trng cây công nghip, ch yu là cà phê. Do tc m rng din tích t

50

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

trng trt nhanh, t l che ph ca rng gim t 90% nm 1960 xung 57% nm 1995, ri xung di 50% trong nhng nm cui thp k 90. Trong 20 nm gn ây, trung bình mi nm k Lk mt 20.000 ha rng2. Theo ngi dân a phng, nguyên nhân chính ca vic phá rng là do tc di dân ti cao. Ngi di c không có vn nên h phi khai phá t rng sn xut nông nghip. Nhu cu có t sn xut nông nghip ca ngi di c, cùng vi giá cà phê và ht tiêu tng lên ã y nhanh tc phá rng lên nh cao trong nhng nm t 1994 n 1998. Ngoài ra, còn có nhng nguyên nhân ch quan khác nh nng lc qun lý kém ca các lâm trng a phng, vic chm cp giy chng nhn quyn s dng t cho ngi dân, chm qui hoch t, ranh gii hành chính không rõ ràng và hp lý trong vic lp k hoch s dng t. Hu qu là các ngun tài nguyên b thoái hoá nghiêm trng (nh xói mòn t). Do rng b phá, các ngun nc tr nên cn kit trong mùa khô và lt li thng xy ra trong mùa ma, gây ra nhng tn tht to ln. 2.2. Môi trng và công tác xoá ói gim nghèo k Lk · Ngi nghèo b tác ng tiêu cc hn bi nn phá rng

Tri qua nhiu th h, nông dân, c bit là nhng ngi nghèo thiu s các vùng min núi phi da vào các ngun tài nguyên thiên nhiên kim sng. H bit rõ cách khai thác và bo v các ngun tài nguyên. Tuy nhiên, tri qua 30 nm chin tranh, cùng vi tc tng dân s nhanh chóng ã dn n tình trng thiu t trng trt. Sau khi phi bán t trng trt, nhiu h nghèo phi chuyn sâu vào trong rng khai thác t mi mc dù iu kin sng vt v hn. Hu qu là t rng dn tr thành t nông nghip nng sut thp và mc d b tn thng cao hn. Quyt nh 132 ca Chính ph là mt chính sách phù hp nhm gii quyt các nhu cu ca ngi dân tc bn x. Nhng vn còn nhiu khó khn trong vic gii quyt các vn liên quan n thiu t, s hu t và khan him các ngun tài nguyên a phng. · Ngi nghèo b thit thòi nht do t b thoái hoá

Các cng ng thiu s a phng có truyn thng du canh. Ngày nay, vi dân s tng nhanh, áp lc lên các ngun tài nguyên t sn có cng tng lên, hu qu là phì nhiêu ca t gim. Ngi bn x cho rng h cn nhng hng dn chuyên môn t cán b khuyn nông v cách thc gìn gi phì nhiêu ca t trng trt. Nhiu ngi nghèo Tung Kuh, xã Êa'Ral, b st gim sn lng thu hoch ch sau 3-4 v trng trt, do h không tin mua phân bón hay các vt t nông nghip khác. H không có s la chn nào khác do không còn vùng t hoang mi chuyn n. Các vn cà phê cng trong tình trng tng t do nng sut ca cà phê b gim nhanh chóng. Tình trng t b thoái hoá nhanh òi hi phi u t nhiu phân bón hn, nhng các h nghèo li không có vn nu không i vay. ây cng là lý do ti sao ngi nghèo các huyn ak'Rlap và Êa'Hleo ngh ngân hàng cho h vay tin thông qua cán b khuyn nông, nhng ngi có th khuyên h s dng món vay hiu qu hn.

2

S a chính k Lk

51

Di c và môi trng

Do ã sng qua nhiu th h vi rng, ng bào dân tc bit rt rõ v qun lý và bo v rng. Ngày nay, khi rng và các ngun tài nguyên thiên nhiên khác ngày càng ít i, các cng ng ngi nghèo thiu s cm thy h phi hi nhp vào môi trng kinh t mi, mc dù h là mt b phn ca nó, h không th cnh tranh ni v tài chính và k thut. Mt trong nhng nguyên nhân kinh t-xã hi chính ca suy thoái môi trng là vic cng ng dân tc bn x buc phi t b nhng thói quen truyn thng giúp cho các ngun tài nguyên thiên nhiên c bo v. i vi h, các chính sách qun lý và bo v rng ang làm cho rng, mt ngun sinh k, tr nên ít hp dn hn so vi vic phát trin cây công nghip. bo tn và bo v các ngun li t rng ­ mt nhim v khó khn ­ Chính ph cn h tr y các chng trình và chính sách khuyn khích ngi dân nhn thc y v các vn môi trng. Cn huy ng mt phong trào rng ln bo v môi trng, gìn gi và s dng các ngun tài nguyên thiên nhiên mt cách hp lý. · Ngun nc b cn kit và ô nhim

Din tích t có th trng lúa nc k Lk ch chim mt t l khá nh trong tng s din tích t nông nghip ca tnh. Sn lng bình quân u ngi tính bng thóc nm 2002 ca 2 huyn Êa'Hleo và ak'Rlap ch t 30 n 40 kg. Do ó, a s các h phi áp dng canh tác cây lng thc trên t dc và cây công nghip b sung ngun thu nhp. Vic canh tác trên t dc ph thuc nhiu vào vic gi nc và t. Vic phá rng trong my nm gn ây làm cho nc b thiu nghiêm trng trong mùa khô. Nông dân phi ti vn cà phê 4 ln/ngày bo m có nng sut cao. iu này là khó i vi nhiu h trng cà phê nghèo do vn ca h thng cách xa các ngun nc và cht t li nghèo hn, kh nng gi nc thp, khin cho chi phí ti nc tr nên cao hn. Chính ph ang trin khai mt chng trình cung cp cho mi h nghèo 5 lít du i-ê-zen chy máy bm, nhng cng ch nh mui b bin. iu quan trng hn là phi duy trì rng. Nhng ngi cao tui buôn Tung Kuh, xã Êa'Ral nói "xin hãy giao rng cho dân, nu không thì công ty g ni tht Trng Thành s sm phá ht rng." Vic giao rng cho tng h là mt chính sách úng n. Tuy nhiên, theo ngi dân xã Quang Tân, công tác bo tn rng c tr rt thp. Ngi dân ch c tr 20.000 ng n 30.000 ng cho 1 ha rng, không phi 50.000 ng theo qui nh trong chính sách trong khi h có th kim d dàng 20.000 ng/ngày khi làm thuê cho các ch cà phê. 2.3. Môi trng và ph n · Kim ci, mt gánh nng ca ph n ngi Thng

Không nh ngi Kinh, ng bào dân tc Thng (bao gm ngi Êê, M'Nông và các dân tc thiu s khác) theo ch mu h. Ph n làm hu ht công vic ni tr, k c kim ci và ch ci. Theo nhng ph n c phng vn, h thng phi i t 10 n 15 km kim ci do không còn nhng cánh rng gn nhà. ã có mt vài sáng kin gii thiu k thut un bp ci tin nh s dng bi-ô-ga gim áp lc kim ci. Tuy nhiên, ngi dân a phng cho rng vic lp t nhng thit b nh vy là khá tn kém.

