Read "Üçkâitçi" Filminde 'Yamur Duasi" ve 'Üfürme'nin Parodisi text version

"ÜÇKÂITÇI" FLMNDE `YAMUR DUASI' VE `ÜFÜRME'NN PARODS

The Parody of "Prayer for Rain" and "Quack's Healing" in the Movie "Swindler"

Ömer Faruk YEKDE*

ÖZET Simon Dentith parodiyi "baka bir kültür ürününü veya pratiini eletirel ya da kinayeli bir ekilde taklit eden herhangi bir kültür pratii" eklinde tanimlamaktadir. Bu tanim göz önünde bulundurularak deerlendirildiinde, barol oyunculuunu Kemal Sunal'in yaptii "Üçkaitçi" filminde "yamur duasi ve "üfürme" pratiklerinin parodiletirildii görülmektedir. Filmde bu iki pratik halk arasindaki uygulamalari dönütürülerek gülünçletirilmitir. Bu gülünçletirme eletiri amacini taimaktadir. Bu pratikler köy kültürünün öeleri olarak konumlandirilmi ve kentli baki açisiyla yerilmitir. Anahtar Kelimeler Yamur Duasi, Üfürme, Parodi Almanya, Köy. ABSTRACT Simon Dentith defines parody as "any cultural practice that critically or allusively imitates another cultural product or practice". Examined in terms of this definition, "praying for rain" and "quack's healing" in the movie entitled "Swindler" starring Kemal Sunal, are seen to be parodied. The movie, transforming these two folkloric practices, turns them into objects of humor with the aim of criticism. And in so doing, the movie takes these practices as peculiar to villagers and satirizes them from an urban point of view. Key Words Prayer for Rain, Quack's Healing, Parody, Germany, Village.

Bu yazida yönetmenliini Natuk Baytan'in yaptii, Barolünde Kemal Sunal'in bulunduu "Üçkaitçi" adli filmde, alki alanina giren öeler deerlendirilerek, bu öelerin nasil dönütürülerek parodiletirildii ve bu parodiletirmenin nedeni, baka bir deyile bu inançlarin hangi baki açilariyla gülünçletirilip yerildii incelenecektir. "Üçkaitçi" filminin CD'si üzerinde filmin kisa bir özeti u ekilde anlatilmaktadir: Ölen babasinin mallarini satmak için Almanya'dan köyüne dönen Rifki tesadüfler sonucu bir "ermie" dönüür. Yamur duasina çikan köylüler için yamur yadirir, üfürükçülük yapar, evde kalmi kizlarin kismetini açar. Bu arada Belediye Reisi seçimlerine adayliini koymasi istenir. Seçimleri kazanir; an-

cak çok geçmeden üçkâitçi olduu ortaya çikar. Bu özette de görüldüü gibi filmde alki olarak deerlendirilebilecek iki öe bulunmaktadir. Bunlar `yamur duasi' ve `üfürme'dir. Alki, dua demektir. Birinin iyilii için tanriya dua etmek ve birisi için iyi dilekte bulunmak alkitir. L. Sami Akalin, Türk Dilek Sözlerinden Alkilar Kargilar adli kitabinda günaydin, saol-varol, hayrini gör, Allah razi olsun, geçmi olsun vb. sözlerin alki türüne ait olduunu belirterek alkii, "iyi dilek bildiren söz" olarak tanimlamaktadir (28). Akalin ayni kitabinda `yamur duasi'nin özel bir alki türü de olduunu belirtmektedir (43). Pertev Naili Boratav da 100 Soruda Türk Folkloru adli çalimasinda `üfürük' kelimesinin anlamini "okuyup üflemek"

* Bilkent Üniversitesi Türk Edebiyati Bölümü Yüksek Lisans Örencisi ([email protected])

