Read studia5s141-156.pdf text version

Studia Gdaskie, t. V, 141­156

Danuta ebrowska*

Poznawcze i wychowawcze wartoci bani Hansa Christiana Andersena

ycie to najbardziej zdumiewajca bajka. H. Ch. Andersen

Slowo wstpne

Hans Christian Andersen (1805-1875) to najwybitniejszy przedstawiciel duskiego romantyzmu, wielki mistrz literatury dziecicej, znany na calym wiecie. Jego nazwisko i dokonania literackie odnotowaly niemal wszystkie encyklopedie i slowniki. Rok 2005 powicony byl marzycielowi z Odense ­ miasta, w którym urodzil si twórca Calineczki. Oto jak baniopisarz wspomina swoj ojczyzn: ,,[...] Dania jest krajem poetyckim, obfitujcym w ludowe tradycje, dawne pieni i peln wydarze histori, zwizan z losem Szwecji i Norwegii. Na duskich wyspach rosn pikne, bukowe lasy, pola obsiane zboami i koniczyn, a wszystko to przypomina wielki ogród. Na jednej z tych zielonych wysp o nazwie Fionia, ley Odense, miejsce moich urodzin. Nazwano je tak na cze pogaskiego boga, Odyna, który jak glosi legenda, tu wlanie yl. Miasto jest stolic prowincji i ley dwadziecia dwie mile (okolo 150 km) od Kopenhagi"1. Hans Christian Andersen urodzil si w bardzo biednej rodzinie. Jego ojciec Hans mial wówczas dwadziecia dwa lata. Byl szewcem, a blisko trzydziestoletnia matka Anna Marie Andersdatter ­ praczk2. Rodzice bardzo kochali swojego jedynego syna; ojciec wieczorami czytal mu bajki francuskiego poety z XVII wieku La Fontaine'a. Niestety, w 1818 roku ojciec Andersena zmarl, a on sam rok póniej, majc zaledwie czternacie lat, postanowil opuci rodzinne miasto, by dalej si ksztalci. Pragnl zosta slawnym pisarzem, piewakiem, aktorem, tancerzem. Marta Ziólkowska-Sobecka tak pisze o tym okresie ycia mlodego, ambitnego marzyciela: ,,W stolicy Danii byl sam, nikogo nie znal,

* Dr Danuta ebrowska, Gdaska Wysza Szkola Humanistyczna, ul. Biskupia 24 b, 80-875 Gdask.

1 2

H. Ch. Andersen, Autobiografia. Ba mojego ycia. Przel. I. Chamska. Lód 2003, s. 9-10. J. Wullschläger, Andersen. ycie baniopisarza. Przel. M. Ochab, B. Sochaska. Warszawa 2005.

141

Danuta ebrowska

byl nieladny, biednie ubrany, mówil mieszn gwar i mial dziwaczne marzenia. Klanial si wic wszystkim grzecznie, jakby przepraszal za to, e yje i stukal do rónych drzwi, szukajc kogo, kto go przygarnie"3. W Kopenhadze pomogli Andersenowi piewak Siboni (dyrektor szkoly muzycznej) i Jonas Collin (ówczesny dyrektor Teatru Królewskiego)4; Collin uzyskal dla przyszlego baniopisarza stypendium i umoliwil mu nauk w gimnazjum. Hans Christian Andersen zdal matur w wieku dwudziestu trzech lat, nastpnie przez rok studiowal filozofi na uniwersytecie w Kopenhadze. Stypendium królewskie pozwolilo mlodemu poecie zwiedzi wiele krajów europejskich, w tym: Angli, Szwajcari, Wlochy, Niemcy i Francj. Zdzislaw ygulski sugeruje, e to wlanie podczas pobytu we Wloszech obudzila si w pisarzu milo do dzieci i ch tworzenia z myl o dziecicym czytelniku5.

Geneza twórczoci

Hans Christian Andersen debiutowal w 1822 roku. Jego literacki debiut to Mlodziecze próby wydane pod pseudonimem William Christian Walter6. Szczególnie pomylny dla autora Brzydkiego kacztka byl rok 1835. Ukazala si wówczas jego pierwsza dojrzala powie Improwizator, dziki której zdobyl slaw i pienidze; opublikowany zostal równie pierwszy tomik Bani opowiedzianych dzieciom ­ Eventyr fortalte for børn. Kolejne tomy ukazywaly si do 1872 roku. Banie napisane s proz i obejmuj 24 zeszyty; obecnie stanowi one klasyczne pozycje wiatowej literatury dla dzieci, s znane, czytane, wielokrotnie wznawiane w wysokich nakladach. Przyniosly pisarzowi upragniony sukces ­ midzynarodow slaw. Nie wiemy dokladnie, ile bani napisal Andersen. Jedne ródla wymieniaj 150, inne 168, a nawet 2007. Niektóre banie s utworami oryginalnymi, inne powstaly z inspiracji literatur obc, midzy innymi Ksig tysica i jednej nocy oraz sagami skandynawskimi8. Wiele pomyslów do swej twórczoci (nie tylko zreszt baniowej) zaczerpnl Andersen z motywów ludowych, zapamitanych z dziecistwa, kiedy to banie opowiadala mu babka (matka ojca). Ona pierwsza rozbudzila wraliwo i wyobrani przyszlego baniopisarza. By moe to dziki babce Andersena moemy dzisiaj przebywa

