Read Microsoft Word - De cuong bai giang mon LTTCTT _lastest_.doc text version

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng - Ngân sách cp tnh (tnh và thành ph trc thuc trung ng) - Ngân sách cp huyn (huyn, qun, th xã, thành ph thuc tnh) - Ngân sách cp xã (xã, phng, th trn) C quan qun lý qu ca NSNN là Kho bc Nhà nc. H thng Kho bc Nhà nc Vit nam c thành lp theo quyt nh Q 07/HBT ngày 4/1/90 và chính thc i vào hot ng ngày 1/4/90.

Chng 8. Tài chính công

1. Khái nim và bn cht ca Ngân sách nhà nc

Ngân sách nhà nc (NSNN) là d toán (k hoch) thu ­ chi bng tin ca nhà nc trong mt khong thi gian nht nh (thng là 1 nm). Nm ngân sách (hay còn gi là nm tài chính hoc tài khoá) là giai on mà trong ó d toán thu ­ chi tài chính ã c phê chun ca Quc hi có hiu lc thi hành. hu ht các nc, nm ngân sách có thi hn bng 1 nm dng lch, nhng thi im bt u và kt thúc nm ngân sách mi nc có khác nhau. a s các nc (trong ó có Vit nam), nm ngân sách trùng nm dng lch (bt u 1/1, kt thúc 31/12) nh Pháp, B, Hà lan, Trung quc. Mt s nc nh Anh, Nht, nm ngân sách bt u t 1/4 nm trc và kt thúc vào 31/3 nm sau. Úc thì t 1/7 nm trc n 30/6 nm sau, M t 1/10 nm trc n 30/9 nm sau. Vic quy nh nm ngân sách là hoàn toàn do ý chí ch quan ca tng nhà nc. V mt bn cht, NSNN là h thng nhng mi quan h kinh t gia nhà nc và xã hi phát sinh trong quá trình nhà nc huy ng và s dng các ngun tài chính nhm m bo yêu cu thc hin các chc nng ca nhà nc. Các quan h kinh t này bào gm: Quan h kinh t gia NSNN và các doanh nghip sn xut kinh doanh, dch v Quan h kinh t gia NSNN và các t chc tài chính trung gian Quan h kinh t gia NSNN và các t chc xã hi Quan h kinh t gia NSNN và các h gia ình Quan h kinh t gia NSNN và th trng tài chính

2. Vai trò ca ngân sách nhà nc trong nn kinh t

Ngân sách nhà nc là công c qun lý v mô mà nhà nc s dng thc hin chc nng, nhim v ca mình trong vic n nh, phát trin kinh t xã hi, m bo an ninh quc phòng và góp phn thc hin công bng xã hi.

2.1. NSNN ­ Công c huy ng ngun tài chính m bo các nhu cu chi tiêu ca nhà nc

Hot ng ca nhà nc trong các lnh vc chính tr, kinh t, xã hi luôn òi hi phi có các ngun tài chính chi tiêu cho nhng mc ích xác nh. Các nhu cu chi tiêu này c tho mãn bng các ngun thu ngân sách nc, mà ch yu là thu (trung bình chim 80-90% tng thu). ây là vai trò truyn thng ca NSNN, tn ti trong bt c thi i, ch xã hi nào k t khi nhà nc ra i. Nó xut phát t s cn thit khách quan ca vic ra i nhà nc vi chc nng qun lý kinh t xã hi.

2.2. NSNN ­ Công c iu tit v mô nn kinh t - xã hi ca nhà nc

Vai trò này xut hin trc nhu cu phi có s can thip ca nhà nc vào nn kinh t nhm khc phc nhng hn ch ca nn kinh t th trng, giúp nn kinh t - xã hi phát trin cân i và hp lý hn. Nhà nc thc hin vai trò iu tit v mô ca mình thông qua các hot ng thu, chi ngân sách. C th, vai trò này c th hin trong các lnh vc kinh t, xã hi nh sau: 2.2.1. V mt phát trin kinh t NSNN c s dng kích thích nn kinh t phát trin hoc hình thành c cu kinh t mi, thông qua các hot ng nh: - Dùng vn NSNN u t vào c s h tng kinh t xã hi nh giao thông, in, nc thu li... ây là nhng lnh vc rt cn cho s phát trin kinh t xã hi nhng t nhân không mun u t (do t sut li nhun thp, thi gian hoàn vn chm) hoc không kh nng (v vn và trình ) u t. Thc hin nhng u ãi v tín dng hoc thu nhm khuyn khích phát trin nhng ngành ngh hoc vùng cn phát trin, ví d các ngành kinh t mi (công ngh sinh hc, tin hc), các ngành trng im (sn xut hàng xut khu), các vùng

- Quan h kinh t gia NSNN vi hot ng tài chính i ngoi H thng ngân sách nhà nc c t chc theo mt trong hai mô hình sau: - Mô hình nhà nc liên bang: NSNN c t chc theo 3 cp · · Ngân sách liên bang Ngân sách bang

· Ngân sách a phng Mô hình nhà nc thng nht: NSNN gm 2 cp · Ngân sách trung ng

· Ngân sách a phng Ti Vit nam, theo tinh thn Lut Ngân sách nhà nc, c thông qua ngày 20 tháng 3 nm 1996 và có hiu lc thi hành t nm ngân sách 1997, h thng NSNN bao gm 4 cp: Ngân sách trung ng

-

230

231

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng kinh t vùng sâu vùng xa cn h tr phát trin m bo i sng ngi dân ó. - Thông qua vic áp dng thu sut cao i vi nhng mt hàng xa x có tác dng nh hng tiêu dùng nhm tit kim ngun vn có hn ca xã hi, dành cho phát trin kinh t. - Khi nn kinh t suy thoái, nhà nc có th tng chi ngân sách cho u t, ct gim thu nhm kích cu, h tr nn kinh t phc hi sm. - Thông qua các khon chi u t t vn ngân sách và u ãi thu thúc y hình thành c cu kinh t mi, hp lý hn, qua ó phát huy các ngun lc trong xã hi mt cách có hiu qu. 2.2.2. V mt n nh kinh t xã hi Vai trò này ca NSNN c th hin qua các hot ng nh: - Lp qu d tr nhà nc v hàng hoá, vt t thit yu, các qu d phòng tài chính (k c bng vàng và ngoi t) n nh kinh t xã hi khi có s bin ng do thiên tai, tai ho ln mà Nhà nc cn can thip. - H tr các qu bình n giá, qu bo him xã hi. - Cp tín dng u ãi hoc mua li các doanh nghip có v trí quan trng ang gp khó khn, có nguy c gii th hoc phá sn. Lp qu d tr ngoi t n nh t giá. S dng các chính sách tài khoá tht cht hoc m rng nhm iu tit kinh t v mô (gim nhit nn kinh t, chng lm phát, phc hi tng cu). Ngoài ra, các hot ng nhm cân bng ngân sách cng có nh hng ln ti các cân bng v mô ca nn kinh t nh cán cân thanh toán...

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng nhu cu chi tiêu ca nhà nc. V mt bn cht, thu NSNN là h thng nhng quan h kinh t gia nhà nc và xã hi phát sinh trong quá trình nhà nc huy ng các ngun tài chính hình thành nên qu tin t tp trung ca nhà nc nhm tho mãn các nhu cu chi tiêu ca nhà nc.

3.1. Các ngun thu ca NSNN

Thu NSNN c hình thành t các ngun sau: 3.1.1. Thu Thu là hình thc ng viên bt buc mt phn thu nhp ca cá nhân, doanh nghip cho Nhà nc nhm m bo nhu cu chi tiêu ca Nhà nc. Thu có nhng c trng sau: - Là hình thc ng viên mt phn thu nhp ca các cá nhân, doanh nghip cho Nhà nc. Các cá nhân, doanh nghip là ngi c hng các li ích t chi tiêu NSNN và h có thu nhp nên phi có ngha v trích mt phn thu nhp np cho ngân sách Nhà nc, có th bng hình thc trc tip (thu ánh vào thu nhp) hoc gián tip (thu VAT, thu xut nhp khu...). Là khon óng góp mang tính bt buc vì thu là ngun thu ch yu ca NSNN cho nhu cu chi tiêu cho Nhà nc nhng do tính cht không hoàn tr trc tip nên ngi chu thu không t giác np. Không hoàn tr trc tip mà hoàn tr gián tip và không tng ng di hình thc ngi chu thu c hng các hàng hoá, dch v Nhà nc cung cp không mt tin hoc vi giá thp và không phân bit gia ngi np thu nhiu

-

2.2.3. V mt thc hin công bng xã hi - Chi phúc li công cng nh giáo dc, y t, vn hoá... nhm to iu kin nâng cao mt bng xã hi. Chi tr cp i vi nhng ngi có hoàn cnh khó khn nh tr em m côi, ngi già không ni nng ta, nhng gia ình có công vi t nc. Chi tr cp tht nghip nhm giúp n nh xã hi. Chi h tr vic làm cho ngi nghèo, ngi tàn tt qua tín dng u ãi. Thông qua thu thu nhp, thu li tc nhm iu tit thu nhp cao phân phi li cho các i tng có thu nhp thp, góp phn gim bt khong cách giu nghèo.

hay ít. 3.1.2. L phí L phí là khon thu do Nhà nc quy nh nhà nc phc v công vic qun lý hành chính nhà nc theo yêu cu hoc theo quy nh ca pháp lut. Vit nam có khong 15 loi l phí nh l phí trc b, l phí ng ký kinh doanh, l phí chng th, công chng, l phí cp quota. ây là khon thu do nhng c quan hành chính thc hin. ó là nhng n v d toán ngân sách, tc là toàn b thu chi ca nó gn vi thu chi ngân sách hay thu chi ca nó là mt b phn ca thu chi ngân sách. Tin l phí thu c dùng bù p các khon chi phí phát sinh khi gii quyt công vic ca b phn qun lý trc tip và gián tip. Ví d tin l phí trc b nhà, t không ch m bo hot ng ca b phn trc b mà còn m bo hot ng ca c h thng c quan qun lý nhà t nh Tng cc a chính, S nhà t vi các công vic nh lp h s a chính, lp quy hoch... Do ó mt s l phí có s tin thu ln nh l phí trc b nhà t lên ti 2% giá tr nhà t.

