Read Güney Marmara Bölgesinde Keçi Yetitiriciliinin Genel Durumu ve Üretim Potansiyeli I text version

TARIM BLMLER DERGS 2006, 12 (1) 29-36 ANKARA ÜNVERSTES ZRAAT FAKÜLTES

Güney Marmara Bölgesi Keçicilik letmelerinin Genel Durumu ve Verim Özelliklerinin Belirlenmesi Üzerine Aratirmalar* II. letmelerin Üretim Potansiyeli ve Sorunlar

Mehmet KOYUNCU1 ebnem KARA UZUN1 Geli Tarihi: 24.10.2005

Öz: Bu aratirmada Bursa, Balikesir, Bilecik ve Çanakkale illerinde keçi yetitiriciliinin genel durumu ve üretim potansiyelinin belirlenmesi amaçlanmitir. Ele alinan bu iller içinde en az dört yildan beri keçi yetitiricilii yapan toplam 92 adet iletmeye gidilmitir. Gidilen iletmelerdeki olaklarin sütten kesim airliklari, keçilerin ve tekelerin ergin ya airliklari Bursa, Balikesir, Bilecik ve Çanakkale illerinde sirasiyla 9.7±0.62, 17.2±0.84, 10.8±0.52 ve 17.0±2.76 kg (p<0.01); 41.0±1.22, 46.8±0.84, 43.7±1.27 ve 44.4±5.54 kg; 58.7±3.00, 65.0±1.25, 59.4±1.35 ve 60.0±3.54 kg bulunmutur. letmelerde yapilan görümelerden ortalama ilk defa damizlikta kullanma yai ve damizliktan çikarma yai belirlenmitir. letmelerin bir önceki yil mandiraya teslim ettikleri sütlerden hareketle laktasyon süresi ve üretilen süt miktari Bursa, Balikesir, Bilecik ve Çanakkale illerinde sirasiyla 99.3±14.13, 173.0±14.70, 98.5±3.46 ve 172.5±14.36 gün; 30.1±4.67, 180.3±10.14, 25.8±3.04 ve 100.2±12.25 kg bulunmutur. Ayrica dört ildeki mezbahanelerde kesilen olak ve keçi sayisi ve üretilen et miktari saptanmitir. Anahtar Kelimeler: Güney Marmara bölgesi, keçi yetitiricilii, üretim potansiyeli, verim özellikleri

Erdoan TUNCEL1

Characterization of Goat Husbandry and Production Aspects in South Marmara Region II.Problems and Production Potential of Enterprises

Abstract: The aim of the study was to determine general conditions and production potential of goat breeding in Bursa, Balikesir, Bilecik and Canakkale. Total 92 enterprises dealing with goat rearing at least for four years were visited within the above provinces. The live weight of kids (weaning), female and male goats in Bursa, Balikesir, Bilecik and Çanakkale provinces were found 9.7±0.62, 17.2±0.84, 10.8±0.52 and 17.0±2.76 kg (p<0.01); 41.0±1.22, 46.8±0.84, 43.7±1.27 and 44.4±5.54 kg; 58.7±3.00, 65.0±1.25, 59.4±1.35 and 60.0±3.54 kg respectively in visited enterprises. The means of first breeding age and culling age were determined by interview in enterprises. The lactation length and milk production in Bursa, Balikesir, Bilecik ve Çanakkale provinces were found 99.3±14.13, 173.0±14.70, 98.5±3.46 and 172.5±14.36 days; 30.1±4.67, 180.3±10.14, 25.8±3.04 and 100.2±12.25 kg respectively. Furthermore kid and goat numbers, which were slaughtered, and meat production were determined from slaughterhouse in four provinces. Key Words: South Marmara region, goat breeding, production potential, and production characteristics

Giri Keçiler kirsal bölgeler ve o bölgelerde yaayan insanlar için önemli katki salamaktadir. nsanlar yüzyillardir keçiyi süt, et, lif, deri hatta i gücünden yararlanmak amaciyla kullanmilardir. Keçiden elde edilen ürünlere kari talep birçok ülkede üst seviyelerdeyken Türkiye'de bazi bölgelerde bu ürünler bilinmekte ve severek tüketilmekte bazi bölgelerde ise tam tersine ya hiç taninmamakta ya da taninsa bile insanlar bu ürünleri tüketmekten uzak durmaktadirlar. Oysa bu hayvan türünden elde edilen ürünleri özellikle kii baina hayvansal kaynakli besin maddelerinin tüketiminin çok düük olduu Türkiye'de daha güncel hale getirmek ülke hayvancilii açisindan büyük önem taimaktadir. Bu noktadan hareketle Güney Marmara bölgesinde keçi younluu en fazla olan Bursa, Balikesir, Bilecik ve Çanakkale illerinde keçi yetitiricilii yapan iletmelerin incelenmesi amaçlanmitir. Bu illerdeki keçi varlii toplam keçi varliinin yaklaik %7'sini, toplam keçi sütü üretiminin %10'unu ve toplam keçi eti

* Uluda Üniv. Bilimsel Aratirma Projeleri Komisyonu tarafindan desteklenmitir. 1 Uluda Üniv. Ziraat Fak. Zootekni Bölümü- Bursa

