Read o_wartosciach.pdf text version

O WARTOCIACH LITERATURY DLA DZIECI Literatura dla dzieci i mlodziey ­ to zarówno literatura tworzona z myl o dzieciach i mlodziey, jak i literatura wybierana przez ni do lektury. Mona stwierdzi, e literatura dziecica to wszystkie utwory literackie dostosowane do potrzeb, zainteresowa i wieku dziecka. Ich celem jest poznanie wiata przez dzieci i tworzenie ich systemu wartoci spoleczno - moralnych, poznawczych i estetycznych. Literatura taka charakteryzuje si pewnymi cechami, które do pewnego stopnia róni j od literatury "doroslej". Chodzi tu przede wszystkim o taki dobór zawartoci i formy, by odpowiadal potrzebom i gustom tej grupy odbiorców, przy czym autorzy tworzcy ten rodzaj literatury zwykle zwracaj uwag na to, by ich dziela wykazywaly pewne walory wychowawcze i edukacyjne. Literatura dla dzieci i mlodziey zwykle ma warto:

wychowawcz ­ konflikty midzy glównymi bohaterami opieraj si na wyranie zarysowanym przeciwstawieniu dziala podanych, czyli "pozytywnych" i niepodanych, czyli "negatywnych"; celem takiego ujcia jest wyrobienie u mlodego czytelnika zdolnoci rozróniania dobra i zla; w literaturze dla dzieci i mlodziey dobro niemal bez wyjtku zwycia, zlo za zostaje ukarane;

edukacyjn ­ w fabul wplecione bywaj rozmaite informacje dotyczce wiata, mog to by np. informacje geograficzne (w powieci podróniczej), historyczne (w powieci historycznej), etnograficzne (np. informacje dotyczce plemion indiaskich w powieciach Alfreda Szklarskiego), itp.

Powysze elementy mog si znajdowa w tekstach dla dzieci, ale nie musz, poniewa powstaj take utwory, których celem jest niemal wylcznie rozrywka i które nie wykazuj ambicji edukacyjnych ani wychowawczych. Pocztki literatury pisanej z myl o mlodych czytelnikach sigaj XVIII w. Wczeniej taka literatura nie istniala, mlodzie czytala te same ksiki co doroli, co najwyej rodzice i opiekunowie nadzorowali wybór lektur. Nawet banie i bajki pisano dla doroslych. I cho wczeniej nie powstawaly ksiki pisane wylcznie dla dzieci i mlodziey, do czsto teksty "dla doroslych" opracowywano w taki sposób, by mogly by wykorzystywane równie przez najmlodszych czytelników. Opracowanie takie polegalo np. na usuniciu opisów

spowalniajcych atrakcyjn akcj czy usuniciu elementów, uznanych za "niepedagogiczne", czyli np. zwizanych ze sfer seksualn. Zmiany mogly polega ewentualnie na takim wyprofilowaniu dziela, by uwypukli elementy wychowawcze (czyli np. podkrelenie patriotyzmu, odwagi i innych cech, których wyrobienie u mlodych czytelników uznano za podane). Warto przy tym zwróci uwag na sposób funkcjonowania literatury dla dzieci i mlodziey, poniewa bardzo wiele tekstów, uznawanych dzi za mlodzieowe (i rzeczywicie z upodobaniem czytywane przez takich czytelników), w przeszloci mogla by adresowana do czytelników doroslych i dopiero póniej zostala "adoptowana" i zaakceptowana, take w wiadomoci powszechnej, przez dzieci i mlodzie. Dobrym przykladem moe by tu np. twórczo Juliusza Verne'a. Wiele z jego powieci pisane bylo w zamyle jako teksty "dla doroslych", propagujce odkrycia naukowe, geograficzne itp., jednak ze wzgldu na atrakcyjn form do szybko zyskaly one akceptacj mlodszych czytelników. Jedn z pierwszych powieci, która trafila w sposób szczególny do gustów mlodych czytelników mona uzna Don Kichota hiszpaskiego pisarza Miguela Cervantesa. Ogromn popularnoci cieszyly si bajki francuskich pisarzy, jak np. Jeana de La Fontaine'a, m.in. takie znane pozycje jak: Kruk i lis, Lis i winogrona oraz Konik polny i mrówka. Pisane z myl o doroslym czytelniku, znalazly odbiorców wród dzieci. Polska literatura dla dzieci i mlodziey ma dlugie tradycje i niemale osignicia. Jedn z pierwszych pisarek polskich, które zaczly pisa ten rodzaj literatury byla Klementyna Hoffmanowa. Byla ona twórczyni pierwszego polskiego czasopisma dziecicego, noszcego tytul Rozrywki dla dzieci. Pismo to ukazywalo si w latach 1824-1828 a na jego lamach publikowano m.in. wiersze, bajki, opowiadania dla dzieci, majce glównie wydwik patriotyczny, a take wychowawczy. W póniejszym czasie Hoffmanowa pisywala take do pierwszego w Europie Dziennika dla dzieci, majcego profil glównie wychowawczy a w mniejszym stopniu edukacyjny. Hoffmanowa jest ponadto autork kilku ksieczek dla dzieci i mlodziey, m.in. Pamitka po dobrej Matce przez mlod Polk (z 1819), beletryzowany traktat umoralniajcy, pisany z myl o dorastajcych dziewcztach. Autorem wielu wierszy, które weszly do klasyki literatury dziecicej, jest Jan Brzechwa. Pierwszy tomik wierszy dla dzieci, zatytulowany Tacowala igla z nitk Brzechwa wydal w 1937. Do dzisiaj du popularnoci ciesz si utwory Brzechwy pt. Pchla szachrajka, Le, Kaczka Dziwaczka, czy trylogia przedstawiajca dzieje Pana Kleksa. Na podstawie ksiek o przygodach pana Kleksa powstaly filmy fabularne w reyserii Krzysztofa Gradowskiego.

