Read Microsoft Word - TanAnNgayXua.doc text version

ào Vn Hi

TÂN AN Ngày Xa

Ph Quc V Khanh c Trách Vn Hóa XUT BN 1972

Thành kính Dâng Ch v Thy tôi và Song thân tôi thiên kho cu nh nhoi ny

Trm nm bia á thì mòn, Ngàn nm bia ming vn còn tr tr. Ca dao

Tài Liu Tham Kho - Vit Nam s lc - Hà Tiên Mc th s - Lch s Nam tin - Nam K Lc Tnh a d chí - « ây, t ng Nai, dòng máu sng Vit Nam » - Quc hiu Vit Nam - Danh nhân nc nhà - Lch trình hành chánh Nam Phn - Anh hùng kháng Pháp min Nam - Lch s ca quan Ph Ngô Vn Chiêu - nh Tng xa và nay - Le royaume du Cambodge - Monographies des Provinces de Cochinchine ca Trn Trng Kim ông H Ngô Vn Trin i Vit tp chí s 50-51-52 ngày 1, 16-11 và 1-12-1944 Bo Vit su tm Lý Bn Nguyên ào Vn Hi ào Vn Hi ào Vn Hi Nhà in Vit Hng x.b. Hunh Minh J. Moura (a d chí các tnh Nam K)

ôi Li Hoài C v Hai Ch « TÂN AN » Nhng bui chiu tà, khách nhàn du ng trên « Cu xe la » Tân An phóng tm con mt v phía hp lu hai con sông Vàm c tây vi Bo nh hà, thy nhng tòa lu, nhà trt, n hin di lùm cây xanh soi bóng trên dòng nc bc. ó là châu thành Tân An, mt tnh l nho nh, xinh xinh, vi dân c thun hu, gi trong lòng du t vì sanh k mà phi lìa quê xit bao k nim êm m. Hai ch « Tân An », sau khi tn ti sut my trm nm trong lch s, cách nay chng bao lâu, nm 1956, b Ngô triu cao hng xóa b trong bng min Nam t Vit và thay vào hai ch Long An. Tân An ! Mc du Tân An không còn hin din trên công vn giy t na, song không bao gi phai lt trong tâm t nhng ngi chân tht t xng mình là « ngi Tân An » ! Ngi thng nói : « Vô c bt thành kim » (không có xa sao có nay), hin ti tuy quan trng mà quá kh cng chng nên khinh, hung chi khp nm Châu bit bao nhiêu là sách s ghi chép nhng tích c truyn xa t my ngàn nm v trcd, và chính hin nay, nhiu nhà kho c nhc trí kh tâm c công phi ra ánh sáng nhng thành ph xa xa ã b thi gian vùi lp. Nh th y, l nào chúng tôi, con dân sanh trng Tân An, ành làm ng chng góp mt viên gch mc du nh nhoi vào công trình son tho mt « Tân An a phng chí » y sau ny. V li, vi mc ích hào bo hai ch Tân An thân mn, hôm nay chúng tôi mo mui tho nm ba trng v tnh Tân An nm mi nm v trc và xa hn na, cho n cn i thi cuc 1945. Tân An, mt tnh k cu lch s di tích di dào, nhân vt cng ni danh chng kém mt tnh nào khác Nam K, nh nh Tng chng hn. Tuy nhiên, không phng tin su tm tài liu trong thi k chin tranh ny, chúng tôi khiêm nhng lu ý ng bào tân cu, lão thiu, nm ba im chính v lch s, a lý và cng hin ôi câu chuyn v nhân vt, c tích, giai thoi ... cùng chúng chúng tôi thng thc nhng gi nhàn ri.

I) Lch S Tìm hiu lch s mt tnh, tc là kho cu lch s ca toàn x gm tnh kia trong y. Nh th, cng hin c gi lch s tnh Tân An, chúng tôi trc xin trình bày lch s x Nam K thân mn ca ta, nhân tin biu dng tinh thn nhn ni ca t tiên, kiên cng khai thác sut my trm nm tri mt vùng t rng ln gn sáu mi ngàn cây s vuông, hoang vu t c thi, bin thành mt va lúa phong phú nht nhì ông Nam Á, hàng nm xut cng ra ngoi quc, trc thi cuc 45, vi dân c ông úc, vi nhng thành ph p kim thi. Lch s Nam K Chia làm nhiu giai on : a) Nc Phù Nam và Chân Lp T s khai k nguyên C c, trên min Nam bán o ông Dng, có mt dân tc chu nh hng vn hóa n lp nên nc Phù Nam, óng ô Ba Phnom (c Mc). Th k th IV, và th V, nc Phù Nam cc k cng thnh, song u k th VI, Phù Nam khi s suy tàn, và vua Rudravarman là vua Phù Nam cui cùng vy. Gia th k th VI, nc Phù Nam sp và nc Chân Lp trc là hu quc ca Phù Nam, ngày càng mnh m. Vào khong nm 540-550, hai anh em vua Chân Lp, Bhavavarman và Citrasena (Cht a t na) ánh ly Phù Nam, chim kinh ô c Mc. u th k th VIII, nc Chân Lp chia làm hai min : - Min bc gm nhng núi non và truông ry, gi là Lc Chân Lp ; - Min nam giáp bin Nam hi, nhiu m h sông rch, gi là Thy Chân Lp. Nam Phn Vit Nam xa kia là Thy Chân Lp. n i nàh Lý Vit Nam, hai nc Lc, Thy Chân Lp hp li làm mt gi là Chân Lp, sau na gi là Cao Miên hay Kampuchéa, Camgodia, tc Camgodge di thi Pháp thuc và là quc hiu do Sihanouk chn la. Sau ngi Nam t quc huý là c ch Miên trong tên vua Thiu Tr, vit thành Cao Man. Trong mt thi gian khá lâu, nc Cao Miên có hai vua : nht vng óng ô Oudong (ta gi là Long Úc) còn nh vng thì óng ô ti Sài Gòn, lúc by gi kêu là Prey Nokor, ban u kêu là Prey Kôr, dch là « Rng gòn » sau i là Prey Nokor, Prey là « rng », Nokor là « x ». T khi Vit Nam lp quc, mãi n nm Thun Thiên th ba (1012) i vua Lý Thái T, nc Chân Lp mi vào cng, t ó c ba nm li mt ln sai s n. V sau, Chân Lp cùng vi Chiêm Thành thng n xâm t Ngh An, nhng nhiu ln b quân ta ánh bi, t ó nhìn nhn nc ta là thng hng. Trong mt khong thi gian quá ngàn nm, trên gii t hoang vu ca Phù Nam xa, mà ban s chúng ta gi là Thy Chân Lp, ngi Tàu kêu là « C Chiêm Thành », sau ny ngi phng tây gi là Basse Cochinchine, ri Cochinchine do các nhà hàng hi B ào Nha thy min duyên hi min Nam nc Vit ging nh min duyên hi x Cochin nc n , nên gi Cauchin China hay Cochin Chin, tc là

Cochin gn nc Tàu (China) khi lm Cochin bên n , trên gii t ny, rng ln minh mông, sng ri rác nhiu dân tc, ngi Miên, Chàm, Mã Lai và ngi Tàu, phn nhiu chuyên v trng ta, bán buôn, sn bn, chài li, mà không có mt chánh quyn cai tr nào vng chc. Bi th cho nên, sau ny có nhng cuc di dân quan trng ngi Vit ngi Tàu vào t ng Nai, không ai phn i chi c, và mi khi trong hoàng tc Cao Miên xy ra nhng v tranh chp dành ngôi vua thì cu cu cùng Chúa Nguyn. Mãn nguyn ri, h ct nhng vùng t trên Thy Thân Lp t n Chúa Nguyn, mà tht s h cng không thit thòi gì. b) Nhân dân Trung Phn di c vào Nam Dân tc Vit Nam ta tht s Nam tin vào u th k th XVII vi nhân dân min nam Trung Phn, vùng Qung Nam, Qui Nhn, Phú Yên thng hay mt mùa, phi ói kh luôn, v li nhm lúc Chúa Nguyn, Chúa Trnh tranh hùng cho nên mt s ông dân chúng gánh gng, dìu dt nhau tn c, tìm ni an toàn, phì nhiêu mà sanh sng. oàn di dân tin v phía nam nc Chiêm Thành, có l hin nay là Cù Mi, La Gi, b lên lc a lp nghip sanh c, ni ây thu y gi là « Môi Xoài » (hay Mi Xúy) là vùng t gia Biên Hòa và Bà Ra (Phc Tuy ngày nay). oàn khác li theo dòng thy triu mà tp vào mt ni khác trên phn t gò nng mà iu thú a s là loài công, do ó truyn ming nhau gi là Gò Công (Khng tc nguyên). ám ngi trôi dt khác li theo ca Cn Gi ngc dòng sông Nhà Bè tr lên mt ng bng, có l ni ây h gp nhiu by nai thn nhiên n c gia cnh thiên nhiên cho nên t tên vùng t mi là ng Nai (Lc Dã) tc là Biên Hòa ngày nay. Li có ám di dân tn lc lên ti bình nguyên Prey Kôr mà khai khn, y là Sài Côn mà hin nay là Sài Gòn. c) Bn ngi Tàu Dng Ngn ch và Trn Thng Xuyên khai khn min Nam Nm k mùi (1679) Tng binh thành Long Môn (Qung Tây) nhà Minh tên là Dng Ngn ch, Phó tng Hunh Tn (Hoàng Tin) và Tng binh châu Cao, châu Lôi và châu Liêm (Qung ông ?) là Trn Thng Xuyên, Phó tng Trn An Bình c binh phn nhà Thanh mu khôi phc c nghip nhà Minh. Th không ch ni, hai Tng binh em tng s xung thuyn chy sang hi phn nc Nam, ban u cu cu vi Chúa Trnh, sau ó li u hàng Chúa Nguyn và xin Chúa nhn h làm ngi dân Vit. Chúa Hin vng Nguyn Phúc Tn xung ch cho h vào t Thy Chân Lp dùng làm nhân công khai thác các vùng t hoang. Dng Ngn ch và Hunh Tn theo dòng sông Cu Long n cm tri nh Tng, còn bn Trn Thng Xuyên vào ca Cn Gi, ngc dòng sông ng Nai cm tri t Ban Lân (Biên Hòa) và ông Ph (Gia nh) chuyên lo vic thng mãi và canh nông, ngi Tàu, ngi Tây Dng, Mã Lai, Nht bn ch thuyn n buôn bán ngày mt thnh vng vui v ti Biên Hòa d) Mc Cu khai thác t Mang Khm (Hà Tiên) lp by xã thôn qui ph vào Nam triu Nm Tân hi (1671) có ngi Tàu tên là Mc Cu, ngi huyn Lôi Châu, tnh Qung ông, không thn phc ngi Thanh, cùng các ngi di dân xung thuyn xut ngoi sang Cao Miên thn phc vua Nc Ông Non, khai khn t Mang Khm, chiêu m lu dân lp ra by xã thôn : - Hà Tiên,

- Phú Quc, - Long C, - Cn Vt (Kampot), - Vng Thm (Kimpongthom), - Rch Giá, - Cà Mau. Nm 1714, Mc Cu thân n Phú Xuân dâng biu xin em by xã ca mình khai phá qui ph vào Nam triu. Chúa Minh vng Nguyn Phúc Chu chp thun và i tên t Mang Khm là Hà Tiên trn. Con Mc Cu là Mc Thiên Tích ni chí cha, khai thác min duyên hi Thy Chân Lp và trn Hà Tiên c thêm bn huyn na : - Long Xuyên (Cà Mau, ngày nay là tnh An Xuyên), - Kiên Giang (Rch Giá), - Trn Giang (Phong Dinh bây gi), - Trn Di (Bc Liêu, Bai Xau). e) Chúa Nguyn lp Dinh, Trn và các o trên Nam Phn thi xa Ngoi tr nhng cuc di dân lp p nói trên, các Chúa Nguyn còn dùng xng máu chin s Vit Nam h tr Miên vng trong nhng v hoàng tc h cùng nhau tranh ngôi báu. Và khi v vng nh Vit Nam ta giúp c mãn nguyn ri, h ct t n n, nay mt tnh mai mt vùng. Nhng tranh chp ngôi báu ca Miên vng và nhng can thip ca Chúa Nguyn, nhiu sách s còn ghi chép rõ ràng, chng hn nh : - Vit Nam s lc ca Trn Trng Kim - H Tiên Mc th s ông H - Lch s Nam tin Ngô Vn Trin và Le Royaume du Cambodge J. Moura. mà chúng tôi ã biên trong mc « Tài liu tham kho », chúng tôi ngh không cn thit chép dài dòng ra ây làm chi, c gi mun lãm tng xin xem qua my quyn sách y. iu quan trng là nêu lên kt qu công lao ca ngi Vit Nam trên min Nam t Vit sut my trm nm. Nm 1698, Chúa Minh vng Nguyn Phúc Chu lp : Trn Biên Dinh (Biên Hòa) và Phiên Trn dinh (Gia nh). Nm 1714 và my nm sau, nhn Hà Tiên trn và my huyn : - Hà Tiên, Phú Quc, - Long Xuyên, - Kiên Giang, - Trn Giang, - Trn Di. Nm 1732, Chúa Ninh vng Nguyn Phúc Chú chim : - nh Tng và Long H (Vnh Long).

Nm 1744, Chúa Võ vng Nguyn Phúc Ht lp : - Trn Biên dinh, - Phiên Trn dinh - Long H dinh, - Hà Tiên trn. Nm 1753, lp : Nm 1755, nhn : Nm 1757, nhn : - Trà Vang tc Trà Vinh (Vnh Bình) - Ba Thc (Bassac, Sóc Trng), - Tm Phong Long (vùng bc Bassac). Sau cùng, nm 1759, Chúa Võ vng lp nm o : - ông khu o (Sa éc), - Tân châu o (Cù lao Giêng) - Châu c o, - Kiên Giang o, và Long Xuyên o (tc An Xuyên ngày nay). K t ó, toàn cõi Nam K c Nguyn triu kinh lý và ngi Vit Nam sinh c lp nghip, khai thác ngày mt thnh vng cho n ngày nay. Trên ây là s lc lch s Nam K. Bây gi chúng tôi xin cp n : Lch S Tnh Tân An a) Nm 1788, sau khi khc phc thành Gia nh, Chúa Nguyn Phúc Ánh sa sang t Nam K, kêu là Gia nh, chia a phn ra làm bn Dinh : - Phan Trn dinh, - Trn Biên dinh, - Trn Vnh dinh, và Trn nh dinh. Vua Gia Long trung hng (1802) nh ô Phú Xuân (Hu) mi có cái danh hiu Nam Bc ; vua chia ra làm ba khu vc : 1) Kinh thành, 2) Gia nh thành, 3) Bc thành. Riêng phn Kinh thành (gm c Trung Phn ngày nay) thì di quyn trông nom trc tip ca nhà vua, còn hai Phn kia xa xôi thì có quan Tng trn lo vic cai tr. Gia nh thành thuc ht có 4 trn, 4 ph, 15 huyn. và ph thêm mt trn Hà Tiên : 2 o, 2 huyn. - Phiên An trn - Biên Hòa trn (Biên Hòa và Phc Tuy ngày nay) - Vnh Tng trn (nh Tng) - Vnh Thanh trn (Vnh Long, An Giang) và Hà Tiên trn (Hà Tiên, Kiên Giang và Cà Mau) o Trng n (M Tho, Cao Lãnh) Tm Bôn và Li Lp, tc vùng Soi Rp (Tân An).

Phiên An trn gm có : 1 ph : 4 huyn : TÂN Bình Bình Dng, TÂN Long, Phc Lc, Thun AN.

Th là, trong mt Ph và hai huyn, ã có hai ch Tân và An. Qua nm 1832 sau khi Bc thành Tng trn Lê Cht và Gia nh thành Tng trn Lê Vn Duyt t tan, vua Minh Mng i : - Bc thành ra Bc k. - Gia nh thành ra Nam k. và Kinh thành ra Kinh k. Li theo li nhà Thanh, bãi b chc Tng trn thành Gia nh và i trn làm tnh, ly t Tân châu, Châu c và tách hai huyn ph nh Vin (nguyên thuc Vnh Long) mà t ra làm sáu tnh, kêu là « Nam K Lc Tnh » cng 18 Ph, 43 Huy3en : - Gia nh (Phan Yên) - Biên Hòa (ng Nai) - nh Tng (M Tho) - Vnh Long (Long H) - An Giang (Châu c) - Hà Tiên. Di triu T c, Nam K phân làm ba qun, mi qun do quan Tng c cai tr, gm hai tnh. Qun nh biên gm hai tnh Gia nh và Biên Hòa. Tnh Gia nh có 4 Ph, 9 Huyn : Ph Tân Bình 3 huyn : Bình Dng Bình Long Tân Long Cu An Phc Lc Tân Hòa Tân Thành Tân Ninh Quang Hóa

Ph Tân An 2 huyn : Ph Hòa Thanh 2 huyn : Ph Tây Ninh 2 huyn :

Th là Ph Tân An ra i di triu T c và trong mt « lòng phái » do v Hòa thng chùa Phc Hi Cái Bè (M Tho) cp cho mt n tín Tân An cách ây nm mi nm, chúng tôi c nghe my danh t a phng nh sau : « i Nam quc, Tân An ph, Tân thành huyn, Thng hi thng tng, Bình lp thôn... » b) Quân i Pháp xâm chim Nam K trc ot ba tnh min ông : Biên Hòa, Gia nh, nh Tng.

Do Hòa c nm Nhâm Tut ký kt ngày 5-6-1862, s thn Vit là Phan Thanh Gin và Lâm Duy Hip nhng cho Pháp ba tnh nói trên. Thu by gi, Ph Tân An vn thuc a phn tnh Gia nh và ban s, Ph ng t ti Châu phê, ch Cai Tài, làng Huê M Thnh, nên mi có câu ca dao còn truyn tng n ngày nay : Bng treo ti ch Cai Tài, Bên vn, bên võ, ai có tài ra thi, Nm 1863, chánh quyn di Ph l v làng Nhn thnh, t ngn sông Vàm c tây và nm 1864, mt viên Tham bin Pháp (Inspecteur) c b nhim cai tr Ph ny. Cui nm 1868 (hay u nm 1869), Ph ng c vnh vin di v v trí tnh l Tân An hin nay, lúc by gi c gi là Vng gù. Lúc trc, tng Hng long thuc Ph Kin an (tnh nh tng) nm 1867 sáp nhp vi Tân An và nm 1871, Tân An li ng thêm tng Mc hóa khi xa thuc Ph Tây ninh : nh vy, các tng làng nm gia hai con sông Vàm c u c nhà cm quyn Tân An kim soát. Tham bin Tân An tn ti n nm 1899 và ngh nh ngày 20-12 bãi b ch Tham Bin (Inspection) và thay th bng ch Tnh (Province). Và tham bin Tân An t ây gi là Tnh Tân An. c) Sau cùng, do Sc lnh s 143-NV ngày 22-20-1956, Tng Thng nht Vit Nam Cng Hòa sa i ranh gii các tnh Nam Phn Vit Nam, bin nhiu tnh c làm qun, lp thêm nhiu tnh mi. Qun Mc Hóa tnh Tân An c tách ra làm tnh Kin Tng ; phn còn li hip vi các qun c Hòa, Cn Giuc, Cn c ca tnh Ch Ln c lp thành tnh Long An. Tuy nhiên, Tân An ã có trong bng Nam K gn ba trm nm nay, thì du ai có oai lc kinh thiên ng a làm sao cng không th mt sm mt chiu làm cho Tân An ng nhiên mt tích.

