Read Microsoft Word - bancuoi.doc text version

HÖ THèNG Tõ NG÷ CHØ MµU S¾C TRONG TIÕNG VIÖT

Nguyn Khánh Hà*

* Dn nhp Tht khó hình dung c cuc sng ca loài ngi mà không có màu sc. Th gii thiên nhiên xung quanh con ngi và th gii do con ngi to ra chính là th gii màu sc. Bao nhiêu s vt, by nhiêu sc màu. Trong khi mt ngi ch thu nhn c 600.000 màu thì hin nay mt máy tính ã có th cha và bit n 20 triu tông màu khác nhau. Vì màu sc có mt khp ni nên không nghi ng gì na, nó là mt b phn không th thiu ca nn vn hoá. Màu sc c coi nh "mt ngun khoái cm thm m t ngang hàng vi âm nhc, vn hc và ngh thut nói chung" (Trnh Quân; 1994: 83). T lâu các nhà dân tc hc, các chuyên gia v vn hoá dân gian, ngh thut dân gian, kin trúc ã nhn thy rng kh nng cm th màu sc và mi liên h thm m i vi màu ca mi dân tc là khác nhau, và iu ó làm nên bn sc vn hoá c áo. Màu sc gn lin vi lch s và truyn thng dân tc. phng Tây, không ai dám nm trên ging tri vi en, vì màu en là màu ca cht chóc. Còn phng ông, ngi ta coi màu trng là tang ch. Hn mt na s ngi phng Tây thích màu xanh da tri, ch có 20% thích màu lc và 10% thích màu . Màu gn vi màu máu nên thi xa, màu là biu tng ca ti ác, lm li, phù thu, qu s. n tn cui th k XIX, ch có quan toà, ao ph, k b hành hình, ti nhân chèo thuyn và tù kh sai... mi có y phc màu . Màu sc không ch là mt thuc tính c hu ca thiên nhiên mà còn là yu t tinh thn c sc ca loài ngi. Vì tm quan trng ó mà màu sc c coi là mt trong nhng dng thc vn hoá u tiên c ghi li và ký hiu hoá, thông qua ngôn ng. Mi tc ngi có mt h thng thut ng ch màu riêng cho mình, rt phong phú và c áo. Các nhà khoa hc trên th gii t hn 100 nm v trc ã rt quan tâm n s khác bit trong kh nng cm nhn màu sc ca các dân tc trên th gii. Các cuc tho lun ngày càng c nhiu ngành khoa hc quan tâm, nh dân tc hc, tâm lý hc, ngôn ng hc. Mac Laury (1997) tng kt: t 1858 n 1997 ã có hn 3000 tác phm vit v t ch màu. (Dn theo Anders Steinvall; 2002:1). Vit Nam, t nc có b dày vn hin lâu i và i sng tinh thn phong phú, màu sc t lâu ã tr thành mt b phn không th thiu c ca truyn thng vn hoá. T ngh thut làm gm s n các dòng tranh dân gian, t trang phc dân tc rc r, c áo n nhng vàng son ca cung in n ài, âu âu cng hin din vai trò ca màu sc, vi nhng ý ngha, nhng biu tng vn hoá gn lin vi truyn thng lch s. Hn th na, môi trng thiên nhiên ca mt nc nhit i li vô cùng phong phú màu sc.

*

Vin T in hc và Bách khoa th.

Vi thiên nhiên nh th, xã hi nh th, s không có gì áng ngc nhiên nu nói rng ngi Vit có mt kho t ng hin th màu. áng tic là cho n bây gi, chúng ta khai thác nó, tìm hiu nó cha c bao nhiêu. Trong khuôn kh tham lun, chúng tôi gii thiu v h thng t ng ch màu sc trong ting Vit, da trên c s lý thuyt chính là hc thuyt Các t ch màu c bn ca Brent Berlin và Paul Kay. 1. Hc thuyt Các t ch màu c bn ca Berlin B. và Kay P.

