Read Nzriyy msllri ­ text version

Bkir Nbiyev

Akademik

Axtarilar, tapintilar v itkilr (Azrbaycan dilind bdii trcümlrin vziyyti v vziflri)

"Trcüm snti" (Mqallr mcmusi) kitabindan. Baki, "Elm" 1990, sh. 66-101. (Mqal Azrbaycan Yaziçilar ttifaqinin 1975-ci ilin mart ayinda keçirdiyi bdii trcüm problemlri müavirsind müllifin oxuduu mruz sasinda yazilmidir)

Bdii trcüm mslsi hazirda Azrbaycan yaziçi v trcümçilri üçün, bütünlükd yaradiciliq tkilatimiz v nriyyatlarimiz üçün sosialist mdniyytini inkiaf etdirmyin tcrüb v nzriyysini daha da tkmilldirmk baximindan xüsusil ciddi hmiyyt ksb edir. Ümumiyytl, trcüm, xüsusil d bdii trcüm dünyanin bir ­ birindn uzaq iqlim gulrind yaayan, maddi v mnvi nemtlr yaradan, müxtlif dillrd danian, frqli psixoloji tbit malik olan xalqlar arasinda qariliqli laq v mötbr dostluq körpüsüdür. Dostluq duyularinin vüsti ölçüy glmdiyi kimi, xalqlarin bir­birini daha yaxindan tanimaq, dünya mdniyyti incilri il znginlmk arzusunun da hüdudu yoxdur. Buna gör d tamamil tbiidir ki, Sovet ttifaqi trcüm dbiyyatinin hcmin gör uzun illrdn bri dünyada birinci yeri tutur. Biz fxr edirik ki, bu rqmd Azrbaycan trcüm sntinin d özünmxsus yeri v sanbali vardir. Ölkmizin bütün xalqlarinin dillrind yaradilan böyük sovet dbiyyati n çox rus dili vasitsil milli dilin v razinin hüdudlarini aaraq, ttifaqimizda yaayan bütün xalqlarin, elc d trqqiprvr dünya oxucularinin mali olur. nqilabdan vvlki Azrbaycanda rus ddbiyyatindan ediln trcümlrin miqyasi v hcmi o qdr d böyük olmasa da trcümnin mqsdi v prinsiplri, trcüm sntkarlii baximindan qiymtli nnlrimiz vardir. Hl keçn srin ortalarindan Azrbaycan yaziçilarinda rus dilini, qabaqcil rus ddbiyyatini v mdniyytini öyrnmy böyük hvs oyanmidir. Yeni, mütrqqi ideyalar tbli edn demokratik ruhlu rus dbiyyatindan trcüm sahsind A.Bakixanovun, sonralar is F. Köçrlinin, A. Shhtin, R. fndiyevin xidmtlri böyükdür. Krilov, Pukin, Lermontov, Qorki v digr rus sntkarlarinin srlrini xüsusi mhbbtl dilimiz trcüm edib ayrica kitab halinda hl 1912 ­ ci ild çap etdirmi Abbas

1

Shht özü etiraf etmidi ki, bu sahd izldiyim mqsd elm v bilik güni kimi sevdiyi görkmli rus sntkarlarinin nur ölsi il hmvtnlrimin duyularini iiqlandirmaqdan v dbiyyatimizi daha da znginldirmkdn ibartdir. Bu ncib mqsd nail olmaq üçün A.Shhtin göstrdiyi trcümçi­sntkar sylri bu gün d öyrnilmy layiqdir. Biz bunu ona gör xüsusi vuru il deyirik ki, A.Shhtin trcüm etdiyi mülliflri "mhllildirmkd", onlari "taninmaz drcd dyidirmkd" ittiham ednlr d vardir. Hmin iddialarin hqiqt müvafiq olmadiini sübut etmk üçün biz artiq çoxdan v haqli olaraq müntxbatlara dümü "Gün ki, shrlr çixar, axam batar" ("Hyatin dibind" pyesindn) kimi la trcümni nümun gtir bilrdik. Lakin hmin eri çoxlarinin hr iki dild zbr bildiyini nzr alaraq, Lermontovun "" poemasindan bir parçani v A. Shhtin ondan trcümsini müqayis etmkl kifaytlncyik. , , . , , , ... , , ­ , , , . , ... , , , , , ... , ...

2

Yetr ol gün ki, tapiram mn can, Çox da çkmz glib çatar o zaman. Buyur ol gün mni aparsinlar. Baimizda o yerd qoysunlar; Orda ki, yasmn gül açmidir, Dörd bir trafa tir saçmidir. Çox travtlidir hava orada, Var qdrdn füzun sfa orada. Var gözl lalsi, yail çmni, Orda qoysunlar mr eyl mni. Bir doyunca olum nzrdaz, Görünür orda çün bizim Qafqaz. Blk orda sba yeli ötü, Bir bizim ba trf güzari dü. Hsrtil baxanda mn vtn, Gtir ayriliq salami mn. Blk axir nfs, öln yerd, Eidim mn Vtn ssin bir d. El fikir eylrm o satd, Baim üst vaqtdi rhltd. Bir ziz doma qardaim vardir. Sevgili yaru yoldaim vardir, Uzadib diqqt il llrini, Pak edr alnimin srin trini, Sanaram yoldaam ziz ks il Mni oxar hzin ­ hzin ss il, Yataram bu xyal il raht, Daha heç kimdn etmzm nifrt. Göründüyü kimi, burada Lermontov qtiyyn "mhllilmmi" onun obrazlari taninmaz drcd tbddülata uramamidir. ksin, poemanin misralari sl air trfindn, yaradici mütrcim trfindn ikinci dild ehya edilmidir. Bu dqiqlik, bu ahngdarliq, biz deyrdik ki, dqiqlik v ahngdarliin ustaliqla tcssüm etdiriln vhdti Shht trcümsinin ömrünü xeyli uzatmidir. Bel bir vacib chti d nzrdn qaçirmaa haqqimiz yoxdur ki, dbi yaradiciliq hadissin tarixilik baximindan yanamaq lazimdir. A.Shht mlumdur ki, rus dilindn trcüm il müntzm mul olmu ilk professional Azrbaycan trcümçisi idi.

3

nqilabdan vvl ayri-ayri ziyalilarin v mdniyyt xadimlrinin vaxtairi mul olduu bdii trcüm Azrbaycanda Sovet hakimiyytinin qlbsindn sonra ümumxalq, ümumdövlt iinin vacib trkib hisslrindn birin çevrilmidir. Xalqlarimizin bir­birini öyrnmsind, dbi­mdni laqlrin inkiafinda, qariliqli tsir yolu il znginlmsind bdii trcümnin rolunu v hmiyytini yüksk qiymtlndirn Azrbaycan yaziçilari bu sahd çox böyük nailiyyt ld etmilr. Radiev ­ "Peterburqdan Moskvaya syaht", Pukin ­ "Yevgeni Onegin", Gertsen - "Kimdir müqssir?", Lermontov ­ "Zmanmizin qhrmani", Ostrovski ­ bütün mhur dramlari, Qoqol ­ "Ölü canlar", Krilov ­ "Tmsillr", Qonçarov ­ "Oblomov", Qriboyedov ­ "Aildan bla", Dostoyevski ­ "Cinayt v cza", Çernievski ­ "N etmli?", Lev Tolstoy ­ "Anna Karenina", "Dirilm", "Hrb v sülh", A.Tolstoy "zabli yollarla", M. Qorki ­ "Ana", "Klim Samginin hyati", Furmanov ­ "Çapayev", Mayakovski - "Lenin", N. Ostrovski ­ "Polad nec brkidi", Fedin ­ "Qrib yay", Yesenin ­ "erlr v poemalar", Fadayev ­ "Gnc qvardiya", oloxov - "Oyanmi torpaq", "Sakit don", S. Smirnov ­ "Brest qalasi": digr qarda xalqlarin klassik v müasir dbiyyatindan: T. evçenko, . Franko, L.Ukrainka, O. Qonçar, A. Korneyçuk, P. Brovka, A. saakyan, O. Tumanyan, X. Abovyan, A. irvanzad, Çarens, S. Kaputikyan, G. Emin, . Rustavelli, . Çavçavadze, A.Sereteli, N. Baratavili, . Abaidze, Abay, M. vazov, Nvai, Zülfiyy, Ridov, E.Vilde, Yan Raynis, Mejelaytis, Çingiz Aytamatov,Musa Clil v Rsul Hmztovun: ingilis dbiyyatindan: ekspir, Bayron, Kiplinq, D.Defo, Konan Doyl v Mayn Ridin: Amerika ddbiyyatindan: Mark Tven, Cek London, Drayzer v Heminqueyin: Alman dbiyyatindan: Hote, Heyne, iller, L. Feyxtvanger v Remarkin: italyan dbiyyatindan: C. Bokaço, Dante v Covanyollinin: fransiz dbiyyatindan: Rable, Hüqo, Balzak, Didro, Zolya, Stendal, Flober, Bualo, Barbus v baqalarinin müxtlif kitablari, seçilmi srlri, ayri ­ ayri xalqlarin onlarca nsr, er v folklor antologiyalari, nhayt, yüzlrl digr kitablar... Ümumi hcmin varaqlaril ölçüln, qiymti is ölçüy glmz bir xzin! Bir zamanlar nriyatlarimiz bu görkmli sntkarlarin tk­tk srlrini Azrbaycan dilind buraxmaqla kifaytlnirdilr. Lakin indi SSRi v dünya xalqlari dbiyyatlari nümayndlrinin çoxcildliklri trcüm v nriyyat iimizin normalarindan birin çevrilmkddir. Pukin srlrinin alticildliyi, oloxov srlrinin skkizcildliyi, Taqor srlrinin skkizcildliyi, Qaydar srlrinin dördcildliyi, Qorki srlrinin on be cildliyi, habel çoxlu ikicildliklr dediyimiz sübutdur. Rus dilindn azrbaycancaya trcüm olunmu srlrin yalniz biblioqrafiyasi üçün böyük bir kitab trtib etmk lazim glrdi (bel bir kitab trtib etmyin d vaxt glib çatmidir). Biz mnzrni tqribi d olsa canlandirmaq mqsdil müxtsr bir siyahi vermkl kifaytlndik. Lakin müxtsr siyahinin

