Read Dede Korkut Hikayelerinden 'Begil Ogli Emrenün Boyi'nin Tahlili' text version

DEDE KORKUT H KAYELER NDEN "BE L OLI EMRENÜN BOYI"NIN TAHL L * Dr. Doan KAYA Kizilirmak dergisinin 5. Sayisinra Dede Korkut Hikayelerinden " ç Ouza Ta Ouz Asi Olup Beyrek Öldüü Boyi" nin tahlilini yapmaya çalimitik. Bu yazimizda da sir baka hikayenin tahlilini vereceiz. Hikayenin tahlilini yaparken, balica u hususlar üzerinde durduk: 1. Sosyal Hayat a. Avcilik b. Mücadele c. Aile-Kadin-Oul d. Töre 2. Maddi Unsurlar a. Kiyafet b. Mal ve Hediye c. Alet ve Eya d. Hayvanlar 3. Manevi Unsurlar a. nsanlarin karakteristik yapilari b. nanç c. Sayi 4. Tabiat 5. Mekân 6. Olay 7. Zaman ........................................... 1. Sosyal Hayat a. Avcilik : Dede Korkut Kitabi'nda avciliin insanlar için sadece bir geçim vasitasi deil, elenme ve terbiye vasitasi olarak da kariimiza çiktii görülür. Avcilik, göçebe insani için ok atmada, yay kullanmada ve ata binmede kendini göstermesi bakimindan iyi bir vesiledir.

*

yayimlandii yer: Kizilirmak, S. 10, Ekim 1992, s. 19-23.

Hikâyede bey, maiyetindeki adamlari alip ava çikar. Avda yabani geyik veya boa avlanir. Hikâye kahramanlarindan Begil, iyi bir avcidir. Avladii hayvan semiz ise boazlar, ayet zayif ise kulaini delip serbest birakir. Üç yüz altmi alti alp ava binse, kanlu geyik üzerine yoriyi olsa, Begil ne yay kurar idi, ne oh atar idi, buanun siinun boynina atar idi, çekip turgurur idi. Aruk olsa kulain deler idi ayda bellü olsun diyü, amma semüz olsa boazlar idi. Eer bigler geyik olba kulai delük olsa Begil sevincidür diyü Begile gönderürler idi. (s.93)* b. Mücadele: Hikâyelerin pek çounda yer alan dümanla mücadele motifine bu hikâyede de rastlariz. Düman, Ouz'a saldiracai zaman onun zayif bir anini kollar. Sözgelii; Begil, ayaini kirip kuvvetten düünce bunu firsat bilir, üzerine asker gönderir. Sava "Din-i Muhammed" uruna yapilir. Baba ne söylersin ne aydursun? .................. Ala gözlü üç yüz yiidin mana virgil yoldalia Din-i Muhammed yolina dürieyim senün-içün. (s. 96-97) Mücadele, genellikle önce iki kii arasinda olur. Vurumaya balamadan önce iki taraf birbirine moral bozucu ve gurur kirici sözler söylerler. ...olana kâfir soylami, görelim ne soylami: Aydur: Olan olan ay olan Haramzada olan Altinda al aygiri aruk olan Kara polat öz kilici gedik olan Elindeki sünisi sinik olan A tozlu yayi gide olan Yanindai yoldalari çiplak olan Karanguluça gözleri çönge olan ökli melik sana kati pusdi Meydandaki ol olani tutun

*

Verilen örneklerdeki sayfa numaralari u esere aittir: Maherrem ERG N, Dede Korkut Kitabi, Türk Kültürünü Aratirma Enstitüsü Yayinlari, Ankara, 1964.