46 http://www.millifolklor.com

http://www.millifolklor.com 46

Millî Folklor, 2007, Y>l 19, Say> 75

deyiminin açikladiini ifade ederek öyle söylemektedir: "Hastaliin saalmasi isteniyorsa dualarin, dileklerin etkisini hastanin vücuduna yaymak için, tabiatüstü zararli varliklarin kötülüklerinden korunmak söz konusu ise, çevreye, etraftaki eyaya, bu varliklari ürkütmek için yapilan ilemdir" (141). `Üfürme'nin, bir hastaliin iyilemesi ya da doaüstü varliklarin zararlarindan korunmak amaciyla okunan duanin, kendisi için dua edilene daha iyi nüfuz etmesi için uygulanan bir eylem olduu göz önünde bulundurulduunda, bu eylemin de bir alki olduu söylenebilir. Filmdeki `yamur duasi' ve `üfürme' sahnelerinin alki alanina girdii belirlendikten sonra bu öelerin nasil parodiletirildii ortaya konabilir. Kubilay Aktulum, Parçalilik Metinlerarasilik adli kitabinda, Daniel Sangsue'nün yaptii tanima göre parodinin "özgül bir metnin oyunsal, gülünç ya da yergisel bir amaçla dönütürülmesi" olduunu söylemektedir (289). Bu tanimda parodiyle ilgili en temel noktanin bir metnin dönütürülmesi olduu görülmektedir. Ancak bu dönütürme ilemi, ana metin yergisel bir amaçla komikletirilerek gerçekletirilmektedir. Aktulum, Mihail Bakhtin'in parodiyi sadece yazinsal söyleme özgü olarak görmediini, ayni zamanda "farkli meslek öbeklerine ve dilin öteki katmanlarina özgü" olabileceini kabul ettiini dile getirmektedir (293). Simon Dentith ise parodiyi "baka bir kültür ürününü veya pratiini eletirel ya da kinayeli ekilde taklit eden herhangi bir kültür pratii" eklinde tanimlayarak parodinin alanini daha da geniletmektedir. Filmde, Almanya'da çalimakta olan Rifki'nin, babasinin ölümü üzerine miras ile ilgili ilemleri gerçekletirmek için köye dönerken `yamur duasi'na çikmakta olan bir grup köylüyle ve onlari yönlendiren Arif Efendi'yle konutuu sahnede `yamur duasi' pratii parodi-

letirilmitir. Ali Riza Balaman, Gelenekler Töre ve Törenler isimli kitabinda yamur duasinin ciddi bir tören havasi içinde yapildiini belirtmektedir. Buna göre dua hazirliklari bittikten sonra dua günü imam önde olmak üzere köyün bütün erkekleri dere boyuna giderler. Orada yamur yadirmasi için tanriya dua edilir. Kurbanlar kesilir. Yemek yendikten sonra köye dönülür (54­58). Daha önce sözü edilen parodi tanimlari göz önünde bulundurulduunda, bir kültür ürünü olarak `yamur duasi töreni' dönütürülen ana metin eklinde deerlendirilebilir. Dua törenini yöneten kii olan imam beyaz sarik takar. Ancak bu sahnede grubun önünde yürüyen Arif Efendi, beyaz sarik yerine siyah renkli fötr apka giymitir. Burada baliin kendisi de rengi de deitirilmitir. Dönütürülen bir dier nokta da yamur yamasi için duada bulunulacak kiidir. Geleneksel yamur duasinda imam, duaya çikan grubun rehberi olarak cemaatle birlikte dileklerinin gerçeklemesi için Tanri'ya dua etmektedir. Ancak filmde Arif Efendi duaya rehberlik edecek kii deil, duayi, dilei, gerçekletirecek kii konumundadir. Çünkü Rifki'yla konuan ilk köylü "inallah Arif Efendi'nin sayesinde onun nefesiyle akama yamur yaacak", bir dier köylü de "Arif Efendi taninmi biri bundan evvel dokuz köye yamur yadirmi" diyerek Arif Efendi'nin yamur yadiracak, dilei yerine getirecek konumda kabul edildiini göstermektedir. Burada "eyh uçmaz mürit uçurur" atasözüne gönderme söz konusudur. Çünkü köylünün beklentileri ve ona olan güveni, Arif Efendi'yi böyle bir davrania yöneltmitir. Arif Efendi'de Köylülerin bu inancini sömürerek kendisini dilekleri gerçekletirecek konumda göstermektedir. Bunun için de Rifki'nin "yamur yamayacak" itirazina "bana bak kâfir ben istediim an yamur yadiririm haa bunu bilesin"