Công trình Các t ch màu c bn: Ph nim và S tin hoá (1969) ca Berlin và Kay ngay t khi xut hin ã làm khuy ng gii nghiên cu trong các ngành nhân loi hc, trit hc, tâm lý hc và ngôn ng hc. Khi công b công trình này, mc ích ca Berlin và Kay là phn bác li thuyt tng i, thuyt võ oán và cu trúc lun ang thng tr trong các nghiên cu v t ch màu thi k ó. Mc dù ã có nhiu công trình nghiên cu trc ó chng minh di quang ph c phân chia theo nhiu cách khác nhau, Berlin và Kay vn gi thit rng gia các h thng tên gi màu ca các ngôn ng khác nhau có mt ph nim nn tng nào ó. H tuyên b "Chúng tôi cho rng lun iu v tính võ oán hoàn toàn trong s phân chia màu ca các ngôn ng là mt s phóng i hin nhiên" (1969: 2). chng minh ý kin này, Berlin và Kay tin hành mt cuc iu tra khá quy mô da trên mt s nh sau: - Không phi tt c các t ch màu có v th ngang bng nhau; có nhng t ch màu c bn, và mt t nh th có th c xác nh bng mt s ít các tiêu chun. Nhng tiêu chun này là: a) c cu to theo kiu n hình v, tc là ý ngha ca t không th c d oán t nhng b phn cu thành t; b) ý ngha ca nó không b bao hàm trong bt k t ch màu nào khác; c) vic ng dng nó không b gii hn mt lp i tng hn hp; d) v mt tâm lý nó phi có tính ni bt i vi ngi bn ng - tc là nó có khuynh hng xut hin sm trong các danh sách phng vn, nó có s ch n nh i vi nhng ngi bn ng và vi các trng hp s dng, và xut hin ng thi trong ngôn ng cá nhân ca tt c nhng ngi bn ng. - Có mt s phân loi không ngang bng trong các phm trù màu, có ngha là có th tách ra mt tiêu im ca phm trù - mt ví d tt nht. - S biu th ca mt t ch màu c miêu t y bi ba chiu: sc thái, sáng và bão hoà. Trên c bn nhng nh nêu trên, Berlin và Kay ã kho sát các h thng t ch màu ca 20 ngôn ng, thông qua vic phng vn nhng ngi bn ng ca các ngôn ng ó, sau ó vch ra nhng tiêu im và ranh gii bao quanh ca mi t ch màu c bn trong mi ngôn ng ó, da trên bng màu Munsell gm 324 ô màu. Bc th nht, các t ch màu c bn c xác nh theo các tiêu chun nêu trên. Kt qu tìm c nh sau: - Tt c các ngôn ng u có t 2 n 11 t ch màu c bn. - Nu mt ngôn ng có 11 t ch màu c bn, thì các phm trù màu c mã hoá là trng, en, , xanh cây, vàng, xanh lam, nâu, cam, hng, tím và xám.

Hình 1. Các phm trù màu c mã hoá

- Nu mt ngôn ng có ít hn 11 t ch màu c bn, thì s có nhng gii hn nghiêm ngt mà da vào ó các phm trù màu c mã hoá.

Berlin và Kay cng dùng d liu t các t in và sách tng s lng ngôn ng c kho sát lên ti con s 89 ngôn ng. D liu mi này tip tc khng nh kt qu trên. Bc th hai ca cuc thc nghim, các tác gi ngh nhng ngi c phng vn vch ra ranh gii ca tng t ch màu c bn trong ngôn ng ca h trên bng màu Munsell, và nhn din các ví d in hình nht ca mi t ch màu. Kt qu cho thy ranh gii ca các khu vc màu c biu th bng các t ch màu c bn rt khác nhau gia các ngôn ng - im này nghiên cu ca Berlin và Kay không mâu thun vi các nghiên cu trc ó. Ngôn ng nào càng có ít t ch màu c bn thì mi t ch màu c bn càng biu th mt phm vi màu rng ln hn. Thm chí ngay c trong nhng ngôn ng có s lng t ch màu c bn ging nhau, và mi t ch màu trong ngôn ng này gn nh tng ng vi mt t ch màu trong ngôn ng kia, thì ranh gii ca phm vi màu mà t ch màu ó biu th cng khác nhau rt ln.