52

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

Ngi nghèo hy vng có nc sch cho nhu cu hàng ngày và cho sn xut nông nghip

Ngi dân a phng rt lo ngi v tình trng khan him nc cho sn xut nông nghip và cho nhu cu sinh hot hàng ngày trong mùa khô. Trong vài nm tr li ây, ã xy ra các t hn hán nng kéo dài. K c khi có chng trình h tr xây ging xã o Ngha, ngi dân cng không có nc sinh hot trong các mùa khô, do các ging ch c ào sâu 1,5 m. Con sui Êatam ôi khi b cn trong mùa khô. Ngc li, mc nc con sui này thng dâng rt cao trong mùa ma gây ra tình trng ngp lt cho mt vùng rng ln. Do hu nh tt c các ging u c làm cnh sui nên ngun nc sinh hot b bn và ô nhim. Vic thâm canh cà phê tt yu dn n tình trng s dng quá nhiu phân bón vô c và thuc tr sâu, hu qu là gây ô nhim t và các ngun nc. Ngi trng cà phê nên s dng các sn phm sinh hc thay th các loi phân bón vô c và thuc tr sâu. Tuy nhiên, ngi nghèo không có kh nng tài chính s dng các loi sn phm sinh hc khá t này dù chúng an toàn hn v môi trng. Cn có mt chính sách khuyn khích và h tr ngi nghèo áp dng công ngh mi nhm bo m sn xut nông nghip bn vng và bo tn h sinh thái. · Vic bo m nhu cu sinh hot hàng ngày tr nên khó khn hn

Theo nhng ngi c phng vn cp xã, khong 30% ngi nghèo phi da ch yu vào rng kim sng. Ví d h khai thác nhng sn phm nh g, mng, mt ong, song mây và tre na. Ngi dân s dng rt nhiu g trong xây dng và làm tr các nc tiêu3. Phn ln nhà ca ng bào dân tc c làm bng g. Không có s liu thng kê chính thc v lng g dùng cho xây dng và làm tr các nc tiêu. c tính ây là mt lng g rt ln. Nh vy, iu quan trng là cn tìm các vt liu thay th nhm gim bt áp lc lên các khu rng. Vic kim các sn phm cây g và các lâm sn khác tr nên ngày càng khó khn do rng b khai thác quá mc. Nhân viên kim lâm ã thit lp s kim soát cht ch i vi mi sn phm t rng. Tuy nhiên, mt s ph n nói rng bây gi h phi làm vic vt v hn do cà phê b rt giá, h phi "i vào rng hai hoc ba ngày mt ln khai thác lâm sn ch yu cho gia ình mình và hin nay phi i hàng ngày vì không ch phc v cho gia ình mà còn bán." 2.4. Các bin pháp bo v môi trng: khó khn và thách thc · Giao rng - mt gii pháp hay nhng ch trên giy t

Lãnh o huyn Êa'Hleo nói trong huyn có 4 lâm trng ang qun lý 60.000 ha rng. Theo Quyt nh 168/2001/QD-TTg, các lâm trng này ã c yêu cu giao t rng cho các xã bo v và qun lý. Tuy nhiên, ch có mt din tích nh rng cm ã c giao li cho các xã. Tng t, vic giao rng huyn ak'Rlap ã không din ra theo k hoch, mc dù các lâm trng ã c yêu cu nhiu ln.

3 Theo Niên giám thng kê ca tnh, trong nm 2002 tng khi lng g c khai thác là 168.005m3 và ci là 1.088.491m3.

53

Di c và môi trng

· Qui hoch t - mt gii pháp cn thit nhng còn quá nhiu cn tr cho vic thc hin Kinh t thiu a dng hoá c xác nh là mt trong nhng nguyên nhân ch yu làm suy thoái môi trng k Lk. Phn ln t trng trt bazan c s dng cho c canh cây cà phê, mc dù cht t này cng thích hp cho vic trng các loi cây có giá tr cao khác. Các công thc a dng hoá và tng v có th s giúp nông dân a phng tng thu nhp và gim thiu ri ro i cùng vi c canh mt loi cây công nghip nh giá c thay i và thiên tai. a dng hoá các hot ng nông nghip, bc u tiên là xây dng qui hoch t ai. ng thi, dch v khuyn nông cng cn tp trung giúp nông dân thay i tp quán trng trt, c bit là thit lp các hình thc khuyn nông phù hp. Th trng toàn cu hoá chc chn s có tác ng n vic s dng các ngun t, nc và rng k Lk nh ã trình bày trên. giúp nông dân a phng khi b phó mc cho các lc lng bên ngoài này, cn a dng hoá các hot ng sn xut nông nghip. tt c các buôn và xã c kho sát, nhng ngi c phng vn nói rng không có bt c k hoch và/hay hng dn c th nào t phía chính quyn a phng và dch v khuyn nông a phng v a dng hoá sn xut. S NN&PTNT tnh ã xây dng mt chính sách xúc tin các loi cây trng ngn ngày mà nu thc hin c s chc chn mang li li ích cho nông dân nghèo. Nhng mt câu hi hóc búa c t ra là loi cây và loi con nào là thích hp cho nông dân nghèo k Lk. Ngi nghèo thc s cn c h tr, nu không h s ch sn xut ra nhng sn phm có giá tr thp trên th trng (Xem Phn D 3.2). · Nông nghip bn vng: cha làm c gì mc dù ngi ta ã nói nhiu v nó

Trong h thng sn xut c canh, t s tr nên sm b bc màu nu các phng pháp bo tn nc và t thích hp không c áp dng. Ti 2 huyn oàn nghiên cu n làm vic, ngi dân nói nng sut cà phê gim t khong 2 tn/ha/nm khong 5 nm trc ây xung khong 0,5 tn/ha hin nay, thm chí không cho thu hoch. Tình hình tng t cng c thy các vùng trng cây ngn ngày khác, ó nng sut cây trng gim mnh sau 2 hay 3 nm. Nng sut cây trng không th duy trì hay nâng cao c nu không có các k thut sn xut bn vng. Ngi dân nói rng nhân viên khuyn nông và lãnh o ã tham gia vào nhiu cuc tho lun v nông nghp bn vng, nhng n nay vn cha có hot ng c th nào c trin khai. ây cng là nguyên nhân ti sao ngi dân a phng ngày càng lo lng v s thoái hoá ca các ngun tài nguyên thiên nhiên.