http://www.millifolklor.com

47

Millî Folklor, 2007, Y>l 19, Say> 75

eklinde cevap vermektedir. Köylülerin Arif Efendi'nin yamur yadiracaina inanmalari ve Arif Efendi'nin bunu onaylamasi, bir insanin yamur yadirmaya gücünün yetmeyecei açik bir ey olduu için dönütürme ilevine ek olarak gülünçletirmeyi de gerçekletirmektedir. Bir baka köylünün "yadirmasi lazim elli bin lira verdik" diyerek iin ekonomik boyutunu ortaya koymasi da bir dönütürme unsuru olarak dikkat çekmektedir. Böylelikle Arif Efendi'nin köylüleri dolandirdii ifade edilmektedir. Rifki'nin, Arif Efendi'nin yamur yadirabileceine itiraz etmesi de baka bir dönütürme öesidir. Çünkü `geleneksel yamur duasi'nda köyde bulunan herkes duaya katilmakta ve bu törene kari herhangi bir itiraz söz konusu olmamaktadir. Sözü edilen sahnedeki `yamur duasi'ni dönütüren bu deiiklikler, ayni zamanda komikletirici bir ilev de görmektedir. Bunlarin yani sira gerek Arif Efendi'nin, gerekse köylülerin jest ve mimikleri de gülünçletirici özellikleriyle ciddi bir i yapilmadiini göstermektedir. Bu sahnenin en son karesinde, Rifki'nin grubun arkasindan bakip "ulan bunlar hakikaten keriz be" demesi de `yamur duasi' pratiinin gülünçletirilerek dönütürülmesinin yergisel bir düzlem de gerçekletiini göstermektedir. Filmde parodiletirilen bir baka alki olan `üfleme', üç sahnede karimiza çikmaktadir. Daha önce Boratav'in `üfleme'yi duadan sonra ve duanin etkisini arttirmak amaciyla yapilan bir eylem olarak tanimladii belirtilmiti. Filmde geçen `üfleme' sahnelerinin hiçbirinde dua söz konusu olmamaktadir. Rifki herhangi bir dua sözcüü kullanmadan kendisine bavuranlari `üfleme'ktedir. Bu, deiiklik `dua-üfleme' olayini dönütürmektedir. Rifki'nin karisindakileri üfledii sirada iddetli bir rüzgâr

sesinin duyulmasi da durumu gülünçletirmektedir. Dua, insani gücün sinirlarini aan durumlarda doaüstü bir güçten yardim talebidir. Dolayisiyla dua sonucu gerçekletii düünülen eylerin nasil meydana geldiinin maddi dünyadaki olaylarla açiklanamamasi gerekmektedir. Ancak filmde söz konusu olan üç sahnede de talebin gerçeklemesinin sebepleri bellidir. Bunlarin birinde zaten bir oyun söz konusudur. Bu sahnede civar köylülerinin borçlu olduu Satilmi Efendi'nin ilçe belediye bakanlii seçiminde aday olmasindan rahatsiz olan Komu köyden Hasan Aa, Rifki'nin "ermi" olduu efsanesine inanmamakla birlikte, Satilmi Efendi karisinda onu kullanmak için yaninda çalian Durmu'a kötürüm rolü yaptirarak Rifki'ya üfletir. Durmu iyilemi rolü yapar. Dolayisiyla bu sahnede dua, üfleme, ilevsiz kalmaktadir. Dier iki sahnedeyse talebin gerçeklemesi tesadüflerle gerçeklemitir. Durmu'un Rifki tarafindan iyiletirilmesinin Hasan Aa'nin bir oyunu olduunu anlayan Satilmi Efendi, gerçei ortaya çikarip belediye seçimlerinde aday olabilmek için gerçekten kötürüm olan birini bulur ve üfürüp iyiletirmesi için Rifki'nin yanina getirir. Hasta Rifki'nin ayainin yaninda bulunan oyuncak yilani görür. Onu gerçek sanarak korkar ve korkudan ayaa kalkip kaçar. Dolayisiyla kötürüm hastanin iyilemesinin nedeni `üflenme' deil, hastanin Rifki'nin yaninda yilani görüp korkmasidir. Dier sahnede de Rifki'nin yanina gelip kendisini `üfleten' yai geçkin çirkin kizin koca bulmasi da bir rastlanti sonucu gerçeklemektedir. "Kendisi güzel huyu kötü" olan karisini öldürdüü için on yil hapis yatan ve köye gelirken kendisini köye getiren kiiye durumunu anlatip ilk gördüü çirkin kizla evleneceini söyleyen Hamza, Rifki'dan habersiz olarak, kizi görür görmez onu kucaina