M. Ziólkowska-Sobecka, Trudne banie. ,,Brzydkie kacztko" H. Ch. Andersena. ,,ycie Szkoly" 1995, nr 3, s. 140. 4 H. Ch. Andersen, Banie. Przel. S. Beylin. Wstp A. Milska. Warszawa 1979, s. 17. 5 Z. ygulski, Jan Christian Andersen bajkopisarz duski. Warszawa 1956, s. 11. 6 M. Kurecka, Jan Christian Andersen. Warszawa 1965; por. Slownik pisarzy skandynawskich. Red. Z. Ciesielski. Warszawa 1991; Slownik literatury dziecicej i mlodzieowej. Pod red. B. Tylickiej, G. Leszczyskiego. Wroclaw 2002, s. 16. 7 S. H. Kaszyski, M. Krzysztofiak, Dzieje literatury duskiej. Pozna 1985; por M. Ziólkowska-Sobecka, Hans Christian Andersen. Warszawa 2001. 8 Por. haslo: Banie Andersena. [W:] Slownik literatury dziecicej i mlodzieowej, dz. cyt., s. 29-30.

3

142

Poznawcze i wychowawcze wartoci bani Hansa Christiana Andersena

w magicznym wiecie brzydkiego kacztka czy olowianego olnierzyka i ukochanej przez niego tancerki9. Do najbardziej znanych bani Andersena nale: Dziewczynka z zapalkami, Brzydkie kacztko, winiopas, Ksiniczka na ziarnku grochu, Stokrotka, Calineczka, Slowik, Nowe szaty króla, Dzielny olowiany olnierz, Dzikie labdzie. Banie Andersena zawieraj glboki humanistyczny sens i maj uniwersaln, ogólnoludzk, ponadczasow wymow oraz warto: ,,przez zaczarowany wiat kwiatów i zwierzt, wróek dobrych i zlych duchów ukazuj ludzkie charaktery i problemy"10. Pisarz pocztkowo tworzyl banie dla rozrywki, a nastpnie z potrzeby serca i dla zarobku. Spotkaly si one z gorc aprobat zarówno dzieci, jak i doroslych czytelników. Banie nale do najstarszych form literatury dziecicej. To wlanie Hansa Christiana Andersena uwaa si na gruncie europejskim za twórc prawdziwie artystycznej bani. Jego utwory przekazuj elementarny zasób wiedzy o wiecie, jak równie okrelony system wartoci i wci (take w XXI wieku) aktualne normy moralne.

Poznawcze i wychowawcze wartoci wybranych bani

Polskie dzieci z baniami autora Dziewczynki z zapalkami stykaj si od wczesnego dziecistwa. Sluchaj ich w domu, w przedszkolu, w szkole, w klasach I­III (edukacja zintegrowana) i w klasach IV­VI szkoly podstawowej (drugi szczebel edukacyjnej drabiny w polskim systemie szkolnym). Ju w przedszkolu dzieci uzyskuj informacj, e kadego roku 2 kwietnia (dzie urodzin H. Ch. Andersena) obchodzony jest Midzynarodowy Dzie Ksiki dla Dzieci11. Polskie dzieci (najczciej tzw. ,,starszaki" ­ szeciolatkowie) poznaj takie banie Andersena, jak: Stokrotka, Dziewczynka z zapalkami, Brzydkie kacztko, Królowa niegu, Krzesiwo, Calineczka. W edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej tekstom baniowym towarzyszy czsto muzyka i mnóstwo ilustracji. Przed Andersenem banie w Danii tworzyli Adam Ochleschläger i folklorysta Mathias Winter, który - wzorujc si na twórczoci baniowej niemieckich autorów, braci Jakuba i Wilhelma Grimmów ­ wydal w 1823 roku duskie banie ludowe12.

9 Posta dobrotliwej, mdrej kochajcej babki przywolal Andersen m. in. na kartach bani Dziewczynka z zapalkami i Królowa niegu. 10 Encyklopedia szkolna. Literatura i nauka o jzyku. Red. A. Z. Makowiecki. Warszawa 1995, s. 16. 11 Ksika dziecica w pracy nauczyciela przedszkola. Red. G. Grabowska. Slupsk 1996, s. 366; Midzynarodowy Dzie Ksiki dla Dzieci obchodzony jest od 1967 roku. Kadego roku gospodarzem wita jest inny kraj. Polska byla organizatorem wita w 1979 roku (strona internetowa www.bibliotekawszkole.pl). 12 S. Kaszyski, M. Krzysztofiak, Dzieje literatury duskiej. Pozna 1985, s. 105.

