Read Microsoft Word - yardimci.doc text version

GELENEKSEL KÜLTÜRÜMÜZDE VE ÂIKLARIN DLNDE SAYILAR Yrd.Doç.Dr.Mehmet YARDIMCI*

Türk kültüründe sayilar çok önemli bir yere sahiptir. Bunlarin büyük bir bölümü dini inanmalardan kaynaklanmaktadir. nançlar yaam biçiminizi dorudan doruya etkilemekte, bu etki, edebiyatimizda, sanatimizda, müziimizde, halk oyunlarimizda kendini göstermektedir. Bazi sayilarin kültürümüzdeki ilevi slamiyet öncesi sosyal hayatimiza dayanmakta. Kimi sayilar destan ve masallarimizda önemli ölçüde yer almaktadir. Edebiyatimizda da dinin etkisi çok fazladir. slâmi inanilar gerek halk, gerekse divan edebiyatinda önemli ölçüde kendini hissettirmektedir. slâm dininde bazi sayilar kursal bir özellik tair. Bir, Üç, Dört, Be, Yedi, Dokuz, On iki, Kirk vb. sayilarin dini bakimdan çeitli anlamlan bulunmaktadir. Kutsal özellik taiyan bu sayilarin anlamlari çeitli yazilarca nesir biçiminde ilenirken, âiklar tarafindan da iirlerde sik sik dile getirilmitir. Geleneksel kültürümüzde sayilar üzerine kurulan inançlann kaynaklarini hem slam dinine hem de Orta Asya yaayiina ve amanizm'e dayanmaktadir. Destanlarimizda, masallarimizda, hikayelerimizde, iirlerimizde ve günlük yaayiimizda sik sik rastladiimiz sayilari geleneksel kültürümüzde ve âiklarin dilinde u ekilde belirlemek mümkündür.

* Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eitim Fakültesi Öretim Üyesi, zmir

637 Bir Sayisi slâm dininde bir sayisi Allah'i ifade eder. Allah birdir ve tektir. Dede Korkut'ta... yerde geçen bir sayisi âiklarimizin dilinde ve telinde:

Onlar birdir bir oluptur Halk içinde sir oluptur Tecellide nur oluptur Allah bir Muhammet Ali (Pir Sultan Abdal) biçiminde sikça dile getirilmitir.

ah-i Merdan kullariyiz Biz biriz birkaç deiliz Kanaat ile yürürüz llâ tokuz aç deiliz (Hatayi)

Üç Sayisi Geleneksel kültürümüzde ve âiklarin dilinde en çok ilenen sayilardan biridir. H.Avni, aman dininin esaslarina göre âlem üç bölümden meydana gelmitir, deyip bunlari:

a) Yeryüzü (orta dünya) b) Yer altindaki karanlik dünya (aaidaki dünya) c) Gökteki nur âlemi (yukaridaki dünya) biçiminde açiklamaktadir1. Ziya Gökalp de: "amanizm, yukaridaki semayi önce üç kat tasavvur etmitir. Ouzun sa kolu üç oktan olutuu için, yukaridaki semanin üç oktan olmasi tabii olarak kabul edilmektedir. Yakutlar'daki atein üç çeitten olmasinin sebebi de kâinatin üç bölümden meydana gelmesi yüzündendir." demektedir2. Türk kültürü ve geleneksel kültürümüzde üç sayisi ile ilgili hususlarda çok deiik biçimde rastlanmaktadir. Bunlarin bazilarini u ekilde belirlemek mümkündür: · Eski Türk efsanelerinde üç sayisina çeitli motiflerde rastlanmaktadir. Türklere göre insan, evrenin üç önemli varliindan biri olarak kabul edilir. Türk mitolojisinde de ilahlar Gök tanri, Yer Sular ve Yaiz Yer olmak üzere üçe ayrilir. · Bir Türk efsanesinde terazi burcu, üç ana yildizla iki yan yildizdan olumutur. Üç yildiz göe kaçan geyikleri, iki yildiz ise onlari kovalayan avci ile yayi olmulardir. Terazi burcunun üç yildizi çou Türk efsanelerinde, usta bir avci tarafindan amansiz bir ekilde kovalanan ve