II) a Lý a) Hành chánh, giao thông Di thi Pháp thuc, tnh Tân An gm bn qun, 10 tng, 62 thôn. Qun Châu thành, 2 tng, 9 thôn : Bình Phc, 4 tng, 16 thôn : - Tng Hng Long - Thnh hi thng - Thnh hi h - Cu c h - Thnh mc thng - Thnh mc h - Cu c thng - An ninh thng - An ninh h - Mc Hóa.

Th Tha, 3 tng, 20 thôn : Mc Hóa, 1 tng, 17 thôn :

Tng Mc Hóa din tích bng 9 tng kia, tc nhiên qun Mc Hóa rng ln bng ba qun kia vy. S giao thông gia ba qun Châu thành, Th tha và Bình phc rt d dàng bng ng b ng thy, còn t Châu thành n qun l Mc hóa lúc by gi ch có duy nht mt chic tàu ò ca Hoa kiu mi tun vài chuyn chy i chy li trên sông Vàm c tây mà thôi. Là vì to hóa t my ngàn xa ã tng Nam K mt cánh ng bao la man mát, gi là ng Tháp Mi, nc ng quanh nm sut tháng mà chúng tôi s nói sau. Và tng Mc Hóa ca Tân An li nm gn trong ng Tháp Mi thì trc ây, mun ving qun l, không có ng nào khác hn là con sông Vàm c tây. Nu chúng tôi nh không lm thì vào nm 1949 ( ?), tin vic hành quân, quân i Vit Nam p mt con ng t dài 40 cây s ngàn, dc theo kinh Bà Bèo, ni lin qun Cai Ly (M Tho) vi qun Mc Hóa, sau này là tnh Kin Tng. Chc con ng y ngày nay ã tri á tráng nha ri, giao thông tin li. b) V trí, sông ngòi Tnh Tân An nm gia tnh M Tho phía nam, Gia nh, Ch Ln phía ông ; bc, giáp Cao Miên còn tây thì cn Vnh Long, Sa éc và Châu c. a phn Tân An gm c hai con sông to : Vàm C ông (Waico oriental) xa gi là Sông Thun an, tc danh là sông Bn Lc, và Vàm C Tây (Waico occidental) xa là sông Hng Hòa, tc danh là Vng Gù. Sông Bo nh Hà ni lin Vàm c tây qua Tin Giang ti tnh l M Tho. Thi xa, sông ny là hai khúc rch nh, nh Vân trng hu là Nguyn Cu Vân ni lin c hai làm mt thông thng t V Gù qua sông M Tho. n nm Gia Long th 18 (1819), vua sai ào thêm và ni rng, t tên là Bo nh hà, ghe tàu i li thun tin t Tân An qua M Tho và các tnh min Hu Giang. Và chính nh Bo nh hà mà sau khi chim c nh Tng, quân i Pháp dùng nó ch th t, bu kin t Tân An qua M Tho (nh Tng) nên mi có cái tên « Arroyo de la poste » (Kinh Bu chánh).

Mt con kinh ào chy ngang châu thành Tân An, hình vòng cung, bt u t sông Vàm c tây, ngn cách hai trng nam n tiu hc, và ra Bo nh hà, ni cu i Lai. Kinh ny, ngi ta gi là Kinh Lính Tp vì nó chy bên hông dãy nhà lính , ngi Pháp kêu là Canal de Ceinture vì nó ging cái tht lng ; vài mi nm nay, kinh ã c lp bng. c) ng Tháp Mi Hn ng bào Nam Phn Vit Nam không còn ai xa l gì vi danh t ng Tháp Mi mà ngi Pháp gi là Plaine des Joncs (ng cói, ng lác). Cánh ng bao la ny chy dài, v phía ông và nam, t các tnh M Tho, Tân An và Ch Ln, phía tây t các tnh Sa éc, Long Xuyên và Châu c. V phía bc cánh ng tip giáp vi Cao Miên và nhng trung tâm sau ây có th coi nh là ca ngõ ln ca ng Tháp Mi. V phía nam : Cai Ly V phía ông : Bn Lc V phía bc : Mc Hóa V phía tây : Cao Lãnh Tháp Mi Vì sao có cái tên là ng Tháp Mi ? Là vì ng ny ly tên mt ngôi chùa c, hay gi là tháp, theo kin trúc Cao Miên, xây cao mi tng trên mt t. Mt iu l lùng, gn nh k d, là chung quanh vùng ny chng có ngn núi nào c, mà ngi xa kin trúc c cái tháp bng á xanh tht cng lm công phu và tài tình, nu ta ngh rng, xa kia, s chuyên ch vô cùng khó khn và vùng ng Tháp là mt ni khí hu ht sc c a, thêm loi thú d n tht ngi. Sau ny, lúc ông Ph Trn Vn Mng làm ch qun Cao Lnh, ông phúc trình lên thng cp v ngn tháp nên, nm 1931, ông Parmentier, nhà kho c Vin ông, n tn tháp ny nghiên cu. Parmentier c nhng ch trên my tm bia á st m vì phong sng tu nguyt và tan tác ngn ngang, gii ngha rng ây là Cây Tháp Th Mi trong s 10 cái tháp ca vua nc Thy Chân Lp lp ngày xa. Vì th mà dân c gi cánh ng bao la có cái Tháp th 10 y là ng Tháp Mi. Mt m c vt nh tng Pht, th bng á, bng ng c oàn kho c em v Sài Gòn chng bày trong Bo tàng vin. Theo kt qu kho cu ca mt nhà kho c khác là P. Pelliot, thì t Nam Phn xa thuc nc Phù Nam (Founan), lp quc trên min tây bán o ông Dng t th k th I n th k th VI. K sp , b vua Chân Lp xâm chim. Và tòa Tháp gi là Tháp Mi là công trình kin to ca vua Phù Nam Gunavarman là con vua Jayavarman, k nim s lp hào vng, lp mt thánh ng tôn th du chn ca Vishnou là Thái dng thiên thn.

ng Tháp Tr li ng Tháp Mi, nhng nhà bác hc ng ý công nhn rng, xa ni ây là mt cái vnh to, ln ln t phù sa sông Cu Long bi p c my ngàn nm mi thành t lin. Tuy nhiên, mãi n nay, trung tâm ng Tháp vn còn là mt lòng cho, có lm ch trng nc ngp quanh nm c v mùa khô na, bin thành nhng h bùn ly nc ng. Li có vùng hoàn toàn là mt bãi cát mênh mông cho nên ngi ta gi là Láng bin, ti là M Th (Sa éc). Ni ây, ngi ta còn gp nhiu di tích thuyn bè b m nh ct bum, lòi tói, m neo ... Trc ây, khi ng Tháp hoàn toàn hoang vu, có nhng ni nh Bàu Sen, Láng bông súng, Lung Nng, ng Lác, ng ng, Rng Tràm, c cây mc la lit, liên tip nhau chy mút tm con mt, xa tn chn tri. ó là ni trú n ca vô s thú rng nh hùm beo, rn, tng ... có ch voi i thành ìa ly, nên gi là Láng Tng. V mùa ma, cánh ng ngp n mt hai thc nc. Theo li Thiu tng Vn Là, nguyên Ch huy trng Khu chin ng Tháp Mi, ng này có nhiu ngun li thiên nhiên chng hn nh có nhng ìa cá vô s k, có th gi là « Tiu Bin H Cao Miên » Nam Phn. Và nu ng Tháp c khai thác hn hòi, ào kinh x rãnh ng cht nc phèn, thì trong mt ngày gn ây, s là mt kho tàng lúa và cá ca min Nam t Vit, d d n, có th hàng nm xut cng. d) Th sn Nh h thng sông rch phong phú, phân phi ng u nht là nh phù sa hai con sông Vàm c, Bo nh và các con kinh nhân to khác mà t a Tân An phì nhiêu không kém my tnh có ting là phn thnh Nam K, chng hn nh M Tho, Cn Th... Th sn chính hai qun Châu thành và Bình phc là Lúa loi, Trái Cây, Thuc Lá. Qun Th Tha sn xut Mía làm ng trong my thôn nm dài theo sông Vàm c ông, giáp ranh vi qun c Hòa. Nhng nm nc sông Vàm c lên quá cao, vào tháng chín, tháng mi, mía trng hai bên b sông cng h hao chút nh. V vic tiêu th mía Th Tha, nhà vn lp thì thc hành tiu công ngh làm ng tán, ng th, vi phng pháp thô s, máy ép c càng, lp thì bán mía cho Hãng ng Hip Hòa qun c Hòa và vì s l thuc vào nhà t bn c quyn mà mt bn « thy xu », nhân viên trong Hãng, h ai « bit iu » thì h cho cân mía trc, bng chng thì phi chu cnh i ch, mía khô mt trng lng, ôi khi nhà vn khóc hn mía xung sông mà v ! Theo mt nhân viên ngi Pháp Hãng ng Hip Hòa, ép mía bng máy c l ca nhà tiu công ngh ch thâu hoch c sáu mi phn trm nc mía mà thôi ; trái li, ép bng máy ti tân ca hãng thì ly mt mía n 98, 99 phn trm... Th sn c bit ca qun Mc Hóa là Heo và Gà Vt.

Lúa thì th dân, a s là ngi Miên, trng Lúa S, h nc lên n âu thì lúa lên n y, chng nc h xung, lúa cng theo xung mà tr bông. Mi nhà chúng dân nuôi gà vt vô s k và mi k tàu t Mc Hóa v Châu thành Tân An, chic tàu Hoa kiu ch y nhóc nhng gi gà giò, gà mái, gà thin mà ng bào ta mua trên y em v tnh bán kim bn li. Vì rng ngi Miên lúc by gi tánh tình còn cht phác, h bán mt con gà giò mt cc bc mà mt con gà mái cng mt cc thôi ; h lý lun rng « ln nh gì cng con gà » ha hong con gà thin to mp, h mi bán vài ba cc. em v ch Tân An, ngi Vit ta bán con gà giò hai ba cc, gà mái nm sáu cc, gà thin, ng hai, ng ri. Mt tháng i buôn gà vài chuyn cng li c trm bc, bng lng ông c ph s thi by gi !

III) Sanh Hot Tnh a) Vn èn nc Châu thành Tân An là mt trong các châu thành chm tin nht v vn èn nc. Trc nm 1920, ban êm, các con ng trong tnh l c thp bng èn du ; ni Tòa b, vn phòng Chánh Phó ch tnh, vài ti nhn ngi rút qut. Trong công s, nhà ngi Pháp và các nhà khá gi ngi Vit t èn mn-song (manchon). Nc ma ni ch c hng vào mt cái b to (citerne) cao rng ; mi ngày, mt toán ti nhn n xe, cung cp nc ung, tm git cho các công chc Pháp Nam trong châu thành. Thng dân thì ung nc ma cha trong mái m, còn tm git thì có nc sông, hoc gánh trong mt cái ao to gn trng hc. T 1920, Công ty Layne n ào ging ly nc mch và t ng phân phi nc trong châu thành. ng thi, èn in sáng trng thay th my cây èn du lu lít. b) Chuyn xe la Sài Gòn ­ M Tho T sáu gi sm mai n by gi ri ti, nm chuyn xe la Sài Gòn M Tho ghé ga Tân An, ba chic c, hai chic mi. Chic xe c ch có hai hng, hng ba và hng t, bng dài bng cây, chy cà rch cà tang, mi ga mi ghé ; t Sài Gòn n M Tho ch có 72 cây s ngàn mà nó chy mt ba ting ng h mi ti ! Là vì, c k, yu ui chm chp, nó ì ch leo dc cu st Tân An, lên gn ti cu thì tut ln tut ln xung c trm thc, li ly trn leo lên, có khi ba bn lt mi lên ti cu và chy luôn. Chic xe mi khá hn, có ba hng gh cho hành khách : hng nhì, gh p, lót nm da, hng ba cng gh nm da song kém hn, hng t thì bng cây dài ; trên sàn toa xe, hành khách tha h gi gà vt gi heo con, trái cây, mm mui ... Chic xe ny vi tc lc 40 cây s gi cng mt hai ting ng h mi i sut hành trình. ng Sài Gòn M Tho có c thy mt chc ga u, va ln va nh : Ch Ln ­ Phú Lâm ­ An Lc ­ Bình in ­ Bình Chánh ­ Gò en ­ Bn Lc ­ Bình nh ­ Tân An ­ Tân Hng ­ Tân Hip ­ Lng Phú và Trung Lng. Làm mt bài toán cn con, chic xe c ghé mi ga trung bình ba phút, th hi hành khách bc mình mt ngày gi là bao nhiêu, cha k bi than á bay vãi vào y phc ! Mc du chic xe c chy chm rì song vì nó chy ti tht lui ga Tân An, nên by gi ti ngày ba mi Tt nm n, nó ng nhm a bé gái nm tui con anh t gác nhip chy chi gia ng ry (rails) và cán nát óc. Ngày mng by tháng giêng nm sau, trng thng huyn m m, li mi gi êm, vài ngi hãi hùng thy bóng mt a bé ct u i ti i lui gia ng ry trc ga Tân An. Báo hi ông sp ga, ông Hunh Sum tc Rùm, rc thy cu siêu cho von ghn em bé ba êm, nó mi ht hin hn v.

c) Chic ò rút Trên quc l hng v Tân An, còn nm trm thc ti cu, con ng chia làm hai, mt i ngay n cu st, mt r qua tay trái xung bn ò. Mt chic ò rút tip chic xe hi Sài Gòn xung, ri tám anh phu lc lng, mi bên bn anh, hng v phía Tân An nm chic dây rút, ch giáp nc sông cái vi Bo nh hà, bên hè nhà ông Huyn S, lúc xa gi là Vng Gù, hay Bng C, c tri ting Miên gi ni ó là bn bò ung nc. K vit bài ny thú tht hi mi, mi hai tui, ch thy àng xa h rút chic ò, chy t t qua sông, ch cha h li gn mà xem c cu nó ra sao cho bit. Chic xe hi di ò lên bn ri, hoc vào châu thành, hoc i dc theo Bo nh hà, qua chic cu quây, ra quc l mà xung M Tho. d) Cây cu st Tân An Cây cu ny bt ngang sông Vàm c tây ã lâu lm ri, có l cách nay mt trm nm ; t lúc ban s cho n nm 1919 (1920 ?) ch dành cho chic xe la Sài Gòn ­ M Tho chy thôi. Trên cu lót à ngang to, cách khong nhau li mt thc hai. Dc theo lan can cu, phía bên phi hng v M Tho, S Trng tin lót ván làm mt « chic cu » rng thc t, ch cho chic xe kéo hay xe p và b hành i. ng trên cu nhìn xung sông di chn mình, nc chy nh ct, tr con và ngi yu bóng vía chc phát run. Và chính vì s lót à cách khong y mà xy ra mt tai nn ly k ... không có ngi cht. Nm y, anh ng Vn Ký mang bnh phong n b Chánh quyn a phng sai mt anh lính mã tà gii lên bnh vin Ch Quán. Chic xe la chy ngang cu st lúc bn gi chiu, chc anh Ký bun ti phn mình d sng d cht làm kh cho gia ình, nên anh ra ngoài toa xe, nhy xung cu quyt lòng t t. n Trên xui khin anh té ùm xung sông. Thy bnh nhân t vn, anh lính hong hn : anh không tròn phn s, anh mi làm sao ây ? Anh lin co giò nhy theo và, l lùng th nào, anh cng lt tut xung sông, nh bn ghe chài u dc mé sông gn ó li ra cu c hai thoát nn. Nu nn nhân nhy nhm my cây à ngang trong lúc xe ang chy thì gãy tay gãy chn, b u b ngc là phn chc. T nm 1919 (1920 ?), chic cu c lót trn bng ván dày, xe c qua li hai chiu tin li. Và mi bui hoàng hôn, tri quang mây tnh, ng bào lão u hay lên ây hóng gió mát m nh là « Tiu Vng Tàu ». e) Trng tiu hc Trc nm 1911, trng ny bng cây lp lá. Cui nm 1910, mi c kin to bng lp ngói, cao ráo, vn vang, mt dãy dài chia làm chín lp. Và ngày 5-3-1911, ngôi trng mi m ca tip hc sanh ông o, mng vui.