4

özü d bu sahd görüln ilr ümumi, elmi­tnqidi nzr salmaa v ondan bzi mli nticlr çixarmaa sas verir. Hr eydn vvl diqqti clb edn budur ki, Sovet hakimiyyti illrind dilimizd çap edilmi trcüm srlrinin sayi v hcmi dbiyyatimizin bütün tarixi boyu çap edilmi trcümlrin sayindan v hcmindn qat­qat artiq olub, milli mdniyytlrin v dbiyyatlarin inkiafina partiyamizin göstrdiyi böyük qayinin qiymtli tzahürlrindn biridir. Biz, dünya mdniyyti xzinsinin parlaq incilrin trcüm vasitsil ölkmizin digr xalqlarina nisbtn daha vvl, geni miqyasda v yüksk sviyyd sahib olmu rus xalqina, onun qüdrtli dilin minntdariq ki, hmin xzinnin eyni hüquqlu varislri olmaqla biz bu drcd zmi kömk edir! Qeyd etmk xo v frhlidir ki, Dostoyevski romanlarina xas olan mürkkb v ziddiyytli insan psixologiyasi, Lev Tolstoy yaradiciliindaki zngin hyat lövhlri, tarixi vüst, Çexov hekaylrinin lakonizmi, inqilab carçisi Mayakovskinin poetik nidalari, Yeseninin rus tbitinin n smimi tsviri üçün tapib zriflikl iltdiyi tkrarsiz boyalar ana dilimizd müvffqiyytl sslnir.Bel böyük bir srvtin Azrbaycan dilind yenidn canlanmasi tkc dbiyyatimizin, estetik srvtlr xzinmizin deyil, dilimizin özünün d xeyli inkiaf edib büllurlamasina, onun lüt trkibinin znginlmsin sbb olmudur. "Literaturnaya qazeta" (12 iyul 1972 ­ ci il) shiflrind bdii trcüm msllrin dair müzakirlrd trcümçi v trcüm nzriyyçisi Y. Ryaentsev "n yaxi trcüm ndir?" sualina bel cavab vermidir: "gr ikinci dild yaradilan sr oxucuda orijinalin oyatdii tsüratla maksimum drcd yaxin tsir oyada bilirs, onu ideal trcüm hesab etmk olar". Onun opponenti ­ V. Koptilov is tsürati trcüm iind yegan meyar kimi qbul etmyin leyhin çixaraq, dbi srin "ideya ­ bdii strukturasini" müqabil dild canlandirmai sl bdii trcümnin meyari hesab edir. Bdii trcüm sahsind sovet realist trcüm mktbinin on illrdn bri davam edib glmi çox qiymtli tcrüby v mütrqqi klassik nnlr saslanan qnati bundan ibartdir ki, trcüm orijinalin mzmunu il formasi, ruhu il hrfi mnasi arasindaki dialektik vhdti qoruyub saxlamali, müqabil dilin leksik, sintaktik, üslubi imkanlarinin, tsvir v ifad vasitlrinin sasinda oxuculara çatdirilmalidir. Burada tk ­ tk söz v ifadlrin mnasi drindn qavranilmali, lakin onlarin hr birinin ümumiyytl adekvati deyil, müyyn mtn daxilindki konkret vzifsi, daidii bdii yük açilmali v ümumi ideya­bdii strukturaya tabe edilmlidir. Mntiqi dqiqlikl bdii kamilliyin tcssümün nail olmaq üçün bu, riayt edilmsi son drc vacib olan tlblrdn biridir. Raziliq hissi il qeyd etmk lazimdir ki, trcümçilrimiz bu tlblr sasn cavab vern bir sira qiymtli srlr yaratmaa müvffq olmular. Sovet Azrbaycaninin bdii trcüm sahsind ilk sanballi nailiyyti olan "Jevgeni Onegin" bu gün d n yaxi bdii trcüm kimi öz hmiyytini qoruyub saxlamaqdadir. Pukin dühasinin yetirmsi Smd Vurunun özü demi, "qlbinin bir parçasina"

5

çevrilib hmin trcüm vasitsil Azrbaycan oxucularina tqdim edilmidir. Bu srin trcümsindn 40 il yaxin bir müddt keçir. Lakin onun qhrmanlarinin xüsusi bir eriyytl sslnn taleyi ana dilimizd d hr df oxunanda adama xüsusi bdii zövq verir. Orijinalla müqayisd bu trcümnin mna dqiqliyin heyran qalmamaq olmur. srin "Onegin" bndi adlanan ondördlük formasina, xüsusn onun qafiylnm qaydalarina dqiq riayt edildiyi d nzr alinarsa, S. Vurunun hqiqtn böyük yaradici trcümçi istedadinin nlr qadir olduunu tsvvür etmk mümkündür. Qeyd etmk istrdik ki, "Yevgeni Onegin"in ölkmizin bir çox türkdilli xalqlarinin trcümsi Smd Vurunun trcümsindn sonra v bu trcümnin tcrübsi sasinda olmudur. M. vzov S.Vurunun trcümsinin "trcüm sntinin edevri" adlandirmidir. Lermontov lirikasindan Mmmd Rahimin, Mayakovski irsindn is Rsul Rzanin trcümlri haqli olaraq onlarin ikinci yaradicilii hesab edilir. Rsul Rzanin bu sahdki faliyytini nzrdn keçirrkn aldiimiz ilk tssürat beldir ki, Mayakovskinin ideyalar v mqsdlr almin, bu almin mühüm ifad vasitsi olan obrazlar dünyasina drindn bld olmu v srin rus poeziyasinda novator sntin yüksk zirvsin qalxan Mayakovskini sözün geni mnasinda Azrbaycan dilind danidirmai bacarmidir. Mhz R. Rzanin trcümsind Mayakovskinin er v poemalari dön - dön çap olunmada, efird sslnmkd, drslik v müntxbatlarda öz rrfli yerini tutmaqda, orta v ali mktblrimizd oxunmaqda, öyrnilmkddir. R.Rza Mayakovski erinin Azrbaycan dilind dqiq sslnmsinin qayisina qalarkn dilimizin daxili imkanlari xzinsind axtarilar aparib, airin orijinal obrazlarinin ekvivalentin gah brabr, gah da n yaxin olan tutarli tsvir v ifad vasitlri tapir, onun poeziyasina xas daxili dinamizmi, drin inqilabi mzmunu ehtiva etmy müvffq olur: Sinfin beyni, gücudür, rfidir partiya. Partiyamizla Lenin iki qardadir kiz! ` hansi daha zizdir? Ana tarix söylsin. Lenin deyn zamanda ­ partiya deyirik biz! Partiya söylynd düünürük biz Lenin! ( " Vladimir liç Lenin") Dinltin ey yoldalar.

6

Dinlyin ey nsillr. Bu cür ssli carçini. Coqun tviqatçini! Mn er axinlarini yerind susduraraq, keçcym üstündn, inc, lirik tomlarin. O gün görcksiniz Ölmmim, saam mn. Sizinl bir canli tk söhbt açacaam mn! (" Var ssiml") R.Rzanin trcümçi faliyytinin son dövr mhsullari arasinda Lonqfellonun "Hayavata haqqinda mahni", rji Taufelin "llr" v Nekrasovun "Rus elind kimin günü xo keçir?" kitablari mühüm yer tutur. Son kitab onunla lamtdardir ki, R.Rza öz trcümsind Nekrasovu thkimçi mülkdar zülmünün atin ifaçisi olan sl xalq airi kimi bütün zmiyyti il tqdim ed bilmidir. Poemanin rus xalq mahnilarina, bilinalarina mxsus canli daniiq dili, sarkazm drcsinin yüksln tnqidi ruhun Azrbaycan xüsusi qayi v hssasliqla trcüm edilmidir. Rus dbiyyatindan v rus dili vasitsil baqa xalqlarin bdii tfkkür xzinsindn Azrbaycan dilin trcüm etmmi nasir, xüsusn d air Azrbaycanda demk olar ki, yoxdur. S. Rüstm, Mirz brahimov, . Mmmdxanli, N. Xzri, Qabil, J. zimzad, O. Sarivlli, N. Rfibyli, M. Seyidzad, M. Dilbazi, Qilman lkin, Cfr Bair, Cabir Novruz, Qasim Qasimzad, Mmmd Araz, Aslan Aslanov, lviyy Babayeva, ziz Cfrzad, krm ylisli, Novruz Gncli, Nriman Hsnzad, Hüseyn Hüseynzad bdii trcüm sahsind müxtlif vaxtlarda qiymtli ilr görüblr. Lakin rus v dünya lirikasinin, qarda xalqlar poeziyasinin Azrbaycan dilind sslnmsi sahsind böyük mk srf etmi Mmmd Rahimi (A. saakiyanin "Seçilmi srlri"), Tlt yyubovun (ekspirin Sonetlri), Adil Babayevin Azrbaycan shnsind oynayan bir sira srlr, "Darixma ana!" v "Tufan" pyeslri, Mikayil Rzaquluzadnin (Heynenin "Seçilmi srlri"), lkbr Ziyatayin (Qriboyedovun "Aildan bla" si, Mejalaytisin "nsan"i), yaradiciliq faliyytini balayandan özünü demk olar ki, bütünlükl rus dilindn bdii nsr trcümsin hsr etmi Beydulla Musayevin, Hüseyn rifin, ziz rifin, Clal Mmmdovun, li Sbrinin v Elxan brahimovun xidmtlrini xüsusi qeyd etmk lazimdir. ziz rif, li Sbri, Clal Mmmdov, mran Seyidov v Elxan brahimovun yaradicilii bir d onunla lamtdardir ki, onlar eyni müvffqiyytl Azrbaycan yaziçilarinin srlrini d rus dilin çevirib, ümumittifaq oxucusunun mali edirlr...