1 2

H:Avni Yüksel, Türk Folklorunda Sayilar, Milli Folklor, Ankara, 1981 Ziya Gökalp, Türk Töresi, stanbul, 1963, s. 107

638

canini kurtarmak için kendilerini göe atan "üç geyik" gibi tasavvur edilmitir3. · Karluk Türkleri üç airetten meydana gelmitir. · Ouz menkibesine göre Ouz Han üç gün annesinin sütünü emmemi, annesi üç gece gördüü rüya sonucu rüyasinda kendisine söylenen ekilde hareket etmiti. · Ouz'un oullarindan biri bayrainda sembol olarak altin bir yay üzerine üç gümü ok kullanmitir. · Göç destanin rivayetinde Bou Han'a Tanri tarafindan verilmi üç karga bulunmaktadir. Bu kargalar memleketin her yerinde olup bitenden hakana haber getirmilerdir4. · Çin Türklerinde düün merasimi üç aamada yapilir. Gelin kiz kocasinin evine geldikten sonra üç gün kocasi, kaynanasi ve kayin babasiyla kari kariya gelmesi yasaktir. Manas destaninda da üç sayisinin ön planda olduu görülür. Manas'ta rastladiimiz üç sayisi ile ilgili unsurlardan bazilari öyledir. · Manas'in elde tuttuu yerlerden birinin adi Üç Koay' dir. · Semetay üç gece ayni rüyayi görür. · Manas üç gün kimse ile konumaz. · Kirgizlar'in ayrilmaz yiitleri üç tanedir. · Manas'm önüne üç kiz gelip yüzlerini yirtarak ait söylerler. · Dede Korkut hikâyelerinden de üç sayisinin 43 defa aldii görülmektedir. Bunlardan bazilari öyledir. · Bamsi Beyrek hikâyesinde Bey yiit, dümandan esir bezirgan ve mallari kurtarinca karilik olarak üç ey beenir. · Dede Korkut'un yakarii ile Deli Kaçar'in eli yukarida kalinca, bacisini vermeye razi olur ve üç kere aizindan ikrar eyler. · Çoban sapan ile yere bir ta atinca o yerde üç yil ot bitmez. · Dirse Han Olu Boaç han hikâyesinde Dirse Han'in olu Boaç, üç kabile çocuu ile aik oylar, üzerine gelen boadan üç olan kaçar Boaç kaçamaz. · Bayindir han Begil'i üç gün av eti ile besler.

3 4

Gökalp, a.g.e. s.41 Nihat Sami Banarli, Resimli Türk Edebiyati Tarihi, C.2, s.29

639 Üç sayisi Atasözlerimizde ve Deyimlerimizde:

· Er oyunu üçe kadar · Üç nal ile bir ata kalmak · Üçe bee bakmamak · Üç aai be yukari · Balik ile misafir üç gün sonra kokmaya balar, biçiminde yer aldii gibi bilmecelerimizde de:

Üçü üçler çaidir Üçü cennet baidir Üçü derler devirir Üçü vurur daitir (Mevsimler) biçiminde rastlanmakta olup; masallarda da "üç güm üç gece, gökten üç elma dütü, padiahin üç olu, üç zaman sonra " gibi söyleyilerle sik sik çikmaktadir. Üç sayisi Alevi toplumu için de çok önemli olup üçler sözü ile Allah, Hz. Muhammet, Hz. Ali ifade edilmektedir. Samanlarda da üçer akina üç çift kalkip samah oynar. Körolu destaninda da önemli bir yeri olan üç sayisi için destanda Körolu'nun: Süremedim kara günün demini Giyemedim güveyilik donumu Üç gün oldu kir at yemez yemini Söylen Demirciolu durmasin gelsin

biçiminde söylei görülmektedir. Âiklarin dilinde ise:

te bu deme gelince Üç kez dodum annenden Nice yavru uçurdum Nice âiyâneden (Kaygisiz Abdal) Kudret tarafindan üç melek geldi Cebrail emretti, aflâke saldi Anda coan ruhu ikiye böldü Can, hasret kalemin çalandir Haydar (Sadik)

Dört Sayisi Dört sayisi slam felsefesinde ve halk inanilarinda bazi temel unsurlari nitelendirmek için kullanilir. Bunlardan bazilari Dört unsur, Dört kitap, Dört Mezhep (Hanefi, Safi, Maliki, Hanbeli)'dir.