Do najbardziej znanych polskich pisarzy, tworzcych dla mlodziey, naley Edmund Niziurski. Jest on autorem szeregu ksiek, cieszcych si ogromn popularnoci ze wzgldu na doskonaly warsztat pisarski oraz oryginalne poczucie humoru. W powieciach Niziurskiego warstwa edukacyjna i wychowawcza ukryta jest za bardzo atrakcyjn, nienuc mlodego czytelnika fabul. S pisane ywo i barwnie, lecz i sklaniajce do refleksji. Nawet we wczesnych utworach, pisanych w czasie ogranicze wynikajcych z wprowadzania realizmu socjalistycznego, Niziurski potrafil przeciwstawi si schematom. Powieci maj dynamiczn, czsto sensacyjn akcj i wyróniaj si indywidualnym stylem narracji oraz humorem slownym i sytuacyjnym. Najbardziej znane sporód ksiek Niziurskiego to: Sposób na Alcybiadesa, Niewiarygodne przygody Marka Piegusa, Klub wlóczykijów. Ze wzgldu na barwny jzyk, sprawnie poprowadzon intryg oraz ogromne walory poznawcze duym uznaniem wród mlodych czytelników ciesz si ksiki Alfreda Szklarskiego. Jest on autorem bardzo popularnego cyklu podróniczego, którego glównym bohaterem jest Tomek Wilmowski. W ksikach tych, których akcja osadzona jest w realiach przelomu XIX i XX wieku, opisane s egzotyczne, lowieckie wyprawy Wilmowskiego, odbywane w towarzystwie grupy polskich emigrantów: prawego i szlachetnego ojca, tajemniczego Smugi oraz rubasznego i prostolinijnego bosmana Nowickiego. Interesujce perypetie slu tutaj zapoznaniu czytelnika z kultur, przyrod i histori rozmaitych krajów i miejsc, do których udaje si Tomek wraz ze swymi przyjaciólmi. FUNKCJE LITERATURY DZIECICEJ W PROCESIE WYCHOWANIA SPOLECZNO-MORALNEGO Literatura ulatwia przyswajanie wiedzy, organizacj czasu wolnego, wprowadza w pewne elementy tradycji kulturowej, wie emocjonalnie z takimi wartociami moralnymi, na jakich nam z punktu widzenia wychowawczego i spolecznego najbardziej zaley, czasem ulatwia dorane rozwizywanie trudnoci wychowawczych czy wychowawczych problemów. Przez ukazywanie w tekstach dowiadcze innych ludzi i nadawanie pewnych cech ludzkich zwierztom literatura wywiera wplyw na psychik i spoleczny rozwój jednostki ludzkiej. Ksztaltuje spoleczna wiadomo, uczy szacunku do regul ycia w zespole. Kontakt z ksik ma nauczy twórczego i osobistego uczestnictwa w kulturze literackiej, samodzielnego spoytkowania tych wartoci, które ksika jako element kultury posiada, interpretowania odczytywanych treci w taki sposób, aby mona z nich bylo budowa system

wlasnej hierarchii wartoci uzasadniony i konsekwentny. B. Suchodolski ujmuje funkcje literatury w yciu czlowieka w trzy zasadnicze funkcje: 1.Literatura ksztalci mylenie i krytycyzm, dostarcza materialu do przemyle, porówna i wniosków. 2.Literatura rozbudza zainteresowania i zamilowania, dziki niej ycie staje si bardziej interesujce, wiele rzeczy zaczyna pochlania uwag, latwiej zdoby si na wysilek i dyscyplin. 3.Literatura ksztalci uczucia i wyobrani, jest ródlem przey czlowieka. Literatura w yciu dziecka spelnia takie same funkcje jak w yciu doroslego czlowieka - budzi zainteresowania, jest ródlem wiedzy i przey dziecka. Sluchanie piknych utworów literackich, oprócz oddzialywania na uczucia estetyczne dziecka dostarcza wzorów wlaciwego postpowania, czyni bardziej wraliwym na krzywd innych, zachca do naladowania pozytywnego zachowania, wyrabia krytycyzm w stosunku do zachowa negatywnych. W miar jak dziecko poznaje i przyswaja sobie krg otaczajcych rzeczy i poj, literatura zaczyna zaspokaja nieco inne zainteresowania. Wprowadza dziecko w wiat fantazji, która staje si szkol nie rozwinitego jeszcze abstrakcyjnego mylenia. Odbiór literatury w wieku przedszkolnym okrela si czsto mianem reakcji przez dzialanie. Dziecko bowiem w tym wieku latwo podchwytuje sytuacje ukazane w literaturze kontynuujc je i rozwijajc w zabawie. Literatura pomaga ukaza dziecku prawdy moralne i egzystencjonalne, z którymi si boryka. Dziki oddzialywaniu literatury mona przekona dziecko i ródlo dobra i zla tkwi czsto w naszej wlasnej naturze. Agresja, zlo, lk, egoizm, zazdro, milo - s kategori uczu, które wyzwala czlowiek. Nic tak nie przemawia do wyobrani dziecka nie pobudza jego wewntrznego zaangaowania jak bajka. Realno bohaterów i wydarze, faktów, dziejcych si czsto w nieokrelonym czasie, jest dla dziecka oczywista. Bohaterowie bajek s nosicielami okrelonych wartoci. Postaci te mog by pozytywne lub negatywne. Bohater pozytywny budzi aprobat, ch utosamiania si z jego postaci. Posta negatywna budzi niech, czsto strach, pozostaje przykladem "antywzoru", zaslugujcego na potpienie. H. Mystkowska pisze, e: "jednym z najwaniejszych problemów wychowawczych jest ksztaltowanie postaw spoleczno - moralnych dziecka, jego umiejtnoci ycia i dzialania

