Read studia%20VII%20s159-172.pdf text version

Studia Gdaskie, t. VII, s. 159­17

Marta Jastrzbska*

Krótka charakterystyka zjawiska nieformalnych struktur podkultury przestpczej

Wprowadzenie

Kara pozbawienia wolnoci jest wci najsilniej krytykowanym rodkiem karnym1. Skazani umieszczeni w zakladzie karnym lub areszcie ledczym przebywaj stale w rodowisku o duym nasileniu czynników kryminogennych - zatem niesprzyjajcym resocjalizacji. W warunkach zakladu karnego potrzeby czlowieka polegaj na ustanawianiu i podtrzymywaniu pewnych typów zwizków ze rodowiskiem, koniecznych do wlaciwego psychofizjologicznego funkcjonowania osobowoci. Niemono ustanowienia czy podtrzymania pewnego typu zwizków w ramach struktury ja - wiat powoduje, e osobowo funkcjonuje w warunkach nieadekwatnych do jej potrzeb. Wysokie koszty spoleczne zwizane z resocjalizacj w ramach zakladu karnego s o tyle istotne z punktu widzenia celów kary pozbawienia wolnoci, e przy malo skutecznym przeciwdzialaniu ujemnemu wplywowi kryminogennego rodowiska wiziennego przewaajca cz osób zwalnianych, dokonujcych ponownie przestpstw, wykazuje z reguly znacznie wyszy stopie spolecznego wykolejenia ni przed pozbawieniem wolnoci. Brunon Holyst wskazal na wystpowanie sprzecznoci tkwicych w karze pozbawienia wolnoci. Przywolal niehumanitarno, nieskuteczno w sensie przeciwdzialania powrotowi do przestpstwa, trudnoci pogodzenia pracy wychowawczej, terapeutycznej z warunkami stwarzanymi obiektywnie przez fakt pozbawienia wolnoci. Psychologowie badajcy warunki wykonywania kary pozbawienia wolnoci bardzo silnie podkrelaj nieadekwatno warunków stworzonych w zakladach

* 1

Dr Marta Jastrzbska, Wydzial Nauk Spolecznych Uniwersytetu Gdaskiego.

B. Holyst, Problemy wspólczesnej penitencjarystyki w wiecie. T. II, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1987. B. Holyst, Kryminologia. Podstawowe problemy, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1999. B. Holyst, Problemy..., op. cit.

159

Marta Jastrzbska

karnych do wymaga prawidlowego funkcjonowania fizycznego i psychicznego jednostki. Za szczególn dolegliwo uznaj frustracj i deprywacj potrzeb, jak równie negatywn ocen spoleczn izolowanej jednostki. Przywoluj badania wskazujce, e wizie zrywa wiele swoich dotychczasowych funkcji spolecznych. Zdaniem karnisty Andrzeja Gaberlego ,,[...] paradoksalnie kary wizienia wplywaj demoralizujco na skazanych i wielokrotnie spychaj ich na dalsz drog przestpcz"5. Deprywacyjny charakter izolacji wiziennej wymusza na skazanych okrelone wzorce zachowania i radzenia sobie w sytuacji trudnej. Oznacza to, e pod powierzchni formalnego, jawnego i uregulowanego przepisami sposobu zachowania i komunikowania si winiów istnieje inny, ukryty zbiór zasad regulujcych postpowanie skazanych w rozmaitych sferach ycia6. Osadzeni przebywajcy w wizieniu mog podj decyzj uczestnictwa w nieformalnych strukturach podkultury przestpczej (nale wówczas do ,,grypsujcych") lub przynalenoci do osadzonych ,,niegrypsujcych" (w wypadku braku akceptacji norm ycia wiziennego). Przynaleno czlowieka do grupy ,,grypsujcych" lub ,,niegrypsujcych" powoduje jego automatyczn stygmatyzacj w rodowisku przestpczym. Sposób dzialania skazanego ,,grypsujcego" opiera si cile na nieformalnym kodeksie postpowania (polegajcym na przeciwstawianiu si administracji wiziennej, zgodnym z regulami i zasadami ustanowionymi przez samych skazanych). H. Dobromilska i J. Dorbomilski (199)7 wskazuj, e zjawisko podkultury przestpczej naley traktowa jako pewien system, którego glównymi elementami s: - specyficzna hierarchia wartoci i powizany z ni system norm postpowania, którym czsto towarzyszy ,,quasi-magiczny" sposób mylenia; - swoisty styl bycia i zwyczaje wizienne; - hierarchia spoleczna i role wizienne; - osobliwe wytwory podkulturowe (gwara, tatuae, piosenki, poezja i tak dalej). W literaturze penitencjarnej znale mona bardzo wiele definicji ,,podkultury przestpczej". Bywa ona te okrelana mianem ,,drugiego ycia", ,,grypsery", ,,subkultury wiziennej" czy ,,podkultury grypsujcych". Jedn z pierwszych, a zarazem bardzo trafnych definicji podkultury przestpczej jest wyjanienie Stanislawa Jedlewskiego (196) nawizujce do relacji wychowanków w zakladach poprawczych. Autor uwaal, e ,,drugie ycie" charakteryzuje si pewnymi pozaregulaminowymi formami postpowania wyznaczonymi w procesie interB. Holyst, Kryminologia..., op. cit.; J. Blachut, A. Gaberle, K. Krajewski, Kryminologia, Arche, Gdask 006. 5 A. Gaberle, Wolno zamiast kar, ,,Rzeczpospolita" 009, nr 11, s. . 6 E. Szymczak, Podkultura przestpcza, [w:] Zagadnienia penitencjarne. Skrypt dla sluchaczy szkoly podoficerskiej SW, pod red. E. Chmielewskiej i in., Centralny Orodek Szkolenia Sluby Wiziennej, Kalisz 00. 7 Za: S. Przybyliski, Podkultura wizienna ­ wielowymiarowo rzeczywistoci penitencjarnej, Oficyna Wydawnicza ,,Impuls", Kraków 005.