640

Bektailikte tasavvuftan gelen eriat, Tarikat, Marifet, Hakikat kavramlari "Dört Kapi" ifadesiyle anlatilir. Aiklarin dilinde en çok kullanilan dört kapi kavrami:

Derviin dört yaninda dört ulu kapi gerek Nereye bakar ise gündüz ola gecesi Bu eriat güç olur Tarikat yoku olur Marifet sarpli durur Hakikattir yücesi (Yunus Emre) Tarikat imam gerek Bir tasdik imam gerek Talip bu dört kapinin Varindan tamam gerek (Kul Ahmet)

deyilerinde olduu gibi sik sik dile getirilmiler, kimi zaman da:

Açildi hak kapisi Sunuldu ak dolusu O dört kapidan içre Girenin canina hû (Kemteri) Yaratmitir onsekiz bin alemi Cebrail artan indirdi kelâmi Dört kapinin yazdii kalemi Diyen bilmez bilen demez ne seyran (Dervi Mehmet)

Dört kitap dötr mezhep adem eyadir Ol mahbubun ismi ruha gidadir Söyleyen söyleten nutk-i Huda 'dir Tûti lisân eden kendidir kendi (Seyrani) Dört melek halketti Halak-i cihan Birer hizmet üzre müekkil her an Mikâil'e Baran Cibril'e Kur'ân Azrail 'e ervah srafil 'e Sûr (Dertli) Dinleyip öüdün almayan kii Dinin tarikatin bilmeyen kii Dört mezhep nedendir görmeyen kii Harap olur nice kuldur efendim (Kul Himet) deyilerinde belirtildii gibi dört kapinin yani sira dört mezhebi iaret etmilerdir.

Be Sayisi slâm inancinda önemli bir yer tutan be sayisi çou kaynaklarda be vakit namaz olarak gösterilir. Bunun diinda elde be parmak vardir. Hattatlar Allah yazisini genellikle el eklinde yazarlar. Ayrica be demekle

641

Ehl-i Beyt kastedilir. Ehl-i Beyt, Hz. Muhammet, Hz. Ali, Hz. Patima, Hz. Hasan ve Hüseyin'dir. Âiklarin dilinde: Vaiz olsan camilerde akisan Be vaktini kilmayana kakian Dört kitabi ders eylese okusan Ali evliyadir bilmeyince fayda yok (Sefil Ahmet) deyiinde olduu gibi kimi zaman be vakit namaz olarak belirtilirken, kimi zaman da: Üçler beler o kapiyi açtilar Muhabbete misk ü amber saçtilar Hakliyi haksizi orda seçtiler Suçlu olanlara yer bulunur mu (Sakine Baci) Üçler dü âlemde birlie y ettin Beler de önlerin dâmenin tuttu Birlik lokmasini yediler yuttu Dümeni pak olan pirler de billah (lhami) deyilerinde olduu gibi Ehl-i Beyt kastedilmektedir. Yedi Sayisi Yedi sayisi Orta Asya Türk boylarindan günümüze kadar Türk halk inançlari ile günlük yaamlarindan en çok sözü edilen sayilardandir. Yedi sayisi Anadolu'da ve bütün Türk boylarinda kutsal sayilmaktadir. Bunlardan bazilari u ekilde belirlemek mümkündür. · Altay Türklerine göre ayin tutulmasi "yedi bali dev" yüzündendir. · Kirgiz Türklerinde Kutup Yildizinda bulunan " Büyük Ayi"ya, "Yedi Bekçi" denir. · Orta Asya ve Anadolu Türklerine göre yer yedi kattir. · Kur'an-i kerim yedi harf üzerine inmitir. · Mekke ve Medine arasinda yedi kale vardir. · Kur'an-i Kerim'de Yusuf Pegamber kissasindaki rüyaya göre yedi besili inei, yedi zayif inek yer yorumunda yedi yil kitlik olur.