30

TARIM BLMLER DERGS 2006, Cilt 12, Sayi 1

üretiminin %8'ini karilamaktadir. Dier yandan bu illerin büyük pazarlara ve önemli süt ileme tesislerine yakinlii ayri bir önem tair. Belirtilen bu dört ilde keçi yetitiriciliinin mevcut durumu, keçilerden elde edilen süt ve et üretimi ve bunlarin pazarlanma koullari, keçi-orman ilikilerinin ne düzeyde olduu, keçilerde üreme parametreleriyle ilgili deerlerin belirlenmesi ve son olarak da keçi yetitiriciliinin gelecekte bu illerde ne düzeyde olacai konulari çalimanin temel konularini oluturmaktadir. Materyal ve Yöntem Aratirmanin materyalini Bursa, Balikesir, Bilecik, Çanakkale illerinde bünyesinde, airlikli olarak keçi üretimine yer veren iletmeler oluturmutur. Bu illerde en az dört yildan beri keçi yetitiricilii yapan tarim iletmelerinden hazirlanan anket formlari yardimiyla bilgiler toplanmitir. Bunlara ek olarak ele alinan illerdeki il ve ilçe tarim müdürlüklerindeki personel ile yapilan görümelerden salanan bilgiler ve mevcut her türlü il ve ilçeyi tanimlayici verilerde aratirmanin dier materyalini oluturmutur. lçe, köy ve iletmelerin seçiminde u yol izlenmitir; öncelikle ele alinan dört ildeki keçiciliin youn olarak yapildii ilçeler (her ilden dörder ilçe) belirlenmitir. Daha sonra bu ilçelere gidilerek, ilçeye bali köylerde keçi yetitiriciliinin tarimsal faaliyet içinde önemli bir yer tutan iletmeler belirlenmitir. Belirlenen iletmelerde görümeler yapilarak iletmenin genel yapisi, üretim koullari ve sorunlarini belirleyecek sorular sorulmu ve alinan bilgiler iller itibariyle deerlendirilmitir. Aratirmanin konusunu oluturan illerde anket yapilan iletme sayisi Balikesir'den 24, Bilecik'ten 20, Bursa'dan 30 ve Çanakkale'den 18 adet olmak üzere toplam 92 adettir. Aratirmada keçi yetitiricilii yapan iletmelerin yapisal ve ekonomik durumunu belirlemek amaç edinildiinden öncelikle iller ayri olarak yapisal özellikleri bakimindan incelenmi ve bu balamda keçicilik iletmelerinin genel yapisi, arazi varlii, igücü kullanimi, barinak tipleri, döl verim özellikleri, elde edilen ürünlerin deerlendirme ekli gibi kriterler yönünden bir inceleme yapilmitir. Keçilerin ve olaklarin canli airliklarinin belirlenmesinde 0.1kg'a kadar duyarli askili terazi kullanilmitir. Elde edilen verilerin deerlendirilmesinde Düzgüne ve ark. (1983) tarafindan bildirilen istatistiki yöntemlerden yararlanilmitir.

Bulgular ve Tartima Döl verimi ve gelime özellikleri: Gidilen iletmelerde bir önceki yil döl veriminin ne durumda olduuyla ilgili olarak Çizelge 1 düzenlenmitir. letmelerde yapilan gezilerde tekeye verilen keçi sayisi ve doan olak sayisi ile ilgili salikli bilgiler alinmakla birlikte kisirlik ve yavru atma ile ilgili elde edilen verilerin güven oluturmamasi nedeniyle çizelgede kullanilmamitir. Çizelge 1'de görüldüü gibi teke alti keçi sayisi bakimindan Balikesir ile Bilecik illeri arasinda önemli bir fark bulunmutur (P< 0.05). Teke alti keçi baina düen olak sayisi bakimindan, Bursa ve Bilecik illerindeki iletmeler ile Çanakkale ve Balikesir ilindeki iletmeler arasindaki farkliliklarin önemli olduu belirlenmitir (P<0.01). Çizelge 1'den Bursa ve Bilecik illerinde incelenen iletmelerde döl veriminin düük olduu anlailmaktadir. Özellikle dier iki ilde döl veriminin yüksekliinin esas nedeni olarak gidilen sürülerde Saanen ve Malta keçisi melezleri ile çok sik karilailmi olmasidir ki, bu da belirtilen melezlemenin getirdii önemli avantajlardan biridir. Gidilen iletmelerde olak ölümlerinin özellikle ilk üç haftada çok sik görüldüü belirtilmitir. Bunun balica nedenleri arasinda, hava koullarindaki ani deiiklikler, ananin yavruya bakamamasi, ishal, cier yangilari, düük doum airlii, zehirli ot yenmesi gibi problemler en sik karilailanlar arasinda gelmektedir. letmelerde emitirme süresince keçilerin yaklaik olarak Balikesir ilinde %90'i, Bursa ilinde %47'si, Bilecik ilinde %52'si, Çanakkale ilinde ise %25' sailmaktadir. Özelikle Balikesir ilinde bu oranin dier illerdeki iletmelere göre yüksek olmasi bu ilde gidilen iletmelerin büyük çounluunun hayvan materyalinin melez olmasi ve bunlarin yerli keçilere göre süt verimlerinin yüksek olmasindan kaynaklanmaktadir. Dier yandan sailan sütün alicisinin olup olmamasi ya da süte verilecek fiyat, keçilerin saima alinma zamaninin erken ya da geç olmasinda önemli bir etkiye sahip olmaktadir. Emitirme süresince saim yapmadiini belirten iletmeler ise saima doumdan sonra 30.-90. günde balamaktadirlar. Çizelge 2'de görüldüü gibi sütten kesim yalari arasinda iller itibariyle büyük farkliliklar bulunmamakla beraber, sütten kesim airliklari arasinda bir farklilik görülmektedir. Bu durum Balikesir ve Çanakkale illerinde gidilen iletmelerin büyük çounluunda Saanen melezi keçilerin bulunmasi ile açiklanabilir. Melez olaklar, Kil keçi olaklarina göre daha yüksek canli airlikta domakta ve daha hizli canli airlik geliimi göstermektedirler. Olaklarin sütten kesim