3. Thu ngân sách nhà nc

Thu ngân sách bao gm nhng khon tin nhà nc huy ng vào ngân sách tho mãn

232

233

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng Thu l phí là nhm m bo thc hin nguyên tc thu theo kh nng óng góp trong chính sách ng viên vào ngân sách Nhà nc và công bng trong vic hng th các li ích t chi tiêu ca ngân sách. Vì vy ngi np l phí là ngi c hng li ích t hot ng qun lý ca Nhà nc và s tin l phí phù hp vi kh nng óng góp ca h nên Nhà nc không cn tr giúp gim gánh nng cho ngi np thu. Mt s l phí là bt buc. Trong ó quan trng là l phí trc b, vì Nhà nc cn qun lý quyn s hu, quyn s dng mt s tài sn là nhà t, tu thuyn, ôtô, xe máy, súng sn, súng th thao nhng nhiu ngi không mun np l phí nên không chu trc b nhng tài sn này. Nu Nhà nc quy nh s tin np l phí nào ó ln nhm tng thu ngân sách thì không gi là l phí mà gi là thu hay thu mang tính cht l phí nh thu môn bài. Tóm li, l phí va mang tính cht phc v cho ngi np l phí v vic thc hin mt s th tc hành chính, va mang tính cht ng viên óng góp cho NSNN. 3.1.3. Phí Phí là khon thu do nhà quy nh nhm bù p mt phn chi phí ca NSNN mà nhà nc ã dùng : - u t xây dng, mua sm, bo dng và qun lý tài sn, tài nguyên hoc ch quyn quc gia, - tài tr cho các t chc, cá nhân hot ng s nghip, hot ng công cng hoc li ích công cng theo yêu cu, không mang tính kinh doanh. Khác vi l phí, vic thu phí ch nhm bù p mt phn chi phí và gn vi hot ng s nghip, hot ng công cng và ch thu theo yêu cu. Các dch v ca hot ng s nghip nh giáo tc, y t... hot ng công cng nh giao thông, v sinh ô th... rt cn phát trin nhng mt b phn dân c không có kh nng mua nu Nhà nc không h tr mt phn chi phí. Do thu không bù p chi phí nên n v s nghip là n v d toán ngân sách. Ngi tr tin phí (mua dch v) là ngi c hng mt phn s tin chi tiêu ca Nhà nc nên phi tu vào loi hot ng s nghip và sc sng ca dân và kh nng chi ca ngân sách mà xác nh mc phí cho phù hp. Nh vy, phí là mt khon thu mang tính cht bù p và bt buc i vi các th nhân và pháp nhân do c hng mt li ích hoc c s dng mt dch v (công cng) nào ó do nhà nc cung cp. Phí có tính hoàn tr trc tip. Do c im ca thu, l phí và phí khác nhau dn n hình thc vn bn pháp lut iu chnh và c quan ban hành chúng cng khác nhau. Thu cn c Quc hi quyt nh và ban hành di dng lut, riêng thu mang tính cht l phí thì ch cn Ch tch nc quyt nh. Do Vit nam mi tip cn kinh t th trng nên mt s thu tm thi do U 234

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng ban thng v quc hi ban hành di dng pháp lnh thun tin cho quá trình hoàn thin. L phí, phí do Chính ph, B Tài chính và U ban nhân dân tnh thành ph trung ng ban hành di dng ngh nh, quyt nh. So sánh thu vi phí và l phí172: Ging nhau: - Là khon thu ca NSNN - Là khon óng góp (np) ca th nhân và pháp nhân - Mang tính bt buc, gn lin vi quyn lc chính tr ca nhà nc - Mang tính n nh tng i - u c lng hoá thông qua tin t Khác nhau: THU PHÍ VÀ L PHÍ - Là lut nh, di hình thc lut hoc - Cng do nhà nc quy nh nhng cp pháp lnh do c quan lp pháp (quc hi) khác, di hình thc vn bn do c quan ban hành vic n nh, ban hành, bãi b hành pháp ban hành. Trình t ban hành hoc sa i mt s sc thu phi tri qua không cht ch, phc tp nh thu. nhng trình t lp pháp cht ch do hin pháp quy nh. - Không có i phn c th. - Có i phn c th - Thu là khon thu ch yu ca NSNN, - Phí, l phí là nhng khon thu gim chi công c iu tit v mô nn kinh t và iu ngân sách, nhm mc tiêu duy nht là bù hoà thu nhp trong xã hi. p mt phn chi phí nhà nc ã u t vào các dch v công cng ca nhà nc. - Không mang tính hoàn tr trc tip, mt - Mang tính hoàn tr trc tip cho ngi phn c hoàn tr gián tip thông qua các np. khon tr cp xã hi và phúc li công cng. - Mang tính cht ngha v óng góp ca - Ch khi có hng li ích hoc c s các t chc kinh t và dân c i vi nhà dng dch v công cng mi phi np phí, nc. l phí. - Mc thu v thu thng c quy nh - Mc thu v l phí, phí là mt loi giá c bng t l phn trm (%) so vi c s tính c bit, nó không ging nh giá c hàng thu ng thi có th c quy nh bng hoá và dch v phi chu s chi phi bi quy con s tuyt i hay t l (%) lu tin hoc lut cung cu trên th trng; mà mc thu l lu thoái. phí c t ra trên c s áp ng yêu cu bù p chi phí ca dch v công cng. 3.1.4. Các khon thu t hot ng kinh t ca Nhà nc - Thu li tc t hot ng góp vn liên doanh, c phn ca Nhà nc vào các c s kinh t nh lãi t c phn Nhà nc gi li ti các doanh nghip Nhà nc c c phn hoá.

172

Trang 104, sách Lý thuyt Tài chính ­ Tin t, TP. HCM

235

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng Thu tin s dng vn ngân sách Nhà nc t các doanh nghip Nhà nc. Khon thu này trích t li nhun ca doanh nghip theo t l t 0,2 - 0,5% vn NSNN cp/tháng. Vn NSNN cp gm có vn do ngân sách nhà nc cp và vn có ngun gc t ngân sách (nh vin tr trc tip cho doanh nghip, các khon li nhun phi np ngân sách c phép gi li b sung vn). Tin thu hi vn ca Nhà nc ti các c s kinh t, ví d tin thu t vic bán c phn ti các doanh nghip Nhà nc c c phn hoá, bán doanh nghip Nhà nc làm n yu kém mà không cn thit gi li. Thu hi tin cho vay ca Nhà nc (c gc và lãi) t các các t chc, cá nhân trong nc vay qua Tng c u t phát trin hoc qua h thng ngân hàng (ngân hàng hng phí dch v) và t chính ph nc ngoài, các t chc quc t.

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng nc. 3.1.12. Các khon vay trong nc, vay nc ngoài ca Chính ph bù p bi chi cho u t phát trin và khon vay ca chính quyn tnh, thành ph trc thuc Trung ng cho u t xây dng công trình kt cu h tng. Vay trong nc c tin hành di hình thc phát hành trái phiu nhà nc, gm: - Trái phiu chính ph, có 3 loi: tín phiu kho bc (có thi hn di 1 nm), trái phiu kho bc (có thi hn t 1 nm tr lên) và trái phiu công trình. Vay trái phiu công trình do c quan chính ph qun lí và s dng cho u t mt công trình nht nh. Trái phiu, tín phiu có th phát hành qua h thng Ngân hàng Nhà nc hoc kho bc Nhà nc. - Trái phiu chính quyn a phng: dùng u t xây dng c s h tng thuc phn trách nhim ca a phng. Nc nào có mc phân cp qun lý ngân sách cao thì trái phiu a phng phát trin hn. - Công trái: nhà nc phát hành khi t nc gp khó khn do chin tranh, khng hong kinh t... nên cn s ng h ca ngi dân vt qua. Công trái có lãi sut thp hn th trng và thi hn vay dài. Vay nc ngoài di các hình thc sau: - Vay vn ODA ca chính ph nc ngoài (song phng), ca các t chc tài chính tin t quc t (a phng). Vin tr phát trin chính thc (ODA) thng gm mt phn không hoàn li, phn còn li là vay u ãi. Phn vay u ãi c tính vào khon vay nc ngoài theo dõi và có k hoch tr n. Phát hành trái phiu chính ph quc t (ti các th trng vn quc t). Vay ca các thng nhân, t chc tài chính, tín dng nc ngoài.

-

-

3.1.5. Thu t hot ng s nghip - Các khon thu do bán sn phm ca các n v s nghip nh thu tin bán sn phm sn xut th cu các n v nghiên cu khoa hc, bán sách do trng t in n... Các n v s nghip có c ch tài chính là d toán ngân sách nên toàn b các khon thu phi np vào ngân sách. Khon chênh lch gia thu và chi ca các n v hot ng s nghip có thu, sau khi n v ã trích lp vào các qu theo ch (qu u t phát trin, d tr tài chính, khen thng, phúc li). n v s nghip có thu là n v cung cp dch v công cng theo giá Nhà nc quy nh, nhng thu nhp không ph thuc nhiu vào chi phí phát sinh. Vì vy khuyn khích các n v này tích cc thu nên ã áp dng c ch tài chính gn thu bù chi. n v s nghip có thu là mt dng ca doanh nghip Nhà nc hot ng công ích. 3.1.6. Tin bán hoc cho thuê tài sn không dùng (thuc s hu Nhà nc) ti các n v hành chính, s nghip. 3.1.7. Thu tin bán hàng hoá, vt t t qu d tr Nhà nc. 3.1.8. Tin thu s dng t khi Nhà nc giao quyn s dng t, tin thuê mt t, mt nc. 3.1.9. Các khon huy ng óng góp ca các t chc, cá nhân b sung cho vn u t xây dng các công trình kt cu h tng ti a phng (cp xã, th trn). Do kh nng chi ca ngân sách a phng có hn và ngi dân mun óng góp xây dng các công trình phc v trc tip cho h. 3.1.10. Các khon óng góp t nguyn ca các t chc cá nhân trong và ngoài nc nh óng góp cho qu an ninh, qu phòng chng thiên tai, ng h ng bào bão lt... 3.1.11. Các khon vin tr không hoàn li ca Chính ph các nc, ca các t chc, cá nhân nc ngoài cho Chính ph hoc trc tip cho các c quan, doanh nghip Nhà 236

Hai khon vay sau t nc ngoài theo lãi sut th trng và iu kin vay khó hn nên Vit Nam rt ít s dng. 3.1.13. Các khon thu khác nh: khon tin pht, tài sn tch thu, di sn Nhà nc c hng... Khi lp d toán thu hàng nm, ngoài các khon thu trên còn có thu kt d ngân sách nm trc. Tuy nhiên ây không phi là mt hình thc ng viên hay ngun thu ca ngân sách Nhà nc.

3.2. Phân loi thu ngân sách

Phân loi thu ngân sách nhà nc là s sp xp các ngun thu thành nhng nhóm, theo nhng tiêu thc nht nh nhm áp ng nhng yêu cu v nghiên cu, phân tích kinh t và qun lý ngân sách. Có 4 cách phân loi ph bin nh sau: 3.2.1. Cn c vào tính cht kinh t ca các ngun thu, thu ngân sách nhà nc c 237

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng chia làm 2 loi: - Thu t thu và các khon mang tính cht thu (nh phí, l phí) hay còn gi là thu t thu, phí và l phí. ây là các khon thu có tính cht bt buc, không hoàn tr và là ngun thu ch yu ca ngân sách. - Các khon thu không mang tính cht thu (hay còn gi tt là thu ngoài thu). Cách phân loi này có ý ngha trong vic xác nh t l ng viên t thu vào ngân sách hay t sut thu (t l gia s thu thu c/GDP) dùng trong vic phân tích ánh giá chính sách ng viên vào NSNN t thu. Nó còn có ý ngha trong vic xác nh và ánh giá t trng ngun thu thu trong tng s thu. 3.2.2. Cn c vào kh nng ng viên GDP vào NSNN, thu NSNN c chia thành: - Thu trong nc - Vay n và vin tr Ch tiêu thu trong nc th hin mc ng viên t các cá nhân, doanh nghip vào ngân sách, giúp phân tích ánh giá chính sách ng viên vào NSNN, ó là t l ng viên GDP vào NSNN hay t sut thu NSNN, c tính bng: (Tng thu trong nc / GDP) x 100%. T sut thu và thu trong nc thng c quan tâm khi xem xét chính sách thu và thc hin k hoch thu NS nên thu trong nc còn c hiu là thu NS theo ngha hp. 3.2.3. Cn c vào tính cht thng xuyên ca các khon thu, thu NSNN bao gm: - Thu thng xuyên: gm ch yu là thu, l phí, phí. Ngoài ra có các khon thu khác là: + Thu t s hu tài sn ngoài thu nh thu t hot ng s nghip, thu s dng vn ngân sách, tin cho thuê mt t, mt nc... + Thu lãi t các khon cho vay. + Các khon óng góp ca các t chc, cá nhân trong nc. + Thu tin pht và tch thu... - Thu không thng xuyên: có các khon nh thu tin bán nhà thuc s hu nhà nc, bán c phn thuc s hu nhà nc, thu vin tr, vay n... Trên c s mc chi thng xuyên mà ch yu cn c vào thu, phí, l phí giúp xác nh t l gia thu thng xuyên và chi thng xuyên. T l này rt cn khi cân i NSNN nhm m bo n nh chi tiêu dùng thng xuyên và tng tích lu cho nn kinh t. 3.2.4. Cn c vào tính cht vay n ca khon thu - Thu t vay n (trong và ngoài nc) - Thu ngoài vay n. Khon thu vay n mang bn cht tín dng nên có tính cht hoàn tr. Trong khi ó tính cht phân phi ca hu ht các khon chi ngân sách Nhà nc là không hoàn tr. Vì vy ngi ta coi nó là khon bi chi (thâm ht) ngân sách. Cách phân loi này có ý ngha trong vic xác nh mc bi chi ngân sách Nhà nc sao cho phù hp. GDP là ngun 238