642

· Hac'da Kabe yedi kere tavaf edilir. · Kur'an-i Kerim'de geçen Eshab-i Kehf olayi, Yedi Uyurlar olarak bilinir. · Hz. Ebubekir Musaf i yedi suret yazdirmitir. · Cuma namazinin yedi farzi vardir. · Süleymaniye camii yedi senede yapilmitir. · Çile yedi yil doldurulur. Yunus Peygamber Diyarbakir kalesinde yedi yil oturmu, Eyüp Peygamber, Haran"a bir maarada yedi yil çile doldurmutur. · stanbul yedi tepe üzerine kurulmutur. · Bursa'da yedi Osmanli türbesi vardir. · Osmanli devleti kurulduktan sonra yedinci asirda yikilmitir. · Dünyanin yedi harikasi vardir. · Gökkuai yedi renktir. · Bata yedi delik vardir. · Dilimizde sözcük türleri yedi tanedir. · Gökteki takim yildizinin en ünlüsü Ülker yildizina "Yedi Kandilli Süreyya" denir. · Müzik notasi yedi tanedir. · Ailede soy yedi göbee kadar çikarilir. · Kefene yedi arin bez de denir. · Mevlâ'nin mesnevisi yedi cilttir. · Anadolu'da düünün en namlisi yedi gece yedi gündüz olanidir. · Çocuk yedi yainda okula gönderilir. · Hafta yedi gündür. · Tehlikeli ve saa sola zorla baski yapanlara "yedi bela" denir. Aiklarin dilinde ve telinde yedi sayisi: Serangâhi imi arin yücesi Düldül imi Kamberi 'nin hocasi Server Muhammed'in Mi'rac gecesi Yedinci felekte arslan olan ah (Pir Sultan Abdal)

Mümkirin gidasi Hak'tan kesildi Nesimi yüzüldü mansur asildi Dünya yedi kere doldu issildi Dolduran Muhammet eken Ali'dir. (Pir Sultan Abdal)

643

Müsahipsiz yedi adim varilmaz rfan olmayinca au yudulmaz Yularsiz deve katara gelmez Hakk'in ikrarin kime verdin sen (Teslim Abdal) Toprak yurt bulmaya güvercin uçtu Yedi yil deryada hem kanat açti Bir yeil kubbeye kondu konutu Bir avuç turanin saçaniyiz biz. (Hüseyin Fevzi) biçiminde dile getirilmitir. Dokuz sayisi Türklerde kutsal sayilan sayilardan birisi de dokuz sayisidir. Bu sayiya geleneksel kültürümüzün her aamasinda rastlamak mümkündür. Altay Yaradili destanina göre Tanri yerden "dokuz dalli" bir aaç bitirerek her dalin altinda bir insan yaratmitir. Bunlar dokuz insan cinsinin atalari olmutur. Bu dokuz insana "Dokuz Dedeler" denmektedir. Bu durum destanda: Tanri yine buyurdu:-Bitsin, dokuz dali da! Dallar çikti hemence, dokuzlu budai da. Kimse bilmez Tanri 'nin düüncesi ne idi Soylar türesin diye öylece emir verdi. Dokuz kii kilinsin, dokuz dalin kökünden Dokuz oymak türesin; dokuz kii özünden!

biçiminde görülmektedir. Aiklarimizin dilinde:

Sekizimiz odun çeker Dokuzumuz ate yakar Kaz kaldirmi bain bakar Kirk gün oldu kaynatirim kaynamaz

biçiminde örneklerine az da olsa rastlanan dokuz sayisi kültür tarihimizde oldukça önemli yer tutmaktadir. Türk hakanlarinin hakimiyet alameti davul ve tular dokuz tanedir.