KOYUNCU, M., . KARA UZUN ve E. TUNCEL, "Güney marmara bölgesi keçicilik iletmelerinin genel durumu ve verim özelliklerinin belirlenmesi üzerine aratirmalar II. iletmelerin üretim potansiyeli ve sorunlar"

31

airliklari yönünden Bursa ve Bilecik ilindeki iletmelerde elde edilen sonuçlar Balikesir ve Çanakkale ilindeki iletmelerden düük bulunmu olup aradaki farkliliin istatistiki olarak önemli olduu saptanmitir (P<0.01). Olaklarin büyümesine yukarida bahsedilen etkinin diinda uygulanan besleme rejimi de önemli bir etki yaratmaktadir. Yapilan bir aratirmada, yüksek düzeyde enerji ve proteinli rasyon ile beslenen olaklarin düük düzeydeki enerji ve protein içerikli rasyonlarla beslenenlere göre gerek vücut ölçüleri gerekse canli airlik yönünden önemli düzeyde üstünlük gösterdikleri saptanmitir (Güney ve Çayan 1987). Tekrar belirtmek gerekirse, canli airliklar karilatirilirken belli bir irk üzerinde tartimak oldukça güçtür. Bursa ve Bilecik'te Kil keçisi airlikli olarak bulunurken Balikesir ve Çanakkale de Kil Keçisi yaninda Saanen melezi ve Malta keçisi melezi bulunmaktadir (Çizelge 2). Ele alinan iletmelerin büyük çounluunda 6090 gün sonunda olaklar sütten kesilmektedir. letmelerdeki emitirme uygulamasi farkliklar gösterebilmektedir. Bazilarinda akam ve sabah, bazilarinda ise akamdan sabaha kadar olaklar analarinin yaninda kalmaktadirlar. Bir grup iletmede ise olaklar ve analar sürekli bir arada tutulmaktadirlar. Bu durumun iletmecinin geçmiten gelen alikanlii ve sütün fiyati ile çok yakindan ilikili olduu belirlenmitir. letmelerin damizlik salama ekilleri: Bursa ilindeki iletmeler damizlik ihtiyacini airlikli olarak kendi kaynaklarindan, hayvan pazarindan, dier iletmelerden salamakta çok azi devlet kurumlarindan damizlik elde etme yoluna gitmektedir. Balikesir ilindeki iletmelerde ise devlet kurumlarindan damizlik salama, airlikli olarak tercih edilmektedir. Bilecik ve

Çizelge 1. letmelerin döl verimi ile lgili deerleri ller Teke alti keçi sayisi (Ba)

Çanakkale illerinde airlikli olarak kendi kaynaklarindan ve hayvan pazarindan damizlik salama yolu seçilmektedir. Bursa ilindeki iletmelerin airlikli olarak Kil keçisinden olutuu daha önce belirtilmiti. Bunun temel nedenleri arasinda, masrafinin az olmasi yani yetitiriciliinin kolay olmasi öncelikli olarak bu ildeki yetitiriciler tarafindan belirtilmekte olup, gidilen iletmelerin yalnizca %25'inde Saanen melezi, Malta keçisi ve melezi yetitiricilii yapildii saptanmitir. Balikesir ilinde ise Kil keçisi diinda Saanen ve Malta keçisi yetitiriciliinin %60 civarinda yapildii görülmütür. Sadece Kil keçisi yetitiriciliinde israr edenler ise maliyet faktörünü ve meralarin Kil keçisi için uygun olduu noktasinda birlemektedirler. Bilecik iline gelindiinde airlikli olarak Kil keçisi yetitiricilii ve çok az olmakla beraber Malta keçisi yetitiriciliine de rastlanmitir. Ayrica bazi iletmelerde çok az da olsa Ankara keçisi yetitiricilii de yapilmaktadir. Bu bölgedeki yetitiriciler airlikli olarak Kil keçisi yetitirmelerini; iklim ve arazi durumuna, masrafinin az ve babadan kalma bir faaliyet olmasina dayandirmaktadirlar. Çanakkale ilinde de Balikesir iline benzer bir durum gözlenmi olup bu bölgede Kil keçi ve Malta keçisi yetitiricilii airlikli olmakla birlikte son yillarda Saanen irki kullanimi gittikçe yayginlamaktadir. ncelenen bütün iletmelerde yetitiricilerin yeni keçi tiplerine ilgileri ve çabalari tamamiyla bulunduklari bölgedeki süt fiyatlari ve sütün pazarlanmasindaki sorunlar ile yakindan ilikilidir. Özellikle Balikesir ve Çanakkale illerindeki süt pazarlama koullarinin iyi durumda olmasi, bu illerdeki yetitiricilerin damizlia ulama konusunda dier iki ildeki yetitiricilere göre biraz daha istekli olmalarina neden olmaktadir.