Karusindan a ellerin balan Gafillüçe görklü bain kesün Alça kanin yir yüzine tökün didi A sakallu Baban var ise alatmagil Yalunuz yiit alp olmaz Yavan dibi berk olmaz Kadasi yetmi kavat ali kavat Kayida dön bakalim. (s.97-98) Begil'in olunun cevabi ise öyledir: Herze merze söyleme mere itüm kâfir Altumda al aygurum ne beenmezsin Seni gördi oynar Egnümdeki demür tonum çignüm kisar Kara polat öz kilicum kinin torar Kargu tali sünüm ne beenmezsin Göksün delüp göe pirlar Aca tozlu kati yayum zari zari inler Sadaka ohum kiin deler Yanumda yiitlerüm sava diler Alp ere korku virmek ayib olur Berü gelgil mere kafir dürielüm (s.98) ki kii arasinda yapilan mücadele bazan geceye kadar sürer. Giceye kadar cenk ide-y-idük (s.98) Çarpima sirasinda iki tarafin askeri neticeyi bekler. c. Aile-Kadin-Oul: Ouzlarda aile hayati çok siki balarla birbirine balanmitir. Sevgi, sadakat, itaat, yardimlama bu balardan bazilaridir.

Kadin, erkeine kari daima sadiktir; çok zaman "Ak yüzlü"dür: Göz açuban gördüüm

Könül verip sevdiim (s.93) ifadelerinden anlaildiina göre kadinin ilk ve tek sevgilisi kendi erkeidir. Kimi zaman erkeinin zor durumla kari kariya kalmasinda fikirlerini söyler, ona yardimci olur. Sözgelii; Han'in yanindan cani sikilmi olarak evine dönen Begil'e, ava gitmesini, belki bu surette teskin olabileceini söyler, o da kabul eder.

Kadin, erkek kadar sir tutmasini bilmez. Begil'in karisi, kocasinin avda bacaini kirdiini örenir. Kisa zamanda bunu herkes duyar. Halbuki Begil durumu günlerce bildirmez. Zira dümanlarinin bunu duyup kötülük yapacaini düünür. Ailede önemli bir rolü bulunan oul ise, babanin biricik varliidir. Oulun babaya olan sevgi ve saygisi sonsuzdur. Avda bacaini kiran babasini karilayip eve getirir ve yataina yatirir. Bunu, kimseye söylemez. Oul, yiitlikte babasi gibi olmayi arzular. Bunu göstermek için firsatlari deerlendirir. Nitekim, kâfirin kendisine baskin düzenleyeceini haber alan Begil, olunu, yardim etmesi için Bayindir Han'in yanina göndermek ister. Fakat olu, yardim çairmayi gereksiz görür ve dümani kendisinin karilamak istediini söyler. Olunun dedii olur ve çocuk dümani alt eder. d. Töre: Büyük merasimlerde ç Ouz'un ve Di Ouz'un Bayindir Han'in etrafinda toplanmasi adettir. Kam Gan oli Han Bayindir yirinden turmu idi. A ban ivini kara yirün üzerine dikdürmi idi. Ala sayvan göz yüzine aanmi idi. Bin yirde ipek haliçasi döenmi idi. ç Ouz Ta Ouz bigleri yinak olmi idi. (s.92) ... a alinlu Bayindir Hanun bigler bigisi Salur Kazan, kardai Kara Göne, Dönebilmek Dülek Evren, Düzenolu Alp Rüstem, boz atlu Beyrek, Begilün ivinde içerler idi. (s.98-99) Begil zafer kazanan "aca yüzlü oluna aca koyun ölen" verir, yayla ve koç hediye eder. Hediye alan kii, yer öperek tazim eyler: Kalkti yir öpdi" (s.93) Ouz toplumunda Bayindir Han'a itaat ve sadakat esastir. Sözgelii Begil, Han'in arzusu üzerine obasini toplayip sinir ehri Gence'ye gidiyor ve yillarca orada dümanin akinlarina engel oluyor. Han kendisini çairdiinda da atina atlayip en kisa zamanda istenilen yere variyor. Ayni ekilde bey de maiyetini gözetip korur. "Ala gözli biglerin ohamazsin" sözünde bu menfi durumun yadirgandii görülür. Beyin yiitlerini alip ava çikmasi da Ouzlarin bir baka geleneidir. Avlanan hayvanin eti davetlilere ikram edilir. Davetlilerin üç gün misafir edilmesi adettir. 2. Maddi Unsurlar