54

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

H. Các kt qu chính và khuyn ngh

1. Nghèo ói

Kt qu Theo ngi dân a phng, trong khong nm nm gn ây tình trng nghèo ã gim i áng k, nhng s thay i din ra là rt khác nhau gia các nhóm dân c có thu nhp khác nhau, ph thuc vào tình trng tài sn ban u, nng lc, trình giáo dc và kh nng áp dng các k thut nông nghip mi và nm bt c hi to thu nhp t s bùng n trng cây công nghip. Trong khi mt vài nhóm dân c ã ci thin c áng k tình hình tài chính ca mình, a s cng ng dân c bn x và ngi dân tc nh M'Nông, Gia Rai và Ê'ê hu nh không thay i, thm chí còn nghèo i. Kt qu ca cuc nghiên cu cho thy khong cách gia ngi giàu và ngi nghèo khu vc nông thôn là ln hn so vi khu vc thành th. Ví d, thu nhp bình quân ca mt h ngi dân tc thiu s ch bng 52,9% thu nhp ca mt h ngi Kinh. Theo cán b a phng, nguyên nhân ca nghèo ói là do thiu vn, t trng trt, kin thc và k nng tn dng các c hi u t mi cng nh s thit lp các th trng mi mà ngi nghèo không tip cn c. a s ngi nghèo cho rng h nghèo, ngoài nhng nguyên nhân khác, là do th trng kém phát trin trong ó nông sn làm ra thng b ép giá do yu t a lý cách tr, nng lc qun lý a phng yu kém (thiu môi trng thun li khuyn khích ngi nghèo tham gia vào quá trình ra quyt nh và to quyn cho ngi dân, thiu minh bch trong qun lý tài chính các chng trình và d án dn n tham nhng), thiu các ngun nhân lc và nng lc hn ch ca chính quyn cp c s. Mt trong nhng vn nóng bng ca các cuc tho lun là s bùng n vic trng cây cà phê trong thp k va qua. Mt mt, vic trng cà phê ã giúp tnh k Lk tng trng nhanh v kinh t, nhng mt khác nó cng làm cho hu nh tt c nhng ngi trng cà phê qui mô nh ng trc ri ro. Vic rt giá cà phê cui nhng nm 90 ã y nhiu nông dân ri vào cnh nghèo kh. Ngoài ra, s bùng n ca ngành cà phê cùng vi các ngun t ai phong phú k Lk ã thu hút mt s lng khng l ngi di c n. Tt c nhng yu t này ã to áp lc nng n hn lên các ngun lc t nhiên ca a phng thông qua vic thay i c cu cây trng, làm o ln tình trng s hu t ca ngi bn x, gây thit hi cho các cng ng dân tc thiu s, nhng ngi không th cnh tranh v mt k thut và tài chính vi các th lc th trng mi. Các chính sách, chng trình và d án gim nghèo ca Chính ph ã óng vai trò quan trng trong vic gim t l nghèo thông qua i) vic trin khai các d án h tng c s bao gm in, ng, trng hc và trm y t; ii) s ci thin các dch v xã hi c bn cho ngi nghèo trên c hai lnh vc là cht lng và phm vi phc v; và iii) vic to ra c hi vic làm cho ngi nghèo. Tuy nhiên, nhìn chung c ch qun lý và iu hành các chng trình h tr này phn nhiu cha phù hp vi iu kin và phong tc a phng. Mt trong nhng vn chính ni lên là tình trng xác nh nhóm i tng (hng li) kém ca các chng

55

Các kt qu chính và khuyn ngh

trình gim nghèo ca Nhà nc. S h dân c phân loi nghèo và ói cao hn so vi kt qu phân loi ca cuc Kho sát mc sng h gia ình (VHLSS) tin hành nm 2002. Trong hoàn cnh nh vy, ngi nghèo cho rng vic gim t l h nghèo xung mt na trong 5 nm ti là rt khó khn. Khuyn ngh Cn có mt c ch làm vic hiu qu hn trong ó các c quan và t chc phù hp nht c trao quyn ra quyt nh v các chng trình tr giúp, các nhóm i tng (ngi hng li) và v cách thc trin khai s h tr. Vic quyt nh này cn có s tham kho ý kin vi các ban ngành liên quan. Nó s thay th h thng hin nay va thiu s rõ ràng v trách nhim, li chng chéo trong qun lý các chng trình gim nghèo. S tht là trong bi cnh hi nhp vào các th trng ln hn, li ích t s hi nhp s không t ng n c vi ngi nghèo, nhng ngi ang phi i mt vi nhiu rào cn khi h tham gia vào nn kinh t th trng. Trong khi các chính sách cp quc gia thm chí cp quc t óng mt vai trò sng còn, thì cách thc hot ng ca chính quyn và các t chc a phng cng rt quan trng. Các chính sách vì ngi nghèo cn c a vào cuc sng mi cp bo m nhng li ích tim tàng ca quá trình hi nhp n c vi ngi nghèo. Mt c ch c ci tin, trong ó nông dân nghèo c cung cp y các thông tin v th trng, các dch v khuyn nông phù hp và c ci thin, các công ngh có th áp dng c và các k nng mi cn c nhà nc và các tác nhân phát trin khác to ra. Nông dân a phng phi i mt vi nhiu tr ngi tn dng c các c hi u t mi, t thiu các ngun lc sn xut n kh nng vay vn, tip cn thông tin và công ngh còn hn ch, k nng và trình thp, sc kho kém và thiu lng thc. S tham gia nhiu hn ca các th ch a phng, k c khu vc kinh t t nhân, tr thành mt iu cn thit i vi mt tnh ho lánh nh k Lk, vì s tham gia này có th giúp nông dân sn xut nh mt cách hiu qu trong vic a dng hoá các ngun thu nhp thông qua u t s dng nhiu lao ng. iu này có th gim s ph thuc ca nông dân nghèo vào s h tr ca nhà nc mà do nhiu nguyên nhân nh ánh giá nhu cu theo kiu t trên xung và qun lý yu kém không phi lúc nào cng gii quyt c mt cách hiu qu các vn thc ca nông dân nghèo a phng. Cn có u t dài hn v h tng c s nhm bo m phát trin bình ng hn. Nông dân sn xut nh, c bit là ngi nghèo vùng nông thôn ho lánh ca tnh k Lk nói riêng và ca vùng Tây Nguyên nói chung, thng không tip cn c các c hi th trng do h tng c bn nh ng nông thôn, in, trng hc, trm xá, ch và thông tin liên lc còn thiu hoc quá kém. Cn có chính sách rõ ràng bo tn các ngun lc t nhiên, c th là kim soát vic t do phá rng làm ry. V quyn s hu t ca ng bào các dân tc thiu s, cn thc thi các chính sách hin hành khuyn khích c cu cây trng a dng, giúp các cng ng thiu s không b tip tc mt i nhng mnh t màu m ca h.

56

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

Các cng ng dân c a phng cng ang có nhu cu rt ln v các dch v tài chính. Vic tip cn ti ngun tín dng ca các cng ng bn x và ph n là mt vn ni cm. Nhìn chung, ngi nghèo, nhng ngi không có tài sn hay tin tit kim làm ch da, thng rt d b tn thng khi xy ra nhng bin ng v kinh t.