Hình 2. Bng màu Munsell

Hình 3. Kt qu nghiên cu ca Berlin và Kay trên 20 ngôn ng. Các khu vc c khoanh li bng ng khép kín biu th phm vi các t ch màu c bn trên bng màu Munsell. Con s trong mi vùng khoanh ó là s lng các ngôn ng có t ch màu ri vào khu vc c ánh du.

Khi Berlin và Kay quan sát s phân b ca các t ch màu c bn, h nhn thy là hu ht các in mu (prototype) ca các t ch màu này phân b không u: chúng thng t li thành cm trên bng màu Munsell, khin cho ti 70% b mt bng màu không có mt in mu nào. iu này cho thy s phm trù hoá các màu trong các ngôn ng khác nhau chc hn không phi hoàn toàn ngu nhiên, nó có v tuân theo nhng gii hn có tính ph quát. Mt khám phá khác cng rt quan trng ca Berlin và Kay dng nh các t ch màu c bn trong hu ht các ngôn ng c mã hoá theo mt trt t nht nh, có th gi là mt tôn ty gm 7 bc (Bng 1). Theo tôn ty này, tt c các ngôn ng dng nh có mt t ch màu c bn ch màu trng, mt t khác ch màu en, c th hin phn bên trái ca tôn ty; thm chí có mt s ngôn ng ch có 2 t ch màu c bn này mà thôi. Còn nu mt ngôn ng có mt t dùng ch bt k màu nào phn bên phi ca tôn ty, thì có th d oán là ngôn ng ó s có các t ch tt c các màu nm phn bên trái ca tôn ty. Ví d, nu ngôn ng nào có t ch màu nâu, thì có th d oán ngôn ng ó s có các t ch màu trng, en, , xanh cây, vàng và xanh lam.

< Xanh cây Vàng III < Tím Hng Cam Xám VI

Trng en I

<

< Xanh lam

< Nâu

II

IV

V

Bng 1: Tôn ty 7 bc mã hoá màu trong các ngôn ng

T tôn ty này các tác gi ã suy oán s tin hoá ca t ch màu trong các ngôn ng nh sau: - Các ngôn ng tin hoá t ch ch có 2 t ch màu c bn, và dn dn thêm các t khác cho n khi t s lng cao nht là 11 t ch màu c bn. - Các ngôn ng không bao gi ri rng các t ch màu c bn mt khi nó ã thu nhn. - Tôn ty 7 bc phát trin ca các t ch màu c bn tng ng vi nhng bc tin hoá c bn ca h thng t ch màu (trt t logic tng ng vi trt t thi gian). Mc dù cho rng tôn ty trên miêu t nhng hình mu chung c tìm thy trong các h thng t ch màu ca hu ht các ngôn ng, Berlin và Kay cng gii thiu mt s ngôn ng không hoàn toàn theo trt t chung này, chng hn nh ting Vit, ting Canton, ting Hopi, ting Sama, ting Papago.... Các ngôn ng này hoc thiu mt t ch màu c bn mà tôn ty ã d oán là có, hoc thu nhn mt t ch màu c bn trc khi chúng t n bc ca t ó trong tôn ty. Nhng vì nhng ngôn ng này chim t l thp (6/98 ngôn ng c kho sát) nên Berlin và Kay coi chúng là các ngoi l và vn gi nguyên lý thuyt ca h. Công trình nghiên cu ca Berlin và Kay không áp dng nhng phng pháp nghiên cu mi, mà cái mi ca h là áp dng s nghiên cu i chiu quy mô, k lng, và iu quan trng nht là h công khai tha nhn tính cht ph nim cng nh tính cht tiêu im ca các phm trù màu. Berlin và Kay nhn xét: "Bt k khi nào chúng ta nói v các