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng mà ngân sách Nhà nc huy ng, cho nên cn so sánh s bi chi vi GDP. Nu bi chi quá t 3% GDP tr xung báo hiu tình hình bình thng. Trong Liên minh tin t châu Âu ây là mt trong nhng iu kin quan trng tr thành thành viên. Vit Nam do kh nng thu có hn và nhu cu ln v u t c s h tng, các ngành kinh t quan trng nên quc hi cho phép mc bi chi trong thi gian ti di mc 5% GDP. Mc bi chi trong thi gian qua khong 3-4% GDP. 3.2.5. Cn c vào phm vi ca ngun thu - Thu nc ngoài, gm có vin tr và vay nc ngoài - Thu trong nc và vay n trong nc Cách phân loi này có ý ngha trong vic ánh giá mc ph thuc ca NSNN vào bên ngoài và mc can thip trc tip ca nhà nc thông qua t trng chi u t và tiêu dùng ca khu vc nhà nc. Ngoài các cách phân loi thu c s dng ph bin trên còn có hai cách phân loi khác c quy nh trong "Mc lc ngân sách nhà nc" là: - Cn c vào ngành kinh t quc dân: Vit nam có 20 ngành kinh t quc dân cp mt và tng ng có 20 khon thu nh thu t y t, giáo dc ào to, xây dng... Qua ó thy c mc ng viên ca tng ngành vào ngân sách nhà nc. Cn c vào t chc b máy nhà nc có các khon thu nh thu t B giáo dc và ào to, Ngân hàng Nhà nc, Toà án nhân dân ti cao... Theo cách phân loi này thì thu ca Hc vin ngân hàng (trc thuc Ngân hàng Nhà nc) thuc thu ca n v d toán cp 1 là Ngân hàng Nhà nc, nu theo cách phân loi trên thì thuc ngành giáo dc ào to. Cách phân loi này có tác dng trong vic lp, phân b, chp hành và quyt toán NSNN.

-

3.3. Các nhân t nh hng n t l ng viên GDP vào ngân sách Nhà nc và t sut thu

Ngun hình thành thu NSNN nói chung và thu nói riêng là GDP nên ánh giá khi lng và c cu thu ngân sách cn da vào t l ng viên GDP và t sut thu cng nh khi ánh giá li nhun ca doanh nghip da vào t sut li nhun. Nhân t nh hng n t l bi chi s cp trong phn bi chi. Mi quan h gia s thu trong nc, s thu thu so vi GDP thc cht là mi quan h phân phi gia Nhà nc và xã hi. Vì vy cn xác nh úng t l ng viên vào ngân sách Nhà nc và t l thu thu. Do nó không ch nh hng n s thu ngân sách m bo nhu cu chi tiêu ca Nhà nc mà còn có nh hng tích cc n quá trình phát trin kinh t xã hi. Khi xem xét cn da vào các nhân t nh hng sau ây: 3.3.1. Thu nhp bình quân u ngi

239

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng Ch tiêu thu nhp bình quân u ngi (GDP/ngi) phn ánh mc phát trin nn kinh t và phn ánh kh nng tit kim, tiêu dùng và u t ca mt nc. Mc phát trin nn kinh t hàng hoá tin t luôn là nhân t quan trng nht i vi s phát trin ca mi khâu tài chính, cho nên nhân t này cng là nhân t quyt nh khách quan n mc ng viên ca ngân sách Nhà nc và cn phi xem xét nó trong mi quan h vi dân s. Nu thoát li ch tiêu này khi n nh mc ng viên s nh hng tiêu cc n vn tit kim, tiêu dùng, u t ca khu vc t nhân. 3.3.2. T sut li nhun bình quân trong nn kinh t T sut li nhun phn ánh hiu qu u t ca các doanh nghip. Nu kh nng huy ng vào ngân sách càng cao. Da vào t sut li nhun trng nn kinh t xác nh t sut thu s tránh vic huy ng ca ngân sách gây khó khn cho hat ng kinh doanh ca doanh nghip. Thi k kinh t suy thoái, Nhà nc có th gim thu sut khuyn khích u t, tiêu dùng, phát trin kinh t. nhng nc cha phát trin có t sut li nhun thp cng không nên huy ng nhiu bi dng ngun thu. Thâm ht ngân sách c gii quyt bng vay n. 3.3.3. Kh nng xut khu khoáng sn và du m i vi nhng nc ang phát trin có thu nhp bình quân u ngi thp nhng có t trng kim ngch xut khu khoáng sn và du m ln hn 20% thì ây là nhân t có nh hng áng k. Nu có cùng mt mc phát trin kinh t, nc nào có t trng này ln thì t l ng viên vào ngân sách Nhà nc ln hn, chng hn Venezulla có t sut thu là 20%, Liberia 22,6%, Tuynidi 29,8%. Vit nam, t trng kim ngch xut khu và du m tuy không cao nh nhiu nc, nhng cng t mc trên 20% và có óng góp áng k vào vic tng t l ng viên vào ngân sách. Trên ây là 3 nhân t khách quan, còn 2 nhân t tip theo có tính cht ch quan. 3.3.4. Mc và hiu qu chi tiêu ca Nhà nc Mc chi tiêu ca Nhà nc ph thuc vào: - Quy mô b máy qun lí Nhà nc - Nhim v iu tit nn kinh t xã hi mà Nhà nc m nhn trong tng giai on lch s. Nu 3 nhân t k trên nh nhau, nhng nc nào có mc chi tiêu ca Nhà nc cao và hiu qu chi tiêu thp s dn n t l ng viên cao hn. Các nc ang phát trin thng ri vào tình trng nhu cu chi tiêu thì nhiu nhng kh nng thu li có hn nên chính ph thng phi vay n. 3.3.5. Tình trng tht thu thu Thu sut không th quá cao và theo nhng chun mc chung nht nh. Vì vy nc nào 240

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng có tình trng tht thu do trn lu thu càng ln thì t l thu thu, t l thu ngân sách s gim.

4. Thu

4.1. Các yu t cu thành ca lut thu

Thu là khon óng góp không hoàn tr cho Nhà nc và là công c quan trng thc hin chính sách kinh t xã hi nên phi bt buc np và cn quc hi phê chun di hình thc lut. Lut thu bao gm 2 khía cnh: qun lý thu np thu và chính sách thu. Chúng to nên nhng yu t cn thit ca lut thu và chia các yu t thành 2 phn: phn các yu t riêng c trng hay yu t c bn to ra s khác nhau gia các lut thu và phn các yu t có ni dung chung cho mi lut thu. 4.1.1. Mc ích (ý ngha) ca lut thu Bt c vn bn lut nào u có phn li nói u nhm tuyên truyn cho ngi có ngha v thc hin lut hiu rõ s cn thit phi ban hành thc hin tt các quy nh ca lut. Lut thu cng vy, li nói u ch ra mc ích ban hành ca lut thu, th hin bn cht ca loi thu ó và c xây dng trên c s vai trò (tác dng) ca thu. d qun lý, mi lut thu ch bao gm mt i tng ánh thu nht nh, do ó mi loi thu có mc ích riêng nh thu tiêu th c bit có tác dng hng dn tiêu dùng hp lý, thu nhp khu nhm bo v sn xut trong nc, thu thu nhp cá nhân to s công bng xã hi... và có mc ích chung là to ra ngun thu m bo cho nhu cu chi tiêu ca Nhà nc và cui cùng nhm mc ích phát trin sn xut kinh doanh, phát trin nn kinh t. Mc ích, ý ngha ca lut không phi là nhng quy nh bt buc nên không a thành các iu khon mà nó là cn c xây dng các iu khon nhm t mc ích ra. 4.1.2. i tng ánh thu (i tng chu thu) i tng ánh thu hay i tng ca thu là i tng mà lut thu tác ng vào nhm thc hin vai trò ca thu. Thng ngi ta chia i tng ánh thu làm 3 nhóm là: thu nhp (ca cá nhân, doanh nghip), tài sn (nhà, t, tài nguyên) và hàng hoá dch v (thông thng, c bit, xut nhp khu). Mi loi i tng ánh thu có c im riêng, ã to ra phn có ni dung khác nhau gia các lut và làm c s cho vic quy nh các yu t quan trng ca lut thu nh ngi np thu,cn c tính thu, trng hp u ãi. Mi i tng ánh thu có tác dng khác nhau và dn n cách qun lý cng khác nhau. Cho nên vi mi i tng ánh thu phi ban hành thành các lut thu riêng bit nh không th chung thu nhp cá nhân và thu nhp doanh nghip vào cùng mt lut thu. Chính vì vy tên ca lut thu bao gi cng ch rõ i tng ánh thu ca lut ó là gì. 4.1.3. Ngi np thu (i tng np thu)

241

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng Là ngi có i tng chu thu nên có ngha v khai báo, np thu cho Nhà nc và c lut thu quy nh. H là nhng doanh nghip và các cá nhân, trong thu thu nhp là ngi có thu nhp, trong thu tài sn là ngi s hu hoc c Nhà nc giao quyn s dng, trong thu hàng hoá dch v là ngi bán (tiêu th) hàng hoá dch v. Khi xem xét t khía cnh tác ng ca chính sách thu, cn bit ngi chu thu là ai, ó là ngi b gim thu nhp thc t. Trong thu thu nhp, tài sn thì ngi np và chu thu là mt. Còn trong thu hàng hoá dch v ngi chu thu là các cá nhân khi tiêu dùng hàng hoá, nu ngi này np thu thì Nhà nc rt khó thu thu nên m bo hiu qu thu thu thì ngi np thu li là ngi bán hàng hoá dch v và h là ngi np h ngi tiêu dùng. Riêng trong quan h mua bán hàng hoá nhp khu, do các nc áp dng chính sách kim soát nhp khu nên ngi np thu nhp khu, thu VAT và thu tiêu th c bit ánh vào hàng nhp khu là ngi nhp khu (ngi mua hàng). Hn na nu thu thu hàng hoá dch v khâu cui cùng thì s thu phi np rt ln và tp trung mt s ít doanh nghip, ch yu doanh nghip bán l, do ó vic thu thu rt khó khn. Lut thu iu chnh quan h thu np thu, vì vy ngi chu thu không cn ch rõ trong lut. Tuy nhiên, chính sách thu là nhm tác ng n ngi chu thu thc hin vai trò ca thu cho nên các iu khon v thu, nht là i tng ánh thu, thu sut, u ãi thu c quy nh xut phát t góc ngi chu thu ch không phi t ngi np thu. Trong thu hàng hoá dch v, tuy ngi np thu là ngi bán nhng mt hàng nào Nhà nc khuyn khích tiêu dùng thì c hng thu sut thp, mt hàng nào không khuyn khích phi chu thu sut cao, k c dùng cho sn xut kinh doanh. Thu hàng hoá dch v tính vào chi phí sn xut nên ngi tiêu dùng cui cùng chu toàn b. Còn nhà u t, cn c vào t sut li nhun bình quân trong xã hi mà la chn lnh vc u t. Nu thu sut ánh vào hàng hoá dch v nào ó ln làm cho giá cao, ngi tiêu dùng s mua ít hn nên ngành sn xut kinh doanh mt hàng ó s thu hp. Ngc li thu sut thp s khuyn khích tiêu dùng và sn xut kinh doanh. Vì vy thu hàng hoá dch v còn tác ng c n hot ng sn xut kinh doanh. Nu mt mt hàng tiêu dùng cui cùng tri qua nhiu khâu (b phn) sn xut kinh doanh thì b phn nào cn u tiên phát trin thì c hng thu sut u ãi, còn các b phn khác vn chu thu sut thông thng. Ví d thc n gia súc, gia cm, phân bón, thuc tr sâu hng thu sut u ãi trong thu VAT là 5%, nhng thc phm ch bin là 10%. Trong thu hàng hoá dch v, ngi np thu là ngi tiêu th, ngi chu thu là ngi tiêu dùng cá nhân nên còn gi là thu tiêu th hay thu tiêu dùng. 4.1.4. Cn c tính thu Cn c tính thu c th hin trong phng pháp (công thc) tính thu nh sau: S thu phi np = S lng i tng tính thu x Thu sut 242