2. S tham gia vào vic ra quyt nh ti a phng

Kt qu Các chính sách, ch th, chng trình gim nghèo ca Chính ph cng nh quyn ca ngi dân không phi lúc nào cng c bit rõ cp a phng. Hu qu là cán b a phng vn làm vic theo kiu t trên xung di trong quá trình lp k hoch ti a phng. Cách làm vic này có ít c hi cho ngi dân và cng ng s tham gia, và không xác nh rõ vai trò ca các nhân t phát trin có tim nng khác. C ch hin nay k Lk nhìn chung ph thuc vào kh nng và thin chí ca cán b c s m nhn ngày càng nhiu vic lp k hoch và ra quyt nh, và y mnh quá trình tham vn ý kin ca ngi dân. Do môi trng làm vic không c thun li nh vy, vic to quyn cho ngi nghèo k Lk ã và ang c làm mt cách ti thiu. Kt qu là h không t tin vi kin thc và hiu bit hn ch v các chính sách cng nh v quyn c thông tin và tham gia, tham gia vào bt c quá trình lp k hoch nào a phng Nhìn chung, nhng tr ngi ph bin cn tr s tham gia tích cc và to quyn cho ngi nghèo do i) cha có mt khung chính sách rõ ràng qui nh c th trách nhim ca tng cp chính quyn a phng; ii) thiu nhng ngi có nng lc cp a phng; iii) thiu hoàn toàn ngun tài tr ti hu nh tt c các huyn; iv) thiu s quan tâm ca ngi dân cp c s vào vic ra quyt nh; và v) t l i din không cân bng ca ng bào dân tc thiu s và ph n trong h thng chính quyn a phng và các c quan ra chính sách khác. Khuyn ngh Trong iu kin thc t là trình dân trí ca ngi dân a phng còn thp, cn n lc tng cng các hot ng và thông l truyn thng ca cng ng thông qua các các nhóm/t chc ã có nh Hi Nông dân, Hi Cu chin binh, Hi Ph n v.v. thành lp và duy trì hot ng ca các t chc c s này, cn có các c hi tp hun thích hp nhm nâng cao kin thc và k nng khuyn khích s tham gia ca ngi dân cho cán b lãnh o. Các chng trình h tr cn c thit k trong mt quá trình a ngi dân a phng tham gia vào công tác phát trin thông qua mt chng trình c th nh xoá mù ch trong khuôn kh phát trin cng ng. Quan trng hn là cn có mt k hoch chin lc bo m s i din cân bng ca các nhóm dân tc khác nhau trong b máy chính quyn và t chc a phng. Ngi dân a phng nhìn chung bit rt ít v các chng trình không phi do nhà nc h tr hoc tài tr. Công tác gim nghèo nhm h tr vic s dng mt cách bn vng và bo tn các ngun tài nguyên thiên nhiên òi hi mi hot ng

57

Các kt qu chính và khuyn ngh

phi áp ng c các vn và tim nng ca môi trng t nhiên, chính tr-xã hi và th ch. Trong trng hp này, các TCPCP có kh nng a ra các phng pháp làm vic sáng to to ra mt môi trng thun li cho cng ng ngi nghèo có c hi tham gia vào vic lp k hoch và quá trình ra quyt nh. Bng cách này, cng ng ngi nghèo chc chn s c thông tin v thit k, lp k hoch và trin khai chng trình và bt c can thip nào thông qua các cuc PPA thc s, và tham gia vào các cuc tho lun v vic xây dng các chính sách và chin lc vì ngi nghèo. Bng cách làm nh vy, các cng ng c s chc chn s c to quyn. Do vn có mt s hn ch và kim soát i vi s can thip ca các t chc xã hi công dân trong hot ng phát trin và tuyên truyn vn ng v chính sách, cn tin hành tuyên truyn vn ng nhm to không gian cho i thoi vi các t chc PCP quc t.

3. Cung cp dch v cho ngi nghèo

Kt qu Trong 5 nm qua, h thng giáo dc ca k Lk ã có tin b trong vic tng s hc sinh mi cp, tr giáo dc mm non. Ph huynh hc sinh phn ánh rng hin nay con em ca h c hc hành tt hn so vi h trc kia. Ngay c con em các gia ình nghèo nht cng c i hc lâu bit c, bit vit và hn th na. i vi giáo dc tiu hc và trung hc c s, không có khác bit áng k gia ngi Kinh và ngi dân tc trong vic tr em n tui c i hc. Tuy nhiên, vic hc lên cao hn có v nh ngoài tm vi ca các gia ình nghèo. S liu v t l tr n trng cho thy nhiu tr em dân tc Kinh c hc lên cao hn so vi tr em dân tc thiu s. Ti các xã c kho sát, thông tin qua li gia nhà trng và ph huynh không c làm tt bi các nguyên nhân ch yu sau: i) không có các din àn hay khuôn kh chính thc nhm thúc y s tham gia và mi quan h qua li gia nhà trng và ph huynh hc sinh; ii) thái và hành vi (tiêu cc) ca giáo viên; và iii) ngi dân a phng ít quan tâm n giáo dc. V các dch v y t, nhng ngi tham gia phn ánh rng tình trng sc kho ca h gn ây c ci thin do h hiu bit tt hn v phòng bnh cng nh do các dch v y t c ci thin. Nhng ci thin v y t bao gm tng s lng trm y t xã, tiêm chng (m rng) và các chng trình xúc tin y t khác, ít dch bnh hn, t l ngi cht do mc bnh gim i, ngi dân hiu bit hn v np sng v sinh và vic mua thuc cng d dàng hn. Tuy nhiên, cht lng dch v ti các trm y t xã và trng hc ang là mt vn cn c quan tâm. Ngi dân thng nêu lên các vn liên quan n trình chuyên môn thp, thái cha úng mc (ca nhân viên y t và giáo viên) ti các trm y t và trng hc. H coi ây là mt vn nghiêm trng trong vic cung cp các dch v giáo dc và y t. Cha m hc sinh không hài lòng v thái ca giáo viên và cho rng iu này làm nh hng n ng c i hc ca con em h. Nhng h không bit cn làm th nào gii quyt vn này. Mt khác, các cuc phng vn giáo viên và nhân viên y t cho thy h cng không hài lòng vi iu kin làm vic và các dch v h có th cung cp. Nhiu ngi