160

Krótka charakterystyka zjawiska nieformalnych struktur podkultury przestpczej

akcji midzy wychowankami zakladu. Wskazywal, e ,,drugie ycie wychowanków to niebezpieczny, wrogi polip, który toczy i zatruwa zdrowsze tkanki ycia w zakladzie, nie dopuszczajc do przeprowadzenia jakichkolwiek terapeutycznych zabiegów, które moglyby uzdrowi chory organizm [...]"8. Wartoci wynikajce z kodeksu postpowania wychowanków zakladu lub skazanych wewntrz jednostki penitencjarnej dotycz z kolei: zakazu wspólpracy z administracj lub manipulacji w kontakcie z ni, wzajemnej pomocy i solidarnoci wzgldem siebie, eksploatacji i agresji wobec innych wychowanków/winiów. Naley doda te, e respektowanie zasad podkultury przestpczej i identyfikowanie si z nimi powinny opiera si na wlaciwociach osobowych jednostki: osoba ,,grypsujca" powinna by sprytna, zuchwala, silna i agresywna. Cechy te maj równie umoliwia skazanemu objcie przywództwa w grupie ,,grypsujcych" i czyni go osob bardziej ,,prestiow i tward". Geneza zjawiska ,,drugiego ycia" odnosi si do dwóch koncepcji. Pierwsz z nich jest koncepcja deprywacyjna, która zaklada, e podkultura przestpcza jest wynikiem dolegliwoci (deprywacji) instytucji wizienia: na przyklad deprywacji sensorycznej (zwizanej ze zuboeniem rodowiska doplywajcych bodców) czy poznawczej (wynikajcej z braku lub ograniczenia informacji). Umieszczenie w wizieniu uderza poza tym w rozliczne wizi emocjonalne malonków, rodzestwa, blokuje przyja, milo. Deprywacji ulega potrzeba kontaktu emocjonalnego, wspóluczestnictwa, partnerstwa, godnoci osobistej, niezalenoci, intymnoci. Warunki zewntrzne uniemoliwiajce kontakt midzy ludmi sprzyjaj wzrostowi napi emocjonalnych i desocjalizacji, a w rezultacie powodowa mog wystpowanie zachowa agresywnych, draliwoci oraz stanów depresyjnych. Jak stwierdzil Boguslaw Waligóra, ,,[z]a wzgldnie zaspokajane w wizieniu mona uzna tylko potrzeby pokarmowe"9. Teorie transmisyjne zakladaj z kolei przeniesienie norm i zasad podkultury przestpczej z zewntrz. Oznacza to, e nieformalne i ukryte ycie zakladu karnego jest odwzorowaniem systemu wartoci i norm postpowania, które wystpuj w rodowisku przestpczym na wolnoci. Eugeniusz Szymczak wskazuje ponadto, e teoria transmisji znajduje wielu zwolenników wród funkcjonariuszy sluby wiziennej. Autor zauwaa, e funkcjonariuszom latwiej jest przypisa win za powstawanie ,,drugiego ycia" normom z zewntrz i zaakceptowa taki stan rzeczy, anieli obarczy ni sam instytucj wizienia czy kar pozbawienia wolnoci. Bardzo szeroko na temat podkultury przestpczej wypowiadal si Marek Kosewski10, który wskazal rónice midzy rywalizujcymi ze sob skazanymi mlodocianymi: ,,git-ludmi" oraz ,,fest-ludmi". Zasady postpowania obowiS. Jedlewski, Nieletni w zakladach poprawczych, Wiedza Powszechna, Warszawa 196, s. 9. B. Waligóra, Deprywacja potrzeb osób pozbawionych wolnoci, [w:] Problemy wspólczesnej penitencjarystyki w Polsce, red. B. Holyst, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 198, s. 61. 10 M. Kosewski, Ludzie w sytuacjach pokusy i upokorzenia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1985.