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng i tng tính thu là c s tính s thu phi np và c quy nh sao cho phù hp vi mc ích ca tng i tng ánh thu. Thu thu nhp có i tng tính thu là thu nhp ca doanh nghip và cá nhân, vi thu tài sn là din tích nhà t, trong thu tài nguyên là giá tr tài nguyên khai thác. Vi thu hàng hoá dch v thì phc tp hn vì cn có các i tng tính thu khác nhau thc hin chính sách iu tit tiêu dùng ca Nhà nc. Vi thu VAT là giá tr gia tng, thu doanh thu và thu tiêu th c bit hàng sn xut trong nc là doanh thu tiêu th, thu xut nhp khu là kim ngch xut nhp khu, vi thu VAT và thu tiêu th c bit ánh vào hàng nhp khu là kim ngch nhp khu cng vi thu nhp khu... hn ch trn lu thu tiêu th c bit có thu sut cao, mt s nc quy nh i tng tính thu là s lng hàng hoá tiêu th nh s lít ru, s iu thuc lá... n v dùng o lng i tng tính thu gi là n v tính thu. T cách quy nh i tng tính thu nh trên cho thy có hai loi n v tính thu là n v o lng giá tr bng tin c dùng ch yu và n v o lng khác biu hin bng lít, m2, cái chic nh iu thuc lá. tính s lng i tng tính thu theo giá tr, lut quy nh cn c tính là giá tính thu hoc giá tính thu n v: - i vi thu VAT và thu tiêu th c bit là giá bán cha có thu tránh nhc im thu ánh chng lên thu. Cn c vào giá bán trên th trng là giá ã có thu, nó c tính nh sau: Giá bán ã có thu (giá thanh toán) Giá bán cha có thu = ------------------------------------------1 + thu sut - i vi thu xut nhp khu là giá xut nhp ti ca khu, vi thu VAT và thu tiêu th c bit ánh vào hàng nhp khu là giá nhp cng vi thu nhp khu. - i vi thu tài nguyên là giá bán ã có thu. - i vi thu chuyn quyn s dng t là giá t do nhà nc quy nh. Tránh trn lu thu, trong mt s trng hp giá tính thu không theo giá hp ng mà do nhà nc quy nh nh trong thu XNK khi thanh toán không qua ngân hàng mà giá hp ng thp hn giá thc t trên th trng thì áp dng theo bng giá ti thiu ca B Tài chính; trong thu chuyn quyn s dng t do UBND tnh thành ph trc thuc trung ng quy nh trong khung giá ca Chính ph. Chúng ta cn phân bit giá tính thu và giá tính thu n v: giá tính thu là tng giá và c tính bng = giá tính thu n v (x) s lng hàng hoá dch v. Các lut thu ánh vào hàng hoá dch v quy nh cn c tính s lng i tng tính thu là: giá tính thu n v và s lng hàng hoá hoc ch luôn là giá tính thu dùng trong thu VAT và thu 243

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng tiêu th c bit. Riêng trong thu XNK giá tính thu c hiu là giá tính thu n v. Thu sut là s tin thu phi np trên 1 n v i tng tính thu. Sau khi xác nh i tng tính thu là gì ta có th xác nh ni dung, cách quy nh mc thu sut. Trng hp i tng tính thu là giá tr, tin cho vic so sánh, ngi ta biu din thu sut theo % nh thu sut thu GTGT 5, 10, 20% giá tr gia tng... Trong lut thu mà có quá nhiu mc thu sut thì ngi ta tp hp vào mt bng gi là biu thu thun tin cho vic tra cu. Quy nh mc thu sut bình thng, u ãi nh th nào phi m bo c mc tiêu, yêu cu ca chính sách thu. Thu sut là linh hn ca thu, bi vì phn ln thông qua nó ngi ta thc hin c mc ích m bo ngun thu cho ngân sách, n nh, khuyn khích phát trin kinh t và m bo công bng xã hi. t c iu này không ch phi xây dng mc thu sut hp lí cho tng i tng mà còn phi la chn loi thu sut phù hp. Thng s dng 3 loi thu sut tng ng vi 3 loi i tng chu thu nh sau: - Thu sut lu tin tng phn Là thu sut có nhiu mc và tng dn lên cho tng phn ca i tng tính thu. Nh vy i tng tính thu c chia ra thành tng phn, tng ng vi mi phn là mt mc thu sut khác nhau và cao dn. Ví d mt ngi có thu nhp 15 triu ng, s thu nhp này c chia thành 3 phn là 5tr, 4tr và 1tr , mi phn chu mt mc thu sut tng ng là 0%, 10% , 20%; s thu phi np là (5 x 0% + 4 x 10% + 1 x 20%). Loi thu sut này c s dng trong các loi thu ánh vào thu nhp cá nhân và doanh nghip vì có u im là iu tit mnh i vi trng hp có thu nhp cao mà vn m bo s hp lý. Ngoài ra còn t ng iu chnh thu sut và s thu phi np theo s bin ng ca nn kinh t. Khi nn kinh t tng trng, thu nhp trong xã hi tng lên và s thu Nhà nc cn thu cng tng lên, ngc li khi kinh t khó khn thì s thu phi np Nhà nc cng t ng gim, qua ó m bo tính kp thi ca chính sách và gim chi phí iu hành. thy s iu tit mnh mà vn hp lý ca loi thu sut này, chúng ta so sánh vi thu sut lu tin toàn phn - là loi thu sut tng theo mc tng ca i tng tính thu và thu sut c áp dng cho toàn b i tng tính thu. Gi s quy nh mc thu nhp cá nhân trên 5 triu ng n 10 triu ng có thu sut 10%, trên 10 triu ng n 14 triu ng có thu sut 20%, mt ngi có thu nhp 10 triu ng thì chu thu sut 10%, nhng mt ngi khác có thu nhp 11 triu ng chu thu sut 20% là không hp lý và có th khuyn khích trn lu thu. - Thu sut c nh Là thu sut không i khi s lng i tng tính thu thay i. Cn c vào loi 244

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng n v tính thu có: + Thu sut c nh có n v tính thu theo giá tr, áp dng i vi thu hàng hoá dch v. Ví d trong thu nhp khu: vi mt mt hàng c th, kim ngch nhp khu nhiu hay ít thì thu sut vn gi nguyên. + Thu sut c nh có n v tính thu không theo giá tr, thng áp dng trong thu nhà t, ngoài ra mt s nc còn áp dng trong thu tiêu th c bit. Trong thu t, vi cùng mt v trí t thì ngi s dng din tích t nhiu hay ít u có mc thu sut nh nhau c tính trên 1m2, thu sut ca xng c tính trên 1 lít xng. Trong thu hàng hoá dch v và thu tài sn không th áp dng thu sut lu tin tng phn vì: khi thu thu không th cn c vào lng giá tr hàng hoá mua bán, vào din tích t mà xác nh ngi tiêu dùng, ngi có tài sn ang có thu nhp cao hay thp n nh mc thu sut tng ng. thc hin nguyên tc thu thu theo kh nng thì áp dng bng cách: nhng mt hàng xa x, t có v trí p chu thu sut cao hn mt hàng thit yu, t có v trí xu. Thu sut c nh có n v tính thu không theo giá tr có hn ch là mi khi có s bin ng v giá c, lm phát li phi thay i mc thu sut nên khi thay i không kp thi dn n không m bo tính linh hot và s n nh ngun thu cho ngân sách và còn làm tng chi phí qun lý. Trong khi ó thu hàng hoá dch v có t trng thu ln, vì vy thu hàng hoá dch v cn áp dng thu sut c nh tính theo giá tr. Còn thu nhà t có t trng thu không ln và mt trong vai trò quan trng ca nó là khuyn khích s dng nhà t tit kim nên có thu sut c nh tính theo s lng là phù hp. Thu tài nguyên là loi thu ánh vào a tô chênh lch nên thu sut tính theo giá tr. i vi hàng hoá tiêu th c bit (loi thu có thu sut rt ln), nu áp dng thu sut c nh tính theo s lng s thun li hn trong vic qun lý và tránh trn lu thu vì ã loi tr c nhân t giá c trong công thc tính thu. Mt s nc nh Thu in áp dng loi thu sut này i vi hàng hoá tiêu th c bit, thu sut c tính trên 1 lít ru, bia, 1 iu thuc lá... 4.1.5. Các ch u ãi v thu Nó th hin chính sách iu tit nn kinh t ca Nhà nc thông qua công c thu. tránh trn lu thu và n gin trong vic thc hin có 4 cách quy nh u ãi t n gin n phc tp nh sau: - Không thuc din i tng chu thu: Là mt dng min thu dành cho nhng trng hp c min thu lâu dài và không cn làm bt c th tc gì. Riêng trong lut thu XNK, do ánh thu tng ln ch không tính trong mt khong thi gian và tránh trn thu nên vn phi làm h s xut trình cho tng ln XNK. Lu ý, trong mt s lut thu có trng hp không thuc din i tng chu thu là 245