7

Moskva Dövlt Universitetini bitirdikdn sonra tqribn 40 il rzind fasilsiz surtd etdiyi trcümlr saysind B. Musayev bu gün haqli olaraq, Azrbaycan trcüm sntinin patriarxi sayilir. "Hrb v sülh" (II, III cildlr), "Ölü canlar", "Alçaldilmi v thqir edilmi insanlar", "Birinci Pyotr", "nsanin taleyi", "Yenilmz insanlar", "Xobxtlik", "Dekameron", "Baskervillrin iti", "Sfillr", (II ­ III cildlr), "Ovod", "Spartak", nhayt, "Ulenpigel fsansi". Xeyli ixtisarla verdiyimiz bu siyahi trcümsinin faliyyti haqqinda çox söz deyir v bizi yaradici mütrcimin myin ehtirama çairir. Mhsuldar v tcrübli professional mütrcim Hüseyn rifin yaradiciliinda Qorkinin "Klim Samginin hyati" (I ­ III hisslr) srinin trcümsi mühüm yer tutur. Qorkinin n böyük sri olan bu epopeyanin trcümsi çox mürkkb bir idir. Trcümçi Qorkinin üslubunu, yaradiciliq laboratoriyasini kamil bilmkl brabr, rus tarixinin böyük bir dövrünü xalq hyatini, mitini, ictimai­siyasi hyat v flsfi cryanlarini, hrtrfli bilmlidir ki, srin bütün mzmununu, mziyytlrini Azrbaycan oxucularina yüksk sviyyd çatdira bilsin. "Klim Samginin hyati"nin trcümsin Hüseyn rif böyük mk srf etmi, grgin yaradiciliq ii görmüdür. "dbiyyat v incsnt" qzeti redaksiyanin trcüm msllrin hsr olunmu axirinci " Dyirmi stol" yiincainda professor Aamusa Axundov bdii trcüm il mul olanlari aaidaki iki qism ayirmidir: sntkar trcümçilr, bir d pekar trcümçilr. Sntkar trcümçi deynd o, xüsusi bdii yaradiciliq istedadi, yüksk yaziçiliq ­ airlik qabiliyyti olanlari, pekar trcümçi deynd, ümumiyytl, dillri biln, lakin özlri bdii sr yazmaqla az mqul olan, yaxud heç mul olmayan mütxssislri nzrd tutur. Redaksiyanin hmin müavir haqqinda qeydlrind bu tsnifata dair bel bir rh vardir: "Bdii trcümni hqiqtn yaradici i hesab ediriks, özlrini tamamil trcüm iin hsr ednlri bir yaradici kimi müyyn drcd nzrdn sala biln ifadlrdn çkinmyimiz yaxi olar. Redaksiya mütrcim myin ehtiyat v etika il yanamidir. Lakin yuxaridaki tsnifat da obyektiv hqiqti ks etdirmkddir v özü d orada qoyulan tlb dbi ­ tnqidi fikir tarixind yeni deyil. N.A. Dobrolyubov "Vergili "Eneida" ­ sinin cnab erneviç trfindn rus dilin edilmi trcümsi haqqinda" mqalsind yazirdi ki, mütrcim fövqlad drcd çox v müxtlif tlblr cavab vermlidir. Hmin tlblrdn birincisi kimi böyük tnqidçi göstrirdi ki, mütrcimin özü air olmalidir. airlik ruhu mütrcim çevirdiyi srd htta "axiradk deyilib qurtarmami" fikri d baa düüb trcüm etmy imkan verir. lbtt, bdii trcüm il mhz sl yaziçilarin mul olmasi tlbini biz d baa düürük. Digr tlblrl yanai bdii trcümnin bir vacib tlbi d vardir ki, yaziçi olmayan mütrcimlr bzn ona cavab ver bilmirlr. M. zizbyov adina teatrin shnsind oynanilan rus v Avropa klassikasi nümunlrini tamaaçilarin rbtl qarilanmasinin bir sbbi d onlarin dram sntinin sirlrini, shnnin tlblrini yaxi biln dramaturqlar, rejissorlar trfindn trcüm olunmasidir.

8

Tssüf ki, bunu bzi kinossenarilrin trcümsi (dublyaji) haqqinda demk çtindir. Mlumdur ki, dublyaj zamani bzi texniki tlblr d riayt etmk lazim glir. Onlardan biri budur ki, nitq bölgüsünün müqabilind mütrcim hecalarinin sayi mhz orijinaldakinin eyni, yaxud ona maksimum yaxin olan nitq bölgüsü tapmalidir. Bu tlbin gözlnilmsi trcümnin dilin bzi rtiliklr, mtlb az dxli olan, bzn d onu thrif edn söz v ifadlr gtirir ki, onlar hddini aanda i ciddi zrr vurur. Msln, bu yaxinlarda mavi ekranlarda gördüyümüz "Köçri cbh" filminin personajlarindan biri deyirdi: "Kim ki, biziml qalmaq istyirs..." Aydindir ki, burada "ki" balayicisi il "s" rt kilçisi biri digrini inkar edir. kisindn biri olmali idi: "Kim biziml qalmaq istyirs", yaxud "Kim ki, biziml qalmaq istyir..." Lakin mütrcim " " vzin hecanin sayina gör ona yaxin sslnmk üçün qüsura yol vermli olmudur. Hmin filmd bel bir cümld nzrimizi clb etdi: "Qorxuram, vvl ­ axir bu ipin ucu bizim boynumuza keçmsin". Buradaki thriflr göz qabainda olduundan onlari rh etmyi lazim bilmirik: yalniz bunu demk istyirik ki, hmin thriflri heç bir texniki tlbl izah etmk düzgün deyildir. Bir d, görrsn trcüm dilinin tbiiliyini, dqiqliyi, mna drinliyi v ahngdarlii namin bu tlbin buxovlarini xüsusi ehtiyac duyulduqda qirmaq olmazmi? lbtt, bdii sr trcüm edn xs önündki sntkarin duyu v hycanlarini hssasliqla qavramali, onlari yaamai bacarmali, obrazli ifadlrin mahiyytindki, zrifliyi almaq, müqabil dild yaratmaq istedadina malik olmalidir. Lakin bu tlbi birtrfli baa dümmliyik. Hyatda er yazmayan, amma air ruhlu, airan tbitli, air hssasliina malik adamlar olduu qbul ediln bir hqiqtdirs, ömründ hekay yazmayan, yaxud lap az yazan, lakin qlbn yaziçi olan mütrcimlrdn bu haqqi almaq daltsizlik deyilmi? Hl biz orasini demirik ki, srasr qafiylnmi, bzn is qafiylnmmi srlri çixan mülliflr var ki, onlardan mhz airanlik, müasiranlik, ümumn yaradici tbit azliq tkil edir. gr Beydulla Musayev Dostoyevskidn trcümlrind qhrmanlarin son hddindk grgin psixoloji v dramatik vziyytlri il bizi sarsida bilirs, o, mhz yaradici trcümçidir. Son dövrün trcüm dbiyyatindan daniarkn qlm yoldalarimizdan üçünün yaradiciliini ayrica qeyd etmk lazimdir: hmd Cmilin, liaa Kürçaylinin v Tofiq Bayramin. Onlarin hr üçü vvllr d rus dilindn xeyli trcümlr etmilr. Son dövr Azrbaycan trcüm sntinin air v rfli yükündn is onlarin payina xüsusil sanballi hiss düür. Lakin msl trcüm olunan srlrin çoxluunda kitablarin saylinda v qalinliinda deyil. Müasir erimizin bu görkmli nümayndlri üçün d poetik trcüm onlarin orijinal yaradiciliinin brabr hüquqlu trkib hisssin çevrilmidir. Diqqtli oxucular bel bir chtin frqin varmami deyillr ki, hmd Cmil özünün axirinci "Seçilmi srlri"nin bir qismini trcümlri üçün ayirmidir. Nriyyat tcrübmizd nadir hallardan sayilan bu fakti nec

9

qiymtlndirmk olar? Biz bunu bel baa düürük ki, hörmtli airimiz Nekrasovdan, sakovskidn, Sosyuradan trcümlrini öz sl yaradiciliq myinin bhrsi kimi oxucularina tqdim etmkl onlarin qarisinda trafli hesabat verir. liaa Kürçaylinin Yesenindn v Dantedn, Tofiq Bayramin Tvardovskidn v Rsul Hmztovdan trcümlri axir illrin frhlndirici dbi hadislrindndir. Bdii trcümnin dbi ­ mdni, ideoloji v siyasi hyatimizdaki hmiyytini düzgün qiymtlndirn airlr bu i sl sntkar ehtirasi il girimilr v biz inaniriq ki, onlar glckd d bütün yaradiciliqlari boyu hmi bu ncib faliyytlrini davam etdircklr. Kürçaylinin Yesenin vurunluu keçici hal olmadi, rus sntkarina, onun bakir yaradiciliini bütün incliklri il qavramasina gtirib çixartdi. Vurunluq sözünü biz glii gözl iltmdik. Kürçayli Yesenindn artiq iki trcüm kitabinin müllifi idi. Onun trcümlri üçün hr iki dili la bilmyin v poetik hssasliin vhdtindn doan mna dqiqliyi, smimiyyt sciyyvidir. Xorasan balari, evlri üst N üçün solundur ayin ziyasi? El bil gedirm rus çöllril, Baimin üstünd duman cunasi. Sorudum mehriban, ziz laldn Gec srvlrin kölgsind mn. O cavab vermdi bir klm mn. Baini qürurla ax tutdu yen. N üçün qmlidir ayin ziyasi? Lkd çiçklrdn xbr aldim mn Çiçklr söyldi: "Soru bu sirri Qmli qizilgülün titryiindn". Qizilgül titrdi lçklril, Lçk dodai il söyldi mn; "Baqasi il gzib snin ahann, Baqa birisini öpdü ahan". Bu trcümd orijinala mxsusu demk olar ki, bütün sas lamtlr qorunub saxlanilmidir. Füsünkar cnub gecsi, onu heyranliqla seyr edib. Tbitl insan arasindaki ünsiyytin bir vasitsi kimi canlandiran imalli airin inc ruhu, nhayt, rq folkloru, motivlril ailanmi bdii tsvir vasitlri ­ hr ey mütrcimin diqqtindn yayilmami, slist dill, airan misralarla Azrbaycan dilind

10

canlandirilmidir, Yeseninin bzi erlri ikinci dfdir ki, dilimiz trcüm olunur. Onlarin 20 il vvlki nri il müqayissi (bax: "Rus airlri Azrbaycan haqqinda", Baki, 1955) bir daha tsdiq edir ki, . Kürçayli Yesenindn trcüm sahsind smrli yaradiciliq axtarilari yolunu tutmudur. "26­lar haqqinda ballada"nin trcümsi bu fikrimizi sübut etmk üçün yaxi nümundir. Lakin hmin erin trcümsin dair bzi xirda iradlarimizi da demk istrdik. Sergey Yesenin: , , , . 26. liaa Kürçayli: Söyl, air, nmni Söyl sn yen. Mavi stin çkilib göyün üzün. Dnizin d nmsi Ucaldi. Onlar 26 ­ di, 26. Bütün trcümd olduu kimi bu bndd d .Kürçayli, Yesenin erinin zahiri lamtlrini canlandirmi, eyni zamanda konkret olaraq bu ballada üçün seçilmi tntnli matm ruhunu qoruyub saxlamaa müvffq olmudur. Burada ­ çit vzin stin yazilmasi trcüm prosesind yol veriln haldir ki, bundan erd itibazalan az ey var. Lakin oijinaldaki sözünün yanindaki (oxu) vzin trcümd söyl ildilmsi bizi qane etmdi. Dey bilrlr ki, qdim abidmiz "Kitabi ­ Dd Qorqud" un dilind boy boylamaq, söz söylmk deynd söylmk el oxumaq mnasini verir. Lakin 26­lar haqqinda srin trcümsind «y» un qarilii olan "oxu" kimi ümumilk sözü qoyub, bu gün özg mna vern söyl iltmk istr filoloji, istrs d tarixi chtdn özünü dorultmur.