8 9

161

Marta Jastrzbska

zujce wród skazanych mlodocianych wymienia si najczciej ze wzgldu na ich najbardziej dynamiczny i agresywny charakter. Normy postpowania skazanych odbywajcych kar po raz pierwszy czy recydywistów penitencjarnych s z kolei nieco bardziej elastyczne, mniej agresywne (cho generalnie nie róni si znaczco od zasad postpowania skazanych mlodocianych). Autor pisze, e ,,git-ludmi" nazywani si skazani ,,grypsujcy", skazani ,,poszkodowani" to ,,cwele", jako ,,frajerzy" okrelani s za ,,niegrypsujcy". ,,Git-ludzie" uwaaj prac oraz wizienie za zlo i nastawieni s wylcznie na przetrwanie. Nale do nich zarówno skazani wysoce zdemoralizowani, o duej karierze przestpczej, jak i osadzeni, którym uczestnictwo w podkulturze przestpczej daje poczucie bezpieczestwa (wynikajce z braku zagroenia ze strony ,,silnych grypsujcych"). Warto wskaza tutaj, e dolczenie do grona ,,grypsujcych" wie si z wieloma zadaniami do spelnienia: potencjalny ,,grypser-wieak" zostaje poddany edukacji, w której jego obowizkiem jest przyswojenie sobie i nauczenie si wszystkiego, co dotyczy zasad podkultury przestpczej. Czasami musi on te dokona spektakularnego czynu (na przyklad aktu autoagresji), by ukaza si jako osoba ,,twarda" i ryzykujca swoje zdrowie w imi postanowie grupowych. Jego wiedza jest potem sprawdzana przez innych ,,grypsujcych", którzy mog zdecydowa o przynalenoci ,,wieaka" do grona ,,grypsujcych" lub nie11. ,,Poszkodowani" to skazani, którzy zostali wykluczeni z grupy ,,gitów" lub ,,festów" z powodu niedozwolonych dla grupy zachowa (na przyklad dopucili si przestpstwa o charakterze seksualnym albo narazili si grupie ,,podkulturowej") lub z powodu braku akceptacji ze wzgldu na ulomnoci psychiczne lub fizyczne. Osoby te s usytuowane na samym dole wiziennej hierarchii. Jak zauwaa Slawomir Przybyliski, ,,cwele" nie maj wlasnych norm postpowania, a we wlasnym gronie cechuj ich czsto brak lojalnoci i zaklamanie. Autor wskazuje take, e stygmat ,,cwela" nosi si czsto przez cale ycie, a w razie powtórnego trafienia do wizienia poddaje si ponownie takiego osadzonego wielu poniajcym czynnociom1. Grupa skazanych niedeklarujcych udzialu w nieformalnych strukturach podkultury przestpczej okrelana jest mianem ,,frajerów". Skazani ci nastawieni s na spokojne odbycie kary bez angaowania si w negatywne zachowania wynikajce z uczestnictwa w podkulturze przestpczej. Tym osadzonym zaley z reguly na przychylnoci administracji wiziennej, przez co s uwaani za grup nisz wród osadzonych ,,grypsujcych". W ostatnim czasie w zakladach karnych dla mlodocianych obserwuje si wzrost skazanych ,,niegrypsujcych", którzy zostali wykluczeni z grupy ,,grypsujcych". Grupa ta dominuje zwlaszcza na terenie pólnocnej Polski i okrelana jest mianem ,,cwaniaków". E. Szymczak

11 1

S. Przybyliski, op. cit. Ibidem.

16

Krótka charakterystyka zjawiska nieformalnych struktur podkultury przestpczej

wskazuje na wrogi stosunek ,,cwaniaków" do ,,grypsujcych", pozornie za przychylny wobec administracji wiziennej (cho pod pozorem wspólpracy z administracj grupa ta posluguje si metod konfrontacji i nietolerancji, a konflikty rozwizuje za pomoc agresji i sily fizycznej)1. Naley doda, e w Polsce do 1980 roku wyodrbnila si te grupa ,,festów", która rekrutowala si w wikszoci z mlodocianych skazanych ,,niegrypsujcych"1. Od tego czasu liczebno ,,festów" ulegala spadkowi, a obecnie nie wskazuje si ju grupy ,,fest-ludzi" jako odgrywajcej rol w podkulturze przestpczej. W grupie osób zwizanych z podkultur przestpcz mona wyloni przywódców, wokól których gromadz si inni osadzeni realizujcy ich polecenia. Mieczyslaw Ciosek wskazuje, e przywódcy udzielaj wskazówek i porad, rozstrzygaj spory w grupie, decyduj o przywróceniu do lask albo o wykluczeniu z grupy, udzielaj kar i nagród oraz zatwierdzaj zbiorowe akcje w wizieniu, na przyklad glodówki i bunty15. Analiza zjawiska podkultury przestpczej pokazuje, e istniej dwa typy przywódców: · typ intelektualny (osoba inteligentna, na pozór grzeczna, stosujca techniki manipulacji); · typ silny fizycznie (osoba stosujca ,,prawo pici", agresywna). Osoby obejmujce przywództwo nad grup ,,grypsujcych" odbywaj ponadto zazwyczaj dlugie wyroki, co powoduje, e znaj z dowiadczenia róne jednostki penitencjarne oraz przebywaj czsto w zakladach o surowych reimach. Odbywanie kar w rónych jednostkach penitencjarnych przyczynia si równie do ich bezporedniej znajomoci rónych ,,autorytetów" przestpczych. Prowodyrzy podkultury przestpczej popelniaj te zazwyczaj wiele przestpstw, czsto z uyciem sily fizycznej. W zakladach karnych przeciwstawiaj si administracji w sposób jawny oraz bezwzgldnie przestrzegaj ,,kodeksu wiziennego". Naley podkreli, e o ile zjawisko podkultury przestpczej jest wynikiem akceptacji norm i wartoci ze wiata przestpczego, o tyle uczestnictwo w niej spelnia dla skazanych kilka wanych funkcji psychologicznych. Uczestnictwo w ,,drugim yciu" zapewnia skazanym potrzeb bezpieczestwa - umoliwia kontakty i wsparcie we wlasnej grupie, z drugiej za strony stanowi przeciwstawienie si personelowi wiziennemu. Z potrzeb bezpieczestwa zwizana jest jednoczenie take potrzeba przynalenoci. Poprzez uczestnictwo w nieformalnych strukturach podkultury przestpczej osadzeni maj równie szans zaspokojenia potrzeby aprobaty ze strony innych osadzonych (potrzeba uznania) oraz, poprzez akceptacj w grupie, utrzymania pozytywnego obrazu wlasnej osoby (potrzeba poczucia wlasnej wartoci).