Lp tám (Cours Enfantin C) do thy giáo Nghi m nhim ; thy trng, m, mc áo xuyn dài, bt khn nhiu ; mt con roi mây ngn trên bàn song thy ít ánh ai. Thy cng iu khin luôn lp by (C.E.B). Lp sáu (C.E.A) giáo viên là ông Cha Kim, mt thy dòng ci áo nhà tu. Lp nm (Cours Préparatoire B) có thy nm i, rong rng cao, mnh mai nh mt ngi àn bà p. Thy hin hu, ai cng mn thy. Thy Qui dy lp t, chn i cà nhc. Tt c my thy trên u có bng S hc (Certificat d'Etudes primaires franco-indigènes), còn t thy ba sp lên ã bng Thành chung (Diplôme de fin d'Etudes complémentaires). Thy ba Giá m nhim lp ba B (Cours Elémentaire B), thy H Vn Cnh, lp ba A. Hai thy u là cu th có hng. Thy Paul Kha (mà hc sanh gi là « ba khía » - con ba khía ging nh con còng, mt loi cua nh) dy lp nhì B, hay nói ting Pháp. Thy Dng Ngc Anh dy lp nhì A (Cours Moyen A) ; thy dy gii, nht là Vit vn và Toán pháp song thy hay ánh ghê lm. Gi toán pháp, hc sanh s ht hn, hai con roi ca thy hot ng luôn. Dng nh thy ánh làm vui, my a ngi bàn u ba chiu nào v cng u u x tai ! Thu y, chúng tôi là nhng a hc trò nh bé lp nhì A. Mi chiu, ông c hc là ông Ton cho phép hc sanh lp ba sp lên, t bn ri n nm gi mn banh chi môn túc cu. Ông giáo Hunh Vn u dy lp nht (Cours Supérieur) nhiu nm, ông là thân ph Bác s Hunh Công Chiêu chuyên môn v nhi khoa Sài Gòn hin nay. Chúng tôi xin dành riêng cho ông mt bài trong chng « Nhân vt ». V phn dy ch nho và luân lý thì có thy Trn Phong Sc, chúng tôi cng dành mt bài nói v thy sau ây. S d chúng tôi nêu danh ch v giáo viên trng tnh Tân An vào nm 1918-19 là t lòng tri ân i vi quí v ã dày công ào luyn tr em sut my mi nm tri, và a s sng không ai bit, cht không mt ting vang ! Ngày nay, tt c u ra ngi thiên c ; nhng k k cu sáu mi tui sp lên ha hong con tng nim ôi ba hình bóng ngi xa. « Quân, S, Ph », kính thy nh cha, thi nay tìm âu cho thy ? « Thi h, thi h, bt tái lai ! Ngày gi qua không bao gi tr li. Và tuyt nm nay chng phi tuyt nm xa ! » f) Nn tai khng khip Châu thành Tân An bé nh ba phen chu ách nc tai tri, nhng bc lão thành trên by mi không sao quên c

Bão Nm Thìn Trn bão nm thìn (1904) tàn phá toàn cõi Nam K, ngày và tháng nhiu ngi quên lng. Theo li truyn khu, trn bão bt u Tân An hi bn gi chiu, lúc ai ny ang nu cm. Ban u, gió hiu hiu, ma pháy pháy, k gió thi càng ngày càng to, cây ngã, nhà sp. « Bão ! bão ! » ng bào kêu la tht thanh, mnh ai ny chy, tìm my nhà gch chc chn mà dung thân. Thu y, nhà ca châu thành còn lp xp, ch có hai loi, nhà gch ca các công s và công chc ngi Pháp còn ngi Nam c trú trong nhng nhà lá xch xch, lôi thôi. Gió thi mnh nht vào lúc by gi êm, ma ào ào, to không th tng tng ; sau y, ngi ta li nói rng chiu ó ln u tiên ma á ri Tân An, ma nhng cc to bng cái trng gà. Nc sông Vàm c tây, Bo nh hà, kinh lính tp dâng lên, nhiu ngi chy không kp b nc lôi cun xung Thy t. Dân s ua nhau chy n dinh Ch tnh và Tòa b mà n mình, êm y ngi chen chút nhau khoanh tay mà chu trn. Ma ln ln tnh, nc git ln ln, by gi sáng ngày hôm sau, mt cnh iêu tàn bày ra trc mt ng bào s hãi : tt c nhà lá u sp, my cây keo cây me mc trên l ng trc gc chín mi phn trm ; trên sông Vàm c, nhiu cái thây ni lu bu theo dòng nc. Mt iu l làm sao, là cái chung heo ca bác cai Hin ct trên kinh lính tp còn vng chc ; trong cn kinh khng, ôi ba ngi leo i vô ó mà ngi, li thoát nn, k cha ! Bnh Dch hch Nm 1915, vào khong tháng t tháng nm, dân chúng châu thành Tân An tri qua mt cn hãi hùng : bnh dch hch (peste bubonique) hoành hành ti ch, trong my tim ca ngi Trung Hoa, không có tim nào là không ngi mang bnh. Là vì ngi Hoa kiu vi nhau ông úc, bt chp v sanh, gp phi bnh truyn nhim, mi ngày u có mt hai ngi t bnh. Chánh quyn a phng dùng mi phng pháp phòng nga, tr bnh và ty u. Ngi nào bnh nng thì cho ti nhn võng xung « nhà thng lá » (lazaret) tc là mt cái nhà lá ct gn bn ò Chú Tit, xa châu thành mt cây s ngàn, nm ó dng bnh, ri cht thì em ra rung mà chôn lin cho tin. Nhiu ngi không au nng lm song b b nm mt mình trong khung cnh âm u y t khí, khng hong tinh thn, s hãi cht luôn ! H c « hân hnh » làm khách ca « nhà thng lá » thì ít có ai may mn mnh mà v ! Ch Tân An cm nhóm, trng hc óng ca, hn na tháng tình hình mi tr li bình thng. Mt trn ha tai Nm 1916, tháng ba, tri nng hanh hao, mt bui chiu ti xóm Ngã t, vì mt em bé nu cm bt cn mà bà Ha bc lên thiêu ri my trm cn nhà lá, heo trong chung cht my mi con. La sanh ra gió, gió tng sc la, cách xa châu thành c ngàn thc, dân làng còn thy ngn la ct lên ngùn ngt.

Vi phng pháp cu ha thô s thi by gi, cnh sát vi lính mã tà, có dân chúng tip tay, cht vt ht sc mi àn áp ngn la sau hai ting ng h c gng, t ba gi n nm gi chiu. Tht là mt trn ha tai ln nht xy ra ti châu thành Tân An cách nay hn na th k. g) nht th chin Trn th chin kéo dài t nm 1914 n 1918 gia quân i ng minh Anh Pháp M và c quc. Tân An, chánh quyn a phng m quân tình nguyn sang Pháp. khuyn khích my anh chin s bt c d y, vài giáo viên trng n da theo bng quc ca « La Marseillaise » ca Pháp mà t mt bài hát lng cng, Tây không ra Tây, mà ta cng chng phi ta, hát lên nghe nó ng ngn, bun ci. Nguyên vn bài hát ch Pháp là : « Allons enfants de la Patrie, Le jour de gloire est arrivé. Contre nous de la tyrannie, L'étendard sanglant est levé (bis) ... và ây là my câu u bài hát ca ta : « Anh hùng thành thân ng lo ngã trí, h Vì nc quên nhà sá chi lìa quê. Ngàn muôn nm ng quên n chin s, h Lng tên á trng chinh chin my khi v (hai ln) ... Chánh ph li quyên tin, móc túi my anh ba Tàu mà th ký, giáo viên cng tht lng buc bng quyên nm ba cc, thm chí my hc sanh cng nhn n xôi bánh mà quyên ôi xu, là vì, trên vách tng các công s và các hiu buôn, nhan nhn nhng bích chng v hình con rng vàng phun bc, ánh anh lính c mc sc phc, i nón st có ngù nhn té nhào, di k my dòng ch : « Rng Nam phun bc, ánh c tc ; mt mai i Pháp thng trn, dân ta tt có phn ! » Nm 1918, ng minh, trong ó có nc Pháp, ánh bi c quc, mà dân ta, dân thuc a có c hng phn gì âu ! nhc dân tc Vit Nam ch quên công n nc Pháp, h cho din mt tung hát nhan là : « Cao Hoàng vin chinh Tây sn tc, ông cung Cnh cu vin i Pháp ình » din lp Cha Bá Lc em Hoàng t Cnh mi by xuân i cu vin ni Pháp quc. Anh kép óng vai Bá a Lc mc áo nhà tu, hát nam hát khách, ging l l khó nghe ...

VI) Nhân vt ng bào min Nam, mi khi nghe nói n ng Tháp Mi là liên tng n Thiên h Dng, tc Nguyn Duy Dng, v anh hùng kháng chin, my nm c him ng Tháp Mi, làm cho quân Pháp iêu ng kh s. Trong chng « Nhân vt » tnh Tân An ny, chúng tôi xin lt k nm ba vt t xa ni bc trên ám danh nhân và, tôn trng thi gian tính, trc tiên chúng tôi trình bày tiu s ngài Tin quân Nguyn Hunh c, mt trong các v khai quc công thn ca Vua Gia Long, mà công lao hn mã không kém ngài T quân Lê Vn Duyt. Sau, chúng tôi s cp n ngài Thiên h Dng trong on « Tân An kháng Pháp » và các nhân vt khác. a) Tin quân Nguyn Hunh c (1748 ­ 1819) (Trích « Danh nhân Nc Nhà » ca ào Vn Hi, trng 17 và my trng k tip). Trên con ng Sài Gòn i M Tho qua khi tnh l Tân An hn ba cây s ngàn, có mt con ng nh r sang tay mt ni ngã ba ng ó lúc trc có cm mt tm bng to, k mi tên ch di dòng ch Pháp : « Tombeau du Maréchal c » (Lng Ngài c quc công). Khách hành hng do theo tm bng i ti khóm da xanh trong làng cui ng thì thy làng Khánh hu, ni sanh trng ca mt v h tng khai quc công thn nhà Nguyn : Nguyn Hunh c. M và nhà th c trong làng ny. Vào u làng thì n ngay nhà th, cách chng mt trm thc na mi ti m. Nhà th ây chính là nhà ca quan Tin quân t khi cha ra phò Nguyn Ánh : mt cái nhà xa, mái ngói, vách b kho, ct trong mt ngôi vn rng trng cao và da. Ngay ca vào, gian gia có hai hng án, trên có chân dung ngài Tin quân mc phm phc võ quan, có phm tc. Sau hng án, gia nhà th, có mt b ván bng cây sao làm bng mt ming cây to, dài ba bn thc, ngang 1,3 thc và b gáy 1 tc 8 phân, tc là b ván nga lúc sanh tin ngài thng nm ngh, và sau ny không ai dám lên ngi. Trên b nga, bày la lit khám cùng ngai và bài v ch ta xa hãy còn, cùng các dùng ca Quc công lúc trc nh gi, tráp, qut, hòm sc. Phía trên, có bc hoành ba ch : « vn lý danh ». Ni nhà th và m, có rt nhiu câu i, xin lc chép ra sau : 1) Bc Nam tam Tng trn, vn lý binh quyn ; Tin hu lng Tng quân, lc s soái lnh. 2) Hoàng thiên tri ngha lit, hu tng tc x áp thành thn ; Bch nht quán tinh trung, phân phó thn linh phù phc tng. 3) Tht thp hu nh trung, trung hiu nht sinh th lp ; Cu nguyt trùng dng nht, th ninh ng phúc thy chung.

4) Trung ngha cng thng, long h phong vân ính hi Anh hùng mi mc, Tiêm Miên Lao Min tri danh. Ngoài ca nhà th, cách mt cái sân nh li còn có mt tiu ình trong cái dòn võng ca ngài khi xa và mt lá c uôi nheo phai c màu sc. Li có cái khánh bng ng b dài 7 tc 3, b ng 5 tc 7, b gáy 4 phân tây. Cái khánh ny úc ra ã trên 150 nm ri (1819) và có khc my ch Nho (k mão niên, trung thu th to). Theo li ông Nguyn Hunh Tân, cháu nm i ca ngài Tin quân thì bc chân dung nói trên do ha s Nguyn Vn Vn ti ch C Chi thành tâm tng tng v ra hi nm 1942. Ngài Nguyn Hunh c tên tc là Hunh Tng c, sanh nm mu thìn (1848) ti Ging Cái Én, làng Trng khánh tng Hng Nhng, huyn Kin Hng, ph Tân An, trn Vnh Tng (nh Tng), nay là làng Khánh Hu, tng Hng Long, tnh Tân An, con mt v võ quan triu Lê là cai i Hunh Công Lng. Ông ni ngài là Hunh Công Chu, làm quan Thy s triu nhà Lê. Tiu s ngài Nguyn Hunh c nhiu sách báo ã ng, chúng tôi không k rành mch làm chi na, ch xin lc thut nhng bc công danh thng trm ca ngài ni ây c gi lãm tng. 1780 1782 1783 u quân phò Chúa Nguyn hi 33 tui b Nguyn Hu ánh bi ti Gia nh, phò Nguyn Ánh quá giang, có l là sông Bn Lc, sut êm không ng, c Chúa cho i h Hunh làm h Nguyn. b Nguyn Hu bt ti ng Tuyên ( ?) em ra Bc hà làm phó tng cho Nguyn Vn Du Ngh An Trn v vi Chúa Nguyn ­ Tm Chúa ni Xiêm quc, song n ni, c bit Nguyn Ánh ã v Gia nh Sau mt thi gian th thách, Xiêm vng cp thuyn bè cho v gp Chúa Nguyn, c phong làm Khâm sai Chng c qun Trung chi tng s Nhn Lê Vn Duyt làm ngha t. Thng Chng qun Hu quân dinh Án th Bà Ra, tin ánh Ph Hài, phá c ch quân Thng Khâm sai Chng Hu quân dinh Bình tây Phó tng quân, cùng Tôn Tht Hi và Nguyn Vn Thành em b binh ra ánh Phan Rí. Thng Khâm sai Chng Hu quân Bình tây tng quân, trn th Diên Khánh Theo Nguyn vng tin ánh Qung Nam ri vi Nguyn Vn Thành cùng lu li gi Phú Yên em thy quân cu vin nc Xiêm b quân Min sang xâm ln Gii vây Qui Nhn c phong tc Qun công, gi chc Tin quân và trn th Bình nh Quyn Tng trn Bc thành Thng Khâm sai Chng Tin quân, Tng trn Bc thành Phong Tng trn Gia nh Nm 70 tui, thy mình già yu, ngài Tin quân lp sn sinh phn và t ng làng Khánh Hu

1790 1792 1793 1796 1797 1798 1800 1802 1810 1812 1816

Ngày mng chín tháng chín nm k mão (1819) ngài Tin quân Nguyn Hunh c v thn, th 72 tui. Gia Long Cao Hoàng truy tng cho ngài là : Duy trung Dc vn công thn, c tiên ph quc Thng Tng quân, Thng tr quc, Thái phó qun công, thy Trung ngh. Li sai các quan trn nh Tng v tn làng cúng t. Nm sau, Minh Mng nguyên niên (1820), ngài c th ti miu Trung hng công thn.

Nm Minh Mng th 5 (1824), ngài c tùng t ti Thái miu và n nm th 12 (1831) c truy tng là Kin xng Qun công. My nm trc ây, ngài giáng c bút lu hu th mt bài th nh vy : Vit Nam Khai Quc c Tin quân giáng bút thi : Hàn lâm võ vin chuyn sn thông Nh thp nht in nhp kh ng ; c quán càn khôn minh võ tr, Ngha phò nht nguyt chiu nam ông. Công danh s nghip hng hà ti ? Chí s hn lao bt qun công ; Công trn xích tâm lu hu th, Tinh trung ngha dõng vn lu hng Tm dch : Vn võ gm tài dy núi sông, Hai mi mt rung cha kho cùng ( ?) c thâu tri t soi hoàn v, Ngha hip trng sao rng cõi ông. S nghip công danh là âu nh ? Gian lao chí s há n công Lòng son công trn truyn mai hu, Trung ngha ngàn sau thm ging dòng. B ván linh vi Trn Bá Lc Ông Nguyn Hunh Tân, cháu nm i ca ngài Tin quân thut vi chúng tôi rng t lúc chánh khí v thn ti nay, chng có ai dám ngi trên b ván ca ngài ht. Hi nm 1880, ngha quân ca ông Ong ni chng Pháp ti Lng Phú (M Tho) bây gi. Tng c Trn Bá Lc c lnh tiu tr, ghé làng Khánh Hu, vào miu ng Tin quân, bt nhân dân vùng ó tra kho. Lc là ngi Thiên Chúa giáo, không tin qu thn, c leo i lên b ván y ngi chm ch. Gia lúc ám cháu chít ngài Tin quân bc ra lom khom cúi ly chào quan thì Trn Bá Lc ang ngi trên ván bng té nhào xung t bt tnh nhân s. Bn lính hu bèn khiêng ông nm trên b ván k ó. Chp sau, Lc tnh dy nh thc gic chiêm bao, thut li vi mi ngi nh vy : « Ta ng ngi trên ván thình lình có mt bn nm sáu tên lính hu ca quan Tin quân vâng lnh ngài n bt ta em i chém, ta vùng vy vi bn lính hu nên té tut xung t ». Ông li nói tip : - T hi nào ti gi, mt tay ta ánh nam dp bc, git ngi nh chém c, chng bit n mt ai, mà n ây ln ny là ln th nht, ta phi kiên s b ván anh linh ca quan Tin quân Nguyn Hunh c nh vy. b) Ông Hóng c phú s mt min Nam Cách ây li na th k, mi khi ngi ta nói n nhng bc c phú min Nam, không ai quên câu :

- Nht S, - Nhì Xng, - Tam Phng, - T nh. Giàu nht là ông Huyn Lê Phát S Tân An, miêu du ngi là các ông Lê Phát t, Lê Phát Tân, Lê Phát An, Lê Phát Tnh ... vn còn giàu ln. Chính v i phú ny ã ct cái nhà th mang tên là « Nhà th Huyn S » ng Bùi Chu, Sài Gòn, hin nay. Ngi th nhì là Bá H Xng ; con cháu dng nh còn ng Lý Thành Nguyên trong Ch Ln. Cu Tng c Hu Phng, mà ai ai cng nghe danh c sp hng ba. H t v Bá h nh, ngic ng gc Ch Ln. Nhng ít ai bit rng gia tài ca bn ông c phú y nhp li có l cng không bng mt phn ngàn (1 / 1.000) tài sn ông Hóng. Mà ông Hóng là ai ? Chúng ta hãy xem bài di ây ca Khuông Vit ng trong « Nam K tun báo » s 56 ngày 14-101943, nhan là : « 25 ngày theo du ngi xa » ... Ri làng Khánh Hu, chúng tôi ghé tnh l Tân An ngh vài gi ri qua bn ò Chú Tit, ti Vàm Châu Phê, trên sông Vng Gù (Vàm c tây) ng i ving mt a gia quyn ông Hóng. Ông Hóng tên tht là Phan Vn Ngêu, gc ngi min Trung vào ng Nai, khai khn t hoang, làm n phát t và tr nên mt tay c phú trong vùng. Cái tên riêng « Ông Hóng » có l do ngi ng thi t ra, ng ý vì tin ca ông Phan Vn Ngêu nhiu không th m chng khác nào m hóng (mt th khói bi en qun óng trên giàn bp). Danh ông Hóng lu truyn v sau và thành bt t vi câu tc ng : « Giàu không bng c.. (phn) ông Hóng », bim nh nhng k va có ca ít nhiu ã vi ra mt làm sang. « Trong khi Nguyn vng lo phc nghip, ông Hóng ht lòng giúp ngài v vic quân lng. Ông tn tâm n ni không màng hao ca tn công, c sut ào mt con kinh tin vic vn lng. Kinh ó ngày nay hãy còn và có tên là « Kinh ông Hóng ». Cng nh ông Nguyn Vn Hu Hi Oa (Nc xoáy, Sa éc), ông Hóng giúp vua Nguyn ch vì lòng v tha ch chng vì danh vng phm hàm, nên ông không th lãnh chc tc chi c khi Nguyn Ánh thâu phc c san hà, nh n ngi c. « Ti làng Bình lãng, bng rung nm trm thc, vào p nh Hòa, chúng tôi gp mt ngi trai vm v, u trn qun vn ang cuc t lên ging quanh mt khonh t rng không hn trm thc vuông và trên ó có bn ngôi m c. Hi ra thì ó là ông Phan Vn Chi, cháu ba i ca ông Hóng. « Ông Chi vui v dn chúng tôi i xem m.