143

Danuta ebrowska

W Polsce pierwsze przeklady utworów Andersena ukazaly si ju w polowie XIX wieku ­ wiersz Dziecko umierajce (1844) i Szaty królewskie (1852); drukowaly je glównie czasopisma. Duy wybór pt. Powiastki podlug H. Ch. Andersena pochodzi z 1890 roku, a w 1891 opublikowano zbiór Powiastki i banie przerobione przez Mari Gruszeck. Z kolei w 1899 roku ukazal si klasyczny ju dzi wybór Bani w tlumaczeniu Cecylii Niewiadomskiej. Jak wskazuje Grzegorz Leszczyski, pierwsze pelne wydanie polskie, Zbiorowe wydanie Bani Andersena (t. 1-6, 1931) oraz wielokrotnie wznawiane Banie (t. 1-3, 1956)13 zawdziczamy dwójce znakomitych tlumaczy ­ Stefanii Beylin i Jaroslawowi Iwaszkiewiczowi. Ilustrowal je wybitny malarz, grafik, rysownik, scenograf ­ Jan Marcin Szancer (1902­1973), który byl artyst wszechstronnym. Banie Andersena s znane na calym wiecie, stanowi najslynniejsz ksik dla dzieci, doczekaly si licznych adaptacji teatralnych, telewizyjnych i filmowych. Najbardziej znane s adaptacje bani amerykaskiego reysera i producenta Walta Disneya. Andersen to niezwykle bogata osobowo twórcza: poeta, powieciopisarz, dramatopisarz, autor humoresek, wspomnie z podróy i wlasnej biografii, nade wszystko wielu zbiorów bani, które nadal urzekaj czytelników swoj mdroci i piknem, humorem i optymizmem, ale take smutkiem, realiami ycia obrazujcymi codzienn egzystencj Duczyków w XIX wieku oraz sposobami kreacji dziecicych bohaterów. Do podstawowych cech kompozycyjnych bani zaliczamy: magiczno, fantastyk, antropomorfizacj wiata przyrody (jedn z najstarszych form bani byla ba zwierzca), operowanie kontrastem (mdry ­ glupi, bogaty ­ biedny, litociwy ­ okrutny, sprawiedliwy ­ niesprawiedliwy, silny ­ slaby, wysoki ­ niski) oraz szeregiem utartych konwencjonalnych motywów i wtków baniowych, czsto o charakterze wdrownym14. Jak pisze wybitny znawca literatury dziecicej Jerzy Cielikowski, banie adresowane do dzieci lcz w sobie elementy bani i bajki zwierzcej, fantastyki i magicznoci z symbolik zwierzc i dydaktyk15. Akcja bani rozgrywa si wszdzie i nigdzie, nigdy i zawsze, dawno, dawno temu za lasami, za morzami, za wysokimi górami, owego czasu, w siedemdziesitej siódmej krainie, ostatniego dnia starego roku, tak bardzo dawno temu, e nie pamitaj tego najstarsi ludzie. Pierwszy sukces literacki osignl Andersen, publikujc utwór poetycki Umierajce dziecko. Wiersz ten stanowil prawdziw rewolucj w literaturze wiatowej. Autor przemówil do czytelnika glosem dziecka i jako pierwszy w literaturze duskiej

Slownik literatury dziecicej i mlodzieowej, dz. cyt., s. 30, Stefania Beylin (1900-1987) po studiach polonistycznych i germanistycznych, od 1927 roku doktor filozofii. W 1931 roku dokonala dla Mortkowicza przekladu Bani Andersena; Jaroslaw Iwaszkiewicz (1894-1980) poeta, prozaik, tlumacz, eseista, dramatopisarz. 14 D. ebrowska, Hans Christian Andersen i jego wiat wartoci (refleksje nie tylko rocznicowe). [W:] Dziecko ­ teksty ­ znaczenia. Konteksty edukacyjne i rozwojowe. Pod red. A. Wasilewskiej. Gdask 2007, s. 35-48. 15 J. Cielikowski, Literatura osobna. Warszawa 1985, s. 75.

13

144

Poznawcze i wychowawcze wartoci bani Hansa Christiana Andersena

podjl temat mierci dzieci. Utwór ten z cal pewnoci godny jest przypomnienia, choby z tej przyczyny, e sam poeta sytuuje siebie w roli podmiotu lirycznego: Mamo, chcialbym ju spa, jestem znuony, Przy twoim sercu dobrze zasn by, Obiecaj mi, e lez nie bdziesz roni, Tak mi policzki pal twoje lzy. Tutaj tak zimno, za oknem grzmi burza, A w snach powraca najcudowniejszy czas, Kiedy zmczony ju powieki mru, Dobre anioly widz wokól nas. Czy widzisz tu przy mnie aniola, mamo? Sluchaj, muzyk cudn dla mnie gral, Ma bialo pikne skrzydla, popatrz mamo, Pewnie Bóg wszechmogcy mu je dal; W czerwie, ró, zloto oczy co spowija, To tamten aniol sypie kwietny pyl! Czy mnie te Bóg da skrzydla, póki yj, Czy te gdy, mamo, ju nie bd yl? Czemu tak mocno ciskasz moje dlonie, Policzek wtulasz wci w policzek mój, Cho mokry, przecie niby ogie plonie, Mamo, do koca wiata bd twój! Tylko ju nie placz, al mi serce toczy, Gdy bdziesz plaka, uslyszysz mój placz, Nie mam ju sily, musz zamkn oczy ­ Patrz, mamo! Aniol mnie caluje, patrz!16 Równie banie twórcy Calineczki wniosly wiele nowych elementów do literatury. Marzyciel z Odense pierwszy ,,nadal" ludzk osobowo przedmiotom, tworzc takie banie, jak Dzielny olowiany olnierzyk, Imbryk czy Latajcy kufer. Banie Andersena mona okreli mianem literackich arcydziel; s istotnie wybitne, doskonale, znakomite17. Ich wspóln cech jest glboki humanitaryzm

16 J. Wullschläger, dz. cyt., wiersz Umierajce dziecko w oryginale ukazal si drukiem we wrzeniu 1827 roku w dzienniku ,,Kjøbenhavns-posten", s. 94-95. W Meksyku jest Muzeum mierci ­ jedyne takie na wiecie. 17 W Zakladzie Dydaktyki Jzyka Polskiego Uniwersytetu Gdaskiego powstaly dwie prace napisane pod kierunkiem Danuty ebrowskiej: A. Galka, Banie Jana Christiana Andersena w polonistycznej edukacji szkolnej (praca licencjacka obroniona w 2004 roku) i R. A. Gorczyca, W krgu arcydziel H. Ch. Andersena (praca magisterska obroniona w 2005 roku).