E. Szymczak, op. cit. M. Kosewski, op. cit. 15 M. Ciosek, Psychologia sdowa i penitencjarna, Wydawnictwa Prawnicze PWN, Warszawa 001.

1 1

16

Marta Jastrzbska

Wytwory podkultury przestpczej

Swoistymi i typowymi wytworami podkultury przestpczej s: tatuae oraz specyficzny jzyk ,,grypsujcych". Naley te doda, e u skazanych tych powszechnie wystpujcymi zachowaniami s zachowania agresywne, jak te samoagresywne. Henryk Ulaszyn wskazuje na najwiksze znaczenie jzyka winiów (gwary) w podkulturze przestpczej16. Zdaniem tego autora gwara jest cigle ywa, rozwija si oraz jest nonikiem wartoci, postaw i norm przestpczych. Gwara bywa czsto zrozumiala tylko dla skazanych, którzy si ni posluguj. Osadzeni wstpujcy dopiero w szeregi podkultury przestpczej musz niejednokrotnie powici duo czasu i wysilku, by pozna znaczenie wielu slów i móc komunikowa si w ten sposób. M. Ciosek podkrela, e gwara wizienna stanowi nie tylko przejaw ,,drugiego ycia", lecz równie czynnik cigle ksztaltujcy ,,drugie ycie" przez formowanie postaw czy zachowa osób, które j tworz i jej uywaj. Zgodnie z artykulem 116a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 roku Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 1997 roku, nr 90, poz. 557 z pón. zm.; dalej: kkw) skazanemu nie wolno poslugiwa si wyrazami lub zwrotami wulgarnymi, obelywymi albo gwar przestpców17. M. Ciosek podaje te definicj tatuay, które s trwalym rysunkiem na ciele wykonanym przez naklucia lub nacicia skóry oraz ich wypelnienie odpowiednim barwnikiem. Autor pisze, i tatuae stanowi swoiste uzewntrznienie wewntrznych cech lub przey, obaw, de czy uczu18. Tatuae mog by wykonywane przez skazanych dobrowolnie (w poczuciu skazanego moe to wynika ze wzgldów estetycznych) lub pod przymusem (szczególnie w przypadku skazanych wstpujcych do nieformalnych struktur podkultury przestpczej; tutaj tatua moe stanowi form naznaczenia i etykietowania danego czlonka podkultury przestepczej). Naley doda, e zdarza si, i skazani decyduj si na wykonanie tatuau w wizieniu. W razie udowodnienia faktu, e tatua zostal wykonany w jednostce penitencjarnej, osadzony ponosi za to konsekwencje w postaci wymierzenia kary dyscyplinarnej; równie w tym przypadku rozstrzyga artykul 116a kkw, który wskazuje, e skazanemu nie wolno wykonywa tatuay i zezwala na ich wykonywanie na sobie, jak te naklania do takich czynów lub pomaga w ich dokonywaniu. Agresja to z kolei zjawisko bardzo powszechne w warunkach izolacji wiziennej i czsto z ni utosamiane. Czlonkowie podkultury przestpczej s obligowani do tego, by by cwanym, sprytnym i agresywnym. Agresja stanowi dla nich poczucie radzenia sobie i dowodzenia wlasnych praw. Równie czsto obok agresji wymienia si zachowania zwrócone przeciwko sobie. Jak wskazuj GloH. Ulaszyn, Jzyk zlodziejski, Lódzkie Towarzystwo Naukowe, Lód 1951. M. Ciosek, op. cit. 18 Ibidem.

16 17

16

Krótka charakterystyka zjawiska nieformalnych struktur podkultury przestpczej

ria Babiker i Lois Arnold, samookaleczenia s aktem polegajcym na celowym zadawaniu bólu i/lub ran swojemu cialu, a pozbawionym intencji samobójczej19. W literaturze znale mona wizerunek osoby decydujcej si na zadanie sobie cierpienia, na który skladaj si, midzy innymi: niecierpliwo, agresywno, tendencje do reakcji prymitywnych lub impulsywnych, niska samoocena czy przewaga uczuciowoci nad reakcjami intelektualnymi0. Z jednej strony autoagresja moe by wynikiem negatywnego wplywu warunków wizienia na osobowo skazanych, co skutkowa moe dokonywaniem przez nich samouszkodze lub prób samobójczych; skazani musz bowiem wie ycie na cile okrelonej przestrzeni i podporzdkowa si warunkom, w których si znaleli. Z drugiej strony autoagresja moe by te aktem odwagi dla osób deklarujcych swój udzial w nieformalnych strukturach podkultury przestpczej lub wynikiem dzialania o podlou manipulacji, za pomoc którego skazani dy mog do zmiany postanowie procesowych (na przyklad uzyskania przerwy w karze czy warunkowego przedterminowego zwolnienia) lub zmiany decyzji administracji wiziennej (na przyklad odnonie do udzielenia zezwolenia na czasowe opuszczenie zakladu karnego). Uczestnictwo w nieformalnych strukturach podkultury przestpczej przejawia sie take w wielu obszarach dzialalnoci artystycznej winiów - poprzez rysunki, wiersze czy piosenki.