wród ludzi. Ksika moe nam w tym pomóc przez ukazywanie przykladów, obrazów wlaciwego wspóldzialania z otoczeniem, likwidowania konfliktów powstalych z winy bohaterów utworu, umiejtnego roztaczania opieki nad slabszymi, chtnego podporzdkowania si prawu panujcemu w zespole. W ksice szeciolatki mog znale przyklady dobrej pracy, poczucia odpowiedzialnoci za jej wykonanie oraz przyklady zaufania, przywizania i szacunku dla doroslych". Literatura dziecica oddzialuje na rozwój dziecka w sposób wszechstronny: wplywa na ksztaltowanie postaw spoleczno - moralnych dziecka, pomaga w ksztaltowaniu postawy spolecznej dziecka jako czlonka rodziny, zbiorowoci przedszkolnej, spoleczestwo dostarcza wzorów do identyfikacji i modeli postpowania, budzi umiejtno odczuwania pikna, bezinteresown rado, ksztaltuje wraliwo estetyczn, pobudza sfer wyobrani i emocji, rozwija wyobrani, wewntrzne przeycia i wzbogaca zasób dowiadcze yciowych, ukazuje podstawowe wartoci moralne (dobro, milo, prawda, sprawiedliwo), rozwija sfer intelektualn dziecka, jako ródlo wartoci, poj, rozwija mow i mylenie, utrwala dotychczas zdobyte wiadomoci dotyczce otoczenia spolecznego, przyrodniczego i technicznego, budzi aktywno dziecka i zachca do dzialania; emocje zwizane z treci utworów literackich znajduj odzwierciedlenie w rónorodnej ekspresji, zabawie inscenizacji, twórczoci plastycznej, slownej, muzyczno ruchowej, zachca do pytania i rozmów dotyczcych zdarze, przey, bohaterów - dziecko dokonuje prób oceniania postaci literackich i oceny ich postaw. ,,Przez odpowiedni literatur dla dzieci ksztaltuje si smak przyszlego czytelnika." J. Brzechwa Literatura dla dzieci to skarbnica treci i bogactwo obrazów, które mog zachwyci malych odbiorców. To, czy tak si stanie, w ogromnym stopniu zaley od doroslych ­ najpierw rodziców i opiekunów. Kiedy jednak dziecko staje si przedszkolakiem, a potem uczniem, zadanie pokazywania mu pikna utworów literackich spada równie na nauczycieli. Teksty literackie przeznaczone dla dzieci maj duy wplyw na harmonijny rozwój malego czytelnika. Ksztalc bowiem ogóln sprawno intelektualn - intensyfikuj ksztaltowanie si poj logicznych, wzbogacaj wiedz o wiecie. Dziki kontaktom z literatur dziecko moe pozna wlasn psychik, wlasne przeycia potrzeby, co pomaga mu w zrozumieniu potrzeb rówieników, a nawet ludzi doroslych. Stosunek emocjonalny wytworzony pod wplywem lektury do osób, do ich postpowania i do norm moralnych zapocztkowuje elementarny

proces ksztaltowania spolecznie aprobowanych postaw, jest bodcem do czynnoci i dziala naladowczych. Moe te stanowi zacht do pracy nad sob. wiadoma edukacja literacka zmierza do ksztalcenia kompetencji czytelniczych, umoliwiajcych dziecku recepcj wartoci estetycznych utworu literackiego. Literatura dziecica moe by równie inspiracj wielostronnej aktywnoci dziecka: ekspresji slownej, plastycznej, muzycznej i zabaw ruchowych. Jednak szczególnie wyrane zwizki istniej midzy treci utworów, a tematem swobodnych zabaw dzieci. W czasie takiej aktywnoci, dziki której dzieci oywiaj bohaterów ksiek, odtwarzaj ich losy, a zarazem w twórczy sposób rozwijaj pewne wtki, tworzc swoisty komentarz utworu. Tutaj niezastpione s pikne banie znanych autorów: Ch.Peraulte'a, braci Grimm czy Ch.H.Andersena. Tre ksiki, która poruszyla wyobrani malego czytelnika, inspiruje czsto zabawy inscenizowane, zabawy w teatr. Ciekawe i wartociowe s szczególnie takie inscenizacje utworów literackich, kiedy dzieci nie ucz si tekstu, ale staraj si go zrozumie i przyswoi, aby go potem odtworzy w bardziej swobodnych formach dzialania. Dlatego bardzo istotny jest dobór odpowiednich utworów literackich, które mog by treci zabawy. Przy doborze utworu literackiego naley zwróci uwag, czy dziecko dojrzalo ju do zrozumienia jego sensu i treci. Dziecko musi zrozumie opowiadanie, aby przyswoi sobie jego tre i sens by wyobrazi sobie to, o czym tam si mówi i przey to, co przeywaj istoty przedstawione w bajce. Gdy tre i sens utworu literackiego s dla dziecka zrozumiale wówczas latwiej wplywa na jego postaw spoleczno - moraln. Nauczyciel i rodzice wybierajc utwór powinni bra pod uwag: wlaciwoci i potrzeby dzieci, artystyczne i wychowawcze wartoci utworów, zadania i treci wychowania. O doborze odpowiedniej lektury dziecicej decydowa powinny nie tylko treci poznawcze, wartoci wychowawcze i artystyczne dziela, ale równie zainteresowania dziecka, pogodny nastrój utworu, mila atmosfera w jakiej toczy si akcja i humor. Albowiem wykorzystanie elementów humoru i dowcipu, zachca dziecko do kontaktów z ksik i sprawia, i kontakt ten jest coraz czstszy i przyjemniejszy. Dziecko zazwyczaj ceni utwory pogodne i wesole, stroni za od tekstów smutnych czy budzcych lk. Dzieci w wieku przedszkolnym reaguj bardzo ywo na utwory literackie, ceni zwlaszcza te, w których akcja toczy si szybko, a bohaterowie przeywaj ciekawe przygody. Zainteresowanie bajk i bani jest najwiksze w wieku 4,5 - 5,5 lat; dzieci starsze natomiast