11

Xalq bir firtina kimi Qalxdi ayaa. mperiyanin önünd Dayandi qat ­ qat. Dayandi kndlilrl Proletariat Parçasindaki qat­qat ifadsi d yerin dümmidir. Üst-üst dayanmi erlr haqqinda (yer drinliyindki süxurlar, evin mrtblri v s.) ilndikd "qat-qat" mqbul olardi. Orijinalda is söhbt proletariatla kndlilrin vahid sirada,birg çixi etmsindn gedir: , . Bu cür ifadlr A. Kürçaylinin bzi digr trcümlrind d rast glmk olur. Lakin xobxtlikdn onlar Yeseninin erlrinin azrbaycancasindan alinan ümumi qnatbx tssürat xll gtir bilmir: Tofiq Bayramin Rsul Hmztovun trcümlrinin geni tqdir olunduunu hami bilir. Bu bard mtbuatda çixi edn mülliflr arasinda biz d variq. Odur ki, bu qiymtli trcümlr bard deyilnlri tkrar etmk istmirik. Tofiq Bayramin digr trcümsinin - A. Tvardovskinin "Üfüqlrdn üfüqlr" poemasinin azrbaycancasini oxuyarkn inandiq ki, bu sr d dillri gözl biln sntkarin yaradiciliq almini, tsvir, trnnüm v tnqid etdiyi hadis v hvalatlarin mahiyytini yaxi duyan drk edn airin ­ mütrcimin lin dümüdür. A. Aslanovun müvffqiyytl etdiyi "Vasili Troyki" trcümsindn sonra "Üfüqlrdn üfüqlr" Tvardovski yaradiciliinin dilimizd sslnn ikinci gözl nümunsidir. Öz yaradiciliinin müyyn mqamlarinda, daha konkret desk sovet hqiqtinin bilik ­ publisist trnnümünd Tofiq Bayramin "Üfüqlrdn üfüqlr" müllifin yaxinladiran lamtlr poemanin Azrbaycan dilin üry yatan trcümsind az rol oynamamidir. Xeyr, yan keçmrm, susmaram qti, Buna yol da vermz, qidm yolum. Mn partiyanin mrd hqiqti Deyib ki, hmi onunla olum. Bir strim ayrilmaz o hqiqtdn, Onsuz yaratmaram, and içib ürk!

12

namla baxmaq üçün üfüqlr mn, Borcumu yerin yetirm grk! Bu stirlr "Üfüqlrdn üfüqlr" poemasinin doqquzuncu fslindki son bndlrin trcümsi olmasaydi, biz onlari trddüd göstrmdn T. Bayramin eyni ruhda yazilmi vtnda lirikasindan bir nümun kimi qbul etmy haziriq. Mütrcim srbst olmalidir. Mtndki bütün sözlrin hökmn, hm d hrfi­ hrfin trcümsini tlb etmk onun ­ qolunu balamaq demk olardi. Haqqinda bhs etdiyimiz poemanin yeddinci fsli bel balayir. ! , , . Tofiq Bayram " " ifadsinin hrfi trcümsind haqli olaraq imtina edib, canli daniiq dilind geni ilnn dm­dstgah ifadsini tapmi v bununla da Tvardovski fikrini bütün vüsti il ks etdir bilmidir: Sibir! Six medir, dadir hr yani, Torpai o qdr geni ki, ona Hr dm­dsgahi il be Avropani Siidirmaq olar yisaq yan ­ yana. Lakin tssüf ki, Tofiq Bayramin yol verdiyi srbstliklr bzn müvffqiyytl nticlnmir. Msln, hmin fslin ikinci bndind tk birc klm sözü lüzumsuz yer baqasi il vz edilmsi, yni « » söz birlmsi müqabilind "qüdrt qalasi" yazilmasi trcümd zrrli olmudur. Mütrcim bel bir fakti nzrdn qaçirmidir ki, air indic misal gtirdiyimiz yeddinci fsilin balanicinda Sibirin geniliyindn danimi onun vüstindn bhs açmidir. Obrazlar silsilsindn anlayii hmin böyüklük v genilik obrazinin bir növ davami kimi mütlq qorunub saxlanmalidir. Qala morfemi is qüdrt rmzi olsa da, bu mtn d göz ildikc uzanan varli­barli torpain, üstü d, alti da zngin olan geni razinin, airin üfüqlrdn üfüqlr dey xüsusi ehtirasla trnnüm etdiyi vüstin müqabili kimi çox kiçikdir. , ­ misralarini

13

-

Demrm üryi qoparim, üzüm, Yerind n inc duyular olsun,kimi trcüm etmkd düzgün deyil. vvla, yerindn qoparilmi, üzülmü ürkd hansi duyular ola bilr? Bir d axi, A. Tvardovski ikinci misrada tkid edir ki, ürk öz yerind qalsa yaxidir. Biz arzu edrdik ki, T. Bayram A. Tvardovskidn glck trcümlrindn orijinalin ruhuna sadiq, mnasina daha hssas olsun. Burada üzrind nisbtn trafli dayanilan, siyahilarda xatirladilan v adlari çkilmyn trcümlr, nhayt, Qorki srlrinin Azrbaycan dilindki 15 ­ cildliyi, oloxov srlrinin 8 ­ cildliyi Lermontov srlrini 4 ­ cildliyi, Turgenov srlrinin 2-cildliyi, Dostoyevskinin, Lev Tolostoyun romanlari bdii trcüm sahsindki digr mühüm nailiyytlrl yanai mövcud nöqsanlar haqqinda da müyyn tsvvür yaradir. Hm 15­cildliyin, hm d 8­cildliyin trtibind redasksiya heytlri hmçinin verdiyi imkanlar daxilind bu sntkarlarin srlrinin müvffqiyytl seçmilr. Hmin nrlr vasitsil Azrbaycan oxucusu Qorkinin demk olar ki, bütün mhur hekay v dramlari, "Ana" romani, "Uaqliq", "Özg qapilarinda", "Mnim universitetlrim" trilogiyasi, "Klim Samginin hyati" epopeyasi, er v publisitikasi il bir küll haqqinda tani ola bilmidir. oloxov 8 ­ cildliyinin trtibind is sas yer dbin vvlrd dilimiz trcüm edilmi "Sakit Don" v "Oyanmi torpaq" romanlarina verilmidir. Sovet dbiyyatinin, sosializm realizminin yaradiciliq metodununu böyük ideya v sntkarliq imkanlarini parlaq surtd tmsil edn bu iki qüdrtli dibin srlrinin bel geni miqyasda trcümsi v nri tamamil tbii v glckd d davam etdirilmsi vacib olan qanunauyun bir prosesdir. Ümumn çoxcildliliklrdki srlr xüsusil d Qorkinin v oloxovun romanlari bu nrlr üçün hazirlanarkn onlarin trcümsi üzrind sasli tkmilldirm ii aparilmidir. Bu chtdn "Sakit Don" v "Oyanmi torpaq" in 8 ­ cildlik üçün hazirlanmasinda mrhum Cahanbaxin çkdiyi yaradiciliq zhmtini ehtiramla yad etmk lazimdir. "Sakit Don"­ un 1961-ci il nrind Qriqorinin çayi keçib hytlrind öz olu il görürkn yaadii hyacanin tsviri bel trcüm edilmidir: "Med ikn uaqlarini xatirladii zaman geclr axtarib tapdii bu nvazikar v zrif sözlrin hamisi indi Qriqorinin hafizsindn çixib getmidir. O, dizi üst çökrk oulcuazinin soyuqdan qizarmi balaca llrini öp-öp bouq ssi il yalniz birc klmni deyib dururdu. - Oulcuazim... Oulcuazim... Qriqori onu qucaina götürdü. Olunun çöhrsin quru, hdqdn çixmi bir kild yanan gözlri il hris­hris baxaraq sorudu: Necsiniz? ... Xalan necdir, , - hamisi salamatdirmi?

14

... Dünya xalam sa­salamatdir, amma payizda öldü, Boaz xstliyindn". 15­il sonraki nrind is hmin parça aaidaki vacib tshih mruz qalmidir: Orada, med uaqlarini andii zaman geclr dilind zbr etdiyi irin sözlrin hamisi yadindan tamam çixmidir. O, olunun qarisinda diz çökrk onun soyuqdan qizarmi balaca llrindn öp-öp, bouq ssl yalniz birc söz deyirdi: - Olum ... Olum... Qriqori onu qucaina götürdü. Dlicsin aliib yanan gözlrini üzün zillyrk sorudu: Siz burada nec yaayirsiniz... Bibim, sa salamatdirmi? ... Amma payizda öldü. "Boaz arisindan". Kursivl verdiyimiz tshihlr, vzetmlr yeni söz v ifadlr son nrin vvlkin nisbtn xeyli tkmilldiyini yani surtd nümayi etdirir. Ümumiyytl bu nrd srin dili daha da rvanlami, orijinalla trcümnin trkib hisslri arasinda adekvatliq artmi, balicasi is, trcümnin bdii sviyysi yükslmi, oloxov mtnin vvlkindn xeyli artiq uyunladirilmidir. Bu n qdr qeyri-normal v xoa glmz olsa da, tssüfl qeyd etmk lazimdir ki, bizim bzi trcümlrimiz d mtni thrif çox ciddi qüsurlar müahid olunmaqadir. F. Engelsin Birinci nternasionalin ba katibi F.A. Zorgey yazdii 23 aprel 1887­ci il tarixli mktubunda öyrnirik ki, böyük alim bzi slrinin trcüm keyfiyytindn çox narazi qalmidir. "... ngilis dilind yazilmi srlrinin baqasi trfindn almancaya trcümsinin, hm d shvlrl dolu olub, orijinalin mühüm yerlrini thrif edn trcümsinin çapdan çixmasina yol ver bilmrm... Mn xahi etdim orijinali qaytarsin ki, onu özüm trcüm edim.srin el yerlri var ki, hr sözü elmin qizil trzisind çkilmlidir..." Öz ­ özün aydindir ki, dbi srlrin d hm elmi, hm d bdiiyyatin qizil trzisind çkilmli mqamlari var v trcüm zamani onlarin vznc yüngül v ya air olmasina yni thrifin sla yol verilmlidir. Bdii trcümnin eybcr üsullarindan olan thrif orijinala, onun mna xüsusiyytlrin diqqtsizliyin, laqeydliyin, trcümd yüngül müqavimt deyiln bdnam yolla getmyin air nticlrindndir. M.Qorkinin "Oxucu" hekaysinin trcümsind bel bir parça il rastlaanda tccüb etdik. "Gec vaxti idi, mn evdn küçy çixdim, çap olunmu hekaymi yaxin adamlarimin çevrsind oxudum. Bu hekayy gör mni çox trifldilr". Burada qüsur tkc ondan ibart deyil ki, mütrcim "yaxin adamlarimin çevrsind" kimi mnasiz bir söz yiimindan istifad etmidir. Balica qüsur budur ki, " , , » kimi sadc bir cümlsini sintaktik quruluu mütrcim üçün anlailmaz qalmidir. Orijinalda birinci xs çap olunmu birinci