phm trù màu, chúng ta cng hng ti tiêu im ca các phm trù, ch không phi là nhng ranh gii ca chúng hay toàn b khu vc ca chúng" (1969:13). C th hn, tính cách mng ca lý thuyt Berlin và Kay th hin nhng im sau: - Berlin và Kay ã thành công trong vic khng nh gi thit ca mình; h cho rng h có th chng minh c s phm trù hóa màu sc không phi có tính ngu nhiên, và tiêu im ca các t ch màu c bn trong các ngôn ng là tng t nhau. - Berlin và Kay cho rng có mt quá trình tin hoá mang tính ph quát ca các t ch màu trong tt c các ngôn ng, quá trình này i theo mt trt t nht nh. Các tác gi tng kt quá trình này thành mt tôn ty gm 7 bc, vi s lng t ch màu c bn ít nht là 2, và cao nht là 11. S xut hin ca lý thuyt Berlin và Kay ã dn n s bùng n hàng lot các công trình nghiên cu v t ch màu trong các ngôn ng. Theo Anders Steinvall (2002:1), th mc các công trình nghiên cu v t ch màu trong khong 1970 n 1990 c thng kê trong tác phm ca Maffi (1991) vt quá con s 200 tên sách và bài báo. Phn ln trong s này chu nh hng ln t lý thuyt Berlin và Kay, nh Rosch, Taylor, Kay và Mc Daniel, Kay, Berlin và Merrifield, Mac Laurry, Kay và Maffi, ng thi cung cp nhiu d liu mi và nhng ý kin mi nhm sa i mt s khía cnh trong lý thuyt ca Berlin và Kay. Nhng khuynh hng thi k hu Berlin ­ Kay gm lý thuyt Li th (Vantage Theory) (Maclaury); hng nghiên cu theo kinh nghim lun (Lammens; Elman và các cng s; Mitchel,...); hng nghiên cu theo vn hoá lun (Steels, Tomasello, Davidoff, Tony Pelpaeme,...). Nu ánh giá li tt c các khuynh hng nghiên cu các phm trù màu và các h thng t ch màu hin nay, có th a ra mt s nhn xét sau: a. im chung gia các khuynh hng Hin gi i a s các nhà nghiên cu u thng nht vi quan im tính ph nim ca Berlin và Kay: Các ngôn ng khác nhau dùng các t ch màu khác nhau, nhng chúng ging nhau ch các phm trù màu ca các ngôn ng u có mt tiêu im trong không gian có tính nhn thc, không gian này c bao quanh bi mt ranh gii m. Nhng tiêu im này c biu th bng mt s t ch màu c bn; tuy nhiên s lng các t ch màu này rt khó c xác nh bng mt con s c nh. S xut hin ca các t ch màu trong các ngôn ng c coi là có tính tin hoá. b. im khác nhau gia các khuynh hng im khác bit quan trng nht gia các khuynh hng là vn ngun gc xut hin các t ch màu và s lnh hi các phm trù màu. Các nhà ph nim lun thì cho rng các phm trù màu c xác nh bi nhng nhân t thn kinh, có tính di truyn, và s d các cá nhân trong mt cng ng nhn thc các phm trù màu ging nhau là do c tính di truyn quyt nh. Các khuynh hng khác li cho rng các phm trù màu c nhn thc thông qua s hc hi, và s hc hi các phm trù màu c quy nh bi các yu t nh sinh hc, môi trng, sinh thái hc, vn hoá, s tng tác có tính xã hi gia các cá nhân.

2.