przedkladaj opowiadania realistyczne na fantastyczne co nie oznacza, e te ostatnie przestaly je interesowa. Wierszyki dziecice to krótkie utwory poetyckie, zazwyczaj rymowane. Ich charakter zmienia si w zalenoci od epoki, w której powstaj. Pierwsze wiersze, których glównym twórc byl Stanislaw Jachowicz zwracaly glównie uwag na walor dydaktyczny, wartoci wychowawczo ­ moralizatorskie, a take ostrzegaly i strofowaly dzieci przed niesubordynacj (pan kotek za obarstwo sluszn poniósl kar). Natomiast ju utwory Marii Konopnickiej ,,w przekonaniu, e zamiast potpia i straszy, bdzie moe lepiej pokazywa wady dziecka w formie komicznej, omieszy je i wykpi" odeszly od prezentowanego stylu przez Jachowicza, dziki czemu powstal typ wierszyka satyrycznego. Doskonalym przykladem takiego utworu jest ,,Stefek Burczymucha", w którym poetka przedstawia ironiczny portret dziecka ­ samochwaly. Wymiewa w nim, z cal serdecznoci i przyjaznym nastawieniem do glównego bohatera, jake popularn wad wród maluchów: ,,chwalipictwo". Wierszyk ten przedstawia w pogodny, radosny sposób przygody malego samochwaly, który w kocu pozbywa si swej brzydkiej przywary, uczc tym samym w zabawny i przyjazny sposób przedszkolaków. Jak mówil Boguslaw urakowski ,,wiersz ten tyle uczy co i bawi. Konopnicka wydobyla dziecicy komizm, po raz pierwszy w polskiej poezji dla dzieci wprowadzila na szerok skal elementy ludyczne". Tak form wiersza, utrzyman w stylu duego ladunku humoru kontynuowala Janina Poraziska (m.in.: ,,W Wojtusiowej izbie", ,,Psotki i mieszki", ,,Smyku - smyku na patyku") oraz Hanna Januszewska (m.in.: ,,Ele mele dudki", ,,Pyza na starym miecie"). Mistrzami w dziedzinie humoru dziecicego okazali si Julian Tuwim i Jan Brzechwa, których ,,figlarne wierszyki (...) bawi si przede wszystkim slowami, stawiajc wiat na opak". Stali si oni równie twórcami tzw. nurtu nonsensu, groteski, absurdu. W efekcie czego ,,powstala cala galeria leniów, klamczuchów, samochwal, skarypyt, zloników i beks oraz innych nieudaczników". Na szczególn uwag zasluguje tu wiersz, pt.: ,,Kaczka ­ Dziwaczka" Jana Brzechwy. Warto tego utworu jest nieoceniona. Autor w jake zabawny i mieszny sposób przedstawia przygody Kaczki - indywidualistki, która swoim zachowaniem zadziwia wszystkich czytelników. Jest inna, dziwna, oryginalna, nietypowa, fantazyjna, figlarna, co sprawia, i ciko zaakceptowa j. Jednake poprzez to, e nikomu nie robi krzywdy, yjc ,,po swojemu" ­ czsto miesznie, nierozumnie, a nawet ,,na opak", przekonuje nas do siebie, a nawet sprawia, i dziecko chce by tak Kaczk - Dziwaczk, która budzi zabawne, pozytywne emocje. Jak pisze K. Kraso wierszyk ten, uczy

poszanowania i tolerancji wobec innych, czyli dotyka spraw niezwykle powanych i trudnych w doroslym ju nawet yciu. Komizm przedstawiony w tego typu wierszach ukazywany jest zazwyczaj poprzez poslugiwanie si artem intelektualnym (,,Slówka i slufka"), slown zabaw (,,Figielek"), zrónicowanym rytmem (,,Lokomotywa"), absurdem (,,Cuda i dziwy"). W ich utworach zazwyczaj glówny bohater niewiadomy jest swoich wad i ulomnoci, co wicej przekonany jest wrcz, i posiada cechy zupelnie odwrotne. wietny przyklad stanowi tu, np. Le, który twierdzi, e praca to take ,,picie tranu", ,,mycie uszu", i ,,chodzenie do fryzjera". Powysze utwory przyjmowane s przez dzieci entuzjastycznie. Owe ,,wiersze niedorzeczne" staj si narzdziem nauki dziecka przez zabaw i miech. Afirmuj dziecic wyobrani, unikajc zarazem natrtnej dydaktyki, która jeli si pojawia, to wystpuje w delikatnej formie. Poeci staj si tu nie moralistami, lecz wlanie satyrykami, którzy z wadami i zlymi sklonnociami dzieci walcz artem i lagodn ironi, osigajc tym samym przychylno i zainteresowanie wród mlodych uczniów. Piszc o humorze zawartym w wierszach dla dzieci, nie sposób jest omin osob Danuty Wawilow. Jej wiersze s oceniane jako oryginalne, pelne humoru i fantazji. Jak np. w wierszu, pt.: Kaluyci: ,,Ju od rana na podwórzu wród patyków i wród lici przycupnli nad kalu pracowici kaluyci. Wygrzebuj brud z kaluy, niech kalua bdzie czysta ! Pelne rce ma roboty kady dobry kaluysta ! Rkawiczk i chusteczk dwóch blocistów chodnik czyci (...)" Dzieci s sklonne do wszelkich eksperymentów, dlatego te nie przeszkadzaj im odstpstwa od regul i zgadzaj si na to, by ,,kalu z brudu czyci". Jest to wiat radosnych zabaw, pelen swobody. Tak zwany - podwórkowy wiat - w którym spotykaj si dzieci: kocistki, blocici, kaluyci, itp. Wiersz ten staje si równie inspiracj do wymylania przez dzieci

rónorodnych miesznie, brzmicych wyrazów, co oczywicie niezwykle pobudza ich wyobrani. Opowiadania dziecice to krótkie utwory epickie, o prostej akcji, jednowtkowej fabule i niezmiennej trójdzielnej kompozycji (wstp, rozwinicie, zakoczenie). S one niezwykle wanym elementem nauki, gdy wspaniale oddzialuj na dziecic wyobrani. Rozwijaj nie tylko mow ale równie wplywaj na ksztaltowanie postaw moralnych i odpowiednie zachowania. Jednake forma ich zazwyczaj jest dlusza, od wczeniej omawianych wierszy, dlatego te szczególne znaczenie dla przedszkolaków ma zawarty w nich element humoru. Pozwala on bowiem na dluej skupi uwag, przeciwdziala znueniu i sprawia, i przedstawiany przez nauczyciela material zostaje bardzo szybko przyswajany i zapamitywany przez dziecko. Do poniszej charakterystyki wyselekcjonowalam te opowiadania, które ciesz si najwiksz popularnoci wród szeciolatków. Z pewnoci kady przedszkolak zna przygody wróbelka Elemelka, których autork jest Hanna Lochocka. Wydala ona bowiem zbiorek krótkich, rymowanych opowiada, w których glównym bohaterem jest sympatyczny wróbelek. Przeywa on wiele przygód, które wynikaj z chci poznania otaczajcej rzeczywistoci. Popada przy tym czsto w mieszne tarapaty. Jest zabawny, a nawet mona powiedzie, i troch nieporadny. W opowiadaniu tym toczy si ywa akcja, a oprócz tego mona odnale wiele elementów humoru. Dydaktyzm wystpuje tu w delikatnej formie ­ Elemelek uczy bezinteresownej przyjani i niesienia pomocy w potrzebie. Jest to bardzo przyjazny utwór dla dzieci, które wraz z wróbelkiem mog przeywa ciekawe i zabawne przygody. Bajki s to krótkie, artobliwe utwory literackie, wystpujce w formie wierszowanej lub te pisane proz. Stalym ich elementem jest moral, czyli pouczenie dla czytelnika. Jedn z glównych cech bajki jest alegoryczno. Kada bajka zawiera element fantastyczny, magiczny, a przy tym równie i dydaktyczny, który wystpuje zazwyczaj jako krytyka niepoprawnych zachowa i postaw. Dzieci w wieku przedszkolnym bardzo lubi ten rodzaj utworów, gdy oddzialuje on w doskonaly sposób na ich wyobrani. Zaspokaja potrzeb miloci, fantazjowania i marzenia. Krótkie bajki zawierajce elementy humoru i fantastyki szybko ,,wpadaj w ucho" i zostaj zapamitane przez dzieci. Elementy humoru, które s wykorzystywane podczas tworzenia tych krótkich utworów, odgrywaj niebagateln spraw. Dziki nim dzieci z chci ich sluchaj, w naturalny sposób przyswajaj i zapamituj przedstawione treci. Potrafi zdobyte wiadomoci przeloy na