145

Danuta ebrowska

i wraliwo na krzywd, a nawet wspólczucie dla przedmiotów martwych, którym baniopisarz, dziki sile swojej twórczej wyobrani, nadal cechy czlowiecze18. Banie przedstawiaj nie tylko wydarzenia z ycia dziecicych bohaterów, ale czsto wystpuj w nich krasnoludki, rusalki, elfy, dobre i zle wróki, czarownice, wiedmy, królowie i królowe, ksiniczki i ksita, jak równie zwierzta, roliny, a nawet kamienie czy kawalki lustra. Zastosowanie kontrastu jako zasady kompozycyjnej pozwolilo Andersenowi we wlaciwy sposób uwypukli uczuciowo te przeycia i wartoci, które s szczególnie cenne w budowaniu wlasnej osobowoci i tosamoci. Ze spraw wychowawczych na pierwszy plan wysuwa si zasada pozbawionej wyjtków sprawiedliwoci, która za dobre uczynki nagradza, a za zle karze. Nieodzownym elementem bani jest jej fantastyczno, wiadome pomieszanie elementów wiata rzeczywistego i transcendentalnego19. Strona poznawcza bani wie si cile z postaciami bohaterów i bliskim im wiatem wartoci. Ich charakterystyczn cech jest na ogól to, e nie s bierni. Przywolajmy kilka przykladowych tytulów: Królowa niegu, Dzikie labdzie, Brzydkie kacztko, Slowik. Bierno i lenistwo stanowi przedmiot kpiny, a aktywno, pracowito, pomyslowo i zaskakujca przedsibiorczo stanowi ich immanentn cech20. Baniowi bohaterowie pokonuj wiele trudnoci, walcz z przeszkodami, ostatecznie zwyciaj sil charakteru, wytrwaloci, pomyslowoci i dobroci serca. Pierwszy szereg wartoci stanowi prawda, dobro, pikno, drugi za - milo, sprawiedliwo, wiara, nadzieja, przyja, solidarno, mdro. I chocia nie wszystkie banie Andersena maj optymistyczne zakoczenie (np. Dziewczynka z zapalkami), to jest ono dominujce. Twórczo literacka slowika z Fionii (jedno z okrele Andersena) zaliczona zostala do nurtu tzw. realizmu poetyckiego; w jego baniach wystpuj bowiem pierwiastki romantyczne i realistyczne21. Twórc z Odense zalicza si take do grupy pisarzy chrzecijaskich. Banie Hansa Christiana Andersena s epickimi tekstami wielowymiarowymi; stanowi one dla dziecicych czytelników pierwsz szkol filozoficznego mylenia. Stawiaj pytania o sens ludzkiego ycia, o zasady moralne, o wiat wartoci, denia i aspiracje. Podkrelaj, e postawione sobie cele i sukcesy osigamy tylko wówczas, gdy jestemy aktywni, podejmujemy kolejne próby realizacji zamierze, nie godzimy si na bierno, cierpienie, a w swoich deniach do osigania zaloonych celów i sprostania yciowym wyzwaniom szukamy sprzymierzeców, przyjaciól.

J. Ch. Andersen, Banie. Tlum. S. Beylin i S. Sawicki. Warszawa 1987, s. 24. D. Simonides, Fantastyka bani i innych tekstów folklorystycznych w yciu dziecka. [W:] S. Frycie, Literatura dla dzieci i mlodziey w latach 1945-1970. Warszawa 1982, t. 2, s. 332. 20 Tame, s. 338. 21 S. Kaszyski, M. Krzysztofiak, Dzieje literatury duskiej. Pozna 1985, s. 105.

18 19

146

Poznawcze i wychowawcze wartoci bani Hansa Christiana Andersena

Kady rozwój ­ ludzi, spoleczestw, narodów - oznacza zmian zarówno ilociow, jak i jakociow. I tak ba Calineczka (1835)22 opowiada histori dziewczynki, która przyszla na wiat z ziarnka jczmienia podarowanego przez wrók kobiecie gorco pragncej dziecka. Z zasadzonego ziarenka wyrósl pikny tulipan, a z jego wntrza wylonila si liczna mala dziewczynka ­ wysokoci 2,5 cm. Kobieta nazwala j Calineczk, gdy wedlug angielskich miar dlugoci ­ miala 1 cal. Calineczka przeyla wiele przygód. Jest to ba pogodna, z happy endem. Jej wymowa edukacyjna jest bezsporna. Ba opowiada o tym, jak bohaterka usamodzielnia si, poznaje smak wolnoci i przyjani, dokonuje wlasnych wyborów; z biernej odrobinki staje si postaci aktywn, opiekucz, uczynn. Uratowala na przyklad jaskólk przed zamarzniciem, a ta w rewanu ­ w poczuciu wdzicznoci ­ zabrala j do królestwa kwiatów, w którym Calineczka poznala i polubila ksicia elfów. Tym sposobem zostala królow duszków kwiatowych23. Zakochany król nadal jej imi Maja. Calineczka uosabia wszystkie najlepsze cechy, jakimi powinny si odznacza mlode dziewczta i kobiety (chocia nie tylko one), a mianowicie: delikatno, dobro, pracowito, uczynno, wraliwo, wdziczno, wspólczucie. Ba o Calineczce znana jest dzieciom na calym wiecie. W Polsce wznawiana byla pod rónymi tytulami, m.in.: Calinka (1859), Calóweczka (1892), Malutka (1898), Dzieci elfów (1899), Malestwo (1902), Kruszynka Maja (1931), Palusia (1938), Odrobinka (1946). Ba ponadto wielokrotnie byla adaptowana na scen, powstal te japoski film animowany w reyserii Yugi Serikawy pt. Przygody Calineczki (1975)24. Lektura bani Andersena uzmyslawia uczniom problemy, z którymi przyjdzie im si zmierzy w codziennym yciu: bd doznawa przyjani (i jej braku), trudu istnienia, yczliwoci, sympatii, miloci, bólu, cierpienia, przemijania, mierci. O twórcy Krzesiwa powiedzie moemy, przywolujc slowa znakomitego pisarza francuskiego, jakim jest Anatol France (1844­1924), czlonek Akademii Francuskiej, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury z 1921 roku: ,,obwieszczono mi, e w sprawach tego wiata lepszy przypadnie mi udzial i e laskawa natura udzielila mi najcenniejszego ze swych darów, daru marzenia"25. Istotnie, natura obdarzyla obu pisarzy bardzo bogat wyobrani i calym wachlarzem marze. Andersenowi pozwolilo to stworzy banie o nieprzemijajcych wartociach. Poczwszy od 1956 roku, najwybitniejszym artystom tworzcym utwory dla dzieci i mlodziey przyznawany jest Medal im. Hansa Christiana Andersena, zwany Malym Noblem. T najbardziej prestiow nagrod przyznaje