Doan olak sayisi (Ba)

Teke alti keçi baina düen olak sayisi (Ba) 0.6±0.11 b 1.4±0.08 a 0.8±0.05 b 1.2±0.17

a

Bursa 100.4±22.88 61.3±15.20 b Balikesir 99.2±30.32 67.6±18.89 a Bilecik 115.0±12.95 159.6±20.87 Çanakkale 123.3±31.84 145.0±23.66 Ayni sütunda farkli harf taiyan ortalamalar arasindaki farklilik önemlidir. ( a,b: P<0.05 c,d: P<0.01) Çizelge 2 letmelerde olaklarin sütten kesim, keçilerin ve tekelerin ergin ya airliklari ller Bursa Balikesir Bilecik Çanakkale Olaklarin sütten kesim yalari (Gün) 50.5±4.20 47.7±2.74 57.3±3.41 46.4±3.18 Olaklarin sütten kesim airliklari (Kg) b 9.7±0.62 a 17.2±0.84 b 10.8±0.52 a 17.0±2.76 Keçilerin ergin ya airliklari (Kg) 41.0±1.22 46.8±0.84 43.7±1.27 44.4±5.54

Tekelerin ergin ya airliklari (Kg) 58.7±3.00 65.0±1.25 59.4±1.35 60.0±3.54

Ayni sütünde farkli harf taiyan ortalamalar arasindaki farkliliklar önemlidir. (P< 0.01) 32 TARIM BLMLER DERGS 2006, Cilt 12, Sayi 1

Damizlikta kullanma yai ve süresi: Ele alinan iletmelerde sürülerin damizlikta kullanilma yai ve süreleri ile ilgili bilgiler Çizelge 3'te verilmitir. Çizelge 3'te verilen ilk defa damizlikta kullanma yai ve damizliktan çikarma yai gidilen iletmelerde yapilan görümeler sonucu ortaya çikan deerlerdir ve bunlar kesin olmaktan çok bu illerde konuyla ilgili bir bilginin ortaya çikmasini amaçlamaktadir. Bursa, Balikesir, Bilecik ve Çanakkale illerindeki iletmelerde ilk defa damizlikta kullanma yai bakimindan önemli bir farklilik bulunmamitir. Özellikle sürüsünde melez materyal bulunan iletmeler, melezlemenin de bir avantaji olarak melez diileri daha erken damizlikta kullanmaktadirlar. Tekelerin ilk defa damizlikta kullanma yai diilere göre 5-6 ay daha geç olarak belirlenmitir. Bilindii gibi damizlik çai irka, eeye ve hayvana ve çevre koullarina bali olarak önemli deiiklikler gösterir. Bu durum özellikle büyüme ve gelime hiziyla yakindan ilikilidir. Büyüme ve gelime bir irk özellii olmakla birlikte ayni irk içinde beslenme etkisiyle de deiebilmektedir. Bunu dorulayan deerler önemli bir farklilik oluturmasa da, Balikesir ve Çanakkale illerinde görülmektedir. Kültür irklari genellikle çabuk gelien irklardir ve bunlarda dii olaklar 6-8 aylik iken tekeye verilirler ve 11-13 aylik olduklarinda da ilk olaini doururlar. Geç gelien yerli irklarla iyi gelimemi kültür irki olaklar bir sonraki yilin aim mevsiminde damizlikta kullanilmaktadir. Bu ya erkeklerde 18-24 ay, dilerde ise 16-18 aydir. Genel olarak erken gelien kültür irklarinin, geç gelien yerli irklardan daha önce eeysel etkinlik göstermeye baladiklari bilinmektedir (engonca 1989). Damizliktan çikarma yai ve damizlikta kullanma süresi bakimindan Bursa, Bilecik, illerindeki iletmeler ile Balikesir ve Çanakkale illerindeki iletmeler arasindaki farkliliklar önemli (P<0.01) bulunmutur. Görüldüü gibi Saanen ve Malta keçisi ve melezi barindiran iletmelerin youn olduu illerde damizliktan çikarma yai ve damizlikta kullanma süresi airlikli olarak yerli Kil keçileriyle çalian illerdekine göre daha uzundur. letmelerin büyük çounluunda tekeler dii keçilere göre 2-3 yil daha fazla süre damizlikta tutulmaktadir. Ayrica kimi iletmede hayvanlarin ölene kadar damizlikta kullanildii saptanmitir.

Çizelge 3 Damizlikta kullanma yai ve süresi ller Bursa Balikesir Bilecik Çanakkale lk defa damizlikta kullanma yai (Ay) 14.3±0.84 13.3±1.01 15.4±0.35 12.8±1.44

Süt üretimi: Günümüz dünyasinda entansif ve modern süt keçicilii olarak tanimlanan sistemde iki model söz konusudur. Bunlardan birincisi ve en önemlisi Fransa keçiciliinde olduu gibi ticari olarak yapilan modern süt keçicilii dieri ise Kuzey Avrupa örneinde olduu gibi daha çok hobi olarak yapilan aile iletmeciliine yönelik sistemdir. Her iki sistemin ortak yönü çevresel optimizasyon çerçevesinde materyal olarak kullanilan keçilerde süt ve döl veriminin yüksek olmasidir. letmelerde elde edilen sütün pazarlanma ekilleri incelendiinde; sütün bir kismi iletme içinde ailenin içme sütü ve süt ürünleri ihtiyacini karilamak amaciyla kullanilmakta geri kalani mandiralara çi süt olarak satilmakta ya da peynire ilenerek ya bizzat yetitirici tarafindan pazarda satilmakta yada tüccara verilmektedir. Bu durum iller bazinda incelendiinde aaidaki sonuçlar bulunmutur (Çizelge 4). ncelenen iletmelerde bir önceki yil sailan keçi sayilari, laktasyon süresi ve üretilen süt miktari ile ilgili bilgiler Çizelge 5'de gösterilmitir. Çizelge 5'de verilen deerler, iletmelerin geçen yil mandiralara teslim ettikleri süt ve satilan peynir miktarindan hareketle hesaplanmitir. Bu deerlere olaklarin içtii ve iletmelerin kendi ihtiyaçlari için tükettikleri süt dahil edilmemitir. Laktasyon süresi ve üretilen süt miktari bakimindan Bursa ve Bilecik`teki letmeler ile Çanakkale ve Balikesir ilindeki iletmeleri arasindaki farkliliklar istatistiki olarak önemli (P<0.01) bulunmutur. Ele alinan iletmelerde saim ilemi iletmede bulunan bir ya da iki kii tarafindan gerçekletirilmektedir. Balikesir ve Çanakkale illerindeki iletmelerin tümünde iki saim yapilirken Bursa ve Bilecik ilindeki iletmelerin ise sirasiyla %78.5 ve %20'sinde iki saim uygulanmaktadir. Olak besisi ve et üretimi: Ele alinan iletmelerin yaklaik tamaminda olak besisi ile ilgili özel bir besleme programi izlenmedii belirlenmitir. Sadece Kurban Bayrami döneminde meraya ek olarak arpa, buday ya da fabrika yemi ile besleme uygulanabilmektedir. Balikesir ilinde ise gidilen iletmelerin %44.5'inde sütten kesimi izleyen dönem içinde 2-3 ay süren ve fabrika yemi, buday, arpadan