H thng t ng ch màu sc trong ting Vit

Nh ã nói trong phn m u ca bài tham lun này, các công trình nghiên cu v t ch màu ting Vit nhìn chung còn khá him hoi và phân tán. Trong s ó, áng chú ý là công trình nghiên cu ca Jameson K.A và Alvarado N. Trong khong các nm 20012003, hai nhà tâm lý hc M Jameson K.A và Alvarado N. ã thc hin mt s thí nghim v các phm trù màu và tên gi màu qua s i chiu hai ngôn ng là ting Anh và ting Vit. Mc ích ca các thí nghim này là nhm th nghim lý thuyt Các t ch màu c bn ca Berlin và Kay (1969), và mt vài quan im khác na. im mi ca các thí nghim này chính là phng pháp thc hin. Chng hn, mt thí nghim c tin hành vi phng pháp nh sau: (1) Nhng ngi tham gia thí nghim có thi gian không hn ch t do gi tên các mu màu, ch không phi c ngi làm thí nghim cung cp tên gi, và cng không c khuyn khích s dng nhng t n hình v tr li nhanh; (2) nhng ngi làm thí nghim s so sánh hai ngôn ng mà c cho là có nhng phm trù màu khác nhau. Có 3 nhóm ngi tham gia thí nghim: (1) 31 ngi ch nói ting Anh, (2) 29 ngi nói c ting Anh ln ting Vit và tham gia thí nghim bng ting Vit, (3) 32 ngi ch nói ting Vit. Tt c nhng ngi nói ting Vit u là nhng ngi Vit nhp c vào M và sng vùng San Diego. ánh giá v kt qu ca các thí nghim, các tác gi nhn nh rng s khác nhau rõ rt nht gia các tên gi màu trong ting Vit và ting Anh là s phm trù hoá các màu cam, xanh cây và xanh lam. Trong ting Anh, xanh cây và xanh lam c coi là hai phm trù màu khác nhau, nhng trong ting Vit thì ch có mt t là xanh cho các phm trù màu xanh. Trong phm trù xanh này, s khác bit gia các màu c ánh du bng cách dùng các t làm nh ng b ngha cho t ch màu c bn xanh (ví d xanh nc bin, xanh lá cây). Màu cam là mt phm trù màu riêng bit trong ting Anh và cnh tranh vi các màu c bn khác, nhng ting Vit không có t ch màu c bn cho màu cam. Trong ting Vit, màu cam ch c coi là màu ph ca màu vàng, còn t cam ít khi dùng nh là mt t ch màu n thun, mà nó thiên v ý ngha ch qu cam (Jameson K.A và Alvarado N. 2003: 118). Các tác gi cng ch ra mt s khác nhau áng chú ý na gia nhng ngi nói ting Anh và nhng ngi nói ting Vit là cách dùng nhng t b ngha (t làm nh ng, nh hng nht, xanh da tri). H nhn nh rng, nói chung, nhng ngi nói ting Vit, c n ng ln song ng, u dùng nhiu t làm nh ng b ngha cho nhng t ch màu c bn - s lng và tn sut s dng các t này u cao hn nhng ngi nói ting Anh, dn n kt qu là trong ting Vit xut hin rt nhiu t ghép. Kt qu này khá ging vi kt qu mà Lin và các cng s (2001) thu c khi so sánh ting Anh British vi ting Trung ph thông. Nhng nhn nh ca các tác gi trên v ting Vit khá trùng hp vi kt qu kho sát t liu ca chúng tôi. Da trên quá trình thu thp và kho sát 3776 phiu t liu v t ch màu trong ting Vit, kt hp vi s tip thu có chn lc nhng quan im khác nhau v t ch màu và s phm trù hoá màu ca các nhà nghiên cu trong và ngoài nc, c bit là lý thuyt Berlin và Kay (1969), chúng tôi có mt s nhn xét nh sau: (a) Trong ting Vit có mt lp t ch màu c bn bao gm 9 t sau: en, trng, , vàng, xanh, nâu, hng, xám.