58

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

cho rng h cn c tp hun nhiu hn. Do vy, gii pháp nhm nâng cao cht lng ca các dch v trên là nâng cao s hiu bit và ci thin s giao tip gia nhng ngi cung cp dch v và ngi nghèo. Chi phí cho các dch v giáo dc và y t cng là mt mi lo ln (ca ngi dân) trong tt c các a bàn c kho sát. H thng dch v ã c ci thin và tr nên d tip cn hn, nhng tip cn c chúng cn có tin. Nhng ngi c phng vn không nói là h tip cn các dch v này ít hn so vi trong quá kh. Tuy nhiên, dù các c hi hin nay ã c m rng, kh nng hng li ca ngi nghèo t nhng ci thin này vn tip tc b hn ch do thiu tin. Thi gian gn ây, nhng tin b áng k ã c ghi nhn trong c u t ca ngi dân vào vic ci thin sc khe và giáo dc và u t ca nhà nc nhm cung cp nhiu dch v hn. Tuy nhiên, tin xa hn na cn phi tp trung hn vào các dch v dành cho ngi nghèo và cho các vùng xa xôi ho lánh. Cn gii quyt vn làm sao chi phí ca các dch v y t và giáo dc phù hp vi túi tin ca ngi nghèo, nh óng góp thp hn, áp dng các hình thc bo him, không xy ra tình trng khong cách gia ngi giàu và ngi nghèo càng ln. Trong nhng nm gn ây, công tác khuyn nông ã óng góp rt ln vào vic phát trin kinh t và xã hi, c bit là vào công tác gim nghèo ca tnh. Nhiu chng trình khuyn nông ã c trin khai, ch yu là cung cp kin thc khoa hc và k thut nông nghip thông qua các mô hình trình din, tp hun chuyên môn, xây dng và cng c h thng khuyn nông cp c s. Tuy nhiên, dch v khuyn nông cha cung cp y các li ích d dnh cho ngi nghèo do: i) hot ng khuyn nông vn áp dng phng pháp tip cn t trên xung, ngi nghèo c hng nhng gì h thng cung cp ch không phi nhng gì h thc s mong mun; ii) các k thut c chuyn giao thng thiên v lý thuyt nhng không phù hp vi thc t hoàn cnh a phng; (iii) các mô hình trình din thng yêu cu u vào cao trong khi ngi nghèo li thiu vn trm trng; và (iv) nhân viên khuyn nông a phng va thiu v s lng, va yu v cht lng và phng pháp làm vic. Vic ci thin s tip cn ca ngi nghèo ti các dch v c bn này s là mt vn ln cho công tác xoá ói gim nghèo trong nhng nm ti. Khuyn ngh Chính quyn a phng ã coi s bình ng xã hi trong lnh vc y t là mt u tiên và ã thc hin các chính sách nhm m bo ngi nghèo tip cn c các dch v y t c bn. Tuy nhiên, chi phí mua thuc và cha nhng bnh nng thng chim gn ht ngân sách ca các h nghèo. Nhm tip tc ci thin kh nng tip cn n dch v y t, cn i) xác nh và phân tích các cách thc xoá b yêu cu chi phí, cn tr ch yu cho vic c chm sóc y t c bn, thông qua xem xét li vic áp dng các chính sách min phí nhng vùng khác nhau ca tnh và theo dõi sát sao nhm bo m các chính sách này c trin khai; ii) tip tc u t và phân b các ngun lc cho i ng cán b, trang thit b và thuc cho các trung tâm y t ti các xã nghèo và ho lánh; iii) ci thin các chng trình tp hun cho nhân viên y t nhm gii quyt vn nng lc kém; iv) tng cng n lc tuyn dng và hun luyn nhân viên y t là ngi dân tc và ph n.

59

Các kt qu chính và khuyn ngh

Kt qu ca cuc nghiên cu này ch ra rng c h khá và h nghèo u rt coi trng công tác giáo dc cho con em h, coi ó nh mt công c ci thin cuc sng. Các h nghèo thng phi hy sinh nhiu khi quyt nh u t vào giáo dc cho con em ca h. Tuy nhiên, yêu cu óng các loi phí và óng góp ang tr thành mt gánh nng ngày càng tng i vi h. Chúng tôi kin ngh: i) xây dng c ch kim chng rng ngi nghèo c min gim các khon óng góp, rng chi phí không phi là cn tr cho tr em i hc giáo dc tiu hc và trung hc c s; và ii) tip tc u t vào c s hc ng và h tng nhm xây dng trng hc gn các buôn làng. Cuc nghiên cu này cng cho thy mi lo ca ph huynh hc sinh v cht lng ca h thng giáo dc hin nay, cht lng ca i ng giáo viên, và thái ca h i vi hc sinh và i vi cng ng. gii quyt các vn này, chúng tôi kin ngh: i) tng cng các chng trình bi dng, nâng cao trình và k nng cho giáo viên các vùng xa xôi ho lánh; ii) ci tin các hình thc ng viên v tài chính và tp hun cho giáo viên nhm khuyn khích h có phng pháp chuyên nghip i vi công vic; iii) xây dng mt b qui nh v hnh kim cho i ng giáo viên; iv) thành lp các hi ph huynh hc sinh khc phc tình trng thiu liên h gia gia ình và nhà trng ci thin cht lng giáo dc cho tr em; và v) a vic ào to v liên lc vi ph huynh hc sinh trên tinh thn tôn trng và tham gia vào ni dung ào to giáo viên. i vi dch v khuyn nông, cn có nhiu dch v thc t hn nhm áp ng yêu cu ca ngi nghèo và ng bào dân tc thiu s, không nên ch áp dng mt cách thc chung cho tt c các cng ng. Công vic này gm i) xây dng các phng pháp khuyn nông tp trung ch yu vào "va làm va hc" hay "tp hun nâng cao"; và ii) a dng hoá h thng khuyn nông thông qua vic xây dng các câu lc b khuyn nông c s. Cn có liên h cht ch hn gia các dch v khuyn nông vi các chng trình tín dng nhm giúp nông dân s dng các khon vay hiu qu hn. Cn tuyn dng cán b khuyn nông a phng và ào to h, có chú trng n phng pháp làm vic vi ngi nghèo, nông nghip bn vng vi u t thp. i vi kin ngh a ra các hình thc bo him cho nông dân, ngi dân nói rng do h cha bit nhiu lm v iu này nên trc tiên cn phi làm th.

4. Cht lng và vic hng i tng ca các chng trình h tr xã hi

Kt qu Nhng ri ro ca sn xut nông nghip sinh k, dch bnh và thiên tai là nhng nguyên nhân chính ca nghèo ói và bp bênh tnh k Lk. Các qu h tr xã hi và cu tr khn cp, mt mc nào ó, ã giúp ngi dân a phng vt qua khó khn, c bit là trong vic i phó vi thiên tai xy ra trong my nm gn ây. H tr thng xuyên c cung cp nhm ci thin iu kin sng cho các nhóm h b thit thòi bao gm tr m côi, tr không ni nng ta, ngi tàn tt. Tuy nhiên, tt c các hình thc tr giúp xã hi ch c trin khai trên c s không lp k hoch trc. Mc dù có nhiu ngun tài tr dành cho tr giúp xã hi di dng các