Damizliktan çikarma yai (Yil) 5.0±0.23 b 8.6±0.72 a 3.7±0.19 b 7.1±0.24

a

Damizlikta kullanma süresi (Yil) 4.1±0.21 b 7.8±0.66 a 3.0±0.24 b 5.6±0.55

a

Ayni sütunda farkli harf taiyan ortalamalar arasindaki farkliliklar önemlidir (P<0.01). KOYUNCU, M., . KARA UZUN ve E. TUNCEL, "Güney marmara bölgesi keçicilik iletmelerinin genel durumu ve verim özelliklerinin belirlenmesi üzerine aratirmalar II. iletmelerin üretim potansiyeli ve sorunlar" Çizelge 4 Sütün deerlendirilme ekilleri (%) ller Bursa Balikesir Bilecik Çanakkale Çi 75 30 20 40 Çi+peynir 25 70 80 60

33

oluan bir rasyon ile besi yapilmaktadir. Çanakkale ilindeki iletmelerin %24.7'sinde sütten kesimden sonraki dönemde dane yemler, bazen de fabrika yemi kullanilarak 2-2.5 aylik bir besi uygulanmaktadir. Olaklarla yapilan besi uygulamalari pazar isteklerine bali olarak deiebilmekte ve sayisal olarak sinirli düzeyde olmaktadir. Bunda genel olarak halkin keçi eti tüketimi alikanliinin olmamasi, yetitiriciliinin belli bölgelerde daha yaygin olmasi ve besi konusundaki çalimalarin yetersiz kalmasi etkili olmutur. ncelenen dört ilde de iletmelerde yapilan kesimler ailenin et ihtiyacini karilamaya yöneliktir. letmede keçi kesilip bunun köy içinde pazarlanmasi yöntemine birkaç iletme diinda pek rastlanmamitir. Bunun yerine bütün iletmelerde canli hayvan satii yapilmaktadir. Sati köy içinde yapilabildii gibi ilçe ya da ildeki pazarlarda yapilabilmektedir. Ayrica kurban bayraminda iletmelerin tamamindan canli hayvan satii yapildii belirlenmitir. Bu sati il ve ilçe pazarlarinda olmaktadir. letmelerde kesim yapildii takdirde elde edilen derilerin bir kismi deri ileme tesislerine satilirken bir kisminin da iletme içinde örtü malzemesi olarak kullanildii görülmütür. Hatta bazi yerlerde kesimden sonra derilerin deerlendirilmeyip atildiina bile rastlanmaktadir. Bu çalimanin bir amaci da ele alinan illerdeki keçi kesimlerinin yapildii mezbaha incelenmesidir. Çalimalarin yürütüldüü, illere bali ilçelerin yaklaik %75'inde belediyeye ait bir mezbahanin olduu saptanmitir. Ancak bunlarin bir kismi eleman yetersizlii, bir kismi da yeterli kesim talebi olmamasi nedeniyle faaliyet göstermemektedir. Zaten 15 Mart 2001 tarihinden itibaren ilçe mezbahalarinin büyük kismi, ruhsatsiz olmalari ve gerekli koullari salayamamalari nedeniyle kapatilmitir. Burada belirtmek gerekir ki ülkemizdeki kirmizi et üretimindeki en büyük sorun kesimlerin kontrollü mezbahada

Çizelge 5 letmedeki süt üretimi ile ilgili deerler

yapilmamasidir. Özellikle keçi eti üretimini belirlemek amaciyla yapilan çalimada bu durum daha ciddi olarak karimiza çikmitir. Bu durum ile ilgili olarak Koyuncu (1994), ülkemizde üretilen keçi etinin %75'inin tamamen halk elindeki denetimsiz kesimlerden elde edildiini belirtmitir. Dier yandan keçi etinin saklama ve pazarlama koullarinin dier hayvan türlerinden elde edilen etlere göre daha yetersiz düzeyde olduu bilinmekte ve bunun doal sonucu olarak üretilen etin kalitesi gerilemektedir. Çalimada ele alinan llere bali ilçelerdeki mezbaha yil içinde sürekli olarak keçi kesimi yapilmamaktadir. Ayrica bu mezbaha genelde haftanin sadece bir günü kesim yapildii belirlenmitir. Ele alinan illere bali ilçelerindeki belediye mezbaha 2000 yilinda yapilan keçi ve olak kesimleri ile ilgili bilgiler Çizelge 6'da gösterilmitir. Keçi kesimleri ilkbahar ve sonbahar aylarinda younluk kazanmaktadir. Ancak burada belirtmek gerekir ki olaklarin düük canli airlikta kesilip satilmasi yerine deiik yem kaynaklari ile kisa süreli bir besi uygulanmasi halinde olak eti üretim potansiyelinden daha gerçekçi olarak yararlanilabilecektir. Bursa, Balikesir, Bilecik ve Çanakkale illerinde keçi yetitiricilii yapilma nedenleri ve sorunlari: Dier çiftlik hayvanlarina oranla yetersiz bakim ve besleme koullarina en dayanikli tür olmasi, souk, açlik ve susuzlua öteki hayvanlara oranla daha uzun süre dayanabilmesi keçiyi yoksul ve kaynaklari kisitli yerleim bölgelerindeki insanlarin önemli bir gelir kaynai haline getirmitir. Çalimanin yürütüldüü köylerdeki gözlemlerimiz ve bu köylerdeki iletme sahiplerinin hepsi yukaridaki ifadeyi dorular açiklamalar yapmilardir. Ele alinan illerde keçi yetitiriciliiyle urailmasinin nedenlerinden biri de babadan kalma bir meslek olmasi olarak dile getirilmitir. Ancak burada dikkat çekici bir nokta bir sonraki generasyonda bu iletmelerin bir kisminin keçi ile uraiyi birakacak olmasidir. Bunun nedeni genç nüfusun büyük yerleim alanlarina olan hizli göçüdür ki bu rakamlar gelecek yillarda daha da artacak ve böylelikle bu i koluyla uraanlar da azalacaktir. Bu durumun keçi