« Bn ngôi m bng nhau u xây theo kiu thuc i Gia Long, hình mái nhà. Trên hai ngôi m ca bà và ông Hóng còn lu li nét ni m m nhng hình con cù con phng. Phía trc m có bình phong, h bán nguyt và phía sau có vòng tng thp bao tròn ba mt. « Hai ngôi m kia thuc hai ngi con. Mt ngôi li nt n n ni lòi c hòm ra ngoài ! « Cnh tang thng ca toàn m a không nhng thy rõ vi c cây lan mc, nc ng vng sâu, mà c nhng st m ca vôi gch, b nát ca á ông Hoàng ph tht là hoàn toàn hoang ph ! « Ni an gic ngàn thu ca mt gia ình phú h vào bc nht nhì t Gia nh xa, có th th ny c ! Sao không, khi chúng tôi nhìn li ông Phan Vn Chi hin din, tay lm chn bùn, u bù tóc ri, cc nhc vt vã sut ngày kim ming n cho by con th ba a. « Ông Chi mi chúng tôi vào nhà ông cách m a vài trm thc. Mt gian nhà lá trng trc trng sau càng ch rõ cái nghèo hin ti ca mt h mà tin ca trc kia ã nuôi ni mt o binh, giúp ni mt ông vua phc nghip. « Nghèo tht là nghèo, nhng gia nhà còn trang nghiêm mt cái bàn th trên có tm bin khc hai ch `Th Dân' ca vua Minh Mng ban. « Ông Chi thanh m ãi chúng tôi gii khát bng nc da ti và thut cho chúng tôi nghe gia th ca ông. Theo ông thì mt phn ln in sn ca h Phan ã bán cho ông Huyn S, và hin nay, v hai làng Hòa Ái, Huê M Thnh (Tân An) còn nhiu rung công in mà trong b li ghi tên Bá h Phan Vn Ngh, cháu ni ông Hóng. « Ông Chi không hiu vì sao có chuyn éo le nh th ! « Ri không n tht công, ông mi chúng tôi i xem ngôi ình làng Bình Lãng ã nh tin ca ông Hóng dng nên. Ngôi ình ã h nhiu. Bên trong còn mt cp hc rt c và mt cái hng án chm tr công phu, sn son thp vàng, có ch khc là do Phó Thy s ô c Võ Vn Liêm ( ?) cúng »... Và sau ây là on tiu s ông Hóng do ngoi t chúng tôi thut li và có l Khuông Vit cha c bit. Ông Hóng là mt dân cày ca mt a ch Tân An. Dm ma dãi nng làm lng cc nhc nm by mùa, ông Hóng dành dm c mt s tin nho nh, ông in ch cho ông ct nhà ra riêng mà và cho ông mn mt ming rung mà làm. Ông Hóng mi dn mt cái nn trong vn ca ch, dng lên bn cây ct. êm khuya, ông a ch ra vn ca bng thy trên bn u ct, bn cây èn sáp to tng ang cháy sáng trng. Va ngc nhiên va tc gin, vì ông a ch bo là ông Hóng xài to, lãng phí, mi kêu ông Hóng n ry. Thì ra ông ny cng phi ngc nhiên không kém ch vì ông không có mua my cây èn sáp y bao gi, v li ông có tin âu mà mua. Ông a ch vào nhà bàn vi v rng èn y là « èn tri », ông Hóng s giàu không ai sánh kp và gia tài s sn ca hai ông bà s v tay ông Hóng. My li tiên oán y ng hin.

Ông Hóng làm rung nm nào cng trúng mùa to còn ông ch li tht bi, thành th ln ln ông mua ht gia viên in sn ca ch. Trong lúc Chúa Nguyn Ánh còn bôn ào, mt hôm chin thuyn ngài n u ti sông Vàm c tây, ni tnh l Tân An bây gi. Nghe ting ông Hóng là ngi hào hip, ngài sai quan hu cn n mn ông « mt ba cháo ». Ông Hóng lin ào mt con kinh t nhà làng Bình Lãng thông ra sông Vàm c ri cho ghe lng (không rõ my chc my trm chic) ch lúa ra chin thuyn Chúa Nguyn và ch luôn ba tháng. Ngày nay, ngi Tân An ai cng bit câu hát ny : Ba phen qu nói vi diu, Ng kinh ông Hóng có nhiu vt con. i ông Hóng có nhiu vic ly k. Mi bui mai, u trùm khn, tay xách gy, ông Hóng i ro trong xóm trong làng. Gp mt chòi lá, tình c ông bc vô, thy anh nông phu ngi r, v anh au, con anh rách ri, ói khát khóc kêu. Nm ri anh tht mùa, cp trâu li cht, có my con vt t bán chy thuc cho v ht ri ! ng lòng trc n, ông cho anh mn mi lng bc mua lúa ging, mn trâu làm mùa và thuc thang cho v, nm sau s hoàn li cho ông. Nm sau, úng ngày gi, ông Hóng không quên tr li ving gia ình anh nông phu kia. Thì vui thay, nhà anh mi lp li, trong b lúa c vài thiên, con anh qun áo sch s, by gà bi gc rm, vài con heo i núc ních. V chng và my con anh quì ly t n và tr s bc cho ông. Ông ci, ph y ôi li và tng luôn s bc y, bo có cn dùng gì ông sn lòng giúp thêm cho. Có khi, ông cng gp ngi lãn t không lo làm n, tha dp có s tin ông cho mn c bc ru chè. Ông ni gin hi gy p cht anh y i ri sai gia nhân vác tin n thng nhân mng cho thân nhân ngi ó. Tin ca ông quá nhiu không bit làm gì cho ht, ông xúc y mt ghe lng tin km, m bng mt tên mi (tc bán mi lúc y hãy còn), móc rut gan ra, gin tin may li thây tên mi xung ghe, ri nhn chìm chic ghe trong kinh ông Hóng. Nhng êm tri trong trng t, nc ln y kinh, th chài gp anh mi chèo thuyn lên xung trong kinh. Th chài hi gì, hn anh mi ch lc u mà thôi. Cp thuyn li, th chài ht mt nm tin trong tay thì tin nát ra nh cám. Buông chic thuyn ra ma, thuyn trôi theo dòng nc mt hi ri tan mt trong sng mù. Phi chng ti ông Hóng giàu mà ít tu nhân tích c li git ngi vô ti quá nhiu, to thành « nghip » ác nng sâu, cho nên gia sn chng còn mà con cháu i ny, chng hn nh anh Phan Vn Chi, làm lng m hôi sôi nc mt mi có ming n ! c) Mt nhà có bit tài dch thut : Trn Phong Sc My mi nm v trc, nu ni t Bc Nguyn Mc ni danh nh dch thut my b dim tình tiu thuyt Trung Hoa « D chi phu » (chng tôi), « D chi thê » (v tôi), « Song phng k duyên »... thì,

di tri Nam, tnh Tân An, không my ai là không bit tên tui nhà nho Trn Phong Sc, và chc c hai mi tnh Nam K, nhiu ngi c nghe ting ông, dch gi hn bn mi b truyn Tàu, mà k vit bài này còn nh my b sau ây : - Phong thn ­ Tam quc din ngha ­ Thuyt ng ­ La Thông to Bc ­ Tit nhn Quí chinh ông ­ Tit inh San chinh Tây ­ Phi Long din ngha ­ Ng h bình tây ­ Ng h bình Nam ­ Thp nh qu ph chinh Tây ­ Dng vn Qung bình Nam ­ Nhc phi din ngha ­ Anh hùng náo tam môn giai ­ Hu anh hùng ­ Phong kim xuân thu ­ Tây Hán ­ ông Hán ­ Qun anh Kit ­ Phn trang lu ­ Tái sanh duyên ­ Càng long h Giang nam ­ Chánh c du Giang nam ­ Tam hp minh châu bu kim ­ Tây du din ngha ­ ông du bát tiên ­ Bc du Chn Võ ­ Nam du Huê Quang ... Câu vn ông va cân i trôi chy, va bóng by vn hoa, ph n nhi ng c my pho truyn ông ã say mê mà hng lão thành, nhà trí thc xem càng thích thú ... Nm y, tôi là mt hc sinh nh bé trng tnh Tân An. Mi ti, cm nc xong xuôi, anh em chúng tôi làm bài hc bài n tám gi, ri thì ông thân chúng tôi chìa ra mt cun truyn ca Trn Phong Sc, ông mi mn âu hi chiu, hoc Tit Nhn Quí chinh ông, hoc Tit inh San chinh tây. Anh em chúng tôi thay phiên nhau c, c nhà nm nghe, hàng xóm cng n nghe hùn, n mi gi mi tt èn i ngh. T nm 1918 tr v trc, k bãi trng ln bt u t 25 tháng 12 dng lch và nhp hc vào u tháng ba nm sau. Tr lp nht là lp chun b hc sanh thi ly bng S hc (Certificat d'Etudes primaires franco-indigènes, kêu là C.E.P.F.I) và thi hc bng Trung hc, còn thì t lp nhì tr xung, ông Ton, c hc, « nhm mt » cho các thy cùng hc sinh, sau ngày 15 tháng 12, ngh x hi thi gian mi ngày trc khi v nhà sa son n Tt. Mt lp ba mi my, bn mi trò, ch còn vài mi i hc ly l và, sm mai, thy cho vit mt bài ám t, c vài bài Pháp vn, Vit vn ; chiu, thy Cnh, thy ba Giá, thy nhì Anh, chn trong lp vài ba trò c Vit vn trôi chy cho luân phiên c truyn Tàu ca Trn Phong Sc, thy và các bn ng hc thng thc làm vui. Trên, tôi có nói ông Trn Phong Sc dch thut rt hay, thnh thong ông chêm vào bn dch mt vài bài thi bát hay t cú c êm tai, là vì ông có mt nn hc vn Hán vn vng chc, và tôi tin ông cng có mt tâm hn thi s na. Tôi thích nht là b truyn « Phong Thn » ông dch, kt thúc bài ta ca ông bng bn câu thi nh vy : Trn trc êm thanh my khc chy, Phong thn din dch gii nim tây ; Sc tài phép tc bày ra , Chép khuyên rn ph nguyn ny. Bn ch u ca bn câu thi ghép li là « Trn Phong Sc chép ». Cng trong b « Chánh c du Giang Nam », ông có làm my câu thi : Trn thin can vua kính h Lng, Phong làm Tha tng giúp triu ng ; Sc bà Quc thái sai tìm chúa, Chánh c v ngai hng thái bng. (Trn Phong Sc chánh). Trong b truyn (Phong Thn) mà nhng k không tin pháp mu huyn bí ca thn tiên cho là ba t, mi khi mt v tiên (Xin giáo) xut trn i ch cùng mt tiên (Trit giáo) là mi v ngâm mt bài thi ri mi so tài u phép.

Di ngòi bút linh hot ca nhà nho h Trn, tình ngha thy trò thiêng liêng c miêu t mt cách vô cùng thân ái song không kém nghiêm minh, nh on Thái t mn tay o hu là Vn Thù sa tr tánh nt hung hng ca Na Tra Linh châu t. Chng nhng ông Trn Phong Sc t nh trong vn tình cm mà khi ông t cnh hai tng Phiên ng chin u, hi vn ông mnh m gn gàng, nghe nh ting binh khí chm nhau chan chát : « ... k phùng ch th, tng ng lng tài, mt qua, mt li, mt ti, mt lui, bn mi hip cm ng... ». y, ông ang dch thut mà ông li dùng ch nho trong câu vn, song c lên cng hay hay. ôi khi, nhà nho o mo cng dùng li vn hài hc mà kín áo chc ci c gi. Nh hi Lu Kim ính dng bng chiêu phu ti núi Song Ta, Cao Quân Bo i ngang qua p bng y i, Lu Kim ính ni gin, tc thì ôi nam n anh hùng nht t hn chin, sáu mi hip thng bi bt phân, « ao ln dáo dài, trai mnh gái dn » ( ?!) Thu y, bao nhiêu truyn Tàu do ông Trn Phong Sc dch ra u c nhà in Joseph Nguyn Vn Vit, inh Thái Sn, ng L Nghi xut bn, bán có ba cc mt cun mà thôi. Chng nhng ông Trn Phong Sc là dch gi tr danh nhng truyn Tàu, ông li còn có bit tài sáng tác bài ca da theo âm iu (notes) mc du ông không bit n. Bn « Lu thy hành vân », tôi còn nh bài bn nh vy : X cng xê xang hò, (là) x cng xê xang hò, X xang hò (là) hò x xang, X xang tn xang xê cng, ... Ông nhìn vào ó mà t mt bài « Lu thy hành vân » bng ch nho nhan là « Ngon hng hoa viên » : Ngon hng hoa viên, h, Tình nguyn hng hoa viên, h, Nht nht thanh nhàn th tiên, Lung linh ào lan mai trc, ... Tp bài ca ca ông gm mt s bài nh : Bình bán vn ­ Lu thy hành vân ­ D c hoài lang (vng c hoài Lang) ­ Long h hi ­ Ng im ­ Bài t - Khng Minh ta lu ­ Tây Thi ­ C bn ­ Lu thy ­ Phú lc ­ Bình bán ­ Xuân tình ­ T i cnh ­ T i oán ­ Vn thiên tng ­ Cu khúc Giang Nam... Và ca s nhà ngh công nhn là « ca c ». K v tng mo thì ông Trn Phong Sc xu ngi, ông mang mt u tóc to tng, nc da ngâm ngâm en, mt lé nng. i dy hc, ông bt chic khn nhiu ã phai màu, mc cái áo xuyn dài c, cp cây dù en, mang ôi giày hàm ch tht là (xp lt). Ma nh nng, ông vn i b luôn, t xóm ngã t n trng, trong túi áo trng mc trong, kè kè nhng sách. Chánh quyn a phng b dng ông dy luân lý cho tr hc sanh t lp nm n lp nhì, nguyt bng li mi my ng bc. Hc sanh gi ông là « thy ma ranh » (morale) hoc « ông k la » vì, trong lp trò nào trng gin thái quá, ông tng nó mt cái cú u nháng la và cho nó mt im không (0).

Môn luân lý thng dy bui chiu, tùy theo lp, t bn gi ti bn gi ri, và bn gi ri ti nm gi. Ông ging dy bn phn làm con i vi cha m, hc trò i vi thy, nhân dân i vi Chánh ph, anh ch em, bè bn c x vi nhau. Ri ông lên bng en, vit mt câu li chín mi ch Hán, vit luông mt câu gii ngha, mt hàng. Ông vit rt khéo, rt p, ch nh dao ct. Ông bt chúng tôi chép vào mt tp v nh, em trình ông chm im. Nhng ch Nho ngon ngoèo khó vit làm sao cho nhng bàn tay non nt và chúng tôi v chng khác v bùa, th mà c ông cho chín mi im ngon lành ! Tánh ông trm lng, ít giao thip nên gi ngh x hi, my ông giáo kia tu nhau chuyn vãng còn ông thì ngi mt mình trong lp xem sách ch Nho. Có l vì thi bui y, trng tnh Tân An xem thng môn luân lý, vì ông Trn Phong Sc quá hin hu lôi thôi, và cng vì my ông giáo khác ít n ông, không rn dy hc trò phi kính trng ông, nên gi dy luân lý, cái lp ca ông không khác nào cái ch, mc ông nhp roi nhp thc trên bàn hc trò c gin ... Gn bn mi tui u, ông tái giá cùng mt cô thôn n. Có ngi cc c hi ông sao không kt hôn cùng mt góa ph khong ba mi n bn mi, có phi là xng ào xng kép chng ? Quí c gi oán c ông tr li th nào không ? Ông bo rng thà là ci con gái ng trinh, còn àn bà góa chng phi cho ngi ta th tit th chng mi phi o Thánh hin cho. Tôi không bit thu mu thân ông sanh tin ông th m hiu tho th nào mà, sau khi m ông quá vãng, ông tc tng g mt ngi àn bà, trên u gn tóc gi, mc y phc àng hoàng th trên cái gác nhà ông. Sm mai và chiu hai bui, ông dn cm nc nhang èn trc tng cúng ly kính cn : « S t nh s sanh » (Cung phng ngi cht nh ngi sng). Ông xóm Ngã t mt cái nhà ngói ba cn sùm sp, trc nhà có mt hàng rào bng cây, ông quét nc vôi trng toát ri vit ch Nho y c my thanh g hàng rào. Chic ca ngõ nhà ông gm hai tr gch, trên, ông gác mt tm á xanh to, dày mt tc, rng bn mi phân, dc mt thc hai. Chúng tôi có cm tng ó là mt cái « ca ng ». Vài công chc hóm hnh ngâm câu th ma mai : « Tnh Tân An có ng Trn Phong » Nm 1916, xóm Ng t b mt trn ha hon to mt chiu nng gt, tôi ã có nói trong chng « Sanh hot tnh » trên ây. Phng tin cu ha thô s tnh thi by gi không sc àn áp bà Ha, bà thiêu ri my trm cn nhà, heo nht trong chung cht cng bn, may không có tai nn v ngi. ôi ba bn hc tôi, nhà cng xóm Ngã t, nhng dãy khác, hôm sau thut rng cái xóm b ha tai cách nhà ông Trn Phong Sc mt cái rch con và ngn gió li thi v phía nhà ông na. My anh thy tn mt, ông thnh ra trên phin á xanh ca ng mt cái hình nhn cao vài tc tây, tay cm lá c. Ông c chi lm thm mt chp, on pht lá c trên tay hình nhn my lt ; l thay,

ngn la ang cháy mãnh lit, hng v phía nhà ông, sp leo qua rch tn công mái ngói ca ông, bng quay tr li. Th là nhà ông nn khi tai qua. ây là li my bn tôi thut li, h thc th nào tôi không dám quyt, ch chép cng hin bn c coi chi. Ông Trn Phong Sc là ngi hu Tài vô Mng. Bình sanh, ông làm giàu cho nhà xut bn, ông không d gi chi, li cht nghèo. Dng nh ông ly vic dch thut vn chng làm s thích mà không my chú trng v tin tài. Ông x th theo Thánh hin, không mích lòng ai, không oán gin hn ai. Ngi trí thc ng thi Tân An ít ai hiu ông, h nói ti ông là h mm ci, có l h cho ông là mt ngi gàn d. Th hi ai là ngi tri k ca ông, bit c ông là « ngi quân t » ? Và ng nói chi mt tnh Tân An mà có l c Lc Tnh Nam K, na th k trc ây, cha thy ai có tài dch thut c sc nh ông Trn Phong Sc. My nm sau ây, tuy nhiên có nhiu bn dch truyn Tàu c ra i, song my ông « dch » có mt li hành vn c lên nghe nó « làm sao y » ! Có l ti tôi tiêm nhim li hành vn ca ông thy « ma ranh » tôi ri chng ? d) Sáng lp viên o Cao ài : Ông Ngô Vn Chiêu tc Ngô Minh Chiêu (1878 ­ 1932) Nam Phn Vit Nam, không my ai không bit ông Ph Ngô Minh Chiêu là mt trong nhng ngi góp công to trong vic sáng lp o Cao ài. Ông là ngi gc gác Ch Ln, song ông làm vic Tân An ã lâu nm c ng bào kính mn, ông là ngi o c hoàn toàn, chúng tôi hân hnh chép tiu s ông vào mc « Nhân vt » tnh Tân An. Ông sanh ngày mng by tháng giêng nm Mu dn (28-2-1878) sau chùa Quan ti qun Bình Tây, tnh Ch Ln. Khi sanh ra, ông không chu bú, mà nu có bú thì mình my li phù lên, cho nên thân mu ông phi cho ông ung nc cm, ln ln tp n cháo và n cm. y cng là mt im l. Vn con nhà hàn vi mà lng thin, ông c Chánh quyn Pháp cp cho hc bng hc tp n thành danh. Nm 21 tui, ông thi u cp bng Thành chung và ngày 23-3-1899, ông c b làm th ký S Tân áo (Service de l'Immigration) ti Sài Gòn, cho n ngày 31-12-1902. Tm lòng ông t thin, hng kính trng Tiên Pht Thánh Thn, ông th c Quan Thánh Quân, n chay mt tháng hai ngày, và tng Kinh Minh Thánh. Nm 1902, ông lên hu àn tiên ti Th du mt (Bình Dng) cu th cho mu thân và mun bit vic tin trình. Tiên ông giáng c khuyên ông lo tu, ngày sau c l. n ngày 1-1-1903, ông c i v làm vic Dinh Hip lý (Bureaux du Gouvernement) cho ti 30-41909, k thuyên chuyn làm vic ti Tòa B Tân An.