Tytul oryginalny Tommelise. Mdro bajek. Kobieta-maskotka, wywiad z K. Miller przeprowadzila T. Cichocka. ,,Zwierciadlo" 2005, nr 10, s. 68-71. 24 B. T., Calineczka. [W:] Slownik literatury dziecicej i mlodzieowej. Wroclaw 2002, s. 59. W grudniu 2007 roku na polskim rynku prasowym adresowanym do dzieci ukazal si nowy, bogato ilustrowany miesicznik pt. ,,Pszczólka Maja i Przyjaciele"; siedziba redakcji znajduje si we Wroclawiu. Miesicznik w tytule wykorzystuje imi Calineczki ­ Maja. 25 S. Wortman, Ba w literaturze i yciu dziecka. Co i jak opowiada? Warszawa 1958, s. 5.

22 23

147

Danuta ebrowska

­ co dwa lata ­ IBBY (International Board on Books for Young People). Instytucj t zaloyla w 1953 roku niemiecka dziennikarka Jelli Leppman (1891-1970); sluy ona poglbianiu midzynarodowego porozumienia w sprawach dotyczcych twórczoci dla dzieci i mlodziey. Organizacja ta ma w wielu krajach swoje narodowe sekcje. Polska sekcja IBBY dziala od 1973 roku i przyjla nazw Polski Komitet Przyjaciól Ksiki dla Dzieci. IBBY ma swoj stal siedzib w Szwajcarii. Glówne nagrody, zwane Medalami, otrzymuj wybitni wspólczeni autorzy, od 1996 roku take ilustratorzy, a od 1978 ­ tlumacze26. Od 1979 roku ­ co dwa lata ­ z inicjatywy Polskiej Sekcji przyznawana jest Midzynarodowa Nagroda Literacka im. Janusza Korczaka27, ustanowiona w roku 1978, w setn rocznic urodzin znakomitego pisarza i pedagoga. Artyzm bani Andersena, ich walory poznawcze i wychowawcze doceniaj nie tylko historycy i krytycy literatury, pedagodzy, psycholodzy, rodzice oraz dziecicy czytelnicy, ale równie wspólczeni poeci polscy. Oto kilka wybranych wierszy, które powstaly w holdzie duskiemu baniopisarzowi. Jako pierwszy przytaczamy utwór ksidza katolickiego i równoczenie poety Jana Twardowskiego (zmarlego w 2006 roku) Powrót Andersena (1937 rok): Cienie nieli na rkach dlugie wlosy umarlych furgot plaszczów barwil ich z daleka póny zachód maszty pozapalal jak pochodnie w twarze upionych zawsze Baltyk odbiega na pólnoc okrtami glbiej wod wiecc ponad miastem gwiazd zlociste rysko ptaki dzwonów rw si w wieach gniazdach snów ­ pokój stól noc w oknach tak nisko lamp gasncych w nocy jasny wzel cikie licie podniesionych powiek tak por przyszedl Andersen w snach najdalszych spokojny czlowiek o umiechnici na okrtach kolyszcej si Danii28.

Slownik literatury dziecicej i mlodzieowej, dz. cyt., s. 155. Tame, s. 244-246. 28 pieszmy si kocha ludzi, tak szybko odchodz. Wiersze ks. Jana Twardowskiego. Wybór i oprac. A. Iwanowska. Warszawa 1999, s. 11.

26 27

148

Poznawcze i wychowawcze wartoci bani Hansa Christiana Andersena

Zauroczenie baniami Andersena widoczne jest równie w wierszu Modlitwa tego samego autora: wita dziewczynko z zapalkami chro nas przed staruchami co placz e wszdzie zlo martwi si e nas oklamuj nie mówic nam o tym29. Wspólczesne poetki: Wanda Chotomska, Joanna Kulmowa i Emilia Waniowska równie napisaly wiersze powicone Andersenowi. Joanna Kulmowa ­ poetka, dramaturg, prozaik, satyryk ­ jest autork wiersza List do Andersena: Ja dzikuj panu panie Janie Christianie za to bardzo dziecinne bajanie. Za kominiarczyka, co si kochal w pasterce. Za slowika ­ e mial ywe serce. Za szkielko Królowej niegu. I za smutny los olnierzyka cynowego. Za ksiniczk na ziarnku grochu. Za cie, który trwa przy mnie wszdzie. I za kade brzydkie kacztko, co wie teraz, e labdziem bdzie. Emilia Waniowska, poetka i autorka opowiada dla dzieci, napisala wiersz Modlitwa za Hansa Christiana Andersena: Przychodz do Ciebie i modl si, Panie, nie zapomnij w niebie o Hansie Christianie. Przygarnij Andersena bliziutko do siebie

29 Ks. J. Twardowski, Ile sloca w sloneczniku, powiedz, drogi mój chlopczyku. Wiersze (1986-1988). Warszawa 2000, t. II, s. 99.