Các t này có cùng chung c im sau: - Là các t c ph bin rng rãi; - n gin v hình thái hc: c 9 t u là n âm tit; - V mt ý ngha: 9 t này u có phm vi biu vt rng ln, c s dng cho mt s lng a dng các s vt, hin tng; - c im quan trng nht: 9 t này có kh nng to ra hàng lot t ch màu phái sinh vi phm vi biu vt hp hn (mà Belin - Kay coi là các t th cp). Ví d: t xanh có nhng t phái sinh nh xanh ngt, xanh lè, xanh xao...; t có nhng t phái sinh nh i, bm, gay v.v... Lp t này to nên nét c áo trong vn t ch màu ting Vit. Có th coi 4 c im trên là 4 tiêu chí quan trng phân bit t ch màu c bn và t ch màu ph. Trong ó, 3 tiêu chí u là iu kin cn, còn tiêu chí cui cùng là iu kin . Do da vào tiêu chí này mà mt s t ch màu mc dù có cu trúc n âm và xét trên phng din ng i cng là nhng t tru tng (nh các t lc, lam, chàm, ghi, be, tía...) nhng vì không có kh nng sn sinh ra các t th cp (hoc có nhng rt him hoi, ch 1 - 2 trng hp) thì chúng tôi cng không coi là t ch màu c bn. Nu so sánh vi h thng t ch màu c bn theo lý thuyt Berlin và Kay, h thng t ch màu c bn trong ting Vit có mt s khác bit sau: - i vi các phm trù màu xanh, ch có duy nht mt t n âm xanh c coi là t ch màu c bn i din cho chúng. - T ch màu da cam không c xp vào nhóm các t ch màu c bn nh lý thuyt Berlin và Kay, vì tên gi ph bin ca màu này là da cam, tc là t a âm tit. Hn na, nó c xem là màu ph phái sinh t màu vàng. Quan im này trùng hp vi ý kin ca nhóm nghiên cu Jameson K.A và Alvarado N (2003), ng thi cng nht quán vi nhn xét ca ào Thn (1993). Nu so sánh vi mô hình tin hoá các t ch màu c bn ca Kay và Maffi, thì h thng t ch màu ca ting Vit nm giai on tin hoá th t: trng + + vàng + en + xanh cây-xanh lam (IV) Trong hot ng ngôn ng, 9 t ch màu c bn c nêu ra trên ây có tn sut hot ng khá ni tri. iu này th hin rõ qua bng thng kê sau, da trên 3776 phiu t liu:

STT 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Tng s Tên màu Xanh Trng Vàng en Hng Xám Tím Nâu Tn s xut hin 942 693 653 561 533 187 86 71 46 3776 T l 24,94% 18,35% 17,29% 14,85% 14,11% 4,95% 2,27% 1,88% 1,21% S t phái sinh 171 115 95 152 94 17 30 37 20 730

Tìm hiu s lng t ch màu trong mt s tác phm vn hc, chúng ta d dàng thy rng 9 t ch màu c bn thng xut hin vi tn s cao (tt nhiên nhng bng thng kê sau ây ch mang tính cht minh ho, và chúng tôi không có ý nh so sánh tác phm này vi tác phm kia, tác gi Y vi tác gi X... v cách s dng t ch màu ca h, bi iu ó s rt khp khing và không tng. Nó b hn ch bi nhiu lý do khác nhau: s không thng nht v dung lng tác phm, s chi phi ca hoàn cnh lch s và thi gian tác phm ra i; thm chí c ý thích riêng ca tng tác gi na. S la chn tác phm thng kê hoàn toàn mang tính cht ngu nhiên). *Tác phm Chinh ph ngâm khúc (oàn Th im)

STT 1 2 3 4 5 6 Tng s Tên màu Xanh Vàng Tía Trng Hng 6 màu S ln xut hin 11 4 4 2 2 1 24 T l 45,8% 16,6% 16,6% 8,3% 8,3% 4,1%