15

hekaysinin evd oxuyur. Buna gör d yaxin adamlari onu triflyirlr. Trcümd is hekay küçd, özü d... gecnin qaranliinda oxunur. ` Turgenevin 2 cildliyindki "Qrib hvalat" hekaysind birinci xsin dilindn deyilir: " , . , ». Trcümd is oxuyuruq: "Mnim sehrikdarim (?) tamam divan olmudur. Bax, ondaki inkar edilmi qüvv gör onu n hala salmidir". Orada inkar edilmz qüvvdn, burada is inkar edilmi qüvvdn söhbt gedir. "Klim Samginin hyati" romanin üçüncü hisssind Bezbedovla söhbt edn parisli deyir: " , , ». Bu cüml Azrbaycan dilin bel trcüm edilmidir: "Fransada inqilabi varli burjular müflislmi zadganlara qari elyirdilr, ancaq yen d krali llrind saxlamidilar". Orijinalda krali llrind saxlayanlar iflas etmi zadganlardir, trcümd is... varli burjualar. (!). Göründüyü kimi burjua inqilabi üçün heç d adi msl olmayan krala, monarxa münasibt mslsi bu mtnin trcümsind qaridirilmidir. oloxovun "Qanli dümn" hekaysinin bir yerind deyilir: " , , , , , , ». Bu cümlnin müqabilind Azrbaycan skkizcildliyinin birinci kitabinda oxuyuruq: "Çöldn gec yaxinlamaqda, boyalari qatladirmaqda idi: gün yenic batmidi ki, qizgördü zamani qiz utandii kimi utancaq ulduz göz vura ­ vura quyu çarxinin üzrindn asili qaldi". Qapisina elçilr glmi qizin utancaqlii hara, göz vurmaq hara? "Qanli dümn hekaysindki mtnin özün diqqt ednd görmk çtin deyil ki, oloxovun bu la tbehindki sözünün müqabilind göz vurmaq yox, göz qirpmaq yazilmali idi. « » ifadsinin d "quyu çarxi" kimi trcüm edilmsi thrifdir, "quyu mancanai" kimi trcüm etmk lazim idi. Thriflrin böyük bir qismi trcüm prosesind orijinalin üzd olan, ilkin göz çarpan mnasina uymaqdan, onun mtn daxilindki konkret mnasini axtarmamaqdan meydana glir. Hrfi trcüm adlanan bu xtanin orijinalin ideya v bdii keyfiyytin vurduu zrri heç n il müqayis etmk olmaz. lbtt, trcüm dqiq olmalidir. Lakin bdii trcümdn söhbt gedrkn bu anlayi daha geni v spesifik mzmun ksb edir. Hrfi­hrfin edilmi trcüm ümumiyytl, naqis trcümdir. Bdii srin trcümsind is tamamil dözülmz haldir. Hrfi trcümd sr ideyalarin, obrazlarin mcmusu kimi, bir tam v bütöv kimi deyil, ayri

16

­ ayri sözlrin, ifadlrin ksr halda da onlarin lazimi mnasindan uzaq çalarlarinin trcümsi kimi tqdim olunur. sl mütrcim sözl, dilin bdii, üslubi imkanlari il hsssasliqla ilmyi bacarmali, nec deyrlr söz üzrind smlidir. Böyük Çili airi Pablo Neruda "Etiraf edirm ki, yaamiam" adli xatirlrind ("Literaturnaya qazeta", 17 iyul 1974) bel yazir:"Mnim almimd sözlr qanad açib uçmaa da, ch-ch vurub oxumaa da qadirdir. Mn sözlri sevirm. Yiib toplayiram, saf-çürük edirm, ridib yenidn tökürm. Mnim sevimli sözlrim! Onlar ll-cvahirat kimi brq vurur. Sözlr o qdr gözl v cazibdardirlar ki, mn onlarin hamisini birdn erim salmaq istyirm. trafimda firlanan, baimin üstünd sslnn sözlri mn el onlar uçduqlari yerdc tuturam, tmizlyib, hamarlayib, tz paltar geyindirib yenidn buraxiram. Söz hr ey qadir olan bir mxluqdur. Sözlrin ffafi, kölglisi var, sözlrin çkisi, sanbali var. Onlarin bzilri qu tükü kimi yüngül, bzilri is stalaktit parçasi kimi air olur. Sözlr bizim hm qdim keçmiimiz, hm d bugünümüzdür. Mnim sözlrim, mnim dilim qlbim o qdr domadir ki!". Dünyanin n görkmli söz srraflarindan birinin söz haqqinda qnatlri tkc airlrin, yaziçilarin deyil, mütrcimlrin d hr gün yaadiqlari yaradiciliq hyacanlarini çox gözl ks etdirmkl yanai, onlarin söz üzrind, bdii srintrcümnin dili üzrind dön-dön, zrgr dqiqliyi il ilmy çairir. Trcüm srini oxuyarkn biz hr eydn vvl bunun frqin variriq ki, nin dünyanin n böyük sntkarlarinin söz qoduu, Füzuli demi, "hr lhz yoxdan var olan" sözlr trcümd özlrini nec hiss edir, onlarin hamisi öz yerinddirmi v üzrlrin dün mna, üslub ahngdarliq vziflrini yerin yetir bilirlrmi? Tssüf ki, bir sira hallarda bu suala mnfi cavab aliriq. Dostoyevskinin "Cinayt v Cza" srind Razumixin Raskolnikovla söhbti zamani bir nfrin qarasina söylyir v onun bd mllrindn danidiqdan sonra deyir: « ...» Mütrcim orijinalin hrfin qapilaraq, « » ifadsinin üzd olan mnasi il kifaytlnib, bel yazmidir: "strdim vicdanimi tmizlmk üçün onun üstün cryan buraxim". slind is Razumixin Cebaryova hrb - zorba glmk, onun köpünü almaq istmidir. Burada hmsöhbtini üstün cryan buraxmaq kimi alasimaz bir vziyytdn söhbt ola bilmz. Orest Maltsevin "Dnizd fqlr" romaninin trcümsind yol verilmi bel bir qüsur is bizi daha çox narahat etdi. « ...» dey söhbt balayan O. Maltsev müasir Bakinin gözlliklrini tsvir etdikdn sonra yazir: « , , , , ...»

17

Axirinci 4 ­ sözün vzin trcümd "Divanxanin xan sarayi" ifadsini oxuyanda gözlrimiz inanmadiq. Bel mlum oldu ki, orfoqrafiya v ya redakt xtasi olaraq, rus dilind Divanxana vzin Divxana getdiyindn, bizim mütrcim d götürüb "Divan xanin xan sarayi" kimi qulai dln bir ey yazmidir. Bu yaxinlarda biz "Pravda" qzetind (16 dekabr 1974) . Kürçaylinin "Çörk" erinin trcümsini oxuduq. air Lazar ereevskinin bu trcüm üzrindki ii sl yaradici zhmt çox gözl misal ola bilr. Yalniz ona gör yox ki, er bütün mna dqiqliyi il trcüm olunmudur v rus dilind d la sslnir. Bir d ona gör ki, mütrcim n qdim Azrbaycan sözlrini trcümd ustaliqla yerldirmi, ifadnin eriyytini, bzi qafiyy lamtlrini qoruyub saxlami, hm d aydinlia tam nail olmudur: . . «», ­ «» ­ : lbtt birdfy, birnfs trcüm edib bu cür müvffqiyyt qazanmaq olmaz. Mütrcim yüz ölçüb bir biçnd, söz üzrind ilynd, özü söz heyran qalanda,sözü öz iin tabe edib heyran qoyanda nticsi d bel frhli olur. "Pioner" jurnalinda drc edilmi bir trcümd yazilmidir ki, "bütün ilrimi mnim vzim nnm görür. Yalniz drslrimi özüm edirm". Aydin deyilmi ki, Azrbaycan dilind drsi elmzlr, hazirlayarlar, yaxud oxuyarlar?! Hrfi trcüm asan yol olduu üçün tez yayilan, buna gör d qorxulu bir qüsurdur. Bzn onun saysind meydana çixmi "qlti ­ mhurlar" tcrübli qzet içilrinin d dilin daxil olur v günlrin birind qzet oxuyuruq ki, bir teatrin tamaa salonunda brk soyuq olduundan "hami inel v kürklrd, qulaqli papaqlarda" oturubmu. Halbuki, salonda vziyytdn asili olaraq, papaqli v ya papaqsiz oturmaq mümkündür. Lakin papaqda oturmaq olmaz. Hrfi trcüm o qdr özün yer elyib ki, respublika ali mktblrinin birind çap olunmu uaq dbiyyati proqraminda mhur Danimarka dibi Andersen "Dat nailçisi" kimi tqdim olunmudur. Uaq dbiyyatini öyrnnlr n qdr ba sindirsalar da Dat ölksinin harada olduunu bilmyck, onu xritd tapmayacaqlar.