ller Sailan keçi sayisi (Ba) Laktasyon süresi (Gün) Üretilen süt miktari* (kg/keçi) b c c Bursa 146.2±33.11 99.3±14.13 30.1±4.67 a d d Balikesir 67.1±17.43 173.0±14.70 180.3±10.14 b c c Bilecik 98.5±3.46 25.8±3.04 198.0±22.52 b d d Çanakkale 172.5±14.36 100.2±12.25 166.7±70.17 Ayni sütunda farkli harf taiyan ortalamalar arasindaki farkliliklar önemlidir (P<0.05; P<0.01).

34

* Üretilen süt iletmelerin kendi ihtiyaçlarini saladiktan sonra mandiraya ve süt toplayicisina teslim ettikleri süt miktaridir. TARIM BLMLER DERGS 2006, Cilt 12, Sayi 1

Çizelge 6. Bursa, Balikesir, Bilecik ve Çanakkale ilinde kesilen keçi sayisi ve üretilen et miktari ller Bursa Balikesir Bilecik Çanakkale Kesilen hayvan sayisi (ba) 2115 13733 134 13670 Olak Üretilen toplam karkas (kg) 17457 101359 1430 151788 Ort. karkas airlii (kg) 8.3 7.7 10.7 11.1 Kesilen hayvan sayisi (ba) 6664 6719 303 3325 Keçi Üretilen toplam karkas (kg) 117474 117239 6903 59920 Ort. karkas airlii (kg) 17.6 17.4 22.8 18.0

yetitiriciliine olan olumsuz etkisi yaninda olayin sosyal boyutu da ayri bir tartima konusudur. Çalimanin yürütülmesi esnasinda yaniti aranan dier bir soru da bu iletmelerde son yillarda keçi yetitiricilii ile ilgili herhangi bir atilimin yapilip yapilmadiidir. llerdeki iletmelerin büyük çounluunda geçmiten gelen sistemin devam ettirildii görüü airlikli olarak dile getirilmitir. Dier yandan iletmelerde geçmi yillara göre salik koruma hizmetlerine biraz daha önem verildii görüü airlikli olmak üzere; bazi iletmelerde diaridan damizlik teke alindii ve sürülerde süt üretimini arttiran yöntemleri kullandiklari belirtilmitir. Keçilerin süt verimini arttirici bu tip çalimalarin neden daha yaygin olmadii aratirildiinda karimiza u gerçek çikmaktadir. Yetitirici süt üretimini arttirarak ekonomik bir yarar salayacai konusunda kukuludur. Gerçekten bazi bölgelerde sütü satmak bile problem olmakta, süt bazi yerlerde inek sütü fiyatina yakin ve dolayisiyla gerçek deerinin altinda satilmaktadir. Bu durumda iletmenin kazancinin en önemli kismini oluturan süt fiyatlarinin tatmin edici düzeyde olmamasi bu tip iletmelerde, yemleme teknikleri ya da kaliteli damizlik kullanimi ile ilgili yeniliklerin uygulanmasi beklenmemelidir. Burada belirtmek gerekir ki üreticilerin büyük çounluu üretimini arttirmak için neler yapmasi gerektiini bilmekle birlikte, esas sorun yapacai yatirimlarin kariliinin alinip alinmamasi konusunda olmaktadir. Gidilen köylerde keçi-orman ilikileri ele alindiinda ise, u gerçekler ortaya çikmaktadir; Kil keçileri Türkiye'nin her tarafina yayilmakla birlikte sayilari Orta Anadolu'nun kuru step meralarinda azalmakta, sahil eritleri üzerinde ve özellikle ormanlik çalilik bölgelerde artmaktadir. Kil keçisi geni ölçüde yaprak, dal ve orman içi meralardan faydalanan bir keçi irkidir. Ülkemizde özellikle de aratirma yaptiimiz bölgede Kil keçi yetitiricilii ile orman alanlari arasinda siki bir iliki bulunmaktadir. Bunun göstergesi olarak da gidilen iletmelerin büyük bir kismi orman görevlileriyle sorunlar yaamakta olduklarini belirtmekte hatta bazilari sirf bu yüzden keçi yetitiriciliini biraktiklarini söylemektedirler.