rzeczywisto ­ wyciga odpowiednie wnioski (plynce z moralu bajki) i zachowywa si zgodnie z obowizujcymi normami i zasadami (podobnie do bohaterów czytanych utworów). Z uwagi na wielo i rónorodno bajek nie jestem w stanie scharakteryzowa ich wszystkich. Tak jak w przypadku wierszy i opowiada, wybralam te, które wedlug mnie zasluguj na wyrónienie. Do klasyki bajek naley równie ,,Szewczyk Dratewka" i ,,Kozucha Klamczucha" Janiny Poraziskiej. Utwory te pisane s pikn, rymowan i zrytmizowan proz, która jest mila dla ucha dziecka. Zawarty w nich humor i niemiertelne pointy sprawiaj, i aden przedszkolak nie oprze si ich urokowi. Wanda Chotomska i jej ,,Bajki z 1001 Dobranocy" to zbiór krótkich i zabawnych historyjek, powstalych na podstawie cyklu programu telewizyjnego ,,Jacek i Agatka". Utwory te ,,wychodz naprzeciw zainteresowaniom dzieci w wieku przedszkolnym, zaciekawiaj bowiem otaczajcym wiatem i odkrywaniem rzeczywistoci". Dziki fantazji i zawartemu humorowi pobudzaj wyobrani i spostrzegawczo. Pouczenie wystpuje tu w delikatnej formie, bez zbdnego umoralniania. ywa akcja i dowcip sprawiaj, i nauka prawidlowych zachowa (np. potrzeba mycia si) nie sprawia dzieciom problemu. ROLA ILUSTRACJI W PRZEKAZYWANIU TRECI UTWORÓW LITERACKICH Nieodzownym elementem ksiki przeznaczonej dla mlodszych dzieci s ilustracje. S one wane dlatego, e ksika dla najmlodszych sklada si przede wszystkim z ilustracji i wprowadzenie dzieci do czytelnictwa odbywa si wlaciwie dziki obrazkom. Ilustracja jest bodcem wyzwalajcym rónorodne procesy psychiczne, jest ródlem przey dzieci. Dziki ilustracji dziecko moe korzysta z ksiki samo, bez pomocy doroslych. Ilustracje wnosz w ycie dziecka rónorodne wartoci. Podstawowe zadania ilustracji to przede wszystkim pomoc w glbszym przeywaniu dziela literackiego oraz wprowadzanie dziecka w wiat sztuki. Ilustracja rozwija wszelkie dyspozycje psychiczne: spostrzeganie, wyobrani, mylenie, wzbogaca przeycia uczuciowe, rozszerza wiedz o wiecie, rozbudza zainteresowania. Wielk rol odgrywaj ilustracje, pomagajc dziecku w tworzeniu wyobrae i ich utrwalaniu. Male dziecko nie rozporzdza jeszcze duym zasobem wyobrae, tote oczekuje pomocy od ilustracji. Pragnie, aby wszystko o czym jest mowa w tekcie, bylo narysowane. Wraz z wiekiem potrzeba ta staje si mniej natarczywa. Najmlodsze dzieci, 3-4 letnie patrzc na ilustracje zazwyczaj wyliczaj tylko przedstawione na niej przedmioty lub postacie. Dzieci starsze zauwaaj te czynnoci. Ta umiejtno

,,odczytywania" ilustracji jest zalena od uzdolnie indywidualnych oraz od zasobu dowiadcze dzieci. Elbieta Kobiela pisze: ,, Dla wyobrani dziecka ilustracje w ksikach nie s tylko kolorowymi obrazkami. Dziecko widzi w nich inny wiat, który yje swoim wlasnym yciem. Ono wyobraa sobie naiwnie to, co widzi, jako na swój sposób rzeczywiste.'' Ilustracje dzialaj równie na uczucia dzieci. Reaguj one silnie na ilustracje nacechowane strachem, radoci, groz, komizmem. Ponadto ilustracje rozszerzaj ogóln wiedz o wiecie. Dziki ilustracjom przyblia si do dzieci caly ogromny wiat przyrody, krajobraz kraju rodzinnego, narody i ich obyczaje, technika. Ilustracja moe te wzbogaci wiat wewntrzny dziecka, pomóc mu w intensywnym przeyciu treci ksiki i wraz z ni wplywa na calo osobowoci dziecka. Spraw bardzo wan w ilustracji jest jej zgodno z realiami tekstu oraz dominacja pozytywnego nastawienia do rzeczywistoci. Wielkie znaczenie ma te humor. Zawsze jednak ilustracja ma cisly zwizek z tekstem. Zdaniem Ireny Sloskiej ,,Dobry tekst ma wielk sil. Moe poglbi przeywanie ilustracji, a take wraliwo estetyczn dziecka, pomóc mu znale i odczu pikno tam, gdzie samo mogloby obok niego przej obojtnie, moe równie ulatwi mu oswajanie si z nowymi rozwizaniami plastycznymi." Ilustracje w ksikach, ze wzgldu na maly format, nadaj si glównie do pracy z poszczególnymi dziemi lub w malych zespolach. Ilustracje w ksikach dobrze ju znanych ulatwiaj dzieciom zapamitanie ich treci, s okazj do nawizania rozmowy z kolegami o swoich ulubionych bohaterach, dostrzegania nowych szczególów na ilustracjach. Jednym z podstawowych zada ilustracji jest te wprowadzenie dziecka w wiat sztuki. Ilustracje dla dzieci powinny liczy si z wlaciwociami psychiki dziecicej, ale jednoczenie ksztalci j w kierunku, w jakim doroli uwaaj za sluszny. Dzieci 3-4 letnie lubi ilustracje wyrane, barwne, o tematyce bliskiej dzieciom, realistyczne, informujce w sposób rzetelny o wiecie, ludziach, przedmiotach, zwierztach. Dzieci starsze coraz mniej lubi ksiki ilustrowane, a czasem wol wrcz ksiki bez ilustracji. Podczas czytania same stwarzaj sobie obrazy i wizje bohaterów czy wydarze. Ich wyobrania tworzy sama, jest niezalena, wolna od narzucanych wyobrae artystów. Wychowawcze moliwoci literatury dla dzieci w stosunku do najmlodszych jej odbiorców s bardzo due. Sklada si na to wiele przyczyn zwizanych z wlaciwociami tego wieku, a midzy innymi ze sklonnoci do naladownictwa, identyfikowania si z postaciami literackimi, szybkim rozwojem mowy i mylenia, aktywnoci poznawcz i zabawow, wraliwoci emocjonaln, intensywnoci w poznawaniu i przeywaniu wiata, a