149

Danuta ebrowska

i znajd troch miejsca w nieskoczonym niebie dla olnierza z olowiu i jego tancerki, dla brzydkiego kacztka, dla Kaja i Gerdy. Dziewczynce z zapalkami ogrzej zmarznite dlonie. Daj jej, Boe, dom cieply, w którym kominek plonie. Nie pozwól by ziarnko grochu sprawialo ksiniczce ból. I niech si ju nie omiesza przed ludem nagi król. Znajd, Boe, troch miejsca w tajemnych zawiatach dla pana Andersena i dla jego wiata. A oto wiersz Wandy Chotomskiej (ur. 1929), poetki, prozaika, dziennikarki, autorki utworów scenicznych, audycji radiowych i telewizyjnych (m. in. o Jacku i Agatce), tekstów piosenek i ksiek dla dzieci, zatytulowany Dzie dobry, Panie Andersenie: Bylo brzydkie kacztko, najsmutniejsze z kacztek, zahukane, malutkie i slabe, dokuczali mu wszyscy i nikt o tym nie wiedzial, e z kacztka narodzi si labd. Dzie dobry, Panie Andersenie, Pan daleko poród gwiazd, a tutaj ronie pokolenie i to pytanie zada czas: - A co z nas bdzie? Co z nas bdzie? Czy w srebrne pióra dmuchnie wiatr? Czy wyroniemy na labdzie jak to kacztko z dawnych lat? 150

Poznawcze i wychowawcze wartoci bani Hansa Christiana Andersena

jeszcze pióra za male, jeszcze labd nie gotów do lotu. Ej, kaczta, slyszycie? Pan Andersen w nas wierzy, nie moemy mu sprawi zawodu. Dzie dobry, Panie Andersenie, my nie rzucamy slów na wiatr, bdziemy stara si codziennie, eby labdzie ujrzaly wiat. Pan wie, co bdzie, co z nas bdzie, i ju niedlugo przyjdzie czas, e wyroniemy na labdzie i pofruniemy a do gwiazd30. Chcialabym przytoczy równie wiersz Józefa Ratajczaka Podsluchane w bajkach Andersena, który podkrela urok bani duskiego twórcy. Gdybym mial czarodziejskie krzesiwo, Jak Andersen, tego jestem pewien, pojlbym zaraz za on z bani jak królewn. I pies by mi wiernie sluyl o lepiach jak mlyskie kola. Och, jeli tylko zechcecie, to i psa tu przywolam. A ja usid na krzele z królewn sw, jak na tronie i w sen jak w ba opuszcz oczy czytaniem znuone. Wtedy w tulipanie zamieszkam jak Calineczka, z olowianym olnierzykiem odbd dalekie podróe, na wyspie nieznanej poplyn do morskiego kraju, gdy wysp mi bajka wywróy. A najchtniej i najdluej pozostan poród ptaków i drzew, wród kwiatów, które pod mym okiem wyrosn i ju do lata zaczn tskni, a licie przebij znów nieg, by zazieleni si wiosn31.

30 Strona internetowa www.bibliotekawszkole.pl; A. Horodecka, Dzie dobry, Panie Andersenie. ,,Plomyczek" 1995, nr 4, s. 8-9. 31 Strona internetowa www.bibliotekawszkole.pl.

151

Danuta ebrowska

Próba podsumowania

Hans Christian Andersen jest pisarzem uniwersalnym. Jego banie skierowane s zarówno do czytelników doroslych, jak i dzieci32. Czsto spotykamy si z opini, e utwory autora Calineczki to lektura trudna w odbiorze dla mlodego czytelnika, jednake pamita naley, e banie - jak kada wielka literatura - s tekstami wielowarstwowymi, e sygnalizowane w nich problemy mog i powinny by odbierane na wielu poziomach33. Male dzieci zwróc uwag na zawarto fabularn bani i towarzyszce im ilustracje, starsze próbowa bd dostrzec przebieg zdarze, sytuacje, bohaterów i towarzyszce im przeycia, z kolei dojrzaly, wyrobiony czytelnik odbierze cale bogactwo wartoci poznawczych i wychowawczych, uwarunkowania spoleczne, psychologiczne, wymow filozoficzn i moraln baniowych utworów34. Hans Christian Andersen byl czlowiekiem trzech wymiarów czasowych ­ przeszloci, teraniejszoci i przyszloci. Banie zapewnily pisarzowi niemiertelno, wprowadzily go na dwór królewski, przemienily z brzydkiego kacztka we wspanialego labdzia35. Godna ponownego podkrelenia jest rola tlumaczy twórczoci baniopisarza duskiego na jzyk polski. Najbardziej zasluonymi translatorami s: Stefania Beylin i Jaroslaw Iwaszkiewicz, Franciszek Mirandola, Stanislaw Sawicki, Wladyslaw Syrokomla. Polskie wydania Bani Andersena maj niezwykle starann szat graficzn. Ilustrowali je midzy innymi tacy znakomici graficy, jak Jan Marcin Szancer, Marian Walentynowicz, Jan Grabiski, Zbigniew Rychlicki, Jaroslaw Srokowski, Olga Siemaszko, Konstanty Sopoko, Marek Szyszko, Janusz Oblucki, Janusz Stanny i Andrzej Strumillo. Andersen na kartach swoich bani powolal ,,do ycia" wielu bohaterów; s wród nich postacie pozytywne i negatywne, ptaki, zabawki i róne przedmioty oywione w roli bohaterów. Baniopisarz obdarzyl ich niezwykl wraliwoci (sam bowiem zawsze byl czlowiekiem i twórc ogromnie wraliwym na dziecic niedol, pikno wiata, magi taca, teatru, piewu). Wród bohaterów ze wiata zwierzt wyróniaj si zwlaszcza ptaki: brzydkie kacztko, slowik, jaskólka, labdzie. Nie wiemy dokladnie, ile bani napisal Andersen. Pewne jest, e zawieraj one glboki sens humanistyczny i maj uniwersaln, ponadczasow warto. Przez zaczarowany wiat rolin i zwierzt, dobrych i zlych duchów, oywionych przedmiotów codziennego uytku (imbryk, igla, choinka) ukazuj ludzkie problemy i charaktery. W niezwykly, magiczny sposób banie (a wlaciwie ich narratorzy) opowiadaj o najwaniejszych dla czlowieka sprawach, o dylematach