(Ghi chú: - Th t trc sau ca các t ch màu c sp xp da theo s ln xut hin t cao n thp trong tác phm). Theo thng kê ca Lê Anh Hin (1974), trong Chinh ph ngâm có 7 t ch màu, bao gm c màu "bc" (xut hin 3 ln). Nhng theo quan im ca chúng tôi: t ch màu bc thuc lp t c th, nó gn lin vi mt vt th c th (mt th kim loi) nên không th coi nói là màu tru tng c. Vì th, chúng tôi không xp nó vào ây. *Tác phm Truyn Kiu (Nguyn Du)

STT 1 2 3 4 5 6 Tên màu Hng Xanh Trng Vàng en Nâu S ln xut hin 42 14 10 8 3 2 T l 48,8% 16,3% 11,6% 9,3% 3,5% 2,3%

*Tp th Hoa c may (Xuân Qunh)]

STT 1 2 3 4 5 6 Tên màu Xanh Trng Hng Vàng Tím S ln xut hin 23 23 4 3 2 1 T l 41,18% 41,1% 7,1% 5,4% 3,5% 1,8%

*Th Nguyn Bính

STT 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Tên màu Xanh Trng Vàng Hng en Tím Nâu Xám S ln xut hin 72 52 41 38 18 12 7 2 1 T l 28,9 20,9 % 16,8 % 15,3 % 7,2 % 4,80 % 2,8 % 0,7 % 0,3 %

b. Lp t th hai trong h thng t ch màu ting Vit là nhng t phái sinh t lp t ch màu c bn. Lp t này có s lng rt ln (730 t). Chúng có nhng c im sau: - V mt cu trúc: chúng là nhng t a âm tit. Các yu t trong t kt hp vi nhau theo quan h chính - ph, trong ó yu t chính luôn luôn là t ch màu thuc lp t c bn (t n âm). Yu t này có th ng trc hoc ng sau trong t ghép, nhng trong phn ln trng hp nó ng trc. Yu t ph cho nó thng là mt tính t, có th rõ ngha (v mt t vng) hoc cha rõ ngha. Ví d:

Xanh lè

Xanh

ngn ngt

Muôn mut

trng

- V ý ngha: phm vi biu vt ca các t này hp hn so vi các t ch màu c bn, do ó mà chúng luôn luôn b bao gm - tc là nm trong - phm vi ca các t ch màu c bn. Ví d: xanh ngn ngt nm trong phm vi ca t xanh. c. Lp t th ba trong h thng t ch màu ting Vit là các t ch màu c th. ào Thn (1993b) gi lp t này là nhóm t ch màu ph. Ông nhn xét rng tên gi màu ph trong ting Vit ht sc c th, chúng c mn trc tip t tên gi ca i tng, s vt trong th gii khách quan, t các màu ph có th quy chúng thành các nhóm màu, trong ó có mt màu c bn ng u nhóm. Ví d, các màu vôi, kem, sa, thic, bc, ngà, bch kim, nguyt bch... là nhóm màu ph ca trng; hoàng yn, mt ong, ng thau... là màu ph ca vàng v.v...

*

Kt lun Nh vy, theo quan im ca chúng tôi, trong ting Vit có ba lp t ch màu chính: (1) Lp t ch màu c bn. (2) Lp t ch màu phái sinh t lp t c bn (hay còn gi là lp t ch màu th cp). (3) Lp t ch màu c th.