a)Kiyafet: ncelediimiz hikâyede kadin kiyafetleri ile ilgili olarak herhangi bir tespitimiz olmadi. Ancak erkeklerin kaftan, cübbe, sirmali elbise gibi giyecekler giydikleri görülmektedir. Egnünde altun iuk cübbesi yok (s. 94) ............................ Kaftani altindan ayain berk sardi (s.94) Erkekler savata zirh giyer. Egnündeki demir tonun Begil'ündür Begil kani (s.98) Bayindir Han, dümani yenen Begil'in oluna, cübbe, çuha, sirmali elbise giydirir. Olin aldi, Bayindir Han'in divanina vardi. El öpdi. Padiah, Kazan oli Uruz'un sa yaninda ana yir gösterdi. Cübbe, çua, çirgap geyürdi.(s. 100) Bunun yaninda hikayede kâfirlerin kara elbise giydiklerinden söz edilmektedir. Kara tonlu kafirlere uradun mi (s. 94) b. Mal ve Hediye: Göçebe medeniyetini yaayan Ouzlarin servetini, genellikle hayvanlar meydana getirir. ncelemeye çalitiimiz bu hikâyede, mevzu ile ilgili olarak unlari tespit ettik. Bayindir Han, huzuruna gelen Begil'e kaftan ve harçlik verir, at hediye eder. ...Han dahi Begil'i konukladi, yahi at, kaftan, vafir kiliç virdi. (s. 93) Begil zafer kazanan oluna çeitli hediyeler verir, gelin getirir. Kari yatan kara tadan olana yaylak virdi. Kara koçu yürük atdan tavla virdi. ... ala gözlü olina al duvakli gelin aldi. (s. 100) Ouzlar zafer kazandiklari dümanlarini haraca balarlar. Onlar da her yil altin akçe haraç gönderir. Ancak bir seferinde bunun yerine at, kiliç ve çomak gönderirler.

c) Alet ve Eyalar: Hikayede yer alan alet ve eyalar genellikle savala ilgilidir. Kiliç, migfer (iuk), ok, okluk, yay, mizrak, gürz, kalkan gibi... Ayrica bir yerde de ipek haliçadan söz edilmitir. Bin yerde ipek haliçasi döenmi idi.(s. 92) .................................... Kara polat öz kilicun mana virgil.(s. 97) .................................... Kara polat öz kilici gedik olan (s. 97) .................................... Kargu tali sününi mana virgil. (s. 97) .................................... A yeleklü ötkün ohun (= Ak tüylü delici ok) gide olan. (s. 97) .................................... A tozlu yay (=Ak kirili yay) gez çikarup (s. 97) .................................... Haman bilüginden (okluundan) gez çikarip (s. 94) .................................... Egnünde altun iik(mifer, tolga) cübbesi yok (s. 94) .................................... Alti perlü gürzünü ele aldi (s. 94) .................................... Olan kalkanini gürzek kari tutdi. (s. 99) .................................... Kalkanin uvatti, tuulgasini boradi. (s. 99) d. Hayvanlar: "Begil Oli Emrenin Boyi"nda at, boa, koç, ahin, yabani geyik gibi hayvanlarin adlari geçmektedir. Bunlardan boa ve geyikten, av hayvanlari olmalari dolayisiyla söz edilmitir. ahin ise benzetme unsuru olarak kullanilmitir. Siçrayip ahin gibi kafirin boazin ele aldi. (s. 99) Begil oluna koç hediye eder, akça koyunu ölenlik verir. "Kara koçu yigrük atdan tavla virdi. Aça yüzlü olina aça koyun öleni virdi. (s. 100) Hikayede en çok at ve aygirdan söz edilmitir. Bundan göçebe kültüründe atin ne derece önemli bir hayvan olduu neticesi ortaya çikmaktadir. Zaferin kazanmasinda, kahraman kadar, atin da rolü büyüktür. Hatta bazen kahramandan daha fazla rol oynar. Sözgelii; Begil'in avdaki baarisini Kazan Han, ata balar.