Nowe tendencje w podkulturze przestpczej

Transformacja ustrojowa i reforma systemu penitencjarnego w Polsce po 1989 roku spowodowaly otwarcie si instytucji penitencjarnych na wiat1. S. Przybyliski wskazal na dwa przeciwstawne zjawiska, które mona zaobserwowa w polskim wiziennictwie po roku 1989. Z jednej strony sluba wizienna stala si instytucj bardziej otwart na zewntrz, co zaczlo przejawia si wikszym akcentowaniem roli rodziny i kontaktu ze spoleczestwem w procesie readaptacji spolecznej winiów. Zlagodzone zostaly te przepisy dotyczce odbywania kary pozbawienia wolnoci - skazani zaczli mie swoje prawa, u których podstaw legla zasada indywidualizacji i humanitaryzmu. W zakladach karnych i aresztach ledczych nastpila poprawa warunków bytowych i sanitarnych. Z drugiej jednak strony do jednostek penitencjarnych coraz powszechniej przenika zaczly substancje nielegalne: narkotyki, alkohol, leki psychotropowe, a take telefony komórkowe oraz inne niepodane rodki. W wizieniach coraz bardziej zaczla liczy si zasobno materialna, powszechniejszy stal si kult pienidza. Duym niebezpieczestwem dla porzdku i ladu w zakladach karnych i aresztach ledczych staG. Babiker, L. Arnold, Autoagresja. Mowa zranionego ciala, Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 00. 0 A. Eckhardt, Autoagresja, W.A.B., Warszawa 1998. 1 S. Przybyliski, op. cit.

19

165

Marta Jastrzbska

li si skazani odbywajcy kar pozbawienia wolnoci za udzial w przestpczoci zorganizowanej (przejmujcy wplywy w wizieniu dziki swoim znajomociom i zasobnoci materialnej) oraz ,,biale kolnierzyki" (osadzeni odbywajcy kar pozbawienia wolnoci za przestpstwa gospodarcze). To wszystko spowodowalo, e podkultura przestpcza zaczla schodzi na dalszy plan, a ponad wszystko zaczly liczy si pienidze i skazani, którzy je posiadaj. Praca w jednostce penitencjarnej pozwala przyjrze si nowym tendencjom i zmianom w podkulturze przestpczej. Na podstawie dowiadcze w pracy z osobami pozbawionymi wolnoci mona przytoczy kilka wniosków bdcych efektem rozmów ze skazanymi i ich obserwacji, a wic codziennej praktyki. Z poczynionych obserwacji wynika, e normy podkultury przestpczej ulegaj w ostatnim czasie coraz wikszemu zlagodzeniu. Przejawia si to: - w odchodzeniu od silnego przywództwa, z reguly jednoosobowego, na rzecz podejmowania decyzji przez grup i wspólnego rozsdzania kwestii spornych (zwlaszcza w zakladach karnych typu pólotwartego i otwartego); - w przewadze postaw deklaratywnych i konformistycznych; - w odchodzeniu przez administracj jednostek penitencjarnych od negacji wspólnego osadzania skazanych ,,grypsujcych" i ,,niegrypsujacych" w celach mieszkalnych; - we wzrocie autorytetu wród wspólosadzonych skazanych zasobnych materialnie lub o wysokim poziomie inteligencji; - w zacieraniu rónic midzy osadzonymi ,,grypsujcymi" i ,,niegrypsujacymi" dziki ich wspólnemu uczestnictwu w zajciach grupowych: sportowych, kulturalno-owiatowych, terapeutycznych oraz w warsztatach, konkursach na terenie jednostek penitencjarnych; - w priorytecie interesów wlasnych nad interesem grupy; - w czstszym rozwizywaniu konfliktów przez negocjacje za pomoc rozsdnych argumentów; - w oslabieniu wrogoci osadzonych ,,grypsujcych" wobec administracji wiziennej; - w zaniku znaczenia tatuay, gwary czy zachowa agresywnych lub samoagresywnych jako metod dzialania. Informacje te znajduj równie potwierdzenie w wynikach ankiet, o których wypelnienie poproszono szedziesiciu piciu skazanych deklarujcych swój udzial w nieformalnych strukturach podkultury przestpczej w Zakladzie Karnym w Gdasku-Przeróbce w okresie od listopada do grudnia 009 roku. Skazani ,,grypsujcy" byli pytani o powody i znaczenie uczestnictwa w nieformalnych strukturach podkultury przestpczej. Wyniki przeprowadzonych bada ankietowych przedstawiono na rysunku 1. Okazalo si, e dla wikszoci skazanych (a 55 procent) zasady podkultury przestpczej kojarz si z utrzymywaniem higieny i czystoci. W ankietach spotka mona bylo na ten temat szereg stwierdze, midzy innymi: ,,z bru166