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng tránh ánh thu trùng lp hoc làm cho h thng thu n gin, tit kim chi phí thu np. Ví d nh trong thu thu nhp cá nhân, li tc ca ch h kinh doanh cá th không thuc din chu thu vì ã thuc din chu thu thu nhp doanh nghip. Trong lut thu li tc trc ây, doanh nghip có vn u t nc ngoài thuc din không thuc i tng chu thu vì ã chu thu li tc theo lut u t nc ngoài. Làm cho h thng thu n gin hn, gim chi phí qunlý nh trong thu chuyn quyn s dng t có trng hp nhà nc giao quyn s dng t không phi np thu; trong thu VAT hàng hoá tiêu th c bit không phi np thu VAT khâu ã chu thu tiêu th c bit (thu tiêu th c bit ch np mt khâu). -Tm thi min thu: Là trng hp theo quy nh vn thuc i tng chu thu nhng c min thu không có thi hn và không phi làm h s xin min. Ví d trong thu thu nhp cá nhân i vi trng hp lãi cho vay, lãi mua c phiu; trong thu t có t ca ngi tàn tt mt kh nng lao ng, ngi cha n tui thành niên, ngi già cô n không ni nng ta, không có kh nng np thu, t ca gia ình thng binh nng, gia ình lit s ang hng ch tr cp ca Nhà nc... - Thu sut u ãi: Nhng i tng chu thu có thu sut 0% hay có thu sut thp hn mc trung bình là thuc din u ãi. Khi có thu sut 0% vn phi làm th tc kê khai np thu. Cách quy nh này c dùng trong thu hàng hoá dch v, c th là thu XNK và thu GTGT cho nhng trng hp n nh c trc trong biu thu. - Min, gim thu c quy nh trong chng "Min gim thu": Là trng hp u ãi có thi hn nht nh và xut hin trong nhng hoàn cnh, iu kin nht nh. Vì vy mun c min gim thu phi lp h s xin min gim và ch kt lun ca c quan có thm quyn. Ví d trong thu thu nhp doanh nghip thì c s sn xut mi thành lp c min thu 2 nm u k t khi có thu nhp chu thu và c gim 50% s thu thu nhp phi np trong thi gian 2 nm tip theo. Trong thu XNK thc hin xét duyt cho tng chuyn hàng. Ngi chu thu VAT, thu tiêu th c bit là ngi tiêu dùng nên v nguyên tc vn min gim thu không t ra i vi 2 loi thu này. Nhng VN tm thi min gim cho mt s trng hp trong thu tiêu th c bit. C quan có thm quyn xét min gim thu là Tng cc Thu. Riêng thu XNK do Tng cc Hi quan, thu t do U ban Nhân dân, thu tiêu th c bit và mt s trng hp nhp khu cn qun lý cht hn thì do B trng B Tài chính quyt nh. Ch u ãi và mc thu sut cao trong thu tiêu th c bit, thu nhp khu c quy nh nh th nào là xut phát t mc ích ca lut thu ó. 4.1.6. Các yu t chung ca mi lut thu - Ngha v và quyn khiu ni ca ngi np thu: Trong tt c các lut thu, ngi np thu u có ngha v c bn là kê khai, np thu úng, , kp thi, cung cp tài liu liên 246

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng quan n vic tính thu nu c quan thu yêu cu. Ngoài ra tu lut thu mà còn có các ngha v khác nh chp hành nghiêm chnh ch k toán, hoá n, chng t trong lut thu thu nhp doanh nghip, thu VAT. Ngi np thu có quyn khiu ni vic cán b thu, c quan thu thi hành không úng lut thu. - Th tc np thu: Gm các quy nh v ni dung kê khai thu, cn c và thi hn kê khai, thi hn np thu và quyt toán thu. Quy nh ngha v ca ngi np thu và th tc np thu là c s pháp lý x lý các vi phm lut thu. - Trách nhim và quyn hn ca c quan thu: hng dn ngi np thu thc hin kê khai, np thu theo quy nh; thông báo s thu phi np úng, kp thi; kim tra, thanh tra vic kê khai, np thu; x lý các vi phm hành chính v thu và gii quyt khiu ni... Khi vic np thu i vào n np s gim th tc thông báo thu nhm to iu kin cho ngi np thu th ch ng tính thu và np thu, gim chi phí qun lý thu trong vic tính toán và ra thông báo thu. - X lý vi phm lut thu và khen thng i vi ngi np thu, cán b thu và cá nhân khác. Nu ngi np thu vi phm nh, b x pht hành chính, nu nng b truy cu trách nhim hình s. X pht hành chính có các hình thc nh: pht tin, cnh cáo, tc giy phép... Np thu chm thì b pht tin, mi ngày np pht 0,1% s tin chm np, so vi lãi sut pht tr chm cao hn rt nhiu. Nu trn lu thu thì tu mc b pht t 1 n nhiu ln s tin thu gian ln. Không np thu, np pht thì b trích t tài khon tin gi, gi hàng hoá, kê biên tài sn. lut thu c thc hin nghiêm minh, chính ph ban hành Ngh nh v x pht vi phm hành chính trong lnh vc thu.Cán b thu vi phm thì b x lý k lut hoc truy cu trách nhim hình s. - Khiu ni: Thi hiu khiu ni thng 30 ngày. n khiu ni phi gi n c quan thu trc tip qun lý thu thu, nu vn không ng ý vi quyt nh ca c quan gii quyt khiu ni hoc quá thi hn quy nh mà vn cha c gii quyt thì có quyn khiu ni lên c quan thu cp trên trc tip hoc khi kin n toà án. - Hiu lc thi hành: Thng sau 1 thi gian k t ngày quc hi thông qua có thi gian chun b.

4.2. Phân loi thu

xây dng chính sách thu hoàn chnh, phù hp và áp ng c các nguyên tc ánh thu, trong qun lý ngi ta thng phân loi thu theo 2 cách sau ây: 4.2.1. Cn c vào i tng ánh thu Có 3 nhóm thu chính là: - Thu thu nhp, gm 2 loi thu c bn là thu thu nhp doanh nghip và thu thu nhp cá nhân. 247

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng - Thu tài sn, gm 3 thu c bn là thu nhà t, thu s dng t nông nghip, thu tài nguyên. - Thu hàng hoá dch v, có 3 thu c bn là thu VAT (hoc thu doanh thu), thu tiêu th c bit, thu xut nhp khu. Cách phân loi này có ý ngha trong vic xây dng h thng thu hoàn chnh và phù hp vi c im, yêu cu ca tng i tng ánh thu. Vì mi nhóm thu có tác dng riêng nên t trng mi nhóm thu phi hp lí. Xác nh i tng chu thu là mt vn quan trng có c s cho vic ban hành các lut thu và a ra các quy nh cho phù hp vi i tng chu thu. Do nhu cu qun lí thu ca mt s nc có im riêng nên cn c vào i tng ánh thu còn tn ti mt s cách phân loi khác. Nhng nc có thu nhp bình quân u ngi thp thì thu xut nhp khu có t trng áng k nên nó c tách ra thành mt nhóm riêng. Vit nam, theo Quyt nh ca B Tài chính v Mc lc ngân sách Nhà nc có các nhóm thu sau: - Thu thu nhp, gm thu thu nhp doanh nghip, thu thu nhp cá nhân và thu chuyn li nhun ca ch u t nc ngoài Vit nam ra nc ngoài, ca ch u t Vit nam nc ngoài v nc. - Thu s dng tài sn Nhà nc, gm thu s dng t nông nghip, thu nhà t, thu tài nguyên, thu chuyn quyn s dng t và thu tin s dng t, thu giao t trng rng. - Thu i vi hàng hóa, dch v, gm thu VAT, thu tiêu th c bit và thu môn bài. - Thu i vi hot ng ngoi thng, gm thu xut nhp khu. Vit nam quy nh t ai là s hu toàn dân do Nhà nc thng nht qun lý nên thu tài sn c gi là thu s dng tài sn Nhà nc. Thu tin s dng t, thu giao t trng rng có th hiu là 1 dng thu tài nguyên. Thu xut nhp khu có s thu áng k và có ý ngha trong qun lý nhp khu, tham gia thng mi quc t nên cn theo dõi trong ch tiêu riêng. 4.2.2. Cn c vào phng pháp tác ng n ngi chu thu Có 2 nhóm: - Thu trc thu là loi thu mà Nhà nc thu trc tip t thu nhp ca ngi chu thu. in hình là thu thu nhp doanh nghip, thu thu nhp cá nhân. Trong xã hi có hai ch th có thu nhp và cng là hai ch th c hng li ích t chi tiêu ca nhà nc nên phi có ngha v óng thu, ó là doanh nghip và các cá nhân. Thu trc thu có c im: ngi chu thu và ngi np thu là mt, ngi chu thu c xác nh trc theo a ch, không có kh nng chuyn s thu y sang cho mt ngi nào khác gánh 248

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng chu và ng chm trc tip n li ích kinh t ca ngi np thu. - Thu gián thu là loi thu nhà nc thu gián tip t ngi chu thu là các cá nhân thông qua vic ánh thu tiêu dùng hàng hoá dch v. in hình là thu VAT, thu doanh thu, thu tiêu th c bit, thu xut nhp khu. c im ca nhóm thu này ngc li vi thu trc thu: ngi chu thu không ng thi là ngi np thu, thu là mt b phn cu thành trong giá c hàng hoá dch v do ngi tiêu dùng gánh chu, còn ngi sn xut kinh doanh ch là ngi np h thu cho ngi tiêu dùng; ngi chu thu không xác nh c th trc và có kh nng chuyn thu sang cho ngi khác bng cách hn ch hoc không tiêu dùng mt hàng nào ó. Thu hàng hoá dch v phát sinh khâu mua các yu t u vào cho sn xut kinh doanh nh thu nhp khu là khon chi phí, vì doanh nghip phi ng trc s tin thu này, khi bán hàng mi thu v. Nhng thu VAT, xut khu và tiêu th c bit phát sinh khi bán hàng nên không hch toán vào chi phí. Do v trí quan trng ca thu xut nhp khu các nc ang phát trin nên ngi ta có khi tách thu xut nhp khu thành nhóm riêng nghiên cu. Cách phân loi này có ý ngha trong vic xây dng c cu thu, phù hp vi c im, yêu cu ca tng nhóm thu. các nc ang phát trin, thu trc thu cn có t trng thp, vì mt mt thu nhp ca các cá nhân cha cao, mt khác nhà nc mun khuyn khích tit kim trong dân chúng, thc hin công bng trong vic thu thu, gim chi phí qun lý, to iu kin n nh ngun thu ngân sách và hn ch trn lu thu. Trong thu gián thu, ngi chu gánh nng thu cui cùng vn là các cá nhân cho nên nu h tit kim tiêu dùng s chuyn gánh nng thu ó sang cho ngi khác, nht là thu ánh vào các mt hàng cao cp.

4.3. H thng thu hin hành Vit nam

Hin nay Vit nam có 11 loi thu. Trong ó có 1 loi thu mang tính cht l phí, ó là thu môn bài. Trong mi loi thu, chúng ta s cp n 4 vn c bn có tính cht c trng riêng ca tng loi thu: - c im ca loi thu ó v i tng ánh thu, i tng np thu (giúp chúng ta phân bit các loi thu vi nhau) - Mc ích hay ý ngha ban hành - Cn c tính thu, gm có i tng tính thu và loi thu sut - Các ch u ãi v thu - chính sách thu. 4.3.1. Thu giá tr gia tng Là thu ánh vào hàng hoá dch v khi tiêu th, do các t chc, cá nhân sn xut kinh doanh np (gi chung là c s kinh doanh) và do các t chc, cá nhân nhp khu hàng 249