Yürürlükteki mevzuata göre Kil keçilerinin ormanda otlatilmasinin yasaklanmi olmasina ramen Kil keçilerinin bir kismi orman arazisinde otlatilmaktadir. Farkli bir açidan bakildiinda, Kil keçisinin ormana verdii zararin çok yönlü ve getirisi ile de karilanamayacak kadar büyük olduu ifade edilmektedir (Kahveci 2005). Bu nedenle Kil keçisinin ormanda otlatilmasina izin verilmemektedir. Kil keçisinin ormana verdii zararin boyutlari ve ülke ekonomisindeki olumlu ve olumsuz yanlari ile yetitirme bölgesindeki halkimizin sosyo-ekonomik durumu üzerindeki etkileri farkli kii ve kurumlar ekillerde algilanmaktadir. tarafindan deiik Çounluu orman kenari köylerde bulunan Kil keçi yetitiricilerinin baka üretim olanaklari da son derece dar ve kit olup bu kesim geçimlilik gelir düzeyinin sinirlarinda yaamaktadirlar. Bu nedenle ülkemizdeki keçi-orman ilikileri sorunu bir insani sorun olarak karimizda durmaktadir. Bu konuda yapilacak en doru ey keçiyi yok etmek yerine bunlardan nasil yüksek üretim salanabileceinin ve keçi orman ilikilerinin nasil rasyonel hale getirilebileceinin yollarini aramaktadir. Çünkü ülkenin et ve süt üretim kaynaklarina ihtiyaci bulunmaktadir. Gelecekte bunun aciliyeti ve önemi daha belirgin olarak ortaya çikacaktir. Sonuç ve Öneriler Dünyada çou ülkede olduu gibi Türkiye'de de keçi denilince akla da-orman-keçi ilikileri gelmekte ve keçi, pek çok kesim tarafindan ormanin neredeyse tek zararlisi olarak görülmektedir. Bu nedenle, Türkiye'de uzun yillardir dalik ve ormanlik alanlarda yerlemi tarim iletmelerinin üretim faaliyetleri içinde yer alan keçi yetitiriciliini kaldirma konusu hep gündemde kalmitir. Buna karin Türkiye'de yaklaik 500.000 adet iletmede keçi yetitiricilii yapilmakta ve bu üretim kolu yaklaik 3 milyon kiinin gelirine katkida bulunmaktadir (Dellal 2001). Bu katki özellikle dalik ve ormanlik alanlardaki iletmelerde en önemli gelir kaynaini oluturmaktadir. Bu nedenle, son yillarda

KOYUNCU, M., . KARA UZUN ve E. TUNCEL, "Güney marmara bölgesi keçicilik iletmelerinin genel durumu ve verim özelliklerinin belirlenmesi üzerine aratirmalar II. iletmelerin üretim potansiyeli ve sorunlar"

35

çou dünya ülkesinde olduu gibi Türkiye'de de dalik ve ormanlik alanlardaki iletmelerde keçi yetitiriciliinin kaldirilmasi veya azaltilmasi yönünde politikalar gelitirmek yerine, bu iletmelerde verimliliin iyiletirilmesi dorultusunda yapilacak çalimalar, bu alanlarda yaayan ailelerin kirsal alanda tutulmalari ve gelir güvencelerinin devam ettirilmesi açisindan önemli katki salayacaktir. Bursa, Balikesir, Bilecik ve Çanakkale illerindeki keçi yetitiriciliinin youn olarak yürütüldüü köylerde yapilan bu çalimadan elde edilen sonuçlar, bölgedeki sorunlarin ülkemizdeki keçi yetitiriciliiyle ilgili sorunlarla örtütüünü ortaya çikartmitir. Bu nedenle de verilen bilgiler bölgesel olmaktan çok ülkesel düzeyde tartiilacaktir. Öncelikli olarak daha ilkokuldan balayarak insanlara keçinin ormanin ba dümani gibi tanitilmasi çok yanlitir. Bu zihniyette yetien insanlarin keçiye yaklaimlari hiç te adil olmamaktadir. Günümüzde ormana insanlar tarafindan verilen zararin boyutlari ortadadir. Orman içi ve kenarinda yapilacak kontrollü otlatma ile bu gibi sorunlar rahatlikla ailabilecektir. Ayrica birim hayvandan elde edilen verimleri arttirici uygulamalar yayginlatikça yetitiriciler sürü mevcutlarini azaltma yoluna gideceklerdir. Melezleme çalimalari, orman içi ve kenari köyler ile, ova ve yamaç köylerdeki iletmelerin koullari dikkate alinarak iki boyutta planlanmalidir. Melezleme etkinliklerinde bakim-besleme, salik koruma ve dier ekonomik önlemler birlikte ele alinmalidir. letmeler belirlenirken, yeniliklere açik ve ibirliine uygunluk gibi konular göz önüne alinmalidir (Kaymakçi ve ark. 2005). Birim hayvandan elde edilen keçi sütünün arttirilmasi tek baina önemli deildir bunun paralelinde sütün iyi bir fiyatla deerlendirilmesi gerekir. Aksi takdirde yetitiriciyi islahin (çevre + genotip) gerekliliine inandirmak güç olur. Özellikle Saanen irkinin ülkemizde saf olarak yetitirilmesinin diinda esas önemli olan bu irkin mevcut yerli irklar ile melezlenerek melez genotiplerde süt veriminin arttirilmasidir. Dier yandan keçi sütü üretimine eer bir canlilik getirilmek isteniyorsa bu çalimalara sanayicileri de dahil etmek gerekmektedir. Bu duruma keçi sütünü deiik peynir çeitlerine ilemek ya da dondurma sanayiinde kullanmak örnek verilebilir. Bu üretim faaliyetlerinin yerel mandiralardan çikarilip büyük süt ileme tesislerine tainmasi gerekir. Bu konuda çalimanin yürütüldüü bölge önemli bir yere sahip bulunmaktadir.