60

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

qu d phòng cho mc ích khc phc hu qu, ngi dân a phng không coi ây là gii pháp tt nht. Cn thit lp c mt h thng vì mc tiêu can thip dài hn và d s dng, ch không phi tr giúp mt ln nh hin nay. Ngi dân a phng nêu lên vn hng nhóm i tng hng li ca các chng trình tr giúp xã hi do vic phân loi h nghèo không c làm tt. Trong khi hng dn v các chng trình tr giúp xã hi còn không rõ ràng, vic lp k hoch và chc nng ra quyt nh hu nh ch giao cho các cp cao hn trong h thng chính quyn a phng, thì ý kin và ngh ca ngi dân không th c chú ý nhiu. iu này hin nhiên gây ra hu qu là các chng trình tr giúp xã hi không n c vi nhóm i tng cn giúp . Khuyn ngh Cn có s can thip lâu dài và thích ng hn gii quyt tình trng bp bênh ca các cng ng nghèo thay cho h thng b ng hin nay. Cn m rng các hình thc h tr ca a phng nhm gii quyt khó khn mt cách kp thi và tránh s mong i quá nhiu vào s h tr ca nhà nc. Cn có chính sách xã hi tt giúp ngi nghèo i phó c vi s thay i và tn dng c các c hi mi. Ngi dân vùng nông thôn, c bit là ng bào dân tc thiu s bn x ti k Lk và Tây Nguyên, cn có mt h thng an sinh xã hi tt hn, ví d nh các nhóm dân c giúp ln nhau, thành lp các trung tâm dy ngh phù hp cho ngi dân bn x, u tiên phng thc "nâng cao tay ngh", ci thin chng trình giáo dc ca tr em nhà nghèo và chng trình xoá mù cho ngi ln. Mt h thng y t d tip cn, cht lng cao hn là mt trong nhng nhu cu cp thit các vùng xa xôi ho lánh. Chúng ta tin tng vng chc rng các chính sách kinh t tt i cùng vi các dch v xã hi và bo tr xã hi tt s to ra mt môi trng và c ch thun li bo v nhng ngi b mt mát hay thit thòi t nhng thay i kinh t nhanh chóng.

5. Ci cách hành chính công

Kt qu CCHCC va c tin hành thí im k Lk. Các bc ci cách ban u ã mang li tác ng tích cc nh n gin hoá th tc hành chính, gim thi gian làm vic hành chính, hn ch thái tiêu cc và gây khó khn, và óng góp tích cc vào vic gii quyt nhiu vn tn ng t nhiu nm. Ci cách thí im này mi c tin hành cp tnh và cp huyn. Ngi nghèo ngh m rng xung cp xã h cng c tip cn ti các dch v hành chính công. Khuyn ngh m rng mt cách có hiu qu CCHCC, cn thit lp mt b khung rõ ràng vi c quan nhà nc có thm quyn c giao trách nhim iu phi tt c công vic CCHCC gia các t chc và c quan khác nhau. u tiên s mt là xây dng nng lc cho cán b nhà nc. Cán b chính quyn a phng cn c nâng cao nng lc và k nng trong chính sách, lut pháp, qui nh và th tc, và quyn công dân, hành vi và thái .

61

Các kt qu chính và khuyn ngh

Cn có mt h thng trong ó quyn hn và trách nhim ca tng cp qun lý a phng c phân cp và trao quyn rõ ràng tránh s chng chéo trong qun lý và iu phi các chng trình, d án và ngun lc công cng. Chính quyn a phng cn coi ây là mt u tiên gii quyt các vn quan trng liên quan n s chm tr quá mc trong ng ký h khu, cp giy chng nhn quyn s dng t cho nông dân. Vic trin khai CCHCC xung cp c s là mt công vic quan trng, nhng nó cng ph thuc nhiu vào các iu kin và yu t cn thit c to ra nhm duy trì hot ng mt cách lâu dài.

6. Di c và môi trng

Kt qu Ngi dân a phng ã và ang coi tình hình di dân n là mt nguyên nhân ca nghèo ói k Lk. Nhng vùng t rng ln và màu m rt phù hp cho mc tiêu sn xut nông nghip, c bit là trng cây công nghip, tr nên rt hp dn i vi dân di c t các vùng phía bc và min trung ca t nc. a s ngi di c n là nông dân nghèo. H n nh c k Lk vi hy vng ci thin iu kin sng. Trong a s trng hp, h là nhng ngi cn cù vi nhiu kinh nghim và kin thc canh tác. Nhng dân di c cng khin cho các ngun lc t nhiên ây phi chu áp lc rt ln. Thay i trong s hu t thng làm cho các cng ng bn x nghèo b thit thòi, cùng vi s thoái hoá môi các ngun lc t nhiên a phng, ã khin cho i sng ca ngi nghèo, c ngi bn x ln dân di c, tr nên khó khn hn. Nhng ngi di c không t ai, dù s lng không ông, c phân loi là "nghèo nht". Ti các a phng c nghiên cu, nhng ngi di c c i x mt cách công bng, h c hng tt c các chng trình gim nghèo và các dch v khác. Tuy nhiên, cn n lc khn trng ng ký h khu và cp giy chng nhn quyn s dng t cho ngi di c. iu này s giúp h c hng các dch v nh vay vn ngân hàng. V môi trng, ngi dân lo lng nht v nhng thay i v s hu t ai, t b suy thoái, nn phá rng và s suy kit các ngun nc. Có l hu ht các vn u liên quan n vic m rng các trang tri trng cà phê dn n s khai thác quá mc ngun rng t nhiên a phng. Ngành trng cà phê mang li li nhun cao nhng cng òi hi u t rt cao vi các hình thc c canh ang t các ngun lc t nhiên a phng trc nguy c cao v suy thoái môi trng. S phát trin ca ngành trng cà phê không mang li nhiu li nhun cho ngi dân bn x và nông dân nh do h không có kh nng u t cao. Hu qu là nhng ngi trng cà phê khá gi ngày càng tích ly c nhiu t ai màu m, y các h nghèo lùi dn v phía chân núi hay lng chng núi, buc h phi phá rng duy trì cuc sng ca mình. Nhng tác ng tiêu cc nh vy là không tránh khi tr khi các h nghèo này áp dng các phng pháp sn xut tiên tin hn và tìm ra các gii pháp kim sng thay th khác. Vic phá rng vi tc nhanh, s dng quá mc ngun nc cho trng cà phê, s dng nhiu phân bón

62

ánh giá nghèo có s tham gia ca cng ng ti k Lk

và thuc sâu vô c ã làm ô nhim các ngun nc a phng và quan trng hn, làm gim kh nng gi nc ca t cho s dng lâu dài. Khuyn ngh Mc dù ã có nhiu cuc trao i v vn di dân n, vn không tìm ra c gii pháp rõ ràng nào. Cán b a phng nhc i nhc li ngh v mt gii pháp dài hn Chính ph Trung ng kim soát vic di dân t do. Trong lúc này, cn c gng ngi di c, c bit là nhng ngi không có t, tip cn tt hn ti các dch v và chng trình. s dng mt cách bn vng các ngun lc t nhiên và m bo tính vng chc ca h thng s hu t ai, cùng vi vic tip tc cng c các chính sách và lut pháp hin hành, cn tôn trng và tng cng nhng kin thc và thông l a phng ã c các cng ng a phng áp dng lâu nm, nh cp t cho các b lc a phng.

7. Kt lun

ây ch là mt nghiên cu s khi c thc hin có s tham gia ti tnh k Lk. Cn có thêm n lc tìm hiu sâu các khía cnh kinh t-xã hi và vn hoá ca nghèo ói di góc ca ngi nghèo và nhng bên liên quan khác, s dng các công c và k thut mang tính tham gia thc s. Hy vng rng kt qu ca cuc nghiên cu này s óng góp mt cách tích cc vào quá trình lp k hoch các cp khác nhau và óng góp vào vic xây dng các chính sách và chng trình vì ngi nghèo gii quyt y nhng vn liên quan n nghèo và qun lý a phng vì ngi nghèo.