jednoczenie niepodwaalnym dla dzieci autorytetem osób doroslych- rodziców i wychowawców. Ksika dla dzieci zachca do dzialania i budzi aktywno umyslow dziecka. Wiersze, opowiadania, banie sprzyjaj rozwijaniu wyobrani i zachcaj dzieci do odtwarzania ich treci w zabawach i rónych formach twórczoci. Aby odtworzy akcj opowiadania czy bani, przedstawi kolejno nastpujcych po sobie wydarze, odegra glówne role- dzieci musz dobrze zapozna si z utworem, uwaa, stara si zapamita tre ksiki, uchwyci poszczególne jej fragmenty, sytuacje i zachodzce midzy nimi zwizki. Wychowawcze moliwoci literatury dotycz take rozwoju intelektualnego. Zasób dowiadcze malego dziecka jest niewielki, jego obserwacje, spostrzeenia i wyobraenia zwizane s z najbliszym otoczeniem. Wielo bodców wspólczesnego ycia nie ulatwia mu zdobycia podstawowej orientacji w tym otoczeniu. wiat ukazuje si dziecku w calej zloonoci. Kontakt z literatur poszerza moliwoci poznania wiata, ludzkich losów i obyczaju w perspektywie historii, pozwala na uczestnictwo w wydarzeniach niedostpnych codziennym dowiadczeniom dziecka. W ten sposób obcowanie z ksik zaspokaja potrzeb informacji, wzbogaca i utrwala wiadomoci o otaczajcym wiecie i porzdkuje dziecice dowiadczenia. Poprzez swój uproszczony obraz wiata ksiki mog ukazywa pewn spójno ulamkowych, fragmentarycznych obserwacji i wyobrae, jakie male dziecko uzyskuje w toku bezporednich kontaktów z otoczeniem. Ba czy opowiadanie, w których przedstawiono zdarzenia i sytuacje powstale w wyniku kolejnych nastpstw przyczyn i skutków oraz przygody bohaterów obrazujce ludzkie losy, mog pomóc wprowadzi pewien lad wród niepokojcego chaosu bodców atakujcych male dziecko we wspólczesnym, trudnym, skomplikowanym dla nich wiecie. Ksika moe by jednoczenie ródlem nowych wiadomoci, wzbogaca zasób pojciowy dziecka, zwielokrotnia moliwoci poznawania wiata- pozwala na swobodn wdrówk w czasie i przestrzeni ukazujc obrazy z odleglych lat i wizje przyszloci. Staramy si o to, aby przedszkolaki poznawaly otaczajc rzeczywisto w toku dzialania, obserwacji i samodzielnych dowiadcze. Pewne zakresy tych dowiadcze, mimo, e dotycz podstawowych poj o rzeczach i zjawiskach, mog by niedostpne dla malego dziecka w bezporednich kontaktach i wtedy zabawka, obraz, film, ksika staj si pierwszym ródlem informacji na ten temat. Przyswojenie treci utworów literackich angauje w znacznym stopniu uwag i pami, sprzyja doskonaleniu procesów intelektualnych, a jednoczenie wplywa na rozwój mowy. Starannie dobrane utwory literackie ukazuj ich odbiorcom wzory piknej polskiej mowy.

Utrwalone w pamici fragmenty tekstów staj si przykladem poprawnego jzyka i mog mie wplyw na doskonalenie funkcji mowy pod wzgldem gramatycznym i dwikowym, na wzbogacanie zasobu poj i slów, na rozwój umiejtnoci komunikatywnej wypowiedzi i doskonalenie stylu. Kontakt z ksik i ilustracj ksikow aktywizuje mylenie, procesy porównywania, analizowania, szukania przyczyn i skutków, wycigania wniosków, tworzenie elementarnych poj, sprzyja wiczeniom pamici, uwagi i skomplikowanych operacji mylowych. Pikna ksika nie tylko uczy myle i mówi- w równym stopniu wplywa na sfer emocjonaln dziecka. wiadczy o tym, midzy innymi, jego niezmiernie ywa reakcja, kiedy slucha opowiadania, mieje si i placze, nieruchomieje w momentach napicia. Ma to doniosle znaczenie w dziedzinie wychowania spolecznego. Ksiki, ukazujc wzory spolecznych stosunków, postpowanie bohaterów w okrelonych sytuacjach, pomagaj lepiej zrozumie innych ludzi. Dzieci chtnie identyfikuj si z ulubionymi postaciami z ksiek. BIBLIOTERAPIA Wielk sztuk jest odpowiednio wprowadzi dziecko w wiat doroslych, ale i nielatwo doroslym funkcjonowa w wiecie dziecka. Ksiki mog wiele pomóc i nauczy. Mdrze wykorzystane daj dostp do glbszej mdroci, przekazuj wane wskazówki, wzory mylenia, przeywania i zachowania. Doroli maj wiele moliwoci aby si czego dowiedzie i nauczy, posiadaj przecie umiejtnoci charakterystyczne dla doroslych : zdolno czytania i analizowania materialu, werbalizacji myli i poj, konceptualizacji i komunikacji. Dziecko - to wszystko musi dopiero zdoby, nauczy si wiele o wiecie i, co bardzo istotne, nauczy si w tym wiecie funkcjonowa, odnale w nim swoje miejsce. Nie jest to latwe, a w dzisiejszych czasach ogromnego przyspieszenia, zmian i dynamiki ycia coraz trudniejsze. Rodz si lki, zahamowania i nerwice. Pojawiaj si nieumiejtno radzenia sobie w grupie, problemy w nauce, wreszcie "samotno w tlumie". Jednym ze sposobów pomocy dziecku jest odkrywanie roli literatury, która moe da wsparcie, kompensuje niezaspokojone potrzeby, przedstawia inne wzory mylenia i dzialania, a tym samym buduje zasoby osobiste i stymuluje rozwój. Dobra ksika pomaga zmniejszy strach, uspokaja, redukuje lki i smutki. Niesie ulg w cierpieniu, koryguje emocjonalnie zaburzone zachowania, pomaga niemialym, samotnym i zakompleksionym, dodaje otuchy i sily do radzenia sobie w trudnych sytuacjach, do odnajdywania swojej drogi. Dziki niej mona dokona zmian w sferze emocjonalnej, eliminowa zle stany psychiczne i powstale