1

Bahattin Öel, Türk Mitolojisi, Ankara, s.453

644Altay Türkleri'nde Samanlarin omuzlarinda dokuz ok ve yay sembolü bulunmaktadir. Mamas destaninda sik sik rastladiimiz dokuz sayisi Dede Korkut'ta da "Doduunda dokuz erkek deve kestiim oul'V'dokuz bazlam ile bir külah yourt" "Dokuz çoban" gibi ifadelerle görülmektedir, Hak takviminde "mart dokuzu" deyimi olarak görülen dokuz sayisi atasözleri ve deyimlerimizde de sikça kullanilmitir. Bunlardan bazilari: · Dokuz at kazia balanmaz. · Dokuz ölç bir biç · Donsuzun gönlünden dokuz top bez geçer. · Güzellik ondur, dokuzu dondur. · Doru söyleyeni dokuz köyden kovarlar. · Boaz dokuz boumdur. · Dokuz ay karninda taimak. · Aça dokuz yorgan örtmüler yine uyuyamami. · Dokuz dourmak gibi söyleilerdir. Oniki Sayisi Oniki sayisi halkimizca kutsal sayilan sayilar arasindadir. Bu sayi özellikle Alevi ve Bektailer tarafindan kutsal bir sayi olarak bilinmektedir. 12 sayisi oniki din büyüünün adi için Oniki mam deyimi olarak kullanilmaktadir. Birincisi Hz. Ali olan oniki imamlar sira ile unladir. 1) Hz. Ali 2) Hz. Hasan 3) Hz. Hüseyin 4) Muhammed Bakir 5) Zeynel Abidin 6) Câfer-i Sadik 7) Musa-i Kâzim 8) Ali Rizâ 9) Muhammed Taki 10) Ali Naki 11) Hasan Askeri 12) Mahdi Edebiyatimizda sayisi âiklarin dilinde ve telinde en çok dile getirilen sayidir. Bunlardan bazilari:

645

Oniki mam 'a niyaz eylerim Hasan Askeri 'ya hâlim söylerim Muhammed Mehdi 'ye tamam eylerim Cümle günahima imamlar medet (Dervi Mehmet) Oniki mam 'm demin görmü Safine-i Nuh 'a biz de binmiiz Muhammed ali 'ye ikrar vermiiz Güruh-i Nâciyiz dönmeyiz geri (Hayriye) Gelin vaz, geçelim biz bu gümandan Sakin çikarmasin dinden imandan efaat umariz Oniki imam 'dan Onlarin atasi ali deil mi (Kul Ahmet) Böyle bulunmu tadin her helvacilar Oniki mam 'dan okur nâciler Felekler semanin döner bacilar Nefsin baini biç üryan ol da gel (Seyrani) Kul Veli 'yim niyaz ederim Hakk'in buyurduu yola giderim Dinim hak'tir Hak kelâmi söylerim Oniki mamlara ereyim deyu (Veli) Demolu görmü idi düünü Eildi secdeye koydu baini Ali 'ye pay çikardilar döünü Oniki mamlarin kurbaniyim ben (Dedemolu) Pir Sultan Abdal cokuna Gel otur gönül köküne Oniki mam akina Ben bu seri vere geldim (Pir Sultan Abdal)