Kazan big aydur: Bu hüner atun midir, erün midür? Hanim eründür didiler. Han aydur: Yok, at ilemese er öginmez, hüner atundur didi. (s. 93) Ouzlarin hayatinda iyi cins at önemli yer tutar. Atin doumu, bakimi, büyütülmesi maharet ister. Zamanla insanla at o kadar kaynair ki, yeri geldiinde at sahibini tehlikelerden haberdar eder. Al aygir kaçan kim yai kohusin alsa ayain yire döger idi, tozi göge çikaridi. (s. 97) Atin sahibini tehlikeden haberdar etmesi hususunda Aldülkadir nan, "Eski Türk Dini Tarihi" eserinde unlari söylüyor: "Sahibini uyandirma, uyarma motifi aai yukari bütün Türk destanlarinda vardir. Kazaklarin Er Targin destanlarinin kahramani Targin'a, Tarlan adli ati dümanin yaklatiini haber veriyor. Yine Kazak kahramanlarindan Kütübar Batir'in kizil ati dümanin geldiini sahibine haber vermek için dövünür, toprai havaya kaldirirdi." ( nan, 1976; 158) Abdülkadir nan, ayni eserinde at konusunda bizlere u bilgileri veriyor: Dede Korkut hikâyelerinde, bütün Türk destanlarinda olduu gibi at, kahramanin en yakin arkadaidir. Kahramanlar öldükten sonra bile atlarindan ayrilmak istemiyorlar. Eski Türkler ölen kahramanlarini silahlari ve sava atlariyla beraber gömüyorlardi. slâmiyet'in kabulünden sonra ise, atini boazlayip aini vermekle yetindiler. ( nan, 1976; 155-156) Mehmet Kaplan, Türk Edebiyati Üzerine Aratirmalar I, adli eserinde hayvanlarla ilgili olarak görülerini öyle açiklar: Göçebeler, ehli hayvanlari beslemekle ve avcilikla geçinirler. Bu medeniyet tarzinda, hayvanlarin sadece bir geçim vasitasi olmakla kalmayarak, sosyal hayatin dier sahalarina da tesir ettii görülüyor... O, ekonomik hayatin esasini tekil ettii gibi kültür hayatinda da merkezi bir rol oynuyor." (Kaplan, 1976; 55-56) 3. Manevi Unsurlar a. nsanlarin karakteristik yapilari: Dede Korkut Kitabi'ndaki dier hikayelerde olduu gibi Begil Oli Emrenün Boyi'nda da kiiler atiyla, kiliciyla, ok atmasiyla, yay kurmasiyla övünür.

Çün av yarai oldi, kim attin öger, kim kilicin, kim çeküp oh atmain öger. (s. 93) Hikâyedeki kiiler gururludur. Gururlari ile oynandiinda tepki göstermekten geri kalmazlar. Sözgelii;, avda gösterdii baarilarin küçümsenmesi Begil'i üzer. Begil, bunun üzerine derhal Han'in katindan ayrilip evine gider. Erkekler basiret sahibidirler, sir tutmasini bilir. Bunun yaninda kadinlar ileride olacaklari pek kestiremez. Begil, ayainin kirildiinin karisindan saklar, sebebi de bu sirri dümanin bilmemesidir. Karisinin israri karisinda hastaliini söyler, ne var ki, düman bunu haber alir ve saldiri düzenler. Oul, babaya özenir. Yiit olduunu ispatlamak için firsatlari deerlendirir. "Kara donlu kâfir"le karilair onu yener. Babasi bunun üzerine olunu mükâfatlandirir. Düman ise zâlimdir. Yenemedii Ouzlari, zayif anlarini gözleyerek, gafil avlayarak yenmeyi düünür. b. nanç: Dede Korkut Kitabi'nda Müslüman bir Ouz toplumu bulmaktayiz. nançlari saf ve samimidir. Mücadelelerini "Din-i Muhammed" için yaparlar. Darda kaldiklarinda "âlemleri yokdan ver iden " (s. 99) Allah'a siinip ondan yardim dilerler. ...olan zebun oldi. Allah Ta'alaya yalvarip soylami görelim niçe soylami: Aydur: Yücelerden yücesin yüce Tanri Kimse bilmez niçesin görklü Tanri Sen Adem'e tac urdun eytana la'net kildim Bir suçtan ötürü dergâhtan sürdün brahim'i tutturdun Hanam göne çolgadun Götürüp oda atturdun Odi bostan kildun Birligüne siindum Aziz Allah hocam mana meded. (s. 99) Buna mukabil kâfirler ise putperesttir.