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng hoá np. Có i tng tính thu là giá tr gia tng, c xác nh bng s chênh lch gia giá tr u ra (doanh thu) và giá tr u vào (giá tr nguyên vt liu, hao mòn máy móc thit b, tin thuê dch v ngoài...). Giá tr gia tng do c s kinh doanh to ra trong quá trình sn xut kinh doanh, gm có tin lng và li nhun. Thu giá tr gia tng có ngun gc t thu doanh thu, chúng có chung mc ích ng viên mt phn thu nhp ca ngi tiêu dùng vào ngân sách Nhà nc và góp phn thúc y sn xut kinh doanh phát trin thông qua thu sut u ãi i vi nhng sn phm cn khuyn khích sn xut, tiêu th. Có bn cht chung nên có nc vn gi tên c là thu doanh thu. Nhng thu doanh thu có i tng tính thu là toàn b giá tr u ra nên có nhc im c bn là ánh thu trùng lp (chng chéo), vì vy nhiu nc chuyn t áp dng thu doanh thu sang thu giá tr gia tng. Thu giá tr gia tng tính trên giá tr gia tng nên: Thu GTGT phi np = (Giá bán cha có thu/u ra - Giá tr hàng hoá, dch v mua vào cha có thu/u vào) x Thu sut Trong thc t, thun tin cho vic qun lý thu ngi ta áp dng ph bin phng pháp khu tr thu: Thu phi np = Thu GTGT u ra - Thu GTGT u vào Thu giá tr gia tng u ra bng (=) giá tính thu nhân (x) vi thu sut. Giá tính thu là giá bán cha có thu giá tr gia tng.Thu giá tr gia tng u vào bng (=) tng s thu giá tr gia tng ã np ca hàng hoá dch v mua vào c ghi trên hoá n mua hàng (chính bng giá tr hàng hoá dch v mua vào nhân vi thu sut). Nu doanh nghip cha np hoc np cha khi mua hàng hoá thì doanh nghip phi np bù khi bán hàng. Qua ó, kim soát c vic np thu ca các khâu trc. d dàng tính toán s thu phi np ngi ta s dng hoá n GTGT. i vi nhng c s kinh doanh cha có hoá n mua hàng hoc c hoá n mua và bán hàng thì áp dng phng pháp tính trc tip trên giá tr gia tng. Giá tr gia tng c n nh trên c s t l % giá tr gia tng tính trên doanh thu, i vi trng hp không có hoá n bán hàng, c quan thu còn n nh c doanh thu. thun tin cho vic qun lý thu và khuyn khích thc hin tt ch k toán hoá n chng t, doanh thu c tính trên giá bán ã có thu và s dng hoá n thông thng. Vic np h thu cho ngi tiêu dùng cui cùng c minh ho qua ví d sau: Ngi sn xut g bán cho ngi bán l, hoá n ghi nh sau: -Giá bán cha có thu..........................................170 tr.. - Thu GTGT..........................................................17 tr.. - Giá thanh toán....................................................187 tr.. S thu GTGT mà ngi bán l phi chu là 17 tr.. và do ngi sn xut g np h. 250

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng Ngi bán l g bán cho ngi tiêu dùng, hoá n ghi nh sau: - Giá cha có thu ..................................................200 tr.. - Thu GTGT.............................................................20 tr.. - Giá thanh toán.......................................................220 tr.. S thu GTGT ngi tiêu dùng phi chu là 20 tr. . Ngi bán l g ã np h ngi tiêu dùng 17 tr.. khi mua hàng và là chi phí nên phi thu hi. Khi thu thu GTGT t ngi tiêu dùng ch còn phi np 3 tr. . Nu doanh nghip kinh doanh nhiu mt hàng nhng không tính toán riêng doanh thu cho nhng mt hàng có thu sut khác nhau thì phi chu thu sut cao nht trong s nhng mt hàng ó. Quy nh này nhm tránh lu thu và c áp dng trong tt c các loi thu hàng hoá dch v. V mt lý thuyt, thu giá tr gia tng có th tính bng (=) tin lng cng (+) li nhun, sau ó nhân (x) vi thu sut. Trong thc t không c áp dng vì qun lý thu phc tp. Nhà nc khuyn khích tiêu dùng mt s mt hàng, qua ó y mnh sn xut kinh doanh nhng mt hàng này, bng vic quy nh chúng không thuc din i tng chu thu nh dy hc, dy ngh, xut khu du thô, than á, nhp khu - máy móc thit b chuyên dùng trong nc cha sn xut c làm tài sn c nh... Chính sách thu giá tr gia tng còn c th hin trong quy nh v thu sut. i vi hàng xut khu c hng thu sut c bit u ãi là 0%, do áp dng phng pháp khu tr nên còn c hoàn thu ã np các khâu trc. Thu sut thp 5% dành cho hàng hoá dch v thit yu mà Nhà nc phn nào khuyn khích nh giáo c dùng ging dy và hc tp, thuc cha bnh... Hu ht các hàng hoá dch v chu thu sut ph thông 10%. Thu sut 20% áp dng cho mt s ít hàng hoá dch v cn iu tit mnh t ngi tiêu dùng nh khách sn, du lch, n ung, x s các loi. ây không phi là nhng dch v không khuyn khích tiêu dùng nh nhng dch v trong thu tiêu th c bit, mc dù có cùng mc thu sut. Do kh nng qun lí thu còn cha tt nên hàng hoá dch v chu thu tiêu th c bit không phi np thu giá tr gia tng khâu ã chu thu tiêu th c bit. Bn cht 2 loi thu này khác nhau do mc tiêu, tác dng ca chúng khác nhau, nên có mt s nc tách riêng. Xu hng là càng ngày có nhiu nc áp dng thu GTGT thay cho thu doanh thu vì nhng u im ni bt ca nó, c bit cn thit i vi nhng nc ang phát trin. Da vào giá tr gia tng tính thu nên u im hn thu doanh thu: - Hn ch trn lu thu và khuyn khích thc hin tt ch hoá n, s sách k toán nh áp dng phng pháp khu tr thu u vào. - Tránh c tính trng ánh thu trùng lp, không kìm hãm quá trình chuyên môn hoá 251

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng trong sn xut kinh doanh. - Khuyn khích xut khu và u t tài sn c nh. Thu u ra nh hn thu u vào nên c hoàn thu khi xut khu và u t tài sn c nh, to iu kin cnh tranh và nhanh thu hi vn u t. - Gim sc cnh tranh ca hàng nhp khu nh hn ch tình trng trn lu thu nhp khu và m rng din hàng nhp khu phi chu thu (có thêm hàng nhp phi mu dch, hàng nhp trc tip cho sn xut kinh doanh). 4.3.2. Thu tiêu th c bit Thu tiêu th c bit (TTB) ánh vào hàng hoá dch v mà Nhà nc cn hng dn sn xut, tiêu dùng. ó là nhng hàng hoá dch v không khuyn khích tiêu dùng do có hi sc kho, tiêu sài xa x. Gm các nhóm hàng thuc lá iu, xì gà, ru, bia, ôtô, xng, iu hoà, bài lá, hàng mã, các dch v karaoke, v trng, mát xa, chi golf, vé t cc ua, casino. Nh vy, cn ánh c vào hàng hoá sn xut trong nc cng nh nhp khu. Hin ti ngành sn xut ôtô trong nc còn non tr và có nhiu khó khn nên tm thi c gim thu. Khi tham gia vào các t chc thng mi quc t s không còn iu kin phân bit i x nh vy. Thu sut ca thu tiêu th c bit rt cao, mc cao nht hin nay là 100% cho ôtô t 5 ch ngi tr xung, tip n 75% i vi bia chia, bia hi. Mc thp nht 15% dành cho ru thuc, xng và các ch phm pha xng. Cao nh vy mi phát huy c tác dng hng dn sn xut, tiêu dùng và không ch có tác dng khuyn khích tit kim, hn ch tiêu dùng mà còn iu tit thu nhp ca ngi tiêu dùng nói chung, ngi có thu nhp cao nói riêng mt cách hp lý. khuyn khích xut khu thu ngoi t, hàng thuc din chu thu TTB không phi np thu nu xut khu. Thu TTB thuc loi thu hàng hoá dch v nên cách tính thu nh sau: Thu phi np = (S lng hàng hoá dch v tiêu th hay nhp khu x Giá tính thu n v) x Thu sut Giá tính thu n v i vi hàng sn xut trong nc là giá bán cha có thu, i vi hàng nhp khu là giá nhp (giá tính thu nhp khu) cng vi thu nhp khu. Mi mt hàng thuc din chu thu TTB ch phi chu thu tiêu th c bit mt ln và do c s sn xut, nhp khu np, còn khâu lu thông np thu GTGT. Nu phn nguyên liu cng phi chu thu TTB nh bia hi dùng sn xut bia hp thì c khu tr tin thu TTB ã np cho phn nguyên liu. Các loi thu ánh vào hàng nhp khu, trong ó có thu tiêu th c bit u làm th tc kê khai thu ti ca khu. i vi c s sn xut nh hoc vì lý do khách quan mà cha thc hin vic kê khai thu TTB thì c s mua hàng np thay. 252

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng S thu tiêu th c bit phi np rt ln nên tránh ng thu ca Nhà nc mà ngi tiêu dùng ã np, thi hn np thu ngn, thng 5-10 ngày, nu s thu phát sinh quá ln phi np hàng ngày. V nguyên tc, không xét min gim thu i vi nhng loi thu do ngi tiêu dùng chu nên nm 1990 ln u tiên ban hành lut thu tiêu th c bit không cp n vn này. Sau ó xét thy nhng ngành này Vit nam còn kém phát trin, nm 1993 cho phép min gim trong mt s trng hp c bit. Lut thu tiêu th c bit hin hành (ban hành ln th 2 áp dng t 1-1-1999) quy nh các trng hp min gim nh sau: - C s sn xut gp khó khn do thiên tai, ch ho, tai nn bt ng. - C s sn xut bia quy mô nh nu np thu thì b l vn, c xét min gim thu tng ng vi s l, thi hn không quá 5 nm k t ngày lut này có hiu lc. - C s lp ráp, sn xut ôtô trong nc c gim 95% mc thu sut trong thi hn 5 nm k t ngày lut này có hiu lc. - C s kinh doanh golf c gim 30% mc thu sut trong thi hn 3 nm k t ngày lut này có hiu lc. 4.3.3. Thu xut nhp khu Thu xut nhp khu (XNK) là thu ánh vào hàng hoá XNK, k c phi mu dch và làm th tc kê khai np thu ti ca khu, nên còn gi là thu quan. nhng nc có khu ch xut, i tng ánh thu gm c hàng hoá t khu ch xut a vào th trng trong nc và t th trng trong nc a ra khu ch xut. Thu XNK to ra s tng giá hàng hoá, nên c s dng làm công c qun lí và iu tit v mô hot ng XNK, phc v chính sách kinh t i ngoi ca Nhà nc. Lut thu XNK c ban hành nhm mc ích: - Góp phn bo v sn xut trong nc trc s cnh tranh ca hàng nhp khu, nht là nhng mt hàng trong nc có th áp ng c nhng sn xut ang trong thi kì non tr, bo v trc s cnh tranh không lành mnh ca nc ngoài nh bán phá giá... - Hng dn tiêu dùng xã hi phù hp vi trình phát trin kinh t, hn ch tiêu dùng hàng nhp khu cao cp, không thit yu, dành ngoi t cho nhp khu phc v sn xut. - Khuyn khích xut khu theo hng có li cho sn xut trong nc : nhng mt hàng trong nc có th ch bin c, c khuyn khích xut khu hn so vi khi xut khu nguyên liu. Cùng mt nhóm hàng, nhng xut khu sn phm qua ch bin c hng thu sut thp hn, có khi 0%. - ng viên mt phn thu nhp vào ngân sách, ch yu thông qua thu nhp khu. hu ht các nc, t trng thu XNK rt thp và gn nh không ánh thu xut khu. 253