Ni ây, gia ình ông Cu quây, ng Lagrange mt cái nhà cây vách ván, lp ngói rng rãi, sng mt cuc i bình d, o c. Mi tháng, mng mt và rm, ông phóng sanh chim cá, se s, chim st, ging gic và, l làm sao, hai cây keo sum sê trc nhà ông là ni t hp ca s ông chim c phóng x. Ban ngày, chim bay i n âu không bit, mà chiu, li sáu gi ri, tu v ó ng, xôn xao nh nhóm ch n tám chín gi mi im lìm. Nm 1917, ông thi Tri Huyn, bà mu thân lâm trng bnh ; ông n àn Hip Minh Cái Kh (Cn Th) cu thuc. n Trên cho ông bài thuc và bài trng thiên sau ây : Tri còn, sông bin u còn, Khp xem cõi di núi non m nhun, Thanh minh trong tit vn xuân, Phng chu, ht múa, gà rng gáy reo. ng i trên núi di èo, Ln tìm cao thp phi trèo chông gai. Phn làm con tho há nài, Bit phng Tiên, Pht, Bng lai mà tìm. Xem qua xét li c kim, Mt bu tri t thanh liêm chín mi, Vàng trau ngc chuc càng ti, Bn lòng theo Pht cho ngi xét suy ; Thn Tiên vn chng xa chi, Có lòng triêm ngng nht nhì giáng linh. H Ngô gng sc lòng mong, Tên Chiêu xem thy trong hay ngoài. Cõi trn tro bi bèn nay, Quên n dng dc tháng ngày thu xa. Lâm gia nguyên tích tha a, N môn thánh th va thiên cn. Sáu mi hi im linh ng, Cu cho m mnh mi bng lòng con. Ba ngày trong im vuông tròn, S dâng cho m im son tha rày. Ung thuc ông cu v, bà thân ông mnh c vài nm. Qua cui nm 1919, bà ly trn.Va cúng tun bá nht xong, ông c lnh i i Hà Tiên. Ông Trn Phong Sc vi ông Cao Vn Li thit tic tin hành ông, c chúc t, trong có bài thi : Mng nay quan Huyn i Hà Tiên, Có c tri cho ng có quyn. Trm dm Vng Gù còn ting min, Mt ng sau trc ni danh hin. Hòn Nghê cm báu a theo gió, nh Ht hoa ti rm ti trin. Âm cht s ngi xe nga mãi, Trùng phùng ng c hi ào viên. Ông i ra Hà Tiên nhm ngày 1-3-1920.

Ni ây, ông thng lên núi Thch ng cu tiên. Có mt v Tiên cô, xng là Ngô Kim Liên, cho ông hai bài thi khuyên ông rán tu hành : I) Vng vng nhn kêu bn gia thu, Rng Tri cùng t vn xa mù ; Non Tây ngnh li ng gai góc, Gng chí cho thành bc trng phu. II) Ngn ngn trng t gia tri thu Cái cnh Tây Phng vn mt mù. Mt tc nào ai trông thy y, Lm công trình mi úng công phu. Làm vic ti Tòa b Hà Tiên c ít lâu, ông c i ra trn nhm qun Phú Quc ngày 26-10-1920. Bm tánh hin lng và m o, ông thng tâm nghiên cu các tôn giáo. Ông li hay lên núi Dng ông thit àn cu Tiên, hc hi o mu và cu linh dc cu cha bnh nhân. Mt chn linh giáng c, xng Cao ài Tiên Ông, thng kêu ích danh ông Chiêu mà dy o. Ch nhu hu àn ly làm l vì thu nay không thy kinh sách nào nói n danh hiu Cao ài Tiên Ông, duy mt mình ông Chiêu nghim xét ý t trong my bài thi giáng c, và dng nh linh tánh bo cho, nhn bit Cao ài Tiên ông là tá danh ca c Ngc Hoàng Thng . K t ngày 8-2-1921, Tiên ông dy ông Ph Ngô Vn Chiêu (vì ông ã vinh thng Tri Ph) trng trai hc o Ngài ch cho ông cách tu luyn và dn phi gi kín bí truyn, chng nào ti thi k khai o thì Ngài s dy. Do li ông Chiêu thnh cu c Cao ài Tiên ông, mt ba chiu kia, ông ngi trên hòn á ngó mông ra bin c, thy bit mù tri nc, sóng dn ba ào. Bng chút ông thy ln ln t ch tri nc giáp nhau, l ra mt cnh, chng bit là cnh nào mà thit là xinh p, cnh ó va khut li l ra cnh khác. Ông ngi xem mê mn, quên lng rng thân còn chn trn gian. c chng 15 phút ng h, cnh y lu dn ri bin mt. Sau ông hu c, Tiên ông nói cho ông bit y là cnh Bng Lai. Theo li ông c nguyn nên Tiên ông cho ông thy, nông chí mà tu hành. Mt hôm, c Cao ài giáng c dy ông Chiêu mt biu tng th ngài. Ông Chiêu suy ngh cha ra thì, mt bui sáng, ông ng nm trên võng, bng thy trc mt ông cách hai thc, mt « Con Mt » rt ln linh ng khác thng và hào quang sáng r. Bit là huyn diu ca c Cao ài, ông Chiêu lt t quì gi chp tay bch rng : « Bch ngài, t bit ó là huyn diu ca ngài, nu ngài dy th ngài bng tng trng « Con Mt », t xin ngài cho bin mt i, ko t s lm ».

Ông bch xong, hin tng y lin tan. Tuy nhiên, ông cng cha thit tin. Mun chc ý, ông ch có dp hu àn xin biu tng th, thì c Cao ài dùng c c chm ru v trên bàn mt con mt nh ông ã thy. c Cao ài li xng trn Thánh danh là « Cao ài Tiên Ông i B Tát Ma Ha Tát », ri dy ông Chiêu t y kêu ngài bng Thy. Sau khi trn nhm Phú Quc gn bn nm, ngày 30 tháng 7 nm 1924, ông Ph Chiêu c lnh i v Dinh Hip lý Sài Gòn. Ông yên ni ây va tu va làm vic cho n khi qui liu vào nm Nhâm thân (1932). Gn cui nm t su (1925), c Cao ài mi dy ông em mi o truyn ra. Ông gp trc ht là ông Ph Vng Quang K là bn ng song tâm u ý hip, ông mi khuyên ông K lo tu tâm dng tánh và th c Cao ài. Ông c bn ông sau ny nhp o : - Ông Ph Vng Quang K, - Ông Phán Nguyn Vn Hoài, - Ông Phán Võ Vn Sang, - Ông c hc oàn Vn Bn. Ông Vng Quang K cng khuyên c nhiu ông vào o nh ông Nguyn Thành Cng, Nguyn Thành Diêu, Nguyn Vn Tý, Nguyn Hu c, Lê Vn By t Tý, Võ Vn Mân, Âu Kit Lâm ... Trong tun tháng 5, nm 1927, lúc tín Cn Th lp thành mt s « Chiu Minh Ngha a », ông Kinh lý Lê Công Phng là mt trong my ông ng ra sáng to cái ngha a y, vit th cho ông Ngô Vn Chiêu, cu xin ông n lúc qui v, cho phép tín em xác ông v ngha a ó ... Li tháng t nm mu thìn (1928), ông có xin ngh sáu tháng ng thong th i du lch theo lnh ca c Thng dy. Trc khi i, ông ghé Cn Th và khi s du lch nhm ngày 26 tháng 4 ; ngày 28 ti Hà Tiên, ghé chùa Tiêu Sn T Thch ng ngh. Ba mng mt tháng nm, ông ghé chùa Kim Cang Thiên. Du lch trên Thiên, Thích xong, ông tr v làm vic li. n nm 1931, ông tu ã c 11 nm, ông khi s n ung ít lm nên càng ngày càng m. Tuy au mc du, ông vn ci nói, nên chng ai bit c cn bnh ông. Cui nm 1931, ông mt nhiu nên xin phép nhà dng bnh. Du vy, ngày 30 tháng 3 nm 1932, ông cng i núi Trà Ln, và khi v, ông ghé Cn Th dng bnh trong mt cái « tho l » ct trên mt ao sen mát m, thanh tnh, ngang Chiu Minh Ngha a. Ông thng nói rng Thy ã nh cho ông cht khi qua sông, vì khi xa Thy có nói : Gi ny Thy im thâm công, Ngày sau con s ci Rng v nguyên.

n úng ngày gi, ông biu phi em ông v Tân An lp tc. Các t tuân li, song ò M Thun va ra ti gia sông Tin Giang thì hn ông lìa xác ... Lúc y nhm ngày 13 tháng 3 nm Nhâm Thân, li 3 gi chiu (18-4-1932). Ông th 55 tui. Ông cht cho ti 51 ting ng h sau mà mình my chng lnh, tay chn vn còn du nhiu. Thi hài ông c lim ngi trong mt cái quan tài « lc giác » (lc giác, theo lc t Cao ài : Nam mô Cao ài Tiên ông), b kính tâm li 8 tc tây, b cao c thc hai, thc ba tây. ám táng ông rt là êm tnh, không nhc l, không kinh k, vì ông có dy rng lúc sanh tin, mi bui, ông ã có cu kinh cho ông ri, ông ã bit mình là ai, n khi b xác s v âu. c kinh cu nguyn cho ông là iu vô ích ... c Cao ài Thng phong cho anh linh ông Ngô Vn Chiêu, tc là Ngô Minh Chiêu là « i c Tiên ». e) Mt ông giáo c bit : Ông Hunh Vn u Ông giáo lp nht (Cours Supérieur) chúng tôi, nm 1918 gn nm mi tui, cao ln mnh m. Ông gn bên trng mt cái nhà lp ngói nn t, vách b kho, sch s. Ông bi mt u tóc nho nh và n tru chút nh. Qua trng dy hc, ông mc áo xuyên dài, mang giày hàm ch, u trn. Ch khi nào ông lên nhà t dy ông Cordier, Phó Ch tnh hc Vit ng, mi tun hai ln, ông mi bt khn óng, mang ôi giày mi, i kêu ken két. Ông rt siêng cn trong chc v, không bao gi vô lp tr và mãn gi cng không ra v sm. Ông có phng pháp dy rt hay và hc sanh lp ông gn nh ng u, nht là toán pháp và pháp vn ông buc hc trò hc k lng. Ông c bit gii v môn toán pháp ; có ngi thut rng hi ông thi bng Thành chung (Diplôme de fin d'Etudes complémentaires) ti trng Chasseloup Laubat, không rõ Ch kho ra thi v bài toán (problème) th nào mà ông ng dy nói rng bài toán y không th có gii áp c vì thiu yu t (élément). Giám kho xem li thì qu ông có lý, thí sinh rt phc ông. Ni ây, chúng tôi xin m mt du ngoc : sau khi lp nn cai tr vng chc ri, Chánh Ph Pháp lp trng « Collège des Stagiaires » gi là « Trng hu b » ; sau trng ny i tên là « Collège Chasseloup Laubat » ly tên ông Hu tc De Chasseloup Laubat, Tng trng thuc a Pháp quc thu quân i Pháp xâm chim Vit Nam. Hc sanh hc bn nm thi bng Thành chung ; my thí sinh cao c b dng làm giáo viên và cam phn « thy giáo » mãn i. Nhiu ông ni ting dy gii, nh Nguyn Khc Hu Bn Tre, ông Nguyn Vn Cm, ông Nguyn Vn Tâm, M Tho, và ông Hunh Vn u, Tân An ... Còn nhng thí sinh u bng Thành chung mà u thp thì c b làm th ký hành chánh, sau khi u Huyn, thng Ph, c ph s, vinh thân phì gia ! Trng hp in hình là nhiu ông th ký, bn ông giáo u, nh ông luyn cho thi Huyn v môn Toán pháp, và a s my ông y trúng tuyn ;

Mi nm, hc trò ông u u bng S hc t s cao hn phn ông các tnh khác, thng là 80%. Vào nm 1918, 1919, lp nht M Tho, vi ông Cm, và lp nht Tân An, vi ông u, tranh nhau coi hc sanh ai u nhiu. Nm 1918, anh ào Vn Lân thi hc bng vào trng Trung hc Chasseloup Laubat u ; nm 1919, anh Nguyn Vn T thi hc bng vào Trung hc M Tho cng th khoa. Ông thy mc du cao niên song vui tánh, không bao gi ông gin d. Ông bo rng ta phi vit Vit ng th nào cho my ch àn bà n tru xa thuc hiu c, ch vit cu k thì không hay. Ông nói : « Dy Cordier hc ch Vit phát dóa, va c tm by tm b, mun xán cho mt bt tai, song s b tù ! » Ông bit ông c Ton s con gà con cht, ông nùi mt m râu bp vàng lm làm hình con gà con ri vô sm kéo hc t ông Ton b vô. Tám gi, chúng tôi ang hc bng nghe bên vn phòng ông c ting la bài hãi, ông u chy qua, thì li có ting ci vang lên... Ông thng nói mà ci rng hi nh, ông thy ai mang kin tng là sang, bây gi ông phi mang kin ông phát ru vì ri cp mt king ra thì không thy mà c và vit. Thm chí trong vic trng pht hc trò không thuc bài hay làm bài trt, ông cng còn hài hc. Ông có con roi mây ngn, láng bóng, ông qut vào bp v mình mt roi au thu tri xanh, xuýt xoa ôm bp v cà nhc v ch ngi, ông ch theo ci ngt : « Coi kìa, coi kìa, ghe bu chy cn ! » Gi toán sau khi hc sanh làm bài xong, góp tp v trên bàn ông mt ng. Ông bo hc trò câng ca ông là Nguyn Vn T lên, d t tp ông xem. Bài nào trúng và tht hay, ông phê hai ting : « Thiên tài » tc thì T cho chín im ; « thn tài » là tám im, còn « lc lc thng tài » thì sáu hoc nm im. Nhc bng « d t, d t », ch nhân tp v lãnh mt hai im, có khi nhn thêm mt vài roi ng khác. Thú tiêu khin c bit ca ông là nuôi gà nòi ; ông nuôi gà k lng cng nh ông dy hc trò k càng vy. Ông la nhng con gà gân ct lin lc, á nhau, chu òn gii, u nh, mt to, mình bp chui, lông mã ri. Ông không cn gà có vy l : « án thiên » « ph a », « chui châu », ông chp tt c, ch chn gà vy hai hàng trn, khít rt, bén nh li ca, á rt máu, vì gà nào có ming gì hay, nó tùy c ng bin tr cng c. Ông xay v sò, v c thành bt, trn vi lúa, vi cháo cho gà n, xng ct tng phn cng cáp. Ông chi gà kiu tài t, gà ông tt nh con phng ra trng mi con thng trn ht by tám, song ông á không quá nm ng (5$00), không phi ông không có tin, ch vì tánh ông nh th, trong khi y, nhng ngi ng s ông n nm by chc ngon lành ! f) Mt danh gia vng tc Làng Tân Tr, my mi nm v trc, ni danh mt gia ình mà c anh ln em u chim a v cao c trong xã hi Vit Nam thi by gi. Nhân dân Tân An kính phc song không khi ngc nhiên t hi t ph nhà y c táng vào huyt m « phát quan » chng, hay là n o c mà :

Ông cha kip trc khéo tu, nên sanh con cháu võng dù nghinh ngang. Du nh phúc m nào mà gia ình y hn ngi, ng bào Tân An cng nhn thy rng tuy anh em nhà y phú quí iu, song i ãi vi nô bc trong nhà nh là anh em, mt nim thng mn, chng chút chi phong kin quan liêu. o c thay, tt p thay ! My ai c vy ? Ngi anh c ca « nht gia » Tân An là ông Nguyn Vn Ca, nguyên c ph s, dng nh ông là mt chc sc cao cp trong o Cao ài. Ngi k là Nguyn Vn Vnh, cng cu c ph s, vit Pháp vn cng cáp, tng làm ch qun Ô Môn (Cn Th). Ông th ba là giáo s Nguyn Vn Duyên có du hc bên Pháp, bng Brevet Supérieur, tng gi nhiu chc v quan trng trong nn hc chánh Nam Vit. K ó là ông Nguyn Vn Lin, tt nghip trng Dc S Hà Ni, tác gi mt quyn sách bng Pháp vn v s tin hóa ca nc Vit Nam. Ông em th nm cng là Dc s, tên Nguyn Vn Phn. Ông chót là Nguyn Vn Khát, Y s ông dng, là thân sinh ra Lut s Nguyn Vn Huyn, Ch tch Thng ngh vin nh Vit Nam Cng Hòa. g) Mt nhân tài : Nguyn Vn T Chép tiu s danh nhân trong tnh thi xa, chúng tôi làm vic thiu sót nên quên mt nhân tài : Nguyn Vn T. Là trng nam mt gia ình ông con, ca ông bà Nguyn Vn Danh M Tho, Nguyn Vn T hc ban tiu hc trng tnh Tân An, nên chúng tôi xem T nh là ngi Tân An vy. Xut sc, anh dn u trong lp luôn. T lên n lp nht vào khong mi mt tui và, nh tui nh th, Nha Hc chánh cm thi S hc, chng khác phng sách hin nay buc hc sinh xut sc song nh tui phi « dm chn » ch my tr tm thng tin lên theo thòi kp, thit thòi cho my tr kia mt ngày gi, ch chng bit noi gng Âu M lp nhng lp c bit cho nhng hc sinh u tú. Thành th, T phi ngi lp nht ba nm, luôn luôn ng s 1 và trong khong thi gian y, T chng còn gì hc vi ông giáo u. Mt hôm, T v mt bng a x ông dng, p nh là bn in, ông giáo khen ly khen , cho mi im. u tháng by nm 1919, trong cuc « giang ô kho võ » ti M Tho, qui t trên 500 hc sinh các tnh min Hu giang và Trung ng thi ly bng S hc, H Vn K, trng tiu hc M Tho th khoa, Nguyn Vn T, Tân An, hng nhì K thi hc bng trung hc, K, giàu, không ng thí, T u. Ba nm hc trng trung hc M Tho, T luôn luôn u tú v Toán pháp và khoa hc.