63

Ph lc 1

Vùng

Quan h i tác trong ánh giá nghèo theo vùng

Nhng tnh trong vùng Các nhà tài tr chu trách nhim v ánh giá nghèo cp vùng ánh giá nghèo có s tham gia ca ngi dân Tnh Lào Cai Mng Khng DFID và UNDP Hà Giang ng Vn Nam Sách Hi Dng WB Hà Tây Ngh An an Phng M c Nghi Lc Tng Dng Hi Lng Qung Tr Gio Linh V Xuyên Huyn Bo Thng Xã Bn Cm Phong Niên Pha Long T Gia Khâu Cao B Thun Hóa Sang Tung Thai Pin Tung Nam Sách Nam Trung Th An Liên Hà T Tiêu Phúc Lâm Nghi Thái Tam inh Hi Sn Hi An Gio Thành Linh Thng Sn Bá Sn Cao Ngha Th Ngha An RDSC (tài tr ca WB) Nhóm nghiên cu chu trách nhim ánh giá nghèo có s tham gia T vn Ageless (tài tr ca DFID)

Min núi ông Bc

Hà Giang, Cao Bng, Lào Cai, Bc Kn, Lng Sn, Tuyên Quang, Yên Bái, Thái Nguyên, Phú Th, Vnh Phúc, Bc Giang, Bc Ninh, Qung Ninh Lai Châu, Sn La, Hòa Bình Hà Ni, Hi Phòng, Hà Tây, Hi Dng, Hng Yên, Hà Nam, Nam nh, Thái Bình, Ninh Bình

Action Aid (tài tr ca UNDP)

Min núi Tây Bc ng bng Sông Hng

Bc Trung b

Thanh Hóa, Ngh An, Hà Tnh, Qung Bình, Qung Tr, Tha Thiên Hu

GTZ và JICA

Vin Xã hi hc (tài tr ca JICA) Nhóm nghiên cu gm B LTB&XH, Vin KHLXH, và các nhà nghiên cu c lp (tài tr ca GTZ) Gii pháp Vit Nam (tài tr ca ADB)

Duyên hi min Trung

à Nng, Qung Nam, Qung Ngãi, Bình nh, Phú Yên, Khánh Hòa

ADB

Qung Ngãi

Sn Hà T Ngha

64

Vùng

Nhng tnh trong vùng

Các nhà tài tr chu trách nhim v ánh giá nghèo cp vùng

ánh giá nghèo có s tham gia ca ngi dân Tnh Huyn Êa'Hleo Xã Êa'Hiao Êa'Ral o Ngha Qung Tân Th trn Êatam Th xã An Lc Tân To Phng 4 Phng 5 Phc Hi Phc Dinh Lng Sn M Sn Phú Hip Phú Th Thanh Li M Hng Thi Thanh Thành Thi

Nhóm nghiên cu chu trách nhim ánh giá nghèo có s tham gia

Tây Nguyên

Kon Tum, Gia Lai, k Lk

ADB

k Lk

k'Rlap Thành ph Buôn Ma Thut Huyn Bình Chánh Qun 8 Ninh Phc Ninh Sn

Action Aid (tài tr ca ADB)

ông Nam b

TP H Chí Minh, Lâm ng, Ninh Thun, Bình Phc, Tây Ninh, Bình Dng, ng Nai, Bình Thun, Bà Ra - Vng Tàu

Tp. H Chí Minh Ngân hàng Th gii Ninh Thun

Trung tâm phát trin nông thôn (tài tr ca Ngân hàng Th gii)

ng bng Sông Cu Long

Long An, ng Tháp, An Giang, Tin Giang, Vnh Long, Bn Tre, Kiên Giang, Cân Th, Trà Vinh, Sóc Trng, Bc Liêu, Cà Mau

ng Tháp UNDP và AusAid Bn Tre

Tam Nông Tháp Mi Thanh Phú M cày

Trung tâm chm sóc sc kho ban u Long An (tài tr ca UNDP và AusAid)

65

Ph lc 2

Thông tin c bn v các xã c nghiên cu

1. Huyn ak'Rlap 1.1. Xã o Ngha Xã c thành lp nm 1960, a s dân n t tnh Qung Tr, Qung Nam và Qung Ngãi. Xã hin có 10 buôn vi 2,908 h. Buôn Buzara ch yu là ngi M'Nông vi tng s 76 h (61 M'Nông và 15 Kinh). Din tích t trung bình ca 1 h ngi dân tc là 1.4 ha trong khi ca ngi Kinh là 1,0 ha. Trên 60% t trng trt trong xã c s dng trng cây công nghip nh cà phê, cao su, bông, ht tiêu và các loi cây khác. Din tích trng lúa nh, ch có 170,6 ha trong tng din tích 17.474 ha ca xã. Hin nay, khi giá cà phê ang nhích lên, ngi dân bt u u t nhiu hn vào các vn cà phê trong khi các h nghèo vn tip tc phá các vn cà phê nng sut thp trng cây hàng nm nh ngô lai, u, rau, bông và cây n qu. Buôn Buzara c chn cho làm PPA, là mt trong nhng buôn nghèo nht xã. Trong s 76 h, 52 h M'Nông (68%) là h nghèo và ói (theo phân loi ca chính quyn a phng). Trong s 52 h nghèo và ói, hn mt na có th h nghèo. Thu nhp bình quân u ngi hàng tháng nm 2000 ca các h nghèo dao ng t 40,000 n 55,000 ng. 1.2. Xã Quang Tân Dân c Dân s: 6.105 ngi Mt dân s: 47,13 ngi/km2 Dân tc · · · · · · Kinh M'Nông Hoa Tày Mng Khác S h 950 248 111 11 1 8 S khu 3.858 1.532 445 57 4 17

t ai Tng din tích: 129,54 km2 t nôngnghip: 5.476 ha t rng: 3.984,80 ha t hoang: 3.015,87 ha

66

Phát trin kinh t

Din tích trng ng cc qua các nm (ha)

180

Nng sut trng ng cc

2500 2000 1500 1000 500 0 1995 2000 2001 2002 Lóa C©y trång trªn ®Êt dèc

Din tích và nng suát trng cà phê theo nm xã ak'Rlap

30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 1990 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002

DiÖn tÝch (ha)

N¨ng suÊt (tÊn)

Giáo dc Tiu hc S hc sinh: S lp: 2. Huyn Êa'Hleo 2.1. Xã Êa'Hiao Xã c tách ra t xã Êasóc t nm 1981. Hin nay, xã có 23 buôn vi 2,333 h. Trong xã có 12 dân tc khác nhau bao gm ngi Ê'ê, Gia'Rai, Tày, Nùng, Dao, Mng, Thái, Chm, Hoa, Ba na và Cao lan, chim 48% tng s dân trong xã. ây là xã thuc din c bit khó khn và c hng chng trình 135. Tng din tích t nhiên 13.600 ha, trong ó t nông nghip chim 44% và t rng 47%. 684 26 Nhà tr 93 Trung hc c s 320 10 Cp 3 150