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng Do trình phát trin ca Vit nam còn thp nên thu XNK vn có v trí quan trng thc hin các mc ích trên và là ngun thu áng k ca ngân sách. Vic tham gia Hip nh ct gim thu quan trong khi ASEAN s làm gim mt phn t trng ca thu nhp khu trong thi gian ti. S thu phi np c tính theo công thc sau: Thu XNK = (S lng hàng XNK x Giá tính thu n v) x Thu sut Giá tính thu n v là giá xut, giá nhp ti ca khu. Nu vn chuyn bng ng bin là giá FOB, giá CIF. Giá xut không bao gm chi phí vn ti và bo him tính t ca khu i. Giá nhp bao gm c chi phí vn ti và bo him ti ca khu n. Thu sut hàng nhp khu có 3 loi: - Thu sut thông thng, áp dng cho hàng hoá nhp khu có xut x t nc không có tho thun i x ti hu quc trong quan h thng mi vi Vit nam. c quy nh cao hn không quá 70% so vi mc thu sut u ãi ca tng mt hàng tng ng. - Thu sut u ãi, áp dng i vi hàng hoá có xut x t nc mà Vit nam có tho thun i x ti hu quc và c ghi trong biu thu. - Thu sut u ãi c bit: áp dng i vi hàng hoá có xut x t nc mà Vit nam có tho thun u ãi c bit v thu nhp khâ. Hàng nhp khu còn phi chu thu sut b sung chng li vic bán phá giá và s tr cp ca nc xut khu gây khó khn cho s phát trin ngành sn xut hàng hoá tng t ca Vit nam và chng li s phân bit i x vi hàng hoá ca Vit nam. i vi hot ng xut khu có nhiu mt hàng c hng thu sut 0% nh ht iu ã qua ch bin. Nguyên vt liu cn thit cho sn xut trong nc chu thu sut cao nh ph liu, mnh vn ca kim loi thng là 45%. Trong các lut thu, thu sut do Quc hi phê chun, nhng riêng thu XNK cn có s thay i kp thi trc s bin ng ca nn kinh t và quan h hp tác thng mi vi các nc nên biu thu do U ban thng v quc hi quy nh; còn thu sut thông thng, c bit và b xung do Chính ph quy nh. Không thuc din chu thu gm có: Hàng vin tr nhân o, hàng vn chuyn quá cnh, mn ng, chuyn khu do không tiêu th hàng hoá ti Vit nam. Din min thu chia làm 2 trng hp: Th nht c min thu dành cho trng hp cn u tiên và d kim soát hn nên th tc n gin hn và do c quan hi quan quyt nh, trng hp th hai là c xét min thu có th tc min thu phc tp hn và do B Tài chính quyt nh. Sa i thu XNK ln th nht nm 1993 cho phép hàng vt t nguyên liu nhp khu gia công cho nc ngoài chuyn t dng xét min thu chuyn sang dng min thu. 254

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng c xét gim thu không phi là do u ãi mà do hàng hoá b h hng, mt mát trong quá trình vn chuyn bc xp nên không s lng nh khi làm t khai thu. Thu XNK do ngi tiêu dùng chu nên không xét gim thu cho trng hp nào khác. Xét hoàn li thu cho nhng trng hp trc ó ã np thu XNK, nhng sau ó li không xut hoc không nhp và cho vt t, nguyên liu nhp khu sn xut hàng xut khu, nó th hin chính sách khuyn khích xut khu ca Nhà nc. Vt t nguyên liu nhp khu xn xut hàng XK không th xp vào trng hp min, xét min thu vì khó qun lý khi ã vào ni a. Thi gian ân hn np thu là 275 ngày . 4.3.4. Thu thu nhp doanh nghip Thu thu nhp doanh nghip là thu ánh vào thu nhp ca các t chc, cá nhân sn xut kinh doanh. Nhm mc ích góp phn thúc y sn xut kinh doanh phát trin theo hng có li thông qua u ãi thu, ng viên mt phn thu nhp vào ngân sách và m bo s óng góp công bng, hp lý gia các t chc, cá nhân kinh doanh. Thu nhp là toàn b khon tin mà doanh nghip thu c trong mt khong thi gian. Trong ó, có c chi phí mà các c s kinh doanh ã b ra có thu nhp y. Bù p chi phí bo toàn vn và duy trì quy mô kinh doanh nên không th ánh thu vào phn thu nhp là chi phí. Vì vy, i tng tính thu là phn thu nhp sau khi tr i chi phí hp lý, có liên quan n thu nhp và trên c s s dng vn doanh nghip, nó c gi là thu nhp chu thu. Phi gii hn chi phí c phép tr vì mt s khon chi phí tuy doanh nghip có b ra nhng không c tr nh khon chi không có chng t hoc chng t không hp pháp nhm tránh li dng trn lu thu, các khon tin pht do không khuyn khích vi phm pháp lut, hp ng, các khon chi phí v qung cáo, tip th, khuyn mi vt quá mc cho phép... Các khon chi phí này gi là chi phí không hp lý. Các khon chi phí không dùng vn ca doanh nghip mà do ngun vn khác ài th nên không cn bù p cng không c tr. Chi tiêu không liên quan n thu nhp nh chi ng h vùng bão lt không c coi là chi phí và cng không c tr. Thu thu nhp doanh nghip c tính theo công thc sau: Thu TNdoanh nghip = Thu nhp chu thu x Thu sut Xét t góc hch toán kinh doanh, khái nim li nhun (li tc) c hiu là phn chênh lch dng gia thu nhp và chi phí thc t ã phát sinh. Nh vy, thc cht thu nhp chu thu gm li nhun và các khon chi phí không hp lý. Do ó, nu quy nh i tng ánh thu là li nhun s không m bo s rõ ràng và gây thc mc cho ngì np thu. Tng li nhun trc thu trong bng báo cáo thu nhp là thu nhp chu thu nên vn gm c chi phí bt hp lý nu có. Vì khi tính toán chi phí trong bng báo cáo thu nhp không c tính các chi phí bt hp lý. Vit nam ã phi sa i tên gi thu li tc 255

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng thành thu thu nhp doanh nghip. khuyn khích sn xut kinh doanh phát trin và theo nh hng ca Nhà nc, có các ch u ãi thu sau: - i tng không thuc din chu thu gm có h gia ình, cá nhân sn xut nông nghip vi quy mô nh, do qun lý thu phc tp mà s thu thu c khôg ln và các t hp tác, hp tác xã nông nghip nhm khuyn khích s giúp ln nhau trong sn xut nông nghip. - Thu sut u ãi dành cho các d án u t có 100% vn Vit nam thuc các ngành ngh, a bàn khuyn khích u t là 25, 20,15%. Các doanh nghip có vn u t nc ngoài và bên nc ngoài tham gia hp ng, hp tác kinh doanh c hng thu sut u ãi chung là 25%, mt s trng hp c áp dng mc u ãi thp hn 20, 15, 10%. - Min gim thu: c áp dng cho nhiu trng hp nh các c s sn xut mi thành lp, phn u t sn xut m rng, i mi công ngh... ây là thu trc thu ánh vào thu nhp t sn xut kinh doanh nên trong hoàn cnh c cu ngành, vùng bt hp lý hin nay Vit nam quy nh trng hp u ãi thu vi phm vi rng khuyn khích nhng hot ng kinh doanh mà Nhà nc mun y mnh phát trin. Ngoài ra còn cho phép chuyn l sang nhng nm sau. Trc kia khi áp dng thu li tc, thi gian chuyn l ch c phép 2 nm, nay tng lên 5 nm, to iu kin cho doanh nghip có nhng chin lc kinh doanh dài hn hoc nhanh vt qua thi k khó khn. Doanh nghip có vn u t nc ngoài còn c u ãi hoàn thu thu nhp nu dùng li nhun tái u t. m bo óng góp công bng hp lý gia các c s kinh doanh, c s kinh doanh nào có thu nhp cao do li th khách quan mang li (a im kinh doanh thun li, ngành ngh kinh doanh ít b cnh tranh...) thì ngoài vic np thu thu nhp theo thu sut 32% còn phi np thu sut b sung 25% trên phn thu nhp cao do li th khách quan mang li. ó là phn thu nhp vt quá 1`2% giá tr vn ch s hu. Nh vy là áp dng thu sut lu tin tng phn nhng ch có 2 mc thu sut 32% và 57%. 4.3.5. Thu chuyn thu nhp ca các ch u t ra vào Vit nam Thuc nhóm thu thu nhp, gm có thu chuyn thu nhp ca các ch u t nc ngoài ra khi Vit nam và thu chuyn thu nhp ca các ch u t Vit nam nc ngoài v nc. Hin có v trí quan trng là thu chuyn thu nhp ca các ch u t nc ngoài ra khi Vit nam. Nó c quy nh trong Lut u t nc ngoài ti Vit nam ng thi là mt b phn ca Lut thu thu nhp doanh nghip. i tng tính thu là s thu nhp chuyn ra nc ngoài k c s thu nhp có c do chuyn nhng vn và thu thu nhp c hoàn li. khuyn khích bên nc ngoài 256

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng góp vn pháp nh, vn hp doanh cao, có 3 mc thu sut 5, 7, 10% tng ng vi s vn góp là t 10 triu USD tr lên, t 5triu n di 10 triu và di 5 triu USD. Tránh ánh thu 2 ln nhm to iu kin cho các nhà u t nc ngoài, Vit nam ã ký Hip nh tránh ánh thu 2 ln vi các nc có quan h u t vi Vit nam. 4.3.6. Thu thu nhp i vi ngi có thu nhp cao Trên th gii gi là thu thu nhp cá nhân. Vì là ln u tiên ban hành thu thu nhp cá nhân và ây là thu trc thu, s ngi có thu nhp chu thu không nhiu nên quc hi ã la chn tên gi nh vy và mi ban hành di dng pháp lnh. Mc ích ban hành thu thu nhp cá nhân là góp phn thc hin công bng xã hi và ng viên mt phn thu nhp ca nhng cá nhân có thu nhp vào ngân sách. Thu nhp chu thu bao gm thu nhp thng xuyên và không thng xuyên. iu tit mnh và hp lý, áp dng thu sut lu tin tng phn. ln ca thu nhp cá nhân c ánh giá theo nm thì chính xác hn theo tháng nên thu thu nhp thng xuyên c tính trên thu nhp bình quân tháng trong mt nm và còn dn n thu thu nhp không thng xuyên có mc khi im chu thu cao hn. d qun lý và gim chi phí thu thu thì Vit nam áp dng cách tính thu trên u ngi có thu nhp, ch không cn c vào các thành viên trong gia ình. Tm thi cha thu thu i vi các khon thu nhp là lãi cho vay, mua c phiu khuyn khích tit kim và phát trin th trng tài chính. Cha thu thu vào quà biu tng là kiu hi thu hút ngoi t. u ãi di dng không thuc din chu thu gm mt s loi ph cp, tin thng nh ph cp làm êm, c hi, tin thng v ci tin k thut, sáng ch.... và các khon tr cp, bi thng bo him. tránh trùng lp, thu nhp ca ch h kinh doanh cá th cng không thuc din chu thu vì ã chu thu thu nhp doanh nghip. Nhng ngi có thu nhp di mc khi im tính thu cng có th coi là c min thu. Trng hp c xét min gim thu khi b thiên tai, ch ho, tai nn nh hng n i sng ca ngi np thu. Vit nam cha ánh thu quà tng gia các cá nhân trong nc, tr tng biu tài sn là t ai và cha ánh thu tha k, k c t ai (c quy nh trong lut thu chuyn quyn s dng t)... Thu nhp t tha k và quà tng là không nh các nc có nn kinh t th trng và nó c qun lý bng lut thu riêng. 4.3.7. Thu chuyn quyn s dng t i tng ánh thu là thu nhp ca các t chc, h gia ình, cá nhân khi chuyn quyn s dng t các loi. Có các mc ích: - Tng cng qun lý nhà nc v t ai, khuyn khích s dng t có hiu qu thông qua vic ánh thu vào trng hp chuyn quyn s dng t gn vi thay i mc ích s dng t t nông nghip sang phi nông nghip và ngc li. 257