Th thng phi hc bn nm mi thi bng Thành chung, song cui nm tam niên, T bng Brevet Elémentaire luôn c bng Thành chung vi hng « bình th » (Assez bien). Tip tc hc ban Tú tài bn x (Enseignement secondaire local), T là hc trò cng ca ông Pasqualini, Giáo s Thc s Toán, ông can thip cùng ông Hiu trng Bouault cho T c chuyn sang ban Tú tài Pháp, và T Phn I, Phn II u vi hng cao. Mt im c bit là T vit ch p nh ch in, làm bài Toán pháp hay Pháp vn trên giy láng tt, ngó vào mát con mt, cm mát tay, giáo s ai cng hài lòng. Th thng ngi ta nói : « Nhn vô thp toàn » (my ai c hoàn toàn) và b óc thông minh ca T nm trong mt th xác óm o, b ngc lép xp, ho khúc khc luôn. Và T cao n âu là tin thuc chng n ó. Ch sau khi du hc v, T mi kho mnh cao ln. Sang Pháp hc Trng K thut Trung ng (Ecole Centrale des Arts et Manufactures), thành tài v Nam gi nhiu chc v quan trng. Nu chúng tôi không lm thì, trong Ni các Trn Vn Hu, T có làm Tng trng B Kinh t. Ông Ngô ình Dim chp chánh, Nguyn Vn T xut ngoi và, vào khong 1964-65, m nhim trng trách Giám c hi cng Abijan, kinh ô ca Côte d'Ivoire vng quc. Mt ngi K s Vit Nam mà iu khin mt hi cng quan trng nh Abijan, ngh cng vinh d cho Nc Nhà. Nguyn Vn T kt hôn cùng mt n nhc s dng cm ni ting và, hin nay, gia ình y sng sung túc bên nc Pháp.

V) Kháng Pháp Tân An a) Thiên h Nguyn Duy Dng Nh trên chúng tôi có nói, ng Tháp Mi quan h mt thit vi Thiên h Nguyn Duy Dng (Có ni chép là Võ Duy Dng, Võ Di Dng), c him ni ây sut hai nm tri (1866-68) hot ng mnh m, ánh bi ô c Roze. Thiên h Dng là ngi th nào ? Ngài là mt ngi min Nam, mt nhà hào phú, nhn m quân n in ng 1.000 quân nên c C Nguyn Tri Phng phong làm Thiên h. Thiên h Dng là mt ngi tài kiêm vn võ, sc mnh hn ngi, mt tay nh ni mt cây tre m to, li còn c ni nm trái linh (li 30 kí lô), nên c nhiu ngi kính phc mà gi là « Ng linh Thiên h ». Hng ng li kêu gi ca vua T c vi C Nguyn Tri Phng, Thiên h kéo c Cn vng, t chc nhng b i du kích, phc kích, cp n, git súng và thng tay trng tr bn Vit gian mãi quc cu vinh. Tng hành dinh ca ngài t ti trung tâm cánh ng, xung quanh cái Tháp. Lúc by gi, ba Tnh min Tây vn còn thuc Nam triu cho nên các qun Cao Lãnh, Cai Ly, Mc Hóa, Hng Ng, Sa éc lãnh phn tip t lng thc cho kháng chin quân. Và thanh niên nam n xung phong vào ng Tháp chin u di lá c Cn vng do ngài Thiên h Dng lãnh o. êm êm, ting dân ca, hò hát trên dòng kinh ni xa vng li, âm iu bun bun, bc l tinh thn ái quc : « Non nc ta tành ng mãi sao ? ... Vi vã dân làng thu dp cuc, Trong lòng ã rn ánh binh ao. Trên oàn thuyn khác, có ting ai ngâm thi áp li : « ã nghe st la âm thm dy, Ting gi t xa thúc gic hoài, Há chu làm thân trâu nga mãi, Chim lng sao hát bi ai ! Trong hàng ng kháng chin Di s ch huy ca ngài Thiên h, có trên 1.000 binh, trong ó có nhiu lính Tagals (cng nh lính lê dng : légion étrangère) ca Pháp ào ng sang giúp ta chng c li quân Pháp, bi lính Tagals phn nhiu là tù binh ca Pháp Maroc, Algérie, Tunisie... Chin s Bc Phi y, tuy ngôn ng bt ng vi ta, nhn thy rng không th cm súng chng li oàn quân kháng chin Vit Nam. Không nhng th mà thôi, trong hàng ng kháng chin còn có mt ngi Pháp chánh tông tên là Linguet ã giúp ta chng li oàn quân xâm lc.

Chin công oanh lit Tháng 7 nm 1865, Thy s ô c De La Grandière v Pháp giao quyn ch huy cho Thy s ô c Roze. Ngày 22 tháng 7 nm 1865, Nguyn Du Dng t mt trn du kích bin ra mt trn i qui mô. T ng Tháp Mi, oàn ngha quân rn r kéo binh ánh phá quân Pháp M Trà, Sa éc. ô c Roze c tin cp báo em quân Pháp và Vit gian n nghinh chin, quân ta và quân Pháp kch chin sut my ngày êm lin. Quân Pháp ht sc chng c nhng không ni, b ngha quân h n, t ch M Trà và thiêu hy chic tàu ca Pháp dùng liên lc. Trn ny, quân Pháp cht hi rt nhiu và, sau khi thâu thp c súng n, ngha quân lin rút lui. Thiên h Dng m mt mt trn th nhì tn công Cái Bè, M Quí, chc thng phòng tuyn Pháp, ánh tan nhiu cánh quân Pháp óng gi vùng ny, quân ta bt sng c 50 quân Pháp và gn 100 Vit gian. Bi Thy s ô c Roze thua ta liên tip my trn ln, nên Chánh ph Pháp trit hi Roze v Pháp. V phn Nam triu, hay tin Thiên h Dng gây tn tht nng n cho quân i Pháp, vua T c giáng ch phong chc Lãnh binh cho nhà ái quc. Quân Pháp phn công Nh trên ã nói, Tng hành dinh ca Thiên h by gi gia ng Tháp, chung quanh có Tin n, T và Hu, mi n có ly t bao bc ngoài, cao hai thc và dày thc ri, trong và ngoài ly u có mt hàng c bng cây sao, ly có cha l bn ra ngoài. Mi n có li vài ba trm lính, 10 khu súng và 4, 5 tht súng bn á, vài khu i bác. xa hành dinh, còn có nhiu hàng n nh gi các no him, cng có binh s và súng ln phòng th. Nm 1866, De La Grandière c phái tr sang Nam K. Va n Sài Gòn, De La Grandière khi s nghiên cu k hoch tn công ng Tháp. Sau nhiu ngày chun b, tháng t nm y, quân Pháp ng viên lc lng quân i chia ra làm ba mt tn công ng Tháp. T lnh ca Pháp quân gm có my Tng : - Boubée - Paris de la Bollardière - Qun Tn (Hunh Công Tn) - Huyn Lc (Trn Bá Lc) Nh th, ta hiu rng quân Pháp quyt ánh tan kháng chin quân Vit Nam vi chin thut cá ln nut cá bé. Ln lt, quân ta b tht bi, nhng ht lp ny ti lp khác ni lên chng c, không lùi bc trc quân xâm lng cp nc. Tinh thn càng lên cao, gng hy sinh, lòng dng cm ca ngi Vit làm cho Pháp quân thán phc. Nhà chí s Nguyn Duy Dng mang bnh t trn. K tip c binh Lê Công Kiu hùng c c mt vùng M Quí, nhng binh lc ta kém, nên không bao lâu c binh Kiu cng tht bi và kháng chin ca ngha quân Vit Nam ng Tháp ln ln tan rã.

Tng nim v anh hùng kháng chin Thiên h mt, nhân dân lp n th ông ti ng Tháp và tên ông còn lu truyn thiên thu trên min Nam t Vit. tng nim cuc kháng chin anh dng ca ngài Thiên h, Chánh Ph Vit Nam Cng Hòa t tên « ng Tháp Mi » mt con ng trong qun IV, i t ng Võ Di Nguy n ng Phm ình H và ng Nguyn Duy Dng cng trong qun IV, ni lin ng Nguyn Trãi vi i l Lý Thái T (Trích « nh Tng xa và nay » ca Hunh Minh, trng 37-38 và 39). My nm v trc, nhng êm trng m o, du khách còn nghe c bác nông phu, chú lái ò, anh cm câu, hát lên nhng câu thm thía : Ai v ng Tháp mà coi, M ông Thiên h trng soi lnh lùng ! Bà con ùm u quanh vùng, Tháng giêng ngày gi xin ng ai quên. Và, trong mt cuc ving thm ng Tháp, nhà th Nguyn Công Minh có làm câu i iu Ngài Thiên h nh vy : m hn anh hùng, t Bc t Nam, Thp tháp hng yên trng diu diu, Kiên can tun kit, nhi kim nhi c, Ng linh phong thng y y. Dch ngha : Ngm c anh hùng, ting ni Bc Nam, Thp tháp la hng còn phi phi Chc gan tun kit, danh truyn kim c, Ng linh dáng cách vn nh nh. b) Nguyn Trung Trc (1837-1868) Sát i úy Bourdais Nhc n nhng chin công kháng Pháp ca ng bào Tân An, chúng tôi không làm sao quên c ông Nguyn Trung Trc, v anh hùng tr tui, võ ngh hn ngi, tng mo phng phi, nói nng l . Vào u tháng t nm 1861, quân i Pháp quyt nh tin ánh tnh nh Tng, do Thy s ô c Charner ch huy bng cách dùng tàu chin chy dc theo các dòng sông ln t Tân An qua nh Tng. c tin y, ngha quân ca Nguyn Trung Trc, a s là dân chài li bi li tài tình, ngày êm sóc nc hàn sông mc ích ngn cn bc tin quân ca ch. Nh vy mà sut mt tun tàu Pháp mi n c Rch Chanh, chu nhiu nhc nhn vt vã mi phá v các chng ngi vt. Rng ngày 10-4-1861, ch quân b lên sông Bo nh (Arroyo de la poste). H toan tin ánh Trung Lng thì mt trn ác chin xy ra lin ó. Nguyn Trung Trc bn thân iu khin dit ch : hn 30 binh s Pháp b git và tng ch huy là i úy hi quân Bourdais trúng n cht ngay ti ni b. Dng ha công ti Nht Táo Tháng chp dng lch 1861, i úy Parfait cm mt i chin thuyn trong ó có chic « l'Espérance » ngc xuôi trên sông Vàm c tun tiu, thng u ti làng Nht To (nay là An nht tân) ni vàm rch Nht To ra sông Vàm c ông, tc sông Bén Lc xung ngã ba Soi Rp.

Ngày 10 tháng 12, vào khong gia tra, lính Pháp và lính da en di tàu nm ng chênh chng, mt th ký ngi Nam phê giy thông hành. Nguyn Trung Trc cùng ba bn mi ngha quân i hai chic thuyn gi làm ám ci n xin phê giy. Viên th k va chm ra ca hông tàu ã b Trc mt mi thng cht tt. Ri thì ngha quân nhy b lên tàu, lp dùng binh khí h sát quân Pháp và lính da en, lp cht rm cht ci t tàu. Bt thình lình, quân Pháp chng c không ni nên 17 thy quân hoc b cht thiêu, hoc b gm ao sát hi. La cháy rc tri, tàu n vang tai. Nm thy quân, hai ngi Pháp và ba lính da en, nhy xung mt chic tam bn n lc chèo nh giông trn thoát, tìm c i úy Parfait. Trong lúc y, n thân binh hai mi ngi trn th trên b sông, ngang chic l'Espérance, b Vit quân git sch. Ni ngày y, Parfait em binh tip vin, n ch chic tàu b t gp ba tên lính da en ã b ngha quân bt ng song li nhân lúc tàu n mà trn thoát, chui xung mt cái bàu, ng di nc ngp ti ming ch Pháp quân ti cu. Vit quân rút lui t bao gi, ch có dân làng Nht To b v lây, c làng b Pháp quân t sch ! Nm 1868, Nguyn Trung Trc b bt và v anh hùng dân tc b trm quyt ti Kiên Giang. C Nguyn ình Chiu t Nguyn Trung Trc có hai câu i hùng hn nh sau : « Ha hng Nht To oanh thiên a, « Kim bt Kiên Giang khp qu thn. Tm dch : La thiêu Nht To, rn tri t, Gm sát Kiên Giang khóc qu thn.

VI) Thng cnh, C tích Là mt tnh ng bng, Tân An không có thng cnh nh nhng min sn dã : à Lt, Hà Tiên, Vng Tàu, Long Hi ... nhng lúc thi bình, nhng bui chiu tri quang mây tnh, ng trên Cu st mà ngm cnh hng ngn lng phong, tht cng là thú v. Trông v tây bc, xa tn chn tri, xanh xanh l m hòn núi Bà en (in Bà) Tây Ninh. Mi ln du khách n Tân An, sao sao cng n ving lng ngài Tin quan c quc công. Và sau ây là nm ba tên lch s còn tn ti vi thi gian ôi ba c tích và vài thng cnh. a) L Tng Hun b) Rch Bà Ra c) Ch Ông Huyn Cách cu xe la vài cây s hng v Sài Gòn, bên phi, con ng làng nho nh « L Tng Hun » a du khách n « cu Tng Hun » bc trên « Rch Bà Ri », do ông Cai tng Hun lúc sanh tin p con ng và bc cây cu y. Qua cu, i b sáu cây s ngàn n « Ch ông Huyn », làng Huê M Thnh, không rõ ông Huyn y tên chi. Mùa ma, ip tây trng hai bên l l Tng Hun hoa n vàng lm trông tht là ngon mc. ng trên cu Tng Hun vào bui chiu tà, trông xung ngn rch quanh co, trông ra cánh ng man mát thì : Ng ông gác li hi quê, Chim kêu bi rm trâu v ng không. b) Bn Vng Gù Ni bn ny, khi xa ngi Miên hay em bò ung nc cho nên ngi Nam còn gi sông Vàm c tây là Vng gù hay « Bâng c », có l là ting Miên c tri, ngha là « bn bò ung nc ». Ti ây, có ngôi nhà lu ca ông Huyn S, Lê Phát S mà chúng tôi có dp nói trc ây. Ông là mt trong nhng ngi cng s u tiên ca Chánh ph Pháp Tân An và cng là mt bc c phú a phng. Tht ông khéo chn v trí mà ct nhà : ni giáp nc sông Vàm c tây và Bo nh hà ; ng trên lu mà trông ra hai con sông, ngó lên cu st, phong cnh ã p mà ngn gió chiu mát m khe thân. Mt nhà a lý oán rng nhà ông Huyn S ct nhm hàm rng nên ông giàu ln, con cháu còn phú h nhiu i. Li nm 1870, mt thng gia Pháp em qua Sài Gòn mt chic xe hi mui trn hiu Citroen chng nhà hàng Courtinat, ng Catinat (T Do), giá mt ngàn ng (1.000$). C tháng không ai mua, h mi xung Tân An mi ông Huyn S lên xem. Ông chê mt, li không mua.

e) Bn ò Chú Tit i vòng trc dinh tnh trng và tip tc i dc theo mé sông Vàm c tây, ta ti bn ò Chú Tit là ni mt chic ò chèo a ta qua sông ving my làng Nhn thnh trung, Huê m thnh, Nht to, Bình lãng ... nu ta không do l Tng Hun mà i xung my làng này. Nh ông Tng Hun p l bc cu, có l mt ngi àn ông tên Tit lp cái bn ò ny trc nht. f) Sông Châu Phê Sông Châu Phê v b hng bc sông Bo nh hà ; Vân trng Hu khai khn t ni ây nên Chúa Nguyn mi châu phê là t in cho ngài, t tên là rung Châu Phê, và cng gi sông ó là sông Châu Phê. Mt thuyt khác cho rng Chúa Nguyn Ánh thng ghé thuyn ni ây phê sc ch nên ngi ta mi gi ni Vàm con rch ra Vàm c tây là « Vàm Châu Phê ». g) Th trn K son Cách châu thành Tân An sáu cây s ngàn, con ng á thng tp dn n th trn K Son, nhà tô nhà lá xinh lch n mình gia ám vn da, cam, quít. Thi cng ch bán buôn sum mu, trng hc ông úc tr th, giáo viên tn tình dy d, ng rng minh mông, rung lúa gió chao sóng dn Chông chênh my ám nhà thôn, Mt àn cò u cánh ng chiu hôm. Nm 1917, nhà vn Nguyn T Thc, ký gi báo « Nông c mín àm », n ving K son, có làm bài th nh vy : K son phong cnh cng xinh xinh, Gió ón mây a rt hu tình, Vt thnh nhn hòa i phc hu, Cá ao rung lúa sn tri dành. h) Kinh ông Hóng T Bình lãng thông ra Vàm c tây, là kinh ông Hóng, nh chúng tôi ã nói trên. i) Miu Ông bn quì H lu sông Vàm c ông, có c tích « Miu Ông bn quì » th ông Mai Công Hng. Sanh tin, ông là viên xá sai ti Phan trn, làm chc Tào vn, chuyên ch lng thc cho Chúa Nguyn. Nm t du (1705), vua Cao Miên Nc Ông Yêm b ngi em là Nc Ông Thâm vin binh Xiêm v ánh. Yêm chy xung Gia nh cu cu. Cai c Nguyn Cu Vân thng lãnh quân thy b Gia nh ánh quân Xiêm Rch Gm. i binh ti trc, quan Xá sai ti là Mai Công Hng ch lng thc i sau, b binh Miên chn ón sông Xá Hng. Tn thi lng nan, ông thà liu cht theo thuyn không lng tin sa vào tay gic.