18

Bzi trcümlrd mütrcimlrin üslub airliina redaktorlarin is redakt pintiliyin yol verdiyin bunun da öz növbsind dilin rvanliina zrr vurduuna ahid oluruq. "Vaxtil Dilbr, onun üçün nurlu bir çem idi, el bir yilmy bnddi ki, o bu qizin dostluq hisslrindn, bu çalar çemdn istdiyi qdr srinlik v travt xz etsin. Ancaq o vaxtlar o, sanki öz kiilik qürurunu sindirmayib, qiza laqeyd yanamidir. ndi is ksin, o bu qizin üstünlüyünü öz üzrind hiss edirdi v indi o, bu qizi ümumiyytl, vvlki kiçik bulaq klind su götürmk asan olan bulaq klind tsvvür etmirdi..." Bzn trcümd birc klm söz cümldki sirasinda yerin dümynd, üslubi uursuzluq yaranir, mna, onun çalari dyiir, indic bir parçasini xatirlatdiimiz "Dnizd fqlr" romaninin lap vvllrind Xzrdki neft buruqlarindan birind ba vermi qza tsvir olunur. Hadis yerin gln böyük mühndis Musayev vziyytl tani olduqdan sonra deyir: "Mn el bilirdim ki, bel olacaq". Bu cümld el klmsinin söz sirasinda ikinci yerd qoyulmasi ona zrif güman çalari vermidir. Lakin srdki hadislrin mntiqindn çixan budur ki, mühndis vziyytin bel olacaini zifc güman etmirmi. O qti inanirmi ki, quyunun i rejimi pozulacaqdir. Çünki, yarim shif aaida biz onun geoloq Dilbr dediyi bu sözlrini oxuyuram: "Axi mn siz xbrdarliq etmidim ki, bura pozulmu zonadir!" Buna gör d mühndisin qza yerindki ilk cümlsi "Mn el bilirdim ki, bel olacaq" yox, "Mn bilirdim ki, el bel olacaq!" klind yazilmali idi (Ruscasinda da mhz bu cürdür: «, !») Üslubca air olduu üçün dilin ahngdarliina, thkiynin gözlliyin ciddi xll gtirn bir iki fakti da qeyd etmkl bu mslni yekunladiraq. oloxovun mhur "Nifrt fnni" srinin trcümsind bel bir cüml var: "Bizim vtn olan sevgimiz qlblrimizd yaayir, qlbimiz döyündükc bu sevgid üryimizd yaayacaqdir...) Bu mtn iirdilmi v airladirilmidir. Qlblrimizd, qlbimiz, üryimizd sözlrindn biri, sonuncusu tamamil artiqdir. Birinci halda is, vvlind sevgimiz sözü olduu "miz" kilçisi çoxlu cmlik lamtini v ks etdirdiyi üçün "lr" kilçisin ehtiyac yoxdur. R. Taqorun "Qora" romaninin trcümsind d üslubca qüsurlu olan bel cümllr var: "Ona el glirdi ki, Qora hmin axamki söhbti il sanki qiza söz vermidi ki, bir d glckdir". "Qora hr shr yaxinliqda yaayan yoxsullari yoluxurdu." Mlum olduu kimi, "Faust", habel "lahi komediya", "Ulenpigel fsansi", Heynenin, Bayronun, ekspirin v digr dünya klassiklrinin srlri dilimiz sasn rus dili vasitsil trcüm olunmudur. Hmin srlrin böyük ksriyyti bu yolun imkanlari daxilind müvffqiyytl Azrbaycan dilin çevirmidi.

19

.Cmilin uzun illr üzrind xüsusi syl çalidii yaradiciliq ii gözl bhrsini vermidir: Azrbaycan oxucusu öz "Faust"na malik olmudur.Bu gün tam msuliyytl dey bilrik ki, limizd S. Vurunun "Yevgeni Onegin" il yanai dura bilck bir sviyyd fundamental trcüm sri var. Bir filosof-airin, mütfkkir sntkarin yarimsrlik zhmtinin bhrsi olub, dünya klassikasinin insan azadliini trnnüm edn srlri içrisind ölmz yer tutan "Faust" bu gün Azrbaycan dilind d qürurla sslnir. Tssüf ki, müqayislrimiz srin almancasina saslanmir. Lakin almancani la biln yoldalarin (xüsusn professor Nzakt xanim Aayevanin) mülahizlri bu srin ruscasi il azraycancasini qariladirmaqdan aldiimiz gözl qnati tamamlayir. Trcümnin n mühüm keyfiyyti kimi qeyd etmk lazimdir ki, srdki drin bri mzmun, müxtlif hyati v fsanvi hadislr, hvalatlar Azrbaycan dilind tbii sslnir v rvan oxunur. . Cmil bu faci srinin qhrmanlarinin hr biri üçün onlarin birbbir obraz kimi sciyylnmsin müvafiq ahng tapmaa müvffq olmudur. "Faust" un dilindn verdiyi nümun buna yaxi misaldir: Mn bir tora salib saf qlbimizi, Yaltaq triflrl gtirib bizi. Bu bo maaraya çixaran mlum, Mum qüvvlr min lnt olsun! Lnt ilk addimda bizi çadiran Lova tkbbür, bdgümanlia, Lnt zahirliy, göz qamadiran. Gözllik önünd kor heyranlara! irin röyalarda bizi aldadan, rf d, öhrt da yalandir, yalan! Min bir lnt olsun mülkiyyt, Qlb frh vara ­ dövlt Arvada , uaa, kniz, qula Bütün ev ­ eiy, torpaa, pula! Böyük xzinlr vdi il hrdn Csur mllr bizi sövq edn O qizil allahi Mammona lnt! Bizi yyalia, qayisizlia Odur irniklndirn,bax, ona lnt! Lnt mhbbtin sfasina da. Üzüm irsinin fasina da. Ey ümid, ey inam, lntlr siz, Lntlr n vvl öz srimiz!

20

. Cmil fikri dqiqlikl yanai orijinalin bdii xüsusiyytlrini mühafiz etmk üçün d, yaradiciliq zhmtin qatlamidir. Mütrcim yeri gldikc hecanin demk olar ki, bütün bölgülrindn istifad etmidir; Faustun air, fikirli bzi monoloqlarinin 14-lükl, Yelenanin oynaq müracitlrinin 5-likl, xor mtninin 7likl v s. verilmsi bu mürkkb qurululu srin Azrbaycancasina yaxi mnada bir lvanliq ailamidir. . Kürçayli da "lahi komediya"nin bir sira rus trcümlri il tani olmu, lakin sas fikrini o, Dante poemasinin M. Lozinski trfindn trcüm olunmu son variantina vermyi qt etmidir. srin rus dilind n mötbr v mükamml varianti olan bu trcüm il M. Lozinski SSR dövlt mükafatina layiq görülmüdür. Respublikamizin partiya mtbuatinda haqli olaraq tqdir edilmi Azrbaycan trcümsind irlidki rus trcümlrin mxsus bzi qüsurlar nzr alinib islah edilmidir. Bir mütrcim kimi .Kürçaylinin ii ona gör mürkkb olmudur ki, o, Dante poemasinin mzmun dqiqliyin nail olmamaa çalimaqla yanai, srin bdii quruluunu da saxlami, onun 3­lük bndlrindki misralarin sayini, htta xeyli çtin olan qafiyylnm qaydasini da orijinaldaki kimi brpa etmy böyük zhmt srf etmidir. Belçika dbiyyatinin bütün dünyada taninan nümunsi ­ "Ulenpigel fsansi" üzrind ilrkn Beydulla Musayev d müyyn çtinliklrl qarilamidir. Bu sr tdqiqatçilarin yazdiina gör, Belçika dbiyyatinin özünün d digr nümunlrindn janr, dili, üslubu, tsvir v ifad vasitlrinin xüsusiyytlri il frqlnir. Burada "tarixi hadislr d tsvir olunur lakin bu sr adi mnada tarixi roman deyil; romanda material xüsusi bir üslubda ilnmi, hm folklor motivlrin, hm d yaziçinin öz fantaziyasinin mhsulu olan bdii uydurma il birlmi, nticd sndli bir fsan adlandirila bilck bir roman yaranmidir". Bel bir srin yeri gldikc xalq daniiq dilinin canli ahngindn, oynaq yumorundan istifad yolu il Azrbaycan dbi dilin trcümsi Beydulla Musyevin növbti yaradiciliq nailiyyti kimi qiymtlndirilmlidir. Rus v Avropa dbiyyatindan trcüm sahsind qocaman yaziçi v mütrcim M.Rzaquluzadnin d xidmtlri böyükdür. Öz xlflrin müracitl "Tabutumun üzrin qilnc qoyun, çünki mn briyytin azadlii urunda mübarizd csur bir sgr olmuam"deyn alman airi Henrix Heyneni Azrbaycan oxucusu üçün mhz M.Rzaquluzad açmidir desk, sla yanilmariq. Onun tqribn iyirmi illik zhmtinin bari olan Heynenin "Seçilmi srlri" klassik alman poeziyasindan Azrbaycan dilind çap olunmu n mükmml nümundir. Biz yalniz ona gör bel demirik ki, hmin kitabin 300-dn artiq shifsi vardir. Bir d ona gör bel deyirik ki, kitab xüsusi qayi il, övql trtib edilmi, Heynenin gnclik iztirablarinin, mhbbt duyularinin ifadsi olan lirikasindan balami, aalar-qullar dünyasinin alnina mixladii kskin siyasi ittihamlarina, qiymtli poemalarina qdr yaradiciliinin bütün sahlrindn zövql seçilmi nümunlr müvffqiyytl trcüm edilmidir. Seçm v trtib iinin özünün hcmini tsvir etmk üçün göstrk