Hikâyenin düzüp koucusu olan Dede Korkut, hikâyenin sonunda ortaya çikar ve Allah'a öyle yakarita bulunur: Yöm vireyim hanum: Yirlü kara talarun yikilmasun, kölgelüçe kaba aacun kesülmesün, Allah viren ümidün üzilmesün, günahunuzi adi görklü Muhammed'e bailasun hanum hey? (s. 100) Ouzlardaki inanca göre, "padiahlar Tanrinun kölgesidür, padiahina asi olanun ii rat gelmez." (s.94) c. Sayi: Hikayede 3, 5, 9, 40, 72, 90, 100, 300 ve 366 gibi bazi sayilara rastlamaktayiz. Bu sayilar hikayede söyle yer almaktadir: 3 gün misafir olma 3 nesnenin (at, kiliç, çomak) haraç gelmesi Avda iken ayaini kiran Begil'in 3 günde evine gelmesi Begil evde hasta yatmasi ve 5 gün divana çikmamasi 9 tümen Gürcistan'in haracinin gelmesi Allah'in kafir karisinda güçsüz kalan Begil'in oluna Cebrail vasitasiyla 40 er kuvveti vermesi Kafirin 72 puthanesinin bulunmasi Begil'in olunun okluunda 90 okun bulunmasi Tekür'ün 100 asker seçip Begil'in olunun üzerine göndermesi Begil'in 300 yigidinin bulunmasi 366 alpin ava gitmesi 4. Tabiat Dede Korkut Kitabi'nda göçebe bir Türk toplumu bulmaktayiz. Göçebe toplumun tabiatla iç içe olmasi gayet tabiidir. Da, orman, su, kaya, irmak gibi tabiat unsurlari hemen her hikâyede yer almitir. Bu hikâyede de "Arku Bili Ala Ta", "Akindili (=Akintili) görklü su", "Arkiru yatan ala ta", "Kara talar öni..." gibi arazi parçalari muhtelif vesilelerle dile getirilmitir. 5. Mekan Tespit edebildiimiz kadariyla Ouz Türklerinin Gence'de ikamet ettiini, kâfirlerin ise Gürcistan'da bulunduunu görmekteyiz. 6. Olay

Begil adli Ouz beyinin ayaini kirmasi, dümanin bunu haber almasi ve saldiriya hazirlanmasi, Begil'in olunun dümani yenmesi olarak görülmektedir. 7. Zaman nsan hayatinin belli bir devresi ele almitir. Türk Edebiyatinin en büyük abidelerinden ve Türk Dilinin en güzel eserlerinden biri olan Dede Korkut Hikayeleri, kültürel deerler itibariyle hazine niteliindedir. Bu hazineye sahip çikmak, onlari okumak, bilmek, öretmek ve yaatmakla olur. Bugün bile Dede Korkut Hikâyelerinden almamiz gereken o kadar çok ders var ki... Dileriz yeni nesil haberdar olur....

Kaynakça: ERG N, Muharrem (1964), Dede Korkut Kitabi, Türk Kültürünü Aratirma Enstitüsü Yayinlari, Ankara. NAN, Abdulkadir (1976), Eski Türk Dini Tarihi, Kültür Bakanlii Yayinlari, stanbul. KAPLAN, Mehmet (1976) Türk Edebiyati Üzerinde Aratirmalari I, Dergâh Yayinlari, stanbul.

Information

Dede Korkut Hikayelerinden 'Begil Ogli Emrenün Boyi'nin Tahlili'

10 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

673063