48

http://www.millifolklor.com

Millî Folklor, 2007, Y>l 19, Say> 75

alir ve götürür. Bu olay köylüler tarafindan Rifki'nin nefesinin kuvvetine balanirken seyirci bunun gerçeklemesinin `üfürme'yle ilgili olmadiinin farkindadir. Üfleme sahneleri bu ekilde dönütürülürken ayni zamanda gülünçletirilmektedir. Çünkü Rifki ermi olduu halde Hasan Aa'nin kendisine oynadii oyunu fark etmez ve hasta olmayan birini gerçekten hasta sanir. Dier sahnelerde de Rifki öyle olmadii halde kendisini talebi gerçekletiren bir konumda gördüü için izleyici karisinda gülünç bir duruma dümektedir. Böylelikle `okuyup üfleme' pratii parodiletirilerek, yerilmekte böyle bir pratiin herhangi bir ilevi olmadii ifade edilmektedir. Gerek `yamur duasi'nin, gerekse `üfleme' pratiinin gülünçletirilerek dönütürüldüünün ve böylelikle parodiletirildiinin belirlendii bu noktada, bu pratiklerin neden yerildii, hangi baki açisiyla bunlarin deerlendirildii önemli olmaktadir. Rifki'nin `yamur duasi'na çikan köylülerin arkasindan "ulan bunlar hakikaten keriz be" dedii sahneden bir sonraki sahne, hangi baki açisiyla bu eylemin olumsuzlandiini ortaya koymaktadir. Bu sahnede beyaz sarikli, sakalsiz, kravatli ve siyah bir cübbe giymi resmi imam olduu belli olan biri Rifki'yla konuur ve öyle der: "Herhalde Almanya'da bizim köylü gibi yamur yadirsin diye bir geri kafalinin peinden giden kalmamitir. Camide vaazda onlara yamurun ne artlarda yadiini anlattim ama insanlar Allah'in iaret ettii ilim üzerinde yürümezler de gördüün gibi Arif denilen bir sahtekârin peinden giderler". Bu sözlerde iki nokta dikkati çekmektedir. Birincisi köyün ve köylü pratiklerinin kentsel bir baki açisiyla eletirilmesidir. Bu diyalogda Almanya kenti temsil etmektedir ve orada yamur duasina çikacak kimsenin kalmami olduu söy-

lenmektedir. Burada köylü bir geri kafalinin peinden gittii için köy ve köy kültürü geri kalmi olarak deerlendirilirken, bu tür geri kafalilar dinlenmedii için Almanya gelimi olarak konumlandirilmaktadir. Kent gelimi olduu için, kent kültürü ölçü olarak kabul edilmekte ve kentsel baki açisiyla köye ait olduu vurgulanan inanilar yerilmektedir. mamin kravat giymi olmasi da onu kent ile bütünletirmektedir. Zaten ikinci eletiri de dinsel bir açidan yapilmaktadir. Ancak bu din kentlidir ve olaanüstülüün yerini bilimsel açiklamalar almitir. Çünkü hoca vaazinda yamurun hangi artlarda yadiini anlattiini, yamurun bilimsel açiklamasi, ancak insanlarin Allah'in örettii ilmi önemsemediklerini ve bir dolandiriciya inandiklarini ifade etmektedir. Dolaysiyla Allah'in örettii ilim takip edilmedii için bu pratik yerilmektedir. Görüldüü gibi "Üçkaitçi" filminde `yamur duasi' ve `üfürme' alkilari parodiletirilmitir. Bu alkilarin geleneksel formlari dönütürülüp gülünçletirilmitir. Gülünçletirerek yeniden üretim, ayni zamanda bu pratiklerin yerilmesi amacini gütmektedir. Bu inançlar köyün, kent karisinda geri bir konumda olduundan hareketle, kent deerleri açisindan, ayrica "Allah'in örettii ilme" uymadii için doru olmadiklari gerekçesiyle dinsel baki açisiyla yerilmektedir.

KAYNAKLAR Akalin, L. Sami. Türk Dilek Sözlerinden Alkilar Kargilar. Ankara: Kültür Bakanlii Halk Kültürünü Aratirma Dairesi Yayinlari, 1990. Aktulum, Kubilay. Parçalilik Metinlerarasilik. Ankara: Öteki Yayinevi, 2004. Balaman, Ali Riza. Gelenek Töre ve Törenler. zmir: Betim Yayinlari, 1983. Boratav, Pertev Naili. 100 Soruda Türk Folkloru. stanbul: Gerçek Yayinevi, 1973. "Parody." Wikipedia Free Ancyclopedia. 17 Austos 2007. 23 Aug 2007 <http://en.wikipedia.org/ wiki/Parody>.

http://www.millifolklor.com

49

Information

"Üçkâitçi" Filminde 'Yamur Duasi" ve 'Üfürme'nin Parodisi

4 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

338112