M. Ziólkowska-Sobecka, Trudne banie..., dz. cyt. Tame, s. 139. 34 Tame. 35 D. wierczyska-Jelonek, Z rzeczywistoci wyrastaj najpikniejsze banie ­ O Janie Christianie Andersenie i jego baniach. ,,ycie Szkoly" 1987, nr 1.

32 33

152

Poznawcze i wychowawcze wartoci bani Hansa Christiana Andersena

ycia, wdzicznoci, niegodziwoci, przyjani i miloci, ludzkich tsknotach i marzeniach, o piknie wiata, przemijaniu i o nieuchronnoci mierci. Andersen w niepowtarzalny sposób potrafil lczy fantazj z rzeczywistoci, przeplata wzajemnie, ,,rozpinajc nad wszystkim czarodziejski welon poezji"36. Banie Andersena przetlumaczone zostaly prawie na wszystkie jzyki wiata. Pod wzgldem liczby przekladów i nakladów ustpuj tylko Biblii. Podsumowujc rozwaania dotyczce walorów poznawczych i wychowawczych bani Andersena, pragn podkreli, e banie towarzysz nam przez cale ycie, dostarczaj radoci, odprenia, ukazuj relacje z innymi ludmi, ksztaltujc nasz osobowo, wskazuj na potrzeb istnienia wlaciwych wizi interpersonalnych. Oto jak polskie dzieci wyrazily swoj milo do duskiego baniopisarza na lamach czasopisma ,,Plomyczek" w Licie dzieci do pana Andersena: Kochany panie Andersenie, kiedy czytamy pana banie, to w najchmurniejsze, najsmutniejsze dni staje si wkolo janiej. Z brzydkim kacztkiem w dal patrzymy za leccymi labdziami, Dlonie grzejemy przemarznite z dziewczynk z zapalkami, Cierpimy, gdy z miloci ginie dzielny olnierzyk olowiany. Ile na kartki pana ksiek zostalo przez nas lez wylanych Ile umiechów w nich zostalo, tak jasnych jak promyk sloca. Te najpikniejsze banie wiata czyta chcialoby si bez koca37. Oddajmy na zakoczenie rozwaa glos wybitnej znawczyni literatury dziecicej i mlodzieowej w Polsce ­ Krystynie Kuliczkowskiej (1912-1986), która tak wyrazila swoj fascynacj wiatem bani Hansa Christiana Andersena: Kady nosi w sobie jak Andersenowsk bajk, która tak zachwycila go w dziecistwie, e nie moe zapomnie tego wstrzsu, bajk, która urosla wraz z nim, odkrywajc coraz blisze w miar dojrzewania, warstwy38. Andersena kochaj wszyscy ­ i dzieci, i doroli na calym wiecie, wszdzie tam, gdzie kocha si stokrotki, slowiki, róe, labdzie i motyle39.

J. Ch. Andersen, Banie. Tlum. S. Beylin i S. Sawicki. Warszawa 1987, s. 25. List dzieci do pana Andersena. ,,Plomyczek" 1980, nr 7. 38 Strona internetowa www.bibliotekawszkole.pl. 39 Tame.

36 37

153

Danuta ebrowska

Z uwagi na wybitne wartoci poznawcze, literackie i wychowawcze utworów Andersena stale zainteresowanie jego osob i dzielami jest w pelni zrozumiale; pisarz ten zdobyl wiatow slaw oraz uznanie, jego twórczo zwycisko opiera si uplywowi czasu, a banie prowadz czytelników nieustannie ku wartociom, które czyni czlowieka dobrym, piknym i yjcym w prawdzie40. Bibliografia (wybór)