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng - m bo công bng v ngha v np thu. - ng viên mt phn thu nhp ca ngi chuyn quyn s dng t vào ngân sách Nhà nc. Cách tính thu nh sau: Thu phi np = (Din tích t x Giá t tính thu) x Thu sut i tng tính thu là giá tr t em chuyn nhng vì ây là thu ánh vào thu nhp, c tính bng din tích t nhân vi giá t tính thu, giá này do Nhà nc quy nh. Thu sut có 3 mc: 5, 10, 20%. Nhng trng hp cha np tin s dng t hoc Nhà nc u tiên không phi np thì khi chuyn nhng phi chu thu sut cao 20% bù p tin s dng t không tr trc ó. Riêng vi t sn xut nông nghip, lâm nghip, nuôi trng thu sn, làm mui c u tiên hn, ch chu 10%. t thuc s hu toàn dân do Nhà nc thng nht qun lý. m bo công bng, các t chc và cá nhân khi c Nhà nc giao t s dng phi np tin s dng t, tr mt s trng hp c u tiên không phi np. Trng hp ã np tin s dng t và chuyn quyn s dng t t ln th hai tr i có mc thu sut bình thng 5%. Trng hp chuyn i t cho nhau có chênh lch v giá tr thì thu sut 5% trên phn chênh lch. t có ngun gc t tha k li khi chuyn quyn s dng t thì thuc trng hp chuyn quyn s dng t t ln th hai tr i nên có thu sut 5%. Nhm khuyn khích s dng t có hiu qu, nu chuyn quyn s dng t gn vi chuyn i mc ích s dng t t t nông nghip sang t phi nông nghip phi chu thu sut thp nht 40%, riêng sang t xây dng công trình công nghip thì di 40%. Ngc li, chuyn t t phi nông nghip sang t nông nghip có thu sut 0% khuyn khích sn xut nông nghip và hn ch dùng t nông nghip sang mc ích khác, nht là làm t . Các trng hp hng u ãi thu là: - Không thuc din i tng chu thu khi tha k, tách h, tr li t cho Nhà nc. - Thu sut 0% cho trng hp k trên. - to iu kin n nh i sng, min thu cho trng hp di chuyn n nh c ti các vùng kinh t mi, min núi, hi o và chuyn ch do thuyên chuyn công tác hoc ngh hu. - Gim thu cho cá nhân thng bnh binh nng, thân nhân lit s ang hng ch tr cp ca Nhà nc... Nhng ch c xét min gim thu i vi din tích t c Nhà nc giao ln u. 4.3.8. Thu s dng t nông nghip Là thu thu t ngi c giao quyn s dng t nông nghip. t nông nghip ây 258

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng c hiu là t s dng vào mc ích trng trt, nuôi trng thu sn, trng rng. Thuc nhóm thu ánh vào tài sn t ai nên nhng ngi thuê t không phi là ngi np thu. Mc ích ca thu s dng t nông nghip là: - Khuyn khích s dng t nông nghip có hiu qu. Thông qua np thu buc ngi s dng t phi tính toán hiu qu, vì thu nhp không ch phi bù p các chi phí b ra mà còn bù c s thu phi np và có lãi. Nu s dng không hiu qu, cn tìm cách nâng cao nng sut hoc chuyn nhng cho ngi bit cách trng trt, chn nuôi hn và qun lý tt hn. to iu kin cho ngi nông dân, Nhà nc quy nh mc thu sut thp. - Thc hin công bng s óng góp ca các cá nhân, t chc s dng t nông nghip vào ngân sách. Bi vì bn thân t có kh nng em li thu nhp cho ngi s dng và Nhà nc cng có nhng u t nht nh cho nông nghip v thu li, góp phn tng nng sut. Thu s dng t nông nghip c tính nh sau: Thu s dng t nông nghip = Din tích t x nh sut thu/nm Vì ánh vào thu nhp do t mang li nên phi quy nh i tng tính thu là din tích t. nh sut thu c quy nh cho tng hng t, cn c vào kh nng em li thu nhp. t tt có nng sut cao nht và v trí thun li c xp hng mt. An ninh lng thc cha c m bo chc chn Vit nam nên Nhà nc quy nh thu tính bng thóc, np bng tin, khi cn thit mi np bng thóc. Giá thóc do Ch tch U ban Nhân dân Tnh, Thành ph trc thuc Trung ng quyt nh. Vì din tích t không thay i theo thi gian trong sut quá trình np thu nên thu sut c quy nh trong mt khong thi gian là mt nm. ây là im riêng bit ca i tng ánh thu là nhà t. ngi nông dân an tâm u t thâm canh tng nng sut, hng t tính thu c n nh 10 nm. Nu Nhà nc u t thu li ln, em li hiu qu kinh t cao thì Nhà nc iu chnh li hng t tính thu. Min, gim thu cho nhng trng hp sau: - Min thu không thi hn cho t i, núi trc dùng vào sn xut nông, lâm nghip. - Min thu có thi hn cho t khai hoang... - Gim hoc min thu khi b thiên tai, ch ho làm thit hi mùa màng. - Min hoc gim thu cho các h nông dân sn xut vùng cao, biên gii, hi o có khó khn, cho các h nông dân là dân tc thiu s... - Min hoc gim thu cho các h np thu là gia ình lit s, thng bnh binh... 259

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng Trc ây, Vit nam ánh thu nông nghip, là loi thu kt hp, gm thu s dng t nông nghip và thu thu nhp ca h sn xut nông nghip. Khi ó, mc thu sut thp nên thc cht mi ch ánh vào phn s dng t. Khi thuc s iu chnh ca thu thu nhp doanh nghip thì hu ht ngi sn xut nông nghip vn nm trong trng hp min thu. 4.3.9. Thu nhà t Thu nhà t thu t ngi s hu nhà và ngi c giao quyn s dng t , t xây dng công trình. Tm thi Vit nam cha thu thu nhà vì qu nhà còn nh và mi ban hành di dng pháp lnh. Mc ích ca thu nhà t là: - Khuyn khích các t chc, cá nhân s dng t tit kim, vì t ai là ngun tài nguyên có hn. - Tng cng qun lý Nhà nc i vi vic xây dng và s dng nhà . - ng viên s óng góp ca ngi s dng nhà t vào ngân sách Nhà nc. Ngi s hu nhà và c giao quyn s dng t là ngi tiêu dùng 2 hàng hoá c bit này và là ngi có kh nng óng thu. Vi mc thu sut thp trong thi gian qua, thu t cha t c mc ích khuyn khích s dng t tit kim. Cách tính thu t nh sau: Thu t phi np = Din tích t (m2) x Thu sut/1 nm i tng tính thu là din tích t ngi s dng t càng rng thì np thu càng nhiu. Có nh vy mi khuyn khích s dng t tit kim. Ging nh thu s dng t nông nghip, thu sut quy nh s thu phi np trên 1m2 trong thi gian mt nm. Mc thu sut c xác nh cn c vào hng t và mc thu nông nghip. ng viên s óng góp ca ngi s dng t mt cách hp lý trên c s giá tr thng mi ca t, hng t gm có t thành th và nông thôn. t thành th c xp hng theo loi ô th, loi ng ph, khu ph. khuyn khích s dng t tit kim, thu sut còn da vào mc thu nông nghip trong vùng. t ô th chu mc thu nông nghip cao nht trong vùng, t nông thôn có mc thu nông nghip cùng hng t trong vùng. Thu sut c tính bng bc thu theo hng t nhân vi mc thu nông nghip. Chng hn t thuc ô th loi 1, ng ph loi 1, v trí loi 1 có thu sut bng 32 ln mc thu nông nghip cao nht trong vùng, vùng nông thôn bng 1 ln mc thu nông nghip cùng hng t trong vùng. Các trng hp c u ãi thu: - Không thuc i tng chu thu gm: t s dng vì li ích công cng, phúc li xã hi hoc t thin, t chuyên dùng vào vic th cúng ca các tôn giáo. 260

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng - Tm min thu t cho mt s trng hp nh t xây dng tr s c quan hành chính s nghip Nhà nc, t thuc vùng rng núi cao thuc din c min thu nông nghip... - Xét min gim thu cho ngi np thu có khó khn do b thiên tai, ch ho, tai nn bt ng. 4.3.10. Thu tài nguyên Là loi thu thu t các t chc, cá nhân có hot ng khai thác tài nguyên thiên nhiên. ây là mt loi a tô chênh lch. Thu tài nguyên nhm mc ích: - Khuyn khích khai thác và s dng tài nguyên thiên nhiên tit kim, hiu qu. Vì thu tài nguyên tính vào chi phí, làm giá bán sn phm tng lên. - Hng dn s dng tài nguyên theo hng có li cho nn kinh t quc dân, góp phn bo v tài nguyên, bo v môi trng thông qua ánh thu sut cao vào nhng tài nguyên cn hn ch khai thác. Tài nguyên thiên nhiên không phi là vô tn, nu không s dng hp lý s nhanh chóng b cn kit. - Thc hin công bng s óng góp ca các cá nhân, t chc, s dng tài nguyên vào ngân sách. Vì tài nguyên thuc s hu toàn dân do Nhà nc qun lý. To ngun thu cho ngân sách thc hin các bin pháp bo v, tái to và thm dò các ngun tài nguyên. - m bo s cnh tranh công bng gia các n v có khai thác, s dng tài nguyên vi các n v khác trong nn kinh t, do ánh thu làm tng chi phí và giá bán ca các sn phm khai thác. Tính thu theo công thc sau: Thu tài nguyên phi np = (Sn lng tài nguyên khai thác x Giá tính thu n v) x Thu sut i tng tính thu là giá tr tài nguyên ã khai thác. Giá tính thu là giá bán thc t bình quân ca tài nguyên nguyên khai ca c s khai thác thi im tính thu, là giá bán ã có thu. Thu sut cao áp dng i vi nhng tài nguyên quý him, cn bo v hoc d khai thác nh g có thu sut cao nht 40%, trm hng, k nm t 20-25%... Vi mc ích ca thu tài nguyên nh k trên và do ngi tiêu dùng chu, nên ch u ãi ít t ra. Ch gim thu cho trng hp khai thác trong 3 nm u mà gp khó khn và trong thi gian tn thu ni ã thôi khai thác. 4.3.11. Thu môn bài Là loi thu mang tính cht l phí nhm huy ng s óng góp ca các cá nhân, t chc kinh doanh phc v cho công tác kim kê, kim soát th trng... ca Nhà nc i vi các hot ng kinh doanh trong nn kinh t. Nu doanh nghip có k hoch kinh doanh trong nm, không phân bit kinh doanh tm thi hay lâu dài, c nh hay lu ng thì u nm phi ng ký kinh doanh và mi phi 261

Ch-¬ng 8. Ti chÝnh c«ng np thu môn bài. S thu np c n nh bng mt s tin c th, da vào loi hình c s kinh doanh và mc thu nhp. * Trc tháng 10/1998, Vit nam áp dng thu sát sinh. Là thu có tính cht l phí thu t ngi có ln, trâu, bò git tht nhm phc v công tác phòng dch bnh ca các c quan thú y và ng viên mt phn thu nhp ca ngi chn nuôi vào Ngân sách. * Thu thu t các doanh nghip có vn u t nc ngoài và bên nc ngoài tham gia hp ng hp tác kinh doanh. V nguyên tc các doanh nghip có vn u t nc ngoài, bên nc ngoài tham gia hp ng hp tác kinh doanh và doanh nghip 100% vn trong nc bình ng trong vic np thu. Nhng khuyn khích u t nc ngoài, riêng thu sut thu thu nhp doanh nghip ca các doanh nghip này và bên nc ngoài có mc thp, và c hng hoàn thu t vic tái u t thu nhp. Vic u ãi nh th nào là do B K hoch và u t nghiên cu ngh trên c s trao i thng nht vi B Tài chính. Vì vy nó c a vào ni dung ca Lut u t nc ngoài, và m bo tính thng nht ca h thng thu, to iu kin thun li cho vic tìm hiu h thng thu thì lut thu thu nhp doanh nghip cng cp n. Bên nc ngoài kinh doanh Vit nam khi chuyn li nhun v nc còn chu thêm mt th thu là thu chuyn li nhun ra nc ngoài.

262

Information

Microsoft Word - De cuong bai giang mon LTTCTT _lastest_.doc

17 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

428343