Th là ông ra lnh c thuyn, thuyn chìm và ông cng t tit luôn. Binh Miên không cp c ht lng nào. Sau nhà vua truy phong cho ngài làm « Thn T Ngha » và lp miu th ti ch ó. Li ly chc quan vi tên ngài mà t tên con sông chy trc miu là sông Xá Hng. T khi ông t tit, trên khúc sông này, thng ni lên nhng t sóng thn, mc du tri không chút gió. Mt khi, quan Kinh lc Phan Thanh Gin i thuyn ngang qua, nghe câu chuyn ông Mai khí khái hin linh, ghé li thp vài nén hng, ri lên ct ôi câu i nh vy : « Ngha báo Nam thiên, cng thng thng bi cao khí tit, « Khí him Tây tc, giang tin do khi n ba Dch ngha : Ngha áp tri Nam, gò thng tng nêu cao khí tit, Thù cm Tây gic, sông tin hay dy ng sóng hn. Tc truyn rng, k t ngày y, sóng thn ca vong linh ông Mai Công Hng ln ln im bt. Cho hay, vn chng chân thành, mãnh lit ca v lão quan o c có mãnh lc xoa du ni hn ca v anh hùng dân tc. Trong câu i trên, có ngi bo giá C Phan dùng ch « Xiêm tc » t rõ ngha hn, song chc C ng dùng ch « Tây tc » i vi ch « Nam thiên ». Thng Tân Th, dch gi quyn « Nam K lc tnh a d chí » ca Duy Minh Th (son nm Nhâm thân 1872) có bài th vnh Mai Công Hng nh vy : Hi th nhà ta ging Lc Hng, Gn ây ai cht c nh ông ? Ch lng b gic ngn ng nc, c ván cho thuyn ln áy sông. Mun ting thm v ca phng, Nên gieo mng bc xung cung rng. Xá Hng miu c còn nguyên ó, Chi khác bia danh vi tng ng.

VII) Giai thoi a) Phú ông mt vàng Hi xa, dân tc Á ông, ngi Vit Nam chng hn, có tc chôn vàng giu bc, ct ý dành cho con cháu sau ny, nhng ôi khi ch nhân t trn, hoc không kp, hoc quên tri trn cho con cháu bit, thành th s bc vàng y lu lc chng bit v tay ai. Có mt phú ông Tân An, vàng bc quá nhiu chng bit làm chi cho ht, ông vô bn cái ché xa y np ràng dây chì cn thn ri chôn trong bn góc cái ao trc nhà, trên ché ông trng bn bi sen ti tt. Trên ao, ông ct mt nhà thy t, chiu chiu ông ra ây hóng mát, thng thc hng sc hoa sen và vut ve trong t tng bn cái ché vàng. Bng mt hôm, ông không thy bn bi sen góc h âu na. Ông ngc nhiên, bo gia nhân xung mò úng ch ông chôn my ché vàng : vàng cng không cánh mà bay ! Ông nh thy bói tr danh trong vùng chim dùm ông mt qu. Qu ng im « tht vt », thy bàn : ca ny t nó b ông mà i, ch không ai trm cp ; ông mun tìm thì thy ch hng cho, song gp ri cng không em v c. Th là phú ông theo hng thy ch, i my ngày ng, qua làng ny xóm n, n mt p kia, ông ý trong mt cái mng trc nhà lá, bn bi sen to tng « ca ông ». Ông va mng va lo s ... Ch nhân nhà y là mt anh nông phu nghèo ã nhiu i, nhng gia ình anh, t ông ni n anh, u hin lành hay làm phc thin. Phú ông vào làm quen, hi chuyn làm n, ma nng, sau t tht bn bi sen vi bn ché vàng ó là « ca mình ». Tht thà, v chng anh nông phu nói : - Nu sen và vàng phi ca bác thì bác c em v. Phú ông sng s, nhng « quân t » không kém anh kia, ông nói : - Vì tin tài ã ri b nhà tôi mà n vi chú em, tc Thn Tài thy chú em hin lành, thìm c hnh, nên cho chú thím ó, tôi còn giành git làm chi ! V chng anh nông phu làm gà nu cm tht ãi phú ông t t ri, êm y, v chng cm ci gói my òn bánh tét ... Rng ngày, khi ông t giã mà v thì nông phu ta biu ông bn òn bánh tét, k tht nhn (nhân) bánh bng ... vàng. Ông vn ngi khe mnh, không thy bn òn bánh nng l thng. Ông i n tra, khát nc ghé vào nhà kia xin nc ung ; my tr nh n mc rách ri, cung kính ra tô múc cho ông mt tô nc ma trong vt và lm lét ngó my òn bánh tét b thèm thung. Ông già tinh ý, khi ông ra v, bt ông kêu my tr li, cho pht my òn « bánh tét ».

b) Bà già b ... m giàu Không bit ông L Bang, t th mc, ng truyn sách m cho hu th làm chi mà bây gi th mc Vit Nam, nht là my bác th vn, mi ln ct nhà cho ai, tuân lnh ông T hay m ngi ta : nng thì trong gia ình s có ngi cht, ch nhà tán gia bi sn, b kin b tha, nh thì bt hòa, m au lt vt, không nghe ai nói « m cho làm giàu, c may mn » bao gi. Hi sao làm iu tht c nh vy thì h bo : « Không m làm n không khá ( ?) » Nm 1927, chúng tôi sa nhà, Tân An. Trong ám th có bác T hay ru, vui tính, thích nói chuyn. Li mt gi ri tra, sau khi dùng ming ko ung tô nc trà, và trc khi tip tc làm vic, chúng tôi phá bác : - Nói chuyn m nghe chi bác T. Bác bit m hôn ? Nói bác m gii lm mà, bác ng m ti tui, nghe bác T ! - m cái con kh khô n ! Bác bit chút nh song bác không m bao gi, cái vic làm tn c y bác không thích. - Cho nên bác nghèo hoài, phi hôn ? Chúng tôi reo ci. Bác cng ci tích toát : - A ny, bác thut câu chuyn m ny my cháu nghe, câu chuyn ng tri mà kt qu li tc ci, không ai ng c. Bác tng hng, ly ging : - Cách ây mi my nm, bác làm ph cho anh th Hai. nh m i gii lm mà vn nghèo hoài. Có l vì vy mà nh không khá. Chúng bác ct nhà cho bà Mi. « Gia t ngh cng thng thng bc trung » (bác rung ùi ngâm). « Tra, bà ãi th mc mt ba cm ; chiu, ai v nhà ny. My tháng trng làm nhà cho b, ba cm nào cng canh chua, cá chiên, cá kho ... nhng mi ba nh mt, cha bao gi th c thng thc cái u cá lóc. Anh th Hai lm bm : « Bà già keo kit, dành cái u cá cho bà con b n. Tao s m cho b bit tay tao ! nh nói là làm. Nhng my ai hc c ch ng ? Ct nhà xong, tin nong tính sòng phng, thy th thu xp c mà v, bà Mi tin th mi ngi bgn mt gói mm u cá lóc, th chánh th phó thì gói ln, th ph, tiu công, gói nh hn. ám th chng hng : th là by lâu, bà ch không phi dành u cá mà n, bà ch làm mm, hôm nay biu chho th em v v con. Kh s nht là anh Hai, th chánh, làm sao bây gi ly phép m li c, d gì ng nhiên lên trính d ly phép ra ! Ri b không yên, b làm ln chuyn, mi ra th nào ? Thôi ành phú cho vn mng. y th mà, mt nm sau, bà Mi phát giàu ngang, làm rung trúng mùa, nuôi heo mau ln nh thi, buôn bán c li c tài. Anh th Hai li càng không hiu : sao mình m cho b tán gia bi sn cho h lòng cm tc ca mình mà hu qu ngc li, b giàu quá nh vy ? Hay là phép m không linh ? Sau cùng, không th ng c, anh n nhà bà Mi vin lý l chánh áng là anh mun lên trính coi cây có còn chc tt hay b mi mt chi chng.

Bà Mi vui lòng chu. Anh th Hai bt thang leo lên mái nhà d ngói lên trính mà xem thì ... Tri t Qu Thn i, anh ã hai con hình nhn cm cái gàu dai (th gàu có hai quai, dùng tát nc vô rung) thay vì tát ra ngoài, chúng nó xây mt vô, tát tr vô nhà mi l ! Là vì, lúc lp cái trính, trong lúc hp tp, anh th Hai m vô tình t hai hình nhn tát vô nh th ? » b) Ch qun Vit « xài » Cò Tây Thu y, ông Ph Michel Nguyn Hu M làm Ch qun Châu thành. Ông trng p ngi nh Pháp lai, vit Pháp vn trôi chy. Ông có sáng tác vài quyn bng Pháp, chng hn nh cun « L'Annam sous la terreur » (Nc Nam thi k lon lc). Mt êm, mt ngi châu thành b trm n ving nhà. Tri hô cu cu. K trm chy. Mt ngi lân cn m ca ui theo tip tay bt k trm. Nào dè, chú Cò tun cnh lng vng âu ó, nghe ting kêu cu và thy ngi chy, lin chp bt ngi y, còng tay, nht khám sáng hôm sau gii qua qun. Kt qu iu tra, anh lân cn là nn nhân s tn tâm can m ca mình, không ai cám n còn b ng khám mt êm, làm mi cho rp, mui. Ông Michel M dng râu, trn mt, v bàn, hét chú cò Tây : « Idiot, au lieu d'arrêter le voleur, vous arrêtez le pousuivant ! C'est comme ca que vous faites votre métier de Commissaire de police ? » ( ngu, thay vì bt tên trm, anh li túm c ngi rt n trm ! Anh làm cái ngh Cò tun cnh ca anh nh vy ó h ?) Tên cò Pháp ny b Ch tnh ui i ni khác vì « lý do k thut ». d) Thn Tài không ãi ngi khoe khoang Mt bui mai, ti làng Hng th phú. Ông Hai, mt nông phu cht phác, ang làm c lúa ngoài ng bng bà Hai ht hãi chy ra kêu ông git ngc, báo cho ông bit ni nhà va xy ra mt bin c l thng. Ba chn bn cng, hai ông bà chy v nhà ; va chy, bà hào hn thut rng bà ang cho heo gà n sáng bg nghe trong nhà ting n ào nh mt by vt Xiêm p cánh : bà lt t vô xem thì mt cnh tng l lùng phô bày trc mt ... nhng thôi ông v coi s rõ. Bà dt ông vô mt cn bung b trng ã lâu nm, dùng ct lt vt. Ló lên khi mt t, vài gang tay, mt cái hc cây hình ch nht dài hai thc, ngang mt thc t, bn góc có bn cái ché xa cng l lên c na thân mình. Ông Hai quan sát k lng ri nét mng vui l trên khuôn mt cn ci ca ông : « Bà ôi, Thn Tài chiu c nhà mình, ây là vàng bc, ng em ti cho gia ình ta. Tht có phc quá ! » Ông ly dao phay cy np cái hc, thì tin km tin ng y m p. Bà ly thúng ht ra vài thúng em phi và, ni ngày y, c làng Hng th phú u hay tin ông Hai bà Hai c Thn Tài u ãi. Th là nhân dân l lt tp nm tp ba n thm ông bà và tán tnh không tic li.

Th là ông bà xut ra mt s tin rc gánh hát danh ting n hát mt chu ba th, trc là t t Nc Ông Bà, Thn hoàng bn cnh, sau ãi bà con cô bác n tic xem hát chi. Va thanh toán tin nong cho bu gánh xong, bng ông bà nghe trong bung nh c trm con vt Xiêm p cánh n ào, ông bà kinh ngc chy vô, thì gian phòng trng li hoàn trng trn, mt t phng lì. Thôi ri, Thn Tài ã em bc tin i ni khác ! Than tic nào có ích chi ! Nhng, ông Hai làm tht mt con gà trng, nh lông sch s, hôm sau gói trong cái khn, tang tng sáng lên ng qua làng k cn nh ông thy Viên oán dùm cho mt qu. Ra khi nhà ng vài trm thc, ông gp thím t quen hi ông i âu và ông ôm gì ó. Tình thit, ông nói rng qua nhà thy Viên và ông cho thím coi con gà. Gp thy, ông t bày ý mun. Thy khoát tay, bo ông em gà v, hôm khác s li, « vì ã có ngi xem con gà y trc ông ri ». Hôm sau, tránh nhng gp g bt ng, ông Hai i lúc gà mi gáy tan. Thy Viên xem u, m, giò cng con gà ri nói « Nhà ông tu nhân tích c ã ba i, Thn Tài thng em tin bc n cho ông bà, tng ông bà dùng làm iu phc thin, nào dè ông bà lãng phí, hát xng chng ích chi ai, li bày tic ru dân làng n nhu gây g... Cho nên Thn Tài mi em kho tin y i. Song ông bà con cháu ng tht vng, c n hin lành làm doan làm phc, Thn Tài li s n cho cht chít ông mt ln tin ca na ». e) Ch qun nn n nhân dân Chng rõ lúc trc na các quan ch qun có chm nom n qun Mc Hóa hay không, ch heo chúng tôi nhn thy thì trong khong t nm 1935 n 1945, có hai quan ch qun c bit xem chuyn công nh chuyn mình, sa sang qun l Mc Hóa nhà ca khang trang thành mt châu thành tt p, my ông ch tnh không tic li ngi khen, y là ông Nguyn Vn Hoài và ông Bùi Quang Ân. Ông Hoài t trn trong thi k lon lc 1945, còn ông Ân va quá vãng cách ây không lâu bên Pháp quc. Ni ây, chúng tôi xin thut mt câu chuyn vui vui v ông Nguyn Vn Hoài, trong thi k ông cai tr qun Mc Hóa. Th thng, làng xã, dân s hay l m ông qun, mt là hy vng hng nh ân hu, hai là vì cm tình. Mt hai ln, ba bn nm sáu ln. Ban u, ông Hoài th lãnh, sau ông tr tin, thét ri ông không nhn na và gi thông t cho tng làng, yêu cu b cáo cho mi ngi ng rõ nên chm dt vic biu l vt ông, vì ông xut tin túi mà tr hoài thì có ngày ngân sách gia ình ông t phi thiu ht ...

f) Thn Tài báo mng Nm 1927, chánh quyn a phng, Ông Petit làm ch tnh, ông Vilmont phó, t chc mt cuc x s Tombola ly tin chn t xã hi. S c c là mt chic xe Citroen mui trn, mi tinh ho, áng giá hai ngàn ng (2.000$). êm trc ngày x s ch Tân An, nhiu ngi nm mng thy mt ông già em n cho h mt cây cán gáo và ba cái gáo da. Ai có hiu th nào mà bàn, v li giy s ã bán ht t my ngày trc, ông già cc c thì thôi ! Chiu chúa nht, x s ti sân banh vi bn bánh xe Fichet do my em hc sanh quây : s 1.300 trúng c c chic xe hi ! Rõ ràng mt (1) cây cán gáo vi ba (3) cái gáo da (0) !

VIII) Gii trí a) á gà nòi Cách ây nm mi nm, thú tiêu khin ca ng bào Tân An là á gà nòi. Theo chúng tôi thy thì h n thua không ln, vài ba trm bc tr xung thôi, nhng h chi mt cách say mê, á gà ca có, chn trn có mà gà ca cht cng á. Hai trng gà c khách nht thi by gi là nhà ông Hi ng Vn vi ông tám Kin, th bc, cách châu thành vài cây s. Trng gà ông Hi ng Vn nghiêm chnh, ngày chúa nht qui tu hu ht các gii Tân An, Ông c Ph s hi hu, giáo viên, th ký, th ht tóc, nông dân, hc sanh, n c i cai bp lính cng mc thng phc ôm gà i á. Trng gà ông tám Kin ai vô cng c, song ngoài á gà, trong li ht me... Chúng tôi còn nh vài ba s vic hay hay, xin k sau ây bn c tiêu khin. Ông giáo u nuôi gà nòi Ông nuôi kiu tài t, trên ây chúng tôi ã nói ri, gi xin cng hin vài nét c áo khác. Gà nòi Bình tâm Làng Bình tâm cách châu thành Tân An ba cây s ngàn, ni ting nh gà nòi, nht là con « xám khô » thin ngh á chn trn. Có ln, chúng tôi chng kin con xám khô Bình tâm ng con « ô t » ca anh nm Danh, th ht tóc, x my k tuyt diu. Nhang u, con ô t hùng dng nm u xám khô á luôn ba cái, con xám khô bình tnh tr li mt. Nhang th nhì, gà ô á hai, xám tr li mt. Nhang ba con ô sc lc ã gim nhiu, á 1, xám ta áp l 1. n nhang th t, gà ô hoi gân hoi ct, u c sng chn vn, ng còn cha vng còn m á vi ai. Gà xám vn u u tng mt. Anh Danh thng con gà quá, xin vt n by (10 thua 7 ng). Dân Tân An á gà Bình in Anh Danh thua gà Bình tâm, bt gà Bình in mà g. Chúa nht, anh không em gà i á, song ln nào v, trong túi anh cng nng bn nm mi ngun bc. Hi bí quyt ca anh, anh ci áp : « Có gì âu, bà con Bình in h nóng tit lm : gi t con gà nhn á con gà t mt cái au, ch nó tc thì qung : `bn chc n hai chc !', mình bt. Giây lát, con t tr li mt òn hay, ch con ny li qung : `bn chc n hai chc', mình cng bt. Ri li quán n ung chi, xách chiu i ng. Chiu, con nào thua, mình cng có vài chc dn túi, khe không ? Ch tr khi nào hai con hu nhau mình mi l s hi, tn tin xe, cm, ru...