Krótka charakterystyka zjawiska nieformalnych struktur podkultury przestpczej

Rysunek 1. Powody uczestnictwa skazanych w nieformalnych strukturach podkultury przestpczej - rozklad w %

dasami nie bd siedzie", ,,to podstawa bym nie mierdzial i dbal o siebie, nie jak oni". Z kolei 17 procent skazanych uczestniczy w nieformalnych strukturach podkultury przestpczej na zasadzie kontynuacji ich wczeniejszego postpowania z innych jednostek penitencjarnych (bez szczególnego przykladania wagi do znaczenia i respektowania zasad podkultury przestpczej). W tym przypadku w ankietach pojawily si takie wypowiedzi, jak: ,,Jestem grypsujcy, bo we wszystkich kryminalach bylem", ,,Jestem grypsujcy, bo kiedy tak postanowilem i jako tak dalej jest". Dla jeszcze innych skazanych uczestnictwo w podkulturze przestpczej oznacza posiadanie wlasnych zasad, a tym samym odrónianie si od innych osadzonych, na przyklad: ,,Jem przy stole tylko ze swoimi", ,,Nie sprztam peronki" (korytarza), ,,Nie donosz". W kocu jeszcze inni za spraw ,,grypsowania" postrzegaj swoj osob jako ,,lepsz", liczc si w rodowisku wiziennym. Zaledwie dla procent osadzonych deklaracja osoby ,,grypsujcej" zwizana jest z przeciwstawianiem si personelowi wizienia. Uzyskane wyniki wskazuj, jak wida, na fakt wyranego rozlunienia w zakresie przestrzegania zasad i norm ,,drugiego ycia". Poza tym ju sama ch skazanych ,,grypsujcych" rozwizania ankiet dla funkcjonariusza sluby wiziennej wiadczy dobitnie o lagodzeniu norm podkulturowych oraz braku wrogoci wobec personelu wiziennego.

Przeciwdzialanie negatywnym przejawom podkultury przestpczej

Pomimo lagodzenia norm podkulturowych w ostatnich latach nie naley lekceway nawet drobnych przejawów zachowa osadzonych bdcych wynikiem angaowania si w ,,drugie ycie". Naley wskaza tutaj na podstawowe 167

Marta Jastrzbska

metody rozpoznawania zjawisk podkulturowych, jakimi s: obserwacja, rozmowa czy analiza wytworów osadzonych. Personel wizienia powinien stale podejmowa dzialania majce na celu przeciwdzialanie zjawisku podkultury przestpczej. Dzialania te okrela szczególowo § ust. 1 Zarzdzenia nr /0 Dyrektora Generalnego Sluby Wiziennej z dnia lutego 00 roku w sprawie szczególowych zasad prowadzenia i organizacji pracy penitencjarnej oraz zakresów czynnoci funkcjonariuszy i pracowników dzialów penitencjarnych i terapeutycznych (cytowane dalej: zarzdzenie nr /0). Ów paragraf dotyczy zapobiegania: 1) agresji, przemocy i wykorzystywaniu skazanych przez innych skazanych; ) autoagresji bdcej skutkiem presji grupowej; ) przejmowaniu przez skazanych zdemoralizowanych, majcych moliwoci wywierania wplywu, kontroli nad innymi skazanymi; ) przejmowaniu przez nieformalne grupy skazanych kontroli nad rónymi obszarami ycia zakladu karnego. Z kolei ustp § zarzdzenia nr /0 wskazuje, e w celu realizacji wymienionych punktów 1- naley w szczególnoci: - analizowa przyczyny atrakcyjnoci podkultury przestpczej dla skazanych i ogranicza korzyci wynikajce z przynalenoci do grup nieformalnych; - stwarza skazanym moliwoci zaspokojenia potrzeb psychologicznych, zwlaszcza w zakresie bezpieczestwa, przynalenoci i aktywnoci zbiorowej, konkurencyjne wobec tych wynikajcych z przynalenoci do grup nieformalnych; - eliminowa potencjalne ródla i moliwoci uzyskiwania, akumulowania i transferu przez skazanych dochodów pochodzcych ze ródel nielegalnych; - analizowa zachowania skazanych wiadczce o zwizkach z grupami nieformalnymi i przynalenoci do nich, które mog wskazywa na pelnione role i pozycj w podkulturze przestpczej; - zwraca uwag na skazanych, którzy z racji cech wiktymnych mog sta si obiektem szykan, nietolerancji lub agresji, a w konsekwencji poszkodowanymi na tle podkultury przestpczej; - oslabia rol i pozycj przywódców grup nieformalnych oraz ogranicza ich kontakty z innymi skazanymi i wplyw na nich; - wnioski z postpowa wyjaniajcych okolicznoci wypadków nadzwyczajnych majcych zwizek z podkultur przestpcz wykorzystywa do podejmowania dziala profilaktycznych; - organizowa nie rzadziej ni raz w miesicu odprawy penitencjarno-ochronne z udzialem dyrektora lub jego zastpcy, funkcjonariuszy dzialu penitencjarnego i moliwie najwikszej liczby funkcjonariuszy dzialu ochrony oraz przedstawicieli pozostalych dzialów i pracowników podmiotów, o których mowa w ustpie . Zarzdzenie nr /0 okrela równie zadania dla personelu, które maj si zarówno koncentrowa na pojedynczej osobie, jak i dotyczy ogólu osadzonych podczas wykonywania kary pozbawienia wolnoci. Wskazuj na to paragrafy 168