Trong ba lp trên, lp (1) t mc tru tng cao nht, mc thp hn là lp (2), còn lp (3) không có tính tru tng, mà hoàn toàn c th. Có th mô hình hoá quan h gia ba lp này:

Lp t ch màu c bn (1) Mc tru tng Lp t ch màu phái sinh (th cp) (2)

Lp t ch màu c th (3)

Trong mô hình trên, hai lp t (1) và (2) biu th quan h khng khít gia chúng; còn quan h gia (1), (2) vi (3) t ra xa cách hn (biu th bng du ---) phn ánh mi liên h t on gia chúng. Hng mi tên i lên ch s phát trin ca mc tru tng. Ngoài ba lp t trên, trong ting Vit còn tn ti mt s t ch màu riêng l không thuc hoàn toàn vào lp t nào. ó là nhng t n âm nh lc, lam, tía... mà chúng tôi ã có dp cp. Nhng t này không phi là t phái sinh t các t ch màu c bn, nên rt khó xp vào lp (2) nhng chúng cng cha t n mc tru tng cao, c ph bin rng rãi và có sc sn sinh nh lp t (1) nên không th coi là màu c bn. ng thi không th xp chúng vào lp (3) vì tính tru tng khá cao ca chúng. Chúng tôi d oán có hai kh nng dn n s xut hin ca nhóm t này: (i) Chúng vn thuc lp t (3), nhng ã tách ra khá xa khi lp này, phát trin ý ngha tru tng ca chúng. Tuy nhiên vn cha iu kin hi nhp vào lp (1). (ii) Chúng là nhng thut ng có ngun gc t ting nc ngoài, thot tiên vào ting Vit din t màu sc tru tng. Qua thc t hot ng ca các t ch màu, chúng b các t ch màu c bn hin nay cnh tranh và ln át, khin phm vi biu vt ca chúng b thu hp li, mc tru tng gim i và ng vào bc di ca phm trù t c bn.

TÀI LIU THAM KHO 1. 2. 3. 4. 5. 6. Belpaeme, T., Factors influencing the origins of colour categories, Artifcial Intelligence Laboratory, Vrije Universiteit Brussel, 2002. Berlin, B., and KAY, P. (1969). Basic Color Terms: Their Universality and Growth. Berkeley: University of California Press. ào Thn, "H thng t ng ch màu sc ting Vit trong s liên h vi my iu ph quát", tp chí Ngôn ng, s 2/1993, 11-15, 1993. ào Thn, "H thng t ng ch màu sc ting Vit// Vit Nam; nhng vn ngôn ng và vn hoá", Thông báo khoa hc, Hà Ni, 1993. oàn Th im, Chinh ph ngâm khúc, tp I. NXB i hc và Trung hc cChuyên nghip, Hà Ni, 1987. Jameson, K.A and Alvarado, N., Differences in Color Naming and Color Salience in Vietnamese and English, Wiley Periodicals, Inc. Col Res Appl, 28, 113­138, 2003; Published online in Wiley InterScience (www.interscience.wiley.com), 2003. Kay, P and Mcdeniel, K., The linguistic significance of the meanings of basic color terms. Language 54: 610-646, 1978. Lê Anh Hin, "V cách dùng tính t ch màu sc ca T Hu", tp chí Ngôn ng, s 4/1974, tr.13 -20, 1974. Macklaury, R., Vantage Theory, In Taylor, J.R. and R.E. MacLaury (eds.), 231-276, 1995. Maffl, L. A bibliography of Color Categorization Research 1970-1990. In Berlin, Kay, Basic Color Terms: Their Universality and Evolution, 1st paperback edn. Berkeley: University of California Press, 1991, 173-189. (Dn theo Ander Steinvall), Nguyn Bính, Tuyn tp Nguyn Bính, NXB Vn hc, Hà Ni, 1980. Nguyn Khánh Hà, H thng t ch màu sc ting Vit, Lun vn Thc s, i hc Quc gia Hà Ni, 1995. Steinvall, A., English Colour Terms in Context, Umeå Universitet, 2002. Trnh Quân, "Du hành vào vng quc ca màu sc". Bán nguyt san Kin thc ngày nay, s 142, 1994. Xuân Qunh, Hoa c may, NXB Tác phm mi - Hi Nhà vn Vit Nam, 1989.

7. 8. 9. 10.

11. 12. 13. 14. 15.

Information

Microsoft Word - bancuoi.doc

12 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

293106