Trong gii á gà, ngi ta có tng chúng tôi vài câu ca dao v tài nng gà nòi ng nghnh nh : Gà hay là « cu lng tinh », Hai bên mi tám tài tình rt ngoan. Chui châu ba vy rt tròn, Con nào chu ni ba òn thì hay. Hn « ba vy chui châu » ây là ba búa c bit ca lão Trình Gio Kim, tng nào c ni ba búa u ca lão thì lão chu thua, còn con gà nào không s ba òn ca con có « vy chui châu » thì tt phi tài cao hn nó vy. Trái li, nhng tr Gà ô chn trng m ngà thì : á âu thua d nhà mà i ! Nm 1940, con gà Gô loa b con ó c cn cho ti bi chng còn manh giáp, chúng tôi mo mui t nc Pháp nh con gà ô chn trng m ngà, ánh âu cng không mun thng ! b) Nhng trò chi vt ua thuyn Di thi Pháp thuc, nhng ngày l ln nh 14 tháng 7, gi là « l Chánh chung », nhng ngày 11 tháng 11 là « l ình chin » vi Tt Nguyên án Vit Nam, Chánh quyn a phng t chc nhng trò chi lt vt cng hin cho công chúng vui chi (réjouissances) : thc thùng, leo cây, bt heo, th vt, cp cho, i bt, p tn, chy b, ua xe p (ua mau và ua chm), ua thuyn ... Chúng tôi không t t m my trò chi y ni ây làm chi vì, ting là giúp vui cho công chúng, song tht s h bày nhiu trò xem ra tht s nhc cho dân tc b tr, nh thc thùng thì nc xi trên u, cp cho cái mt l lem, i bt, mt mi, ming mm y nhng bt, leo cây thì trèo lên tut xung vì cái ct cây ã cao mà h thoa m bò láng ly, mun trèo lên tn ngn ot gói thuc, chic khn tay, tht vô cùng cc nhc ! Th nên chúng tôi ch cp n nhng cuc ua thuyn là trò th thao có tánh cách quc gia c ng bào thích nht. Trong my cuc ua thuyn, các làng dc mé sông em thuyn n d, nhng thuyn dài, hông hp, mi cao, lái ht, mi thuyn 12, 14 hoc 16 tay bi, có khi hn, và mi lot ua là ba bn chic. Mc thng bi là cu tàu cách ch vài trm thc, trang hoàng lch s, trên che rp, th bòng bong, c tam sc khoe màu. Tám gi. Quan khách a phng n d ông . oàn thuyn tranh tài b dài bng nhau, s tay ua nh nhau, sp hàng ch nht ngoài vàm, ni giáp nc sông Vàm c tây và sông Bo nh, mi hng v Bo nh hà. Mt hi trng ni lên, dt ting là ngi ra lnh ua pht c mt cái. My chic thuyn ua, vi 24 cánh tay lc lng, bay trên làn sóng, th quân ng gia thuyn, tay th cp sanh, h ngi nhp cái « cc » thì 12 cây gim cm xung nc cái « php » to thành mt khúc nhc « cc php ­ cc php... » hùng dng vui tai.

Thuyn chun qua chic cu quây (cây cu ny ã d t lâu và thay th bng cây cu úc cng bc trên sông Bo nh, ngang ch Tân An) ri quanh ct cu quây tr li, bi n cu tàu, ai ti mc trc là thng cuc, lãnh gii thng bng tin, khn lau mt, thuc hút... Khó là lúc quanh my cây ct st ca chic cu quây, thuyn nào quanh gp thì lt úp, tay bi hè nhau li, trông d tc ci, trái li quanh chm thì mt trn. Và khá, không nm nào xy ra tai nn cht ngi. Qun chúng, a s là hc sanh, ng cht hai bên b sông, v tay reo ci hoc c võ thuyn nhà. Trong my cuc ua thuyn ny, thng ông Cai tng Nguyn Vn Nguyên, qun châu thành, ot gii nht. Thuyn ông va nh, dân chèo thin ngh mà ông (bt khn óng, mc áo dài, mang giày hàm ch) cm lái, khéo iu khin chic thuyn th nào mà, khi n ct cu thuyn bt tc lc và quanh ct cu mt vòng tròn rt khéo, xong li lt trc thuyn i phng vai ba thc ... Huynh tranh hùng Trong cuc ua thuyn nói trên, ông Cai Nguyên thng nhiu xã tnh Tân An song cha t v môn th thao ny, ông thng c d dàng ông em là Hi ng Vn, vì ông ny cng là tay iu khin xut sc my chic thuyn ua ca ông. ng bào ch Tân An thng chng kin anh em ông y o b my chic thuyn ua, ngn dài nhiu c, tuyn chn k lng nhng tay chèo và thnh thong em ra sông cái tp dt. Ri ông Cai Nguyên xin phép Chánh quyn cho mt ngày nht nh, anh em tranh tài ua sc cùng nhau và dân chúng châu thành Tân An c dp thng thc my cuc ua thuyn hào hng ... c) Chi c tng Tân An, na th k trc, ngoi tr cái thú á gà, ua ghe, còn cái thú ánh c tng, mà nhng tay cao c lúc y cng chng ai khác hn là ông Cai tng Nguyen, ông Hi ng Vn và Ban trng T Bnh. Mt ba, Bang Bnh mi ông Cai Nguyên ánh c. Hai ngi tha thun ánh bàn c 50$. c gi th ngh : mt ng bc hi nm 1918 có giá tr bng mt hai ngàn ng hin nay thì 50 ng lúc ó tc là nm mi mt trm ngàn ng nm 1970 vy. Hai ông ráp tranh tài cao thp ni tim Bang Bnh t tám gi sáng cho n mi gi mà cuc c cha tan. Ông Cai Nguyên dng nh lép v, i phng ch còn h th con xe là b vô h bao nm chc bc. Nhng ti phiên ông Cai Nguyên i ; ông suy ngh mãi cha tìm c nc hay g ri. Tha a, ông Hi ng Vn dt chú tiu ng i ch Tân An ung nc chi. Ông ghé tim Bang Bnh, tình c thy anh ông là Cai Nguyên ang lâm nguy. Th thng, ngi ngoài sáng nc song ngoi nhân không c ch bo ngi trong cuc. Ông Vn kiu t ra khi tim, vài phút sau, bo a tiu ng tr li tha vi ông Cai Nguyên nh vy : « Tha ông Cai, thy Hi ng tôi bo tha vi ông `con nga kim' ca ông nó sng chung chy âu mt ri, my ngi ca ông còn ang kim ». Con nga kim ?

Ông Cai Nguyên có con nga kim nào âu ! Ông nhìn vào bàn c thy con nga ca ông có nc chiu tng i phng, ông ng ý, gt u, cám n ông Hi ng, lát na ông v s tính. Th là ông dùng « con nga kim » chiu àng kia lin lin, bang Bình phi em xe v s chng . Rt cuc, ông Cai Nguyên chuyn bi vi thng, nh ông em giúp khéo cho mt nc c. d) Cúng rm tháng by Châu thành Tân An nh bé cng « chu chi » trong dp rm tháng by lm : các tim Hoa kiu hùn tin vi nhau ct trên khong t trng ti ch mt cái giàn cao ba thc, vuông vc mi bên nm thc. Ngày 16 tháng by, mi tim em n mt cái c bng tre, dán giy bch, hình nón áy tròn (cône) cao mt thc hai. Toàn thân cái c c gn bánh ny bánh kia th, hoc giy tin vàng bc, có cái mang nhng xâu xu, tin iu. Trên giàn bong hình ông Tiêu, ông Xá, Thp in Minh Vng, T Thiên i Thánh ... Nm gi chiu, thy chùa lên giàn cúng cô hn xong, vãi mui go t phía, t giy tin vàng bc ri ch tim « xô giàn » ngha là ling my cái c xung cho bá tánh git, gi là « git giàn », t ba bn gi, àn ông, con trai, c 14, 15 tui, ã t tu quanh giàn, ch gi ra tay. Mt cái c ri xung, mt cnh vô cùng hn lon din ra, ln bé tranh nhau git bánh, ít ai ham cái c vàng bc giy tin ; có ngi ranh mnh mang theo mt cây tre dài, cái c va c xô xung là anh ta a cây sào vào gn ln trong lòng c, gi hng lên khi u qun chúng mà mang i, ci ngt. Ri thì các tim thi nhau t pháo rùm tri, sut gi không dt, làm cho ông ch tnh ic óc inh tai, sai lính ra ch yêu cu my anh ba Tàu vui lòng thôi ng « pháo kích » na ... !

IX) Ca Dao a phng nào có nhng phong tc tp quán cho a phng y. Mc du có nhng ca dao mà dân nhiu tnh u chung hát, nhng cng có câu c bit ca mi vùng. Tân An, chúng tôi thng nghe tr em hát câu : Tri ma tri gió ùng ùng Cha con chú Hùng i gánh ct heo. Không bit chú Hùng là ai, sng v i nào, mà danh bay khp Nam k : xung Bc Liêu, chúng tôi có nghe câu hát ó mà lên c Hòa, nó cng lt vào tai. Vit bn « Tân An ngày xa », chúng tôi thy có phn s cng hin c gi nhng câu hát rc Tân An, nhng ca dao Tân An nhiu quá, chép c mt quyn sách my trm trang còn cha ht, hung chi thu gn trong vài ba trang ! Vy chúng tôi n c nm mi câu giúp vuui bn c, vi nhng câu t cnh mc mc n s, song không kém phn thm thía : Chiu chiu én ling trên tri, Rùa bò di nc, kh ngi trên cây. Chiu chiu vt li cò bay Ông voi b mía chy ngay vô rng Ngó lên ám bp tr c, ám da tr n, ám cà tr bông. Có nhng câu bc l tâm tình trung hiu : i v lp miu th vua Lp trang th m, lp chùa th cha. Hi : Quân thn cang, ph mu cang, phu thê cang Em anh, ba cang cang nào là trng ? áp : Làm trai gi vn ba ging Tho cha, ngay chúa, v hin ch vong. Con làm sao quên c công n cha m bao la nh tri bin : Có cha có m thì hn Không cha không m nh n t dây Mt cha con cng u Mt m con cng b v mt mình. Tc truyn có anh quân nhân n Rch Chanh nh mu thân, hát lên câu hát bi ai nh vy : M già tm lu tranh ói no chng bit, rách lành không hay ! Mt quan Huyn i thuyn ngang qua, nghe câu hát nh th, ghé li bo sa : M già tm lu tranh, Sm thm ti ving mi ành d con. Quan Huyn nhà ta quên rng anh quân nhân ang ti ng thì làm sao « sm thm ti ving » m già cho ng, tr phi quan ngài cao hng can thip vi v lãnh binh cho anh gii ng.

Trong nim tình ái, mc du nam n yêu nhau, song không vt qua vòng l giáo : Ph mu s sanh cho ph mu nh, Em âu dám t tình ci lnh m cha. Vic hôn nhn àng hoàng, phi có ming tru ly ru : Ru lu ly chn quì tay rót, Cha m ung ri di gót theo anh. Mt khi nên v nên chng thì : Trm nm trm tui may ri mt chng, Du ai thêu phng v rng cng không. Có chng thì phi theo chng, ng cay phi chu, mn nng phi theo. ng bào thôn quê nhn xét thi tit bng câu : Chun chun bay thp tri ma, Bay cao tri nng, p da em n. Nhn xét thi gian qua s vn chuyn ca mt trng : Mi ba trng ln, gà kêu, Mi bn trng ln, gà u gáy tan. Nhng mang nng óc d oan truyn thng : Mng nm mi bn hm ba, C ba ngày y ng i ra ng. Và êm hôm xem thiên vn mà ngao ngán vic i : êm khuya thc dy em tri, Thy sao bên bc i di qua nam. Sao Hôm ch i sao Mai, Trách lòng sao Vt thng ai bng chng. ng bào ta phê bình nghiêm khc nhng ai khinh bn trng phú gi di tinh ma : Dò sông dò bin d dò, Nào ai b thng mà o lòng ngi. Vai mang túi bc kè kè, Nói vy nói vá chúng nghe rm rm Phú quí a nhn hi, Bn cùng bà ni cng xa ! Cng cc bt cá di sông, My i cháu ngoi gi ông bao gi. Cng cc bt cá di bàu, Ông ngoi có giàu cháu gi heo quay ! Ni thôn quê, nhà ca ri rác quanh mt cái chùa, dân ta nhiu i tiêm nhim Pht giáo : Ông cha kip trc khéo tu, Nên sanh con cháu võng dù nghinh ngang i xa tr báo làm chy, i nay tr báo mt giây nhãn tin.

và nhn xét nh vy cng úng : Th nht là tu ti gia, Th nhì thu ch, th ba tu chùa. vì th mà : Vô chùa thy Pht mun tu, V nhà thy m công phu cha ành. V a phng tính, chúng tôi có nhng câu sau ây : vì thuyn Tân An cái mi sn son, nên thôn n hát : Anh i ghe cá mi son, em ng nm cho mòn móng tay. Nh li khi xa, mi ln lnh vua m hi khoa thi thì : Bng treo ti ch Cai Tài, Bên vn bên võ ai có tài ra thi. Ch Cai Tài là mt ch trong tnh Tân An và là Ph l xa ca Ph Tân An. Và câu hát ny không ai là không bit : Ba phen qu nói vi diu, Ng kinh ông Hóng có nhiu vt con. Tr em Tân An có nhng câu hát ngây ngô, hài hc : Ví du cu ván óng inh, Cu tre lt lo gp ghnh khó i. Ví du cá bng hai hang Cá trê hai ngnh tôm càng hai râu. Ví du, ví du, ví dâu n trm b bu, n cp hái da. Con mèo con chut có lông, ng tre có mt, ni ng có quai « Con mèo con chut có lông... » s ó hin nhiên quá, còn gì phi nói ? Câu hát úng là : Con gà con vt cng không Bóng tre có mát, ngoài ng không ai. y là cnh tra ni ng rung, nông phu ã tháo cy dt trâu v ngi ngh, con gà con vt cng không còn ro bc kim n tìm bóng tre mà t nng. My em châm bim bà già còn mun vic n kia : Ro re nc chy di èo, Bà già lt t mua heo ci chng Ci v chng b chng dông, Bà già mi tic ba mi ng mua heo ! Châm bim my cô cu chn thôn quê, theo ngh « xng ca vô loi » : Trng tru trng ln vi tiêu, Con theo hát bi m liu con h. Ví du cá bng xích u, Tôm càng hát bi, cá thu cm chu.

Nhng các em không kém phn thc t, trông mau ti Tt ng có n chi : Cu kêu ba ting cu kêu, Cho mau ti Tt dng nêu n chè. ã có nhng câu hát t tình t cnh, i vi xã hi, cha m, v chng, ng bào Tân An chúng tôi cng da theo kinh nghim mà xem tng oán ngi : Vô duyên cha nói à ci, Cha i à chy là ngi vô duyên. àn ông rng ming thì sang, àn bà rng ming tan hoang ca nhà. Nhng ngi l mi hnh lênh, Ca xe cht li mt bên cng nghèo. Nhân trung sâu ta nh ào, Danh vang trên th anh hào khôn ng. i vi anh hùng l vn, chí cha tha mà phi n tích mai danh : Chim quyên xung t n trùn, Anh hùng l vn lên ngun t than. Dân ta có li khuyên : i muôn s ca chung, Hn nhau mt ting anh hùng mà thôi ! n ây chúng tôi xin tm dng bút vì kho tàng ca dao phong phú ca Tân An chép bao gi cho ht c.

Kt Lun

Trong thiên kho cu nh nhoi ny, chúng tôi nhc li nhng chuyn xa tích c tnh Tân An, vui có mà bun cng có, không phi mà luyn tic nhng iu hoan h thi xa, hay th than cnh tang thng d vãng, nhng cho ng bào Phn ny c thêm hiu bit Phn kia, tnh ny am tng tnh n, và chính vi mc ích t chút thâm tình, kính mn tri ân tin nhân ã sut my ngàn nm, dày công khai thác dãy non sông gm vóc Vit Nam nói chung và t Nam K vi tnh Tân An nh bé ca chúng tôi nói riêng vy. Tin nhân ta li bit bao nhiêu xng máu, cng quyt bo v quyn s hu ca mình, không cho ai cp git mt tc t ai, ngõ hu lu li cho con cháu mt di sn vt cht ln tinh thn vô cùng quí báu. « Quc gia hng vong, tht phu hu trách » (Nc nhà còn mt, k tht phu cng có trách nhim). D nhiên là phn s ti thiêng liêng ca chúng ta ã vch sn trong tng trang lch s : - Tn tâm bo v T quc quê hng bng mi cách cng nhu, võ lc và chánh tr ; - Tn lc phát trin di sn y cho ngày càng hoàn m, hùng cng, phn thnh, vn minh. Và phn s cao c y, ta phi cùng nhau chung vai gánh vác, không th giao phó cho ai, li vào ai c. li vào tha nhân, tc là ta ng nhiên ph nhn lch s v vang ca ta, lch s oai hùng ca nhng k bt khut chng mi ngoi xâm và mãnh lit trên ng Nam tin. Thi hành phn s mt cách nng nhit hng say, ta mi t ra xng áng th hng di sn tin nhân li. Tin nhân s hãnh din có con cháu nh ta. Và nhng con dân t Vit, chôn nhau ct rún Tân An, nay vì trách nhim, vì sanh k mà phi ct bc ly hng, hoc giang h du lch, mi gi chn chn, nhng khi canh tàn êm vng, ng lòng hoài nim tnh nhà, chúng tôi thân ái mi quí v tha ôi ngày ngh, áp xe hi cnh c quê xa, thng thc ngn gió chiu, ng mùi lúa chính, hành hng lng c Tin quân, th thuyn di trng trên sông Vàm c, ving cnh K son, vui mt trông ám hoa vàng n trên hàng ip rm và cm khái ngâm câu : Ta v ta tm ao ta, Du trong du c ao nhà cng hn ! Trung thu nm Canh tut Tháng chín nm 1970

ào Vn Hi

Mc Lc

ôi li hoài c v hai ch Tân An I) Lch S II) a Lý a) Hành chánh, giao thông b) V trí, sông ngòi c) ng Tháp Mi d) Th sn III) Sinh hot tnh a) Vn èn nc b) Chic xe la Sài Gòn ­ M Tho c) Chic ò rút d) Cây cu st Tân An e) Trng tiu hc f) Nn tai khng khip g) nht th chin IV) Nhân vt a) Tin quân Nguyn Hunh c b) Ông Hóng, c phú s mt min Nam c) Ông Trn Phong Sc d) Ông Ngô Minh Chiêu e) Ông Hunh Vn u f) Mt danh gia vng tc g) Nguyn Vn T V) Kháng Pháp Tân An a) Thiên h Dng b) Nguyn Trung Trc VI) Thng cnh, c tích a) L Tng Hun b) Rch Bà Ra c) Ch ông Huyn d) Bn Vng gù e) Bn ò Chú Tit f) Vàm Châu Phê g) Th trn K son h) Kinh ông Hóng i) Miu ông Bn quì

VII) Giai thoi a) Phú ông mt vàng b) Bà già b m giàu c) Ch qun Vit « xài » cò Tây d) Thn Tài không ãi ngi khoe khoang e) Quan qun nn n nhân dân f) Thn Tài báo mng VIII) Gii trí a) á gà nòi b) ua thuyn c) Chi c tng d) Cúng rm tháng by IX) Ca dao Kt Lun

Information

Microsoft Word - TanAnNgayXua.doc

59 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

611846


Notice: fwrite(): send of 209 bytes failed with errno=104 Connection reset by peer in /home/readbag.com/web/sphinxapi.php on line 531