21

ki, hmin kitabdaki er v poemalari mütrcim Heyne srlrinin on cildindn seçib ayirmidir. Azrbaycan air v yaziçilarinin rus dbiyyatindan trcümlri bu dilin vasitsil digr dbiyyatlardan trcümlr nisbtn sasn ona gör qnatbxdir ki, qlm yoldalarimizin çoxu rus dilini yaxi bilir v müntzm olaraq bu sahd vrdilrini tkmilldirir, biliklrini znginldirirlr. Vladimir Qafarovun bayatilarimizdan, Abram Plavnikin Qasim by Zakirdn rus dilin, Samvel Qriqoryanin Sabirdn, Oleq Xaçunsun Aiq lsgrdn ermni dilin, Li Sepperin Rsul Rzadan v .fndiyevdn eston dilin, Leyla Eradzenin Azrbaycan nasirlrindn gürcü dilin, Vaqif Arzumanovun Nigr Rfibylidn, Fikrt Qocadan Litva dilin trcümlrinin müvffqiyyt qazanib dön-dön çap olunmasi, Li Sepperin is Rsul Rzanin "Tüknmzlik" kitabinin trcümsin gör Yuxan Smuul adina respublika mükafatina layiq görülmsi hmin yoldalarin mütrcim kimi baqa keyfiyytlrl yanai mhz yuxaridaki tlblr d cavab vermsil laqdardir. Mübariz,Mmmdaga Sultanov, Qulamhüseyn Beqdeli, bülfz Hüseyni v Abbasli Sarovlunun farsdilli poeziyadan, Dilar liyevanin gürcü dbiyyatindan, Abbas Abdullanin Ukrayna dilindn, Abdulla Daçaylinin avarcadan, Xlil Rzanin özbkcdn, trcümlri d buna gör rbtl qarilanmidir. X.Rza çoxdandir ki, özbk dbiyyatini öyrnir; o, dflrl, hm d uzun müddt Özbkistanda olmu, yaziçi, alim, nair v mütrcimlrl görümü, fhl v kolxozçularin söz-söhbtind itirak etmi, xalq daniiq dilinin ahngini qavrami, özbk dilini öyrnmidir. ki xalqin övladi, görkmli özbk airi Maqsud eyxzad haqqinda onun bütün yaradiciliini orijinaldan oxumaq sasinda yazdii monoqrafiya X.Rzaya bu sahd çox kömk etmidir. Estoniyada hazirda 70 xalqin dbiyyatindan trcüm edilmidir. Bunun mühüm bir qismi stri trcümsiz, birbaa orijinaldan icra olunub. Son vaxtlada Estoniyada "Sasunlu Davud" ermni dilindn, K. Qamsaxurdiya v N. Dumbadzenin srlri gürcü dilindn, Rudki tacik dilindn , Bir sira mcmulr is özbk, belorus v Ukrayna dillrindn trcüm edilmidir. Eston qardalarimiz buna nec müvffq olmular? Orada ali mktbd thsil alan poetik istedada malik gnclrin bzilrinin xsi arzularini v meyllrini nzr alib Ukrayna, Belorusiya, Zaqafqaziya v Orta Asiya ali mktblrinin filoloji fakültlrin ezam edirlr. Tbitn air olasan, dil öyrnmy hvsin ola, özü d bir neç milli respublikanin dilind thsil alib, onun adamlarinin arasinda yaayasan. Bu dildn trcüm etmk üçün bunlardan da gözl, ilkin rtlr tsvvür etmk çtindir. Yaziçilar ttifaqimizin trcüm bölmsi Azrbaycan Dövlt Universitetinin v Respublika pedaqoji institutlarinin rhbrlri il birlikd bu tcrübni bizd d geni ttbiq etslr daha faydali olardi. Mrhum professor li Sultanlinin antik dbiyyata dair müntxbat hazirlamaq sahsind ncib faliyytini d burada qeyd etmk istrdik. Vaxtil o, klassik yunan v Roma sntkarlarinin bizim ali mktb proqramina daxil olan srlrindn ibart iki müntxbat trtib etmidi. Roma dbiyyatina hsr olunmu müntxbatdaki

22

srlri li Sultanli özünün rus dilini biln v poetik istedadi il diqqti clb edn tlblri arasinda bölüdürmüdü. On be ildn çoxdur ki, bu kitab ali mktblrimizin filologiya fakültlrind drslik vzifsini müvffqiyytl yerin yetirir. Kitabin trcümçilri o zaman ali mktb tlbsi, yaxud aspiranti, müllimi olan B.Vavabzad, .Kürçayli, A.Aslanov, T.Haciyev, Ayaz Vfali, Y.Qarayev, Hüseyn Kürdolu, .Salmanov, Arif Abdullazad, Aacavad lizad, Firudin Aayev v baqalari idi. Bzilri ilk qlm tcrüblrini çap etdirn hmin mütrcimlrin çoxu indi respublikamizin görkmli airi, tnqidçisi, alimi v mütrcimi kimi taninmaqdadir. Bu mlumati vermyi ona gör lazim bildik ki, indi artiq hmin müntxbatlarin birbaa orijinaldan trcüm edilmsinin vaxti glib çatmidir. Bu tcrübdn professor Pnah Xlilovun "SSR xalqlari dbiyyati müntxbati" kitablarinin genilndirilmi glck nrlrind d istifad etmk yararli olardi. Ali mktb proqramina müvafiq olaraq ingilis, fransiz,alman dbiyyatlarina dair antologiyalar da hazirlamaq günün vziflri sirasinda durur. Indi söz Xarici Dillr nstitutu v digr ali mktblrimizin müvafiq kafedralari il birlikd Yaziçilar ttifaqinin v onun trcüm bölmsinindir. lbtt Pukini ruscadan trcüm etdiyimiz kimi, Mirzo Tursunzadnin tacikcdn, Musa Clili tatarcadan, Heyneni almancadan, Bayronun ingiliscdn trcüm etmkl onlarin srlrinin trini, mna gözlliyini daha çox mühafiz etmi olariq. Bir sözl, istiqamti ona yönltmk lazimdir ki, rus dilindn bir qayda olaraq sasn mhz rus yaziçilarinin srlri trcüm olunsun. Qeyri ­ rus dillrind yazilmi bdii srlrin onlarin yarandii dildn trcümsi, trcümnin müvffqiyytli çixmasinin n mühüm rtlrindn biri olaraq qalir. Son zamanlarda gnc mütrcimlrdn Feyzulla Aayev, Sabir Mustafayev, Zahid Mmmdov, Skin Hüseynova, Hamlet Qocayev v baqalari ingilis, alman, fransiz v ispan dillrindn trcüm ediblr. Bunu tqdir etmk lazimdir. Qoy hmin yoldalar öz vrdilrini tkmilldirsinlr v onlarin siralari cnbi dillri mükmml biln gnc istedadlarin hesabina daha da sixlasin. Lakin birbaa cnbi dildn ediln trcüm hl yüksk keyfiyytli trcüm deyil. Bu cür trcümlri d yaxisi pisi var. Böyük Avstriya dibi Stefan Sveyqin "Novellalar" kitabi dünyada taninmi bu yaziçinin Azrbaycan dilind ilk kitabidir. lamtdar cht budur ki, "Novellalar" dilimiz orijinaldan ­ almancadan trcüm edilmidir. Zahid Mmdovun trcümsind "Yad qadinin mktubu" müvffqiyytlidir. Bu novellada insan xarakterlri, psixoloji ardicilliq Azrbaycan dilind tbii v rvan tqdim edilir. Onu oxuyarkn trcüm olduunu bir anlia unudursan. Tssüf ki, Hmid Arzulu yoldain trcüm etdiyi "Bir qadinin hyatindan 24 saat" hekaysi haqqinda bu sözlri demk olmaz. Msl onda deyil ki, mütrcim "Hyatinin düzn yolu", "müstqil bir vacd" kimi dilimiz yad ifadlr, "nazik dodaqlari olan kiçik aözi açilmidir" kimi qeyri bdii cümllr ilnir. Aaöidaki parçalarin müvffqiyytli trcüm olunduunu müyyn etmk üçün srin almancasina baxmaa ehtiyac yoxdur:

23

"... düünürsünüz ki, Frau Anriet kimi bir qadin günahsiz olaraq gözlnilmz bir macraya uya bilr v o, bu zaman el hrkt ed bilr ki, bir saat bundan vvl bu hrkt onun üçün alasimaz imi v buna gör d onu heç d tqsirlndirmk lazim deyildi?" "Xidmtçi ikst bir adam olduu kimi qayi il ona qollarini geyinmkd kömk etdi". "Üstünd 4 patronu olan tapancadan v xaç anasi knyaqinya X. trfindn ona hdiyy verilmidir... Üzrind qiymtli da ­ qa olan xaçdan baqa heç nyi qalmir". Birinci v üçüncü parçalarin böyük tshih ehtiyaci olduu göz qabaindadir. kinci parçada fikir thrifin yol verilmidir, srin digr nrlrini oxuyanlar bilrlr ki, novellanin qhrmanlarindan olan 24 yali gnc ikst deyildir, xidmtçiy gldikd is aydin msldir ki, ikst adami asqiliqda xidmtçi saxlamazlar. Bu cür misallardan yen d gtirmk olar. Lakin el bunlar da kifaytdir ki, "Bir qadinin hyatindan 24 saat" novellasinin trcümsini qüsurlu olduunu yqinlik hasil edk. Yaadiimiz dövrd çox böyük vüst alan, glck üçün daha böyük inkiaf perspektivlrin malik olan bdii trcüm ii Yaziçilar ttifaqi, qzet v jurnal redaksiyalari, nriyyatlar habel ali mktblrin müvafiq kafedralari qarisinda yeni vziflr qoyur. Bdii trcüm iinin hyatla, mdni quruculuumuzun konkret vziflri il six laq raitind planladirmaq lazimdir. Qaridan gln hr bir ili üçün, xalq tsrrüfatinin v mdniyytin inkiafina dair beillik planlar iiinda Azrbaycan dilin bdii trcümnin planlarini vaxtairi dbi ictimaiyytin müzakirsin vermyin ciddi mli hmiyyti ola bilr. Nriyyatlarin trcüm bölmlrind çalian mkdalarin ixtisasca tkmillmsi, hmin öblrin redaktor v mütrcim kadrlari il qüvvtlndirilmsi d mühüm vziflrdndir. Tani olduumuz trcümlr göstrir ki, mütrcimin lindn çixan, lakin ikinci v daha iti bir gözl oxunulacaq tqdird asanliqla aradan qaldirila biln xta çox vaxt mhz mütxssis bir redaktorun lin dümdiyi üçün trcümnin l yazmasindan bir baa kitabin shiflrin glib çixir. Trcüm kitablarinin çapa hazirlayarkn onlarin trtib, nriyyat v poliqrafiya tlblrinin müasir sviyyd olmasina xüsusi qayi göstrmk lazimdir. Bdii trtib zamani kaiz, cild, rift v s. seçrkn bütün bunlarin ziz qonaa göstriln ehtiram sviyysind olmasina fikir verilmlidir. Hmin trcümlr bir qayda olaraq müqddim, yaxud söz ardi, çtin anlailan klmlrin izahi, corafi, tarixi v fsanvi adlar göstricisi il tchiz olunmalidir. srimizin ilk onilliyind xalqimiza Sabir qdr yaxin v doma olan digr bir air tsvvür etmk çtindir. Lakin mütxssislrin, bzi yali, tcrübli müasirlrimizi çixmaq rtil indi çoxlu oxucu tapmaq olar ki, msln, Sabirin taziyanlrind xatirladilan bütün tarixi hadis v xsiyytlri, mtbuat nümunlrinin adlarini v mahiyytlrini yaxi bilsin? Odur ki, Seyid Hüseynin, Hbib Smdzadnin, ziz Mirhmdovun v Mmmd Mmmdovun hazirlayib nr etdirdiklri "Hop ­hop nam"lrin 355­shiflik kitabinda 5-c shiflik d rh v izhata rast glmirik.