Kil keçilerinin sütçü keçilere dönütürülmesinde ve orman-keçi ilikilerinde getirilecek düzenlemeler, ormanin yaninda orman içindeki yetitiriciyi de kollamalidir. Bu konudaki düzenleyici yasalar zorlayici deil, özendirici olmalidir. Bu nedenle orman keçi ilikilerine yönelik çözümler ile genellikle tek gelir kaynaklari keçi olan yetitiricileri de kapsayacak ve bu yetitiricilerin ekonomik koullarini iyiletirebilecek alternatif üretim kollari üzerinde de durulmalidir. Keçi eti tüketimi keçilerin yaygin olarak yetitirildii yörelerde daha çok younlamakta bunun diinda kalan yörelerde ise keçi eti deersiz etler sinifina konmaktadir. Dier yandan keçi etinin çeitli sindirim bozukluklarina neden olduu gibi yanli bir kani halk arasinda yaygin bulunmaktadir. Öncelikli olarak kii baina hayvansal kaynakli besin maddesi tüketiminin düük olduu da göz önüne alindiinda keçi eti tüketiminin bu açii kapatmaya yardimci olacai düünülebilir. Bunun için de ilk önce keçi etini dier etler ile ayni koullarda satmak ve ikinci sinif et görüntüsünden çikarmak gerekir. Olak besisi et üretimini arttirmada çok rahatlikla bavurulacak bir yoldur. Yetitiriciler bu konuda eitilmeli ve devlet destei salanmalidir. Ayrica yurtdiindan air keçi irklari (Boer irki gibi) getirilerek Kil keçileriyle melezlemek suretiyle keçi eti üretiminde arti salanabilir. Dier yandan keçi eti, ya dier etler ile karitirilarak ya da tek baina deiik et ürünlerinin üretiminde kullanilmasi yayginlatirilmalidir. Bu ekilde izlenecek bir yol keçi eti üretimine ve dolayisiyla keçi yetitiriciliine bir canlilik getirecektir. Dier hayvancilik sektörlerinde olduu gibi gelecekte keçi yetitiriciliinde de ekstansif yöntemlerden uzaklaarak, entansiflemeye doru yönelinmesi gerekmektedir. Bu amaçla iletmelerde verimlilii arttirarak pazara yönelik daha bilinçli bir üretim sürecine geçilmesi gerekecektir. Bunun örnekleri ele alinan dört ildeki bazi iletmelerde görülmekte olup, gelecek için umut vericidir. Bütün bu sorunlarin çözümünde en önemli kilit noktasi yetitiricilerin örgütlenmesidir. 2.02.2001 tarihinde yürürlüe giren 4631 sayili Hayvan Islahi Kanunu bu konuda bazi yenilikler ve kolayliklar getirmektedir. Bu yasaya dayali olarak çikarilacak yönetmeliklerle damizlik süt keçisi yetitiricilii ve bunlarin damizlik yetitirici birlikleri eklinde örgütlenmesi tevik edilmelidir. Özellikle süt keçisi yetitiriciliinin daha yaygin olduu Balikesir ve Çanakkale illeri bu konuda önemli yol kat etmilerdir.

36

TARIM BLMLER DERGS 2006, Cilt 12, Sayi 1

Teekkür Bu çalima 2000/6 numara ile U.Ü. Bilimsel Aratirma Projeleri tarafindan desteklenmitir.

Kaynaklar Dellal, G. 2001. Akdeniz Bölgesinde Koyun ve Keçi Yetitiriciliinin Ekonomik Önemi, Isparta Yöresi Keçi ve Koyun Yetitiricilii Paneli, Süleyman Demirel Üniv. Isparta. Düzgüne, O., T. Kesici ve F. Gürbüz. 1983. statistik Metotlari. Ankara Üniv. Ziraat Fak. Yayinlari No: 861. Ankara. Güney, O. ve O. Çayan. 1987.The Fattening Performances and Carcass Characteristics of Hair Male Kids Under Intensive Feeding Conditions. Agriculture Programme de Rechere Agrimed L'evaluation des Ovins et des Caprins Mediterraneens. 23-25 Sept. 1987. Portugal. Kahveci, G. 2005. Tarihten Günümüze Kil Keçisinin Orman Kaynaklar Üzerindeki Etkisi ve Orman-Kil Keçisi likileri. Süt Keçicilii Ulusal Kongresi, 26-27 Mayis 2005, Ege Üniv. Ziraat Fak. zmir, s: 198-201.

Kaymakçi, M., E. Tuncel ve O.Güney. 2005. Türkiye'de Süt Keçisi Islah Çalimalari. Süt Keçicilii Ulusal Kongresi, 26-27 Mayis 2005, Ege Üniv. Ziraat Fak. zmir, s: 4-10. Koyuncu, M. 1994. Ankara Keçisi x Kil Keçisi F1 Melezlerinin Lif Özellikleri ve Çeitli Büyüme Dönemlerindeki Performanslari Üzerine Aratirmalar. Uluda Üniv. Fen Bilimleri Enst. Basilmami Doktora Tezi. engonca, M. 1989. Keçi Yetitirme. Uluda Güçlendirme Vakfi Yayin No:27. Bursa. letiim adresi: Mehmet KOYUNCU Uluda Üniv. Ziraat Fak. Zootekni Bölümü-Bursa Tel: 0 224 442 89 70/236 E-posta:[email protected] Üniv.

Information

Güney Marmara Bölgesinde Keçi Yetitiriciliinin Genel Durumu ve Üretim Potansiyeli I

8 pages

Find more like this

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

717682