646

Hû diyelim gerçeklerin demine Gerçeklerin demi nurdan sayilir Oniki mam katarina uyanlar Muhammed Ali'ye yardan sayilir. (Hatayi) biçiminde söyleilerdir. Kirik Sayisi Türkler tarafindan, ilk çalardan bu yana kirk sayisinin kutsalliin inanilmaktadir. slâmiyet'te Kur'an'dan bu yana önemli bir yer tuttuu görülmektedir. Örnein, kirk erbain Kur'an'da 48 kez geçmektedir. Alevi ve Bektailerde Hz.Ali'nin bakanlik ettii kirk kiinin meclisine "Kirklar Meclisi" denmektedir. Bu sayi geleneksel kültürümüzde de deiik biçimlerde görülmektedir. Bunlardan bazilarini u ekilde belirlemek mümkündür. · Doumdan sonra kirk gün içinde bulunan anne ve bebee "kirk" denir. Kirk çikmasi, anne ve bebek için önemli bir olay olarak bilinmektedir. · nania göre, çocuk ayaklarini basmazsa ve gelimezse buna "kirk basti" denir. · Kirkli çocuun elbise ve bezlerinin suyunun diari atilamayacaina inanilir. Ouz Kaan ve Saltuk Bura han Destanlarinda, kirk sayisina sikça rastlanir. Ouz, kirk günde yürür. Manas Destaninda kirk sayisi 127 yerde kirk yiit, kirk savaçi, kirk gelin, kirk güzel, kirk kulaç vb. biçimlerde görülmektedir. Dede Korkut'ta kirk yiit, kirk namert, kirk er, kirk ota, kirk gün kirk gece gibi ifadelerle yüz yerde karimiza çikmaktadir. Kirk yiit motifinde olduu gibi, kirk kiz motifi de bütün Türk destan ve masallarinda çok geçer. Bey ve beyin olunun kirk yiidi bulunduu gibi hanimlarin da kirk kizi bulunur. Anadolu'da yer isimlerinde de Kirkaaç, Kirklareli, Kirkpinar, Kirktepe, Kirkkuyu, Kirkkavak gibi rastlanmaktadir. Aiklarimizin dilinde ve telinde ise kirk sayisi: Kiklar arzleyledi Elmali ehri Boazhisarinda ol böldü nehiri Bol yerde küffara eyledi kahri Ol dem kiliç pirim eline (Geda Muslu)

MP

647

Sersem Ali vardi pire dayandi Çiraimiz kirk budaktan uyandi Mürid olan her bir renge bayandi Hünkâr haci Bektai pirim hû deyu (Sersem Ali) Payim gelir erenlerin payindan Muhammed neslinden ali soyundan Kiriklarin ezdii engür suyundan Bir sen iç sevdiim bir de bana ver (Kul Hüseyin)

Pir Sultan'im eydür dünya fanidir. Kirklarin sohbeti ak mekânidir. Vücudun ehrinde Hakk'i görürsün Seyrani bu ehre seyran ol da gel (Seyrani) biçiminde ifadelerle dile gelmektedir. Bunlarin diinda halkimiz tarafindan kutsalliina inanilan sayilar da bulunmaktadir. nsan vücudunda 366 kemik bulunduundan 366 sayisi kutsal sayilar arasinda gösterilmektedir. Yetmi iki milleti iaret ettii için 72 Ondört mâsum-i pak için 14 sayisi, Allah'in adlarini ve doksan dokuz Nebi'yi iaret ettii için 99 sayisi da kutsal sayilar arasinda gösterilmektedir. KAYNAKÇA 1. Saadettin Nüzhet Ergun, Bektai airleri, stanbul, 1930. 2. Afet nan, Türk destan ve Masallarinda Kirklar Motifi, Türk Dili, ubat 1958 3. H.Avni Yüksel, Türk Folklorunda Sayilar, Erciyes, Yil 3, s. 29-31 4. Prof.Dr. Orhan Acipaymih, Türkiye'de Doumla lgili Adet ve nanmalarin Etnolojik Etüdü, Erzurum, 1961 5. Bahattin Ögel, Türk Mitolojisi. 6. Turgut Koca, Bektai Nefesleri ve airleri, stanbul, 1990 7. Halit Özdemir, Ardanuç ve Çevresindeki Kirk Basmasi ve Kirkla lgili nanilar, Türk Folkloru, stanbul, 1975, s.72 8. Ziya Gökalp, Türk Töresi, stanbul, 1963 9. Nihat Sami Banarli, Resimli Türk Edebiyati Tarihi, s.2 10. Tuncer Gülensoy, Türklerde Dokuz sayisi, Erciyes, s.27

Information

Microsoft Word - yardimci.doc

12 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

825981