24

Kim dey bilr ki, keçn srin rus hyati il son drc möhkm bali olan rus airinin srimizin 60 ­ ci illrind Azrbaycan dilind çixan trcümsini bu cür rh v izahata ehtiyaci yoxdur?! Bu chtdn nriyyatlarin xsisliyi bzn o drcy çatir ki, baqa rhlr v izahlar bir yana dursun, srin hansi dildn trcüm edildiyini bel kitabin bir küncünd göstrmyi lazim saymirlar. Mssln, XIX ­ XX srlrin fransiz nasirlrindn Jul Renarin "Gündlik" kitabçasini almi gnc v tcrübsiz oxucu bu srin kim mxsus olduunu v hansi dildn trcüm edildiyini müyynldirmk, müllifin trcümeyi ­ halina dair müxtsr bir mlumat almaq üçün kömkçi dbiyyat axtarmali olacaqdir. "Neç air varsa, bir o qdr d üslub mövcuddur" deyiblr. Hmin klami bir qdr dyidirib demk olar ki, nec mütrcim varsa, bir o qdr d mütrcim üslubu vardir. Bel olan surtd rus klassiklrinin er kitablarinin dilimiz trcümsind yol veriln çox üslubluluu nec qiymtlndirmk lazimdir? Msln, Lermontov poeziyasinin Azrbaycan dilin trcümsindn 17 mütrcimin itiraki, yaxud Nekrasovun "Seçilmi srlri"nin 13 ­ air trfindn trcüm edilmsi yaradiciliq incliklri v üslubu vhdt baximindan tqdirlayiqdirmi? Xüsusn poeziya srlrinin trcümsind kollektivçilik el bir arzuedilmz lvanlia gtirib çixarir ki, n tcrübli redaktor bel onun öhdsindn glmy qadir deyil. lbtt, biz bir airin rus qlm yoldalarinin srlrindn , yaxud klassik poeziyasindan istdiyi vaxt hr hansi bir sri trcüm v çap etdirmsini ancaq alqilayiriq. Lakin söhbt nriyyatin irlicdn planladirdii trcüm kitabindan gedirs, bunu vaxtindaca öz yazi üslubu, psixoloji almi, maraq dairsi v s. etibaril müllif daha yaxin olan, onun srlrinin trcümsi sahsind artiq müyyn nailiyytlr qazanmi bir Azrbaycan airindn xahi etmk daha mqsd uyun olmazmi? Bu deyilnlrdn heç d o ntic çixarilmasin ki, biz bir klassiki ömürlük bir mütrcimin adina yazilib, onun baqalari trfindn trcümsini rdd edirik. sla yox? Hr zamanin bdii trcüm qarisinda irli sürdüyü müasir tlblri var v hmin tlblr sasn d rus poeziyasinin görkmli nümayndlrinin yaradiciliini Azrbaycanda da glck nsillr dön - dön qayidacaqlar. Bu baximdan istedadli air sa smayilzadnin Mayakovski yaradiciliindan trcümlr etmk tbbüsü bizi sevindirir. O, airin indiydk dilimizd sslnmmi "Qulaq asin" v "Möcüz" erlrinin trcüm edib oxuculara çatdirmidir. ("dbiyyat v incsnt" qzeti, 30 iyun 1973). Yen vvlki sözümüzün üstün qayidiriq. Bir kitabin 17 air trfindn trcümsi iin sürtini v hmin kitabin yubiley, yaxud bir mdniyyt bayraminadk çixmasini tmin edir. Lakin unutmaq lazim deyil ki, yubileylr keçir, kitab is bzi qüsurlarin da içind olmaq rtil hmi qalir. Planladirma il laqdar olaraq bunu da qeyd etmk vacibdir ki, biz d bir qisim trcüm srlri dön - dön çap olunduu halda, müasir sovet dbiyyatinin bzi çox görkmli simalarinin ittifaq v dünya miqyasinda taninan srlrini oxucularimiz hl d ana dilind mütali ed bilmirlr.

25

Zmanmizin gözl airi, dbiyyatimizin asaqqali Nikolay Tixonovun Azrbaycan dilind bu vaxtadk bir dn d olsun poeziya kitabi yoxdur. Böyük Vtn müharibsi cbhlrind sovet adamlarinin qhrmanliini geni bdii lövhlrd sntin orijinal vasitlri il ks etdirn K. Simonovun romanlarinin heç biri Azrbaycan dilind kitab kimi buraxilmamidir. Eyni sözlri Bakixanovun, Bondarevin v baqalarinin da hmin mövzuda yazilmi qiymtli srlri haqqinda demk olar. Azrbaycan dbiyyat sevrlrinin bu srlr böyük mnvi ehtiyaci var. Rus nzri tnqidinin dünyada taninmi nümayndlri Belinski, Dobrolyubov v Çernievskinin Azrbaycan dilind kitablari artiq çoxdan az tapilan biblioqrafik nadir nüsxlr çevrilmidir. Sovet dbiyyatünasliinin v estetik fikrinin qiymtli nümunlri olan B. Suçkovun "Realizmin taleyi" kitabinin, Q. . Lomidzenin, M.. Qrafçenkonun, V. H. erbinanin müasr dbi problemlr dair monoqrafiyalarinin trcümsini d biz bu sahd vacib vziflrdn hesab edirik. Azrbaycanda bdii trcümnin tarixin, nzriyysin v tcrübsin M. Arifin, Cümüd zimovun, Samir Qurbanovun, sgr Aayevin, Bayram Tahirbyovun, Mmmdaa Sultanovun, Hbib Babayevin, Clal Mmmdovun, Frid Vlixanovanin v baqalarinin mqal v kitablari hsr olunmudur. Son illrd Gültkin Sultanova, Oktay Babayev v Vkil Haciyevin bu sahd maraqli çixilari müahid edilmkddir. Lakin trcüm mhsulunun hcmin nisbtn trcüm haqqinda dövrü mtbuatda yazilar xeyli azdir. Bzi resenziyalar hayli ­ küylü triflrdn ibart olur. Bu cür triflr it tsir bailadii kimi, mütrcim zhmtini yer vuran inkar ruhlu tnqid d heç ks lazim deyil. Mütrcimin ny müvafiq olduunu, yaxud uursuzluqlara düçar olduunu konkret faktlar sasinda göstrmk lazimdir. Bdii trcüm il mul olan yoldalarin böyük dstsinin myini vaxtairi ümumildirn icmal mqallrini barmaqla saymaq olar. Onu da qeyd edk ki, trcüm sahsind dbi hyatimizin çox mühüm faktlari bzn tnqidin v nzri fikrin diqqtindn yayilir. oloxov srlrinin 8, Qorki srlrinin 15 ­ cildd Azrbaycan dilin çap olunmasi respublikamizda bdii trcüm sahsind öz miqyasi v mahiyyti etibaril misilsiz dbi ­ mdni hadislr idi. Bu çoxcildliklrin müsbt tcrübsinin ümumildirmy, yol verilmi bzi qüsuralrini tnqid etmy, nticlr çixarmaa bu gün d ehtiyac vardir. Tssüf ki, mlumat xarakterli yazilari v tk ­ tük kiçik mqallri çixmaq rtil hmin hadislr biz d geni müzakirnin predmetin çevrilmdi. Bu ilr bilavasit mul olan trcüm bölmmiz nriyyatla laq saxlayib ciddilikl hmin trcümlrin müzakirsini keçirmyin qayisina qalmadi. Biz d son illrd o qdr çox trcüm materiali toplanmidir ki, onu ümumildirmy, qazanilmi tcrüb sasinda elmi ­ nzri v mli nticlr çixarmaa, tövsiyylr hazirlamaa böyük ehtiyac duyulur. "dbiyyat v incsnt" qzetinin trcüm msllrin dair 1974 ­ cü ilin sonlarinda keçirdiyi "Dyirmi stol" müavirsi, hmin qzetin "Kommunist" qzetinin, "Azrbaycan" jurnalinin drc etdiklri bzi mqallr bu sahdki ehtiyaci ödmk üçün hl azdir.

26

Rus dilindn trcümlrin bir qismindn, hm d sasn onlarin ümumi msllrindn bhs etdik. SSR xalqlari, Avropa v dünya dbiyyatlarindan ana dilimiz trcümlrin, kinossenaririn, radio v televiziya verililrind istifad olunan dbi mtnlrin trcümsi, bdii trcümnin sntkarliq msllri trafli thlil möhtacdir. Lenin mükafati laureati M. S. aginyanin mqallrinin birind deyilir: " rq dillri ailsind Azrbaycan dili n çox imkanlara v geni yayilma perspektivlrin malik olan dillrdn biridir. Ecazkar drcd aydin, asan v lakonik olan bu dil rq nitq mdniyytinin bütün gözlliklrini özünd toplamidir. Onu öyrnmk asandir, hmin dili bilni is bütün rqd baa düürlr". Lermontovun Azrbaycan dili haqqinda yazdiqlarindan tqribn 135 ­ il sonra, sovet dbiyyatinin abirçyi, doma ermni dilindn, sas srlrinin yazdii rus dilindn savayi, bir neç xarici dili d mükmml biln sntkar trfindn deyilmi bu fikir, dilimizin glib çatdii müasir yüksk sviyynin, onun geni miqyasda inkiaf üçün böyük imkanlara malik olduunu bir daha tsdiq edir. Biz inaniriq ki, rus, sovet v dünya klassikasinin görkmli srlrini bu dild yenidn canlandirmaq, bellikl d xalqlar arasinda dostluq, qardaliq tellrini getdikc qüvvtlndirmk, mdniyytlrin v dbiyyatlarin qariliqli laq v tsirini inkiaf etdirmk üçün Azrbaycan yaziçilari, mütrcimlri bundan sonra daha fal yaradicliq zmi il çaliacaqlar.

27

Information

Nzriyy msllri ­

27 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

711122


Notice: fwrite(): send of 222 bytes failed with errno=104 Connection reset by peer in /home/readbag.com/web/sphinxapi.php on line 531