napicia. Dziecko naladuje, wykorzystuje wyobrani i zabaw do naturalnego uczenia si, odkrywania, rozumienia oraz zdobywania kolejnych umiejtnoci. Istot biblioterapii doskonale obrazuje cytat Urszuli K.LeGuin: "Czytamy ksiki, by odkry kim jestemy. To, co inni ludzie robi, myl i czuj jest bezcennym przewodnikiem w zrozumieniu kim jestemy i kim moemy si sta..." W Polsce pojcie biblioterapii pojawilo si w ostatnim dwudziestoleciu ubieglego wieku i zaczyna zatacza coraz szersze krgi, zwlaszcza w pedagogice specjalnej. Korzenie tej metody psychoterapeutycznej sigaj czasów staroytnych. W bibliotece w Aleksandrii widnialy slowa : "Lekarstwo na umysl". Z kolei slynne banie i opowiadanie Szeherezady powstaly na zamówienie sultana w celu , jak glosi legenda, wyleczenia go z depresji. W wieku XIII w kairskim szpitalu w ramach terapii stosowano czytanie Koranu, a w Europie na przelomie wieków XVIII i XIX w programach leczenia pojawily si teksty o charakterze zarówno religijnym, jak i wieckim. Po raz pierwszy uyto terminu "biblioterapia" w roku 1916. Samo pojcie wywodzi si od greckich wyrazów : biblion, co oznacza ksik, i therapeo - lecz. Podstawy biblioterapii stworzyl N.A. Rubakin, który od 1919 r. w Instytucie Bibliopsychologii w Lozannie zapocztkowal badania nad reakcjami indywidualnych czytelników. Za oficjaln definicj biblioterapii przyjmuje si dzialanie terapeutyczne oparte o stosowanie wyselekcjonowanych materialów czytelniczych rozumianych jako rodek wspierajcy proces terapeutyczny w medycynie. Jest rodzajem psychicznego wsparcia, pomocy w rozwizywaniu osobistych problemów, rodzajem oparcia w procesie osigania bezpieczestwa, rodkiem do realizacji potrzeb. Biblioterapia jest czci terapii pedagogicznej. Wyróniamy trzy rodzaje biblioterapii: instytucjonaln- stosowan przez lekarzy w stosunku do pacjentów "zinstytucjonalizowanych", najczciej chorych psychicznie kliniczn- praktykowan w dobrowolnych grupach pacjentów z problemami emocjonalnymi, jej glównym celem jest "wejrzenie w siebie" i doprowadzenie do zmiany sytuacji psychologicznej pacjenta wychowawcz (rozwojow) - w której stosuje si ksiki (materialy) wyobraeniowe i dydaktyczne dostosowane do osób zdrowych, ale borykajcych si z problemami wychowawczymi (rozwojowymi).Ten rodzaj biblioterapii moe by prowadzony w szkolach

(np. w bibliotece lub wietlicy) i ma za zadanie wspiera rozwój, samorealizacj i zdrowie psychiczne uczniów. Nadrzdnym celem biblioterapii wychowawczej jest redukcja lków, które towarzysz dziecku od najmlodszych lat. Lki wystpuj u wszystkich dzieci, s charakterystyczne dla ich rozwoju. Pelni rol przystosowawcz, maj mobilizowa do dziala ochronnych przed realnym zagroeniem, przewidywanym, prawdopodobnym lub zabezpiecza przed niezaspokojeniem potrzeb. Ale lk staje si patologiczny, gdy stale dominuje w zachowaniu dziecka, a poniewa jest permanentnie doznawany, prowadzi do szeregu zaburze. Zaburze w funkcjonowaniu dziecka na zewntrz, w rodowisku, jak i w nim samym - moe prowadzi do chaosu w dzialaniach, agresji czy te biernoci i apatii. Mog pojawi si zaburzenia czynnociowe, a take choroby takie jak alergie, astma, róne nieprzyjemne dolegliwoci w sferze wegetatywnej (zaczerwienienie lub blado skóry, potliwo, napicie miniowe, bóle glowy, bezsenno), w sferze poznawczej (zapominanie, chaos myli, brak koncentracji), w sferze emocji (napicie, zlo, placzliwo, przygnbienie), w sferze zachowa (trudnoci z mówieniem, wysoki i nerwowy miech, obgryzanie paznokci). Wobec powyszych rozwaa, niezwykle cennym staje si moliwo redukowania lków innymi metodami ni farmakologiczne, wspaniale perspektywy otwieraj si przed "leczeniem ksik biblioterapi". Biblioterapia klasyczna - to zajcia z ksik, prowadzone w sposób systematyczny, których celem jest denie do estetycznego wychowania dziecka poprzez kontakt ze slowem pisanym i czytanym. W efekcie oddzialywania umiejtnie dobranej literatury poglbieniu ulega samoobserwacja, co moe prowadzi do bardziej wiadomego kierowania sob i w konsekwencji do zmian w postawie i zachowaniu. W tym celu wykorzystuje si wybrane pozycje z kanonu wiatowej literatury dziecicej. Literatura ta wykorzystywana w terapii pedagogicznej ma fundamentalne znaczenie, buduje bowiem zasoby osobiste, tj. przysparza wiedzy, pomaga poznawa inne sposoby mylenia i dzialania, daje wzory zachowa (bohater literacki), wsparcie w sytuacjach emocjonalnie trudnych (poprzez akceptacj i danie nadziei), kompensuje wszelkie niedostatki (zastpczo zaspokaja wane potrzeby), relaksuje, wyzwala dobry nastrój, odcia w sytuacji tymczasowej (gdy nie ma si wplywu na bieg wydarze). Biblioterapi klasyczn mona wykorzystywa do pracy z dziemi w rónym wieku, a take z mlodzie.