Krótka charakterystyka zjawiska nieformalnych struktur podkultury przestpczej

5-6. Zgodnie z § 5 zarzdzenia nr /0 bezporednio po przyjciu skazanego do zakladu karnego naley: - ustali, czy moe sta si sprawc lub ofiar przemocy; - ustali wstpnie dotychczasowe zwizki skazanego z podkultur przestpcz i jego stosunek do niej; - przestrzec przed dyscyplinarnymi konsekwencjami naruszania obowizujcych w zakladzie karnym przepisów oraz odpowiedzialnoci karn w razie udzialu w zdarzeniu noszcym znamiona przestpstwa; - wskaza na szkodliwo i negatywne skutki udzialu w podkulturze przestpczej; - pouczy o sytuacjach stanowicych zagroenie i sposobach reagowania; - wskaza, i zagraajce porzdkowi zachowania wynikajce z przynalenoci do grup nieformalnych bd traktowane jako negatywna przeslanka w ocenach postpów w resocjalizacji i odnotowywane w opiniach; - sformulowa zalecenia co do sposobu dalszego postpowania wynikajce z ustale dokonanych w punktach 1 i . Z kolei § 6 zarzdzenia nr /0 wskazuje, e w trakcie wykonywania kary pozbawienia wolnoci naley: - stale obserwowa zachowania skazanych i symptomy mogce wiadczy o zwizkach z podkultur przestpcz, pelnionych rolach oraz o mogcych wystpi na tym tle zagroeniach dla porzdku i bezpieczestwa zakladu karnego, w szczególnoci: a) czstsze pelnienie przez niektórych skazanych dyurów porzdkowych w celach, niespoywanie posilków przy stole, odrbne przechowywanie naczy stolowych, pozostawanie na uboczu lub izolowanie od kontaktu z przeloonymi, wymuszanie wiadczenia poslug osobistych, przyznawanie si do niepopelnionych przekrocze, b) odtrcanie i izolowanie od grupy w czasie spacerów, zaj kulturalno-owiatowych, wychowania fizycznego i z zakresu kultury fizycznej i sportu, c) wymuszanie w lani pomocy w myciu, lady pobicia lub zncania si, nowe tatuae, d) utrudnianie pracy, ograniczanie wydajnoci i zmuszanie do odstpowania czci efektów pracy, celowe psucie i niszczenie maszyn i urzdze; - rozmieszcza skazanych w celach mieszkalnych niezalenie od deklarowanej przynalenoci do grup nieformalnych, w sposób zapewniajcy bezpieczestwo osobiste i bezpieczestwo zakladu karnego; - dokonywa w miar potrzeby niezbdnych przemieszcze skazanych midzy celami, oddzialami mieszkalnymi, grupami roboczymi, stanowiskami pracy w celu zapewnienia im bezpieczestwa osobistego oraz porzdku i dyscypliny w jednostce; - gromadzi i przekazywa w trakcie odpraw penitencjarno-ochronnych informacje o przywódcach i aktywnych uczestnikach grup nieformalnych oraz okrela rodzaje zagroe mogcych wystpi z ich strony; 169

Marta Jastrzbska

- zatrudnia aktywnych uczestników grup nieformalnych wylcznie na stanowiskach umoliwiajcych cisl kontrol zachowania i wykonywanych obowizków; - egzekwowa od skazanych poslugiwanie si poprawnym jzykiem polskim; - rozstrzyga konflikty zachodzce midzy skazanymi w sposób szczególnie wnikliwy i rozwany, bez preferowania którejkolwiek z grup nieformalnych. Naley doda, e kierownik dzialu penitencjarnego wspólnie z kierownikiem dzialu ochrony powinni sporzdza co najmniej raz w roku pisemn analiz stanu ladu, dyscypliny i nastrojów w zakladzie karnym. Analiza ta ma w glównej mierze na celu ocen skutecznoci podejmowanych przedsiwzi slucych przeciwdzialaniu podkulturze przestpczej. Zapobieganie niedozwolonym zachowaniom skazanych odnosi si take do: - zapewnienia bezpieczestwa osobistego skazanym, jak równie tymczasowo aresztowanym; - prowadzenia rozmów, obserwacji z osobami aresztowanymi lub odbywajcymi kar pozbawienia wolnoci; - wlaciwego rozmieszczenia i osadzenia skazanych poszkodowanych i prowodyrów podkultury przestpczej; - wspólpracy wszystkich dzialów sluby w zakladzie karnym czy areszcie ledczym i wymiany informacji dotyczcych zjawiska podkultury przestpczej; - wlaciwego zagospodarowania osadzonym wolnego czasu dziki rónego rodzaju zajciom sportowym i edukacyjnym.

Podsumowanie

Tematyka podkultury przestpczej jest zazwyczaj odbierana przez studentów pedagogiki czy resocjalizacji z duym zainteresowaniem i ciekawoci. Wynika to moe z faktu, e cigle kojarzy si ze zjawiskiem, które jest ,,tajemne, ukryte, niejawne", zatem ciekawe i czsto inspirujce do dalszego poglbiania wiedzy na ten temat. Szczególnie chtnie studenci wysluchuj wskazówek dotyczcych praktycznego postpowania z osobami deklarujcymi udzial w nieformalnych strukturach podkultury przestpczej, w tym postpowania ze skazanymi przejawiajcymi zachowania autoagresywne, przeciwstawiajcymi si dzialaniom personelu wiziennego, lub z ciekawoci przygldaj si rónym wytworom podkultury (piosenkom, gwarze czy rysunkom wiziennym). Zmiany w funkcjonowaniu nieformalnych struktur podkultury przestpczej w polskich jednostkach penitencjarnych s cile zwizane z przemianami politycznymi i ustrojowymi na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat. Skutkuj one niewtpliwie odchodzeniem od norm ycia podkultury przestpczej i ich rozlunieniem. W porównaniu z okresem sprzed 1989 roku odnotowuje si obecnie coraz mniej przypadków zbiorowych odmów posilków lub wystpie skazanych, wykonywania tatuay na terenie jednostek penitencjarnych czy zachowa au170