67

Din tích t trung bình ca 1 h ngi dân tc là 1.0 ha trong khi ca ngi Kinh là 0,5 ha. Trên 70% din tích t trng trt ca xã c s dng trng cây công nghip nh cà phê, cao su, bông, ht tiêu và cây n qu. Din tích t trng lúa có ít, di 200 ha. Có mt s vùng t bng phng có th trng lúa nhng ngi dân gp khó khn trong vic ti nc. Trong xã có 1 trm xá vi 3 y s và 2 y tá, mt trng tiu hc vi 50 lp hc và 25 phòng hc. Tng s tr n trng tiu hc trong nm 2003 là 1,524 cháu, trong ó tr em ngi dân tc chim 29%. Trng trung hc c s có 645 hc sinh, trong ó tr em ngi dân tc chim 25%. Buôn 7C c chn làm PPA, ây là mt trong nhng buôn nghèo nht xã và hoàn toàn là ng bào thiu s nh Tày và Nùng di c n t các tnh min núi phía Bc. Trong tng s 109 h, ch có 4 h có ng ký h khu. Không có s liu v h nghèo và h ói theo phân loi ca chính quyn a phng. 21 h có th h nghèo. Thu nhp bình quân u ngi ca các h nghèo trong buôn nm 2000 dao ng t 20.000 n 35.000. 2.2. Xã Êa'Ral Dân c Tng s khu: 11.404 trong ó ph n : 5.773; nam gii: 5.631. Mt dân s: 158 ngi/km2 Din tích Tng din tích: t nông nghip: t rng: t hoang: Phát trin kinh t Din tích lúa và cây trng trên t dc theo nm (ha)

400 350 300 250 200 150 100 50 0 2000 2001 2002

72,07 km2 4.231 ha 1.509 ha 1.247 ha

Nng sut lúa và cây trng trên t dc theo nm (tn)

1400 Lóa C©y trång trªn ®Êt dèc

Lóa

C©y trång trªn ®Êt dèc

1200 1000 800 600 400 200 0

2000

2001

2002

68

Din tích và nng sut cà phê ca huyn theo nm

40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 1990 1995 1998 1999 2000 2001 2002 DiÖn tÝch (ha) N¨ng suÊt (tÊn)

Giáo dc Mt trng mu giáo, 2 trng cp 2 và 1 chi nhánh trng cp 3. Y t Mt trm y t vi 3 nhân viên, 10 buôn có cán b y t. 3. Thành ph Buôn Ma Thut 3.1. Phng Êatam Dân s Tng dân s: 19.532 ngi. Mt dân s: 1.447 ngi/km2 Tng s h: 3.848. Tng s h nghèo: 227, trong ó ngi Kinh 84 h; ngi dân tc bn x 136 h; h chính sách: 2; h khác: 7 Din tích Tng din tích: t nông nghip: t rng: t hoang: Phát trin kinh t

Din tích lúa và cây trng trên t t dc (ha) Nng sut lúa và cây trng trên t dc (tn)

13,5 km2 847,86 ha 206 ha 50.23 ha

100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

Lóa C©y trång trªn ®Êt dèc

900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 1995 2000 2001 2002 Lóa C©y trång trªn ®Êt dèc

1995

2000

2001

69

Din tích và nng sut cà phê ca thành ph Buôn Ma Thut theo tng nm

40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 1995 2000 2001 2002 DiÖn tÝch (ha) N¨ng suÊt (tÊn )

Y t Mt trm y t vi 1 bác s và 2 y tá.

70

Ph lc 3

Thành viên nhóm PPA

TT 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 H tên Trn Vn Thun Nguyn Vn c Trn Thanh Tùng Ngc S Phm Mai Khanh Hrum Nie Võ Th Hoa Bùi Cng Trn Xuân Thng Nguyn Vn Dng Nguyn Hng n v công tác S KH&T S KH&T S NN&PTNT S NN&PTNT S Tài nguyên và Môi trng Tnh Hi Ph n Liên oàn Lao ng tnh S Y t S LTB&XH UBND thành ph Buôn Ma Thut Ghi chú

Xuân UBND huyn Êa'Hleo Phòng T chc huyn ak'Rlap UBND huyn ak'Rlap Trm Khuyn Êa'Hleo UBND xã Êa'Hiao UBND xã Êa'Ral UBND xã o Ngha UBND phng ÊaTam Cán b nghiên cu, HNN Hà Ni. Cán b AAV Cán b AAV Cán b AAV Cán b AAV Cán b AAV Cán b AAV Cán b AAV Chuyên gia v Gii và Phát trin VRM/ADB Trng nhóm nông huyn

Nguyn Quang Lê Thanh Các Lê Ngc Tùng Trn ình Vn Ksor Y Giáp Lng Vn Lâm Khng Minh Ngâu Nguyn Tt Cnh T Vn Tun Ngô Minh Hng Trn Th Nhiu Nguyn Minh Quang

Võ Công Hoan Lò Vn Hng Phm Vn Ngc Nguyn Nht Tuyn

71

Nhóm vit báo cáo

1. Nguyn Tt Cnh 2. T Vn Tun 3. Ngô Minh Hng 4. Nguyn Quang Minh 5. Phm Vn Ngc

72

Ph lc 4

Danh sách các t chc c phng vn

1. Cp tnh

1. S K hoch và u t 2. S Nông nghip và Phát trin Nông thôn 3. S Tài nguyên và Môi trng 4. Tnh Hi Ph n k Lk 5. S Y t 6. S Giáo dc và ào to 7. S Lao ng, Thng binh và Xã hi 8. Ban T chc Cán b 9. Ban Dân tc và Min núi 10. U ban Dân s, Gia ình và Tr em 11. Hi Ch thp tnh 2. Cp huyn Nhóm PPA ã tho lun và phng vn vi các nhóm và cá nhân, vi i din ca các ban ngành cp huyn tng t nh danh sách trên ti hai huyn và thành ph Buôn Ma Thut. 3. Cp xã Nhóm PPA ã tho lun và phng vn vi các nhóm và cá nhân, vi i din các ban ngành chính quyn xã, Hi ng nhân dân, các t chc qun chúng và trng buôn.

73

Tài liu tham kho

AusAID. 2003. S phân cp Vit Nam: Làm vic có hiu qu cp chính quyn tnh và a phng. CECI. 2001. Y t và Giáo dc Vit Nam. CPR/Action Aid. 2000. Toàn cu hoá và tác ng ca toàn cu hoá n nghèo kh: các trng hp in hình. Tp 3: Trng hp mt gia ình nông thôn ti tnh k Lk, Tây Nguyên. ICARD/Oxfam GB/Oxfam Hong Kong. 2002.Tác ng ca buôn bán cà phê toàn cu ti tnh k Lk, Vit Nam. WB/ADB/UNDP. 2001.Vit Nam 2010: Bc vào th k 21. Báo cáo Phát trin ca Vit Nam.

74

Information

Microsoft Word - Phan dau.doc

85 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

98035