Terapia przez ba - stosowana najczciej do pracy z dziemi w wieku 4-9 lat. Dziki niej wzbogacany jest wiat wewntrzny dziecka, gdy ba lczy w sobie elementy wiata realnego i fikcyjnego. W kadej bani eksponuje si wartoci moralne., poprzez jednoznaczne pokazanie, kogo i za co spotyka nagroda lub kara. Wyrany podzial na dobro i zlo oraz silna identyfikacja dziecka z bohaterem pozytywnym sprawia, e uczy si ono nie tylko pokonywa trudnoci, lecz zdobywa te cenn wiedz na temat systemu wartoci i wlaciwych wzorców postpowania. W przeciwiestwie do utworów literackich wykorzystywanych w biblioterapii klasycznej, banie maj zawsze szczliwe zakoczenie, przez co daj rado, zadowolenie, nadziej i optymizm. Z tego te wzgldu banie nazwano umownie lektur pocieszenia. Rzeczywisto kreowana w baniach jest zgodna z myleniem dziecka, dziki czemu pomaga mu zrozumie wiat i siebie, wprowadza porzdek i lad, pokazujc jakie reguly rzdz wiatem, tym samym buduje w dziecku poczucie bezpieczestwa. Ba rozwija wyobrani i fantazj, wyzwala emocje i wraliwo, uczy wspólczucia i empatii oraz wyraania uczu i wreszcie rozszerza zasoby jzyka. Ba w terapii moe by wykorzystywana rónie: jako wzorzec okrelonych zachowa, do uwiadomienia, poprzez identyfikacj, wlasnych problemów, jako wewntrzne wzmocnienie, jako kompensacja (zastpowanie) potrzeb. Przyklady bani poruszajcych okrelony problem: "Brzydkie kacztko" - brak akceptacji dla "innoci" "Kopciuszek"- rywalizacja rodzestwa, brak miloci i uznania Bajka terapeutyczna - adresowana jest glównie do dzieci od 4 do 9 lat, ma na celu uspokojenie, zredukowanie problemów emocjonalnych i wspieranie rozwoju osobowego dziecka. Jej specyfik jest to, e jest skierowana do konkretnego odbiorcy majcego konkretny problem. Bajka terapeutyczna pozwala dziecku bez lku spojrze na swoje problemy i uczy jak sobie z nimi radzi, dziecko zaczyna pozytywnie myle o sytuacjach trudnych - lkotwórczych. Dziki bajkom tajemnicze lki drczce dziecko trac swoj moc, staj si zwyklymi sytuacjami, w których dziecko potrafi dobrze dziala. Bajka jest utworem, który rozwija i ksztaltuje osobowo dziecka. Przez pryzmat bajki dziecko poznaje wiat, przenosi si w inne rodowisko, poznaje normy moralne i zachowania, rozwija wyobrani. Wyróniamy trzy rodzaje bajek terapeutycznych: relaksacyjna - której glównym celem jest uspokojenie i wyciszenie dziecka bajka psycho -edukacyjna - ma na celu wprowadzenie zmian w zachowaniu dziecka, czyli rozszerzenie repertuaru zachowa. Dziecko poznaje bohatera, który ma podobny problem i

zdobywa wzory jego rozwizania, uczy si postpowania w trudnej sytuacji, rozszerza swoj samowiadomo.

bajka psychoterapeu tyczna - jest dlusza w przeciwiestwie do poprzednich bajek, ma rozbudowan fabul; jej zadaniem jest obnianie lku, czyli ma nastpujce cele : - zastpczo zaspokoi potrzeby (kompensacja), dowartociowa - da wsparcie przez zrozumienie i akceptacj, budowanie pozytywnych emocji, nadziei i przyjani - przekaza odpowiedni wiedz o sytuacji lkotwórczej i wskaza sposoby radzenia sobie

Opracowaly: Malgorzata Maria Górka i Magda Zgliska

Materialy: Beata Siemitkowska, Elbieta Bugowska, Znaczenie literatury dziecicej w rozwoju dziecka w wieku przedszkolnym. Dostpny na: http://www.literka.pl/znaczenie-literatury-dzieciecej-w-rozwoju-dziecka-wwieku-przedszkolnym,artykul,21039,drukuj.html Barbara Moskal, Funkcje literatury dziecicej w procesie wychowania spoleczno-moralnego. Dostpny na: http://www.infofarm.com.pl/~przedszkole/index.php?option=com_content&task=view&id=1 7&Itemid=88 Urszula Maziarz , Sposoby wykorzystywania literatury dziecicej w przedszkolu.

Dostpny na: http://www.edukacja.edux.pl/p-448-sposoby-wykorzystywania-literaturydzieciecej.php Emilia Szczniak, Humor a literatura dziecica. Dostpny na: http://www.omep.org.pl/content/view/137/1/ Agnieszka Grayna Mamiska, Literatura dziecica w pracy przedszkola. Dostpny na: http://szkolnictwo.pl/index.php?id=PU5443 Renata Baraska, Znaczenie bani i bajki w yciu dziecka. Dostpny na: http://www.rybnik.pl/p10/Artykuly/Znaczenie%20bajki.htm Teresa Lubiska, Biblioterapia - nowa szansa ksiki. Dostpny na: http://www.publikacje.edu.pl/publikacje.php?nr=1002 Wikipedia ­ Literatura dla dzieci i mlodziey Dostpny na: http://pl.wikipedia.org/wiki/Literatura_dla_dzieci_i_m%C5%82odzie%C5%BCy

Information

18 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

449571


You might also be interested in

BETA