Krótka charakterystyka zjawiska nieformalnych struktur podkultury przestpczej

toagresywnych zwizanych z przynalenoci do nieformalnych struktur podkultury przestpczej. Dla penitencjarzystów wnioski takie nie mog by mimo wszystko powodem do optymizmu, gdy pojawia si nowa grupa skazanych, która w bardzo silny sposób oddzialuje na rodowisko wizienne (a niekiedy i na rodowisko samych funkcjonariuszy). W wizieniach coraz powszechniej podkrela si kult pienidza i mówi si o nim, a skazanymi liczcymi si w hierarchii wiziennej staj si osadzeni wywodzcy si ze struktur przestpczoci zorganizowanej. Coraz czciej wlanie im zaczynaj podporzdkowywa si skazani z dlugim staem wiziennym oraz wysok pozycj wród ,,grypsujcych". Skazani tacy mog te naklania coraz wiksz liczb osadzonych ,,niegrypsujcych" do pomocy w celu realizacji ich interesów. Sposób dzialania osadzonych wywodzcych si ze struktur zorganizowanych jest czsto bezwzgldny, brutalny i agresywny. Powoduje to, e sluba wizienna musi stale wypracowywa nowe metody radzenia sobie z problemem tej, mona by rzec, troch innej podkultury i oddzialywania na ni. Personel wizienny powinien by wiadomy pojawiajcych si zagroe i podejmowa skuteczne interwencje, by przeciwstawia si wszelkim zjawiskom ,,drugiego ycia"; od efektywnoci radzenia sobie w warunkach izolacji penitencjarnej zalee moe bowiem póniejsze funkcjonowanie skazanych w warunkach wolnociowych. Pracownicy instytucji naukowych, studenci pedagogiki, psychologii czy resocjalizacji stykajcy si z instytucj wizienia powinni by wiadomi zjawiska i zagroe podkultury przestpczej oraz ledzi ewolucj tego zjawiska, gdy tylko w przypadku znajomoci zjawiska podkultury przestpczej mona podejmowa skuteczne oddzialywania resocjalizacyjne wobec osób pozbawionych wolnoci i skutecznie przeciwdziala czerpaniu korzyci wynikajcych z przynalenoci do grup nieformalnych oraz je ogranicza. Bibliografia

Babiker G., Arnold L., Autoagresja. Mowa zranionego ciala, Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 2002. Blachut, J., Gaberle, A., Krajewski, K., Kryminologia, Arche, Gdask 006. Ciosek, M., Psychologia sdowa i penitencjarna, Wydawnictwa Prawnicze PWN, Warszawa 006. Eckhardt A., Autoagresja, W.A.B., Warszawa 1998. Gaberle A., Wolno zamiast krat, ,,Rzeczpospolita" 2009, nr 11. Holyst B., Problemy wspólczesnej penitencjarystyki w wiecie T. II, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1987. Holyst B., Kryminologia. Podstawowe problemy, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1999. Jedlewski S., Nieletni w zakladach poprawczych, Wiedza Powszechna, Warszawa 196. Kosewski M., Ludzie w sytuacjach pokusy i upokorzenia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1985.

171

Marta Jastrzbska

Przybyliski S., Podkultura wizienna - wielowymiarowo rzeczywistoci penitencjarnej, Oficyna Wydawnicza ,,Impuls", Kraków 005. Szymczak, E., Podkultura przestpcza, [w:] Zagadnienia penitencjarne. Skrypt dla sluchaczy podoficerskiej SW, pod red. H. Chmielewskiej i in., Centralny Orodek Szkolenia Sluby Wiziennej, Kalisz 00. Ulaszyn H., Jzyk zlodziejski, Lódzkie Towarzystwo Naukowe, Lód 1951. Waligóra B., Deprywacja potrzeb osób pozbawionych wolnoci, [w:] Problemy wspólczesnej penitencjarystyki w Polsce, red. B. Holyst, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 198. Przepisy Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 roku Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 1997 roku, nr 90, poz. 557, z pón. zm.). Zarzdzenie nr /0 Dyrektora Generalnego Sluby Wiziennej z dnia lutego 00 roku w sprawie szczególowych zasad prowadzenia i organizacji pracy penitencjarnej oraz zakresów czynnoci funkcjonariuszy i pracowników dzialów penitencjarnych i terapeutycznych (z pón. zm.).

Summary

A short description of the phenomenon of informal structures of the criminal subculture The subject of the article refers to the phenomenon of informal structures of the criminal subculture, and how it has been changing over the last few years. The article characterizes the notion of the criminal subculture (`second life', `prison subculture', `jail argot user code') and the origin of the phenomenon - referring to the deprivation concept (relating to the prison arduousness itself), and the transmission concept (assuming a transmission of norms and rules of the criminal subculture from outside). A focus is also on describing norms of conduct of convicts declaring their participation in informal criminal subculture structures (so called `jail argot users'), and prisoners not getting involved in negative manifestations of the subculture are characterized. The article also enabled to briefly present and describe products of the criminal subculture - tattoos, language (slang), and the meaning of aggressive and self-aggressive behaviors.

Information

14 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

363646


You might also be interested in

BETA