Andersen H. Ch., Banie. Przel. S. Beylin. Wstp A. Milska. Warszawa: Nasza Ksigarnia 1979. Andersen H. Ch., Najpikniejsze banie. Warszawa: wiat Ksiki [b.r.]. Andersen H. Ch., Autobiografia. Ba mojego ycia. Przel. I. Chamska. Lód: Ravi 2003. Bachelard G., Poetyka marzenia. Przel. I. Brogowski. Gdask: Slowo ­ Obraz ­ Terytoria 1998. Baluch A., Dziecko i wiat przedstawiony, czyli tajemnice dziecicej lektury. Warszawa: NK 1987. Baluch A. Ksika jest wiatem. O literaturze dla dzieci malych oraz dla dzieci starszych i nastolatków. Kraków: Universitas 2005. Bernstein B., Odtwarzanie kultury. Warszawa: PIW 1990. Bettelheim B., Cudowne i poyteczne. O znaczeniach i wartociach bani. Przel. i przedmow opatrzyla D. Danek. Warszawa: PIW 1985, t. I. Brzozowska Z., Andersen w Polsce. Historia recepcji wydawniczej. Wroclaw: Ossolineum 1970. Cielikowski J., Literatura osobna. Warszawa: NK 1985. Dymara B., Dziecko w wiecie marze. Kraków: Impuls 1996. Frycie S., Literatura dla dzieci i mlodziey w latach 1945­1970. Warszawa: WSiP 1982. Gajda J., Wartoci w yciu czlowieka. Lublin: Wyd. UMCS 1997. Golaszewska M., Istota i istnienie wartoci. Warszawa: PWN 1990. Golaszewska M., Szkic o dziecicej naiwnoci. [W:] Wartoci w wiecie dziecka i sztuki dla dziecka. Red. M. Tyszkowa, B. urakowski. Warszawa­Pozna: PWN 1984. Jurkowska M., Podróe po krainie bani. ,,Twórczo" 1995, nr 4. Kaszyski S., Krzysztofiak M., Dzieje literatury duskiej. Pozna: Wyd. Naukowe UAM 1985. Ksika dziecica w pracy nauczyciela przedszkola. Red. G. Grabowska. Slupsk: Instytut Pedagogiki, Wysza Szkola Pedagogiczna w Slupsku 1996. Kuliczkowska K., W wiecie prozy dla dzieci. Warszawa: NK 1983. Kurecka M., Jan Christian Andersen. Warszawa: PIW 1965. Lewiska T., Hans Christian Andersen i jego muzeum w Odense w Danii. ,,Wychowanie w Przedszkolu" 1995, nr 3. Lugowska J., Bajka w literaturze dziecicej. Warszawa: Mlodzieowa Agencja Wydawnicza 1988.

40

Patrz: S. Skrzypiec, Wychowanie a biologiczne dziedzictwo czlowieka. Gdask 1999, s. 8.

154

Poznawcze i wychowawcze wartoci bani Hansa Christiana Andersena

Matuszewski I., Wartoci moralne bajek i ich miejsce w edukacji wczesnoszkolnej. ,,Biblioteka w szkole" 1999, nr 3. Milska A., Dzieje ycia Jana Christiana Andersena. Warszawa: NK 1986. Papuziska J., Inicjacje literackie. Problemy pierwszych kontaktów dziecka z ksik. Warszawa: WSiP 1981. Propp W., Morfologia bajki. ,,Pamitnik Literacki" 1968, z. 4. Puzynina J., Jzyk wartoci. Warszawa: PWN 1992. Puzynina J., Slowo ­ dar, który mona zmarnowa lub pomnoy. ,,Polonistyka" 1994, nr 7. Ratyska H., Literatura dziecica w pracy przedszkola. Warszawa: WSiP 1976. Sikuciska D., O baniach Andersena. ,,ycie Szkoly" 2003, nr 3. Sochaska B., Andersen znany i nieznany. ,,Wychowanie w Przedszkolu" 2005, nr 7. Slownik literatury dziecicej i mlodzieowej. Red. B. Tylicka, G. Leszczyski. Wroclaw: Wydawnictwo Ossoliskich 2002. Slownik pisarzy skandynawskich. Red. Z. Ciesielski. Warszawa: Wiedza Powszechna 1991. Slownik pisarzy wiata. Red. J. Malanka. Kraków: Zielona Sowa 2004. Spoleczestwo ­ opieka ­ wychowanie. Red. J. ebrowski. Gdask: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdaskiego 2004. pieszmy si kocha ludzi, tak szybko odchodz. Wiersze ks. Jana Twardowskiego. Warszawa: PWN 1999. wierczyska-Jelonek D., Z rzeczywistoci wyrastaj najpikniejsze banie. O Janie Christianie Andersenie i jego baniach. ,,ycie Szkoly" 1987, nr 1. Twardowski J., Ile sloca w sloneczniku, powiedz, drogi mój chlopczyku. Wiersze (1986-1988). Warszawa: Wyd. Archidiecezji Warszawskiej 2000, t. II. Wortman S., Ba w literaturze i w yciu dziecka. Co i jak opowiada? Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich 1958. Ziólkowska-Sobecka M., Trudne banie. ,,Brzydkie kacztko" H. Ch. Andersena. ,,ycie Szkoly" 1995, nr 3. Ziólkowska-Sobecka M., Hans Christian Andersen. Warszawa: Wydawnictwo Wyszej Szkoly Pedagogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej 2001. ebrowska D., Hans Christian Andersen i jego wiat wartoci. Refleksje nie tylko rocznicowe. [W:] Dziecko ­ teksty ­ znaczenia. Konteksty edukacyjne i rozwojowe. Red. A. Wasilewska. Gdask: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdaskiego 2007. ebrowski J., Z bada nad uczestnictwem w kulturze. Warszawa 1976. uchowska W., Oswajanie ze sztuk slowa. Pocztki edukacji literackiej. Warszawa: WSiP 1992. ygulski Z., Jan Christian Andersen bajkopisarz duski. Warszawa: Wiedza Powszechna 1956.

155

Danuta ebrowska

Summary Cognitive and educational values in Hans Christian Andersen's fables

The article discusses the universal values of Hans Christian Andersen fables focusing especially on their cognitive and education values. It is comprised of four parts: introductory notes, Andersen's life and work, cognitive and educational values in selected fables and finally an attempt at summarizing the discussion. A thorough bibliography concludes the author's deliberations on the subject.

Information

16 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

926771